text:
“Заманса туған тел һәм әҙәбиәт дәрестәрендә мәғлүмәти-коммуникатив технологиялар ҡулланыу” проект эше.
проект
Бөгөн уҡыусы яңы теманы үҙе эҙләүсе, тикшеренеүсе сифатында үҙләштерергә тейеш. Уҡытыусы был осраҡта уҡыусыларҙың актив фекерләү эшмәкәрлеген, аҡылын, зиһенен үҫтереү өсөн йүнәлеш биреүсе, күрһәтеүсе ролен үтәй. Хәҙерге шарттарҙа, мәғлүмәттең күләме ҡырҡа һәм тиҙ үҫкән бер ваҡытта, кәрәген һайлап ала белергә, тәртипкә килтерергә, бәләкәй генә асыш яһап, ҡыуана белергә өйрәтеү, юл күрһәтеү – ауыр эш.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Башҡортостан республикаһы мәғариф министрлығы Башҡортостан Республикаһының мәғарифте үҫтереү институты
Башҡорт теле һәм башҡа туған телдәр кафедраһы
Проект эше
“Заманса туған тел һәм әҙәбиәт дәрестәрендә мәғлүмәти-коммуникатив
технологиялар ҡулланыу”
Үтәне: Белорет районы Абҙаҡ урта мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
Шоҡобаева Илүзә Рамил ҡыҙы
Етәксеһе: филология фәндәре кандидаты
Аҡъюлова Роза Рәжәп ҡыҙы
Абҙаҡ,2021й.
Йөкмәткеһе:
I. Проект эшенең паспорты
II.Инеш өлөш
III.Төп өлөш
- Теоретик өлөш
- Практик өлөш
IV.Йомғаҡлау
V.Ҡулланылған әҙәбиәт
Проект эшенең паспорты.
Проект эшенең исеме: “Заманса туған тел һәм әҙәбиәт дәрестәрендә
мәғлүмәти-коммуникатив технологиялар ҡулланыу”
Проект эшенең авторы: Белорет районы Абҙаҡ урта мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Шоҡобаева Илүзә Рамил ҡыҙы
Проект төркөмөнөң составы: Абҙаҡ урта мәктәбе уҡыусылары
Етәксеһе: Аҡъюлова Роза Рәжәп ҡыҙы
Проект эшенең ҡыҫҡаса йөкмәткеһе: Бөгөн уҡыусы яңы теманы үҙе эҙләүсе, тикшеренеүсе сифатында үҙләштерергә тейеш. Уҡытыусы был осраҡта уҡыусыларҙың актив фекерләү эшмәкәрлеген, аҡылын, зиһенен үҫтереү өсөн йүнәлеш биреүсе, күрһәтеүсе ролен үтәй. Хәҙерге шарттарҙа, мәғлүмәттең күләме ҡырҡа һәм тиҙ үҫкән бер ваҡытта, кәрәген һайлап ала белергә, тәртипкә килтерергә, бәләкәй генә асыш яһап, ҡыуана белергә өйрәтеү, юл күрһәтеү – ауыр эш. Уҡыусы теманы уйлап, фекерләп аңлай икән, уның белеме төплөрәк була. Бер кемгә лә яңылыҡ түгел : мәктәптәге традицион, бер төрлө үткәрелгән дәрестәр араһында ғәҙәти булмаған дәрестәр үткәреү уҡыусыларҙың хәтерендә нығыраҡ ҡала, ялҡытҡыс эш төрҙәрен һәр дәрестә ҡат-ҡат башҡарыуға ҡарағанда ҡыҙыҡлы асыштар булғаны уҡыусыларҙың күңеленә нығыраҡ тәҫьир итә, аң даирәһен киңәйтә, ижади эҙләнеүгә теләк тыуҙыра. Шуға күрә, башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә ниндәй яңы технологияларҙы ҡулланыу отошло булыуын асыҡлау маҡсатында был проект эшен башланыҡ һәм түбәндәге бурыстар ҡуйылды:
- проект темаһын асыҡлау;
- эшләнәсәк проекттың йөкмәткеһе;
- был тема буйынса ниндәй мәғлүмәттәр бар;
- эште башҡарыу этаптарын асыҡлау.
Проект эшебеҙҙең һөҙөмтәһе: башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә яңы технологиялар (бигерәк тә компьютер технологияһы) ҡулланыу дәресте мауыҡтырғыс итеүен, белем сифатын күтәреүен иҫбатлау.
II. Инеш өлөш.
Бөгөнгө көндә илебеҙҙең күп халыҡтары алдында милли мәҙәниәттең мөһим бер элементы булған бер туған телде һаҡлау, уны кире ҡайтарыу, аяҡҡа баҫтырыу һәм һаҡлау, унан файҙалана белеү мәсьәләһе иң мөһим мәсьәләләрҙең береһе булып килеп баҫа. Был мәсьәләне ниндәй юлдар менән хәл итеп була һуң? Күбебеҙҙе ошо һорау борсой. Ә хәҙерге заман талаптары бөгөн башҡорт телен уҡытыу процессында ҙур үҙгәрештәр һорай. Беренсенән, телебеҙҙе һаҡлап ҡалыу бурысы булһа, икенсенән, урыҫ телле балаларҙа телде өйрәнеүгә ҡыҙыҡһыныуҙы бөтөрмәү, киреһенсә, был ҡыҙыҡһыныуҙы үҫтереү бурысы. Был уҡытыусынан ҙур һөнәри оҫталыҡ, сабырлыҡ һәм юғары технологияларҙан, мәғлүмәти сараларҙан тәрән белемле булыуҙы талап итә.
“Кешене информацион донъяла йәшәргә өйрәтеү – хәҙерге заман мәктәбе алдына ҡуйылған иң мөһим мәсьәләләренең береһе” ти академик А.П. Семенова. Шуға күрә лә, был мәсьәлә бөгөнгө көнгә үҙенең актуаллеген юғалтмай. Сөнки, нисек кенә булмаһын тормош бер урында тормай. Йылдан-йыл ниндәйҙер яңы технологиялар, яңы ҡорамалдар барлыҡҡа килеп тора. Уҡытыусының бурысы, һәр бер яңылыҡты ҡабул итеп, тиҙ арала уны үҙләштереп, балаларға еткереү, заман менән бергә атлау. Әлбиттә, заман мәктәбенең тормошон информацион технологияларҙан башҡа күҙ алдына ла килтереп булмай. Уҡыусыларҙа өйрәнеү процессына ҡыҙыҡһыныу уятыу өсөн стандарт методтар менән генә сикләнергә ярамай. Уҡыу-уҡытыу процессын информатизациялау мәғариф өлкәһендә бик ҙур мөмкинлектәр тыуҙыра, сөнки уны белем биреүҙә бик һөҙөмтәле итеп ҡулланып була. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә лә компьютер технологияларын маҡсатка тура килтереп, урынлы итеп ҡулланырға мөмкин.
Бының өсөн тәүге сиратта уҡытыусы үҙ белемен камиллаштырырға, эҙләнергә тейеш.
Төп өлөш.
Дәрестәрҙә компютерҙы, интернет селтәрен теманы аңлатҡанда, нығытҡанда, тикшергәндә, ғөмүмән, һәр бер урынына тейешле итеп ҡулланырға мөмкин. Хәҙерге заманда бөтә уҡытыусылар ҙа компьютер мөмкинлектәрен яҡшы беләләр һәм дәрестәрҙә, үҙҙәренең эшендә бик әүҙем ҡулланалар. Сөнки үҙебеҙҙең ғүмеребеҙҙе ошо “заман ҡоралы”нан тыш күҙ алдына килтерә алмайбыҙ. Балалар баҡсаһына йөрөгән, әле күп нәмәне аңлап етмәгән балаларҙың да ҡулдарында телефондар, гаджеттар. Әлбиттә компьютерҙы, телефондарҙы, айфондарҙы һ.б. китап кеүек файҙаға ғына ҡулланырға була, шул уҡ ваҡытта уларҙың зыян килтереүе лә ихтимал. Күп уҡыусылар, өйҙә күп ваҡыттарын экран алдына үткәрәләр. Күбеһенсә уйынға, йә булмаһа төрлө чаттарҙа аралашыуға ваҡыттарын сарыф итәләр. Сөнки күптәре техник сараларҙы дөрөҫ ҡуллана белмәйҙәр. Шуға күрә лә уҡытыусының төп бурысы – уҡыусыларға компьютер программаларын күңел асыу түгел, ә белем алыу маҡсатында ҡулланырға өйрәтеү.
Күп кенә программалар уҡытыусылар тарафынан “тапалып”, хәҙер инде ғәҙәти әйбергә әүерелеп бөттө. Уҡыусыларҙа туған телде өйрәнеүгә ҡыҙыҡһыныу уятыу, мәктәптә уҡытылған башҡа фәндәр араһында туған тел дәрестәренең абруйын күтәреү өсөн, дәрестәрҙә яңынан – яңы алымдар, программалар ҡулланыу зарур. Бының өсөн уҡытыусының үҙенә күп эҙләнеү, өйрәнеү эштәрен алып барырға кәрәк. Был проект эшемдә, үҙебеҙҙең мәктәптә ҡулланған эш алымдары тураһында яҙып китмәксемен.
- LearningApp.org программаһы – интерактив модуль (ҡушымта, күнегеүҙәр), уҡыу процесына терәк булып тороусы ҡушымта. Онлайн-сервис төрлө модулдәр барлыҡҡа килтерергә, уны һаҡларға һәм ҡулланырға, ирекле алмашырға ярҙам итә. 34 төрлө күнегеүҙәр макеты эшләп була, 20 телдә актив эшләп килә. Күнегеүҙәрҙе башҡалар ҙа ҡуллана ала. Уҡыусыларҙы ла был сайтҡа теркәү, коллегалар һәм уҡыусылар менән ситтән тороп аралашыу мөмкинселеге бар. Кластан тыш сараларҙа ла ҡулланырға мөмкин. Күнегеүҙәре сағыу, ҡыҙыҡлы, күп төрлө. Күнегеүҙәрҙе төҙөү бик еңел һәм аңлайышлы. Уҡыусылар үҙҙәре лә төҙөй ала.Тексты башҡорт телендә йыйып була.
- Google Формалар – ябай һәм һөҙөмтәле ысул, һәр ваҡыт ҡул аҫтында булыуы менән яҡшы. Бында инде,мәҫәлән: анкета төҙөргә; дистанцион рәүештә өйгә эште тикшерергә; онлайн-тест йәки интернет-олимпиадалар үткәрергә мөмкин. Google сервиста төрлө категориялы һорауҙар төҙөргә була: яуап варианттарын һайлау йәки бер нисә яуап менән, ҡыҫҡаса йәки оҙон яуап яҙыу мөмкинлеге һ.б. Тестарҙың һөҙөмтәләре шунда уҡ әҙер була. Был форманы өйгә эш итеп тә, дәрес ваҡытында ла, индивидуаль йәки коллектив рәүештә лә ҡулланыу мөмкинлеге бар.
Google Meet ҡушымтаһы ярҙамында дистанцион дәрестәр үткәреү уңайлы.
Google карта ярҙамында яҙыусыларҙың биографиялары менән танышҡан ваҡытта экскурсия ойошторорға мөмкин. Уҡыусылар шунда уҡ яҙыусы тыуған райондың ҡайҙа урынлашыуы, күпме майҙанды биләп тороуын һ.б тураһында белешмә алалар. Бындай алым яҙыусыларҙың биографияһын яҡшыраҡ иҫтә ҡалдырыуға ярҙам итә.
Шулай уҡ, Google Формаларҙа төрлө презентациялар, документтар төҙөргә, фотолар һаҡларға була. Йәғни, ҡулланыу даирәһе киң.
- Виртуаль музейҙар, галереялар. Картиналар буйынса инша яҙғанда, виртуаль музейҙарға онлайн рәүештә инеп, билдәле рәссамдарҙың картиналарын ҡарарға мөмкин. Бындай алым, уҡыусыларҙың ижади һәләттәрен, телмәрҙәрен үҫтереүгә булышлыҡ итә. Һынлы сәнғәткә ҡыҙыҡһыныу уята.
- Бәләкәй кластарҙа, ябай физкультминуткалаҙан башлап, төрлө релаксация өсөн тәғәйенләнгән видеоәсбаптар бик отошло. Сөнки хәҙер балалар төрлө стресстарға йыш бирелеүсән. Шуға күрә лә, ошондай релакс-минуттар көсөргәнешлекте сисә.
Практик өлөш.
Тема: Әхмәт Лотфуллиндың “Өс ҡатын” картинаһы буйынса иншаға әҙерлек.
Маҡсат:Рәссам Ә.Лотфуллиндың ижады менән таныштырыу;
Әхмәт Лотфуллиндың «Өс ҡатын» картинаһының йөкмәткеһен үҙләштереү; уҡыусыларға тыуған яҡҡа, уның үткәненә, бөгөнгөһөнә һәм киләсәгенә ҡыҙыҡһыныу уятыу.
Планлаштырылған һөҙөмтәләр: 1) үҙ аллы эшләй белеү оҫталығын арттырыу;
2) һығымталар, йомғаҡлауҙар, анализ яһарға өйрәнеү;
3) бәйләнешле телмәр үҫтереү.
Йыһазландырыу: Ә.Лотфуллиндың портреты, картиналары, мультимедия экраны,дәреслек.
Дәрес барышы.
I.Ойоштороу мәле
Мультимедия таҡтаһында Әхмәт Лотфуллиндың портреты.
- Һаумыһығыҙ. Бөгөн дәрестә беҙ һеҙҙең менән кем тураһында һөйләшәбеҙ икән?
Эйе, дөрөҫ. Ауылыбыҙҙың, ғөмүмән Башҡортостандың ғорурлығы, билдәле шәхес Әхмәт Лотфуллин тураһында һөйләшербеҙ.
Таҡтала шиғыр юлдары күрһәтелә.
Кем ҡулдары өйҙө, ерҙе йәмләй,
Изгелеге – үлсәү тапҡыһыҙ?
Ул - әлбиттә, йәшәү сығанағы,
Тормош ҡото - әсә, ҡатын –ҡыҙ!
Гөлфиә Юнысова
II. Инеш һүҙ.
Уҡытыусы һүҙе: Ҡайһы һүрәттәре рәссамдың ошо шиғыр юлдарына тап килә? Бөгөнгө дәрестә беҙ Әхмәт Лотфуллиндың тормош юлына, ижадына байҡау яһарбыҙ, рәссамдың «Өс ҡатын» картинаһын өйрәнербеҙ һәм инша яҙырға әҙерләнәбеҙ.
Тыуған халҡы, иле, уның киләсәге өсөн янып- көйөп йәшәгән көслө рухлы кешеләр араһында Башҡортостандың халыҡ рәссамы айырым бер урын биләй.
Һеҙгә өйҙә, Ә.Лотфуллин тураһында белгәндәрегеҙҙе иҫкә төшөрөп, ғөмүмән нимә ул рәсем сәнғәте, уның төрҙәре тураһында мәғлүмәт ҡарап әҙерләнеп килергә ҡушылғайны. Тәүҙә әйҙәгеҙ, һеҙҙең рәсем сәнғәте тураһында белемегеҙҙе тикшереп китәйек әле. Бының өсөн телефондарҙы алып Learningapps.org интерактив күнекмәһендә кроссворд эшләп алайыҡ. https://learningapps.org/17021006
(Уҡыусылар эште башҡаралар)
Шулай итеп, Әхмәт Лотфуллин ниндәй сәнғәт өлкәһендә эшләгән?
Ә хәҙер иптәштәрегеҙ уның тураһында әҙерләп алып килгән мәғлүмәтте тыңлап, уның тураһында әҙерәк белемебеҙҙе яңыртып алайыҡ.
(Ике уҡыусы һөйләй)
1се уҡыусы.Әбйәлил районының Ҡырҡты тауы итәгендәге бер ауылда Фәтҡулла исемле мулла менән Нәфисә исемле ҡатын йәшәгән. Фәтҡулла мулла заманының уҡымышлы кешеһе булған. Уларҙың бер- береһенән матур ике ҡыҙы, биш малайы тыуған. Әсәләре балаларын, иркәләтеп: «Йәйғорҙарым минең!”- тиеп һөйә икән. Ете балаһын йәйғорҙың ете төҫөнә тиңләгәндер инде Нәфисә инәй. Әхмәт әсәһенә оҡшап сабыр холоҡло, шиғри йәнле булып үҫкән. Бер саҡ атаһы уның тыуған көнөнә ҡәләм, дәфтәр бүләк итә. Иртә таңда малай дәфтәренә һүрәт төшөрә башлай.
Күктәге тылсымлы йәйғор Әхмәтте офоҡтар артына әйҙәй. Һүрәттәрен алып, ауыл малайы ҙур ҡалаға юллана. Бала сағы һуғыш йылдарына тура килә. Уның йәш йылдары Асҡар һәм Абҙаҡ ауылдарында үтә.
2се уҡыусы. Һуғыш башланғас, йәш егет Магнитогорск ҡалаһына йәйәү бара, унда училищеға инеп токарь һөнәрен үҙләштерә башлай. Һуғыштан һуң ул Ленинград ҡалаһында архитектура һәм һынлы сәнғәт, Өфөлә театр һәм һынлы сәнғәт училищеларын тамамлай, Литва республикаһындағы дәүләт һынлы сәнғәт институтында уҡый.Ленинград художество- һөнәрселек училищеһында, Өфө сәнғәт училищеһында белем ала, һуңынан Литва ССР- ының Дәүләт художество институтында уҡый. Талантлы рәссамдың үҙенең дә һүрәттәре донъяның төрлө музейҙарынан урын ала.
Ә хәҙер әйҙәгеҙ үҙебеҙҙе ысын рәссам ролендә хис итеп әҙерәк ял итеп алайыҡ.
Релакс-минут. https://youtu.be/O5M2bq9q_KY
Оҡшанымы төҫтәр? Эйе, бик матур. Беҙҙең тормошобоҙҙа, донъябыҙҙа ошондай төрлө төҫтәр булмаһа, бик күңелһеҙ булыр ине.
III. Картина өҫтөндә эш.
Уҡытыусы: Әйҙәгеҙ хәҙер беҙ ҙә рәссам кеүек ижад итеүгә күсәйек. Рәссам төҫтәр менән эш итһә, әҙәбиәттә беҙ нимә менән эш итәбеҙ? Дөрөҫ, һүҙҙәр менән.
Ә.Лотфуллиндың “Өс ҡатын” картинаһы ниндәй жанрҙа башҡарылған? ( “Өс ҡатын” - һынлы сәнғәт әҫәре, «төҫлө һүрәт».
Яҙыласаҡ иншабыҙ нисә өлөштән торорға тейеш?
Китаптарҙа бирелгән картинаны астыҡ.
- Картинаның йөкмәткеһе өҫтөндә эш.
- Картинаның темаһы ниндәй икән? Йәғни нимә тураһында? (Ҡатын-ҡыҙ тураһында. Сөнки ҡатын кеше – ул әсәй. Донъялағы иң ҡәҙерле кеше. Әсәйһеҙ, ҡатын-кешеһеҙ донъя йәмһеҙ. Картинаны Ә.Лотфуллин үҙенең туғандарынан яҙа.Иң олоһо – уның өләсәһе, уртансыһы - әсәһе, ә иң кесеһе – килене.
- Картинаның сюжеты ниндәй? Йәғни нимә күрәбеҙ. (Картинаның сюжеты бик ябай. Ауыл өйөндәге урындыҡта өс ҡатын сәй эсергә ултырған. Алдарында кейеҙ өҫтөнә түшәлгән аҡ ашъяулыҡ өҫтөндә яңы бешкән икмәк, һөт. Батмуста өс сынаяҡ һәм эремсек. Ҡәҙимге ауыл ашы.)
- Картинала һеҙ нимә күрәһегеҙ? Иғтибарҙы иң тәүҙә кемдәргә йүнәлтәбеҙ?
- Ул ҡатындар тураһында нимәләр әйтә алырбыҙ?
- Бөтәһе лә бер йәштәме?
- Иң оло ҡатын тураһында нимәләр әйтә алабыҙ? Нимәләргә ҡарап әйтә алабыҙ уның оло булыуы хаҡында?
- Уның уң яғында ултырған ҡатын тураһында нимәләр әйтә алабыҙ? Иң кесеһе тураһында нимәләр әйтербеҙ? Ул нисек ултыра?
- Картинаның фоны тураһында һеҙ ни әйтерһегеҙ? (Был фон айырылышыуҙың ауырлығын, алда ниндәй һынауҙар көтәсәген, айырылышыу бик оҙаҡҡа, хатта мәңгегә булыуы тураһындағы тойғоно тәрәнәйтә)
- Картинала рәссам ниндәй төҫтәр ҡулланған?
- Картинаға тағы ниндәй исем бирер инегеҙ?
Картинаның иң мөһим деталдәрен әйтеп сығығыҙ
- Артҡы планда нимәләр күрәбеҙ?
- Ни өсөн тәбиғәт күренеше артҡы планда?(был картинаның темаһы кеше яҙмышы менән бәйләнгән).
- Картина ниндәй хистәр уята?
IV. Иншаға әҙерлек.
Уҡытыусы. Әхмәт Лотфуллин: «Картина тураһында һөйләмәйҙәр, уны ҡарайҙар, тоялар, уйланалар», -тиһә лә, бөгөн дәрестә күргәнебеҙҙе, тойғаныбыҙҙы, уйлағаныбыҙҙы өйҙә яҙасаҡ иншаларҙа сағылдырырһығыҙ.
V. Йомғаҡлау.
Рәссамдең картиналары Нестеров музейында ғына түгел , Санк- Петербургтың Рус музейында «Хушлашыу » картинаһы, «Өс ҡатын» картинаһы Мәскәүҙә Третьяковский музейында. Әлеге ваҡытта Өфөлә уның 42 картиналарынан торған күргәҙмә ойошторолған. Әммә йыраҡ булғанлыҡтан унда барып ҡарай алмайбыҙ. Был күргәҙмәнең видеопрезентацияһын ғына күрһәтеп китәйем. https://vk.com/video-156412368_456239217
VI. Өй эше. Инша яҙып килергә.
Йомғаҡлау.
Шулай итеп, телмәр эшмәкәрлеген формалаштырыу һәм үҫтереү - хәҙерге ваҡытта иң мөһим бурыстарҙың береһе булып тора. Ә төрлө күнегеүҙәр эшләү шул маҡсатҡа ирешеүгә ярҙам итә. Информацион технология дәрестәрҙе тағы лы ҡыҙыҡлыраҡ, йәнлерәк итә.
Компьютер технологияларының өҫтөнлөгө - күргәҙмәлелек, мәғлүмәттәрҙең график һүрәтләнеш, стереотауыш, анимация берлегендә бирелеүе.
Информацион технология уҡыусыларҙа башҡорт телен үҙләштереүгә ыңғай мотивация булдырырға, уларҙың белемен һәм культураһын камиллаштырырға ярҙам итә. Компьютер һәм мультимедиа системаларын ҡулланыу уҡытыуҙың нитенсив формаларын һәм методтарын тәьмин итә, үҙ аллы уҡыу эшмәкәрлеген әүҙемләштерә, мәғлүмәтте ҡабул итеүҙең эмоционаллеге, тәьҫир көсө артҡанлыҡтан, уҡыуға мотивация үҫешә.
Башҡорт теле һәм әҙәбиәтенә һөйөү, уны өйрәнеүгә теләкте арттырыу маҡсатында ла информацион технологиялар ҡулланып телмәр үҫешенең формалаштырыуын тормошҡа ашырыу яҡшы һөҙөмтәләр бирә. Ул уҡыусыларҙы ғилми-популяр әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһынырға мәжбүр итә, фәнни-тикшеренеү эшенә йәлеп итә, һүҙлек байлыҡтарын арттыра, телмәрҙәрен байыта, ижади фекерләргә өйрәтә, фантазияһын үҫтерә, дөйөм аң даирәһен киңәйтә.
Ҡулланылған әҙәбиәт.
- Баһауетдинова М.И., Йәғәфәрова Г.Н. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә яңы технологияларҙы ҡулланыу (методик ҡулланма). – Өфө, НМЦ “Педкнига”, 2008. – 204 бит.
- Дәүләтшина М.С., Ғәбитова З.М. Башҡорт телен уҡытыу методикаһы: башҡорт теле дәүләт теле итеп уҡытылған мәктәптәр өсөн. 2-се киҫәк. – Өфө:Китап, 2011. – 88 бит.
3. Р.Ә. Әминева Яңы быуын стандарттарына күсеү шарттарында рус телле мәктәптәрҙә башҡорт телен уҡытыу . Башҡортостан уҡытыусыһы, 2011 йыл, №11 , 16-20-се б.б.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Мастер-класс. "Әҙәбиәт дәрестәрендә тәнҡитле фекерләү технологияһы алымдарын ҡулланыу"
Мастер-класс. "Әҙәбиәт дәрестәрендә тәнҡитле фекерләү технологияһы алымдарын ҡулланыу"...
Мастер-класс. "Әҙәбиәт дәрестәрендә тәнҡитле фекерләү технологияһы алымдарын ҡулланыу" (презентация)
Мастер-класс. "Әҙәбиәт дәрестәрендә тәнҡитле фекерләү технологияһы алымдарын ҡулланыу"(презентация)...
Выступление в РГМО в педагогических чтениях для учителей родных языков, посвященных Международному Дню родных языков по теме: «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә яңы уҡыу-уҡытыу һәм информацион технологиялар»
Выступление в РГМО в педагогических чтениях для учителей родных языков, посвященных Международному Дню родных языков по теме: «Самообразование педагога как средство повышения его профессиональной комп...
«Башҡорт теле дәрестәрендә төркөмдәрҙә эшләү технологияһын ҡулланыу»
ldquo;Дәрес– ҡыҙыҡһыныусанлыҡ һәм әхлаҡиинаныуҙар факелын тоҡандырыусы осҡон”.В.А. Сухомлинский...
Инновацион проект: Башҡорт теле дәрестәрендә ҡиммәтле әсбап, тәрбиә, рухиәт, тел һаҡсыһы, бай мәғлүмәт сығанағы булараҡ милли баҫмаларҙы ҡулланыу
Беҙ, уҡытыусылар, "һүҙ" тигән ҡеүәтле ҡорал менән эш итәбеҙ. Ә милли баҫмалар был "ҡоралды" тағы ла үткерерәк, сәпкә тейҙерерлек итә. Шуға ла, көн һайын өйҙәребеҙгә килеп торған туған телебеҙҙә сыҡҡан...
Урыҫ мәктәптәрендә инша - һүрәтләү яҙыу өсөн материал туплау һәм башҡорт теле дәрестәрендә ҡулланыу
Был дәрестә Т.Н. Яблонскаяның "Иртә" картинаһы өҫтөндә эш. Бында инша - һүрәтләү этаптары бирелгән....
Мастер - класс. "Әҙәбиәт дәрестәрендә тәнҡитле фекерләү технологияһы алымдарын ҡулланыу" (презентация)
Тәнҡитле фекерләү технологияһының синквейн алымыныңдиамант төрө....


c: text/html

collection: archivebot

text:
Главные вкладки
Ғибәҙуллина Рәшиҙә Рәхимовна
Балалар баҡсаһында - башҡорт теле.
Профессия: Тәрбиәсе, хореограф
Профессиональные интересы: Тикшеренеү эшмәкәрлеге, тыуған телемдә йырҙар йырлау ,бейеүҙәр ҡуйыу.
Увлечения: Йырҙар йырлау ,бейеү ,сәскәләр үҫтереү.
Регион: Республика Башкортостан
Населенный пункт: Өфө ҡалаһы.
Место работы: "308 - се Башҡорт балалар баҡсаһы. "
Навигация
Мои сайты
Ссылка на мой мини-сайт:https://nsportal.ru/rashida-gibadullina
Был сайт башҡорт балалар баҡсаһында,төркөмдәрҙә эшләгән тәрбиәселәр,музыка етәкселәре һәм ата-әсәләр өсөн булдырылды. Сайтта белем биреү эшмәкәрлек конспекттары,онлайн уйындар,иртәлектәр,күңел асыуҙар,пландар,кәңәштәр,методик ҡулланмалар,файҙалы һылтанмалар бар. Хөрмәтле коллегалар ,ата-әсәләр сайт менән ҡулланығыҙ , һорауҙарығыҙ булһа яҙығыҙ !
О себе
Өфө ҡалаһының 308-се башҡорт балалар баҡсаһында 14 йыл эшләйем. Тәрбиәсе булып эшләүе миңә бик оҡшай ... Балаларҙан энергия,дәрт алыу, уларҙың төрлө яҡлап үҫеүен күреү -бик ҙур ҡыуаныс.Заманса яңы технологияларҙы ҡулланып,башҡорт телендә дәрестәр,күңел асыуҙар үткәрәбеҙ.Балаларға тыуған телгә,илгә һөйөү уятыу-эшемдең иң төп маҡсаты.Уларҙың уңыштары -хеҙмәтемдең емеше.
Книги, которые сформировали мой внутренний мир
Зәйнәб Биишева китаптары: "Емеш" , " Кәмһетелгәндәр", " Яҡтыға", "Мөхәббәт һәм нәфрәт"

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
"Һаумы , Ҡояш!" байрам кисәһе.
план-конспект занятия (средняя группа)
Март уртаһында , көндәр йылыныуға үткәрелә торған байрам кисәһе. Ҡояш тураһында белемдәрен киңәйтеү, тел байытыу, күңел асыу.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Ҡояш байрамы
Өлкәндәр төркөмдә күңел асыу кисәһе.
Маҡсат һәм бурыстар: Балаларҙы төрлө тәбиғәт күренештәре менән таныштырыу. Ҡатлыҡлы, “ҡояшлы” атмосфера булыдырыу. Эмоциональ йылылылыҡ һәм шатлыҡты тойоу һәм башҡаларға таратыу һәләтен үҫтереү.
Йыһаз: Залды тейешенсә биҙәү, бейеү өсөн зонтиктар, “ҡояш”тар әҙерләү. Ҡояш формаһындағы тәмлекәстәр менән һыйлау.
Әҙерләнеү процесы: Балаларға шиғыр таратыу, йыр-бейеүҙәр өйрәнеү, уйындар әҙерләү.
Сара барышы:
Музыка яңғырай – темаға ярашлы биҙәлгән залға балалар килеп инә.
Тәрбиәсе:
Балалар! Һеҙгә йомаҡ –
Йәй йылыта – ҡышын юҡ,
Бар донъяға нур сәсә,
Үҙе арымай һис тә,
Ана, тәҙрәнән ҡарай
Яғымлы- ( Ҡояш апай!)
Эйе, балалалар! Бөгөн беҙ һеҙҙең менән Ҡояш байрамына йыйылдыҡ. Күңелле йәй миҙгеле менән хушлашып, яҙҙан алып беҙҙе үҙенең йылыһы менән ҡыуандырған Ҡояш апайға рәхмәт әйтеп, йырлап-бейеп күңел асайыҡ, йәме.
Әйҙәгеҙ әле, физминутка эшләп алайыҡ.
Һаумы, алтын ҡояшым! (ҡулдар менән түңәрәк яһау)
Һаумы, зәп-зәңгәр күгем! (ҡулдарҙы болғау)
Иҫәнме һин, елкәйем, - (биткә ел елпеү)
Бөтәгеҙҙе сәләмләйем! (ҡулдарҙы ҡыҫыу)
Муз. етәксе:
Алтын Ҡояшҡайҙы данлап
Йырлап алайыҡ.
Күңелле йырыбыҙ менән
Уны бында саҡырайыҡ.
Балалар “Есть у солнышка дружок” йырын башҡара.
Тәрбиәсе:
Алтын юлдан Ҡояш атлай
Беҙҙең бүлмәгә ҡарай.
Бүлмәгә Ҡояш килеп инә .
Ҡояш:
Һаумыһығыҙ, балалар!
Матур ҡыҙҙар-малайҙар!
Һеҙгә килдем ҡунаҡҡа,
Йырлап-бейеп, уйнарға!
Балалар бергә: Һаумы, Ҡояш!
Тәрбиәсе: Балалар, ҡарағыҙ әле, Ҡояш апайҙың нурҙары нисек балҡый. Бүлмәбеҙ ҙә яҡтырып, тағы ла йылынып китте, шулаймы?!
Әйҙәгеҙ, Ҡояшҡайҙы дәртле бейеүебеҙ менән ҡыуандырайыҡ әле.
Бейеү “Светит солнышко для всех”
Ҡояш (тронға ултыра): йырларға, бейергә яратаһығыҙ, ә шиғырҙар һөйләй беләһегеҙме?
Балалар шиғыр ятлайҙар.
Тәрбиәсе:
Ҡояш байрамына беҙгә
Кемдер ашҡынып килә.
Тыңлайыҡсы, тауышын, (Көслө ел иҫә)
Йә әйтегеҙ, кем белә?
Залға Ел-малай йүгереп инә.
Ел-малай: Йөрөйөм мин йүгереп
Бик күп илдәрҙе гиҙеп.
Тәҙрәнән килеп индем
Һеҙҙә байрамды күреп.
Ҡояш: Балалар, был минең дуҫым Елкәй.
Тәрбиәсе: Ҡояш апай ныҡ ҡыҙҙырып ташлаһа, еләҫ кенә ел исҫкәнен биеҙ бик яратабыҙ, шулаймы?
Ел-малай: Малайҙар, күрһәтегеҙ әле, ел нисек була?
Муз. Етәксе: Күрһәтәйек әле. Тын юлына күнекмә “Ветерок”
Ел-малай: Әйҙә, уйнап алайыҡ.
Балаларға вертушкалар таратып бирелә.
Уйын “Вертушки”
Ел-малай: 33ea әхмәт, балалар, күңелде күтәрҙегеҙ. Ярай, мин ары киттем. Һау булығыҙ!
Тәрбиәсе: Ҡарағыҙ әле, балалар! Елкәй беҙгә тағы нимә килтергән?
Йомаҡ:
Ҡояштан көслө,
Елдән көсһөҙ.
Аяғы юҡ – ил гиҙә,
Күҙҙәре юҡ – йәш түгә.(Болот)
Тәҙрә төбөндәге болотто алып бер яҡҡа элеп ҡуя.
Ҡояш: Ой, болоттар күбәйә башланы, ямғыр яуырға уйлай.(Болот артына йәшенә)
Фонограмма - ямғыр яуа
Тәрбиәсе: Ямғыр яуа башланы, ҡыҙҙар алығыҙ зонтиктарығыҙҙы алығыҙ.
Бейеү “Дождик”
Тәрбиәсе: Ҡояшҡай, сыҡ инде, ямғыр бөттө.
Залға Йәйғор килеп инә.
Йәйғор: Рәхмәт, балалар, йырлап-бейеп, тирә-яҡҡа ҡояшлы кәйеф бүләк иткәнегеҙ өсөн. Болоттар таралды, Ҡояш ҡалҡты, һәм мин – Йәйғор шундуҡ килеп тә сыҡтым.
Ҡояш: Рәхмәт, йәйғор! Күктә йәйғор балҡыуын балалар бик ярата. Балалар, йәйғорҙоң ете төҫө бар, һеҙ уларҙы беләһегеҙме? Әйҙәгеҙ әле, ул төҫтәрҙе атап үтәйек.
Афарин.
Йәйғор : Балалар, әйҙәгеҙ ял итеп, уйын уйнап алайыҡ. “Ямғыр һәм ҡояш” тип атала ул. Музыканы иғтибар менән тыңлағыҙ, ямғыр яуһа, зонтик аҫтына йәшенәбеҙ, ҡояш ҡалҡһа, йүгерешеп уйнайбыҙ.
Уйын “Ямғыр һәм ҡояш”
Ял минуты
сәскәләр ҙә күренде (сүкәйеп ултыралар) Һәм ҡояшҡа үрелде. (ҡулдарҙы һоноп яйлап торалар) уларға йылы кәрәк, (Ҡулдарҙы күтәреп өйөрөләләр) ҡояш аҫтында рәхәт. ел иҫте... (Ҡулдар өҫтә) сәскәләрҙе һелкетте… Уңға бөгелдөләр, (Уң яҡҡа эйеләләр) ергә эйелделәр. (Алға эйеләләр) һулға бөгелдөләр, (Һулға эйеләләр) ергә эйелделәр. (сүкәйәләр) Бар һин, ел, бынан кит, (ике ҡулды һелтәп ҡыуалар) сәскәләргә теймәй үт, (бармаҡ янайҙар) улар ҙур булып үҫһен, (ҡулдар өҫтә) беҙгә бәхет килтерһен (өйөрөләләр)
Тәрбиәсе: Ҡыҙҙар, әйҙәгеҙ, Ҡояштың күңелен күтәреп, уға рәхмәт әйтеп, сәскәләр тураһында йырлап-бейеп алайыҡ.
Йыр”Баҡсабыҙҙа гөл-баҡса”
Музыка уйнай. Төн килеп инә.
Төн: Ҡара, күңел асалар,
Ҡалай ҡыуанышалар.
Ҡояшты мин ҡаплайым,
Оҙаҡҡа йоҡлатайым! (Ҡара тауар менән Ҡояшты ҡаплай)
Тәрбиәсе: Ҡояш йоҡоға талды,
Донъя ҡараңғыланды.
Балалар, нимә эшләйбеҙ?
Бергә: Ҡояш апай, сыҡ-сыҡ,
Төн ағай кит-кит!
Төн: Китәм мин, китәм. Тик Ҡояшты уятмайым. (Сығып китә)
Әтәс: Балалар! Әйҙәгеҙ, ҡояш тураһында матур йыр йырлайыҡ.
Ул беҙҙе ишетер, йоҡоһонан уяныр.
Йыр “Һәр ваҡыт булһын ҡояш!”
Ҡояш уяна.
Тәрбиәсе: Күрҙегеҙме, балалар, Ҡояш апай уянды!
Ҡояш: Рәхмәт, балалар! Һеҙ мине ҡотҡарҙығыҙ! Мине данлап бик матур байрам бүләк иттегеҙ!
Музыкаль етәксе: Әйҙәгеҙ балалар, түңәрәккә тороп, бөтәбеҙ бергә бейеп алабыҙ.
Хоровод”Утром солнышко встает...”
Тәрбиәсе:
Рәхмәт, Ҡояш, булғаныңа
Рәхмәт йылы нурҙарыңа!
Һин балҡыһаң, донъя була,
Һин яйылытһа, икмәк уңа!
-Беҙҙең байрам аҙағына яҡынлашты. Балалар, Ҡояш апай менән күңеллеме?(Балалар яуап бирә) Мин һеҙгә һәр ваҡыт йөҙөгөҙ шулай балҡып тороуын, кәйефегеҙ ҡояшлы, күңелегеҙ яҡты, күгегеҙ аяҙ булыуын теләйем. Ә уның өсөн бер-беребеҙгә яғымлы ҡараш, бер йылмайыу ҙа етә.
Ҡояш: Һеҙгә сюрпризым да бар – ҡояшлы тәмлекәстән ауыҙ итегеҙ!
Тәрбиәсе: Ҡояш апайға рәхмәт әйтәйек—РӘХ-МӘТ!
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Сценарий утренника "Праздник родословной "Шежере байрам" для старшего дошкольного возраста
Утренник "Шежере байрам" (для старшей и подготов.группы)...
2014- жылдың 4- маусымында бала бақша аумағында, Астана қаламыздың астана күніне арналған спорттық велосайысы өткізілді.
2014- жылдың 4- маусымында бала бақша аумағында, Астана қаламыздың астана күніне арналған спорттық велосайысы өткізілді.№5 КМҚК бала бақшасында, 4-7 жастар аралығындағы балаларға арналған жылдық...
Приобщение детей к национальной культуре народов мира. Новруз байрам.
Интеграция образовательных областей: «Познание». «Социално -коммуникативной. Задачи: Формирование чувства принадлежности к мировому сообществу. Развитие способности к толерантному общению, к кон...
Урта төркөмдә көҙгө байрам
Урта төркөм балалары өсөн көҙгө байрам сараһы....
«Науруз Байрам»
«Науруз Байрам»...
Белем - тәрбиә биреү эштәрен планлаштырыу. Тема: « Һау бул балалар баҡсаһы! Һаумы мәктәп!»
Календарно- тематический план воспитательно - образовательного процесса в группах – это заблаговременное определение порядка, последовательности осуществления образ...


text:
6b40
«Йәшерәм яулыҡ», «Тирмә» кеүек милли уйындарҙа ла ихлас ҡатнашты кескәйҙәр. Аҙаҡтан да оҙаҡ ҡына тәьҫирләнеп, онота алмайынса башҡорт моңдарын көйләп йөрөнөләр. Көҙ байрамы ла гөрләп уҙҙы беҙҙә.
Төркөмөбөҙгә «Йәншишмә» гәзите лә килә. Бының өсөн беҙ Туймазы районы Бишҡурай ауылында йәшәүсе йәш хәбәрсе Ландыш Рамаҙановаға рәхмәтлебеҙ. Ул беҙгә ярты йылға подписка бүләк итте. Хәҙер кескәйҙәрҙе «Йәншишмә»нең һәр һаны менән таныштырып барабыҙ. Ҡыҙҙар һәм малайҙарға сағыу һүрәттәр, әкиәттәр, шиғырҙар оҡшай. Айырыуса «Тирмәкәй» битен һағынып көтөп алалар.
Бына шулай «Йәншишмә» менән бергә үҫә кескәйҙәр.
Айһылыу ӘҘЕЛГӘРӘЕВА.
Өфө ҡалаһы.


text:
" Шәжәрә байрамы"
план-конспект занятия по окружающему миру (старшая группа)
Шәжәрә - ул байрам ғына түгел,
Ул ҡурайҙай рухтың үҫеше,
Мең ғазаптар аша ҡан тартыуы,
Уттар аша ғүмер киҫеше.
Скачать:
Предварительный просмотр:
“Шәжәрә байрамы” сценарийы
Тәрбиәсе: Саитғәлинә Әлиә Вәхит ҡыҙы.
Аскар-2021г.
Маҡсат:
- Шәжәрә тураһында төшөнсә биреү һәм балаларҙың белемдәрен дөйөмләштереү (камиллаштырыу);
- Балаларҙың телмәрен, һүҙ байлығын үҫтереү;
3. Балаларҙа башҡорт халыҡ тарихына ҡыҙыҡһыныу уятыу, туғандарға һөйөү, үткәндәргә ихтирам тәрбиәләү,шәжәрәләрен өйрәнеү теләген булдырыу,йәш быуынға зауыҡ, әхлаҡи тәрбиә биреү.
Йыһазландырыу: балаларҙың шәжәрәләре, компьютер, таҡтала ғаилә темаһына арналған мәҡәлдәр,аудиояҙма,фотоһүрәттәр.
Байрам барышы:
- Байрамға килгән ҡунаҡтарҙы,балаларҙы сәләмләү.
- Байрамдың маҡсаты менән танышып китеү,балаларға шәжәрә тураһында мәғлүмәт биреү.
- тәрбисәнең инеш һүҙе.
- балалар,нимә ул шәжәрә? Кем белә? (Балаларҙың яуаптарын тыңлау)
- Хәҙерге заманда үҙ нәҫелеңде белеү бик актуаль мәсьәлә. Шәжәрә (ғәрәпсә - ағас) – ырыу-ҡәбилә тарихына бәйле ваҡиғалар, нәҫел-нәсәптең таралыуы, ата-бабалар исемлеге теркәлгән ҡулъяҙма ҡомартҡы. Элек башҡорттар ата-бабаларының исемдәрен 10-15 быуынға тиклем белергә тейеш булған.
В древние времена башкиры , как и многие другие народы жили племенами. Одно племя обычно состояло из нескольких родов. Каждое племя и каждый род имели свои названия. Наиболее древними были, например, Усерган,Кипчак,Юрматы, племена Бурзян, Мин, Катай Табын. У башкир издавна существовал писать историю своего рода. Она называлась родословной.
Шәжәрә-ул ырыу тарихы. Борон башҡорттар ырыу- ҡәбиләләргә бүленеп йәшәгән,һәр ырыуҙың үҙ исеме булған. Башҡорт халҡы элек-электән үҙ ырыуының тарихын яҙып ҡалдыра барған. Шәжәрәлә бөтә ир-ат исемдәре күрһәтелгән.
Слово “шежере” означает “родословная. Как могучая и бурная река берет силу с маленьких ручейков, так и наша республика обогащается семьями, родами. В более широком смысле слова шежере- не только генеалогическая летопись, не только родословная, но и бесценный источник для изучения историии башкирского народа, летопись важнейших событий и факторов.
Шәжәрә, ғәрәп телендә”ағас ” тигән һүҙ. Беҙҙең олатайҙарыбыҙ ырыу- бабаларҙың исемдәрен ағас рәүешендә тармаҡландырып яҙа барған. Ни өсөн ағас. Ағас борон башҡорттарҙа һауаны, ерҙе, Ер аҫтын берләштеререүсе билдә булған. Халыҡтың тормошон сағылдырған. Тамыры- үткәнебеҙ, олоно- бөгөнгөбөҙ,тармаҡ – ботаҡтары-киләсәгебеҙ.
- Башҡорт халҡында ағас күкте (һауа), ерҙе һәм ер аҫтын символлаштырған. Ағас – кеше ғүмеренең күрһәткесе лә булған
ағастың тамыры – үткәне
ағастың һыны – хәҙергеһе
ағас ботаҡтары – киләсәге
- Йыш ҡына шәжәрәләрҙе ағас һәм схема формаһында күрергә була.
-Ә бына был Ғибәҙәтова Амалияның шәжәрә ағас формаһында эшләп алып килгән,әйҙәгеҙ,уның шәжэрә ағасының тарихын тыңлап китәйек.
- Һәр кеше үҙенең шәжәрәһен белергә тейеш, сөнки шәжәрәнән халыҡтың, республиканың, илдең тарихын белеп була.
Бергә: Ете быуынын белмәгән етемлектең билдәһе.
- Балаларға шәжәрә,шәжәрә ағасы менән ғаиләнен бәйләнеше,ғаилә ағзалары, ғаилә тормошо тураһында һөйләү.
-Таҡтала яҙылған мәҡәлдәрҙе уҡыу,уларҙын мәғәнәләрен анлатып китеү.
Балалы кеше –ин бай кеше.
Ата менән әсә- алтын ҡанат!
Атанан күргән уҡ юнған,
Әсәнән кургән тун бескән.
- Балаларҙың өйҙә ятлап килгән(атай,әсәй,олатай,өләсәй) тураһында шиғырҙарын тынлап китеү.
-Афарин, балалар, шундай матур шиғырҙар ятлап килгәнһегеҙ, киләсәктә лә атай-әсәйҙәрегеҙгә һәр ваҡыт ярҙамсыл булығыҙ, йөҙҙәренә бер ваҡытта ла ҡыҙыллыҡ килтермәгеҙ, уларҙы ташламағыҙ, һаҡлағыҙ.
- Хәҙер беҙ башҡа уҡыусыларыбыҙға ла һүҙ бирәйек. Улар беҙҙе үҙ шәжәрәләре менән таныштырып китһендәр.
Үҙенең шәжәрәһе менән Атанғолова Лиана сығыш яһай, һ.б уҡыусыларҙың сығыштарын тыңлау.
Байрамды тамамлау.Йомғаҡлау һүҙе.
- Ошоноң менән беҙ байрамдың аҙағына ла килеп еттек. Бөгөн байрамда сығыш яһаусыларҙы алҡышлайыҡ.Афариндар!Үҙегеҙҙең ғаиләләрегеҙҙең тарихын яҡшы итеп өйрәнеп, шәжәрә ағастары төҙөп килгәнһегеҙ. Киләсәктә лә шулай итеп үҙ ғаиләгеҙҙең тарихын өйрәнегеҙ, шәжәрәләр төҙөгөҙ, туғандарығыҙға, атай- әсәйҙәрегеҙгә, олатай- өләсәйҙәрегеҙгә мәрхәмәтле,изгелекле булығыҙ!
Хәҙер балалар,әйҙәгеҙ,байрамыбыҙҙы бергәләшеп “Татыу ғаилә” йыры менән тамамлап ҡуяйыҡ. “Татыу ғаилә” йырын башҡарыу.
Киләһе осрашҡанға тиклем, ҡәҙерле дуҫтар! Һау булығыҙ!
Кешелектең үҙе шикелле үк,
Боронғонан килгән йолалар.
Шатлыҡтарын байрам итә кеше,
Йолаларҙа олы йәм дә бар.
Йолаларҙа бәхет тантанаһы,
Йән сафлығы, күңел яҡтыһы.
Ғүмер буйына оҙата барһын беҙҙе
Был байрамдың күңел паҡлығы.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Шежере-байрамы
«Свою родословную знай, традиции семьи уважай, почитай!»...
Кәкүк сәйе байрамы.
Кәкүк сәйе байрамы. Маҡсат:1. Боронғо йолаларҙы кире ҡайтарыу.2. Балаларҙың ижади һәләтен үҫтереү.3. Йолаларға ҡарата, башҡ...
« Ҡарға бутҡаhы » фольклор байрамы. (байрам сценарийы ) - «Воронья каша» народный праздник (Сценарий праздника)
« Ҡарға бутҡаhы » фольклор байрамы. (байрам сценарийы ) - «Воронья каша» народный праздник (Сценарий праздника)Маҡсат: Халыҡтыӊ боронғо йолаларын ҡыҙыҡhыныу уятыу, тирə-яҡ мөхиткə hөйөʏ həм hаҡсыл мөн...
Сәскәләр байрамы
Уртансылар төркөмө өсөн фольклор байрамы сценарийы...
Бал байрамы
Данный сценарий будет интересен музыкальным руководителям, воспитателям и педогогам дополнительного образования...
Нардуған байрамы
Нар-нар-Нардуған!Нардуғанға кил туған!...
КОНСПЕКТ совместной деятельн 8a4 ости педагога и детей (НОД) по теме «Празднование Курбан байрама»
познакомить детей с традициями проведения крымскотатарских праздников, поддержать у детей интерес к обычаям и традициям этнического народа Крыма. Познакомить с культурой, с ремеслами крымс...


text:
Башҡорт халҡының милли аштары.
план-конспект занятия по окружающему миру (старшая группа)
Башҡорт халҡының милли аш -һыуы менән таныштырыу
Скачать:
Предварительный просмотр:
БАШҠОРТ ХАЛҠЫНЫҢ МИЛЛИ АШТАРЫ
(өлкәндәр төркөмө өсөн дәрес)
Әҙерләне: тәрбиәсе Такалова Р.З.
БАШҠОРТ ХАЛҠЫНЫҢ МИЛЛИ АШТАРЫ(өлкәндәр төркөмө өсөн дәрес)
Маҡсат: башҡорт халҡының милли аштары менән таныштырыу.
Бурыстар:
Белем биреүсе:
1. Балаларҙы башҡорт халҡының милли аштары менән
таныштырыу;
2. Ҡымыҙҙың нисек эшләнеүен аңлатыу;
3. Яңы һүҙҙәрҙе үҙләштереү.
Тәрбиәүи: Үҙ халҡыңдың милли аштарын үҙ итеү, уларға ҡарата
ҡыҙыҡһыныу уятыу.
Телмәр үҫтереүсе: Уҡыусыларҙың һөйләү телмәрен, логик фекерләүен, хәтерен үҫтереү.
Йыһазландырыу: ноутбук, проектор, презентация, «ҡымыҙ
эшләү» видеоһы, «башҡорт халҡының милли аштары» темаһына
иллюстрациялар, «Эх, ҡымыҙы» йыры, дидактик уйынға карточкалар.
Алдан башҡарылған эш:
1. Шиғырҙар ятлау;
2. «Аҡ ҡалас» уйыны менән танышыу.
Уҡытыу, тәрбиәләү өлкәләре: социаль-коммуникатив үҫеш,
аҡыл-зиһен һәләтлеген үҫтереү, телмәр үҫтереү, художестволы-эстетик
үҫеш.
Эш алымдары: тиҙәйткестәр, «Аҡ ҡалас» уйыны, дидактик уйын
«Артығын тап», шиғырҙар ятлау.
Белем биреү эшмәкәрлеге барышы
1. Ойоштороу моменты.
Тәрбиәсе: - Һаумыһығыҙ, балалар! Һәр көнөбөҙ ошо яғымлы
һүҙҙән, сәләмләүҙән башлана. Бөгөн дә бер-беребеҙгә сәләмәтлек теләп,
яҡшы кәйеф, ихлас йылмайыу бүләк итеп, дәресебеҙҙе башлап
ебәрәйек.
Балалар: - Сәләмләйем һауаны,
Именлек булһын өсөн!
Сәләмләйем Ер-әсәне,
Беҙҙе туйҙырған өсөн!
Сәләмләйем дуҫымды,
Гел дуҫлыҡ булһын өсөн!
2. Төп өлөш.
Тәрбиәсе: - Балалар, әйҙәгеҙ йыр тыңлап алайыҡ («Эх,ҡымыҙы»
йыры).
Тәрбиәсе: Был йыр нимә тураһында?
Балалар: - Ҡымыҙ тураһында
Тәрбиәсе: - Ә ҡымыҙ нимә ул?
Балалар: - Аш-һыу.
Тәрбиәсе: - Эйе, дөрөҫ балалар. Бөгөн беҙ һеҙҙең менән башҡорт
халҡының милли аштары тураһында һөйләшәсәкбеҙ һәм сәйәхәткә барасаҡбыҙ. Сәйәхәт алдынан әйҙәгеҙ телебеҙҙе шымартып тиҙәйткес
әйтеп алайыҡ.
Артикуляцион күнегеү.
Ҡатыҡҡа ҡаймаҡты ҡалаҡлап-ҡалаҡлап ҡойҙом да,
Ҡыуана-ҡыуана ҡояшҡа ҡуйҙым.
Тәрбиәсе: - Афарин, балалар. Сәйәхәттә беҙгә бер нисә
туҡталышты үтергә кәрәк буласаҡ. 1-се туҡталыш «Башҡорт халҡының
милли аштары» тип атала. Башҡорт халҡының милли аштарына
нимәләр инә икәнен белер өсөн әйҙәгеҙ экранға күҙ һалайыҡ.
1. Ҡымыҙ. Ҡымыҙ – бейә һөтөнән әсетеп әҙерләнгән күпереп
торған аҡ төҫтәге эсемлек.
2. Ҡорот – байтаҡ төрки халыҡтарға хас һөт ашамлығы.
3. Эремсек – әсегән һөттән әҙерләнгән һөт ризығы
4. Айран – әсе ҡатыҡты туғып, һыу ҡушып эшләнгән эсемлек.
Башҡорт аш-һыуында һыуһын ҡандырыусы традицион эсемлек. Күп
кенә төрки халыҡтарҙың аш-һыуында киң таралған.
5. Сәк-сәк – башҡорт халҡының милли татлы ризығы. Башҡорт
милли кухняһынан башҡа сәк-сәк ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, татар, үзбәк милли
кухняларының татлы ризыҡтары рәтенә инә.
6. Башҡорттарҙа йылҡы итенән әҙерләнгән иң ҡәҙерле аҙыҡ –
бишбармаҡ. Ул шулай уҡ һарыҡ һәм һыйыр итенән дә бешерелә. Төрлө
урында уны хәҙер төрлөсә бешерәләр, әммә төп әҙерләү ысулы бер
типтараҡ. Бишбармаҡ башҡорттарҙа иттән, һалманан, картуфтан
ҡушып әҙерләнә.
7. Тултырма – башҡорт халҡының милли итле ризыҡтарының
береһе. Тултырма әҙерләү процесын эстәлегәнә һалған «тултырыу»
тигән һүҙҙән барлыҡҡа килгән.
Тәрбиәсе: - Бына беҙ һеҙҙең менән башҡорт халҡының милли
аштары менән танышып үттек. Шулай итеп икенсе туҡталышҡа ла
килеп еттек. Икенсе туҡталыш «Аҡ ҡалас» уйыны тип атала. Әйҙәгеҙ
бергәләшеп уйнап алайыҡ.
«Аҡ ҡалас» уйыны.
Балалар түңәрәккә баҫа. Берәүһе – уртала.
....... тыуған көнөндә
Беҙ бешерҙек аҡ ҡалас;
Бына шулай ул бейек,
(балалар ҡулдарын юғары күтәрәләр)
Бына шулай тәбәнәк,
(балалар сүгәләп, ҡулдарын аҫҡа төшөрәләр)
Бына шундай киңлеге,
(балалар ҡулдарын ян-яҡҡа йәйәләр)
Бына шулай тарлығы (балалар ҡулдарын һуҙып, урталағы балаға яҡынаялар)
Аҡ ҡалас, аҡ ҡалас,
Теләгәнеңде һайлап ҡас.
Урталағы бала үҙе урынына берәүҙе һайлап сығара ла, үҙе
түңәрәктәгеләргә ҡушыла һәм уйын-йыр шулай дауам итә.
Тәрбиәсе: - Афарин, балалар. Әйҙәгеҙ урындарығыҙға ултырығыҙ.
Өсөнсө туҡталыш «Артығын тап» тип атала.
Дидактик уйын «Артығын тап». Бирелгән һүрәттәр араһынан
артыҡ карточканы табыу.
Тәрбиәсе: - Балалар, арып та киткәнһегеҙҙер. Әйҙәгеҙ ял итеп
алайыҡ.
Физминутка.
Ҡаҙҙар кеүек йөҙәйек,
Ҡоштар кеүек осайыҡ.
Ҡуян кеүек һикерәйек,
Айыу кеүек атлайыҡ,
Аттар кеүек еләйек,
Бесәй кеүек һуҙылайыҡ
Һәм урынға ултырайыҡ.
Тәрбиәсе: - Афарин, балалар. Шулай итеп, беҙ 4-се туҡталышҡа
килеп еттек. Ул «Башҡорт халҡының милли исемлеге – ҡымыҙ» тип
атала. Башҡорт халҡының милли ризыҡтарының береһе – ҡымыҙ бик
шифалы эсемлектәрҙең береһе. Хәҙер беҙгә Рауза инәй ҡымыҙ бешеү
серҙәре тураһында төшөндөрәсәк (видео ҡарау).
Тәрбиәсе: - Балалар, ә һеҙ ҡымыҙ эсеп ҡарағанығыҙ бармы?
(Балаларҙың яуаптары). Тәрбиәсе: - Беҙгә Рауза инәй ҡымыҙ ҙа ҡалдырып киткән. Әйҙәгеҙ
тәмләп ҡарайыҡ. Оҡшанымы һеҙгә ҡымыҙ? (Балаларҙың яуаптары).
Тәрбиәсе: - Һеҙгә өйҙә башҡорт халҡының милли аштары
тураһында шиғырҙар ятларға ҡушылған ине. Әйҙәгеҙ ятлап
ишеттерегеҙ.
Балалар шиғыр ятлай.
БУҘА
Шифалы был эсемлекте
Күптәр эсергә ҡыҙа.
Һоло, арпа йә боҙайҙан
Әсетелә ул буҙа (С. Ғәләүетдинов).
ҠОРОТ
Оҙон юлда тәмләп алһаң,
Көс-ҡеүәт бирә ҡорот.
Һыу кәрәкмәй ул булғанда,
Китһә лә ауыҙ ҡороп (Н. Сәлимов).
ҠАТЫҠ
Өләсәйем, һөт ойотоп,
Әҙерләй гелән ҡатыҡ.
Уйнап арып, ҡустым менән
Ҡатыҡ эсергә ҡайттыҡ (Н. Сәлимов).
ҠЫМЫҘ
Өләсәйем ҡымыҙ бешә,
Нисек беләге талмай?
Ағас көбөлә, гөбөрләп,
Кәзә ҡымыҙы ҡайнай.
Өләсәй әйтә, ҡымыҙҙы
Баһадирҙар эсә, ти.
Бәләкәй малайҙар унан
Көслө булып үҫә, ти (Г. Ғәлиева).
Тәрбиәсе: - Афарин, балалар. Бик матур шиғыр ятлап
килгәнһегеҙ. Балалар һеҙгә бөгөнгө дәрес оҡшанымы? Нимәләр
белдегеҙ? Ниндәй уйындар уйнанығыҙ? (Балаларҙың яуаптары).
3. Рефлексия
Тәрбиәсе: - Һеҙҙең алдығыҙҙа йылмайликтар ята. Шул
йылмайликтар ярҙамында бөгөнгө дәрес оҡшанымы икәнен күрһәтегеҙ.
Тәрбиәсе: - -Һау булығыҙ, балалар. Һеҙгә яҡшы кәйеф теләп
бөгөнгә мин хушлашам!
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Түгәрәкләр аша балаларда милли үзаң тәрбияләү.
Моя деятельность с одарёнными детьми всегда объемна, многопланова и результативна. Главный же итог всей моей работы в том, что в коллективе создан эмоционально-положительный климат, способствующий реш...
Сабантуй бәйрәмен сәхнәләштерү .Уйныйбыз да көләбез,сабантуйга киләбез .5-7 яшьлек балалар өчен татар халкының милли бәйрәме.
УЙНЫЙБЫЗ ДА КӨЛӘБЕЗ,САБАНТУЙГА КИЛӘБЕЗ!"САБАНТУЙ-САБАН БӘЙРӘМЕ.АНЫ КЫР ЭШЛӘРЕ БЕТКӘЧ,ЯЗ КӨНЕ БӘЙРӘМ ИТӘЛӘР.БЕРЕНЧЕ БУЛЫП БУ БӘЙРӘМ 8-9НЧЫ ГАСЫРЛАРДА КҮРЕНӘ.САБАНТУЙ ТАТАР ХАЛКЫНЫҢ ИҢ ЯРАТКАН БӘЙРӘМЕ Д...
Доклад "Милли тәрбия"
Һәр чәчәкнең - үз исе, һәр халыкның - үз төсе. Тәрбия һәр халыкта аның туган теле белән бергә барлыкка килгән......
милли компонент
Һәр халык мәдәни, тарихи, әхлакый һәм башка байлыкларга ия. Әлеге байлыклар һәрберебезнең туган төбәгебездә бихисап. Милли тәрбия бирү,халык тарихын өйрәнү, аның мәдәни байлыгы турында күз...
Уртанчылар төркемендә сөйләм телен үстерү шөгыле. "Татар халкының милли киемнәре белән таныштыру".
Тематическое занятие для детей средней группы. На протяжении всего занятия дети знакомятся с национальной одеждой татарского народа, её обычаями. традициями и праздниками. Занятие охватывает раз...
Презентация Башҡорт халҡының милли аштары
Балаларҙы башҡорт халҡының милли аштары менән таныштрыу....


text:
«Шаянҡай себештәр». Дәрес өлгөһө.
план-конспект занятия по окружающему миру (старшая группа)
Балалар баҡсаһында өлкәндәр төркөмө балалары өсөн дәрес өлгөһө.
Тема: «Шаянҡай себештәр». (дәрес – күҙәтеү)
Маҡсат: йорт ҡоштары менән таныштырыу - себештәр; аларның тышкы киәфәте, холоктары, туклануы, урсеүе турағында мәғлүмәт биреү; һорауларға дөрөҫ итеп яуап бирергә; яңы һүҙҙәрҙе телмәрҙә ҡулланыу; диалогик һәм монологик телмәр үҫтереү; ҡоштарға ҡарата һөйөү тойғоһо тәрбияләү.
Телгә ҡарата ихтирам тәрбиәләү, уны өйрәнеүгә ынтылыш, ҡыҙыҡһыныу уятыу. Шиғыр менән танышыу: «СЕБЕШ» (Ф.Туғыҙбаева)
Һүҙлек эше: себеш, тауык, йомортҡа, ем, оя, аяк-тәпәй, ҡанат, ҡойроҡ, Йорт ҡоштары.
Типик граматик конструкциялар: Себештәр ярма ашай. Улар һыу эсәләр. Себештәр ярҙамға мохтаж.
Йыһазландырыу: ояла ысын себештәр, йомыртҡа, ем, һыу, үлән.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Балалар баҡсаһында өлкәндәр төркөмө балалары өсөн дәрес өлгөһе.
Тема: «Шаянҡай себештәр». (дәрес – күҙәтеү)
Маҡсат: йорт ҡоштары менән таныштырыу - себештәр; аларның тышкы киәфәте, холоктары, туклануы, урсеүе турағында мәғлүмәт биреү; һорауларға дөрөҫ итеп яуап бирергә; яңы һүҙҙәрҙе телмәрҙә ҡулланыу; диалогик һәм монологик телмәр үҫтереү; ҡоштарға ҡарата һөйөү тойғоһо тәрбияләү.
Телгә ҡарата ихтирам тәрбиәләү, уны өйрәнеүгә ынтылыш, ҡыҙыҡһыныу уятыу. Шиғыр менән танышыу: «СЕБЕШ» (Ф.Туғыҙбаева)
Һүҙлек эше: себеш, тауык, йомортҡа, ем, оя, аяк-тәпәй, ҡанат, ҡойроҡ, Йорт ҡоштары.
Типик граматик конструкциялар: Себештәр ярма ашай. Улар һыу эсәләр. Себештәр ярҙамға мохтаж.
Йыһазландырыу: ояла ысын себештәр, йомыртҡа, ем, һыу, үлән.
Дәрес барышы.
Тәрбиясе яшерен генә ояла себештәр алып инә.
- Балалар, тыңлағыҙ. Һеҙ ишетәһегеҙ?
- Пи-пи-пи тип ҡыскыралар. (ояны асып)
- Балалар һеҙ нимә күрәһегеҙ?
- Кескәй себештәр.
- Себештәр ниндәй?
- Бәләкәй, һары, шаян, ярҙамға мохтаж һ. б. Уларға ниндәй яғымлы һүҙҙәр әйтер инегеҙ? (һарыҡай. шаянҡай)
- Уларҙы нисек саҡыралар?
- Сип-сип-сип, тип-тип-тип.
- Уларҙың әсәләре кем була?
- Тауык була. Ул ко-ко-ко тип ҡыҫкыра, зур була. Тавык йомыртка һала, йомыртҡадан себеш сыға. (күрһәтәбеҙ йомыртка)
- Ҡоштарҙың кәүҙәһе ҡауырһындар менән ҡапланған була. Беҙҙең себештәр кескәйҙәр, тәне йомшак йөн менән капланған. Уларҙың суҡыштары, тәпәйҙәрендә осло тырнаҡтары, канаттары осар өсөн, ҡойроҡтары бар.
- Йорт хайуандары, коштары кеше эргәһендә йэшэй. Уға файҙа килтерә. Кеше уның тураһында хәстәрлек күрә; карай, ашата һ.б.
- Ошо ҡоштар тураһында тағы нимә эйтә алаһыгыҙ? Улар ниндәй коштар?
- Йорт ҡоштары. (ояны ябып торабыз)
Ял минуты.
- Һеҙҙең менән ҡоштар булып уйнап алайыҡ, эйдәгеҙ кабатлайбыҙ.
Ҡанатларҙы ҡағып осабыҙ,
Уңга, һулға ҡарап, муйындарҙы бор 248d быҙ,
Һыу эсәбеҙ (алға эйелеү),
Тук-тук итеп ем ашайбыҙ ( сүкәйеп ултырыу һәм бармаҡтар менән иҙәнгә һуғыу)
Ҡанаттарҙы йәйәбеҙ. Тағы осоп китәбеҙ,
Экрен генә ояларға ҡайтабыҙ.
- Балалар, себештәртәрҙе уяттыҡ беҙ, уларға ашарға кәрәк. Ниндәй аҙык ярата улар.
- Ярма, боҙай, үлән, һ.б. яшәү өсөн һыу эсәргә кәрәк.(балалар себештәрҙе күҙәтәләр һәм ояны ябып ҡуябыҙ)
- Эйҙәгеҙ. Беҙ һеҙҙең менән ҡоштар тураһында шиғыр тыңлайк һәм уны үҙебеҙҙең исебеҙҙә калдырырға тырышайык. (һүрәт кулланабыҙ)
СЕБЕШ (Ф.Туғыҙбаева)
Ѳйѳрѳлә-сѳйѳрѳлә,
Сип-сип йырлап, бер себеш,
Берәүҙең күлдәге һары,
Бигерәк матур, имеш.
Йомғаклау:
- Балалар, бөгөн беҙ дәрестә нимә тураһында һөйләштек?
Йорт ҡоштары - себештәр тураһында һөйләштек. Уларҙың төҙөлөштәренә иғтибар бирҙек. «Себеш» шиғырын ятланык.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Шаян Пумала
Балаларның фантазиясен, күзаллавын үстерү. Килеп чыккан төрле төстәге таплардан образ тудырырга өйрәтү ....
Шаян кичә
Развлечение...
ЙОРТ ҠОШТАРЫ. Уйын «ТАУЫҠ ҺӘМ СЕБЕШТӘР»
Ата-бабаларыбыҙ киләсәк быуынды тәрбиәләүҙә ауыҙ-тел ижадын киң ҡулланған. Ауыҙ-тел ижадының бер төрө һамаҡтар һәм әүрәткестәр – көйләп әйтелә торған шиғри һүҙ.Һамаҡлы-әүрәткесле уйындар –...
Шаян кичә
Развлечение...
Габдулла Тукайның “Шаян песи” шигыре буенча әдәби-музыкаль кичә эшкәртмәсе.
Габдулла Тукайның “Шаян песи” шигыре буенча әдәби-музыкаль кичәэшкәртмәсе....
Сценарий развлечения Шаян җәнлекләр - Весёлые животные
Сценарий развлечения в 1 младшей группе....
Рабочая рограмма кружка - Шаян бармаклар.
Рабочая программа кружка для 2 младшей группы....
- Мне нравится (3)


text:
f79b
Соль полезный или вредный?
МКУ “Отдел образования” МР Гафурийский район Республики Башкортостан
Конкурс исследовательских работ и проектов в рамках Малой академии наук школьников Гафурийского района Республики Башкортостан
Направление: «Окружающий мир»
Тема научно-исследовательской работы
«Секреты соли »
Выполнил: Рахимов Ильгам
Наилевич ученик 4-го класса
МОБУ СОШ имени
Ж.Г.Киекбаева с.Саитбаба
Научный руководитель:
Фаттахова Рамзиля Хамитовна
учитель начальных классов
МОБУ СОШ имени
Ж.Г.Киекбаева с.Саитбаба
с.Красноусольский 2020 год
ЙӨКМӘТКЕҺЕ
Инеш………………………………………………………………............. ……...3
Төп өлөш
1.1.Тоҙҙоң барлыҡҡа килеүе, ҡулланылышы, файҙаһы.................................4
1.2.Тоҙҙоң кешегә һәм тәбиғәтебеҙгә килтергән зыяны …..............................5
1.3.Тоҙҙоң шанлы һуғыш осорондағы тарихы...............................................5
2. Практик өлөш.
1.2. Анкета һорауҙары.………………………………………………………......7 2.2. Тәжрибәләр......................................................................................................7
Йомғаҡлау……………………………………………………........................... ...9
Ҡулланылған әҙәбиәт…………………………………………………………...10
Ҡушымта ..............................................................................................................11
Инеш
Заманса технологиялар ваҡытында тормошобоҙ көндән-көн үҙгәрә, Йыһандың яңы серҙәре асыла. Ошондай бөйөк эштәр ваҡытында үҙебеҙҙең көндәлек күргән, ҡулланған, уларһыҙ йәшәүе ауыр булыр иң кәрәкле һыу, шырпы, шәкәр, ҡалаҡ кеүек ябай әйберҙәр онотолоп ҡала. Шуларҙың иң мөһимдәренең береһен тоҙ тип әйтеп була. Быуаттар буйына тоҙ иң киң ҡулланылған, бик ҙур әһәмиәткә эйә аш тәмләткесе булып тора. Хатта хәҙерге техник прогресс заманында ла кешеләр унһыҙ йәшәй алмай.
Эшемдең актуаллеге. Элек мин тоҙҙо кешегә аҙыҡ әҙерләү өсөн генә кәрәк, ә тоҙһоҙ аш тәмһеҙ була тип уйлай торғайным. Ә бер ваҡыт олатайҙың тәҙрә ҡатлағанда ҡышын туңмаһын өсөн рам араларына тоҙ һалып ҡалдырғанын күргәс, ҡыҙыҡһыныуым артты. Ошо ябай ғына тоҙҙоң ниндәй серҙәре бар икәнен белер өсөн “Тоҙ сере” тигән эҙләнеү эше башҡарҙым.
Минең гипотеза: Тоҙ –мөһим ашамлыҡ ҡына түгел, ә кешенең төп дуҫы һәм ярҙамсыһы, артығын ҡулланғанда - дошманы ла.
Минең маҡсатым: тоҙҙоң серле үҙенсәлектәрен, кеше өсөн булған әһәмиәтен асыҡлау, уның ҡайһы осраҡта – дуҫ, ә ҡасан дошман икәнлеген, кеше организмы, тирә-яҡ тәбиғәтебеҙ өсөн файҙаһын һәм зыянын күрһәтеү.
Минең бурыстарым:
Тоҙҙоң ҡайҙан алыныуын, үҙенсәлектәрен өйрәнеү, тәжрибәләр ярҙамында иҫбатлау, иптәштәремә анкета һорауҙары биреп, уларҙың ҡыҙыҡһыныуҙарын арттырыу.
Эҙләнеү эшемдең методтары: Сәйетбаба ауылындағы, мәктәптәге музейҙа булып, Интернеттан мәғлүмәт тупланым, китаптар уҡыным, класташтарымдан, ололарҙан һорау алдым, һығымта яһаным.
Минең башҡарған эшем иптәштәремде ҡыҙыҡһындырыр, файҙалы мәғлүмәт бирер тип уйлайым.
1.Төп өлөш
Иң киң таралғаны төрҙәрҙең береһе - аш тоҙо, кешеләрҙең көндәлек ҡулланған аш тәмләткесе, аш-һыуҙы тәмләй торған әсе кристаллик матдә.
Кеше организмының һау-сәләмәт булыуында тоҙҙоң әһәмиәте баһалап бөткөһөҙ. Тоҙ –бер ниндәй эшкәртеүһеҙ тәбиғи хәлдә ҡулланылған берҙән-бер минерал. Тоҙ тураһында күберәк белеү өсөн мәктәптең химия уҡытыусыһы Луиза Тәлғәт ҡыҙына ла бер нисә һорау бирҙем. Ул миңә бик күп файҙалы мәғлүмәт бирҙе, бәлки ҡайһы берҙәрен аңлап та етмәгәнемдер, юғары кластарҙа өйрәнермен әле. Тоҙ –ҡатмарлы химик матдә, натрий хлориды. Мин тоҙҙо гел аҡ бөртөклө тип уйлаһам, ул тәбиғәттә ер аҫтында таш һымаҡ табыла, ә диңгеҙ һыуынан йәки күлдәрҙән поваренная соль, аш тоҙо, таш тоҙо йәки тоҙ алына икән.
Беҙҙең өйҙә лә әсәйем ашарға бешергәндә , йәшелсә, бәшмәк тоҙлағанда тоҙ һала. Иң төп үҙенсәлеге –тоҙ бактерия һәм микробтарҙы үлтерә, ризыҡтарҙа боҙолоуҙан һәм иҫкереүҙән һаҡлай. Әммә тоҙ кулинарияла ғына түгел, ә медицинала ла кәрәк. Аш тоҙона йод өҫтәлә икән организмға йод етмәүҙе профилактиклау өсөн кәрәк. Яңыраҡ тоҙға икенсе минераль матдә -фтор өҫтәлә башланы. Был тештәге кариес ауырыуын профилактикалау сараһы. Шулай уҡ әсәйем беҙ һалҡын тейҙереп ауырыған ваҡытта, тамаҡ ауыртып торғанда тоҙло һыу менән сайҡатырға ҡуша. Ә тымау ваҡытында танауҙы тоҙло һыу менән эшкәртәбеҙ. Күп кешеләр тоҙло ванналар инергә яраталар. Бында диңгеҙ тоҙо кәрәк. Ул кешене тынысландыра, тирене таҙарта. Тоҙ –бик яҡшы таҙартҡыс. Тоҙ менән скипидар ҡатнашмаһы ванна һәм раковинаны һары таптарҙан, уксус менән тоҙ еҙ һауыттарҙы, ә лимон согы менән бергә тутыҡҡан әйберҙе таҙарта. Шулай уҡ тоҙҙоң пластмасса, ҡағыҙ, һабын, быяла һәм башҡа әйберҙәр эшләгәндә лә кәрәк икәнен белдем.
1.2.Тоҙҙоң кешегә һәм тәбиғәтебеҙгә килтергән зыяны.
Тоҙ зыянлы тигән гипотеза ла дөрөҫ, әммә артығын ҡулланған ваҡытта. Юғары кимәлдә ул тәбиғәттәге барса тереклекте үлтерергә һәләтле. Яһаған тәжрибәләр тоҙҙоң ҡарҙың, һыуҙың һәм тиренең составын үҙгәртеүен иҫбатланы. Эҙләнеү ваҡытында шуны аңланым, тоҙҙо ҡулланғанда сама белергә кәрәк. Тоҙ һиңә дуҫмы ул йәки дошманмы - үҙеңдән тора.
Артығын ҡулланған ваҡытта организмда һыу балансы тотҡарлана, йөрәк көсөргәнеш менән эшләй башлай, шуға ла ҡан баҫымы күтәрелә, баш һәм йөрәк ауырыуҙары барлыҡҡа килә. Шулай уҡ артыҡ тоҙ организмдан бәүел менән сығып бөтмәй, ә бөйөргә таш булып ултыра. Тоҙ –аш тәмләткестәр араһында иң күп ҡулланылғаны. Шуға ла уны файҙа итәм тиһәң, артығын ҡулланмаҫҡа кәрәк. Шулай уҡ, ҡыш көнө юлдағы тайғаҡтарҙы бөтөрөү өсөн бик кәрәк. Тоҙло һыуҙың туңыу температура ноль градустан түбәнерәк, шуға ла еүеш ҡар туңмай, ә юлдан тиҙ таҙартыла торған бер массаға әйләнә тип аңлата миңә мәктәптә физика уҡытыусы әсәйем. Әммә бында беҙ белгән аш тоҙо түгел, ә иң түбән сифатлы, ағыулы химик ҡатнашмалы техник тоҙ ҡулланыла. Ҡыш көнө ул күп итеп асфальтҡа түгелә, ә яҙ көнө ҡар менән тупраҡҡа һеңеп, ағыулай. Юлда яҡын , сәскәләр үҫмәй, ә ағастар һары төҫлө була. Таҙа тупраҡ килтереүе клумбала яһет сәскәләр ултыралар.
1.3.Тоҙҙоң шанлы һуғыш осорондағы тарихы.
Сәйетбаба тарихи-мәҙәни үҙәге белгесе бабайым Рәзим Мәүлитҡолов янына кергәндә тоҙ тураһында эҙләнеүемде әйттем. Ул Бөйөк Еңеүҙең 75 йыллығына ҡарата бик күп материал туплай икән. Ул миңә тоҙҙоң тағы серҙәрен асты.
Дәһшәтле һуғыштың ғазаплы һәм көсөргәнешле йылдары күптән артта ҡалды, тормош ныҡ алға китте. Бабайҙар һәм әбейҙәр тоҙ ҡайнатҡан урында хәҙер халыҡ-ара кимәлгә яуап биргән мәшһүр Красноусольск шифаханаһы күҙ яуын алып ята. Ә шулай ҙа һыу буйына һибелгән тоҙ ҡайнатыу усаҡтары, тау битләүендәге урмандан утын ташыған ҡатын-ҡыҙҙар, бала-сағалар, усаҡтарҙы һүндермәй ҡарап-хәстәрләп тороусылар күҙ алдына баҫа.
Ҡарт олатайым Ибраһим Мәүлетҡолов та “Тоҙ ҡайнатырға йөрөүҙәр –күптәр өсөн үҙе бер эш ине. Мин уҡытыусы булып эшләгәс, һатып алдым. Ҡарлы-ямғырлы көҙ ваҡытында Усолка буйында ҡайнатҡан тоҙон тоҡҡа һалып 35 саҡрым буйы күтәреп ҡайтҡандар күп булды тип һөйләгән булған.
Тоҙ халыҡ ижадында һәм ырымдарҙа.
Борон-борондан иң мәртәбәле ҡунаҡтарҙы икмәк- тоҙ менән ҡаршылау йолаһы булған. Сөнки был аҙыҡтар булғанда халыҡ йәшәйәсәк, асыҡмаясағына ныҡлы ышаныс булған. Башҡорттарҙа ул әле лә һаҡланып килә. Ҙур йыйындарҙа, байрамдарҙа ҡунактарҙы милли кейемдә икмәк –тоҙ, ҡымыҙ менән ҡаршы алалар.
Тоҙ бик күп ышаныуҙар һәм ырымдар менән бәйле. Тоҙ түгеү – ыҙғышҡа, хужаларға хөрмәт күрһәтмәү. Тоҙҙо бурысҡа бирмәҫкә кәрәк. Ҡулға бирмәйҙәр һәм кире алмайҙар. Өҫтәл артында ла ҡулдан-ҡулға йөрөтмәйҙәр. Тоҙ хаҡында бик күп мәҡәл һәм өйтемдәр бар.
Икмәк һәм тоҙ – барыҙына ла баш. Икмәк –тоҙ менән ҡаршылау – ҡунаксыллыҡ.
Тоҙһоҙ аш тәмһеҙ, ә икмәкһеҙ – туйымлыҡһыҙ.
Икмәк һәм тоҙһоҙ аштың ни һаны ла, ни тәме.
Икмәк һәм тоҙһоҙ өҫтәлдең йәме юҡ.
2. Практик өлөш.
Үҙемдең белгәндәрем менән уртаҡлашыу өсөн иптәштәремдән тоҙ тураһында нимә белеүҙәрен асыҡланым. Уҡытыусым менән анкета һорауҙары төҙөнөк, класташтарымдан һорау алдым. Уларҙың яуаптарын ҡаоағас, ошоларҙы асыҡланыҡ.
1. 82% -уҡыусылар, тоҙҙо кеше һәр ваҡыт ҡулланған тип уйлай.
2.95% -кеше тоҙһоҙ йәшәй алмай тип яҙған.
3. Ә шулай ҙа күптәр (70%) –кешегә тоҙ етмәүҙең насар яҡтарын белмәйҙәр.
4. Ә 87% балалар тоҙҙоң ниндәй зыяны бар икәнен белмәй.
5. 97% балалар аш-һыу тирәһендә, кулинарияла ҡулланылғанын беләләр,
38% -медицинала тигән.
Күренеүенсә, күпселек класташтарым тоҙҙоң аш тәмләткес булараҡ ҡына беләләр. Башҡа күп файҙалы һәм зыянлы яҡтарын насар беләләр. Шуға ла мин уларға тоҙ ярҙамында бер нисә тәжрибә яһап күрһәтергә булдым.
2.2 Тәжрибәләр.
1-се тәжрибә
Сей йомортҡа, бер нисә ҡалаҡ тоҙ. Тәүҙә йомортҡаны таҙа һыулы һауытҡа төшөрөп ҡараным –ул төпкә батты. Шу 2e04 нан һыуға бер нисә ҡалаҡ тоҙ һалдым һәм йомортҡаны ошо тоҙло һыуға һалдым –ул батмай, ә йөҙә. Һығымта: тоҙ һыуҙың арттыр, тоҙ күп булғас ҡайып унда батып булмай.
2-се тәжрибә
Беҙгә күп ботинка, һауыт, һыу һәм тоҙ кәрәк. Һыуҙа күп тоҙ һалып иретн. Ботинканы тоҙло һыуға һалырға. Таблицаға яҙып барҙым. 2 сәғәт үткәндән һуң ботинкаға тоҙло һыу үтеп инде һәм тоҙ кристалдар барлыҡҡа килде. Ә 3-сө көнгә был кристалдарҙан аҡ төҫтәге тоҙ ҡатламы булды. Был аҡ ҡатлам бөтмәй, сөнки тоҙ ботинкаға үтеп кереп уның тоҙон һәм сифатын үҙгәртте. Һығымта: Тоҙҙоң ысынлап та беҙҙең аяҡ кейемен сифатын үҙгәртеп, сафтан сығарыуын аңланыҡ. Шуға ла көн һайын йыуып, кремлап торорға кәңәш ителә.
3-сө тәжрибә
Өйҙә үҫкән гөлдә бер аҙна буйына һыуға күп итеп тоҙ һалып һиптек. 2-се көндә аҫҡы һабаҡта тоҙ кристалдары барлыҡҡа килде. Ә 4-се көнгә бөтә ер туп кристалл менән ҡапланды, япраҡтар ҡойола башланы. Һығымта: Тоҙ үҫемлектәрҙең үҫешенә кире йоғошто яһай. Тәбиғәттә лә тупраҡҡа һеңгән тоҙ үҫемлектәрҙе юҡҡа сығара.
4. Әсәйем ике ит киҫәге бирҙе, береһен шул килеш ҡалдырҙыҡ, икенсеһен тоҙланыҡ. Бер нисә көндән тоҙланмаған ит күгәрҙе, ә икенсеһе шул килеш ҡалды. Тоҙ ризыҡтарҙы боҙолоуҙан һаҡлай.
5. Ике һауытҡа һыу һалдым, береһенә бер нисә ҡалаҡ тоҙ өҫтәнем һәм туңдырғысҡа ҡуйҙым. Һауыттағы һыу ике сәғәттән туң ине, ә тоҙло һыу 12сәғәттән һуң бер массаға әйләнгәйне. Бына ни өсөн тайғаҡта тоҙ һибәләр икән.
6. Әсәйем менән Һыу, 2 стакан он. 1 стакан тоҙ һалып ҡамыр баҫтыҡ. Шунан төрлө әйберҙәр яһап, буяным. Тоҙ форманы оҙаҡ һаҡларға ярҙам итә.
7. Олатайҙың рам араһына тоҙ һалып ҡалдырмаған тәҙрәһенең туңыуын, ҡалған тәҙрәләр шул килеш икәнен дә аңлатты.
Тоҙ- ул натрий хлориды ғына түгел, ә составында кальций менән магний хлориды бар, улар рам араһындағы дымды үҙенә һеңдерә, һауаны киптерә. Дым булмағас,тәҙрә һыуланмай, шуға туңмай икән.
Йомғаҡлау
Шулай итеп, мин эҙләнеү эше барышында тоҙҙоң тарихын, кеше һаулығы өсөн файҙаһын һәм зыянлы яҡтарын, тәбиғәттә, өй шарттарында ҡулланылышын, өйрәндем, әсәйем, уҡытыусым ярҙамында эҙләнеү эше итеп башҡарҙым, маҡсатыма ирештемтәжрибәләр яһаным, иптәшәремде лә ҡыҙыҡһындырҙым. Тоҙҙоң серле үҙенсәлектәрен, кеше өсөн әһәмиәтен асыҡланым, уның ҡасан – дуҫ, ярҙамсы, ә ҡасан дошман икәнлеген, кешегә, тәбиғәтебеҙгә файҙаһын һәм зыянын күрһәттем.
Тоҙ файҙалы тигән гипотеза иҫбатлана, сөнки кәрәкһеҙ булһа, уны шул тиклем күп тапмаҫтар ине. Боронғо урыҫ мәҡәле лә “Тоҙһоҙ донъя һанһыҙ”, йәки «Без соли не проживешь беҙҙең көндәрҙә лә актуаль. Тоҙһоҙ кеше генә түгел, ә бер тереклек тә көн итә алмай.Фәнни факттарҙан тыш бик күп мәҡәлдәр һәм әйтемдәр йыйҙым.Халыҡ ижадында һәм ырымдарҙа тоҙҙоң әһәмитен күрҙем. Борондан иң мәртәбәле ҡунаҡтарҙы икмәк- тоҙ менән ҡаршылау йолаһының әле лә бар икәнен белдем.
Минең эҙләнеүҙәрем дәрестәрҙә ҡулланылһа бик яҡшы булыр ине тип уйлайым, киләсәктә был эшемде дауам итәрмен әле. С3нки ниндёй генә заманда йәшәһәк тә кеше ҡсҡн иң кәрәкле булҡан тоҙҙоң баһаһы тәшмәйәсәк, уны табыу һәм уға һорау кәмемәйәсәк. Минең быға иманым камил.
Ҡулланылған әҙәбиәт
1. Аксёнов А. В. Соль Илецкая.
2. Дыбина О. В. , Рахманова Н.П., Щетинина В.В. «Неизведанное рядом» М., 2006 г.
3. Детская энциклопедия «Всё обо всём».
4. Иванова А.И. «Живая экология» М., 2006 г.
5. www. oproduktah.com
6. www. nguideru/data интернет - ресурсы
7. Тамыр проекты, телевизион тапшырыуҙар.http:tv-rb.ru/
8.“Сәйетбаба” тарихи-мәҙәни үҙәгенән алынған альбомдар, гәзит-журнал материалдары.
Можно от Солнца уйти...
Любимое яичко
Рисуем крокусы акварелью
Акварель + трафарет = ?
Чья проталина?


text:
Нардуған фольклор байрамы
материал (подготовительная группа)
Маҡсат:
- Балаларҙы башҡорт халыҡ йолалары,ғөрөф – ғәҙәттәре менән таныштырыуҙы дауам итеү , “Нардуған” байрамы ,Селлә ваҡыты менән танышыу , байрамдың исемен , ғәмәлен атай белергә өйрәтеү;
- Балаларҙың иғтибарын ,үҙләштереү , ҡабул итеүҙе , сенсор тойоу һәләтен , һорауҙарға яуап биреү оҫталығын үҫтереү;
- Башҡорт халҡының ғөрөф - ғәҙәттәренә , байрамдарына ҡыҙыҡһыныу уятыу һәм һөйөү тәрбиәләү.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Маҡсат:
- Балаларҙы башҡорт халыҡ йолалары,ғөрөф – ғәҙәттәре менән таныштырыуҙы дауам итеү , “Нардуған” байрамы ,Селлә ваҡыты менән танышыу , байрамдың исемен , ғәмәлен атай белергә өйрәтеү;
- Балаларҙың иғтибарын ,үҙләштереү , ҡабул итеүҙе , сенсор тойоу һәләтен , һорауҙарға яуап биреү оҫталығын үҫтереү;
- Башғорт халҡының ғөрөф - ғәҙәттәренә , байрамдарына ҡыҙыҡһыныу уятыу һәм һөйөү тәрбиәләү.
Байрам барышы.
Өй күренеше.Өләсәй өйҙә нимәгәлер әҙерләнеп һөйләнеп йөрөй
Өләсәй: Э-э-э-э-э-й . ваҡыт тигәнең һиҙелмәйҙә үтеп китә шул , әле генә балаларым менән Сөмбөлә байрамына әҙерләнә инек , бына хәҙер Нардуғаны ла килеп етте.....
Өйгә бер ҡыҙ йүгереп инә , ҡыуана –ҡыуана.
Ҡыҙ : Өләсәй , өләсәй һин нимә эшләйһең ул?
Өләсәй: Һуң , ҡыҙым бөгөн бит нардуған байрамы , сәй әҙерләйем , тәмләп ҡоймаҡлап сәй эсеп алайыҡ балам.
Ҡыҙ: Өләсәй байрамға мөмкинме мин үҙемдең балалар баҡсаһынан дуҫтарымды саҡырам.
Өләсәй: Әлбиттә ҡыҙым,бар-бар саҡыр инде , байрамға Селлә бабай менән Нардуған үҙе лә килеп етерҙәр оҙаҡламай.Йүгер балам,йүгер.
Ҡыҙ йүгереп сығып китә , өләсәй өйҙә ҡала.Көй яңғырай , балалар тәрбиәсе апай менән инәләр.
Тәрбиәсе: Әйҙәгеҙ өйгә инегеҙ ҡыҙҙар , малайҙар , тышта бик һыуыҡ , буран ыжғыра!
Малай: Ысынлап та бында йылы икән , әйҙәгеҙ.
Ҡыҙ: Өләсәй беҙ байрамға һуңламаныҡмы?
Өләсәй: әйҙәгеҙ түрҙән уҙығыҙ , һеҙ байрамдың тап өҫтөнә лә килеп индегеҙ.Әйҙә , әйҙә.
Малай: Уф өшөттөрҙө өләсәй , тышта бик һыуыҡ икән.
Өләсәй: Һуң улым ҡыш етте бит .
Ҡыҙ: Беләбеҙ , беләбеҙ өләсәй ,ҡыш еткәнен һиҙәбеҙ.
Икенсе ҡыҙ: Әйҙәгеҙ булмаһа йырлап алайыҡ , беҙ бит ҡыш тураһында бик матур йыр ҙа беләбеҙ.
Йыр “Ҡыш етте”
Балалар ултыралар.
Өләсәй: Ҡышҡы Нардуған байрамы мөбәрәк булһын!Донъялар имен торһон!
Тәрбиәсе: нар - нар , нарына .
Бәхет бирһен барына!
Бала: Мал-тыуарҙар түл йәйһен!
Малдар ашһын ҡуранан!
Ашлыҡ ашһын буранан!
Илебеҙ тыныс булһын!
Күңелегеҙ киң булһын!
Өләсәй: изге теләктәрегеҙгә мең рәхмәт!
Тәрбиәсе: Юрауығыҙ юш килһен , изге теләктәрегеҙ тормошҡа ашһын!
Өләсәй: балалар ә һеҙ Нардуған байрамы тураһында ишеткәнегеҙ бармы?
Ҡыҙ: Өләсәй ә Нардуған нимәне аңлата ул?
Өләсәй: Улайһа тыңлағыҙ балалар. “Нар” һүҙе ҡояш ҡояш тигәнде аңлата , шулай булғас , Нардуған ул ҡояш тыуған көн .Боро – борон заманда атай-олатайҙарыбыҙ оҙон-оҙаҡ төндәрҙә иң ҡыҫҡа көндәрҙә ҡояшҡа мөрәжәғәт иткәндәр: “Нар туған беҙгә йөҙөң менән борол инде!”Көндәр оҙая башлағас , ҡояш кешеләрҙе тыңлап йөҙө менән борола икән тип уйлағандар һәм шуға ышанғандар.
Малай: Ә ҡышҡы Нардуған ҡасан була ул?
Өләсәй: Ҡышҡы Нардуған декабрь айының 25-ендә башланып бер аҙна буйы дауам иткән.Был йола борон-борондан күсеп килгән.Һәр халыҡ үҙенсә был байрамды билдәләп үткән.
Ҡыҙ: Ә нисек Өләсәй?
Өләсәй: Ут аша һикергәндәр , төрлө уйындар уйналған,әйтемдәр әйтешкәндәр,йомаҡтар ҡойғандар,йырҙар йырлағанда . бейегәндәр,ә балалар урам буйлап “Нар-нар Нардуған , Нардуғанға кил туған”-тип байрамға саҡырып йөрөгәндәр.
Тәрбиәсе: Өләсәй әйҙәгеҙ балалар менән бергәләп ҡабатлайыҡ , иҫтәрендә ҡалһын.
Бергәләп: Нар-нар-Нардуған!
Нардуғанға кил туған!
Өләсәй: хәҙер һеҙҙең тауышығыҙҙы ишетеп Нардуған килеп тә етер инде балалар.
Көй яңғырай , Нардуған инә.
Нардуған: Һаумыһығыҙ балалар,һаумыһығыҙ ҡунаҡтар! Саҡырғанығыҙҙы ишетеп килеп тә еттем бына.
Нардуған мөбәрәк булһын
Тормош түңәрәк булһын
Мал-тыуарыбыҙ артһын
Игендәребеҙ уңһын!
Тәрбиәсе: Әйҙә түрҙән уҙ Нардуған.
Өләсәй: Әйҙәгеҙ балалар нардуған менән түңәрәктә йырлап-бейеп алайыҡ.
Түңәрәк уйын “Нардуған”
Нардуған: Балалар һеҙ бик матур йырланығыҙ , ә ҡыш тураһында йомаҡтар , әйтемдәр беләһегеҙме?
Балалар: эйе . беләбеҙ.
Тәрбиәсе: Нардуған беҙҙең балалар зирәктәр , уңғандар бик күпте беләләр.
Йомаҡтар ,әйтемдәр,һынамыштар.
- Бабайым килә ҡағынып
Аҡ толобын ябынып(Ҡыш)
- Ишектән инә лә , түргә үтә(Һыуыҡ)
- Үкерә лә ҡотора
Бөтә ерҙе тултыра(Буран)
- Ҡапҡаны аса ла
Ҡапҡа артына ҡаса(Ел)
Тәрбиәсе: Ә хәҙер әйҙәгеҙ һынамыш – әйтемдәр әйтәйек.
- Бесәй ишек тырнаһа , буран була.
- Ҡыш көнө ағас бәҫләнһә , иген уңа.
- Эшләмәһәң йәй көнө – ни ашарһың ҡыш көнө.
- Ҡалын ҡар ер өсөн юрған.
- Ҡыш ҡар күп булһа , йәй ямғырлы була.
- Ҡыш тәҙрә тирләһә , ҡар яуа.
Малай: Өләсәй , беҙҙең ҡар тураһында йырыбыҙ бар.
Өләсәй: Әйҙәгеҙ малайҙар улайһа йырлап ишеттерегеҙ әле.
Йыр “Ҡар яуа”.
Өләсәй:Һай афарин балалар,ысынлап та бигерәк шәп йыр.Эй,ноҡот һалып быйылғы йылдың уңышлыҡтарын беләйем тигән инем , ҡайҙа әле ул минең ноҡот таштарым , күрмәнеңме ҡыҙым.
Ҡыҙ: бына Өләсәй . бына ул һинең таштарың.
Өләсәй:Оҙон – оҙаҡ юл төшә
Кемдер беҙгә ашыға
Ноҡотҡа берәүҙең һыны төшә
Үҙе ҡарт , үҙе дәрт
Уның байрамда булыуы шарт.
Ноҡотҡа күп һындар төшә
Күңелле байрам көтә.
Был ноҡотҡа бер һын төшә.
Тәрбиәсе: Ә кемдең һыны һуң Өләсәй?
Өләсәй: Был беҙҙең Селлә бабай.
Нардуған: балалар ә һеҙ Селлә бабай тураһында беләһегеҙме?
Ҡыҙ: Өләсәй бәлки һин беҙгә һөйләп бирерһең?
Өләсәй: Ҡышҡы селлә ҡырҡ көн дауам итә.Ул көндәр иң сатлама һыуыҡ көндәр була.Селлә ҙур мәжлестәр , туйҙар үткәрергә ярамай һәм тағы ла йәйге селлә лә була.Йәйге селләлә көндәр ныҡ эҫе була,һыйырҙарҙың һөтө кәмей.
Тәрбиәсе: Балалар Селлә ваҡытын һеҙ киләсәктә онотмаҫһығыҙ инде.
Нардуған: Балалар бәлки Селлә бабай килгәнсе бейеп күрһәтерһегеҙ?
Тәрбиәсе:Әйҙәгеҙ парлашып “дуҫлыҡ ”бейеүен бейеп алайыҡ.
Бейеү “Дуҫлыҡ ”
Селлә бабай инә.
Селлә бабай: Һаумыһығыҙ балалар,һаумыһығыҙ ҡунаҡтар!Нардуған байрамына ашығып килеп еттем ,һеҙҙең менән йырлап – бейеп күңел асырға килдем.Киң ризыҡ , киң дәүләт бирһен хоҙайым!Барыбыҙға ла һаулыҡ , сәләмәтлек теләйем!
Нардуған: Тотоноғоҙ ҡулға – ҡул
Яһайыҡ ҙур түңәрәк
Селлә бабайым менән
Әйләнәйек бергәләп.
Түңәрәк уйын “Әйләнәйек”
Ултыралар
Селлә бабай:Һай афарин күңел күтәрелеп дәртләнеп киттем.Ә хәҙер минең менән уйнап алығыҙ.бына ошо бейәләйем менән.Ул минең тылсымлы бейәләйем.Хәҙер көй уйнаһа мин бейәләйемде ебәрәм , көй туҡтағанда кемдә бейәләй ҡала , уға яза(наказ)бирелә.Әҙерһегеҙме балалар?Улайһа башлайыҡ.
Уйын “Туңдырам ”
Йыр “Егеттәр”
Шиғыр
Бейеү “Лирик”
Үсекләшеүҙәр
- Иштуған – ҡыш тыуған
Ҡышҡыһын сана шыуған.
- Малайҙар , малайҙар
Ҡыйыҡ башындағы ҡалайҙар.
- Ҡыҙҙар , ҡыҙҙар
Һауалағы йондоҙҙар.
- Илаҡ-илаҡ илле ҡолаҡ
Ҡолаҡтарын йыумаған
Күҙ йәштәрен йыумаған.
- Сиң-сиң-сиңерткә
Ситән араһында.
Йыр “Ал бәйлә ҡулыңа”
Өләсәй: Селлә бабай , Нардуған ултырып ял итеп алығыҙ.
Селлә бабай: ҙур рәхмәт балалар ихтирамығыҙ , иғтибарығыҙ өсөн.
Нардуған: бик күп һөнәрҙәрегеҙҙе күрһәттегеҙ, рәхмәт һеҙгә.
Селлә бабай: миңә ҡыҙым эҫе була башланы ,хәлем бөтә башланы.
Нардуған: Ҡайтайыҡ инде селлә бабай.
Селлә бабай: Байрамдар гөрләп торһон
Күктәр гел аяҙ булһын
Ер йөҙөндә бар балалар
Бәхетле . таҙа булһын!
Һау булығыҙ балалар,һау булығыҙ ҡунаҡтар.
Сығалар.
Тәрбиәсе:ғөрөф-ғәҙәт йолаларҙан
Ярамай шул ҡасырға
Бөгөнгөләй һәр саҡ шулай
Кәрәк күңел асырға.
Ҡыҙ: Өләсәй , мин дуҫтарымды балалар баҡсаһына оҙатып ҡуяйым.Мин хәҙер Өләсәй.
Балалар сығалар.Өләсәй өйҙә теләктәрен теләй-теләй һөйләнеп ҡала
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
« Ҡарға бутҡаhы » фольклор байрамы. (байрам сценарийы ) - «Воронья каша» народный праздник (Сценарий праздника)
« Ҡарға бутҡаhы » фольклор байрамы. (байрам сценарийы ) - «Воронья каша» народный праздник (Сценарий праздника)Маҡсат: Халыҡтыӊ боронғо йолаларын ҡыҙыҡhыныу уятыу, тирə-яҡ мөхиткə hөйөʏ həм hаҡсыл мөн...
Нардуған байрамы
Нар-нар-Нардуған!Нардуғанға кил туған!...
"Ҡышҡы нардуған" 14be фольклор байрамы
Сценарий проведения...
"Кәкүк сәйе" фольклор байрамы
Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы муниципаль районАҡъяр ауылы «Бәпембә» балалар баҡсаһы баланы үҫтереү үҙәгемуниципаль автономиялы мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы...
"Нардуған" фольклор байрамы
Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы муниципаль районАҡъяр ауылы «Бәпембә» балалар баҡсаһы баланы үҫтереү үҙәгемуниципаль автономиялы мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы...
Башҡорт халыҡ фольклор байрамы
Башҡорт халыҡ фольклор байрамы. Темаһы : "Ҡымыҙ йәйләүендә"Маҡсат: Балаларҙы башҡорт халыҡ ижады менән таныштырыуҙы дауам итеү. Ҡымыҙҙың нисек эшләнәүе менән таныштырыу. Балаларҙың телмәрен ...
Өлкәндәр төркөмө өсөн "Кәкүк сәйе" фольклор байрамы
20 мая в нашем детском саду прошло совещание руководителей ДОО по теме: Ярмарка идей: "Формы работы с детьми дошкольного возраста по нравственно-патриотическому воспитанию."...
- Мне нравится (1)


text:
«Ҡанатлы дуҫтар – беҙҙең ҡоштар». Дәрес өлгөһө.
план-конспект занятия по окружающему миру (старшая группа)
Балалар баҡсаһында өлкәндәр төркөмө балалары өсөн дәрес өлгөһө.
Тема: «Ҡанатлы дуҫтар – беҙҙең ҡоштар».
Маҡсат: ҡоштарҙың тышкы ҡиәфәтен һурәтләү; яңы һүҙҙәрҙе телмәрҙә ҡулланыу; диалогик һәм монологик телмәр үҫтереү; ҡоштарға ҡарата һөйөү тойғоһо тәрбияләү, мнемоюл ҡулланып шиғыр ятлау. (Г.Гәлиева «Турғай»)
Һүҙлек эше: ҡауырһын, тәпәй, туклана.
Типик граматик конструкциялар: Ҡоштарҙың кәүҙәһе ҡауырһын менән капланған. Тәпәйҙәрендә осло тырнактары бар. Баштарын ҡанат аҫтына йәшерәләр. Улар бер-берһеннән ҡауырһындарының төҫө һәм кәүҙәләренең ҙурлығы менән айырылалар.
Йыһазландырыу: Ҡарға, һайыҫкан, турғай, һүрәте.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Балалар баҡсаһында өлкәндәр төркөмө балалары өсөн дәрес өлгөһө.
Тема: «Ҡанатлы дуҫтар – беҙҙең ҡоштар».
Маҡсат: ҡоштарҙың тышкы ҡиәфәтен һурәтләү; яңы һүҙҙәрҙе телмәрҙә ҡулланыу; диалогик һәм монологик телмәр үҫтереү; ҡоштарға ҡарата һөйөү тойғоһо тәрбияләү, мнемоюл ҡулланып шиғыр ятлау. (Г.Гәлиева «Турғай»)
Һүҙлек эше: ҡауырһын, тәпәй, туклана.
Типик граматик конструкциялар: Ҡоштарҙың кәүҙәһе ҡауырһын менән капланған. Тәпәйҙәрендә осло тырнактары бар. Баштарын ҡанат аҫтына йәшерәләр. Улар бер-берһеннән ҡауырһындарының төҫө һәм кәүҙәләренең ҙурлығы менән айырылалар.
Йыһазландырыу: Ҡарға, һайыҫкан, турғай, һүрәте.
Дәрес барышы
Ҡарға, һайысҡан, турғай, сәпсек ҡоштарының һүрәттәре эленгән тактаға (экранда)
- Балалар һеҙ һүрәттә нимә күрәһегеҙ?
- Ҡоштар һүрәтен.
- Ҡоштар икәнен нимәгә карап белдегеҙ?
- Бөтәһенең дә ҡанаттары бар һәм улар бөтәһе лә осалар.
- Күбәләктәрҙең дә ҡанатлары бар, улар ҙа осалар, шулай булғас, бәлки, улар ҙа ҡоштарҙыр?
- Ҡоштарҙың кәүҙәһе ҡауырһындар менән ҡапланған. Уларҙың суҡыштары бар. Тәпәйҙәрендә осло тырнаҡтары бар.
- Балалар, «ҡауырһын» һүҙен бергәләп ҡабатлайык һәм ижекләргә бүләйек: ҡа-уыр-һын. Был һүҙҙә нисә ижек? Ҡауырһын һүҙе өс ижектән тора. Бөтә ҡоштарҙың да ҡаыуһындары булғаҫ, улар бер – берһенә охшағанмы?
- Улар бер-берһеннән ҡауырһындарының төҫө һәм кәүҙәләренең зурлығы менән айырылалар.
- Ошо ҡоштар тураһында тағы нимә әйтә алаһыгыҙ? Улар ниндәй коштар?
- Ҡарға. Һайысҡан, турғай, сәпсәк көҙ көнө йылы яҡҡа осоп китмәйҙәр, беҙҙә йәшәргә ҡалалар. Шуға был ҡоштар-ҡышлаусы ҡоштар тип атала.
Ял минуты.
- Һеҙҙең менән ҡоштар булып уйнап алайыҡ, эйдәгеҙ кабатлайбыҙ
Ҡанатларҙы ҡағып осабыҙ,
Уңга, һулға ҡарап, муйындарҙы борабыҙ,
Һыу эсәбеҙ (алға эйелеү),
Тук-тук итеп ем ашайбыҙ ( сүкәйеп ултырыу һәм бармаҡтар менән иҙәнгә һуғыу)
Ҡанаттарҙы йәйәбеҙ. Тағы осоп китәбеҙ,
Әкрен генә ояларға ҡайтабыҙ.
- Балалар, ҡоштарҙың тәпәйҙәренә иътибар итегеҙ. Ҡайһы бер ҡоштар ерҙә атлап, ә кайһылары һикереп йөрөй.
- Балалар, кыш көнө ҡо 26e0 штар нимә менән туклана?
- Ҡыш көнө ҡоштарға ем табыуы ҡыйын, шуға күрә күберәк кешеләр янында йәшәйҙәр, Тағараҡҡа һалынған емде ашайҙар.
- Беҙ ҡоштарҙы күп күҙәткәнебеҙ бар.(искә төшөрәбеҙ, һөйләп китәбеҙ) Ә улар нисек йоклайҙар?
- Ҡауырһандарын төшөрәләр ҙә күҙҙәрен йомалар. Баштарын ҡанат аҫтына йәшерәләр.
- Балалар, һеҙ нисек уйлайһығыҙ. Ни өсөн кешеләр: «Ҡоштар – ҡанатлы дуҫтар», - тип әйтәләр?
- Сөнки ҡоштар төрлө бөжәктәрҙе ашайҙар һәм урмандарҙы, баҡсаларҙы һаклайҙар. Үҙҙәренең матур йырҙары менән кешеләрҙең күңелдәрен күтәрәләр.
- Эйҙәгеҙ. Беҙ һеҙҙең менән ҡоштар тураһында тыңлайк һәм уны үҙебеҙҙең исебеҙҙә калдырырға тырышайык. (мнемоюлдар ҡулланып)
Г Ғәлиева. «Турғай»
Әсәй ерғә ем һипкән,
Бер турғай килеп еткән,
Бәләкәс туптай еңел,
Һикереп йөрөй ул гел.
Сүпләгән саҡта емде,
Тотоп ҡараһым килде.
Бигерәк йомшаҡтыр инде.
Һузған инем ҡулымды,
Аңламаны уйымды –
Фыр-р-р итеп осоп китте,
Күңелһеҙ булып китте.
Йомғаклау:
- Балалар, бөгөн беҙ дәрестә нимә тураһында һөйләштек?
Ҡышлаусы ҡоштар: ҡарға, һайыҫкан һәм турғай тураһында һөйләштек. Уларҙың төҙөлөштәренә иғтибар бирҙек. «Турғай» шиғырын ятланык. Ҡоштар беҙҙең дуҫтар, уларҙы һаҡлағыҙ.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
УЙЫН “ЙОРТ ҠОШТАРЫ”
Ата-бабаларыбыҙ киләсәк быуынды тәрбиәләүҙә ауыҙ-тел ижадын киң ҡулланған. Ауыҙ-тел ижадының бер төрө һамаҡтар һәм әүрәткестәр – көйләп әйтелә торған шиғри һүҙ.Һамаҡлы-әүрәткесле уйындар – тыйыу...
ЙОРТ ҠОШТАРЫ. Уйын «ТАУЫҠ ҺӘМ СЕБЕШТӘР»
Ата-бабаларыбыҙ киләсәк быуынды тәрбиәләүҙә ауыҙ-тел ижадын киң ҡулланған. Ауыҙ-тел ижадының бер төрө һамаҡтар һәм әүрәткестәр – көйләп әйтелә торған шиғри һүҙ.Һамаҡлы-әүрәткесле уйындар –...
Ҡоштар-беҙҙең ҡанатлы дуҫтар.
Мәктәпкә әҙерлек төркөмөндә "Ҡоштар- беҙҙең ҡанатлы дуҫтар "исемле темаға арналған ойошторолған белем биреү эшмәкәрлеге...
«Ҡоштар - беҙҙең дуҫтар»
laquo;Ҡоштар - беҙҙең дуҫтар»...
”Ҡоштар – ҡанатлы дуҫтар”
Өлкәндәр төркөмөндә телмәр үҫтереү өлкәһенең дәрес- конспекты...
"Күсмә ҡоштар"
Дәрес конспекты...
"Ҡышлаусы ҡоштар" тема буйынса конспектар йыйынтығы (Зимующие птицы)
Ҡышлаусы ҡоштар (Зимующие птицы)...
- Мне нравится (2)


text:
Тәбиғәт беҙҙең йортобоҙ
план-конспект занятия (старшая группа)
Скачать:
Предварительный просмотр:
Әбйәлил районы Ҡырҙас ауылы мәктәп янындағы мәктәпкәсә төркөм.
Умырзая —яҙҙың тәүге сәскәһе.
(Онлайн-дәрес)
Әҙерләне: Махийәнова Р.С.
2020 йыл
Тәбиғәт— беҙҙең йортобоҙ
Беҙ— тәбиғәт балалары. Тәбиғәтте һаҡлап, яҡлап, яратып үҫергә тейешбеҙ. Тәбиғәтте һаҡлау--ул беҙҙең бурыс. Балаларға экологик тәрбиәне ни тиклем иртә бирһәң, ул шул тиклем уңышлыраҡ була.
Беҙ, балалар баҡсаһы тәрбиәселәре, балаларға ошо төшөнсәне мөмкин тиклем иртәрәк бирергә тырышабыҙ. Мәҫәлән, сәскәләрҙе үҫтерергә, тәрбиәләргә, уларға һоҡлана белер 2076 ә, тәбиғәттең дә йәнле булыуын өйрәтергә тырышабыҙ һәм шул уҡ ваҡытта ошо төшөнсәләр аша балаларға эстетик тәрбиә лә бирәбеҙ. Бер һүҙ менән әйткәндә, беҙҙе уратып алған тәбиғәттең йәмле генә түгел, ә йәнле икәнлеген дә төшөндөрәбеҙ һәм кешеләрҙең дә тәбиғәт балалары булыуын , тәбиғәттең беҙҙең йортобоҙ тигән төшөнсәне аңлатырға тырышабыҙ. Тағы ла балалар күңеленә уның ни дәрәжәлә гармониялы булыуын, тәбиғәттәге бер нәмәнең дә артыҡ булмауын, әгәр ҙә тәбиғәттәге бер сылбырҙы юҡҡа сығарһаң, ошо гармонияның боҙолоуын аңлатабыҙ. Мәҫәлән, урманды ҡырҡҙаң, йылға кибә, һыу ҡорой, ҡоштар бҡтә һ.б. Һәм ошо рәүешле балаларға экологик белемдең тәүге төшөнсәләрен аңлатабыҙ.Ә инде ата-әсәләргә ошондай кәңәштәр әйтер инем: балалар менән күберәк тәбиғәт ҡосағында булырға, төрлө сәскәләрҙе, үҫемлектәрҙе фотоға төшөрөргә, китаптар уҡырға, тәбиғәткә бәйле төрлө әкиәттәр ҡарарға, урманда үҙеңде нисек тотоу ҡағиҙәләрен нығытырға
Дәрестең темаһы: Умырзая —яҙҙың тәүге сәскәһе.
Маҡсат: Балаларҙа тәбиғәткә ҡарата һөйөү тәрбиәләү, "Ҡыҙыл китап"тың нимә икәнен аңлатыу, унда ингән үҫемлектәр менән таныштырыу.
Балаларҙың телмәрен үҫтереү, экологик тәрбиә биреү.
Дәрес барышы:
- Балалар, бөгөн беҙ һеҙҙең менән яҙҙың тәүге сәскәһе —умырзая менән танышырбыҙ. Уның ҡайҙа үҫеүе, ниндәй төҫтә булыуы һәм умырзая тураһындағы легенда менән танышырбыҙ.
Умырзая сәскәһе кешеләрҙе шатландырып. яҙ килеүен хәбәр итә лә, шаулап сәскә атып, ун дүрт көн генә ултыра ла сәскәһен ҡоя. Умырзая сәскәһен өҙөргә ярамай, сөнки ул "Ҡыҙыл китап"ҡа индерелгән.Тәбиғәттә улар бик әҙ ҡалғандар.Уларҙы һаҡларға кәрәк.
- Ә хәҙер беҙ һеҙҙең менән умырзая тураһындағы легенданы тыңлайыҡ.
Бер ваҡыт һалҡын ҡыш ҡарлы бураны менән йылы яҙҙы ергә килтермәҫкә булып, бөтә сәскәләрҙе ҡурҡытҡандар ти. Сәскәләр бик ҡурҡҡандар һалҡын ҡыштан, тик бер умырзая ғына ҡурҡмайынса ҡар аҫтынан килеп сыҡҡан, ти. Ҡояш ҡар аҫтынан сыҡҡан умырзаяны күреп ҡалған да үҙенең йылы нурҙары менән ерҙе һәм сәскәне йылытып, яҙға юл асҡан ,ти. Бына шунан алып , умырзая иртә яҙ менән сығыр булған ,ти.
- Балалар, умырзая туаһында легенда оҡшанымы һеҙгә?
- Умырзая сәскәһе ниндәй төҫтә була?
- Ҡасан сыға ул ?
- Умырзая сәскәһендә нисә таж?
- Умырзаяны ни өсөн өҙөргә ярамай?
Афариндар.
- Балалар , ә һеҙ һүрәт төшөрөргә яратаһығыҙмы? Әйҙәгеҙ, умырзая сәскәһен һүрәткә төшөрөп, умырзая һүҙе менән бер һөйләм төҙөп ебәрәйек әле?
- Ә әсәйҙәргә ошондай эш: Халыҡ йыры"Умырзая"ны интернет селтәренән эҙләп , балаларға тыңлатып,йөкмәткеһенә төшөнөргә тырышыу һәм кемдең йыр-моңға һәләте бар ошо йырҙың бер генә куплетын йырлап, миңә ебәреүегеҙҙе һорайым.Әйҙәгеҙ, бергәләп балаларҙа экологик тәрбиә , тыуған еребеҙгә, тәбиғәтебеҙгә һөйөү тәрбиәләйек. Иғтибарығыҙ өсөн ҙур рәхмәт!
Балаларҙың һүрәттәренән , һөйләмдәрҙән видеояҙмалар.
Дәрес Резеда Баймөхәмәтова башҡарыуындағы "Умырзая"йыры менән тамамлана.


text:
117f4
Исследование своей родословной
МКУ “Отдел образования” МР Гафурийский район Республики Башкортостан
Конкурс исследовательских работ и проектов в рамках Малой академии наук школьников Гафурийского района Республики Башкортостан
Направление: «Региональное краеведение, народная культура, народное творчество»
Тема научно-исследовательской работы
«Ҡарт олатайым – өлгө алыр кешем »
Выполнил: Рахимов Ильгам
Наилевич ученик 4-го класса
МОБУ СОШ имени
Ж.Г.Киекбаева с.Саитбаба
Научный руководитель:
Фаттахова Рамзиля Хамитовна
учитель начальных классов
МОБУ СОШ имени
Ж.Г.Киекбаева с.Саитбаба
с.Красноусольский 2021 год
Йөкмәткеһе
Инеш .................................................................................................................3
Төп өлөш
1. Ҡарт олатайым Ибраһим Сабир улы Мәүлетҡолов – оло ихтирамға
лайыҡ кеше..........................................................................................................4
2. Шанлы һуғыш йылдарындағы етәксе эше – киләсәк быуын өсөн үҙе
бер тарих.............................................................................................................5
3. Мәүлетҡоловтар шәжәрәһендәге уҡытыусылар. ........................................7
4. Анкета һорауҙары............................................................................................11
Йомғаҡлау.........................................................................................................12
Ҡулланылған әҙәбиәт.......................................................................................13
Ҡушымта...........................................................................................................14
Инеш
Дәһшәтле һәм ғазаплы һуғыш йылдары күптән артта ҡалды, Бөйөк Еңеүҙең 75 йыллығы ла үтеп китте. Тормошобоҙ алға китһә лә, тарих онотолмай. Бына ошо яҡты иҫтәлектәрҙе һаҡлау, ауылыбыҙҙың арҙаҡлы кешеләре тураһында күберәк һөйләү, йәштәрҙе өлкән быуындар өлгөһөндә тәрбиәләү, беҙгә тыныс тормош яулаған һуғыш яугирҙары хаҡында ғына түгел, ә Еңеү таңын яҡынайтыусы тыл ветерандарын да хәҙерге быуындарға еткереү - беҙҙең изге һәм яуаплы бурысыбыҙ.
Шуға ла мин бөгөн улар хаҡында күберәк белер өсөн мәғлүмәт йыйып, “Ҡарт олатайым – өлгө алыр кешем” тигән темаға сығыш яһап, иптәштәремде үҙемдең өлгө алыр кешем – йәй көнө тыуыуына 101 йыл булған уҡытыусы - ветеран Ибраһим Сабир улы Мәүлетҡолов менән таныштырыуҙы маҡсатым итеп ҡуйҙым.
Был тема хәҙерге көндә бик актуаль тип уйлайым, сөнки ниндәй генә заманда йәшәһәк тә, йәш быуын тарихты белергә,беҙгә тыныс тормош яулаған ҡарт олатайҙарыбыҙҙы онотмаҫҡа тейеш.
Эҙләнеү эшемдең методтары: Сәйетбаба ауылындағы, мәктәптәге музейҙа булып ауыл тарихы, ҡарт олатайым тураһында мәғлүмәт тупланым, шәжәрәбеҙ менән таныштым, китаптар уҡыным, класташтарымдың, атай-әсәйҙәрен, олатай-өләсәйҙәрен белеү-белмәүҙәрен асыҡланым, әбей-бабайҙарымдан, һорау алдым, һығымта яһаным. Минең башҡарған эшем Бөйөк Еңеүҙең 76 йыллығы алдынан иптәштәремде ҡыҙыҡһындырыр, шанлы һуғыш осор йылдарын хәтерҙәрендә ҡалдырырлыҡ файҙалы мәғлүмәт бирер тип уйлайым.
1. Ҡарт олатайым Ибраһим Сабир улы Мәүлетҡолов – оло ихтирамға лайыҡ кеше.
Мәүлетҡоловтар династияһының иң күренекле, билдәле урынын минең ҡарт олатайым Ибраһим Сабир улы Мәүлетҡолов биләй. Олатайымдың тормош юлы – үҙе бер тарих бит ул. Олатайым 1919 йылда, илдә аслыҡ-яланғаслыҡ хөкөм һөргән заманда доньяға килә. Баш бала булараҡ, ауыр йылдарҙа үҙенән һуңғы туғандарын ҡарап үҫтерергә ярҙам итә. Шулай ҙа бирешмәй, ныҡышмал булып үҫә. Күп балалы ғаиләлә ауыр тормошта йәшәһә лә, мәктәптә яҡшы уҡый, йәмәғәт эштәрендә лә актив ҡатнаша. Ғүмерлек һөнәр итеп, киләсәк быуынға белем биреүҙе һайлай. Ошо теләген тормошҡа ашырыр өсөн Стәрлетамаҡ педагогия техникумына уҡырға инә. Унда ла күп ауырлыҡтар күрергә тура килә, ләкин уҡыуын ташламай. Әҙәбиәттән бөйөк шағир Хөсәйен Ҡунаҡбай дәрес бирә. Был шағир уның тормошона йоғонто яһамай ҡалмай.
Уҡып бөткәс, олатайым Ҡауарҙы мәктәбенә директор итеп тәғәйенләнә. 1941 йылда, Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, һуғышҡа китеүселәрҙе Алкиноға туплайҙар. Илдә белемле кешеләр етешмәү сәбәпле, уҡытыусыларҙы кире ҡайтаралар. Был һуғыш йылдарында ла балалар белем алыуға өлгәшһен өсөн эшләнелә. Олатайым ҡайтҡас та Ҡауарҙы мәктәбендә директор булып эшләүен дауам итә. Оҙаҡламай уны Ғафури райкомына эшкә саҡыралар. Һуғыш тамамланғас, Сәйетбаба урта мәктәбендә уҡыта башлай. Бер нисә йыл директор вазифаһын да башҡара. Етәкселек иткән йылдарында элекке иҫке мәктәп урынына яңы ағас мәктәп һалдырыуға ла өлгәшә. Ҡайҙа ғына эшләһә лә һәр кемдең күңелендә яҡты эҙ ҡалдыра.
2. Шанлы һуғыш йылдарындағы етәксе эше – киләсәк быуын өсөн үҙе бер тарих.
Мәктәп директоры етемдәрҙе уҡытыу, ата-әсәләр һәм уҡытыусылар етмәгән коллектив менән эшләү, утын әҙерләтеү кеүек төрлө хужалыҡ мәшәҡәттәре менән яна. Етмәһә һуғыш ваҡытынағы ҡаты фармандарға ла эш менән яуап бирергә кәрәк. Ауылға көн дә ҡара ҡағыҙҙар килә башлай. Олатайыма ауылдаштарын йыуатыусы, киләсәккә өмөт уятыусы булырға тура килә. Халыҡ ҡайғынан бөгөлөп төшмәһен, “Бөтәһе лә фронт өсөн, дошманды еңеү өсөн” тигән уй менән йәшәһен өсөн бар көсөн, аҡылын һала. Районыбыҙҙың билдәле шәхесе Әхмәт Яҡупов үҙенең «Район торошонда – халыҡ яҙмышы” китабында уның хаҡында йылы һүҙҙәр яҙа. Директорҙың ялҡынлы телмәр тотоп, бөтәһен дә Бөйөк Еңеү менән ҡотлауы ғүмерлеккә хәтерендә ҡала. Сәйетбаба тарихи-мәҙәни үҙәге белгесе бабайым Рәзим Мәүлетҡолов та миңә атаһы тураһында бик күп файҙалы мәғлүмәт бирҙе.
Әсәйемдең шәхси китапханаһында урын алған Ғиниәт Ҡунафин менән Ғиндулла Шәйәхмәтовтың “Изге лә ул, нурлы ла...” китабында ҡарт олатайымдың фотоһүрәте урын алған. Был – беҙҙең өсөн оло ғорурлыҡ. Ошо китапта түбәндәге юлдар яҙылған:
“Ж.Ғ. Кейекбаевтың Сәйетбаба урта мәктәбендә директорлыҡ вазифаһын атҡарған әллә ни оҙайлы булмаған ваҡыт эсендә яҙылған бойороҡтары араһында һуңғыһы булып 366-сы һанлы фарман тора. Ул 1943 йылдың 22 авгусында яҙылған. Бына ул:
“Ғафури мәғариф идаралығының бойороғона нигеҙләнеп директорлыҡ эше И. С. Мәүлетҡоловҡа тапшырыла. Подпись: Кейекбаев.”
1943 йылдың 25 авгусында И.С. Мәүлетҡолов үҙ сиратында 367-се һанлы бойороҡта түбәндәгеләрҙе яҙа:
“Ғафури РОНО-һының тәғәйенләнеүе буйынса директорлыҡ эшен иптәш Кейекбаев Жәлилдән акт менән ҡабул итеп алдым. Мәктәп директоры: И.С. Мәүлетҡолов.”
Олатайым йәмәғәт эштәрендә лә актив ҡатнаша, уҡытыу менән бер рәттән партия ойошмаһы секретары вазифаһын да алып бара. Ул үҙенең 42 йыл ғүмерен киләсәк быуынға белем биреүгә арнай. Иң ауыр һөнәрҙең береһе булып иҫәпләнгән уҡытыусылыҡ эшендә ярты быуатҡа яҡын эшләү – ул үҙе оло батырсылыҡ.
Олатайымдың уҡытҡан уҡыусылары барыһы ла тормошта үҙ юлын тапҡан кешеләр. Уның уҡыусылары араһында төрлө һөнәр эйәләре бар.
Башҡортостандың халыҡ артисткаһы, ауылдашыбыҙ диктор Лира Фәхри ҡыҙы Фәйзуллина олатайымды оло ихтирам менән телгә ала. “Ысын оратор булды. Мин оҫта һөйләргә унан өйрәндем. Минең ҡаҙаныштарымда уның өлөшө баһалап бөткөһөҙ ҙур”, - ти ул. Яҡташыбыҙ, яҙыусы Кәбир Аҡбашев та үҙенең әҫәрҙәрендә, документаль яҙмаларында олатайымды оло ихтирам менән иҫкә алған.
Олатайымдың уҡыусыларын һанай башлаһаң, үҙе бер китап яҙырлыҡ. Уның үткән ғүмере, башҡарған эштәре оло хөрмәткә лайыҡ. Уны әле лә оло быуын кешеләре маҡтап телгә ала. Олатайымдың хеҙмәтен юғары баһалап уға РСФСР-ҙың мәғариф алдынғыһы исеме бирелгән. Эш исемдә генә түгел, ә халыҡ күңелендә яҡты, юйылмаҫ эҙ ҡалдырыуҙа бит.
3. Мәүлетҡоловтар шәжәрәһендәге уҡытыусылар.
Балалар баҡсаһына йөрөй башлағас та, әсәйем тәүге тапҡыр миңә мәктәпте күрһәтте һәм былай тине: “Был мәктәптә минең олатайым Ибраһим Сабир улы, әсәйем Мәҙинә Ибраһим ҡыҙы эшләгән. Мин дә уҡытыусы һөнәренә тоғро ҡалып, улар юлын дауам иттем. Һинең ҡарт олатайың Ибраһим заманының иң уҡымышлы кешеләренең береһе булған, мәктәбебеҙҙе лә етәкләгән. Ә иң мөһиме – уға бөйөк ғалим Жәлил Ғиниәт улы Кейекбаев менән бергә эшләү бәхете тейгән”.
Әсәйемдең ул ваҡытта әйткән һүҙҙәренең мәғәнәһенә ныҡлап төшөнмәһәм дә, йылдар үткән һайын был һүҙҙәр миндә ғорурлыҡ тойғоһо уята барҙы. Жәлил Кейекбаев исемендәге мәктәптә белем ала башлау менән, күңелем түрендә “Ә бит был бөйөк кешене минең ҡарт олатайым белгән, бергә эшләгән” тигән ғорурлыҡ тойоһо урын алды. Шуға күрә лә бөгөн мин һеҙҙе нәҫелебеҙҙең ихтирамға лайыҡ кешеләре – уҡытыусылары менән таныштырып китмәксемен.
Ҡарт олатайым Ибраһим Сабир улы ихтирамға лайыҡ уҡытыусы, талантлы педагог ҡына түгел, ә яҡшы ғаилә башлығы, өлгөлө атай ҙа булған. Ҡарт өләсәйем Хәлиҙә Әбйәлил ҡыҙы менән ярты быуатҡа яҡын татыу йәшәп, 7 бала тәрбиәләп үҫтереп, оло тормошҡа аяҡ баҫтырғандар. Өләсәйем дә ауыр һуғыш йылдарында мәктәпте тамамлаған, уҡытыусы булып та эшләгән. Атаһы Әбйәлил Сәйфуллин заманының иң уҡымышлы кешеләренең береһе булған, мәҙрәсәлә уҡытҡан.
Олатайымдың һеңлеһе Мәүлетбикә – башланғыс кластар уҡытыусыһы булған. Төрлө маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнгән. Ҡыҙы Таңһылыу ҙа уҡытыусы һөнәрен һайлап, оҙаҡ йылдар Учалы районы Рәсүл ауылында уҡытыусы булып эшләп, хаҡлы ялға сыҡҡан. Ҡыҙҙары Земфира ла Өфө педагогия колледжын тамамлап, тәрбиәсе булып эшләй.
Олатайымдың ҡустыһы – Мотаһар бабайымдың улы Әлфәрит ағай Красноусолдағы балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбендә тренер булып эшләй.
Тағы бер ҡустыһы - Сафа бабайым Учалы районында билдәле кеше булған. Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамалағас, өс йыл Курған өлкәһе Сафакүл районында эшләгән. Ә аҙаҡтан Учалы районы Рәсүл ауылында 32 йыл мәктәп директоры булып эшләгән. РСФСР-ҙың мәғариф алдынғыһы, атҡаҙанған уҡытыусыһы тигән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ булған. Сафа бабайымдың юлын улы Фәнил, ҡыҙы Дилә дауам иткән. Бөгөнгө көндә Фәнил ағай Рәсүл ауылында мәктәп директоры, ә Дилә апай – башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. Учалы районында ла Мәүлетҡоловтар үҙҙәрен һынатмай, һайлаған һөнәрҙәренә тоғро ҡалып, киләсәк быуынды аң-белемгә әйҙәй. Олатайым үҙенең балаларын уҡытыусы һөнәренә ҙур ихтирам һәм һөйөү рухында тәрбиәләгән. Дүрт ҡыҙының өсәүһе уҡытыусы һөнәрен һайлаған.
Оло ҡыҙҙары Мәүлиҙә Ибраһим ҡыҙы Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлап, Миәкә, Архангел, Ғафури райондарында рус теле уҡытыусыһы булып эшләй. Һуңынан Күгәрсен районы Ялсыҡай ауылында башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эш башлай һәм хаҡлы ялға киткәнсе шунда уҡыта. Күрһәткән хеҙмәттәре өсөн бик күп Почет грамоталары, РСФСР-ҙың Почет грамотаһы, РСФСР мәктәптәренең мәғариф отличнигы исемдәре бирелгән. Әлеге көндә – хеҙмәт ветераны. Ҡыҙы Рәсимә лә әсәһе юлынан киткән, уҡытыусы булып уңышлы эшләп йөрөй. Айгөл апай ҙа уҡытыусы булып эш башлай, ләкин полиция хеҙмәте уны үҙенә нығыраҡ ылыҡтыра.
Олатайымдың улы Рәис бабайҙың өлкән малайы Юлай ағай Мәүлетҡоловты районда белмәгән кеше юҡтыр. Красноусол башҡорт гимназияһында башҡорт теле серҙәренә өйрәтә, ул уҡытҡан уҡыусылар һәр бер конкурста ла призлы урындар яулай. Марат, Азамат ағайҙар ҙа уҡытыусы һөнәрен алғандар, әммә был өлкәлә эшләмәйҙәр.
Олатайым менән өләсәйемдең икенсе ҡыҙҙары Зөбәйҙә Ибраһим ҡыҙы оҙаҡ йылдар буйына Ейәнсура районы Сирғол мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, директорҙың тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары булып эшләй. Әлеге көндә хаҡлы ялда. РСФСР-ҙың мәғариф алдынғыһы.
Дүртенсе балалары – минең өләсәйем Мәҙинә Ибраһим ҡыҙы утыҙ йылға яҡын Сәйетбаба мәктәбендә эшләгән. Оҙаҡ йылдар физика, математика фәндәренән уҡытҡан, интернатта тәрбиәсе булып эшләгән. Уҡыусылар, уҡытыусылар күңелендә юйылмаҫ эҙ ҡалдырған. Олатайым менән ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр. Өлкән ҡыҙҙары – минең әсәйем – Резидә Миңнәхмәт ҡыҙы Сәйетбаба урта мәктәбендә физика фәненән уҡыта. Ләйсән апайым да һөнәре буйынса – уҡытыусы. Өфөлә төрлө милләт балаларына башҡорт теле серҙәрен өйрәтә.
Бишенсе балалары – Рәзим Ибраһим улы. Тормош иптәше Тәнзилә Сәлимйән ҡыҙы Сәйетбаба урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләп, хаҡлы ялға сыҡты. Өлкән ҡыҙҙары Айһылыу апай Стәрлетамаҡта башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып уңышлы эшләп йөрөй.
Шулай итеп, Мәүлетҡоловтар династияһын тасуирлауымды тамамланым. Ләкин ул дауам итә, быуындар бәйләнеше өҙөлмәй, ә нығый ғына. Ә Мәүлетҡоловтарҙың төп һөнәре булып иҫәпләнгән изге уҡытыусы эше быуындан-быуынға тапшырыла килә. Кем белә , бәлки, мин дә киләсәктә ошо юлдан ҡыйыу атлармын...
Ә инде ҡарт олатайым Ибраһим Сабир улының бөйөк тел белгесе, ғалим, профессор Жәлил Кейекбаев менән яҡындан таныш булыуы – минең өсөн икеләтә ғорурлыҡ. Ошо тикшереү эшен яҙған ваҡытта олатайымдың уртансы ҡыҙы Зөбәйҙә әбейем менән һөйләшкәндә ул былай тине: “Илһам улым, ә бит Жәлил Кейекбаев атайым янына йыш ҡына беҙҙең өйгә килә торғайны. Шундай ябай, ихлас кеше ине. Атайым менән сәй артында мәктәп тураһында ихлас һөйләшә торғайнылар”. Был һүҙҙәрҙе ишеткәс инде, мин тағы ла нығыраҡ шатландым.
Әсәйем дә беҙҙе уҡытыусы һөнәренә ихтирам, оло һөйөү менән ҡарарға тәрбиәләй. Был бик тәбиғи, сөнки минең әсәйемдә уҡытыусы ҡаны аға, был һөнәрҙең бөйөклөгөн ул үҙ эше менән дәлилләй ҙә инде.
Был эҙләнеү эшемде мин киләсәктә лә дауам итергә уйлайым, сөнки уҡытыусылар династияһы тамамланмай, ә дауам итә. Ошо һөнәргә студенттарыбыҙ ағай-апайҙарыбыҙ белем ала.
4. Анкета һорауҙары һәм һөҙөмтәләре.
Эҙләнеү эше барышында иптәштәремә түбәндәге анкета һорауҙары тәҡдим иттем:
1.Үҙегеҙҙең шәжәрәгеҙҙе беләһегеҙме, төҙөгәнегеҙ бармы?
2. Ҡарт олатайҙарығыҙ һуғышта ҡатнашҡанмы, юҡмы икәнен беләһегеҙме?
3. Олатай-өләсәйҙәрегеҙ,ҡарт олатай-өләсәйҙәрегеҙ ниндәй һөнәр эйәләре?
4. Уҡытыусылар династиялары беҙҙең класта, мәктәптә бармы?
5. Киләсәктә уҡытыусы булырға теләр инегеҙме?
Класташтарымдың яуаптарын уҡығас, түбәндәге һығымталар яһаным: күптәр шәжәрәләре менөн ҡыҙыҡһына, белә, киләсәктә өйрәнергә теләй икән. Олатай-өләсәйҙәренең, ҡарт олатай-өләсәйҙәренең ниндәй һөнәр эйәләре икәнен дә күптәре белә.. Класташтарымдың бер нисәһе киләсәктә уҡытыусы булырға теләй. Күптәр үҙенең шәжәрәһен белә, сөнки өйгә эш итеп биргәйнеләр.
Йомғаҡлау
Сәйетбаба ауылынан ғына ла һуғышҡа 354 кеше киткән һәм шуларҙың 207-һе илебеҙ азатлығы өсөн башын һала. Бөгөн килеп һуғыштан иҫән-һау ҡайтҡан 147 яугирҙарҙан Вилдан Әйүп улы Шәрипов ҡына тере... Бына ни өсөн күңелле төбөнән иңрәй-иңрәй, тәрән уйҙарға сорнала-сорнала сыҡҡандыр ауылыбыҙҙағы иҫән-һау ҡалған һуңғы яугирҙарыбыҙҙың түбәндәге шиғыр юлдары:
Байрам етеп тора, үтеп тора,
Тағы етте Еңеү байрамы.
Байрам шауы гөрләй, ә күңелдә
Онотолмай һуғыш ғазабы.
Изге яуҙа еңеү яулағанда,
Беҙ һаҡланыҡ илде, һеҙҙе лә.
Ватан өсөн йәнде аяманыҡ,
Хәтерләгеҙ үлгәс беҙҙе лә.
Мәҙәниәт йортонан сыҡҡас, ауылыбыҙ уртаһындағы яңыртылып, бөтөнләй икенсе төҫ алған обелиск янына киләм. Бында яуҙа ятып ҡалған яугирҙарҙың исемдәре яҙылған, ҡалған һуғыш ветерандарының исеме мәңгеләштерелә. Яңы таҡтаташта тыл ветерандарының исеме булыуы минең өсөн икеләтә шатлыҡ, сөнки бында ҡарт олатайымдың исеме лә хаҡлы рәүештә ташҡа баҫылҡан. Беҙ ауыр осорҙа уның кеүек тылда еңеүҙе яҡынайтыусы ветерандарыбыҙ ҙа онотолмаһын өсөн ҡалғандарының да исемдәрен мәңгеләштетерегә бурыслыбыҙ. Бер заман барыһының да таҡтаташта исемдәре торасағына минең ышанысым ҙур, сөнки тарих бер ҡасан да онотолмай, киләсәк быуынға тапшырылырға тейеш.
Шулай итеп, мин эҙләнеү эше барышында маҡсатыма ирештем тип уйлайым, сөнки үҙем дә күп яңылыҡ белдем, иптәшәремде ҡыҙыҡһындырҙым. Киләсәктә был эшемде дауам итәрмен әле.
Ҡулланылған әҙәбиәт
1. А. Якупов. В летописи района – судьба земляков. 2004. – 105с.
2. Ҡунафин Ғ.С. Жәлил Кейекбаев. Тормошо һәм ижады. - Өфө: “Китап”, 2012.
3. Ҡунафин Ғ.С. , Ғ.Ш. Шәйәхмәтов. Изге лә ул, нурлы ла. – Өфө, 2004. – 187 бит.
4. Ҡунафин Ғ.С. Сәйетбаба – изге төйәк. –Өфө, 2004. –172 бит.
5. “Сәйетбаба” тарихи-мәҙәни үҙәгенән алынған альбомдар, шәжәрә һәм гәзит-журнал материалдары.
6. Әхмәт Яҡупов. Район тормошонда –халыҡ яҙмышы . 2004. – 105 бит .
7. http://ebook.bashnl.ru/dsweb/HomePage (БР милли китапханаһы)
8. http://www.hobobo.ru/catalog/narodnye_skazki_byliny_skazaniya
9. http:tv-rb.ru/ Тамыр проекты, телевизион тапшырыуҙар.
Анкета һорауҙары.
1.Үҙегеҙҙең шәжәрәгеҙҙе беләһегеҙме, төҙөгәнегеҙ бармы?
2. Ҡарт олатайҙарығыҙ һуғышта ҡатнашҡанмы, юҡмы икәнен беләһегеҙме?
3. Олатай-өләсәйҙәрегеҙ,ҡарт олатай-өләсәйҙәрегеҙ ниндәй һөнәр эйәләре?
4. Уҡытыусылар династиялары беҙҙең класта, мәктәптә бармы?
5. Киләсәктә уҡытыусы булырға теләр инегеҙме?
Анкета һорауҙары.
1.Үҙегеҙҙең шәжәрәгеҙҙе беләһегеҙме, төҙөгәнегеҙ бармы?
2. Ҡарт олатайҙарығыҙ һуғышта ҡатнашҡанмы, юҡмы икәнен беләһегеҙме?
3. Олатай-өләсәйҙәрегеҙ,ҡарт олатай-өләсәйҙәрегеҙ ниндәй һөнәр эйәләре?
4. Уҡытыусылар династиялары беҙҙең класта, мәктәптә бармы?
5. Киләсәктә уҡытыусы булырға теләр инегеҙме?
5 зимних аудиосказок
Заяц-хваста
Привередница
Интересные факты о мультфильме "Моана"
Загадочная система из шести экзопланет