text:
Ҡатай
Ҡатай төшөнсәһенең ике мәғәнәһе бар:
- ) Ҡатай — башҡорттарҙың ырыу-ҡәбилә берләшмәһе. Берләшмә бәкәтин, ҡалмаҡ, ҡатай, терһәк, һеңрән, һалйот ҡәбиләләренән торған.
- ) Ҡатай — башҡорт ырыуҙарының береһе.
Йөкмәткеһе
- 1 Этноним
- 2 Ырыу-ҡәбилә ҡоролошо
- 3 Тарихы
- 4 Хәҙерге ҡатай төбәктәре
- 5 «Урал батыр» эпосында Ямантау тураһында
- 6 Көнкүреше
- 7 Символика
- 8 Ҡатай ырыуы менән бәйле ер-һыу атамалары
- 9 Әҙәбиәт
- 10 Һылтанмалар
- 11 Иҫкәрмәләр
Этноним[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был этнонимдың барлыҡҡа килеүе тураһында берҙәм генә ҡараш юҡ. Күпселек тикшеренеүселәр уларҙың тамырҙарының ҡара-ҡитайҙарға йәки кидандарға барып тоташыуын раҫлай. Тарихсы-этнограф Рим Йәнғужин билдәләүенсә, «Тарихи-этнографик әҙәбиәттә ҡатайҙарҙың ҡара-ҡитайҙарҙан йәки кидандарҙан сығыуын раҫлаған фекер йөрөй. Ә бына кидандарҙың үҙҙәренең ҡайҙан килеп сығыуы хаҡында фекер төрлөсә . Шулай ҙа тикшеренеүселәрҙең күбеһе уларҙы монгол сығышлы тип иҫәпләй… Һуңғы йылдарҙа ҡара-ҡытайҙарҙың төркиҙәрҙән сығыуы хаҡында фекер нығый бара»[1].
Ҡатай этнонимы әҙәбиәттә киң билдәле. Уның ҡытай, ктай, хтай, хытай варианттары ла осрай. Был атамалар үзбәктәрҙә, ҡаҙаҡтарҙа, ҡарағалпаҡтарҙа, ҡырғыҙҙарҙа, нуғайҙарҙа, ғағауздарҙа ла бар. Әйткәндәй, ҡара-ҡатай исеме, башҡорттарҙан башҡа, тик ҡырғыҙҙарҙа ғына осрай.
Ырыу-ҡәбилә ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатай ҡәбиләһе алты ырыуҙан тора. Инйәр-ҡатай, Ҡоҙғон-ҡатай, Иҙел-ҡатайҙар көнбайышта йәшәһә, Оло-ҡатай, Бала-ҡатай, Ялан-ҡатайҙар көнсығышта йәки Урал аръяғында төбәкләнгән. ХVlll быуат баштарында ҡатайҙарҙың һаны яҡынса өс мең кеше булған.
Тамғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Р. Кузеев ҡатайҙарҙың 155 тамғаһын теркәгән. Уларҙың киң таралғандарынан балға иҫәпләнә. Ул солоҡ соҡоу өсөн ҡулайлаштырылған кәкре балтаға оҡшаған. Шулай уҡ, Р. Г. Шәйбәков тарафынан тағы ла 200 самаһы тамға табылып, ул уларҙы ҡасандыр дөйөм булған ҡатай тамғаһының варианттары, тип иҫәпләй. Сукеш(балға) тамғанан тыш өс саталы һәнәк тә йыш осрай, тик ул ҡасандыр ҡош төпәйе тип йөрөтөлгәндер, сүкеш тамға ла ҡош суҡышы булғандыр. Былар барыһы ла ырыу магияһы символы, тотемы булып йөрөгәндер бик борон заманда. Әлеге көндә шул дөйөм тамғанан таралған ара, ғаилә тамғалары һаҡланып ҡалған. Башҡорт тамғалары генетик яҡтан шул руник хәрефтәргә тоташа, тип иҫәпләй. Ваҡыт үтеү менән(боронғо яҙма ғәрәп графикаһы нигеҙендәге хәрефтәргә алмаштырылғандан һуң), уларҙың аталышы онотолған. Хәҙер улар нәмәгә оҡшатыла — шулай аталып йөрөтөләләр: «сар күсәре», «ырғаҡ», « ҡойошҡан», «әүернә», «ҡапҡа», «өҙәңге», «һәнәк», «сүмес», «сүкеш», суҡыш", «ҡош тәпәйе», «ырғаҡ», «һуҡа», «һабан», һ.б.
Билдәле "Сыңғыҙнамә"лә башҡорт ырыуҙарына Сыңғыҙ хан тарафынан тамға, ағас, оран, ҡош бирелгән, тиелә. Мәҫәлән, ҡатайҙараға: «…ай, Ҡағинжәр уғлы Ҡатай бей! Синең агачың артыш булсын, ҡошоң ҡауды булсын, ораның „тилак“ булсын, тамғаң серү(сепереү)булсын»,- диде. Сифаты ошбудыр[2]:
1946 йылда Яңыбай Хамматов Белорет районында Лоҡманов Иҡсан исемле ҡурайсынан яҙып алған «Аҡман-тоҡман» риүәйәтендә ҡатай ырыуына «бағау»(солоҡсоноң арҡыры балтаһы-Р. Ш.) тамғаһы, «салауат» ораны, ҡарағай ағасы бирелгәнлеге әйтелә.
Р. Шәйбәков 1982 йылда, ҡатайҙарҙың ағасы ҡарама, ҡошо ҡоҙғон, ораны — «аҡтайлаҡ», тамғаһы сүкеш, тип яҙып алған. Иҙел ҡатайҙарында сүкеште «балға» тип йөрөтәләр, шуға күрә,ҡатай тамғаһын инйәрҙәрҙә йә «балға», йә «бағау», тип тә атап йөрөтәләр. Ҡасандыр тотош ҡәбиләгә «тапшырылған» атрибуттар бүленгеләүгә дусар булған ҡатайҙарҙа ваҡыт үтеү менән, бәлки, үҙгәргәндер. «Тайлаҡ» ораны-«аҡтайлаҡ»ҡа үҙгәреүе әллә ни ҙур үҙгәреш тә түгелдер. Ә бына коштоң ҡоҙғонға әүерелеүе, бәлки, көнбайыш ҡатайҙарында ҡоҙғон ҡатай бүлендеге барлыҡҡа килеүенән киләлер. Артыш ағасы ла, ҡарағай ҙа ылыҫлылар, Белорет төбәгендә ике ағас та үҫә, артыштан ҡарағайға, ә унан ҡарамаға яңылыш әүерелгәндер ырыу ағасы информаторҙар тарафынан. Шулай ҙа, беҙгә хәҙер кире "Сыңғыҙнамә"лә бирелгән ырыу-ҡәбилә атрибуттарына әйләнеп ҡайтырға кәрәктер. Сөнки, ағас, ҡош, оран тейелгеһеҙ булған. Был атрибуттар әлеге көндә төрлө байрамдар, йолалар үткәргәндә йыш ҡулланыла, тик төрлөлөк буталсыҡтар ғына тыуҙыра.
Тамғаларға әйләнеп ҡайтып, Инйәр ҡатайҙары тамғаларын бер аҙ тикшереп үтәйек. Ауылдарҙа төрлө хужалыҡ әйберҙәрендә, солоҡ ағастарында, ололарҙың хәтерендә һаҡланып ҡалған («малға шундай тамға һуға торғайныҡ», һ.б.)тамғалар байтаҡ йыйылды, архив материалдарында ла байтаҡ осрай улар. Әлеге ваҡытта йыйылған тамғалар ике йөҙләп булыр. Шул тамғаларҙан сығып та борон ырыуҙың дөйөм тамғаһы булған тигән фекергә килергә була, ә ырыуҙы тәшкил итеүсе бәләкәйерәк туғандар ғаиләләре төркөмдәрендә(ҡатайҙарҙа һәм ҡайһы бер башҡа ырыуҙарҙа ул «ара» тип атала) ырыу тамғаларының вариациалары булған.
Ә бына Сыңғыҙхан тарафынан бирелгән Ҡатай тамғаһына килгәндә «серү»(«сеперү») һүҙен мин серге, йә һырыу(русса — «узор»), тип аңлатыр инем. Серге, йәки сергетыш ҡатын-ҡыҙ эйәрендәге биҙәк сигелгән япма, ә һырыу шул уҡ биҙәкләү тигәнде аңлата. Ҡатай тамғалары ла шул сергетыштарға сигелгән(һырылған) биҙәктәргә оҡшап тора. Тимәк, «серү»ҙе хәҙерге башҡорт теленә яраҡлаштырып «һырыу» тамға тип атап йөрөтөргә була.
Әйткәндәй, башҡорт ырыу-ҡәбиләләренең айырымлыҡ билдәләре Сыңғыҙ ханға тиклем үк, бик борон килгән. Улар, алда әйтелеүенсә, ниндәй ырыуҙан икәнлегеңде, ырыу территорияһы сиктәрен билдәләү һәм милеккә хужа булғанлыҡты күрһәтеү билгеһе булған. Ә был атрибуттарҙы башҡорт ҡәбиләләренең риүәйәттә Сыңғыҙ хан тарафынан алыу факты, башҡорт шәжәрәләренең ҡайһы берҙәрен пәйғәмбәрҙәргә алып барып тоташтырыу кеүек, нәҫел-ырыуҙың затлылығын дәлилләү өсөн кәрәк булғандыр. Бәлки монгол-татарҙар элекке атрибуттарҙы ҡайтанан аныҡлап дөрөҫләп кенә сыҡҡандыр.
«Сүкеш», йәки «суҡыш» тамға ҡатайҙарҙа иң ныҡ таралған тамға икәнен күрергә була(төп ҡатай тамғаһының өлөштәре булараҡ). Бындай тамғаларҙың килеп сығышын(генезис) тикшереп Р. Б. Әхмәров уларҙың бер-береһенән айырылғыһыҙ булғанын дәлилләй. Ҡош суҡышы тамғаһы ҡасандыр тотем булып хеҙмәт иткән йыртҡыс ҡоштоң суҡышына барып тоташа. Борон Кама буйында, һәм Урал алдында йәшәгән ҡәбилә башлыҡтары кенәздәр власть билгеһе булған ҡоралдары ла ҡош суҡышына, йә тәпәйенә оҡшаш булған икән(ананьин-пьянобор ҡәбиләләре). Бына шулай, бик борон замандарҙа ырыу магияһы культы характерында барлыҡҡа килгән символик билдәләргә барып тоташа икән тамғалар. Ошонан сығып та «тамға» һәм «Алла» һүҙҙәре, синоним булып та йөрөгәнлегенә ышанырға булалыр. Төрки руник яҙмалары ла ошо мәжүсилек аллаларын аңлатҡан символдар нигеҙендә барлыҡҡа килгән, әлбиттә.
Тора-бара тамғалар үҙгәреш кисергән, дөйөм ырыу-ҡәбилә тамғаһы ырыуҙарҙың артабан бүленгеләнеүе арҡаһында үҙгәрештәргә дусар булған. Ә инде ырыу ҡоролошо тарҡалыу осоронда, хосуси милек нығына барған һайын ырыу тамғаһына нигеҙләнгән ара, ғаилә тамғалары барлыҡҡа килә башлай. Ул билдәләр милек билдәһенә әүерлә, тәүге мәғәнәһе онотола бара, тамға формаһы ла үҙгәрә.
Табылған Инйәр буйы ҡатайҙарының тамғаларын тикшереп борон, ысынлап та, ырыуҙың дөйөм тамғаһы булған тигән фекергә килергә була. Ырыуҙы тәшкил итеүсе бәләкәйерәк туғандар ғаиләләре төркөмдәрендә (ҡатайҙарҙа һәм ҡайһы бер башҡа ырыуҙарҙа ул «ара» тип атала) төп ырыу тамғаларының вариациалары булған.
Тамғаларға һәр ғаилә башлығы үҙгәрештәр индергән. Мәҫәлән, мин Йөйәк ауылында йыйған мәғлүмәттәр буйынса, атаһынан улына, әгәр ҙә ул туранан-тура вариҫ булһа(мәҫәлән, атай донъяһы кинйә улға күсә, кинйә улы атай тамғаһын үҙенә ала) тамға үҙгәрешһеҙ күскән, ә башҡа айырылып сыҡҡан улы атаһының тамғаһына бер ни тиклем үҙгәреш индергән. Йөйәктә йәшәүсе Атауллин Хөснөтдин(1902 йылғы) атаһы ғаиләһенән айырылып сыҡҡас «Өс саталы һәнәк» тамғаһын бер ни тиклем үҙгәртә — уң яҡ сатаға уртанан аҫҡа ҡараған бер таяҡ һыҙып ҡуя. Фәсхетдинов Низам иһә(1883 йылғы) атаһы үлгәс йортта хужа булып ҡала һәм атаһының тамғаһын үҙгәртмәйенсә генә үҙенә ала («сар күсәре»)
Инйәр ҡатайҙарының юғары начальствоға яҙған үтенес-хаттағы(1840 йыл) йөҙҙән ашыу тамғаларҙан күренеүенсә, уларҙа төп тамғалар булып «сүкеш»(Иҙел ҡатайҙарҙа-«балға») һәм «һәнәк»(әйткәндәй, «һәнәк» һүҙе урынына «ҡош тәпәйе» һүҙен ҡулланыу дөрөҫөрәк булалыр) тамғалары тора. Башҡа бөтә тамғалар ҙа тиерлек ошо тамғаларҙан таралған. Табындарҙа таралған ике «сүмес» тамғаһы ла осраны был документа. Төп тамғаларҙың төрлө варианттарын тикшереп, ысынлап та, Инйәр ҡатайҙары сығышы бер тамырҙан икәнлегенә ышанырға була. "Сыңғыҙнамә"лә килтерелгән «серү»(«серге») -тамғаһынан бөтә ҡатай тамғаларын да килтереп сығарырға була. Бер-береһенән берәр генә үҙгәреш индерелеүе менән айырылған тамғаларға ҡарап, уларҙың хужалары яҡын туғандар икәнлеген дә билдәләргә була (аталы-уллы, бер туғандар, бер ара,…).
Килтерелгән тамғалар буйынса беҙ Инйәр буйы ҡатай ауылдары башҡорттарының бөтөн ырыу берекмәһен тәшкил итеүҙәрен, араларында бүтән милләт кешеләре булмаған йәмғиәтте тәшкил итеүҙәрен раҫлай алабыҙ. Араларында табындарҙа ла осраған «сүмес» тамғалары күрше-тирә ауылдарҙан да күсеп ултыра, аралаша алыу мөмкинлектәрен аңлата. «Һәнәк»(«ҡош тәпәйе») тамғаһы байтаҡ осраны юғары начальствоға яҙылған хатта. Күрше Ҡумрыҡ-Табын волосы башҡорттарының араһында ла «һәнәк» тамғаһы байтаҡлығын оноторға ярамай. Бынан сығып, бәлки ҡатайҙар менән ҡумырыҡтар ныҡ аралашып бөткәндәр, тип уйларға мөмкин. Әммә ҡатайҙарҙың «һәнәге» төп тамға "серү-серге"нең бер өлөшө икәнен күрәбеҙ, шулай булғас, ҡатайҙарҙағы был тамға менән ҡумырыҡтағы «һәнәк» тамға икеһе ике айырым тамға, тип раҫларға була[3].
- үҙгәрештәр инеү
Тамғаларҙың солоҡ ағастарына, балағастарға (ағас ҡыуышынан табылған күстәргә) һуғылғандарында шундай үҙенсәлектәргә иғтибар итергә була. Ағас олононда балта менән сабып яһалған тамғалар олонға бер ҙә арҡыры түгел, ә ҡыя сабылған. Был башҡорттоң тәбиғәт балаһы икәнен иҫбатлай (ағасҡа арҡыры сапһаң олонға зыян килеүе мөмкин бит). Шуға ла архив документтарында осраған тура ғына тамғалар менән ҡыя тамғалар ҙа күп осрай, был тамғалар бик борондан килгән тамғалар икәненә ишара. Тағы ла бер нәмәгә иғтибар итәйек — ҡәбер таштарындағы тамғаларҙа беҙ ғәҙәти күреп өйрәнгән тамғалар киреһенсә(баштүбән) һуғылғанлығы күҙгә ташлана. Был мәрхүмдең был донъяла ғүмере бөткәнен, икенсе донъяға күсеүен аңлата.
Килешеү документындағы ҡатай тамғаларынан сығып ваҡыт үтә килә улар бик ҙур үҙгәреш кисергән тигән һығымтаға килергә була. Төп тамғаларҙан айырмалы рәүештә ҡатнаш тамғалар ҙа барлыҡҡа килгәндер, ә аҙаҡтан милек билдәһе сифаты төп тәғәйенләнешкә әүерелгәндән һуң был үҙгәреш көсәйгән. Шул арҡала «дөрөҫ» түгел тамғалар ҙа, йәғни, руник алфавит хәрефенән ныҡ айырылған, оҡшашлығын яҡынса ғына төҫмөрләп булған тамғалар ҙа барлыҡҡа килә башлай.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатай башҡорттары этник яҡтан ҡара-ҡатайҙарға барып тоташа. Заманында улар Төркостанда үҙ дәүләтен ойошторған. Башҡортостандың төньяғында һәм Урал аръяғында йәшәгән Ҡара-ҡатайҙар ырыуының исемендәге оҡшашлыҡ бының асыҡ дәлиле булып тора. Тарихи ҡомартҡылар буйынса ҡатайҙар үҙҙәрен көнсығыштан сыҡҡан тип иҫәпләй. Уларҙың фекеренсә, ата-бабалары Иртыш, Алтай үҙәндәрендә йәшәгән.
Башҡортостан еренә ҡатайҙарҙың ата-бабалары Хlll быуаттың урталарында күсеп килгән. Хlll — ХlV быуаттарҙа улар Ыҡ һәм Ағиҙел йылғалары араһында күсенеп көн күргән. Ошо хаҡта күп кенә ауылдарҙың исеме лә һөйләй — Ҡатай, Ҡатай-йылға, бик күп тарихи ҡомартҡылар, ҡәбер таштары бының шаһиты.
Ҡатайҙарҙың күбеһе төньяҡҡа йүнәлгән. ХlV — ХV быуаттарҙа улар Чусовая йылғаһының үрге ағымын биләгән. ХVl быуаттың икенсе яртыһында үҙҙәренең төньяҡтағы ерҙәрен ҡалдырып китергә мәжбүр булғандар. Был ошо ваҡыттағы сәйәси ваҡиғаларға бәйле. Рәсәй хөкүмәтенең баҫып алыу сәйәсәте һөҙөмтәһендә Пермь крайын һәм Себерҙе үҙләштереү киңәйә, һөҙөмтәлә башҡорттар үҙ төбәген ташлап киткән. Себер ханлығының тарҡалыуы был процесты тиҙләтә. Башҡорттар Урал аръяғы далаларына күсә.
Әлеге ваҡытта оло-ҡатайҙар һәм бала-ҡатайҙар йәшәгән ерҙәр Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ һәм Арғаяш райондарына инә. Бала-ҡатай һәм оло-ҡатайҙарҙың бер өлөшө Өфө губернаһының төньяҡ-көнсығыш төбәгендә, Әй йылғаһына ҡушылған Оло һәм Кесе Ыҡ йылғалары буйында ҡалған. Хәҙер был ерҙәр Балаҡатай районына ҡарай. ХlХ быуаттағы мәғлүмәттәр буйынса, был ҡатайҙарҙы билән-ҡатайҙар тип тә атағандар. Урал тауҙары, заводтар төҙөлөү арҡаһында күсенеп килгән урыҫтар бындағы ҡатайҙарҙы Урал аръяғындағы ҡәрҙәштәренән айырған.
Ҡатай этнонимы тарихи әҙәбиәттә йыш осрай. Уның ҡытай, ктай, хтай, хытай варианттары ла бар. Башҡорттарҙан тыш, был исем үзбәктәрҙә, ҡаҙаҡтарҙа, ҡарағалпаҡтарҙа, ҡырғыҙҙарҙа, нуғайҙарҙа, ғағауздарҙа ла бар. Әйткәндәй, ҡара-ҡатай исеме, башҡорттарҙан башҡа, тик ҡырғыҙҙарҙа ғына осрай.
Башҡортостандағы ҡатайҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Алты ырыуҙан торған ҡатай ҡәбиләһе киң территорияла таралған. Күпселек өлөшө таулы-урманлы төбәктәрҙә йәшәй. Улар — ҡоҙғон-ҡатай, иҙел-ҡатай һәм инйәр-ҡатайҙар. Был ҡәбиләләрҙең ошо төбәктә төпләнеүен Р. Йәнғужин XIV быуатҡа ҡарай тип билдәләй. «XIV быуаттың икенсе яртыһында ҡатайҙарҙың төньяҡҡа һәм көнсығышҡа күпләп күсенеүе башлана. Уларҙың ҡайһы бер өлөшө Ағиҙелдең урта ағымына һәм Инйәрҙең түбәнге өлөшөнә — таулы-урманлы ергә килеп ултыра. Һуңынан ҡатайҙар, табындарҙың ҡыҫымы арҡаһында, Инйәрҙең урта һәм үрге ағымына күсенә. Ағиҙелдең башына барып сыға». Ошо географик атамалар артабан ырыуҙар исемендә лә сағылыш таба. Мәҫәлән, Инйәр йылғаһы буйында йәшәүселәр — инйәр-ҡатай, ә Ағиҙел буйындағылар — иҙел-ҡатайҙар. Бөгөнгө көндә иҙел-ҡатайҙар Үрге Сермән, Урта Сермән, Ҡушыҡ, Аҙнағол, Мәхмүт, Үткәл, Үҙәнбаш, Хөсәйен, Рысыҡай һәм Арша ауылдарында төпләнеп йәшәй.
Халыҡ хәтерендә лә ҡатайҙарға ҡарата төрлө мәғлүмәт билдәле. Мәҫәлән, информатор Әсғәт Хәйернуров белдереүенсә, башҡорттар, ҡатай ырыуы вәкилдәре, был урындарҙа борондан уҡ йәшәгән. «Улар бер ҡасан да борон күсеп килмәгәндәр. Ошо гүзәл Уралыбыҙҙа Урал бөркөтө, айыуы, мышы-боланы, бал ҡорто, Ағиҙеле, Инйәре, Рәзе һәм Ямантауы (Йәмәлекәй) булғандай — ҡатай, тау ҡатай ырыуҙары ошо ерҙә булғандар…». Әсғәт Вәаһап улы ҡатайҙар хаҡында олатаһының нығытып әйткән бер фекерен дә хәтерләй: «Ҡатай башҡорттары бер ҡасан да Рус дәүләтенә буйһоноп йәшәмәй, улар ирекле ырыу булған».
Әсғәт Хәйернуровтың фекере башҡорт халҡының этногенезын өйрәнеүгә ҙур өлөш индергән ғалим, академик Руденко Сергей Иванович хеҙмәтенә ауаздаш. Ул үҙенең «Башкиры. Физический тип башкир» һәм «Башкиры: Историко-этнографические очерки» хеҙмәттәрендә башҡорттарҙы тәбиғәт (ландшафт) шарттары менән бәйләп, өс өлөшкә бүлеп ҡарарға тәҡдим итә. Беренсеһенә ул Урал аръяғы, көнсығыш башҡорттарын индерә (ҡатайҙар, табын, үҫәргән, түңгәүер, бөрйән). Икенсе төркөмдө төньяҡ-көнбайышта йәшәүселәр тәшкил итә (танып, ғәйнә, бүләр). Өсөнсөһөнә ул үҙәк һәм көньяҡ-көнбайыш башҡорттарын индерә (юрматы, мең, ҡыпсаҡ). Таулы өлкәне С. И. Руденко айырым билдәләп үтә. Уның фекеренсә, тау башҡорттары ошо ерлектең иң боронғо халҡы булыуы мөмкин. Ғалим уларҙың савроматтарҙың нәҫеле булыу ихтималлығын да күрһәтә.
Ырыу тармаҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатай ҡәбиләһе төп алты ырыуҙан тора: инйәр-, иҙел-, ҡоҙғон-ҡатайҙар көнбайыш ҡатайҙары, ялан-, оло-, бала-ҡатайҙар көнсығыш ҡатайҙарға инәләр. Рычков Пётр Иванович көнбайыш ҡатайҙарына ҡушыҡ ҡатайҙарҙы ла индерә.
Элеге ваҡытта Баҡалы районында йәшәгән башҡорттарҙың ҡайһы берҙәре үҙҙәрен ҡатай сығышлы тип иҫәпләп, «беҙ ҡорос ҡатайҙар» (Ҡорос ауылы ла бар) тигәне билдәле.
Ҡатайҙарҙың килеп сығышын тикшергәндә иң тәүҙә Йыһат Солтановтың «Башҡорт хәтере» исемле китабына иғтибар итәйек. Ул үҙенең тикшеренеүҙәрендә ҡатайҙарҙы б.э. тиклемге II мең йыллыҡта йәшәгән хет халҡына алып барып тоташтыра. Хәҙерге Төркиә дәүләтенең Анталия өлкәһе ерендәге шул заманда Ҡатай дәүләте(ҡатай-ҡат, хат, хет тип тә йөрөтөлгән, тип яҙа Й. Солтанов) булған икән[4]. Йыһат Солтанов китабында шумер-аккад-хат мәҙәни күсәгилешлеген батша йортондағы ҡатай йола байрамдарын башҡорт йола байрамдары менән сағыштырып дәлилләй.
Хеттарҙың үҙҙәренең килеп сығышы тураһында әле берҙәм генә фекерҙәр юҡ. Хет аллаларын тикшереп хатта славяндарҙың ата-бабаларын да табалар бит. Тикшереүселәрҙең күбеһе ҡатайҙарҙы төрки, йәки монгол сығышлы, тип иҫәпләй. Ҡатайҙарҙың ҡара-ҡатайҙарҙан йәки кидандарҙан килеп сығыуын раҫлаған фекерҙәр байтаҡ. В. Р. Васильев, Г. Е. Грум-Гржимайло, һәм хәҙерге тикшеренеүселәр араһында ла ҡайһы берҙәр ҡара-ҡатайҙарҙы монгол сығышлы, тип иҫәпләй (мәҫәлән, У.Эрдниев, Г.Авляев хәҙерге ҡалмыҡтарҙағы «китуд» исемле ырыу төркөмө кидандарға барып тоташа, тиҙәр), тип иҫәпләй. Кидандарҙың сығышын монгол, тунгус, йәки монгол-тунгус сығышлы тип иҫәпләү өҫтөнлөк итһә лә был ҡараштарға ҡаршы фекерҙәр ҙә бар. Мәҫәлән, Л. Викторова кидандарҙы үҙҙәренән боронғораҡ сяньби халҡынан айырылып сыҡҡан, ә сяньбиҙарҙың үҙ атамаһы «ҡытай» булған, ә бындай фонетик үҙенсәлек тик төрки халыҡтарҙа ғына бар, тип иҫәпләй. Башҡорттар тарихына арналған хеҙмәтендә Зәки Вәлиди ҙә шундай фекерҙә. Һуңғы йылдарҙа уларҙың төрки сығышлылығы тураһында ҡараштар нығый бара. Кидандар һәм уларҙың вариҫтары ҡара-ҡатайҙар беҙҙең эраның III—IV быуаттарынан алып монгол яулап алыуҙарына тиклем һәм һуңыраҡ та билдәле.
Уларҙың Тобе Вей дәүләтендә 468 йылда тәүге илселеге билдәле, тимәк, был ваҡытта инде уларҙың дәүләтселеге булған тигән һүҙ. VI быуатта кидандарҙың Төрки ҡағанаты менән көрәше уңышһыҙ тамамлана һәм улар ҡағандарға яһаҡ түләп торғандар. Тимәк, монгол сығышлы булһындармы кидандар, йә булмаһа, төркиме, кәмендә VI быуатта уҡ улар башҡа төркиҙәр менән бәйләнештә булалар. 644 йылда улар Кореяға ҡаршы көрәштә Ҡытай яғында булалар, 696 йылда Ҡытай йоғонтоһонан сығып кидандар хакимы ҡаған титулын ҡабул итә, быға яуап итеп ҡытайҙар кидандарға бер нисә поход ойоштора, тик улар уңышһыҙ тамамлана. 714 йылда ғына ике ил солох төҙөүгә ирешә һәм уны династик никах менән нығытып ҡуялар. Бынан һуң да кидандар төркиҙәр һәм ҡытайҙар араһында йә бер яҡҡа, йә икенсе яҡҡа ауышыу сәйәсәтен алып бара.
Уйғырҙар көсәйеп киткәндән һуң уларға яһаҡ түләп тороп, 842 йылда иһә яңынан Ҡытай яғына сығалар. Был уларҙың империя осорона тиклемге тарихына ҡыҫҡаса байҡау булды. Был осор үҙенсәлектәренән һәр хаким янында махсус «ордо», йәки дружинаһы булыуын, тәғәйен генә башҡалалары булмауын, киҙан хакимдарының резиденциялары һунар йәки балыҡсылыҡ сезоны башланыуға ҡарап үҙгәреүен һанап китергә булыр ине. Был сезондар башланыу алдынан махсус ритуал байрамдары ойошторолған(тәүге балыҡ тотоуға, тәүге ҡыр ҡаҙын тотоуға бағышланған). Бик күп өҙөк-йыртыҡ мәғлүмәттәрҙән кидандарҙың боронғо ышаныуҙары тураһында бер ни тиклем мәғлүмәт туплап була. Мәҫәлән, уларҙың мифтары буйынса Му-е тауы кидандарҙың шаман культын башҡарыу урыны булыуы билдәле. Был тау янында уларҙың тәү әсәһе һәм тәү атаһы осрашҡан булған. Улар аҙаҡтан Күк аллаһы һәм Ер алиһәһе булып хөрмәт ителә.
Империяға әйләнеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡәбиләләр федерацияһынан империяға күсеү Елюй Амбаған (Абаоцзи) осоронда була. 907 йылдан алып 1125 йылға тиклем Елюй(Юлуй) һәм Сяо династик ғаилә кландары тарафынан идара ителгән ҡеүәтле кидандар империяһы йәшәй(ҡытай сығанаҡтарында Ляо — «Тимер дәүләте»). Ул Япон диңгеҙенән алып Көнсығыш Төркөстанға тиклем ерҙәрҙе биләп ята. Шул арауыҡтағы алтмыш дәүләт башлығы кидандарҙың хакимлығын танырға мәжбүр була, был осорҙа Ляо Көнсығыш Азияның ҡеүәтле державаһы булып иҫәпләнә.Кидандар бик әүҙем рәүештә Ҡытайҙың төнъяғында нығына,биш династия, ун батшалыҡ осоро шуныһы менән үҙенсәлекле — был ваҡытта ике дәүләт — төньяҡ һәм көньяҡ дәүләттәре һыйышып йәшәй. Төньяҡта Бөйөк дала традицияларына тоғролоҡ һаҡланһа, көньяҡта Тан империяһына хас тәртиптәргә нигеҙләнгән йолалар, иерархиялар башҡарыла, сөнки көньяҡ дәүләте Тан империяһына алмашҡа килә лә инде.
937 йылда Амбағайҙың улы Дегуан(Дәғүән) Төньяҡ Ҡытайҙы буйһондора, уның һуңғы императоры Ли Цун-ке уға бирелмәҫ өсөн үҙен һәм ғаиләһен яндыра, бөтә полководецтары(сардарҙары) ла әсир төшә. Беренсе тапҡыр шулай Күк аҫты империяһы башҡа дәүләт хакимлығын таный, Дәғүән ризалығы менән ҡытай тәхетенә Ши-цзин-тан ултыра, уның тыңлаусан вассалына әүерелә. Ул үлгәндән һуң уның улы Чжун-гуй(Чу ди) Дәғүәндән рөхсәт һорап тормай тәхеткә ултырғас кидандар Ҡытайға һөжүм итә. Императорҙы һөргөнгә ебәреп 947 йылда Дәғүән рәсми рәүештә Ҡытай императоры булып ултыра, тик бындағы климатты эҫе тип иҫәпләп кире төньяҡҡа ҡайтырға сыға, әммә юлда саҡта вафат булып ҡала. 947 йылда дәүләт Бөйөк Ляо, 983 йылда кидандарҙың Бөйөк дәүләте, 1066 йылда яңынан Бөйөк Ляо тип йөрөтөлә.
Империяла идара итеү нигеҙҙәре кореялылар һәм ҡытайҙар тарафынан барлыҡҡа килтерелә, ҡытай иероглифтары нигеҙендә һәм ҡытай яҙмаһы элементтарынан кидандар яҙмаһы барлыҡҡа килтерелә, ҡалалар, һөнәрселек, сауҙа үҫешә. Кидандар был осорҙа Пекинда (империяның баш ҡалаһында) академия аса. Сун империяһы юғалтҡан территорияларын кире ҡайтара алмағас кидандар менән килешеү төҙөргә мәжбүр була, яһаҡ түләп тора (1004 йыл). 1042 йылда яһаҡ күләме арттырыла, ә 1075 йылда территоряның тағы ла бер өлөшөн кидандарға бирергә мәжбүр булалар. Кидандарҙың Төньяҡ Ҡытайҙы үҙенә бойһондороп тотҡан саҡтарында был илгә «ҡытай», «ҡатай» исеме йәбешеп ҡала ла инде. Көнбайыш сәйәхәтселәре аша Европа халҡы был илде «Ҡатай» тип йөрөтә башлай. Поэтик формала хәҙер был Күк аҫты илен шулай атайҙар. Мин Дюма әҫәрҙәрендә лә был илдең «Ҡатай» формаһында яҙылышын осрай. Польша аша Рус ерҙәренә лә «Китай» формаһында килеп керә был атама.
1125 йылда кидандар власы аҫтындағы чжурчендар Сун Ҡытайы ярҙамында баш күтәрә. Йәлү (Елюй,Юлуй) Таши исемле ҙур бер сәйәсмән, ҙур бер ғалим булыуы, йәғни бер ҡулында ҡәләм, икенсе ҡулында ҡылыс тотҡан заттан булып 1125 йылда, чжурчендар(манчжурҙар) империяны баҫып алғандан һуң, Төркөстанға, Алтай тауҙары тарафына китеп Ҡара ҡатайҙар дәүләтен(Си Ляо, йәки «Көнбайыш Тимер дәүләте» — Р. Ш.) төҙөй, тип яҙа ә.Вәлиди («Башҡорттарҙың тарихы»,Өфө, 1994, 232—233 бб.). Был турала саҡ ҡына ентекләберәк һөйләргә кәрәктер. Тәүҙә Йәлү(Елюй) «гурхан» (бөтә халыҡтарҙың ханы)исеме алып күсмә халыҡтарҙың чжурчендәргә ҡаршы көрәш байрағына әүерелһә лә, көстәр тигеҙ булмау сәбәпле артабан көнбайышҡа йүнәлә(1129 йыл). Көнбайышҡа киткән кидандар инде ҡара ҡатайҙар булып китәләр (китмәй ҡалған ҡатайҙар чжурчендар тарафынан буйһондоролалар, уларҙың аҙаҡтан монголдар һөжүме ваҡытында чжурчендарға ҡаршы баш күтәреүе тураһында В.Бартольд яҙмаларында күрергә мөмкин[5].
Йәлү Джунгарияла нығынып ете ултыраҡ өлкә,ун һигеҙ күсмә халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡ ала. Был осорҙа Урта Азияла ҡараханиҙар династияһы хакимлыҡ иткән була.Үҙ-ара ыҙғыштар арҡаһында улар мосолман донъяһында иң мәшһүр булған сәлжүк солтаны Сәнджәргә буйһонорға мәжбүр булалар. Йәлү Таши әллә ни ҙур ҡыйынлыҡ кисермәйенсә ҡараханидҙар башҡалаһы Баласағунды ала, һуңынан уға Мәүрәннәһер һәм Хорезм да буйһона. Шулай итеп, Каспийҙан Гоби сүллегенә тиклем йәйелеп ятҡан держава барлыҡҡа килә. Ҡытай историографиияһы уны «Көнбайыш Ляо» тип иҫкә ала. Ҡара ҡатайҙарҙың бер өлөшө үҙ ҡәбиләләштәренән айырылып төньяҡҡа йүнәлә һәм бойондороҡһоҙ Найман ханлығы төҙөй. Найман үҙе монгол телендә һигеҙ тигәнде аңлата, ә кидандар төп һигеҙ ҡәбиләнән торғанлығы билдәле(В. Бартольд, киреһенсә, наймандар үҙҙәре һигеҙ ҡәбиләнән торған, тип иҫәпләй). Наймандар ҙа шул уҡ кидандар булыуы, тик айырылыу дини нигеҙҙә килеп сыҡҡан булыуы ла мөмкин, сөнки наймандар несториан була.
Йәлү Ташиҙың элекке сиктәрҙә көнсығышта империяны тергеҙергә теләүе тормошҡа ашмай. Чжурчендәр ҙә, ҡара ҡатайҙар ҙа бер-береһенә ҡаршы походҡа сыҡһалар ҙа(130—1131, 1134 йй.) тауҙар һәм сүллек үҙенекен эшләй. Ғәскәрҙәр бер-береһе менән осрашмайынса кирегә йүнәләләр.
1137 йылда ҡара ҡатайҙарҙың Сәмәрҡәнд хакимы ғәскәрен ҡыйратыуы Сәнджәрҙе хафаға һала. Быны ул бөтә мосолман донъяһына янаған хәүеф тип ҡабул итә һәм бөтә мосолман донъяһынан элиталы ғәскәр йыя башлай, һөҙөмтәлә йөҙ меңгә яҡын ғәскәр йыйыла (тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы ла бындай ғәскәр йыйыла алмаған). Дошманлашыусылар Ходжент менән Сәмәрҡәнд араһындағы Катван үҙәнендә 1141 йылдың 9 сентябрендә осраша. Ғәскәре күпкә аҙыраҡ булһа ла, Елюй (Йәлүй) Сәнджәр ғәскәрен ҡыйратып ҡына ҡалмай, солтандың ҡасып киткән ҡатынын, бик күп ярҙамсыларын әсиргә ала. Солтандың утыҙ мең ғәскәре батырҙарса һәләк була. Көнбайышта иһә, көнсығыштан мосолман донъяһына һөжүм итеүсе һәм Фәләстиндәге тәре йөрөтөүселәргә ҡушылырға килеүсе ниндәйҙер изге батша Иоан пәйҙә булыуы тураһында легенда барлыҡҡа килә. Был хәлде Георгий Победоносецтың яңынан терелеүе менән дә аңлатыу барлыҡҡа килә. Шулай итеп, Йәлү Ташиҙы хәҙер Георгий Победоносец тип нарыҡланған һәм Рәсәй гербының бер элементына әүерелгән изге менән тиңләүгә тиклем барып етә христиан донъяһы (был кеше ышанмаҫлыҡ, әммә ысынбарлыҡ шулай).
Бәлки шул замандан ҡатайҙар Сәмәрҡәнд тирәһендә төпләнеп ҡалғандыр ҙа, сөнки 1920 йылда Сәмәрҡәнд өлкәһендә (Сәмәрҡәнд һәм Кәттәҡурған өйәҙҙәрендә) 39 меңдән ашыу кеше ҡтай (ҡатай) тип теркәлгән. Үҙҙәрендәге риүәйәттәргә ярашлы, ҡтайҙар (ҡатайҙар) Заравшан буйына ҡыпсаҡ далаларынан килгән. Ул саҡта ҡтайҙар (ҡатайҙар) Сәмәрҡәндтәге иң күп үзбәк ырыуы булып торған (хәҙерге Үзбәкстан)[6][7][8].
Гурхандар яулап алынған ерҙәрҙә, йәки Көнбайыш Ляо империяһында, элекке тәртиптәрҙе ҡалдырғандар. Ҡарахани хандарын тәхеттәренән төшөрмәгәндәр, көнбайыш Хорезмда ла, көнсығыш Уйғырстанда ла династиялар һаҡланған, буйһоноу яһаҡ түләү формаһында башҡарылған (тик Баласағунда ғына ҡараханидтар власы юҡ ителә). Һәр бер кенәз янында гурхан вәкиле булыуын өҫтәргә кәрәктер тағы ла. Ҡара ҡатайҙар Ҡытайҙағы һымаҡ һәр йортҡа берәр динар, йәғни бер алтын аҡса түләү һалған. Был тәртип Урта Азияла аҙаҡтан да тороп ҡалған, хатта ун туғыҙынсы быуаттарҙа ла шулай йорт һайын һалым һаҡланған. Был осор халыҡтар араһында бәйләнештәр нығыуына булышлыҡ итеүен ҡайһы бер тикшереүселәр билдәләй, әммә кидандарҙың мәҙәниәте юғарыраҡмы, түбәнерәкме булғанлығы буйынса ғына фекерҙәр төрлөлөгө бар. Мәҫәлән, ҡыпсаҡтарҙың тарихын тикшереүсе Маркварт фекеренсә, ҡараңғы ун икенсе — ун өсөнсө быуаттарҙа тик ҡара ҡатайҙар ғына башҡаларҙан айырылып торған. Тик В. Бартольд, ул(Маркварт-Р. Ш.) был фекерҙе бер ниндәй дәлил менән дә нығытмай, ти(күрһәтерлгән хеҙмәт, 95- се бит).
Ни генә булмаһын, кидандарҙың дөйөм кешелек мәҙәниәтенә индергән өлөшө байтаҡ. Шуларҙан әле беҙгә ябай ғына күренгән эйәр өҙәңгеһен уйлап табыу заманында ҙур революцион асыш булған, ә бит ҡытайҙар уны кидандарҙың ата-бабалары сяньбиҙарҙан үҙләштергән. Бөтә донъяны яуларға батырсылыҡ иткән монголдар ҙа ғәскәр төҙөлөшөн һәм хәрби сәнғәттәге башҡа бик күп нимәләрҙе шул уҡ кидандарҙан өйрәнгән. Заманында кидандарҙың Пекинда, башҡа ҡалаларҙа академиялар асыуы ла бик күпте һөйләй.
Сыңғыҙ хан тарафынан тар-мар ителеүҙән һуң[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIII быуатта ҡара-ҡатайҙар Сыңғыҙ хан тарафынан тар-мар ителәләр.
Жәлил Кейекбаев башҡорт ҡатайҙарының тел үҙенсәлектәрен тикшереп, уларҙы «Орхон яр буйҙарынан сығыусылар» тип атай. Орхон-Йәнәсәй яҙмаларында әлеге Инйәр ҡатайҙары һөйләшендә әлегәсә һаҡланып ҡалған үҙенсәлек сағыла (фонетикалағы нт, лт, мт, нк, мк формалары). Башҡорт халҡының иң ҙур ҡәбиләһенең сығышы ла кидандарға барып тоташа тигән фекерҙәр әле өҫтөнлөк итә.
Сәғит Мерәҫов «Башҡорт тарихына бер ҡараш» тигән хеҙмәтендә 1917 йылда мулла Ғәбдрәшит Ғүмәровтан Ҡатай ырыуының шәжәрәһен алыуын әйтә. Ғ. Ғүмәров «Башҡорттарҙы бөтөрәләр» тигән китап яҙған кеше булыуын да хәбәр итә автор. Шәжәрәгә килгәндә, ул тулы килеш баҫылмаған, беҙгә Сәғит Мерәҫов ниндәй өҙөк килтерә — шуның менән ҡәнәғәтләнергә тура килә. Ҡатай ырыуының төп бабалары Күһәп булғанлығы, ырыуҙың яңғыҙ Күһәптән таралғанлығы күрһәтелгәндән һуң, уның ҡыҫҡаса тәржемәи хәле яҙыла ти, автор. Олуғ кәрәмәт эйәһе Күһәп бей Бохарала торған. Юғыра шаһы Ҡарабуға ханға миләди 1078йыл(?) күп бүләктәр алып барған. Ҡайтҡас, Юғыра халҡы менән килеп ҡатышып, Юғыранан Күһәп бей бик күп ғалимдар килтерә. Шунан килгән ғалимдар башҡорт халҡына ислам динен өйрәтеп, мосолман итеп киткәндәр, ти(«Ватандаш»,1996,1, 98 б.). Был мәғлүмәттәр ҡайһы бер сығанаҡтарға тап килә.
В. В. Бартольд «Улуғбәк һәм уның заманы» китабында[9] Ибн әл Әсир мәғлүмәттәренә таянып, XI быуатта уҡ кидандарҙың үҙ мең тирмәһе Етеһыу буйына күсенеүен яҙа. Төп кидандар әле Көнсығыш Тимер дәүләтендә йәшәгән була. Был дөрөҫ булһа, башҡорт ҡатайҙарының ата-бабалары Урта Азияға башҡа кидандарҙан күпкә алдараҡ килеүе ихтимал, тигән һығымтаға килә Р.Ғ.Кузеев ошо мәғлүмәттәрҙе тикшергәндән һуң[10][11]. Ҡара-ҡатайҙарҙан башҡорт булып киткәнсе улар байтаҡ ваҡыт башҡа төрки халыҡтар менән аралашып йәшәгәндәр тигән фекерҙе әйтә.
Һығымта яһап әйткәндә, теге йәки был ырыуҙы шул ерҙә йәшәгән, шул ерҙән күсеп килгән тип әйтһәк бик ябай булыр ине. Ҡатайҙар тураһында ла улар Орхон, Селенга буйҙарынан сыҡҡандар тип ҡәтғи генә әйтеп булмайҙыр. Көнсығыштағы Ляо дәүләтен төҙөгәндән күпкә алдараҡ улар Урта Азиянан килгән булырға тейеш. Хәҙерге ваҡытта байтаҡ ғалимдар, яҙыусылар башҡорт ырыуҙарының тыуған төйәктәре Көньяҡ Урал булыуы, ваҡыт-ваҡыт менән илдең төрлө тарафтарына сәселеп бер ни тиклем йәшәгәс, кире ҡайтыр булғандар, тигәнерәк фекереҙе лә әйтәләр. Мәсем ханды Ҡатай Ғәле бей улы тип фаразлау ҙа бар. Ләкин, беҙгә ҡалһа, әлегә иң ышаныслы, дәлилле булып ҡатайҙар ҡара-ҡатайҙар, йәки кидандарҙың вариҫтары тигән ҡараш тора. Автор фекеренсә, кидандар үҙҙәре иһә, көнсығышҡа Тимер дәүләтен төҙөгән территорияға көнбайыштан күсеп килгән.
«Башҡорттарҙың килеп сығыуы» китабында Р.Ғ.Кузеев үҙе яҙып алған риүәйәттәрҙе файҙаланып, ҡатайҙарҙың ата-бабалары хәҙерге Башҡортостанға килгән юлында Волга йылғаһы ятыуы, тимәк, улаҙың Башҡортостанға маршруты ла көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көсығышҡа табан булыуы һүрәтләнә, ти. Ҡатайҙар менән бергә күсенгән һалйыуыттарҙың миграцион юлдарын тикшергән профессор Н.Мәҡсүтова ла Р.Ғ.Кузеевтың күсенеү схемаһы менән килешә[12]. Сыңғыҙ хан осоронда ҡатайҙар ҡайҙалыр «Һары тау» яғында күсеп йөрөгәндәр, ти Р.Ғ.Кузеев .
Лев фон Бергхольц ҡатай башҡорто Дауыт мулланан яҙып алған легендала башҡорттар бынан мең йылдар самаһы элек ҡайҙандыр Кавказ артынан килгәндәре, ҡайһы берҙәре һыуҙан — кәмәләрҙә, ҡайһы берҙәре ҡоро ерҙән — ярҙан барыуҙары бәйән ителә.Тәүҙәрәк бер нисә быуат улар көньяҡта Волга һәм Дон буйҙарында, Ҡырымғаса тиклемге далаларҙа йәшәгәнлеге, бер нисә тапҡыр Мәскәү янына уҡ килеп етеүҙәрен һөйләй Дауыт мулла. Аҙаҡтан уларҙы ҡыҫа башлағас, Волганы аша сығып яйлап көнсығышҡа Кама, Ағиҙел йылғалары буйына еткәндәр. Волганы сыҡҡас улар ханлыҡтарға(ырыуҙарға) бүленәләр. Һәр ырыу үҙ батшаһы — ханы тарафынан идара ителгән, ундай ырыуҙар йәки ханлыҡтар йөҙҙән артыҡ булған икән[13]. Был легенда бөтә башҡорт халҡы тураһында булһа ла, ҡатайҙар тураһында Дауыт мулла айырым рәүештә — улар башҡорт ырыуҙары араһында иң ҡыйыуы, иң ҡырағайы булып, таулы-ташлы урындарға килеп төйәкләнеүҙәрен әйтә. Был уларҙың урыҫтарға буйһонорға теләмәүе арҡаһында булған икән.
Ҡатайҙарҙың, ысынлап та, көнбайышта ҡалдырған эҙҙәре байтаҡ. Тик бында шуны ла оноторға ярамай — ҡатайҙарҙың көнбайышта ҡалдырған эҙҙәре үрҙә әйтелгән маршрут буйынса күсенеүҙән генә ҡалмауы мөмкин. Тау-завод колонизацияһы эҙемтәһендә ерһеҙ ҡалып, шул яҡтарға барып һыйыныуҙары ла мөмкин. Был турала көнбайыш ҡатайҙарға ҡағылған ҡайһы бер мәғлүмәттәр бар[14].
«Ҡатай нәҫеле» тигән яҙыу хәҙерге Һамар өлкәһенең Парау ауылы зыяратында XVIII быуат ҡәберендә табылған[15]. Ыҡ йылғаһының Татарстанға ҡараған һул яҡ ярында урынлашҡан башҡорт-татар ауылдарында Ыҡ йылғаһы, уның ҡушылдыҡтары, Сөн үҙәне бик борон замандарҙа ҡатайҙарҙыҡы булған тигән легендалар Башҡортостан фәндәр академияһында һаҡланыуын Р.Ғ.Кузеев хәбәр итә[16]).
Сәғит Мерәҫов башҡорттарҙың үткәне тураһында мәҡәләлә тау ҡатайҙары бейе Арыптың Ыҡ ярында ерләнеүе тураһында һөйләүҙәрен яҙа[17]. Улар әле йәшәгән ерҙәренән айырмалы рәүештә («Яңы йорт»), Ыҡ буйҙарындағы элек йәшәгән ерҙәрен «Иҫке йорт» тип йөрөтәләр, ти.
Ҡатайҙарҙың хәҙерге ерҙәргә күсенеүенә Туҡтамыш хан менән Аҡһаҡ Тимер араһында булған һуғыш (1391) һәм артабанғы ваҡиғалар сәбәп булғандыр. Был турала Зәки Вәлиди, Туҡтамыш хандың нәҫеле Нуретдин бейҙең бөйөк вәзире ҡатай Ғәле бей шул һуғышта еңелгәндән һуң Башҡортостанға килгән, ти(«Башҡорттарҙың тарихы», Өфө, 1994,25 б.). Ғәле бейҙең был осорҙа тотҡан сәйәси роле бик ҙур ғына булғандыр, уның Инйәр буйында дәүләт берләшмәһен тергеҙеп ҡарауы тураһында Башҡорт Википедияһы сығанаҡтарында ла күренеп ҡала(фольклор материалдары нигеҙендәге фараздар). Шуны әйтергә кәрәк, Алтын Урҙа тарҡалғандан һуң барлыҡҡа килгән Нуғай Урҙаһы хакимлығы осоро тураһында сағыштырмаса аҙ өйрәнелгәнлеген иҫәпкә алырға кәрәктер. Был осорҙа унда бер ваҡытта ла үҙәкләштерелгән ныҡлы сәйәси власть булмай. Ун алтынсы быуат уртаһына инде Оло Нуғай Урҙаһы емерелеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән бер нисә үҙ аллы урҙа йәшәүе билдәле. Шәжәрәләрҙең береһендә Инйәр буйында Хәким хан булғанлығы әйтелә. Көнбайыш Башҡортостанда ҡатай этнонимы һаҡланып ҡалған: Әлшәй районында Ҡатай йылғаһы, Баҡалы районында Иҫке һәм Яңы Ҡатай ауылдары, Ҡатай урманы, Шишмәлә Ҡатай кисеүе, Ҡатайлар ере һ.б.
А.Камалов фекеренсә, әле көнсығыш диалекта һөйләшкән башҡорттар IX—XII быуаттарҙа әле йәшәгән ерҙәрҙә түгел, ә Уралдың көнбайыш яғында тормош күргәндәр. Бының шулай икәнен этнононимдан яһалған атамалар раҫлап тора, тип әле Көньяҡ Уралдың көнсығыш итәгендә көн күргән ҡаратабын, ҡатай, һеңрән ырыуҙарын миҫал итеп килтерә[18]. Артабан ҡатайҙарҙың бер өлөшө Ағиҙелдең урта, Инйәрҙең түбәнге ағымына күсеп ултыралар, ҡалғандары төньяҡҡа һәм төньяҡ-көнсығышҡа йүнәлә. Тәүгеләрен көнбайыш, һуңғыларын көнсығыш ҡатайҙары тип атап йөрөтәләр. Көнсығыш ҡатайҙар Башҡоростандың Балаҡатай, Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ, Арғаяш, Ҡурған өлкәһенең Сафакүл һәм Әлмән райондарында көн күрәләр(Оло Ҡатай, Ялан Ҡатай, Бала Ҡатай ырыуҙары).
Көнбайыш ҡатайҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һүҙҙе артабан көнбайыш ҡатайҙар тураһында дауам итәйек. Ун һигеҙенсе быуатта Нуғай даруғаһындағы ҡатайҙарҙы П.Рычков үҙенең "Ырымбур губернаһы топографияһы"нда Иҙел-, Ҡушыҡ-, Инйәр-, Ҡоҙғон-ҡатайҙарға бүлә.
Инйәрҙең тамағына килгән Ғәле бейҙең ставкаһы Аҡташ янында булыуы ла мөмкин. Ағиҙелдең урта, Инйәрҙең түбәнге ағымынан ҡатайҙар яйлап Инйәрҙең урта, Кесе һәм Оло Инйәрҙең үренә, Ағиҙел үренә тиклем күсенгәндәр. Был, беренсе сиратта, табындар ҡыҫымы аҫтында була.
- ҡатайҙар һәм табындар мөнәсәбәте
XV быуаттың икенсе яртыһында әле ҡатайҙар Инйәрҙең ҡойған урынына, мең ырыуы биләгән ерҙәргә тиклем территорияны биләгәндәр. Ошо осорҙа Себер йортонан күсеп киткән Майҡы бей тоҡомдары- Әсәди, Шәкәрле бейҙәр етәкселегендә табын башҡорттарының бер өлөшө тамъян, ҡатай башҡорттарына мөрәжәғәт итеп, ерҙәрендә йәшәргә рөхсәт һораған. Был ваҡытта уларҙы Себер ханы Ибаҡ эҙәрлекләгән була. Күрәһең, хандың үс алыуынан ҡурҡып, тамьяндар һәм ҡатайҙар был үтенесте кире ҡаҡҡандар.
Табындар «туғыҙ өйлө» ҡатайҙан ер һорағандар. Ҡатай халҡы ер бирмәгәс, унан үтеп, Инйәр даръяһы буйлап килеп Ағиҙелгә еткәндәр"[19]. Табындарҙы меңлеләр һыйындырған, ти М.Өмөтбаев.
Табындар аҙаҡтан ҡатайҙарҙы Инйәрҙең түбәнге ағымынан үргә ҡыҫырыҡлағандар. Быға ҡайһы ваҡыт ҡатайҙар үҙҙәре лә сәбәпсе булғандыр. «Туған бәйләгән» легендаһы — быға дәлилк. Ҡатай бейе Ҡолмандың табын ҡоҙаларына үҙ ерҙәренең бер өлөшөн бүләк иткән. Аҙаҡтан ҡоҙаларҙың бүләк иткән ерҙең сиген үтеп кереүҙәре араларҙы боҙа.
Был ваҡиға бик боронғо замандарҙа — XVI быуат аҙаҡтарында булғандыр, әммә табындарҙың ҡатай ерҙәренә ымһыныуы бының менән генә бөтмәгән, ахыр сиктә Ҡумрыҡ-Табын һәм Ҡатай волосы башҡорттары 1728 йылда үҙ-ара килешеп, ерҙәрен бүлеп сығалар. Был «полюбовный раздел» ҡағыҙы ошолай башлана:
«1728 -го июня 28 числа писана запись такова: Уфимского уезду Ногайской дороги башкирцы Катайской волости Кускай Бакшаев, Ибрай Емяков с товарищи, Кумрук Табынской волости Урусь да Чюра Савельевы с товарищи не для какого такого подлога и всякого переводу на всю сущею правдою написали мы меж себя сию запись, в том, что предложили мы о вотчинах своих полюбовный раздел…»
.
Был сик билдәләү килешеүен тикшерһәң, улар хәҙерге Архангел һәм Белорет районы сиктәренә тап килеүен күрәһең.
Ҡоҙаҡай һәм Ибрайға иптәштәре менән Ҡасим сумған (текста-«Касим сумь») йылғаһы тамағынан башына тиклем уң яҡлап, шул йылға башланған ерҙән арҡанан «Буранги» (әле Бәрәңкеле йылғаһы тип йөрөтөлә) йылғаһының башына тиклем, ә «Буранги» башынан арҡанан Инйәр йылғаһына Болантүбә ташына тиклем ерҙәрҙе уң яҡлап биләргә.
Ырыҫ менән Сураға иптәштәре менән Болантүбә ташынан Инйәр йылғаһы буйлап үргә Ырау йылғаһы тамағына тиклем ерҙәрҙе биләргә, тиелә документта[20].
Аҙаҡта яҡтар бүленгән вотчиналарҙа ғына хужа булырға, бер-береһенең биләмәләренә йөрөмәҫкә, үҙ-ара талашмаҫҡа, солоҡ балына теймәҫкә(«медь не выдирать») һәм йәнлек-ҡоштарҙы ауламаҫҡа килешәләр. Ҡатайҙар яғы ерҙе килешеп бүлеү ҡағыҙын яҙғанда Ҡолмандың батшаға барып алған ер биләү ҡағыҙын(«владенная выпись») Өфө воеводаһы Иван Бахметьевтан барып алыуҙарын һәм үҙҙәрендә ҡалдырыуҙарын да теркәйҙәр килешеүгә. Тимәк, Ҡолман тарихи шәхес, артабанғы биттәрҙә уның атаһы исемен фамилия итеп теркәгән жалоба тәржемәһе лә бар был делола. «Кулман Худайбердин» тигән риүәйәттә тарихи ысынбарлыҡ сағыла.
Иң һуңында килешеүҙе яҡтар боҙған осраҡта илле һум неустойка түләүгә килешәләр. Килешеүҙең төп нөсхәһе Ҡоҙаҡай менән Ибрайҙа һаҡланасаҡ, Ырыҫ менән Сура шул документтың һүҙмә-һүҙ күсермәһен үҙҙәрендә тоторға булып, һәр береһе үҙҙәренең тамғаларын ҡуялар.
Ҡумрыҡтар менән ҡатайҙар араһында ер өсөн низағтар артабан да булып торған. Ваҡыт үтеү менән, был ҡағыҙҙар юғалғандыр, сөнки 1770 йылдың 10 мартында ҡумрыҡ старшинаһы Абҙан Ырыҫов шул документтың күсермәһен Өфө провинциаль кәнсәләренән барып ала. Тимәк, килешеүҙәрҙең бер нөсхәһе (күсермәһе) провинциаль кәнсәләрҙә һаҡланған булған. Был ваҡытта ул документ уларға ер һатыу өсөн кәрәк булған, ә 1838 йылда ер өсөн бәхәс яңынан ҡупҡас, яҡтар провинциаль кәнсәләрҙән күсермәнең күсермәһен («копия от копии») барып алалар. Үрҙә иҫкә алынған 253 битлек документта шул күсермәнең күсермәһе теркәлә. Тамьяндар менән ҡатайҙар араһында ер өсөн бындай оло низағтар документтарҙа осрамай, әммә риүәйәттәр хәҙерге заманға ҡатайҙар менән тамьяндар араһында ла ер өсөн ҡасандыр һуғыш булыуын килтереп еткергән.
Хәҙерге ҡатай төбәктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1730 йылда Өфө провинциаль кәнсәләр тарафынан төҙөлгән реестрҙа һәм башҡорт волостарын һүрәтләүҙә ҡатайҙар хәҙерге территорияны биләгәнен күрәбеҙ:
«…волость Катайская по Индирю и вверху по Белой, в горах леса и поля небольшие, тележного пути за горами и за лесами и за топями нет»[21].
Ҡатай ауылдары буйынса XIX быуаттың рәүиз яҙмаларын тикшергәндән һуң, XIX быуаттың 30-40 йылдарында, тау-завод колонизацияһы арҡаһында күсеп ултырыуҙарҙан һуң, ҡатай ауылдарының бөтәһе лә хәҙерге урындарына урынлашып бөтәләр икәнен белергә була.
Ҡатай волосында 8-се рәүиз үткәргәндә 20 генә йән (ир затынан тип аңларға кәрәк) кермешәк (килмешәк- «припущенник») теркәлә. XVIII быуаттағы ихтилалдар буйынса документтарҙа, мәҫәлән, хатта Ҡатай волосына 1740 йылда сыуаштарҙы батша ғәскәренә йыйырға килеүҙәре тураһында мәғлүмәттәр осрай, тик улар шул волоста йәшәйме, әллә ихтилал барышында шунда барып сыҡҡанмы — аңлашылмай.
Хәҙерге заман административ бүленешкә ярашлы, был ерҙәр Белорет районы территорияһына ҡарай. Мәҫәлән, 8-се ревизия материалдары буйынса, хәҙерге Белорет районы территорияһында 25 ҡатай ауылы теркәлгән. Бөгөнгө көндә уларҙың һаны 50-гә барып етә. Кантон идаралығы дәүерендә ул ауылдар VII кантондың 27-се, 28-се, 29-сы һәм 30-сы йорттарына ҡараған. Шулай уҡ волостың 17 ауылында мәсет һәм мәҙрәсәләр ҙә теркәлгән.
XIX быуаттың 60-сы йылдарында, йәғни кантонлыҡ системаһы бөтөрөлөүҙән алдараҡ, башҡорттар административ-территориаль бүленеш буйынса 13 кантонға бүленгән була. Ҡатайҙар йәшәгән VII кантон Ырымбур губернаһының Верхнеуральск өйәҙенә ҡараған. Үҙ нәүбәтендә, ул 30 волосҡа бүленгән булған. Был осорҙа халыҡ һаны 54 147 кеше тип теркәлгән.
Көнсығыш ҡатайҙарға килгәндә, улар ҙа өс ырыуҙан тора: оло ҡатай, ялан ҡатай, бала ҡатай. Рим Йәнғужин яҙыуынса, «XIX быуат башында бала һәм оло ҡатайҙар Өпәй (Уфалей) һыртының көнсығыш итәктәрендә ҙур ғына ерҙе биләп ултырған. Улар Тинес һәм Ҡарабулаҡ йылғаларының үрге ағымында ерләнгән». Этнография фәнендә билдәле ҡараштар, шулай уҡ бөгөнгө административ бүленеш буйынса был ерҙәр Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ һәм Арғаяш райондарына, ә бер өлөшө Башҡортостандың Балаҡатай районына инә.
Ялан-ҡатайҙар иһә тағы ла көнсығышҡараҡ урынлашҡандар. Был ерҙәр бөгөнгө көндә Ҡурған өлкәһенең Сафакүл һәм Әлмән райондарына ҡарай. Был фекер билдәле этнограф Р.Ғ. Кузеев хеҙмәттәрендә лә яҡтыртыла.
Тарихсы П. И. Рычков үҙенең[22] тигән хеҙмәтендә башҡорт ырыуҙарының таралыу ареалын күрһәтеп китә. Ул ҡатайҙарҙың ике даруғаға бүленеүен билдәләй: Нуғай даруғаһындағы Ҡатай волосына иҙел-ҡатай, ҡошоҡ-ҡатай, инйәр-ҡатай, ҡоҙғон-ҡатайҙар ҡараһа, Себер даруғаһына бала-ҡатай, баллы-ҡатайҙарҙы индерә. Был волосҡа ул шулай уҡ тағы ла 8 аймаҡты ла өҫтәй. Ҡатай волосында ул 300 урам (двор) бар, тип билдәләй.
Шулай итеп, ҡатайҙар бик ҙур территорияла таралып урынлашҡан. Тәбиғәт үҙенсәлеге, ер-һыу торошо яғынан да был биләмәләр төрлө.
Ҡатайҙарҙың ауыҙ-тел ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Географик айырмалыҡтар, һыу-һауа шарттары халыҡ ижадында ла сағылыш таба. Фәҡәт ҡатай ырыуы ижадына ғына хас булған ошо йырҙарҙы атап була: «Боронғо ҡатайҙар», «Ҡатай Байығы», «Ләңке ташы», «Күбә таш», «Ҡағы ташы», «Ҡурташ», «Артылыш», «Боронғо Урал», «Ямантау», «Ҡыраҡа» һәм башҡа көйҙәр, легенда-риүәйәттәр, «Йәмәлекәй тауы» һ.б.
Ҡатайҙар төбәк иткән ерҙәр географик йәһәттән бер төрлө генә түгел. Инйәр-ҡатай, иҙел-ҡатай, ҡоҙғон-ҡатай, еҙем-ҡатайҙар хәҙерге Белорет районының тау-ташлы һәм урман-ҡаялы ерҙәрен төбәк иткән. Ялан-ҡатайҙар киң территорияла таралып ултырып, дала ерҙәрендә көн күрә: хәҙерге Башҡортостандың Балаҡатай һәм Ҡыйғы райондары, Силәбе, Ҡурған өлкәләре… Был тәбиғәт шарттары, географик урын, халыҡтың матди мәҙәниәте менән бер рәттән, ауыҙ-тел ижадында, шул иҫәптән йырҙарҙа ла, сағылыш тапҡан.
Урман-тау зонаһы ҡатайҙарының ижады үҙенсәлектәре бар. Ошо төбәктән сыҡҡан күп йырҙар ғилми һәм әҙәби-музыкаль кимәлдә бер ни тиклем әйләнешкә индерелһә лә, иғтибарҙан төшөп ҡалғандары ла күп кенә. Улар ҙа идея-тематика, йөкмәтке һәм форма йәһәтенән бик бай. Бынан тыш, фольклор томлыҡтарына ингәндәренә лә әле бөтөн, системалы рәүештә анализ яһалмаған.
Хәҙерге Белорет районы тәбиғәте, тау-йылғалары, ҡаҙылма байлыҡтары менән айырылып тора. Күп мул һыулы йылғалар ошо тарафтарҙан баш ала, райондың 85 процент самаһы майҙанын урмандар биләй. Фәрит Камаев, Белорет районының Сермән ауылында тыуған композитор Заһир Исмәғилев ижадына бәйле, был төбәк тураһында түбәндәгеләрҙе яҙа:
«Күккә ашҡан күкһел тауҙар теҙмәләре, уралып-уралып ятҡан Урал һырттары. Был яҡта уларҙы Ҡыраҡатау тиҙәр. Ләкин башың күтәреп ҡараһаң, кәпәсең төшөрлөк бейек был һырттарҙа һерәйеп торған шәрә ҡаяларҙы күрмәҫһең, улар һомғол ҡарағайҙар менән ҡапланған. Иң бейек ҡаяларҙың иң бейек ҡыйыҡтарында ла шундай ныҡ һәм сибәр ағастар — ҡарағайҙар, ҡарағастар үҫә. Бына ни өсөн ошо тауҙар илен йәшеллек һәм хозурлыҡ донъяһы тип атағы килә. Ә ғорур ҡаяларҙан аҫта, тулҡындарын ҡаға-ҡаға, һыуһылыу Ағиҙел ашҡынып аға. Уны юлына арҡыры төшкән таш кәртәләр ҙә туҡтата алмай. Ул, бөтә ерҙән үтер терегөмөш һымаҡ, юлын дауам итә, йәншишмәләр шикелле, тәбиғәткә, тирә-яғындағы урман-тауҙарға йән һәм йәм бөркә. Был яҡтарҙағы һоҡланғыс гүзәллек, бәлки, Ағиҙелдең шифа-ҡөҙрәтенән киләлер»
.
Шуға күрә лә тауҙарға, йылғаларға, урман-ҡырҙарға арналған йырҙар һәм көйҙәр быуындан-быуынға күсә килеп, беҙҙең көндәргәсә еткән. Ошо төбәктә таралған йырҙар араһында улар күпселекте тәшкил итә.
Урал аръяғы ерҙәрендә дала һәм күлдәр күберәк. Шуға күрә ялан ҡатай, бала ҡатайҙарҙың йыр фольклорында ҡылғанлы ялан, сал далалар, ҡамышлы күлдәр темаһы өҫтөнлөк итә. Кеше кисерештәре лә йырҙа ошо уҡ күренештәр аша образлы һынланыш ала.
Көньяҡ Уралды һәм иҙел-ҡатай, инйәр-ҡатай, ҡоҙғон-ҡатай ерҙәрен Ямантауҙан башҡа күҙ алдына ла килтереү мөмкин түгел. Ул географик объект — тау ғына түгел, ә халыҡтың тормош-көнкүреше һәм донъяға ҡарашы менән айырылғыһыҙ бәйле.
Ямантау — Көньяҡ Уралдағы иң бейек тау. Уның тураһында халыҡ араһында төрлө-төрлө мифтар таралған. Ямантау башҡорттарҙың борондан уҡ табыныу урыны ла булған. Урыҫ ғалимдары тарафынан яҙылған тарихи сығанаҡтарҙа Ямантау исеме XVIII быуаттан күренә башлай. Башҡорт халыҡ ижадында Ямантауға бәйле бик күп фольклор үрнәктәре: йыр, легенда, риүәйәттәр табырға мөмкин. Йөкмәткеһе, идея-тематикаһы һәм таралыу ареалы йәһәтенән ҡарап, уларҙы ике төркөмгә бүлергә була. Уларҙың беренсеһе мифологик ҡараштар менән бәйле һәм башҡорт классик эпосына ингән. «Урал батыр» эпосында, Ямантау Урал батыр тарафынан тураҡланған дейеүҙәрҙең кәүҙәләренән хасил булған, тип бәйән ителә.
«Урал батыр» эпосында Ямантау тураһында
Урал унан үлмәгән,
Һушынан да таймаған,
Булатын алған да,
Әзрәҡәне сапҡан да -
Ҡылыс диңгеҙгә сумған,
Ер һелкенгәндәй булған:
Әзрәҡә һушһыҙ йығылған,
Имәнес ҙур кәүҙәһе
Һыуҙы урталай бүлгән,
Халыҡҡа менеп торорға,
Йәйерәп хәл йыйырға
Ҙур бер яман тау булған.
Ямантауға бәйле булған йырҙарҙың һәм йыр-риүәйәттәрҙең икенсе төркөмөнә беҙ ошо төбәктә генә таралған һәм локаль характерлы булғандарын индерә алабыҙ. Мәҫәлән, хәҙерге ваҡытта сәхнәләрҙән йыш ишетелгән йырҙар менән бер рәттән (мәҫәлән, «Йәмәлекәй тауы»), һирәк осрағандары ла ошо төркөмгә ҡарай. Шулай уҡ айырым йыр-куплеттар ҙа осрай. Алда әйтеп китеүебеҙсә, ХХ быуат башында Мстислав Ҡулаев Ямантау тураһында етмешләп йырҙы ҡағыҙға теркәй.
Башҡорт халыҡ ижадында, башҡа жанрҙарға ҡарағанда, Ямантауға бәйле йырҙарҙың сағыштырмаса күберәк булыуы күҙгә ташлана. Улар күпселек осраҡта Белорет ерлегендә тыуған. Мәҫәлән: «Ямантау», «Йәмәлекәй», «Йәмәлекәй тауы» һ.б.
Ямантауға бәйле йырҙар бер нисә вариантта булһа ла, уларҙың күпселегенең барлыҡҡа килеү тарихы оҡшаш. Мәҫәлән, ҡурайсы Сәлимгәрәй Ғәлиастановтан яҙып алынған вариантта түбәндәгеләр бәйән ителә. «Борон-борондан башҡорттар урыҫ батшалығына буйһоноп, байтаҡ йылдар үткәс, беҙҙең олатайҙарҙан урыҫ помещиктары, генералдары осһоҙ хаҡҡа ер һатып ала башлағандар. Олатайҙар күп уйлап тормай, ерҙе осһоҙға ғына биргәндәр. Шулай бер ваҡыт Мәскәү яғынан бер помещик килә һәм ҡатайҙарға ҡара сөгөндән ҡойолған оҙон сәйнүктәр тараттыра. Ҡатай түрәләрен, байҙарҙы шарап менән һыйлап ултыра, Ямантауҙы ҡарап ултыра, ти. Ул саҡта ул ер Тамъян-Ҡатай кантонының Ҡатай волосына ингән, хәҙер Белорет районына ҡарай. Эсеп, ҡыҙып алғас, ҡатай түрәләре, аҡһаҡалдары ер һатыу ҡағыҙына тамғаларын да баҫалар. Шул саҡта бер егет килеп сыға ла ҡарттарға:
— Нишләп һеҙ, олатайҙар, беҙҙең ата-бабаларҙан ҡалған ерҙе һатаһығыҙ? Үҙегеҙҙең балаларығыҙҙы йөрөр ерҙән, эсер һыуҙан, һоҡланыр сәхрә Ямантауҙан мәхрүм итәһегеҙ, — тип әйтә.
— Йәш башың менән ололарға арҡыры төшәһең, — тип, егеттең һүҙенә ҡолаҡ та һалмағандар.
Яҡлаусы таба алмаған егет тауҙарға киткән, күккә олғашып, болоттарға тейеп торған Ямантауға алыҫтан ғына ҡарап торған. Егет тырмаша-тырмаша тауға үрмәләгән. Менеп еткәс, әсәһенән айырылған сабый һымаҡ, үкһеп-үкһеп илаған һәм ошо йырҙы сығарып йырлаған».
Йыр традицион дүрт юллыҡтарҙан тора. Беренсе строфала Ямантауҙың кейек-януар көн иткән иркен, изге ер картинаһы һүрәтләнә. Был изге урын төшөнсәһе әүлиәләр ерләнгән ер тип атала. Халыҡта, һәр ерҙе-тупраҡты батыр һөйәге һаҡлай, көс бирә, ә әүлиә рухы изгелеген һаҡлай, тигәндәр. Шуға ла ер — иң изге аманат. Ә уны һатыу — оло яманат билгеһе. Изгелекте һәм тыуған ер ғәзизлеген аңлатыу һәм уның ҡәҙерен таныу өсөн йырҙа әүлиә образы урын ала.
Көнкүреше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урман-тау яғы ҡатайҙарының төп шөғөлө — урмансылыҡ, һунарсылыҡ, ҡортсолоҡ булған. Иген культураларын бик әҙ сәскәндәр. Инйәр-ҡатайҙа бер ауыл исеме — Арышпар. Арыш бар тигәндән килеп сыҡҡан. Ялан яғыныҡылар игенселек менән шөғөлләнгән.
Башҡорт халҡының көмөш биҙәүестәре бик күп, ҡатын-ҡыҙ биҙәүестәрендә аҫылташтар, ярымаҫылташтар, ҡыҙыл мәрйен йыш осрай. Үҙ көмөшсө оҫталары булған.
Ҡайҙа йәшәһә лә, башҡорт аттан айырылмай. Йылҡысылыҡ менән бәйле төшөнсәләр ҙә шуға күрә бик бай. Эйәр-өпсөн, арба-сана эшләгәндәр. Ат кәрәк-ярағы тәғәйенләнешенә ҡарап биҙәлгән. Мәҫәлән, эйәрҙәр буйынса һыбайлы ни маҡсат менән юлға сыҡҡаны күренеп торған: байрам-туй эйәрҙәре ҡыйбатлы итеп, көмөштән һуғылған көмбәҙҙәр ҡуйып эшләнгән, яу, хужалыҡ эйәрҙәре ябай ғына, әммә тотонорға, кәрәк нәмәләр аҫырға яйлы булған. Туй эйәре ғәҙәттә ҡалҡан башлы, ә хужалыҡ эйәре ҡош, хайуан, йылан башлы һ.б. итеп яһалған[23].. .
Символика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бала-ҡатайҙарҙың тамғаһы — дуға һәм мышы. Улар Балаҡатай районының гербында һәм байрағында һүрәтләнгән.
Ҡатай ырыуы менән бәйле ер-һыу атамалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Катайск [3]
- Катайка (Иҫәт ҡушылдығы) [4]
- Катайский район (Ҡурған өлкәһе)[5]
- Ялан-Ҡатай районы, Силәбе өлкәһе. 1940 йылдың 12 ноябрегдә һәи 17 декабрендә ике районға - Әлмән һәм Сафакүлгә бүлгәндәр[6]
- Тамъян-Ҡатай кантоны [7]
- Катав (Ҡатай) ҡалаһы [8]
- Усть-Катав (Ҡатайтамаҡ) [[9]]
- Катав-Ивановск (Ҡатай-Ивановск)[10]
- Катайка ауылы [11]
- Күсембәт (Ҡатайбәт тигәндән сыҡҡан)- Һарытау өлкәһе [12]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Йәшлек» гәзитендә мәҡәлә
- «Йәшлек» гәзитендә мәҡәлә
- Шәйбәков Р. Г. Тыуған төйәк тарихы. Белорет, 2012,295 бит,Тираж 500
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡатай // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Статья в башкирской энциклопедии (рус.)
- Башкирское родословие: Катай на YouTube (рус.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Ҡатай [1]
- ↑ «Ағиҙел»,1994, 6, 183 б.
- ↑ Шәйбәков Р. Г. Тыуған төйәк тарихы. Белорет, 2012,295 бит
- ↑ «Ағиҙел» 1997,8,136-141 бб.
- ↑ В.Бартольд. Тюрки. 12 лекций по истории турецких народов Средней Азии. Алматы,1998, 92-cе бит
- ↑ Материалы по районированию Средней Азии. Кн. 1. Территория и население Бухары и Хорезма. Часть 1. Бухара. — Ташкент: 1926, с.39.
- ↑ Материалы Всероссийских сельско-хозяйственных переписей 1917 г. и 1920 г. Вып. 1, Поволостные итоги Самаркандской области. — Ташкент: 1924, с.47.
- ↑ Маликов А. М. Хитаи долины Среднего Зеравшана в XVIII — начале XX в. // Археология и история Центральной Азии. — Самарканд, 2004.
- ↑ В. В. Бартольд. Әҫәрҙәр, 2 том, 2 киҫәк, М., 1964, 291 б.
- ↑ Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения. — М.: Наука, 1974. — 572 с. — 2400 экз. (в пер.)
- ↑ Уфа, 1978; Народы Среднего Поволжья и Южного Урала. Этногенетический взгляд на историю. М., 1992.
- ↑ Н.Мәҡсүтова, «Башкирские говоры, находящиеся в иноязычном говоре», Өфө,1996, 103 б.
- ↑ Л.фон Бергхольц, «Горные башкиры-катайцы»- «Этнографическое обозрение», М.,1893, 3, 75 б.
- ↑ «Башҡорт АССР-ы тарихы буйынса очерктар», 1том, 2-се киҫәк, 566 б.
- ↑ Г. В. Йосопов «Археология и этнография Татарстана», 1-се сығ.,1971, 223 б.
- ↑ ф.3, оп 12.,д.451, 53-54 бб.- Происхождение башкир, 235 бит
- ↑ «Краеведческий сборник»- 1930, 74 б.
- ↑ «Совет Башҡортостаны», 1989, 238
- ↑ М.Өмөтбаев, «Ядкәр»,Өфө,1994,25 б.
- ↑ Башҡортостан Республикаһы Үҙәк дәүләт тарихи архивы, ф.2, оп.1, д.4356, 6-7 бб.
- ↑ Материалы по истории Башкирской АССР, М.-Л., 1940,1-се киҫәк, 135, 136 бб.
- ↑ П. И. Рычков «История Оренбургская» «Разделение башкирского народа по их родам»
- ↑ Ат егеү кәрәк-ярағы // [2]Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9


c: text/html

text:
25-08-2014, 14:56 / Хаттар
Ғәлиәне алып киттеләр...
Хәмиҙә, Ғәлиә, Рәшидә һәм мин күрше генә йәшәйбеҙ. Ғәлиәнең атаһы булдымы-юҡмы, бер ҙә ишеткәнем булманы, ә беҙ ѳсәүҙең атайҙары һуғышта. Беҙгә инде аң керә башлаған, һуғыштың ҡурҡыныс нәмә икәнен аңлайбыҙ. Рәшидәнең атаһы менән оло ағаһы ҡайтмай, «ҡара ҡағыҙҙары» килгән, тиҙәр. Хәлиҙәнең атаһынан да хәбәр юҡ. Ә беҙҙең атайыбыҙ иҫән-һау, хат яҙып тора. Бер йыйылышып хатын уҡыған саҡ иҫтә ҡалған. «Бик ҡаты һуғыштар бара, бына Варшау тигән ҡаланы алдыҡ, хәҙер ниместәрҙе үҙ яғына баҫтырабыҙ». Ҡаланы алыу нимә булалыр, беҙ ѳсәү бер нәмә лә аңламайбыҙ....

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Йәштәр эшҡыуарлығы мәктәбендә дәрестәр башланды
Уҙған йылда Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһы нигеҙендә асылған йәштәр эшҡыуарлығы мәктәбендә йәнә дәрестәр башланды.
Ике аҙна дауамында юғары уҡыу йорттары студенттары һәм аспиранттары, шулай уҡ үҙ эшен асырға, эшҡыуар булырға ниәтләгән кешеләр бында бизнес-план төҙөргә, бизнес ойоштороу тәртибенә, һөйләшеүҙәр һәм документация алып барырға өйрәнә. Мәктәптә бирелгән белемде йүнсел йәштәр артабан практикала ҡуллана аласаҡ. Сығарылыш уҡыусыларына ағымдағы йылдың 30 мартынан 2 апреленә тиклем үтәсәк Йәштәр фәне көндәре сиктәрендә мәктәпте тамамлауҙары тураһында таныҡлыҡ тапшырыласаҡ.
Ошондай уҡ мәктәптең 18 мартта Өфө менеджмент институты нигеҙендә лә асылыуы көтөлә.
«Башинформ» агентлығына БР Йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, уҙған йыл эсендә республиканың ҡала һәм ауылдарында 500 кешене үҙ эсенә алған 15 йәштәр эшҡыуарлығы мәктәбе асылған. Әлеге көндә был мәктәптәрҙе тамамлағандарҙың күптәре үҙ эшен уңышлы ойоштора алған.


text:
- Подробности
- Просмотров: 307
МЕДИЦИНА КОЛЛЕДЖЫ, 1908 й. Өфөлә ҡатын-ҡыҙҙар акушер-фельдшерлыҡ мәктәбе булараҡ асыла. 1926 й. фарм. мәктәбе м‑н берләшкәндән һуң, Н.Нариманов ис. Баш‑н мед. техникумы, 1954 й. алып 1‑се Өфө мед. уч‑щеһы, 1992 й. — Башҡ. М.к. 2014 й. башлап Өфө медицина колледжы. 1934 й. шәфҡәт туташы һәм фельдшерлыҡ бүлексәләре Бөрө ҡ. күсерелә (ҡара: Бөрө медицина колледжы). 2005 й. уҡыу йорто составына Медицина училищеһы №2 инә. Уҡытыу көндөҙгө һәм көндөҙгө-ситтән тороп уҡыу бүлектәрендә акушерлыҡ эше, лаб. диагностика, дауалау эше, мед.-профилактика эше, мед. массажы, шәфҡәт туташы эше, фармация һөнәрҙәре б‑са алып барыла. 2 дөйөм ятағы, тамаша, спорт һәм тренажёр залдары бар. Уҡыу йорто м‑н А.И.Подбельский һ.б. эшмәкәрлеге бәйле. 30 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән (2013), улар араһында М.М.Ғатауллин, Р.Г.Ғәлиев, Р.Ф.Ғәтиәтуллин, З.Ш.Заһиҙуллин.
Р.Ә.Хәзипов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 30.04.2018
Ҡан тамырҙары өсөн “алтын һөт”
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 30-04-2018, 07:00
Һаҡланғанды Хоҙай һаҡлар
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 30-04-2018, 07:00
Йортоғоҙҙа янғын сығыу хәүефе бармы? Әйҙәгеҙ, бергәләп тикшереп ҡарайыҡ. Бының өсөн йорт электр селтәрен һәм ҡорамалдарҙы тикшереп сығырға ваҡыт табығыҙ.
Бигерәк тә электр панеле (щит), яланғасланған йәки файҙаланыу ваҡыты сыҡҡан сымдар, насар нығытылған розеткалар һәм иҫкергән ҡорамалдар, электр приборҙары арҡаһында йыш янғын сыға.
Һеҙ йәшәгән торлаҡ иҫке булһа, мотлаҡ белгес саҡыртып тикшертегеҙ. Соланда, келәттә ятҡан иҫке-моҫҡоно ташлағыҙ, донъяғыҙҙы йыйыштырып ҡуйығыҙ. Әгәр ҙә кеше йортон ҡуртымға алып йәшәйһегеҙ икән, быны хужа менән килешеп эшләгеҙ....


text:
"Ишет мине, әсәй"
Дуҫтарыбыҙ
һүҙ йомғағы
Баланың буйын көтмә, аҡылын көт.
Комментарийҙар
-
Хисмәт Юлдашев тураһындағы тапшырыуҙы тыңлап...
-
Рәхмәт, Фәнүзә ханым! Бик матур тапшырыу...
-
Фәүзиә Ҡотлогилдина һүҙҙәренә яҙылған был йыр бик...
Мәҙәни яңылыҡтар
Республиканың Юстиция эштәре буйынса дәүләт комитеты хәбәр итеүенсә, был көндә 108 пар никахтарын теркәргә теләк белдергән. Уларҙың күбеһе — республиканың баш ҡалаһында. Өфөлә 52 пар никахтарын теркәтеүҙе һорап ғариза яҙған. Икенсе урында — Стәрлетамаҡ, артабан Благовещен, Бөрө, Дәүләкән ҡалалары килә.


text:
Кардиологтар өсөн мәктәп-семинар
2 ноябрҙә Өфөлә Профсоюздар йортонда «Ишемия йөрәк сирле ауырыуҙарға махсус кардиологик ярҙам күрһәтеү. Хәҙерге заман стратегиялары» мәктәп-семинары үтәсәк. Унда баш врачтарҙың дауалау эше буйынса урынбаҫарҙары, врач-кардиологтар, терапевтар, дөйөм практика врачтары, шулай уҡ Башҡорт дәүләт медицина университеты кафедралары хеҙмәткәрҙәре, врач-интерндары, студенттары ҡатнашасаҡ.
Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, занятиеларҙы медицина фәндәре докторы, профессор, Рәсәй кардиология фәнни-производство комплексының (РКФПК) Мясников исемендәге кардиология ғилми-тикшеренеү институты бүлеге етәксеһе Сергей Терещенко һәм медицина фәндәре докторы, РКФПК хеҙмәткәре, Бөтә Рәсәй кардиологтар фәнни берләшмәһенең ашығыс кардиология секцияһы ғилми секретары Игорь Жиров (Мәскәү) алып барасаҡ.


text:
Төбәктә 767 гектарҙан ашыу урман янғындан зыян күргән
Башҡортостанда 2012 йылдағы янғын хәүефе миҙгеле башланғандан алып 128 урман янғыны теркәлгән. Уларҙан 767 гектарҙан ашыу урман зыян күргән.
Әлеге ваҡытта республикала һүндерелмәгән янғындар юҡ, тип хәбәр иттеләр БР Урман хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Янғындарҙың күпселеге кеше факторы арҡаһында сыҡҡан. Шулай итеп, 2012 йылда 30 янғын – кешенең ут менән һаҡһыҙ эш итеү сәбәпле, йәнә икәүһе – ағас әҙерләү урындарында сыҡҡан. 41 янғындың ни сәбәпле сығыуы әле асыҡлана.
Хәтерегеҙгә төшөрәйек, БР Урман хужалығы министрлығының диспетчер идараһы пункты тәүлек әйләнәһенә эшләй. Урман һағының телефоны: 8(347)262-40-39 йәки 8-800-100-94-00.


text:
Крәҫтиән (фермер) хужалыҡтарын үҫтереү, фермерҙарға ярҙам итеү, уларҙың тын алышын һәм теләген белеү маҡсатында район үҙәге Федоровка ауылында семинар-кәңәшмә ойошторолдо.
Район мәҙәниәт йортоноң фойеһын танырлыҡ түгел – ауыл хужалығы тауарҙары күргәҙмәһе уны күркәм иткән. Фермер Булат Насиров етештергән тауарҙарҙы халыҡ кинәнеп ҡараны, “Башгусь” йәмғиәте өсөн тиҙҙән ҡыҙыу осор башланасаҡ
Ришат Солтанов ҡарап тороуға башҡа башҡорт егеттәренән әллә ни айырылмай ҙа һымаҡ. Һәлмәк кенә баҫып атлай, йылмайғанда бер аҙ күҙен ҡыҫа. Ипле, тәртипле, ҡыҙыҡлы әңгәмәсе. Шулай ҙа башҡаларҙан бер-ике башҡа юғарыраҡ һымаҡ, сөнки уның ҡабатланмаҫ үҙенсәлеге бар – уға сәйәхәтсе ене ҡағылған. Ришат менән танышып һөйләшеп киткәс, “Шулай ҙа була икән!” тип аптырап ҡуйғайным. Минең һәүетемсә көнитмешемдән уның аҙым һайын яңы кешеләр менән осраштырған, ҡабатланмаҫ тәьҫораттар менән һуғарылған тормошо ер менән күктәй айырыла. Иртән тороп, мотоцикл көйләп, рюкзакка көндәлек кәрәк-яраҡты тултырып, мәҫәлән, Урта Азияға сығып китеүҙе күҙ алдына ла килтерә алмайым.
Үҙ тыуған еремдә, бигерәк тә Нөгөш буйында ял итергә яратһам да, форсат тейгәндә сит илгә лә сығам. Төркиәлә инде өс тапҡыр булдым. Диңгеҙ һауаһы, көньяҡ ҡояшы, йәшелсә-емеш күплеге, йомшаҡ климат организмға ыңғай тәьҫир итә. Бында ял итеү үҙебеҙҙең илдәгенән байтаҡҡа осһоҙораҡ та, ә был пенсия йәшендәгеләр өсөн айырыуса мөһим. Төркиәгә социаль путевкалар буйынса килгәндәр ҙә бар. Быйыл Урта диңгеҙ (Аҡ диңгеҙ) буйындағы Аланья ҡалаһында ял иттем.
Йырҙағыса, ауылдағы барлыҡ кешенең дә аһ-зарын, ҡайғы-хәсрәтен, шатлыҡ-ҡыуанысын белгән, бөтә кешенең дә сере һыйған почтальондан башҡа кем бар икән?.. Интернет, сымһыҙ телефон һәм башҡа алдынғы технологиялар заманында ла Дөмәй ауыл Советы биләмәһендә йәшәгән кешеләргә бер матур сифат хас – улар уҡырға ярата.
Беҙҙең Горчак ауылы ҙур түгел. Ҡырҡлап ҡына йорттан тора. Ауылыбыҙ бәләкәй булһа ла, тарихы ҙур уның. Былтыр 120 йыллығын билдәләнек. Рәсәй империяһының һуңғы канцлеры Александр Горчаков нигеҙ һалған беҙҙең ауылға. ХIХ быуат башында Рәсәй дәүләтенә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Ҡаҙанғол улусына ҡараған биләмәнән уға ер бүлеп бирелә. Ошо урында крәҫтиән утарҙары булдырыла.
Кәштәгә ике тиҫтәгә яҡын китап ҡуйылған, уҡыусылар уның шиғырҙарын ятлай, тамаша залы халыҡ менән тулы... Һеҙ, моғайын, был сара Өфөлә бара тип уйлайһығыҙҙыр. Ғүмер буйы Сәйетбабала йәшәп, тулы ҡанлы ижад менән йәшәгән Уйылдан Шәриповтың Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығы, шулай уҡ Әҙәбиәт йылы айҡанлы үткән шиғриәт байрамы был.
“Ҡан-ҡәрҙәштәргә – китап” акцияһы дауам итә, хөрмәтле уҡыусылар! Ошо уңайҙан әленән-әле редакция ишеген шаҡыған милләттәштәребеҙ байтаҡ.
Зәхирә апай Ғәйнуллина – сығышы менән Миәкә районының Бикҡол ауылынан. Йәш сағында баш ҡалаға сығып киткән һәм төҙөлөшкә эшкә урынлашҡан. Бөгөн фатирлы булып, улының ғаиләһе менән бергә татыу ғүмер итәләр. Ейәндәре Ф. Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһында белем ала.
– Өйөбөҙҙә башҡорт яҙыусыларының китаптары бик күп. Ошо акцияны иғлан иткәс, беҙ ҙә ҡушылайыҡ әле тип дәртләндем. Ләлә апай Бейешева ла ҡеүәтләп ебәрҙе. Беҙ бит – китап уҡып үҫкән быуын.
Мауығыусан беҙ — Рәсәй кешеләре. Хыялый тип әйтергә лә булалыр. Нимә теләп, ҡайҙа ынтылып йәшәүебеҙҙе онотоп та ебәрәбеҙ. Ишетеүебеҙсә, маҡтаулы Көнбайыш дәүләттәрендә, хәйер, Көнсығыш илдәренең күпселегендә лә инде, халыҡтар етеш тормошта, уға ҡағылдырмай-һуғылдырмай көн итеүгә өҫтөнлөк бирә. Рәсәйҙә иһә, ғүмер баҡый эҙләнеү рухы, һөҙөмтәнән бигерәк, шул эҙләнеү процесы өҫтөнлөк ала килде. Ватан эсендәге уйланған һәм нигеҙләнгән фекерҙәргә илтифат итмәй, беҙ сит-ят Людвиг Эрхард, Дэн Сяопиндарҙың эш-ғәмәлдәренә һоҡланыу менән генә ҡәнәғәтләндек. Германия, Япония, Ҡытай, Һиндостан һымаҡ дәүләттәрҙең уңышына сәпәкәйләмәнек, сөнки был үҙебеҙҙең тамырланған кәмселлек комплексын раҫлау булыр ине.
1. Сания Сәғитова.
70 йәшен уҙған инәй утыҙ йыл дауамында автостоп ысулы менән сәйәхәт итә. Ошо осорҙа ул 40-тан ашыу илдә булған. Ҡайҙалыр сәйәхәткә сығыр алдынан тәү сиратта илдең үҙенсәлектәрен өйрәнә, маршрут төҙөй. Интернетта үҙ сайты юҡ. Киләсәктә Сания апай сәйәхәттәре тураһында китап сығарырға ниәтләй. Гәзит биттәрендә уның тураһында бер нисә мәҡәлә сыҡты. Яҙмалар менән “Башҡортостан” гәзитенең сайтында танышырға мөмкин.


text:
ҮЛГӘН ИРЕМ ѲСѲН ПЕНСИЯ
З. ӘХМӘТОВА.
Белорет.
“Рәсәй Федерацияһының хеҙмәт пенсияһы” законының 9-сы статьяһына ярашлы, ҡараусыһыҙ ҡалған осраҡтағы пенсия хеҙмәт пенсияһының бер тѳрѳ булып тора.
Пенсия мәрхүмдең тәрбиәһендә булған, эшкә яраҡһыҙ ғаилә ағзаларына түләнә. Мәрхүмдең 55 йәштән үткән ата-әсәһе, ҡатыны, йәки ире, уның тәрбиәһендә булыу-булмауына ҡарамаҫтан, хеҙмәт пенсияһы алыуға хоҡуҡлы. Хеҙмәт пенсияһының был тѳрѳ мәрхүмдең тәрбиәһендәге кешегә уның үлгән кѳнѳнән алып эшкә яраҡһыҙ тип иҫәпләнгән ваҡыт осорона йәки, осрағына ҡарап, срокһыҙ билдәләнә. Был пенсияның күләме үлгән ирегеҙҙең пенсияһына тап килә тигәнде аңлатмай. Ҡараусыһыҙ ҡалған осраҡта хеҙмәт пенсияһы, башҡа хеҙмәт пенсиялары кеүек үк, закондағы формулалар буйынса һанала һәм был пенсияның база ѳлѳшѳ ҡартлыҡ буйынса хеҙмәт пенсияһының база ѳлѳшѳнән ике тапҡырға кәмерәк килеп сыға. Ҡараусығыҙҙың пенсияһына ай һайын бирелгән түләүҙәр, шул иҫәптән, хеҙмәт ветераны булараҡ, ордендары ѳсѳн, тѳрлѳ компенсациялар, ул үлгәндән һуң пенсияны иҫәпләгәндә ҡаралмай.
Әйткәндәй, закондың 17-се, 19-сы статьялары пенсионерҙарҙың ғаризаһы буйынса бер хеҙмәт пенсияһынан икенсе тѳрѳнә күсеүҙе рѳхсәт итә. Әммә ғариза яҙырҙан алда һеҙгә нисек файҙалыраҡ булыуын Пенсия фонды идаралығында белешергә кәрәк.


text:
Өфөлә Бөтә Рәсәй аграр форумы асыла
Бөгөн, 27 февралдә, Өфөлә Бөтә Рәсәй аграр форумы асыла. Унда ҡатнашыу өсөн барлыҡ Рәсәй субъекттарынан 800-ҙән ашыу делегат йыйыласаҡ. Форумда аграр тематикаға бәйле бөтә төр мәсьәләләр ҡараласаҡ, шулай уҡ ауылдағы социаль-иҡтисади сәйәсәттең төп проблемалары тикшереләсәк.
Форумдың тәүге көнөндә төрлө майҙансыҡтарҙа биш түңәрәк өҫтәл ойоштороу планлаштырылған. Шулай итеп, «Нефтсе» мәҙәниәт һарайында «Ауыл биләмәләренең тотороҡло үҫеше һәм агросәнәғәт комплексын кадрҙар менән тәьмин итеү», «Ауылда бәләкәй хужалыҡ формаларын һәм кооперацияны үҫтереү» кеүек темалар тикшереләсәк. БР Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай бинаһында «Агросәнәғәт комплексын технологик яҡтан яңыртыу» һәм «Ауыл хужалығы страховкалауын үҫтереү» кеүек темаларға түңәрәк өҫтәлдәр үткәреләсәк. «Ауыл хужалығында ер мөнәсәбәттәрен көйләүгә бәйле хоҡуҡи мәсьәләләр» темаһы иһә БР Ауыл хужалығы министрлығында ҡараласаҡ.
Шишәмбе, 28 февралдә, Рәсәй ауыл хужалығы министры Елена Скрынник 2013-2020 йылдарға Ауыл хужалығын үҫтереү һәм ауыл хужалығы продукцияһы, сеймалы һәм аҙыҡ-түлек баҙарын көйләү дәүләт программаһы буйынса түңәрәк өҫтәл үткәрергә тейеш.
Форумдың пленар ултырышы Рәсәй Хөкүмәтенең беренсе вице-премьеры Виктор Зубков ҡатнашлығында көндөң икенсе яртыһында Конгресс-холда үтәсәк. Форум аҙағында резолюция ҡабул ителәсәк.
Бөтә Рәсәй аграр форумы сиктәрендә «Нефтсе» мәҙәниәт һарайындағы һәм Конгресс-холдағы күргәҙмәләрҙә Башҡортостан предприятиеларында етештерелгән тауарҙар экспозицияһы тәҡдим ителәсәк.


text:
Эйәр хыялың артынан!..
Һәр ҡатын-ҡыҙ бәхетле булырға теләй. Нимә һуң ул бәхет? Нисек бәхетле булырға? Быны һәр кем үҙенсә хәл итә. Хыялы артынан барыуҙы тормош маҡсаты итеп алған, донъяға рәссам күҙҙәре менән һоҡланып баҡҡан Рита Абдулхаҡ ҡыҙы Кутяндың (Иҫәнғолованың) саялығы, сәме, эске йөкмәткеһе бәхет ялына йәбешергә теләгәндәр өсөн өлгө бирер, дәрт өҫтәр, тип ышанғы килә.
Биш балалы йорт
Ританың атаһы Абдулхаҡ Ғәбделхәй улы Иҫәнғолов – Федоровка районы Оло Сытырман ауылынан. Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетында уҡығанда үҙенә ғүмер буйына тоғро йәр булыр, биш бала бүләк итер Ишембай ҡалаһы һылыуы, филолог һөнәрен үҙ иткән Роза Ғаяз ҡыҙы Кирәева менән таныша. Бергәләшеп ауыл клубтары сәхнәһендә спектаклдәр ҡуйып йөрөгәндә дуҫлыҡ нығына, ғаиләгә нигеҙ һалына. Юғары белем алып, ирҙең тыуған яғында, Федоровка районы Яңы Яуыш ауылында, төпләнгән йәштәр мәғариф эшенә баш-көллө егелә. Ҡыҙҙары Гөлназ, Гөлфиә тыуғас, өсөнсөгә балаға уҙған ҡатынынан атай кеше һорай ҡуя: «Йә, был юлы ул менән һөйөндөрөрһөңмө, кәләш?» Роза уға бер түгел, ике ҡыҙ алып ҡайтасағын әйтә. Шулай итеп, Рита, Рима тигән игеҙәк ҡыҙҙар өйҙәренә, тормоштарына йәм өҫтәй. Ғаилә башлығы күп йылдар мәктәп директоры, ауыл хакимиәте башлығы булып эшләй. Роза рус теле һәм әҙәбиәтенән балаларға белем бирә. Игеҙәк ҡыҙҙарға дүрт йәш тигәндә малай алып ҡайтып ҡыуандыра ул һөйөклөһөн. Улдарына Азат тип исем ҡушалар.
Бәхет нигеҙе – татыу ғаиләнән
Атаһы яңы мәктәп һалдыра. Икеһе лә үҙ балаларын башҡа уҡыусыларҙан айырып ҡарамай, әммә бишеһе лә үҙҙәренә талап юғары икәнен тойоп үҫә. Туғыҙынсынан һуң игеҙәк ҡыҙҙар Өфөгә юллана. Рита Ҡасим Дәүләткилдиев исемендәге республика һынлы сәнғәт гимназия-интернатына уҡырға инһә, Рима Өфө иҡтисад лицейын һайлай. 15 минут арауығы менән тыуған ҡыҙҙар бер-береһен иҫ киткес тойомлаһалар ҙа, төҫтәре менән генә түгел, холоҡ-фиғелдәре, ҡыҙыҡһыныуҙары менән дә айырылғандары асыҡлана. Рита сәнғәткә тартыла, күңеле яңы хистәрҙе татып ҡарауҙы көҫәй, яңылыҡтарға асыҡ. Римаға теүәл фәндәр оҡшай.
43 йыл бергә бәхетле ғүмер итә Абдулхаҡ менән Роза. Араларына ел-ямғыр, яттар һүҙен үткәрмәйҙәр. Бер-береһенә тоғро булырға ҡуйышҡан вәғәҙәләренән тайпылмайҙар. Биш балам – биш бармағым, ти торған була әсәһе, һәр береһенә яратып ҡарап. Ата-әсәләренең, юғары белем алығыҙ, тигәнен барыһы ла тота. Гөлназ ҡыҙҙары – фән кандидаты, БДУ-ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетының тел кафедраһында эшләй, Гөлфиә Салауат ҡалаһының «Салауат» гәзите редакцияһында хеҙмәт итә, Рита Өфө кейем технологияһы һәм дизайны колледжынан һуң, Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университетында уҡып, рәссам-стилист һөнәрен үҙләштерә, Рима – юғары белемле филолог һәм юрист, Азат БДУ-ның география факультетын тамамлай.
Көтмәгәндә ғаиләгә ҡайғы килә: атай кеше 71 йәшендә вафат була. Роза һөйгәненең рухына тоғро, уның менән ҡорған донъяһын ташлап китеүҙе өнәмәй, баҡса үҫтереп күңел йыуата, ейәнсәре Дилара һәм Карина, ейәне Ринатҡа бауыр баҫҡан.
Йән йылыһын матурлыҡҡа арнап
Ританың 2006 йылда йәш дизайнерҙар араһында үткәрелгән «Factor vostoka» бәйгеһендә ҡатнашҡан эштәре махсус диплом менән билдәләнә. 2007 йылда «Евро-Өфө-Азия» йәштәрҙең мода форумында «Ҙур ҡаланың стиле» номинацияһында «прет-а-порте» коллекцияһы (магазиндарға күпләп һатыуға сығарыла торған кейемдәр) өсөн диплом менән бүләкләнә. 2008 йылда ла ошо уҡ форумдың дипломын ала. Шул йылда «New fashion Ufa» дипломына лайыҡ була. Зауыҡлы кейем булдырыу өлкәһендә уңышлы ғына аҙымдар яһаған ҡыҙҙы үҙен яңы өлкәлә һынап ҡарау, яңы илдәр, ҡитғалар асыу теләге ҡыҙыҡтыра. 2008 йылда Италияла булыу, 2011 йылда Канадаға сәйәхәт сит илдә белем алыу теләген көсәйтә. Мәктәптә немец телен өйрәнгән һылыуға инглизсәне үҙ аллы үҙләштерергә тура килә. Унда үткән өс айын һаман да һағынып һөйләй ул. Ванкувер ҡалаһындағы колледжда уҡыу хаҡын түләгәс, виза мәсьәләһе килеп тыуа. Ябыҡ ишектәрҙе дөмбөрләткәнсе, асыҡтарынан үтә Рита. Сит илдә белем алыу теләген киләсәккә ҡалдырып, тел өйрәнә. Рухи үҫешкә көйләүсе тренингтарға йөрөй. Шул ваҡытта танышып китә ул үҙенең буласаҡ ҡәйнәһе Роза менән.
«Испанияла, Барселона ҡалаһында, булғайным. Дуҫ ҡыҙҙарым менән ял итергә барҙыҡ. Ҡайтып бер аҙ хәл алғас, унда эшкә юлланырға тейеш инем. Шул ваҡытта буласаҡ ирем менән танышыуым тормошомдо икенсе йырҙаға борҙо», – ти Рита. Килен ҡәйнә тупһаһынан ярала, тиҙәр. Оҡшашлыҡты, бер-береһен өнһөҙ аңлауҙы, һөйләшеп һүҙҙәре бөтмәүен инде нисек аңлатаһың? Рита уға ла «әсәй» тип өндәшә. Уның бер ҡасан да тауыш күтәреү түгел, ҡырын да ҡарап ҡуймауын, барлыҡ ғәмәлдәрҙе үҙ өлгөһөндә аңлатыуын килен кеше юғары баһалай, ышанысын аҡларға тырыша. «Рухи үҫеш буйынса төркөмгә килеп эләктем. Маҡсаттар ҡуйып, бәләкәй генә арауыҡ эсендә уларға өлгәшергә өйрәтәләр. Арттырып әйтмәйем, шул ваҡытта билдәләп ҡуйылған бөтә теләктәрем дә үтәлде. Беренсеһе – профессиональ фотоаппарат алып, шул өлкәлә яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшеү, икенсеһе – үҙемә тиң, миңә үҫешергә ҡамасауламаған тормош иптәшен табыу, өсөнсөһө Өфөлә өс бүлмәле фатирҙа йәшәү ине. Һәр кешегә үҙенең ҡурҡыуы һәм ялҡаулығы ҡамасаулай. Үҙаңы менән эшләгәндән һуң, рухи көстәренә ышана башлайҙар. Шундай яҡынайҙыҡ, әле булһын бер-беребеҙҙең тормошо, уңыштары менән ҡыҙыҡһынып торабыҙ. Ҡәйнәм менән дә шул төркөмгә йөрөгәндә дуҫлаштыҡ. Уның аша буласаҡ тормош иптәшем менән танышып киттем. Никита фатирҙарға тарттырылған түбә яһау менән мәшғүл. Ул да үҙенә күрә ижади эш», – ти Рита.
Йәштәр өйләнешеп ике йыл йәшәгәс, ҡәйнәһе ер-һыу күреп, эшләп ҡайтырға тип Испанияға юллана. Тап-таҙа ҡалаларында кешеләре йылмайып ҡына торған, саф диңгеҙ һауаһы иҫкән, салт ҡояшлы илдә ҡәҙерле кешеләре төйәк табыуы хыял елкәндәрен елберләтә.
«Ныҡ теләһәң, мөмкинлек килеп сыға, Йыһан үҙе булышлыҡ итә кеүек уның тормошҡа ашыуына. Иң мөһиме – маҡсат ҡуйырға, ниәт ҡылырға. Рәхәтләнеп, тормоштоң тәмен татып йәшәүҙе өҫтөн күрәм. Күңел көсөмдө насар уйҙарға бағышлағым килмәй. Ғүмер үтә лә китә. Атай-әсәйемә, гел изге теләктә торған Рима, Роза ҡәйнәләремә, яҙмышыма рәхмәтлемен. Ҡәҙерлеләрем беҙгә матур тәрбиә биреүгә күңел көсөн йәлләмәгән. Юлымда осраған изге йәндәргә рәхмәтлемен. Ҡайҙа ғына бармайым, һәйбәт кешеләр осрай», – ти Рита. Тышҡы донъя – эске кисерештәрҙең сағылышы. Ҡайһы ваҡыт беҙ эске донъябыҙ менән иҫәпләшһен өсөн төрлө һынауҙар алдына ҡуйылабыҙ. Гел яҡшы ғына кешеләр осрап тормай. Уларға ла рәхмәтле булырға кәрәк, тип һанай уңған ханым.
Заман ниндәй – заң шундай. Ҡатын-ҡыҙҙар матур булырға теләүҙән нимәләр генә ҡыланмай! Яһалма керпек, ҡаш, сәс – бик йылдам үҫешә матурлыҡ индустрияһы! Кемгәлер оҡшар өсөн дә түгел, үҙенең күңел торошон көйләргә теләүҙән, ауыр, йонсоу уйҙарынан гүзәллек донъяһына ҡасырға ынтылыштан да килеп сығалыр был тартылыу. Рита шуны асыҡ тоя һәм бар һәләтен һалып ҡатын-ҡыҙҙың тырнағына матур рәсемдәр төшөрөү менән мауығып китә. Тырнаҡҡа гүзәл күренештәр төшөрөп тә эске ҡәнәғәтләнеү алып була икәнен Рита күҙҙәре янып һөйләй. Бәләкәй генә майҙанда тотош тарих, гүзәллекте һыйҙыра алһын әле! Башҡорт орнаменттары, төрлө сәскә, хатта Башҡортостанда йәшәгән һәр кемгә яҡын Салауат Юлаев һәйкәлен дә алған мауыҡтырғыс сихри донъяны тыуҙыра ул. Фантазияһы төрлө ҡитғаларҙы байҡай, төҫтәрҙән кәйеф булдыра. Күренештәрҙең асылына үтеп инергә, бөтөн бер образды күҙаллатырға ярҙам итә.
Мөхәббәттән донъя ҡотая
Йән һөйгәне Никита-Нурулланың холҡон атаһына оҡшатып үҙ итә. Бер йондоҙлоҡ вәкилдәре – буға икеһе лә. Хәйер, мөхәббәткә аңлатма бар микән? Күңел тартыуы, бер йүнәлештә хәрәкәт итеү парҙарҙы берләштерә, бер бөтөн яһай. Һөйгәненең атаһы белорус милләтенән, Рита, шулай итеп, Кутян фамилияһын ала. Башҡорт, татар, белорус ҡандары ҡатнашынан яралған Никита мосолман динен, милли йолаларыбыҙҙы үҙ итә. Ҡатынына иҫ киткес хөрмәт, яратыу менән ҡарай. Ҡәйнәһе традицион булмаған медицина – рэйки менән мауыға, мастер дәрәжәһен алған. Улы ла шул юл менән ҡыҙыҡһына. «Ышаныслы мөнәсәбәт ҡороуҙың нигеҙе – алдашмау, бер-берең өсөн йән атыу. Мин уға ышанам. Уның менән үҫештән туҡтамайым. Үҙеңдең кешең булыуын күңелең менән тояһың бит ул», – ти Рита Абдулхаҡ ҡыҙы.
Ауырлыҡтарҙың сыныҡтыра ғына икәнен Ритаға тормош яҡшы төшөндөргән. «Һәр әҙәмдең үҙ ауырлығы, үҙ йөгө. Ҡыйынлыҡ килә икән, тимәк, кеше уны еңеп сығырға әҙер. Аллаһы Тәғәлә бәндәһенә күтәрә алған тиклемен генә ебәрә. Көсөргәнеште, күңелгә ябырылған һағышты күтәрә белергә лә кәрәк. Юҡ, тип ҡаршы килергә ярамай. Үҙемә йыйналырға билдәле генә ваҡыт бирәм дә артабан китәм, алға ынтылам. Сәй эскәндә уның тәмен тойорға, һәр минуттың ҡәҙерен белеү мөһим. Талаш-тартышҡа, хәбәр һатып ултырырға, тормошо ҡыҙыҡлы икән, кешенең ваҡыты булмай. Ҡыйын тип зарланғандарҙы аңламайым. Үҫергә, хыялдарыңды тормошҡа ашырырға күпме мөмкинлек бар! Юҡҡа ҡайғырып, һағышҡа бирелергә түгел. Үҙем һайлаған тырнаҡ биҙәү буйынса ниндәй генә йүнәлеш юҡ! Күптәрен әле үҙләштерәһем бар», – ти ул йылмайып.
Сит илдә йәшәп ҡарау, үҙебеҙҙең милли мәҙәниәтте ныҡлап өйрәнеү, башҡа халыҡтарҙың йолаларына төшөнөү, яңы һөнәрҙәр үҙләштереү – Ританың маҡсаттарының бер өлөшө генә.
Әгәр ҙә кешенең хыялдары бар икән, тимәк, ул йәшәй. Үҫешкә ынтыла. Үҙен эҙләй. Ританың да илһамланып эшләр, күкрәп ижад итер, балҡып яныр һәм башҡаларҙы ла тоҡандырыр сағы. Хыял әйҙәй, хыял алға саҡыра. Булмышыңды бәхет яҡтыртҡанда, офоҡта һәр көн һағынып ҡаршылаған ҡояш барында, йәшәп, йәшнәп ҡалырға ашҡына ул. Ғүмер – бер мәл генә. Ҡәҙерҙәрен беләйек!
Теги: Ҡатын-ҡыҙ Ғаилә


text:
Донъя төпкөлдәре тәрән...16-05-2018, 00:03 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Был осраҡта аныҡ миҫалдар килтереү ҙә ауыр, сөнки алдынғы, тырыш зат йә эшкә илке-һалҡы мөнәсәбәтле кеше тураһында шаблон фекер әйтке килмәй. Һәр шәхес — тормоштоң ҡабатланмаҫ объекты, бер кем дә теп-теүәл рәүештә бүтән берәүгә оҡшамаған. Кемдер алсаҡ йөҙлө, көләс, ләкин шул уҡ ваҡытта халыҡта “Көлөп килгән кешенән абай бул” тигән әйтем дә бар. Тимәк, көлөү-йылмайыу әле кешенең эскерһеҙ ихласлығына дәлил түгел. Ҡырыҫ йөҙлө, һүҙен тамсылап ҡына сығарған кешенең күңеле, киреһенсә, йылы, ҡояшлы булыуы мөмкин. Әйткәндәй, тормошта йыш ҡына шулай килеп сыға ла.
Һуңғы арала мин, һис боҙоҡ уй менән түгел, әлбиттә, әҙәмде донъялағы бүтән заттар менән сағыштырып, үҙемсә бәғзе һығымтаға килер булып киттем. Хатта улар араһында барған ғүмерлек низағтың ниндәй эҙемтәләргә килтереүен дәлилдәр менән нығытып та маташтым. Әммә был борсолоуҙарҙан, күңел яфаларынан ни фәтүә? Кешелек өҫтөнә ябырылған бәлә-ҡазаларҙың башы фәндең ауыҙлығын тешләп, һыбайлының теҙгенен тыңламаған ат һымаҡ, алдын-артын ҡарамай, алға сабыуындалыр? Тирә-яҡ донъянан ҡәнәғәт булып, нәфсеһен ҡуҙғытмай, ай-йондоҙҙарҙы яҡын йылдарҙа колонизациялау уйын башына килтермәй, улар һипкән нурға һоҡланып ҡына йәшәгән хәлдә генә кәмһенеү тойғоһо кисерер инекме икән? Беҙгә салт аяҙ таңдан, киске алһыу шәфәҡтән башҡа диңгеҙ тулҡындарының ярҙарға ҡағыуы, боҙлауыҡтарҙан һарҡып йүгергән гәлсәр һыуҙар, тәнде лә, йәнде лә иркәләгән еләҫ елдәр етмәйме ни?
Ҡәҙерен белһәң, тәбиғәт бирә торған хозурлыҡтар беҙҙә баштан ашҡан. Тиҫтерем, әйтерһең, әсә мөхитенән үк атҡа атланған Нәғимйән менән Оло Урал аҡландарында кемуҙарҙан сабышып күбә тарттырабыҙ. Кем кәбән һалған ағайҙар алдында шәберәк күренә, дәртләндергән ярты һүҙҙәре лә ус аяһындай күкрәктәребеҙҙе киреп ебәргәндәй. Ә тормоштоң иң йәме эште ул көнгә теүәлләп, ҡараңғы төшкәс башлана. Сайыры ағып торған ике сухостой (ҡабығы һыҙырылып, дыңғылдағансы кипкән ҡарағайҙы беҙҙә шулай атап йөрөтәләр) төтөнһөҙ-ниһеҙ генә ялҡын бөркә. Әллә ҡайһы тарафтарҙа донъя гиҙеп, яңыраҡ ҡына ауылға ҡайтҡан Йәүҙәт ағай һәр кис бер тарих һөйләй. Ышанғы ла килә, ышанмаҫ инең, ағай, зимагор булып йөрөһә лә, үҙебеҙҙеке. Күргән-ишеткәндәренә Майн Рид, Фенимор Купер, Джек Лондон әҫәрҙәрен дә үреп ебәргеләгән икән, уныһын танауға еҫ инә башлағас ҡына һиҙҙем.
Әммә, нисек кенә булмаһын, әҙәм балаһын хатта күрмәгән-белмәгән ваҡиғалар ҙа, әкиәткә тартым хәлдәр ҙә уйландыра. Күбә ебәреүсебеҙ Нәҙир ағай эш мәлендә Нәғимйән менән мине дөрөп алып барһа ла, эңер төшкәс, ҡыуыштың йылы ҡабырғаһына ирәүәнләп һөйәлеп ултырыуға икенсе кеше була ла ҡуя. Беҙ инде ағайыбыҙҙан кис һайын әкиәт көтәбеҙ. “Аҡъял батыр”, “Ҡамыр батыр”, “Ҡылыс батыр”... Ишетеүегеҙсә, әкиәт оҫтаһының (ә ул, ысынлап та, шулай булғандыр тип әйтеүем) һәр һөйләгәне ғәҙеллек юллап, һөйгән йәрен уҫал йәндәр ҡулынан ҡотҡарыу өсөн йөрөгән баһадирҙар булып сыға. Улар хаҡлыҡ юлында саҡта сихырсыларға, дейеү-фәләндәргә көн юҡ.
Нәғимйән менән Нәҙир ағай әкиәттәрен гел тыңларға әҙербеҙ, ә бер уй ул саҡта башҡа инмәгән. Мәсьәлә шунда, Нәҙир Мусин малай сағында күбеһенсә рус халҡы көн күргән “Красная Башкирия” совхозында йәшәп алғайны, рус теленең йоғонтоһо һөйләшендә лә һиҙелә ине. Ә үҙе, бынағайыш, әкиәткә тотондомо, теле сап-саф башҡортсаға әйләнә лә ҡуя. Ғәжәп!
Йәшәлгән йылдарҙы ваҡыт иләгенән үткәрәһең дә ҡаршылыҡлы уйҙар өйрөлмәһенә килеп эләккәнеңде һиҙәһең. Бер кешенең ғүмере эсендә лә йә хыял ҡанаттарында осоп та, йә упҡында сәсәп тә, туңып та, янып та өлгөрәһең. Күпте күрҙек, унан да күберәкте белдек тиһәк тә, һинең эргәңдәгеләрҙең дә ни уйлауын, ни кисереүен белеү яҙмаған. Әҙәм балаһы тыуыр-тыумыштан үҙенсә terra incognita булған һәм шул килеш ҡала ла.


text:
Октябрьскийҙа төбәк-ара йәш журналистар слеты үтте
Октябрьский ҡалаһында IV «Идея. Ижад. Уңыш» төбәк-ара йәш журналистар слеты тамамланды, уны ҡаланың «Гном» балалар телестудияһы ойошторҙо. Сарала 120-гә яҡын кеше ҡатнашты.
Быйыл тәүгә слетҡа Нефтекаманан «Свои» телестудияһы һәм Баулынан (Татарстан) «Вектор» телестудияһы вәкилдәре килде. Ә бына Туймазынан «Тин ТВ» һәм Мәскәү өләкәһе Сергиев Посадтан «Гусь» бына инде икенсе йыл рәттән бында килә. Әлбиттә, сарала «Гном» журналистары һәм фестивалдә даими ҡатнашыусылар – ҡала мәктәптәренең ижади командалары ҡатнашты.
Слеттың ике көнө лә сараларға бай булды, тип хәбәр иттеләр ойоштороусылар. Төрлө конкурстар, оҫталыҡ кластары ойошторолдо. Быйыл бәйгеләрҙең береһен («Теленовости») тәүгә «Тамыр» балалар һәм үҫмерҙәр каналы редакторы Элина Хананова үткәрҙе.
Ҡунаҡтар өсөн Октябрьский ҡалаһы буйлап экскурсия ойошторолдо.
Конкурстарҙа ҡатнашыусы йәш журналистар наградалар алды һәм, әлбиттә, оҫталыҡтарын арттырҙы, тәжрибә тупланы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 457
ҠЫМЫҘ, башҡорттарҙың бейә һөтөнән яһалған традицион эсемлеге (ҡара: Башҡорт аш-һыуы). Евразияның малсылыҡ м‑н шөғөлләнгән күп кенә халыҡтарында таралған. Башҡорттар Ҡ. һирәкләп кәзә һөтөнән дә әҙерләгән. Ҡур сифатында Ҡ. һауытында тороп ҡалған сүпрә, ҡатыҡйәки уға тиклем әсетелгән Ҡ. ҡулланылған. Ҡайһы ваҡыт, көслөрәк булһын өсөн, шыттырылған бойҙай йәки аҙыраҡ ҡамыр ҡушыла. Элегерәк яңы һауылған бейә һөтөн ҙур турһыҡтарға йәки ағас көбөләргә ҡойоп, башы түңәрәк йәки әүернә рәүешендә эшләнгән бешкәк м‑н бешкәндәр. Ҡ. йыш бешеп тороу уны әҙерләүҙең төп шарттарының береһе иҫәпләнгән, ныҡ күбекләнә башлаһа, Ҡ. әҙер булған. Көбөлә күпме тороуына ҡарап, йәш (бер тәүлек йәки унан да аҙыраҡ әҙерләнгән), сөсө һәм әсе Ҡ. бүлеп йөрөтөлгән. Байрамдарҙа Ҡ. тәпәндәрҙә сығарылып, ижау м‑н ағас туҫтаҡтарға ҡойоп бирелгән. Ҡунаҡтарҙы һыйлау Ҡ. м‑н башланған һәм шуның м‑н тамамланған. Юлсыға йәки ҡәҙерле ҡунаҡҡа бер туҫтаҡ Ҡ. биреү йолаһы булған. Ҡ. үҙенең дауалау үҙенсәлектәре м‑н билдәле (ҡара: Ҡымыҙ менән дауалау).
Э.В.Миһранова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Фото:
Өфө волонтерҙарына хоккей буйынса Донъя чемпионатын үткәреүҙә ярҙам күрһәткәндәре өсөн Рәхмәт хаттары тапшырылды
Фото:
Көн элгәре Өфөнөң Спот һарайында «Толпар» һәм «Югра мамонттары» (Ханты-Манси) командалары араһында үткәрелгән Йәштәр хоккей лигаһы чемпионаты матчы ваҡытында 2013 йылғы йәштәр командалары араһында хоккей буйынса Донъя чемпионатын ойоштороу һәм үткәреүҙә ярҙам иткән волонтерҙарҙы тәбрикләү тантанаһы үтте. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, турнир Өфөлә 26 декабрҙән 5 ғинуарға тиклем үткәрелде.
Наградлау тантанаһында БР йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры урынбаҫары Павел Мөслимов һәм БР «Спорт сараларын ойоштороу һәм үткәреү буйынса идаралығы» автономиялы коммерцияға ҡарамаған берләшмәһе начальнигы Александр Ефимов ҡатнашты. Волонтерҙар ойоштороу комитетының, шулай уҡ Халыҡ-ара хоккей федерацияһының Рәхмәт хаттары, чемпионат символикаһы төшөрөлгән сувенир продукцияһы менән бүләкләнде.


text:
Республикала яңы Ка-226Т медицина вертолетын сығара башлайҙарФото: Башҡортостан Хөкүмәте сайты
Республикала яңы Ка-226Т медицина вертолетын сығара башлайҙар
Республикала яңы Ка-226Т медицина вертолетын сығара башлайҙарФото: Башҡортостан Хөкүмәте сайты
ӨФӨ, 2018 йыл, 23 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Башҡортостанда Күмертау авиация етештереү предприятиеһы яңы Ка-226Т медицина вертолетын етештерәсәк.
Еңел күп маҡсатлы Ка-226Т вертолетының медицина төрө Рәсәй авиацияһында хуплау тапты. Тейешле документ быйыл март айында тапшырылды. Вертолет медицина-эвакуация һәм медицина-реанимация төрҙәрендә сығасаҡ.
Медицина-эвакуация төрө ике зыян күреүсене ташыу өсөн носилкалар, кислород баллондары, кәрәкле медицина ҡорамалдары йыйылмаһы менән йыһазландырыла. Вертолетта медицина персоналы өсөн күтәрелеп ҡуйыла торған ултырғыстар ҡаралған.
Медицина-реанимация Ка-226Т вертолеты бер зыян күреүсене һәм осош барышында ярҙам күрһәтеү өсөн ике медицина хеҙмәткәрен урынлаштырырға мөмкинлек бирә.
http://www.bashinform.ru/news/1147590-v-bashkortostane-budut-vypuskat-novyy-meditsinskiy-vertolet-ka-226t/


text:
Башҡортостан Стәрлетамаҡта үтәсәк эшҡыуарлыҡ буйынса республика форумына әҙерләнә
30 ноябрҙә Стәрлетамаҡта II «Эшҡыуарлыҡ. Бәләкәй ҡалалар һәм территориялар – үҫеш нөктәләре» республика форум-күргәҙмәһе үтә.
Форумға әҙерлек саралары хаҡында ойоштороу комитеты ултырышында Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Евгений Маврин һөйләне. Уның һүҙҙәренсә, былтыр форум ярайһы уҡ яҡшы кимәлдә үткән, әлеге ваҡытта секциялар буйынса эш алып барыуға әҙерлек сараларына төп иғтибар бүленә.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, форумды асыу тантанаһынан һуң Башҡортостанда эшҡыуарлыҡты үҫтереү буйынса тематик майҙансыҡтар эшләй башлаясаҡ. Сара сиктәрендә бәләкәй һәм урта бизнес өлкәһендәге төрлө мәсьәләләр буйынса түңәрәк өҫтәлдәр, оҫталыҡ дәрестәре һәм семинарҙар үтәсәк. Түңәрәк өҫтәл модераторҙары булып алдынғы эксперттар, йәмәғәт ойошмалары етәкселәре сығыш яһаясаҡ.
«Эшҡыуарлыҡ. Бәләкәй ҡалалар һәм территориялар – үҫеш нөктәләре» республика форумы аҙағында «Йыл эшҡыуары-2012» республика конкурсында еңеүселәргә наградалар тапшырыу тантанаһы үтәсәк.


text:
- Подробности
- Просмотров: 247
МИКСОСПОРИДИЯЛАР, л а й л а л ы с п о р о в и к т а р (Myxosporidia), иң ябайҙар тибы. 2 класҡа (актиномиксидиялар һәм миксоспоралылар) ҡараған 870‑тән ашыу төрө билдәле. Бөтә ерҙә таралғандар. Умыртҡаһыҙҙарҙың һәм ябай төҙөлөшлө умыртҡалыларҙың (башлыса балыҡтарҙың һәм һөйрәлеүселәрҙең) паразиттары. БР‑ҙа 3 төрө бар: Myxobolus ranae, Myxobolus carassi, Henneguya psorospermica. Вегетатив формаһы оҙонлоғо 10 мкм алып 2—3 мм тиклем булған хәрәкәтсән күп ядролы плазмодийҙарҙан (вегетатив һәм генератив ядролы) ғибәрәт, туҡымалы формала плазмодий хәрәкәтһеҙ һәм хужаһының тоташтырғыс туҡымаһынан торған диам. 6 см тиклемге циста м‑н уратып алынған. Енесһеҙ йәки енси юл аша бер йәки бер нисә спора барлыҡҡа килә, улар балыҡтың эсәге аша һыуға сығарыла һәм яңы хужа тарафынан йотола. Яралғы эсәктең лайлалы тиресәһенә үтеп инә, ҡан ағышы м‑н ағзаларға һәм туҡымаларға эләгә, унда плазмодий үҫә һәм формалаша. Балыҡтар миксоспоридиозын барлыҡҡа килтерәләр.
Әҙәб.: Ш у л ь м а н С.С. Миксоспоридии фауны СССР. М.; Л., 1966.
В.А.Книсс
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Башҡортостандың мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре Рәсәй Президенты гранттарына лайыҡ булды
Владимир Путин «Мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә дөйөм милләт өсөн әһәмиәтле булған ижади проекттарға ярҙам итеү өсөн Рәсәй Федерацияһы Президенты гранттарын тапшырыу тураһында»ғы бойороҡҡа ҡул ҡуйҙы. Номинанттар исемлегендә Башҡортостан вәкилдәре лә бар.
Өфө рәссамы Салауат Латипов «Волга буйының һынлы сәнғәте» ғилми-тикшеренеү проектын тормошҡа ашырыуға грант алды.
Һуҡырҙар өсөн республика махсус китапханаһы директоры урынбаҫары Вера Пантелеева бүленгән средстволарға «Миңә кино һөйләгеҙ: күреү һәләтенән мәхрүм булған кешеләр өсөн тифлокомментарийҙар менән кино кисәләрен ойоштороу» проектын бойомға ашырырға планлаштыра.


text:
«Ҡурай байрамы» Рәсәй төбәктәре буйынса үҙенең сәйәхәтен дауам итә. Март айында Башҡортостандың ижади коллективы Пермь крайында, Ҡурған, Төмән һәм Свердловск өлкәләрендә сығыш яһай. 23 мартта фестиваль Пермь крайының Барҙы ауылы Мәҙәниәт һәм ял итеү үҙәгендә үтә. 24 мартта байрамды – Сафакүл ауылы, 25 мартта – Ҡурған ҡалаһы, 26 мартта Ҡурған өлкәһенең Шадринск ҡалаһы ҡабул итә.
28-29 мартта фестиваль Төмән өлкәһендә билдәләнгән. Байрам Сведловск өлкәһендә тамамланасаҡ: 30 мартта сара – Түбәнге Тагилда, 31 мартта Екатеринбургта үтә.
Ҡурай байрамы сиктәрендә Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты көнүҙәк тарих һәм мәҙәниәт мәсьәләләрен, урындарҙа башҡорт этносын артабан үҫтереү перспективаларын тикшереү өсөн тарихсыларҙы, этнографтарҙы, генеалогия өлкәһе белгестәрен йәлеп итеп, түңәрәк өҫтәл уҙғарырға ниәтләй. Шулай уҡ урындағы башҡорттар Ҡоролтайының киңәйтелгән ултырышы ойоштороласаҡ.
Ошо уҡ майҙансыҡта «Башҡортостан» киностудияһының фильмдары күрһәтеләсәк. Тамашасылар «Әсе бал», «Күңел йылы», «Тере шишмә» исемле документаль таҫмаларҙы һәм «Ай һәм Урал тауҙары нисек барлыҡҡа килгән» анимация фильмын ҡарай аласаҡ.
Ҡурай байрамы ҙур концерт менән тамамланасаҡ. Унда Башҡортостандың халыҡ артисы Азат Айытҡолов һәм Римма Амангилдина, Рәсәй Федерацияһы Ҡурайсылар союзы рәйесе Артур Ғайсаров, халыҡ-ара конкурстар лауреаты Марсель Ҡотоев, «Арғымак» этно-рок төркөмө һәм Башҡортостан Республикаһы Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры сығыш яһаясаҡ.
Проекттың ойоштороусылары – республиканың Мәҙәниәт министры, Республика халыҡ ижады үҙәге һәм Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты.


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Иғтибар! БР Үҙәк һайлау комиссияһы "тура бәйләнеш" үткәрә!
Иғтибар! БР Үҙәк һайлау комиссияһы "тура бәйләнеш" үткәрә!
Иртәгә, 13 мартта, төшкө сәғәт 3-тән 4-кә тиклем Башҡортостан Республикаһының Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе Хәйҙәр Вәлиев һайлаусылар менән "тура бәйләнеш" үткәрә. Республика халҡы 8-800-347-54-54 күп каналлы телефоны буйынса шылтыратып, РФ Президентын һайлау буйынса һорауҙарын бирә ала.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Ике арала - бер турала...
19 сентября 2017 йыл | Хаттар, Йәмғиәт
Мин йәмәғәт транспортында һирәк йөрөйөм. Ләкин бы-йыл йәй көнө бер нисә тапҡыр автобус менән Красноусолға барырға тура килде. Шунда кешеләрҙең ысын мәғәнәһендә мең ғазап менән автобуста йөрөүҙәре тураһындағы зарҙарын үҙем кисерҙем.
Беҙҙең Игенйылға ауылына автобус Антоновка, Аҡкүл, Татар Саскүле, Ҡотлоғужа ауылдары халҡын ултыртҡас килеп етә. Беренсе тапҡыр автобусҡа саҡ эләгеп, бер аяҡта баҫып Красноусолға барып еткәс, водителдән: "Ни эшләп шул саҡлы халыҡҡа бер автобус, игенйылғалар ҙа билет өсөн хаҡ түләп, бер аяҡта баҫып йөрөргә тейешме ни?” тигәс, "Автобусығыҙ бар, шофер табығыҙ. Был һорау миңә түгел”, тип яуапланы.
Икенсе тапҡырында ла шығырым тулы автобусҡа саҡ эләгеп, баҫып барырға тура килде. Хатта ҡайһы берәүҙәр автобусҡа керә лә алманы.
Өсөнсө тапҡыр ҙа шул уҡ хәл ҡабатланғас, мин гәзиткә яҙасаҡмын тип ҡәнәғәтһеҙлек белдерҙем. Пассажирҙар бер тауыштан: "Яҙығыҙ, күптән кәрәк ине”, тип миңә теләктәшлек белдерҙе. Баҡтиһәң, Антоновка, Аҡкүл пассажирҙарын да был урап йөрөүҙәр туйҙырған, туранан-тура барып етәһе, тиҙ генә ҡайтаһы урынға күпме урау юл үтергә кәрәк. Пассажирҙар араһында өлкән йәштәгеләр ҙә, йәш балалар ҙа, инвалидтар ҙа бар бит.
Бына был автобуста юл ғазабының гүр ғазабына әйләнеүенә ысынлап та инанаһың. Автопредприятие етәксеһе бер тапҡыр автобус пассажирҙары менән шул юлды үтһә, ҡарашы үҙгәрер ине. Автобусы булғас, йөрөтөүсеһен табыу уларҙың туранан-тура эше бит. Нишләп Игенйылға халҡы аҡса түләп бер аяҡта баҫып йөрөргә тейеш? Һәм был ҡасанға хәтле шулай дауам итер икән?
Игенйылға кешеләрен тағы ла бер мәсьәлә борсой. Һәр ауылда махсус туҡталыш бар. Тик, әлеге лә баяғы, беҙҙең ауылда ул юҡ. Ҡойма ямғырҙа ла, ҡарҙа ла, елдә лә халыҡ асыҡ һауала торорға мәжбүр. Игенйылғалар күп ваҡыт Цапаловкаға сығып тора. Ә унда туҡталыш Цапаловканың осонда, уға барайым тиһәң, саҡрымға яҡын ара үтергә кәрәк. Ул туҡталышты кемдәр өсөн төҙөп ҡуйҙылар икән, аңлашылмай. Уныһы ғына түгел, Стәрлетамаҡ - Красноусол автобустарына ултырып ҡайтҡанда күп водителдәр шул туҡталышта ҡалдырып китә. Юл сатында ҡалдырыуҙы һораһаң, ҡолаҡ та һалмайҙар. Юлсыларға саҡрымдан артыҡ юл сатына ҡәҙәр йәйәү килергә ҡала. Яҡты ваҡытта ғына түгел, ҡараңғыла ла шул уҡ хәл. Әйтерһең дә, Игенйылға халҡы башҡа бер дәүләттә йәшәй. Бер ҙә хәл итә алмаҫлыҡ мәсьәләме икән ни былар?
Был хатты үҙемдең исемдән генә яҙмайым. Халыҡ күптәнән гәзиткә яҙыуымды һорай ине. Үҙ күҙем менән күрмәгәнде һис кенә лә яҙа алмағанға, әле генә үҙ елкәмдә юл ғазабын татығас, яҙырға булдым. Етәкселәр Игенйылға халҡының да хәлен аңлар, тейешле сараларҙы күрер, тип ышанғы килә. Ике арала - бер турала иғтибарһыҙ бер төбәк булып ҡалмаһаҡ, кешеләр транспортта уңайлы шарттарҙа йөрөү хоҡуғынан мәхрүм ителмәһен ине.
Зилә СӘЙЕТБАТТАЛОВА.
Игенйылға ауылы.
Беҙҙең Игенйылға ауылына автобус Антоновка, Аҡкүл, Татар Саскүле, Ҡотлоғужа ауылдары халҡын ултыртҡас килеп етә. Беренсе тапҡыр автобусҡа саҡ эләгеп, бер аяҡта баҫып Красноусолға барып еткәс, водителдән: "Ни эшләп шул саҡлы халыҡҡа бер автобус, игенйылғалар ҙа билет өсөн хаҡ түләп, бер аяҡта баҫып йөрөргә тейешме ни?” тигәс, "Автобусығыҙ бар, шофер табығыҙ. Был һорау миңә түгел”, тип яуапланы.
Икенсе тапҡырында ла шығырым тулы автобусҡа саҡ эләгеп, баҫып барырға тура килде. Хатта ҡайһы берәүҙәр автобусҡа керә лә алманы.
Өсөнсө тапҡыр ҙа шул уҡ хәл ҡабатланғас, мин гәзиткә яҙасаҡмын тип ҡәнәғәтһеҙлек белдерҙем. Пассажирҙар бер тауыштан: "Яҙығыҙ, күптән кәрәк ине”, тип миңә теләктәшлек белдерҙе. Баҡтиһәң, Антоновка, Аҡкүл пассажирҙарын да был урап йөрөүҙәр туйҙырған, туранан-тура барып етәһе, тиҙ генә ҡайтаһы урынға күпме урау юл үтергә кәрәк. Пассажирҙар араһында өлкән йәштәгеләр ҙә, йәш балалар ҙа, инвалидтар ҙа бар бит.
Бына был автобуста юл ғазабының гүр ғазабына әйләнеүенә ысынлап та инанаһың. Автопредприятие етәксеһе бер тапҡыр автобус пассажирҙары менән шул юлды үтһә, ҡарашы үҙгәрер ине. Автобусы булғас, йөрөтөүсеһен табыу уларҙың туранан-тура эше бит. Нишләп Игенйылға халҡы аҡса түләп бер аяҡта баҫып йөрөргә тейеш? Һәм был ҡасанға хәтле шулай дауам итер икән?
Игенйылға кешеләрен тағы ла бер мәсьәлә борсой. Һәр ауылда махсус туҡталыш бар. Тик, әлеге лә баяғы, беҙҙең ауылда ул юҡ. Ҡойма ямғырҙа ла, ҡарҙа ла, елдә лә халыҡ асыҡ һауала торорға мәжбүр. Игенйылғалар күп ваҡыт Цапаловкаға сығып тора. Ә унда туҡталыш Цапаловканың осонда, уға барайым тиһәң, саҡрымға яҡын ара үтергә кәрәк. Ул туҡталышты кемдәр өсөн төҙөп ҡуйҙылар икән, аңлашылмай. Уныһы ғына түгел, Стәрлетамаҡ - Красноусол автобустарына ултырып ҡайтҡанда күп водителдәр шул туҡталышта ҡалдырып китә. Юл сатында ҡалдырыуҙы һораһаң, ҡолаҡ та һалмайҙар. Юлсыларға саҡрымдан артыҡ юл сатына ҡәҙәр йәйәү килергә ҡала. Яҡты ваҡытта ғына түгел, ҡараңғыла ла шул уҡ хәл. Әйтерһең дә, Игенйылға халҡы башҡа бер дәүләттә йәшәй. Бер ҙә хәл итә алмаҫлыҡ мәсьәләме икән ни былар?
Был хатты үҙемдең исемдән генә яҙмайым. Халыҡ күптәнән гәзиткә яҙыуымды һорай ине. Үҙ күҙем менән күрмәгәнде һис кенә лә яҙа алмағанға, әле генә үҙ елкәмдә юл ғазабын татығас, яҙырға булдым. Етәкселәр Игенйылға халҡының да хәлен аңлар, тейешле сараларҙы күрер, тип ышанғы килә. Ике арала - бер турала иғтибарһыҙ бер төбәк булып ҡалмаһаҡ, кешеләр транспортта уңайлы шарттарҙа йөрөү хоҡуғынан мәхрүм ителмәһен ине.
Зилә СӘЙЕТБАТТАЛОВА.
Игенйылға ауылы.


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 29.04.2018
Печеньенан пирожный
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 29-04-2018, 07:30
400 грамм ҡоро печенье, 150 грамм иретелгән аҡ май, бер банка ҡуйыртылған һөт, 2 – 3 ҡалаҡ какао кәрәк.
Печеньены ит үткәргестән сығарырға. Уға иретелгән аҡ май, какао, ҡуйыртылған һөт ҡушып, барыһын бергә бутарға һәм колбаса формаһында эшләп, полиэтилен тоҡсайға һалып, һыуытҡысҡа ҡуйырға. Иртәнгә тәмле, татлы «колбаса» әҙер ҙә була....
Көнбағышлы пакет
Әҙәбиәт / Юмор // 29-04-2018, 07:00
Бер көн бажам менән тағы мунсаға киттек. Ҡатын таҙа кейем, таҫтамал һалынған пакетты миңә һондо ла: “Бына һиңә көнбағышлы пакет, кешенеке менән бутама”, – тине.
Башымды, елкәмде сабып, мунсаның бөтә рәхәтлеген татып бөткәс, ғәҙәтемсә, бажанан алдараҡ кейенергә сыҡтым. Ҡатын ни эшләптер салбарҙың мулырағын һалған. Күлдәкте тиҙ генә яурынға һалдым да аласыҡҡа инеп, ундағы урындыҡҡа ауҙым.
Бер аҙҙан “аһ-уһ” килеп бажа сыҡты. Кейгән трикоһының балағы тубығында тора, хәс тә шорты кеүек. Күлдәге бөтөнләй эленмәгән, арҡаһын яҙа-йоҙа ғына ҡаплай. Сабыныуҙан ҡыҙарған ҡорһағы ялтырап күренә, үҙе ялан аяҡ. “Балдыҙ ни эшләп мап-матур здарауай иренә ҡыҫҡа-мыҫҡа трико кейҙерҙе икән”, – тип уйлап ятам....
Һаҡ булығыҙ! Быйыл талпан күп
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 29-04-2018, 06:30
“Көн ҡапыл йылытҡанғамы, талпандар быйыл бигерәк күп. Урманға барырға ла түгел, баҡсала ла туп-тулы, ағастар янынан үткәндә ике-өс талпан өйгә эйәреп тә инә”, – тип зарлана ауыл халҡы. Тимәк, кемдәр алдағы ялда һәм май байрамдарында баҡсаға йыйына, тәбиғәт ҡосағына шешлеккә сығырға уйлай, һаҡ булырға кәрәк. Әйткәндәй, был бөжәктең эткә һәм бесәйгә эйәреп тә өйгә инеүе мөмкин.
Йыл һайын талпан ҡаҙалыуҙан йөҙәрләгән кеше зыян күрә. Был паразит-бөжәктәрҙән сәләмәтлек өсөн ҡурҡыныс булған төрлө сир эләктерергә мөмкин. Уларҙың барыһы ла ауырыу тарата, тип уйларға ярамай, вирус бөжәктәрҙең 2 – 3 процентында ғына йәшәй. Ҡарап тороуға инфекцион ауырыу таратыусы талпанды башҡаларынан айырып булмай. Быны санитар-эпидемиология станцияһында ғына тикшереп белеп була. Шуға күрә лә ҡаҙалған талпанды тартып сығарғас, медицина лабораторияһына тапшырырға ҡушалар. ...