text:
Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы
Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы (РККА) — РСФСР-ҙың 1918—1922 йылдарҙағы формированиеһы (ҡораллы көстәр, һуңғараҡ ҡоро ер ғәскәрҙәре) һәм СССР-ҙың 1922—1946 йылдарҙағы ҡоро ер ҡораллы көстәре[3] (1946 йылдан — Совет армияһы).
Ҡулланылған синонимдар: Ҡыҙыл армия — ҡораллы көстәрҙең рәсми атамаһы: ҡоро ер ғәскәрҙәре һәм хәрби-һауа флоты, РККА МС-ның, СССР НКВД-ның ғәскәрҙәре (сик буйы ғәскәрҙәре, республиканың эске һағы ғәскәрҙәре һәм Дәүләт конвой һағы) 1918 йылдың 10 (23) февраленән 1946 йылдың 25 февраленә тиклем РСФСР/СССР-ҙың Ҡораллы көстәре.
РККА-ның тыуған көнө 1918 йылдың 23 феврале тип һанала (ҡарағыҙ, Ватан һаҡлаусыһы Көнө). Нәҡ ошо көндә РСФСР халыҡ комиссарҙары Советының (СНК) «Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы тураһында» исемле декретына ярашлы төҙөлгән РККА-ның доброволецтар отрядтарына массауи яҙылыуы башланған[1], 1918 йылдың 15 (28) ғинуарында ҡул ҡуйылған[4].
Йөкмәткеһе
- 1 Ҡыҙыл армияһы тарихы
- 2 Идара итеү органдары
- 3 Ойоштороу структураһы
- 4 Составы (ғәскәрҙәр төрҙәре һәм махсус службалар)
- 5 Шәхси составы
- 6 Ҡорал һәм хәрби техникаһы
- 7 Хәрби ритуалдар
- 8 Иҫкәрмәләр
- 9 Әҙәбиәт
- 10 Һылтанмалар
Ҡыҙыл армияһы тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1918 йылдың 15 ғинуарында РСФСР СНК-ның «Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы тураһында» декреты баҫылып сыға[1]. Унда былай тиелә:
1918 йылдың 10 ғинуарында Харьковта В. М. Примаков етәкселегендәге тиҙҙән Ҡыҙыл армия составына ингән Ҡыҙыл (Червон) Казаклығы формалашыуы тураһында документҡа ҡул ҡуйыла.
1918 йылдың 23 февралендә Халыҡ комиссарҙары советының 21 февралендәге «Социалистик Ватан ҡурҡыныс аҫтында!» өндәмәһе, шулай уҡ В. Крыленконың «Хәрби командующийҙың өндәмәһе» нәшер ителә"[5], шулай уҡ Н. В. Крыленконың «Хәрби баш командующийы өндәмәһе», өндәмә ошондай һүҙҙәр менән тамамлана[5]:
Идара итеү органдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһының юғары идаралыҡ органы РСФСР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советы була (СССР булдырылғандан һуң — СССР-ҙың халыҡ комиссарҙары Советы). Армия менән етәкселек һәм идара итеү хәрби эштәр буйынса Халыҡ комисариатында туплана, уның янында ойошторолған махсус Бөтә Рәсәй коллегияһында, 1923 йылдан СССР-ҙың хеҙмәт һәм оборона Советы, 1937 йылдан — СССР СНК-һы янында оборона комитеты. 1919—1934 йылдарҙа — Революцион -хәрби советы. 1934 йылда уға алмашҡа СССР-ҙың оборона Халыҡ комиссариаты булдырыла.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу шарттарында 1941 йылдың 23 июнендә Юғары баш командованиеһы Ставкаһы (1941 йылдың 10 июленән — Юғары баш командованиеның Ставкаһы, 1941 йылдың 8 авгусынан Юғары баш командованиеһы Ставкаһы). 1946 йылдың 25 февраленән алып СССР тарҡалғанға тиклем ҡораллы көстәр менән идара итеү СССР-ҙың оборона министрлығы ҡарамағында була (үҙәк аппарат 1992 йылыдң 14 февралендә Рәсәйҙең тейешле министрлығына үҙгәртеп ҡорола). РСФСР-ҙың Революцион хәрби советы (1918 йылдың 6 сентябрендә булдырылған) РККА менән туранан-тура етәкселек итә. Совет етәкселегендә хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса халыҡ комиссары һәм РВС рәйесе торорға тейеш була.
Хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса наркомат составында:
• 26.10.1917 — ? — Антонов-Овсеенко Владимир Александрович
• 26.10.1917 — ? — Крыленко Николай Васильевич
• 26.10.1917 — 18.3.1918 — Дыбенко Павел Ефимович
Хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса халыҡ комиссарҙары:
• ноябрь 1917—март 1918 — Подвойский Николай Ильич
• 8.4.1918—26.1.1925 — Троцкий Лев Давидович
РККА-ның Үҙәк аппараты алдағы төп органдарҙан тора:
• РККА штабы, 1921 йылдан РККА-ның генераль штабы
• РККА-ның төп идаралығы
• РККА-ның ҡоралдары начальнигына буйһонған идаралыҡтар
• Артиллерия (1921 йылдан Баш артиллерия идаралығы)
• Хәрби-инженер (1921 йылдан Баш хәрби-инженер идаралыҡ)
1925 йылдың 15 авгусында Ҡыҙыл армияның тәьмин итеү начальнигы янында Хәрби-химик идаралығы булдырыла (1941 йылдың авгусында « РККА-ның химик яҡлау идаралығы» исемен үҙгәртә — «Ҡыҙыл армияның Баш хәрби-химик идаралығы»). 1918 йылдың ғинуарында бронь частары Советы булдырыла («Центробронь»), 1918 авгусында — Үҙәк, ә аҙаҡтан — Баш бронь идаралығы. 1929 йылда РККА-ның механизация һәм моторизация Үҙәк идаралығы булдырыла, 1937 йылда Ҡыҙыл армияның Автобронь идаралығы итеп үҙгәртелә, 1942 йылдың декабрендә бронетанк һәм механизацияланған ғәскәрҙәре командующийы идаралығы ойошторола:
• Хәрби-диңгеҙ көстәре идаралығы
• Хәрби-санитар идаралығы
• Хәрби-ветеринар идаралығы
РККА-ның партия-сәйәси һәм сәйәси-ағартыу эштәренә етәкселек иткән орган — РККА-ның сәйәси идаралығы. Урындағы хәрби идаралыҡ революцион хәрби советтар, командованиелар һәм хәрби округтары (армиялары) штабтары аша үткәрелә, уларға билдәләнгән округтар территорияларындағы бөтә ғәскәрҙәр, шулай уҡ район хәрби комиссариаттар буйһона. Комиссариаттар хәрби хеҙмәткә бурыслы халыҡты иҫәптә тота. РККА-ла үҙәк һәм урындағы идаралыҡ органдары партия, совет һәм профсоюз ойошмалары менән тығыҙ бәйләнештә эшләй. РККА-ның бөтә частарында һәм подразделениеларында ВКП(б) һәм ВЛКСМ ойошмалары була.
Халыҡ комиссарҙары Советтарының 1918 йылдың 4 майындағы Декретына ярашлы Республика территорияһы 11 хәрби округтарға (ВО) бүленә. Ярославль], Мәскәү, Орел, Беломор, Урал һәм Волга буйы хәрби округтары 1918 йылдың майында, Граждандар һуғышы осоронда, ойошторола. Хәрби округтар территорияһындағы ғәскәрҙәр башында округтың Хәрби советы торған, уның рәйесе округтың ғәскәрҙәренең командующийы була. Ғәскәрҙәр, шулай уҡ хәрби округтарҙағы хәрби комиссариатары менән етәкселек итеү штабы, округтың сәйәси идаралығы һәм ғәскәрҙәр төрҙәре һәм службалары начальниктары идаралығы аша ғәмәлләшә. Ваҡыт үтеү менән хәрби округтарҙың һаны үҙгәрә.
Ойоштороу структураһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡыҙыл гвардияның отрядтары һәм дружиналары — матростар, һалдаттар һәм эшселәрҙең ҡораллы отрядтары һәм дружиналары, социал — демократтар, Ҡыҙыл партизандар отрядтары РККА-ның нигеҙе була.
Башта РККА-ның формалашыуының төп берәмәге ирекле шарттарҙа ойошторолған үҙ аллы хужалыҡлы хәрби часты кәүҙәләндергән айырым отряд була. Отряд башында хәрби етәксе һәм ике төп хәрби комиссар составында булған Совет тора. Совет янында ҙур булмаған штаб һәм инспекторат була. Тәжрибә йыйылғандан һәм хәрби белгестәрҙе РККА сафтарына йәлеп иткәндән һуң тулы ҡанлы подразделениелар, частар, соединениелар (бригада, дивизия, корпус), учреждениелар һәм заведениелар формалаша башлай.
РККА-ның дөйөм ғәскәрҙәр берләшмәләре ошо рәүешле төҙөлә:
• Уҡсылар корпусы ике — дүрт дивизиянан тора; • дивизия — өс уҡсылар полкынан, артиллерия полкынан (артполк) һәм техник подразделениеларҙан; • полк — өс батальондан, артиллерия дивизионынан һәм техник подразделениеларҙан; • кавалерия корпуусы — ике кавалерия дивизияһы; • кавалерия дивизиһы — дүрт—алты полктан, артиллериянан, броньлы частарҙан (бронечасти), техник подразделениеларҙан.
РККА ғәскәри берләшмәләренең ут средстволары(пулеметтар, орудиелар, пехота артиллерияһы) менән техник яҡтан йыһазланыуы, дөйөм алғанда, ул ваҡыттағы алдынғы ҡораллы көстәр кимәлендә була. Билдәләп үтер кәрәк, техниканың индереүе РККА ойоштороуына үҙгәрештәр алып килә, улар техник частарҙың күбәйеүендә, махсус моторлашҡан һәм механизациялланған частарҙың барлыҡҡа килеүендә һәм уҡсылар һәм атлы ғәскәрҙәрҙәрендә техник ячейкаларының көсәйеүендә сағылдырыла. РККА-ның үҙенсәлеге уның асыҡ синыф характеры — подразделениеларҙа, частарҙа, берләшмәләрҙә сәйәси органдар (политотделдар), сәйәси частар (политчасти) командование (командир, комиссар) менән берлектә, тығыҙ хеҙмәттәшлектә сәйәси-тәрбиәүи эш алып баралар һәм ҡыҙылармеецтарҙың сәйәси үҫешен һәм хәрби әҙерлектә уның әүҙемлеген тәьмин итәләр.
Һуғыш осоронда Ғәмәлдәге армия фронттарға бүленә. Фронттар — армияларға. Армияларға ғәскәри берләшмәләр инә: уҡсылар һәм кавалерия корпустары, уҡсылар һәм кавалерия дивизиялары, танк, авиация бригадалары һәм айырым частар (артиллерия, авиация, инженер һәм башҡалар).
ЦИК һәм СССР СНК-һы 1925 йылдың 18 сентябрендә ҡабул иткән «Мотлаҡ хәрби хеҙмәт тураһында» СССР Законына ярашлы Ҡораллы Көстәрҙең ойоштороу структураһы билдәләнә. Ҡораллы Көстәргә инәләр: уҡсылар ғәскәрҙәре, кавалерия, артиллерия, бронялы көстәр, инженер ғәскәрҙәре, элемтә ғәскәрҙәре, Һауа һәм Диңгеҙ көстәре, дәүләт сәйәси идаралығы берләшмә ғәскәрҙәре (ОГПУ) СССР-ҙың конвой һағы. 1927 йылдаң уларҙың һаны шәхси составтан 586 000 кеше тәшкил итә.
Организация вооруженных сил трудящихся есть Рабоче-крестьянская красная армия Союза ССР.
Рабоче-крестьянская красная армия разделяется на сухопутные, морские и воздушные силы.В состав Рабоче-крестьянской красной армии входят также войска специального назначения: войска Объединённого государственного политического управления и конвойные войска.
— Статья 2., Раздел I., Закона Союза ССР «Об обязательной военной службе», Утверждён ЦИК Союза СССР, СНК Союза СССР, 13 августа 1930 г., № 42/253б
Составы (ғәскәрҙәр төрҙәре һәм махсус службалар)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пехота[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пехота — РККА-ның төп өлөшөн тәшкил иткән ғәскәрҙәрҙең баш төрө.
…Пехота, являясь самым многочисленным родом войск, выполняет наиболее тяжкую и ответственную боевую работу…
1920-се йылдарҙа иң ҙур уҡсылар берәмәге уҡсылар полкы булған. Уҡсылар полкы уҡсылар батальондарынан, полк артиллерияһынан, элемтә, сапер һәм башҡа ҙур булмаған подразделениеларҙан һәм полк штабынан торған. Уҡсылар батальоны — уҡсылар һәм пулемет роталарынан, батальон артиллерияһынан һәм батальон штабынан торған. Уҡсылар ротаһы — уҡсылар һәм пулемет взводтарынан. Уҡсылар взводы — отделениеларҙан. Отделение — уҡсылар ғәскәрҙәренең иң бәләкәй ойоштороу берәмәге. Ул винтовкалар, ҡул пулеметтары, ҡул гранаталары һәм гранатомет менән ҡоралланған булған[9].
Артиллерия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ: Салауат Юлаев исемендәге 1292-се Башҡорт танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкы
Артиллерияның иң ҙур берәмәге артиллерия полкы булған. Ул артиллерия дивизиондарынан һәм полк штабынан торған. Артиллерия дивизионы батареяларҙан һәм дивизион идаралығынан, артиллерия батареяһы — взводтарҙан торған. Взводта — 2 орудие.
Фронт аша йырып сығыу (прорыв) артиллерия корпусы (1943—1945 йылдарҙа) — Бөйөк Ватан һуғышы осоронда СССР-ҙың Ҡораллы көстәрендә РККА-ның артиллерия берләшмәһе. Фронт аша йырып сығыу артиллерия корпустары Юғары баш командующийҙың резерв артиллерияһы составына ингән.
Атлы ғәскәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Шулай уҡ ҡарағыҙ: 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы
Совет атлы ғәскәре йәки кавалерия башта аҙ һанлы була. 1918 йылдың аҙағында граждандар һуғышы хәрби ғәмәлдәр театрында барыһы яҡынса 40 000 мең ҡылыс тәшкил итә, был күһәткес бөтә Ҡыҙыл армияһының 10 % составы ғына булған. Кавалерия формированиелары үҙенең күпселегендә уҡсылар дивизияһы составына ингән. Совет кавалерияһының формалашыуы Ҡыҙыл армияһы төҙөлөүе менән бер уҡ ваҡытта, 1918 йылда, башлана. Элекке урыҫ армияһынан РККА составына өс кавалерия полкы ғына ингән. Кавалерияны булдырыуҙа Ҡыҙыл армияһы ауырлыҡтарға осрай: кавалеристарҙы һәм меңге аттарҙы армияға биргән төп райондар — Украина, Рәсәйҙең Көньяғы һәм Көньяҡ — Көнсығышы аҡ гвардиясылар һәм интервенттар аҫтында була; тәжрибәле командирҙар, ҡорал һәм йыһаз етешмәй. Шуға күрә, кавалерияла башта йөҙлөктәр, эскадрондар, отрядтар һәм полктар төп ойоштороу берәмәктәре була. Айырым кавалерия полктарынан һәм атлы отрядтарҙан тиҙҙән бригадалар формалаша башлай, аҙаҡтан дивизиялар ҙа. Шулай итеп, С. М. Буденныйҙың 1918 йылдың февралендә ойошторолған ҙур булмаған атлы партизан отрядынан шул йылдың уҡ көҙөндә, алыштар барышында, 1-се Дон кавалерия бригадаһы, ә һуңынан Көнсығыш фронтының 5-се армияһының Берләштерелгән кавалерия дивизияһы барлыҡҡа килә.
Граждандар һуғышында айырым операцияларҙа совет кавалерияһы пехота һанынан 50 % тиклем тәшкил иткән. Тачанкаларҙан пулеметтарҙың көслө уты ярҙамында атлы сафтарҙа һөжүм итеү (атлы атака) — кавалерия берләшмәләренең, частарырының һәм подразделениеларының төп ысулы. Дошмандың ныҡышмалы ҡаршылашыуы һәм урындағы шарттар арҡаһында атлы сафтарҙағы кавалерия ғәмәлдәре сикләнгән саҡта, ул алыштарҙы йәйәүле хәрби сафтарҙа алып бара. Атлы армиялар дошманға ҡаршы хәл иткес, ҡурҡыныс тыуҙырған йүнәлештәрҙә ҡулланылған.
Граждандар һуғышы йылдарында хәрби ғәмәлдәрҙең театры киңлеге булышлыҡ итә, киң фронттарҙа дошман армияларының һуҙымлылығы, ғәскәрҙәр биләмәгән йәки насар биләгән урындар булыуы. Был өҙөктәрҙе кавалерия дошмандың флангына сығыу һәм туның тылына әрән рейдтар үткәреү өсөн файҙалана. Ошо шарттарҙа кавалерия үҙенең хәрби үҙенсәлектәрен һәм мөмкинлектәрен тулыһынса тормошҡа ашыра ала— хәрәкәтсәнлек, һөжүмдәрҙең көтөлмәгәнлеге, ғәмәлдәрҙең тиҙлеге һәм тәүәккәлеге. Граждандар һуғышынан һуң Ҡыҙыл армияла кавалерия байтаҡ һанлы ғәскәрҙәр төрө булыуын дауам итә. 1920-се йылдарҙа ул стратегик (кавалерия дивизиялары һәм корпустары) һәм ғәскәри (уҡсылар берләшимәләренә ингән подразделениелар һәм частар) категорияларға бүленә.
Кавалерия частары һәм подразделениелары Бөйөк Ватан һуғышының тәүге осорондағы хәрби ғәмәлдәрҙә әүҙем ҡатнашалар. Мәҫәлән, Мәскәү өсөн алыштарҙа Л. М. Доватор командованиеһы аҫтындағы кавалерия корпусы үҙен батырҙарса күрһәтә. Шулай ҙа һуғыш барышында киләсәк яңы заманса ғәскәрҙәр көстәре артында икәне асыҡ күренә, шуға күрә кавалерия частарының күпселеге тарҡатыла. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң, 1945 йылда, кавалерия ғәскәр төрө булараҡ ғәмәлдән сығарылды, тип әйтеп була.
Бронеавтомобиль танк ғәскәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Автобронемашина танк ғәскәрҙәре танк частарынан һәм берләшмәләрҙән һәм бронеавтомобиль менән ҡоралланған частарҙан торған. Төп тактик берәмәге булып айырым танк батальоны тора. Ул танк роталарынан тора. Танк ротаһы тагк взводтары, танк взводында— 5 танкка тиклем. Бронемашина роталары взводтарҙан тор, взводта 3-5 бронемашина булған.
Танк бригадалары 1935 йылда Юғары командованиеның резервындағы айырым танк бригадалары булараҡ ойошторола башлай. 1940 йылда механизаяланған корпустар составына индерелгән танк дивизиялары булараҡ төҙөлә. Ә РККА һуғыш башында бик күп танктарын юғалта һәм СССР-ҙың оборога халыҡ комиссариаты танктарҙы бик аҙ күләмдә сығара, шуға күрә бронемашиналы ғәскәрҙәре ойоштороу структураһына һиҙелерлек коррективтар индереү тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1941 йылдың 15 июлендә механизацияланған корпустар ғәмәлдән сығарыла башлай, был эш сентябрь башына тиклем бара. Танк дивизиялары армиялар командующийҙарына биреләләр, ә моторлашҡандары уҡсылар дивизияһы итеп үҙгәртелә. Ошо сәбәптәр арҡаһында 1941 йылдың сентябрендә төрлө штат һанлы (29 танктан 36-ға тиклем бер батальонда) айырым танк батальондары булдырыла. 1941 йылдың 1 декабренә РККА-ла 68 айырым танк батальондары була, улар уҡсылар дивизияларына ярҙам итер өсөн файҙаланалар. 1941 йылдың шарттарында бындай ойоштороу мәжбүри була. 1942 йылда корпус составына ингән танк бригадалары булдырыла. Артабан уның үҙ аллығы, удар һәи ут ҡеүәтлеген көсәйтеү маҡсатында танк батальондарының штат структураһы камиллаштырыла. 1943 йылдың ноябренән бригадала 3 танк батальоны була, моторлашҡан автоматчиктар батальоны, зенит пулемет ротаһы һәм башҡа подразделениелар (барыһы 65 Т-34 танктары). Хәрби ҡаҙаныштары өсөн 68 танк бригадалары гвардия исемен алалар, 112-нә почетлы исемдәр бирелә,114 кеше ордендар менән наградлана. Танк бригадалары танк полктары тип үҙгәртелә. 1942—1954 йылдарҙа был ғәскәрҙәр бронетанклы һәм механизацияланған тип исемләнә башлай. 1954 йлдан улар бронетанк ғәскәрһәре тип исемләнә башлай; уларҙың составына танк һәм механизанизациянған частар инә.
Механизацияланған ғәскәрҙәр танк, моторлашҡан уҡсылар, артиллерия һәм башҡа частар һәм подразделениеларҙан торған. «М.в» төшөнсәһе төрлө армияларҙа 1930 йылдарҙың башында барлыҡҡа килде. 1929 йылда СССР-ҙа РККА-ның механизация һәм моторизация Үҙәк идаралығы булдырыла һәм беренсе тәжрибә механизацияланған прлк формалаша, аҙаҡтан ул бригадаға әүерелә. Бригадала 110 МС-1 танк һәм 27 орудие була һәм улар оператив-тактик файҙалыныу мәсьәләләрен тикшереү өсөн тәғәйенләнә. 1936 йылдың башына 4 механизацияланған корпус, 6 айырым бригада, шулай кавалерия поктарында 15 полк була. 1937 йылда РККА-ның механизация һәм моторизация Үҙәк идаралығы Ҡыҙыл армияның Автобронетанклы идаралығы тип исемләнә, ә 1942 йылдың декабрендә бронетанк һәм механизацияланған ғәскәрҙәре командующийы Идаралығы булдырыла. [[Бөйөк Ватан һуғышы\\ осоронда бронетанк һәм механизацияланған ғәскәрҙәре РККА-ның төп удар көсө була.
Хәрби — Һауа Көстәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Совет Ҡораллы көстәрендә авиация 1918 йылда формалаша башлай. Авиация флоты округ идаралығына ингән айырым авиация отрядтарынан тора. 1918—1920 йылдарҙа улар үҙгәртеп ҡорола. Граждандар һуғышынан һуң фронттар ВВС-тары хәрби округтар составына күсерелә. 1924 йылда хәрби округтар ВВС авиация отрядтары бер төрлө авиация эскадрильяларына ҡушылалар (һәр береһендә 18 — 43 самолет), 20-се йылдарҙың авиация бригадаларына үҙгәртелә. 1938—1939 йылдарҙа хәрби округтар авмацияһы бригаданан полктарға һәм дивизия ойошторолоуына күсерелә. Төп тактик берәмәге булып авиация полкы (60 — 63 самолет) тора. РККА -ның авиацияһы техник яҡтан һәйбәт күрһәткестәргә эйә була: ҙур тиҙлек үҫештереү, дошман фронтын еңел үтеү, уның тылына тәрән инеү һәләтлеге. Ярҙам өсөн тәғәйенләнгән авиация артиллерия утына төҙәтмәләр индереү, һуғыш яланын күҙәтеү һәм элемтә булдырыу, тылға яралланғандарҙы һәм ауырыуҙарҙы алып сығыу (санитар авиацияһы), хәрби йөктәһе ашығыс рәүештә ташыу өсөн (транспорт авиация) файҙалана. Бынан тыш, авиация ғәскәрҙәрҙе, ҡоралдарҙы алыҫ араларға бер урындан икенсе урынға ташыу өсөн ҡуллана. Авиацияның төп берәмәге — авиация полкы (авиаполк). Авиация полкы — эскадрильяларға (авиаэскадрилья), авиаэскадрилья — звеноларға бүленә.
1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы башына хәрби округтар авиацияһы айырым бомбардировка, истребитель, ҡатнаш (штурм) авиация дивизияларынан һәм айырым разведка авиация полктарынан тора. 1942 йылдың көҙөндә авиацияның бөтә төрҙәр авиаполктарҙың һәр береһендә 32 самолёт була, 1943 йылдың йәйендә штурм һәм истребитель авиацияһында самолеттарҙың һаны 40 самолетҡа тиклем арттырыла.
Инженер ғәскәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дивизияларҙа инженер батальондары ҡаралған була, уҡсылар бригадаларында — сапёр ротаһы. 1919 йылда махсус инженер частары булдырыла. Инженер ғәскәрҙәре менән Республиканың Ялан штабы янындағы (1918—1921 йылдарҙа — А. П. Шошин) инженерҙар инспекторы, фронттар, армиялар һәм дивизиялар инженерҙарының начальниктары етәкселек иткән. 1921 йылда ғәскәрҙәр етәкселеге Баш хәрби-инженер идаралығы ҡарамағында була. 1929 йылда штат буйынса инженер частары ғәскәрҙәрҙең бөтә төрҙәрендә булған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң 1941 йылдың октябрендә Инженер ғәскәрҙәренең начальник вазифаһы раҫлана. Һуғыш барышында инженер ғәскәрҙәре нығытмалар төҙөй, ҡамау һыҙыҡтарын булдыралар, миналар урынлаштыралар, ғәскәрҙәрҙең маневр үткәреүен тәьмин итәләр, дошмандың мина яландарында үткәлдәр эшләйҙәр, һыу тотҡарлыҡтарынан үткәрә, нығытмаларҙың, ҡалаларҙың штурмдарында ҡатнашалар һ. б.
Химик ғәскәрҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1918 йылдың 13 ноябрендә Республика Реввоенсоветының 220 һанлы приказына ярашлы РККА-ның Химик службаһы булдырыла. была создана Химическая служба РККА.
1923 йылда уҡсылар полктарының штаттарына газға ҡаршы командалар индерелә.
1924—1925 йылдарҙа, хәрби реформа барышында, частарҙа планлы хәрби-химик әҙерләүгә нигеҙ һалына.
1920-се йылдарҙың аҙағында бөтә уҡсылар һәм кавалерия дивизияларында һәм бригадаларында химик подразделениелары була. Бөйөк Ватан һуғышында химик ғәскәрҙәре составында техник бригадалары, химияға ҡаршы роталар, батальондар, бригадалар, огнеметлы батальондар һәм роталар, базалар, складтар һ. б. була. Хәрби ғәмәлдәр ваҡытында дошман яғынан химик ҡоралды ҡулланыуға ҡаршы әҙерлек күрһәтәләр, дошманды огнеметтар ярҙамында ҡыралар һәм ғәскәрҙәргә төтөн маскировкаһы менән ярҙам итәләр, даими рәүештә разведка үткәреп торалар.
Элемтә ғәскәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
РККА-ла беренсе элемтә подразделениелары 1918 йылда булдырыла. 1919 йылдың 20 октябрендә Элемтә ғәскәрҙәре үҙаллы махсус ғәскәрҙәр булараҡ ойошторола. 1941 йылда Элемтә ғәскәрҙәренең начальнигы вазифаһы индерелә.
Автомобиль ғәскәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
СССР-ҙың Ҡораллы көстәре тылы составында. Советских Ҡораллы көстәрендә Граждандар һуғышы осоронда барлыҡҡа киләләр. Бөйөк Ватан һуғышы башына подразделениелар һәм частарҙан торалар.
Тимер юлы ғәскәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1926 йылда РККА-ның тимер юлдары Айырым корпусы хәрбиҙәре буласаҡ БАМ трассаһына топографик разведка башлайҙар.
КБФ 1-се Гвардия диңгеҙ артиллерия тимер юлы бригадаһы (101-се диңгеҙ артиллерия тимер юлы бригадаһынан үҙгәртеп ҡорола). «Гвардия» званиеһы 1944 йылдың 22 ғинуарында бирелә.
КБФ 11-се Гвардия айырым тимер юлы артиллерия батареяһы. «Гвардия» званиеһы 1945 йылдың 15 сентябрендә бирелә. Дүрт тимерюлы корпусы була: икеһе БАМ-ды төҙөй, икеһе Тюмендә күперһәр төҙәләр, юлдар һалалар.
Юлдар ғәскәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
СССР-ҙың Ҡораллы көстәре тылы составында. Совет Ҡораллы көстәрендә Граждандар һуғышы осоронда барлыҡҡа килә. Бөйөк Ватан һуғышы башына подразделениелар һәм частарҙан торалар.
1943 йылдың уртаһында юлдар ғәскәрҙәрендә 294 айырым юл батальоны, 110 юл-комендант участкалары менән (ДКУ) 22 хәрби-автомобиль идаралығы (ВАД), 40 юл отрядтары (ДО) менән 7 хәрби-юл идаралығы (ВДУ), 194 егеүле транспорт роталары, ремонт базалары, күпер һәм юл ҡоралмаларын етештереү базалары, уҡыу-уҡытыу һәм башҡа учреждениелар.
Хеҙмәт армияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хеҙмәт армияһы (Трудармия) — 1920—1922 йылдарҙағы Совет Рәсәйенең Ҡораллы көстәрендәге хәрби формированиелар (берләшмәләр), Граждандар һуғышы осоронда халыҡ хужалығын тергеҙеү өсөн ваҡытлыса файҙаланған көстәр. Хеҙмәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнгән һәм шул уҡ ваҡытта хәрби әҙерлеккә һәләтле булған һәр хеҙмәт армияһы ҡәҙимге уҡсылар берләшмәләренән, кавалерия, артиллерия һәм башҡа частарҙан торған. Барыһы 8 хеҙмәт армияһы булдырыла; улар хәрби-административ яҡтан Революцион — хәрби Советына буйһонған, ә хужалыҡ-хеҙмәт яҡтан — Оборона һәм хеҙмәт Советына. Хәрби-төҙөлөш частарҙың (отрядтарҙың) алдан килеүсеһе.
Шәхси составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
-
СССР-ҙың почта маркаһы 10 лет РККА и ВМС РККА СССР. Ҡыҙылармеец
-
СССРҙың почта маркалары серияһы 20 лет РККА и РККФ. Ҡыҙылармеец
-
-
-
-
Званиелар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башта Ҡыҙыл Армия офицерлыҡты күренеш булараҡ кире ҡаға, сөнки уны «батшалыҡтың ҡалдығы» тип һанай. «Офицер» һүҙе «командир» һүҙе менән алыштырыла. Погондар, хәрби званиелар юҡҡа сығарыла, улар урынына вазифаның исемдәре ҡуллана, мәҫәлән, «комдив» (дивизия командиры), йәки «комкор» (корпус командиры). 1924 йылдың 30 июнендә СССР РВС-ы РККА-ның 989 һанлы приказына ярашлы бөтә командирҙар составына «Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы командиры» исеме бирелә. Шулай уҡ «хеҙмәт категориялары» индерелә, К-1 (иң түбән) категориянан К-14 (юғары) категорияһына тиклем, улар командирҙарҙың тәжрибәһенә һәм квалификацияһына ҡарап бирелә. Вазифаһы билдәле булмаған командирға мөрәжәғәт иткән саҡта, вазифаға тәғәйенле категорияны әйтергә кәрәк булған, мәҫәлән, К — 9 өсөн «иптәш комполка». Айырыу билдәләре өсөн өсмөйөштәр ҡуллана (кесе комсостав өсөн К 1 һәм 2), квадраттар (урта комсоставы өсөн К — 3-6), тура дүртмөйөштәр (өлкән комсостав өсөн К 7 һәм 8) һәм ромбтар (юғары комсостав өсөн К — 10 һәм унан ашыу).Ғәскәрҙәр төрҙәре петлицалар төҫө менән айырылған.
1940 йылдың 7 майында «генерал», «адмирал» персональ званиелары индерелә (комдив, командарм урынына). 1940 йылдың 2 ноябрендә кесе командирҙар составы өсөн вазифа рангтары бөтөрөлә һәм подполковник званиеһы индерелә. 1942 йылдың башында техник һәм тыл службаларының званиелары ғәҙәттәге званиелар менән тиңләшә(«инженер-майор», «инженер-полковник» һ. б.). 1942 йылдың 9 октябрендә сәйәси комиссарҙарҙың системаһы бөтөрөлә.
1943 йылдың башында рәсми лексиконға «офицер» һүҙе погондары һәм айырыу билдәләре менән ҡайтарыла. Хәрби званиелар системаһы һәм айырыу билдәләре СССР-ҙың тарҡалыуына тиклем ғәмәлдә була. Хәҙерге Рәсәйҙә ошо уҡ система файҙалана.
Командирҙар составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
РККА командирҙарының байтаҡ өлөшө 1930-сы йылдарҙың башында офицер дәрәжәһен батша һәм аҡ армияла алған кешеләр. Совет хәрби учреждениеларында әҙерләүҙе үткән командирҙарҙы элекке армияның офицерҙарына алмаштырыу бик оҙаҡҡа һуҙыла. Я. Б, Гамарниктың докладной яҙыуына ярашлы (1931 йыл, май айы): командирҙар составында элекке офицерҙарҙың һаны 5195 кеше, шул иҫәптән ҡоро ер ғәскәрҙәрендә юғары командирҙар составында 770 кеше (67,6 %), Диңгеҙ көстәрендә- 51 кеше (53,4 %), Хәрби-һауа көстәрендә — 133 кеше (31, 1 %) тәшкил итә.
1937—1938 йылдарҙағы репрессиялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1937—1938 йылдарҙағы «ышанысһыҙ элементтарҙан» «Ҡыҙыл армияһының кадрҙарын таҙартыу» башлыса юғары чиндар араһында була. Таҙартыу Ҡыҙыл армияһын көсһөҙләндереүе — көсһөҙләндермәүе һаман да бәхәстәр тыуҙыра, сөнки таҙартыуҙың иң төп нөктәһендә РККА-ның һаны арта ғына: 1937 йылда Ҡыҙыл армияһы 1, 5 млн кеше тәшкил итә, ә Бөйөк Ватан һуғышы башында был һан өс тапҡырға ҙурыраҡ була. Репрессияға эләккән офицерҙарҙың бер өлөшө нацистик Германия һуғыш башлағандан һуң кире ҡайтарыла. Шул уҡ ваҡытта Ҡыҙыл армияһының «таҙартыуы» Гитлерға ышаныс өҫтәй. Яңы асылған мәғлүмәттәр буйынса 1937 йылда Ҡыҙыл Армияһында 114 300 офицер була, уларҙың 11 034 репрессияға дусар була һәм 1940 йылға тиклем аҡланмай. Әммә 1938 йылда Ҡыҙыл Армияһында 179 мең офицер иҫәпләнә һәм был һан 1937 йыл менән сағыштырғанда 56 % күберәк, уларҙың 6 742 репрессияланған һәм 1940 йылға тиклем аҡланмаған.
Һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1918 йылдың апрель аҙағы — 196 000 кеше[10].
- 1918 йылдың сентябрь башы — 550 000 кеше[11].
- 1918 йылдың октябрь аҙағы — почти 800 000 кеше[10].
- 1919 йылдың аҙағына — 3 000 000 кеше[10][11].
- 1920 йылдың көҙөнә — 5 500 000 кеше[10][11].
- 1925 йылдың ғинуарына — 562 000 кеше[10].
- 1927 йылда — 586 000 кеше[11].
- 1932 йыл, март — 604 300 кеше (всей РККА (сухопутной Красной армии, красного воздушного флота и красного морского флота)).
- 1937 йылдың 1 ғинуарына — 1 518 090 кеше.
- 1938 йылдың 1 ғинуарына — 1 582 057 кеше [1 605 520 чел.].[14]
- 1939 йылдың 21 февраленә — 1 910 477 кеше.
- 1939 йылдың 20 сентябренә — 5 289 400 кеше.
- 1939 йылдың 1 декабренә — 3 273 400 кеше.
- 1940 йылдың 1 ғинуарына — 3 851 700 кеше.
- 1940 йыл 1 февраленә— 4 229 954 кеше.
- 1940 йылдың 1 апреленә — 4 416 600 кеше.
- 1940 йылдың 1 майына — 3 990 993 кеше.
- 1940 йылдың 1 июненә — 4 055 479 кеше.
- 1940 йылдың 1 сентябренә — 3 423 499 кеше.
- 1940 йылдың 1 октябренә — 3 446 309 кеше.
- 1941 йылдың ғинуарына — 4 200 000 кеше[11].
- 1941 йылдың 22 июненә — 5 080 977 кеше.
- 1941 йылдың 1 июленә — 10 380 000 кеше[10].
- 1942 йылдың яҙына — 5 500 000 кеше (Ғәмәлдәге армия һәм флот)[11].
- 1942 йылдың яҙынан — 5 600 000 кеше (Ғәмәлдәге армия һәм флот).
- 1942 йылдың йәйенә — около 11 000 000 кеше[10].
- 1945 йылдың башына — 11 365 000 кеше[11].
- 1945 йылдың майына — 11 300 000 кеше[11].
- 1946 йылдың февраленә — 5 300 000 кеше.
Ҡорал һәм хәрби техникаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡыҙыл Армияһының үҫеше донъялағы хәрби техниканың дөйөм тенденцияларын сағылдыра. Уларҙың иҫәбенә танк ғәскәрҙәренең һәм хәрби — һауа көстәренең формалашыуы, пехотаның механизацияланыуы һәм уның мото уҡсылар ғәскәрҙәренә әүерелеүе, кавалерияның тарҡалыуы, ядро ҡоралының барлыҡҡа килеүе.
Кавалерия роле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ: 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы, Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы, Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы
Беренсе донъя һуғышы алдағы һуғыштарҙан үҙенең масштабы һәм характеры менән айырылып тора. Өҙлөкһөҙ күп километрлыҡ фронт һыҙығы һәм оҙайлы «окоп һуғышы» кавалерияның киң ҡулланыуына урын ҡалдырмай. Әммә Граждандар һуғышы үҙенең характеры буйынса Беренсе донъя һуғышынан ҡырҡа айырыла. Уның үҙенсәлектәре фронттарҙың үтә ныҡ һуҙылғанлығында һәм һыҙыҡтарҙың асыҡ булмауында, шуға күрә атлы ғәскәрҙәр бик киң ҡуллана. Шулай уҡ Граждандар һуғышының спецификаһына «тачанкаларҙың» хәрби ҡулланыуын индереп була (мәҫәлән, Н. И. Махно армияһында).
Һуғыш араһы осоронда ғәскәрҙәрҙең механизацияланыуы, автомобилдәр файҙаһына аттарҙан баш тартыу, танк ғәскәрҙәренең үҫешен хәстәрләү дөйөм тенденцияға әүерелә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, донълағы күпселек илдәр атлы ғәскәрҙәрҙән баш тартырға ашыҡмай. СССР-ҙа кавалерияны һаҡлау һәм артабанғы үҫеше файҙаһына Граждандар һуғышы осоронда үҫеп сыҡҡан ҡайһы бер полководецтар сығыш яһайҙар.
Шуға ҡарамаҫтан, кавалерияны бик әүҙем тарҡаталар, әгәр 1937 йылда армияла 32 дивизия булһа, 1941 йылға 13 кавалерия дивизияһы тәшкил итә. Һуғыш башында уларҙың һаны «еңел типтағы» 34 дивизияға тиклем еткерелә. Һуңғараҡ, 1943 йылда, кавалерия дивизиялары заманса атлы — механизациялы төркөмдәргә әүерелә. Кавалерияның тулыһынса тарҡатылыуы 1950-се йылдарға тура килә. АҠШ армияһы командованиеһы кавалерияның механизацияланыуы тураһында 1942 йылда бойороҡ сығара, Германияла кавалерия һуғыштың аҙағында уның тар-мар ителеүе менән ғәмәлдән сығарыла.
Бронепоездар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бронепоездар Рәсәйҙә Граждандар һуғышына тиклем уҡ башҡа күп кенә һуғыштарҙа киң ҡуллана. Шулай ҙа Граждандар һуғышында күберәк ҡулланыла, сөнки фронттарҙың һыҙыҡтары асыҡ күренмәй һәм тимер юлдары ғәскәрҙәрҙе, боепрпастарҙы, икмәкте тиҙ арала урындан — урынға күсереү өсөн кәрәк була.
Бронепоездарҙың бер өлөшө батша армияһынан мираҫҡа ҡала, шул уҡ ваҡытта яңыларын төҙөү ҙә әүҙем бара. 1919 йылға тиклем «суррогат бронепоездар» ҡәҙимге пассажир вагондарынан, чертежһыҙ — ниһеҙ йыйыла. Граждандар һуғышы аҙағына Центроброндә 122 тулы ҡанлы бронепоезд була, 1928 йылға уларҙың һаны 34 тиклем кәмей.
Бронепоезд частары Аҡ армияһында, чехословак корпусында, украин милләтселәре ғәскәрҙәрендә лә була.
Бронепоездарҙың киң хәрби ҡулланыуы уларҙың етешһеҙлеген дә күрһәтә, сөнки бронепоед үҙенең ҙурлығы арҡаһында артиллерия удары, һуңғараҡ — аиаудар өсөн дә ҡулайлы, тимер юлының төҙөклөгөнә лә ныҡ бәйле була. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда тимер юлы артиллерияһы ҡоралда ҡала. Яңы бронепоездар төҙөлә, ПВО тимер юлы батареялары йәйелдерелә. Танк ғәскәрҙәренең һәм хәрби авиацияның үҫеше бронепоездарҙың әһәмиәтен кәметә. 1958 йылдың 4 февралендәге СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарарына ярашлы тимер юлы артиллерия системаларының эшләнеүе туҡтатыла.
Хәрби ритуалдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уларҙың тәғәйенләнеше — һуғышсан рухты яҡлау һәм йыш ҡына урта быуаттарға барып тоташҡан хәрби традицияларҙы иҫкә алыу.
Революцион Ҡыҙыл Байраҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Совет хөкүмәте тапшырған революцион Ҡыҙыл Байрағы Ҡыҙыл Армияһының һәр айырым строевой часта була. Революцион Ҡыҙыл Байраҡ частың эмблемаһы, Совет өкүмәтенең беренсе талабы буйынса хәҙмәтсәндәрҙең мәнфәғәттәрен һәм революция ҡаҙаныштарын яҡлау өсөн әҙер булған уның яугирҙарының эске ойошҡанлығын күрһәтә.
Революцион Ҡыҙыл Байраҡ часта була һәм хәрби — походтарҙа ла, тыныс тормошта ла уның менән юлдаш була. Байраҡ часҡа уның ғәмәлдә булған осорона бирелә. Айырым частарға тапшырылған Ҡыҙыл Байраҡ ордендары революцион ҡыҙыл Байраҡҡа беркетелә.
Ватанға айырата тоғролоғын иҫбат иткән һәм социалистик Ватан дошмандары менән алыштарҙа ҙур ҡаһарманлыҡ күрһәткән ғәскәри частар һәм берләшмәләр «Почетлы революцион Ҡыҙыл Байрағы» менән наградлана. «Почетлы революцион Ҡыҙыл Байрағы» ғәскәри частың йәки берләшмәнең ҡаҙаныштары өсөн юғары революцион наградаһы булып һанала. Оно напоминает военнослужащим о горячей любви партиЛенина-Сталина и Советского правительства к Красной армии, об исключительных достижениях всего личного состава части. Байраҡ хәрби әҙерлектең темптарын һәм сифатын күтәреүгә өндәмә булып хәҙмәт итә һәм социалистик дәүләттең мәнфәғәттәрен яҡлауға даими әҙерлелеккә булышлыҡ итә.
Ҡыҙыл Армияһының һәр часы һәм берләшмәһе өсөн уның революцион Ҡыҙыл Байрағы изге һанала. Революцион Ҡыҙыл Байраҡты юғалтҡан осраҡта часть тарҡатыллыуға, ә ғәйеплеләр — судҡа дусар ителә. Революцион Ҡыҙыл Байрағын һаҡлау өсөн махсус пост ойошторола. Һәр хәрби байраҡ янынан үткән саҡта уға хәрби сәләмләү (честь) бирергә тейеш. Айырым тантаналы осраҡтарҙа ғәскәрҙәрҙә Революцион Ҡыҙыл Байрағын тантаналы индереү ритуалы үткәрелә. Байраҡ төркөмөнә иң лайыҡлы хәрбиҙәр генә индерелә.
Хәрби присяга[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Донъя армияларының барыһында ла новобранецтар өсөн присягаға килтереү мотлаҡ. Ҡыҙыл Армияһында ғәҙәттә был ритуал призывтан һуң бер ай үткәс үткәрелә Присягаға тиклем һалдатҡа ҡоралды ышанып бирергә ярамай; башҡа төрлө сикләүҙәр ҙә бар. Присяга көнөндә һалдат беренсе мәртәбә ҡорал ала; ул сафтан сыға, подразделениеһы командирына бара һәм строй алдында тантаналы ант бирә. Присяға традиция буйынса оло байрам һанала һәм Боевой Байраҡты тантаналы индереүе менән оҙатыла.
Присяга тексы ошо рәүештә булған:
Я, гражданин Союза Советских Социалистических Республик, вступая в ряды Рабоче-крестьянской Красной армии, принимаю присягу и торжественно клянусь быть честным, храбрым, дисциплинированным, бдительным бойцом, строго хранить военную и государственную тайну, беспрекословно выполнять все воинские уставы и приказы командиров, комиссаров и начальников.
Я клянусь добросовестно изучать военное дело, всемерно беречь военное имущество и до последнего дыхания быть преданным своему народу, своей советской Родине и рабоче-крестьянскому правительству.
Я всегда готов по приказу рабоче-крестьянского правительства выступить на защиту моей Родины — Союза Советских Социалистических Республик, и, как воин Рабоче-крестьянской Красной армии, я клянусь защищать её мужественно, умело, с достоинством и честью, не щадя своей крови и самой жизни для достижения полной победы над врагом.
Если же по злому умыслу я нарушу эту мою торжественную присягу, то пусть меня постигнет суровая кара советского закона, всеобщая ненависть и презрение трудящихся.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Комментарийҙар
- Ҡулланылған әҙәбиәт һәм сығанаҡтар
- 14. Доклад наркома обороны СССР и начальника Генштаба РККА в ЦК ВКП(б) — И. И. Сталину — о плане развития и реорганизации РККА в 1938—1942 гг.
- № 5 4/1/49559 (не позднее 29 ноября 1937 г.) № 9сс/ов
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Декрет СНК РСФСР от 15.01.1918 «О Рабоче-Крестьянской Красной Армии»
- ↑ Похлёбкин В. В. Международная символика и эмблематика: опыт словаря — М.: Международные отношения, 1989. — Б. 69. — ISBN 5-7133-0254-7.
- ↑ Закон СССР от 01.09.39 о всеобщей воинской обязанности.
- ↑ Кораблёв Ю. Защита Республики. Как создавалась Рабоче-Крестьянская Красная Армия. // Переписка на исторические темы: диалог ведёт читатель. — М.: Политиздат, 1989. — С. 160−161.
- ↑ 5,0 5,1 «Газета Временного Рабочего и Крестьянского Правительства» — 23 февраля 1918. — № 31 (76). — С. 1.
- ↑ Боевой устав пехоты РККА. Часть 2-я. — Издание ЦТ Наркомвоенмора и издательства «Военный Вестник», 1927.
- ↑ Боевой устав пехоты РККА 1927. Фото книги.
- ↑ Боевой устав пехоты РККА 1927 года. Часть 2.
- ↑ Руководство для бойца пехоты / Управление Боевой Подготовки ВИК РККА — Гос. воен. изд-во Наркомата обороны Союза ССР, 1940. — (Библиотечка ВИК РККА) — 535 с.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 Военный энциклопедический словарь. — М.: Военное издательство, 1984.
- ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 11,6 11,7 Большая советская энциклопедия (БСЭ), Третье издание, выпущенной издательством «Советская энциклопедия» в 1969—1978 годах в 30-ти томах.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Троцкий Л. Д. Как вооружалась революция: (на военной работе). — М. : Высш. воен. ред. совет, 1923—1925. — в 3-х томах (Материалы и документы по истории Красной армии)
- Антонов-Овсеенко В. А. Строительство Красной Армии в революции. — М.: Красная новь, 1923. — 59 с.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сайт, посвящённый РККА
- Обращение Владимира Ильича Ленина к Красной Армии (1919 год) (текст речи, фонограмма )
- Приказ НКО СССР от 20 июня 1940 г № 0130
- Ҡалып:Книга:Уникальная и парадоксальная военная техника (2003)
- Молло Эндрю. Вооружённые Силы Второй мировой. Структура. Униформа. Знаки различия. — ISBN 5-699-04127-3.
- Великая Отечественная война Советского Союза 1941−1945: Краткая история. — М.: «Воениздат», 1984. — Ч. Сокрушение фашистской Германии — Гл. 12. Наступление Красной Армии зимой и весной 1944 года.
- Бронетанковые и механизированные войска Великой Отечественной войны
- История и реконструкция Рабоче-Крестьянской Красной Армии
- Создание РККА
- Широкорад А. Б. Большой блеф Тухачевского. Как перевооружалась Красная армия. — М.: «Вече», 2014.
Ҡалып:Командующие в Гражданской войне в России Ҡалып:Красная армия в Гражданской войне Ҡалып:Вооружённые силы СССР в ВОВ


c: text/html

text:
Хроника
25 мартта Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов Самородов Владимир Николаевичты, пенсияға сығыу сәбәпле, Башҡортостан Республикаһының физик культура, спорт һәм туризм буйынса министры вазифаһынан бушатыу тураһында Указға ҡул ҡуйҙы.
Башҡортостан Республикаһы Президентының икенсе Указы менән Сәғитов Салауат Тәлғәт улы, БР Йәштәр сәйәсәте буйынса дәүләт комитетын үҙгәртеп ойоштороу менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының Йәштәр сәйәсәте буйынса дәүләт комитеты рәйесе вазифаһынан бушатылды.
Указдар ҡул ҡуйылған көндән көсөнә инде.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Бала хоҡуҡтарын яҡлау проблемалары буйынса семинар
Бөгөн Өфөлә бала хоҡуҡтарын яҡлау тураһында һөйләнеләр. Әсәлекте, атайлыҡты һәм балалыҡты социаль яҡлау мәсьәләләренә ҡағылышлы дәүләт, муниципаль һәм көс структуралары вәкилдәре ҡатнашлығында семинар ошо темаға арналды.
Осрашыуҙы Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай Рәйесе Константин Толкачев асты. Спикер һүҙҙәренә ҡарағанда, хәҙерге Рәсәйҙә бала хоҡуҡтарын яҡлау актуаль проблемаларға ҡарай.
Балаларҙың мәнфәғәттәрен яҡлауға тәүге етди аҙым 1989 йылда яһала. Ул саҡта БМО Генераль Ассамблеяһы Бала хоҡуҡтары тураһында конвенция ҡабул итә. Ә 1999 йылдың авгусында Башҡортостан Рәсәй субъекттары араһында беренселәрҙән булып «Бала хоҡуҡтары өлкәһендә халыҡ-ара стандарттарҙы күҙәтеү тураһында» белдереү ҡабул итә. Толкачев фекеренсә, был бала хоҡуҡтарын яҡлау өлкәһендә хоҡуҡ сәйәсәтен үҫтереү өсөн мөһим ваҡиға була.
Спикер белдереүенсә, "республика кимәлендә һуңғы йылдарҙа күп балалы ғаиләләргә, етем һәм ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балаларға социаль ярҙам тәьмин итеүсе ярайһы уҡ тулы ҡануниәт базаһы булдырылды ". Миҫал итеп ул «Бала хоҡуҡтарының төп гарантиялары тураһында» БР Законына үҙгәрештәрҙе, шулай уҡ айлыҡ пособие күләмен арттырыусы «Күп балалы ғаиләләргә дәүләт ярҙамы тураһында» Законға төҙәтмәләрҙе атаны.
Константин Толкачев, «хатта көрсөк осоронда Башҡортостан дәүләттең халыҡ алдындағы бөтә социаль йөкләмәләрен үтәүен дауам итеп кенә ҡалмай, был ярҙамды киңәйтеү өсөн мөмкинлектәр ҙә эҙләп таба», тип һыҙыҡ өҫтөнә алды. «Һуңғы тиҫтә йылда республикала балаларҙы, әсәлекте, ғаиләнең һаулығын, атайлыҡты, йәш һәм күп балалы ғаиләләрҙе яҡлауға йүнәлтелгән социаль-иҡтисади сараларҙың тотош комплексы тормошҡа ашырылды. Йылдан-йыл кәрәкле социаль инфраструктура ла нығытыла — мәктәптәр, махсус дауаханалар һәм санаторийҙар, спорт-сәләмәтләндереү комплекстары төҙөлә, арзан торлаҡ төҙөү темпы арта», — тип билдәләне БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай Рәйесе.
— Хәҙерге ваҡытта республикала 18 йәшкә тиклемге 850 меңдән ашыу бала иҫәпләнә, — тип хәбәр итте Башҡортостанда Бала хоҡуҡтары буйынса вәкил Лилиә Ғүмәрова. — Балалар — йәмғиәтебеҙҙең иң нескә өлөшө. Шуға күрә улар айырым хоҡуҡтарға эйә.
Йыйылыусылар, тәүге семинар йомғаҡтары балаларҙың һәм балиғ булмаған үҫмерҙәрҙең хоҡуҡтарын яҡлау һәм бойомға ашырыуҙы тәьмин итеүҙә генә түгел, был өлкәлә республика закондарын артабан үҫтереү һәм камиллаштырыуҙа ла ярҙам итәсәк, тип билдәләне.


text:
Республика Хөкүмәте еңел сәнәғәт предприятиеларына булышлыҡ итә
ӨФӨ, 2017 йыл, 17 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостан хөкүмәте премьер-министры Рөстәм Мәрҙәнов еңел сәнәғәт предприятиеларына субсидиялар биреү тәртибен раҫланы.
Субсидиялар төбәк биләмәһендә урынлашҡан етештереүселәрҙән сеймал һатып алыуға сығымдарҙың 50 процентына тиклемен ҡаплауға йүнәлтелә.
Быйыл субсидияға республика биләмәһендә туҡыма, кейем-һалым, күн һәм күн әйберҙәр етештереүҙә эшләгән тармаҡ предприятиелары дәғүә итә ала. Бынан тыш, улар сит ил юридик берәмектәре, бюджетҡа, бюджеттан тыш фондтарға бурыстары булмаҫҡа тейеш.
Документта субсидияларҙы файҙаланыуҙың һөҙөмтәлелек күрһәткесе билдәләнгән, отчет финанс йылында ҡулланылмаған субсидияларҙы кире ҡайтарыу тәртибе, шулай уҡ ҡануниәттә ҡаралған башҡа саралар индерелгән.
Сығымдарҙың ҡайтарыласаҡ өлөшө һәр предприятие өсөн сеймал һатып алыу күләменә пророрциональ билдәләнә, тип һыҙыҡ өҫтөнә алдылар республика хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәтендә.


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Өфө йәшел йөрәкле булды
Өфө йәшел йөрәкле булды
Баш ҡаланың Революция һәм Ленин урамдары киҫелешендә яңы арт объекты барлыҡҡа килде.
Көнбағыштар менән биҙәлгән ҙур йөрәк аҫтында биҙәкле тимер тотонғосло ағас күпер урынлашҡан. Йөрәк төндә яҡтыртыла.
Был урын мөхәббәтле йәштәр һәм "йәшел йөрәклеләр"ҙең - "Салауат Юлаев" хоккей командаһы көйәрмәндәренең яратҡан урынына әүерелер тип ышанабыҙ.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Галина Карелова менән эш осрашыуы
Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов 11 декабрҙә Республика Йортонда Рәсәй Дәүләт Думаһының Бюджет һәм һалымдар буйынса комитеты рәйесе, “Берҙәм Рәсәй” партияһының Үҙәк контроль-ревизия комиссияһы ағзаһы Галина Карелова менән эш осрашыуы үткәрҙе.
Осрашыуҙа “Берҙәм Рәсәй” партияһы Башҡортостан бүлексәһенең эше, партия ҡоролошо проблемалары менән бәйле мәсьәләләр ҡаралды.
Галина Карелова социаль проблемаларҙы хәл итеүҙә һәм һаулыҡ һаҡлауҙы үҫтереүҙә республика тәжрибәһен юғары баһаланы. Дәүләт Думаһы депутаты федераль кимәлдә уңышлы тормошҡа ашырырлыҡ ҡайһы бер проекттарҙы билдәләне. Атап әйткәндә, республика халҡына юғары технологиялы медицина ярҙамы күрһәтеү тураһында һүҙ барҙы.
— Сиктән тыш ҡатмарлы операцияларҙың үҙ республикағыҙҙа үткәрелеүе бик мөһим, юҡһа, бүленгән квоталар буйынса пациентҡа Мәскәүгә йәки Санкт-Петербургҡа барырға тура килер ине, — тип билдәләне Галина Карелова.
Ул, ҡатмарлы иҡтисади хәлгә ҡарамаҫтан, Башҡортостанда бөтә социаль йөкләмәләр тулы күләмдә үтәлә, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды.


text:
Бөтә Рәсәй конференцияһында гигиена һәм хеҙмәт медицинаһы мәсьәләләре ҡараласаҡ
22 һәм 23 сентябрҙә «Йәшел сауҡалыҡ» санаторийының Буш ваҡыт һәм сервис үҙәгендә «Гигиена фәне һәм хеҙмәт медицинаһының хәҙерге заман проблемалары» Бөтә Рәсәй ғилми-ғәмәли конференцияһы үтәсәк. Унда врач-терапевтар, врач-профпатологтар, клиник-эксперт эше буйынса белгестәр, республиканың дауалау-профилактика учреждениелары баш врачтары, шулай уҡ Башҡортостандың сәнәғәт предприятиелары етәкселәре ҡатнашасаҡ.
Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, форумда был тема буйынса лекциялар менән Рәсәй медицина фәндәре академияһының Ғилми-тикшеренеү хеҙмәт медицинаһы институты директоры Николай Измеров һәм Федераль ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау һәм кеше именлеге өлкәһендә күҙәтеү хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе Роберт Такаев сығыш яһаясаҡ.
Конференция барышында шулай уҡ ауырыуҙарҙы һәм производствола имгәнеүселәрҙе медик-социаль реабилитациялауҙы камиллаштырыу, хәҙерге металлургия производствоһы хеҙмәткәрҙәренең өҫкө тын алыу юлдары һәм ҡолаҡ ауырыуҙарының үҙ-ара бәйләнеше, химия предприятиеһы хеҙмәткәрҙәренең һөйәк туҡымаһы метаболизмына хлорорганик ҡушылмаларҙың остеотоксик йоғонтоһо мәсьәләләре күтәреләсәк.


text:
Италияла Башҡортостан рәссамдарының күргәҙмәһе асыла
«Рәсәйҙән бер ҡараш» (Взгляд из России) күргәҙмәһе кесе йома, 15 декабрҙә, Италияла асыласаҡ, унда Башҡортостан рәссамдары ижады тәҡдим ителәсәк. Үҙ эштәрен Италия халҡына 75 автор тәҡдим итәсәк. Урар араһынан Сергей Краснов, Зөфәр Ғаянов, Виктор Пегов, Юрий Уждавини, Рәйес Ғәйетов һәм башҡалар. Төрлө техникала башҡарылған 100-ҙән ашыу эш тәҡдим ителәсәк. Был хаҡта «Башинформ» агентлығына Башҡортостандың Рәссамдар союзы президенты Владислав Пегов хәбәр итте.
— Күсмә күргәҙмәне тәүгеләрҙән булып Турин халҡы күрәсәк. Әлеге сара 2011 йылда иғлан ителгән Италияла Рәсәй мәҙәниәте йылы һәм Рәсәйҙә Италия мәҙәниәте йылы сиктәрендә ойошторола, — тип һөйләне Владислав Пегов. – Проект Рәсәй һәм Италия төбәктәре араһында бәйләнештәрҙе нығытыу маҡсатында ойошторола.
Был күргәҙмә ике төбәк араһында хеҙмәттәшлек итеү сиктәрендә үткәрелгән тәүге сара түгел. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, ағымдағы йылдың июль айында Өфөгә Италияның «Qualitaly» Мәҙәниәт, туризм һәм гастрономия ассоциацияһы президенты Массимилиано Панеро килгәйне.
Владислав Пегов һүҙҙәре буйынса, яҡын арала Өфө тамашасыһына Италия рәссамдарының эштәрен тәҡдим итеү планлаштырыла.
Әлеге күргәҙмә Башҡортостан Президенты Хакимиәте һәм республиканың Мәҙәниәт министрлығы ярҙамында Башҡортостандың Рәссамдар союзы менән ойошторола. Делегация составында – БР Президенты Хакимиәтенең Тышҡы һәм төбәк-ара бәйләнештәр идаралығының тышҡы бәйләнештәр бүлеге мөдире Фидан Ишеғолов, күргәҙмә директоры Гөлшат Куликова, БР Рәссамдар союзы президенты Владислав Пегов.


text:
Байрам менән эш тамамланмай
Эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәренең һөнәри байрамдары алдынан Рәсәй Эске эштәр министрлығының Белорет районы буйынса бүлек начальнигы йыл да урындағы киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәрҙәре менән осрашып, конференция үткәрә. Быйыл иһә журналистар менән Эске эштәр министрлығының Белорет районы буйынса бүлек начальнигы урынбаҫары, полиция подполковнигы Вәсил Шаһиев осрашты.
Журналистарҙы Белорет эске эштәр бүлеге һөнәри байрамын ниндәй һөҙөмтәләр менән ҡаршылауы ҡыҙыҡһындырҙы. Бүлек начальнигы урынбаҫары, полиция подполковнигы Вәсил Әмир улы әйтеүенсә, быйыл теркәлгән енәйәттәрҙең кәмеүе күҙәтелә. Урлашыу, транспортты алып китеү кеүек дөйөм енәйәттәр ҙә былтырғыға ҡарағанда әҙерәк. “Дистанцион” мутлашыу осраҡтары шулай уҡ кәмеүгә табан бара. Йылдағыса ҡала үҙәгендә, Октябрьский һәм 12-се биҫтәләрҙә енәйәт, урлашыу, мутлашыу осраҡтары йыш теркәлә. Бында патруль-пост хеҙмәте хеҙмәткәрҙәре лә күпләп сыға һәм тәртип һағында тора.
Быйыл ауыр енәйәттәрҙең ҡылыныуын күҙ уңында тотоп, матбуғат хеҙмәткәрҙәре үҙҙәрен борсоған һорауҙарҙы бирмәй булдыра алманы. “Балаларға ҡарата яһалған енәйәттәрҙе иҫкәртеү саралары даими үтеп тора. Белем биреү учреждениеларына айырым хеҙмәткәрҙәр беркетелгән, улар уҡыусылар менән аңлатыу, иҫкәртеү эше алып бара. Бындай эш ғаиләлә лә алып барылырға тейеш”, - тине полиция начальнигы.
Шулай уҡ терроризм, айнытҡыс, ҡалала видеокамералар ҡуйыу, оперуполномоченныйҙар эше, балалар енәйәтселеге, Ҡаҙағстан алкоголе, ярамаған урындарҙа тәмәке тартыу, юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге, ҡала йөҙөн боҙоп ултырған контроль-пост пункттарының артабанғы яҙмышы буйынса һорауҙар бирелде. Быйыл мал урлау осраҡтарының күп булыуы күҙәтелде. Әбйәлил районының эске эштәр бүлеге хеҙмәткәрҙәре менән берлектә мал ҡарағы ҡулға алынды. Контракт буйынса хеҙмәт итеүсе ир ял көндәрендә Белорет һәм Әбйәлил райондарына килеп, урманда мал һуйып, Магнитогорск ҡалаһына алып барып һатып йѳрѳгән. 14 баш малдың башына етеүе асыҡланған.
Вәсил Әмир улы яңы бинаға күсеү, кадрҙар мәсьәләһенә ҡағылып китте. “Кадрҙар мәсьәләһе әллә ни киҫкен тормай, штат комплектланған. Шулай ҙа хәрби хеҙмәттә булған егеттәрҙе көтөп ҡалабыҙ. Юридик белемдәре булһа, бигерәк тә һәйбәт. Быйыл 9 кеше беҙҙә эшләргә теләк белдерһә лә, бѳтәһе лә тиерлек һаулыҡтары буйынса хәрби-врач комиссияһынан үтә алманы”, - тине Вәсил Шаһиев.
Эйе, эске эштәр органдарында рухи һәм физик яҡтан сыныҡҡан хеҙмәткәрҙәр эшләргә тейеш, сѳнки улар йәмғиәтебеҙҙең хәүефһеҙлеге, тыныслығы һәм кеше ғүмере ѳсѳн яуаплы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 202
СӘСЕҮ ӘЙЛӘНЕШЕ, ваҡыт һәм баҫыуҙар б‑са а.х. культураларын һәм таҙа парҙы (ҡара: Пар баҫыуы) фәнни яҡтан нигеҙләп сиратлаштырыу. С.ә. нигеҙендә — сәсеү майҙандарының структураһы. С.ә. — игенселек системаһының үҙәк звеноһы, уның бөтә элементтарын берләштерә (ер эшкәртеү һәм уны һыу эрозияһынан һәм дефляциянан һаҡлау, ашламалар, үҫемлектәрҙе ҡоротҡостарҙан, ауырыуҙарҙан һәм ҡый үләндәренән һаҡлау һ.б.). Тупраҡтың уңдырышлылығына һәм үҫемлектәргә һөҙөмтәле тәьҫир иткән мөһим агротехник сара булып тора. Баҫыу (универсаль һәм махсуслаштырылған), мал аҙығы (ферма яны һәм сабынлыҡ‑көтөүлек) һәм махсус (йәшелсә, йәшелсә‑мал аҙығы, киндер һ.б.) С.ә. айырыла. Баҫыу С.ә. майҙандың күп өлөшө — иген культураларына, техник культураларға һәм картуфҡа, мал аҙығы С.ә. мал аҙығы культураларына бирелә. Махсус С.ә. тупраҡтың юғары уңдырышлылығын (йәшелсә культуралары) йәки үҫтереүҙең махсус шарттарын (дөгө — һыу баҫҡанда) талап иткән культуралар өсөн индерелә; ерҙәрҙе һыу эрозияһынан һәм дефляциянан һаҡлау өсөн тупраҡ һаҡлай торған С.ә. ҡулланыла. Культуралар составы һәм уларҙың нисбәте б‑са С.ә. иген‑пар, иген‑аралыҡлы, иген‑үлән, иген‑пар‑аралыҡлы һ.б. төрҙәргә бүленә. С.ә. схемаларын төҙөгәндә (а.х. культуралары һәм пар баҫыуы төркөмдәре сиратлашыу тәртибендә) адаптация; биол. һәм хужалыҡ‑иҡт. яҡтан маҡсатҡа ярашлы булыу (С.ә. ужым йәки яҙғы иген культураларын, таҙа йәки биләнгән парҙарҙы, күп йыллыҡ йәки бер йыллыҡ үләндәрҙе һ.б. файҙаланыу); емештәр алмашыныу (агротехникаһы һәм биологияһы б‑са айырылған культураларҙы йыл һайын алмаштырыу); даими ҡабатланыу (бер үк культураның элекке баҫыуға ҡайтыу ваҡыты: иген культураларының — 1—2, шәкәр сөгөлдөрөнөң — 3—4, көнбағыштың 6—7 йылдан һуң); үҙ‑ара ярашыу һәм үҙ аллы ярашыу (а.х. культуралары өсөн бер үк хужалыҡ‑биол. төркөмгә ингән элгәрҙәрҙе ҡулланыу мөмкинлеге йәки баҫыуҙа бер үк культураны ҡабаттан сәсеү, клеверҙы, көнбағышты, шәкәр сөгөлдөрөн ҡабаттан сәсергә ярамай); һөрөнтө ерҙе тығыҙлап ҡулланыу (өҫтәлмә уңыш алыу һәм һөрөнтө ерҙе ҡулланыу коэф. күтәреү өсөн аралыҡ культураларын файҙаланыу); махсуслашыу (С.ә. бер хужалыҡ‑биол. төркөмгә ингән бер йәки бер нисә культура м‑н мөмкин тиклем туйындырыу) принциптарына таяналар. Башҡортостанда С.ә. б‑са тикшеренеүҙәр 1912 й. Шишмә а.х. тәж. станцияһында (ҡара: Шишмә тәжрибә‑производство хужалығы) башлана: яҙғы бойҙайҙың уңдырышлылығына төрлө элгәрҙәрҙең тәьҫире өйрәнелә (А.Л.Голодец, Д.С.Смир-нов һ.б.). 40‑сы йй. аҙ. Өфө тәж. баҫыуында (ҡара: Өфө тәжрибә‑производство хужалығы) Д.В.Богомолов һәм М.М.Меринов тарафынан үлән‑баҫыу С.ә. һәм уларҙың тупраҡ уңдырышлылығын тергеҙеүгә йоғонтоһо тикшерелә. 50—60‑сы йй. Ауыл хужалығы институтының тәж. хужалыҡтарында төрлө баҫыу С.ә. төрҙәренә иҡт. һәм агротехник яҡтан баһалау уҙғарыла (Я.И.Ванюков, Ш.Ә.Ғайсин, Д.Ю.Кириллова, Г.Н.Лысак, Х.Ф.Фәйезов һ.б.). 1958—2000 йй. тупраҡтың һәм а.х. культураларының уңдырышлылығына С.ә. һәм даими сәсеүлектәрҙең тәьҫире б‑са тикшеренеүҙәр Миловка уҡытыу‑тәжрибә хужалығының стационар тәжрибәләрендә үткәрелә (Ә.М.Рәхимов, Б.Т.Щербаков, М.Б.Әмиров һ.б.). Баймаҡ тәжрибә‑производство хужалығында үткәрелгән тикшеренеү һөҙөмтәләре (Т.И.Кейекбаев) — иген‑пар‑аралыҡлы С.ә.; “Ҡаҙанғол тәжрибә‑производство хужалығында” (И.П.Юхин) шәкәр сөгөлдөрөнә махсуслаштырылған баҫыу С.ә. юғары һөҙөмтәлелеген күрһәтә. Респ. һөрөнтө ерҙәрҙең ҙур майҙандарын (1 млн га ашыу) сабынлыҡтарға һәм көтөүлектәргә әйләндереү сәбәпле, С.ә. корректировкалау һәм үҙләштереү б‑са эш алып барыла.
Б.Т.Щербаков
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 184
САФ КӨКӨРТ, саф элементтар класы минералы, S. Составында селен һәм теллур ҡушылмалары бар. Агрегаттары бөртөклө, бөрө һымаҡ, онтаҡ, сталактиттар һәм сталагмиттар. Төҫө һары, ҡыҙғылт, һоронан ҡараға тиклем; ялтырауығы ыҫмалалынан алып майлыға тиклем. Ҡатылығы 1—2, тығыҙлығы 2080 кг/м3. С.к. вулкан лаваларынан, эҫе сығанаҡтарҙан һәм газдарҙан, окисланыу зонаһында сульфидтар тарҡалғанда, хайуан һәм үҫемлек организмдары йоғонтоһонда, углеводородтарҙағы көкөртлө водородты һәм гипс‑ангидрит ҡатламдарындағы кальций сульфаттарын тергеҙеү ваҡытында барлыҡҡа килә. С.к. тупланмалары юҡҡа сыға барған нефть ятыштарында тоҙ ҡалҡыуҙарын һалған ҡат‑ҡат битумлы карбонат һәм гипс‑ангидрит ҡатламдарына хас. Углеводородта С.к. булыуы уның сифатын төшөрә. Нефть эшкәрткәндә сығарыла; көкөрт к‑таһы алыу, шырпы, инсектицид, медикаменттар етештереү өсөн, целлюлоза- ҡағыҙ, резина һ.б. сәнәғәттәрҙә ҡулланыла. Респ. платформалы өлөшөндә көкөрт минераллашыуының ҡыуышлы, бөрсөклө, юлаҡлы, массивлы төрҙәре айырыла. С.к. күләме әртә, көңгөр, карбон, девон ултырмаларының айырым ҡатламдарында — 11—14%, линза һәм юлаҡтарҙа 20—35% тәшкил итә. Иң юғары С.к. тупланмаһы Урал алды бөгөлө ултырмаларында (Оло Теләк, Николай‑Ерек, Ишембай, Ҡарлы һ.б. майҙандар) билдәле, унда нефттәге микроҡушылма рәүешендә осрай. Урал аръяғында С.к. сульфид ятыштары буйлап барлыҡҡа килгән окисланған алтынлы мәғдәндәрҙәге ҡатлау һәм линзаларҙа тупланған (Көнбайыш Озёрный баҡыр колчеданы мәғдәндәре ятҡылығы).
В.Н.Никонов
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Фото:
Өфөлә юбилейлы «Газ. Нефть. Технологиялар-2012» күргәҙмәһе асылды
Фото:
Бөгөн Өфөлә «Газ. Нефть. Технологиялар-2012» ХХ халыҡ-ара күргәҙмәһе асылды. Был Рәсәйҙең нефть химияһы тармағындағы иң ҙур сараларҙың береһе. Күргәҙмәне асыу тантанаһында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов, Рәсәй Нефть һәм газ сәнәғәтселәре союзы президенты Геннадий Шмаль, РФ Энергетика министрлығы вәкилдәре һәм башҡалар ҡатнашты.
— Рәсәй газ запасы буйынса беренсе урын биләй, нефть сығарыу буйынса беҙ беренсе тиҫтәгә инәбеҙ. Технологиялар буйынса ғорурланырлығыбыҙ бар, әммә был йүнәлештә тағы эшләргә кәрәк. Сөнки беҙҙең киләсәк — тап ошонда, — тип иҫәпләй Рөстәм Хәмитов. – Беҙҙең республикала бер-бер артлы ҙур ваҡиғалар булып тора. Үткән аҙнала ҙур әһәмиәткә эйә, етди «Ҙур химия» форумы үтте, бөгөн — «Газ. Нефть. Технологиялар». Былар барыһы ла — бер сылбырҙың быуындары.
— Беҙгә яңы күргәҙмә майҙандары кәрәк. Өфөлә төҙөлөш башлағандарҙан күргәҙмә корпустары, проблеманың тиҙ арала хәл ителерен көтәбеҙ, — тип дауам итте республика башлығы. – Беҙҙәге ошондай әһәмиәтле саралар эшендә ҡатнашырға теләүселәр күп.
Рөстәм Хәмитов юбилейлы күргәҙмәлә ҡатнашыусыларҙың барыһына ла газ һәм нефть табыуҙа ғына түгел, иң элек яңы технологиялар, технологик процестар һәм ҡорамалдар уйлап табыу һәм эшләп сығарыуҙа уңыштар теләне.
— Беҙгә был нефть һәм газға ҡарағанда ла нығыраҡ кәрәктер, бәлки, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Башҡортостан Президенты.
РФ Энергетика министрлығының Нефть һәм газ сығарыу һәм транспортлау департаменты директоры урынбаҫары Виктор Антошин әйтеүенсә, нефть-газ комплексын төбәк-ара һәм халыҡ-ара интеграция нигеҙендә генә үҫтерергә мөмкин.
— Күргәҙмәлә ҡатнашыусылар һәм күргәҙмәнең бай эш программаһы был сараны мөһим ваҡиғаға әйләндерер һәм тармаҡ үҫешенә ҙур өлөш индерер, тип ышанам, — тине ул.
Был сарала Рәсәйҙең 30 төбәгенән һәм сит илдәрҙән алдынғы компаниялар ҡатнаша. Улар нефть һәм газ сәнәғәте өлкәһендәге өр-яңы ҡорамалдарын, алдынғы технологияларын тәҡдим итә. Башҡортостан исеменән «Башнефть», «Сода», «Синтез-Каучук», «Каустик», «Газпром нефтехим Салауат», «Туймазы геофизика ҡорамалдары заводы», «Полиэф», «Буринтех», «БР Нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы институты» кеүек предприятиелар сығыш яһай.
Күргәҙмә сиктәрендә киң эш программаһы ла ҡаралған. Алты фәнни-ғәмәли конференция, семинарҙар һәм ҡатнашыусыларҙың презентациялары үтәсәк. Яҡын төбәктәрҙән, шулай уҡ Көнбайыш Себерҙән, Алыҫ Көнсығыштан, яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙән нефть табыу һәм эшкәртеү предприятиеларының 12 меңгә яҡын белгесе күргәҙмә менән танышырға ниәтләй.
«Газ. Нефть. Технологиялар-2012» күргәҙмәһенең ойоштороусылары булып Энергетика министрлығы, БР Хөкүмәте һәм БР Сәнәғәт һәм инновацион сәйәсәт министрлығы ярҙамында Башҡортостан күргәҙмә компанияһы, БР Сауҙа-сәнәғәт палатаһы сығыш яһай.
Күргәҙмә үҙ эшен 25 майҙа тамамлай.


text:
Рөстәм Хәмитов яҙғы сәсеүгә әҙерлек һәм иген баҙарындағы хәл буйынса селектор кәңәшмәһендә ҡатнашты
5 февралдә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов яҙғы сәсеү эштәренә әҙерлек һәм иген баҙарындағы хәл мәсьәләләре буйынса кәңәшмә эшендә ҡатнашты, сараны видеоконференция режимында РФ Хөкүмәте рәйесе Дмитрий Медведев үткәрҙе, тип хәбәр иттеләр төбәк башлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Кәңәшмәне асып, Дмитрий Медведев алдағы аҙнанан илдең Европа өлөшөндә иген баҙарында тауар интервенциялары башланасағы хаҡында әйтте. «Интервенция фонды игенен башҡа майҙансыҡтарҙа – илдең Европа өлөшөндә һатыу тураһына ҡарар ҡабул иттем», — тине Рәсәй Хөкүмәте рәйесе. Әлеге ваҡытта тауар интервенциялары Себер, Урал һәм Алыҫ Көнсығыш округтарында үткәрелә.
Яҙғы сәсеүгә әҙерлек хаҡында һөҙ йөрөтөп, Дмитрий Медведев яҙғы баҫыу эштәрен финанслауға 263,5 миллиард һум аҡса талап ителеүен әйтте. Рәсәй Хөкүмәте рәйесе шулай уҡ Ауыл хужалығы министрлығына, Энергетика министрлығына аграрийҙарҙы яғыулыҡ-майлау материалдары менән ваҡытында тәьмин итеү буйынса саралар күрергә ҡушты.
Кәңәшмәлә Дмитрий Медведев Рәсәйҙең Бөтә донъя сауҙа ойошмаһына инеү шарттарында ауыл хужалығы тармағына дәүләт ярҙамы механизмдарының һөҙөмтәлелеген арттырыу кәрәклеген билдәләне. Рәсәй Хөкүмәте рәйесе хәбәр итеүенсә, ағымдағы йылдан яңы дәүләт ярҙамы механизмы – сәсеү майҙанының һәр гектарын субсидиялау индерелә. Уның һүҙҙәренсә, федераль бюджетта был маҡсаттарға 15 миллиард һумға яҡын аҡса ҡаралған.


text:
Бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереүгә Башҡортостанға федераль субсидиялар күләме 1 миллиард һумдан артты
ӨФӨ, 2014 йыл, 9 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
«Бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереү» ярҙамсы программаны тормошҡа ашырыуға Башҡортостанға федераль субсидиялар күләме 410 миллиондан 1 миллиард 146 миллион һумға тиклем арттырылған. Рәсәй Хөкүмәте «Иҡтисади үҫеш һәм инновацион иҡтисад» дәүләт программаһы сиктәрендә төбәктәргә субсидиялар бүлеүҙә үҙгәрештәрҙе раҫланы. 2014 йылда бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡҡа дәүләт ярҙамы 20 миллиард һумдан ашыу ҡаралған.
Мартта министрҙар кабинеты Рәсәй Федерацияһында теркәлгән бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттарының төбәк территорияһында теркәлгән һаны менән сағыштырма ауырлығына ярашлы 18 миллиард һум самаһы бүлгән.
Яңы документ бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡҡа дәүләт ярҙамын күрһәтеү буйынса сараларҙы финанслауға Федерация субъекттарының конкурс заявкаларын ҡарау һөҙөмтәләре буйынса субсидиялар бүлеүҙә үҙгәрештәрҙе раҫлай.
Бынан тыш, монопрофилле муниципаль берәмектәрҙә халыҡ мәшғүллегенә булышлыҡ итеү буйынса сараларға алынмай ҡалған субсидияларҙы беренсе тәртиптә бүлеү ҡаралған.
Раҫланған субсидиялар Федерацияның 82 субъекты араһында бүленгән.
Ҡабул ителгән ҡарар бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттарына ярҙам итеүсе төбәк программаларының капиталлаштырыуын, финанс ярҙам күрһәтеләсәк ойошмаларҙың һанын арттырға йоғонто яһаясаҡ. Атап әйткәндә, уға крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары ингән.


text:
Биографияһы
Эмили Грин Болч абруйлы адвокат һәм педагог Фрэнсис Вернье Болч ғаиләһендә икенсе бала була. 1889 йылда Брин Мар колледжын тамамлай, шунан ике йыл Парижда Сорбоннала уҡый. Унда Францияның фәҡир ҡатламдарына булышлыҡ итеүгә арналған тикшеренеү үткәрә. АҠШ-ҡа ҡайтҡас, Чикагоның Гарвард университетында уҡыуын дауам итә. Белем алыуҙы 1896 йылда Берлин университетында тамамлай.
Ошо уҡ йылды Уэллсли колледжында уҡыта башлай, ошонда уға 1913 йылда иҡтисад һәм социология профессоры исеме бирелә. Төплө белемле уҡытыусы була, студенттарға материалды аңлайышлы итеп еткерә, шулай уҡ бай тормош тәжрибәһенә эйәлеге, энергиялы булыуы, йәберләнгәндәрҙең хәлен аңлай белеүе менән абруй яулай. Болч ҡатын-ҡыҙҙарға һайлау хоҡуғы бирелеүе, расалар тиңлеге, балалар хеҙмәтен контролдә тотоу, хеҙмәтсәндәрҙең эш хаҡын күтәреү өсөн көрәш хәрәкәттәрендә ҡатнаша. Америка Хеҙмәт федерацияһы эргәһендәге Профессиональ союздарҙың Ҡатын-ҡыҙҙар лигаһы лидеры була. 1910 йылда уның «Ватандаштарыбыҙ — славяндар» (ингл. Our Slavic Felow-CitizensOur Slavic Felow-Citizens) тигән китабы — АҠШ-тағы славян иммигранттарына арналған тикшеренеүе — нәшер ителә.
1915 йылда, Беренсе донъя һуғышы башланып бер йыл үткәс, Болч Америка делегацияһы составында Гаагалағы Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар конгресында ҡатнаша. 1918—1922 йылдарҙа Халыҡ-ара тыныслыҡ һәм азатлыҡ өсөн ҡатын-ҡыҙҙар лигаһының секретарь-казначейы була. 1921 йылда Эмили Болч квакерҙар дини ойошмаһы ағзаһы була. 1926 йылда ул оккупацияланған Гаитиҙа социаль шарттарҙы тикшереү менән шөғөлләнә, Америка хөкүмәтенә ғәскәрҙәрен сығарырға һәм ерҙе төп халыҡҡа милеккә бирергә тәҡдим итә. Икенсе донъя һуғышы барғанда ул ҡасаҡтарға ярҙам итә. 1941 йылда Пёрл-Харборҙы атакалау АҠШ-тың нейтралитеты тураһында Болчтың фекерен үҙгәртә һәм ул илдең һуғышҡа ҡушылыуын яҡлап сыға. Хиросима һәм Нагасаки ҡалаларына атом бомбаһы ташлауҙан һуң ул ядро ҡоралын тыйыу өсөн сығыш яһай.
1946 йылда «тыныслыҡ хаҡына күп йыллыҡ арымаҫ-талмаҫ хеҙмәте өсөн» Эмили Грин Болч Нобелдең тыныслыҡ премияһына лайыҡ була, награданы Джон Мотт менән уртаҡлаша. 1961 йылдың 9 сентябрендә 95-се йәшендә вафат була.


text:
Йәшлеккә әйләнеп ҡайттыҡ9-01-2018, 00:05 // Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт // Баҫып сығарырға
Тамашаны абруйлы ҡунаҡтар — Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Ришат Сәғитов, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Венер Камалов һәм М. Кәрим исемендәге Милли йәштәр театрынан, М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт драма театрынан башҡа актерҙар, йәмәғәт эшмәкәрҙәре, журналистарҙың килеп ҡарауы йәштәргә дәрт өҫтәне.
Спектаклдән һуң тамашасыларҙың коллективҡа рәхмәт һүҙҙәре тураһында айырым әйтергә кәрәктер. Нисек кенә булмаһын, һәр кем үҙенең йәшлеген бер ваҡытта ла онотмай, ул бөтәбеҙ өсөн дә ҡәҙерле. Беренсе саф хистәр, мөхәббәт тойғоһо, эскерһеҙ, сағыу йәшлек – барыһы ла бар “Тиле йәшлек” спектаклендә. “Беҙҙе йәшлегебеҙгә ҡайтарғанығыҙға, көлдөрөп тә, илатып та алғанығыҙға ҙур рәхмәт!” – тине уҡытыусылар, тамашаға килгән ағай-апайҙар. Бына шулай шатлыҡ өләшкән, йәшлеккә ҡайтарған шәп спектакль килеп сыҡты!
Режиссер — театрҙың етәксеһе, М. Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры актеры, йырсы Илнур Лоҡманов менән Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, композитор Ришат Сәғитовтың хеҙмәте лә оло баһаға лайыҡ.


text:
Әфлисун – витаминдар сығанағы
14 июля 2017 йыл | Кәңәштәр
Урта быуат табиптары әфлисундың төрлө өлөштәрен дарыу итеп ҡулланған: Доминик Попарели әфлисунды эсәк ауырыуҙарынан тәҡдим иткән, Рэнсеус - бөйөр ауырыуынан, Лобб иһә әфлисун һутын бәүел ҡыуығында таштар булғанда эсергә ҡушҡан, ул таштарҙы иретә, тип һанаған. Урта быуаттың күп табиптары әфлисун ҡабыҡтарын биҙгәккә ҡаршы тәҡдим иткәндәр. Лазарь Ривнеры (шул ваҡыттағы табип) шундай миҫал килтергән: уның алты ай буйы биҙгәк йонсотҡан бер пациенты көн һайын әфлисун ҡабығын аҡ шарап менән ҡайнатып эсергәндән һуң, бөтөнләй һауыҡҡан. 1757 йылда, Линдтың күҙәтеүҙәре буйынса, зәңге ауырыуына ҡаршы әфлисун һәм лимон һуттарының әһәмиәте ҙур булған.
Әлеге ваҡытта әфлисундың аппетитты асыуы һәм аҙыҡ эшкәртеүҙә ярҙам итеүе иҫбат ителгән. Эс ҡатыу менән йонсоған ауырыуҙарға иртән әфлисун һутын ас ҡарынға йәки кис йоҡлар алдынан эсергә тәҡдим ителә.
Әфлисунда калий, аскорбин һелтеләренең һәм башҡа төрлө витаминдарҙың күп булыуынан гипертоник, атеросклероз ауырыуҙарынан әһәмиәте ҙур. Шулай уҡ тулы кәүҙәле кешеләргә лә тәҡдим ителә. Тик шулай ҙа эс ауыртҡан, гастрит, ашҡаҙандың әселеге юғары булғанда, ун ике эсәк (бөйән) һау булмаған осраҡта был емеште самалы ҡулланыу кәңәш ителә. Иң яҡшыһы – һутҡа яртылаш һыу ҡушып эсеү.
Индира ИШКИНА әҙерләне.
Әлеге ваҡытта әфлисундың аппетитты асыуы һәм аҙыҡ эшкәртеүҙә ярҙам итеүе иҫбат ителгән. Эс ҡатыу менән йонсоған ауырыуҙарға иртән әфлисун һутын ас ҡарынға йәки кис йоҡлар алдынан эсергә тәҡдим ителә.
Әфлисунда калий, аскорбин һелтеләренең һәм башҡа төрлө витаминдарҙың күп булыуынан гипертоник, атеросклероз ауырыуҙарынан әһәмиәте ҙур. Шулай уҡ тулы кәүҙәле кешеләргә лә тәҡдим ителә. Тик шулай ҙа эс ауыртҡан, гастрит, ашҡаҙандың әселеге юғары булғанда, ун ике эсәк (бөйән) һау булмаған осраҡта был емеште самалы ҡулланыу кәңәш ителә. Иң яҡшыһы – һутҡа яртылаш һыу ҡушып эсеү.
Индира ИШКИНА әҙерләне.


text:
Исаак Ньютон
Исаа́к Нью́тон (ингл. Sir Isaac Newton, 1752 йылға тиклем ғәмәлдә булған Юлиан календары буйынса 1642 йылдың 25 декабрендә тыуған, 1727 йылдың 20 мартында вафат булған, йәки Григориан календары буйынса 1643 йылдың 4 мартында тыуған, 1727 йылдың 31 мартында вафат булған) — инглиз физигы, математигы һәм астрономы, классик физикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе; кешелек тарихында «механика фәненең атаһы» тигән маҡтаулы ҡушамат менән танылған бөйөк инглиз ғалимы. «Тәбиғи фәлсәфәнең математик нигеҙе» тигән хеҙмәттә бөтә донъя тартылышы законын һәм механиканың өс законын асып, классик механикаға нигеҙ һала.
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Исаак Ньютон граждандар һуғышы башланыр алдынан, Галилео Галилей үлгән йылда Вульстроп ауылында (ингл. Woolsthorpe, Линкольншир графлығында) хәлле ваҡ фермер ғаиләһендә донъяға килә. Ньютондың атаһы улы тыуғансы выфат була. Малай сирле, ваҡытынан алда тыуа. Бер аҙна ғүмере ҡыл өҫтөндә ҡала, уны суҡындырырға ла баҙнат итмәйҙәр. Әммә малай иҫән ҡала, һәм уға атаһының хөрмәтенә Исаак тип исем ҡушалар. Һаулығы насар булыуға ҡарамаҫтан, ул 84 йыл йәшәй.
Ньютон үҙенең сығышын Шотландия дворяндарынан тип иҫәпләй, әммә тарихсылар уның ата-бабалары 1524 йылда ярлы крәҫтиән булыуҙарын асыҡлай.
1646 йылда уның әсәһе Анна Эйсской (ингл. Hannah Ayscough) 63 йәшлек тол иргә кейәүгә сыға, уларҙың өс балаһы була, һәм унда Исаак ҡайғыһы булмай. Әсәһе яғынан бабаһы Уильям Эйской уның ҡурсалаусыһы була. Бала сағында Ньютон аралашмаусан, йомоҡ һәм һөйләшмәҫ була, китап уҡырға һәм төрлө техник уйынсыҡтар эшләргә ярата: ҡояш сәғәте, һыу сәғәте, тирмән һ.б. Ул үҙен яңғыҙ тип хис итә.
1653 йылда үгәй атаһы үлгәс, уның ҡалған мираҫын әсәһе Исаакҡа яҙҙыра.
1655 йылда Исаакты йыраҡ булмаған мәктәпкә бирәләр, бында ул аптекарь Кларк өйөндә йәшәй. Бында ул үҙенең ғәҙәттән тыш һәләтле булыуын күрһәтә, әммә 1659 йылда әсәһе алып ҡайтып 16 йәшлек үҫмергә йорт эштәрен йөкмәтергә маташа. Тырышыу уңышһыҙ булып сыға — Исаак китап уҡыу һәм төрлө механизмдар төҙөүҙе хуп күрә. Уның һәләтен күреп, уҡытыусылар һәм туғандары Исаактың Кембридж университетында уҡыуын дауам итеүенә ирешәләр.
Уның физика, математика, астрономия өлкәләрендә яһаған асыштары, ҡаҙаныштары һанап бөтөргөһөҙ, һәм улар береһенән-береһе мөһимерәк. Ньютон — механика һәм астрономия фәндәренә теоретик нигеҙ һалыусы. Ул — ғаләмдәге есемдәрҙең үҙ-ара тарту көсө законын, математикала (Г. Лейбниц менән бер дәүерҙә) интеграл һәм дифференциал мөнәсәбәтендәге законсылыҡтарҙы асыусы ла, көҙгөлө телескопты уйлап табыусы ла, оптика буйынса күп кенә эксперименталь хеҙмәттәрнең авторы ла. И. Ньютон, фәндә беренсе булып, яҡтылыҡтың матдәсел, корпускуляр сифатын һәм уның (яктылыктың) бүленү (дисперсик) хасыятын да аса. Ньютон матдәләрҙең сикһеҙ кескенә өлөштәрҙән (атомдарҙан), һуңғыларының артыҡ бүленмәҫ киҫәксәләрҙән торғанлығы тураһында ла ҡараштарын белдерә. И. Ньютонды хаҡлы рәүештә бөйөк һәм мәшһүр ғалим итеп таныткан асыштары механика фәненә ҡарай, әлбиттә. Ул — хәрәкәттең өс атаҡлы законын асҡан ғалим. Шуларҙың беренсеһе — инерция законы; икенсеһе — хәрәкәт күләме менән көс араһындағы тәңҡиллек; өсөнсөһө — йоғонто яһаусы хәрәкәт менән ҡаршы хәрәкәт араһындағы тәңҡиллек. Был һәм башҡа ошондай асыштарҙың әһәмиәте астрономия, физика, механика, математика һ. б. фәндәрнең киләсәктәге үҫеше өсөн генә түгел, бәлки, ғөмүмән донъяның барлыҡ законсаллыҡтарын өйрәнеү өсөн дә тейешле нигеҙ, шулай ук этәргес көс булыуҙа тип һанарға кәрәк.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Акройд П. Исаак Ньютон. Биография — М.: КоЛибри, Азбука-Аттикус, 2011. — 256 б. — ISBN 978-5-389-01754-2.
- Белл Э. Т. Творцы математики — М.: Просвещение, 1979. — 256 б.
- {{книга |автор=Вавилов С. И. |заглавие=Исаак Ньютон |ref=Вавилов С. И.
- Гиззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 1-се китап: Ҡыҫкаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. -Казан. Мәфариф. 2002.ISBN 5-7761-1122-6
- ↑ Berry A. A Short History of Astronomy — John Murray, 1898.
- ↑ Математическая генеалогия — 1997.
- 4 ғинуарҙа тыуғандар
- 1643 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Англияла тыуғандар
- 31 мартта вафат булғандар
- 1727 йылда вафат булғандар
- Лондонда вафат булғандар
- Рыцарь-бакалаврҙар
- Лондон короллеге йәмғиәте ағзалары
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Алфавит буйынса физиктар
- Бөйөк Британия физиктары
- XVII быуат физиктары
- XVIII быуат физиктары
- Алфавит буйынса математиктар
- Бөйөк Британия математиктары
- XVII быуат математиктары
- XVIII быуат математиктары
- Алфавит буйынса механиктар
- Алфавит буйынса астрономдар
- Бөйөк Британия астрономдары
- XVII быуат астрономдары
- XVIII быуат астрономдары
- Кембридж университетын тамамлаусылар
- Ғалимдар хөрмәтенә аталған физик үлсәү берәмектәре
- Алхимиктар
- Натурфилософтар


text:
Телмәр үҫтереүҙә психология фәненең роле.
Башҡорт телен укытыу методикаһы үҙенең үҫешендә психология фәне ҡаҙаныштарына ла нигеҙләнә. Укытыу процесы ике яклы. Унда укытыусы һәм укыусы йәки өйрәтеүсе һәм өйрәнеүсе ҡатнаша. Укыусыларҙың йәш үҙенсәлектәрен өйрәнеү, шуға яраштырып, дидактик материалдың күләмен, йөкмәткеһен билдәләү, укыусылар тарафынан яһалған лексик, грамматик
орфографик, стилистик хаталарҙың сәбәптәрен һәм башкорт теленең мәктәп курсын өйрәнеүҙәге ҡайһы бер ҡыйынлыктарҙы асыклау, укытыуҙың иң ҡулай юлдары психология фәненә нигеҙләнеп өйрәнелә.
Башҡорт теле уҡытыусыһы уҡытыу (өйрәтеү) психологияһының төп нигеҙҙәрен белергә тейеш. Психология фәне уҡыусыларҙың телмәр эшмәкәрлегенең үҫеү юлдарын, йүгерек уҡыу һәм яҙыу, дөрөҫ яҙыу күнекмәәрен, телмәр үҫеше факторҙарын, эстән һөйләү телмәренең ролен өйрәнергә ярҙам итә.
Уҡытыусы уҡыусыларҙың грамматик төшөнсәләрҙе, орфографик һ.б. ҡағиҙәләрҙе үҙләштереү мөмкинлектәрен, күнекмәләрен анализлай белергә, теге йәки был проблемангың иң мөһим өлөшөн күрһәтә алырға тейеш. Теге йәки был методты, алымды, күнегеүҙәр төрөн ҡулланған саҡҡта укыусының ниндәй һәләте үҫә йәки күнегә, йә булмаһа уның ниндәй психологик үҙенсәлегенә таянып уҡытыу (өйрәтеү) процесын хәл итергә тигән максаттан сығыпэш итеү — укытыусыға бик тә мөһим.
Әйтергә кәрәк, уҡыусыларға тәҡдим ителгән эш алымдары (күҙәтеү, күргәнде телдән һәм яҙма хикәйәләү, характеристика биреү, хәтерләү, иғтибарҙы үҫтереү, ишеткәнде хәбәр итеү, инша һәм изложение, күреү һәләтен үҫтереүсе диктант, анализлы күсереп яҙыу, диктант, тәғәйенләнгән тексты ятҡа белеү) теге йәки был фонетик, грамматик, стилистик ҡағиҙәләрҙе нығытыу өсөн генә бирелмәй. Улар икенсе бер мөһим маҡсатты ла күҙ уңында тота, йәғни уҡыусының күреү үткерлеген, күргәнде хәтерендә ҡалдыра алыуын, орфоэпик һәм орфографик күнекмәләрен, тасуири уҡыу һәм телмәр ишетеү һәләтлеген үҫтерә.
Психология уҡытыусыға үҙенең һәр уҡыусыһын, уларҙың психологик үҙенсәлектәрең өйрәнергә, үтелә торған материалды аңлау һәм хәтерләү өсөн уларҙың әҙерлеген асыҡларға ярҙам итә.
Уҡытыуҙын төрлө этабында уҡытыусының психологик күҙәтеүҙәр алып барыуы һәм уҡыусыларҙағы үҙгәреште өйрәнеп тороуы һорала; дәрестә теге йәки был метод һәм алымдарҙы ҡулланыу уҡыусыларҙың һәләттәре үҫеүенә йәки уларҙа ниндәй күнекмәләр барлыҡҡа килеүенә ни дәрәжәә тәьҫир итә, уҡыусы , күпме эшләй ала, эшкә ҡатнашыу дәрәжәһе нисек, фән менән ҡыҙыкһыныуы үҫәме, уның хәтер һәм аң дәрәжәһе, телмәре, уйлай белеү йәки фекерләү дәрәжәһе нисек, уның актив йәки пассив булыуы, анализлай һәм йомғаҡлай белеү һәләте, эшләү темпы нисек, ни өсөн теге йәки был уҡыусы материалды аңламай йәки өйгә эште эшләргә өлгөрмәй һ.б. шундай мәсьәләләр менән уҡытыусы ҡыҙыҡһынып торорға тейеш була.
Дәрестә бирелә торған материал, ҡулланған метод һәм алымдар һәм бирелгән күнегеүҙәр уҡыусыларҙың йәш һәм белем айырмалыҡтарын иҫтә тотоп һайланырға тейеш. Ул метод һәм алымдар уҡыусыларҙың психологик үҙенсәлектәрен, уларҙың фекер эшмәкәрлектәрен һәм ғөмүми үҫеш дәрәжәләрен иҫәпкә алып ҡулланғанда ғына уңышлы һәм максатлы була ала; уларҙың алған белем һәм телмәр күнекмәләре лә ныҡлы була.
Психологтарҙың күрһәтеүенсә, урта йәштәге мәктәп уҡыусыларының үҫеш дәрәжәләрен иҫәпкә алып, киңерәк, катмарлырак материал бирелә, программа һәм дәреслектәр ҙә шуға тура килтереп төҙөлә. Был йәштәге укыусылар абстракт күренештәрҙе сағыштырып карай, текстар өҫтөндә аналитик-синтетик
күнегеүҙәр эшләй беләләр, йомғаклау, һығымта яһарға өйрәнәләр. Шуға күрә укыусыларҙың активыктарын үҫтерерлек проблемалы һорауҙар куйырға, күҙәтеү йәки тикшеренеүҙәренә таянып, үҙҙәре һығымта яһарлык йүнәлеш бирергә тейеш.
Дәрестән тыш эштәр вакытында ла укыусыларҙың шәхси айырмалыктарын, үҙенсәлектәрен иҫтә тоторға һәр бер укытыусыны айырым өйрәнергә кәрәк. Сөнки укыусыларҙың телмәрҙәре төрлөсә.
Туған телгә өйрәнеү ул укыусының үҙ аллы фекер йөрөтөү һәләтен, һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереүҙә, байытыуҙа һәм камиллаштырыуҙа, уның шәхесен һәр яклап үҫтереүҙә һәм формалаштырыуҙа берҙән-бер корал булып һанала. Тел булмаһа, кешенең матди байлыкты етештереү һәләте ә, ижтимағи эшмәкәрлеге лә юк һәм булмаясак та. Кешенең фекерләүе тел сараларынан башка һис мөмкин түгел. Кешенең фекерләү кеүәһе, уй-тойғолары, хистәре һис шикһеҙ тел саралары ярҙамында телмәр аша, йәғни һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр һәм һөйләмдәр менән генә тыңлаусыға еткерелә.
Укытыусы укыусыларҙың грамматик төшөнсәләрҙе, орфографик һ.б. кағиҙәләрҙе үҙләштереү мөмкинлектәрен, күнекмәләрен анализлай белергә, теге йәки был проблемангың ин мөһим өлөшөн күрһәтә алырға тейеш. Теге йәки был методты, алымды, күнегеүҙәр төрөн кулланған сакта укыусының ниндәй һәләте үҫә йәки күнегә, йә булмаһа уның ниндәй психологик үҙенсәлегенә таянып укытыу (өйрәтеү) процесын хәл итергә тигән маҡсаттан сығып эш итеү — укытыусыға бик тә мөһим.
Әйтергә кәрәк, укыусыларға тәңкдим ителгән эш алымдары (күҙәтеү, күргәнде телдән һәм яҙма хикәйәләү, характеристика биреү, хәтерләү, иғтибарҙы үҫтереү, ишеткәнде хәбәр итеү, инша һәм изложение, күреү һәләтен үҫтереүсе диктант, анализлы күсереп яҙыу, диктант, тәғәйенләнгән тексты ятка белеү) теге йәки был фонетик, грамматик, стилистик кағиҙәләрҙе нығытыу әсән генә бирелмәй. Улар икенсе бер мөһим максатты ла күҙ уңында тота, йәғни укыусының күреү үткерлеген, күргәнде хәтерендә калдыра алыуын, орфоэпик һәм орфографик күнекмәләрен, тасуири укыу һәм телмәр ишетеү һәләтлеген үҫтерә.
Укытыусы укыусыларҙың грамматик төшөнсәләрҙе, орфографик һ.б. кағиҙәләрҙе үҙләштереү мөмкинлектәрен, күнекмәләрен анализлай белергә, теге йәки был проблемангың ин мөһим өлөшөн күрһәтә алырға тейеш. Теге йәки был методты, алымды, күнегеүҙәр төрөн кулланған сакта укыусының ниндәй һәләте үҫә йәки күнегә, йә булмаһа уның ниндәй психологик үҙенсәлегенә таянып укытыу (өйрәтеү) процесын хәл итергә тигән максаттан сығыпэш итеү — укытыусыға бик тә мөһим.
Дәрестән тыш эштәр вакытында ла укыусыларҙың шәхси айырмалыктарын, үҙенсәлектәрен иҫтә тоторға һәр бер укытыусыны айырым өйрәнергә кәрәк. Сөнки укыусыларҙың телмәрҙәре төрлөсә.
Туған телгә өйрәнеү ул укыусының үҙ аллы фекер йөрөтөү һәләтен, һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереүҙә, байытыуҙа һәм камиллаштырыуҙа, уның шәхесен һәр яклап үҫтереүҙә һәм формалаштырыуҙа берҙән-бер корал булып һанала. Тел булмаһа, кешенең матди байлыкты етештереү һәләте ә, ижтимағи эшмәкәрлеге лә юк һәм булмаясак та. Кешенең фекерләүе тел сараларынан башка һис мөмкин түгел. Кешенең фекерләү кеүәһе, уй-тойғолары, хистәре һис шикһеҙ тел саралары ярҙамында телмәр аша, йәғни һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр һәм һөйләмдәр менән генә тыңлаусыға еткерелә.
Автор: Юсупова Раузиня Юмабаевна


text:
Әкбәров Закир Насир улы
Закир Насир улы Әкбәров (4 март 1947) — яҙыусы, журналист һәм педагог.
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Закир Насир улы Әкбәров 1947 йылдың 4 мартында Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районы Зәк-Ишмәт ауылында тыуған.
Үҙ ауылында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай, урта белемде Таймаҫ мәктәбендә ала. 1963 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инә. Уны 1968 йылда тамамлай һәм Күмертау (элекке Көйөргәҙе) районы Мораптал урта мәктәбенә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы итеп эшкә ебәрелә.
1969—1970 йылдарҙа армияла хеҙмәт итә. Артабан Мораптал урта мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте, тарих фәндәрен уҡыта, 1972—1977 йылдарҙа тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары булып эшләй. 1977 йылда Закир Әкбәровты Күмертау районы Яҡшембәт урта мәктәбе директоры итеп тәғәйенләйҙәр. Ә 1979 йылда Күмертау район Советы башҡарма комитетының мәғариф бүлеге мөдире вазифаһына тәҡдим итәләр. 1982 йылда Күмертау район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары итеп һайлайҙар.
1985 йылдан алып 1991 йылға тиклем Закир Әкбәров КПСС-тың Күмертау ҡала комитетында яуаплы вазифалар башҡара: пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире, идеология буйынса секретарь, икенсе секретарь.
1991—1994 йылдарҙа Күмертау ҡалаһындағы Ю. Гагарин исемендәге 2-се һанлы интернат-мәктәбе (һуңынан 3-сө Башҡорт республика гимназия-интернаты) коллективына етәкселек итә.
1994 йылда республиканың [[«Кызыл таң»]] гәзитенә үҙ хәбәрсе сифатында эшкә саҡырыла. 1997—2010 йылдарҙа, йәғни хаҡлы ялға сыҡҡансы Күмертау ҡалаһының «Время»-«Заман» (һуңынан «Кумертауское время») гәзитенең баш мөхәррире булып эшләй.
Ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәби ижад менән Закир Әкбәров гәзиттәрҙә эшләгән йылдарында шөғөлләнә башлай. Публицистик мәҡәләләр менән бергә ул сатирик һәм юмористик хикәйәләр, повестар яҙа, улар «Кызыл таң», «Башҡортостан», «Өмет» гәзиттәре, «Ағиҙел», «Тулпар», «Һәнәк», «Чаян» журналдары биттәрендә, әҙәби альманахтарҙа донъя күрә. Авторҙың бер-бер артлы китаптары баҫыла. Үҙенең әҫәрҙәрендә яҙыусы йәмғиәттәге етешһеҙлектәрҙе асып һала, кешеләр холҡондағы кире сифаттарҙан әсе көлә.
Маҡтаулы исемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сорос гранты;
- Хәким Ғиләжев исемендәге премия лауреаты;
- Баязит Бикбай исемендәге премия лауреаты.
Китаптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ил йөген ир күтәрер. Күмертау, 2001;
- Тылсымлы су. Күмертау, 2003;
- Аллам сакласын! Өфө, 2004;
- Шайтан ялчысы. Күмертау, 2007;
- Әрем исе. Өфө, 2007;
- Хикмәтле йорт. Күмертау, 2009;
- Почтальон малае. Күмертау, 2013;
- Әкәмәт утрау. Өфө, 2015;
- И в шутку, и в серьез. Кумертау, 20016.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ф. Фаткуллин. Каләмдәшнең ижади күчтәнәче. — «Кызыл таң», 2003 ел, 16 декабрь;
- Саетгалиев И. Үзебезнең Закир абый. — «Кызыл таң», 2007 ел, 3 март;
- Акбашев К. Елмаю — сәламәтлек билгесе. — «Кызыл таң», 2010 ел, 16 июль;
- Булатова Д. Сатира — етди жанр. Языучы Закир Әкбәров белән әңгәмә — «Тулпар», 2011 ел, № 5;
- Камил Фазлый. «Спонсор сыерыңа» да, үзеңә лә рәхмәт, сатирик! — «Кызыл таң», 2014 ел, 23 август;
- Сөләймәнов Р. Елмайта ла, елата ла. «Башҡортостан уҡытыусыһы», 2015, № 3;
- Тимершин Р. Рухи сәламәтлек сагында. «Әкәмәт утрау» китабына баш сүз.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Писатели земли башкирской. Уфа, 2006 г., стр.25.


text:
Мортаза Рәхимов Әлшәй районына барып ҡайтты
21 сентябрҙә Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов эш сәфәре менән Әлшәй районына барып ҡайтты. Республика башлығы райондың социаль-иҡтисади үҫеше менән танышыуҙы маҡсат итеп ҡуйҙы.
Ғәйнәямаҡ ауылында Мортаза Рәхимов дөйөм белем биреү мәктәбен реконструкциялау барышы менән танышты. Объектты тулыһынса капиталь ремонтлауға 25-30 миллион һум аҡса талап ителәсәк. Мәктәп коллективы менән әңгәмә ваҡытында төбәк башлығы, мәктәпте реконструкциялауҙы финанслау менән проблемалар булмаясаҡ, тип вәғәҙә итте. Яңыртылған мәктәпте яңы йылға файҙаланыуға тапшырырға планлаштырылған. Ремонт ваҡытында балалар ауыл Мәҙәниәт йортонда ике сменала уҡый.
Тавричанка ауылында Башҡортостан Президенты ауыл участка дауаханаһы бинаһын ҡараны. Унда ремонт эштәре тамамланып килә. Медицина учреждениеһы туғыҙ ауыл халҡын хеҙмәтләндерә. Уны реконструкциялауға 13 миллион һум аҡса тотонолған. Бында электр селтәрҙәре системаһы алмаштырылған, һыу үткәргес һәм йылылыҡ трассаһы ремонтланған, заманса медицина ҡорамалдары, мебель һатып алынған. Беренсе ҡатта — участка табиптары һәм белгестәр кабинеттары, икенсе ҡатта 12 койкалыҡ амбулатория урынлашҡан.
Әлшәй районының Линда һәм Ҡырым ауылдары эргәһендә ҡошсолоҡ комплексы урынлашҡан. Мортаза Рәхимов "Башҡортостан бройлеры" ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең беренсе сиратын төҙөү өсөн бүленгән майҙанда булды. Проект буйынса йылына 28 миллион дана инкубатор йомортҡаһы етештереү буйынса инкубатор, бройлер фермалары, йылына 45 мең тоннаға тиклем ҡош ите етештерәсәк цех төҙөләсәк. Ҡошсолоҡ селекцияһы һәм технологиялары буйынса донъя стандарттарына яуап биреүсе комплекс төҙөүгә һәм уны сафҡа индереүгә 1,8 миллиард һум самаһы аҡса инвестицияланасаҡ. 2010 йыл дауамында 25 миллион дана себеш етештереүгә иҫәпләнгән яңы инкубаторҙы файҙаланыуға тапшырыу планлаштырыла.


text:
Башҡорт Википедияһының ирекмәндәр төркөмө рәсми рәүештә донъя кимәлендә танылды
ӨФӨ, 2015 йыл, 16 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Алик Шакиров/.
Сентябрь аҙағында башҡорт ирекмәндәре үҙҙәренең берләшмәһен танытыу өсөн ғариза биргәйне. Ошо көндәрҙә Wikimedians of Bashkortostan User Group 49-сы булып донъялағы шундай төркөмдәр исемлегендә теркәлде һәм ул Рәсәйҙә берәү генә.
«Әлегә беҙ рәсми хат алманыҡ, шулай ҙа уҙған ял көндәрендә башҡорт төркөмөн дөйөм исемлеккә индереүҙәре хаҡында хәбәрҙарбыҙ. User Group статусы беҙгә саралар ойошторған саҡта Викимедианың билдәләрен файҙаланырға, башҡорт телендәге вики-проекттарҙың рәсми вәкилдәре сифатында сығыш яһарға, шулай уҡ Википедияның Башҡортостан менән бәйле башҡа тел бүлектәре волонтерҙарының мәнфәғәттәрен яҡларға хоҡуҡ бирә. Киләһе йылда беҙ берлектәге делегацияның «Викимания 2016» тип аталған донъяуи конференцияға сәфәрен ойошторорға ниәтләйбеҙ. Сара июнь аҙағында Италияла уҙа. Теләк бар, хәҙер аҡса табырға кәрәк», — тип һөйләне Башҡорт Википедияһы администраторы Рөстәм Нурыев.
«Викимедиа РУ» коммерцияға ҡарамаған партнерлығы — Рәсәйҙә ирекмәндәр хәрәкәтенә булышлыҡ итеүсе үҙаллы коммерцияға ҡарамаған юридик берәмек. Айырым дәүләттәрҙә үҙенең устав эшмәкәрлеген тормошҡа ашырған донъялағы 41-се төбәк чаптеры иҫәбенә инә.


text:
Уртаса эш хаҡы республикала – 18371 һум
2012 йылдың ғинуарындағы мәғлүмәттәр буйынса Башҡортостандағы уртаса эш хаҡы 18371 һумды тәшкил итә. Хеҙмәткә яраҡлы граждандар өсөн йәшәү минимумы 5781 һумға еткән. Әлеге ваҡытта иҡтисади йәһәттән әүҙем граждандарҙың өлөшө республикала ике миллиондан аша, тип хәбәр иттеләр БР Халыҡты эш менән тәьмин итеү дәүләт хеҙмәте идаралығында.
БР Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, һуңғы йылдарҙа республикала эшләгән кешеләрҙең хеҙмәт хаҡын арттырыу буйынса системалы саралар күрелә. Шулай итеп, 2011 йылда ғына дәүләт учреждениеларында эш хаҡы – 17,6, ә муниципаль предприятиеларҙа 18 процентҡа артҡан. Бюджет средстволары иҫәбенә дәртләндереүсе түләүҙәр өлөшө 38 процентҡа еткән.
Шул уҡ ваҡытта республикалағы уртаса эш хаҡы Рәсәй буйынса уртаса эш хаҡынан 22 процентҡа ҡалыша. Был күрһәткес буйынса Башҡортостан Волга буйы федераль округы төбәктәре араһында бишенсе урында килә.
Республикалағы эре һәм уртаса предприятиелар буйынса хеҙмәткәрҙәргә түләнгән уртаса эш хаҡы 2011 йылда 19605 һумды тәшкил иткән һәм 2010 йыл менән сағыштырғанда 14,1 процентҡа артҡан.


text:
Фото:
Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты башлығы «Ижтимағи электрон гәзит» уҡыусыларының һорауҙарына яуап бирә
Фото:
27 июндә «Ижтимағи электрон гәзит» (www.i-gazeta.com) сайтында Башҡортостандың Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе Хәлит Мәхмүтовтың онлайн-конференцияһы үтә.
Урындағы ваҡыт менән 11-ҙән 12-гә тиклем «Ижтимағи электрон гәзит» сайтына ингән һәр кеше, «Һорау бир!» бүлегендәге тейешле форманы тултырып, уға мөрәжәғәт итә ала. Төшкө 12-лә һорауҙар ҡабул итеү туҡтатыласаҡ.
Интернет ҡулланыусылар өсөн i-gazeta.com сайтынан видеотрансляция «Башинформсвязь» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең техник ярҙамында бойомға ашырыла.
Комитет башлығының интернет-берләшмә менән аралашыуы Ижтимағи электрон гәзит» сайтында ла, «Башинформ» мәғлүмәт агентлығының яңылыҡтар теҙмәһендә лә сағылыш табасаҡ.
Рендеринг һәм конвертациянан һуң «Ижтимағи электрон гәзит» сайтында онлайн-конференциянан тулы видеоотчет биреләсәк.


text:
Өфөлә республика мәктәптәренең дин өйрәнеүҙе индереүгә әҙерлеге тикшереләсәк
22 августа Өфөлә Мәғарифты үҫтереү институты нигеҙендә «Башҡортостан Республикаһының дөйөм белем биреү учреждениеларының «Дини мәҙәниәттәр һәм донъяуи этика нигеҙҙәре» комплекслы белем биреү курсын индереүгә һәм тормошҡа ашырыуға әҙерлеге» исемле түңәрәк өҫтәл үтә. Унда республиканың Мәғариф министрлығы, Өфө епархияһы вәкилдәре ҡатнашасаҡ.
Сарала республиканың дөйөм белем биреү мәктәптәрендә комплекслы уҡытыу курсын индереүҙең норматив-хоҡуҡи базаһы, белем биреү процесын методик оҙатыу, «Дини мәҙәниәттәр һәм донъяуи этика нигеҙҙәре» курсын тормошҡа ашырыуҙа ата-әсәләрҙең ҡатнашыуы, дөйөм белем биреү системаһының дини ойошмалар менән килешеп эш итеүе һәм башҡа темалар тикшереләсәк.


text:
- Подробности
- Просмотров: 364
ҠЫҢҒЫРАУ СӘСКӘ ҺЫМАҠТАР (Campanulaceae), ике өлөшлөләр ғаиләһе. Яҡынса 40 заты, 800‑гә яҡын төрө билдәле, башлыса Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған. Үлән йәки ваҡ ҡыуаҡтар, һирәкләп ағас һымаҡ үҫемлектәр. Башҡортостанда 2 заттан (ҡыңғыраугөл, ҡыңғырау сәскә) 12 төр үҫә. Күп һәм ике йыллыҡ үләндәр. Һабаҡтары төҙ, ҡаты, мөйөшлө- ҡырлы, яланғас йәки шырт төк м‑н ҡапланған. Япраҡтары ябай, ланцет, йөрәк, йөрәк‑йомортҡа формаһында, бөтөн, шыма ситле йәки киртләсле, сиратлы. Сәскәләре башлыса эре, күк, зәңгәр, күкһел шәмәхә төҫтә, ике енесле, дөрөҫ төҙөлөшлө, яңғыҙар йәки тәлгәштәргә, һеперткеләргә йыйылған. Каса япраҡсаһы тәрән 5 айырсалы. Тажы тоташ япраҡлы, ҡыңғырау йәки көпшә рәүешендә, 5‑кә бүленгән, ҡойолмаусан, һеркәстәре (5) ғәҙәттә таж көпшәһенә беркетелгән. Емешлеге 1, емшәне аҫҡы, ғәҙәттә 3 оялы. Бөжәктәр һеркәләндерә. Емеше — күп орлоҡло ҡумта; орлоҡтары ваҡ, ел ярҙамында тарала. Далала, урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтар араһында, болондарҙа, битләүҙәрҙә, урман ситтәрендә, аҡландарҙа үҫә. Декоратив үҫемлектәр, мал аҙығы үҫемлектәре. Составында алкалоидтар, дуплаусы матдәләр, сапониндар, флавоноидтар бар. Халыҡ медицинаһында файҙаланыла.
Н.В.Маслова
Тәрж. Г.А.Миһранова