text:
Себер
Себер — Көнбайыштан Урал тауҙары менән, көнсығыштан — Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығыш тѳбәктәре, төньяҡтан — Төньяҡ Боҙло океан, көньяҡтан — Рәсәйгә сиктәш дәүләттәр (Ҡаҙағстан, Монголия, Ҡытай) менән сикләнгән Евразияның[1] төньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге бик ҙур географик тѳбәк.
Хәҙерге заманда Себер һүҙе, ҡағиҙә булараҡ, алда аталған географик сиктәрҙәге Рәсәй Федерацияһының территорияһы тип ҡабул ителә, ә тарихи төшөнсә булараҡ, үҙенең йәйрәп ятҡан сиктәре эсенә Себер үҙенең эсенә Ҡаҙағстандың төньяҡ-көнсығышын һәм тотош Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышын да алған.
Себер Көнбайыш Себергә һәм Көнсығыш Себергә бүленә, ҡайһы саҡта Көньяҡ Себер (таулы өлөшөндә), Төньяҡ-Көнсығыш Себер һәм Урта Себер тигән төшөнсәләр ҙә ҡулланыла. Рәсәй составына XVI—XVII быуаттарҙа ингән. Географик Себер майҙаны — 9,8 млн км² (Рәсәй территорияһының 57 % яҡыны).
Географик Себер сиктәрендә йәшәгән халыҡ һаны — 24 757 359 кеше (2016).
Йөкмәткеһе
- 1 Этимологияһы
- 2 Себер образы һәм уның үҙгәрештәре
- 3 Сиктәре
- 4 География
- 5 Халҡы
- 6 Флораһы һәм фаунаһы
- 7 Тарихы
- 8 Ресурстар һәм сәнәғәт
- 9 Иҡтисады
- 10 Сәйәсәте
- 11 Экологияһы
- 12 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 13 Иҫкәрмәләр
- 14 Әҙәбиәт
- 15 Һылтанмалар
Этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Себер» һүҙе килеп сығышының бер нисә фаразы бар. Алтай телдәре төркөмөнә бәйле фараздар:
- «Сибэр/чибэр» — «матур» мәғәнәһен аңлатҡан төрөк (башҡорттар/татарҙар) һүҙе. Мәҫәлән, Сыбаркүл күленең атамаһы татар теленән тәржемә иткәндә «сибәр (матур) күл» тигәнде аңлата. Боронғо төрөктәрҙә Шибир тигән исем таралған булған, мәҫәлән, б. э. VII быуатында йәшәгән һәм ҡытайҙың Суй династияһын ҡыйратҡан атаҡлы ҡаған Шибир-хан Төрөк-шадты ғына иҫкә алайыҡ. Шулай уҡ төрөк телдәрендә (атап әйткәндә, татар телендә) «Себер(ү)» тигән, «һепереү»(«мести»), «буран (һепертмә буран)» тигәнде аңлатҡан һүҙ бар, шулай итеп «Себер» һүҙмә-һүҙ «Буран» тигәнде лә аңлатыуы бик мөмкин.
- «Шибир» — ҡайынлыҡ, шырлыҡ (ҡуйы урман) баҫҡан һаҙлыҡлы урын тигәнде аңлатҡан монгол һүҙе. Сыңғыҙ хан дәүерендә монголдар тайганың урман-дала менән сиктәш өлөшөн шулай тип атаған тигән фараз бар[2].
Ниндәй булһа ла этник төркөм менән бәйле фараздар (улар бөтөнләй этимологияға ҡағылмай тип иҫәпләнә, ләкин ихтималлығы мөмкин тип фаразлана):
- Зоя Яковлевна Бояршинова фаразы буйынса, был термин, теле ҡайһы төркөмгә ҡарағаны бик бәхәсле булған сиртя («сипыр») этник төркөмө исеменән алынған тип һанала. Һуңғараҡ ул хәҙерге Тобольск районында, Иртыш йылғаһы буйында йәшәгән төрөк төркөмөнә ҡарата ҡулланыла башлаған.
- Вячеслав Юрьевич Софронов фаразы буйынса, бөгөнгө көндә себер татарҙары тип йөрөтөлгән төрөк телле этник төркөм менән бәйләргә мөмкин. Үларҙың үҙатамаһы — сибир, автор фекеренсә, «түҙемлек» тигәнде аңлата. бүтән төрлө фекер ҙә бар, «аҫаба» («местные») (ы/ир — ирҙәр, халыҡ, кешеләр; сибе/ү — һибелгән, сәселгән, ергә таратыу; һүҙмә-һүҙ.: «бында таралған [йәшәгән] кешеләр»)[3].
- Владимир Яковлевич Петрухин һәм Дмитрий Сергеевич Раевский фаразлағанса, атама Көнбайыш Себерҙең көньяғынан Төньяҡ Ҡаф тауына, ә һуңынан Урта Иҙел буйына күсеп киткән күсмә ҡәбиләләр, савирҙар (суварҙар) атамаһы менән бәйле булып сыға[4].
«Себер» атамаһының бик ҙур территорияларға таралыуы Иван Яуыз (Грозный) заманында Рус батшалығы яулап алған себер татарҙарының ханлығы баш ҡалаһы Себер атамаһы менән туранан-тура бәйләнгән. Бына Савва Есипов рус йылъяҙмаһынан (Есиповская летопись) өҙөктө уҡыйыҡ: «…пришед в Сибирскую землю … татарове же сего убояшася русских вой много пришествия, избегоша от града своего, иде же прежде сего быть в Сибири сибирскотатарский их городок стольный усть Тобола и Иртыша иже именуемый Сибирь, оставиша его пуста. Рустии же вои придоша и седоша в нём и утвердивше град крепко, иде же бо ныне именуемый Богоспасаемый град Тоболеск.»
XIII быуаттан башлап Себер тип халыҡты ғына түгел, улар йәшәгән биләмәләрҙе лә атай башлағандар. Ошондай мәғәнәлә бындай топоним тәүҙә XIII быуатта йәшәгән иран авторҙарында осрай. Sebur тамғаланышы иң тәүҙә 1375 йылда төҙөлгән Каталон атласында осраған. XV быуатта ижад ителгән йылъяҙмаларҙа Себер ере тип Тобол йылғаһының түбәнге ағымындағы һәм урта Иртыш тирәһендәге ерҙәр аталған.
Әммә «Себер» һүҙен геополитик мәғәнәлә ҡулланыу Иҙел (Волга) йылғаһынан көнсығышта ятҡан бөтөн территорияларын тамғалауға ҡайтып ҡала. 1570 йылда Англия королеваһы Елизавета I-гә яҙған хатында Иван Яуыз (Грозный) үҙен бына нисек атаған: «Псков ғали йәнәптәре һәм Тверь, Чернигов, Рязань, Полоцк ерҙәре кенәзе, рос… (һүҙ киҫәге һаҡланмаған) һәм бөтөн Себер ерҙәре ғали йәнәптәре»
Себер образы һәм уның үҙгәрештәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Айырым региональ топоним булараҡ Себер (Sibir, Sebir) атамаһы текслы һәм картографик сыҡанаҡтарҙа минимум XVI быуаттан теркәлгән (фиксируется). Был топоним ул ваҡытта Иртыштың урта ағымындағы сама менән Себер ханлығы территорияһына (хәҙерге Рәсәй Федерацияһының Свердловск, Силәбе, Төмән һәм Омск өлкәләренә, Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәләренә) тап килгән биләмәләр атамаһы булған. XVII быуат уртаһынан был топонимдың Мәскәү дәүләте контролдә тотҡан Уралдан алып Тымыҡ океанға тиклемге территорияны рус телендә билдәләү өсөн ҡулланылышы теркәлә (фиксируется). XVIII быуат башына Себер тигәндә Урал тауҙарынан көнбайыштағы (Көнгөр һәм Соликамск өйәҙҙәре, Вятка провинцияһы) территориялар күҙ алдына килә. Дөйөм самалап ҡабул иткәндә (примерное восприятие): «дәүләттең тарихи үҙәгенән көнсығышҡа табан аҙ үҙләштерелгән территориялар». XVIII йөҙ йыллыҡ аҙағына ғалим-географтар араһында Урал тауҙары Себерҙең, шулай уҡ империя европа һәм азия биләмәләренең көнбайыш сиге тигән консенсус оформился. 1780-се йылдарҙа Пермь губернияһының барлыҡҡа килеүе (сама менән — Рәсәй Федерацияһының хәҙерге Свердловск һәм Пермь өлкәләре территориялары) был мәсьәләгә буталсыҡ кереткән: Уралды тәбиғи сик итеп ҡабул итеү һаҡланған, ләкин Пермь һәм Тобольск губерналарының административ сиге шулай уҡ күмәк кешенең аңында айырым билдәләнә башлаған. Шулай, XIX быуаттың беренсе яртыһында сәйәхәтселәр һыу айырғыстағы Екатеринбургтан көнбайышҡа «Европа-Азия» билдәһе, ә губерналар сигендә торған административ берәмек билдәһе (символы) Рәсәй (метрополия) һәм Себер (окраина) араһындағы сик билдәһе тип ҡабул ителә. XIX быуат башында возникает деление Себерҙе Көнбайыш Себер һәм Көнсығыш Себер генерал-губернаторлыҡтарына бүлеү барлыҡҡа килгән, һәм был Көнсығыш һәм Көнбайыш Себер образдары популяр практикаһында нығынған. Әммә шул уҡ быуат уртаһында был субрегиондарҙың ҡабул ителгән сиктәре лә хәҙерге заман кешеһе өсөн ғәҙәттән тыш һымаҡ: Себерҙең Көнбайышы — Себер ҡырғыҙҙары өлкәһе (хәҙерге Ҡаҙағстандың көнсығышын, төньяғын, көньяғын һәм үҙәген биләгән тышҡы идаралыҡтың административ берәмеге), ә Себерҙең Көнсығышы — Чукотка, Камчатка һәм Яҡутстан биләмәләре.
Себерҙе күҙ алдына килтереү етди үҙгәрештәр Рәсәй империяһының азия өлөшөндә формалашҡан яңы регион образдары менән бәйле: Амур йылғаһы буйы һәм Уссурийск крайы ҡушылғас, совет ваҡытында уның бер өлөшө булған Төньяҡ-Көнсығыш Себерҙең һәм Яҡутстандың элекке территорияларын Алыҫ Көнсығыш тип атай башлағандар; Пермь һәм Ырымбур (Өфө) губерналарының иҡтисади үҫеше XIX—XX быуаттар сигендә (рубежында) Урал регионы формалашыуға килтергән. 1920-се йылдарҙа дөйөм Себерҙе һәм элекке Рәсәй империяһының азия өлөшөн хәҙергесә күҙ алдына баҫтырыуҙың контурына нигеҙ һалынған: Урал өлкәһе бөтөн Обь йылғаһының түбәнге өлөшөн һәм Иртыш уртаһы буйын (өлкәнең сиктәре хәҙерге Урал федераль округының контурына яҡын) биләгән. Себер крайы Омскиҙан алып Байҡал арты административ территорияларында (уның контурҙары хәҙерге Себер федераль округына оҡшаған) формалашҡан. Себер өлкәләренән айырым булған Ҡаҙаҡ автономияһы барлыҡҡа килеүе уның эсенә ингән территорияларҙы географик ысынбарлыҡ итеп ҡабул итеүҙе талап иткән. Һуңғараҡ совет практикаһы (1930-80-се йй.) башҡасараҡ сиктәр менән эш иткән: ул моментҡа көнсығышта формалашҡан Урал образы тик Свердлов (1934, 1938) һәм Ҡурған өлкәләрен генә үҙ эсенә индергән (1943), Себерҙе Көнбайыш һәм Көнсығыш өлөштәргә бүлеү кире ҡайтҡан, Яҡутстан статусы ғына бәхәсле булып ҡалған. Бындай бүлеү ярым рәсми, сөнки, бер яҡтан, был илде иҡтисади райондарға бүлеүҙә сағылған һәм мәктәптә шулай тип уҡытылған, ләкин, икенсе яҡтан, бөтөн бюрократик практикаға мотлаҡ тәьҫир ҙә итмәгән.
2000 йылда административ практикаға һәм халыҡ алдына сығарылған киңлеккә Рәсәй Федерацияһының азия өлөшөндә, сиктәре 1920-се йылдарҙағы совет ҙур административ берәмектәргә яҡын, федераль округтар төшөнсәһе индерелгән. Был популяр образдарға етди тәьҫир итте: хәҙерге моментта ҙур Төмән өлкәһенең биләмәләрен йыш ҡына Урал регионы тип атайҙар, ә Себер сиктәрен Себер округы сиктәре тип аңлаталар. Был моментта ошо мәсьәлә буйынса бер төрлө фәнни практика юҡ, мәктәптә ойошторолған уҡытыуҙа федераль округтарға бүлеү менән «традицион» иҡтисади райондарға бүлеүгә ҡараш үҙгәреп тора. Һәр конкрет кешенең Себерҙең теге йәки был географик образы хаҡында күҙаллауы уның белем кимәленән, аралашыу әйләнәһенән, һөнәренән, зауығынан, сәйәси ҡарашынан һәм башҡаларҙан тора.
Сиктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Публицист һәм этнограф, «Себер герграфик, этнографик һәм тарихи отношениела колония булараҡ» тип аталған фундаменталь хеҙмәт авторы Николай Михайлович Ядринцев Себерҙең сиктәрен бына шулай билдәләгән[5]:
Себер Азияның бөтә төньяғын биләй, төньяҡта Төньяҡ Боҙло океанға, көнсығышта ул Тымыҡ океанға саҡлы етә, көньяҡта сиктәре Ҡытай империяһы менән, көньяҡ-көнсығышта Рәсәй империяһының урта азия биләмәләре менән тоташа, ә төньяҡ-көнбайышта һәм Себерҙең көнбайышында Рәсәйҙең Европа өлөшөнән Урал һырттары менән бүленгән.
Сибирь занимаетъ весь сѣверъ Азіи и тянется на с. до Сѣвернаго Ледовитаго океана, на востокѣ она достигаетъ до Тихаго океана, на югѣ границы ея составляетъ Китайская имперія, на ю.-в. она граничитъ съ среднеазіатскими владѣніями Россійской имперіи, а на сѣв.-западѣ и на зап. Сибирь отдѣлена отъ Европейской Россіи Уральскимъ хребтомъ
Географик планда Себер Алыҫ Көнсығыштан айырым алына, был төшөнсәгә Урал тауҙарынан алып Төньяҡ Боҙло океанға һәм Тымыҡ океанға ҡойоусы йылғалар һыу айырғысы (Обь, Надым, Таз, Пур, Йәнәсәй, Хатанга, Лена, Индигирка, Колыма йылғалары һәм , Чаны һәм Байҡал күлдәре бассейны сиктәрендә) йәғни Көнбайыш Себер һәм Көнсығыш Себер территориялары ҡарай. Был осраҡта географик яҡтан Себергә Төньяҡ Боҙло океан бассейнына ҡараған Ҡаҙағстан һәм Монголияның ҡайһы бер территорияларын да индереп була. Тарих яғынан ҡарағанда Алыҫ Көнсығыш Себер составына индерелә; географик планда бер нисә референт баҫма ошо ҡарашта тора[6].
Себер Көнбайыш Себергә (Ханты-Мансы автономлы һәм Ямал-Ненец автономлы округтары менән) Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Омск өлкәһе, Томск һәм Кемеров өлкәләре, Алтай крайы (Алтай Республикаһы) һәм Көнсығыш Себергә (Краснояр һәм Байҡал арты крайҙары, Иркутск һәм Амур өлкәләре, Хаҡас, Тыва, Бүрәт һәм Саха-Яҡут Республикалары) бүленә. Шулай уҡ ҡайһы берҙә (тау өлөшөндә) Көньяҡ Себерҙе, Төньяҡ-Көнсығыш Себерҙе, Урта Себерҙе билдәләйҙәр.
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
12 577 400 км² майҙаны булып (Алыҫ Көнсығышты индермәйсә — 10 000 000 км² тирәһе), Себер Рәсәй территорияһының 73,56 % яҡынын тәшкил итә, хатта Алыҫ Көнсығышты алмағанда ла, уның территорияһы донъяла Рәсәйҙән ҡала дәүмәле буйынса икенсе урын биләгән Канаданан ҙурыраҡ. Төп тәбиғи өлкәләре — Көнбайыш Себер, Көнсығыш Себер, Урта Себер, Байҡал күле буйы, Байҡал күле арты, Төньяҡ-Көнсығыш Себер һәм Көньяҡ Себер тауҙары (Алтай, Саян тауҙары).
Себерҙең иң эре йылғалары — Йәнәсәй, Обь, Ангара, Иртыш, Лена, Амур. Иң эре күлдәре — Байҡал, Таймыр һәм Үбсү-Нур.
Миллионлы ҡалалар: Новосибирск, Омск, Красноярск. Иң эре ҡалалар: Төмән, Барнаул, Иркутск, Новокузнецк, Томск, Кемерово, Улан-Удэ.
Себерҙең эске континенталь нөктәләре — Катунь тау һырттарында урынлашҡан Белуха тауы (4509 м), (Алтай тауҙары (Таулы Алтай), ә Алыҫ Көнсығышты иҫәпләһәң — Камчатка ярымутрауында урынлашҡан Ключевская Сопка вулканы (4835 м).
- Географик тикшеренеүҙәр
Себерҙең тәүге картаһы 1671 йылда төҙөлгән. Беренсе (1725—1730) һәм Икенсе Камчатка (1733—1741) экспедициялары — ҡарағыҙ: Витус Ионассен Беринг.
Шулай уҡ ҡарағыҙ: Себерҙе һәм уға сиктәш территориялар һәм диңгеҙҙәр өйрәнеүсе Рәсәй ергиҙәрҙәрен һәм диңгеҙ сәйәхәтселәр тураһында
- Витус Ионассен Беринг
- Семён Иванович Дежнёв
- Игнатий Михайлович Милованов
- Николай Гаврилович Спафарий
- Алексей Ильич Чириков
- Ричард Карлович Маак
- Павел Иванович Небольсин
- Иван (Ян) Дементьевич Черский
- Владимир Клавдиевич Арсеньев
- Фома Матвеевич Августивич
Себер регионын тикшереү менән шулай уҡ сит илдәр сәйәхәтселәре лә шөғөлләнгән:
- Иоһанн Эбергард Фишер
- Жан Шапп д’Отрош
- Иоһанн Георг
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2002 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй Федерацияһының өс Федераль округында — Урал федераль округы, Себер федераль округы, Алыҫ Көнсығыш федераль округы — дөйөм алғанда ~ 39,13 миллион кеше йәшәй, был Рәсәй Федерацияһы халҡының 26,96 % тәшкил итә.
Уралды иҫәпләмәгәндә, Себер һәм Алыҫ Көнсығыш территорияһында 26,144 млн кеше йәшәй (Свердловск һәм Силәбе өлкәләренең күпмелер өлөшө Себер территорияһына инә), һәм был РФ халҡының дөйөм һанының 18,3 % тәшкил итә. Шулай итеп, Себер һәм Алыҫ Көнсығыш халҡының уртаса тығыҙлығы 1 км²-ҡа 2 кеше.
Демография институтының (ГУ-ВШЭ) «2020 Стратегияһы» эшкәртеүе сиктәрендә әҙерләнгән «Рәсәй үҫешендә миграция» докладында һуңғы 20 йыл эсендә (1990 йылдан 2010 йылға саҡлы) Себер һәм Алыҫ Көнсығыш халҡы 2 миллион кешегә кәмегән[8]. Күпселеген был Рәсәй Федерацияһының көнбайыш һәм үҙәк өлөшөнә эске миграция менән бәйләнгән.
Яҡын арала Рәсәй халҡының себер биләмәләренән көнбайышҡа миграцияһында берәй үҙгәреш булыр тигән өмөт юҡ һәм, моғайын, мобиллеге менән айырылып торған хеҙмәт ресурсы булып торған йәштәр өлөшө ҡыҫҡарыу сәбәпле, халыҡтың әүҙем миграцияһы тик 2025 йылға 9 % кәмеүе бар, тип фаразлай Демография институты (ГУ-ВШЭ) ғалимдары[8]. Себерҙең 29 ҡалаһында халыҡ һаны 100 мең кешенән артыҡ[9].
- Халыҡ һаны 200 мең кешенән артыҡ булған себер ҡалалары
Норильск һәм Прокопьевск ҡалалары, депопуляция сәбәпле, исемлектән төшөп ҡалған.
Себерҙең аҫаба халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Себер — халыҡ аҙ йәшәгән территория, ләкин бында тарихи осорҙарҙан бирле төрлө тел төркөмөнә ҡараған халыҡ вәкилдәре йәшәгән. Ҡайһы бер иҫәпләүҙәр буйынса подсчётам[17][18], XVI быуат аҙағына — XVII быуат башына Себер һәм Алыҫ Көнсығыш территорияһында 200 меңгә яҡын кеше йәшәгән.
Бөтөн Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы (2010), Рәсәй Федерацияһының бөтөн территорияһында йәшәгән аҫаба халыҡтарҙың һаны түбәндәгесә баһалана:
Флораһы һәм фаунаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Себер бик күп төрлө зона һәм интразона ландшафттарына эйә, һәм был урындың хайуандар донъяһы төрлөлөгөнә һәм уларҙың һанына тәьҫир итмәйенсә ҡалмай. Себер ландшафттарының һәр береһенә теге йәки был дәрәжәлә үҙенсәлекле хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы хас.
Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына түбәндәге ҡош төрҙәре индерелгән[19]:
- Ҡара торна
- Аҡ башлы сип (үләкһә менән туҡланыусы йыртҡыс ҡош, бөркөттәр ғаиләһенән)
- Туғаҙаҡ (дрофа, көнсығыш-себер подвиды)
- Көсөгән (могильник, ҡош)
- Сапсан (ыласындар ғаиләһенән)
- Биҙгәләк, ҡарһаҡ туғаҙаҡ (стрепет, үҫемлек менән туҡланыусы күсмә ҡош)
- Кәкресуҡыш көйөлдө (тонкоклювый кроншнеп, һаҙлыҡ ҡошо)
Һөтимәрҙәр:
- Алыҫ Көнсығыш леопарды
- Даурия терпеһе (ҡолаҡсан терпе)
- Осло ҡолаҡ ярғанат (остроухая ночница)
- Йылға ҡондоҙо, көнбайыш себер подвиды
- Амур юлбарыҫы
- Алғы Азия леопарды
- Ирбис-бесәй (Үҙәк Азия тауҙарында йәшәүсе эре бесәй төрө)
үҫемлектәр[20]:
- Байҡал елбәҙәге, елбәгәйе (ветреница байкальская, үлән)
- Кескәй мегадения
- Эре сәскәле ... (башмачок крупноцветковый)
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо период (б. э. т. VIII быуаттан — б. э. V быуатына саҡлы)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Себер территорияһында Хунну, Таншихая империяһы кеүек төрөк, чжурджен һәм монгол халыҡтарының дәүләттәре булғаны билдәле.
Урта быуаттар периоды (б. э. V — XV быуаттары)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Себер территорияһында кешелек тарихында билдәлелек алған ҙур империялар барлыҡҡа килгән — Бөйөк Төрөк Ҡағанаты (5 — 8 быуаттар) һәм Сыңғыҙ хан империяһы (13-14 быуаттар). Был дәүләттәрҙең иң юғары үҫеше периодында (576 йыл) — Төрөк ҡағанаты өсөн төрөктәр Көнсығышта Ҡытайҙы яулап алған һәм Көнбайышта, Ҡырымда, Византия армияһын ҡыйратҡанда, ә көньяҡта Аҡ һунндарҙы (Эфталиттарҙы) юҡ итеп, Сасанид Иранын буйһондорған осорҙа Себер тулыһынса шул дәүләттәрҙең составында булған. 13 быуатта Сыңғыҙ хан, монгол һәм төрөк халыҡтарын берләштереп, 576 йылғы төрөк Ҡағанаты батырлығын ҡабатлаған. 607 йылда, Көнсығыш Төрөк Ҡағанаты власть башына төрөк армияһы башында Ҡытайға еңеүсе сифатында баҫып ингән Себер хан (Шибир-хан Төрөк-шад) килгән.
Рустарҙың Себергә үтеп инеүе бик боронғо дәүерҙәргә барып тоташҡаны киң билдәле. Новгородлыларҙың IX быуатта уҡ Аҡ диңгеҙҙән Югор шары боғаҙына саҡлы һәм унан да ары, Кар диңгеҙенә саҡлы, барғаны тарихсыларға билдәле. Бындай диңгеҙ сәйәхәттәре тураһындағы йылъяҙма мәғлүмәт 1032 йылға ҡайтып ҡала, һәм был рус тарихнамәһендә Себер тарихының башы булып һанала. Артабанғы дәүерҙәрҙә, Югор шарына ҡиммәтле тиреләр алып ҡайтыу маҡсатында, новгородлылар регуляр рәүештә йөҙөүҙәр ойошторған. Новгородлы Андрийҙың 1139 йылда, сауҙа маҡсаты менән, Обь йылғаһы буйҙарына йөҙөп барыуы һәм унан ҡиммәтле йәнлек тиреләре тейәлгән ҙур йөк алып ҡайтыуы тураһында тәүге иҫкә алыу ҙа билдәле. Обь йылғаһы тамағында рус сауҙагәрҙәре, үҙ тауарҙарын себер йәнлек тиреләренә алмаштырып, сауҙа (торг) ойошторған рус тораҡ пункты (поселение) ла булған. Айырым алғанда, ғалим Кызласов Леонид Романович «Себерҙең боронғо ҡалалары» хеҙмәтендә XII — XIII быуат баштарында рус сауҙагәрҙәренең ваҡыты-ваҡыты менән Себергә, Йәнәсәй йылғаһына, Ҡырғыҙ ҡағанаты ҡалаларына саҡлы [21] үтеп ингәнлеге тураһында яҙған. Профессор Кызласов раҫлауынса, урта быуаттар Себеренең (ул саҡта Мәскәү Русе составында, әлбиттә, булмаған) төп сауҙа үҙәктәре булып бөгөнгө көнгә килеп етмәгән, юғалған Грустина һәм Серпонов ҡалалары булған.[22].
XV—XVII быуаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1483 йылда Иван III ҡушыуы буйынса мәскәү «һыу караптары ғәскәренең» («судовой рати») Көнбайыш Себергә ҙур походы ойошторола. Пельм (Свердловск өлкәһе Гарин районы) эргәһендә вогулдарҙы (мансы) ҡыйратып, ғәскәр Тобол ҡушылдығы Тавда йылғаһы, һуңынан Тура һәм Иртыш йылғалары буйлап, Иртыштың Обь йылғаһына ҡойған еренә тиклем барып еткән. Был поход һөҙөмтәһендә вогул кенәздәренең Бөйөк Мәскәү кенәзлегенән вассал бойондороҡлолоғо барлыҡҡа килгән һәм Иван III Бөйөк Югор кенәзе, Кондин һәм Обдор кенәзе тигән титулдарға лайыҡ булған[23].
Алтын Урҙа тарҡалғас, 1495 йылдар тирәһендә, урындағы Тайбуғ кенәз тоҡомдары – тайбуғиндар һәм сыңғыҙсылар нәҫеленән булған Мөхәммәт Шейбани хан тоҡомдары – шейбанидтар араһында власть өсөн даими көрәш барған биләмәләрҙә Себер ханлығы барлыҡҡа килгән. 1555 йылда Себер ханлығы Рус батшалығы составына ингән — тайбуғин ырыуы хакимдары Едигер хан һәм уның туғаны Бекбулат Иван Яуыз (Грозный) батшаға подданлыҡҡа алыуын үтенеп мөрәжәғәт иткән һәм уның ризалығын алғас, ҡиммәтле тиреләр менән яһаҡ түләй башлай («рәсми властар», яһаҡ йыйған һәм Себер ханлығында күпмелер ваҡыт дауамында үҙҙәрен башҡа бер төрлө лә күрһәтмәгән).
1563 йылда үзбәк хакимының улы — шейбанид Күсем хан — дәүләт түңкәрелеше ойошторған һәм властҡа килгән. Баштараҡ ул Рәсәй дәүләте менән вассаллыҡ мөнәсәбәттәренә таянған, ләкин 1572 йылда, Ҡырым ханлығы хакимының Мәскәүгә поход ойошторғаны менән файҙаланып, ул был мөнәсәбәттәрҙе өҙгән һәм Рус батшалығына ҡаршы хәрби хәрәкәт башлаған.
1581 йылда Ермак Тимофей улы етәкселегендә 800 казактан торған отряд Көнбайыш Себергә походҡа йүнәлгән. 1582 йылдың 26 октябрендә отрядом отряды Себер ханлығы баш ҡалаһы Искер ҡалаһын яулап алған. 1583 йылда Ермак отрядына 300—400 һуғышсыһы менән кенәздәр Болховский һәм Глухов ҡушылған. 1585 йылда урындағы кешеләрҙең казактар лагерына һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә, Ермак, йылғаға батып, һәләк булған; Себергә ҙур булмаған ғәскәре менән воеводалар Василий Сукин, Иван Мясной килгән. Улар, Чинги-Турға килеп еткәс, 1586 йылда Төмән ҡалаһына нигеҙ һалғандар. 1585 йылда воевода Мансуров Иртыш йылғаһы буйында Аҡ Урҙа территорияһында ҡаласыҡҡа нигеҙ һалған. 1591 йылда кенәз Кольцов-Мосальский Күсем хандың ғәскәрен тулыһынса ҡыйратҡан. Тап Рус батшалығы осоронда Себерҙе үҙләштереү башланған, ҡала-ҡәлғәләр: Төмән (1586), Тобольск (1587), Берёзово (Ханты-Мансы автономлы округ) Берёзов һәм Сорғот (1593), Тара (1594), Мангазея (1601), Томск (1604), Кузнецк (хәҙер Новокузнецк) (1618), Красноярск (1628) төҙөлгән.
Яңы ерҙәрҙе үҙләштереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күп кенә тикшеренеүселәр фекеренсә, башланғыс үҙләштереү осоронда (XVI—XVII быуаттарҙа) Себерҙә, Көньяҡ далалары кеүек, Рәсәй халҡы аҙ йәшәгән — тәүге юл һалыусылар (первопроходцы) ултыраҡ тормошҡа яраҡлы ерҙәргә килгәндәр һәм территорияларҙа нығынғандар (закрепляли). Рус подданныйлығын ҡабул иткән ҡәбиләләргә уларҙы һуғышсан күршеләрҙән һаҡлау һәм түләнгән яһаҡ дәүмәлен кәметеү вәғәҙә иткән. Урындағы абориген халыҡ, аҙ һанлы булһа ла, оҙайлы ваҡыт эсендә рустарҙан һан буйынса күберәк булған (рустар тип тәүге юл һалыусыларҙы, дөрөҫөрәге, казактарҙы атағандар), әммә уларҙың ҡоралы ла, тәжрибәле ғәскәре һәм хәрби начальниктары ла булмаған.
Биләгән территорияларҙы үҙләштереүҙең һәм нығыныуҙың нигеҙе булып острогтар системаһы — артабанғы экспансия базаһы булып хеҙмәт иткән нығытылған тораҡ пункттар торған. Шул ваҡытта, бәйләнеш булмағанлыҡтан (мәҫәлән, Обь буйынан Мәскәүгә саҡлы бер нисә ай барырға кәрәк булған, һәм өҫтәүенә бәйләнеште йыл әйләнәһе дауам итеү мөмкин булмаған) Рәсәйҙең Себерҙе үҙләштереүе Бөйөк Себер һыу юлы, йәғни Тобол, Иртыш, Обь, Йәнәсәй йылғалары аша алып барылған. Рәсәй менән даими бәйләнеш юҡлыҡтан, урындағы воеводалар ҙур власҡа эйә булғандар һәм йыш ҡына башбаштаҡлыҡтар ҡылған, шуның һөҙөмтәһендә острог гарнизондары баш күтәргән. Бер нисә воевода вазифаһынан төшөрөлгән, әммә һуңынан баш күтәреүеләр ҡаты язаға тарттырылған. Рустарҙың төп маҡсаты ҡиммәтле тире (соболь) булған, буйһондоролған ҡәбиләләр ҡиммәтле тире менән яһаҡ түләргә тейеш булған. Воеводаларға яһаҡ түләүселәргә ҡаты талаптар түгел, яғымлы мөнәсәбәттә булырға” (обходиться с ясачными ласково, а не неволею и не жесточью.) тигән күрһәтмә бирелгән[24] Яһаҡ батшаға хеҙмәт итеү тип һаналған, һәм уны түләүсе “ғали йәнәптәренән түләү” (государево жалованье) — балта, бысҡы, энә, туҡыма алған. Воеводалар яһаҡ кешеләрен казактар һәм сәнәғәтселәр (промышленниктар) башбаштаҡлығынан яҡларға тейеш булған. Ғәмәлдә, күп воеводалар яһаҡты батша ҡаҙнаһына ғына түгел, үҙенекенә лә йыйған. Нигеҙҙә уларҙың ҡомһоҙлоғо арҡаһында аҫаба халыҡ баш күтәргән һәм острогтарға, монастырҙарға һәм башҡа рустар йәшәгән тораҡ пункттарына һөжүм иткәндәр. Тәүге күсеп килеүселәр артынан үҙләштереүҙең ьағы бер тулҡыны — Себергә крәҫтиәндәрҙе күсереү дәүләт инициативаһы менән башҡарылған, сөнки острог гарнизондары аҙыҡ-түлеккә мохтаж булған, ә уны килтереү өсөн юл булмаған. Крәҫтиәндәр, урындағы халыҡтың һөжүменән, төрлө юлбаҫарҙарҙан һаҡланыу маҡсатында острогтар эргәһенә килеп ултырған. Бына шулай, һуңғараҡ себер ҡалалары булып киткән, беренсе ҙур тораҡ пункттар барлыҡҡа килгән. Биләмәләрҙе үҙләштергәндә аҫаба халыҡтың мәнфәғәттәре иҫәпкә алынған.
Крәҫтиәндәр “тик буш урындарға ғына ултырырға, ә яһаҡ биләмәһенә эйә булмаҫҡа тейеш, (ә кемдәр) яһаҡ кешеләренең биләмәләрен талай, ҡамсы менән һуҡтырып, ҡаты язаларға” («селиться только на порозжих местах, а ясачных угодий не имать, [а тех, кто] у ясачных людей угодья пустошает, сбивати долой и бить кнутом нещадно.»)[25]
XVI быуатта Себер Илсе (Посол) приказы тарафынан идара ителгән, 1596—1599 йылдарҙа себер эштәре менән дьяк Варфоломей Иванов чете [26], ә 1599 йылдан — Ҡазан Һарайы Приказы . 1615 йылда уның составында, 1637 йылда үҙ аллы административ берәмеккә бүленеп сыҡҡан, махсус Себер приказы барлыҡҡа килгән. Ул 1763 йылға саҡлы себер эштәре менән шөғөлләнгән.[27]. Һуңғараҡ Себер, хатта Себерҙә йәшәп тә ҡарамаған, ә ерҙәр менән идара итеүҙе үҙҙәренең уполномоченныйҙарына тапшырып ҡуйған, тәғәйенләнгән генерал-губернаторҙар тарафынан идара ителгән[28]. XIX быуат башында Н. А. Бестужев Себерҙе колония түгел, ә «Рәсәй халыҡтары үҙләштергән колониаль ил» тигән. Декабрист Гавриил Степанович Батеньков үҙ заманындағы Себерҙе, унда кешеләрҙең аҙ йәшәүенә һәм уның тәбиғи сеймал ресурстары эксплуатацияланыуына күрһәтеп, типик колония тип атаған[29]. Михаил Михайлович Сперанский инициативаһы буйынса, Себер менән идара итеүҙе үҙгәртеүгә йүнәлтелгән Себер Уложениеһы ҡабул ителгән.
1795 йылда 595 мең рәүиз йәне иҫәпләнгән (1200 мең тирәһе кеше). 1840 йылда Тобольск һәм Томск губерналарында 1294,7 мең кеше йәшәгән, шулар араһында 67,4 мең һөргөнгә оҙатылған кеше. 1845—1855 йылдарҙа, 1843 йылдың 8 апрелендәге Себерҙе үҙләштереү менән бәйле крәҫтиәндәрҙе күсереүҙе ойоштороу тураһындағы Бойороғона ярашлы, 90,6 мең крәҫтиән күскән. XIX быуат уртаһында себер өлкәселәре (сибирское областничество), айырым алғанда, Николай Михайлович Ядринцев «Себер колония булараҡ» тигән ентекле монография яҙған[5]. Крепостной хоҡуҡ бөтөрөлгәндән (отмена) һуң, бында ирекле ерҙәр булғанлыҡтан, Себергә ерһеҙ крәҫтиәндәр күсерелә башлай. Халыҡ һаны Себерҙә бигерәк тә «алтын лихорадкаһы» тигән периодта артҡан. Халыҡ һаны һөргөнгә ебәрелгәндәр һәм каторжандар иҫәбенә артҡан — шулай, XIX быуат дауамында Себергә 1 миллионға яҡын кеше ебәрелгән[30]. Халыҡ һаны артһа ла, XIX быуат аҙағында Себер һаман да Рәсәйҙең башҡа өлөшөнә етерлек интегрирланмаған булған, һәм был фактты замандаштар яҡшы аңлаған. Шулай, 1885 йылда Григорий Николаевич Потанин: «Ысынлап та, был ике рус территорияларында идара итеү системаһында берҙәмлек урынлаштырып, Себерҙе Европа Рәсәйе менән бер бөтөнгә килтереү — был Себерҙе тулыһынса рус иленә һәм беҙҙең дәүләт организмының органик өлөшөнә әйләндереүҙең иң тәүге ихтыяжы» тип яҙған[28].
XX быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1918 йылдың июненән сентябренә саҡлы — совет власын ҡолатыу һәм Себер республикаһы һәм Ваҡытлы Себер хөкүмәте (Вологодского) төҙөлгән. 1920 йылдан 1921 йылға саҡлы большевиктар идара иткән Себерҙең административ үҙәге Омск ҡалаһы булған, ләкин һуңғараҡ уның функциялары яҡындағы Новониколаевск (Новосибирск) ҡалаһына күскән[31].
XXI быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2010 йылға ҡарата Себерҙең өс ҡалаһы — Томск, Енисейск һәм Иркутск — «тарихи тораҡ» тигән рәсми статусҡа эйә[32]. Элегерәк тарихи тораҡ статусына эйә булған Красноярск был дәрәжәһен 2010 йылда юғалтты[33].
Ресурстар һәм сәнәғәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Себер ресурстарға бай, һәм уның территорияһында: дөйөм рәсәй ҡурғаш һәм платина запастарының 85 %, күмер һәм молибдендың 80 %, никелдең 71 %, нефттең (ер майының) 89 %, газдың 95 %, баҡырҙың 69 %, көмөштөң 44 % һәм алтындың 40 % тупланған[34].
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Геологтар фекере буйынса, Себер һәм Алыҫ Көнсығыш ер ҡуйынында тулыһынса өйрәнелмәгән иҫ киткес күп файҙалы тәбиғәт байлыҡтар ята[35][36]. Мәҫәлән, «Газпром» ААЙ-ы рәсми сайтындағы мәҡәләлә былай тиелгән:
«Көнсығыш Себер һәм Алыҫ Көнсығыш Рәсәй Федерацияһының 60 % биләй. Көнсығыш ҡоро ерҙәрендәге газдың суммар ресурсы 52,4 трлн м³ , шельфтың — 14,9 трлн м³ тәшкил итә. Шуның менән бергә, региондағы газ потенциалының геологик яҡтан өйрәнелеүе сиктән тыш түбән һәм ҡоро ер өсөн 7,3 % һәм шельф өсөн 6 % тәшкил итә…»[37].
Сәйәсәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1850-се йылдар уртаһында — XX быуат башында себер интеллигенцияһы араһында үҙидаралыҡты киңәйтеүгә йүнәлтелгән йәмәғәт-сәйәси ағым эш иткән. Был хәрәкәт СССР тарҡалғандан һуң яңынан тергеҙелгән.[38][39]
Экологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәйҙең экологик яҡтан иң бысраҡ ҡалаларының (иң ҡурҡынысын, Норильск ҡалаһын индереп) күпселеге Себерҙә урынлашҡан. Региондың алты ҡалаһы — Новокузнецк, Ангарск, Омск, Красноярск, Братск һәм Новосибирск — атмосфераға ташланмаларҙы 12 миллионлы Мәскәү ҡалаһынан күберәк сығара. Экологик неблагополучиеның төп сәбәбе — 1950—1960-сы йылдарҙан себер ҡалаларында гигант «бысраҡ» производстволар — металлургия, йылылыҡ энергетикаһы, целлюлоза сәнәғәтен - урынлаштырыу. 1970-се йылдарҙан уҡ регион ҡалаларында тәүлеккә уртаса 3,7 тонна сәнәғәт ҡалдыҡтары бүленеп сыға ине, сағыштырыу өсөн - Рәсәйҙең үҙәк ҡалаларында тәүлегенә 0,7 тонна выбросов[40]. Әммә Себерҙең сәнәғәт үҙәктәренән алыҫ байтаҡ өлөшөндә яҡшы экологик обстановка һаҡлана, һәм был регион тәбиғәтенең күп өлөшө тейелмәгән булыуына бәйле.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рәсәйҙең Азия өлөшө
- Көнсығыш Себер
- Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышы
- Көнбайыш Себер
- Себер халыҡтарының телдәре
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хади Атласи. История Сибири
- Габдельбар Файзрахманов. Взаимоотношения Сибирского и Казанского ханств
- Сибирская советская энциклопедия, тт. 1—4. Новосибирск, 1929—1932.
- Историческая энциклопедия Сибири: в 3 т. / Гл. ред. В. А. Ламин. Новосибирск: Ист. наследие Сибири, 2009.
- Словцов П. А. История Сибири. От Ермака до Екатерины II. М., 2006. 512 с — ISBN 5-9533-1139-7
- И. Супоницкая. Колонизация земель: Сибирь и американский Запад (вторая половина XIX в.) // Одиссей: Человек в истории. — М.: Наука, 1989, с. 219—240
- Р. Маак. Путешествие на Амур, совершенное по распоряжению Сибирского отдела Императорского Русского географического общества в 1855 году. — СПб., 1859. — 578 с., 1 л. ил.
- Фишер И. Е. Сибирская история с самого открытия Сибири до завоевания сей земли российским оружием, сочиненная на немецком языке и в собрании Академическом читанная членом Санкт-Петербургской Академии наук и Профессором древностей и истории, так же членом исторического Геттинского собрания Иоганном Ебергардом Фишером. — Санкт-Петербург: при Императорской Академии наук, 1774. — [2], 631 с.; 2 л. карт.
- Сибирь на wikiway.com
- Шишкин В. И. Государственное управление Сибирью в конце XIX — первой трети XX в. // Власть и общество в Сибири в XX веке. Сб. науч. статей / Науч. ред. В. И. Шишкин. Новосибирск, 2010. С. 3-36.
- Шишкин В. И. На путях реформ // Сибирь в лицах. Новосибирск: ИНФОЛИО-пресс, «МАСС-МЕДИА-ЦЕНТР», 2001. С. 86-107.
- Dyaryusz więzienia moskiewskiego miast i miejsc spisany przez Adama Kamieńskiego. // Warta. Książka zbiorowa ofiarowana księdzu Franciszkowi Bаżyńskiemu proboszczowi przy kościele św. Wojciecha w Poznaniu na Jubileusz 50-letniego kapłaństwa w dniu 23. kwietnia 1874. оd jego przyjaciól i wielbicieli. (S popiersiem Jubilara.). W Poznaniu. 1874. S. 378—388. (пол.)
- Alan Wood (ed.), The History of Siberia: From Russian Conquest to Revolution. London, Routledge, 1991.
- Steven G. Marks, Road to Power: The Trans-Siberian Railroad and the Colonization of Asian Russia, 1850—1917. London, I.B. Tauris, 1991.
- James Forsyth, A History of the Peoples of Siberia: Russia’s North Asian Colony, 1581—1990. Cambridge, Cambridge University Press, 1994.
- Nicholas B. Breyfogle, Abby Schrader and Willard Sunderland (eds), Peopling the Russian Periphery: Borderland Colonization in Eurasian history. London, Routledge, 2007.
- Igor V. Naumov, The History of Siberia. Edited by David Collins. London, Routledge, 2009 (Routledge Studies in the History of Russia and Eastern Europe).
- Информационный портал о Сибири — Сибирь-Инфо.рф: описание регионов СФО, достопримечательности, сибирские новости
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сибирь // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Сибирский Федеральный округ в деталях — сибирь-инфо.рф
Категория:Себер Категория:Алыҫ Көнсығыш тарихы
Категория:Рәсәй географияһы
- ↑ Географическая энциклопедия Сибирь.
- ↑ Сибирк — сайт о Сибири
- ↑ В. Софронов Тобольский хронограф, ч.1, Новосибирск, 1993
- ↑ Петрухин, Раевский, 2004, с. 198
- ↑ 5,0 5,1 Ядринцев Н. М. Сибирь как колония в географическом, этнографическом и историческом отношении / Под ред. Н. Н. Покровского — 3-е изд. — Новосибирск: НИЦ "Сибирский хронограф", 2003. — 556 б. — ISBN 5-87550-007-7.
- ↑ Сибирь // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.); «Географический очерк страны». Цитата: «Под именем С. в обширном смысле этого слова понимаются все азиатские владения России, за исключением Закавказья, Закаспийской обл. и Туркестана».
- ↑ Народная энциклопедия городов и регионов России «Мой Город»
- ↑ 8,0 8,1 Население Сибири и Дальнего Востока сократилось за 20 лет на 2 млн человек — исследование
- ↑ Данные Росстата на 1.1.2008
- ↑ Численность населения по муниципальным районам и городским округам Новосибирской области на 1 января 2016 года и в среднем за 2015 год. Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 март 2016. 19 март 2016 тикшерелгән.
- ↑ Численность населения Омской области (на 1 января 2016 года; тысяч человек). Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 апрель 2016. 4 апрель 2016 тикшерелгән.
- ↑ Оценка численности постоянного населения по муниципальным образованиям Красноярского края на 1 января 2016 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 апрель 2016. 3 апрель 2016 тикшерелгән.
- ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 13,6 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2015. 6 август 2015 тикшерелгән.
- ↑ Предварительная оценка численности постоянного населения Томской области на 1 января 2016 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2016. 3 февраль 2016 тикшерелгән.
- ↑ Численность населения муниципальных образований Кемеровской области на начало года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 апрель 2016. 2 апрель 2016 тикшерелгән.
- ↑ 16,0 16,1 16,2 16,3 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
- ↑ Никитин Н. И. Сибирская эпопея XVII века: Начало освоения Сибири русскими людьми — М.: Наука, 1987. — Б. 7.
- ↑ Скобелев С. Г. Демография коренных народов Сибири в XVII—XX вв. Колебания численности и их причины // Сибирская заимка. — 2002. — № 3.
- ↑ Красная книга России
- ↑ Редкие растения Сибири и Дальнего Востока
- ↑ А. Буровский, Д. Верхотуров Покорение Сибири: Мифы и реальность.
- ↑ Кызласов Л.Р. Загадка Грустины и Серпонова, торговых городов средневековой Сибири.
- ↑ Каргалов В. В. Московские воеводы XVI—XVII вв.
- ↑ Шерстова Л. И. Русские и аборигены Южной Сибири: евразийская основа этнокультурных контактов // Сибирский плавильный котёл: социально-демографические процессы в Северной Азии XVI — начала XX века. Новосибирск: Сибирский Хронограф, 2004
- ↑ Клеандрова В. М., Колобов Б. В., Кутьина Г. А. и др. Законодательство Петра I. М.: Юрид. Лит., 1997, с. 423.
- ↑ Гаврила Успенский. «Опыт повествования о древностях русских». Харьков, 1818 стр. 309
- ↑ Образование, структура и штаты Сибирского приказа XVII века
- ↑ 28,0 28,1 Г. Н. Потанин. Завоевание и освоение Сибири
- ↑ М. В. Шиловский. Роль государства в развитии производительных сил Сибири во второй половине XIX — начале XX века: к постановке проблемы
- ↑ Искитимский лагерь. Вместо предисловия
- ↑ Соскин В. Л., Буторина В. П., Посадков А. Л. Партийное руководство развитием художественной культуры Сибири (1917—1928 гг.) // Художественная культура и интеллигенция Сибири (1917—1945 гг.). — Новосибирск: Наука, 1984. С. 3—42.
- ↑ Приказ N 418/339 "Об утверждении перечня исторических поселений". Министерство культуры Российской Федерации, Министерство регионального развития Российской Федерации (29 июля 2010 г.). 7 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ Приказ Министерства культуры Российской Федерации, Министерства регионального развития Российской Федерации от 29 июля 2010 г. N 418/339 г. Москва "Об утверждении перечня …
- ↑ Сибирь. Инфо — «Географическое положение, население Сибири»
- ↑ Реферат на сайте Allbest.Ru: «Западносибирская низменность, Восточная Сибирь и Дальний Восток».
- ↑ Доклад на сайте Bestreferat.ru: «Природные ресурсы России».
- ↑ Статья на официальном сайте ОАО «Газпром»: «Восточная газовая программа: Потенциал Дальнего Востока и Восточной Сибири» (недоступная ссылка с 18-05-2013 (1830 дня) — история).
- ↑ Головко В. В. Социал. Т. 1. Начала социогармоники. - Томск, 2007 // XX быуаттың 90-сы йылдарынан башлап ҡайһы бер аҡыл эйәләре һәм сәйәсмәндәр Рәсәйҙең административ баш ҡалаһын, үҙен сарыф иткән һәм Рәсәйгә түгел, ә үҙе өсөн генә эшләгән Мәскәүҙән - илдең географик үҙәге булған - Көнбайыш Себерҙең көньяғына күереү тураһында һүҙ алып бара. Был төҙөлөшкә, транспортҡа, элемтәгә һ. б. заказдарға юл асыр һәм үҙенең артынан Себерҙе генә түгел, ә бөтөн илдең үҫешен алға «тартыр». Был идея кескәй генә «арзан» яңы баш ҡаланы картала Новосибирск – Томск – Кемерово ҡалалары сигендә төҙөргә тәҡдим иткән В.В. Головко хеҙмәттәрендә иң ҙур нигеҙләнешкә эйә// Управление общественными и экономическими системами. Орел, 2009. № 1 .
- ↑ Головко В. В. Не будь на то Господней воли: Научная публицистика в жанре фельетона, порой памфлета. - Томск, 2012. - 66 с. // Управление общественными и экономическими системами. Орел, 2012. № 1] .
- ↑ Идеология чистого города.
- ↑ Выбросы в атмосферу загрязняющих веществ от стационарных источников.


c: text/html

text:
Өфөлә Башҡортостандың иң яҡшы табиптары бүләкләндеФото: Олег Яровиков
Өфөлә Башҡортостандың иң яҡшы табиптары бүләкләнде
Өфөлә Башҡортостандың иң яҡшы табиптары бүләкләндеФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 15 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
15 июндә Башҡортостан Һаулыҡ һаҡлау министрлығында ведомство башлығы Әнүәр Бакиров «2015 йылдың иң яҡшы табибы» республика конкурсы лауреаттарын бүләкләне.
Быйыл конкурс комиссияһы 120 эште ҡараны. Бәйгелә ҡатнашыусылар төрлө: 40 йыллыҡ эш стажы булған белгестәр ҙә, йәш табиптар ҙа бар.
Өфөләге 3-сө балалар поликлиникаһы табип-педиатры, 4-се педиатрия бүлексәһе мөдире Зилә Усманова «Иң яҡшы педиатр» номинацияһында билдәләнде. «Медицина ойошмаһының иң яҡшы етәксеһе» номинацияһында Асҡар үҙәк район дауаханаһының баш табибы Заһир Сакаев еңеп сыҡты. «Иң яҡшы санитар табип» номинацияһында баш дәүләт санитар табип Виктор Панин билдәләнде. Федераль яза башҡарыу хеҙмәте 2-се медик-санитар бүлегенең 15-се медицина бүлеге начальнигы Ринат Нәзмиев иң яҡшы хәрби табип тип танылды.
«Иң яҡшы лаборатор диагностика табибы» номинацияһында Республика балалар клиник дауаханаһының бактеорология лабораторияһы мөдире Рагна Очалова һәм Күмертау ҡала дауаханаһының клиник-диагностика бүлексәһе мөдире Римма Ғиззәтуллина һаулыҡ һаҡлау министры ҡулынан Почет грамоталарын алды. Ошо уҡ дауахананың инфекция бүлексәһе мөдире Ольга Тарасова республиканың иң яҡшы инфекционисы тип танылды.
«Иң яҡшы участка терапевы» номинацияһында Малаяҙ үҙәк район дауаханаһы табибы Нурия Хәйруллина еңеү яуланы. «Һөнәргә тоғролоҡ өсөн» номинацияһында Республика клиник онкология диспансерының эндоскопия бүлексәһе мөдире Геннадий Грачев һәм Ғ.Ғ.Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһының үҫмерҙәр поликлиникаһы табип-терапевы Валентина Юшкина бүләкләнде.
Һаулыҡ һаҡлау министрлығы икенсе йыл рәттән медицина темаһына яҙышҡан журналистарҙы билдәләй. Был номинацияла «Республика Башкортостан» гәзитенең сәйәсәт бүлеге начальнигы Гүзәл Нәбиева һәм «Башинформ» мәғлүмәт агентлығының социаль өлкә бүлеге начальнигы Эльмира Сабирова еңеүсе тип танылды.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Рахманҡолов Дилүс Лотфулла улы
Рахманҡолов Дилүс Лотфулла улы (20 август 1939 — 9 август 2008) — совет химик-органигы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), химия фәндәре докторы (1975), профессор (1976), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981).
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рахманҡолов Дилүс Лотфулла улы[1]. 1939 йылдың 20 авгусында Чкалов (хәҙерге Ырымбур өлкәһе) өлкәһенең Шарлыҡ районы Яңы Муса ауылында тыуған.
1962 йылда Өфө нефть институтын тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң Өфө нефть техникумында уҡытыусы (1962—1968); Өфө нефть институтында өлкән уҡытыусы (1968—1969), доцент (1969—1971), кафедра мөдире (1971—1993), ғилми эш буйынса проректор (1977—1993) булып эшләй; 1993 йылдан алып аҙ күләмле химия продукттары һәм реактивтар ғилми-тикшеренеү институтының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре; Рәсәй Федерацияһы мәғариф министрлығының химия һәм химик технологиялар өлкәһендә дәүләт фәнни-техник программаһы ғилми етәксеһе.
Рахманҡолов — химик-органик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), химия фәндәре докторы (1975), профессор (1976).
Рахманҡолов эшләгән фәнни эштәр йүнәлеше: ацеталдәрҙең, ортоэфирҙарҙың һәм уларҙың гетероаналогтарының әүерелештәре, аралыҡтағы актив киҫәксәләрҙең реакция механизмдары, төҙөлөшө һәм реакцияға һәләтле булыуы, барлыҡҡа килгән продукттарҙың стереохимияһы.
Уның эше һөҙөмтәһендә яңы эффектив металлдар коррозияһы ингибиторҙары, нефть сығарыу өсөн реагенттар, сүсле оптика, полиграфия, ядро энергетикаһы, махсус тәғәйенләнешле техника, радиоэлектроника өсөн материалдар алына. Барлығы сәнәғәт етештереүенә 500-ҙән артыҡ асыштар индерә. Асыштары халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә, СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә күрһәтелә, миҙалдар һәм дипломдар менән билдәләнә.
Рахманҡолов «Башҡорт химия журналы» (1993 йылдан алып), «Фән һәм техника тарихы» (2004 йылдан алып) журналдарын баҫып сығарыусы «Реактив» Дәүләт фәнни‑техник әҙәбиәт нәшриәтен; «Реактив» дәүләт инженер үҙәген, нәҙек органик синтез ғилми-тикшеренеү институтын, «Уфареактив» дәүләт унитар предприятиеһын, химия сәнәғәте министрлығының 4 тармаҡ ғилми-тикшеренеү лабораторияһын, ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеге өсөн реагенттар буйынса проблемалы лабораторияһын ойоштора; 20 йылдан ашыу 120-нән ашыу юғары уҡыу йортон һәм аҙ күләмле химик продукттар, реагенттар һәм айырыуса таҙа матдәләр өлкәһендә СССР ғилми-тикшеренеү институтын берләштергән «Реактив» дәүләт фәнни-техник программаһын ойоштороусы һәм етәксеһе.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһын ойоштороусыларҙың береһе.
Уның уҡыусылары араһында 40-тан ашыу фән докторы һәм 200-ҙән ашыу фән кандидаты.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Химия бүлегендә (химия-технология фәндәре) тора.
Хеҙмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рахманҡолов Дилүс Лотфулла улы — 2500-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт һәм 120-нән ашыу монография, 600-ҙән ашыу авторлыҡ таныҡлығы һәм патент авторы.
Ул «Башҡорт химия журналы», «Фән һәм техника тарихы» журналдарының баш мөхәррире була. Д. И. Менделеев исемендәге Бөтә союз химия йәмғиәтенең Башҡортостан идараһы рәйесе (1979—1992).
Реакция ацеталей, ортоэфиров и их аналогов с кремнийорганическими соединениями. Өфө: Реактив, 1997 (авторҙаш).
Ингибиторы коррозии. Т. 1: Основы теории и практики применения. Өфө: Реактив, 1997 (авторҙаш).
Интенсификация химических процессов в научных исследованиях и промышленности под воздействием микроволнового излучения. М.: Химия, 2003 (авторҙашы, ред.).
Эпихлоргидрин. Методы получения, физические и химические свойства, технология производства. М.: Химия, 2003 (авторҙашы, ред.).
Ингибиторы коррозии. В 4 т. Т. 3: Основы технологии получения и применения ингибиторов коррозии. М.: Интер, 2005. (авторҙаш).
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөтә донъя уйлап табыусылар һәм рационализаторҙар күргәҙмәһенең Ҙур алтын миҙалы менән бүләкләнгән (1985, Болгария).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ РАХМАНКУЛОВ Дилюс Лутфуллович. Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 ғинуар 2013. 8 ғинуар 2013 тикшерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башкортостан: краткая энциклопедия. Уфа: башкирская энциклопедия, 1996.
Кто есть кто в российской химии: Справочник. 2-е изд. М.: Российское химическое общество имени Д. И. Менделеева, 2004.
Мелуа А. И. Российская академия естественных наук. М.; СПб.: Гуманистика, 1998.
Уфимский государственный нефтяной технический университет (доктора наук, профессора). М.: Недра, 1997
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Злотский С. С. Рахманҡолов Дилүс Лотфулла улы // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8.
- Дилюс Рахманкулов Лутфуллич күренекле ғалим, фән һәм белем биреүҙе һәләтле ойоштороусы (1939—2008) // Башҡорт химия журналы, 2014.
- http://www.anrb.ru/blog/Item/1213/25
- 20 августа тыуғандар
- 1939 йылда тыуғандар
- Шарлыҡ районында тыуғандар
- 9 августа вафат булғандар
- 2008 йылда вафат булғандар
- Өфөлә вафат булғандар
- Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар
- Башҡортостан Фәндәр Академияһы академиктары
- Химия фәндәре докторҙары
- Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса ғалимдар


text:
Скачать презентацию
Идет загрузка презентации. Пожалуйста, подождите
Презентация была опубликована 2 года назад пользователемОльга Выезжая
2 Һөнәрһе ҙ ир – ҡ анатһы ҙ ҡ ош («Әминбәк» әкиәте буйынса)
3 Әкиәт төр ҙ әре Батыр ҙ ар тураһында Хайуандар тураһында Тылсымл ы әкиәттәр Тормош- көнкүреш әкиәттәре
10 Һөнәр ү ҙ ләштереү Батша була Бай ҡ ы ҙ ына өйләнә Осоп йөрөү Байлы ҡ - ярлылы ҡ 40 силәк алтын дейеү Юл мотивы Әминбәк Ҡ о ҙ о ҡ төбөнә төшөү
11 Һөнәрле кеше – бәхетле кеше
12 Тө ҙ өүсеһе: Абдрахманова М.У., 105-се гимназияның баш ҡ орт теле һәм ә ҙ әбиәте у ҡ ытыусыһы.
Еще похожие презентации в нашем архиве:
© 2018 MyShared Inc.
All rights reserved.


text:
Күмертауҙың бәләкәй авиация үҙәгенә әйләнеүе ихтимал
БР Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты рәйесе Руслан Кинйәкәев Күмертауҙа үтә еңел вертолеттар һәм самолеттар етештереүҙе өҫтөнлөклө проект тип билдәләне. Ҡалала үткән эшҡыуарҙар форумында ул, еңел авиация етештереү ҙур алға китеш буласаҡ, сөнки донъяла бөгөн бындай аппараттарҙы ни бары унлаған компания етештерә, ә уларға булған һорау арта ғына барасаҡ, тип белдерҙе.
Күмертау хакимиәте башлығы Борис Беляев үҙ сиратында, ҡала властары бәләкәй һәм урта бизнес үҫеше өсөн, атап әйткәндә административ кәртәләрҙе бөтөрөү өлкәһендә бөтә шарттар ҙа булдырасаҡ, тип вәғәҙәләне.
«Башинформ»дың бығаса хәбәр итеүенсә, республика етәкселеге ҡарары менән Башҡортостанда бәләкәй авиация өҫтөнлөклө рәүештә үҫтереләсәк. Төбәктең иҡтисади үҫеш министры Евгений Мавриндың әйтеүенсә, «еңел авиация кластеры республика үҫешенең принципиаль йүнәлеше булыуы ихтимал».
Был проектты Башҡортостан Сочила үткән халыҡ-ара инвестиция форумында ла әүҙем тәҡдим итте һәм федераль үҙәктән яҡлау тапты.
— Еңел авиация — республиканы башҡа төбәктәрҙән айырмалы итәсәк сегмент, — тип иҫәпләй Евгений Маврин. — Әгәр киләсәккә, 10 йыл алға ҡараһаҡ, вертолет транспорты — ул бик яҡшы маркетинг позицияһы, һәм беҙ бында беренсе урында була алабыҙ.
Проектта, атап әйткәндә, Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе, Күмертау авиация производство предприятиеһы, шулай уҡ пилоттар уҡытыу һәм тармаҡҡа ярҙам итеү менән шөғөлләнгән бер нисә структура ҡатнашасаҡ.


text:
Учалыла ҡала башҡорттарына арналған VII төбәк-ара конференция үтә
20 апрелдә Башҡорт дәүләт университетының Учалы филиалында VII «Ҡала башҡорттары: традициялар һәм бөгөнгө йәмғиәт» төбәк-ара фәнни-ғәмәли конференцияһы үтә. Уны ойоштороусылар булып Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы, Мәғариф министрлығы, Һаулыҡ һаҡлау министрлығы, Фәндәр академияһы, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты, Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге, Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих,тел һәм әҙәбиәт институты, Учалы районы хакимиәте сығыш яһай. Фәнни форумда тарихсылар, этнологтар, демографтар, политологтар, филологтар, йәмәғәт эшмәкәрҙәре, шулай уҡ Башҡортостандың көньяҡ-көнсығыш райондары һәм ҡалаларынан делегациялар ҡатнаша.
Конференцияла ҡатнашыусылар Башҡортостан Республикаһы ҡалаларын социаль-иҡтисади йәһәттән үҫтереү, башҡорттар урбанизацияһы, башҡорт теленең һөҙөмтәле ҡулланылыуы, тәрбиә, милли мәғариф, һаулыҡ, ҡала шарттарында демография үҫеше мәсьәләләрен тикшерә. Форум һөҙөмтәләре буйынса ғилми йыйынтыҡ сығарыласаҡ.
Ҡала башҡорттарына бағышланған фәнни-ғәмәли конференциялар республикала матур йолаға әүерелде, улар ике йыл һайын үткәрелә. Бығаса фәнни форумдар Өфө, Стәрлетамаҡ, Нефтекама, Бөрө, Октябрьский ҡалаларында уҙғарылды. Ғалимдар билдәләүенсә, бындай саралар Рәсәй өсөн уникаль күренеш булып тора. Рәсәй Федерацияһының бер субъектында ла, бер милли республикала ла бындай даими конференциялар үткәрелмәй. «Ҡала башҡорттары» конференцияһы тәүгә 2000 йылда ойошторолдо. Ул ваҡыттан алып ҡала башҡорттарының ижтимағи-сәйәси, мәҙәни тормошонда һәм көнкүрешендә башҡорт теленең функциялары һиҙелерлек киңәйҙе. Педагогик кадрҙар әҙерләнде, ҡалаларҙа башҡорт телен уҡытыу спецификаһын иҫәптә тотҡан бихисап әсбап, белешмә, һүҙлек, дәреслек сығарылды, терминология һәм топонимия һүҙлектәре булдырылды.


text:
2014 йылда Башҡортостандың 80 күргәҙмә һәм конгреста ҡатнашыуы планлаштырылған
Башҡортостан Хөкүмәте ҡарары менән 2014 йылға республиканың күргәҙмә-йәрминкә һәм конгресс саралары планы раҫланды. Улар дәүләт һәм муниципаль ихтыяждарын тәьмин итеү өсөн тауарҙар, эштәр, хеҙмәттәр һатып алыу өлкәһендә контракт системаһы тураһында ҡануниәт ҡағиҙәләрен иҫәпкә алыу менән төбәк бюджеты иҫәбенә финансланасаҡ.
Республика, Рәсәй һәм халыҡ-ара кимәлдә 80 күргәҙмә ойоштороу һәм үткәреү күҙ уңында тотола.
Күргәҙмә-йәрминкә эшмәкәрлеген ойоштороусыларға сараларҙы үткәреү урынын сифаттың юғары стандарттарына ярашлы һайларға тәҡдим ителде.
Ҡарарҙың үтәлешен контролдә тотоу Башҡортостандың Иҡтисади үҫеш министрлығына йөкмәтелде, тип хәбәр ителә БР рәсми хоҡуҡи мәғлүмәт порталында.


text:
Асылыр әле бөрөләр26-02-2016, 01:07 // Башҡорт донъяһы // Баҫып сығарырға
Илмира Мөхәмәтйәрова — Учалы районы ҡыҙы. Ураҙ ауылының лицей-интернатында, һуңынан Рәми Ғарипов исемендәге 1-се башҡорт республика гимназия-интернатында уҡый. Унда әүҙем тормош алып бара: олимпиадаларҙа еңеү яулай, музыка мәктәбендә фортепьяно класында шөғөлләнә, сәнғәт курстарына йөрөй. XI класты алтын миҙалға тамамлап, биш урынға документтарын тапшыра... Һәм бишеһенә лә үтә. Ахырҙа Санкт-Петербург Мәғлүмәт технологиялары, механика һәм оптика милли тикшеренеү университетын һайлай. Ҡулына ҡыҙыл диплом алғас та, шунда магистратурала белемен камиллаштырыуҙы дауам итә.
Илмира әле студенттар ҡаласығында йәшәһә лә, киләсәктә Санкт-Петербургта ҡалырға ниәтләй. Матди яғын да үҙе хәстәрләй уңған ҡыҙ. Аныҡ фәндәр буйынса репетиторлыҡ эшен алып бара, Интернетта онлайн-проектта ҡатнаша.
Сит ҡалала ҡыҙ “Аманат” башҡорт йәштәре ассоциацияһына барып эләгә. “Туған телемдә һөйләшерлек кешеләрҙең күп булыуына шул тиклем шатландым. Хатта мин уҡыған төркөмдә генә лә Өфөнән дүрт кеше ине. Тыуған ерҙән ситтә ошо яҡташтарым менән аралашыу көс өҫтәне. Ә һағыштарға бирелгәндә, радионан “Юлдаш” каналын ҡабыҙам. Шулай ҙа Санкт-Петербург ҡалаһына ла хәҙер өйрәндем, хатта ошо төбәккә ғашиҡ булдым. Киләсәк ғүмеремде был ҡала менән бәйләргә уйлайым”, – ти ул.
Беҙ иһә ағасыбыҙҙың бер бөрөһөнән нәҫел ебен үрерҙәй үҫентенең ҡалҡыуын теләйбеҙ. Ел-дауылдарға бирешмәһен, ташҡын ағымдар тамырын йыумаһын!


text:
Рәсәйҙә ойошмаларҙың иң яҡшы йыллыҡ отчеты һайланасаҡ
Рәсәй компаниялары йыллыҡ отчеттар буйынса федераль конкурста ҡатнашыуға саҡырыла. Теләүселәр конкурс сайтында анкета тултырып, ойошманың 2010 йыл өсөн йыллыҡ отчетын ебәрергә тейеш. Заявкалар 14 октябргә тиклем ҡабул ителә, йомғаҡтар 30 ноябргә тиклем яһаласаҡ.
Еңеүселәр компания ҙурлығына, эшмәкәрлек өлкәһенә һәм башҡа күрһәткестәргә ҡарап бер нисә номинацияла билдәләнәсәк. Жюри составында – дәүләт власы органдары вәкилдәре, финанс аналитиктар, ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙарында ҡатнашыусылар, профилле йәмәғәт берекмәләре ағзалары.
Мәскәү банк-ара валюта биржаһы һәм Рәсәй сауҙа системаһы конкурсы быйыл 14-се тапҡыр уҙғарыла. Клиенттар һәм инвесторҙар өсөн мәғлүмәт биреүҙә ул һөҙөмтәле ярҙам күрһәтә.


text:
Тәбиғәтте хөрмәтләү - үҙебеҙҙе хөрмәтләү
Башҡорттоң бөтә йола, миҙгел байрамдары ла кешенең тәбиғәт менән берлегенә, Аллаһы Тәғәләнең барлығына ышаныуға ҡоролоп, йыл да йәшелгә баҫҡас, туған тәбиғәтебеҙҙе уятҡан кәкүкте ризалыҡта ҡалдырыуҙы, аяҡ аҫтында түшәлеп үҫкән ниғмәттәрен "бисмилла" әйтеп ауыҙ итеүҙе, унан килә сәсеү тамамлауҙы матур йола байрамына әүерелдергән. Ғәҙәттә, был байрамдарҙа ҡатын-ҡыҙҙар, балалар ҡатнашҡан, ә ир-ат ҡаҙан аҫып усаҡ яғыуҙа, кәрәк- яраҡ ташыуҙа ярҙамлашып йөрөр булған. Аллаға шөкөр, бөгөн дә ауылдарҙа йола байрамдары шартына килтерелеп үткәрелә.
Ғәбдөк ауылының әүҙем ҡатын-ҡыҙҙары, хәҙер Ағинәйҙәр ойошмаһы ағзалары, мәктәп уҡыусылары менән бергә “Кәкүк сәйе” йола байрамы үткәрҙе. Тәбиғәт-әсәбеҙ байрам үтәһе аҡланға хәтфәләй сөм йәшел үләндән балаҫ түшәп, баҡсалағы сиренгә сәскә-алҡалар тағып, Инйәр аръяғындағы таллыҡтарға һандуғастарын теҙеп ҡуйып, сынъяһау итеп биҙәгән. Байрамса кейенеп-яһанған балалар сыр- сыу килеп уйнай, оло инәйҙәр эскәмйәгә теҙелешкән, өҫтәлдәргә өс самауыр менеп ҡунаҡлаған, һыу янында ғына эленгән ҡаҙан аҫтында ут уйнай. Ҡояш та йола байрамында ҡатнашыусыларҙың күңелен күрергә теләп, ҡайнар нурын һибә...
Ағинәйҙәр ойошмаһын башлап йөрөгән Ғәбдөк мәктәбенең тәжрибәле башланғыс кластар уҡытыусыһы Рәүфә Айытбаева йыйылыусыларға тәбрикләү һүҙен әйтте. Әүҙем йәмәғәтсе, мәктәп директоры урынбаҫары Рәфиға Ибраһимова “Кәкүк сәйе” йола байрамының тарихы менән таныштырҙы. Артабан балалар һәм ағинәйҙәр кәкүк тураһында йырҙар башҡарҙы, һәр уҡыусы кәкүк, тәбиғәт, йолалар тураһында шиғырҙар һөйләне, балалар киң аҡланды бер итеп “Йәшерәм яулыҡ”, “Аҡ тирәк, күк тирәк”, “Аҡ ҡалас”, “Кәкүк һәм һандуғастар” кеүек уйындарҙы уйнап кинәнде. Ә ағинәйҙәрҙең күмәкләшеп йырлауы, таҡмаҡ әйтешеп бейеүе, күңелле итеп “Наза”ға төшөүе күңелдәргә хуш килде. Яҡындағы урманда һайраусы һандуғастар менән ярышып йырлаусылар ҙа күп булды. Әҡлимә Айытбаева, Рәүфә Айытбаева, Ләлә Баязитова, Садиҡа Исламова, Инзира Шөғәйепова кәкүк ҡош телгә алынған халыҡ йырҙарын башҡарҙы. Ауылдың оҫта гармунсыһы Әнүәр Мөхәмәтйәнов һәр сығышты музыкаль яҡтан биҙәне. Р. Айытбаева етәкселегендә балаларҙың күмәкләп «Күбәләк», ауыл клубының художество етәксеһе Рима Мөхәмәтйәнова әҙерләгән ”Сәскәләр” бейеүҙәрен башҡарыуы үҙе ҙур тамашаға әйләнде. Мәктәп уҡыусыһы Луиза Ғилманованың (етәксеһе Р. Мөхәмәтйәнова) башҡорт бейеүен бөтә нескәлектәренә еткереп бейеүе иҫтә ҡалырлыҡ булды. Эскәмйәлә ултырған өләсәйҙәр бала саҡтарын, уйнаған уйындарын, йыр- бейеүҙәрҙе, таҡмаҡтарҙы иҫләп, балаларының, ейән-бүләләренең уйнауҙарына һөйөнөп ҡарап ултырҙы.
Уңған өләсәйҙәрҙең, ағинәйҙәрҙең һәр береһе оҫта хужабикә, ҡул эштәренә маһир булыуҙарын дәлилләп, яҙғы йәшел ниғмәттән генә нисәмә төр аш-һыу бешереп, турап, байрам табыны йыйған, аллы-гөллө бәйләм түшәместәр алып килгән. Вәрә Шөғәйепова баҡсаһында үҫтергән балтырған менән ыумас ыуған. Уның топинамбурҙан котлет һәм төрлө йәшеллектән әҙерләгән билмәненән ауыҙ иттеләр. Ғәлиә Ғәлиуллина, Таңһылыу Нәжметдинова, Айгөл Тәҡиуллина ҡаҙан янында ҡайнашып, барса ҡунаҡтарҙы, балаларҙы балтырған өйрәһе менән һыйланы. Яланда сыра яғып ҡайнатылған өс самауырҙан сәй ташыусыларға Гөлдәр Ялалова етәкселек итте. Рәшиҙә Закирова ирәүән, ҡуҙғалаҡ, йыуа менән табын артында салат турап күрһәтте һәм тәмләтте. Ҡуҙғалаҡтан бөйөрөк, бәлеш һәм башҡа күп төрлө ашамлыҡтарҙы һанап бөтөрлөк булманы.
Аш табыны артында ла һөйләшеү, сығыштар дауам итте. Садиҡа апай Исламова мөнәжәттәр көйләне, сәйгә доға ҡылды. Лира Мәһәҙиева кәкүк тураһында мауыҡтырғыс әкиәт, Рәфиға Ибраһимова көләмәстәр, юрамыштар һөйләне, Әҡлимә Айытбаева аш-һыу, Ләлә Баязитова ҡоштар тураһында йомаҡтар ҡойҙо.
Ҡыҫҡаһы, башҡорттоң сәй эсеүе - үҙенсәлекле етди сара булыуын иҫбатланы был йола байрамы ла. Ауыл зыяратының кәртәһе аша кәзәләр инеп, ҡәберлектәрҙәге сәскәләрҙе юҡ итеүе, мәктәп менән зыяратты айырып торған тимер стенаның ауып барыуы, әшәке иҫерткес эсемлекте һатыусыларҙың тыйылмауы һәм йәштәрҙең ғүмерҙәре өҙөлөүе, ауыл артындағы сүп-сар түгелгән урындағы мәхшәр, электр бағаналарының ауып барыуы, һалына башлаған мәсеттең зыярат аҫтында ауыл ҡотон ебәреп, һаман төҙөлөп бөтмәй тороуы тураһында ла һүҙ булды. Үҙ ауылының бөгөнгөһө һәм иртәгәһе өсөн борсолоуҙары урынлы, сөнки тик ҡатын-ҡыҙ ғына был эштәрҙе бер нисек тә башҡара алмай. Яуаплы йәмәғәт эшенә һайланғандар, моғайын, ауылдаштарының теләген иҫәпкә алыр һәм бесәнгә тиклем өмәләр ойоштороп, телгә алынған кәмселектәр өҫтөндә эшләр, тип ышанабыҙ. “Бәйләнештә” сайтына, район гәзитенә иғлан биреп тә ситтәге ауылдаштарҙы йыйырға һәм өмә үткәрергә мөмкин.
Шулай, ауылдың әүҙем йәмәғәтсе ҡатын-ҡыҙҙары ойошторған йола байрамы кәкүкте ризалатҡандыр һәм ауылды баҫып барған шом-шөбһәләр ситкә китһен, сәскә кеүек үҫеп килгән балаларҙың киләсәге ауылдарына бәйле һәм бәхетле булһын, тип теләйек.
Зилә АБЗАЛОВА,
район Ағинәйҙәр ҡоро етәксеһе.


text:
Газета "Йәшлек" » Рубрикалар » Страница 7
Яу, яуҙың төбө – дау
Рубрикалар / Бөйөк Еңеүгә 71 йыл // 16-01-2015, 11:32
Кешелек, сик белмәҫ зиһене һәм тыйып тотҡоһоҙ дәрте менән, ғәжәйеп мөғжизәләрҙе бар иткән, Ерҙә донъя ҡорған, үҙе лә әҙәм рәүешендә хасил булған йән эйәһенән аҡыллы ла, ҡеүәтле лә затҡа әйләнгән. Шул уҡ ваҡытта, меңәр йылдар дауамында, камиллыҡҡа ынтылыу менән бергә, әҙәм балаһының күңелендә бер-береһенән көнләшеү, уҫал намыҫ, кемгәлер ҡарата ҡырсыныу орлоҡтары ла яралған. Тора-бара, ер-һыу, мөлкәт бүлешеү теләге ошо орлоҡтарҙан, уларҙы сәйәсәт һыуы менән һуғарып, дошманлыҡ емештәрен өлгөрткән. Һуғыш. Яуҙар. Баҫҡынсылыҡ. Ил-ер һаҡлау. Халҡыңды ҡурсалау… Ҡәүемдәр, дәүләттәр араһындағы ғүмер баҡый тынмаҫ низағтарға әллә ниндәй атамалар бирергә мөмкин. Ниндәй сәбәптәр нигеҙендә башланып, ниндәй маҡсаттар көҫәп дауам итһә лә, һәр һуғыштан ҡала торған төп нәмә – ҡыйылған ғүмерҙәр. Тимәк, ҡауышмаған йәрҙәр, тыумаған сабыйҙар, ейелмәй ҡалған ризыҡ, йырланмаған йырҙар… Ошо афәт тураһында рустарҙың бөйөк физиолог-ғалимы Иван Петрович Павлов зыялыларға хас иплелек менән былай тигән: «Һуғыш, ғәмәлдә, тормоштағы ауырлыҡтарҙан йыртҡыстарса ҡотолоу әмәле. Сикһеҙ мөмкинлектәргә эйә булған аҡыллы кеше өсөн килешмәгән әмәл»....
Ҡурҡыныс сәскәләр, Катюша һәм татһыҙ бал
Рубрикалар / Бөйөк Еңеүгә 71 йыл // 16-01-2015, 11:29
Яратам кинәйәләрҙе, арҡыры-торҡоро фекерҙәрҙе, йор һүҙҙе, “йәшертен” генә әсе итеп шаярыуҙарҙы. Совет осорондағы “яңыса” исемдәрҙе лә тап шундай шаяртыуҙар рәтенә индерәм. Эйе, ата-әсә бәпесенә Ивс (Иосиф Виссарионович Сталин), Вил (Владимир Ильич Ленин), Рафинад (шаҡмаҡ шәкәр), Радий (химик элемент) кеүек исемдәр ҡуша икән, улар юморға бай тигән һүҙ. Тик хәҙер, СССР тарҡалғас, революция идеялары юғалды ла, “ялҡынлы” исемдәр ҙә артта ҡалды. Бөгөн халыҡсандары модала. Шулай ҙа юҡ-юҡта беҙҙең телдә ҡолаҡты “ҡымырйытып” торған төрөкмө, әзербайжан йә монголмы исеме ишетелеп ҡала. Юҡ, кеше исемдәрен берәм-бөртөкләп “сәйнәргә” йыйынмайым. Мине икенсе бер нәмә йылмайта. Ул да булһа – беҙҙең хәрби “байлыҡ” атамалары. Бер көндө виртуаль донъяла әрме тураһындағы мәҡәләләргә байҡау яһап ултырғанда снайперҙың маскировка кейеме исемдәренә аптырап, көлөп ебәрҙем хатта – “Леший”, “Кикимора”, имеш!...
"Йәшлек" йондоҙнамәһе
Рубрикалар // 9-01-2015, 10:46
Йылҡы йылын оҙатып
Рубрикалар // 27-12-2014, 23:04
Тағы бер йыл артта ҡалды. Беҙ тағы ла бер йылға өлкәнәйҙек, тәжрибә тупланыҡ, аҡыл йыйҙыҡ, күпте күрҙек, күпте кисерҙек, йәшәргә тырыштыҡ. Нимәгәлер ирештек, ниҙелер юғалттыҡ. Ҡайһы бер маҡсаттарҙан баш тартырға ла тура килде, бәғзе хыялдар тормошҡа ашты. Барыһы ла булды.
Беҙ, Рәсәй халҡы, шулай ғәҙәтләнгәнбеҙ – зарланырға яратмайбыҙ. Дөйөм алғанда, күпмелер үтә лә пессимистарҙы һанамағанда. Холҡобоҙ шундай. Был, моғайын, тормоштоң төрлө күренештәрен артыҡ кисергәндәндер ҙә. Беҙ бер ҡасан да самаһыҙ байлыҡтан “һимермәнек”, артыҡ шатлыҡтан шашманыҡ, килгән ҡайғы-бәләләрҙән сыға белдек, өмөтләндек, ышандыҡ, эшләнек. Айырыуса өлкән быуын кешеләренең ауыҙынан сыға әлеге һүҙҙәр. Бәлки, ХХI быуат кешеһе икенсе төрлөрәктер, әммә беҙ – үҙ ата-әсәләребеҙҙең балалары. Йөрәктә, күңелдә улар һалған орлоҡ шыта, үҫә....
Беҙ, Рәсәй халҡы, шулай ғәҙәтләнгәнбеҙ – зарланырға яратмайбыҙ. Дөйөм алғанда, күпмелер үтә лә пессимистарҙы һанамағанда. Холҡобоҙ шундай. Был, моғайын, тормоштоң төрлө күренештәрен артыҡ кисергәндәндер ҙә. Беҙ бер ҡасан да самаһыҙ байлыҡтан “һимермәнек”, артыҡ шатлыҡтан шашманыҡ, килгән ҡайғы-бәләләрҙән сыға белдек, өмөтләндек, ышандыҡ, эшләнек. Айырыуса өлкән быуын кешеләренең ауыҙынан сыға әлеге һүҙҙәр. Бәлки, ХХI быуат кешеһе икенсе төрлөрәктер, әммә беҙ – үҙ ата-әсәләребеҙҙең балалары. Йөрәктә, күңелдә улар һалған орлоҡ шыта, үҫә....
ХАЛҠЫМ АЛДЫНДА ГЕЛ БУРЫСЛЫ ҠАЛАМ
Рубрикалар / Хәтер // 19-12-2014, 10:38
Үткәндәрһеҙ – бөгөнгөбөҙ, бөгөнгөһөҙ иртәгәбеҙ юҡ. XX быуаттың мәшһүр йырсыһы, Рәсәй һәм Башҡортостандың халыҡ артисы, вокал сәнғәте белгесе, профессор Баныу Нурғәле ҡыҙы Вәлиева ижады хаҡында уйланғанда, ошо фекер баштан китмәй ҙә китмәй. Тиктәҫкә түгел был. Ни өсөн тигәндә, уның йөҙөндә беҙ сәнғәттең милләтебеҙ өсөн өр-яңы бер төрө – операбыҙ тыуыуына сәбәпсе булған, уны үҫтереүгә һәм камиллаштырыуға дәрт-дарманын йәлләмәгән фиҙакәр әһелебеҙҙе таныйбыҙ.
Баныу Нурғәле ҡыҙы оҙаҡ йылдар дауамында мәҙәни донъябыҙҙа ҡайнап йәшәне. Уның көмөштәй сылтыр тауышы, вокал сәнғәтендәге оҫталығы әллә нисә быуын йырсыларын профессиональ сәхнәгә әйҙәүсе, уларға йыр сәнғәте серҙәрен күндереүсе булды.
Баныу апай Вәлиева менән осрашыу-күрешеүҙәр, уның ижадташ тиңдәштәренә ҡарағанда, йышыраҡ булды. Ни өсөн тигәндә, уның үҙендә һине гел генә үҙенә ылыҡтырып торған ниндәйҙер көс бар ине....
Баныу Нурғәле ҡыҙы оҙаҡ йылдар дауамында мәҙәни донъябыҙҙа ҡайнап йәшәне. Уның көмөштәй сылтыр тауышы, вокал сәнғәтендәге оҫталығы әллә нисә быуын йырсыларын профессиональ сәхнәгә әйҙәүсе, уларға йыр сәнғәте серҙәрен күндереүсе булды.
Баныу апай Вәлиева менән осрашыу-күрешеүҙәр, уның ижадташ тиңдәштәренә ҡарағанда, йышыраҡ булды. Ни өсөн тигәндә, уның үҙендә һине гел генә үҙенә ылыҡтырып торған ниндәйҙер көс бар ине....
Яҙмышында – ил яҙмышы
Рубрикалар / Бөйөк Еңеүгә 71 йыл // 12-12-2014, 15:15
Беҙ, Сибай институты студенттары, башҡорт телен дәүләт теле булараҡ өйрәнәбеҙ. Дәрестәрҙең береһендә үҙебеҙҙең шәжәрәбеҙҙе, нәҫелебеҙҙән сыҡҡан билдәле шәхестәрҙе барланыҡ. Ил яҙмышының ата-бабалар яҙмышында нисек сағылыш табыуын күҙәттек. Уҡытыусыбыҙ Г. Сәмерханова тәҡдиме буйынса ҡартәсәйем тураһындағы материалды һеҙҙең редакцияға ебәрәм.
Минең ҡартәсәйем Гөлйөҙөм Яңыбай ҡыҙы Билалова 1928 йылда Хәйбулла районының Әбүбәкер ауылында тыуған. Әсәһе балаҫ һуғыу оҫтаһы булған, беҙ уның матур балаҫтарын әле лә һаҡлап тотонабыҙ. Атаһы Яңыбай оҙон көйҙәр башҡарған, оҫта йырсы булараҡ танылған. Ҡартәсәйем атаһына оҡшап моңло тауышлы булһа, ә ҡул оҫталығына әсәһенән һәм ҡәйнәһенән өйрәнгән....
Минең ҡартәсәйем Гөлйөҙөм Яңыбай ҡыҙы Билалова 1928 йылда Хәйбулла районының Әбүбәкер ауылында тыуған. Әсәһе балаҫ һуғыу оҫтаһы булған, беҙ уның матур балаҫтарын әле лә һаҡлап тотонабыҙ. Атаһы Яңыбай оҙон көйҙәр башҡарған, оҫта йырсы булараҡ танылған. Ҡартәсәйем атаһына оҡшап моңло тауышлы булһа, ә ҡул оҫталығына әсәһенән һәм ҡәйнәһенән өйрәнгән....
ШАЙМОРАТОВ ҠАЙТТЫ ИЛЕНӘ, ЕҢЕҮ МЕНӘН!
Рубрикалар / Бөйөк Еңеүгә 71 йыл // 12-12-2014, 14:47
Халҡыбыҙҙың данлы улы генерал Миңлеғәле Шайморатовтың һыбайлылары Ҡырмыҫҡалы ауылына көн үҙәгендә килеп инде. Ай, анау ғәскәр алдынан килгән мөһабәт кәүҙәле ир арыҫланы Миңлеғәле үҙе түгелме ни? Шул бит, шул! Башҡорт кавалерияһы дивизияһы һуғышҡа китер алдынан да Шайморатов туғандары, яҡын кешеләре менән хушлашырға, уларҙың фатихаһын алырға бер генә төнгә үҙенең тыуған ауылы Биштәкәгә ҡайтып киткәйне, ә бөгөн, ана, ҡайһылай ғорур ултырып килә ул арғымағының эйәрендә.
Ауыл осондағы быуа буйына йыйылған халыҡ, атлы ғәскәрҙе күреү менән, шулай уйланы.
Көн һыуыҡ булыуға ҡарамаҫтан, башҡорт атлыларының немец фашистары менән бәрелешен сағылдырыусы тамашаға халыҡ байтаҡ йыйылғайны. Хәйер, ошондай ваҡиғанан нисек ситтә ҡалмаҡ кәрәк? Бындай сара йыл да булып тормай бит....
Ауыл осондағы быуа буйына йыйылған халыҡ, атлы ғәскәрҙе күреү менән, шулай уйланы.
Көн һыуыҡ булыуға ҡарамаҫтан, башҡорт атлыларының немец фашистары менән бәрелешен сағылдырыусы тамашаға халыҡ байтаҡ йыйылғайны. Хәйер, ошондай ваҡиғанан нисек ситтә ҡалмаҡ кәрәк? Бындай сара йыл да булып тормай бит....
Ихтирамға лайыҡ үткән ғүмер
Рубрикалар / Хәтер // 12-12-2014, 14:18
Абҙан ауылында йәшәүсе Сәлимйән Аҡбаев районыбыҙ халҡына ғына түгел, башҡа төбәк кешеләренә лә таныш. Бөтә ғүмере тыуған ере менән бәйле.
Бер аҡыл эйәһенән: «Ерҙә йәшәгән дәүерҙә нимәне хәтерләргә һәм нимәне оноторға?» – тип һорағандар. Аҡыл эйәһе: «Кешегә күрһәткән яҡшылығыңды онот, ә кешеләрҙең һиңә күрһәткән изгелеген ғүмерең буйы хәтереңдән сығарма», – тигән. Бына ошоно онотмай йәшәй Сәлимйән Әбделғәни улы. Ул үҙенең эшләгән эштәре тураһында «ҡысҡырып» һөйләргә яратмай. Әлеге ваҡытта ла, 90 йәше тулыуына ҡарамаҫтан, ауыл тормошо, ауылдаштары менән ҡыҙыҡһынып йәшәй.
Сәлимйән иртә етем ҡала, 12 йәшенән генә колхозда төрлө эшкә сыға. Бөйөк Ватан һуғышы афәттәре уның да елкәһенә төшә. 1947 йылдың апрелендә генә Тыуған иленә әйләнеп ҡайта....
Бер аҡыл эйәһенән: «Ерҙә йәшәгән дәүерҙә нимәне хәтерләргә һәм нимәне оноторға?» – тип һорағандар. Аҡыл эйәһе: «Кешегә күрһәткән яҡшылығыңды онот, ә кешеләрҙең һиңә күрһәткән изгелеген ғүмерең буйы хәтереңдән сығарма», – тигән. Бына ошоно онотмай йәшәй Сәлимйән Әбделғәни улы. Ул үҙенең эшләгән эштәре тураһында «ҡысҡырып» һөйләргә яратмай. Әлеге ваҡытта ла, 90 йәше тулыуына ҡарамаҫтан, ауыл тормошо, ауылдаштары менән ҡыҙыҡһынып йәшәй.
Сәлимйән иртә етем ҡала, 12 йәшенән генә колхозда төрлө эшкә сыға. Бөйөк Ватан һуғышы афәттәре уның да елкәһенә төшә. 1947 йылдың апрелендә генә Тыуған иленә әйләнеп ҡайта....
Ғаилә ныҡлы булһа, ярты быуаттың үткәне лә һиҙелмәй
Рубрикалар / Хәтер // 12-12-2014, 13:37
Йәштән ҡауышып, матур ғаилә ҡороп, бер-береһенә булған хистәрен һыуындырмай оҙаҡ йылдар дуҫ-татыу йәшәгән парҙар һәр ваҡыт һоҡланыу уята. Шунан да олораҡ бәхеттең булыуы ла мөмкин түгел кеүек. 10 декабрҙә Өфө ҡалаһының Киров районы ЗАГС-ында тап ошондай бәхетле парҙарҙы тәбрикләү тантанаһы үтте. 50, 60, 65 йыл бергә йәшәгән биш ғаилә хөрмәтенә матур байрам ойошторолдо. Юбилярҙарҙы Киров районы хакимиәте башлығы урынбаҫары Альбина Баязитова сәләмләп, Президенттың ҡотлау хатын һәм иҫтәлекле бүләктәр тапшырҙы.
Ғаилә юбилейын билдәләүселәр араһында Рима Мөхәррәм ҡыҙы менән Исфар Фәтхелислам улы Мөхәммәтовтар ҙа бар. Уларҙың ғаилә ҡороуҙарына быйыл 50 йыл, никахтары 1964 йылдың 21 ноябрендә теркәлгән. 50 йыл, уйлап ҡараһаң, әҙ ғүмер түгел, әммә Мөхәммәтовтар бер тауыштан, бик тиҙ үтте лә китте, һиҙмәй ҙә ҡалдыҡ, ти....
Ғаилә юбилейын билдәләүселәр араһында Рима Мөхәррәм ҡыҙы менән Исфар Фәтхелислам улы Мөхәммәтовтар ҙа бар. Уларҙың ғаилә ҡороуҙарына быйыл 50 йыл, никахтары 1964 йылдың 21 ноябрендә теркәлгән. 50 йыл, уйлап ҡараһаң, әҙ ғүмер түгел, әммә Мөхәммәтовтар бер тауыштан, бик тиҙ үтте лә китте, һиҙмәй ҙә ҡалдыҡ, ти....
Билдәһеҙ һалдаттың туғандарын табайыҡ!
Рубрикалар / Хәтер // 21-11-2014, 13:23
Башҡортостандың эҙләү отрядтары фонды Бөйөк Ватан һуғышының билдәһеҙ һалдатының шәхесен асыҡларға саҡыра. Беҙҙең эҙәрмәндәргә Вологда өлкәһенән Анатолий Скорюков үтенес менән мөрәжәғәт иткән.
Һалдаттың исем-шәрифе билдәһеҙ, фотоһүрәттә бер ниндәй ҙә яҙыу юҡ. Егетте фотоға 1941 йыл тирәһендә Польшаның Белосток ҡалаһындағы немецтарҙың тотҡондар өсөн концлагерында төшөргәндәр. Был фотоһүрәт артабан Белосток янындағы 1941 йылдағы хәрби бәрелештәр тураһында мәғлүмәт йыйыусы Польша сик буйы һаҡ хеҙмәте офицерының шәхси коллекцияһында булған....
Һалдаттың исем-шәрифе билдәһеҙ, фотоһүрәттә бер ниндәй ҙә яҙыу юҡ. Егетте фотоға 1941 йыл тирәһендә Польшаның Белосток ҡалаһындағы немецтарҙың тотҡондар өсөн концлагерында төшөргәндәр. Был фотоһүрәт артабан Белосток янындағы 1941 йылдағы хәрби бәрелештәр тураһында мәғлүмәт йыйыусы Польша сик буйы һаҡ хеҙмәте офицерының шәхси коллекцияһында булған....


text:
Газета "Йәшлек" » Медиа » Страница 7
“Зирәк”, йәғни белемлене көтә бүләк
Медиа // 17-01-2017, 16:23
“Мәҙәни майҙан”
Медиа // 11-01-2017, 15:45
Беҙҙең халыҡ йыр-бейеүгә айырыуса маһир моңло халыҡтарҙың береһе. Әммә бөгөн башҡа яҡҡа иҫкән ел, икенсе төрлө үҫеш йүнәлеше, ҡанундар (иҡтисад, баҙар, етеш көнкүреш артынан сабыу) күп осраҡта рухи ҡиммәттәребеҙҙе юғалтыуға, кешенең күңел донъяһы ярлыланыуына, ә милләтебеҙҙе милләт иткән шәхестәребеҙгә ҡарата иғтибар кәмеүгә килтерҙе. Билдәле ижадсыларҙың да эше коммерцияға нигеҙләнде, сараһыҙҙан аҡса эшләүгә ынтылыуға, ошо үлсәмдең алдан йөрөүенә этәргес булды....
Билдәле булыу өсөн бер ҡасан да һуң түгел
Медиа // 13-12-2016, 12:30
йәки “Юлдаш” йыры” конкурсы ҙур майҙанға саҡыра
Тормошто йыр-моңһоҙ күҙ алдына ла килтереп булмай. Ул – күңелебеҙҙә, булмышыбыҙҙа, тәбиғәтебеҙҙә. Күптәр, тормошон ҙур сәхнә менән бәйләмәһә лә, матур йырлай, тауыштары иҫ киткес моңло, әммә улар, ғәҙәттә, баҙнатһыҙ була, хыялын күңел түренә йәшерә лә, йәшәй бирә.
Шундай замандаштарыбыҙға "Юлдаш" мәғлүмәт һәм йыр-моң каналы ҙур хыялын тормошҡа ашырырға ярҙам итә, һәүәҫкәрҙәрҙе ҙур майҙанға алып сыға, өр-яңы исемдәр аса. Бының өсөн "Юлдаш" йыры" асыҡ республика конкурсына мөрәжәғәт итергә кәрәк.
Халыҡ һәм эстрада йырҙарын оҫта башҡарыусыларҙы билдәләгән "Юлдаш" йыры – 2017" бәйгеһе йәй көнө үк старт алғайны. Маҡсаты – һәләтле үҙешмәкәр йырсыларҙы халыҡҡа сығарыу, башҡарыу оҫталығын камиллаштырыу, композиторҙар һәм йырҙар авторҙарының эшмәкәрлеген пропагандалау, ижади мөмкинлектәрен үҫтереү....
“Иләү”
Медиа // 6-12-2016, 15:45
1989 йылдың 1 июнендә балаларҙы яҡлау көнөндә эфирҙа беренсе "Иләү" тапшырыуы яңғырай. Хәҙер бик күп телерадиотапшырыуы булған "Тамыр" каналына тап шул көндә нигеҙ ташы һалына ла инде. Тәүге "Иләү"ҙә ҡурсаҡ театры артистары Рәмилә Ҡобағошова – күп нәмәне белергә ынтылған Йәшәмеш, Миңлеғаян Сафина – тәрбиәсе Ынйыҡай, Салауат Ишмөхәмәтов – Ыҡ-мыҡ исемле робот-тимерйән ролендә сығыш яһай. Тапшырыуҙың авторы Луиза Фархшатова, режиссеры Альбина Закирова һәм тауыш операторы Рәүфәнә Ҡашҡарова. Ә кескәйҙәр өсөн тапшырыуҙың бәләкәй алып барыусылары, тәүге ҡарлуғастары – Флүзә менән Йәлил Фархшатовтар, Айгөл Иҙрисова, Азат Саҙрыев, Лилиә Миндейәрова…...
“Махсус репортаж”
Медиа // 2-12-2016, 11:30
“Бына һеҙ кем, журналисмы? Яҙаһығыҙ. Интервью алаһығыҙ. Ә минең ундай һәләтем юҡ. Мин – бур. Һәм мин дә үҙ эшемдә оҫта, талант. Төрмә – минең икенсе өйөм. Инәм дә сығам, инәм дә сығам…”
Енәйәтсе-рецидивист менән асыҡ һөйләшеү. Тапшырыуҙы тыңлаусылар уны хәтерләйҙер. Кеҫә бурҙарын тотоуҙа ҡатнашҡаныбыҙҙы, хатта ҡулынан эләктереп, үҙен стенаға терәп ҡуйыуыбыҙҙы һөйләгәйнек инде һеҙгә. Беҙгә травматиканан атып ҡасҡан енәйәтсене ҡыуа төшөүебеҙҙе лә, хәйер һорауҙы бизнесҡа әйләндергән мафия хаҡында ла… Күп ул темалар. Негатив, тиһегеҙме? Юҡ, ысын тормош. Дәлилдәр. Журналист эҙләнеүе. Социаль-ижтимағи проблемалар. Бөгөн беҙгә нимә кәрәк? Ғәҙеллек. Биҙәлмәгән, бөҙрәләтелмәгән ваҡиғалар. Уларҙы асыҡлау юлы....
Енәйәтсе-рецидивист менән асыҡ һөйләшеү. Тапшырыуҙы тыңлаусылар уны хәтерләйҙер. Кеҫә бурҙарын тотоуҙа ҡатнашҡаныбыҙҙы, хатта ҡулынан эләктереп, үҙен стенаға терәп ҡуйыуыбыҙҙы һөйләгәйнек инде һеҙгә. Беҙгә травматиканан атып ҡасҡан енәйәтсене ҡыуа төшөүебеҙҙе лә, хәйер һорауҙы бизнесҡа әйләндергән мафия хаҡында ла… Күп ул темалар. Негатив, тиһегеҙме? Юҡ, ысын тормош. Дәлилдәр. Журналист эҙләнеүе. Социаль-ижтимағи проблемалар. Бөгөн беҙгә нимә кәрәк? Ғәҙеллек. Биҙәлмәгән, бөҙрәләтелмәгән ваҡиғалар. Уларҙы асыҡлау юлы....
«Иҡтисад һәм донъя» йәки ялҡау бесәй булмайыҡ
Медиа // 18-11-2016, 14:20
Иҡтисад – боронғо грек һүҙе. Мәғәнәһен беҙҙеңсәгә әйләндергәндә, «йорт хужалығын алып барыу» төшөнсәһен бирә. Хәҙерге заманда иҡтисадты башлыса аҡса менән бәйләп ҡарау ғәҙәткә ингән. Ә дөйөм алғанда, уның төп функцияһы – халыҡтың тормошо һәм эшмәкәрлеге өсөн кәрәк булған уңайлыҡтарҙы булдырыу. Сөнки иҡтисадһыҙ йәмғиәттең үҫешмәүе барыбыҙға ла яҡшы мәғлүм. Ана шулай ҡатмарлы, шул уҡ ваҡытта бик ябай ғына аңлатырға мөмкин «Иҡтисад һәм донъя» тапшырыуының асылын. Берәүҙәр ауыл хужалығы өлкәһендә бәхетен һынап ҡарай: мал үрсетеп, ер эшкәртеп аҡса табырға өйрәнә. Икенселәре – төҙөлөштә, өсөнсөләре – интеллектуаль бизнеста, дүртенселәре башҡа йүнәлеш таба.
...
“Ике йондоҙ”
Медиа // 14-11-2016, 12:53
Сентябрь айынан тәүге аҙымдарын башлаған "Ике йондоҙ" тапшырыуының хикмәте шунда – уны беҙ күнеккәнсә радио хеҙмәткәрҙәре түгел, ә студияға ҡунаҡ дәрәжәһендә килергә өйрәнгән билдәле шәхестәр үҙҙәре ойоштора! Башҡортостандың халыҡ артистары Рәмилә Сәлимгәрәева менән Риф Сәйфуллин – тапшырыуҙы башлап ебәреүселәр. Радио тыңлаусыларҙы ошо һуҡмаҡтарға, халыҡ теле менән әйткәндә, тап уларҙың еңел аяҡтары менән әйҙәнек....
“Юлдаш” радиоһы яңы миҙгелдә
Медиа // 9-11-2016, 17:14
1 сентябрь. Салт аяҙ, матур кис. Салауат Юлаев һәйкәле янындағы майҙан. “Сәләм, студент!” байрамы. Алып барыусыларыбыҙ һәм эстрада “йондоҙҙары” ҡатнашлығында сағыу тамаша, күңелле уйындар, матур бүләктәр. Иҫегеҙгә төштөмө хәҙер? Эйе-эйе, эфирҙың яңы миҙгелен меңдәрсә тыңлаусыһын йыйып, өфөләргә ҙур байрам ойоштороп асыу – “Юлдаш” өсөн хәҙер изге йола. Ике ваҡиғаны тура килтереп, йырҙар тыңлап, рәхәтләнеп аралашып, халыҡҡа матур ял бүләк итеп, “Беҙ – бергә!” тигән девизыбыҙға тоғролоҡто тағы бер раҫланыҡ....
“Тормош навигаторы”быҙ һүнмәһен
Медиа // 14-10-2016, 12:15
Тормош тиктормош түгел, ти халыҡ. Ысынлап та, тормош юлынан һәр кемгә үҙ арбаһын тартып барырға тура килә. Бында тапалған ерҙән үтеүселәр ҙә, яңы һуҡмаҡтар ярыусылар ҙа бар. Әммә барыһын да, тормош юлы таҡырыраҡ, арбалар нығыраҡ булһын, тигән ышаныс-өмөттәр берләштерә. Йөктәр ҙә өҫтәлеп тора. Әҙәмдәр араһында юл саттарында баҙап ҡалғандар ҙа, һаҙлыҡҡа батып, арбаһын сығара алмай ултырғандар ҙа, туҡтауһыҙ йөк тартып барыуҙан ялҡып, арба өҫтөнә ултырып, тәгәрмәс тәгәрәгән яҡҡа барғандар ҙа етерлек... Һәр кемдең үҙ ҡиәфәте.
Тәүтормоштағы һымаҡ уҡ, кеше йәшәргә ынтыла. Әлбиттә, хәҙер йәшәргә тырышыу тигән төшөнсә аҙыҡ-түлек табыу, мәмерйәне йылытыуға ҡайтып ҡалмай, һәр замандың – үҙ талабы. Хоҡуҡи дәүләттә йәшәйбеҙ, ҡанун-нормаларҙы ла теүәл белергә кәрәк. Белем алыу, эш, карьера, ғаилә мөнәсәбәттәре, торлаҡ мәсьәләһе, көндән-көн киңерәк таралған интернет, сәләмәтлек, мутлашыусылар һәм башҡаһы күп тормошобоҙҙа.
"Юлдаш" радиоһында һәр шишәмбе яңғыраған "Тормош сифаты" рубрикаһы ана шундай төрлө даирәгә ҡағылған темаларҙы үҙ эсенә ала. Бында яңы ҡанундарға бәйле мәсьәләләр тикшерелә, тормош-көнкүреш кимәлен күтәрер яңылыҡтар еткерелә, төрлө ҡатмарлы хәлдәрҙән сығыуға бәйле белгес кәңәштәре яңғырай. Ғөмүмән, тормош боролоштарында юғалып ҡалмаҫ өсөн, замансалап әйткәндә, "тормош навигаторы" тигәнерәк маҡсаттар ҡуйып әҙерләнә рубрикабыҙ. 18 октябрҙә, мәҫәлән, киҙеү, уның быйылғы төрө, һаҡланыу юлдары тураһында әңгәмә ҡорорбоҙ. Уны 11 сәғәт 15 минутта һәм кис 15 минуттан 9 тула тигәндә тыңлағыҙ.
Һәр шишәмбе радиобыҙ тулҡындарында яңғыраған "Тормош сифаты" сығарылышы тормош юлдарына яңы аяҡ баҫҡандарға, ярайһы тәжрибәле булып та, яңылыҡтар алдында баҙап ҡалғандарға, тыңлаусыларыбыҙҙың һәммәһенә үҙенә күрә бер маяҡ, юл күрһәткесе була алһа, бурысыбыҙ үтәлде, тип әйтә алабыҙ. Тормошобоҙ сифатлы булһын.
...
Тәүтормоштағы һымаҡ уҡ, кеше йәшәргә ынтыла. Әлбиттә, хәҙер йәшәргә тырышыу тигән төшөнсә аҙыҡ-түлек табыу, мәмерйәне йылытыуға ҡайтып ҡалмай, һәр замандың – үҙ талабы. Хоҡуҡи дәүләттә йәшәйбеҙ, ҡанун-нормаларҙы ла теүәл белергә кәрәк. Белем алыу, эш, карьера, ғаилә мөнәсәбәттәре, торлаҡ мәсьәләһе, көндән-көн киңерәк таралған интернет, сәләмәтлек, мутлашыусылар һәм башҡаһы күп тормошобоҙҙа.
"Юлдаш" радиоһында һәр шишәмбе яңғыраған "Тормош сифаты" рубрикаһы ана шундай төрлө даирәгә ҡағылған темаларҙы үҙ эсенә ала. Бында яңы ҡанундарға бәйле мәсьәләләр тикшерелә, тормош-көнкүреш кимәлен күтәрер яңылыҡтар еткерелә, төрлө ҡатмарлы хәлдәрҙән сығыуға бәйле белгес кәңәштәре яңғырай. Ғөмүмән, тормош боролоштарында юғалып ҡалмаҫ өсөн, замансалап әйткәндә, "тормош навигаторы" тигәнерәк маҡсаттар ҡуйып әҙерләнә рубрикабыҙ. 18 октябрҙә, мәҫәлән, киҙеү, уның быйылғы төрө, һаҡланыу юлдары тураһында әңгәмә ҡорорбоҙ. Уны 11 сәғәт 15 минутта һәм кис 15 минуттан 9 тула тигәндә тыңлағыҙ.
Һәр шишәмбе радиобыҙ тулҡындарында яңғыраған "Тормош сифаты" сығарылышы тормош юлдарына яңы аяҡ баҫҡандарға, ярайһы тәжрибәле булып та, яңылыҡтар алдында баҙап ҡалғандарға, тыңлаусыларыбыҙҙың һәммәһенә үҙенә күрә бер маяҡ, юл күрһәткесе була алһа, бурысыбыҙ үтәлде, тип әйтә алабыҙ. Тормошобоҙ сифатлы булһын.
...
“Китап донъяһы”
Медиа // 7-10-2016, 13:42
«Китапһыҙ өй – тәҙрәһеҙ бүлмә», «Китап уҡымаған әҙәм – сәскә атмаған үлән» кеүек ҡанатлы һүҙҙәрҙе халыҡ телендә йыш ишетәбеҙ.
Ысынлап та, күңелең теләгән әҫәр йәнгә рухи аҙыҡ бирә. Шуға ла үткән йыл беҙҙең каналда «Китап донъяһы» тигән рубрика асылғайны. Халыҡ һорауы буйынса быйыл уның күләме ҙурайтылды һәм тапшырыу айына ике тапҡыр сығасаҡ. Әле эфирҙа Шәйехзада Бабич исемендәге республика йәштәр премияһы лауреаты, Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре Фәрзәнә Аҡбулатованың китаптарына күҙәтеү яһалды. Уның әҙәби майҙанда эре аҙымдар яһауы – «Яҙылып бөтмәгән китап», «Янған аттар» романдары – киң ҡатлам уҡыусылар күңеленә хуш килде. Әҙәбиәтсе Гөлфирә Гәрәева: «Бөгөнгө прозаиктарыбыҙ Т. Ғиниәтуллин, Н. Мусин, Т. Ғарипова, Ә. Әминев, Р. Камал, Г. Ғиззәтуллина һ.б. араһында Фәрзәнә Аҡбулатова – иң йәше. Әҙибәнең ижады өлгөрөп еткән, быуынға ултырған, тормошҡа ҡарашы осҡорланған, йәшәйеште фәлсәфәүи күҙлектән тороп байҡау, баһалау юғарылығына күтәрелгән мәле. Киләсәктә лә милли прозабыҙ кимәлен билдәләрҙәй аҫыл әҫәрҙәр яҙырына өмөтөбөҙ ҙур», – тигән фекерен белдерҙе. Әҙибәнең күңел көмбәҙендә тарихи роман баҙлай.
Йылайыр районында йәшәп, әүҙем ижад итеүсе Зөлфирә Ҡаҙаҡбаеваның гәлсәр күңелендә «Мәрхәмәтле булһын яҙмыш» тип аталған өсөнсө китабы өлгөрҙө. Уға, шулай уҡ башҡа прозаиктарҙың сағыу әҫәрҙәренә лә тиҙ арала байҡау булыр.
Шағирә Таңһылыу Ҡарамышева бер-бер артлы ике китабы менән шатландырҙы. Үҙе әйтмешләй, береһе – «Мәңгелек сәфәр» – аҡыл менән, икенсеһе – «Көҙ йәйе» – йөрәк менән яҙылған. Ысынлап та, тәүгеһендә, исеменән үк күренеүенсә, кеше йәненең мәңгелеге, бәндәнең күктәрҙән бирелгән асылы тик изгелеккә, яҡшылыҡҡа ҡоролған булыуы раҫлана. Уҡыусылар был китаптың тормошта юғалып ҡалмаусылар, көслө рухлылар өсөн тәғәйен булыуын күреп ҡыуаныр, тигән өмөттәбеҙ. Ә «Көҙ йәйе»ндә әбейҙәр сыуағына бәрәбәр яҡты кисерештәр өҫтөнлөк итеүе, китап көтөлмәгән поэтик табыштарға ифрат бай булыуы хаҡында һөйләрбеҙ.
Шулай уҡ драматургиябыҙҙағы яңы исемдәр, әҙәби-эстетик зауыҡ менән һуғарылған пьесалар ҙа күҙ уңында булыр.
Китап яратҡан кешене тормош ҡытыршылыҡтары, төрлө проблемалар ҡурҡытмай. Киреһенсә, сәм уята, йәшәү һуҡмаҡтарын табырға өйрәтә, еңеүгә илһамландыра. Башҡорт, рус, донъя әҙәбиәте классиктарының әҫәрҙәре хаҡында йыл әйләнәһе хәбәрҙар булырға теләһәгеҙ, «Китап донъяһы»на рәхим итегеҙ, дуҫтар!
Әнисә Муллағолова....


text: Оҙаҡ йылдар уның менән иркенләп һөйләшеп ултырырға форсат теймәне. Ә мин уның менән еңел-елпе, аяҡ өҫтө генә әңгәмәләшә алмайым, сөнки уҡытыусым ғына түгел, ә бала саҡ йылдарымдың наҙлы моңо, гел алға саҡырып тороусы яҡты нуры ла ул. Һуңғы осорҙа осрашҡылап торабыҙ, һәр күрешеү күңел айрамына әйләнә. Бөйөк шағирыбыҙ Рәми Ғариповтың класташы, үҫмер саҡтар көндәлектәренең бер геройы булған Тайфа апай – ил хәстәрен иңенә һалып, тулы тормош менән йәшәгән һәм ғүмерен ихластан киләсәк быуынға тәрбиә һәм белем биреүгә арнаған аҫыл заттарыбыҙҙың береһе. Изгелеккә, рух ыҡлығына, илһөйәрлеккә, тырышлыҡҡа, саф күңеллелеккә, матурлыҡты яратырға өйрәткән кеше үҙе лә ошо сифаттарға эйә булырға тейеш. Тап бына Тайфа Шакир ҡыҙы Ғәбитова кеүек.


text:
Балаларҙы сәләмәтләндереүгә бүленгән средстволар күләме буйынса Башҡортостан алда бара
Балаларҙы сәләмәтләндереүгә йүнәлтелгән средстволар күләме буйынса Башҡортостан Рәсәй Федерацияһы субъекттары араһында 6-сы урынды биләй. Социаль страховкалау фондының БР буйынса төбәк бүлексәһендә хәбәр итеүҙәренсә, быйыл, элекке йылдарҙағы кеүек, балалар санаторийҙары һәм йыл әйләнәһенә эшләүсе санатор-сәләмәтләндереү лагерҙары айырыуса ҙур популярлыҡ менән файҙаланды. РФ Социаль страховкалау фондының эҙләү-мониторинг системаһының 1 декабргә мәғлүмәттәренә ҡарағанда, уларҙа 19,6 меңдән ашыу бала ял итте һәм сәләмәтлеген нығытты. Тағы 39,1 мең бала – ҡаланан ситтәге лагерҙарҙа һәм 107,7 мең бала көндөҙгө үҙәктәрҙә ял итте.
Әгәр 2009 йылға балаларҙың ялын һәм сәләмәтләндереүҙе ойоштороуға төбәк бүлексәһенә 602,7 миллион һум күләмендә аҡса бүленһә, 1 декабргә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса уларҙың 578 миллион һумы үҙләштерелгән дә инде.


text:
Республикабыҙ – төбәктәрҙең инвестициялар йәлеп итеү рейтингында лидер
17 декабрҙә Мәскәүҙә үткәрелгән «Төбәк үҫеш институттары һәм төбәктәрҙең инвестициялар йәлеп итеүсәнлеге: мөмкинлектәр, проблемалар, практика» VIII Рәсәй төбәктәр конгресында Башҡортостан Республикаһы «Инвестициялар һалыуҙың минималь иҡтисади хәүефтәре» номинацияһында беренсе урын яуланы. Форумды ойоштороусы – "Эксперт РА" рейтинг агентлығы. Агентлыҡ унда ҡатнашыуға Рәсәйҙең бөтә төбәктәре, федераль власть органдары, федераль үҫеш институттары (РосБР, АИЖК, ВЭБ, РВК), банкылар берләшмәһе вәкилдәрен, Рәсәй Федерацияһының Сауҙа-сәнәғәт палатаһы һәм Федераль фондтары етәкселәрен саҡырҙы.
Конгресс сиктәрендә конференция үткәрелде, унда төбәктәрҙең үҫеш институттары мәсьәләләре, уларҙың финанс институттарын үҫтереү менән үҙ-ара бәйләнеше, төбәктәрҙең иҡтисади үҫешенә һәм инвестициялар йәлеп итеүсәнлегенә йоғонтоһо комплекста тикшерелде. Тематик секцияларҙа торлаҡ сәйәсәте, финанс институттары һәм төбәктәрҙә бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереү мәсьәләләре ҡаралды.
Инвестициялар йәлеп итеүсәнлек рейтингы йомғаҡтары буйынса алдынғы төбәктәрҙе наградлау бер нисә номинация буйынса үткәрелде. Әйтергә кәрәк, «Эксперт РА» агентлығы баһалауынса, Башҡортостан Республикаһы күп йылдар дауамында алдынғы төбәк тип таныла һәм күп тапҡырҙар төп рейтинг номинацияларында еңеүгә өлгәште.
Конгреста Башҡортостандан БР иҡтисади үҫеш министры урынбаҫары Александр Марьин һәм БР-ҙың Мәскәүҙәге тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары Шамил Тикеев ҡатнашты.


text:
2013 йылда Башҡортостан ауылды артабан үҫтереүгә 395,7 миллион һум аҡса аласаҡ
Башҡортостанға «2013 йылға тиклем ауылды социаль үҫтереү» федераль маҡсатлы программаһы сиктәрендә федераль бюджеттан 395,7 миллион һум күләмендә субсидия бүленәсәк.
«Башинформ» агентлығына БР Ауыл хужалығы министрлығының аналитика бүлегенән хәбәр итеүҙәренсә, 2013 йылда ауыл ерендә граждандарҙың торлаҡ шарттарын яҡшыртыу буйынса сараларҙы тормошҡа ашырыуға 244 миллион һум йүнәлтеләсәк.
Әлеге программа буйынса һыу менән тәьмин итеү системаһын үҫтереүгә быйыл — 52 миллион һум, йорттарҙы газ менән тәьмин итеүгә 44,3 миллион һум бүленә. Йәнә 5,4 миллион һум беренсел медицина-санитар ярҙам күрһәтеү, физкультура һәм спорт учреждениелары селтәрен үҫтереүгә йүнәлтеләсәк.
Бынан тыш, 2013 йылда Башҡортостан ауылдарында комплекслы төҙөлөш алып барыуға ярҙам итеү буйынса саралар үткәреүгә федераль бюджеттан 50 миллион һум аҡса бүленәсәк.


text:
Республика хужалыҡтары ҡара бойҙай сәсеү буйынса планды арттырып үтәгән
Башҡортостанда ҡара бойҙай сәсеү буйынса план 102 процентҡа үтәлгән, тип хәбәр итә республика Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәте. Планлаштырылған 78,7 мең гектар урынына был культура 80,1 мең гектарҙа сәселгән. Дүрт тапҡырға тиерлек планды Архангель районында (383 процент), ике тапҡырҙан күберәк – Иглин (225 процент), Кушнаренка (321) һәм Салауат (256) райондарында арттырып үтәгәндәр.
Был көндәрҙә тағы ла бер һуң культура – кукуруз сәсеү тамамлана: 89,4 мең гектар сәселген, республика планының 96 проценты үтәлгән.


text:
Башҡортостандың идара итеүсе компаниялары — Рәсәй буйынса иң яҡшы бишәү иҫәбендә Фото: Олег Яровиков
Башҡортостандың идара итеүсе компаниялары — Рәсәй буйынса иң яҡшы бишәү иҫәбендә
Башҡортостандың идара итеүсе компаниялары — Рәсәй буйынса иң яҡшы бишәү иҫәбендә Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 9 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалиә Вәлиева/.
2014 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Башҡортостандың идара итеүсе компаниялары Рәсәй буйынса иң яҡшы бишәү иҫәбенә инде.
«Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ реформаһы» сайтында компанияларҙың рейтингы баҫылған, уға ярашлы Башҡортостандың идара итеүсе компаниялары 38,54 балл йыйған һәм икенсе урын алған. Беренсе урында – Белгород өлкәһенең идара итеүсе компаниялары (40,86 балл), өсөнсөлә – Ленинград өлкәһе (37,21).
2015 йылдың 1 майында идара итеүсе компанияларҙы лицензиялау этабы тамамланыуын иҫәпкә алып, Дәүләт корпорацияһы — Торлаҡ-коммуналь хужалыҡты реформалауға булышлыҡ итеү фонды 2014 йылға Рәсәй субъекттарының айырым рейтингын төҙөнө, уға лицензия алырға тейешле компаниялар ғына ингән. Ошо рейтинг 2015 йылдың июнендә «Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ реформаһы» сайтында баҫылған.
2014 йылғы лицензия алырға тейешле идара итеүсе компаниялар рейтингында «Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ реформаһы» сайтында теркәлгән идара итеү килешеүҙәре нигеҙендә күп фатирлы йорттар менән идара итеү өлкәһендә эшмәкәрлек алып барыусы 15 меңдән ашыу ойошма һәм шәхси эшҡыуар ҡатнашҡан.
Был рейтингта ҡайһы бер субъекттарҙың урындары үҙгәргән. Фонд билдәләүенсә, урындарҙың күтәрелеүе ҡайһы бер төбәктәрҙә төп иғтибар идара итеүсе компанияларға бирелеүгә бәйле булыуы ихтимал. Мәҫәлән, Сыуаш Республикаһы (+35), Пенза өлкәһе (+40), Владимир өлкәһе (+49), Ҡабарҙа-Балҡар Республикаһы (+37).
Рейтингта үҙ урындарын юғалтҡан төбәктәр, киреһенсә, үҙҙәренең торлаҡ милекселәре ширҡәтендә һәм торлаҡ-төҙөлөш кооперативтарында әүҙем эш алып барыуы һөҙөмтәһендә 2014 йылғы тулы рейтингта юғары урын биләне. Миҫал өсөн, Смоленск өлкәһе (-35), Калининград өлкәһе (-31), Магадан өлкәһе (-29).


text:
Быйыл Астана һәм Өфө араһында туғандашлыҡ тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыласаҡФото: Өфө хакимиәте сайты
Быйыл Астана һәм Өфө араһында туғандашлыҡ тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыласаҡ
Быйыл Астана һәм Өфө араһында туғандашлыҡ тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыласаҡФото: Өфө хакимиәте сайты
ӨФӨ, 2016 йыл, 26 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Астана һәм Өфө араһында туғандашлыҡ тураһында килешеүгә 2016 йылда ҡул ҡуйыласаҡ. Өфө хакимиәтенең рәсми делегацияһы Ҡаҙағстандың баш ҡалаһы Астанала булып ҡайтты. Сәфәрҙең маҡсаты иҡтисад, инвестиция мәсьәләләрендә, предприятиелар эшен ойоштороу һәм тариф көйләүе өлкәһендә тәжрибә уртаҡлашыу ине. Был хаҡта «Башинформ» агентлығына ҡала хакимиәтенең матбуғат хеҙмәтендә хәбәр иттеләр.
Өфө вәкилдәре Ҡаҙағстандың баш ҡалаһының Эшҡыуарлыҡ һәм сәнәғәт идаралығы етәкселәре менән осрашты, хеҙмәттәшлекте үҫтереү мәсьәләләрен тикшерҙе. Делегация Астана Акимының команда-контроль үҙәгендә булды һәм ҡаланың йәшәйешен комплекслы тәьмин итеү системаһы менән танышты. Һөйләшеү йомғаҡтары буйынса 2016 йылда Астана һәм Өфө араһында туғандашлыҡ тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуҙы ойоштороу хаҡында һөйләшеп килешелде.