text:
Бәхет өсөн күпме аҡса кәрәк – һорау алыу
Бәхет өсөн күпме аҡса кәрәк – һорау алыу Фото: Карина Камаева
ӨФӨ, 2018 йыл, 23 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Әлеге мәлдә Рәсәйҙә йәшәгән кешегә бәхет өсөн айына 159 мең һум аҡса кәрәк. Был уҙған йылдың авгусы менән сағыштырғанда 14% кәмерәк. Апрель айында Superjob порталы үткәргән тикшереү мәғлүмәттәре шундай. Унда 2 500 кеше ҡатнашҡан.
Һорау алыу барышында Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта ярлылыҡ сиге ил буйынса алғанда юғарыраҡ һәм әле 22 мең һум тәшкил итә.
Байлыҡ тураһында төшөнсә менән дә ошоға оҡшаш хәл. Мәскәүҙә был сумма 566 меңгә етә, Санкт-Петербургта — 511 мең һум.
Бәхет өсөн Рәсәйҙең баш ҡалаһында әле Нева буйындағы ҡалаға ҡарағанда шаҡтай күберәк аҡса кәрәк — 212 һәм 166 мең һум.
Төбәктәрҙә айлыҡ килеме 18 мең һум тәшкил иткән кешене ярлы тип иҫәпләү ҡабул ителгән. Бай булыу өсөн 425 мең һум кәрәк. Бәхет өсөн 150 мең һум да етә, тип иҫәпләйҙәр төбәктәрҙә.
http://www.bashinform.ru/news/1148649-skolko-deneg-nuzhno-dlya-schastya-opros-/


c: text/html

text:
6 июль
6 июль — григориан стиле буйынса йылдың 187-се (кәбисә йылында 188-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 178 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Ҡаҙағстан — Баш ҡала көнө.
- Лесото — Ғаилә көнө.
- Малави — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Финляндия — Эйно Лейно көнө (Йәй һәм шиғриәт көнө)
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Вафин Альберт Закир улы (6.07.1937), хирург-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Нью-Йорк Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы, медицина фәндәре докторы (1993), профессор (1994). 1967 йылдан Ставрополь медицина академияһы уҡытыусыһы, 1990—2011 йылдарҙа госпиталь хирургияһы кафедраһы мөдире. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (1996). Сығышы менән Кушнаренко районының Шәрип ауылынан.
- Каткова Тамара Ларионовна (6.07.1937), «Почёт Билдәһе» орденлы Бәләбәй һөт комбинатының 1966—2001 йылдарҙағы өлкән мастеры һәм цех начальнигы. Башҡорт АССР-ының 10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974). Сығышы менән Бөрө районы Ҡуян ауылынан.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1940 — Нурсолтан Назарбаев, Ҡаҙағстандың беренсе президенты.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2014 — Сафуан Әлибаев, башҡорт шағиры, Салауат Юлаев ордены кавалеры.
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Герберт Гувер
Ге́рберт Кларк Гу́вер (ингл. Herbert Clark Hoover, 10 август 1874 — 20 октябрь 1964) — 31-се АҠШ Президенты (1929—1933). АҠШ Республика партияһынан.
1921—1928 йылдарҙа АҠШ сауҙа серкәтибе булды. Уның алдынан Америка ярҙам администрацияһы етәксеһе.
1928 йылда Смут-Хоули тариф акты буйынса Герберт Гувер ауыл хужалығы тауарҙарына һалымды күтәреп, фермерҙарға ярҙам итергә вәғәҙә иткән була.
1930-сы йылда Президент вазифаһында Герберт Гувер Бөйөк депрессияға ҡаршы төрлө программаларҙы ғәмәлгә керетә башлай, әммә уларҙың барыһы ла тиерлек уңышһыҙлыҡа килтерә.
Хәҙерге ваҡытта уның исемен Герберт Гувер Билдинг йорто йөрөтә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Ирландия (утрау)
Ошибка: блок «Халыҡ тығыҙлығы» отсутствует в шаблоне Геокар.
Ирла́ндия (ирл. Éire [ˈeːɾʲə], ингл. Ireland [ˈaɾlənd], ольст.-шотл. Airlann, лат. Hibernia) — ҙурлығы буйына Европала өсөнсө утрау (Бөйөк Британия һәм Исландия утрауҙарынан һуң). Британия утрауҙары архипелагында иң ҙур ике утрауының береһе. Утрау буйлап Ирландия Республикаһы һәм Бөйөк Британия илдәре араһында дәүләт сиге үтә.
Йөкмәткеһе
Урынлашыуы һәм ҙурлығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көнбайыш оҙонлоҡтоң 6° 20'—10° 20' һәм төньяҡ киңлектең 51° 25'—55° 23' араһында урынлашҡан (иң ситке төньяҡ нөктәһе — Инишоуэн ярымутрауындағы Малин-Хед мороно). Көнсығыштан Ирландия диңгеҙе, шулай уҡ Изге Георгий боғаҙы һәм Төньяҡ боғаҙ һыуҙары, ә көнбайыштан, төньяҡтан һәм көньяҡтан — Атлантик океан һыуҙары менән йыуыла. Көнбайыштан көнсығышҡа табан яҡынса 300 км, ә төньяҡан көньяҡҡа табан яҡынса 450 км һуҙылған. Утрау майҙаны— 84,1 мең км² (донъяла 20-се урын).
Рельефы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ирландия ярҙары (бигерәк тә төньяҡта, көньяҡта һәм көнбайышта) ҡаялы, ҡултыҡтар менән ныҡ бүлгеләнгән. Ҡултыҡтарҙың иң ҙурҙары — Голуэй, Шаннон, Дингл, Донегол һәм Лох-Фойл. Ирландия ярҙары янында бихисап ҡаялы утрауҙар урынлашҡан.
Өҫкө йөҙө башлыса тигеҙлекле, эске райондарҙы киң Үҙәк уйһыулыҡ биләй, ул көнбайышта һәм көнсығышта утрауҙың ярҙарына сыға. Утрауҙың ситтәрендә — түбән тауҙар (иң юғары нөктәһе — Карантуил тауы 1041 м) һәм платолар (иң ҙуры — төньяҡ-көнсығыштағы Антрим платоһы).
Геологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гидрологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Утрауҙа күп йылғалар (иң әһәмиәтлеһе — Шаннон; башҡа ҙурҙары — Ли, Блэкуотер, Шу, Нор, Эрн, Банн, Бойн), күлдәр (Лох-Ней, Лох-Дерг, Лох-Маск, Килларни һ.б.) һәм һаҙлыҡтар (бигерәк тә үҙәк өлөшөндә) бар. Көнбайыштан көнсығышҡа табан Ирландияны бер нисә каналдар (Гранд-канал, Ройал-канал, Ульстен, Логан һ.б.) киҫеп үтә.
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Утрауҙа йылы көнбайыш елдәр өҫтөнлөк итә. Климаты уртаса океаник, дымлы; ҡыш йомшаҡ, йәй һалҡынса. Йомшаҡ климат арҡаһында Ирландия йыл әйләнәһенә йәшеллек менән ҡаплана, шунлыҡтан ул Зөбәржәт утрау булараҡ билдәле.
Тәбиғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Европа һәм хатта башҡа Британия утрауҙары менән сағыштырғанда, Ирландияның хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы ярлы. Был утрауҙың һуңғы боҙланыу осоронда, яҡынса б.э.т. 10-сы меңлектә барлыҡҡа килеүенә бәйле.
Флораһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ирландияның үҫемлектәр донъяһы сағыштырмаса ярлы. Дөйөм әйткәндә, Ирландия флораһы Европаның күп өлөшөндә осраған флораға оҡшаш, әммә ярайһы уҡ күп төрлө түгел. Утрауҙа үҫемлектәрҙең 1300 яҡын төрө үҫә, улар араһында төньяҡ һәм субтропик төрҙәре бар. Был Гольфстрим ағымы арҡаһында барлыҡҡа килтерелгән Ирландияның климатына бәйле. Бында имән, ҡарама, ҡайын, ерек, тал ағастарын осратырға мөмкин. XVII быуатта утрауҙың күп өлөшөн тәбиғи урмандар биләгән, әммә хәҙер Ирландия урмандары дөйөм территорияның яҡынса 10%-н ғына тәшкил итә, улар башлыса утрауҙың үҙәгендә һәм көнсығышында урынлашҡан.
Баррен ҡурсаулығында арктика-альп зонаһы төрҙәре үҫә, улар боҙланыу дәүеренән һаҡланып ҡалғандар. Был ҡурсаулыҡта бүҙәнә үләнен, пурпур сәскәле геранде, тура үҫеүсе фиалканы, курил ҡыуаҡлы сәйен һәм хатта орхидеяны осратырға мөмкин.
Килларни милли паркында уникаль тис урмандары, һәм шулай уҡ быуатлыҡ имән сауҡаулыҡтары урынлашҡан. Килларни милли паркында еләк ағасы, килларни көртмәлеһе, Изге Патрик кәбеҫтәһе, ирланд молочайы һәм грандифлор пингикулы осрай.
Фаунаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ирландияның хайуандар донъяһы сағыштырмаса ярлы. Ирландияла ер хайуандарының һәм һөйрәлеүселәрҙең 4 төрө (улар иҫәбендә бер йылан да юҡ), һөтимәрҙәрҙең 22 төрө һәм балыҡтарҙың 10 төрө теркәлгән. Ирландия яр буйҙарында треска, скумбрия, сельдь, камбала һәм сардин йәшәй.
Хайуандарҙың һирәк төрҙәре Ирландияның милли парктарында йәшәй. Мәҫәлән, Килларни милли паркында болан, урман сысҡандары, ҡарағай аҫтар, ҡыҙыл тейендәр, бурһыҡтар һәм төлкөләр көн итә. Шулай уҡ бында ҡоштарҙың 140-ҡа яҡын төрө осрай (Ирландия территорияһында барлығы ҡоштарҙың 380 төрө иҫәпләнә).
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Утрауға тәүге кешеләр яҡынса 12500 йыл элек килеп урынлашҡан[1].
Утрауҙың ҙур өлөшөн (территорияһының 5/6 өлөшөн) Ирландия Республикаһы дәүләте биләй. Утрауҙың төньяҡ-көнсығышында Бөйөк Британия һәм Төньяҡ Ирландия Берләшкән Короллеге составына кергән Төньяҡ Ирландия урынлашҡан.
Утрау халҡы (ике өлөштәрҙең дә) — 6 399 105 кеше (2011)[2], уларҙың күп өлөшө көнсығыш яр буйында йәшәй. Мөһим ҡалалар — Дублин һәм Белфаст.
Ирландия Республикаһының халҡы башлыса кельт сығышлы 2006 йылғы дөйөм халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы 4,24 миллион кеше тәшкил итә[3]. Аҙ һанлы халыҡтар 420 мең кеше, йәки 10 процент тәшкил итә. Шуларҙың 275,8 меңе — Европа Берләшмәһе илдәренең (Польша, Латвия, Литва, Румыния) иммигранттары; ҡалғандары — Рәсәй, Ҡытай, Украина, Беларусь, Пакистан, Филиппин, Нигерия һ.б. илдәрҙән сыҡҡан. Халҡының яҡынса 58 % ҡалаларҙа йәшәй.
Төньяҡ Ирландия халҡының этник составы бер төрлө түгел: бында яҡынса 500 мең утрауҙың аҫаба халығы — ирланд-католиктар һәм яҡынса 1 млн инглиз-ирландтар һәм шотланд-ирландтар йәшәй.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Earliest evidence of humans in Ireland, BBC, 21 март 2016
- ↑ Historial Population Trends – 1841 – 2011, NISRA (PDF). 20 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Данные департамента статистики Ирландии. Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 май 2009. 12 март 2012 тикшерелгән.


text:
Милләттәр Берләшмәһе
Берләшмә (ингл. Commonwealth), йәки Милләттәр Берләшмәһе (ингл. Commonwealth of Nations; 1946 йылға ҡәҙәр Британ Милләттәр Берләшмәһе — ингл. British Commonwealth of Nations) — бойондороҡһоҙ илдәрҙең ирекле дәүләт-ара берекмәһе, уға Бөйөк Британия һәм уның бөтә тиерлек доминиондары, колониялары һәм протетораттары инә. Тағы ла Берләшмә ағзалары булып Мозамбик һәм Руанда тора.
Йөкмәткеһе
Берләшмәнең нигеҙҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Британия империяһы 13 америка колонияһын юғалтҡандан һуң, үҙендә Канаданы, Һиндостанды һәм ҡайһы бер башҡа колонияларҙы һаҡлап ҡалып, метрополияла ике сәйәси юл барлыҡҡа килә. Беренсенән Һиндостанда һәм Алыҫ Көнсығышта артабанда британ йоғонтоһон киңәйеүе, икенсеһе метрополияның колонияларҙа үҙидаралыҡ органдары төҙөүгә ҡаршылыҡ күрһәтмәүе[2].
«Милләттәр Берләшмәһе» төшөнсәһен тәүге тапҡыр 1884 йылда британ премьер-министры Арчибальд Филипп лорд Розберри менән индерелә. 1887 йылда Лондонда колониялар конференцияһында Берләшмәгә нигеҙ һалына, унда яңы колониаль сәйәсәттең юлдары билдәләнә: бынан башлап иң үҫешкән колонияларға доминион статусы бирелгән. Бындай статусты Канада, Австралия берлеге, Яңы Зеландия, Көньяҡ Африка берлеге, Ньюфаундленд доминионы һәм Ирландия.
1926 йылда уҙғарылған Бөйөк Британия һәм британ биләмәләренең премьер-министрҙары конференцияһында Бальфур Декларацияһы ҡабул ителгән, унда Бөйөк Британия һәм уның доминиондары үҙҙәрен бойондороҡһоҙ тулы һәм тиң хоҡуҡлы дәүләт һәм Британ милләттәр берләшмәһендә ирекле ағза булыуын таныйҙар.
Берләшмәнең хоҡуҡи статусы 1931 йылдың 11 декаберендә ҡабул ителгән Вестминстер статутында нығытыла, һәм 1947 йылға тиклем ул дәүләттәр иттифағы булып торған, уларҙың һәр береһе Бөйөк Британияға шәхси уния аша бәйләнгән (йәки уларҙың дәүләт башлығы булып британ монархы торған).
Үҫеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Икенсе донъя һуғышынан һуң Британия империяһының тарҡалыуы башлана, ул британ биләмәләрендә милли-азатлыҡ хәрәкәттәренең үҫеүенә һәм британ хөкүмәтенең финанс ҡыйынлыҡтарына бәйле булған. 1946 йылдан алып «Британ Берләшмәһе» урынына «Британ Берләшмә» тип кенә атала башлай.
1947 йылда Һиндостандың бойондороҡһоҙлоҡ яулағас һәм унда республика идаралыҡ формаһы урынлаштырыла. Был британ монархы дәүләт башлығы булыуынан баш тартыуҙы аңлатҡан һәм Берләшмә ойошмаһының нигеҙҙәрен төптән үҙгәртеүҙе талап иткән. Тәүҙә ойошманың исеме үҙгәрә, уның эшмәкәрлегенең өҫтөнлөклө маҡсаттары булып гуманитар миссиялар, мәғариф эше һәм башҡалар булып китәләр. Берләшмә тәү сиратта үҫеш кимәлдәре һәм иҡтисад ҡылыҡһырламалары менән айырылып торған, тығыҙ һәм тиң хоҡуҡлы үҙ-ара бәйләнешкә мөмкинлеге булған дәүләттәрҙең ойошмаһы тип ҡаралған.
Күп кенә элекке британ колонияларҙан айырмалы рәүештә, 1948 йылда — Бирма һәм 1967 йылда — Аден бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң улар Берләшмәгә инмәй ҡалалар. Элекке британ протектораттарҙан һәм мандатлы территорияларҙан Мысыр (1922 йылда азатлыҡ алған), Израиль (1948), Ираҡ (1932]), Бахрейн (1971), Иордания (1946), Кувейт (1961), Катар (1971) һәм Оман (1971) илдәре Берләшмәгә инмәйҙәр. 1949 йылда Ирландияла республика идара итеү ҡоролошо индерелгәндән һуң Берләшмәнән сыға, әммә шул уҡ йылғы Ирландия Акты буйынса, республиканың граждандары британ ҡануниәтенә ярашлы башҡа Берләшмә илдәре граждандары кеүек тиң статус эйә булалар. 1961 йылда Көньяҡ Африка Республикаһы ойошманан сыға, ә 1994 йылдың июнендә уға кире ҡайта.
1949 йылда Лондонда Берләшмә илдәренең премьер-министрҙары кәңәшмәһендә республика идара итеү ҡоролошо һәм ойошмала ағзалыҡ араһында булған ҡаршылыҡтары хәл ителә. 1950 йылдың ғинуарынан алып Һиндостан британ монархын «Берләшмәнең башлығы һәм Берләшмәнең бойондороҡһоҙ дәүләт-ағзаларының ирекле ассоциацияһының символы» сифатында ҡабул итергә ризалыҡ бирә. Берләшмәнең ҡалған ағзалары үҙ яғынан Һиндостандың ағзалығын һаҡларға риза булалар. Пакистан тәҡдиме буйынса башҡа дәүләттәргә лә шулай уҡ ҡарар ҡабул итәләр. Лондон декларацияһын йыш ҡына хәҙерге күренештә булған Берләшмәне барлыҡҡа килтергән документ тип ҡарала.
Берләшмәгә ингән Бөйөк Британиянан башҡа 17 илдең дәүләт башлығы булып генерал-губернатор вәкиллеге менән күрһәтелгән Англия монархы тора. Монарх Берләшмәнең башлығы ла булып тора. Ағза-дәүләттәрҙең күбеһе британ монархын ил етәксеһе итеп танымайҙар, әммә был уларҙың статусына тәьҫир яһамай. Берләшмә сәйәси иттифаҡ булып тормай, һәм ундағы ағзалыҡ Бөйөк Британияға башҡа ағзаларға сәйәси йоғонто яһарға бирмәй.
Ағзалыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Берләшмәгә ингән илдәрҙең дөйөм халыҡ һаны 2,245 миллиардҡа етә, был яғын донъя халҡының 30 %-тын тәшкил итә. Халыҡ һаны буйынса беренсе урында Һиндостан (2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса бер миллиард кеше), унан һуң Пакистан, Бангладеш һәм Нигерия тора (уларҙың һәр береһенең халҡының һаны 100 миллиондан ашыу). Иң аҙ халыҡ һаны булған ағза Тувалу, унда 12 мең кеше йәшәй. Берләшмә илдәренең дөйөм майҙаны ҡоро ерҙең дүрттән бер өлөшөн алып тора. Территориялар буйынса иң ҙурҙары — Канада, Австралия һәм Һиндостан.
Берләшмәгә ағзалыҡ уның эшмәкәрлегенең төп маҡсаттарын таныған һәр бер илгә асыҡ. Бының өсөн Бөйөк Британия йәки Берләшмәнең башҡа ағзалары менән кандидаттың элекке йәки хәҙерге конституциялы бәйләнештәр булыуы шарт. Бөтә ағзаларҙың да Бөйөк Британия менән конституциялы бәйләнештәре булмаған — ҡайһы бер Океания илдәре Австралия йәки Яңы Зеландия идаралығы аҫтында булған, ә Намибия 1920 йылдан алып 1990 йылға тиклем — Көньяҡ Африка Республикаһына буйһона. 1995 йылда Берләшмәгә Камерун ҡушыла, уның территорияһының тик бер өлөшө генә Британия мандаты (1920—1946) һәм опекаһы (1946—1961) аҫтында булған.
1995 йылда башҡаларҙан айырмалы рәүештә элек Португалия колонияһы булған Мозамбик Берләшмәгә инә. 2009 йылдың 29 нояберендә Руанда Милләттәр Берләшмәһенең 54-се ағзаһы булып китә[3].
2013 йылдың 2 октяберендә Гамбия Милләттәр Берләшмәһенән сыға[4].
Ағзалыҡ алмағандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Франция президенты Шарль де Голль Францияның Берләшмәгә инергә мөрәжәғәт биреүенең мөмкинлеге хаҡында мәсьәлә ҡалҡыта, әммә Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң был һорау башҡаса күтәрелмәй ҡала.
Израиль премьер-министыры Давид Бен-Гурион үҙенең илен Берләшмәгә инергә тәҡдим итә, әммә уның граждандары уға ҡаршы сығалар. Берләшмәлә был идеяға ҡаршы булалар.
Мысыр, Ираҡ, Бахрейн, Иордания, Кувейт һәм Оман Бөйөк Британияға буйһонған булһалар ҙа, бер ваҡытта ла Берләшмәгә инергә теләк белдермәйҙәр. Америка Ҡушма Штаттары ла бының тураһында һорау күтәрмәйҙәр. 1997 йылда Гонконг Ҡытай Халыҡ Республикаһы составына инеп Берләшмәнең өлөшө булыуынан туҡтай.
Ағзалыҡ туҡтатылған[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Милләттәр Берләшмәһенең һәр бер иленең үҙ теләге менән ойошманан сығырға хоҡуғы бар.
1972 йылда Бангладешты бойондороҡһоҙ дәүләт тип таныған өсөн Берләшмәнән Пакистан сыға. 1989 йылда Пакистан ойошма составына кире ҡайта.
1987—1997 йылдарҙа, Фиджила дәүләт түңкәрелешенән һуң республика идаралыҡ ҡоролошо ҡабул ителгәс, ул ойошманан сыға. 2009 йылдың 1 сентяберендә Фиджиның ағзалығы тулыһынса туҡтатыла, сөнки билдәләнгән ваҡытта илдә демократик һайлауҙар үткәрелмәй ҡала[11][12].
2003 йылда Зимбабве Берләшмәнән сыға[13]. 2013 йылдың 2 октяберендә Гамбия хөкүмәте Милләттәр Берләшмәһенән сығыуы хаҡында белдерә[2].
Берләшмәнең ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Милләттәр Берләшмәһе башлығы булып Бөйөк Британия монархы булып тора, хәҙерге заманда — королева Елизавета II. Уның ойошма башлығы эшендә бер ниндәй вазифаһы юҡ һәм монарх тик символ ғына булып тора. 17 Берләшмәнең илдәре өсөн Бөйөк Британия монархы дәүләт башлығы булып тора, әммә был эштәлә монарх бер ниндәйҙә формаль вазифалар башҡармай.
Милләттәр Берләшмәһе башлығы посты титул булмай һәм нәҫел буйынса күсмәй. Бөйөк Британия монархы алышанғандан һуң, Берләшмә дәүләт-ағзаларының хөкүмәттәре кәңәшмәһендә тик формаль ҡарар ҡабул итергә тейеш була.
Берләшмә менән идаралыҡты Секретариат башҡара. 1965 йылдан алып ойошманың штаб-фатиры Лондонда урынлаша. 2008 йылдан алып Секретариат башлығы булып Камалеш Шарма (Һиндостан)тора[14].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Фиджиның ағзалығы туҡтатылған, 02.10.2013 Гамбия ойошманан сыға
- ↑ 2,0 2,1 Содружество наций // «Энциклопедия Кругосвет»
- ↑ Руанда принята в Содружество наций, infox.ru (29 ноябрь 2009).
- ↑ Гамбия объявила о немедленном выходе из Содружества наций, объединяющего бывшие британские колонии. ИТАР-ТАСС. 3 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Kohen Marcelo G. Secession — London: Cambridge University Press, 2006. — P. 122. — ISBN 978-0-521-84928-9.
- ↑ Pondi, Jean-Emmanuel (October 1997). «Cameroon and the Commonwealth of Nations». The Round Table 86 (344): pp. 563–570. DOI:10.1080/00358539708454389.
- ↑ Ethnic origins, 2006 counts, for Canada, provinces and territories – 20% sample data. Statistics Canada (2008-01-04). Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 март 2013. 19 октябрь 2009 тикшерелгән.
- ↑ McIntyre, W. David (January 2000). «Britain and the creation of the Commonwealth Secretariat». Journal of Imperial and Commonwealth History 28 (1): pp. 135–158. DOI:10.1080/03086530008583082.
- ↑ Statistical Service Republic of Cyprus. Ministry of Finance. Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 октябрь 2012. 6 ғинуар 2012 тикшерелгән.
- ↑ Ingram, Derek (April 1996). «Commonwealth Update» 85 (338): pp. 153–165. DOI:10.1080/00358539608454302.
- ↑ Fiji Suspended from the Commonwealth (инг.). Commonwealth Secretariat (2009-09-01). Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 1 сентябрь 2009 тикшерелгән.
- ↑ Фиджи исключили из Британского содружества -- генсекретарь содружества, Жэньминь жибао (2 сентябрь 2009).
- ↑ Громыко А. А. Великобритания эпоха реформ. М., 2007.
- ↑ Kamlesh Sharma for C'wealth top job, Times Now (24 ноябрь 2007). 24 ноябрь 2007 тикшерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сперанский А., Содружество на современном этапе: дальнейшее усиление центробежных тенденций (к итогам Оттавской конференции 1973 г.), в кн.: Международный ежегодник. Политика и экономика, М., 1974.
- Крылова Н. С. Содружество наций: политико-правовые проблемы. М., 1991.
- Сухоруков А. В. Британское содружество наций: прошлое и настоящее // Новая и новейшая история. 2006. № 5.
- The Constitutional Structure of the Commonwealth, by K C Wheare. Clarendon Press, 1960. ISBN 0-313-23624-0.
- A Guide to the Contemporary Commonwealth, by W D McIntyre. Palgrave, 2001. ISBN 0-333-96310-5.
- The Commonwealth in the World, by J D B, by N Mansergh. University of Toronto Press, 1982. ISBN 0-8020-2492-0.
- Making the New Commonwealth, by R J Moore. Clarendon Press, 1988. ISBN 0-19-820112-5
- Les ONG du Commonwealth contemporain: rôles, bilans et perspectives, by C A Auplat. L’Harmattan, Paris, 2003. ISBN 2-7475-5513-5.
- Commonwealth: Inter- and Non-State Contributions to Global Governance, by Timothy M Shaw. Routledge, 2008. ISBN 978-0-415-35120-1 (hbk). — ISBN 978-0-415-35121-8 (pbk)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Содружество наций // «Энциклопедия Кругосвет»
- Содружество//БСЭ
- Содружество наций: прошлое и настоящее
- The Commonwealth Secretariat
- The Commonwealth Institute, London
- The Royal Commonwealth Society
- The Royal Commonwealth Society (of Canada)
- British Empire & Commonwealth Museum, Bristol, England
- Association of Commonwealth Universities
- University of London Institute of Commonwealth Studies
- Association for Commonwealth Literature and Language Studies
- The Commonwealth as a popular club
- What is the Commonwealth
- The Commonwealth Parliamentary Association
- The Commonwealth Meeting in Malta, 2005


text:
- Подробности
- Просмотров: 450
ЛАПТЕВ М.А. ЙОРТО, тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы, ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы. Өфөлә урынлашҡан (Гоголь урамы, 27). 1913 й. сауҙагәр‑урман сәнәғәтсеһе М.А.Лаптев заказы, архитектор А.А.Щербачёв проекты б‑са төҙөлә. 20 б. башындағы усадьба архитектураһы өлгөһө булып тора (баҡса, беседка, мунса, бассейн, ярҙамсы ҡаралтылары була); уның күләмле планында һәм композицион ҡоролошонда “эклектика” һәм “модерн” стилдәренең берләшеүе күҙәтелә. Архитектур ҡоролошо б‑са йорт бик үҙенсәлекле: квадрат рәүешендәге 2 ҡатлы кирбес бинаға, симметрияһын эргә яҡтан асылған ишек һәм ярҙамсы биналар өсөн төкәтмә боҙһа ла, бүлмәләрҙе ирекле планлаштырыу хас (бер-бер артлы теҙелгән 6 зал бер-береһе м‑н тоташҡан). Фасадтың өҫтө декор элементтары м‑н биҙәлгән тәҙрә уйымдары м‑н бүленеүе, япмалы көмбәҙ рәүешендәге 4 ҡырлы түбә, инеү өлөшөнөң үҙенсәлекле булыуы һ.б. бинаның тышҡы күренешен матурлап тора. Интерьер пилястралары ионик ордер, фриз, розеткалар һ.б. м‑н бай итеп биҙәлгән. Музейға тапшырыуға бәйле, бина бер ни тиклем яңынан планлаштырыла, терраса һүтеп алына, көнбайыш, көньяҡ һәм төньяҡ фасадтарҙа тәҙрәләр асыла; 60‑сы йй. музей фонды һаҡлағысы аҫтында урынлашҡан ҡаҙанлыҡ һүтеп алына, үҙәк йылытыу системаһы үткәрелә. 60‑сы йй. аҙ. — 70‑се йй. кирбес йорт (элек торлаҡ йорт итеп файҙаланылған ярҙамсы бина) музей фонды һаҡлағысы итеп яңыртыла. 1983—86 йй. төп бина яңыртып төҙөлә, экспозициялар майҙаны 2 залға арта: уларҙың береһе төп экспозиция залына тоташа (ағас терраса урынында капиталь төкәтмә яһала), икенсеһе вестибюль м‑н адм. бүлмәләрен тоташтыра (фонд һаҡлағысы яңынан үҙгәртеп ҡорола); төп бинаға капиталь төкәтмә һалына. 2013–14 йй. шулай уҡ бинаға яңынан реконструкция үткәрелә. 1917 й. бында Ҡораллы халыҡ хәрби ойошмалары штабы, һуңынан клуб, 1919 й. алып Октябрь рев‑цияһы ис. Өфө художество пролетар музейы (ҡара: Нестеров М.В. исемендәге башҡорт художество музейы) урынлаша.
Әҙәб.: Нигматуллина И.В. Старая Уфа: ист.‑краевед. очерк. Уфа, 2004.
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
Балалы ғаиләләр күсемһеҙ милеккә һалым түләргә тейеш түгел
Рәсәйҙең атай-әсәйҙәр комитеты етәксеһе Ирина Волынец ошондай тәҡдим менән сығыш яһаған. Был турала ул дәүләт башлығы Владимир Путинға хат яҙған, тип хәбәр итә үҙәк сығанаҡтар. Балалы ғаиләләрҙе күсемһеҙ милек һәм ергә һалымдан азат итергә кәрәк. Ошондай башланғыс ҡатмарлы иҡтисади шарттарҙа ярҙам буласаҡ, демография хәленә лә ыңғай йоғонто яһауы мөмкин, тигән проект авторы. Быға тиклем балалы ғаиләләргә физик шәхестәргә килемгә һалым, йәғни, НДФЛ түләмәҫкә тәҡдим иттеләр.


text:
Бөгөнгө Төркиә территорияһында беҙҙең эраға тиклем 1600-сы йылдарҙа бик көслө Һетт батшалығы булған. Улар Анадолу һәм Сүрия ерҙәрендә йәшәгән һәм Бабил (Вавилон) менән Троя ла уларҙың вассалдары булып торған. Уларҙың иң ҙур дошмандарының береһе - Мысыр батшалығы һәм Мысыр фараоны Рамзес II. Һетт батшалығы беҙҙең эраға тиклем 1000-се йылдарҙа Ассүрия дәүләте яулап алғансыға тиклем йәшәгән.
XX-се быуаттың башында Германия археологтары әлеге Төркиәлә һеттарҙың баш ҡалаһы Хаттушашта ҡаҙыу эштәре алып барған. Ҡаҙыу ваҡытында 3500 йыллыҡ кеше башлы, арыҫлан тәнле бороңғо 2 сфинкс һыны табылған һәм 1915-се йылда реставрация һылтауы менән Германияға ебәрелгән.
Әммә реставрация бөткәндән һуң, археологтар сфинкстарҙы Төркиәгә кире ебәрмәй, Берлиндың Пергамон музейында ҡуйғандар. 1968-се йылда һөйләшеүҙәрҙән һуң Германия һәйкәлдең береһен Төркиәгә ҡайтарырға ризалыҡ биргән. Шунан бирле был ике ил араһында тартҡылашыу ҡалған икенсе сфинкс өсөн бара. Германия археологтары сфикстарҙың береһен Ғосманлы империяһы солтаны Мәһмәд V уларға бүләк итеп биргән тип аңлатҡан, әммә бының дәлилдәре юҡ.
Төркиәнең мәҙәниәт министры Эртугрул Гүнай: «Германия икенсе һынды кире бирмәһә, бөтә герман археологтарының Төркиәлә эшләү рөхсәте биргән лицензияларын тартып алырға мәжбүр буласаҡбыҙ», - тигән ине. Бындай шарт ҡуйылғас, Германияға сигенергә һәм һетт сфинксының копияһын алып, уны Төркиәгә ебәрергә тура килә. Сфинкстарҙың копияларын әле лә Берлин музейында күрергә була.
100 йылдан һүң кире ҡайтарылған сфинкс бер аҙ Истанбул археология музейында буласаҡ. Унан һүң, сфинкс башҡа Һетт батшалығы экспонаттары менән бергә Чорум музейында ҡуйыласаҡ, тип белдерҙе Эртугрул Гүнай.


text:
Каттегат
Каттегат боғаҙы (дан. Kattegat, швед. Kattegatt) — Скандинавия ярымутрауы менән Ютландия ярымутрауын айырыусы һәм Төньяҡ диңгеҙҙе Скагеррак, Эресунн, Кесе Бельт һәм Оло Бельт боғаҙҙары аша Балтик диңгеҙе менән тоташтырыусы боғаҙ.
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Оҙонлоғо яҡынса 200 км, киңлеге төньяҡта 60 км-ҙан көньяҡта 122 км-ға барып етә. Тәрәнлеге 10—30 м, төньяҡ өлөшөндә 50 метрҙан ашыу.
Боғаҙға ҡойоусы йылғалар: Гёта-Эльв, Лаган, Ниссан, Этран, Вискан (Швеция яғынан), Гудено (Дания яғынан).
Иң ҙур утрауҙары — Самсё, Лесё, Анхольт.
Боғаҙҙа ике ағым өҫтөнлөк итә: өҫкө ҡатламдарҙағы сағыштырмаса тоҙлолоғо кәмерәк булған төньяҡҡа йүнәлгән ағым һәм тәрәнлектәге тоҙлолоғо сағыштырмаса юғарыраҡ булған көньяҡҡа йүнәлгән ағым.
Каттегат атамаһы голландских диңгеҙселәре жаргонынан барлыҡҡа килгән. Башта «бесәйҙәр өсөн ишек» (нидерл. kat — «бесәй» һәм Ҡалып:Lang-nl2 — «ек») тип аңлатылған һүҙ, навгация өсөн ауыр һәм һайлыҡтары күп булған тар боғаҙға ҡулланылған[1][2][3] Е. М. Поспеловтың топонимдар һүҙлегендә боғаҙҙың атамаһы Ҡалып:Lang-non (карап) һәм gate (юл) — «карап юлдары» тип аңлатыла.[4]


text:
Йыландар
Йыландар (лат. Serpеntes) — һөйрәлеүселәр класына, тәңкәлеләр отрядындағы ҡаулы (ҡабырсыҡлы) хайуандар. Донъяла 2500-3000 самаһы төрө бар. Шулайҙың уртаса 10 %-ы ғына ағыулы. Ҡалғандарҙы быуар йыландар.
Йөкмәткеһе
Төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яҡынса 3 мең төрө, 13 ғаиләһе билдәле.Антарктиданан башҡа бөтә Ер шарында таралған. Башҡортостанда туҙбаш йыландар (баҡыр йылан, таш йыланы, һыу туҙбаш йыланы һәм ябай туҙбаш йылан) һәм ҡара йыландар (ябай һәм дала ҡара йыландары) ғаиләләренә ҡараған 6 төрө бар.
Ҡыҫҡаса ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кәүҙәһе тар, һуҙылған, оҙонлоғо 45‑тән алып 120 см тиклем, мөгөҙ ҡалҡансыҡтар һәм ҡау менән ҡапланған. Йылан, тиреһенең тышҡы мөгөҙ ҡатламын (ҡабығын) тулыһынса ташлап, йылына бер нисә тапҡыр ҡау һала. Төҫө төрлө, күпселек осраҡта тирә-яҡ мөхит төҫөнә ярашлы. Умыртҡаһы кәүҙә һәм ҡойроҡ бүлектәренән тора, күкрәк һөйәге юҡ; кәүҙә умыртҡалары ҡорһаҡ ҡалҡансыҡтары менән тоташҡан оҙон хәрәкәтсән ҡабырғалар менән. Аяғы юҡ, ҡабырғаларының бөгөлөшөн үҙгәртеү, ҡорһаҡ ҡалҡансыҡтарын күсереү һәм кәүҙәһен ян-яҡҡа тулҡын рәүешле бөгөү ярҙамында хәрәкәт итә. Тышҡы ҡолаҡ тишеге һәм ҡолаҡ ярыһы юҡ, урта ҡолағы ябай төҙөлөшлө, насар ишетә. Күҙе ҡушылып үҫкән күҙ ҡабаҡтары хасил иткән үтә күренмәле йоҡа тышса менән ҡапланған. Көндөҙгө йыландың күҙ ҡараһы түңәрәк; эңер һәм төнгөләрҙеке — вертикаль. Теше нәҙек, осло, артҡа бөгөлгән; ағыуһыҙ йыланға табышты эләктереү һәм ысҡындырмаҫ өсөн хеҙмәт итә. Ағыулы төрҙәрҙең ағыулы тештәре өҫкө яңаҡта урынлашҡан. Теле оҙон, осо ике йәпле; Якобсон ағзаһы бар. Баш һөйәгенең бит өлөшө һөйәктәре үҙ-ара эре табышты йотҡанда ауыҙ ҡыуышлығының ныҡ һуҙылыуын тәьмин иткән һығылмалы ярылар менән тоташҡан. Эске ағзалары асимметриялы. Үпкәһе ғәҙәттә берәү. Бауыры оҙон көрәк формаһында. Бөйөрҙәре, орлоҡлоҡ һәм йомортҡалыҡтары оҙонса. Бәүел ҡыуығы юҡ. Ата йылан копулятив ағзаһы (парлы муҡсалар рәүешендә) ҡойроҡ төбөндә аналь тишек артында тире аҫтында урынлашҡан.
Үрсеүҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йомортҡа-тере бала тыуҙырыусы йылан (баҡыр йылан, ябай ҡара йылан) август—сентябрь айҙарында 6—12 бала тыуҙыра; йомортҡа һалыусы йылан июнь—июлдә япраҡ һәм тиреҫ өйөмдәренә, дымлы мүккә йомортҡа һала (5—30 дана, инкубация осоро 35—36 көн).
Туҡланыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йәнле аҙыҡтар (ваҡ кимереүсе, ҡош, кеҫәртке, тәлмәрйен, әрмәнде,балыҡ, бөжәк, үрмәксе һымаҡтар, селәүсен һ.б.) менән туҡлана; табышты тере көйөнсә (туҙбаш йылан) йәки алдан ағыу менән үлтереп (ҡара йылан) йота.
Йәшәйеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостанда туҙбаш йылан һыу ятҡылыҡтары янында, дымлы һыубаҫар болондарҙа; башҡа йыландар урмандарҙа, болондарҙа, ҡайһы бер төрҙәре (таш йылан һәм дала ҡара йыланы) шулай уҡ далала тереклек итә. Ябай ҡара йылан, баҡыр йылан, ябай туҙбаш йылан бөтә Башҡортостанда таралған, йыландың башҡа төрҙәре көньяҡ райондарҙа осрай.
Йыландарҙың файҙаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йылан, кимереүселәрҙең һәм бөжәктәрҙең һанын көйләп, экосистемаларҙа мөһим роль уйнай. Йылан ағыуы медицинала ҡулланыла. Дала ҡара йылан, баҡыр йылан, һыу туҙбаш йыланы, таш йыланы Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Примечания[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Вяч. Вс. Иванов. Змей // Мифы народов мира
- Higher Taxa in Extant Reptiles — База рептилий. (инг.)
- Правила поведения со змеями
- Видео: Половое поведение змей
- Змей и змея в символике
- Первая помощь при укусах змей


text:
- Подробности
- Просмотров: 609
ҒӘЛИМОВ Вәхит Ғәзим улы [1921, Өфө губ. Бәләбәй өйәҙе Иҫке Балаҡ а. (БР‑ҙың Саҡмағош р-ны) — 28.10.1943, Украина ССР-ы Вишнёвый утары, Днепровское а. ерләнгән], Советтар Союзы Геройы (1944). Б.В. һуғышында ҡатнашыусы. 1941 й. тиклем Иҫке Балаҡ а. колхозда, Ленинград һәм Петрозаводск ҡҡ. заводта эшләй. 1941 й. окт. алып Көньяҡ, Сталинград, Көньяҡ-Көнсығыш, Дон һәм 3‑сө Украина фронттарында хеҙмәт итә. Герой исеменә 6‑сы армия 35‑се гвардия уҡсылар див. 100-сө гвардия уҡсылар полкы снайперы өлкән сержант Ғ. 1943 й. 27 сент. Днепр й. аша сыҡҡанда, Украина ССР-ы Войсковое һәм Звонецкое торама пункттары өсөн алыштарҙа күрһәткән батырлығы өсөн үлгәндән һуң лайыҡ була. Ленин (1944), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) орд. м‑н бүләкләнгән. Саҡмағош р‑ны Тайнаш а. — һәйкәл, тыуған ауылында ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
И.Ғ.Кәримова
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Башҡортостанда күп балалы ғаиләләргә бүленгән ер участкаларының сифаты тикшереләсәк
2013 йылдың 1 майына тиклем Рәсәй Президентының Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле аппараты төбәктәрҙә күп балалы ғаиләләргә бушлай ер участкалары биреү практикаһына анализ яһаясаҡ. Тейешле бойороҡҡа көн элгәре Рәсәй Президенты Владимир Путин ҡул ҡуйҙы.
Тикшереү сиктәрендә һәр төбәктең участкаларға ихтыяжы уларҙың ғәмәлдәге һаны менән сағыштырыласаҡ, шулай уҡ төбәк һәм муниципаль властарҙың участкаларҙа тейешле инфраструктура булдырыу буйынса мөмкинлектәре баһаланасаҡ.
Башҡортостанда өс меңдән ашыу күп балалы ғаилә бушлай ер участкалары алған. Өс һәм унан да күберәк балиғ булмаған бала тәрбиәләгән граждандарға, шулай уҡ инвалид бала тәрбиәләгән ғаиләләргә ер участкалары бүлеү процесын Башҡортостан Президенты һәм республика парламентарийҙары айырыуса контролдә тота. Тейешле норматив-хоҡуҡи база формалаштырылған, участкалар бер тапҡыр һәм бушлай бирелә.
Һуңғы мәғлүмәттәргә ярашлы, Башҡортостанда 3260 күп балалы ғаилә һәм инвалид бала тәрбиәләгән 706 ғаилә ер участкаһы алған. Бөгөнгө көндә республикала 35730 күп балалы ғаилә йәшәй, уларҙың яртыһынан әҙерәге ер участкалары алыуға ғариза яҙған.


text:
Кәрәк выложили элек тураһында 0.9.1 ул, шаҡтай яҡшы вариант яҡшы улучшение. Ләкин беҙ көткән был бик шәп анимация, эшләнгән Net һәм ғәжәйеп аниматор, шулай булмай ни, бында 🙂ҡан төркөмө буйынса ҡәрҙәш
Беҙ шулай уҡ яҡшы булдырылды Виджет Галереяһы бите, рәт-рәт сходите һәм ҡарағыҙ!
Башҡа үҙгәрештәр үҙ эсенә:
- Добавлена ярҙам өйлә Админ-интерфейс өсөн бик таралған һораусылар (ачкычлары – юҡ,, һезгә кәрәк түгел ачкычлары шаблон буйынса)
- Рөхсәт итергә jQueryUI версияһын булыу overriden, разрешении күп кенә конфликттар (иҫке темалар, барыһы да ҡәнәғәтләнерлек кеүек компоненттар менән ненормированные версияһы jQuery һәм jQueryUI)
- Затруднительном хәле, ҡасан насар плагины вставить .CSS " формала неприличной (был инвалидтарға күреү мөмкинлеге, ниндәй телдәр бар ине selecred)
- Добавлена функцияһы transposh_echo – т. беҙҙең сайтын эшләү өсөн документтар һәм ҡулланыу
- Ремонт өсөн виджет, ябай бер категориянан икенсе категорияға тәржемә итеү менән шорты, иҫке аккаунт ремонт Dropbox, идентификаторы удаляется
- Добавление касания пуансони т admin, мөмкинлек тулырак һайлау теле сенсоры айланмалар
- Исправлено незначительный проблемалар, обнаружении менән 0.9.0
Ни хәлдә һин ждешь? Скачать һуңғы хәҙер версия!


text:
- Подробности
- Просмотров: 507
КОГНИТИВ ЛИНГВИСТИКА, тел ғилемендәге тел һәм фекерләү мөнәсәбәте мәсьәләләрен; танып белеү процесында телдең ролен; лексик һәм грамматик семантикаға һалынған төрлө типтағы белемде ойоштороу һәм фаразлау ысулдарын һ.б. өйрәнгән йүнәлеш. К.л. теорияһы, семантик билдәләр һәм функциялар (семантик, лексик-семантик, һүҙ төркөмдәре-ара һ.б. типтағы саралар; ш. уҡ ҡара: Функциональ грамматика) дөйөмлөлөгөнә нигеҙләнеп, тел категорияларын һәм лексик берәмектәр төркөмөн классификациялау принциптарын өйрәнгән функциональ лингвистика йоғонтоһонда формалаша. Когнитив психология, культурология, логика, нейрофизиология, философия һ.б. м‑н тығыҙ бәйләнештә үҫешә.
Антропоцентризм К.л. төп принцибы булып тора, уға ярашлы тел системаһында үҙәк урынды тел шәхесе (кеше — уның телендә сағылған мәҙәни, психик, соц., этник компоненттар йыйылмаһы) биләй. К.л. семантиканы ҙурайтыуға булышлыҡ итә: телдәге мәғәнә К.л. төп категорияһы булған концепт төшөнсәһе — танып белеү процесында субъектив тәжрибәне сағылдырған кеше хәтеренең абстракт берәмеге м‑н сағыштырып ҡарала. Концепт телдә айырым һүҙҙәр, синтаксик конструкциялар, текстар һ.б. аша белдерелә һәм үҙенең типик вәкиленең (прототип) образына эйә була. Вербализацияланған концепттар йыйылмаһы донъя тел картинаһы төҙөлөшө нигеҙендә ятҡан концепт‑мөхитте хасил итә.
БР‑ҙа К.л. 1990 йй. алып үҫешә. Телдең когнитив һүрәтләү принциптары тәүге тапҡыр Т.Ә.Килдебәкова тикшеренеүҙәрендә ҡулланыла, ул телдәге номинация типологияһын һәм когнитив һүҙлектең (ҡара: Лексикография, Һүҙлектәр) төҙөлөшөн асыҡлай. К.л. мәсьәләләренә З.М.Дударева, М.В.Зәйнуллин, Л.М.Зәйнуллина, С.В.Иванова, В.М.Кәлимуллина, Р.Ә.Кәримова, Р.З.Мерәҫов, А.Р.Мөхтәруллина, Л.А.Сергеева, Р.Х.Хәйруллина, З.З.Чанышева, С.Ғ.Шафиҡов, В.Ә.Шәймиев, Е.А.Яковлева һ.б. хеҙмәттәре арналған. Ғалимдар тарафынан лексика һәм фразеологияның концептуаль анализы тормошҡа ашырыла: ситуатив бәйләнгән концепттарҙың вербаль репрезентацияһын (“күреү”, “ҡиәфәт”, “һөйләү”, “эшмәкәрлек”, “йәшәү” һ.б.) һәм концепт-мөхиттәрҙе (“кешенең эске донъяһы”, “ваҡыт” һ.б.) телмәр эшмәкәрлегенә таянып һүрәтләү. Грамматика өлкәһендә грамматик категорияларҙы, дериваттарҙы (ҡара: Һүҙьяһалыш), һүҙ төркөмдәрен өйрәнгәндә когнитив метод файҙаланыла, ул концепттарҙың өҫтәлмә билдәләрен асыҡларға булышлыҡ итә. Һүҙҙәрҙең ярашыуы һүҙлек һәм текст мөнәсәбәте мәсьәләләрен күтәрә: төрлө типтағы текстар төҙөлөшөндә автор һәм уҡыусы йәки һөйләүсе һәм тыңлаусы мөнәсәбәттәренең когнитив система аспекттары күҙәтелә. К.л. телдең дөйөм төшөнсәләрен анализлай һәм тәғәйен телдең мәғәнә типтарын, концепттың милли үҙенсәлеген (башҡорт теле, инглиз теле һәм француз теле м‑н сағыштырып, урыҫ теле материалында) асыҡлаған сағыштырма эҙләнеүҙәрҙең нигеҙе булараҡ сығыш яһай.
Әҙәб.: Гафарова Г.В., Кильдибекова Т.А. Когнитивные аспекты лексической системы языка. Уфа, 1998; Попова З.Д., Стернин И.А. Очерки по когнитивной лингвистике. Воронеж, 2002; Кильдибекова Т.А. Функционально-когнитивный словарь русского языка (языковая картина мира). М., 2013.
С.В.Овчинникова
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
- Подробности
- Просмотров: 295
ПЕТРОГРАФИЯ (гр. pétros — таш һәм ...графия), геологияның тау тоҡомдарын (ТТ), уларҙың минераль һәм химик составын, структураһын һәм текстураһын, барлыҡҡа килеүен, урынлашыу шарттарын, геогр. таралыуын, классификацияһын һәм номенклатураһын өйрәнгән бүлеге. Магматик тоҡомдар, метаморфик тоҡомдар, ултырма тоҡомдар П., йәки литология, ш. уҡ эксперименталь, йыһан П., петрохимия, петрофизика, техник П. айырыла. Минералогия, геофизика, химия, геохимия һ.б. м‑н тығыҙ бәйле. П., ялан П. тыш, ТТ тикшереүҙә оптик, спектраль, рентгеноскопия һ.б. ысулдар ҡулланыла. 19 б. аҙ. үҙ аллы фән тармағы булараҡ формалаша. Башҡортостанда П. мәғдәнле файҙалы ҡаҙылмаларға геология‑разведка эштәрен үткәреү, баҡыр колчеданы ятҡылыҡтарын, магматизмды өйрәнеү м‑н үҫеш ала, һөҙөмтәлә магматик ТТ классификацияһы эшләнә (А.Н.Заварицкий). Ультраһелтеле ТТ (Н.К.Высоцкий, В.П.Логинов), мәғдәнле формация ларға (С.А.Юшко, Т.Н.Шадлун һ.б.) һ.б. тикшеренеүҙәр үткәрелә. 50‑се йй. башлап литологик‑петрографик һәм формацион тикшеренеүҙәр алып барыла, һөҙөмтәләре Көньяҡ Уралдың магматизмын, метаморфизмын, металлогенияһын, стратиграфияһын өйрәнеүгә булышлыҡ итә (А.А. Алексеев, В.И.Козлов, В.А.Маслов, И.Б. Серавкин һ.б.). Стәрлетамаҡ метеоритының матди составы тикшерелә (С.Ш.Йосопов, Д.Н.Сәлихов), Белорет метаморфик комплексы, габбро‑гипербазит массивтары һ.б. өйрәнелә.
А.А.Алексеев
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
- Подробности
- Просмотров: 250
ҮҘӘК КИТАПХАНА. Өфөлә урынлашҡан. 1936 й. Черниковск эшселәр ҡасабаһының дөйөм китапханаһы булараҡ асыла, 1956 й. алып Өфөнөң ҡала китапханаһы, 1969 й. — Үҙәк ҡала китапханаһы. 1978 й. башлап Өфөнөң дөйөм китапханаларының Үҙәкләштерелгән системаһына етәкселек итә, составына 33 филиал инә (2010). Махсуслаштырылған үҫмерҙәр бүлеге бар. Фондта 240 меңдән ашыу һаҡлау берәмеге (2010), ш. иҫ. 195 мең китап, 2 мең аудио- һәм видеоматериал, 1 меңдән ашыу электрон баҫма; 500‑ҙән ашыу ваҡытлы баҫма бар. Йыл һайын 13 меңдән ашыу уҡыусыны хеҙмәтләндерә. Филиалдар өсөн методик әсбаптар, йәмғиәттең актуаль проблемалары, яҙыусыларҙың тормошо һәм ижады, Өфө тарихы һ.б. б‑са библиографик белешмәләр сығара. Ү.к. яҙыусылар м‑н осрашыуҙар, тематик кисәләр, китаптар һәм электрон баҫмаларҙың презентациялары, видеолекторийҙар һ.б. үткәрелә. Ү.к. м‑н БАССР‑ҙың атҡ. мәҙәниәт хеҙм‑ре Е.Ф.Ляшкова эшмәкәрлеге бәйле.
О.Н.Евдокимова
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 359
ТРАДИЦИОН БИҘӘҮЕСТӘР, байрам, йола ваҡытында һәм көндәлек тормошта төҫ-башты биҙәү өсөн ҡулланылған әйберҙәр. Башҡорттарҙа шулай уҡ бетеү (ҡара: Һаҡлағыс), ырыубилдәһе булған, ғаиләнең соц. һәм мөлкәт статусын күрһәткән. Ҡатын-ҡыҙҙың Т.б. түш биҙәүестәренән, сәс биҙәүестәренән, маңлай биҙәүестәренән, беләҙек, ҡаптырма, һырға, сулпы, йөҙөк, балдаҡтарҙан (ш. иҫ. сыңлап торған тәңкәлеләре лә булған) торған. Биҙәүестәр ш. уҡ баш кейем, ҡашмау, ҡушъяулыҡ, таҫтарҙың айырылғыһыҙ бер өлөшө иҫәпләнгән. Ирҙәр биҙәкле айыл беркетелгән, ҡаптырмалы бил ҡайыштары (ҡара: Ҡәмәр), ҡайһы бер осраҡта йөҙөк таҡҡан. Т.б. башлыса көмөштән яһағандар, мәрйен, тәңкә м‑н биҙәгәндәр, аҡыҡ, фирүзә, мәрүәт пластинкалар, ваҡ ҡабырсаҡ, алтынһыу һәм һоро гәрәбә, сәйлән, ҡыҙыл, йәшел, зәңгәр шымартылған быяла ҡаш ҡуйғандар. Биҙәүестәрҙе һырлап, сүкеп (һирәгерәк ҡарайтып, семәр баҫып), төньяҡ райондарҙа семәрләп эшләгәндәр. Урында эшләнгән әйберҙәрҙән башҡа, башҡорттарҙа Ҡазан губернаһында яһалған, һирәгерәк Урта Азиянан һәм Кавказдан килтерелгән биҙәүестәр ҙә таралған. Т.б. башҡорт кейеменең төбәк үҙенсәлектәре асыҡ сағыла.
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
- Подробности
- Просмотров: 395
“ТАҺИР МЕНӘН ЗӨҺРӘ”, башҡ. ауыҙ‑тел ижады ҡомартҡыһы, дастан. Шиғри‑сәсмә формала йәшәй. 1960 й. Ырымбур өлк. Ҡотош а. Р.Л.Теләкәеванан К.Мәргән яҙып алған. Көнсығыш әҙәбиәтенә барып тоташа. Сюжеты нигеҙендә — Таһир м‑н Зөһрәнең трагик мөхәббәт тарихы. Төп геройҙарҙың аталары, хан һәм уның вәзире, тыумаҫ борон үҙ балаларын кейәү һәм кәләш тип иғлан итә. Балалар бергә үҫә һәм уларҙа бер-береһенә ҡарата мөхәббәт ҡабына. Вәзирҙең үлеменән һуң, хан етемгә ҡыҙын бирергә теләмәй, Таһирҙы, һандыҡҡа ултыртып, йылғаға ташларға бойора. Күп михнәттәр күреп, тыуған яғына ҡайтҡан егетте язалайҙар, ә Зөһрә үҙенә ҡул һала. Дастандың “Зантаһир менән Занзөһөрә”, “Янтаһир менән Янзөһрә”, “Таһир һәм Зөһрә” һ.б. исемле варианттары Н.Т.Зарипов, Р.Ә.Солтангәрәева, Н.Д.Шоңҡаров һ.б. тарафынан БР һәм Ырымбур өлк. терр‑яларында яҙып алынған. Ғилми архивта, БДУ‑ның фольклор фондында һаҡлана. Дастандың фрагменттары һалмаҡ көй стилендә башҡарыла, көйөнөң варианттары Р.С.Сөләймәнов тарафынан нотаға һалынған. Байтаҡ төрки телле халыҡтарҙың фольклорында осрай.
Әҙәб.: К и р ә е в А.Н. Башҡорт халыҡ ижады. Өфө, 1981; Башҡорт халыҡ ижады. 6‑сы т. Эпос: ҡиссалар һәм дастандар. Өфө, 2002.
Ә.М.Сөләймәнов
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
ГРАН ПРИ ИШЕМБАЙҘАРҘА!
- Опубликовано: 08 декабря 2017
- Просмотров: 602
"Сулпылар" республика балалар телевизион бәйгеһендә Ишембай районы данын яҡлаған Ләйсән Ғибәҙуллинаны Гран при яулауы менән ҡотлайбыҙ!
Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се башҡорт гимназия-интернатының 8 класында белем алған һәләтле ҡыҙ, гимназия нигеҙендә урынлашҡан балалар музыка мәктәбендә 3-се йыл Гөлназ Марат ҡыҙы Рәхмәтуллина етәкселегендә вокал менән шөғөлләнә. Быйыл республикала 25-се тапҡыр үткәрелгән "Сулпылар" республика балалар телевизион бәйгеһе 3 турҙа үтә. Конкурста ҡатнашҡан 180 баланың 12-һе, шул иҫәптән Ләйсәндә, финалға сыға. Тәүге 2 турҙа халыҡ йырҙарын башҡарып, финалда жюри ағзалары һәм тамашасы хөкөмөнә "Өҙөлөп һөйә беләм" исемле үҙе ижад иткән йырын тәҡдим итә. Республиканың төрлө районынан йыйылған көслө конкурсанттар араһында, әлеге көндә Рәсәй кимәлендә билдәлелек яулаған Ләйсән Золотарева кеүек исемдәр ҙә була.
- «Сулпылар» бәйгеһендә ҡатнашыусылар бер-береһенә шул тиклем йылы мөнәсәбәттә булды, яңы дуҫтар табыуыма бик шатмын. Был конкурста ҡатнашыу мине күп яҡлап үҫтерҙе. Минең фекеремсә, һәр бала кескәй саҡтан тыуған халҡының тарихын, телен, мәҙәниәтен белеп үҫергә тейеш, тип иҫәпләйем» - ти Ләйсән. Мәктәптә тик яҡшы билдәләргә өлгәшкән тырыш ҡыҙ, киләсәктә ғүмерен медецина менән бәйләргә хыяллана. Әйткәндәй, был уның беренсе еңеүе түгел, яңыраҡ ҡына «Золотая лестница» Халыҡ-ара конкурсында ҡатнашып беренсе урынға лайыҡ булғайны.
Ләйсәнде шулай тырыш, ҡыйыу, ҡуйған маҡсаттарына тоғро итеп тәрбиәләгән атай-әсәйенә, талантың камиллаштырған уҡытыусыһына һоҡланыу белдерәбеҙ! Лайыҡлы еңеүең алдағы асыштарыңа асҡыс булһын, уңыштар һиңә, Ләйсән!
Фотола: Ләйсән Ғибәҙуллина уҡытыусыһы Гөлназ Марат ҡыҙы Рәхмәтуллина менән.


text:
“2025 йылға илебеҙҙең бөтә мәктәптәре лә бер сменалы уҡыуға күсергә тейеш”. Рәсәй Хөкүмәте тарафынан ҡуйылған бурыс был. Мәғлүм булыуынса, Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов менән тура эфир ваҡытында Нефтекама ҡалаһынан шылтыратып, төштән һуң уҡыған балаларҙың ҡараңғыла өйгә ҡайтыуына зарландылар. “Беҙ мәктәптәр төҙөйәсәкбеҙ. Был – мөҡәддәс бурысыбыҙ”, – тип белдерҙе Рөстәм Зәки улы.
Ҡырмыҫҡалы районының Прибельский ауылында әле бер генә мәктәп иҫәпләнә. Балалар күп булғас, уҡыу ике сменала ойошторолған. Һөйөнөскә күрә, Башҡортостандың 100 йыллығы уңайынан бында тағы ла бер белем усағы ҡалҡасаҡ. Прибельский урта мәктәбе директорының тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары Алена Кинйәғолованың һүҙҙәренә ҡарағанда, ғәҙәттә, төрлө түңәрәктәр һәм кластан тыш саралар төштән һуң ойошторола, бындай осраҡта икенсе сменалағылар күп нәмәгә өлгөрә алмай. Бер сменалы уҡыуға күсеү балаларҙың төрлө яҡлап үҫеүенә булышлыҡ итәсәк.
340 урынға иҫәпләнгән мәктәпте төҙөүгә быйыл май айында ғына тотоноуҙарына ҡарамаҫтан, эш байтаҡ ыраған. Уҡыу йортон киләһе йыл асыу планлаштырылған. Ул балалар өсөн ҙур бүләк буласаҡ, әлбиттә.
Мәктәп төҙөү эшен “Мегастроймонтаж” асыҡ акционерҙар йәмғиәте иңенә алған. Өс ҡаттан торасаҡ бинаның беренсеһен күтәрә бөгөн оҫталар. Шул уҡ ваҡытта коммуникация һуҙыла, инженерлыҡ селтәрен һалыу ҙа башланған.
– Төҙөлөш материалдарына ҡытлыҡ юҡ, даими ташып торалар, – ти йәмғиәттең прорабы Динар Хәмиҙуллин. – Кирбесте Туймазы ҡалаһынан, Саҡмағош районынан килтерәбеҙ, цемент һәм башҡа кәрәк-яраҡты Стәрлетамаҡтан ташыйбыҙ.
Прибельский – ЮНЕСКО тарафынан ассоциацияланған мәктәп, әле унда 700 бала уҡый. Өйкөлөшкән малайҙар янына килеп: “Киләсәктә уҡыу бер сменала ойоштороласаҡ, ошо хәбәргә ышанаһығыҙмы?” – тип һораныҡ.
– Ура, төшкә тиклем уҡыясаҡбыҙ! – тип шатлыҡлы тауыш менән дәррәү яуапланы малайҙар.


text:
- Подробности
- Просмотров: 249
ТЕЛДӘРҘЕҢ ҠУЛЛАНЫЛЫУ ШАРТТАРЫ, телдең йәшәү формаларының, уның төрлө соц.‑иҡт. һәм соц.-сәйәси шарттарҙа, билдәле соц.‑адм. ойошмаларҙа ҡулланыу даирәһе һәм мөхитенең йыйылмаһы. Т.ҡ.ш. — социолингвистиканың өйрәнеү предметы. Телдең бер милләтле һәм күп милләтле дәүләттә йәшәүе м‑н тығыҙ бәйле (ҡара: Күптеллелек). Т.ҡ.ш. өйрәнеү рациональ тел өлкәһендәге сәйәсәтте һайлау өсөн кәрәк. Т.ҡ.ш. тикшереүҙең төп бурысы — телдәҙең төрлө соц. шарттарҙа башҡарған ижт. функцияларын асыҡлау. 2002 й. халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре б‑са, БР‑ҙа 118 милләт һәм 12 этник төркөм вәкилдәре йәшәй, улар төрки телдәрҙә, славян телдәрендә, фин‑уғыр телдәрендә һ.б. аралаша. Башҡортостандың күпселек халҡы ике телдә һөйләшә (ҡара: Билингвизм). Т.ҡ.ш. өйрәнеү процесында телдәрҙең йәшәү формалары (диалект, әҙәби тел), ҡулланыу даирәһе (нәфис һәм фәнни әҙәбиәт, киң мәғлүмәт саралары, мәғариф һ.б.) һәм мөхите (ғаилә һәм производствола аралашыу, милләт эсендә һәм милләт‑ара аралашыу һ.б.) ҡарала.
Әҙәб.: Аврорин В.А. Проблемы изучени я функциональной стороны языка: (к вопросу о проблеме лингвистики).Л., 1975; Швейцер А.Д. Современная социолингвистика: теория, проблемы, методы. М., 1976.
М.В. Зайнуллин
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
Замок (ҡаралты)
Замок (пол. zamek, чех zámekzámek[1], урта үрге немецсәнән туранан-тура тәржемә.slōʒ — «бик» һәм «нығытма». Урта үрге немец һүҙе, лат. clusaclusa «келә, форт, нығытма»[2]) — бина (йәки биналар комплексы), ул үҙендә торлаҡ һәм оборона-фортификация бурыстарын яраштыра. Тәүге рәсми замоктар феодалдың үҙен һәм уның ғаиләһен нормандарҙың (викингтарҙың) һәм венгрҙарҙың һөжүменән яҡлау өсөн төҙөлә. Һүҙҙең киңәйтелгән мәғәнәһе — урта быуат Европаһында феодалдың нығытылған торлағы. Бик күп һанда замоктар беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән, һәм улар тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары булып тора.
Йөкмәткеһе
- 1 Функциялары
- 2 Аныҡлаусы характеристикалары
- 3 Состав өлөштәре
- 4 Барлыҡҡа килеү һәм үҫеш тарихы
- 5 Рустә һәм Рәсәйҙәге замоктар
- 6 Структураһы
- 7 Төҙөлөш
- 8 Хәҙерге заманда ҡулланылышы
- 9 Мәҙәниәттә замоктар
- 10 Иҫкәрмәләр
- 11 Әҙәбиәт
- 12 Һылтанмалар
Функциялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Феодал замогы һәм уның биҫтәләренең төп функциялары түбәндәгеләр:
- хәрби (һуғыш операциялары үҙәге, округты хәрби контролдә тотоу сараһы),
- административ-сәйәси (округтың административ үҙәге, илдең сәйәси тормошо туплана торған урын),
- мәҙәни-хужалыҡ (округтың һөнәрселек-сауҙа үҙәге, юғары элитар һәм халыҡ мәҙәниәте үҫешкән урын).
Аныҡлаусы характеристикалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Крепостәр, кремлдәр (кирмәндәр) таш диуар менән уратып алынған Константинополь һәм Антиохия ҡалаларынан айырмалы рәүештә замоктар йәмәғәт һаҡланыуы ҡоролмаһы булмай, уларҙы урындағы дворяндар, нигеҙҙә, феодалдар төҙөй һәм уларҙың милке була.[3] Шуға ярашлы замок феодал һәм уның сюзерендары өсөн тәғәйенләнә. Ленно-вассал системаһы сюзерен һәм уның вассалдары араһындағы үҙ-ара бәйләнешкә ҡоролған, унда вассалдың хәрби хеҙмәтенә алмашҡа сюзерен уға үҙенең суверенлы ерҙәрен бирә һәм унан лояллек көтә.[4][5]
Беренсе тәре походы ваҡытында көнбайыш армияларға ҡала-крепостар һәм форттар осрай, улар был ҡоролмаларҙы замоктар тип атай, әммә хәҙерге заман билдәләнеше шарттарында улар замок тип аталмай.[6] Крепость һәм замок араһындағы айырманы аңлау мотлаҡ. Замок — ғәмәлдә бер ҡоролма (бина), унда диуар, күперҙәр, торлаҡ биналары, бинаны уратып алған соҡорҙар һәм башҡа ҡоролмалар бер бөтөнгә берләштерелгән, ә крепость — башнялары булған диуар менән уратып алынған ер участкаһы.
Крепость биләмәһендә төрлө төҙөлөш ҡоролмалары (йорттар, сиркәүҙәр, келәттәр һәм башҡалар) булыуы, шулай уҡ бөтөнләй бер ҡоролманың да булмауы ла ихтимал — был осраҡта крепостной ихата тураһында һүҙ бара. Бынан тыш крепость, ҡағиҙә булараҡ, замокҡа ҡарағанда ҙурыраҡ майҙанды биләй, шуға ла биләмәһенә төрлө төҙөлөш ҡоролмаларын ултыртыу мөмкин була.
«Замок» термины тимер быуат биналары, нығытмаларына ҡарата бик үк дөрөҫ файҙаланылмай, мәҫәлән, Дорсетелағы Дева Замогы.[7] Замок, крепость һәм төрмә булараҡ ҡына түгел, ә рыцарҙарҙың иптәштәре менән һыйлана, күңел аса алған урыны ла була. Әлбиттә, замок оҙаҡ ваҡыт дошман көстәренән һаҡланыу урыны булып хеҙмәт итә, әммә ваҡыт үтеү менән замоктар архитектураһында эстетик биҙәлеш өҫтөнлөк ала бара, сөнки замоктың тышҡы күренеше һәм ҙурлығы — хужаһының дәрәжәһе һәм власының сағылышы[8]
Замоктар тик Европала ғына булған, тигән хата фекер йәшәй, Яҡын Көнсығышта ла замоктар була, уларҙы тәре походында ҡатнашыусылар.[9] күсереп ултырта. Был фекергә ҡапма-ҡаршы дәлил дә килтерергә була: Японияла XVI һәм XVII быуаттарҙа замоктарға оҡшаш структуралар барлыҡҡа килә, бына уларҙың пәйҙә булыуы Европа менән бәйле түгел, уларҙың үҫеү тарихы ла бөтөнләй икенсе. Был замоктар Европа замоктарынан айырылып тора һәм бөтөнләй башҡа төрлө һөжүмдәргә ҡаршы тороу өсөн төҙөлә.
Состав өлөштәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уба[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыш ҡына ҡырсын, торф, эзбизташ йәки сыбыҡ-сабыҡ менән буталған ерҙән өйөлгән уба. Уның бейеклеге күбеһенсә 5 метрҙан артмай, әммә ҡайһы берҙә бейеклек 10 метрға тиклем барып етә. Убаның өҫтөн йыш ҡына балсыҡ, йәки ағас иҙән менән көпләйҙәр. Уба йомро була, ләкин нигеҙен квадратҡа яҡыныраҡ итеп йомролаталар, убаның диаметры кәм тигәндә бейеклегенән ике тапҡырға ҙурыраҡ була.
Уба башында ағас, һуңыраҡ таштан эшләнгән оборона башняһы урынлаша, уны баҡса уратып ала. Убаны һыу менән тултырылған йәки һыуы булмаған соҡор урата, соҡорҙан алыған ер һыу тирәләй өйөләп ҡуйыла, ул ҡәлғә уры тип тә атала. Башняға уба битләүенә ҡуйылған баҫҡыс һәм аҫылмалы күпер ярҙамында үтеп була.
Эске ихата[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Убаны уратҡан йәки уға терәлеп урынлашҡан һәм майҙаны 2 гектарҙан артмаған ҙур эске ихата, уның эсендә шулай уҡ төрлө торлаҡ һәм хужалыҡ ҡаралтылары —замок хужаһы һәм уның һаҡсыларының торлаҡтары, ат һарайҙары, тимерлек, келәттәр, кухня һәм башҡа ҡаралтылар. Тыштан ихата ҡойма менән, артабан яҡындағы һыу ятҡылығынан даими тултырылып торған һыулы соҡор һәм ҡәлғә уры менән һаҡлана. Ихатаның эсе бер нисә өлөшкә бүленә ала, йәки уба янында уға терәлеп кенә урынлашҡан бер нисә ихата булдырыла.
Донжон[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Европаның феодаль замоктарының төп башняһы. Замок диуарҙарындағы башняларҙан айырмалы донжон крепостной диуар эсендә (ғәҙәттә сит кеше тиҙ арала ғына таба алмаҫлыҡ, һаҡланған ерҙә) урынлаша һәм башҡа ҡаралтылар менән бәйле булмай — уны крепость эсендә крепость тип тә атап була. Оборона объекты булыуҙан тыш донжондар ғәҙәттә феодалдарҙың торлағы хеҙмәтен дә үтәй. Шулай уҡ унда замоктың төрлө мөһим биналары — ҡорал һаҡлағыс, төп ҡоҙоҡ һәм аҙыҡ-түлек келәттәре урынлаша.
Крепостной диуар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Крепостной диуарҙар — эске ихата тирәләй төҙөлгән һаҡлаусы ҡоролма. Замокты штурмлағанда баҫҡыстар менән файҙаланған һөжүм итеүселәргә ҡыйынлыҡтар тыуҙырыу өсөн диуар ярайһы уҡ бейек, ҡамау механизмдарының ҡеүәтенә ҡаршы торһон өсөн бик ҡалын булырға тейеш, сөнки XV быуаттан һөжүм ваҡытында артиллерия ла ҡулланыла башлай. Типик диуар ҡалынлығы 3 метр, бейеклеге 12 метрға етә. Ерҙе соҡоп, диуар аҫтынан һарайға эләгә алмаһындар өсөн крепостной диуар буйлатып отмоскалар һалына. Диуарҙағы башнялар замокты һаҡлаусыларға һөжүмселәрҙе даими утта тотоу мөмкинлеген бирә. Европала XIII быуатҡа тиклем диуарҙа бойницалар ҡалдырылмай, сөнки улар диуарҙың ныҡлығын кәметә, тип иҫәпләгәндәр.
Ур[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡағиҙә булараҡ, урҙар, оборона системаһының бер өлөшө булараҡ, замок тирәләй ҡаҙыла. Улар крепостной диуар аша үтеүҙе ауырлаштыра, шул иҫәптән таран йәки ҡамау башняһы кеүек ҡамау ҡоралдарына ҡаршы тора ала. Һыу тултырылған урҙың төп төғөйенләнеше — ерҙе соҡоп, диуар аҫтынан замокҡа үтеүгә юл ҡуймау. Йыш ҡына йылғаларҙы йәки башҡа һыу ятҡылыҡтарын урҙар менән тоташтырып ҡуялар, был урҙа гелән һыу булыуын тәьмин итә. Урҙың һайығауына юл ҡуймау өсөн ул даими таҙартыла. Ур аша йөҙөп сыҡмаһындар өсөн ур төбөнә ҡолғалар ҡағып та ҡуялар.
Ҡапҡалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Диуар менән кәртәләп алынған ҡаланан кешеләр, транспорт, тауар һәм хайуандарҙың ҡалаға инеүен һәм сығыуын контролдә тотҡан урын булһын өсөн ҡала ҡапҡалары ҡуйыла. Быларҙан тыш ҡапҡаларҙың башҡа төрлө тәғәйенләнеше лә була. Улар ваҡыты менән оборона, һаҡлау ҡоролмаһы ролен дә үтәй. Ғәҙәттә ҡапҡа төбөн һаҡсылар һаҡлай, йыш ҡына төнгөлөккә ҡапҡалар бикләнә. Ҙур ҡапҡалар ябыҡ саҡта кешеләр йәнәшәһенә ҡуйылған бәләкәй ҡапҡа аша йөрөй. Ҡапҡаларға күп һанда бикләү механизмдары ҡуйыла, ике яғына уҡтан атыу өсөн бойницалары булған башнялар төҙөлә. Ҡапҡа аша замокҡа инеү урыны ярайһы уҡ оҙон ғына араны алып тора. Был ҡапҡа аша инә алған дошманға туранан-тура уҡ ямғыры яуҙырыу өсөн эшләнә.
Барлыҡҡа килеү һәм үҫеш тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәүге замоктарҙан алда б. э. тиклем VIII—VII быуаттарҙа Ассирия биләмәһендә нығытмалар төҙөлә. Боронғо Рим архитектураһында замоктарҙың прототибын күрергә мөмкин. Ул дәүерҙә Рим императорҙарының ҡаланан ситтәге замоктары, мәҫәлән, император Диоклетиандың Салондағы (хәҙерге Сплит поместьеһы, Хорватия) замогы, нығытмалар ҡуйып һаҡлана. Боронғо Рим нығытмалары Урта быуат дәүерендәге Европа замоктары архитектураһына ярайһы уҡ ҙур йоғонто яһай. Фортификация ҡоролмалары Византияла киң таралыу ала, унан IX быуатта улар Көнбайыш Европаға үтеп инә.
Феодаль тарҡаулыҡ һөҙөмтәһендә үҙ-ара һуғыштар йыш ҡуба, шуға ла феодалдың торлағы оборона бурысын да үтәргә тейеш була. Көнбайыш Европала дворян-феодалдарҙың торлағы булараҡ замоктар X быуаттан күпләп төҙөлә (П. Туберҙең терминологияһы буйынса «замокланыу» күҙәтелә)[10]. Англияла замоктар төҙөлөшө XII быуатта киң таралыу ала.
Урта быуаттар дәүере тамамланыу менән замоктар үҙҙәренең иң тәүге тәғәйенләнешен — обороналау бурысын юғалта, һәм уның урынына торлаҡ булыу мәсьәләһе алғы планға күсә. Артиллерия үҫешеү менән замоктарҙың оборона функцияһы бөтөнләй юғала; замок архитектураһы һыҙаттары тик биҙәк элементы сифатында ғына һаҡлана (француз замогы Пьерфон, XIV быуат аҙағы).
Симметрияны аныҡ күҙәтеп даими рәүештә планлаштырыу өҫтөнлөк ала бара, төп бина һарай (дворец) ролен үтәй (Париждағы Мадрид замогы, XV—XVI быуаттар) йәки Белоруссиялағы Несвиж замогы (XVI быуат). XVI быуатта Көнбайыш Европала замок архитектураһы һарайҙар архитектураһы тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарыла. Грузияла замоктар XVIII быуатҡа тиклем әүҙем төҙөлә, сөнки оборона бурысын уларға оҙағыраҡ үтергә тура килә.
Бер феодалдың ғына милке булмайынса, рыцар орденына ҡараған замоктар ҙа була. Ундай замоктар ҙурлығы менән башҡаларҙан айырылып тора, мәҫәлән, Кёнигсберг замогы.
Рейн, Луара үҙәндәрендә, Испанияла һәм Палестинала (тәре йөрөтөүселәр замоктары) күп һанда замоктар һаҡланған.
Рустә һәм Рәсәйҙәге замоктар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо заман осоро, урта быуаттар һәм Яңы заман[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Русь дәүләтенә ҡағылышлы шуныһы иғтибарға лайыҡ: хатта феодаль тарҡаулыҡ осоронда ла замоктар төҙөлөшө киң таралмаған. Боронғо урыҫ нығытмалары, ғөмүмән бик үҙенсәлекле була: ҡала менән тығыҙ бәйләнештә булғанға күрә, улар оборона ҡоролмаларын ғына түгел, ә культ һәм торлаҡ биналарын да үҙ эсенә ала. Урыҫ ерендә ҡаланың төп һыҙаты — уны имән ҡойма йә булмаһа ағас йәки таш диуар менән уратып кәрәтәләнеүе. Ҡала ҡамалған осраҡта унда йәшәүселәр тәғәйенләнеше буйынса Европа замоктарына оҡшаш кремлгә (шулай уҡ кром йәки детинец), анығыраҡ — уның цитаделенә йәшеренә. Әммә Русь ерендә феодалдарҙың нығытылған торлағы бөтөнләй булмай. Бының сәбәптәренең береһе — лествичный хоҡуҡ: феодалдар нәҫеленең даими йәшәү урындары булмай, кенәздәрҙең күбеһе торлаҡтарын даими алмаштырып тора, шуға ла торлаҡтарын нығытма менән уратып алыу тураһында уйлап та ҡарамай. Тик Владимир Мономахтың Любечелағы замогын (Чернигов өлкәһе, Украина) һәм өлөшлөтө беҙҙең көндәргәсә һаҡланған Андрей Боголюбскийҙың замогын (Боголюбово, Владимир өлкәһе) атап үтергә була. Күп һандағы монастырҙарҙы ла замок тип атап булмай, сөнки улар — крепостар.
Рәсәй империяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй императорҙары XVIII быуатта оборона ҡоролмаларын төҙөү менән шөғөлләнә (мәҫәлән, Петр I һәм Санкт-Питербурх крепосы, атамаһы ундағы Петропавловск соборынан алына), әммә бындайҙар күбеһенсә монархтың шәхси резиденцияһы хеҙмәтен үтәмәй. Император крепостарының башҡалары әллә ни ҙур булмай, декоратив һәм хәрби күнекмәләр үткәреү өсөн тәғәйенләнешендә. Петр Өсөнсөнөң Ораниенбаумдағы Петерштадт һәм Павловскиҙағы Бип кресы шундайҙарҙан.
Михайлов замогы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XVIII быуат аҙағында Рәсәй императоры Павел Беренсе, романтик һәм мистик кисерештәргә батып һәм Европа рыцарҙары идеялары менән мауығып, Санкт-Петербургтың үҙәгендә, императрица Елизавета Петровнаның Йәйге һарайы урынында (тап унда ул үҙе донъяға килә) үҙ резиденцияһы сифатында Михайлов замогын төҙөүҙе ойоштора. Европаның феодаль замоктарына оҡшатырға тырышып һәм үҙенең хәүефһеҙлеге өсөн борсолоп, император архитекторҙар менән замокҡа байтаҡ оборона һыҙаттарын өҫтәй. Рәсәй императорҙарының XVIII һәм XIX быуат резиденцияларына был бөтөнләй хас булмай. Шулай, замок бинаһы бөтә яҡтан да Фонтанка һәм Мойка йылғаларынан яһалма канал аша ағып килгән һыу менән уратып алына, һаҡланған күперҙәр төнгөлөккә күтәртеп ҡуйыла. Әммә фортификацион характерҙағы һаҡланыуҙар ярҙам итмәй, монархҡа хыянат иткән хәрби һәм һарай кешеләре императорҙы замокта үҙенең йоҡо бүләмәһендә үлтерә.
Михайлов замогы, Павел Беренсе дәүерендәге Петербургтың ҡайһы бер башҡа биналары кеүек үк, (Каменноостров һарайы һәм күршеләге Иоаннов сиркәүе), Гатчиналағы Приорат һарайы, Садовая урамындағы Воронцов һарайы Мальта капеллаһы менән бергә, тарихи ваҡиғалар һәм Павел Беренсенең ихтыяры менән, ысынлап та, Көнбайыш Европалағы рыцарлыҡтың ул ваҡыттағы ҡалдыҡтары менән бәйле булып сыға. Католик динен тотҡан боронғо Мальта ордены рыцарҙары атеистик ҡарашлы Наполеон тарафынан ҡыуылғас, Павел уларҙы Рәсәйгә саҡыра, ордендың Рәсәй приорствоһына нигеҙ һала һәм Бөйөк магистр титулына лайыҡ була.
Названия соседних объектов, связанные с Михайловским замком[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Структураһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәүҙәрәк Европа замоктары, нигеҙҙә, ағастан төҙөлә һәм ағас ҡойма менән урытып кәртәләнә; шул ваҡытта уҡ замоктар тирәләлй крепостьной урҙар ҡаҙа башлайҙар. Киев кенәздәренең Вышгород замогы шундай замоктарҙың өлгөһө була ала. Тик XII быуаттарҙа ғына Көнбайыш һәм Үҙәк Европала замоктар таштан төҙөлә башлай.
Урта быуат засогыныэ төп өлөшө үҙәк башня — цитадель функцияһын башҡарыусы донжон. Оборона тәғәйенләнешенән тыш донжон феодалдың торлағы булып та тора. Төп башняла замокта йәшәүсе башҡа кешеләрҙең торлағы, шулай уҡ ошонда уҡ ҡоҙоҡ, хужалыҡ ҡаралтылары (аҙыҡ-түлек келәте һәм башҡалар) урынлаша. Донжонда ҡунаҡтар ҡабул итеү өсөн ҙур парад залы ла була. Көнбайыш һәм Үҙәк Европа, Кавказ, Урта Азияның замоктар архитектураһында донжон элементтарын да табырға була.
Ғәҙәттә замоктың ҙур булмаған эске ихатаһы була, уны башнялары һәм нығытылған ҡапҡалары булған ҡалын диуарҙар урата. Артабан хужалыҡ ҡаралтыларын, ҡышҡы баҡса менән йәшелсә баҡсаһын үҙ эсенә алған тышҡы ихата урынлаша. , Замок икенсе ҡат диуар һәм крепостной ур менән уратып алына, уға тик аҫылмалы күпер аша ғына инергә мөмкин була. Урға һыу тултырыла, һәм замок һыуҙағы замокҡа әүерелә.
Башнялар араһындағы диуар майҙансыҡтары төп оборона урыны булып тора: был һөжүм итеүселәргә флангыларҙан атыу мөмкинлеген бирә. Урыҫ фортификацияһында башнялар араһындағы участкалар кәртәләр тип атала. Бөйөк Британия, ГФР, Франция, Украина һәм Белоруссия биләмәләрендә бөгөнгө көнгә тиклем ошондай замоктар һаҡланған (мәҫәлән — Белоруссиялағы Мир замогы йәки Украиналағы Луц замогы).
Ваҡыт үтеү менән замоктар структураһы ла ҡатмарлаша бара; замок биләмәһенә казармалар, суд, ҡорам, төрмә һәм башҡа ҡоролмалар индерелә (Франциялағы Куси замогы, XIII быуат; Германиялағы замок Вартбург замогы, XI быуат; Бөйөк Британиялағы Харлек замогы, XIII быуат).
Дары киң ҡулланыла башлағас, замоктар төҙөү эше лә туҡтай. Һөжүм итеүсе ғәскәр, сапёр эштәрен үткәреп, замок диуары аҫтына ҙур зарядтар һалып, диуарҙы шартлата (XVI быуатта Ҡаҙан кремелен шартлатыу). Ә ҡамауҙа ҡалғандар, стенаның шартлатырға әҙерләнеүен белеү маҡсатында, диуарҙан ситтәрәк ер аҫты галерияһын соҡоп булдыра һәм шунан дошмандың ни эшләргә йыйыныуын тыңлай.
Әммә артиллерияның үҫеше һәм уның емереү көсөнөң артыуына бәйле, замоктар оборона ҡоролмаһы булараҡ ҡулланылыуҙан туҡтай. Ҡәлғәләр — бастион һәм ревилин системалары булған ҡатмарлы инженер ҡоролмалары; Ҡәлғәләр төҙөү сәнғәте — фортификация үҫешә. Был дәүерҙә Людовик Ун дүртенсенең баш инженеры, Франция маршалы Себастьен де Вобан (1633—1707) фортификация ҡоролмаларын төҙөүҙә абруй ҡаҙана.
Замоктар нигеҙендә артабан ҡәлғәгә әүрелгән ҡоролмалар Икенсе донъя һуғышы барышында дошмандың ҡораллы көстәрен тотҡарлау һәм һөжүм башлауҙарын кисектереү өсөн файҙаланыла (ҡара.: Брест ҡәлғәһе).
Төҙөлөш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Замок төҙөлөшө урын һайлауҙан һәм төҙөлөш материалдарын эҙләүҙән башлана. Таш замокты төҙөүгә ҡарағанда ағас замокты төҙөү арзаныраҡ та, ябайыраҡ та. Әммә күпме аҡса сарыф ителеүе тураһындағы мәғлүмәттәр беҙҙең көндәргә килеп етмәгән, еткәндәре лә король һарайҙарына ҡағыла[11]. Ағас замокты феодалдың крәҫтиәндәре төҙөй ала. Шуға ла бындай замоктар бик арзан хаҡҡа төшә. Урта ҙурлыҡтағы убаны 50 кеше 40 көндә үтәп ҡуя[12].
Таш замоктарҙы төҙөү генә түгел, ә уны ҡарау ҙа ҡыйбатҡа төшә.
Төҙөлөш материалы урынға бәйле була: мәҫәлән, Данияла таш сығарыу урындары әллә ни юҡ, шуға күрә ундағы замоктарҙың күбеһе ағастан йәки кирбестән, Испанияла күпселек замоктар таштан, Кәнсығыш Европала иһә улар ағас ҡулланып төҙөлгәндәр[13].
Хәҙерге заманда ҡулланылышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге заманда замоктар декоратив функцияны ғына үтәй. Ҡайһы берҙәрендә ресторандар, икенселәрендә музейҙар урынлаша. Өсөнсөләрен реставрация эштәренән һуң һаталар йәки ҡуртымға тапшыралар.
Мәҙәниәттә замоктар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ E. И. Мельников. О чешских лексических элементах в русском языке, заимствованных через посредство польского и других языков (в XIV—XIX вв). // «Slavia», XXXVI, 1, 1967. České grafické Unie, 1967. С. 101.
- ↑ Фасмер М. Этимологический словарь русского языка — Прогресс. — М., 1964–1973 Т. 2. — Б. 77.
- ↑ Liddiard (2005) — стр. 15-17
- ↑ Liddiard (2005) — стр. 15-17
- ↑ Herlihy (1970) — стр. 27-28
- ↑ Coulson (2003) — стр. 16
- ↑ Creighton & Higham (2003) — стр. 6-7
- ↑ Duffy (1979) — стр. 23-25
- ↑ Allen Brown (1976) — стр. 2-6
- ↑ Ю. Л. Бессмертный. «ФЕОДАЛЬНАЯ РЕВОЛЮЦИЯ» X—XI ВЕКОВ? // [1], Вопросы истории. 1984. № 1.
- ↑ McNeill (1992) — стр. 39-40
- ↑ McNeill 1992, стр. 39-40.
- ↑ Higham & Barker 1992, стр. 84-88.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Виолле-ле-Дюк Эжен Эммануэль. Крепости и осадные орудия. Средства ведения войны в Средние века / Пер. с франц. Е. В. Ламановой. — М.: Центрполиграф, 2007. — 256 с.: ил. — ISBN 978-5-9524-2980-2
- Гамильтон Томпсон А. Английский замок. Средневековая оборонительная архитектура / Пер. А. Л. Андреева. — М.: Центрполиграф, 2011. — 448 с.: ил. — ISBN 978-5-9524-4980-0
- Граветт Кристофер, Николь Дэвид. Норманны. Рыцари и завоеватели. — М.: Эксмо, 2007. — 256 с.: ил. — Серия «Военная история человечества». — ISBN 978-5-699-23549-0
- Жарков С. В. Рыцарские замки, метательные машины и пушки Средневековья. — Мн.: ОДО «Друк-С», 2006. — 180 с.: ил. — ISBN 985-90037-6-9
- Иванов К. А. Средневековый замок и его обитатели. — М.: ЛЕНАНД, 2014. — 160 с.: ил. — Серия «Академия фундаментальных исследований: история». — ISBN 978-5-9710-0740-1
- Окшотт Эварт. Рыцарь и его замок. Средневековые крепости и осадные сооружения / Пер. с англ. А. А. Анваера. — М.: Центрполиграф, 2007. — 208 с.: ил. — ISBN 978-5-9524-2934-5
- Симс Лесли. Замки / Пер. с англ. М. В. Жуковой. — М.: РОСМЭН, 2003. — 104 с.: ил.
- Шокарев С. Ю. Замки. Дворцы. — М.: «Мир энциклопедий» Аванта+, Астрель, 2011. — 216 с.: ил. — Серия «Самые красивые и знаменитые». — ISBN 978-5-98986-114-9
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аничков Е. В. Замок, укрепленное жилище // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)(рус.)
- Средневековые замки и крепости со всего мира. История, архитектура, фото
- Замки мира
- Каталог замков


text:
- Подробности
- Просмотров: 243
РЫБАЛКО Иван Игнатьевич (25.5. 1925, БАССР‑ҙың Стәрлетамаҡ кантоны Надеждино а. — 26.4.2000, Өфө), полковник. Советтар Союзы Геройы (1943). Б.В. һуғышында ҡатнашыусы. Кесе лейт. курстарын тамамлаған (1944). Башҡ‑н дәүләт геол. идаралығының Көйөргәҙе геол.-разведка партияһында, 3‑сө төҙөлөш тресы с‑зында эшләгән. 1943—46 йй. һәм 1951 й. алып Совет Армияһында. 1943 й. башлап Воронеж һәм 1‑се Украина фронттарында хеҙмәт итә. Герой исеменә 3‑сө гвардия танк армияһы 9‑сы механизацияланған корпусы 69‑сы механизацияланған бригадаһының 1‑се механизацияланған уҡсылар батальоны пулемётсыһы рядовой Р. 1943 й. 22 сент. ҡараған төндә Украина ССР‑ының Зарубинцы а. янында Днепр й. аша сыҡҡанда күрһәткән батырлығы өсөн лайыҡ була. 1951 й. башлап Өфө берләшкән район хәрби комиссариатының 4‑се бүлек нач. булып хеҙмәт итә. Запасҡа сыҡҡандан һуң (1973) Өфөлә йәшәй. Ленин (1943), 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) орд. м‑н бүләкләнгән. Өфөлә Р. һәйкәл ҡуйылған, уның исеме 113‑сө урта мәктәпкә бирелгән, мәктәп бинаһына мемориаль таҡтаташ урынлаштырылған.
И.Ғ.Кәримова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 503
АРМАТУРАЛАНҒАН ПЛАСТИКТАР, бәйләүсе полимер материалдан (матрицанан) һәм нығытыусы (арматуралай торған) сүс структуралы тултырғыстан торған композициялы материалдар. Бәйләүсе материал сифатында — термореактив полимерҙар һәм термопластар, тултырғыс сифатында пластиктарҙы арматуралаусы материалдар ҡулланыла. Тултырғысының тәбиғәтенә ҡарап ағас ҡатлаулы пластиктар (ағас шпон), асбопластиктар (асбест сүсе), быяла пластиктар (быяла сүс), гетинакс (ҡағыҙ), текстолит (туҡыма), углепластиктарға (углеродлы сүс) һ.б. бүлеп йөрөтөләләр. А.п. хас анизотропия үҙенсәлеге арматуралай торған сүстәрҙең йүнәлешле урынлашыуы м‑н булдырыла (ҡара: Анизотроп материалдар). Компоненттарын һайлап алыу, арматуралауҙың схемаларын үҙгәртеү юлы м‑н бирелгән үҙсәнлектәргә (ныҡлыҡҡа, ҡатылыҡҡа, т‑раға сыҙамлылыҡҡа һ.б. параметрҙарға) эйә булған А.п. һәм уларҙан эшләнгән конструкция элементтарын сығарырға мөмкин.
20 б. 90‑сы йй. алып Авиация техник университетында Ю.С.Первушин етәкс. БР‑ҙа сығарылған полимерҙар һәм быяла сүстәр нигеҙендә яңы А.п. табыу өҫтөндә тикшеренеүҙәр алып барыла; полипропилен плёнкаһынан (йәки сүсенән) торған матрицалы һәм быяла сүс (йәки быяла туҡыма) тултырғыслы быяла пропилен сығарыла, ул технологияһы экологик яҡтан таҙа һәм етештереү сығымдары аҙ булыуы м‑н юғары баһалана. Күмертау авиация производство предприятиеһында быяла пластиктан вертолёттарҙың винт баштарын (1980 й. алып) һәм фюзеляж элементтарын (2000 й. алып) яһайҙар.
Ю.С.Первушин
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
тарих, риүәйәттәр, легендалар
Йөрәк хәтере0
Йөрәк хәтере
Мин Мәхмүтова Хәснә Насибулла ҡыҙы, 1938 йылда Буранғол ауылында, ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуғанмын. Бала сағым Бөйөк Ватан һуғышы осорона тура килә. Атайым һуғышҡа киткәс, бәләкәс кенә бер бүлмәле өйҙә өс бала ҡалдыҡ: ағайым, апайым һәм мин. Бына шул ваҡыттан аслыҡ, яланғаслыҡ башланды ла инде...” Көҙөбил” колхозы инәйҙәргә, ҡарттарға, бала-сағаға ҡалды. Инәйҙәр ҡара кискә ҡәҙәр кәбән дә ҡойҙолар, иген дә урҙылар, колхоз малына бесән эшләнеләр. Эшселәр төшкө ашҡа ыумас, өйрә, ҡатыҡ, ҡатырмаҡ алып баралар. Ҡайһы ваҡыт эш хаҡына икейөҙ грамм он бирәләр ине. Минең инәйем бер һыйырҙан өҙөлмәне, һыйырға ай яҡтыһында бесән эшләр ине, тик 200 литр һөт — һалым, шуға күрә май-ҡаймаҡ ашаған булманы. Май йыйылһа Кирәбе ауылына алып барып һатып килә торғайны, сөнки сарыҡ тегеп кейергә еп, күн һәм башҡа донъяның кәрәк ярағы күп кәрәк. Мин бала сағымда ит ашағанымды хәтерләмәйем, сөнки һыйырҙың быҙауын йылда хөкүмәткә тапшырып торҙоҡ, тағы ла 200 йомортҡа, һарығың бармы, юҡмы һорап тормайҙар, һарыҡ йөнө лә йылда тапшырырға тура килде. Тағы инәйҙәрҙе “займ” тигән нәмә йонсота ине, нисә һум түләп алғандарҙыр инде, мәжбүри эш булды. Минең бала саҡта ашап үҫкән аштарым: кәһәл, ыумас, ҡатыҡ, ҡурмас, өйрә... Инәйем кәһәл бешерергә ҡуйһа беребеҙҙе туҡтауһыҙ болғап торорға ҡуша, уны һоло ононан бешерәләр, болғатмаһаң күмһей. Ҡатырмаҡты әшәк өҫтөнә һалып алалар, инәйем бер ҡатырмаҡты дүрткә бүлә ине. Беҙ оҙағыраҡҡа етһен тип, әҙләп кенә семтеп ашайбыҙ. Исмаһам ауылыбыҙҙа картуф үҫмәне, ҡырау алып торҙо, тиҙәр.
тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Элеккеләрҙән ҡалған риүәйәттәр0
Элеккеләрҙән ҡалған риүәйәттәр
Ғабдулла бин Ғаббастан ҡалған бер хәҙистә әйтелә: «Ҡиәмәт көнөндә ирендәре аҫылынып, тештәре ыржайып торған ҡарт бер ҡарсыҡ һүрәтенә индереп, донъяны мәхшәр майҙанына килтерҙәр.
— Эй, халыҡтар! Һеҙ быны таныйһығыҙмы? — тип фәрештәләр ауаз һалыр.
— Нәғүҙе билләһ — Аллаһ һаҡлаһын! — тиерҙәр кешеләр быны танымауҙары тураһында белдереп.
— Эй, бисаралар! Был — һеҙ һөйгән, һеҙ ололап туя алмаған донъя. Уға ҡарата ҡомһоҙлоҡ күрһәтеп, һеҙ фәҡир-меҫкендәрҙең күңелен күрмәнегеҙ, уларҙы бар тип тә белмәнегеҙ Шуға динегеҙҙе һаттығыҙ. Ә ул бына шундай сүрәттә, — тиелер һәм:
— Донъяны утҡа атығыҙ! — тип фарман бирелер. Шул саҡ донъя әйтер: «Эй, Раббым! Минең бит үҙемә эйәргән, мине менән бергә йөрөгән дуҫтарым да бар ине. Улар ҡайҙа? — тиер
— Донъя менән бергә уның дуҫтарын да утҡа атығыҙ! — фарман бирелер. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Һуғыш йылдарын иҫкә төшөрҙөм...1
Һуғыш йылдарын иҫкә төшөрҙөм...
Һуңғы ваҡытта һуғыш йылдарында һәм уның һөҙөмтәһендә ыҙалыҡтар күргән фронтовиктар ғына түгел, уларҙан тыуып ҡалған балалар ҙа теге донъяға күсә башланы. Шуға күрә беҙгә, һуғыш балаларына, ул ваҡыттарҙы сағылдырып, иҫкә төшөрөп китеү фәһемле булыр, тип уйлайым.
Ул йылдарҙың касафатын татыған хәҙерге ололарҙың күбеһе тормоштоң ҡәҙерен белеп йәшәйҙәр. Йәшерәктәр был донъяның ҡуласа икәнен бик аңлап етмәйҙәр әле. Балаларыбыҙ эшһеҙ генә рәхәт йәшәү тураһында хыялланып, ялҡау булып үҫәләр. Берәй хафа килеп сыҡмаһын, Аллаһ һаҡлаһын, улар күнегә алмаҫтар, тип ҡурҡам. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Бала сағыбыҙҙы... һуғыш тартып алды1
Бала сағыбыҙҙы... һуғыш тартып алды
Һуңғы йылдарҙа матбуғат биттәрендә Бөйөк Еңеүҙе яҡынайтыуға ҙур өлөш индергән тыл хеҙмәткәрҙәренең фиҙаҡәрлегенә ҙур әһәмиәт бирелә. Улар тураһында Советтар Союзы маршалы Г. Жуков үҙенең китабында бына нимә тип яҙа: «Тылдағыларҙың көсөргәнешле хеҙмәте булмаһа, дошманды еңеп булмаҫ ине. Тыл — ул Бөйөк Еңеүҙең яртыһы, хатта күберәге». Ысынлап та, ул иҫ киткес ауыр йылдарҙа ҡатын-ҡыҙҙар һәм ҡарттар менән бер рәттән, 11-12 йәштәге балалар көндө лә, төндө лә белмәй, ололар башҡара торған эште башҡарҙы. Ул балалар араһында мин дә булдым. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Шәйех Ғабдуллаһ0
Шәйех Ғабдуллаһ
Ғабдуллаһ әл-Фәиз әд-Дағстани
Ул — Изге Ҡөрьәндең йәшерен мәғәнәһен аңлаған, суфыйсылыҡ ҡанына һеңгән шәхес булған. Мөхәммәд пәйғәмбәр (с.ғ.с.) уның йөрәге була. Уның йәне илаһилыҡҡа өҫтөнлөк бирә, ул донъяға килгәндә, Ер яҡтылыҡҡа күмелгән. Кешеләр шәйехкә, фани донъяла ғына түгел, баҡыйлыҡҡа күскәс тә тыныслыҡ, бәхет табыу маҡсаты менән килгән, наҙанлыҡ, томаналыҡ уның мәғлүмәтлеге, белеме ярҙамында юҡҡа сыҡҡан.
Шәйех Абдуллаһ 1891 йылда Дағстанда врач ғаиләһендә тыуа. Уны әсәһенең ағаһы шәйех Шәрәфетдин әл-Дағстани тәрбиәләй һәм уҡыта. Һеңлеһе ауырға ҡалғас, шәйех Шәрәфетдин уға:"Һинең тыуасаҡ улың үткән һәм буласаҡ ваҡиғаларҙы күрәсәк. Ул үҙ осороноң «Әүлиә әл-Солтаны буласаҡ. Әүлиәләр „Мөхәммәд (с.ғ.с.) өммәте башлығы“, тип ололаясаҡ. „Минең бер йөҙөм Бар ҡылыусыға, икенсеһе Унан бар булғандарға ҡарай. Бер сәғәтте — Бар ҡылыусы, бер сәғәтте — Унан бар булғандар менән уҙғарам“, тип әйтер ул. Ул тыуғас, Абдуллаһ, тип исем ҡуш, сөнки ул яңынан ғәрәп илдәренә тәриҡәт таратасаҡ». тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Шәйех Баһауетдин0
Шәйех Баһауетдин
Мөхәммәт Баһауетдин шаһ Наҡшбәнд әл-Бохари
Шәйех Мөхәммәд Баһауетдин әл-Бохари Наҡшбәнд Ҡаср-и-Хиндуан ауылында һөнәрсе тажиҡ ғаиләһендә тыуған. Һуңынан был ауыл уның хөрмәтенә Ҡаср-и-Арифам, тип атала, вафаты ла тыуған ауылында була. Уның атаһы туҡыусы һәм сүкеүсе булған («наҡш» фарсы телендә «биҙәк,» тигәнде аңлата). Суфыйсылыҡ тәриҡәтенең был тармағы, шулай итеп, уның һөнәре атамаһынан килеп сыҡҡан. Шәйех Баһауетдиндың тормошонда суфыйҙар менән тығыҙ бәйләнештә булған олатаһы ҙур урын тота. Нәҡ ул ейәнендә мистикаға ҡыҙыҡһыныу уята ла инде. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Шәйех Абдул Ҡадир0
Шәйех Абдул Ҡадир
Солтан Әүлиә әл-Ғауҫ әл-Әҙәм Шәйех Мөхөтдин Абдул Ҡадир әд-Джилани әл-Хәсәни әл-Хөсәйни (ғәләйһиссәләм)
Шәйех Мөхөтдин Абдул Ҡадир әл-Джилани (1077/472 — 1166/561) дини ғилем һәм Күк ҡанундары белгесе булған. Суфыйсылыҡ һәм Шәриғәт фәнендә абруйы шул тиклем юғары булып, уны заманының рухи ҡотобо булараҡ белгәндәр (Әл-Ғауҫ әл-Әҙәм). Ул христиан йыл иҫәбе буйынса 1077 йылда Ирандың төньяҡ-көнбайышындағы Джилани ҡалаһында тыуған. 18 йәшендә, дини ғилем һәм рухи остаз эҙләп, Бағдадҡа юллана. Шәйехтәр Абул Вафа ибн Акил, Мөхәммәд бин әл-Хәсән әл-Баклани һәм Әбү Зәкәриә Табризи — уның тәүге остаздары була. Ошо уҡытыусылар етәкселегендә ул Ҡөрьән тәфсирен, суфыйсылыҡ йолаларын, Мөхәммәд пәйғәмбәрҙең (с.ғ.с.) тормош юлын, теологияны, фикхты (ислам хоҡуғы), грамматиканы, Ҡөрьән филологияһын һәм уны уҡыу сәнғәтен, Ислам хоҡуғының Ханбала мәктәбен өйрәнә, быларҙан тыш, Шәфиғи мәктәбе буйынса ҡарарҙар ҡабул итеү хоҡуғын ала. Ҡөрьәнде яттан белә һәм уны ете төр алым менән уҡый алған. Дини ғилемдең 13 фәнен һәм уға яҡын фәндәрҙе үҙләштергәндән һуң, Мөхөтдин Абдул Ҡадир әл-Джилани шәйех Хәммәд бин Мөслим әд-Даббас етәкселегендә рухи юлға баҫа. Алдынғы ҡарашлы һәм Бағдадтағы бөтөн остаздар кимәленә еткәндәрҙең шәйехе әл-Мөбәрәк Сәйед бин әл-Хәсәндә бәйғәт ҡыла. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Шәйех Нәҙим0
Шәйех Нәҙим
Шәйех Мөхәммәт Нәҙим Әл-Хаҡҡани Әл-Кипруси
Шәйех Мөхәммәд Нәҙим әл-Хаҡҡани Кипрҙа, Ларнакала, 1922 йылдың 23 апрелендә, шәмбе көн тыуған (мосолман календары буйынса 1340 йыл шәғбән айының 26-һы). Атаһының нәҫел тамырҙары Ҡәҙриә тәриҡәтен ойоштороусы шәйех Абдул Ҡадир Джиланиға барып тоташа, әсәһе яғынан — Мәүләүиә тәриҡәтенә нигеҙ һалыусы шәйех Джалалетдин Румиға. Шулай итеп, ул атаһы яғынан Мөхәммәд (с.ғ.с.) һәм Оттоман империяһы солтандары нәҫеленә ҡарай.
Кипрҙа үткән бала сағында шәйех Нәҙим олатаһы, Ҡәҙриә тәриҡәте шәйехе менән йыш аралашҡан. Олатаһы уны дини вазифаларға өйрәтә. Малай бәләкәйҙән үк иҫ киткес сифаттар — түҙемлек, киң күңеллек, дини тәғлимәткә ҡыҙыҡһыныу күрһәткән, ҡалала һәр кемгә кәңәш бирерҙәй һәм уның киләсәген әйтерҙәй аҡыллы кеше булып танылған. Биш йәштән ул йыш ҡына өйҙән китеп юғалып торған. Әсәһе уны мәсеттән йәки Мөхәммәд (с.ғ.с.) сәхәбәһе ҡәберенән барып табыр булған. Өйгә ҡайтырға өгөтләүҙәргә малай: «Мин бында, Өммө-Хирам янында, ҡалам ул — беҙҙең өләсәйебеҙ», — тигән. Ҡайһы берҙә малайҙың тере кеше менән һөйләшкән кеүек Өммө Хирам менән һөйләшеүен күрәләр, уны туҡтатырға теләүселәргә: «Ҡамасауламағыҙ, мин ошо ҡәберҙә ятҡан ҡарт өләсәйем менән хәбәрләшәм», — тип яуаплаған. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Әүлиә ишандар0
Әүлиә ишандар
Башҡортостан – әүлиәләр иле китабынаң өҙөктәр
Йәғәфәр ишан
Ҙур ғилем эйәһе һәм дин әһеле, көслө табиб булараҡ даны таралған Йәғәфәр ишан ерләнгән зыярат Ауырғазы һәм Дәүләкән райондары осрашҡан ерҙә, Өршәк йылғаһынан өҫтәрәк, Тимәшкә ауылынан 2-3 саҡырым ерҙә урынлашҡан.
Ишан тураһында яҙма сығанаҡтар ҙа бар. Атаҡлы ғалим һәм мәғрифәтсе Ризаитдин Фәхретдинов та уның хаҡындағы мәғлүмәтте үҙенең “Аҫар” китабына индергән. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Иҫтә ҡалғандар0
Иҫтә ҡалғандар
Ғүмерҙең бер аҙ иҫтә ҡалғандары
(Мәрйәм ҡыҙымдың һорауы буйынса)
Минең бала саҡ бик ауыр тормошта үтте. Иҫ белгән саҡта 5×5м яңғыҙ өй ине, ғаилә арыуыҡ ишле. Атайым-әсәйем, өләсәйем, өлкән апайыбыҙ бар ине. Әммә уны бик хәтерләмәйем. Әсғәт ағайым (1923 йылғы), Әхмәт ағайым (1927 йылғы), өсөнсө малай — мин (1929 йылғы), Йәсәр ҡустым (32 йылғы). Шул өйгә тар ғына итеп гәрбилдән солан эшләнгән. Был өйҙөң ҡаршыһында бер өй булған, уны тартып алып киткәндәр. Элекке кешеләрҙең өйҙәре шулай ҡара-ҡаршы булған, уртала — солан, келәт булған, шулай йәшәгәндәр. Беҙҙең ғаилә күп булыу сәбәпле, өйҙөң береһен ҡалдырғандар... тулыһынса ошонда уҡығыҙ...


text:
- Подробности
- Просмотров: 311
ТИМЕР БЫУАТ, бронза металлургияһынан тимер етештереүгә күсеү м‑н билдәле булған тарихи‑мәҙәни дәүер. 2 осорға бүлеп йөрөтөлә: иртә (б.э.т. 1‑се мең йыллыҡ — б.э. 3—4 бб.) һәм һуң (б.э. 5 б. алып). Иртә Т.б. Көньяҡ Уралда — Ананьин мәҙәниәте, Гамаюн мәҙәниәте, Горохов мәҙәниәте, Иткүл мәҙәниәте, Ҡара Абыҙ мәҙәниәте, Ҡормантау мәҙәниәте, Пьяный Бор мәҙәниәте, Савромат мәҙәниәте, Саргатка мәҙәниәте, Сармат мәҙәниәте, һуң Т.б. Бахмут мәҙәниәте, Имәнкиҫкә мәҙәниәте, Кушнаренко мәҙәниәте, Ҡараяҡуп мәҙәниәте, Мазунин мәҙәниәте, Сейәлек мәҙәниәте, Турбаҫлы мәҙәниәте барлыҡҡа килә.
Көньяҡ Уралда Т.б. иң боронғо археологик ҡомартҡылары б.э.т. 7 б. ҡарай. БР‑ҙа 600‑гә яҡын ҡомартҡы табылған, уларҙың күбеһе Ағиҙел, Дим, Ҡариҙел, Тере Танып, Урал, Һаҡмар, Әй йй. басс. тупланған. Б.э.т. 1‑се мең йыллыҡ уртаһында Көньяҡ Урал халҡы тимерҙе күп ерҙә осраған һаҙлыҡ мәғдәненән (көрән тимер мәғдәне) етештереүҙе үҙләштерә; һуңыраҡ Көньяҡ Уралда киң таралған, составында тимер булған төрлө мәғдәндәрҙе файҙалана башлайҙар. Тимер әйберҙәр яһау мәғдән ятҡылыҡтарын эҙләү, табыу, иретеү, сүкеү кеүек бер нисә стадияны үҙ эсенә ала. Тәүҙә тимерҙе айырып алғандар: сығарылған мәғдән киҫәктәрен ер йәки балсыҡ мейестәрҙә (горндар), тимерлек күректәре м‑н сопло аша һауа өрҙөрөп (һалҡын һауа өрҙөрөү ысулы), 800—1500 °C т‑рала иреткәндәр. Алынған ҡамыр һымаҡ тимерҙе (крица) шлактан таҙартҡас, сүкеп кәрәкле форма биргәндәр. Тәүге тимер әйберҙәр ҡатылығы б‑са бронзанан ҡайтыш булған. Ваҡыт үтеү м‑н сыныҡтырыу ярҙамында тимерҙе ҡатыраҡ итеү ысулы уйлап табыла, был бронза әйберҙәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарыуға алып килә. Тимер иретеү эҙҙәре (ҡойоу формалары, мейестәр, тигелдәр) Касьянов ҡаласығында, Ҡормантау торағында, Торатау ҡаласығында, Әнәс ҡаласығында, Яңы Ҡабан ҡаласығында, Охлебинин ҡәберлегендә (ҡара: Охлебинин археологик комплексы) табылған. Тимер әйберҙәрҙең (тимер эш ҡоралдары: балта, беҙ, бысаҡ, ураҡ һ.б.; ҡорал: ҡылыс, уҡ башағы, хәнйәр, һөңгө осо; ауыҙлыҡтар) таралыуына тимер табыуҙың арзан һәм ябай булыуы, юғарыраҡ механик үҙсәнлектәре булышлыҡ иткән; тимерҙе һатҡандар, алмаштырғандар (ҡара: Оло Әбеш хазинаһы, Түбәнге Хәжәт хазинаһы). Биҙәүестәрҙе ш. уҡ бронза, алтын, көмөштән эшләгәндәр.
Т.б. торамалары һыу баҫмай торған майҙандарҙа урынлашҡан. Ҡаласыҡтарҙы — бейек, тораҡтарҙы тәпәш ҡалҡыулыҡтарҙа төҙөгәндәр. Ер өҫтөндә төҙөлгән тура мөйөшлө йәки дүрткел ағас йорттар, һирәкләп 2 яҡлы ҡыйығы булған ярым ер өйҙәр торлаҡ булып хеҙмәт иткән; ш. уҡ тирмә тибындағы торлаҡ ҡалдыҡтары табылған. Иртә Т.б. керамикаһы — тулҡынлы һыҙыҡтар, һырҙар, уралған бау йәки ҡыя штамп эҙҙәре м‑н биҙәлгән көршәк йәки табаҡ формаһындағы түңәрәк һәм яҫы төплө һауыттарҙан, һуңғы осорҙоҡо муйындары горизонталь һыҙыҡтар, кәкерсәк, ҡыя селтәр, ауыҙҙары һырҙар, тышы тотош бәләкәй генә соҡорло биҙәктәр һалынған табаҡ һәм йомортҡа формаһындағы түңәрәк төплө һауыттарҙан ғибәрәт. Т.б. ерләү ҡомартҡылары — ҡурғанлы һәм ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр. Мәйетте башлыса салҡан һалып ерләгәндәр. Соҡор һәм катакомбаларҙа урынлашҡан ағас ҡәберҙәр, сатыр һымаҡ ҡәбер өҫтө ҡоролмалары; ҡайһы бер ҡурған баштарында һынташтар табылған. Баш һөйәге формаһын яһалма үҙгәртеү, ярым кремация, хайуандарҙы (башлыса аттарҙы) йола б‑са ерләү осрағы асыҡланған. Ҡәберҙәрҙә тимер энә, хәнйәр, ҡылыс, һөңгө осо, уҡ башағы, өҙәңге, тимер һәм һөйәк ауыҙлыҡ, бронза, тимер һәм көмөш айыл, бронза һәм көмөш тәңкә, таралғы, фибула, бронза ҡаптырма, сулпы, бронза һәм көмөш беләҙек, көҙгө, йөҙөк, һырға, муйынсаҡтар һ.б. табылған. Биҙәүестәр (айыл, билбау тәңкәләре, сулпы, тәңкә), ҡоралдар (хәнйәр һәм ҡылыс ҡындары, һаҙаҡ, ян), алтын һәм көмөш сүместәр, көршәк, каса, табаҡ һ.б. һауыт‑һаба (Бәрҙе ҡурғаны V, Филипповка ҡурғандары һ.б.) бик үҙенсәлекле йәнлек стилендә эшләнгән.
Күсмә һыйырсылыҡ (һыйыр малы, ваҡ мал, йылҡы үрсеткәндәр), һабан игенселеге, һунар, балыҡсылыҡ, емеш-еләк йыйыу хужалыҡтың төп тармаҡтары булған. Һөйәктән әйберҙәр яһау эше киң таралған. Тимер етештереүҙе камиллаштырыу металлургияның артабанғы үҫешенә һәм яңы һөнәрҙәр (металлург, таусы, тимерсе, ювелир һ.б.) барлыҡҡа килеүгә булышлыҡ итә. Тимер металлургияһын үҙләштереү соц.‑иҡт. үҫештә ҙур үҙгәрештәргә килтерә: һөнәрселек үҫешә, бигерәк тә тимерселек һәм ҡорал эшләү алға китә, ер эшкәртеү ҡоралдары камиллашып, ер эшкәртеүҙе яҡшыртыуға һәм сәсеүлектәрҙең киңәйеүенә килтерә, сауҙа үҫә (Урта Азиянан килтерелгән һауыт‑һаба, туҡыма, төрлө металдан һуғылған тәңкәләр һ.б. табылған), мөлкәт яғынан айырымланыу көсәйә.
Т.б. дәүерендә Башҡортостанда хужалыҡ итеүҙең төрлө алымдары (ҡара: Хужалыҡ‑мәҙәни типтар) ҡушыла; уларҙың үҙ‑ара бәйләнеше һәм тәьҫир итешеүе, Көньяҡ Урал халҡының артабанғы үҫешенә йоғонто яһап, мәҙәни‑тарихи һәм этник процесстарҙың үҙенсәлеклелегенә һәм ҡатмарлылығына сәбәпсе була. Шартлы рәүештә хужалыҡ итеүҙең ике төрөн айырып күрһәтергә мөмкин: төньяҡ урман һәм урман‑дала райондарының көтөүсе малсылары, игенселәре һәм көньяҡ дала райондарының күсмә малсылары. Т.б. дәүерендә Көньяҡ Урал ҡәбиләләре т‑да мәғлүмәттәр антик, ғәрәп һәм Урта быуаттарҙың Европа авторҙары (Балхи, Гардизи, Гарнати, Геродот, Джейхани, Ибн Руста, Ибн Фаҙлан, Ибн Хордадбех, Иҙриси, Истахри, Масуди, Мәхмүт Ҡашғари, Плано Карпини, Полибий, Птолемей, В.Рубрук, Рәшитетдин, Страбон, Сәлләм Тәржемән, Тацит, Юлиан һ.б.) хеҙмәттәрендә урын алған. Б.э.т. 1‑се мең йыллыҡта — б.э. 1‑се мең йыллығында Көньяҡ Урал ҡәбиләләре араһында аргиппейҙар, аримасптар, баджгардтар, баскарттар, башджардтар (ҡара: Башҡорт), болғарҙар, буртастар, бәшнәктәр, гиперборейҙар, дайҙар, исседондар, ҡыймаҡтар, ҡыпсаҡтар, массагеттар, савроматтар, саҡтар, сарматтар, уғыҙҙар, һундар һ.б. телгә алына. Иртә Т.б. ҡараған археологик мәҙәниәттәрҙең (Ананьин, Гамаюн, Горохов, Пьяный Бор, Савромат һ.б.) үҫешенә һуң бронза быуаты мәҙәниәттәре (Алакүл мәҙәниәте, Бура мәҙәниәте, Межа мәҙәниәте һ.б.) йоғонто яһай. Һуң Т.б. археологик мәҙәниәттәре (Бахмут, Кушнаренко, Ҡараяҡуп, Турбаҫлы һ.б.) халҡы көньяҡ һәм көньяҡ‑көнсығыш далаларының күсмә ҡәбиләләре ҡатнашлығында урындағы ҡәбиләләр нигеҙендә барлыҡҡа килә. Б.э. 1‑се мең йыллығында — 2‑се мең йыллығы башында Көньяҡ Урал халҡының этномәҙәни үҫешендә мөһим үҙгәрештәр була: миграция процестарының әүҙемләшеүе күҙәтелә (ҡара: Халыҡтарҙың бөйөк күсенеше), һинд‑иран ҡәбиләләре м‑н фин‑уғыр ҡәбиләләренең әүҙем ҡатнашлығында күсмә төрки ҡәбиләләрҙең формалашыуы бара. Көньяҡ Уралға күсенеп ултырыу этаптары, төрлө этник төркөмдәрҙең үҙ‑ара мөнәсәбәте һәм йоғонтоһо археологик ҡомартҡыларҙа сағылыш таба: торамаларҙың күпселеге — мәҙәни ҡатламдарҙан (кеше эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән һәм торлаҡтар, хужалыҡ ҡаралтылары, усаҡтар, эш ҡоралдары һ.б. ҡалдыҡтарын һаҡлаған тиҫтәләрсә метр ҡалынлыҡтағы тупраҡ) торған күп ҡатламлы ҡомартҡылар. Улар төрлө ҡәбиләләр тарафынан ҡалдырылған (Абдулла ҡаласығы, Бөрө ҡаласығы, Кәкрекүл ҡаласығы һ.б.); ерләү ҡомартҡылары әйберҙәр комплексының байлығы (Өфө ҡәберлеге, Филипповка ҡурғандары), ерләү йолаларының төрлөлөгө (Ҡамышлытамаҡ ҡәберлеге, Дербёшка ҡәберлеге) м‑н айырылып тора. Ҡомартҡыларҙың ҡайһы берҙәрендә (Бөрө ҡәберлеге, Ғүмәр ҡәберлеге, Әхмәр ҡәберлеге II һ.б.) төрлө ҡәбиләләр ҡалдырған ҡәберҙәр бар. Б.э. 1‑се мең йыллығының 2‑се ярт. көнбайышта Волга й. алып көнсығышта Тубыл й. тиклем, көньяҡта Илек һәм Урал йй. алып төньяҡта Кама һәм Сылва йй. тиклем терр‑яға (ҡара: Башҡортостан) яйлап башҡорттар таралып ултыра. Күсмә ҡәбиләләр союзы (ҡара: Башҡорт ырыуҙары берләшмәләре) формалаша. Дәүләттәр (Төрки ҡағанаты, Хазар ҡағанаты, Волга буйы Болғары, Алтын Урҙа һ.б.) барлыҡҡа килә.
Т.б. өйрәнеүселәр: В.А.Иванов, Н.А.Мәжитов, А.Х.Пшеничнюк, А.П.Смирнов, К.Ф.Смирнов һ.б.
Әҙәб.: М а ж и т о в Н.А. Южный Урал в VII— XIV вв. М., 1977; ш у л у ҡ. Курганы Южного Урала VIII—XII вв. М., 1981; И в а н о в В.А. У подножия Рифейских гор. Уфа, 1982; ш у л у ҡ. Древние угры‑мадьяры в Восточной Европе. Уфа, 1999; П ш е н и ч н ю к А.Х. Культура ранних кочевников Южного Урала. М., 1983; Курганы кочевников Южного Урала. Уфа, 1995; История Башкортостана с древнейших времён до наших дней. В 2 т. Т.1.: История Башкортостана с древнейших времён до конца XIX в. Уфа, 2004; М а ж и т о в Н.А., С у л т а н о в а А.Н. История Башкортостана. Древность. Средневековье. Уфа, 2010.
В.А.Иванов, Н.А.Мәжитов
Тәрж. Д.К.Үзбәков
Карта: Иртә тимер быуатҡа ҡараған археологик мәҙәниәттәрҙең ареалы һәм төп ҡомартҡылары: I. Ананьин мәҙәниәте ареалы. II. Ананьин мәҙәниәте ҡомартҡылары: 1 — Әнәс ҡаласығы; 2 — Бөрө ҡаласығы; 3 — Кәкрекүл ҡаласығы; 4 — Камышинка ҡаласыҡтары; 5 — Яңы Ҡабан ҡаласығы; 6 — Торатау ҡаласығы; 7 — Ташйылға археологик комплексы; 8 — Юлдаш ҡаласығы; 9 — Трикол ҡаласығы. III. Пьяный Бор мәҙәниәте ареалы. IV. Пьяный Бор мәҙәниәте ҡомартҡылары: 10 — Ҡамышлытамаҡ ҡәберлеге; 11 — Юлдаш ҡәберлеге; 12 — Серёнькин ҡаласығы; 13 — Көшөл ҡәберлеге. V. Ҡара Абыҙ мәҙәниәте ареалы. VI. Ҡара Абыҙ мәҙәниәте ҡомартҡылары: 14 — Биктимер археологик комплексы; 15 — Ҡормантау торағы; 16 — Охлебинин археологик комплексы; 17 — Өфө (Шайтан) ҡаласығы; 18 — Шипов археологик комплексы; VII. Савромат мәҙәниәте ареалы. VIII. Савромат мәҙәниәте ҡомартҡылары: 19 — Мәсетсай ҡурғандары; 20 — Переволочан ҡурғандары; 21 — Сиҙәм ҡурғандары. IX. Сармат мәҙәниәте ареалы. X. Сармат мәҙәниәте ҡомартҡылары: 22 — Әлмөхәмәт ҡурғандары; 23 —Биш Уба I; 24 — Бишуңғар ҡурғандары; 25 — Дербенёв ҡурғандары; 26 — Иҫке Ҡыйышҡы ҡурғандары; 27 — Темәс ҡурғандары; 28 — Прохоров ҡурғандары; 29 — Филипповка ҡурғандары. XI. Горохов мәҙәниәте ареалы. XII. Горохов мәҙәниәте ҡомартҡылары: 30 — Абдулла ҡаласығы; 31 — Ҡәҙер ҡурғандары; 32 — Торналы ҡаласығы; 33 — Йүкәлекүл торамаһы
Карта: Һуң тимер быуатҡа ҡараған археологик мәҙәниәттәрҙең ареалы һәм төп ҡомартҡылары: I. Бахмут мәҙәниәте ареалы. II. Бахмут мәҙәниәте ҡомартҡылары: 1 — Әңгәсәк ҡәберлеге; 2 — Бөрө ҡәберлеге; 3 — Бөрө ҡаласығы; 4 — Ҡаҙаҡлар ҡаласығы; 5 — Ҡаратамаҡ ҡәберлеге; 6 — Иҫке Ҡабан ҡәберлеге; 7 —Иҫке Мошто ҡәберлеге; 8 — Юлдаш ҡаласығы; III. Турбаҫлы мәҙәниәте ареалы. IV. Турбаҫлы мәҙәниәте ҡомартҡылары: 9 — Дежнев ҡурғандары; 10 — Кушнаренко ҡәберлеге; 11 — Кушнаренко торағы; 12 — Яңы Турбаҫлы ҡурғандары; 13 — Яңы Турбаҫлы тораҡтары; 14 — Шәрәй ҡәберлеге. V. Кушнаренко мәҙәниәте ареалы. VI. Кушнаренко мәҙәниәте ҡомартҡылары: 15 — Мәнәк археологик комплексы; 16 — Иҫке Ҡалмаш ҡаласығы; 17 — Һынташты ҡәберлеге; 18 — Өфө ҡаласыҡтары; VII. Ҡараяҡуп мәҙәниәте ареалы. VIII. Ҡараяҡуп мәҙәниәте ҡомартҡылары: 19 — Бикеш ҡурғандары; 20 — Ҡараяҡуп ҡаласығы; 21 — Стәрлетамаҡ ҡәберлеге; 22 — Таптыков ҡаласығы; 23 — Суҡраҡлы ҡаласығы; 24 — Ямашатау ҡурғаны


text:
Сәйетбаба ерендә йәнә спорт байрамы
30 марта 2013 йыл | Спорт
Йолаға тоғро ҡалып, быйыл да "Табын” гәзите призына милли көрәш бәйгеһе үтте. Төрлө сәбәптәр арҡаһында спорт байрамына Ауырғазы, Ҡырмыҫҡалы, Архангел райондары көрәшселәре килмәне. 22-се тапҡыр ойошторолоп, Сәйетбаба ауыл мәҙәниәт йортоноң спорт залында үткән ярышта райондың төрлө ауылдарынан 80-дән ашыу көрәшсе ҡатнашты.
2013 йылға БР Ғафури районы муниципаль районында хоҡуҡ боҙоуҙарҙы профилактикалау һәм енәйәтселек менән көрәш программаһы тураһында Ғафури районы муниципаль район Советы ҡарары
30 марта 2013 йыл | Урындағы үҙидара
2003 йылдың 6 октябрендәге "Рәсәй Федерацияһында урындағы үҙидараны ойоштороуҙың дөйөм принциптары тураһында” 131-ФЗ һанлы Федераль законға, Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районы Уставына ярашлы, Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль район Советы ҡарар итте:
2013-2015 йылдарға БР Ғафури районы муниципаль районында бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереү һәм яҡлау Программаһы Ғафури районы муниципаль район Советы ҡарары
30 марта 2013 йыл | Урындағы үҙидара
"Рәсәй Федерацияһында бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереү тураһында” Федераль закондың 10-сы статьяһы 1-се өлөшөнөң 4-се пунктына, "Башҡортостан Республикаһында бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереү тураһында” Башҡортостан Республикаһы законына, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2012 йылдың 20 июлендәге ”2013-2018 йылдарға Башҡортостан Республикаһында бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереү һәм яҡлау”
“Урожай”ҙар һынатмаҫ
30 марта 2013 йыл | Ауыл хужалығы
Район хужалыҡтарында техник тикшереү уҙғарыу дауам итә. Сираттағы техник тикшереү "Урожай” крәҫтиән хужалығында үтте.
Мәғлүмәт белдереүе
30 марта 2013 йыл | Урындағы үҙидара
28 мартта Муниципаль район Советының сираттағы 9-сы ултырышы үтте. Уның эшендә Муниципаль район Хакимиәте башлығы Р.З.Бохаров, ауыл советтары ауыл биләмәләре башлыҡтары, ойошмалар, учреждениелар етәкселәре ҡатнашты.


text:
Гүзәл заттар ярышты
21 марта 2017 йыл | Хаттар
Яҙҙың иң күркәм байрамы - ҡатын- ҡыҙҙар көнө үтеп китте. Ошо айҡанлы ауыл мәҙәниәт йортонда бик матур сара: "Йәгеҙ әле, гүзәл заттар!” бәйгеһе үтте.
Бәйгелә ауыл хакимиәтендә эшләүсе ҡатын- ҡыҙҙарҙың "Йәйғор нурҙары” һәм мәктәп ҡатын-ҡыҙҙарынан торған "Умырзаялар” командалары көс һынашты. Баһалама ағзалары үҙ эштәренә бит етди ҡарап, дөйөм мәрәйҙәрҙе иғлан иттеләр... Бәйге 77-гә 77 мәрәй менән тамамланды! Байрам сараһы юғары кимәлдә үтте. Һүҙемде тыңлап, үҙ эштәрен ситкә ҡуйып, үҙебеҙгә-үҙебеҙ байрам үткәрергә ярҙам иткән хөрмәтле ҡатын-ҡыҙҙарға ҙур рәхмәтемде еткерәм!
Роза Кәримова,
Бәйгелә ауыл хакимиәтендә эшләүсе ҡатын- ҡыҙҙарҙың "Йәйғор нурҙары” һәм мәктәп ҡатын-ҡыҙҙарынан торған "Умырзаялар” командалары көс һынашты. Баһалама ағзалары үҙ эштәренә бит етди ҡарап, дөйөм мәрәйҙәрҙе иғлан иттеләр... Бәйге 77-гә 77 мәрәй менән тамамланды! Байрам сараһы юғары кимәлдә үтте. Һүҙемде тыңлап, үҙ эштәрен ситкә ҡуйып, үҙебеҙгә-үҙебеҙ байрам үткәрергә ярҙам иткән хөрмәтле ҡатын-ҡыҙҙарға ҙур рәхмәтемде еткерәм!
Роза Кәримова,
Ташбүкән ауыл мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе.
Яҡташыбыҙ иҫтәлегенә турнир
21 марта 2017 йыл | Спорт
Районда күренекле яҡташыбыҙ А.С.Чушкиндың яҡты иҫтәлегенә бас-кетбол ярыштары уҙғарыу күптән инде матур йолаға әйләнгән. Быйылғы турнир, ғәҙәттәгесә, Красноусолдағы 1-се урта мәктәптә үтте.
Беҙ – беренсе!
21 марта 2017 йыл | Мәғариф, Хаттар
Беҙ, Красноусол башҡорт гимназия-интернатының «Төлкәҫ» бейеү ансамблендә шөғөлләнеүселәр, ошо көндәрҙә ҙур шатлыҡ кисерәбеҙ. Күптән түгел Стәрлетамаҡ ҡалаһында үткәрелгән Бөтә Рәсәй "Таланттар һәм ижадсылар” бейеү бәйгеһендә I дәрәжә дипломға лайыҡ булдыҡ.
Ҡанлы һәм шанлы йылдар
21 марта 2017 йыл | Сәйәсәт
20 мартта "Үҙәк Совет власының Башҡорт Хөкүмәте менән Башҡорт Совет автономияһы хаҡындағы килешеүе”нә ҡул ҡуйылыуға 98 йыл тулды.
Һайлап алған яҙмыш
21 марта 2017 йыл | Матбуғат, Хаттар
Тормошон башҡорт матбуғатына хеҙмәт итеүгә арнаған билдәле журналист, ҡыҙыҡлы юморескалары һәм фәһемле сатирик хикәйәләре менән уҡыусы күңелен яулаған яҙыусы-сатирик Венер Исхаҡов ошо көндәрҙә 50 йәшлек юбилейын билдәләне.


text:
«Хазина» тапшырыуы Башҡортостан телевидениеһында 1991 йылдан алып эфирға сыға. Унда халыҡ таланттары - музыканттар, йырсылар, бейеүселәр - башҡорт халҡының рухи хазинаһын һаҡлаусылар ҡатнаша.
Программала күрһәтелгән фольклор материалдарын тәүге сығанаҡтарҙан тип иҫәпләргә мөмкин, йәки «Хазина» тапшырыуы халыҡ сәнғәте мәктәбе булып тора. Тапшырыуҙы Башҡортостандың халыҡ артисы, Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Юлай Ғәйнетдинов (автор һәм алып барыусы) һәм Наил Хәмитов (режиссер һәм монтажер) әҙерләй.


text:
Башҡорт телен һәм мәҙәниәтен үҫтереү өсөн тырышып эшләгән шәхестәрҙе, берләшмәләрҙе хуплайым. Бөгөн иң ябай һәм һөҙөмтәле ысул — ул үҙебеҙҙең мәғлүмәти мөмкинлектәрҙе һәм сервистарҙы үҫтереү. Шуның өсөн дә башҡорт телендәге 2-3 сайтты үҙемдең хостингта 1 йылға бушлай урынлаштырырға әҙермен.
Һеҙҙең күптәрегеҙ башҡорт телендә сайт йәки веб-сервистар булдырыу хыялы менән йәшәйҙер, моғайын. Бәлки, ниндәйҙер концепцияғыҙ йәки аныҡ планығыҙ барҙыр. Бынан тыш, ошо сайтты дауам итеү, уны үҫтереү өсөн әҙер мәғлүмәттәрегеҙ һәм буш ваҡытығыҙ бар. Иң мөһиме, һеҙ был ресурстың халыҡҡа файҙалы, кәрәкле булыуына ышанырға һәм уны аңлатырға әҙер булырға тейешһегеҙ.
Икенсе вариант, һеҙҙең башҡортса сайтығыҙ эшләй, әммә ниндәйҙер ауырлыҡтарға осрағанһығыҙ:
- Хостингҡа түләй алмайһығыҙ йәки нисек эшләргә икәнлеген белмәйһегеҙ;
- Һеҙҙе элеккке хостингтан ҡыуалар;
- Техник мәсьәләләрҙе насар беләһегеҙ;
- Уның менән шөғөлләнергә ваҡытығыҙ етмәй, ләкин һаҡларға теләйһегеҙ;
- Ҡасандыр яҡшы сайтығыҙ булған, әммә ябылған, ә бөтөн мәғлүмәттәр бэкапта ҡалған.
Тәҡдимдәрегеҙҙе миңә ебәрһәгеҙ ине. Әгәр минең хостинг урынлаштыра алырлыҡ кимәлдән күберәк тәҡдимдәр килһә, иң уңышлы һәм перспективалы бер-нисә сайтты һайлап алам. Һәр хәлдә миңә мөрәжәғәт итеүселәрҙең барыһына ла ярҙам итергә тырышасаҡмын.
Кемдең техник оҫталығы, мөмкинлектәре бар, һеҙҙең бөтәгеҙҙе лә ошо бик мөһим, ҡыҙыҡлы проекттарға һәм халыҡҡа ярҙам итергә саҡырам. Һеҙҙең сығымдар: базала — 10 мб, дискта — 100 мб һәм аҙнаһына бер сәғәт техник ярҙам. Ә сайт булдырырға теләүселәр өсөн был бик ҙур ярҙам, халҡыбыҙға баһалап бөткөһөҙ донъяуи ресурс буласаҡ.
Иғланды дуҫтарығыҙға һәм төркөмдәргә таратһағыҙ ине. Рәхмәт һеҙгә!


text:
- Подробности
- Просмотров: 275
ПОДВОЙСКИЙ Николай Ильич (16.2.1880, Чернигов губ. Кунашов‑ ка а. — 28.7.1948, Мәскәү), хәрби эшмәкәр. 1901 й. алып РСДРП ағзаһы. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1917 й. окт. РСДРП(б) ҮК эргәһендәге Бөтә Рәсәй хәрби ойошмалар бюроһы рәйесе, Петроградтағы Октябрь ҡораллы күтәрелеше етәкселәренең береһе, 1918 й. ғин. башлап РСФСР‑ҙың хәрби эштәр б‑са халыҡ комиссары, марттан — РККА‑ның Юғары хәрби инспекцияһы рәйесе. Майҙа Өфөлә П. етәкс. Ҡораллы халыҡ хәрби ойошмалары дружиналары нигеҙендә 1—2‑се Өфө совет уҡсылар полктары, 1—3 июндә Златоуст ҡ. ҡаланы аҡ чехтарҙан һаҡлау өсөн отрядтар, 14 июндә Төньяҡ Урал‑Себер фронты (20 июлдән Көнсығыш фронттың 3‑сө армияһы) ойошторола. 1918 й. сент. алып (өҙөклөк м‑н) Мәскәүҙә: Рәсәй респ. Реввоенсовет ағзаһы, 1919 й. нояб. башлап Дөйөм хәрби уҡытыу һәм махсус тәғәйенләнешле частар нач., 1924 й. — партия эшендә. 1919 й. февр.—нояб. Украина ССР‑ының хәрби эштәр б‑са халыҡ комиссары (Харьков ҡ.). Ҡыҙыл Байраҡ орд. м‑н бүләкләнгән (1923). Өфөләге урамға П. исеме бирелгән.
Х е ҙ м.: От Красной гвардии к Красной армии //Историк‑марксист. 1938. № 1.
И.Ф.Плотников
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Башҡорт Хөкүмәте рәйесе Юныс Бикбовҡа тыуған төйәгәндә бюст асылды
Тарихҡа күҙ ташлаһаҡ, ҡасан ғына булмаһын, хатта тынысһыҙ 1917 – 1920 йылдарҙа ла башҡорт халҡының аҫыл ирҙәре илем, халҡым тип янған. Әлбиттә, аҫыл заттарҙың исемдәре милләт хәтерендә мәңге һаҡланып ҡалған. Арҙаҡлы шәхестәрҙең иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында күптән түгел Ейәнсура районы үҙәге Иҫәнғол ауылында Башҡорт Хөкүмәте рәйесе, БАССР-ҙың юстиция комиссары Юныс Бикбовҡа бюст асылды. Тантанала район хакимиәте башлығы Әлфәрис Байсурин, йәмәғәт эшмәкәре, ошо изге башланғысҡа идея биргән һәм уны тормошҡа ашырыуҙа әүҙемлек күрһәткән Марат Түләбаев, Өфөләге яҡташтар ойошмаһы вәкиле Юлай Солтанбаев, Юныс Юлбарыҫ улының туғандары, саҡырылған ҡунаҡтар ҡатнашты.
– Билдәле булыуынса, мөһим дата – Башҡортостандың 100 йыллығын билдәләү алдында торабыҙ, – тине Әлфәрис Сәлихйән улы, тантананы асып. – Был байрам уңайынан республикала төрлө саралар планлаштырыла. “100 йыллыҡҡа – 100 объект” программаһына ярашлы районда байтаҡ төҙөлөш эштәре башҡарыла. Сәғит ауылы янындағы күперҙе сафҡа индереү, Таҙлар балалар баҡсаһын төҙөү һәм башҡалар планға ингән. Шулай уҡ үҙәк район китапханаһына төкәтмә эшләп, унда музей асырға тигән ниәтебеҙ бар. Танылған яҡташыбыҙ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре Юныс Бикбовтың бюсын ошо китапхана алдындағы майҙанда урынлаштырыу ҙа юҡҡа түгел.
Әлфәрис Байсурин билдәләүенсә, артабан да танылған шәхестәребеҙгә бюст ҡуйыу дауам ителәсәк. Алдынғы ҡарашлы юлбашсыларыбыҙ киләсәктең яҡты булыуы өсөн тырышҡан. Уның кеүек данлы яҡташтарыбыҙ бихисап – Мстислав Ҡулаев, Сөләймән Мырҙабулатов, Ғүмәр Ҡыуатов һәм бүтәндәрҙең исемдәре тарих биттәренә яҙылған. Уларға бик ҡаты шарттарҙа эшләргә тура килгән, республика тормошон яҡшы яҡҡа үҙгәртеү маҡсаттары бик көслө булған. Киләсәктә ошо китапхана янындағы бюст тарихты иҫкә алыу урынына әйләнәсәк.
Район аҡһаҡалы Марат Сәйфулла улы Әбүләйес егете, Башҡорт Хөкүмәте рәйесе Юныс Бикбов кеүек ҡыйыу ҡарашлы шәхестең биографияһына ҡыҫҡаса байҡау яһап үтте. Әйткәндәй, Марат Түләбаев бик изге эште атҡарып сыҡты, уның был аҙымы оло хуплауға лайыҡ. Киләсәк быуын тарихты белеп үҫһен, ти ул. Илем, халҡым тип йәшәгән ир-егеттәрҙең исемдәрен мәңгеләштереү – ифрат сауаплы эш.
Район башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе Байрас Ҡансурин бюсты ҡуйыуҙа туранан-тура ҡатнашҡандарға Рәхмәт хаттары тапшырҙы. Өфөләге Ейәнсура яҡташтар ойошмаһы вәкиле Юлай Солтанбаев баш ҡаланан сәләмдәр еткерҙе.
– Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты Башҡортостан дәүләтселегенә нигеҙ һалған 1917 – 1930 йылдарҙағы күренекле 100 шәхесебеҙҙең исемлеген раҫланы. Шулар араһында иң күбе ейәнсуралар – ете кеше! Республиканың хөкүмәт рәйестәре, халыҡ комиссарҙары һәм башҡа юғары дәүләт вазифаларында уңышлы эшләп, халыҡ араһында ҙур абруй ҡаҙанған кешеләр. Улар тәрән белеме, милләтебеҙгә тоғролоғо менән айырылып торған. Әле арҙаҡлы шәхестәребеҙҙең исемдәрен мәңгеләштереү маҡсатында тыуған ерҙәрендә таҡтаташтар ҡуйыу, урамдарға исемдәр биреү кеүек эштәр башҡарыла. Бөгөн Юныс Бикбовҡа асылған бюст – Башҡортостанда тәүгеләрҙең береһе, – тине Юлай Вәли улы һәм район-ара китапханаға республика Милли архивында һаҡланған шул осорҙағы байтаҡ документтарҙың күсермәһен тапшырҙы.
Иҙәш мәктәбе директоры Рәзилә Ураҡаева (Бикбова) телмәрендә үҙенең легендар Юныс Бикбов нәҫеленән булыуы менән ғорурланыуын, уҡытыусылыҡ, етәкселек итеү уларҙың ҡанынан килеүенә баҫым яһаны, ойоштороусыларға, бигерәк тә Марат Түләбаевҡа оло рәхмәтен еткерҙе. Эйе, репрессияға эләккәс, Юныс Юлбарыҫ улына Үзбәкстанда мәктәптә, унан университетта уҡытыусылыҡ итергә лә тура килә. Юғалып ҡалмай ул, ғаиләһен йәшәтәм тип һәр эшкә тотона. Халҡына ярҙам итәм, тормошон яҡшыртам тип йәшәгән кеше ихтыяр көсөн юғалтмай шул.
Район хакимиәтенең мәғариф идаралығы исеменән Илфат Бирҙеғолов, тарихи ваҡиға уңайынан бөтәһен дә тәбрикләп, Юныс Бикбовтың туғаны Асия апайға иҫтәлекле бүләк тапшырҙы. Районыбыҙ йәмәғәт ойошмалары исеменән Рәшит Бикбаев иһә бюстың йәштәр өсөн үткән йылдарҙан сәләм булып тороуына баҫым яһаны.
– Аса торған һәйкәлдәр күп әле. Һәр башланғысты күтәреп алғаны өсөн район хакимиәте башлығына ҙур рәхмәт, – тине ул. – Һуғыш һәм хеҙмәт геройҙарының да бюстарын күрергә яҙһын. Өлкәндәр мәңгелек түгел, китер ҙә барыр, беҙҙән үрнәк алып, йәштәр ҙә ҡушылһын ине. Үҙҙәренең ауылдаштарын, райондаштарын онотмаһындар. Бөйөк Еңеүҙең 75 йыллығына әҙ генә ваҡыт ҡалып бара, бының буйынса ла эш алып барырға кәрәк. Яу батырҙарына, тыл ветерандарына бағышланған һәйкәлдәр төҙөлмәгән әле.
Юныс Бикбовҡа бюст асыуҙың республикала беренсеһе һәм тап беҙҙең районда булыуы – оло ғорурлыҡ. Әйтергә кәрәк, үҙәк китапхана белгестәре яҡташыбыҙ тураһында материалдар йыйыуҙа, уны халыҡҡа еткереүҙә, бюсты эшләгән ваҡытта ла, уның тирә-яғын йыйыштырыу эштәрендә лә ныҡ ярҙам күрһәткән. Әле улар “100 йыллыҡҡа – 100 шәхес” проекты буйынса эште дауам итеп, районыбыҙ арҙаҡлылары тураһында мәғлүмәт йыйыуҙы үҙ өҫтөнә алған.