text:
Ике миллион гектар майҙанда яҙғы сәсеү үткәреләсәк
Быйыл яҙ республика аграрийҙары алдында ике миллион гектар майҙанда яҙғы сәсеү үткәреү бурысы тора. Сәсеүлектәрҙең дөйөм структураһында яҙғы иген һәм ҡуҙаҡлы иген культураларының өлөшө былтырғы кимәлдә ҡаласаҡ. БР Ауыл хужалығы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, уларға бер миллион 313 мең гектар ер бүленә. Шәкәр сөгөлдөрө сәсеүлектәре биш мең гектарға артасаҡ. Шәрбәт тамыраҙыҡтар плантациялары 59 мең гектар тәшкил итәсәк. Май орлоҡтарына көнбағышҡа 130 мең гектар бүленгән. Был техник культураның майҙаны 2009 йыл менән сағыштырғанда 14 мең гектарға артасаҡ. Йәшелсә культуралары баҫыуҙары 5,6 мең гектарға киңәйәсәк. Дөйөм алғанда, картуф һәм йәшелсәләр 115,6 мең гектар майҙанды биләйәсәк.
Мал аҙығы культураларының структураһы һәм майҙаны һиҙелерлек үҙгәрәсәк. Быйыл уларға бер миллион 95 мең гектар бүленгән. Дөйөм алғанда, мал аҙығы культураларының майҙаны 2009 йыл кимәленә ҡарата 71 мең гектарға артасаҡ. Был мал иҫәбенең артыуына һәм мал аҙығы базаһын камиллаштырыу зарурлығына бәйләнгән. Быйыл кукуруз баҫыуҙары байтаҡҡа киңәйәсәк, сөнки унан ҡоро матдә һәм мал аҙығы берәмеге күберәк сыға, ул шәкәргә бай, сенаж һәм силос етештереү өсөн бына тигән сеймал булып тора. Өҫтәүенә, был культура орлоҡтарын һәм минераль ашламалар һатып алыуға субсидиялар һаҡланған.


c: text/html

text:
Бөгөн – Бөтә донъя китаптар һәм авторлыҡ хоҡуғы көнө
Бөгөн донъяның күп илдәрендә Бөтә донъя китаптар һәм авторлыҡ хоҡуғы көнө билдәләнә. Уны булдырыу тураһында ҡарар 1995 йылда ЮНЕСКО Генераль конференцияһында ҡабул ителә, етмәһә байрамдың датаһы ла осраҡлы һайланмаған. 23 апрель – донъя мәҙәниәте өсөн символик дата – был көндө Уильям Шекспир, Мигель Сервантес, Инка Гарсиласо де ла Вега баҡыйлыҡҡа күскән.
Бөтә донъя китаптар һәм авторлыҡ хоҡуғы көнө һәр дәүләт мәҙәниәтен һаҡлауҙа һәм арттырыуҙа китаптың ни тиклем ҙур роль уйнауына йәмәғәтселек иғтибарын арттырырға тейеш.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
«Туймазыбыяла» ҡорамалдарҙы планлы яңыртыу үткәрә
«Туймазыбыяла» асыҡ акционерҙар йәмғиәте беренсе гидролитик класлы быяла етештереү өсөн мейес һәм технологик линия төҙөүгә тотона.
Заводтан хәбәр итеүҙәренсә, быяла иретеү мейестәре төҙөүҙә һәм быяла торбалар эшләү өсөн ҡорамалдар етештереүҙә махсуслашыусы компаниялар эҙләп, предприятие делегацияһы Европаның күп кенә ҡалаларына барҙы.
— Беҙ башҡа производстволарҙы үҙ күҙҙәребеҙ менән күреп һәм уларҙы үҙебеҙҙең завод мөмкинлектәре менән сағыштырып, күп яңы нәмәләр белдек, — тип һөйләй «Туймазыбыяла» йәмғиәтенең техник директоры Сергей Дронов. — Предприятиеларҙың һәр береһе үҙен быяла ҡорамалдар баҙарында яҡшы яҡтан күрһәткән һәм уңышлы эш тәжрибәһенә эйә. Бындай осрашыуҙарҙа күҙгә-күҙ ҡарашып аралашыу компаниялар етәкселәре менән ышаныслы эшлекле бәйләнештәр урынлаштырыуға булышлыҡ итә.
Һөҙөмтәлә «Туймазыбыяла» асыҡ акционерҙар йәмғиәте етәкселеге тәғәйен генераль подрядсы тапты, һәм тиҙҙән мейесте төҙөй башлаясаҡтар. Уны 2011 йылдың июленә төҙөп бөтөргә планлаштырыла. Ә быйыл августа Туймазы предприятиеһында тағы бер мейесте сафҡа индереү көтөлә.


text:
Константин Канунников һәм Николай Самойленко «Йәш Гвардия»ның V съезында республика исеменән сығыш яһай
17 августа Липецк өлкәһендә «Берҙәм Рәсәйҙең Йәш Гвардияһы»ның V съезы үтә. «Йәш Гвардия»ның Башҡортостан төбәк бүлексәһе исеменән ике делегат — «Йәш Гвардия»ның төбәк штабы начальнигы Константин Канунников һәм БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай ҡарамағындағы Йәштәр йәмәғәт палатаһы рәйесе Николай Самойленко сығыш яһай.
Сарала меңдән ашыу кешенең, шул иҫәптән яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙән «Йәш Гваридия»ға оҡшаш йәмәғәт ойошмалары вәкилдәренең ҡатнашыуы көтөлә. Съездың көн тәртибенә түбәндәге өс һорау индерелгән: «Йәш Гвардия» Уставының яңы редакцияһын раҫлау; ойошманың етәкселәр составын яңыртыу; «Берҙәм Рәсәйҙең Йәш Гвардияһы»ның федераль проекттарын раҫлау.
26 июндән «Йәш Гвардия» сайтында яңы бит (forum.mger2020.ru/gvardeysk) булдырылғайны, унда теркәлгән һәр кеше 15 июлгә тиклем «Йәш Гвардия» эшмәкәрлегенең төрлө йүнәлештәре буйынса үҙ тәҡдимдәрен индерә ала ине. Съезды ойоштороусылар мәғлүмәттәре буйынса, интернет менән ҡулланыусылар «Йәш Гвардия» Уставына 17-нән ашыу төҙәтмә индергән, ойошманың етәксе органдарына 50-нән ашыу кандидатура, шулай уҡ федераль статусҡа дәғүә иткән 70-тән ашыу төрлө проект тәҡдим иткән. «Берҙәм Рәсәйҙең Йәш Гвардияһы»ның Башҡортостан төбәк бүлексәһе етәксеһе Константин Канунников — «Берҙәм Рәсәйҙең Йәш Гвардияһы»ның Волга буйы федераль округы буйынса координаторы вазифаһына өс кандидат иҫәбендә.


text:
Өфөлә Федор Шаляпиндың тыуыуына 140 йыл тулыу айҡанлы саралар үткәрелә
Бөгөн Өфөлә Федор Шаляпиндың тыуыуына 140 йыл тулыу айҡанлы саралар үткәрелә. Уларҙы ойоштороусылар булып РФ һәм БР Мәҙәниәт министрлыҡтары, Халыҡ-ара Шаляпин үҙәгенең Өфөләге бүлексәһе сығыш яһай.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, байрам сараларында РФ Мәҙәниәт министрлығы, М.И.Глинка исемендәге Бөтә Рәсәй музыка мәҙәниәте музейы, А.А.Бахрушин исемендәге Дәүләт үҙәк театр музейы, Халыҡ-ара Шаляпин үҙәге (Мәскәү), И.Архипова исемендәге фонд вәкилдәре ҡатнаша.
Саралар мемориаль таҡтаташҡа һәм һәйкәлгә сәскәләр һалыуҙан башлана, бынан һуң Ф.И.Шаляпин исемендәге Концерт залында артистың тыуыуына 140 йыл тулыуға арналған сараларҙы асыу тантанаһы үтә.
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының Бәләкәй залында артист тураһында «Рәсәй бик һирәк төшөмә инә» («Россия мне снится редко») фильмы күрһәтеләсәк. Режиссеры – Вера Федорченко.
Башҡортостан Республикаһының Милли музейында Федор Шаляпинға арналған күргәҙмә асыласаҡ.
Саралар Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында ҙур гала-концерт менән тамамланасаҡ.


text:
Һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән балалар Константин Хабенскийҙың Өфөләге ижади студияһына саҡырыла
Һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән балалар Константин Хабенскийҙың Өфөләге ижади студияһына саҡырыла. Сентябрь аҙағында унда конкурс нигеҙендә һайлап алыу үтәсәк. 11-18 йәштәрҙәге балалар берәр ижади номер тәҡдим итергә тейеш.
— Бала үҙ теләге буйынса йырлай, бейей, шиғыр һөйләй, пантомима күрһәтә ала. Шулай уҡ конкурста ҡатнашыусы үҙе төшөргән фильм тәҡдим итә ала, уның оҙонлоғо 10 минуттан артмаҫҡа тейеш, — тине ойоштороусыларҙың береһе Екатерина Попова.
Студияға ҡабул ителгән балалар бушлай шөғөлләнәсәк.
Ҡатнашыу өсөн кәрәкле документтар исемлеге: тыуыу тураһында таныҡлыҡ, паспорт (әгәр булһа), инвалидлыҡ тураһында документ, портфолио (бындай мөмкинлек булһа), ҡағыҙ битендә номер тураһында мәғлүмәт (ҡатнашыусының тулы исеме, тәҡдим ителгән номерҙың формаһы, исеме, маҡсаты). Конкурс тураһында тулыраҡ мәғлүмәт алыу өсөн 8-917-791-58-03 телефоны буйынса (Екатерина Попова) шылтыратырға мөмкин.


text:
Башҡортостан «Автомобилһеҙ бер көн» акцияһына ҡушылды Фото: Олег Яровиков
Башҡортостан «Автомобилһеҙ бер көн» акцияһына ҡушылды
Башҡортостан «Автомобилһеҙ бер көн» акцияһына ҡушылды Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 22 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Бөгөн, 22 сентябрҙә, донъяла автомобилһеҙ бер көн билдәләнә. Машиналарҙың үтә күп булыуы ҙур ҡалаларҙың ғына проблемаһы түгел, ул күптән инде глобаль мәсьәләгә әүерелгән. Өфөлә генә машиналар һаны йыл һайын уртаса 30 меңгә арта. Мәскәүҙә, башҡа ҙур ҡалаларҙа был һан күпкә юғары.
Өфөлә Бөтә донъя автомобилһеҙ бер көн 2009 йылдан билдәләнә. Ул ваҡытта ошо байрам уңайынан «Берҙәм Рәсәй йәш гвардияһы»ның төбәк бүлексәһе Башҡортостандың баш ҡалаһында беренсе велоуҙыш ойошторҙо. Уның ағзалары бөгөн дә ошо матур йоланы дауам итә. Иртәнсәк йәш гвардиясылар Ленин исемендәге парк, Софья аллеяһы, Салауат Юлаев паркы буйлап йүгерҙе.
Башҡортостандың башҡа ҡалаларында ла автомобилдән баш тартыу көнөнә арналған акциялар уҙа. Республикала йәшәүселәр велосипедта, электр транспортында, йәйәү йөрөй.


text:
ҺҮҘҘӘР КҮҘҘӘРҘЕ АСА27-11-2015, 01:03 // Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт // Баҫып сығарырға
Һорау көтөлмәгәнерәк булды. Ололарсараҡ килеп сыҡты тим микән… Дәрескә шылтыраған ҡыңғырау һымаҡ, бер тынала яңғыраны. Мин дә шулай уйлайым шул: һорауҙар, моғайын, алдан әҙерләнгән булғандыр. Уҡытыусылары, компьютерҙа баҫып, тар таҫмаларға ҡырҡып, балаларға таратып биргәндер. Ҡыҫҡаһы, ҡабат-ҡабат уҡылғандар улар. Ярай, зыян юҡ, әҙерле эш – ҡәҙерле эш ул. Бына бит, үҙенән-үҙе бер әйтем дә килеп сыҡты.
Шуға ҡарамаҫтан, мин сикһеҙ шат инем. Беренсенән, балалар, үҙебеҙҙең киләсәгебеҙ, менән осрашыу насип булғанға һөйөндөм, юғиһә, әйтер фекерҙәрем йыйылып киткәйне. Бәләкәй саҡта ишеткәндәр, айырыуса ата-әсә өгөтөнән айырылған нәмәләр, күңелгә һәйбәтерәк һеңеүсән дәһә. Икенсенән, телдең байлыҡ тип баһаланғанына ҡыуандым, сөнки уны үҙем, иҫ белгәнемдән бирле, хазина күрәм. Һәм, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был яҡлап хуплауҙы улай бөтә кешеләр тарафынан да тапмай ҡуям. Һүҙ сит телдәр тураһында бармағанда, әлбиттә. Бында инде – икенсе эш. Бына уларҙы, айырыуса инглиз телен, белеүҙе күпселек халыҡ хәлле тормошҡа еңел генә үтеү мөмкинлеге биргән бер билет, юллама, бәхет ҡағыҙы тип уйлай. Бөтә көс, мал, бала, теләйме-юҡмы, шунда ташлана. Ҡаршы түгелмен мин, хатта ошоға өндәйем дә, ләкин бының ғына, етмәһә, ҡайһылыр балала гуманитарлыҡ тигән нәмә бүҫкәгерәк булғанда, самаһыҙ өмөт ителгән һөҙөмтәне бирмәүе лә бик ихтимал. Бер яҡҡа аушайып кителмәһен ине. Фатирыңдың залын ғына матурлап сикләнмә, башҡа бүлмәләрең дә бөхтә, ишегең дә эстән генә түгел, тыштан да күркәм булғанда ғына ысын бөтөнлөк хасил ҡылыналыр. Һәм туған телен камил белгәндең бүтән телдәрҙе лә еңел өйрәнгәненә миҫалдар миндә бихисап.
Ә баяғы һорауға, осмот та икеләнмәй:
– Халыҡтан, – тип яуапланым.
Рәсми, пафослы, шул арҡала, бәлки, ихлас та тойолмаған һүҙ менән булһа ла, шулай тинем. Әлеге аудитория өсөн ул, бәлки, тура ла килеп бөтмәгәндер, килешәм: бөтөнләй икенсе малайҙар һәм ҡыҙҙар бит улар, минең бала сағымдан түгелдәр. Быны, әйткәндәй, үкенес менән белдермәйем: һәр заман өсөн үҙ балалары тыуа. Әммә мин бит дөп-дөрөҫтө әйттем, ысынды, күңелемдәген, пафослы яуабым һис тә эстән бер төрлө, тыштан мең төрлөлөгөмдән түгел. Сөнки инанамын: тел шишмәһе күпселектә, ысынлап та, – халыҡта ғына. Үҙем әле ошоно яҙҙым һәм ҡыуаныслы тойғо кисерҙем: тимәк, йәш быуын телдең шулай иҫ киткес байлыҡ, хазина икәнлеген белгәс, баһалағас, хәл ул хәтлем үк хөрт түгел.
Артабан балаларға тыуған төйәгемдә, башҡа яҡ ауылдарында ла йыш булғанымды һәм бының башлыса унда булырға тырышҡандан тормошҡа ашҡанын әйттем.
Ул көндө балаларға ябайыраҡ һүҙҙәр менән аңлаттым, артыҡ аҡыл һатмаҫҡа тырыштым, хәҙер шуны ҡатмарлыраҡ, әммә шулай уҡ етди һәм ихлас лөғәткә күсерәйем, шулай гәзиттә урын әҙерәк алыныр.
Ғүмер буйы ауылында йәшәгән, тыуғандан бирле үҙенең шундағы өйрәнгән һауаһын һулаған, күнеккән һыуын эскән замандашым тотоп тора бит әлеге байлыҡты. Ауылға әйләнәм дә йүгерәм һәм милләттәштәрем керпек тә ҡаҡмай, уяу һаҡлаған, бының өсөн һуҡыр тин дә талап итмәгән әлеге шишмәнән рәхәтләнеп, ғолт-ғолт эсәм дә эсәм. Ябай ғына һаҡлай улар – әсә телендә һөйләшеп кенә, уҡып ҡына, яҙып ҡына. Йәнә лә балаларын өйрәтеп. Бер ниндәй репетиторһыҙ ҙа, бушлай. Сөнки өйҙә башҡортса ғына һөйләшәләр. Юғиһә, был эште мәктәп яңғыҙы булдыра алмай бит ул. Мин ҡайһы берәүҙәр ише мәктәпкә, балалар баҡсаһына, ҡала, ҡасаба ерлегенә һылтаныуҙы һис өнәмәйем. Тел өйҙә, ата-әсәнән, ҡунаҡтарҙан, радионан, телевизорҙан даими яңғырап торһа, йырлаһалар, гәзит-журналдар уҡыһалар, интернетта яҙышһалар, ғаиләлә был көндәлек ғәҙәти күренешкә әйләнһә, тыштағы бер ниндәй мөхит тә ҡурҡыныс түгел.
Быны, һәйбәт итеп башҡортса һөйләшеүҙе, тап ошо урында ғына кәрәкле, ятышлы һүҙҙәрҙе генә ҡулланып фекер белдереүҙе, бик мәртәбәле премияларға торош бөйөк эште, әллә ни тырышмай, хатта күпселек осраҡта үҙе лә һиҙмәҫтән башҡара улар. Дәрестәге ише китап һүҙҙәре менән һөйләргә тырышмағанға ла тәбиғи килеп сыға. Таш ташығандай көсәнгән йырлаусы менән күкрәгенән моң үҙе урғылған ысын йырсы һымаҡ инде: уның тауышы тын, әммә көслө, моңло, гел ҡыҫҡа тойола, туймай ҡалабыҙ, сөнки ялҡытмай.
Ана шул матур, әммә буялмаған, ҡыҫҡа, ләкин оҙон мәғәнәле халыҡ телмәрен ишетеп ҡыуанамын, йыуанамын, күңелем яҡтырып китә минең. Уға һәр ваҡыт асмын. Ҡыйшаңламай әйтәйем, уны яҡшы беләм, тик миңә һәр ваҡыт етмәй ул. Тағы һәм тағы, мөмкин тиклем күберәк иҫтә ҡалдырырға тырышам. Күпселеге онотола, йәшермәйем, аҙаҡ, их, шунда тауышын диктофонға яҙып ҡына алмағанмын, тип яман үкенгәнем дә бар. Сөнки бик күп һүҙҙәребеҙ мәңге ҡайтмаҫлыҡ булып юғалырға өлгөргән дә бит инде, байтағы түрҙән кисәле-бөгөнлө төшә. Артабан соланға күсерелеп сығарылырҙар. Унда ла артыҡ тойолорҙар, хужалар бит һаман яңынан-яңы нәмәләр ала тора, үҙенсә байыйым, тип уйлай. Бит ниңәлер лексиконыбыҙҙа йәшәргә лайыҡлы тип һанамайбыҙ уларҙы. Бер замандашым, уның юғары белемле икәнен дә белдерәйем, әйтмешләй, “современный” нәмәләр кәрәк, боронғолоҡҡа йәбешеп ятырға, һаман да шул “Урал”ды тыңларға етәр”. Ысынында замансалыҡ, һа-ай, ана шул хазиналарҙы онотмауҙа бит! Юғиһә бөгөн, кемдәндер отоп алып, контент, сегмент һәм башҡа слэмдарҙы ҡушып һөйләү ҙур аҡыл тип һанала ла баһа. Сит һүҙҙәр менән шыйығайтылған телмәрҙе мәртәбә күреү тулҡыны беҙҙә, шулай, әйләнеп килә лә ҡаға, килә лә ҡаға.
Яҙып алырға мөмкин, әлбиттә, видеоға ла төшөрөргә була. Шул килеш кенә бик ҡалын һандыҡҡа ла һала алабыҙ. Ләкин һаҡланмаясаҡ ул унда. Һаҡланһа ла, объект ҡына буласаҡ. Һүнек буласаҡ ул, һуты һурығасаҡ. Шуға күрә юл бында берәү генә: япмаҫҡа, ә киреһенсә, асырға, шишмәнең йырҙаһын таҙарта торорға, сүп ырғыттырмаҫҡа кәрәк. Ярына бөтәбеҙ ҙә, олоһо ла, йәше лә, ҡала кешеһе лә, ауылдыҡы ла, яҙыусы ла, урам һепереүсе лә, сығып баҫырға тейешбеҙ. Күмәк эш булһын, ләкин өмә булмаһын, көнөн дә, төнөн дә башҡарылһын. Ашарға онотмаған ише, күркәм һөйләшеүҙе лә иҫтән сығармайыҡ. Сәнске менән бысаҡты дөрөҫ тотоуың менәнме ни ул, һөйләгән һүҙең күп телдәрҙән бутҡаға әүерелгәс.
Уҡыусы баланың һорауына яуап биргәндә был хәтлемен үк әйтмәнем, ләкин, һүҙҙе бер алғанда, дауам итәйем.
Күркәм тел һәр кемгә кәрәк бит ул. Бында кешенең йәше лә, социаль хәле лә, биләгән вазифаһы ла мөһим түгел. Һөнәре буйынса ҡул эшендәге замандашыбыҙҙың да ипле генә һөйләшеүе, нимә типтер урынлы әйтеп ҡуйыуы уға ҙур хөрмәт уята. Әммә бында тәбиғилек кәрәк. Ҡандан килгән һәләт кәрәк. Юғиһә ҡайһы берәүҙәрҙең, яһалма рәүештә, аҡыллымы, көлкөлөмө һүҙ һөйләргә маташыуынан нимә сыҡҡанын һәр кемебеҙҙең күргәне барҙыр.
Телмәр – ҙур нәмә шул, ҙур.
– Уй, шиғырҙары һәйбәт!
Үҙем яҡшы белгән замандашымдың ҡапыл ошолай тип ҡуйыуынан нисектер һиҫкәнгәндәй иттем… Һәр хәлдә ныҡ ғәжәпләндем, сөнки уны әҙәбиәткә, етмәһә, шиғриәткә әллә ни ылыҡмаған, быны хатта бөтөнләй тигәндәй кәрәкмәгән нәмә тип ҡараған зат тип беләм.
Ә уның күҙҙәре янып киткәнсе:
– Случайно ғына күреп, уҡырға керешкәйнем, беренсе строчканан уҡ как бы привлекать итте лә ҡуйҙы. Ҡайһы бер башҡортса һүҙҙәрҙе, ней, аңлап бөтмәһәм дә, как-то рәхәт итеп уҡыным.
Уның тәүге һүҙҙәрен ишетеп, әйтеүемсә, аптырағайным, быларынан ҡыуаныс тойғоһо кисерҙем.
Ошондайыраҡ күренешкә, әйткәндәй, бына хәтергә төштө, алдараҡ та шаһит булғайным. Башҡорт халыҡ йырҙарын артта ҡалғанлыҡ тип һанаған, уларҙы бөтөнләй ҡабул итмәгән ватандашыма баяғы ысын йырсыларыбыҙҙың береһен ишетергә насип булған. Һәм ҡарашы ҡырҡа ыңғай яҡҡа үҙгәргән дә ҡуйған.
Икенсе осраҡ гармун уйнауға бәйле. Компьютер эшкәртеүендә генә эшләнгән яһалма йырсыҡтарға күнеккән йәш илдәшем, тере гармун моңон тыңлағас:
– Һы, бында ла һәйбәт сыға икән дә! – тип ымланы.
Шулай ул: ысын сәнғәт, ысын һүҙҙәр күҙҙәрҙе лә аса.


text:
Изге Митрофаний сиркәүе
Изге Митрофаний сиркәүе —Таганрог ҡалаһындағы православие сиркәүе. Сиркәү 1936 йылда емерелгән.
Йөкмәткеһе
Сиркәү тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Таганрог ҡалаһы халҡы күбәйгәнлектән, унда яңы сиркәү кәрәк булған. Быға император Александр I иғтибар иткән һәм ҡаланың Александр майҙаны менән Ғибәҙәтхана тыҡырығы (хәҙерге Ҡыҙыл урамы) киҫешкән урында яңы ғибәҙәтхана төҙөргә тәҡдим иткән. Ҡала халҡы Таганрог ҡала башлығы барон О. Р. Франкоға яңы ғына изге булып һанала башлаған Петр I заманында Таганрог уға ҡараған элекке воронеж епискобы Митрофаний хөрмәтенә Преображение Господня сиркәүен һалырға рөхсәт һорап мөрәжәғәт иткән.
Сиркәү йортон төҙөүгә ҡала башлығы барон Франк[1]үҙ рөхсәтен биргән.
Сиркәү төҙөү өсөн Митрофаний урамы менән Кампенгаузен тыҡырығы (хәҙерге К. Либкнехт- Комсомол тыҡырығы) киҫешкән ерҙә урын биргәндәр. Архитектор А. К. Македонскийҙың проектын ике проект араһынан һайлап алғандар. Проект батша ғәли йәнәптәре тарафынан Царское ауылында юғары раҫланған (20 июнь, 1863 йыл)
Әммә был майҙанда башланған төҙөлөш ҙур йорт һалыу өсөн урын тар булғанлыҡтан туҡтатылған. Йортто һүтеп, яңы урында, Чехов урамы менән Ҡыҙыл тыҡырығы киҫешкән ерҙә) яңы проект буйынса төҙөргә булғандар. Яңы урында нигеҙ ергә һеңә башлағанлыҡтан, миһрап урыны теп-теүәл көнсығышҡа ҡарап тормағанлыҡтан төҙөлөш эштәре тағы ла бер аҙ ваҡытҡа туҡтатылып торған. Бындай килешмәүҙәр килеп сыҡҡанлыҡтан ҡала башлығы М. А. Лавров, сиркәүҙе һүтеп, яңынан ҡорорға тәҡдим иткән.
1864 йылда буласаҡ Митрофаний сиркәүенең өсөнсө урыны Александр майҙанында (Үҙәк баҙарҙың Һөт павильонында) изгеләштерелгән. Төҙөлөш менән архитекторҙар Фирсов, Трусов, Петров, Ласкиндар етәкселек иткән. 1866 йылда сиркәү төҙөлөп бөткән, 1867 йылда сиркәүҙе благочинный отец Даниил Ручкин изгеләндергән. Яңы йорт византия стилендә төҙөлгән. Планда күрелеүенсә, ғибәҙәтхана биш башлы, өс нефлы, дүрт бағаналы тәре-көмбәҙле система менән көнсығышта өс аспидлы, төньяҡ һәм көньяғында Преображение Господня һәм Ышаныслы Изге кенәз Алексанр Невскийға бағышланған төкәтмә ҡуйылып эшләнгән.
1890-сы йылдарҙа сиркәү киңәйтелгән: уның көнбайыштағы фасадына төрлө декоратив деталдәр менән биҙәлгән төкәтмә беркетелгән. Византийская архитектура XIII — ХІV быуаттарҙағы византия архитектураһы көмбәҙҙәрҙең формаларында, сиркәү барабандарының аркадалар менән тоташыуында һәм «һыҙатлы» руст ҡулланылыуында үҙенең сағылышын тапҡан. Шул уҡ ваҡытта рус стилендәге биш көмбәҙлелек византия мотивтары характеры менән ҡушылып бирелгән. Был һуңғы осорҙағы төрлө стиль мотивтарын бергә ҡушҡан эклектика стиленең барлыҡҡа килә башлауын күрһәтеүсе лә булып торған.
1892 йылда ҡала Думаһы мәхәллә кешеләренең үтенесе буйынса Александр майҙанында Митрофаний сиркәүенең ҡыңғырауҙар манараһын төҙөр өсөн 27 квадрат сажин киңлегендә ер биргән. Төп шарты — был майҙанда бер ниндәй ҙә алыш-биреш эштәре алып барырға рөхсәт ителмәгән. Бер аҙҙан манара төҙөлөп бөткән. Биш башлы Митрофаний сиркәүе үҙенең ҡыңғырауҙар манараһы менән бергә майҙан киңлеген бик матур итеп биҙәп торған һәм мәхәллә кешеләренең яратҡан урынына әйләнгән.
Изге Митрофаний сиркәүенең беренсе старостаһы И. П. Щербаков булған. Ул үҙе үлер алдынан сиркәүгә ике йорт хәйергә биргән. Сиркәүҙең тәүге руханийы- (1875 йылға тиклем) — отец П. Дмитриевский.
1922 йылда сиркәүҙең алтын һәм көмөш әйберҙәре, иконалары, ризалары тартып алынған , 1933 йылда ҡала советы ҡарары менән (бында ҡала театры төҙөргә ҡарар уйлағандар) сиркәүҙе япҡандар һәм уның бинаһында «Һуҡырҙар хеҙмәте» артелен урынлаштырғандар. ә 1935 йылдан башлап, уны 1936 йылда тулыһынса һүткәндәр. Уның урынында «Һөт» баҙар павильоны яһағандар.
Әҙәбиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гаврюшкин О. П. Отблески золотых куполов. История таганрогских церквей и захоронений христианского кладбища. — Таганрог: 1999. — 282 с. — ISBN 5-87612-016-2.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Церковь во имя Святого Митрофания
- Энциклопедия Таганрог. С. А. Андреенко. ст. Митрофаниевская церковь (Церковь Святого Митрофания)


text:
Бармы икән тиңдәр һиңә, Ҡурай?!31-05-2016, 01:06 // Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт // Баҫып сығарырға
Был байрамда сит илдәрҙән килеүселәргә лә башҡорт милләтенең быуаттар төпкөлөнән һуҙылған тәрән моңон, кисереш-тойғоларын, аһ-зарҙарын, шатлыҡ-ҡыуаныстарын, бар асылын ҡурай аша ишетеп таныу бәхете тейҙе. Халыҡ артисы Роберт Юлдашев һәм уның “Ҡурайсы” төркөмөнөң, “Ятаған”, “Саптар” этно-төркөмдәренең һәм башҡа музыканттарыбыҙҙың көйҙәрен ишетеп кемдәр генә битараф ҡалһын инде! Шундай көс, дәрт, дарман, ялҡын бөркөлә бит уларҙан! Әйткәндәй, уларға алмашҡа үҫеп килгән “Саптар” төркөмө артистары ла ихтирамға лайыҡ. Шундай йәш кенә булыуҙарына ҡарамаҫтан, улар инде унға яҡын халыҡ-ара, төбәк-ара, республика кимәлендәге бәйгеләрҙең лауреаты һәм дипломанты. Төркөмдөң ҡурайсыһы Юлай Ҡасимов “Бүреләр” рок төркөмөндә лә уйнап өлгөрҙө. Шуныһына иғтибар итергә кәрәк: “Бүреләр” төркөмө беренсе тапҡыр йырҙарын ҡурай моңо менән башҡарҙы. Шәп килеп сыҡты!
Ҡурайҙың бик уникаль музыка ҡоралы икәнен күреү ҙур кинәнес булды: эстрада-джаз, рок, этно, электрон көйҙө лә оҫта башҡарҙы ҡатнашыусылар. “Алтынай” төркөмөнөң ҡыҙҙары ла ҡурай менән сығыш яһаны. Халҡыбыҙҙа: “Башҡорт ҡатын-ҡыҙына ҡурай уйнарға ярамай,” – тигән ҡарһүҙ йөрөһә лә, минеңсә, бик уңышлы килеп сыҡты. Ни генә тиһәк тә, йәш һәләттәрҙе барлау, уларҙы үҫтереү милли йөҙөбөҙҙө һаҡлап ҡалыуҙың төп нигеҙе лә инде. Был юҫыҡта Рәсәй ҡурайсылар союзы төҙөлөп, уның төп йорто Өфөлә урынлашасағы ла билдәле.
Халҡыбыҙҙың йәнен дауалаусы ҡурайсыларыбыҙҙың бихисап булыуына һәм ошондай кимәлдәге “Ҡурайфест”арыбыҙҙың үтеп тороуына шөкөр!


text:
Ҙур бәләгә илтеүсе бөжәк
11 апреля 2017 йыл | Һаулыҡ һаҡлау, Кәңәштәр
Талпандар күпселек осраҡта урман һуҡмаҡтарында туплана, сөнки уларҙы хайуандарҙың һәм кешеләрҙең еҫе ылыҡтыра. Һеҙ талпан тешләүен һиҙмәҫкә лә мөмкинһегеҙ. Ләкин бер аҙҙан тешләнгән урын шешеп сыға. Ғәҙәттә, тешләнеүҙән сир башланғанға тиклем 7-14 көн үтә. Уның билдәләре: кинәт кенә тән температураһының 38-39 градусҡа тиклем күтәрелеүе, баш, тән ауыртыуы, хәлһеҙлек, күңел болғаныу, йөҙ һәм күҙҙең ҡыҙарыуы. Ауырыуҙың 3-5-се көнөнә нер-вы системаһының зарарланыу билдәләре беленә башлай – тартышыу, һаташыу, хәрәкәтләнеү ҡыйынлығы һ.б.
Талпан энцефалитының эҙемтәләре күп төрлө: тулыһынса төҙәлеүҙән алып инвалидлыҡҡа, хатта үлемгә тиклем. Ҡайһы бер осраҡта талпан ҡаҙалған урын ҡыҙарып тора, һуңынан ҙурайып, күк төҫкә инә. Был – талпан боррелиозы менән ағыуланыуҙы аңлата. Кеше грипп менән сирләгәндәге кеүек хәлһеҙлек тоя, радикулит йәки эре быуындарҙың елһенеүе күҙәтелә. Ошо билдәләрҙе күрһәгеҙ, кисекмәҫтән табипҡа мөрәжәғәт итегеҙ.
Нисек һаҡланырға?
Талпан энцефалиты йәки боррелиоз менән сирләмәүҙең иң ышаныслы юлы – талпандан тешләнмәү сараһын күреү. Бының өсөн урманға барғанда ҡалын, шыма туҡыманан тегелгән асыҡ төҫтәге өҫ кейеме, эстән кейгән оҙон еңле күлдәктең яғалары муйынға һылашып торорға, күлдәк салбарға ҡыҫтырылған булырға, салбар итеккә йәки ботинкаға ҡыҫтырылған, носкиҙар тығыҙ резинкалы булырға тейеш, башты һәм муйынды яулыҡ йәки кепка менән ҡапларға кәрәк. Талпандарҙы ҡурҡытыу өсөн тәндең асыҡ өлөштәренә репелленттар һөртөргә мөмкин. Бынан тыш, һәр сәғәт һайын үҙегеҙҙе һәм юлдаштарығыҙҙың өҫ-башын ҡарап тороғоҙ.
Талпан ҡаҙалһа ни эшләргә?
Талпанды ни тиклем тиҙерәк алһағыҙ, шул тиклем организмға ағыу аҙыраҡ эләгәсәк. Иң яҡшыһы уны дауаханала алдырыу, әлбиттә.
Әгәр үҙаллы алырға теләһәгеҙ, пинцет йәки таҙа марля уралған бармаҡтар менән талпандың томшоғона яҡыныраҡ эләктереп, пинцетты тәнгә перпендикуляр хәлдә тотоп, ҡабаланмай ғына талпанды үҙ күсәре буйлап әйләндереп тартып алығыҙ. Шулай уҡ ныҡлы епте уның томшоғона бәйләп, киҫкен хәрәкәттәр яһамай ғына өҫкә тартырға кәрәк. Талпанды алғанда бик һаҡ ҡыланырға тырышығыҙ, сөнки ул һытылһа, эсендәге ағыуы яра аша организмға эләгәсәк.
Әгәр талпандың башы өҙөлөп тәндә ҡала икән, шул урынға спирт йәки йод һөртөгөҙ һәм стерилле энә менән алығыҙ. Талпанды алған кешегә, ҡулдағы ваҡ яралар аша инфекция организмға үтеп инмәһен өсөн, ҡулдарын һабынлап йыуырға кәрәк.
Талпандың энцефалит йәки боррелиоз менән зарарланған икәнен билдәләү өсөн, уны тере килеш таҙа һауытта 2 тәүлек эсендә микробиологик лабораторияға тапшырырға кәрәк. Тикшергәс, тешләнгән кеше прививка эшләтмәгән булһа, талпан ҡаҙалғандан һуң 96 сәғәт һуҙымында энцефалитҡа ҡаршы кеше иммуноглобулины индерелә.
Был мәкерле, күпселек осраҡта үлемесле сирҙән ҡотолоуҙоң профилактик юлы булып вакцинация тора. Уны яһау схемаһын белгес билдәләй.
Шулай итеп, ябай ғына һаҡланыу сараларын күреп, ҙур бәләнән ҡотолорға мөмкин.
БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының мәғлүмәт хеҙмәте.
Талпан энцефалитының эҙемтәләре күп төрлө: тулыһынса төҙәлеүҙән алып инвалидлыҡҡа, хатта үлемгә тиклем. Ҡайһы бер осраҡта талпан ҡаҙалған урын ҡыҙарып тора, һуңынан ҙурайып, күк төҫкә инә. Был – талпан боррелиозы менән ағыуланыуҙы аңлата. Кеше грипп менән сирләгәндәге кеүек хәлһеҙлек тоя, радикулит йәки эре быуындарҙың елһенеүе күҙәтелә. Ошо билдәләрҙе күрһәгеҙ, кисекмәҫтән табипҡа мөрәжәғәт итегеҙ.
Нисек һаҡланырға?
Талпан энцефалиты йәки боррелиоз менән сирләмәүҙең иң ышаныслы юлы – талпандан тешләнмәү сараһын күреү. Бының өсөн урманға барғанда ҡалын, шыма туҡыманан тегелгән асыҡ төҫтәге өҫ кейеме, эстән кейгән оҙон еңле күлдәктең яғалары муйынға һылашып торорға, күлдәк салбарға ҡыҫтырылған булырға, салбар итеккә йәки ботинкаға ҡыҫтырылған, носкиҙар тығыҙ резинкалы булырға тейеш, башты һәм муйынды яулыҡ йәки кепка менән ҡапларға кәрәк. Талпандарҙы ҡурҡытыу өсөн тәндең асыҡ өлөштәренә репелленттар һөртөргә мөмкин. Бынан тыш, һәр сәғәт һайын үҙегеҙҙе һәм юлдаштарығыҙҙың өҫ-башын ҡарап тороғоҙ.
Талпан ҡаҙалһа ни эшләргә?
Талпанды ни тиклем тиҙерәк алһағыҙ, шул тиклем организмға ағыу аҙыраҡ эләгәсәк. Иң яҡшыһы уны дауаханала алдырыу, әлбиттә.
Әгәр үҙаллы алырға теләһәгеҙ, пинцет йәки таҙа марля уралған бармаҡтар менән талпандың томшоғона яҡыныраҡ эләктереп, пинцетты тәнгә перпендикуляр хәлдә тотоп, ҡабаланмай ғына талпанды үҙ күсәре буйлап әйләндереп тартып алығыҙ. Шулай уҡ ныҡлы епте уның томшоғона бәйләп, киҫкен хәрәкәттәр яһамай ғына өҫкә тартырға кәрәк. Талпанды алғанда бик һаҡ ҡыланырға тырышығыҙ, сөнки ул һытылһа, эсендәге ағыуы яра аша организмға эләгәсәк.
Әгәр талпандың башы өҙөлөп тәндә ҡала икән, шул урынға спирт йәки йод һөртөгөҙ һәм стерилле энә менән алығыҙ. Талпанды алған кешегә, ҡулдағы ваҡ яралар аша инфекция организмға үтеп инмәһен өсөн, ҡулдарын һабынлап йыуырға кәрәк.
Талпандың энцефалит йәки боррелиоз менән зарарланған икәнен билдәләү өсөн, уны тере килеш таҙа һауытта 2 тәүлек эсендә микробиологик лабораторияға тапшырырға кәрәк. Тикшергәс, тешләнгән кеше прививка эшләтмәгән булһа, талпан ҡаҙалғандан һуң 96 сәғәт һуҙымында энцефалитҡа ҡаршы кеше иммуноглобулины индерелә.
Был мәкерле, күпселек осраҡта үлемесле сирҙән ҡотолоуҙоң профилактик юлы булып вакцинация тора. Уны яһау схемаһын белгес билдәләй.
Шулай итеп, ябай ғына һаҡланыу сараларын күреп, ҙур бәләнән ҡотолорға мөмкин.
БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының мәғлүмәт хеҙмәте.


text:
"Өфө" халыҡ-ара аэропорты йәйге расписаниеға күсте
Урал-Волга буйы төбәгендә иң ҙур аэропорттарҙың береһе — "Өфө" халыҡ-ара аэропорты" асыҡ акционерҙар йәмғиәте йәйге расписание буйынса эшләүгә күсте, ул 31 октябргә тиклем дауам итәсәк.
Предприятиенан хәбәр итеүҙәренсә, 2008 йыл йомғаҡтары буйынса Өфө аэропортында бер миллион 350 мең пассажир хеҙмәтләндерелгән, был 2007 йыл күрһәткестәренән 200 меңгә күберәк. 40-ҡа яҡын йүнәлештән торған төп маршрут селтәренән тыш, Өфө аэропортынан Истанбулға һәм Ереванға яңы авиарейстар асылды. Уларҙы "Төркиә авиалиниялары" һәм "Армавиа" авиакомпаниялары үтәй.
Быйыл йыл башында Рәсәй авиакомпанияларынан Өфө авиация баҙарына "Трансаэро" авиакомпанияһы килде, ул "Боинг-737" самолетында аҙнаһына алты тапҡыр Мәскәүҙән рейстар яһаясаҡ.
Яҙғы-йәйге навигацияла "Аэрофлот-Дон" авиакомпанияһы Мәскәүҙән ("Шереметьево" аэропорты) көн һайын рейстар яһай башланы. "Заполярье" авиакомпанияһы 13 майҙан аҙнаһына бер тапҡыр — Красноярскиға, "Кузбассавиалайн" Кемеровоға һәм Анапаға рейстар аса.
Аэропорт кассаларында йәйге расписание рейстарына билеттар һатыла башланы ла инде. Пассажирҙарға тарифтарҙың бөтә төрҙәре тәҡдим ителә, шуға күрә үҙ сәфәрҙәрен алдан планлаштырған сәйәхәтселәр хәҙер үк авиабилет һатып ала ала.


text:
Халыҡ йырсыһы йәнә таланттарҙы йыйҙы
01 марта 2014 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
27 февралдә район мәҙәниәт һарайында Башҡортостандың халыҡ, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы, мәшһүр яҡташыбыҙ Зәки Ғиззәт улы Мәхмүтов исемендәге башҡорт, татар халыҡ йырҙарын башҡарыусыларҙың төбәк-ара бәйгеһе үтте. Ул йырсының тыуыуына 80 йыл тулыуға арналды.
Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?
01 марта 2014 йыл | Яңылыҡтар
Районда* Үзбәк мәктәбендә директорҙарҙың семинар-кәңәшмәһе үтте.
*Бөгөн "Звезда" район гәзите призына саңғы ярышы үтә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 237
ҠЫРЫМ, Ҡырым Республикаһы, РФ субъекты. Европаның көньяҡ-көнсығышында, Ҡырым ярымутрауында урынлашҡан. Төньяҡта Украинаның Херсон өлк. м-н сиктәш, көнбайыштан һәм көньяҡтан — Ҡара диңгеҙ, көнсығыштан Азов диңгеҙе м-н йыуыла. Баш ҡалаһы — Симферополь. Юғары вазифалы кеше — башлыҡ. 1921 й. Ҡырым АССР-ы булараҡ ойошторола, 1945 й. алып Ҡырым өлк.; 1954 й. башлап Украина ССР-ы составында, 1991 й. — Ҡырым АССР-ы, 1992 й. — Ҡырым Респ., 1998 й. — Украина составындағы Авт. Ҡырым Респ.; 2014 й. алып РФ составындағы Ҡырым Республикаһы. 16 ҡаланан, 14 райондан, 56 ҡала тибындағы ҡасабанан тора. Ҡырым федераль округына инә. Майҙаны — 26,1 мең км2. Халҡы — 1895,9 мең кеше (2014). Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 78 кеше/ км2. Халыҡтың тәбиғи кәмеүе — 3,0 мең кеше. Урбанизация — 62,2%; ҙур ҡалалары — Симферополь, Керчь, Ялта, Евпатория, Феодосия. Иҡтисади әүҙем халыҡ һаны — 878,1 мең кеше. Миграция иҫәбенә кәмеүе — 1,1 мең кеше. Милли составы (%): урыҫтар — 67,9, украиндар — 15,7, ҡырым татарҙары — 12,6 һ.б. Дәүләт телдәре — урыҫ теле, украин теле, ҡырым татарҙары теле. Ҡ. терр-яһы Скиф дәүләте, Боспор батшалығы, Алтын Урҙа, Ҡырым ханлығы, Рәсәйгә ҡушылғандан һуң Таврия губ. составында булған. Рус армияһы составында Бутырск пехота полкы, 1-се һәм 2-се Урал казак полктары Ҡырым һуғышында (1853—56) ҡатнашҡан.
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте м-н Ҡырым Респ. МС-ы араһында сауҙа-иҡт., фәнни-техник, соц. һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек т-да килешеүгә ҡул ҡуйылған, Ҡырым Респ. БР Вәкиллеге ойошторолған; РФ Хөкүмәте ҡарары м-н Ҡырымдың Белогорск р-ны БР-ға беркетелгән: методик һәм матди ярҙам күрһәтеү саралары б-са план раҫланған (бөтәһе лә — 2014). Башҡортостан м-н Ҡ. тыуған В.Х.Баһманов, К.В.Кумунжиев һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 388
МЕМУАРҘАР (фр. мemoires — хәтирәләр), автор үҙе ҡатнашҡан йәки шаһит булған реаль хәл-ваҡиғалар т‑да хикәйәләү. М. авторҙың тәьҫораттарына һәм хәтирәләренә, ш. уҡ төрлө яҙма сығанаҡтарға (көндәлектәр, хаттар) нигеҙләнә, автор үҙе йәки уның ҡарашы алғы планға сыға. М. йөкмәткеле булыуы авторҙың шәхесенә һәм һәләтенә, уның фекер тәрәнлегенә бәйле, ш. уҡ тергеҙелгән шәхестәрҙең һәм хәл‑ваҡиғаларҙың әһәмиәтенә ҡайтып ҡала. М. төрҙәре — автобиография, юлъяҙмалар, әҙәби портрет. Башҡорт әҙәбиәтендә М. иң тәүге өлгөләре — сәйәхәтнамәләр. Башҡ. шәжәрәләрендә М. элементтары бар. М.И.Өмөтбаев — замандаштары, Мәскәүгә, С.‑Петербургҡа, Ҡырымға барыуы т‑да, Р.Ф.Фәхретдинов Аҡмулла, башҡ. дин әһелдәре т‑да иҫтәлектәр яҙып ҡалдырған (улар Ғилми архивта һаҡлана). Татар мәғрифәтсеһе Ҡ.Насыри т‑дағы хәтирәләрҙе Ғ.М.Кейеков яҙған (1913). 20 б. 2‑се ярт. С.Ҡудаштың “Хәтерҙә ҡалған минуттар” (1957), “Йәшлек эҙҙәре буйлап” (1964), С.Кулибайҙың “Төрлө һуҡмаҡтар” (1963), М.Кәримдең “Ғүмер миҙгелдәре” (1992) китаптары баҫылып сыға. Башҡ. яҙыусылары, сәнғәт эшмәкәрҙәре т‑да замандаштарының хәтирәләре донъя күрә. “Һуғыш үтте, һағыш ҡалды=Война прошла, осталась боль” (2000) китабына Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡ. яҙыусыларының иҫтәлектәре ингән. М. тарихи сығанаҡ булғанлыҡтан, уларҙа сәйәси һәм хәрби ваҡиғалар, йәмғиәттең мәҙәни тормошо, көнкүреше һәм әхлаҡ мәсьәләләре һ.б. сағыла. 19 б. 1‑се ярт. Башҡортостан тарихы б‑са Башҡорт ғәскәре, идара итеүҙең кантон системаһы осорон йәнле итеп һүрәтләгән зауряд-хорунжий Усман Ишмөхәмәтовтың иҫтәлектәре мөһим сығанаҡ була ала (19 б.; ТТӘИ‑нең Ғ.Б.Хөсәйенов ис. ғәрәп графикалы ҡулъяҙмалар һәм иҫке баҫма китаптар фондында һаҡлана). Э.С. Кадомцевтың (ҡара: Кадомцевтар) “Йәшлек тураһында иҫтәлектәр” (“Воспоминания о молодости”; 1937), Ш.Ә. Хоҙайбирҙиндың “Революция елдәрендә: публицистика, иҫтәлектәр, художестволы әҫәрҙәр” (“На ветрах революции: публицистика, воспоминания, художественные произведения”; 1986) һ.б. китаптарында крайҙағы революцион хәрәкәт һәм революция (1917) т‑да бәйән ителә. 1930 йй. Испарттың Башҡ‑н бүлексәһе Граждандар һуғышы ваҡиғаларына арналған М. баҫтыра: “Башҡортостанда Граждандар һуғышы: һуғышта ҡатнашыусыларҙың хәтирәләре” (“Гражданская война в Башкирии: воспоминания участников”; 1932), “1918 йылда Башҡортостанда кулак ихтилалдары: хәтирәләр” (“Кулацкие восстания в Башкирии в 1918 году: воспоминания”; 1933). Башҡорт милли хәрәкәтенең тарихы һәм Башҡортостан дәүләтселегенең барлыҡҡа килеүе Ә.Ә.Вәлидовтың “Хәтирәләр” (2 китапта, 1994—98) китабында сағыла. М.Ғ.Гәрәевтең “Штурмовиктәр һөжүмгә бара” (“Штурмовики идут на цель”; 1972; башҡортса 1981), Ҡ.Ҡ.Латиповтың “Ҡанатлы баһадирҙар: штурм авиаполкы хроникаһы” (“Витязи крылатые: хроника штурмового авиаполка”; 1995), Д.Б.Мурзиндың “Дошман тылындағы фронт” (“Фронт в тылу врага”; 2005) һ.б. китаптарында Б.В. һуғышы осорондағы ваҡиғалар яҡтыртыла. Дәүләт эшмәкәрҙәре З.Ш.Аҡназаровтың “Ваҡыт. Кешеләр. Фекерҙәр” (“Время. Люди. Мысли”; 1995), З.Н.Нуриевтың “Ауылдан Кремлгә тиклем: хәтирәләр һәм уйланыуҙар” (“От аула до Кремля: воспоминания и размышления”; 2000) китаптарында совет осоронда респ. үҫеш үҙенсәлектәре һүрәтләнә.
М.С.Ғарипов, М.Х.Нәҙерғолов
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
Фото:
Өсөнсө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы: икенсе көн
Фото:
Өфөлә Өсөнсө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы үҙ эшен дауам итә. Бөгөн көндөң тәүге яртыһында уның делегаттары халыҡ-ара форумдың 11 секцияһында эшләне. Унда ҡатнашыусылар Рәсәйҙә хәҙерге федерализм торошо, милли мәғариф перспективалары, башҡорт телен һаҡлау һәм үҫтереү, республика халҡының һаулығы, Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуға әҙерлек, бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереү мәсьәләләре кеүек мөһим проблемаларҙы тикшерәләр. Шулай уҡ секция ултырыштарында ҡатнашыусылар яңы иҡтисади шарттарҙа ер менән файҙаланыу һәм милли матбуғат мәсьәләләрен, хәҙерге донъяла тарихи һәм рухи мираҫ проблемаларын тикшереүҙе лә күҙ уңында тота.
Көндөң икенсе яртыһында Нефтселәр мәҙәниәт һарайында пленар ултырыш үтәсәк. Ә иртәгә, 12 июндә, Ишембай ере «Салауат йыйыны–2010» республика фольклор байрамын ҡабул итәсәк. Өсөнсө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаттары ҡатнашлығында байрам тантаналары тарихи урында – Торатау итәгендә үтәсәк. Борон-борондан башҡорт ырыуҙары бында үҙ йыйындарын үткәреп, ырыуға ҡағылышлы мөһим мәсьәләләрҙе хәл иткән, хәрби башлыҡтарҙы һайлаған, батырҙар өсөн ярыштар ойошторған.
«Салауат йыйыны» байрамы программаһына һәр ваҡыттағыса «Сая ҡыҙҙар», «Салауат йыйыны батыры» кеүек ярыштар, йәштәр араһында «Салауатты данлап!» патриотик йырҙар конкурсы, «Иң яҡшы башҡорт тирмәһе» конкурсы инә. Шулай уҡ «Уралымда бөгөн Ҡоролтай» театрлаштырылған тамашаһы, үҙешмәкәр коллективтар һәм башҡарыусылар концерты, халыҡ уйындары, ат сабыштырыуҙар, күргәҙмәләр һәм башҡалар.
Бынан тыш, байрам сиктәрендә «Ырыуҙар ташы» мемориаль комплексын төҙөү урынында тәүге ташты һалыу тантанаһы үткәреләсәк.


text:
1 октябрҙә БР Милли музейы һәм филиалдары ололарҙы бушлай экскурсияға саҡыра
1 октябрҙә Башҡортостан Республикаһы Милли музейының барлыҡ экспозициялары пенсионерҙар өсөн асыҡ. Өлкән йәштәге кешеләр музейҙың филиалдарындағы барлыҡ даими һәм ваҡытлыса экспозициялары менән дә бушлай таныша ала. Бындай учреждениеның бүләге традиция буйынса Ололар көнөндә уҙғарыла. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, ул Рәсәйҙә 1 октябрҙә билдәләнә.
Милли музейҙан хәбәр итеүҙәренсә, төп экспозицияларҙан тыш, килеүселәр Башҡортостанда радиотапшырыуҙар башланыуға 85 йыл тулыуға арналған ҡыҙыҡлы экспозицияны ҡарай аласаҡ.
Төп музейҙың эш сәғәте: сәғәт 11-ҙән 18 сәғәткә тиклем. Адресы: Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14.
1 октябрҙә Асыҡ ишектәр көнөн БР Милли музейының унлаған филиалы ла үткәрә: Аксаков ғаиләһе музейы, Салауат Юлаев музейы, С.Т. Аксаковтың мемориаль йорт-музейы, Әхмәт-Зәки Вәлиди музейы, Дүртөйлө, Октябрьск, Темәс, Туймазы, Учалы ҡалалары һәм Әбйәлил районынының тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейҙары.


text:
“Күбәләктәр вернисаж”ында
25 июля 2017 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Район китапханаһы хеҙмәткәрҙәре "Уҡыу эскәмйәһе” акцияһын был юлы "Йәшлек” ял паркында уҙғарҙы. Төҙөкләндереү эштәре барған парк-та ҡыҙыҡлы китаптар уҡыу өсөн урын да табылды.
Кескәйҙәргә ҡуйылған кескәй йортта шунда уҡ уйнап йөрөгән балалар күбәләктәр тураһында ҡыҙыҡһынып тыңланы. Улар араһында алыҫ Сорғот ҡалаһынан, Стәрлетамаҡтан, Ишембай районынан килеүселәр ҙә бар ине. Сағыу һүрәтле китаптарҙы ҡарағандан һуң, ҡыҙҙар асфальтта "Күбәләктәр вернисажы” эшләп тә ҡуйҙылар.
Район китапханаһы.
Кескәйҙәргә ҡуйылған кескәй йортта шунда уҡ уйнап йөрөгән балалар күбәләктәр тураһында ҡыҙыҡһынып тыңланы. Улар араһында алыҫ Сорғот ҡалаһынан, Стәрлетамаҡтан, Ишембай районынан килеүселәр ҙә бар ине. Сағыу һүрәтле китаптарҙы ҡарағандан һуң, ҡыҙҙар асфальтта "Күбәләктәр вернисажы” эшләп тә ҡуйҙылар.
Район китапханаһы.
Йәштәрҙең “Яңы офоҡтар”ы
25 июля 2017 йыл | Уңғандарыбыҙ
Башҡортостан "Китап” нәшриәтендә "Яңы офоҡтар” тип аталған китап донъя күрҙе. Унда беҙҙең ике яҡташыбыҙ – Мөнир Ҡунафин һәм Рәйлә Сабитованың да әҫәрҙәре урын алған.
2015 йылда, Рәсәйҙә һәм Башҡортостанда иғлан ителгән Әҙәбиәт йылында, "Китап” нәшриәте Башҡортостан Республикаһы Башлығы грантына хәҙерге заман йәштәре тормошо һәм проблемаларына арналған әҫәрҙәргә конкурс иғлан иткәйне. Унда 45 йәшкә тиклемге авторҙар ҡатнашты, барлығы 29 әҫәр баһаланды. Яҡташтарыбыҙ Мөнир Ҡунафин унда I дәрәжә дипломға, Рәйлә Сабитова 4-се урынға лайыҡ булды. Еңеүсе әҫәрҙәрҙән торған йыйынтыҡҡа республиканың әҙәби мөхитендә танылыу яулаған Мөнир Ҡунафин, Баныу Ҡаһарманова, Рәйлә Сабитова, Гөлнара Мостафина, Тимур Рәхмәтуллиндың әҫәрҙәре индерелгән. (Тағы бер еңеүсе – рус телендә ижад итеүсе Артур Карраның китабы "Йәштәр тауышы” серияһында айырым баҫма булып донъя күргән). Йыйынтыҡҡа баш һүҙҙе "Яңы офоҡтар” конкурсының жюри рәйесе, профессор Фәнил Күзбәков яҙған.
З.СУФИЯНОВА
2015 йылда, Рәсәйҙә һәм Башҡортостанда иғлан ителгән Әҙәбиәт йылында, "Китап” нәшриәте Башҡортостан Республикаһы Башлығы грантына хәҙерге заман йәштәре тормошо һәм проблемаларына арналған әҫәрҙәргә конкурс иғлан иткәйне. Унда 45 йәшкә тиклемге авторҙар ҡатнашты, барлығы 29 әҫәр баһаланды. Яҡташтарыбыҙ Мөнир Ҡунафин унда I дәрәжә дипломға, Рәйлә Сабитова 4-се урынға лайыҡ булды. Еңеүсе әҫәрҙәрҙән торған йыйынтыҡҡа республиканың әҙәби мөхитендә танылыу яулаған Мөнир Ҡунафин, Баныу Ҡаһарманова, Рәйлә Сабитова, Гөлнара Мостафина, Тимур Рәхмәтуллиндың әҫәрҙәре индерелгән. (Тағы бер еңеүсе – рус телендә ижад итеүсе Артур Карраның китабы "Йәштәр тауышы” серияһында айырым баҫма булып донъя күргән). Йыйынтыҡҡа баш һүҙҙе "Яңы офоҡтар” конкурсының жюри рәйесе, профессор Фәнил Күзбәков яҙған.
З.СУФИЯНОВА
Йәмәғәт үҙәктәре эшләй
25 июля 2017 йыл | Йәмғиәт
Башҡортостанда электрон белем алыуҙың берҙәм мәғлүмәт үҙәктәре эшләп килә. Уларҙың маҡсаты – электрон мәғлүмәттәр менән файҙаланыу мөмкинлеге сикләнгән граждандарға: пенсионерҙарға, эшһеҙҙәргә, алыҫ райондарҙан килеп белем алыусы уҡыусыларға һәм башҡаларға ярҙам итеү.
Әлеге көндә был үҙәктәр (edu.bashkortostan.ru/center-for-publik-access-rb/map-of-cod) ВЭГУ академияһы базаһының 22 үҙәгендә һәм "Ә.З.Вәлиди исемендәге милли китапхана” селтәренең 37 китапханаһында асылған.
Электрон белем алыу порталына дәүләт хеҙмәттәре күрһәтеү порталының логины һәм пароле ярҙамында керергә мөмкин. Унда Интернет эшҡыуарлыҡ, беренсе медицина ярҙамы күрһәтеү, компьютер менән эшләргә өйрәтеүсе һәм башҡа курстар ғәмәлгә ашырыла. Уҡыу бушлай. Был Интернет-сервис менән өйҙә лә, йәмәғәт мәғлүмәт алыу үҙәктәрендә лә файҙаланырға була.
Әлеге көндә был үҙәктәр (edu.bashkortostan.ru/center-for-publik-access-rb/map-of-cod) ВЭГУ академияһы базаһының 22 үҙәгендә һәм "Ә.З.Вәлиди исемендәге милли китапхана” селтәренең 37 китапханаһында асылған.
Электрон белем алыу порталына дәүләт хеҙмәттәре күрһәтеү порталының логины һәм пароле ярҙамында керергә мөмкин. Унда Интернет эшҡыуарлыҡ, беренсе медицина ярҙамы күрһәтеү, компьютер менән эшләргә өйрәтеүсе һәм башҡа курстар ғәмәлгә ашырыла. Уҡыу бушлай. Был Интернет-сервис менән өйҙә лә, йәмәғәт мәғлүмәт алыу үҙәктәрендә лә файҙаланырға була.
Ауылым матур уңғандары менән
25 июля 2017 йыл | Хаттар
Тыуған яҡ...Кемдәрҙе генә үҙенә
тартмай ул. Ҡайҙа ғына йәшәһәң дә тыуған яҡ ҡәҙерле. Тыуған йорт ҡапҡаһын асып ҡаршы алыусы булмаһа ла, һәр йыл һайын йәнтөйәгем Сәйетбабаны һағынып ҡайтам. Ата-әсәйем күптән инде баҡыйлыҡҡа күсһә лә, тыуған нигеҙҙе һыуытмайбыҙ, улар ҡабыҙған усаҡты һүндермәҫкә тырышабыҙ. Быйылғы йәйге ялымда ла ауылыма ҡайттым. Ауыл йылдан-йыл күҙгә күренеп матурлана. Йәштәр бынамын тигән итеп йорттар һала, баҡса үҫтерә, мал-тыуар үрсетә.
тартмай ул. Ҡайҙа ғына йәшәһәң дә тыуған яҡ ҡәҙерле. Тыуған йорт ҡапҡаһын асып ҡаршы алыусы булмаһа ла, һәр йыл һайын йәнтөйәгем Сәйетбабаны һағынып ҡайтам. Ата-әсәйем күптән инде баҡыйлыҡҡа күсһә лә, тыуған нигеҙҙе һыуытмайбыҙ, улар ҡабыҙған усаҡты һүндермәҫкә тырышабыҙ. Быйылғы йәйге ялымда ла ауылыма ҡайттым. Ауыл йылдан-йыл күҙгә күренеп матурлана. Йәштәр бынамын тигән итеп йорттар һала, баҡса үҫтерә, мал-тыуар үрсетә.
Тыуған яғы кәрәк кешегә
21 июля 2017 йыл | Йәмғиәт
Бер шишмәнең һыуын эсеп, бер сирәмдә аунап үҫеп, яҙмыш төрлө тарафтарға таратҡан дуҫ-туғандарҙы, күрше-күләнде осраштырған "Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!” байрамы Уҫман ауылында гөрләп үтте. Ауыл халҡының күрешеү шатлығын уртаҡлашырға ра-йон хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр бу-йынса урынбаҫары Руслан Салауатов, ошо төбәктән район Советы депутаты Фаил Зәйнетдинов, Сәйетбаба ауыл биләмәһе башлығы вазифаһын башҡарыусы Айрат Сәйфуллин, "Сәйетбаба” тарихи-мәҙәни үҙәге методисы Рәүилә Лоҡманова, журналис-тар Айгөл Фәхриева, Алһыу Суфиянова һәм башҡалар килгәйне.


text:
Зѳлфирәнең шиғри күңеле
Башҡортостан Яҙыусылар союзына ағза итеп ҡабул ителгәнсе ысын шағирә итеп белмәй инем. Байтаҡ йылдар хәбәрсе булып эшләп йѳрѳгән "Урал" гәзитендә шиғырҙарын баҫтырып, үҙенең кем икәнлеген танытыу ѳсѳн ҡыйыулығы етмәнеме, әллә баҫалҡылығы ҡамасауланымы? Нисек кенә булмаһын, гәзит уҡыусылар ебәргән шиғырҙарҙы эшкәртеп, баҫтырыу менән генә шѳғѳлләндеме, йә бушаманымы икән?
Гүзәллеген йыр юлдарына үҙе һалған Еҙем буйында тыуып үҫкән ул. Ә минең бала сағым, уның ауылына исем биргән Толпар йылғаһының һыуын эсеп, тау ашаһында ғына ятҡан Һуйыр ауылында үтте. Тѳрлѳ йылдарҙа булһа ла, бер үк мәктәптә уҡығанбыҙ, етмәһә. Бәлки, шуғалыр ҙа Зѳлфирәнең беренсе шиғырынан уҡ күңелемә ятышлы йылы һулыш бѳркѳлѳүен тойҙом. Был тойғо, яңы ғына Учалы яҙыусылар ойошмаһы ярҙамы менән баҫылған "Күңелем моңдары" исемле ҙур булмаған шиғырҙар йыйынтығын ҡулыма алып уҡығас, тағы ла кѳсәйҙе. Ысындан да, уның шиғыр юлдарына һалынған күңел моңо ҡолағымда сыңлап, күңел торошо ла тѳҫмѳрләнгәндәй булды. Китаптың беренсе бите Бѳйѳк Ватан һуғышында фашистик Германияны Еңеүҙең 70 йыллығына арналған "Еңеү менән, дуҫтар!" шиғыры менән:
Ҙур шатлыҡтан быйыл ярылырҙар
Ағас-ҡыуаҡтарҙың бѳрѳһѳ.
Еңеү кѳнѳнә тип ҡалҡып сығыр
Сәскәләрҙең аллы-гѳллѳһѳ,
тип асылһа ла,
Бѳйѳк Еңеү - изге аманатты
Күҙ ҡараһы кеүек һаҡлайыҡ! -
тип тамамлана.
Артабан йыйынтыҡ ярайһы күләмле "Туй күлдәге" тигән элегия менән дауам итә. Элегия, ҡәһәрле һуғыш арҡаһында туй күлдәге лә кейеп ѳлгѳрмәй тол ҡалған бәхетһеҙ ҡыҙҙарҙың шиғыр юлдарына һалынған аһ-зары булып яңғырай. Һуғыш тигән ҡайғы-хәсрәт, аслыҡ-яланғаслыҡ, бәхетһеҙлек килтереүсе, кешене һѳйѳү-һѳйѳлѳүҙән мәхрүм ҡылыусы афәттән иҫкәртеп:
... Элек, хәҙер һәм киләсәк
Кейеләсәк туй күлдәген
Йыйһаң әгәр, булыр ине
Тегергә лә Ер күлдәген -
Ерем ѳсѳн туй күлдәген! - тип, кейелмәгән туй күлдәктәренең хаҡына ишара менән тамамлана. Артабан китаптың "Йәшнәп йәшәр сағыбыҙ" тигән бүлеге шағирҙар ѳсѳн мәңге асылып бѳтмәҫ әсәлек темаһын яҡтыртҡан "Рәхмәт, әсәй!" менән башлана:
Әсәй, әсәй - минең яҡты донъям,
Ғүмер буйы балҡыр ҡояшым.
Һинең менән ерҙә таяулымын,
Рухым ныҡлы, сая ҡарашым.
Әсәй, әсәй, һинең менән бары
Был донъяла йәшнәп йәшәйем.
Тормош үрҙәренә артыламын,
Түбәнлектәренә тѳшмәйем.
Рәхмәт, әсәй, рәхмәт барыһына,
Йѳрәгеңде бүләк иткәнгә.
Балам-бәғерем, бауыр итем, тиеп,
Сабыр ғына юлың үткәнгә.
Әсәйҙәргә рәхмәт йырын йырлап,
Ғүмер юлдарын беҙ үтәйек.
Был донъяла әсәйҙәрсә йәшәп,
Әсәйҙәрсә унан китәйек.
Мәңге асылып бѳтмәҫ ҡәйнә-килен мѳнәсәбәтен ҡатмарлаштырмай, уларҙы юмор менән генә яраштырыуға ѳлгәшкән шиғыр юлдарын да осратабыҙ йыйынтыҡта:
Беҙ икебеҙ бер яҙмыштан,
Икебеҙ ҙә бит - ылаҡ.
Бер ҡараһаң -таш кеүекбеҙ,
Бер ҡараһаң - беҙ илаҡ.
Кәзәмѳгѳҙ булғанғамы,
Күп күрелде мѳгѳҙѳн.
Әммә һис тә бирешмәйбеҙ,
Тѳшмәйбеҙ ҙә бѳгѳлѳп.
Һәйбәт йылды үҙ иткәнбеҙ,
Икебеҙ ҙә беҙ - сусҡа.
Эстәге бер сүп-сарҙы ла
Сығармайбыҙ беҙ тышҡа.
Беҙҙе донъяға килтергән
Рәхмәт яуһын был ҡышҡа.
Әйҙә, күҙҙәре ҡамашһын
Икебеҙҙең балҡышҡа.
Янартау кеүек ҡайнап торған мѳхәббәт темаһын әлегә бер шағирҙың да урап үтә алғаны булмағандыр. Зѳлфирә лә "Мѳхәббәтле ғүмер" шиғырында ике ҡулын баш осона сѳйѳп:
Үткем килмәй ғүмер юлын
Ерҙән генә шыуышып.
Осаһым килә күктәрҙә
Елдәр менән ҡыуышып.
Эй, Хоҙайым, ғүмер биргәс,
Бир һѳйѳү ҡанаттарын.
Мин әҙермен кисерергә
Мѳхәббәт ғазаптарын.
Тик күрһәтмә, зинһар ѳсѳн,
Яңғыҙлыҡ аҙаптарын, - тип ялбарһа, икенсе бер шиғырында уға түбәндәгесә яуап бирә:
Кѳҙгѳ ямғыр булһаң да һин,
Асырмын ишектәрҙе.
Мине бит ямғырҙар түгел,
Яңғыҙлыҡ күшектерҙе.
Тағы бер шиғырында мѳхәббәттең сафлығы китеү тураһында түбәндәгесә оран һала:
Заманаһы әллә ниндәй, -
Һѳйѳүгә килде ҡытлыҡ.
Был донъяны алға әйҙәй
Уйнашлыҡ менән мутлыҡ.
Эй, кешеләр, зинһар ѳсѳн,
Һѳйѳү бирегеҙ утлыҡ!
Ҡайһы ғына шағир үҙенең хыялый күңеленә илһам биреүсе шишмәһенең ҡороуын теләр икән?.. Зѳлфирә лә "Килсе, илһам?" тигән шиғырында шағир кешенең булмышы тураһында йәшермәй шулай бәйән итә:
Яҙғы ҡояш нуры булып,
Килсе илһам ҡанаты.
Ысыҡ тамсылары булып,
Күҙҙәремде сылатып...
Яңы тыуған ай булып кил,
Йоҡоһоҙ тѳндѳ биҙәп.
Күңелем мәрйендәренән
Күктә йондоҙҙар теҙәм.
Килсе ләйсән ямғыр булып,
Йәйғор булып балҡырмын.
Һин булғанда, тѳндәрен дә
Ҡояш булып ҡалҡырмын.
Ә бына "Күңелдә - йәй сыуағы" шиғырында ул үҙенең күңел торошон асып бирә:
Ҡышты нисек үткәрәһең,
Тип һорамағыҙ минән.
Һалҡындарҙы еңеп сығам
Йәйге хыялдар менән.
Үткән тормошта тыуғанмын
Мин бит йылы яҡтарҙа.
Яҙмыш ҡушҡас, быныһында
Эҙ һаламын аҡ ҡарҙа.
Кѳлмәгеҙ әле үҙемдән
Булғанға бер ѳшѳмсәк.
Күңелемдә - йәй сыуағы,
Шуға ла мин күңелсәк.
Айырмайса миҙгелдәрҙең
Һәр береһен яратам.
Шуға ла мин кешеләргә
Күңел нурын таратам.
М. ҺИҘИӘТОВ күҙәтеү яһаны.


text:
Газета "Йәшлек" » Экономика » Дәүләт машина алырға ярҙам итә
Дәүләт машина алырға ярҙам итә
Июль башынан яңы кредит ҡағиҙәләре ғәмәлгә инде
Бөгөн автомобиль байлыҡ билдәһе түгел, ә ғәҙәти мөлкәт. Юлдарҙа көндән-көн арта ул. Дәүләт тә машиналы булырға ярҙам итә. 1 июлдән ташламалы хаҡҡа кредит алыу өсөн дәүләт программаһының яңыһы эшләй башланы.
Талаптар буйынса һатып алырға теләгән машинаның хаҡы (страховка менән) 1 450 000 һумдан да артырға тейеш түгел.
Ҡулланыусылар өсөн “Ғаилә автомобиле” һәм “Беренсе автомобиль” тигән варианттар бар. Льготалы кредит өс йылға бирелә. Ғаиләләр өсөн машина хаҡының 10 процентын дәүләт түләй. Ике йәки өс бәлиғ булмаған бала булырға тейеш. Банк тыуыу тураһында таныҡлыҡты тикшерәсәк. Тағы шуныһы: бындай дәүләт ярҙамы йылына бер генә тапҡыр бирелә.
“Беренсе автомобиль” программаһының исеменән үк аңлашылыуынса, кешенең тәүге машинаһы күҙ уңында тотола. Бында банк аласаҡ автомобилдең ысынлап та тәүге икәнен ЮХХДИ аша тикшерә. Шулай уҡ 10 процентлы льготалы кредит бирелә.
Эшҡыуарҙар өсөн йыл аҙағына тиклем “Рәсәй фермеры”, “Үҙ эшең”, “Рәсәй ауыр машинаһы” тигән программалар эшләй. Ташламалы хаҡҡа (ул 500 мең һумдан да артырға тейеш түгел) йөк машиналары, махсус техника алырға мөмкин.
Күҙаллауҙарынса, быйыл дәүләт булышлығы менән 400 мең самаһы машина һатыласаҡ. Йәнә шуныһы: автомобилдәр яңы (2016, 2017 йылғы) һәм Рәсәйҙә йыйылған булырға тейеш.
Әйткәндәй
10 июлдән Эске эштәр министрлығының “Транспорт сараларын теркәү мәсьәләләре буйынса Рәсәй Эске эштәр министрлығының норматив хоҡуҡи акттарына үҙгәрештәр индереү тураһында” 139-сы бойороғо көсөнә инде. Документҡа ярашлы, ЮХХДИ-ҙа автомобилдәрҙе теркәү ҡағиҙәләре үҙгәрә.
Мәҫәлән, теркәү ваҡытында машина хужалары йә уларҙың вәкилдәренә ОСАГО полисын күрһәтеү мотлаҡ түгел. ЮХХДИ органдары быны үҙҙәре тикшерергә бурыслы.
Яңы ҡағиҙәләрҙә иң мөһиме: теркәү йә ҡабаттан теркәү рөхсәт ителмәүе сәбәптәре исемлеге киңәйгән. Автомобиль хужаларын яңылыҡ менән гәзитебеҙҙәге “Күсәр” махсус битендә лә таныштырырбыҙ.
А. АҠБУЛАТОВА.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Мәғрифәтселек дәүере
Мәғрифәтселек дәүере — Европа мәҙәниәте тарихының фән, фәлсәфә һәм ижтимағи фекер үҫеше менән бәйле осоро. Был интеллектуаль хәрәкәт нигеҙендә рационализм һәм ирекле фекерләү ята.
XVII быуаттың фәнни инҡилабы йоғонтоһо аҫтында Англияла башланып, был хәрәкәт Францияны, Германияны, Рәсәйҙе солғай, Европаның башҡа илдәренә лә күсә. Француз мәғрифәтселәре айырыуса ҙур йоғонто көсөнә эйә була. Мәғрифәтселек принциптары американдарҙың Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы һәм француздарҙың Кеше һәм граждан хоҡуҡтары декларацияһы нигеҙенә һалына.
Был дәүерҙәге интеллектуаль хәрәкәт Европа һәм Американың этикаһы һәм социаль тормошондағы артабанғы үҙгәрештәргә, Европа илдәренең Америкалағы колонияларының милли бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшенә, ҡоллоҡтан баш тартыуға, кеше хоҡуҡтарын ғәмәлләштереүгә ҙур йоғонто яһай. Бынан тыш, ул аристократияның абруйын һәм сиркәүҙең социаль, интеллектуаль, мәҙәни тормошҡа йоғонтоһон ҡаҡшата.
Дәүерҙең ниндәй ваҡыт арауығын биләүенә ҡарата берҙәм генә фекер юҡ. Ҡайһы бер тарихсылар уның башын XVII быуат аҙағына, икенселәре XVIII быуат уртаһына бәйләй[1]. XVII быуатта рационализм нигеҙҙәрен үҙенең «Метод тураһында фекер йөрөтөү» тигән хеҙмәтендә Декарт һала (1637). Мәғрифәтселек осоро аҙағын Вольтерҙың вафаты (1778) йәки Наполеон һуғыштары башланыу (1800—1815) менән бәйләйҙәр[2]. Шул уҡ ваҡытта Мәғрифәтселек дәүере сиктәрен ике инҡилап — Англиялағы «Данлы революция» (1688) һәм Бөйөк француз революцияһы (1789) — даталарына беркетеү ҙә бар.
Йөкмәткеһе
Асылы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәғрифәтселек дәүерендә донъяны дин ҡушҡанса ғына аңлауҙан баш тартыла һәм кеше менән йәмғиәтте танып белеүҙә аҡыл менән эш итеү берҙән-бер критерий тип таныла. Тарихта тәүге тапҡыр фән ҡаҙаныштарын ижтимағи үҫеш мәнфәғәттәрендә файҙаланыу мәсьәләһе күтәрелә.
Яңыса фекерләгән ғалимдар аң-белемдәрҙе киң таратырға, фәнде популярлаштырырға тотона. Бынан ары белемдәр өҫкө ҡатламдар ғына түгел, бөтәһе лә ала алырлыҡ булырға һәм тормош-көнкүрештә файҙалы булырға тейеш тип табыла. Уның тураһында һөйләшәләр, бәхәсләшәләр. Был фекер алышыуҙарҙа хатта быға тиклем уҡыуҙан мәхрүм булған ҡатын-ҡыҙҙар ҙа ҡатнаша ала. Уларға тәғәйенләнгән махсус баҫмалар барлыҡҡа килә, мәҫәлән, 1737 йылда Франческо Альгароттиҙың «Ханымдар өсөн ньютонианизм» тигән китабы сыға.
Белемдәрҙе киң таратыу ниәтенән Дидро һ.б. авторҙар 35 томлы «Энциклопедия» (1751—1780) нәшер итә. Ул дәүерҙең иң уңышлы һәм мөһим «проекты» була[3]. Был хеҙмәткә кешелектең шул мәлгәсә тупланған барлыҡ белемдәре инә. Донъяның, тормоштоң, йәмғиәттең, фәндәрҙең, һөнәрҙәрҙең һәм техниканың, көндәлек әйберҙәрҙең бар яғы ябай итеп аңлатыла. Уға тиклем дә энциклопедиялар нәшер ителә, ләкин француздарҙыҡы иң данлыҡлыһы булып сыға. Мәҫәлән, Англияла Ефраим Чемберс 1728 йылда ике томлы «Циклопедия» (грекса «түңәрәк буйынса уҡытыу») баҫтыра. Германияла 1731—1754 йылдарҙа Йохан Цедлер 68 томлы "Ҙур универсаль лексикон"ды (Großes Universal-Lexicon) нәшер итә. Ул XVIII быуаттың 284 000 һүҙҙе индергән иң ҙур энциклопедияһы була. Ә француз «Энциклопедия»һында 70 000 һүҙ була. Ләкин нәҡ француз һүҙлеге сыҡҡас та иң билдәлеһе булып китә, сөнки, беренсенән, уны заманының танылған шәхестәре яҙа; икенсенән, мәҡәләләре бәхәсле, полемика тыуҙырыусан, заман талаптарына яуап бирерлек, хатта революцион рухлы була, уларҙы цензура һыҙғыслай, эҙәрлекләүҙәр ут өҫтәй; өсөнсөнән, ул дәүерҙә халыҡ-ара ғилми тел булып немец теле түгел, ә француз теле тора.
Дөйөм энциклопедиялар менән бергә махсустары ла, айырым фәндәр буйынсалары ла сығарыла.
Латин теле ғилми тел булыуҙан туҡтай, уның урынын француз теле биләй.
Кеше аҡылы ярҙамында кеше тормошоноң тәбиғи принциптарын табыу дәүерҙең төп ынтылышына әйләнә.
Г. Мэйҙың дәүерҙе осорҙарға бүлеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был дәүерҙәге фекер эйәләре ҡараштарында ҡапма-ҡаршылыҡтар күп. Америка тарихсыһы Генри Мэй дәүер философияһы үҫешендә дүрт фазаны айырып ҡарай. Был фазаларҙың һәр береһе элгәргеһен өлөшләтә инҡар итә тиергә була.
Мәғрифәтселектең тыйнаҡ йәки айыҡ аҡыллы фазаһын Ньютон һәм Локк йоғонтоһо билдәләй. Уға дин менән килешеүсәнлек һәм Ғаләмде тигеҙлек һәм тәртипле структура тип ҡарау хас. Был фаза XIV—XV быуаттарҙағы гуманизм традицияларын дауам итеү осоро булараҡ ҡабул ителә. Мәғрифәтселек шулай уҡ алдынғы протестантлыҡ һәм рационалистик сектантлыҡ традицияларын да дауам итә. Уларҙан сәйәси азатлыҡ һәм выждан ирке идеялары күсә.
Францияла дини һәм донъяуи мәҙәниәттең йәнәшлеге яйлап ҡына тәүгеһенең ике йөҙлөлөк һәм фанатизм арҡаһында абруйы төшөүгә килтерә. Мәғрифәтселектең был фазаһын скептик фаза тип атайҙар һәм Вольтер, Гольбах, Юм исемдәре менән бәйләйҙәр.
Скептик фазанан һуң революцион фаза килә, Францияла уны — Руссо, Америкала Пейн һәм Джефферсон исеме менән бәйләйҙәр. XIX быуатта һуңғы фаза бара, уны Томас Рид, Фрэнсис Хатчесон кеүек философтар билдәләй. Был фазаға уртасыл ҡараштарға ҡайтыу, әхләҡте юғары баһалау, закондарҙы, тәртипте ихтирам итеү хас. Уны дидактик фаза тип йөрөтәләр[4].
Дин һәм әхлаҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Алла асылыштарын инҡар итеү мәғрифәтселеккә иң хас идея була. Был бигерәк тә христианлыҡҡа ҡағыла, сөнки ул бөтә хаталарҙың һәм хөрәфәттәрҙең башы тип иҫәпләнә. Һөҙөмтәлә, деизмға (Алла бар, ул Донъяны яралтҡан, ләкин артабан бер нимәгә лә ҡыҫылмай) йүнәлеш алына. Шулай итеп, мәғрифәтселәрҙең күбеһе, үҙ дәүерендә йәшәгән Дидро ише фекер эйәләренең материалистик һәм атеистик ҡараштарын иғтибарға алмайынса, деизмға эйәрә, ғилми дәлилдәр ярҙамында Алланың барлығын һәм уның Ғаләмде яралтҡанлығын иҫбатларға тырыша.
Мәғрифәтселек дәүерендә Ғаләм ахырғы сәбәп түгел, ә ғәмәлдәге сәбәп булған шаҡ ҡатырғыс машина тип ҡарала. Алла иһә, Ғаләмде бар иткәндән һуң, уның артабанғы үҫешенә һәм донъя тарихына ҡыҫылмай, ә тормош юлының аҙағында кеше үҙенең ҡылыҡ-ғәмәлдәре өсөн Унан хөкөм дә, рәхмәт тә алмай, тип һанала. Кешеләргә әхлаҡ-тәртибендә лаицизм, диндең тәбиғи әхлаҡҡа әйләнеүе һәм уның бөтә ҡағиҙәләренең дә бөтәһе өсөн дә бер төрлө булыуы ҡанун булып ҡала. Яңыса түҙемсәнлек тәғлимәте шәхси тормошта ғына башҡа диндәрҙе тотоуға рөхсәт бирә, ә йәмғиәттә бер генә динде йәшәтә.
Иисус Йәмғиәтен таратыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәғрифәтселектең христиан диненә һәм уның граждан власы менән бәйләнешенә мөнәсәбәте бөтә ерҙә лә бер төрлө булмай. Англияла абсолют монархияға ҡаршы көрәш 1689 йылғы «Хоҡуҡтар тураһындағы билль» акты арҡаһында өлөшләтә хәл ителә. Европаның башҡа илдәренең күбеһендә Мәғрифәтселек католик сиркәүгә дошмансыл була.
Папа абруйы һағында торған иезуиттар бөтә илдәрҙән тиерлек ҡыуыла. 1759 йылда улар Португалиянан, шунан Франциянан (1762), Испаниянан (1769) ҡыуыла. 1773 йылда папа Климент XIV Dominus ac Redemptor буллаһын нәшер иттерә, унда Иисус Йәмғиәтен таратырға фарман бирә. Ордендың бөтә мөлкәте тартып алына. Ләкин иезуиттар бөтөнләй юҡҡа сыҡмай, сөнки Рәсәйҙә Бөйөк Екатерина, Мәғрифәтселек идеяларына яҡын торһа ла, Папаның орденды таратыу тураһындағы фарманын баҫтырыуҙан баш тарта.
Тарихи әһәмиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XVIII быуатта Вольтер, Монтескьё, Руссо, Дидро һ.б. яҙыусылар йөҙөндә француз мәғрифәтсел әҙәбиәте дөйөм Европа әһәмиәтенә эйә була. Уларға хас уртаҡ һыҙат — Францияла сәйәси һәм социаль өлкәләрҙе тәнҡитләгән рационализм хакимлығы. Ә немец мәғрифәтселәре иһә был саҡта дини һәм әхлаҡи мәсьәләләрҙе хәл итеү менән мәшғүл була.
Мәғрифәтселек идеялары йоғонтоһонда бөтә ижтимағи тормошто үҙгәртерлек реформалар үткәрелә. Айырыуса әһәмиәтле эҙемтәләре — Америка инҡилабы һәм Бөйөк француз инҡилабы.
Хәҙерге заман Европаһындағы философик һәм сәйәси ҡараштар, мәҫәлән, либерализм, күп йәһәттән Мәғрифәтселек дәүеренә нигеҙләнә. Беҙҙең осор философтары Мәғрифәтселектең ыңғай яҡтары тип фекерләүҙең аныҡ геометрик тәртибен, редукционизмды һәм рационализмды атай, уларҙы эмоционаллеккә һәм иррационаллеккә ҡаршы ҡуя. Либерализм Мәғрифәтселектән фәлсәфәүи нигеҙен, түҙеүһеҙлеккә һәм хөрәфәттәргә тәнҡитле ҡарашты мираҫ итеп алған. Бындай ҡараштарҙа торған билдәле философтар араһында — Берлин һәм Хабермас.
Мәғрифәтселек идеялары, хәҙерге заман йәмғиәтенең төп ҡиммәттәре булараҡ, сәйәси азатлыҡтар һәм демократия нигеҙендә, шулай уҡ дәүләтте үҙидаралы республика итеп ойоштороу нигеҙендә лә (дини түҙемсәнлек, баҙар механизмдары, капитализм, ғилми методтар) ята.
Икенсе донъя һуғышынан һуң постмодернизм яралыу менән бергә заман философияһы һәм фәненең үҙенсәлектәре — үтә ныҡ махсуслашыу, традицияға иғтибар булмау, эҙемтәләрҙең күҙаллана алмауы һәм хәүефлелеге, Мәғрифәтселек эшмәкәрҙәрен самаһыҙ юғары баһалау һәм романтиклаштырыу — етешһеҙлек тип һанала башлай. Макс Хоркхаймер и Теодор Адорно, мәҫәлән, Мәғрифәтселек тоталитаризм барлыҡҡа килеүгә йоғонто яһаған, тип иҫәпләй.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Hooker, Richard The European Enlightenment (1996). Тәүге сығанаҡтан архивланған 29 август 2006.
- ↑ Frost, Martin The age of Enlightenment (2008). Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 февраль 2012. 18 ғинуар 2008 тикшерелгән.
- ↑ Stollberg-Rilinger (2010), стр. 187.
- ↑ Цитируется по: G.Gunn. Early American Writing. Introduction. Penguin Books USA Inc., New York, 1994. Pp.xxxvii-xxxviii.
Библиография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Геттнер, «История всеобщей литературы XVIII в.»;
- Laurent, «La philosophie du XVIII siècle et le christianisme»;
- Lanfrey, «L'église et la philosophie du XVIII siècle»;
- Stephen, «History of english thought in the XVIII century»;
- Biedermann, «Deutschlands geistige, sittliche und gesellige Zustände»
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Огурцов А. П. Философия науки эпохи Просвещения. — М.: Институт философии РАН, 1993. — 213 с.
- М. Хоркхаймер, Т. В. Адорно. Понятие просвещения // Хоркхаймер М., Адорно Т. В. Диалектика просвещения. Философские фрагменты. М., С-Пб., 1997, с. 16-60
- Д. Рикуперати. Человек Просвещения // Мир Просвещения. Исторический словарь. М., 2003, с. 15-29.


text:
Оригами
Орига́ми (япон. 折り紙, «бөкләнгән ҡағыҙ») — япон ҡағыҙ менән эшләй торған биҙәнеү-ҡулланма сәнғәте. Был сәнғәтә бик күп алымдар ҡулланып төрлө объекттар эшләргә мөмкин. Объекттар бөкләгәндән һуң формаһын һаҡлай торған махсус ҡығыҙҙан эшләнә. Һүҙлектәр, телешоуҙар оригами ҡағыҙҙан эшләнгән торналар, кәмәлер, самолеттар тип кенә аңлата, әммә ҡағыҙ бөкләүҙең яңы технологиялары яңы моделдәрҙе һәм хайуандарҙы һәм эшләргә мөмкинлек бирҙе.[1]
Иң тәүҙә япондар оригамины бер бит ҡағыҙҙан эшләгәндәр. Һуңыраҡ модулле оригами эшләргә өйрәнәләр. Бының өсөн төрлө киҫәктәрҙән айылым модулдәр әҙерләнә, һуңынан бер ҙур модулгә йыйыла. Шулай уҡ, оригаминан төрлө математик формалар эшләргә мөмкин.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Барлыҡҡа килеү осоро билдәһеҙ. Ҡағыҙ төрөү сәнғәте Ҡытайҙа I быуат — II быуатта барлыҡҡа килгән. Япониға VI быуатта ғына барып еткән. Беренсе моделдәр бик ябай булған, улар эшләгән әйбергә яҡынса ғына оҡшаған булған. Ҡағыҙ бөкләп эшләгән нәмәләрен кешеләр башҡа кешеләргә уңыш килтерә торған символ итеп бирер булған. Мәҫәлән, синто самурайҙары яңы өйләнешеүселәргә уңыш теләп, туй ваҡытында күбәләк кеүек биҙәлгән күҙлек кейеп сакэ (эсемлек) менән байрам итер булған.
Германия, Испания кеүек башҡа илдәрҙә лә ҡағыҙ бөкләү традициялары булыуы билдәле. 1490 йылда Европала ҡағыҙҙан эшләнгән кәмә картинаһы быны иҫбатлай. 1440 йылда ҡығыҙҙан ҡумталар эшләнә[2]. Һәм ниһайәт, 1845 йылда Kan no mado ҡағыҙ бөкләп яһалған беренсе китап моделе тураһында яҙа.[1]
Кешеләр оригами менән ҡыҙыҡһына башланы. 1954 йылда япон оригамасыһы Акира Йошизоа ҡағыҙҙан модель эшләү өсөн оригами ҡағиҙәләрен яҙып сыға[3]. Уның оригами инструкциялары хәҙер ҙә барлыҡ итдәрҙә лә ҡулланыла.
Материалдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Билдәле оригами оҫтаһы Питер Енгел, оригами өсөн ҡағыҙ квадрат формаһында яңы һәм йоҡа булырға тейеш тип иҫәпләй.[4] Оригами өсөн төрлө размерҙа киҫелгән төҫлө ҡағыҙҙар һатыла. Оригама эшләүсе моделдең өлөштәре төрлө төҫтә булһын өсөн, ике ҡатлы, йәки биттәре төрлө төҫтә булған ҡағыҙ менән эшләй. Шулай уҡ махсус тестуралы, металлаштырылған, рәсемле ҡағыҙҙар була.
Күп кешеләргә оригами менән шөғөлләнеү оҡшай. Энгель ике яғынан ҡағыҙ йәбештерелгән алюмин фольганан эшләнгән оригами тураһында яҙа. Был ысул сэндвич тип атала. Оригами өсөн ҡағыҙ һәр ваҡыт бар. Ҡыҙыҡлы һәм уникаль моделдәр эшләү өсөн офис ҡағыҙы, обойҙар, салфеткалар, карточкалар һәм ҡағыҙ аҡсалар ярай[1].
Инструменттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күп кенә оригамисылар ҡағыҙҙы ҡаты өҫтәлдә бөкләй, ҡайһы берҙәре ҡағыҙҙы ҡулда бөкләй.[4] Традицион оригами яһаусылар оригами ҡулдан ғына эшләнергә тейеш тип иҫәпләй. Хәҙерге заман оригама яһаусылары моделдең бәләкәй деталдәрен эшләү өсөн пицет, скрепкалар ҡуллана.
Төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кешеләр күр төрлө оригами эшләйҙәр, шуға күрә яңы төр оригами барлыҡҡа килеп тора[5]


text:
Косово географияһы
Косово Республикаһы — Европаның көньяҡ-көнсығышында Балҡан ярымутрауында урынлашҡан өлөшләтә танылған дәүләт.
Майҙаны — 10 887 км², халҡы — яҡынса 2,2 миллион кеше.
Дөйөм ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге — 550 метр тирәһе. Косово башлыса тауҙар менән ҡапланған, иң бейек нөктәһе — Албания менән сик буйында урынлашҡан Джяравица тауы (бейеклеге — 2656 метр). Шар-Планина тауҙары көньяҡта һәм көньяҡ-көнсығышта Македония Республикаһы сиге уйлап урынлашҡан. Башлыса Сербияла ятҡан Капаоник тауҙары Косовоның төньяҡ өлөшөн биләй. Республиканың баш ҡалаһы Пришитинанан көнбайышҡа табан ятҡан Дреница убалы өлкәһе ике тигеҙлекте айырып тора — көнбайыштан Аҡ Дрин йылғаһы буйлап һуҙылған Метохия тигеҙлеге һәм көнсығыштан Ситница йылғаһы буйлап һуҙылған Косово яланы тигеҙлеге.
Косово биләмәләрендә бер нисә ҙур йылғалар бар: Аҡ Дрин, Ситница, Көньяҡ Морава һәм Ибар. Уларҙан иң оҙоны — Аҡ Дрин (оҙонлоғо 175 км), ул Албанияның Кукес ҡалаһы эргәһендә Ҡара Дрин йылғаһы менән ҡушыла һәм Дрин йылғаһын барлыҡҡа килтерә. Аҡ Дрин йылғаһы бассейнының майҙаны 4964 км² тәшкил итә.
Иң ҙур һыу ятҡылығы — Газивода һыуһаҡлағысы, уның күләме — 380 млн м³. Икенсе урында 113 млн м³ күләме менән Радонич һыуһаҡлағысы тора. Республикала Батлава (40 млн м³) һәм Бадовац (26 млн м³) күлдәре бар.
Шарлауыҡтары:
- Радовац ауылы янында Аҡ Дрин йылғаһындағы шарлауыҡ (бейеклеге 25 метр).
- Метохияла урынлашҡан Мируша шарлауыҡтары.
- Климаты
Диңгеҙгә сығыу юлы юҡ, әммә ул Адриатик диңгеҙҙән алыҫ булмаған урында урынлашҡан. Климаты дымлы континенталь[1]. Был төбәк өсөн йылы йәй һәм һалҡын, ҡарлы ҡыш хас. Максималь йәйге температура — +30 °C, минималь ҡышҡы температура — −10 °C[2].
- Халҡы
Халҡы — яҡынса 2,2 миллион кеше. Иң ҙур ҡала — республиканың баш ҡалаһы Приштина (яҡынса 200 мең кеше), икенсе урында — Призрен (180 000). Халыҡ тығыҙлығы — яҡынса 200 кеше/км2. Этник составы: башлыса албандар (88 %), сербтар (7 %), шулай уҡ төрөктәр, босняктар һәм сиғандар йәшәй[3].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Strahler и Strahler. «Физическая география»
- ↑ Geography
- ↑ Population. Kosovo State of the Environment Report


text:
- Подробности
- Просмотров: 315
ҠАЛА ДУМАЛАРЫ, Рәсәйҙә ҡала үҙидараһының күрһәтмә биреүсе органдары (ҡара: Урындағы үҙидара). 1785 й. ҡалаларҙың Жалованный грамотаһына ярашлы, ҡатламлы Дөйөм һәм Алты гласныйлы (ағзалары Дөйөм дума эсенән һайланған башҡарма орган) думанан торған, һайлауҙар 6 ҡатлам куриялары (атаҡлы граждандар, ҡала граждандары, 3‑сө гильдия сауҙагәрҙәре, цех һөнәрселәре, сит ил һәм сит ҡала сауҙагәрҙәре, посад кешеләре) б‑са уҙғарылған. 1870 й. 16 июнендәге “Ҡала положениеһы” на ярашлы [ҡара: Ҡала реформаһы (1870)], бөтә ҡатламдарҙы ла үҙ эсенән алған Ҡ.д. барлыҡҡа килә; һайлауҙар 3 курия (эре, урта һәм ваҡ һалым түләүселәр) б‑са үткәрелә, йәш (25 йәштән өлкән) һәм мөлкәт (күсемһеҙ милек, сәнәғәт, сауҙа һ.б. пр‑тие хужалары, сауҙагәрҙәр, ҡала ҡаҙнаһына һалымдар һәм йыйымдар түләгән ведомство, учреждение, ширҡәт, сиркәү, монастырҙар) цензы индерелә. 1892 й. “Ҡала положениеһы” б‑са [ҡара: Реформалар (19 б. 80—90‑сы йй.)], мөлкәт цензы арттырыла: эре күсемһеҙ милеккә (баш ҡалаларҙа һәм халҡы 100 меңдән ашыу булған ҡалаларҙа — 3 мең, губерна ҡалаларында — 1—1,5 мең, өйәҙ ҡалаларында 300 һумлыҡ мөлкәт) эйә кешеләр һәм учреждениелар, 1‑се гильдия танытмаһы булған сауҙа-сәнәғәт пр‑тиеһы хужалары һайлау хоҡуғына эйә була; 3 разрядлы система бөтөрөлә; ҡала үҙидараһы органдарының хоҡуҡтары сикләнеп, урындағы хакимиәттән (ул Ҡ.д. һәм ҡала башҡармалары етәкселәрен раҫлаған) бойондороҡлолоғо арта. Ҡ.д. һайланыусылар 30—70 һәм унан да күберәк гласныйҙан тора (урындағы халыҡ иҫәбенә бәйле була). Уларға ҡала башлығы (1870 й. алып ҡала башҡармалары эшмәкәрлеген дә алып бара) етәкселек итә. Губернаторға, 1870 й. башлап ҡала эштәре буйынса губерна присутствиеларына, 1892 й. — земство һәм ҡала эштәре буйынса губерна присутствиеларына буйһона. Ҡ.д. ҡарамағына ҡала идаралығының адм.‑хужалыҡ мәсьәләләре (ҡала һалымдары һәм йыйымдары, күсемһеҙ милек м‑н идара итеү һәм ҡаланы төҙөкләндереү; янғын һүндереүселәрҙе, полицияны, төрмә һәм казармаларҙы тотоу; сауҙа, сәнәғәт, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау һәм мәҙәниәт үҫешенә булышлыҡ итеү) инә. 1785 й. Жалованный грамота нигеҙендә Ырымбур губернаһында Ҡ.д. Өфө, Силәбе, Троицк һәм Ырымбур ҡҡ. ойошторола, Минзәлә, Стәрлетамаҡ ҡҡ. ратушалары, Бөрө, Бәләбәй (Өфө Ҡ.д. буйһонған), Верхнеурал (Троицк Ҡ.д.), Златоуст һәм Орск (Ырымбур Ҡ.д.) ҡҡ. старосталары ла ошо бурысты атҡарған. 1870 й. “Ҡала положениеһы”на ярашлы Ырымбур һәм Өфө губернаһы Ҡ.д. ағзалары 1870 й. нояб.— дек. һайлана. Өфөлә Ҡ.д. 1870 й. дек. асыла, Ырымбурҙа — 1871 й. апр., өйәҙ үҙәктәрендә 1871—74 йй.: Троицкиҙа — 1871 й. окт., Стәрлетамаҡта — 1872 й. ғин., Орскиҙа — 1872 й. февр., Минзәләлә — 1872 й. авг., Силәбелә — 1872 й. (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, 1874 й.) авг., Бөрөлә — 1872 й. (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, 1873 й.) сент., Верхнеуралда — 1872 й. (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, 1874 й.) сент., Бәләбәйҙә — 1874 й. ғин., Златоуста — 1874 й. июлендә. Өфө һәм Ырымбур губ. гласныйҙарҙың күпселеге сауҙагәрҙәрҙән торған, улар артынан дворяндар һәм чиновниктар килгән, мещандар м‑н һөнәрселәр аҙсылыҡты тәшкил иткән. 1‑се саҡырылыш Өфө Ҡ.д. (1871—75) 69 гласный һайланған, шуларҙың 40‑ы сауҙагәр һәм атаҡлы граждан, 17‑һе дворян һәм чиновник, 11‑е мещан һәм крәҫтиән, 1 рухани булған; 2‑се саҡырылышта (1875—79) 60 гласныйҙың 26‑һы — сауҙагәр һәм атаҡлы граждан, 12‑һе — мещан һәм крәҫтиән, 2‑һе — рухани; 3‑сө саҡырылышта (1879—83) 71 гласныйҙың 28‑е — сауҙагәр һәм атаҡлы граждан, 25‑е — дворян һәм чиновник, 14‑е — мещан һәм крәҫтиән, 4‑һе рухани булған. 1917 й. дек. — 1918 й. июнендә Ҡ.д. бөтөрөлә, идара Эшсе, һалдат һәм ҡыҙылармеец депутаттары советтары ҡулына күсә (ҡара: Совет власы). 1917 й. 30 окт. Өфө Ҡ.д. ғәҙәттән тыш йыйылышы үтә. 1918 й. ғин. Өфө Ҡ.д. Өфө губерна революцион комитеты тарафынан таратылып, вәкәләттәре Советтарға һәм ҡала коммунаһына бирелә. Июлдә Өфө Ҡ.д. һайлауҙар була, Өфө ҡала думаһы ваҡытлы комитеты һайлана.
Әҙәб.: Леонов Н.И. Буржуазные реформы 60—70-х годов XIX в. в Башкирии. Уфа, 1993; Емалетдинова Г.Э. Городское самоуправление на Южном Урале во второй половине XIX — начале XX вв. Уфа, 2003.
Г.Е.Ямалетдинова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Ремарк Эрих Мария
Э́рих Мари́я Рема́рк (нем. Erich Maria Remarque, тыуған ваҡыты һәм тыуған урыны- 22 июнь 1898, Оснабрюк , вафат булған ваҡыты һәм урыны- 25 сентябрь 1970, Локарно) — XX быуаттағы иң уңышлы немец яҙыусыһы. Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эрих Пауль Ремарк китап төпләүсе Петер Франц Ремарк (1867—1954) менән Анна Мария Ремарк(Шталькнехт) (1871—1917)ғаиләһендә тыуған. Йәш сағында Ремарк Стефан Цвейг, Томас Манн, Федор Достоевский, Марсель Пруст и Иоганн Вольфганг Гёте ижадына ғашиҡ була. 1904 йылда сиркәү мәктәбенә , 1915 йылда католиктарҙың уҡытыусылар семинарияһына уҡырға инә.
1916 йылдың 21 ноябрендә Ремарк армияға алына, 1917 йылдың 17 июнендә Көнбайыш фронтҡа ебәрелә . 1917 йылдың 31 июлендә һул аяғы, уң ҡулы, муйыны йәрәхәтләнә. Һуғыштың ҡалған өлөшөн Германияла хәрби госпиталдә үткәрә.
Әсәһе үлгәндән һуң,уның хөрмәтенә, Ремарк икенсе исемен әсәһе исеменә алмаштыра. 1919 йылдан уҡытыусы булып эшләй. 1920 йыл аҙағында күп профессиялар алмашыра, ҡәбер таштары һатыусыһы, ял көндәрендә психик сирлеләр өсөн госпиталдә органсы булып эшләй. Был хәл-ваҡиғалар «Ҡара обелиск» романының нигеҙендә ята.
Ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1921 йылда Echo Continental журналының редакторы булып эшләй башлай, ошо ваҡытта, бер хатында үҙе яҙғанса, Erich Maria Remarque тигән француз орфографияһы ҡағиҙәләренә ярашлы яҙылған псевдоним ала[1], — ғаиләһе сығышы менән гугеноттарҙан икәненә ишара [2].
1925 йылдың октябрендә элекке бейеүсе Ильзе Ютте Замбонаға өйләнә. Ютта бер нисә йыл үпкә сире менән йонсой. Ул Ремарктың бер нисә романы геройының прототибы була, мәҫәлән, «Три товарища» романында Пат. Был никах дүрт йылдан һуң тарҡала. 1938 йылда Ремарк Юттаға яңынан өйләнә — уға Германиянан китеп, Швейцарияла йәшәргә мөмкинлек булдыра (Ремарк ул саҡта Швейцарияла йәшәй). Һуңыраҡ улар бергә АҠШ-ҡа китә. Улар рәсми рәүештә 1957 йылда ғына айырылыша. Ремарк Юттаға ғүмере буйы аҡса ебәреп тора ,уға мираҫҡа 50 мең доллар аҡса ҡалдыра .
1927 йылдың ноябренән 1928 йылдың февраленә тиклем уның «Станция на горизонте» романы үҙе эшләп йөрөгән Sport im Bildжурналында баҫтырыла .
1929 йылда егерме йәшлек һалдат исеменән һуғыштың аяуһыҙлығы һүрәтләнгән «На Западном фронте без перемен» романы сыға. Һуңыраҡ тағы бер нисә һуғышҡа ҡаршы әҫәре баҫыла: уларҙа ябай һәм йәнле итеп һуғыш һәм һуғыштан һуңғы осор тасуирлана.
1930 йылда «На Западном фронте без перемен» романы буйынса шул уҡ исемле фильм сыға . Фильма һәм китаптар Ремарку күп кенә аҡса килтерә,шуның күбеһен ул картиналар алыуға тотона ( Поль Сезанн, Ван Гог, Гоген , Огюст Ренуар)[3]. 1931 йылда роман әҙәбиәттә Нобель премияһына тәҡдим ителә, ләкин комиссия уны раҫламай. Немец офицерҙар союзы, роман немец офицерҙарын мыҫҡыл итә, тип ҡаршы төшә.
1932 йылда Ремарк Германиянан Швейцарияға китә. 1933 йылда нацистар Ремарктың китаптарын тыя һәм утҡа яҡа. Китаптарҙы яҡҡанда нацист студенттар : « Донъя һуғышы геройҙарын һатҡан ҡағыҙ бысратыусыларға- юҡ! . Йәшәһен йәштәрҙе ысын тарих миҫалында тәрбиәләү! Мин Эрих Мария Ремарктың китаптарын утҡа яғам»,- тип ҡабатлай.[4]
Фашистар , Ремарк француз еврейҙарының вариҫы , уның ысын фамилияһы Крамер икән тигән имеш-мимеш тарата («Ремарк» һүҙенең тиҫкәреһе)[1]. Был «факт» әле лә , бер ниндәй дәлил булмаһа ла, ҡайһы бер биографияларҙа осрай. Яҙыусының Оснабрюккелағы музейынан алынған мәғлүмәттәр буйынса, уның немец католигы булыуына бер кем дә шикләнмәй. Ремаркҡа ҡаршы пропаганда кампанияһы уның фамилияһын немецса яҙылғандағы Remark урынына французса Remarque үҙгәртеүенә бәйле. Ҡайһы берәүҙәр фамилияһын немецсанан французсаға әйләндергән кеше ысын немец була алмай тигәндән сығып уй йөрөтә .
1937 йылда Ремарк актриса Марлен Дитрих менән таныша[5], уларҙың араһында ел-дауыллы, әллә күпме ғазап килтергән роман башлана. Ҡайһы берәүҙәр Дитрихты Ремарктың «Триумфальная арка» романындағы Жоан Маду прототибы тип иҫәпләй.
1939 йылда Ремарк АҠШ-ҡа китә, 1947 йылда был илдең гражданлығын ала.
Уның Германияла ҡалған кесе һеңлеһе Эльфрида Шольц 1943 йылда Гитлерға һәм һуғышҡа ҡаршы һүҙҙәре өсөн яуаплылыҡҡа тарттырыла. Судта ул ғәйепле тип табыла һәм 1943 йылдың 30 декабрендә язалана. Оло апаһы Эрна Ремаркҡа Эльфриданы төрмәлә тотҡан , хөкөм иткән һәм язалаған өсөн иҫәп ҡағыҙы килә : 495 марока 80 пфенниг, уны тейешле иҫәп буйынса ике аҙна эсендә түләргә кәрәк була[6][7]. Шаһиттар раҫлауынса, судья : «Һеҙҙең ағайығыҙ беҙҙән ҡасып өлөгөрҙө, ләкин һеҙ беҙҙән ҡасып ҡотола алмаҫһығыҙ»,- тип әйткән. Һеңлеһенең язаланыуы тураһында Ремарк һуғыштан һуң ғына белә , уға 1952 йылда сыҡҡан «Искра жизни» тигән китабын бағышлай. 25 йылдан һуң Ремарктың һеңлеһе исемен уларҙың тыуған ҡалаһы Оснабрюкелағы бер урамға бирәләр.
1951 йылда Ремарк Чарли Чаплиндың элекке ҡатыны, Голливуд актрисаһы Полетт Годдар менән таныша (1910—1990), ул яҙыусыға Дитрих менән аралары боҙолоуҙы оноторға ярҙам итә, депрессиянан дауалай, Ремарк үҙе әйткәнсә, «уға ыңғай тәьҫир итә». Күңел тыныслығы ҡайтҡас, яҙыусы «Искра жизни» романын яҙып бөтә һәм ижади эшмәкәрлеген ғүмеренең аҙағынаса туҡтатмай.
1957 йылда Ремарк Ютта менән айырылыша, 1958 йылда Полеттҡа өйләнә. Шул уҡ йылда Ремарк Швейцарияға ҡайта, ғүмеренең аҙағынаса Полетт менән шунда йәшәй.
1958 йылда Ремарк үҙенең шундай уҡ исемле романы буйынса төшөрөлгән «Время жить и время умирать» (АҠШ) фильмында бәләкәй генә профессор Польман ролендә уйнай .
Бүләктәре. Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1964 йылда тыуған ҡалаһынан килгән делегация уға миҙал бирә . 1967 йылда, тапшыра Швейцариялағы немец илсеһе уға ФРГ орденын (немец гражданлығын уға барыбер кире ҡайтармайҙар).
1968 йылда яҙыусының 70 йәшенә үҙе йәшәгән Аскона ҡалаһы (Швейцария) уны почётлы граждан тип иғлан итә.
Эрих Мария Ремарк 1970 йылдың 25 сентябрендә, 73-сө йәшендә, Локарно ҡалаһында вафат була. Яҙыусы Тичино кантонының Ронко зыяратында ерләнгән. Полетт Годдар егерме йылдан һуң уның янында ерләнгән.
Ремарк «Юғалған быуын» («потерянное поколение») яҙыусыларына инә. Был беренсе донъя һуғышын үткән «асыулы йәш кешеләр», тәүге китаптарын яҙып, Көнбайыш публикаһын шаңҡыта. Улар араһында,Ремарктан башҡа, Ричард Олдингтон, Джон Дос Пассос, Эрнест Хемингуэй, Фрэнсис Скотт Фицджеральд исемдәре бар.
Библиография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Романдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хыял йорто. («Төштәр мансардаһы») (нем. Die Traumbude) (1920)
- Гэм (нем. Gam) (1924) (1998)
- Горизонттағы станция (нем. Station am Horizont) (1927)
- Көнбайыш фронтта уҙгәрештәр юҡ (нем. Im Westen nichts Neues) (1929)
- Ҡайтыу(нем. Der Weg zurück) (1931)
- Өс дуҫ (нем. Drei Kameraden) (1936)
- Үҙеңдең яҡындарыңды ярат (нем. Liebe Deinen Nächsten) (1941)
- Триумф аркаһы (нем. Arc de Triomphe) (1945)
- Тормош осҡоно (нем. Der Funke Leben) (1952)
- Йәшәргә һәм үлергә ваҡыт (нем. Zeit zu leben und Zeit zu sterben) (1954)
- Ҡара обелиск (нем. Der schwarze Obelisk) (1956)
- Бурысҡа алған ғүмер (нем. Geborgtes Leben) (1959)
- Лиссабондағы тормош (нем. Die Nacht von Lissabon) (1962)
- Ожмахтағы күләгәләр (нем. Schatten im Paradies) ( 1971 йылда баҫылып сыҡҡан, яҙыусы вафат булғандан һуң баҫтырылған, Droemer Knaur нәшриәте тарафынан ҡыҫҡартылып, үҙгәрештәр индерелгән «Вәғәҙә ителгән ожмах ере» романының версияһы)
- Вәғәҙә ителгән ожмах ере (нем. Das gelobte Land) (1998 йылда. яҙыусы вафат булғандан һуң баҫтырылған, яҙылып бөтмәй ҡалған романы).
Хикәйәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыйынтыҡ.Аннетаның мөхәббәт тарихы [Ein militanter Pazifist]:
- Дошман [Der Feind] (1930—1931)
- Верден янындағы тынлыҡ [Schweigen um Verdun] (1930)
- Карл Брегер Флериҙа [Karl Broeger in Fleury] (1930)
- Йозефтың ҡатыны [Josefs Frau] (1931)
- Аннетаның мөхәббәт тарихы [Die Geschichte von Annettes Liebe] (1931)
- Иоганн Бартоктың сәйер яҙмышы [Das seltsame Schicksal des Johann Bartok] (1931)
Башҡалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Һуңғы акт (нем. Der letzte Akt) (1955), пьеса
- Һуңғы туҡталыш(нем. Die letzte Station) (1956), киносценарий
- Уяу булығыҙ!!!(нем. Seid wachsam!!) (1956)
- Яҙыу өҫтәле артындағы эпизодтар (нем. Das unbekannte Werk) (1998)
- Мине яратам тип, әйтсе миңә... (нем. Sag mir, dass du mich liebst...) (2001)
Факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Бер үлем — трагедия, мең үлем — статистика», «Чёрный обелиск» хикәйәнән.
- "Көтөлмәгәнлек тик яҡшы әҙәбиәттә булмай, ә Тормош мәғәнәһеҙ ваҡиғалар менән тулы." Ремарк Эрих Мария, Триумф аркаһы (1945)[8].
- Ғәжәп, кеше сәйәхәттә күп уйлаһа, әйләнеп ҡайтһа аҙ уйлай[9]. Ремарк Эрих Мария, Триумф аркаһы (1945).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Erich Maria Remarque Short Biography by Date (инг.)
- ↑ Рут Мартон. Э. М. Ремарк: «Береги себя, мой ангел» [=Mein Freund Boni; 1993] / пер. А. Анваера. — М.: Арт-Флекс, 2001. — С. 66-7 (гл. III).
- ↑ Remarque Obituary (инг.)
- ↑ Гусейнов, Гасан «Крепите заботу о языке — величайшем сокровище нашего народа!» по следам майских призывов партайгеноссе Геббельса. Deutsche Welle (2001-05-15). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 15 май 2010 тикшерелгән.
- ↑ Эрих Мария Ремарк — Марлен Дитрих: Даты и Встречи.
- ↑ Литературная газета. — 12 мая 1971
- ↑ Указано в одном из американских некрологов Ремарка (Рут Мартон. Там же. — С. 82 (гл. IV))
- ↑ Случайностей нет только в хорошей литературе, в жизни же они бывают на каждом шагу, и притом - преглупые.
- ↑ Странно, как много думает человек, когда он в пути. И как мало, когда возвратился.
- Эрих Мария Ремарк: жизнь и творчество
- Эрих Мария Ремарк
- Письма к Марлен Дитрих. «Скажи мне, что ты меня любишь…»


text:
Һаҙ сәпсәүе
Һаҙ сәпсәүе, сыйырсыҡтан ҙурыраҡ (поручейник)(лат. Tringa stagnatilis)
Бер аҙ һаралйынға оҡшаған һаҙ ҡошо. һырты көрәнһыу һоро. Яурындарына ҡарай эреләнә барған ҡара таптар менән ҡапланған. Ҡойроғоноң өҫ яғы, төбө һәм кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Муйыны, тү¬ше, ҡабырғалары ваҡ ҡына көрәнһыу төртөктәр менән сыбарланған, ҡойроғонда ла арҡыры һыҙыҡтар бар. Ҡанатының оҙон ҡауырһындары ҡара-көрән. Суҡышы ҡара, аяҡтары йәшкелт, һаралйындан оҙон аяҡтары һәм са¬ғыуыраҡ төҫө менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «тлү-тлү-тлү».
Йылға һәм күлдәрҙең батҡыллы, түңгәкле ярҙарында, һаҙлыҡтарҙа йәшәй, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Түңгәктәрҙә оя¬лай. Ҡара-көрән таплы 3—4 бөртөк һарғылт ҡабыҡлы йомортҡаһы була.


text:
Республикала экология өлкәһендә иң яҡшы ғилми хеҙмәткә конкурс иғлан ителде
Башҡортостандың Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы иң яҡшы ғилми хеҙмәткә конурс иғлан итте. Бәйгелә республиканың урта махсус һәм юғары уҡыу йорттарында белем алған студенттар һәм аспиранттар ҡатнаша ала.
Конкурс эштәре 2013 йылдың 15 октябренә тиклем ҡабул ителә.
Жюри составына тәбиғәтте һаҡлау ведомстволары, Рәсәй йәш ғалимдар союзының төбәк бүлексәһе, төбәктең Мәғариф министрлығы вәкилдәре инә.
Бәйге тураһында тулыраҡ мәғлүмәт БР Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының рәсми сайтында урынлаштырылған.


text:
Башҡортостанда тулайым ауыл хужалығы продукцияһын етештереүҙә фермерҙарҙың өлөшө үҫәФото: Андрей Старостин
Башҡортостанда тулайым ауыл хужалығы продукцияһын етештереүҙә фермерҙарҙың өлөшө үҫә
Башҡортостанда тулайым ауыл хужалығы продукцияһын етештереүҙә фермерҙарҙың өлөшө үҫәФото: Андрей Старостин
Башҡортостанда Ауыл хужалығы тауарҙары етештереүселәр союзының Республика съезы үтте. Унда район крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары ассоциациялары рәйестәре, ауыл хужалығы тауарҙары етештереүселәр союзы ағзалары, республика министрлыҡтары һәм ведомстволары, район хакимиәте, кредит ойошмалары һәм башҡа учреждение вәкилдәре ҡатнашты. Дөйөм алғанда, 700 кеше. Съезд эшендә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов ҡатнашты.
— Беҙҙең ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре, ауыл хужалығы йәмғиәттең нигеҙе булып тора. Мин йыш ҡына беҙҙең инициативалы фермерҙарҙы миҫалға ҡуям. Былтыр республика фермер хужалыҡтары 2012 йылдың етештереү күрһәткестәрен сиреккә яҡшыртты. Бик яҡшы темп алынған. Эре ауыл хужалығы предприятиелары бындай үҫеш менән маҡтана алмай. Иң юғары үҫеш темптарын нәҡ бәләкәй бизнес бирә: иҡтисатыбыҙҙың үҙенсәлекле һәм хәрәкәтсән авангарды, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов, съезда ҡатнашып. — Бөгөн беҙ инициативалы ауыл хеҙмәтсәндәренә ярҙам итеү өсөн реаль саралар күрәбеҙ. Фермерҙар хәрәкәте үҫешенә ставкалар ҡуябыҙ. Дөйөм алғанда, ауылдағы эшҡыуарлыҡҡа.
Төбәк тулайым продукцияһының дөйөм күләмендә фермерҙарҙың өлөшө былтыр һигеҙ процент тәшкил итте. Айырыуса уңышҡа үҫемлекселектә өлгәшеп булды. Шул уҡ ваҡытта бөгөн төбәктә етештерелгән игендең һәм көнбағыш орлоғоның дүрттән бер өлөшө, шәкәр сөгөлдөрөнөң 14 проценты крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары өлөшөнә тура килә.
— Мал һәм ҡош итен етештереүҙә өлөшө әҙерәк – ете процент самаһы; һөттә – биш проценттан саҡ ҡына күберәк. Әлегә фермерҙар йәшелсәселек продукцияһын аҙ етештерә – өс процентлап. Дөрөҫөн әйткәндә, бында билдәле бер алға китештәр бар һәм был һандар, һис шикһеҙ, үҫәсәк, — тигән ышаныс белдерҙе Президент.
2013 йылда фермер хужалыҡтарына ярҙам 1 миллиард һум самаһы тәшкил итте. Ул 2012 йылда дәүләт күрһәткән ярҙамдан сиреккә күберәк.
Икенсе йыл Башҡортостанда яңы эш башлаусы фермерҙарға, ғаилә малсылыҡ фермаларын үҫтереүгә ярҙам итеү буйынса программалар эшләй. 200-ҙән ашыу фермер 1,5-тән алып 10 миллионға тиклем грант алды. Шунлыҡтан дөйөм 350 миллион һумға мал, техника, малсылыҡ ҡорамалдарын алып булды.
Съезда билдәләүҙәренсә, традицион йүнәлештәр менән бер рәттән фермерҙар шулай уҡ ҡиммәт тиреле йәнлектәр үрсетеү, йыл әйләнәһенә сәскәләр һәм бәшмәктәр үҫтереү менән шөғөлләнә ала. Өҫтәүенә айырыуса иғтибарҙы баҡсасылыҡҡа бүлергә кәрәк. Төбәктә тауар производстволары, емеш-йәшелсә продукцияһын эшкәртеү буйынса цехтар ҡорорға кәрәк һәм, шул уҡ ваҡытта, урындағы сеймалда эшләргә кәрәк, ә ситтән килтерелгәндә түгел. Бының өсөн бөтә мөмкинлектәр ҙә бар.
Ауыл хужалығы продукцияһын һатыу буйынса Республика күмәртә-бүлгес үҙәген төҙөүгә шулай уҡ ҙур роль бүленә. Уның булыуынан бөтәһе лә отасаҡ: ауыл халҡы үҙ продукцияһын һатыу проблемаһын хәл итә, ә һатып алыусылар уны ҡулайлы хаҡтар буйынса һатып ала аласаҡ.
Фермерҙар съезында Башҡортостандың ауыл хужалығы министры Николай Коваленко хәбәр итеүенсә, БР Сауҙа һәм ҡулланыусыларҙың хоҡуҡтарын яҡлау буйынса дәүләт комитеты менән берлектә бындай күмәртә үҙәк өсөн хәҙер инвестор эҙләү эше бара.
Бынан тыш, Республика фермерҙар порталын төҙөү тәҡдиме сыҡты, унда белешмә формаһында төрлө мәғлүмәт алыу мөмкинлегенән тыш, үҙ продукцияһына һатып алыусы табып буласаҡ. Бының өсөн ни бары хужалыҡ тураһында бушлай бит-визитка эшләргә генә кәрәк.
Асылда, был портал фермерҙарға үҙҙәренең продукцияһын баҙарҙа алға этәреү өсөн яҡшы инструмент булыуы ихтимал.
Тап ошондай маҡсатты – баҙарҙа урындағы тауарҙы алға этәреүҙе – хәҙер ғәмәлгә ашырылған «Башҡортостан продукты» проекты ҡарай. Әлеге ваҡытта был берҙән-бер бренд менән 80 тирәһе тауар етештереүсе берләштерелгән, уларҙың тик 10 проценты – фермерҙар. Башҡортостан Президенты фермерҙар берләшмәһен был республика проектында әүҙемерәк ҡатнашырға саҡырҙы.


text:
Рөстәм Хәмитов БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы коллегияһында сығыш яһаныФото: Олег Яровиков
Рөстәм Хәмитов БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы коллегияһында сығыш яһаны
Рөстәм Хәмитов БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы коллегияһында сығыш яһаныФото: Олег Яровиков
Республиканың Һаулыҡ һаҡлау министрлығы кесе йома, 20 февралдә, коллегияның киңәйтелгән ултырышында уҙған йылдағы һаулыҡ һаҡлау идаралығы һәм учреждениелары органдары эшмәкәрлегенә йомғаҡ яһаны. Коллегия эшендә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов ҡатнашты.
— Һаулыҡ – төп нигеҙле йәшәү ҡиммәте, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов, Һаулыҡ һаҡлау министрлығы коллегияһы ултырышында ҡатнашыусылар алдында сығыш яһап. — Кешеләр һаулығы мәсьәләләре нисек һөҙөмтәле хәл итеүҙән һәм һаулыҡ һаҡлау системаһы нисек көйлө эшләүҙән беҙҙең киләсәк тора.
Республикала бишенсе йыл рәттән халыҡтың тәбиғи үҫеше һаҡланып килә. Тыуым үткән йылдар күрһәткестәрен тотороҡло арта. 2013 йылда 60 меңләп бала тыуған. Балалар үлеме иҫәбе буйынса ла уртаса Рәсәй кимәләнен түбәнерәк. Әммә халыҡтың дөйөм үлеме юғары булып ҡала – йылына 54 мең кеше.
— 90 йылдарҙа республика йәшәү оҙонлоғо буйынса лидер ине, хәҙер беҙ Рәсәйҙә 7-8 урындарҙа. Шуға ҡарамаҫтан, дөйөм йәшәү оҙонлоғоноң күрһәткесе бер йылға үҫкән, — тине Рөстәм Хәмитов.
Республика Президенты медиктар алдында иғтибар һәм хәл итеүҙе талап иткән бер төркөм мөһим маҡсатты билдәләне. Тәү сиратта ул ҡан әйләнеше системаһы ауырыуҙарынан үлемде кәметеү. Былтырғы йомғаҡтар буйынса һәр өсөнсө кеше быға оҡшаш ауырыуҙарҙан яфалана. 2012 йыл менән сағыштырғанда сирләгәндәрҙең иҫәбе бер процентҡа үҫкән. Тағы ла бер проблема – суицидтар. Яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, көн һайын республикала 3-4 кеше үҙ-үҙенә ҡул һала.
Рөстәм Хәмитов үҫмерҙәр араһында үҙ-үҙҙәрен үлтереүселәр һанының үҫеүенә айырыуса иғтибар итте.
— Белгестәр әҙерләргә, терапия үҙәктәре асырға кәрәк. Сөнки юғары тыуым тулҡыны артынан үлемдәр иҫәбенең артыуы килә. Демография мәсьәләһе – иң мөһимдәрҙең береһе, — тип билдәләне Президент.
Элеккесә медицина кадрҙарына ихтыяж ауылдарҙағы кеүек, ҡалаларҙа ла һаҡлана.
— Беҙ был проблема тураһында даими һөйләйбеҙ, әммә етди алға китеүҙәр был мәсьәләлә әлегә юҡ. Йыл һайын медицина университетын 700 кеше тамамлай. Маҡсатлы юллама менән уҡырған ингән — сығарылыш студенттарының 15 проценты райондарға ҡайтмай. Уйлауымса, был һан бик ныҡ кәметелгән, — тип проблемаға баҫым яһаны Рөстәм Хәмитов. — Муниципалитеттар кимәлендә медицина кадрҙарын ауылға йәлеп итеү өсөн комплекслы саралар булдырырға кәрәк.
Республика халҡы өсөн шифахана-курорт хеҙмәттәренең арзан булыуы яҡшыны теләп ҡала.
— Эшләп килгән туғыҙ шифаханала йылына бер мең тирәһе кеше ял итә, шул уҡ ваҡытта Башҡортостан һаулыҡ йорттарында табыш кимәле уртаса күрһәткестәрҙән юғары булғандар ғына дауалана ала. Һәм йыш ҡына шифаханаларҙа хеҙмәттәр күрһәтеү шарттары уларҙың хаҡына тап килмәй, — тип Башҡортостан шифаханалары ресурстарын һөҙөмтәһеҙ тотоноуға иғтибар итте республика башлығы.
2013 йылға йомғаҡтар менән Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау министры Георгий Шебаев сығыш яһаны. Медицина ведомствоһы етәксеһе республикала уҙғарылған диспансеризацияның йомғаҡтарын килтерҙе. Беренсе этапта 650 мең тирәһе кеше медицина тикшереүе үткән, ул халыҡтың 16 процентын тәшкил итә. Рөстәм Хәмитов үткән йылдар диспансеризацияларында ябай тонометрҙар ярҙамында табиптар ҡайһы берҙә ауыр сирҙәрҙе асыҡлағандарын иҫкә алды.
— 21 быуатта беҙҙең иң юғары технологиялар һәм медицина ҡорамалдары булып бындай юғары үлем күрһәткестәренә һәм сирҙәр иҫәбенең артыуына эйә булыу оят, — тине республика башлығы.
Башҡортостан Президенты медицина йәмғиәтен үҙ көстәрен тупларға һәм уны хеҙмәтләндереү сифатына, медицина ярҙамы күрһәтеү кимәленә һәм республиканың һәр кешеһе менән эш итеүгә йүнәлтергә саҡырҙы.
— Һеҙҙән башҡа кем, кешене, ауырыуҙарҙан дауаланыу теләге менән шарлатандар буйһоноуында бармай, ә үҙенең һаулығы тураһында үҙаллы ҡайғыртырға өйрәтәсәк.
Рөстәм Хәмитов һаулыҡ һаҡлау системаһының бөтә структураларында эште көйгә һалыу, муниципалитеттар, шәхси инвесторҙар ресурстарын йәлеп итеү, медицина туризмын ойоштороу кәрәклеген билдәләне.
Республика Президенты төбәктә берҙәм хоспис хеҙмәтен булдырыу һәм был йүнәлештә белгестәр әҙерләү зарурлығына иғтибар итте. Бындай ярҙамға Башҡортостанда биш меңләп кеше мохтаж.
Сара аҙағында Рөстәм Хәмитов иң яҡшы һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәрҙәренә юғары дәүләт наградаларын тапшырҙы. «Башҡортостан Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденына БР һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары Александр Афанасьев лайыҡ булды.


text:
Башҡортостан Президенты 2014 йылда «Һабантуй» халыҡ байрамын үткәреү тураһындағы указға ҡул ҡуйҙы Фото: Олег Яровиков
Башҡортостан Президенты 2014 йылда «Һабантуй» халыҡ байрамын үткәреү тураһындағы указға ҡул ҡуйҙы
Башҡортостан Президенты 2014 йылда «Һабантуй» халыҡ байрамын үткәреү тураһындағы указға ҡул ҡуйҙы Фото: Олег Яровиков
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов 2014 йылда республикала «Һабантуй» халыҡ байрамын үткәреү тураһындағы указға ҡул ҡуйҙы, тип хәбәр иттеләр төбәк башлығынң матбуғат хеҙмәтенән.
Документҡа ярашлы, БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫарҙары Эрнст Исаевҡа һәм Лилиә Ғүмәроваға район һәм ҡала хакимиәттәре менән берлектә байрамды ойоштороуҙы тәьмин итергә ҡушылды.
Башҡортостандың Һаулыҡ һаҡлау министрлығына байрам үткәреү урындарында медицина персоналының дежурға сығыуын ойошторорға ҡушылды.
БР буйынса Эске эштәр министрлығы менән Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының БР буйынса Баш идаралығына йәмәғәт тәртибен һаҡлауҙы, юл хәрәкәте хәүефһеҙлеген тәьмин итергә һәм байрам сараларында янғын хәүефһеҙлеге сараларын күрергә кәңәш ителде.


text:
Башҡортостандың юғары уҡыу йорттары студенттарҙы ҡабул итеү тураһында бойороҡ сығарҙы Фото: Олег Яровиков
Башҡортостандың юғары уҡыу йорттары студенттарҙы ҡабул итеү тураһында бойороҡ сығарҙы
Башҡортостандың юғары уҡыу йорттары студенттарҙы ҡабул итеү тураһында бойороҡ сығарҙы Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 5 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Шишәмбе, 4 августа, Башҡортостандың юғары уҡыу йорттары мәғлүмәт стендтарында һәм сайттарҙа беренсе этаптағы студенттарҙы ҡабул итеү тураһында бойороҡ сығарҙы. Яңы регламентҡа ярашлы, быйыл уҡырға инеүселәрҙең проценты ҡәтғи билдәләнгән. Тәүге этапта вуз абитуриенттарҙың — 80, икенсеһендә ҡалған 20 процентын ҡабул итә ала. Беренсе этапҡа эләкмәгән абитуриенттарға 6 авгусҡаса документтарының төп нөсхәләрен тапшырып өлгөрөргә кәрәк.
Быйыл Өфө дәүләт авиация техник университетында бакалавриат, белгеслек һәм магистратура йүнәлештәре буйынса белем аласаҡ студенттар өсөн 1820 һәм 730 урын бүленгән. Бюджет урындарына өс меңдән ашыу мәктәп тамамлаусы уҡырға инәсәк.
Беренсе курс студенттары араһында уҡыусыларҙың олимпиадаһында еңеүселәр һәм призлы урын алыусылар бар, тип асыҡлыҡ индерҙеләр Өфө дәүләт авиация техник университетының матбуғат үҙәгендә. Маҡсатлы йүнәлтмә буйынса 363 абитуриент ҡабул ителгән. Иң юғары балл (294) «Ғәмәли математика һәм информатика» йүнәлешендә теркәлгән. Ғаризалар буйынса уртаса конкурс — бер урынға биш кеше. «Электр энергетикаһы һәм электр техникаһы» йүнәлешендә иһә бер урынға 51 абитуриент дәғүә иткән.
Өфө дәүләт авиация техник университеты «ир-егеттәрҙең» уҡыу йорто булып ҡала: уҡырға инеүселәрҙең 70 проценттан ашыуы — егеттәр. Шуларҙың 125-е Хәрби-техник белем биреү институтының Хәрби уҡыу үҙәгендә белем аласаҡ.
Йола буйынса, ҡабул итеү тураһында бойороҡҡа Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры Николай Криони ҡул ҡуйҙы. Өфөнөң 56-сы мәктәбен тамамлаусы Диана Хәйруллина университеттың логотибы төшөрөлгән «бәхетле» ручкаға эйә булды.
Тантаналы саранан һуң университет майҙанында өлкән курс студенттары рәсми булмаған аралашыу ойошторҙо.


text:
Башҡортостанда пенсия ваҡытынан алда таратыла башланы Фото: Олег Яровиков
Башҡортостанда пенсия ваҡытынан алда таратыла башланы
Башҡортостанда пенсия ваҡытынан алда таратыла башланы Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 7 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Рәсәй көнөн байрам итеүгә бәйле республикала июнь айы өсөн пенсия һәм башҡа социаль түләүҙәр ваҡытынан алда таратыла башланы. Был хаҡта Рәсәй Пенсия фонды Башҡортостан бүлексәһенең матбуғат хеҙмәте хәбәр итә.
Ял һәм байрам көндәре өсөн пенсия 8, 9, 10 һәм 11 июндә, 14-нән иһә билдәләнгән график буйынса бирелә. Пенсия таратыуҙың аныҡ даталары май айы квитанцияларында ла күрһәтелгән.
Пенсия фондында билдәләүҙәренсә, банкта пенсия һәм башҡа социаль түләүҙәр алыусыларға аҡса 12 һәм 13 июнь өсөн 10-да күсерелә.


text:
Фото:
Республикала балалар өсөн Сәләмәтлек үҙәктәре барлыҡҡа киләсәк
Фото:
2010 йылда сәләмәт йәшәү рәүешен формалаштырыуға йүнәлтелгән сараларҙы ғәмәлгә ашырыу сиктәрендә Башҡортостанда балалар өсөн сәләмәтлек үҙәктәре ойоштороласаҡ. «Башинформ» агентлығына БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, федераль бюджеттан был маҡсатҡа 11,72 миллион һум аҡса бүлеү ҡаралған.
2009 йылда республикала 55720 бала яҡты донъяға килгән — 2008 йылға ҡарағанда 9987-гә күберәк. Аборттар һаны кәмегән. Әгәр 2008 йылда бала табыу йәшендәге 1000 ҡатын-ҡыҙға 26,2% аборт тура килһә, 2009 йылда был һан 24,2 процентҡа төшкән. Күп осраҡта бындай тенденция 63 ғаилә планлаштырыу учреждениеһы эшмәкәрлеге арҡаһында күҙәтелә. Матбуғат хеҙмәтенән билдәләүҙәренсә, психолог консультацияһы һәр һигеҙенсе йөклө ҡатындың балаһын һаҡлап ҡалырға мөмкинлек бирә.
2007 йылдан алып республикала «Хәүеф төркөмөндәге ауырлы ҡатындарҙың мониторингы» интернет-системаһы эшләп килә. Республиканың ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһында иҫәптә торған йөклө ҡатындарҙы интернет-программаға ылыҡтырыу 2009 йылда 97 процентҡа еткән.


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Һаулыҡ һаҡлау » Варикоздан файҙалы дарыу
Варикоздан файҙалы дарыу
200 мл зәйтүн майы, 100 г бал ҡорто балауыҙы, 100 г ылыҫлы ағас (ҡарағай, шыршы, кедр һ.б.) сайыры алырға. Сайыр ҡоро булһа, уны он хәленә килгәнсе онтарға. Барыһын бергә кәстрүлгә һалып, 10 минут бешерергә. Һуңынан ике ҡалаҡ бал өҫтәп, тағы 10 минут болғата-болғата бешерергә. Тағы 1 – 2 г прополис өҫтәп, тағы 10 минут ҡайнатырға. Туҡтауһыҙ болғатып торорға онотмағыҙ.
Уттан алғас, һыуытырға һәм быяла банкаға ҡойоп, һыуытҡыста һаҡларға. Ошо май менән аяҡтың тамырҙары бүртеп торған урындарын яҡшы итеп ыуырға. Зәйтүн майы булмаһа, уны сусҡаның эс майы йәки яңы ғына бешелгән һәм тоҙланмаған һыйыр майы менән алмаштырырға мөмкин.
Рәмилә.
Ишембай районы.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text: Йәйге каникулда барлыҡ уҡыусылар ҙа ял итеп ятырға теләмәй. Үҫмерҙәр араһында ваҡытлыса эш эҙләүселәр күп. Халыҡты эш менән тәьмин итеү үҙәге былтыр 5 мең уҡыусыны йәйгелеккә эшле иткән. Быйыл да шул сама үҫмер хеҙмәт урынлы булыр, тип күҙаллана. Рәсми эшкә урынлашҡан уҡыусыларға дәүләт, мәшғүллек үҙәктәре аша айына 1 мең ярым түләнә. Башҡаһы эш биреүсенән тора. Эш хаҡы минималь күләмдән кәм булмаҫҡа тейеш. Хеҙмәт кодексына ярашлы, 14 – 16 йәшлектәргә эш көнө – 5 сәғәттән, 16 – 18 йәшлектәргә 7 сәғәт билдәләнгән.