text:
Башҡортостанда «АгроКомплекс-2014» халыҡ-ара махсус күргәҙмә үтәсәк
11-14 мартта Башҡортостандың баш ҡалаһында XXIV «АгроКомплекс» халыҡ-ара махсус күргәҙмәһе үтә.
Рәсәй Сауҙа-сәнәғәт палатаһы ярҙамында уҙғарылған республикалағы берҙән-бер агросәнәғәт күргәҙмәһе һәм төбәк проекттары араһында иң ҙур ауыл хужалығы форумы ойоштороусылары булып Башҡортостан күргәҙмә компанияһы һәм БР Ауыл хужалығы министрлығы сығыш яһай.
Сараны ойоштороусылар хәбәр итеүенсә, «АгроКомплекс-2014» экспозицияһында Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән, БДБ илдәренән, Көнсығыш һәм Көнбайыш Европа, Көнбайыш Азия илдәренән 250-нән ашыу предприятие ҡатнаша. Экспозицияның дөйөм майҙаны 10 мең квадрат метр тәшкил итәсәк.
Өфөләге «ВДНХ-Экспо» күргәҙмә комплексының асыҡ майҙансыҡтарында һәм павильондарында ауыл хужалығы техникаһы; аҙыҡ-түлек сәнәғәте, малсылыҡ, эшкәртеү һәм төрөү өсөн ҡорамалдар экспозицияһы киң ойоштороласаҡ, шулай уҡ «Үҫемлекселек» һәм «Ветеринария» экспозициялары.
«АгроКомплекс»тың традицион бүлектәренән тыш, быйылғы күргәҙмәгә Башҡортостан дәүләт сәйәсәтенең өҫтөнлөклө йүнәлештәренә тап килгән бүлектәр индерелгән. Улар араһында – «Итле малсылыҡты үҫтереү» һәм «Һөтсөлөк малсылығын үҫтереү һәм һөт етештереүҙе арттырыу. 500 һөтсөлөк-тауар фермаһын комплекслы яңыртыу» республика маҡсатлы программалары.
БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтендә билдәләүҙәренсә, «Агросәнәғәт комплексының инновацион үҫеш перспективалары» халыҡ-ара ғилми-ғәмәли конференцияһы «АгроКомплекс-2014» эшлекле программаның төп ваҡиғаһы буласаҡ.
Бынан тыш, өлкә белгестәре өсөн конференциялар, «түңәрәк өҫтәл» ултырыштары һәм семинарҙар форматында 15-ләгән сара планлаштырылған.
Тулыраҡ мәғлүмәтте күргәҙмәнең сайтында алырға була.


c: text/html

text:
Ребусы представлены как книжка-для учителей начальных классов и родных языков (башкирский язык).
Ребусы составлены силами учащихся 6 класса.
Дети участвовали на научно-исследовательской конференцииРебустар æçрèтле йомаâтар рèçешендè 15 быуатта Францияла барлыââа килгèндèр. Ребус латин æçáенèн барлыââа килгèн.
Француздар латин мèâèлен âыåâартâандар,»»»Non verbis sed rebus» (Æçááèр менèн тçгел, è æçрèттèр менèн) æèм мèâèлдеã æуãàы æçáен –- ребус æçáен генè âалдырàандар. 16-сы быуат башында ребустар Германия,Англия,Италияла тарала.
Быàа 1582 йылда француз Этьен Табуро тäáäгèн ребустар йыйылмаæы ла йоàонто яæаàандыр.
Шулай áа тик Францияла àына кешелèр генè æçрèтле йомаâтарáы сисергè яратâандар, башâа илдèрáè бик çк âыáыâæынып бармаàандар.
Муниципаль дäйäм урта белем биреç бюджет учреждениеæы
“Fафури районы Имèндèш урта мèктèбе”
Ребустар
6 класс уâыусыæы Ишмäхèмèтова Алинаныã
эше.
Етèксеæе: башâорт теле æèм èáèбиèте
уâытыусыæы Р.F Мèхмçтова.
Имèндèш ауылы,2012
Йäкмèткеæе
Инеш æçá
I.Ребустар
а) исемдèр
б) яãàыáлыâ исемдèр
в) âылымдар
г)мèâèлдèр
2. Йомàаâлау
3.Әáèбиèт
Тикшеренеç эше – беá ребустарáы сисè æèм тäáäй белеç уâыуàа ыãàай тèьåир итè тип уйлайбыá,
сäнки тäрлä темаларàа âараàан ребустарáы,шарадаларáы сискèндè уйлау , фекер йäрäтäç
эшмèкèрлеге çåешè
Эшебеááеã маâсаты:
- ребустар тураæындаàы белемдèребеááе арттырыу;
- âаàиáèлèрáе белеп, уларáы сисè белергè äйрèнеç;
-ребустар тäáäргè äйрèнеç;
- ребустар тураæында èáèбиèт менèн âыáыâæыныу
Инеш æçá
Ребус- æçááèр урынына тäрлä-тäрлä æçрèттèр æèм шартлы билдèлèр булàан башватâыс,серле яáыу ул.
Ребустар æçрèтле йомаâтар рèçешендè 15 быуатта Францияла барлыââа килгèндèр.
Ребус латин æçáенèн барлыââа килгèн. Француздар латин мèâèлен âыåâартâандар,»» «»» «Non verbis sed rebus» (Æçááèр менèн тçгел, è æçрèттèр менèн) æèм мèâèлдеã æуãàы æçáен –- ребус æçáен генè âалдырàандар.
16-сы быуат башында ребустар Германия,Англия,Италияла тарала.Быàа 1582 йылда француз Этьен Табуро тäáäгèн ребустар йыйылмаæы ла йоàонто яæаàандыр.
Шулай áа тик Францияла àына кешелèр генè æçрèтле йомаâтарáы сисергè яратâандар, башâа илдèрáè бик çк âыáыâæынып бармаàандар.
Ә Рèсèйгè ребустар тик 19-сы быуат уртаæында àына килеп етè. Беренсе тапâыр предметтарáа,хèрефтèрáè,æçрèттèрáè йèшеренгèн æçááèр 1845 йылда «"Иллюстрация " тигèн журналда кçренè. "Нива" журналында рèссам Волков тарафынан эшлèнгèн ребустар бик популяр була. Ололар æèм бèлèкèйáèр был шäàäл менèн шул тиклем âыáыâæыналар, æуãынан ребустарáы сисеç àаилè уйынына èçерелè.
1881 йылда Рèсèйáè "Ребус " исемле журнал сыàа башлай. Был журналда башватâыстарáан тыш балалар тèрбиèлèç,психология, донъя яãылыâтары баåыла.
Йомаâтарáы,ребустарáы,шарадаларáы дäрäå сисеçселèр áур булмаàан аâсалата премия менн бçлèклèнгèндèр. Был журнал бик популяр була æèм 20 йыл сыàа.
Ребустарáы сисеç ,йèàни унда яáылàан æçááèрáе уâыу äсäн уны тäáäç âаàиáèлèрен тäшäнäп алырàа кèрèк.
1.Æçрèттèрáè бирелгèн предметтарáыã исемдèрен тäп килештè уâырàа кèрèк.Әгèр предмет киреæенсè тора икèн,ул æçááе киреæенсè уâырàа кèрèк.
Мèåèлèн, йäк- кäй.
2.Әгèр æçááеã алдынан йèки артынан бер йèки бер нисè äтäр âуйылæа,æçááèн шунса хèрефте алып ташларàа кèрèк.Мèåèлèн, бçрек æèм йоáаâ æçрèттèре. Берèр хèрефте алып ташлаæаâ, бçре,оáаâ æçááèре килеп сыàа.
3.Æçрèт эргæендè хèреф яáылып та æыáылàан булæа, ул уâылмай
4.Йыш âына æçááеã âайæылыр бер хèрефен икенсе хèреф менèн алыштырырàа кèрèк була.Был ваâытта æçрèттеã эргèæенè ике хèреф яáылып, улар араæында тигеáлек билдèæе âуйыла. кçá-æçá
5. Æандар менèн дè ребустар тäáäргè мäмкин. 5ек,100è
Æçá тäркäмдèре.Исемдèр
ай Б=Х
Һ2 6н т10
к3өк 5мәт 5ек
7м м10дир
м10са к3
к=æ 5=ш
äк äм
100, + к æ10ар
,,,90 с
Âылым
Һ2рә 1ләшеү
40а 40ты 100è к
к тè èтè
â10а ф=к à
5=ш è ый
Яãàыáлыâ исемдèр
â = ч , ,
,, ж
,, ф ,, и
,,, ,,
Аâыллы æçрèттèр.Мèâèлдèр.
Æçрèттèрáеã исемдèрен дäрäå èйтеп,æан кçрæèткèн хèрефтèрáèн бер аâыллы æçááе (èйтемде) уâырæыàыá
1 5 3 3 1 3 5 3 4 2
3 3 4 2
4 1 4 3
Аáашâан хèрефтèр
ЛЫÂÁЫ, ÂА, ККY, ОÆРО, ШӘЛЙЕ, ААРÂ, ЫÆАР, ЛА
Æеáгè был æçááèр аãлашыламы?
Юâтыр, сäнки унда хèрефтèр аáашâандар. Уларáы çá урындарына
âуйæаàыá, тäрлä тäåтèр табырæыàыá.
Ошо ребустарáы сисæèгеá,башâорт халыâ èйтемендèрен уâырæыàыá
Ты ,, 7,8 __ á ,,, ,,
Я,,-х,,л ,,,
4=А, Б ,,
à ,
2,1,3,4,5
Т=Æ БА
К-Х
Т Ы
1 40 æаã, 2не ``` т
Башватâысты дäрäå сисæèгеá,бер мèâèл уâырæыàыá.Асâысы – - алфавитта.
30 1 16 37 15 26 1 23 6 27 25 2 27
16 31 1, 12 16 6 8 19 14 21 24 21 26 20 24 2 27 16 1.
Дäрäå сисæèгеá,йылы яââа осâан âоштарáыã исемдèрен табырæыàыá
1.æ=с 1,2,4 2. ,,, с
3.Т ,3,2 ,,
4. ш=â б=л С
5. ,Ы=О 6. Р-Á
` `
т=к
2,3,4,1
к п
а а а а а а а а а а
а а а а а а а а а а
а а а а а а а а а а
а а а а а а а а а а
``` ``
``
5, 4, 3, 2
Йомàаâлау.
Ребус тäáäçáеã бäтè алымдары ла кçрæèтелмèне æèм улай эшлèçáеã кèрèге лè юâтыр. Сäнки осраàан æайын æèр ребусты сисеп, аáаâ çáеã дè уларáы тäáäп âарамай тороп, ребустарáыã бäт серáèренè лè тäшäнäп алыуы мäмкин тçгел.
Тикшеренеç эше беááе уйларàа, иàтибарлы , кçáèтеçсèн булырàа äйрèтте.
Был âулланманы башланàыс кластарáа,башâорт теле дèрестèрендè âулланырàа мäмкин.
Âулланылàан èáèбиèт:
Мèктèп æèм àаилè календарáары.
" Йèншишмè " гаáетаæы
3.Баæауетдинова М.И.,Баæауетдинова Н.М.,Йèàèфèрова Г.Н.Интеллектуаль уйындар
Просмотров: 51 Скачиваний: 20
Если Вы являетесь автором этой работы и хотите отредактировать, либо удалить ее с сайта - свяжитесь, пожалуйста, с нами.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Леопольд II (Изге Рим империяһы императоры)
Леопольд II (нем. Leopold II.; (Петер Леопольд Иосиф Антон Иоахим Пий Готтар) (5 май 17475 май 1747, Вена — 1 март 1792, шунда уҡ) — Германия короле (Рим короле) 1790 йылдан алып, германдар миллетенең Изге Рим империяһы императоры итеп 1790 йылдың 30 сентябрендә һайлана, Франц I һәм Мария Терезияның өсөнсө улы.
Венала тыуа. Икенсе улы Карл үлгәндән һуң, атаһы уны Тоскана тәхетенә вариҫ итеп билдәләй һәм атаһының 1765 йылдың 18 авгусында вафатынан һуң ул Петр Леопольд I (Пьетро Леопольд I) исеме аҫтында Тоскана менән идара итә башлай. Башта императрицаның ышаныслы кешеләре маркиза Ботта һәм граф Розенберг етәкселегендә, һуңынан үҙаллы идара итә, либераль, әммә эҙмә — эҙлекле реформалар үткәрә. Уның етәкселегендә 1786 йылдың 30 ноябрендә Тоскана донъяла беренсе дәүләт булып үлем язаһын юҡҡа сығара. 1790 йылда Леопольд балалары булмаған ағаһынан император тажын мираҫлыҡҡа ала. Дәүләт тулыһынса ҡыйратылған була (сағыштырығыҙ, Иосиф II). Леопольд ҡатламдар, милли һәм клерикаль ҡәнәғәтһеҙлеген тынысландырыу өсөн иҫ киткес тырышлығын һала, әммә шул уҡ ваҡытта элгәре идарасыларҙың бик файҙалы реформаларын (шул иҫәптән, крәҫтиән реформаһын) юҡҡа сығара. Бельгиялағы һәм Венгриялағы ихтилалдар баҫтырыла; Рейхенбах килешеү буйынса (1790, июль) Пруссияны Польшалағы табыштарҙан тотоп алып ҡала; Австрия -Төркиә һуғышы 1791 йылда Систа солохо менән тамамлана.
Бөйөк француз революцияһына Леопольд, Мария — Антуанеттаның ағаһы булһа ла, бик һаҡсыл ҡарашта була һәм королдең ҡасырға ниәтләнгәненән һуң ғына, башта Пруссия илсеһе Бишоффвердер менән, һуңғараҡ Фридрих Вильгельмдың үҙе менән Пильницалағы съезда Францияға ҡаршы һөжүм — ҡурғаулау ғәмәлдәре менән ризалаша. Людовик XVI (14 сентябрь, 1791 йыл) француз конституцияһын ҡабул итеү менән Леопольд килешеүҙең маҡсатына ирешелгән тип алдан уҡ иғлан итеп ҡуя. Яңы тыуған ҡатмарлылыҡ Германия дәүләттәрен 1792 йылдың 7 февралендә союзға ылыҡтыра. Бынан һуң да Леопольд оборона тураһында ғына хәстәрлек күрә. Франция яғынан һуғыш иғлан ителгәндән һуң, Леопольд көтмәгәндә 1792 йылдың 1 мартында вафат була.
Никахтары һәм балалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1764 йылдан алып Испания короле Карл III ҡыҙы Мария Луиза Испанскаяға (1745—1792) өйләнгән була. Никахтарында 16 бала тыуа:
- Мария Тереза (1767—1827) — 1787 йылда Саксония короле Антонға кейәүгә сыға
- Франц (1768—1835), Изге Рим империяһы һәм Австрияның беренсе императоры
- Фердинанд (1769—1824) — Тоскананың бөйөк герцогы
- Мария Анна (1770—1809) — аббатисса
- Карл Людвиг (1771—1847) — Тешен герцогы
- Александр Леопольд (1772—1795) — Венгрия палатины
- Альбрехт Йохан Йозеф (1773—1774)
- Максимилиан (1774—1778)
- Иосиф (1776—1847) — Венгрияның платины, 1799 йылдан алып Александра Павловнаға өйләнгән
- Клементина (1777—1801), 1797 Ике Сицилия короле Франциск I кейәүгә сыға
- Антон Виктор (1779—1835) Тевтон ордены башлығы
- Мария Амалия (1780—1789)
- Иоанн Баптист (1782—1859) — Мерана графы
- Райнер Иосиф (1783 йыл—1853) — Ломбардия-Венециан короллегенең вице-короле; 1820 йылда Елизавета Саудовская-Кариньяноға өйләнә
- Людвиг (1784—1864) — фельдмаршал-лейтенант
- Рудольф (1788—1831) — кардинал һәм архиепископ Оломоуцкий
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- См. А. Wolf u. v. Zwiedinek-Südenhorst, «Oesterreich unter Maria Theresia, Joseph II u. Leopold II» (Б., 1884).
- Beer издал переписку Л. вместе с перепиской Иосифа II и Кауница (Вена, 1873), Франца II и Екатерины (Лпц., 1874); A. Wolf издал его переписку с Марией-Христиной (Вена, 1867).
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Каролингтар — Саксонская династия — Салическая династия — Гогенштауфендар — Виттельсбахтар — Габсбургтар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Венала тыуғандар
- Венала вафат булғандар
- Император төрбәһендә ерләнгәндәр
- 5 майҙа тыуғандар
- 1747 йылда тыуғандар
- 1 мартта вафат булғандар
- 1792 йылда вафат булғандар
- Изге Рим империяһы императорҙары
- Габсбургтар-Лотарингскийҙар
- Изге Стефан король венгр орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары
- Алтын йөн ордены кавалерҙары
- Мария Терезия ордены кавалерҙары
- Венгрия королдәре
- Чехия королдәре


text:
Оҙон ғүмер юлында күңел түрендә һаҡлап йөрөткән иң ҡәҙерле хәтирәләре менән йәшәй ул. Уларҙа үҙәктәрҙе өҙөрлөк етемлек тә, яңғыҙлыҡ әсеһе лә, балалар шатлығы ла бар.
Оҙон ғүмер юлында күңел түрендә һаҡлап йөрөткән иң ҡәҙерле хәтирәләре менән йәшәй ул. Уларҙа үҙәктәрҙе өҙөрлөк етемлек тә, яңғыҙлыҡ әсеһе лә, балалар шатлығы ла бар.
Өләсәй! Был һүҙҙе ишеткәс, күбебеҙ яғымлы, һөйкөмлө, йомшаҡ ҡуллы ҡартәсәләрен күҙ алдына килтерәләр. Минеке лә ял көндәре ҡаланан ҡайтыуымды тәмле бәлештәр бешереп, ситтәрен кетерләтеп ҡоймаҡтар ҡойоп, билмәндәр яһап ҡаршы алыр ине. Иң бәләкәй ейәне булғанға шулай өлтөрәп торғандыр ул.
Сабый ғына сағымда әсәйем эшкә сыҡҡас, өләсәйем мине ҡарап ҡалған. Ҡыҙыҡлы әкиәттәре, йырлаған халыҡ йырҙары шул ваҡыттарҙың матур иҫтәлеге булып хәтергә уйылған.
Ул күсенгән төндә күҙ терәп торған берҙән-бер һыйырҙы сабата кейҙереп урлайҙар. Сәңгелдәктә ятҡан өс айлыҡ бала — өләсәйемдең Асия исемле һеңлеһе — йүнләп ҡарамағанлыҡтан, үлеп ҡала.
Бәләкәй сағымдан уҡ өләсәйемде дуҫым кеүек күрәм. Ул бер ваҡытта ла минең менән уйнарға, китап уҡырға ялҡауланып тормай. Эргәһендә булыша башлаһам, ҡыуып ебәрмәй, киреһенсә, эшләгәнемде ҡарап, яҡшы итеп аңлата, өйрәтә. Бешергән бәлештәре, аштары, сәк-сәктәре бигерәк тәмле, бәйләгән ойоҡбаштары йомшаҡ һәм йылы. Уның менән миңә күңелле, ҡыҙыҡ.
Исеме — Хәфәсә Мөхәмәтша ҡыҙы Нуриева, 1934 йылда Илеш районының Яңы Күктау ауылында тыуған. Тормошон Ҡарабаш ауылы егете менән бәйләгән. Хәҙер хаҡлы ялда инде. Өләсәйемдең баҡсалары йәй сәскәгә күмелә, тәмле емеш-еләктәр бешә.
Апаһы — донъяны күреүҙән, әсәһе ишетеүҙән мәхрүм булған. Ағаһы VII класты ла уҡып бөтмәйенсә, китап-дәфтәр һалынған тоҡсайын ташлап, эш эҙләргә сығып китә. Ғаиләне ҡарарға кәрәк бит. Өләсәйем дә дүрт класты ғына тамамлай.
Беҙ ғаилә менән өләсәйемдәргә ҡунаҡҡа йыш бара алмайбыҙ, сөнки аҙнаның алты көнөндә мәктәптә уҡыйбыҙ. Каникул ваҡытында иһә унан ҡайтышмайым, хәлемдән килгәнсе ярҙам итәм. Ә ул, минең килгәнгә шатланып, тәмле бәлештәр бешерә. Икәүләп серләшә-серләшә тәмләп сәй эскән мәлдәрҙе көтөп алам.
Ҡәҙерлебеҙҙе бик яратабыҙ, ул да килеүебеҙҙе һағынып көтөп ала. Өләсәйем ҡул эшенә оҫта: сигеү сигә, бәйләм бәйләй, төрлө әйберҙәрҙән картиналар яһай. Шулай уҡ сәйләндән ағастар, сәскәләр, төрлө матур уйынсыҡтар эшләй. Үҙе белгәндәрҙе миңә лә өйрәтә. Ашап туймаҫлыҡ, телеңде йоторлоҡ аштар ҙа бешерә.
Үҫкәс, өләсәйемә оҡшарға тырышырмын, уның кеүек алтын ҡуллы, уңған булырмын.
Өләсәйем Миңлегөл Рәйес ҡыҙы Яппарова (Ғәлиева) донъяға бөйөк Аҡмулланы биргән Миәкә районының Әнәс ауылында тыуып үҫкән. Ғаиләлә өлкән ҡыҙ булараҡ, кесе йәштән үк ҡул араһына кереп, әсәһе иңдәренә ятҡан йорт эштәрен уртаҡлаша.
"Бабсаҡбей менән Күсәк" кеүек легендаларҙы башлап өләсәйемдән ишетәләр. Кистәрен урындыҡҡа шаршау элеп, сәхнә эшләп бирә лә, үҙе ҡул эштәре менән булыша, балалар концерт ҡуя. Өйҙә гармун, мандолина, ҡумыҙ бар, кем нимәлә теләй, шунда уйнай. Йәй бәләкәй әртистәр, ҡапҡа башына менеп, ауыл халҡына көндәр буйы йыр бүләк итә.


text:
Ун көнлөктә яҙылып ҡал!18-05-2018, 00:03 // Информация // Баҫып сығарырға
2018 йылдың икенсе яртыһына Рәсәй почтаһы баҫмаларына ташламалы хаҡҡа яҙылыу буйынса ун көнлөк башланды. 10 майҙан 20-һенә тиклем гәзит-журналдарға арзаныраҡ хаҡҡа яҙылып ҡалырға ашығығыҙ, дуҫтар!
Ун көнлөк – алдан уйлап эш итеүселәр, аҡсаһын иҫәпләй белеүселәр өсөн бик ҡулай осор. Мөмкинлекте ҡулдан ысҡындырмағыҙ.
“Башҡортостан”ға хаҡтар түбәндәгесә:
П 2729 индексы (аҙнаһына өс тапҡыр) – 1 261 һум 14 тин;
П 3030 индексы (йома, аҙнаһына бер тапҡыр) – 578 һум 58 тин;
Электрон яҙылыу – 834 һум.
Өфө ҡалаһында йәшәгәндәр йортона яҡын “Өфөматбуғат” киосктарында арзаныраҡ хаҡҡа яҙыла ала.
БЕРГӘ БУЛДЫҠ, БЕРГӘ ҠАЛАЙЫҠ!


text:
Ошо көндәрҙә Башҡортостанда ЮХХДИ-ның иҫкәртеү рейдтары уҙа Фото: Ксения Калинина
Ошо көндәрҙә Башҡортостанда ЮХХДИ-ның иҫкәртеү рейдтары уҙа
Ошо көндәрҙә Башҡортостанда ЮХХДИ-ның иҫкәртеү рейдтары уҙа Фото: Ксения Калинина
ӨФӨ, 2017 йыл, 6 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.
Башҡортостанда республика ЮХХДИ-ның «Йәйәүле» иҫкәртеү операцияһы дауам итә. Дәүләт автоинспекцияһы хеҙмәткәрҙәре йәйәүлеләрҙең һәм автотранспорт водителдәренең административ ҡануниәтте боҙоу осраҡтарын асыҡлау буйынса маҡсатлы эш алып бара.
«Юл-транспорт ваҡиғаларына йыш ҡына йәйәүлеләр ғәйепле. Ҡыҙыл утҡа иғтибар итмәгән кешеләр ҙә етди аварияға сәбәпсе булыуы ихтимал. Иғтибарлы һәм һаҡ булығыҙ», — тип иҫкәртә автоинспекторҙар.
Әлеге сараларҙың төп маҡсаты — йәйәүлеләр ҡатнашлығындағы юл-транспорт фажиғәләрен кәметеү.


text:
Төбәктә еңел сәнәғәт предприятиеларына дәүләт ярҙамы күрһәтеләсәк
ӨФӨ, 2015 йыл, 11 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Башҡортостанда еңел сәнәғәт предприятиеларына дәүләт ярҙамы күрһәтеләсәк. Төбәк Хөкүмәте 2015 йылда Рәсәйҙә теркәлгән етештереүселәрҙән сеймал, материалдар һәм ярымфабрикаттар һатып алыу буйынса сығымдарҙың бер өлөшөн ҡаплау өсөн республика бюджетынан еңел сәнәғәт предприятиеларына субсидиялар биреү тәртибен раҫланы. Продукция етештереү өсөн һатып алынасаҡ изделиелар исемлегенә йөн, еп, тире, күн тауарҙар, туҡымалар инә.
2013 йылда дәүләт ярҙамы программаһы буйынса финанслау күләме — 30 миллион, былтыр 29,3 миллион һум тәшкил иткән. Быйыл субсидия өлөшө Рәсәйҙә етештерелгән сеймал һатып алыуға сығымдарҙың 25 процентына һәм Башҡортостанда һатып алынған тауарға 50 процентҡа тиклем етеүе ихтимал, тип хәбәр иттеләр республика Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәтендә.
Субсидияға ҙур предприятиелар ҙа, шәхси эшҡыуарҙар ҙа иҫәп тота ала.


text:
Рәсәй Федерацияһы Хеҙмәт кодексының 80-се статьяһына ярашлы, хеҙмәткәр эш биреүсе менән хеҙмәт килешеүен бер яҡлы тәртип буйынса ла туҡтата ала. Был хоҡуҡ хеҙмәт килешеүенең төрөнә, хеҙмәткәр тарафынан башҡарылған хеҙмәт функцияһына, эш биреүсенең хоҡуҡи статусына ла ҡарамай.
16 сент. 2012 г.
Үҙ теләгең менән эштән китһәң
Рәсәй Федерацияһы Хеҙмәт кодексының 80-се статьяһына ярашлы, хеҙмәткәр эш биреүсе менән хеҙмәт килешеүен бер яҡлы тәртип буйынса ла туҡтата ала. Был хоҡуҡ хеҙмәт килешеүенең төрөнә, хеҙмәткәр тарафынан башҡарылған хеҙмәт функцияһына, эш биреүсенең хоҡуҡи статусына ла ҡарамай.
ҺАҠМАРҘЫҢ ДАНЛЫ ҠЫҘЫ
Элекке “Һәүәнәк” совхозына ҡараған Һаҡмар ауылынан (Ҡаҡтуғай) ауыл хужалығы өлкәһендә районда ғына түгел, республикаға, илгә даны таралған бихисап малсылар, игенселәр үҫеп сыҡҡан. Шулар араһынан һауынсылар: Социалистик Хеҙмәт Геройы Фира Ниғмәтуллина, Ленин ордены кавалеры Сәхипъямал Вәлиева, Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ булыусы Мәнзирә Юламанова, малсы, Ленин орденлы Зәкир Байраҡаев, һауынсы, СССР Юғары Советы депутаты Мәҙинә Кираметдинова, игенселәр Мөхәмәт Кираметдинов, Рауил Ҡотлоғолов, Абрал Алтынғужин, Вәкил Низамов һ.б. бик күптәр бар.
Эстафета дауам итә
1812 йылғы Ватан һуғышының 200 йыллығына арнап район буйынса үткәрелгән эстафета дауам итә. 3 сентябрҙә Әхмәр ауылы делегацияһы эстафета альбомын тапшырыу ниәте менән Сосновка ауылына килде. Ҡунаҡтарҙы ауыл клубында фольклор төркөмө йыр-бейеү, ҡымыҙ менән ҡаршы алды. Ауыл китапханаһы һәм клуб менән танышҡандан һуң ҡунаҡтар мәктәпте ҡараны. Улар бында иң тәүҙә музейҙа булды. Музей етәксеһе Зәлифә Хәйри ҡыҙы Ҡаһарманова үҙҙәренең данлыҡлы ауылдашы, Социалистик Хеҙмәт Геройы Риза Яхинға арналған бүлек менән таныштырып, арҙаҡлы яҡташыбыҙҙың тормош һәм хеҙмәт юлы, ғаиләһе, ҡаҙаныштары тураһында ентекләп һөйләне. Геройҙың тормош юлдашы Вәлимә апай Яхина ла үҙенең иҫтәлектәре менән уртаҡлашты. Мәктәп музейында фиҙаҡәр хеҙмәте менән Баймаҡ данын күтәреүсе яҡташыбыҙҙың шәжәрәһе, фотолары, шәхси әйберҙәре, наградалары бергә тупланып ҡуйылыуы ҙур әһәмиәткә эйә.
Беҙҙекеләр – алдынғы!
Бына күңелле йәйге каникул да үтеп китте. Һәр бала дәртләнеп яңы уҡыу йылын башлап ебәрҙе. Түбәнге Таһир мәктәбе уҡыусылары йыл һайын үткәрелгән “Йыл класы”, “Йыл уҡыусыһы” ярышында ихлас ҡатнаша.
Гәзит уҡыусы рәхмәт әйтә
Беҙ, Сыңғыҙ ауылының ата-әсәләре, үҙебеҙҙең рәхмәт һүҙҙәребеҙҙе Х.Әхмәтов исемен йөрөткән мәктәп коллективына һәм директоры Рәйлә Баҙарбай ҡыҙы Солтангилдинаға еткергебеҙ килә. Сөнки быйыл мәктәп ҙур уңыштарға өлгәште. Был, тәү сиратта, Рәйлә Баҙарбай ҡыҙының тырышлығы, ныҡышмалылығы, етеҙлеге. Мәктәп өс йыл рәттән уҡыу йылына әҙерлек буйынса I урын, шулай уҡ спартакиадала алдынғы булып сыҡты.
Бәлә булмаҫ тимә...
Берәҙәк эттәр тураһында күп яҙыла, әйтелә. Әммә шуға ҡарамаҫтан, ҡалала уларҙың һаны кәмемәүе борсоуға һала. Хәҙер балалар уҡырға йөрөй башланы, ә урам тулы эт. Ун-ун ике дүрт аяҡлы дуҫтарыбыҙҙы проспектта ла, башҡа урамдарҙа ла күрергә була. Әлбиттә, машинала йөрөгәндәр өсөн улар ҡурҡыныс түгел, ә бәләкәй балаларға, ғөмүмән, эттән ҡурҡҡандарға нимә эшләргә? Яндарынан үтеп барғанда өҫтөңә ташланмаҫ тимә. Етмәһә баланың мәктәптән ҡайтып етеүен дә ҡурҡып көтөргә тура килә.
Подписаться на: Сообщения (Atom)


text:
Яңы йылда Милли йәштәр театры өс премьера күрһәтәсәк
Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры өс яңы спектакль әҙерләй. Яңы йылда улар тамаша хөкөмөнә сығасаҡ.
Премьераларҙың береһе – “Ромео һәм Джульетта” трагедияһы. Шекспирҙың мөхәббәт тарихын башҡорт вариантында ҡуйыуға режиссер Илнур Муллабаев йөрьәт итте.
Бер үк ваҡытта Милли йәштәр театры тағы бер премьера өҫтөндә эш алып бара – изгелек һәм яуызлыҡ, дуҫлыҡ һәм хыянат тураһындағы “Ҡоштар ығы-зығыһы” балалар әкиәте. Сюжет авторы – билдәле драматург Сәрүәр Сурина.
Өсөнсө премьераны рус труппаһы әҙерләй. Режиссер Мөсәлим Ҡолбаев ҡуйған “Фигароның өйләнеүе” спектаклен тамашасы театр сәхнәһендә тиҙҙән күрәсәк.


text:
4 октябрҙән иң яҡшы студенттарға исемле стипендиялар тапшырыла башлаясаҡ
4 октябрҙә, дүшәмбе көндө, 15 сәғәттә Өфө дәүләт нефть техник университетында юғары уҡыу йортоноң иң яҡшы студенттарына Башҡортостан Республикаһы Президентының исемле стипендияларын тапшырыу тантанаһы үтәсәк.
Юғары статусҡа быйыл 37 кеше лайыҡ булған. Бынан тыш, ошо уҡ көндө Өфө дәүләт нефть техник университетының Ғалимдар советының стипендиялары ла биреләсәк.
7 октябрҙә бындай тантаналар Башҡорт дәүләт университетында, Башҡорт дәүләт аграр университетында, М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында, Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһында, З.Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһында, шулай уҡ З.Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы менән Бөрө дәүләт социаль-педагогия академияһында үткәреләсәк. 8 октябрҙә – Өфө дәүләт авиация техник университеты менән Башҡорт дәүләт медицина университетында.


text:
Бородин Александр Порфирьевич
Бородин Александр Порфирьевич (31 октябрь (12 ноябрь) 1833, 31 октябрь 1883 Санкт-Петербург — 15 февраль, 1887, шунда уҡ) — рус композиторы, ғалим — химик һәм медик. «Бөйөк бишәү» төркөмө ҡатнашыусыһы. рус эпик симфонизмына нигеҙ һалыусы.
Йөкмәткеһе
- 1 Биография
- 2 Адрестар
- 3 Ғаилә тормошо
- 4 Ваҡытһыҙ үлем
- 5 Хәтер
- 6 Бородиндың эшмәкәрлеге тураһында цитаталар
- 7 Төп әҫәрҙәре
- 8 Иҫкәрмәләр
- 9 Әҙәбиәт
- 10 Һылтанмалар
Биография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йәшлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бородин Александар Сергеевич 1883 йылдың 31 октябрендә Петербургта Имеретиянан 62 йәшлек грузин кенәзе Гедианов (Гедеванишвили) Лука Степанович (1772—1840) менән 25 йәшлек Антонова Авдотья Константиновнаның (1808—1876) никахтан тыш тыуған улы. Ул кенәздең крепостной ялсыһы Бородин Порфирий Ионович һәм уның ҡатыны Татьяна Григорьевнаның улы булып теркәлә. 8 йәшенә тиклем малай үҙенең атаһының крепостнойы булып иҫәпләнә, ләкин 1840 йылда, үлер алдынан, Гедианов улына иреклек документы юллай һәм уның өсөн дә, хәрби врач Клейнекыға кейәүгә сыҡҡан Авдотья Константиновна өсөн дә дүрт ҡатлы өй һатып алып бирә. ХІХ быуаттың беренсе яртыһында, әле никахтан тыш бәйләнештәрҙе асып һалырға ярамағанлыҡтан, ата-әсәләренең исемдәре сер итеп һаҡланған, шуға ла никахһыҙ тыуған малайҙы Авдотья Константиновнаның туғаны итеп таныштыралар.
Сығышы арҡаһында гимназияға уҡырға инә алмағанлыҡтан, гимназия курсының бөтә уҡыу предметтарын өйҙә уҡый, немец һәм француз телдәрен өйрәнә һәм бик яҡшы белем ала.
Бала сағында уҡ музыкаға һәләте асыла, 9 йәшендә тәүге әҫәрен — «Helen» полькаһын яҙа. Музыка ҡоралдарында (башлыса әсә ихтыяры буйынса) — тәүҙә флейтала, фортепианола, ә 13 йәшендә — виолончелдә[8] уйнарға өйрәнә. Был ваҡытта уҡ тәүге етди музыкаль әҫәрен — флейта менән фортепиано өсөн концертын[9] ижад итә.
10 йәшендә химия менән ҡыҙыҡһына башлай, был мауығыуы йылдар үтеү менән тормошоноң иң ҙуршөғөлөнә әүерелә.
Әммә фән менән шөғөлләнеү һәм юғары белем алыуына йәш кешенең шул уҡ «законһыҙ» сығышы ҡамасаулай, ошо йәмәғәт статусын үҙгәртеү өсөн легаль мөмкинлек булмағанлыҡтан, әсәһе һәм уның ире улдарын Новоторгтың өсөнсө гильдиялы сауҙәгәрлегенә яҙҙырыр өсөн Тверь ҡаҙна палатаһы чиновниктары ведомствоһы менән файҙаланырға мәжбүр була. Ул гимназияны тамамлау һәм белемен юғары уҡыу йортонда дауам итеү хоҡуғын ала.
1850 йылдың йәйендә Бородин Беренсе Санкт-Петербург гимназияһында имтихандарҙы тик яҡшы билдәләренә генә тапшырып, өлгөргәнлек аттестаты ала, ә шул уҡ йылдың сентябрендә ун ете йәшлек «сауҙагәрҙәр» Бородин Александр Петербургтағы Медицина-хирургия академияһына тыңлаусыһы булып уҡырға инеп, уны 1856 йылдың декабрендә тамамлай. Медицинаны өйрәнеү менән бер рәттән, Бородин Н. Зинин етәкселегендә химия менән шөғөлләнеүен дауам итә.
Химия һәм медицина[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1857 йылдың мартында йәш табип Икенсе хәрби-ҡоро ер госпиталенең ординаторы итеп тәғәйенләнә һәм шунда дауаланған офицер М. П. Мусоргский менән таныша
1858 йылда Бородин медицина докторы дәрәжәһен ала, шул уҡ ваҡытта химик тикшеренеүҙәр үткәреп, «Фосфор һәм мышьяк кислоталарының токсикологик һәм химик мөнәсәбәттәрҙәге оҡшашлығы» темаһына диссертация яҡлай.
Шул уҡ йылда Хәрби-медицина ғалимдар советы Бородинды 1841 йылда сауҙагәр В. А. Кокоревтың һыу менән дауаланыу дауаханаһындағы минераль һыу составын өйрәнеү өсөн Солигаличҡа йүнәлтә. 1859 йылда «Мәскәү ведомостары» гәзитендә баҫылып сыҡҡан эше тураһындағы отчеты ысын мәғәнәһендә бальнеология буйынса ғилми хеҙмәт була, ул авторға киң танылыу алып килә.
Сит илгә командировка (1859—1862)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1859 йылдың октябренән Бородин Александр Порфирьевич химия өлкәһендәге белемен сит илдә — башта Германияла (Гейдельберг университеты) [10] камиллаштыра. 1860 йылдың сентябрендә Бородин Зинин һәм Менделеев (беренсеһе уның уҡытыусыһы булһа, икенсеһе — дуҫы) менән бер рәттән Карлсруэ халыҡ-ара химия конгресында ҡатнаша. Бында «атом» һәм «молекула» («туҙан», «корпускула»), тигән аңлатмаларға аныҡ төшөнсә бирелә, был инде матдәнең төҙөлөшө буйынса атом-молекуляр теорияһының тулы тантанаһын аңлата, шулай уҡ француз химигы Жерар һәм уның уҡыусылары хеҙмәте тарафынан ҡуйылған «яңы» атом ауырлығы таныла. 1860 йылдың көҙөндә Бородин һәм Менделеев туристик маҡсатта Генуя һәм Римға килә, шунан һуң Менделеев Гейдельбергҡа ҡайтып, китә, ә Бородин ҡыш үткәреү өсөн Парижға юллана. Парижда Бородин ғилми эш менән етди шөғөлләнә, китапханаларға йөрөй, билдәле ғалимдарҙың лекцияларын тыңлай.
1861 йылдың яҙында Бородин Гейдельбергҡа ҡайта. Бында 1861 йылдың майында ул Германияға дауаланыу өсөн килгән хроник бронхо-үпкә ауырыуынан яфаланған Екатерина Сергеевна Протопопова менән таныша. Екатерина Сергеевна бик шәп пианистка һәм иҫ киткес музыкаль абсолют ишетеү һәләтенә эйә була. Уның хәтирәләре буйынса, Бородин «ул ваҡытта Шуманды бөтөнләй тиерлек белмәй, ә Шопенды саҡ ҡына күберәк белә». Яңы музыкаль тәьҫораттар менән осрашыу Бородиндың композицияға ҡарата бер ни тиклем һүнә башлаған ҡыҙыҡһыныуын уята, ә инде бер аҙҙан Екатерина Сергеевнаға өйләнә. Сентябрҙә Елена Сергеевнаның һаулығы һиҙелерлек ҡаҡшай, һәм Гейдельберг профессоры уға климатты ашығыс рәүештә алмаштырырға — көньяҡҡа, Италияға, Пизаға барырға тәҡдим итә. Бородин уны оҙата бара. Пиза университетының химия профессорҙары Де Лука (итал.) һәм Тассинарь (ит.) менән осрашҡандан һуң, Бородин университет лабораторияһында эшләү мөмкинлеге ала һәм «фтор берләшмәләре буйынса етди эшкә керешә». 1862 йылдың йәйендә генә ул Гейдельбергҡа ҡайта.
Химия профессоры[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәйҙә Бородинға ваҡытлыса кәләше менән айырылышып торорға тура килә, кәләше әсәһе янында Мәскәүҙә ҡала, үҙе Петербургҡа бара, унда сит илгә командировкаһы тураһында отчетын тәҡдим итә һәм тиҙҙән Медицина-хирургия академияһының адъюнкт-профессор вазифаһын ала. Яңы вазифа йәш ғалимдың матди хәлен яҡшыртмай: эш хаҡы йылына 700 һум ғына тәшкил итә, ә госпиталдә ординатор булып иҫәпләнгәндә, йылына 900 һум алған була. Бынан тыш, Бородин Тәбиғи-тарих факультетының яңы йортондағы биҙәкләү эштәре тамамланып бөтмәгәнлектән, вәғәҙә ителгән ҡаҙна фатирын оҙаҡ ала алмай. Матди һәм көнкүреш хәленең яйға һалынмағанлығы туйҙы кисектереп торорға мәжбүр итә, тантана тик 1863 йылдың апрелендә генә үтә. Матди проблемалар ғаиләне ғүмер буйына йөҙәтә, шуға ла Бородинға күп эшләргә тура килә — ул Урман академияһында ла уҡыта, тәржемә менән дә шөғөлләнә.
1864 йылдан Бородин — ябай профессор, 1874 йылдан — химия лабораторияның етәксеһе, ә 1877 йылдан — Медицина-хирургия академияһы академигы. 1883 йылдан алып — рус табиптары йәмғиәтенең почетлы ағзаһы. Бородин А. П. — күренекле химик Н. Зининдың уҡыусыһы һәм яҡын хеҙмәттәше, уның менән бергә 1868 йылда рус химия йәмғиәтен ойоштороусы ағзаһы ла.
Ул химия буйынса 40-тан ашыу эш авторы. Ул кислоталарҙың көмөш тоҙҙарына бромдың тәҫьире аша бромды алмаштырған углеводородтарҙы алыу ысулдарын асыҡлай. Был реакция Бородин—Хунсдикер реакцияһы булараҡ билдәле, донъяла беренсе булып (1862 йылда) фтороорганик берләшмә —фторлы бензоил ала, ацетальдегид буйынса тикшеренеүҙәр үткәрә, альдоль конденсатының альдголь һәм химик реакцияһын һүрәтләй.
Музыкаль ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Медицина-хирургия академияһында уҡып йөрөгән ваҡытында уҡ Бородин романстар, фортепиано өсөн пьесалар, камера-инструменталь ансамбльдар яҙа башлай. Ғилми етәксеһе Зинин ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, сөнки музыка менән шөғөлләнеү ғилми эштәргә етди ҡамасаулай тип иҫәпләй. Шул сәбәпле сит илдә стажировка ваҡытында музыкаль ижадынан баш тартырға теләмәгән Бородин шөғөлөн коллегаларынан йәшерергә мәжбүр була.
1862 йылда Рәсәйгә ҡайтҡас Бородин А. П. композитор Балакирев Милий менән таныша һәм уны түңәрәгенә инә (һуңғы традициялар буйынса «Бөйөк бишәү» исеме аҫтында). Балакирев М. А., Стасов В. В. һәм был ижади төркөмдөң бүтән ҡатнашыусылары йоғонтоһо аҫтында Глинканың юлынан барыусы һәм музыкалағы рус милли мәктәбенең яҡлаусыһы булараҡ Бородиндың ҡарашында музыкаль-эстетик юнәлеш билдәләнә. А. П. Бородин Белявский түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була.
Бородиндың музыкаль ижадында тәрән лиризм менән үҙендә эпик киңлекте һәм батырлыҡты берләштергән рус халҡының бөйөклөгөнә арналған, патриотлыҡ, азатлыҡ темалары асыҡ яңғырай.
Сәнғәткә булған хеҙмәтен бер үк ваҡытта фәнни эшмәкәрлек, уҡытыу эштәре менән бергә алып барғанлыҡтан, Бородиндың ижади мираҫының күләме сағыштырмаса ҙур түгел, әммә ул рус музыкаһы классикаһы ҡаҙнаһына ҡиммәтле өлөш индерҙе.
Музыкала милли героик эпостың өлгөһө булараҡ иң мөһим әҫәре булып Бородиндың хаҡлы рәүештә «Кенәз Игорь» операһы һанала. Автор төп әҫәре өҫтөндә 18 йыл буйына эшләй, әммә тамамлай алмай: инде ул үлгәндән һуң Бородиндың материалдары буйынса композиторҙар Н. А. Римский-Корсаков менән А. К. Глазунов. оркестровкаһын эшләп, операны яҙып бөтөп ҡуялар. 1890 йылда Санкт -Петербургтағы Мариинский театрында ҡуйылған опера, Глинканың "Руслан һәм Людмила "операһындағы эпик традицияларына ярашлы, үҙенең монументаль образдар бөтөнлөгө менән, халыҡ хор күренештәренең ҡеүәте һәм киңлеге, милли колориттың сағыулығы менән ҙур уңыш яулай һәм хәҙерге көндәргә тиклем опера сәнғәтенең шедевры булып ҡала.
Бородин А. П. шулай уҡ Рәсәйҙә симфоник, квартет классик жанрҙарының нигеҙ һалыусыларының береһе тип һанала.
1867 йылда яҙылған Бородиндың Беренсе симфонияһы Римский-Корсаков, П. И. Чайковскийҙарҙың беренсе симфоник әҫәрҙәре менән бер үк ваҡытта донъя күреүе рус симфонизмының героик-эпик юнәлешенә нигеҙ һала. Симфония 1869 йылда тәүге тапҡыр Балакирев М. А. етәскселегендә яңғырай, уның партитураларын 1882 йылда В. В. Бессель нәшер итә. рус һәм бөтә донъя эпик симфонизмының иң юғары баҫҡысы булып композиторҙың 1876 йылда яҙылған Икенсе («Батырҙар») симфонияһы була. Беренсе тапҡыр 1877 йылда Направник Э. Ф. етәкселегендә башҡарыла. Партитура 1887 йылда, Бородин үлгәндән һуң, А. Римский-Корсаков һәм А. К. Глазунов мөхәрририәтендә донъя күрә. Улар музыкаға байтаҡ үҙгәрештәр индерә.[11]. Ике симфонияһы ла Бородин тере саҡта уҡ сит илдә танылыу алған, Беренсе симфонияһы ул ваҡытта күпкә популярыраҡ булған.
Иң яҡшы камера — инструменталь әҫәрҙәре иҫәбенә 1879 һәм 1881 йылдарҙа музыка белгестәренә күрһәтелгән Беренсе һәм Икенсе квартеттары инә. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Бородин Өсөнсө квартеты өҫтөндә эшләй.
XX быуатта Бородиндың ҡыллы квинтетының икенсе өлөшөндәге музыкаһы популяр булған «Тылсымлы сәхрә күрәм» йырын ижад итеү өсөн (Савинов Ф. П. шиғырына) ҡулланыла.
Бородин — инструменталь музыка оҫтаһы ғына түгел, ул шулай уҡ камера- вокаль лирикаһын нескә аңлаған сәнғәт әһеле. Камера- вокаль лирикаһының сағыу өлгөһө булып Александр Сергеевич Пушкиндың һүҙҙәренә яҙылған «Алыҫтағы ватан ярҙары өсөн» элегияһы тора. Композитор беренсе булып романсҡа рус батырҙар эпосының образдарын, ә улар менән бер рәттән — 1860 йылдың азатлыҡ идеяларын индерә (мәҫәлән, «Йоҡлаусы княжна», «Ҡара урман йыры»), ул шулай уҡ юмористик һәм сатирик («Тәккәберлек» һ. б.) йырҙар авторы булып тора.
Бородиндың үҙенсәлекле ижады рус халыҡ йырының ғына түгел, көнсығыш халыҡтары музыкаһының төҙөлөшөнә лә тәрән үтеп инә алыуы менән айырылып тора («Кенәз Игорь» операһында, «Урта Азияла» симфоник картинаһында һәм башҡа симфоник әҫәрҙәрендә), был рус һәм сит ил композиторҙарына ла һиҙелерлек йоғонто яһай. Уның музыкаһының традицияларын совет композиторҙары (С. С. Прокофьев, Ю. А. Шапорин, Г. В. Свиридов, А. И. Хачатурян һ. б.) дауам итте.
Йәмәғәт эшмәкәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бородиндың йәмғиәт алдындағы ҡаҙанышы булып Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙҙарҙың юғары белем алыу мөмкинлеген булдырыуҙа һәм үҫтереүҙә әүҙем ҡатнашыуы һанала: ул Табип ҡатын-ҡыҙҙар курстарының ойоштороусылары һәм педагогтарының береһе була, 1872 йылдан алып 1885 йылда бөтөрөлгәнгә тиклем шунда уҡыта.
Бородин байтаҡ ваҡытын студенттар менән эшләүгә бүлә, үҙе абруй менән файҙаланғанлыҡтан император Александр II үлтерелгәндән һуң уларҙы властарҙың сәйәси эҙәрлекләүҙәренән яҡлай.
Рус мәҙәниәтенең халыҡ -ара танылыуы өсөн Бородиндың музыкаль әҫәрҙәренең әһәмиәте ғәйәт ҙур, шул арҡала ул ғүмеренең күп өлөшөн фәнгә арнаһа ла фәнни эшмәкәр тип түгел, ә композитор булараҡ бөтә донъяла танылыу ала.
Адрестар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1850—1856 — килем йорто, Санкт-Петербург, Бочарный урамы, 49;
- 1880 — 19 июндән 22 сентябренә тиклем Соколово усадьбаһында йәшәй (хәҙер Иваново өлкәһе Волга аръяғы районы), (57°30′06″ с. ш. 42°03′32″ в. д. HGЯO)
Ғаилә тормошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Екатерина Сергеевна астма менән яфалана һәм һаулыҡ өсөн насар булған Санкт- Петербург климатын ауыр кисерә, шуға ла көҙ ғәҙәттә Мәскәүгә китә, унда туғандары янында оҙаҡ ҡына йәшәй ҙә тик ҡыш, ҡоро һыуыҡ һауа торошо урынлашһа ғына ире эргәһенә ҡайта. Әммә был да астма өйәнәгенән ҡотолдормай, ул ваҡытта ире уның өсөн табип та, бағыусы ла була. Ауырыуы ҡаты булыуға ҡарамаҫтан, Екатерина Сергеевна тәмәкене күп тарта; шул уҡ ваҡытта йоҡоһоҙлоҡтан яфалана һәм таң атыуға ҡарай ғына йоҡлап китә. Александр Порфирьевич, ҡатынынын ихлас яратҡанлыҡтан, бөтә был нәмәләр менән күнергә мәжбүр була.
Данлыҡлы композиторҙың бүләсәһе Зинаида Тимофеевна Бородина дрессировщик Юрий Владимирович Дуровта тормошта була, уларҙың ҡыҙҙары — Дурова Наталья Юрьевна (13.04.1934-27.11.2007)
Ваҡытһыҙ үлем[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бородин ғүмеренең һуңғы йылы дауамында йөрәк тапҡырындағы ауыртыуҙарға зарлана. Ҡапыл үлеүенең сәбәбе М. В. Доброславинаның хәтирәләрендә ентекле һүрәтләнә. Бородин 1887 йылдың 15 (27) февралендә кис үҙенең «академик» ҡаҙна фатирында, Масленицаға ҡарата үҙе ойошторған карнавал кисәһенең иң күңелле сағының ҡыҙған мәлендә вафат була. Доброславина менән һөйләшеү ваҡытында Бородин ҡапыл аңын юғалтып ҡолай. «Бөтәһе лә уға ташлана, һәм шунда уҡ, иҙәндә,ҡалҡытмайынса, иҫенә килтерергә маташалар. Яйлап, академияла йәшәгән врачтар һәм профессорҙар йыйыла. Ғүмерен һаҡлап алып ҡалыу өсөн бер сәғәт тиерлек тырышалар. Бөтә саралар ҙа һынап ҡарала, әммә бер нәмә лә ярҙам итмәй»[12].
Бородиндың үлеменең сәбәбе йөрәге ярылыуҙан тип ҡуйыла.
Тихвин зыяратының Александро-Невская лавраһында ерләнә (Санкт-Петербург).
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күренекле ғалим һәм композитор иҫтәлегенә аталған урындар:
- Бородин А. П. исемендәге Дәүләт квартеты
- Рәсәй тораҡ пункттарында һәм башҡа күп кенә дәүләттәрҙә Бородин исемендәге урамдар
- Рәсәй Фәндәр академияһы ғалимдарының үҙәк йортонда Бородин А. П. исемендәге симфоник оркестр , Мәскәү
- Кострома өлкәһенең Солигалич ҡалаһында Бородин А. П. исемендәге дауахана
- Менделеев Д. И. исемендәге Рәсәй химико-технологик университетының А. П. Бородин исемендәге тамаша залы
- Санкт-Петербургта Бородин А. П. исемендәге балалар музыка мәктәбе.
- Мәскәүҙә 89-сы һанлы Бородин А. П. исемендәге балалар музыка мәктәбе
- Смоленскиҙа 17-се һанлы Бородин А. П. исемендәге балалар музыка мәктәбе
- Новгород өлкәһенең Дзержинск ҡалаһындағы 2-се һанлы Бородин А. П. исемендәге балалар музыка мәктәбе
- Бородин А. П. исемендәге Владимир өлкәһе музыкаль колледжы
- Аэрофлот авиакомпанияһының A319 Airbus самолеты (номеры VP-BDM)
- Владимир өлкәһенең Давыдово ауылында Бородин Александр Порфирьевич музейы
- 1918 йылда «Иван Сусанин» тип аталған Волга иҙел пароходы «Композитор Бородин» тип алмаштырыла; 1942 йылдың 24 авгусында немецтәр тарафынан батырылып, 400 тирәһе кеше һәләк була..
Бородиндың эшмәкәрлеге тураһында цитаталар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Бородин әфәнде, романстар менән әҙерәк шөғөлләнегеҙ, мин һеҙгә бөтә өмөттәремде бағлайым» — Н. Н. Зинин
«Инде музыка менән шөғөлләнегеҙ» — Н. А. Римский-Корсаков
Төп әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Опералар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Богатыри (1868)
- Млада (башҡа композиторҙар менән берлектә, 1872)
- Князь Игорь (1869—1887)
- Царская невеста (1867—1868, һыҙмалар, юғалған)[13]
Оркестр өсөн әҫәрҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Симфония № 1 Es-dur (1866)
- Симфония № 2 h-moll «Богатырская» (1875)
- Симфония № 3 a-moll (1887, Глазунов тамамлай һәм оркестровкалай)
- Симфоническая картина «В средней Азии» (1880)
Камера-инструменталь ансамблдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Струнное трио на тему «Чем я тебя огорчила» (g-moll, 1854-55)
- Струнное трио (Большое, G-dur, 1862 йылға тиклем)
- Фортепианное трио (D-dur, 1862)
- Струнный квинтет (f-moll, 1862)
- Струнный секстет (d-moll, 1860-61)
- Фортепианный квинтет (c-moll, 1862)
- 2 струнных квартета (A-dur, 1879; D-dur, 1881)
- Серенада в испанском роде из квартета В -la-f (коллектив әҫәр, 1886)
Фортепиано өсөн әҫәрҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ике ҡулға[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Патетическое адажио (As-dur, 1849)
- Маленькая сюита (1885)
- Скерцо (As-dur, 1885)
Өс ҡулға[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Полька. Мазурка. Похоронный марш и Реквием из Парафраз на неизменяемую тему (Бородин, Римский-Корсаков А. Н. , Кюи Ц. А., Лядова А. К. коллектив әҫәрҙәре, 1878)
Дүрт ҡулға[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Скерцо (E-dur, 1861)
- Тарантелла (D-dur, 1862)
Фортепиано һәм тауыш өсөн әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Разлюбила красна девица (1850 йыл)
- Слушайте, подруженьки, песенку мою (1850 йыл)
- Что ты рано, зоренька (1850 йыл)
- Красавица-рыбачка (Г. Гейне һүҙҙәре, 1854-55)(тауыш, виолончель һәм фортепиано өсөн) )
- Отравой полны мои песни (Г. Гейне һүҙҙәре, Мей Л. А. тәржемәһе, 1871)
- Из слез моих (слова Г. Гейне, Л. А. Мей тәржемәһе, 1871)
- У людей-то в дому (Н. А. Некрасов һүҙҙәре, 1881)
- Для берегов отчизны дальней (А. С. Пушкина һүҙҙәре, 1881)
- Спесь (А. К. Толстой һүҙҙәре, 1884-85)
- Чудный сад (Septain G., 1885)
Бородин һүҙҙәренә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Морская царевна (1868)
- Спящая княжна (1867)
- Фальшивая н ота. Романс (1868)
- Песня темного леса (1868)
- Море. Баллада (1870)
- Арабская мелодия (1881)
Вокал ансамбле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мужской вокальный квартет без сопровождения
- Серенада четырех кавалеров одной даме (Бородин һүҙҙәре, 1868-72)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #118661914 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 data.bnf.fr: اوپن ڈیٹا پلیٹ فارم, платформа відкритих даних, платформа открытых данных, plateforme de données ouvertes, piattaforma di dati aperti, Opendata-Plattform, otevřená data platforma, åben-data-platform, տվյալների բաց շտեմարան, platforma za odprte podatke, plataforma de datos abierta, plataforma de dados aberta, платформа адкрытых дадзеных, платформа на отворените данни, platforma otwartych danych, ашық деректер платформасы, ачык маалыматтарды платформа, açıq data platforma, ochiq ma'lumotlar platforma, açık verilerin platformu, платформа отвореног података, platforma otvorenih podataka, platforma otvorenog podataka, platforma otvorených údajov, πλatφόpua avoιktώv δeδouέvwv, platformu atklātā datu, platforma atvira duomenų, platvormi avatud andmete, avoimen datan foorumi, nyílt adatok platformja, პლატფორმა ღია მონაცემები, платформа за отворени податоци, нээлттэй мэдээллийн тавцан, platformă de date deschise, platformo de malferma datumoj, open data platform, плятформа адкрытых зьвестак, Усьтэм даннойёслэн платформазы — 2011.
- ↑ 3,0 3,1 Borodin, Alexander Porfyrievich // 1911 Encyclopædia Britannica — 11 — New York City: 1911. — Vol. 4. — P. 266.
- ↑ 4,0 4,1 Бородин Александр Порфирьевич // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1970. — Т. 3 : Бари — Браслет. — С. 577–578.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 Н. Грушке Бородин, Александр Порфирьевич // Русский биографический словарь — СПб.: 1908. — Т. 3. — С. 266–272.
- ↑ М. Гольдштейн, Н. Соловьев Бородин, Александр Порфирьевич // Энциклопедический словарь / под ред. И. Е. Андреевский — СПб.: Брокгауз—Ефрон, 1891. — Т. IV. — С. 439–442.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 Э. Бородин // Musiklexikon: Перевод с 5-го немецкого издания / под ред. Ю. Д. Энгель — М.: Музыкальное издательство П. И. Юргенсона, 1901. — Т. 1. — С. 145–146.
- ↑ Ҡалып:ВТ-РБС
- ↑ Гольдштейн М. Ю., Соловьёв Н. Ф. Бородин, Александр Порфирьевич // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- ↑ Зорина, 1987, p. 35
- ↑ Булычева А. В. Тайные игры: хождение по кругам // Искусство музыки: теория и история (журнал Государственного института искусствознания), 2014 № 10-11. С. 1-35.
- ↑ Доброславина М. В. Воспоминания // А. П. Бородин в воспоминаниях современников / Сост. А. Зорина. — М.: Музыка, 1985. — С. 182—186.
- ↑ [1]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- В Стасов. Бородин Александр Порфириевич. — СПб., 1887.
- Александр Порфирьевич Бородин. Его жизнь, переписка и музыкальные статьи. (с предисловием и биографическим очерком В. В. Стасова— СПб., 1889.
- Бородин А. П. в воспоминаниях современников / Сост. А. Зорина. — М.: Музыка, 1985. — 288 с.
- А. П. Бородин: к столетию со дня рождения / Ю. А. Кремлев; [отв. ред. А. В. Оссовский]. — Л.: Ленинградская филармония, 1934. — 87, [1] с., портр.
- Гольдштейн М. Ю., Соловьев Н. Ф., Бородин Александар Порфирьевич//Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. (82 т. и 4 доп.) — СПБ., 1890—1907
- Дианин С. А. Бородин: Жизнеописание, материалы и документы — 2-е изд. — М., 1960.
- Добровенский Р Алхимик, или Жизнь композитора Александра Бородина. — Диптих / Р.: Лиесма, 1984. — 489 с.
- Зорина А. Г. Александр Порфирьевич Бородин (1833—1887). — М., Музыка, 1987. — 192 с., вкл. (Русские и советские композиторы).
- М. Ильин, Е. Сегал Бородин Александр Порфирьевич. — М.: Молодая гвардия, 1953 (Жизнь замечательных людей).
- 2. изд.: М.: Молодая гвардия, 1957.
- 3-изд.: М.: Правда, 1989.
- Письма А. П. Бородина. Полное собрание, критически сверенное с подлинными текстами. С предисловием и примечаниями С. А. Дианина — Вып. 1-4. — М.-Л., 1927—1950:
- Вып. 1 (1857—1871). М.: Гос. издательство, музыкальный сектор, 1927—1928. 420 с.
- Вып. 2 (1872—1877). М.: Музгиз, 1936. 316 с.
- Вып. 3 (1878—1882). М.-Л.: Музгиз, 1949.
- Вып. 4 (1883—1887). М.-Л.: Музгиз, 1950. 480 с.
- Сохор А. Н. Александр Порфирьевич Бородин: Жизнь, деятельность, муз. творчество. — М.-Л.: Музыка, 1965. — 826 с.
- Н. Фигуровский. А., Ю. И. Соловьев Александр Порфирьевич Бородин — М.-Л..: Изд-во АН СССР, 1950. — 212 с.
- Хубов Г. А. П. Бородин. — М., 1933.
- Энциклопедический словарь юного химика / Сост. В. А. Крицман, В. В Станцо. — М.: Педагогика, 1982. — 306 с.
- E. Kuhn (Hrsg.): Alexander Borodin. Sein Leben, seine Musik, seine Schriften. — Berlin: Ernst Verlag Kuhn, 1992. ISBN 3-928864-03-3
- G. Vijvers Willem Alexander Borodin; Composer, Scientist, Educator (Александр Бородин; композитор, ученый, преподаватель), Amsterdam: Center Book The American, 2013). ISBN 978-90-812269-0-5.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- М. Ильин, Е. Сегал. Александр Порфирьевич Бородин, 1833—1887. — 2-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1957.
- Большая советская энциклопедия
- Музыкальная энциклопедия, М.:Большая Советская энциклопедия, том 1. М., 1973.
- Бородин Александр. Сайт о жизни и творчестве композитора
- Бородин Александр Порфириевич — Биография
- Краткое содержание (синопсис) оперы «Князь Игорь» на сайте «100 опер»
- Энциклопедия юного музыканта / Игорь Куберский, Е. В. Минин — СПб.:ООО «Диамант», 2001. 576 с.
- Александр Порфирьевич Бородин: ноты произведений на International Music Score Library Project
- Н оты всех романсов Бородина на сайте ween.ucoz.ru
- Передача про А. Бородина « Химия музыки»
- 12 ноябрҙә тыуғандар
- 1833 йылда тыуғандар
- Санкт-Петербургта тыуғандар
- 27 февралдә вафат булғандар
- 1887 йылда вафат булғандар
- Санкт-Петербургта вафат булғандар
- Санкт-Петербург дәүләт университетын тамамлаусылар
- Википедия:Викимилеккә һылтанған мәҡәләләр
- XIX быуат композиторҙары
- Рәсәй империяһы композиторҙары
- Алфавит буйынса композиторҙар
- «Тони» премияһы лауреаттары
- Алфавит буйынса медиктар
- Алфавит буйынса музыканттар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса пианистар
- Алфавит буйынса ғалимдар
- XIX быуат химиктары
- Рәсәй империяһы химиктары
- Алфавит буйынса химиктар


text:
Елмерҙәк тотҡондары
СУKМУЙЫЛ
Ике генә урамлы Суҡмуйыл — Елмерҙәк тирәһенә тѳйәкләнгән ауылдарҙың береһе. Еҙем киҫеп үткән армыт һыртында иркен яланды биләп ултыра. Уның ҡайһы яғына сыҡһаң да - күккә терәлеп торған тауҙар ҙа, үтеп сыҡҡыһыҙ ҡара урмандар ғына. Халҡының йәшәү рәүешендә лә ошо шарттар сәбәпле оло юлдан йыраҡлыҡ тыуҙырған ҡырыҫлыҡ сағыла. Ҡырҡырлыҡ ағас бѳтѳп, леспромхоздың эше туҡтағас, бер ниндәй учреждение тигән нәмә ҡалмаған бында. Хатта кәнсә йортон алып китеп, ауыл Советын да ҙурыраҡ ерҙә асыу хуп күрелгән. Шуның ѳсѳн Хѳкүмәт ҡайғыһы менән йѳрѳүселәр килә һалып та бармай Суҡмуйылға. Шулай булһа ла хәүефләнә Яхья. Кем белә бит… Һаҡ йѳрѳмәһә, берәйһен һуғышҡа алып китергә килгән саҡтарына тап килеүе бар. Ағас эше шәп саҡтан ҡалған, ишегенең башына «Буфет» тип яҙылған котлопункт ѳйѳнә генә айына бер нисә тапҡыр күсмә магазин килеп, кәрәк-яраҡ һатып киткеләй. Уны халыҡ магазин да, буфет та тип атамай күптән. Ниндәйҙер тешһеҙ бер әбей ауыҙынан буфет һүҙен дѳрѳҫ әйтә алмау арҡаһында сыҡҡан «бухит» исеме ныҡ йәбешкән уға. Элегерәк бухиттә йѳҙ грамм һалдырып эсеү ҙә мѳмкин булған леспромхоз эшселәренә. Шул арҡала ҡасандыр урыҫтарҙың «бухать», йәғни аяҡтан йығылғансы эсеү мѳмкинлеге булыуына һылтап, «бухитты» бухать һүҙенән килеп сыҡҡан, тип тә иҫбатлайҙар. Ауылдың теләһә ҡайһы мѳйѳшѳнән бында килгән-киткән бар кеше ус тѳбѳндәгеләй күренә, сѳнки поселок яғына киткән берҙән-бер оло юл ҙур ялан аша урманға барып керә. Уның ҡарауы, ауылдың икенсе, Яхъя килеп-китеп йѳрѳгән яғы әҙәм аяғы баҫмаған икһеҙ-сиккеҙ шыр урманға терәлә. Әлеге лә баяғы, шайтан ботон һындырырҙай тау-таш а, ҡарурмандар ғына ул тарафта. Шылт иткән тауышҡа ла тертләп йѳрѳгән Яхъяға был ҡулай. Һуғышҡа китмәй, ҡасҡын булып йәшәһә лә, юҡ-юҡта Суҡмуйылға барғылап йѳрѳй ул. Әсәһен күрер ѳсѳн үҙ ауылы яғына аяҡ баҫа һалып бармаһа ла… Шулай ҙа бер ҡайтып, йәшенеп кенә тәҙрәнән ҡарап торҙо әсәһен. Шул саҡта ғына кешене ҡайғы нисек тиҙ эшлектән сығарғанын аңлағандай булды бер аҙ. Уны йәлләп, йәшенеп торған урынынан ишеккә табан атларға ынтылып-ынтылып та ҡуйҙы хатта, икеләнде... Шунан ауылға ниңә тѳшкәнен дә онотоп, бик йәһәт, кәртә артындағы урманға инеп юғалды. Башҡаса тыуған ауылым, әсәй, тип ул яҡҡа аяҡ баҫманы. Күҙенә аҡ-ҡара күренмәй ҡайтып, ѳңѳндә буҫлығып аҙна-ун кѳн ятҡандан һуң ғына аңына килде. Солоҡ балынан әсеткән бер күнәк балы бар ине. Шул бѳткәс кенә торҙо. Ҡарты үлә һалғас та бирешмәй, олоғайһа ла, дайярланып кѳтә ине әле әсә кеше донъяһын. Берҙән-бер кѳн күҙ терәрлек бер кеме лә ҡалманы. Ҡайғы-хәсрәт баҫты. Тере килеш ҡаҡ һѳйәккә ҡалған тәненән сыға алмаған йәне тотто уны был тормошта. Кѳнитмеше менән бѳтѳнләй хайуанға әйләнеп ѳлгѳрмәгән ярым ҡырағай Яхъяға, үҙе ѳсѳн ҡасандыр ҡәҙерле булған шәүләне тәҙрә аша ҡарап тороуы ауыр, әлбиттә. Ѳңѳнә ҡайтып тәгәрәгәс тә һаташтырып, күҙ алдарында шул һүрәтләнде… Иңендә ялбыраған, йыуып-сайылмай күптән ҡатып бѳткән шәл ишараты, елләтергә сығарып кәртә бағанаһына элгән әрмәккә оҡшағайны. Әсәһе әллә бит йыуа, әллә юҡ. Бит-ҡулдарының тәрән һырҙары ҡором тулыуҙан шаҡмаҡланып ҡатҡан. Ҡалтыранған ҡулдары менән мейескә ут тоҡандырам тип сыра һыҙыра алмай ыҙаланды бахырҡай. Шул мәленә тап килде Яхъя. Ташлап киткәненән бирле әсәһенең йѳрәгенә күпме ҡан һауғаны ғына күренмәне тәҙрә аша. Уның: «Ҡулымдың һыртын әйләндереп бәддоға уҡып ҡалам, ташлап ҡасһаң, ләғнәт», - тип ҡысҡырып ҡалыуын иҫенә тѳшѳрѳп ҡурҡты. Ҡарғыш ҡайтарырлыҡ бер доға ла белмәүенә үкенде.
Ҡара тѳн урталарында ауылдарына килеп, үҙҙәренең урамына инеп йѳрѳгәне лә булманы түгел, булды баштараҡ, тик ҡырын эште тѳҙәтерлек бер кѳсѳ лә юҡ ине. Бер тапҡыр аша баҫҡан законды кире сығыу? Ю-ю-юҡ! Уның Себер юлдары аша ғына булыуы мөмкин. Берәй ерҙә атып, ас эттәргә ташламаһалар ярай ҙа, … Һуғышта миллионлап ҡырғанды, Яхъяның ғына йәне себен һытып үлтереүгә лә тормағанын яҡшы аңлай ул. Сараның ҡайтыуына ике ҡыш үтте. Әйтерлек тә түгел яңғыҙлыҡтың ҡыйынлығын. Типһә, тимер ѳҙѳрҙәй, ѳрлѳк кеүек әзмәүерҙең ҡатын-ҡыҙ йылыһын да татып ҡарамайынса, ҡасҡын хәленә ҡалыуы үҙе бер ғәжәп. Ҡайтарып ебәрмәһә лә булыр ине. Малайын ерләп ҡабат ауырға уҙғас, Сараның ҡарынында йән алған сабыйҙы һаҡлау инстинкты тотто буласаҡ атаны был аҙымдан. Ни тиһәң дә Яхъяның ҡанынан барлыҡҡа килгән яралғы менән ҡайтып китте бит Сара. Шул арҡала уны ирекһеҙләй ҙә алманы. Тыуасаҡ балаһына кешеләр араһында үҫеп, кешеләрсә тормош, бәхет юрап ҡалды үҙенсә, ҡасандыр уны, «балам», тип ҡосағына алыуға бер ѳмѳтѳ булмаһа ла. Мәгәр, бер йыл элек уларҙы осраштырған Ҡоро шишмә ярында Сараһын мәңге күрмәҫкә оҙатһа ла, уның артабан йәшәү хоҡуғы бер кем тарафынан да тыйылғаны юҡ әле. Шуның ѳсѳн ҡышҡа әҙерләнгән йомрандай ашарға яраҡлы нәмә тапһа, шуны ѳңѳнә ташыны. Сара менән һаҡлыҡ ѳңдәр әҙерләгәйне улар. Тик кѳрәктәй яҫы, ҙур ҡулдары тѳрлѳ еләк-емеш йыйыуға яраҡлашмағайны шул. Шуның ѳсѳн, еләк- емештең тупаҫырағын булһа ла, йыйыуға уңайлырағын һәрмәргә мәжбүр булды. Муйыл, балан, әлморон менән мышар йыйып киптерҙе. Ғәжәп, Сара менән бергә саҡтарында һиҙелмәгән, хәҙер таң һайын ыңғыраштырған арыу тойғоһо ҡалдырмай уны. Бер тѳн бүре булып олорлоҡ хис менән килеп торҙо йоҡоһонан. Иртәгәһенә тѳш күрҙе. Имеш, ваҡ тештәре һынып бѳткән бет тарағының имен яртыһы менән сәс тарай. Ҡуйы сәсен уртаға ярып, толомлап үрә ине. Ѳстән үргән ике толомон да ап-асыҡ күрҙе Яхъя. Үреп бѳткәс, сыбыртҡылай оҙон толомдарын яурындары аша артҡа ташланы. Кѳт- мәгәндә улар ғәләмәт ҙур ҡара йыланға әйләнеп, Сараның ҡулбашына шыуып менгәс, ҡолас етмәҫтәй ҡош ҡанатына әйләнде. Шул ваҡыт кәкре суҡышлы ниндәйҙер ҡошҡа әүерелеп барған Сара уға ҡараны. Ҡан һауған ҡып-ҡыҙыл, имәнес күҙҙәрҙе күреүҙән ҡото алынған Яхъя ҡысҡырып ебәрҙе. Ҡарағошҡа әйләнгән Сара ҡанаттары менән уны туҡмап, күҙҙәрен соҡоп алырға итә, имеш, тип күрҙе ул тѳштѳ. Ҡурҡышынан ҡалтыранып, уянғас та иҫенә килә алмай үкһеп ултырҙы. “Сара алдында ни ғәйебе бар икән? Ни ѳсѳн ул минең күҙҙәремде соҡоп алырға итте? Мин бит уны үлем ҡосағынан тартып алдым. Ғүмер бүләк иттем”... Кешеләр менән бергә, кешесә йәшәргә теләмәгән йѳрәк менән балаһын күрергә теләмәгән күҙҙәр һиңә ниңә кәрәк, тип әйтергә теләгән һыны булдымы әллә? Күргән тѳштәрен нимәгә юрарға ла белмәне. Шулай булһа ла артабан йәшәргә кәрәклеген яҡшы аңлай ине Яхъя. Шуның ѳсѳн минең кеүек икеләнеп тормаҫ, килер ҙә етер тип, ҡышты ентекле ҡаршыларға булды. Тәүге йылдағы кеүек ҡатын-ҡыҙ ҡулы менән булдырылған «йәм, уңайлы йылылыҡ» булдыра алмаһа ла, ѳңѳндәге «әйбер йыһаздарын» елләтеп, киптереү эшенә тотондо. Һайғауҙарҙан эшләгән һикеһенә ҡат-ҡат түшәлгән тире ярпыларын сығарып ҡаҡҡыларға йыйынғас, ер аҫтындағы ѳңдә лә ҡатын- ҡыҙ ҡулы кәрәклеген аңланы. Сара менән хушлашҡаны бирле елләтеү күрмәгән, әсетеп тартылмаған тиреләр екеп, ҡойола
башлаған. Киптереп ҡаҡҡылауға ла эшкинмәнеләр. Ятып йѳрѳр яңы «урын кейеме» хәстәрләү кәрәклеге асылды уға. Ярай ҙа ваҡытында күреп ҡалды. Ҡыш килгәнсе айыу тиреләре әҙерләп ѳлгѳрѳрѳнә лә ышана...
Тире нимә, юҡһа тынсыу ѳңдә үҙемдең дә үпкә сиренә ҡалыуым бар, тип, тѳтѳн тарта торған тишекте таҙартып, елләтеү ѳсѳн ҡырғараҡ сығарып, тағы бер һаҡлыҡ тишек өңөп ҡуйҙы. Ѳң эштәрен бер аҙ теүәлләгәс, ул Суҡмуйыл тирәһен барып ҡапшарға булды. Әсәһе тартмай уны. Ә бына Ғәйникамалды ҡара яҙҙан күргәне юҡ. Уға кѳҙ еткәсерәк барыу уңайлыраҡ. Йәй кѳнѳ балалары хаҡына йыуаса итеп алырлыҡ, ит-маҙары ла бѳткән була. Әле йәй уртаһы ғына булһа ла, бармай сараһы юҡ. Айыу- маҙар алып, ҡыш еткәнсе тиреһен эшкәртеп ѳлгѳртѳү ѳсѳн. Ите ҡыҙыҡһындырмай, аҫтына түшәрлек, ябынып ятыр ѳсѳн йылы тиреһе кәрәк уның. Юҡһа, айыуҙың үҙе һымаҡ йомарланып, ус ялап, ҡыш үткәрә алмаҫ бит инде йоҡлап. Патрондарына яһау эшләргә дары, йәҙрәләр ҡойоп алырға ҡурғашы ла бѳттѳ. Суҡмуйылға шуның ѳсѳн барырға кәрәк уға. Ғәйникамалдың ике туған ағаһы һуғышҡа тиклем тире йыйыусы булып эшләй ине, әле лә шул эшендә. Сатандан һуғышта ни файҙа. Алманылар уны. Ә йәнлек тиреһе кәрәк. Шәшке, ҡама, һыуһар тиреләре ҡыйбат. Америктар ала уларҙы. Бер ҙә һуғыш тип тормайҙар икән. Яхъя ла кәрәк-ярағын Ғәйникамал аша алдырып ѳйрәнде.
Ағаһының тиреләрҙең ҡайҙан икәнен дә, кем килтергәнен дә һорашҡаны юҡ, ти. Аҡмаһа ла, тамалыр инде уның үҙенә лә. Һоратҡан нәмәләрең юҡ, тип бер тапҡыр ҙа Ғәйникамалды бороп ҡайтарғаны булманы уның. Тапшыра торған тире-һарыларын тоғона тултырып, Яхъя үҙенән артҡан ҡаҡлаған
болан ите менән бурһыҡ майы алып юлға сыҡты.
Тѳн ҡараңғыһын йырып, ауыл осон- дағы ҡыйығы бер аҙ ҡыйшая тѳшкән, бер тәҙрәле бәләкәй ѳйҙѳң ишеген шаҡыны ҡасҡын, яҡын-тирәлә үҙен күрерлек бер кем дә булмағанына ышанғас. Ишекте Ғәйникамалдың ун биш йәштәр самаһындағы ҡыҙы асты. Аҡыллы ҡыҙыҡай, ни ѳсѳн килгәнен дә, кем кәрәклеген дә тѳпсѳнмәне. Мәңге ҡырынмай, йыуынмай йѳрѳгән был кешегә ишек асмаҫ борон уҡ, тәненә һеңгән ауыр еҫ ярыҡтан борхоу менән таный Зәлиә уның кем икәнен. Йәшме-ҡартмы икәнен дә белеп булмаҫлыҡ, һаҡал баҫҡан ошо кеше килеп киткәндән һуң бер килкегә уларҙың тамағы бѳтәйеп ҡала. Аталары һуғышҡа киткәс тыуып тәпәй баҫҡан бәләкәй һеңлеһе менән Зәлиәнең һағынып кѳткән кешеһенә әйләнде, тәне менән кейеменән ҡәбер еҫе сығарып йѳрѳгән кеше. Үҙе ѳсѳн
ишеге һәр саҡ асыҡ, тере кеше еҫе сыҡҡан берҙән-бер ошо йорт оҡшай Яхъяға. Был ауылда Ғәйникамалдан башҡа ышанып, ишеген тартырлыҡ бер кеме лә юҡ уның. Ауырының кѳнѳн еткереп, Хоҙай биргән балаһын тапҡыһы килмәне Ғәйникамалдың. Был турала белһә, кендек әбейе Йәмилә белгәндер. Иренең Мәскәү эргәһенән яҙған хатын алып уҡығас, ныҡ хафаланды. Баш ҡала эргәһенә үк килеп еткән һуғыш ҡасан бѳтә әле. Ире ҡайтҡансы нисек итеп ике баланы туйҙырып ҡарар ҙа, нисек кенә итеп донъяһын кѳтѳп торор. Киләһе йәйгә, тап утын-бесән эшләй торған ваҡытҡа тыуасаҡ бала сәңгелдәктә ятырға тейеш. Һыңар ҡулы менән бала ҡосаҡлап йѳрѳп, атҡара алмаҫ бит инде был эштәрҙе. Былай булһа, ҡул араһына керҙе тигән Зәлиәгә бала ҡарап ултырыу тейә инде. Юҡ, нисек тә ҡотолорға кәрәк, ҡарынында йән алып ѳлгѳрмәҫ элгәре. Гонаһтан ҡурҡып аяҡ-ҡулыма бәй һалдырайыммы ни? Атаһының әйләнеп ҡайтыуына Зәлиәһен ныҡлап аяҡҡа баҫтыра алһам да таман, тип уйланы, ирле кѳйѳ тол ҡалған ҡатын. Йәмилә әбейҙең урамындағы бәләкәй ѳйҙә кәрт һалыусы, тегенсе Мәҙинәнең йәшәүен иҫенә тѳшѳрѳп, иң башта шунда йүгерҙе. Кесерткән араһына урлап һалған тауығы аҫтынан ѳс йомортҡа алырға онотманы. Әбейҙең урамына кергәндә, Мәҙинә бәләкәй ѳйҙѳң тәҙрә тѳбѳнән урам күҙәтә ине. Ғәйникамал барып ингәс тә, тегеп ултырған әйберҙәрен йыйнап та тормай, ултырғыстан урын күрһәтте. Киң һикегә үҙе йәйелеп ултырғас, һәр ваҡыт әҙер ятҡан кәрттәрен алды. Ярҙам һорап килгән кешене кәрт һалыусының ысын күрәҙәсеме, әллә шарлатанмы икәнлеге ҡыҙыҡһындырмай. Ысынмы-бушмы, тип был ѳйгә лә ҡатындар ирҙәренә, балаларына, ғашиҡ ҡыҙҙар шыпырт ҡына һѳйгәне тураһында белер ѳсѳн кәрт һалдырырға килә.
… Ғәйникамалдың янында бер генә бала күрәм, тине Мәҙинә. Ул Зәлиә. Тағы ер аҫты күренеүен, унда Ғәйникамалдың үҙеме, әллә яуҙа йѳрѳгән иреме булғанын асыҡ ҡына әйтә алманы. Шул билдәһеҙлек
менән күңеленә шом ултырһа ла, ҡарынындағы баланың тере булып кү- ренмәүен ишетеүҙән шатлығы йѳҙѳнә сыҡты Ғәйникамалдың. Ишеткәнен Йәмилә әбейҙең ҡолағына тѳшѳрѳргә тип, ул оло ѳйгә ашыҡты. Ѳс бүлмәле, заманына күрә ҙур ѳйҙә үҙенән күпкә ҡарт апһыны менән йәшәй ине әбей. Бабай үлгәс, уның оло әбейен үҙенә алып, бергә йәшәнеләр. Балалары үҫеп, сығып китеп бѳткән.
Малайҙары һуғышта, ике ҡыҙы ирҙә.
- Алаҡанлап ҡайҙа ашығаһың, Ғәйникамал күрше? Мәҙинә берәй яҡшы нәмә әйтеп шатландырҙымы әллә?
- Былай ғына, - тип, оялһа ла Ғәйникамал дауам итте. - Һиңә килә инем әле, ярҙам итмәҫһеңме, тип. Вәлиулламдың ҡасан ҡайтып килере лә билдәһеҙ. Был ҡәһәр тѳшкѳр һуғыш ҡасан бѳтә әле. Ике бала менән нисек донъя кѳтәйем мин яңғыҙым. Әле икенсе ай ғына… - Ғәйникамал әйтеп бѳтѳрмәһә лә, эштең нимәлә икәнен аңлап торҙо Йәмилә әбей.
- Икенсе генә ай... Иреңде ҡасаныраҡ әпкиткәйнеләр әле? Уның менән бергә туғыҙ кешене алдылармы шул. Эйе-эйе! Ике ай самаһы ауырлы йѳрѳйһѳң инде, әләйгәс. Һуңғы тапҡыр йоҡлағанығыҙҙа яралған булһа… әгәр.
(Дауамы киләһе һанда).


text:
Геохронология
Геохроноло́гия (бор. грек. Yῆ — ер + xpόvoς — ваҡыт + λόYoς — өйрәнеү) — ер ҡатламдарын барлыҡҡа килтереүсе тау тоҡомдары формалашыуының хронологик эҙмә-эҙлеклелеге һәм йәше тураһындағы тәғлимәт[1]; так тоҡомдары һәм минералдарҙың абслют һәм сағыштырмаса йәшен билдәләүсе ысулдар. Ерҙең йәшен билдәләү ҙә геохронологияның тикшереү даирәһенә керә. Геохронологияны планетологияның бер өлөшө тип иҫәпләргә була.
XVIII быуатта тау тоҡомдары йәше берәүҙе лә ҡыҙыҡһындармаған[2].
Николас Стено[3] 1669 йылда бөгөнгө көнгә тиклем закон ролен уйнаған тәғлимәтте әйтеп бирә: нормаль ултырған ултырма тау тоҡомдары геологик ваҡығаларҙың эҙмә-эҙлеклеген күрһәтә.
Вильямс Смит (1769—1839) ташҡа әйләнгән хайуандар һәм үҫемлектәр ҡалдыҡтары буйынса тау тоҡомдары йәшен билдәләү ысулын өйрәнә. М. В. Ломоносовта (1763) был өлкәлә эшләй .[4]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Геохронология — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Всё о Земле: VseOzemle.ru
- Макаров В. П. Теоретическая геохронология
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Краткий русско-башкирский терминологический словарь по естествознанию (А.М.Багаутдинов, А.М.Багаутдинов, 2009)
- ↑ Всё о Земле. Определение возраста горных пород.
- ↑ Белоусов В. В., Николаус Стено — основоположник геотектоники, «Природа», 1938, № 5:
- ↑ Ломоносов М. В. О слоях земных и другие работы по геологии.- М.-Л.: Госгеолиздат, 1949. 209 с.


text:
Драма (жанр)
Драма — художестволы әҙәбиәттең төп төрҙәренең береһе.
Эпик әҫәрҙән айырмалы рәүештә, драмала автор телмәре булмай. Бөтә әҫәр персонаждарҙың үҙ-ара һөйләшеүе рәүешендә төҙөлә, йәғни диалогтарҙан, монологтарҙан һәм полилогтарҙан тора. Эпик әҫәрҙәрҙә (хикәйә, повесть, роман һ. б.) геройҙар күп яҡлы һүрәтләнә. Геройҙар йәшәгән мөхит, уларҙың уй-кисерештәре күп ваҡыт автор телмәре аша бирелә. Ә драма әҫәрҙәрендә быларҙың барыһы ла тик диалогта һәм герой хәрәкәтендә асыла (грекса драма хәрәкәт тигәнде аңлата). Драма әҫәрҙәре үҙҙәре бер нисә төргә бүленә: трагедия, комедия, драма.
Драма комедияның да, трагедияның да үҙенсәлектәрен эсенә ала. Ләкин драмала конфликт, трагедиялағы йәки комедиялағы «кеүек, бер яҡлы ғына (йә фажиғәле, йә көлкөлө генә) булмай, ә ҡатмарлы һәм етди, тормошсан була. Башҡорт әҙәбиәтендә һәйбәт драма үрнәктәре күп. Сәғит Мифтахов драмалары, Д. Юлтыйҙың «Ҡарағол», Б. Бикбайҙың «Ҡарлуғас», М. Кәримдең «Яңғыҙ ҡайын», Н. Асанбаевтың «Ҡыҙыл паша», А. Абдуллиндың «Ун өсөнсө председатель» һ. б. драмалары ана шундайҙар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Тикеев Д. С., Ғафаров Б. Б. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте 10 класс. Өфө-2003 йыл ISBN 5-295-03161-6
- Хөсәйенов Ғ. Б. Әҙәбиәт теорияһы.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Килмөхәмәтов Т. Ә. Драма // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.


text:
Республика парламентарийҙары тәмәкегә ҡаршы закон проектын хуплай
Рәсәй Хөкүмәте октябрь аҙағына тиклем тәмәкегә ҡаршы закон проектын тикшерергә планлаштыра, уға ярашлы 2015 йылдың 1 ғинуарынан башлап йәмәғәт урындарында тәмәке тартыу бөтөнләй тыйыласаҡ. Документ киоскыларҙа тәмәке һатыуҙы, шулай уҡ тәмәке изделиеларын рекламалауҙы тыйыуҙы күҙ уңында тота.
Башҡортостан парламентарийҙары был закон проектын тулыһынса хуплай.
— Тәмәке тартыуҙы иҫкәртеүгә йүнәлтелгән тәҡдимдәр һәм эштәрҙе хуплайым, — тип билдәләне БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары Лилиә Ғүмәрова. – Әммә тәҡдим ителгән законды тормошҡа ашырыу механизмын дәүләт кимәлендә ентекле әҙерләү мөһим, сөнки һүҙ тәмәкене рекламалауҙы, йәмәғәт урындарында тәмәке тартыуҙы тыйыу тураһында бара. Идея, әлбиттә, актуаль. Тәү сиратта ул беҙҙең йәш быуын өсөн көнүҙәк булып тора. Әммә был законды тормошҡа ашырыу өсөн, күп эштәр башҡарырға кәрәк.


text:
«Урал батыр» эпосы ҡытай теленә тәржемә ителәсәк
ӨФӨ, 2015 йыл, 22 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
«Урал батыр» эпосын ҡытай теленә тәржемә итеү башланды. Был ҙур эште ҡытай телен яҡшы белгән Шамил Батыршин башҡарып сығырға әҙер. Башҡорт халҡының төп эпик ҡомартҡыһын тәржемәләү идеяһы ШОС һәм БРИКС саммиттары алдынан барлыҡҡа килгән.
«Башҡорт дәүләт университетының Учалылағы вәкиллеге директоры Зилә Рәхмәтуллина «Урал батыр» эпосына иғтибарҙы йүнәлтергә тәҡдим итте, — тине тәржемәсе. — Был башҡорт халҡы тураһында ыңғай фекер тыуҙырыу өсөн яҡшы проект».
Тәржемәсе әйтеүенсә, эпосты тәржемә итеү өсөн башҡорт һәм ҡытай телдәрен яҡшы белгән кешеләр кәрәк. Ҡобайырҙа фразеологизмдар бик күп, Ҡытай мәҙәниәтендә уларға оҡшаш әйтемдәр табыу еңел түгел. Шуға күрә берлектәге проектта Башҡорт дәүләт университеты һәм Тенгин халыҡ-ара телдәр институты белгестәре ҡатнаша. Тәржемәсе эште башлаған һәм уны 2016 йылдың башында тамамларға ниәтләй.
«Ҡытай яғы хеҙмәттәшлек менән бик ныҡ ҡыҙыҡһына. Мин уларға эпос хаҡында һөйләнем, беҙҙә төшөрөлгән фильмдарҙы күрһәттем. Беҙҙең халыҡтарҙың эпостарында күп кенә оҡшаш мотивтар бар, тине Ҡытай филологтары», — тип аңлатты Шамил Батыршин.
Шамил Батыршин Мәскәү дәүләт университеты филология факультетының ҡытай теле кафедраһын тамамлаған һәм өҙөклөктәр менән 13 йыл Ҡытайҙа йәшәгән. Әлеге ваҡытта Башҡортостанда ҡытай теленән уҡыта.


text:
Иҫәпленең ҡуйы теүәл27-02-2018, 00:03 // Иҡтисад // Баҫып сығарырға
Заман талаптарына ярашлы, үҙ кәсебенә тотонғандарҙың йылдан-йыл күбәйә барыуы мәғлүм. Шәхси эшҡыуар булып теркәлгән һәр кемгә, шөғөлөн үҫтереү хәстәре менән бер рәттән, Пенсия фондына страховка иғәнәһе түләү, Һалым инспекцияһына отчет биреү кеүек бурыстар өҫтәлә. Белеүебеҙсә, предприятиела, крәҫтиән (фермер) хужалығында хеҙмәткәрҙәр бар икән, иҫәп-хисап мәшәҡәте тағы ла арта. Бындай бурыстарҙы ҙур ойошмаларҙа махсус белемле кешеләр атҡарһа, бәләкәй эшҡыуарлыҡта ундай айырым кеше тотоу отошломо? Шул уҡ ваҡытта, мәғлүм булыуынса, һәр урында отчет төҙөү, декларация тултырыу һ.б. йәһәттән күпмелер хаҡҡа ярҙам тәҡдим иткән белгестәр бар. Кемгәлер түләгәнсе, был эштәргә үҙеңдең өйрәнеп алыуың яҡшыраҡ түгелме?
Бизнес-тренерҙар билдәләүенсә, иҡтисади-финанс грамоталылыҡ нигеҙе – һалым ҡануниәтен белеү, бухгалтер иҫәбен аңлау, ябай финанс планы төҙөй алыу, аҡсаның ни икәненә төшөнөп, уны дөрөҫ файҙаланыу. Быларҙы үтә ҡатмарлы эш тип уйлап, тотоноп ҡарамағандар хата яһай. Өйрәнә алмаҫтай нәмә юҡ, тик маҡсат булыуы, яңы ғилемгә ынтылыу, ҡыҙыҡһыныу шарт. Белем – үҙе ҙур инвестиция. Иҡтисади-финанс грамоталылыҡ нигеҙҙәренә төшөнгән кеше документтарҙы дөрөҫ төҙөргә генә түгел, килем-сығымды контролдә тоторға, аҡса менән дөрөҫ эш итергә өйрәнә, тимәк, уның алдында яңы мөмкинлектәр асыла.
Ошо йәһәттән ғилемле булыу дәүләт өсөн дә отошло. Һәр кем аҡсаһын урынлы файҙаланырға өйрәнә икән, иҡтисад бермә-бер күтәреләсәк. Матди яҡтан ауырлыҡ кисермәгән граждандарҙың инвестиция мөмкинлеге арта, был үҙ сиратында банк структураһының үҫешенә, дөйөм йәшәү кимәленең яҡшырыуына этәргес бирә. Дәүләт өсөн шуныһы ла отошло: норматив база нигеҙҙәрен белгән ғилемле кеше һалымды һәр саҡ ваҡытында түләй.
Бөгөнгө финанс компаниялары үҙҙәре үк грамоталы, иҡтисади яҡтан ғилемле клиенттарға өҫтөнлөк бирә. Халыҡ араһында “Банк алдарға әҙер тора, үҙенә генә файҙа эҙләй” тигән фекер йәшәһә лә, күптән эшләгән эре предприятиелар ышаныслы хеҙмәттәшлеккә ынтыла: уларға һыналған аныҡ клиенттар менән ике яҡ өсөн дә файҙалы, уңайлы мөнәсәбәт ҡороу мөһим. Финанс йәһәттән грамоталылыҡ артһа, тимәк, банктарға талап та көсәйеп, улар капиталды арттырыу мөмкинлеге биргән партнер бурысын үтәйәсәк.
Был өлкәлә ғилемһеҙлектең иһә ауыр эҙемтәләргә килтереүе мәғлүм. Мәҫәлән, уны-быны уйламайынса, ҙур процент менән кредит алыу, “пирамида”ларҙа ҡатнашыу, һөҙөмтәһен күҙалламайынса инвестиция һалыу һ.б. Мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, илдә лә, республикала ла бындай осраҡтар күп. Ошонан сығып, былтыр Рәсәйҙә Финанс грамоталылығын арттырыу милли стратегияһы булдырылды. Ул 2023 йылға тиклем иҫәпләнгән. Проектҡа ярашлы, мәктәп программаһына финанс грамоталылығы буйынса айырым дәрес индерелеп, уҡыусыларға аҡсаны урынлы файҙаланыу, ғаилә бюджетын дөрөҫ ҡороу, алданыуҙан һаҡланыу нигеҙҙәре һ.б. өйрәтелә башланы. Яҡын арала иһә махсус предмет булдырыу маҡсаты ҡуйылған. Уны “Иҡтисади грамоталылыҡ нигеҙҙәре” тип атап, йәмғиәтте өйрәнеү дәресенең бер өлөшө рәүешендә үткәреү ҡаралған. Маҡсатҡа ярашлы, уҡыусылар инвестиция, кредит учреждениелары менән бәйләнеш, стратегик планлаштырыу алымдарын үҙләштерәсәк. Шулай уҡ уларға банк хеҙмәткәрҙәренән, финанс белгестәренән һабаҡ алыу, үҙҙәрен ғәмәли эштә һынап ҡарау мөмкинлеген дә булдырыу күҙаллана.
Дәрестән тыш, өҫтәмә сараларҙы даими уҙғарыу бурысы ҡуйылған. Мәҫәлән, ағымдағы уҡыу йылы башында ил уҡыусылары араһында финанс грамоталылыҡ профиле буйынса олимпиада ойошторорға ҡарар ҡылынды. Алда әйтелгән барлыҡ бурыстарҙы үҙ эсенә алған, йәмғиәттең белем кимәлен күтәреүгә, тимәк, дәүләттең тотороҡло үҫешен тәьмин итеүгә йүнәлтелгән сара әле бара, унда республикабыҙҙан да ҡатнашыусылар байтаҡ.
Ҡыҫҡаһы, финанс грамоталылыҡ – аҡсаны һанай белеү генә түгел, ә уның нимәгә кәрәк икәненә ныҡлы төшөнөп, дөрөҫ файҙаланыу. Ә беҙҙә әле был йәһәттән икенсе төрлөрәк ҡараш йәшәй. “Аҡса уны туҙҙырыу өсөн табыла” тигән ҡулланыу психологияһы тамыр йәйгән. Тапҡанды ысын уңыш өсөн йүнәлтергә өйрәнеү мөһим, ти белгестәр. Финанс грамоталылығын үҙләштерә башлаған йәштәр был маҡсатҡа юл ярыр, ата-әсәһенә лә ғилем бирер һәм дәүләттең иҡтисади йәһәттән тотороҡло үҫешенә тос өлөш индерер тигән ышаныс бар. Был иһә – халҡыбыҙҙың, милләтебеҙҙең, тыуған еребеҙҙең, рухи ҡиммәттәребеҙҙең дә именлек нигеҙе.


text:
Лазарева Дина Наумовна
Лазарева Дина Наумовна (11 сентябрь 1922, Силәбе губернаһы Мейәс заводы ҡасабаһы) — фармаколог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының почётлы академигы (1995), медицина фәндәре докторы (1962), профессор (1963).
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1943 йылда Башҡортостан медицина институтын тамамлай.
1946—2002 йылдарҙа Башҡорт медицина институтында[1] эшләй.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре (1993)
- БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре (1976)
- Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2002)
- Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы (1993)
- Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1986)
Хеҙмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Клиническая фармакология в онкологии. М., 2007 (авторҙ.);
- Лекарственные растения Башкортостана. Уфа, 2011 (авторҙ.).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Хәҙер Башҡорт дәүләт медицина университеты.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Лазарева Дина Наумовна // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- 11 сентябрҙә тыуғандар
- 1922 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Силәбе губернаһында тыуғандар
- Мейәстә тыуғандар
- Медицина фәндәре докторҙары
- Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары
- РФ Дәүләт премияһы лауреаттары
- Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар
- Башҡорт дәүләт медицина университеты профессорҙары
- Башҡортостан Фәндәр Академияһы академиктары
- Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре


text:
Башҡорт Википедияһының 25 меңенсе мәҡәләһе башҡорт атына арнала
Башҡорт Википедияһы волонтерҙары киң танылған интернет энциклопедияһы өсөн башҡорт телендә мәҡәләләр яҙыуын дауам итә. 20 декабрҙә «Башҡорт аты» тип аталған юбилейлы, 25 меңенсе мәҡәлә урынлаштырылды. Петр Рычков «Ырымбур типографияһы» исемле китабында былай тип яҙған: «Башҡорт аты элек-электән Рәсәйҙә сыҙамлылығы менән ихтирам яулаған». Ә Википедияла түбәндәге һүҙәр бар: «Башҡорт аты ҡыйыу, тәүәккәл, тырыш, түҙемле, тыңлаусан, хужаһына ышаныусан. Өйрәтеүгә тиҙ күнегә. Был сифаттары өсөн ул юғары баһалана. Оҙаҡ ваҡыт шәп сабып йәки йылдам юрғалап барыу һәләте 1812 йылғы Ватан һуғышы ваҡытында яҡшы билдәләнгән. Был һыбайлыға мәргән атырға һәм ҡылыс менән оҫта эш итергә мөмкинлек биргән. Төрлө күнегеүҙәр ярҙамында башҡорттар аттарын һуғыш йөрөштәренә махсус тәрбиәләгән».
Волонтерҙарҙың Башҡорт Википедияһын тулыландырыу буйынса эшмәкәрлеге уларҙың ҡыйыу, тәүәккәл булыуын күрһәтә. Ике йыл элек, 2010 йылдың декабрендә, Википедияның башҡорт телендәге бүлегендә ни бары 1000 мәҡәлә иҫәпләнә ине. Әммә үткән йылдың йәйендә рус, ҡаҙаҡ һәм немец телдәрендә эш алып барған хеҙмәттәштәре ярҙамында башҡорт википедиясылары махсус программалар ҡулланып, «мәҡәлә ҡойоу» ысулын үҙләштереҙеләр һәм 10 сентябрҙә мәҡәләләр һаны 5 меңгә етте. Ағымдағы йылдың ғинуарында 10 һәм 15 меңлек сикте үтеү ресурсҡа киң йәмәғәтселек иғтибарын йәлеп итте. Йыл дауамында республиканың киң мәғлүмәт саралары Башҡорт Википедияһында алып барылған эшмәкәрлек хаҡында даими рәүештә хәбәр итеп торҙо һәм ресурс киң танылыу яуланы.
Проектты ойоштороусылар хәбәр итеүенсә, авторҙарҙы йыш ҡына яңы мәҡәләләр булдырыу һәм элеккеләрен яҡшыртыу процедураларын үтәгәндә компьютер технолгияларын ҡулланғандары өсөн тәнҡиткә алалар. Әммә Википедияның башҡа телдәрҙә алып барылған бүлектәрендә ҡатнашыусылар, Алма-Атала үткән халыҡ-ара төрки телле Википедиялар конференцияһы делегаттары, Мәскәүҙә «Вики-конференция – 2012» сиктәрендә ойошторолған «Дәүләт теле булмаған Рәсәй телдәрендәге вики-проекттар» түңәрәк өҫтәлендә ҡатнашыусылар башҡорт википедиясыларының башланғысын хупланы. Тимәк, Башҡорт Википедияһына яңы редакторҙар килеүен һәм уның уҡыусыларының ишәйеүен көтөргә була.


text:
Етенсе синыфты бер генә «дүртле» менән тамамланым. Ҡыштан уҡ йәйге каникулды нисек үткәрергә план төҙөп ҡуйғайным. Минең иң яратҡан шөғөлөм – китап уҡыу, шуға күрә башҡорт һәм урыҫ әҙәбиәтенән «100 китап уҡыу» акцияһына ҡушылдым. Әлбиттә, әсәйемә йорт тирәһендәге бөтмәҫ-төкәнмәҫ ваҡ-төйәк эштәрҙе башҡарырға ла булышам. Икәүләп баҡсаның таҙалығын үҙ өҫтөбөҙгә алдыҡ, ике тапҡыр матур итеп утап сыҡтыҡ. Атайым картуфты махсус ҡулайлама менән күмде һәм ҡорттарға ағыу һипте. Ә бына һеңлем Аделина сәскәләр өсөн яуаплы. Уның тырышлығы менән ихатабыҙ күҙҙең яуын алып ултыра. Ҡайҙа ғына барһаҡ та, яңы сәскә төрҙәрен алып ҡайтырға тырышабыҙ. Атайым ике ҡатлы күркәм йортобоҙҙо сайдинг менән көпләне. Йорт-тирәбеҙ тағы ла матурланып китте. Беҙ өйҙәге бөтә эштәрҙе лә шатланып, бергәләп башҡарабыҙ.
1 июндән мәктәбебеҙҙә ял һәм хеҙмәт лагеры ойошторолдо. Уҡытыусы-вожатыйҙарыбыҙ һәр көндө күңелле, бай йөкмәткеле һәм мауыҡтырғыс итеп үткәрҙе. Бигерәк тә Рәсәй киноһы йылына арналған саралар оҡшаны, улар һәр беребеҙҙең күңелендә мәңгелеккә һаҡланып ҡалыр, тип уйлайым. Юҡҡа ғына лагерҙы «Шаян кинематограф» тип атамағандар икән. «Мульти-пульти» тигән байрам беҙҙең күңелдәребеҙгә хуш килде. Анимацион фильмдарҙы балалар үҙҙәре эшләне: һүрәтен дә, тауышын да сығарҙылар. Бер ай буйына уҡытыусы Лилиә Фәнис ҡыҙы бөтә сараларҙы ла видеоға төшөрҙө. Әле шуны монтажлайбыҙ һәм фильм эшләйбеҙ. Ул мәктәп тарихы өсөн бер иҫтәлек булып ҡалыр әле.
Тағы ла ғаиләбеҙ менән тәбиғәттә булырға яратабыҙ. Дарыу үләндәре, еләк-емеш йыябыҙ, рәхәтләнеп ял итәбеҙ. Урман эсендәге бер шишмә янында соҡор бар. Атайым икенсе ярына канат һуҙып, көстәребеҙҙе һынап ҡараныҡ. Урман беҙҙең тәнебеҙгә лә, йәнебеҙгә лә көс һәм дәрт бирә. Беҙ уға һәр ваҡыт рәхмәттәр әйтеп, көр күңел менән ҡайтып китәбеҙ. Төрлө еләк-емештән ҡайнатмалар ҡайнаттыҡ, оҙаҡламай баҡсала үҫкән йәшелсәләрҙән ҡыш буйына етерлек итеп салаттар әҙерләйәсәкбеҙ.
Ошо көндәрҙә ғаиләбеҙ менән Ҡандракүлгә ял итергә барырға йыйынабыҙ, кәрәк-яраҡтарыбыҙҙы теләһә ниндәй һауа торошона ҡулайлы итеп әҙерләйбеҙ, палаткаларҙың төҙөклөгөн тикшерәбеҙ. Эштең күплегенә ҡарамаҫтан, һәр көндө китап уҡырға ла, компьютерҙа ултырырға ла ваҡыт табам.
Ә иң ҡыҙыҡлы сәйәхәтебеҙ алда әле: Хәйбулла районындағы Татырүҙәк ауылында йәшәүсе өләсәйемә ҡунаҡҡа барасаҡбыҙ. Башҡортостандың бер сигенән икенсе сигенә хәтлем оҙон юл: Дүртөйлө – Кушнаренко – Ҡырмыҫҡалы – Ауырғазы – Стәрлетамаҡ – Стәрлебаш – Көйөргәҙе – Күгәрсен – Ейәнсура – Йылайыр райондары һәм Өфө, Мәләүез, Салауат ҡалалары аша үтә. Маршрутыбыҙ оҙон һәм мауыҡтырғыс. Башҡортостаныбыҙҙың матурлығына һоҡлана-һоҡлана барасаҡбыҙ, туғандарыбыҙ менән осрашып аралашыу шатлығын кисерәсәкбеҙ.
Өләсәйемдең ниндәй эше булһа ла, уға күмәкләшеп ярҙам итергә тырышабыҙ. Яңы дуҫтар табабыҙ, башҡортса матур итеп һөйләшергә өйрәнәбеҙ. Бына шулай күңелле үтәсәк минең өс айым.
Лилиана ҠАШҠАРОВА.
Дүртөйлө районы, Исмаил ауылы.


text:
Джон Локк
Джон Локк (ингл. John Locke; 29 август, 1632, Рингтон, Сомерсет, Англия — 28 октябрь, 1704, Эссекс, Англия) — британ педагогы һәм философы, эмпиризм һәм либерализм вәкиле. Сенсуализмды таратыусы. Уның идеялары эпистемологияға һәм сәйәси фәлсәфәгә ҙур йоғонто яһай. Локктың хаттары Вольтерға һәм Руссоға, Мәғрифәт осоро шотланд фекер эйәләренә и америка революционерҙарына ныҡ тәьҫир итә. Уның йоғонтоһо Америка бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһында ла сағылыш таба.
Ул аҡылды «таҙа таҡта» тип атай, йәғни, Декарттан айырмалы, кеше бер ниндәй идеяһыҙ тыуа, хистәр аша тыуған тәжрибә аша ғына белем килә, тип һанай.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1632 йылдың 29 авгусында ҙур булмаған Рингтон ҡаласығында адвокат ғаиләһендә тыуа (Англия, Бристоль эргәһе).
1646 йылда атаһының командиры юлламаһы (Оливер Кромвель парламент армияһында капитан булды) менән Вестминстер мәктәбенә һабаҡҡа төшә.
1652 йылда Локк, иң яҡшы уҡыусыларҙан булараҡ, Оксфорд университетына уҡырға инә. 1656 йылда — бакалавр , ә 1658-ҙә — университетың магистр дәрәжәләрен ала.
1667 йылдаЛокк лорд Эшлиның йортонда табип һәм улының тәрбиәсеһе сифатында эшләй башлай. Шунан инде сәйәси хәрәкәттәрҙә лә ҡатнаша. "Дингә тигеҙ ҡараш тураһында мөрәжәғәттәр"ен яҙа башлай (баҫылған: 1-се — 1689 й., 2-се һәм 3-сө — 1692 й. (был өсәүһе — ҡултамғаһыҙ), 4-се — 1706 й., вафатынан һуң).
1668 йыл — Локкты Король йәмғиәте ағзаһы, ә 1669 йылда — Советы ағзаһы. Локктың иң ҡыҙыҡһынған даирәләре — тәбиғи фәндәр, медицина, сәйәсәт, иҡтисад, педагогика, дәүләттеү сиркәүгә мөнәсәбәте, выждан ирке һәм дин ирке мәсьәләләре.
1671 йылда — кеше аңының мөмкинлектәрен өйрәнеүгә ныҡлы тотонорға ҡарар итә. 16 йыл «Кеше аңы тураһында тәжрибә» тигән хеҙмәте өҫтөндә эшләй.
1672 һәм 1679 — Локк Англияның юғары хөкүмәт учреждениеларында яҡшы вазифаларға саҡырыла. 1675 йыл ахырынан 1679 йыл урталарынса ауырыуы арҡаһында Францияла йәшәй.
1683 йылда Голландияға күсенә. В 1688—1689 йылдарҙа Локк өсөн юл асыла, революция булып, . Вильгельм III Оранский Англия короле булып китә. Улар фекерҙәш була, 1689 г. Локк тыуған иленә ҡайта.
1690-се йылдарҙа Локк хөкүмәт эштәренән тыш фәнни һәм әҙәби ижад менән әүҙем шөғөлләнә. 1690 йылда «Кеше аңы тураһында тәжрибә», «Идара итеү тураһында ике трактат», 1693 йылда — «Тәрбиә тураһында уйҙар», 1695 йылда — «Христианлыҡтың фәһемлелеге» әҫәрҙәре баҫыла.
1704 йылдың 28 октябрендә дуҫлашып йөрөгән Дэмерис Мэшем исемле ҡатындың өйөндә астманан үлә..
Фәлсәфәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Белемден нигеҙендә тәжрибә тора. Тәжрибә берҙән-бер үҙләштереүҙәрҙән тора. Үҙләштереү тойғоһонан (һиҙеү ағзалары аша килә) һәм рефлексиянан тора. Идеялар абстракт үҙләштереүҙәy аҡылда тыуа. Tabula rasa төп ҡағиҙәһе (принцип): һиҙеү ағзалары аша аҡылда әкренләп мәғлүмәт йыйыла.
Эмпирия төп ҡағиҙәһе (принцип): һиҙеү-тойғоуҙың аҡылдан алда булыуы.
Локктың фәлсәфәһенә Рене Декарт ныҡ тәьҫир итә. Рене Декарт Локтын гносеология күренештәрҙен нигеҙе.
Локк был йәһәттән Декарттың тәғлимәтен тулыһынса ҡабул итә; иң дөрөҫ хәҡиҡәт — йәшәйешебеҙҙең интуитив хәҡиҡәте тип һанай[1].
Педагогик идеялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Локк эмпирик-сенсуалистик мәғлүмәт теорияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.. Локк кешелә тыумыштан идеялар булмай тип һанай. . Ул «таҙа таҡта» булып тыуа һәм донъяны рефлекстар аша танып белә.
Джентльмен тәрбиәләү прициптарын эшләй, был өлкәлә прагматизмға һәм рационализмға ҙур әһәмиәт бирә. Системаһының төп ҡиммәте — утилитаризм: һәр нәмә тормошҡа әҙерләргә тейеш. Локктың ҡайһы бер ҡараштарын Руссо үҙенең «Эмиль» тигән хеҙмәтендә файҙалана һәм хатта артығын ебәреп файҙалана[1].
Сәйәси идеялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Демократик революция принциптарын тикшереп, әҙерләүе менән киң билдәле.. «Халыҡтың тиранияға ҡаршы баш күтәреү хоҡуғы» — был тема Локктың «1688 йылғы Данлы революция тураһында уйланыуҙар» хеҙмәтендә аныҡ күрһәтелгән.
Хоҡуҡи дәүләт нигеҙҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәйәси яҙыусы булараҡ, Локк дәүләтте кешенең шәхси иркенә нигеҙләнеп төҙөлөүе яғында тора.
Дәүләт һәм дин[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
В «Letters on toleration» и в «Reasonableness of Christianity, as delivered in the scriptures» Локк дингә тигеҙ ҡарашты бик ныҡ яҡлап сығыштар яһай. Локк бер дингә лә өҫтөнлөк бирмәү яғында тора. Мосолмандар, йәһүдиҙәр, мәжүсиҙәр ҙә бик юғары әхлаҡлы була ала, тик был уларға христиандарға ҡарағанда ауырыраҡ бирелә, тип һанай ул. Динде дәүләттән айырырға кәрәклегенә баҫым яһай. Дәүләт дин әһелдәре закон боҙған осраҡта ғына уларға ҡарата яза ҡуллана ала, ти[1].
Католиктар менән дәһриҙәргә ҡарата ғына ул кире ҡарашта була, сөнки уларҙан йәмғиәткә хәүеф янай тип һанай[1].
Библиография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мысли о воспитании. 1691…что изучать джентльмену. 1703.
- Те же «Мысли о воспитании» с испр. замеченных опечаток и работающими сносками
- Исследование мнения отца Мальбранша…1694. Замечания к книгам Норриса… 1693.
- Письма. 1697—1699.
- Предсмертная речь цензора. 1664.
- Опыты о законе природы. 1664.
- Опыт веротерпимости. 1667.
- Послание о веротерпимости. 1686.
- Два трактата о правлении. 1689.
- Опыт о человеческом разумении. (1689) (перевод: А. Н. Савина)
- Элементы натуральной философии. 1698.
- Рассуждение о чудесах. 1701.
Иң мөһим әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Письма о веротерпимости (A Letter Concerning Toleration) (1689).
- Опыт о человеческом разумении (Essay Concerning Human Understanding) (1690).
- Второй трактат о гражданском правлении (The Second Treatise of Civil Government) (1690).
- Некоторые мысли о воспитании (Some Thoughts Concerning Education) (1693).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Заиченко Г. А. Объективность чувственного знания: Локк, Беркли и проблема «вторичных» качеств // Философские науки. — 1985. — № 4. — С. 98-109.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса философтар
- 29 августа тыуғандар
- 1632 йылда тыуғандар
- Англияла тыуғандар
- 28 октябрҙә вафат булғандар
- 1704 йылда вафат булғандар
- Англияла вафат булғандар
- Бөйөк Британия философтары
- XVII быуат философтары
- XVIII быуат философтары
- Оксфорд университетын тамамлаусылар
- Шәхестәр:Этика
- Сәйәси философтар


text:
Һағынбаева Айгөл - Оҙатыу...
Рәмиля Салимгәрәева - Туған ер...
Дилара Идрисова - hандуғастар ҡунған талдарға...
Алһыу Бәхтиева - Һандуғас...
Зәйнәб Биишева (1908-1996)Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваның юғары наградалары күп, тик “яратҡан яҙыусыбыҙ” тип кенә әйтеү ҙә уларҙың барыһына бәрәбәр булыр төҫлө. Элгәргерәк быуындар, уның “Яҡтыға” трилогияһын ҡат-ҡат уҡып, Емештең хис-тойғоларын,...
Байрам менән!Яҙҙың тәүге һәм иң оло байрамы – 8 Март айҡанлы, талантлы ҡурайсы Роберт Юлдашев менән танылған йырсы Ғәзим Ильясовҡа бер нисә һорау менән мөрәжәғәт иттек. – Һеҙҙең тормошоғоҙҙағы ҡатын-ҡыҙ иң тәү сиратта кем ул? – Остазым миңә ҡатын-ҡыҙға,...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Беҙҙең Хәйбулла районында тыуып үҫкәндәр араһында кешелекле холҡо, яҡты аҡылы, яҡшы эше менән дан алған яҡташтарыбыҙ байтаҡ. Халыҡ уларҙы борон-борондан азамат ир, уҙаман, тип ололап, исемен телгә алған. Ундай шәхестәрҙең эше һәм тормошо халыҡ күңелендә яҡты эҙ ҡалдыра.
Вәзәм ауылынан сыҡҡан Артур Шәйхетдин улы Сурин да – шундай онотолмаҫ кешеләрҙең береһе. Ул да хәстәрлекле, егәрле, изгелекле, башҡаларға ышаныс һәм хөрмәт менән ҡараусы ине.
Артур Сурин – Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының урта профессиональ белем биреү алдынғыһы, халыҡ мәғарифына тоғро хеҙмәте өсөн Константин Ушинский, Михаил Шолохов исемендәге йәдкәр миҙалдарына лайыҡ булды.
Ул 24 йыл буйы Өфөләге 2-се педагогия колледжында уҡытты, директор вазифаһын башҡарҙы. Был уҡыу йорто бик оло тарихлы, уҡытыусылары төрлө милләттән, тәжрибәле һәм белемле. Унда меңгә яҡын уҡыусы – егеттәр, ҡыҙҙар йыр, рәсем дәресе уҡытыусыһы булырға өйрәнә. Артур Сурин ошо яуаплы хеҙмәтендә иң башта коллектив менән эшләргә өйрәнә, ҙур тәжрибә туплай. Бала сағынан атай-әсәйле ғаиләлә үк бирелгән эшһөйәрлеге, тырышлығы, сәмле һәм намыҫсан булыуы уға күп ауырлыҡтарҙы еңеп сығырға ярҙам итә. Ә инде булмышының эскерһеҙлеге, ябайлығы, ихласлығы арҡаһында ул тормошта бик күп дуҫтар таба, уның яҡшылығын бөтә милләт кешеләре лә аңлай һәм үҙ итеп ҡабул итә.
Артур Шәйхетдин улы ете йылдан ашыу Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министры урынбаҫары вазифаһын биләне. Ең һыҙғанып, йәне-тәне менән бирелеп, республика өсөн оло эштәр менән янып йәшәне. Башҡорт мәктәптәрендә, интернат-гимназияларҙа туған телде уҡытыу, улар өсөн дәреслектәр сығарыу яйға һалына, һәр уҡыусыға бушлай дәреслек таратыу эше нығытыла. Ул мәктәптә тәрбиә, синыфтан тыш түңәрәктәр, өҫтәмә белем биреү системаһын яҡшыртыуға ныҡ иғтибар бүлә, балаларҙы тәрбиәләү буйынса эшләгән уҡытыусыларға, тәрбиәселәргә түләү, уларҙы бүләкләү булдырыла. Күрше республикаларға, өлкәләргә йыш бара, унда йәшәгән башҡорттарҙың балалары туған телен өйрәнә аламы, ниндәй ҡыйынлыҡтар бар, ниндәй ярҙам кәрәк – барыһын белешеп ҡайта. Аҙаҡ инде Хөкүмәткә хәбәр итеп, сит өлкәләге милләттәштәребеҙгә ярҙам ҡулы һуҙа.
Артур Сурин мәктәптәрҙәге тәрбиә эштәре өсөн яуаплы министр урынбаҫары ине, шуға күрә уҡыусыларҙы туризм, экологик әүҙемлек, һөнәрмәнлек һәм оҫталыҡ дәрестәре буйынса өйрәтеүҙе алға ҡуя. Башҡортостан Республикаһында балаларҙың юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен яҡшы белеүе, янғынға ҡаршы һаҡланыу сараларын өйрәнеүе буйынса ҙур кәңәшмәләр, конкурстар үткәрә. Бигерәк тә балаларҙың сәләмәтлеге һәм дөрөҫ ял итеүе спорт менән бәйле икәнен һәр ваҡыт әйтеп йөрөй. Әйткәндәй, республикала 119 төрлө спорт мәктәптәренең эше уның күҙәтеүендә, яуаплылығында була. Йәш спортсыларҙы уйын залдары, саңғы, тимераяҡ, туп һәм башҡа кәрәк-яраҡ менән тәьмин итеүгә күп көс һала, алдан хәстәрләй. Ул йыш ҡына милли көрәш, саңғы, волейбол, хоккей, гимнастика ярыштарының нисек үтеүен ҡарарға бара, ҡатнашҡан балаларҙың шат тауышын ишетеп, ҡыуаныслы йөҙҙәрен күреп ҡайта. «Сәләмәт бала – ул еңеүсе бала», – тип һәр береһенең ҡулын ҡыҫып, приздар тапшыра, рәхмәт әйтә. Уҡыусыларҙың спорт командалары үҙ-ара даими осрашыуҙар, бәйгеләр, спартакиадалар үткәреүен күҙәтеп бара.
Артур Шәйхетдин улы Сурин йәмле Һаҡмар йылғаһы буйында, иҫ киткес йәмле тәбиғәт ҡосағында ултырған Вәзәм, Әбеш, Сик, Бүре, Үрнәк, Йәнтеш, Ғәлиәхмәт, Аҡъюл ауылдарын йөрөп-күреп үҫә. Йәй көнө велосипедта йәки йәйәү, ҡыш булһа, саңғыла «һә» тигәнсе барып етерлек булып сыныға был яҡтарҙа ауыл балалары. Унынсы синыфты Әбештә тамамлағас, ул Йылайыр ауыл хужалығы техникумына агрономлыҡҡа уҡырға инә, игенсе һәм баҡса үҫтереүсе булырға теләй. Совет Армияһында ике йыл ракета ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. Яҡшы һалдат булғаны өсөн командирҙар уны ике мәртәбә ун бишәр көнгә ялға ҡайтара.
Артур Сурин ауыл хужалығы техникумын ҡыҙыл дипломға тамамлай. Уҡыған саҡта ул саңғысылар йыйылма командаһына инә, Хәйбулла, Баймаҡ райондарында күп саңғы ярыштарында ҡатнаша, призлы урындар ала. Уларҙың командаһы республика уҙыштарында ла һынатмай һәм беренсе урын яулай. Ул йәш саҡта ла, өйләнеп тормош көткәндә лә һәр ваҡыт спорт менән шөғөлләнде. Яҡшы йөҙә, мылтыҡтан бик төҙ ата, саңғыла йүгерһә, алдына кеше сығармай, турникта уға еткәндәр булмай… Һабантуйҙарҙа көрәшеп, еңеүсе була. Бындай тәүәккәллек, көрәшсе ҡомары уға атаһынан да күскән – ул Әбеш ауыл советы һабантуйҙарында туғыҙ йыл рәттән беренселекте бирмәгән көрәшсе була.
Артур Шәйхетдин улы Сурин һис уйламағанда яман ауырыуға тарып, кинәт кенә донъя ҡуйҙы. Вафат булыуына егерме көн ҡалғансы эштә йөрөнө, үҙенән һуң бер ниндәй аңлашылмаған һорау, мәшәҡәт ҡалдырмай, күп эштәрен тамамлап китте…
Ул тормошто, кешеләрҙе, эште-хеҙмәтте, дуҫлыҡты, балаларҙы һәм ата-әсәһен, туғандарын бик ныҡ ярата белгән, ҡәҙерләгән кеше ине. Бик намыҫсан, сәмле холоҡло, алдашыу-хәйләне белмәҫ һәм яҡын да юллатмаҫ саф күңелле булды. Юхаланғанды, хәрәмләшкәнде һис яратманы. Күп ауыр мәсьәләләрҙе үҙенең ипле һәм кеше хәленә инә торған ябайлығы менән еңеп сыҡты. Бүре ауылында йәшәгән ҡобайырсы, йыраусы Мөхәмәтйән олатай Ҡаҙаҡбаевтың балаларға бер һүҙе бар ине: «Кеше менән яҡшы булығыҙ, яҡшы кешене яман кешеләр ҙә ярата». Артур Шәйхетдин улын хатта бик уҫал тип даны сыҡҡан әҙәмдәр ҙә хөрмәт итә торғайны. Ул бит бөтә кешене лә үҙенең яйына ҡуйып, аңларға тырышып, һәр кемгә ярҙам итергә тырышып йәшәне. Әгәр теләгенә ирешһә, күңеле күтәрелә торғайны. Берәй сәбәп булып, ярҙам итә алмаһа, шул хәтле көйөнөр, әсенер, үҙен ғәйепле һанар ине.
Вәзәм ауылында Артур Шәйхетдин улының әсәһе йәшәй. Исеме – Хәҙисә Сәйфулла ҡыҙы Сурина. Уға – 82 йәш, ҡартайып китте, ләкин бирешмәҫкә тырыша. Ул бит Герой-әсә, ун бала тәрбиәләп үҫтергән. Бөтә балалары ла тәүфиҡлы, кешелекле һәм уңғандар. Тимәк, дөрөҫ тәрбиәләгән. Һеҙ, ауылдаштар, уға сәләм биреп, хәлен һорашып йөрөгөҙ. Артур Шәйхетдин улы әсәһен бигерәк тә ныҡ ярата ине, ныҡ һағына торғайны. Йыш ҡына моңһоуланып китә лә: «Әсәмде һағындым. Уның менән һөйләшеп ултырғым, ҡайтҡым килә янына», – тип әйтеп ҡуя ине. Һеҙ ҙә әсәйҙәрегеҙҙе яратығыҙ, ҡәҙерен белегеҙ. Уларҙы бер ҡасан да рәнйетмәгеҙ, онотмағыҙ. Ҡәҙерле кешегеҙҙе гел генә ҡыуандырып торорға тырышығыҙ.


text:
Көнсөллөк ҡорбаны29-01-2016, 01:06 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Вәсилә – биш балалы ҡатын. Эскелек арҡаһында яҙыҡ юлға баҫып, төрмәлә лә ултырып сыҡҡан. Ауылдаштары хәтерләүенсә, килен булып төшкәндә ҡурсаҡ кеүек күркәм булған. Ә нимә этәргән һуң уны боҙоҡ юлға? Үҙ күҙем менән күрәйем тип, эскесе тигән даны сыҡҡан күп балалы ҡатындың йортона ыңғайланым.
Төбәп килгән йорттоң ҡоймаһы тәпәш кенә. Баҡса ла, ихата ла ус аяһындай күренеп тора. Баҡсаның буйынан-буйына матур итеп кер йыуып эленгән, йәш бала кейемдәре лә күренә. Түтәлдәрҙең тәрбиәлелеге, ихатаның бөхтәлеге йорт хужаларының уңғанлығы тураһында һөйләй. Яңылыш килдем, ахыры, тип уйлап та өлгөрмәнем, башына аҡ яулыҡ ябынған ҡатын күренде. Ҡайҙан, ниндәй маҡсат менән килеүемде әйткәс, уның йөҙөндә ризаһыҙлыҡ сағылды. Шулай ҙа ҡапҡаны асып, мине ихатаға үткәрҙе. Бармаҡтарының бер туҡтауһыҙ ҡалтырауы, ирен ситтәренең тартышып ҡуйыуы һис тә “бахмыр”ҙан түгел, ә уның үткәндәргә ҡайтырға теләмәүенән тип аңланым. Буяуы күптән ҡояшҡа, ямғырға уңған, әммә таҙа итеп йыуылған тупһаға ултырҙы ла хәтер йомғағын һүтә башланы ул.
...Вәсилә Рәзифкә 16 йәштә генә кейәүгә сыҡҡан. Төҫкә матур, эшкә тилбер, һүҙгә оҫта егетте ысын күңелдән яратҡан. Иртәнән кискә тиклем урман эшендә йөрөгән ирен һағынып көтөп алған. Иркә ҡатындың ире эштән иртә ҡайта тигәндәй, Рәзифе лә ашҡынып ҡайтыр булған. Тик уның һәр ваҡыт өйгә атлығып тороуының сәбәбе икенсе була: йәш ҡатынын тәүҙә сабыйынан, шунан күршеләренән, тора-бара туғандарынан, хатта үҙ атаһынан көнләшә.
Икенсе балалары тыуғандан һуң һауығып та өлгөрмәгән көйө туҡмалғас, әсәһенә ҡайтып китә Вәсилә. Әммә Рәзифтең ҡулы ҡаты булһа ла, теле татлы шул, айырылышырға тигән ныҡлы ҡарарға килһә лә, Вәсилә уның һүҙҙәренә ышана. Әсәһе лә, абынмаҫ аяҡ, ярылмаҫ тояҡ булмаҫ, төҙәлер тигәс, кире ҡайтырға ҡарар итә.
Тик өмөтө аҡланмай. Ире көнләшеүенән туҡтамай. Шул сәбәпле эшкә лә сығармай, үҙе өйҙә юҡ саҡта ҡатыны берәйһе менән осрашыр тип, иртә ҡайта, хатта эшкә бармай, һарай башында йәшенеп, “көндәшен” һағалап ятҡан саҡтары ла йыш була. Береһен дә тотмаһа ла, ҡатынын гел шулай нахаҡҡа рәнйетә, айныҡ килеш тә ҡарағыһыҙ итеп туҡмай. Кеше күҙенә күренергә оялып, һыу алырға ла сыҡмаған ғәрсел ҡатынының бите күгәргән, танауы һынған, ирене шешкән ваҡытта ғына уның бер кем менән дә йөрөмәүенә ышана. Шул мәлдә ул Вәсиләгә айырым иғтибар, наҙ күрһәтә, ярата, иркәләй, балаларын тәрбиәләргә ярҙам итә, йорттағы бөтә эште йүгереп йөрөп эшләй. Тик Вәсиләһе уныҡы ғына булһын. Һыу эскеһеҙ булып туҡмалыуҙан һыҙланған ҡатынына йыш ҡына еңел булыр тип, араҡы ҡойоп бирә. Йәш ҡатын шулай эскелеккә өйрәнә. Был ваҡытта ғаиләлә биш бала була инде.
Күпме генә бау, бысаҡ, балта аҫтында ҡалһа ла, Вәсилә Рәзифкә яза биреү тураһында уйламай. Ул ғына ла түгел, хатта туғандарына, күршеләренә лә был хаҡта зарланмай. Ҡарынындағы һигеҙ айлыҡ баланы тибеп үлтергәндә лә, йығылдым, тип алдаша. Йөрәк тәңгәленә өс тапҡыр сәнселеп, үлем хәлендә дауаханаға эләккәс кенә, бөтәһен дә һөйләп бирә. Янъялсы дүрт йылға иркенән мәхрүм ителә. Балаларының ауыҙынан өҙөп, иренә күстәнәс ташыйым тип, төрмә юлын нисә тапауын үҙе генә белә. Шул уҡ ваҡытта балаларын да ҡарай, йорт-ҡураһын да тәртиптә тота, колхозда ла эшләй – бөтәһенә лә өлгөрә. Тик зарарлы ғәҙәте – эскелектән арына алмай. Иҫерек көйө урлашып, бер йыл төрмәлә лә ултырып сыға.
Рәзифтең ҡайтыр ваҡыты етә. Ултыртҡаны өсөн Вәсиләнән нисек үс алырға белмәгән ир төрмәнән үҙ өйөнә ҡайтмай, икенсе ҡатынға өйҙәш булып инә. Тик бының менән генә Вәсиләнең ҡара көндәре бөтмәй әле. Ҡайҙа ғына барһа ла, Рәзиф уны эҙәрлекләй, күҙәтә, туҡмай... һәм ғәфү үтенә. Йөҙ түгел, мең тапҡыр ғәфү итә уныһы. Ни өсөн шулай эшләгәнен үҙе лә аңламай Вәсилә.
Һылыулығын әле лә юғалтмаған был ҡатындың йөҙөндә, муйынында, ҡулында яра эҙҙәре күренә. Былары, әлбиттә, – күҙгә күренгәне, ә күренмәгәне? Күңел яраһы күпме? Күпме күҙ йәше, ҡан түгелгән?
Яҙ көнө, ҡаты ауырып, Вәсилә дауаханаға ята, уға ҡатмарлы операция тәғәйенләнә. Йәй ҡыҙыу эш осоро булғас, операцияны көҙгә ҡалдырыуҙарын үтенә.
– Быйыл яҙ, ниһайәт, Рәзиф менән айырылыштым, – был һүҙҙәрҙе әйткәндә тәү тапҡыр уның йөҙөндә йылмайыу сатҡыһы күренде. – Балаларға ваҡытында, бәлки, улар теләгәнсә ярҙам итә, терәк була алмағанмындыр. Хәҙер уларҙың балаларын ҡарашырға насип итһен ине. Был, моғайын, боронғоларҙың “Һыуҙың тәме шишмә ҡороғас беленер” тигәне һымаҡтыр. Шулай ҙа мин ҡалған ғүмеремде башҡасараҡ йәшәргә уйланым.
– Юҡ, Вәсилә апай, шишмәң ҡоромаған әле һинең. Ул ҡороһа, баҡсаңдағы сәскәләрең күптән һулыр ине, – тим.
– Көнләшеү – ул ауырыу, күңел сире. Уны дауалап булмай. Бер кем дә ул сиргә юлыҡмаһын һәм уның ҡорбаны булмаһын ине, – тине ҡатын хушлашҡанда.
(Исемдәр үҙгәртеп алынды).


text:
Өфөлә Еңеү паркында Хәтер һәм ҡайғы көнөнә арналған тантана үттеФото: Андрей Старостин
Өфөлә Еңеү паркында Хәтер һәм ҡайғы көнөнә арналған тантана үтте
Өфөлә Еңеү паркында Хәтер һәм ҡайғы көнөнә арналған тантана үттеФото: Андрей Старостин
Өфөлә Еңеү паркында Хәтер һәм ҡайғы көнөнә арналған тантана үтте. Унда Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары һәм тыл эшсәндәре, власть органдары һәм йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре, Башҡортостан Республикаһының Эҙәрмәндәр отрядтары фонды яугирҙары һәм әлегә тиклем хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнгән ҡыҙылармеецтарҙың туғандары ҡатнашты.
1941 йылдың 22 июне – Рәсәй тарихында иң ҡайғылы даталарҙың береһе. Был көндө Бөйөк Ватан һуғышы башланған. Был көндө яу яланында батырҙарса һәләк булғандарҙы, фашистар тотҡононда ыҙа сиккәндәрҙе, тылда аслыҡтан һәм мәхрүмселектән вафат булғандарҙы, Ватанды һаҡлау бурысын үтәп, үҙ ғүмерен ҡорбан итеүселәрҙең барыһын да иҫкә алалар. Тантанала ҡатнашыусылар уларҙы бер минут тын тороп хәтергә алды.
Шул уҡ ваҡытта был көн совет халҡының фиҙакәр батырлығының башы ла булды. Башҡортостандан яуға киткән 700 мең улынан 200 меңе, шул иҫәптән үлгәндән һуң да, орден һәм миҙалдар менән наградланды. 278 кеше Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булды, 35-е Дан орденының тулы кавалерҙары булды. Тыл эшсәндәренән йөҙәрләгән алдынғыларға ордендар тапшырылды, 420 мең кеше «1941-1945 йылғы Бөйөк Ватан һуғышындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалдары менән наградланды. Мәңгелек ут һәм Александр Матросов менән Миңлеғәли Ғөбәйҙуллин һәйкәле алдында яңғыраған был мәғлүмәттәр Башҡорт АССР-ының Еңеүгә индергән баһалап бөткөһөҙ өлөшөн сағылдырҙы.
«Күптән түгел генә Бөйөк Еңеүҙең 65 йыллығын билдәләнек. Ул саҡта халҡыбыҙҙы бер ни менән дә теҙ сүктереп булмауы хаҡында күп әйтелде, һәм һеҙ, хөрмәтле ветерандарыбыҙ, быға тере дәлилһегеҙ, — тине, митингта ҡатнашыусыларға мөрәжәғәт итеп, Башҡортостан Республикаһы йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министры урынбаҫары Салауат Сәғитов. – 22 июнь – барыһы ла иҫтә тоторға тейешле дата. Был көндө сығарылыш кисәләренән һуң әлеге кеүек үҫмер егеттәр фронтҡа китте. Һәм үҙенән дә көслөрәк рухлы халыҡ булмауын иҫбатланы. Быны фронтта ла, тылда ла иҫбатланы улар». Йәштәр исеменән ул баш өҫтөндәге аяҙ күк өсөн ветерандарға рәхмәт белдерҙе.
Ветерандар исеменән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы Жәүит Хузеев сығыш яһаны. Ул тылдың мөһим ролен билдәләне. Тыл фронтовиктарҙы ҡорал һәм боеприпастар, шулай уҡ аҙыҡ-түлек продукттары менән тәьмин итеп кенә ҡалманы, шулай уҡ фронт өсөн тулыландырыу ҙа әҙерләне. «Һуғыш сиктән тыш ауыр булды, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды ул. – Ләкин халҡыбыҙ, 27 миллион ғүмерен ҡорбан итеп булһа ла, бөтә яфаларҙы еңеп сыҡты. Һәләк булыусыларға мәңгелек хәтер һәм еңеүселәргә дан!»
Митингыла хәбәр ителеүенсә, Башҡортостандан ғына 127 400 хәрби хеҙмәткәр хәбәрһеҙ юғалған, уларҙың күбеһенең яҙмышы әле булһа билдәләнмәгән. Ләкин эҙәрмәндәр отрядтарынан балаларҙың фиҙакәр эше һөҙөмтәһендә уларҙың исемдәре һәм яҙмыштары асыҡлана.
Башҡортостан Республикаһының төбәк йәмәғәт Эҙәрмәндәр отрядтары фонды Советы рәйесе Илдар Бикбаев Рәсәйҙең бөтә эҙәрмәндәре исеменән ветерандарҙы, хәбәрһеҙ юғалғандар исемлегендә бер һалдат та ҡалмағанға тиклем эҙләнеү эштәрен дауам итәсәкбеҙ, тип ышандырҙы.
Һуңынан Мәңгелек утҡа сәскәләр һалыу тантанаһы үтте.
Еңеү паркында был көндө эҙәрмәндәр отрядтарының трофейҙары: һуғыштар үткән урында табылған каскалар, снарядтар, миналар, гусеницалы танкылар элементтары һәм башҡа әйберҙәр күрһәтелде. Республика Хәрби Дан музейында Башҡортостандың эҙәрмәндәр отрядтары үткәргән һуңғы экспедицияларға арналған матбуғат конференцияһы, шулай уҡ хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнгән, Өфөнән саҡырылған һалдаттарға һәм офицерҙарға арналған “Хәтер. 1941-1945. Өфө” («Память. 1941-1945. Уфа») китабын презентациялау үткәрелде.


text:
Муса Ғайса улы Иләкшиҙе ауылында донъяға килгән. Уның ата-әсәһе ер эшенә мөкиббән киткән крәҫтиәндәр булған. Ғөмүмән,
Ғорурланам Шәриф ағай менән
Бер ауылда тыуып үҫкәнгә,
Икебеҙ ҙә малай сағыбыҙҙа
Тәмле Аҡкүл һыуын эскәнгә.
элемтә” телефоны: 112.
15 йәшендә тыуған ауылында ябай колхозсы булып эш башлай. Ике йылдан һуң, ауыл Советы ҡарары буйынса, Салауат ҡалаһына ФЗО мәктәбенә юллана. Унда, ун айлыҡ курс үтеп, ташсы һөнәрен үҙләштерә.
“Петроград яуында ҡатнашҡан башҡорт яугирҙәренең батырлығын һәм данын мәңгеләштереү хаҡындағы “Башҡорт яугирҙәре — Петроградта” мәҡәләһе Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығында ҡаралды.
Аҙмы-күпме ваҡыт үтә, был ғаиләлә татыулыҡ бөтә, ирҙең эшенә бәйле ауырлыҡтар башлана, уның холҡо үҙгәрә. Ҡатын ирен ташлап китә. Бер йылдан һуң ул бер бай кешегә кейәүгә сыға.
Икенсе никахтағы ире менән ашап ултырғанда, ишектәрен шаҡыйҙар. Ире барып аса, унда хәйерсе торғанын күреп, хәләленә: “Ашарына-эсеренә бир әле”, — ти. Ҡатын ризыҡ сығарып тоттора.


text:
Башҡортостанда «Керәшен һыуыҡтары» фестивале еңеүселәре билдәләндеФото: «Керәшен һыуыҡтары»ның рәсми төркөмө
Башҡортостанда «Керәшен һыуыҡтары» фестивале еңеүселәре билдәләнде
Башҡортостанда «Керәшен һыуыҡтары» фестивале еңеүселәре билдәләндеФото: «Керәшен һыуыҡтары»ның рәсми төркөмө
ӨФӨ, 2018 йыл, 22 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Бөрөлә XXIV «Керәшен һыуыҡтары – 2018» төбәк-ара эстрада йыры һәм бейеү фестиваль-конкурсы тамамланды. Гала-концертта өс Гран-при эйәһе, шулай уҡ лауреаттар һәм дипломанттарҙың исемдәре иғлан ителде. Был турала фестивалдең рәсми төркөмө хәбәр итә.
«Эстрада бейеүе» номинацияһында «Маски» ансамбле (Бөрө ҡалаһы) еңеү яуланы. «Эстрада йыры» номинацияһында Стәрлетамаҡтан Алина Рай юғары наградаға лайыҡ булды. «Эстрада музыкаһы» номинацияһында иһә «Red Horse» төркөмө (Бөрө) еңде, ул «иң яҡшы бас-гитарасы» номинацияһында ла билдәләнде.
XXIV «Керәшен һыуыҡтары – 2018» төбәк-ара эстрада йыры һәм бейеү фестиваль-конкурсы 18-20 ғинуарҙа үтте. Быйыл унда республикабыҙҙың 17 районы һәм 13 ҡалаһы, Мәскәү, Һамар һәм Пермь крайы вәкилдәре ҡатнашты.
Ҡатнашыусыларҙың оҫталығын жюри баһаланы, уның составында республиканың һәм Рәсәйҙең билдәле мәҙәниәт эшмәкәрҙәре — З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты профессоры, Башҡортостандың һәм Татарстандың халыҡ артисы, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы Иҙрис Ғәзиев, З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты доценты, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы Светлана Слягузова, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы, республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Эльмира Зиннәтуллина, «Башҡортостан» дәүләт концерт залындағы «Ренессанс» халыҡ бейеү театры етәксеһе Александр Родионов, ТНТ каналында «Бейеүҙәр» шоуында ҡатнашҡан Елена Гуменная, З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты доценты, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Композиторҙар союзы ағзаһы Азамат Хәсәншин, «Арғымаҡ» этно-төркөмө етәксеһе Ринат Рамазанов һәм башҡалар бар ине.
«Керәшен һыуыҡтары» фестиваль-конкурсы барышында эстрада вокалы буйынса республика семинары эшләне.
http://www.bashinform.ru/news/1106250-v-bashkirii-festival-kreshchenskie-morozy-nazval-imena-trekh-obladateley-gran-pri/