text:
Таҡмаҡтар
Таҡмаҡтар
Совет осоронда сыҡҡан таҡмаҡтар
Төртмә һәм шаян йыр-таҡмаҡтар
Абзыҡайым, атың ҡасҡан, Баҫыу ҡапҡаһын асҡан.
Кисә күңелең бойоҡ ине, Бөгөн күңелең кем асҡан?
Агроном кабинетта, Күрһәң икән бер йөҙөн.
Күккә сойоп, болот итеп, Яуҙырһаң икән үҙен.
Агроном көлә микән, Колхозға килә микән?
Арыш менән бәрәңгене. Айыра белә микән?
Ағиҙелгә баҫма һалдым, Тар булды — төшә күрмә,
Һағыныуҙар елкендерә, Ҡом булып оса күрмә.
Ағиҙелдең аръяғында, Төлкө ята сирәмдә.
Беҙ үҙебеҙ сибәр түгел, Ялынмайбыҙ сибәргә.
Ағиҙелдәр шәп аға, Тулҡыны ярға ҡаға.
Маһайыуың күберәк икән, Сдавать ит сельпоға.
Аҡ алъяпҡыс кейәләр, Бауын һалындыралар.
Үҙҙәре юҡ ике тинлек, И то ялындыралар.
Аҡбуҙаттың яҡшыһы, Ал сәскәне тапамаҫ.
Ебеп торған егеттәрҙе, Бер китап та маҡтамаҫ.
Аҡ ҡуяндың тәпәйен, Мамыҡ ҡына тиҙәр бит.
Йәш ҡыҙҙарҙың уйнауын, Зауыҡ ҡына тиҙәр бит.
Аҡлы ситса күлдәгемдең, Балитәге (ос) кенә.
Бәләкәй тип хурламағыҙ, — Бандуғас та кескенә.
Аҡлы ситса күлдәгемдең, Еңе тар, кеҫәһе бар.
Бағынғанда барыр инем, Ағиҙел кисәһе бар.
Аҡлы ситса күлдәгемдең, Ең остары ҡаралы.
Ауыҙыңда һүҙ тормайҙыр, Тешең бигерәк аралы.
Аҡлы ситса күлдәгемдең, Итәктәре тар бит ул.
Үҙен-үҙе әллә кемгә, Ҡуйыусылар бар бит ул.
Аҡлы ситса күлдәгеңде, Киптерергә элдеңме?
Сандал һөртөп, миңдәр төртөп, Үптерергә килдеңме?
Аҡ халаттар кейер инең, Аҡ халаттар эләкһә,
һауынсыны һөйөр инең, һауынсылар эләкһә.
Аҡһаҡ, туҡһаҡ екһәк, сыҡһаҡ, Барыбыҙҙа ла пар аттар.
Үҙҙәре лә гулять иткән, Ғәйепләмәҫтәр ҡарттар.
Ала һыйыр көйөштә, Ҡара һыйыр мөйөштә.
Уйнамағас, ниңә килдең, Йоҡлап ятмай мөйөштә.
Ал бирәм алғандарға, Гөл бирәм алғандарға.
Йәремде подарить итәм, Йәр таба алмағандарға.
Ал бөтмәгәндер әле, Гөл бөтмәгәндер әле.
Һиңә нишләп ялынайым, Йәр бөтмәгәндер әле.
Алдарын да алдыңмы, Гөлдәрен дә алдыңмы?
Кеше белем алғанда, һәндерәлә ҡалдыңмы?
Ал ҡыҙыл күлдәгеңде, Кейҙең ни, кеймәнең ни.
Кеше менән уртаҡ йәрҙе һөйҙөң ни, һөймәнең ни.
Алма алырһың әле, Алмай ҡалырһың әле.
Күп ҡыҙҙарҙы һайлап йөрөп, Яңғыҙ ҡалырһың әле.
Алма бирҙем — алманың, Тәңкә бирҙем — таҡманың.
Түшең киреп йөрөй инең, Әллә кемде тапманың.
Алма емеш кенәһе, Хөрмә емеш кенәһе.
Күҙен асып ҡарай алмай, Кемдең байғош ҡынаһы.
Ал матур тигәндәргә лә, Гөл матур тигәндәргә.
Күктән йөрөмәй, ерҙән йөрөй. Мин матур тигәндәр ҙә.
Алма һатыусылар килгән, Грамдары бар микән?
Әжәлгә дарыу бар тиҙәр, Һағыныуҙарға бар микән?
Алтын балдаҡ ҙур булмаҫ, Саф алтынға кер ҡунмаҫ.
Кескәй тиеп кәмһетмәгеҙ, Аҫыл һөйәк ҙур булмаҫ.
Алтын һаплы, көмөш һаплы, Булавкам бар түшемдә.
Бер ятҡанда ике күрәм, һин йәнемде төшөмдә.
Алъяпҡысың ал биҙәкле, Ҡояштарҙа ул нишләй?
Һикертмә, иркәм, ҡашыңды, Кеше алдында килешмәй.
Ана килә автомобиль, Тейәгәндәр семечка.
Эш барғанда, семечка ашай,— Ул ниндәй привычка.
Ана килә автомобиль, Тейәгәндәр табалар.
Ҡыҙҙар эҙләп таба алмаһа, Еңгә бисә алалар.
Анау килгән машинаға, Тейәгәндәр фуражка.
Егеттәрҙең эсе ауырта, Алып барығыҙ врачҡа.
Анау килгән машинаның. Тейәгәне ваҡ алма.
Һауаланма, дуҫҡайым, Ваҡланыр көнөң алда.
Анау торған ултырғысҡа. Югереп барып ултыр,
һөйгән йәреңде ҡыҙғанһаң, ботоңа бәйләп ултыр.
Ап-паҡ, ап-паҡ ҡаҙ иттәрен, Мин турайым, һин аша.
Дошмандарҙың йөрәге янһын, Ултырайыҡ йәнәшә.
Арғы яҡта осҡан ҡаҙҙы, Бирге яҡта һанайбыҙ.
Егеттәрҙең ялҡауҙарын, Бер күреүҙә һынайбыҙ.
Арыҫландың яланында. Үҫә икән ҡуҙғалаҡ.
Беҙҙең ауыл егеттәре һыйыр кеүек ҡуҙғала.
Ата өйрәктең ҡойроғо, Кәкере-бөкөрө, тутыҡай.
Йәш ҡыҙҙарҙың бағаһы-күҙе, Хөрмә булыр, тутыҡай.
Атыма ла, һыйырыма ла, Сельхозналог һалынған.
Ҡәһәр һуҡҡыр, туҡал кәзә, Үҙе барып яҙылған.
Байҙың ҡыҙы бай кеүек, Өйрәнмәгән тай кеүек.
Ярлы ҡыҙы йәр һөйгәнгә, Йомарланған май кеүек.
Беҙҙең лавка, матур лавка, Һатыусыһы Миңғата.
Авторитете төшкән бит — Беҙҙең урамда ята.
Беҙҙең урам аҡ балсыҡ, Бата күрмә атлап сыҡ.
Ишҡол ауылы егеттәре. Бер аҙ ғына маҡтансыҡ.
Беҙҙең урам шуға матур, Уртаһында кәнсәләр.
Какой дошман, бергә йөрөгән. Иптәштәр көнләшәләр.
Беҙҙең шофер ашлыҡ ташый, Бигерәк уңған тойола.
Кузовының «эсе китә», Ашлыҡтары ҡойола.
Бейек тауҙың баштарында, Үҫә икән гөлйемеш.
Булһа, булһын йән һөйҙөргөс, Булмаһын йән көйҙөргөс.
Бейе әйҙә, бейе әйҙә, Мин әйтәйем таҡмаҡты.
Бер ваҡытта күргәнем юҡ, Һинең кеүек ахмаҡты.
Бер атлай ҙа бер туҡтайҙыр, Салғыны йыш туҡмайҙыр.
Мулдаш кеүек ялҡауҙары, Тал төбөндә йоҡлайҙыр.
Берҙе аҡтан, берҙе күктән, Берҙе кейәм ҡаранан.
Берҙе ауылдан, берҙе ҡырҙан, Берҙе һөйәм ҡаланан.
Берәү, икәү, өсәү, дүртәү. Дәфтәремдең биттәре.
Һалдат өсөн ауыр икән. Мөхәббәттең йөктәре.
Бик уңған егет Әхмәт тә, Хат яҙа һәр көн аша.
Танцевать тә итә белмәй, Ғишыҡ тотоп маташа.
Бишмәтемдең биш төймәһен, Ник таҡманым алты итеп.
Беҙ ташлашманыҡ ант итеп, Ҡауышырбыҙ ялт итеп.
Ботинкаһы, ботинкаһы, Ботинкаһы лакауай.
Бер ваҡытта ике йәрҙе. Алдап йөрөү ярамай.
Бригадирҙең солан тулы. Араҡы шешәләре.
Ниңә эшкә сыҡмай икән. Бригадир бисәләре?
Бухауай шәл, шәлме ни, Төшөп ҡалһа, йәлме ни.
Йәштән һөйгән йәрҙәреңә. Бир ҡулъяулыҡ, йәлме ни.
Быйыл йәйҙе ураҡ урҙым. Арыш күләгәһендә.
Ялҡауҙарҙың исеме булмаҫ. Маҡтау кенәгәһендә.
Ват, емер ҡоймаһын да, Юлға ҡойма ҡуймаһын.
Тыйһа, тыйһын үҙ улын, Минең ҡыҙҙы тыймаһын.
Дағыр-доғор арба, Үрьяҡтарға барма.
Үрьяҡтарҙың ҡыҙҙарын. Килен итеп алма.
Дуҫҡайым, ҡарап торам, Буйға бигерәк үҫкәнһең.
Буйға бик ҙур үҫкәнһең дә, Кәкерәйеп төшкәнһең.
Дуҫҡайым, билдәреңә. Быуаһың һары ҡайыш.
Үҙ-үҙеңде әллә кемгә. Ҡуяһың, понимаешь.
Егет егетлеген итеп, Мейес башында йоҡлаған.
Ҡыҙын төштәрендә күреп, Бесәйен ҡосаҡлаған.
Етеле лампа, бишле ҡыуыҡ. Ватылды, ергә төштө.
Уф, йөрәгем, һыу бирегеҙ, Бәғерем иҫемә төштө.
Ике ерән атым бар, Эсерергә мәкем бар.
Үҙем бәләкәй булһам да, Ҡыҙ алырға дәртем бар.
Ике матур һыуға бара, Таймай микән ҡатаһы?
Югереп барып үбер инем, Орошмаҫ микән атаһы?
Ике тауыҡ гулять итә, Әтәс гармун уйната.
Шул тауышҡа сыҙай алмай, Ата ҡаҙ илап ята.
Ике тауыҡ һатайым да. Мотоцикл алайым.
Әтәсемде һатайым да. Люлькалыһын алайым.
Ике тауыҡ һыуға бара, Ебәк шәлен ябынып.
Әтәс меҫкен ҡарап ҡала. Күрмәгәнгә һалышып.
Иртә менән сығып киттең. Ауыл араһы буйлап.
Кискә табан ҡайтып индең. Бәшәй табанын һыулап.
Иртән борғо ҡысҡыртҡанда. Әллә уянмайһыңмы?
Эш ваҡытында йоҡлайһың, Әллә оялмайһыңмы?
Ишек алдым йәшел үлән, Ебәр, атың ашаһын.
Эсем ялҡын, тышым ялҡын, Кейемеңә ҡапмаһын.
Ишектән ҡарап тораһың. Ике күҙең тупайып.
Армиянан кейеп ҡайтҡан. Шинелеңә ҡупайып.
Йоҡла, ялҡау, рәхәтләнеп, Йоҡлап ҡара тағын да.
Уянырһың, һыҙланырһың, Уңыш бүлгән сағында.
Камзул кейгән, бишмәт кейгән. Шунда ла тирләмәгән.
Һиндә булған тәкәбберлек. Миндә лә сирләмәгән.
Кеймә кепка, кей фуражка, Кепка күҙеңә төшә.
Бик моңайып ултыраһың, Кемдәр иҫеңә төшә?
Киреләһең, һуҙылаһың, Эшкә бик һуң бараһың.
Алпауытҡа эшләйһеңме, Ниңә ялҡауланаһың?
Кисә йыйған еләгемде, һалып ҡуйҙым һауытҡа.
Ялҡау Зәки оҡшап ҡалған. Йөнөн ҡойған тауыҡҡа.
Клубтарҙа уттар янғас, Кинолыр тигән инем.
Сабатаһын сырмап ҡалғас, Киләлер тигән инем.
Көндән-көн көсәйә икән. Йөрәгем ялҡындары.
Хатта уны ҡыуандырмай, Себерҙең һалҡындары.
Көтөүсебеҙ май ярата, Әүәҫ майға ҡарата.
Тик малдары мөңрәй-мөңрәй, Ялҡау данын тарата.
Көтөүсенең итектәре, Гел-гел ялтырап тора.
Һыйырҙары тәнтерәкләп, Асҡа ҡалтырап тора.
Көтөүсенең сыбыртҡыһы, Шартлап тора ҡулында.
Сыбыртҡылап бейетәйек, һөйгәненең туйында.
Күлдәгемдең итәктәре, Ергә етмәй бер ҡарыш.
Үҙеңә тиң булмағанды, Өҫтәүҙәр биреп алыш.
Кәңәш кермәй ҡолағына, Күҙ әйтергә ярамай.
Зачеттары бөтмәй тороп, Әйләнергә самалай.
Ҡайын ағас, ҡарағас, Ҡайын ағас, ҡарағас.
Көйгән йәрен кире бирҙем, Үкереп ятып илағас.
Ҡайын ағас, ҡарағас, Ҡайын ағас, ҡарағас,
һөйгән йәрен тартып алдым, Күңелемә ярағас.
Ҡара пальтоларын кейеп, Ҡапҡалар асыр әле.
Иҫке йәрҙең мөхәббәтен, Яңы йәр баҫыр әле.
Ҡарға һайрай, мин йырлайым, һис түҙерлек хәлем юҡ.
Ниңә ялғанды һөйләйһең, Ҡарға һайрағаны юҡ.
Ҡулымдағы балдағымдың, Исемдәре Мараттыр.
Һөйгәнеңде тартын алып, Илатмаһам, ҡарап тор.
Ҡулымдағы балдағымдың, Исемдәре Рәфҡәт.
Рәхмәт, дуҫым, ташлауыңа, һинән башҡа ла рәхәт.
Ҡулымдағы балдағымдың, Исемдәре Сажидә.
Һалам булып ағыр инем, Туҡталырмын һай ерҙә.
Ҡулымдағы балдағымдың, Исемдәре Хәтирә.
Уйнамай ҙа, йырламай ҙа, Хәтәр икән был тирә.
Ҡулымдағы йөҙөгөмдөң, Исемдәре Йомабай.
Ситән башында ултыра, Әллә нисек ҡоламай.
Ҡулымдағы йөҙөгөмдөң, Исемдәрен белмәйбеҙ,
һеҙ генә түгел алдынғы, Беҙ ҙә махы бирмәйбеҙ.
Ҡулымдағы йөҙөгөмдөң, Исемдәре Сәғәҙәт.
Йәр һөйәләр, һарғаялар, Сығарғандар бер ғәҙәт.
Ҡулымдағы йөҙөгөмдөң, Исемдәре Хәйбулла.
Төҫкә матур егеттәрҙең, Аҡыл яғы һай була.
Ҡулымдағы балдағымдың, Исемдәре Шәүәли.
Хәҙер ҡарайһым да килмәй, Нисек һөйгәнмен әүәле?
Ҡулымдағы йөҙөгөмдөң, Исемдәре Әкрәм.
Бутылкалай танауыңды, Күтәрмәһәң дә күрәм.
Ҡулымдағы йөҙөгөмдөң, Исеме булыр Баныу.
Хеҙмәт көнөң бик аҙ икән, Үҙем бирергә могу.
Ҡыҙҙарҙың ҡолаҡ алҡаһы, Тамып тора тәңкәһе.
Сәсен тарап үрә белмәй, Шуны маҡтай әсәһе.
Ҡыҙ үҫтерҙем — врач булды, Ул үҫтерҙем — инженер.
Космонавт та кәрәк ине, Үтеп китте йәш ғүмер.
Ҡыҙыл-ҡыҙыл күренәлер, Ҡыҙҙар микән аҙбарҙа.
Ҡыҙҙар тиеп барған инем: Ҡыҙыл һыйыр аҙбарҙа.
Магазингә ситса килгән, Алайыҡмы, әхирәт?
Аҫтан һатып бөткән инде, Магазинсе хәс(е)рәт.
Майлы кейем, майлы кейем, Майлы кейем кеймәгеҙ.
Әстәғәфирулла тәүбә, Трактористе һөймәгеҙ.
Минең бабай йәш сағында, Бейегән дә бейегән.
Хәҙер инде бейей алмай, Подшибниге ирегән.
Минең дуҫым ғашиҡ булды, Йәш кенә бер сибәргә.
Ғишыҡ хаты тип, яңылыш, Шпаргалка ебәргән.
Минимумын тултырмаған, Үҙе түрҙә ултыра.
Байрам итеү буйынса, ул Минимумын тултыра.
Никтер күҙҙәрен ала алмай, Зачет кенәгәһенән.
«Икеле» лә алған буғай, Мөхәббәт бәләһенән.
Осоп бара, осоп ҡайта, Беҙҙең һыйыр көтөүҙән.
Бандугасҡап — меҫкенкәйҙең, Сабатаһы тишелгән.
Өҫтөмдәге күлдәккәйем, Ап-аҡ, ап-аҡ һиҙәпле.
Йөҙҙәремде һары алды, Юҡ-барҙы уйлау сәбәпле.
Өфө юлдары суйын, Өфө юлдары суйын.
Көнләштереүҙәре уйын, Көнләшкәндәргә ҡыйын.
Председатель алып ҡайта, Кашауай сана менән.
Заместитель алып ҡайта, Көн дә бер сама менән.
Пуховый шәлдәрем булһа, Башымдан һалмаҫ инем.
Әгәр мөмкин хәлдәр булһа, Артыңдан ҡалмаҫ инем.
Салбарыңдың балағын, Ник сығарып һалмайһың?
Йәшең еткән утыҙ бишкә, Ниңә кәләш алмайһың?
Стәрленең ботинкаһы һап-һарынан лакауай,
Ике кейеп, бер сисеүгә, Өс-дүрт тишек гатауай.
Сумырып-сумырып һыуҙар алдым, Көйәнтәм бөгөлмәне.
Бер ҡыҙ менән биш ай йөрөнөм, Үҙе генә белмәне.
Сыбыртҡыһын күрһәң икән, Ҡулыңа тотһаң икән.
Шундай уңған көтөүсегә, Кейәүгә сыҡһаң икән.
Татар әйтә «тары ярма», Урыҫ әйтә «пышона».
Дурак икән йәш егеттәр, Барам тиһәң, ышана.
Тау ярыла, тау ярыла, Динамиттәр емертә.
Ун көлтәгә бер кәлтә, Нисек бәйләп өлгөртә.
Теүәл генә дүрт-биш күнәк, Беҙҙең ҡоҙоҡ һыуҙары.
Быуы етмәй баҫырға ла, Йөрәктең ярһыуҙарын.
Тракторы «тыр-тыр», ти, Ҡайҙа беҙҙең ҡыр-ҡыр, ти.
Яуап итеп тракторисе, Күҙен йомоп «хыр-хыр», ти.
Туғайҙарға барған саҡта, Сыпсыҡ эйәрләнеңме?
Сыбар тауыҡ йырлағанда, Илап ебәрмәнеңме?
Тышҡа сыҡһам, тыштағы ел, Сәстәремде тарата.
Әйт тиҙерәк, кәнфит бирәм, Апайың кемде ярата?
Тәҙрәнән ҡарайһың, Ҡарап кемде таныйһың?
Ҡарап күҙең талдырғансы, Ниңә саҡырып алмайһың?
Тәҙ(е)рәнән ҡарама, Бүркең сите алама.
Бар баҙарҙан еп алып кил, Бүркең ситен ямарға.
Тәҙрәнән ҡарама, Һинең бүркең алама.
Алам-алам тиеү менән, Һин алйотҡа кем бара.
Умывалник, умывальник, Умывальник һыу һорай.
Кисә генә танышҡайныҡ, Бөгөн ҡулъяулыҡ һорай.
Урамыбыҙ төҙ түгел, Төҙәтеүсе беҙ түгел.
Егет үҙе ялынмаһа, Ялыныусы беҙ түгел.
Урғаҙының буйҙарында, Үҫә ҡарағас, ҡайын.
Һине һағынып илайым, һуған тураған һайын.
Урман эсенән киләһең, Урман эйәһе кеүек.
Танауыңды күтәргәнһең, Ҡырғыҙ дөйәһе кеүек.
Уфаларҙан калош алдым, Тәрәнен түгел, һайын.
Сәскәләрҙең төрлөһө бар, Үрелмә сәскә һайын.
Уфанан килгән гармунсы, Уфа көйҙәрен уйнай.
Арымай-талмай күңелдәрем, Гел һине генә уйлай.
Уфа тараҡтары менән, Башымды тарайымсы.
Бер әйләнеп, биш тулғанып, Туйғансы ҡарайымсы.
Уфимский одеялды, Ябынырһығыҙ әле.
Беҙгә түгел абейҙәргә, Ялынырһығыҙ әле.
Үтеп бара машина, Ҡалай япҡан башына.
Матур ҡыҙҙар һайлай-һайлай, Еттең утыҙ йәшеңә.
Һай-һай тигән тауышҡа, Шайтан ҡаса ҡамышҡа.
Нурияҡай, инәлдермә, Әйҙә киттек загсҡа.
һайыҫҡан ала була, Ҡойроғо ҡара була.
Кәләш алмаған егеттең, Яғаһы ҡара була.
Һандуғастар баҫып һайрай, Улица канауына.
Бер тройка һыя тиҙәр, Йәреңдең танауына.
Һандуғасты мин ебәрҙем, Белергә хәлегеҙҙе.
Баҡсағыҙҙа һайрап ҡайтҡан, Күрмәгән үҙегеҙҙе.
Һеҙҙең ауыл урамдары, Ике яҡтан ҡамаулы,
Һеҙҙең ауыл егеттәре, Скрипка танаулы.
Һеҙҙең йылға тар икән, Ике сите яр икән.
Хәҙер ялҡау булыуҙан да, Оятһыҙлыҡ бар микән?
Һеҙҙә клуб һалалармы? Беҙҙә клуб һалалар.
Шуның һалынғанын көтөп, Ҡартайҙылар балалар.
Һибелеп яуа, һибелеп яуа, Һибелеп яуа боҙло ҡар.
Прогулсы ялҡауҙарға, Колхоздарҙа урын тар.
Һин дә барҙың сейәгә, Мин дә барҙым сейәгә,
Һөйгәнемде тартып алдың, Әйҙә милицияға.
Һиндә лә бар күтәрмә, Миндә лә бар күтәрмә.
Кәзә мөгөҙөндәй итеп, Танауыңды күтәрмә.
Һин дә матур үҙеңә, Мин дә матур үҙемә.
Күрә алмаған (йүркә кеүек), Күренәһең күҙемә.
Һинең атың юртаҡ түгел, Үр ҡуяны атырға.
Загслы йәрҙәрең түгел, Үпкәләп ҡурҡытырға.
Һөйләһендәр, һөйләһендәр, Һөйләп бөтмәҫтәр инде.
Һөймәгән йәр ҡуйынына, Һөйәп китмәҫтәр инде.
Һөйәһеңме, аппағым, Һөймәйһеңме, аппағым?
Һин һөймәһәң, мин дә Һөймәм, һөйөүселәр бар тағын.
Һыуға төштөм, таш аттым, Ташым батты тәрәнгә.
Прогулсы башың менән, Йөрөмә минең тирәмдә.
Һыу буйында көрән атым һаҙ үләнен ашайҙыр.
Ғишыҡһыҙҙың йәне тыныс. Ятһа, үлеп йоҡлайҙыр.
Һыуҙар аға, һыуҙар аға, һыу аға дегет булып.
Бер ҡыҙҙы ла әүрәтә алмай, Йөрөйһөң егет булып.
Шишәмбе көн сыҡтым тышҡа, Букет алып ҡулыма.
Ҡара бесәй ҡаршы сыҡты, Бара торған юлыма
Эй, ал бит ул, ал бит ул, Баҙарҙарҙа бар бит ул.
Үҙен ҙурлап, кеше хурлап, Йөрөгәндәр бар бит ул.
Эй, дуҫҡайым, беләһеңме, Минең күңелем нисәүҙә?
Ике егет булһын ғашиҡ, Не мешает өсәү ҙә.
Элеккеһе гармунсы ине, Хәҙергеһе — бейеүсе.
Берәү, икәү, өсәү, дүртәү,— Йәрең булам тиеүсе.
Эреләнеү, эреләнеү, Эреләнеү ярамай.
Беҙҙең ҡыҙҙар эреләргә, Әйләнеп тә ҡарамай.
Эреләнә тимәһендәр, Бер ҙә эре ярмайым.
Ударниктар була тороп, Ялҡауына бармайым.
Эштә лә, уйында ла, Беҙҙең ҡыҙҙар алдырыр.
Танау сөйөп йөрөгәнде, Мәсхәрәгә ҡалдырыр.
Әгәр яуһа тәңкә ҡарҙар, Ишек алдын көрәйҙәр.
Йәрең булһа, матур булһын, Кем йәре тип һорайҙар.
Әйҙә, дуҫым, бараһыңмы, Мин барам ҡар һыуына.
Ҡар һыуҙары эсеп торам, Йөрәгем ярһыуына.
Эй, тал үҫә, тал үҫә, Башын ҡырҡһаң, тағы үҫә.
Апаһы өсөн ҡайғырмайбыҙ, һеңлеләре тағы үҫә.
Әйтсе, ялҡау, һалҡын ҡышҡа. Нимә менән килерһең?
Ялҡау көнө — ярты ҡаҙаҡ, Хурлығыңдан үлерһең.
Әллә мин дә көрәйемме. Завферманың эшенә?
Аҡмаһа ла тама, тиҙәр, Шунда йөрөгән кешегә.
Әсе була, ҡаты була. Ташлы ерҙең һуғаны.
Үҙе ялҡау ҙа эшлекһеҙ, Нишләп һөйәйем уны?
Юғары оста кантур бар, Кантур янында матур бар;
Шул матурҙы алам тигән. Дәртем менән шартым бар.
Яйыҡ буйы тал-тирәк, Муйыл ағасы һирәк.
Минең янда ураланма, Миңә ағайың кәрәк.
Ямғыр яуа, ямғыр яуа, Ямғыр яуа ваҡ һибә.
Минең йәрем бында түгел, Бындағылар так себя.
Яныйымдың күлдәге. Көрән пардауай икән.
Яныйыңды күреп ҡалдым, Бигерәк фартауай икән.
Яңы өйөмдең түрҙәренә. Элеп ҡуйҙым таҫтамал.
Уф, йөрәгем, һыу һибегеҙ, Ут ҡабыуы ихтимал.
Яңы сыҡҡан машинаға. Тейәгәндәр кадушка.
Кеше йәренә теймәй тор, Ҡалырһың вдовушка.
Янамы уттарығыҙ? Ағамы һыуҙарығыҙ?
Ҡайһы йондоҙ тирәһендә. Йөрөгән юлдарығыҙ?
Яндыралар, яндыралар, Ағастың муртайғанын.
Мыйыҡ сыҡмағас, белмәйҙәр. Ҡыҙҙарҙың ҡартайғанын.
Уйын-бейеү таҡмаҡтары
Ай-һай, ҡыҙыл бирсәткә. Ҡулдарымда булһасы.
Ай-һай, ҡыҙҙар уйыны. Иртә лә кис булһасы.
Аҡлыны кейгәнһегеҙ, Күклене кейгәнһегеҙ.
Әйтеп бирегеҙ беҙгә: Кем һеҙҙең һөйгәнегеҙ?
Аҡ яулыҡтар бөтә, тиҙәр, Алып ябынып ҡалайыҡ.
Йәш ғүмерҙәр үтә, тиҙәр, Уйнап-йырлап ҡалайыҡ.
Ал беҙҙең клуб эсе, Гөл беҙҙең клуб эсе.
Уйнайыҡ та, көләйек тә, Ҡалмаһын үкенесе.
Ал гәрәбә булмай ул, Гөл гәрәбә булмай ул.
Ҡосаҡлашып бейегәндән, Бер нәмә лә булмай ул.
Ал йырыңа — ал йырым, Был йырыңа — был йырым.
Миңә төртөп таҡмаҡ әйтмә, Ун йырыңа — бер йырым.
Анау килгән машинаның. Тейәгәне йомортҡа.
Бөгөн кискә уйын була, Йыйылығыҙ клубҡа.
Анауынан берәү килә. Ерек таяҡ таянып.
Килә торғас, бейеп китә. Бөйөрөнә таянып.
Асса егет, баҫа егет, Таш тояҡ әллә үҙе.
Йәш ҡыҙҙарҙан күҙен алмай, Мут микән әллә үҙе.
Аттың алаһы була, Күге, ҡараһы була.
Кәләш алһаң, ал уңғанын, Сөнки маҙаһыҙ була.
Аяғында ойоғоноң. Үксәһе ҡара микән.
Этеп-төртөп бейей торғас, Өйрәнеп бара икән.
Барып керҙем өйөнә, Төштөм ҡумыҙ көйөнә.
Ҡумыҙ көйө татлы икән дә, Ҡыҙҙар ҡара ҡашлы икән.
Баҫ баҫа белгәнсә, Баҫ аяғың талғансы,
Баҫ аяғың талғансы ла, Бейе хәлдән тайғансы.
Баҫам, баҫам дөпөлдәтеп, Аяҡтарым төҙ генә.
Аяғымды йәлләмәнем, Иҙәне түҙһен генә.
Баҫ, баҫ, баҫыр ул, Баҫыр өсөн килгән ул.
Уйнап-көлөп күңелдәрен. Асыр өсөн килгән ул.
Баҫ, баҫ, баҫ әле, Баҫҡаныңды күрәйек.
Баҫҡандарыңды күрәйек, һинең өсөн үләйек.
Баҫ, баҫ, баҫ әле, Баҫҡан эҙенә генә.
Матур ҡыҙҙар ҡарап торһон һинең күҙеңә генә.
Баҫ, баҫ, баҫ әле, Беҙ ҙә баҫырбыҙ әле.
Өҫтәлдәргә ҡыҙыл йәйеп, Туйҙар яһарбыҙ әле.
Баҫа, баҫа бит әле, Матур баҫа бит әле.
Матур баҫып бейеүҙәре, Күңелде аса бит әле.
Баҫ, баҫ, өҙә баҫ, Иҙәндәре һелкенһен.
Бейемәгәндәр бейеп китһен, Бейегәндәргә дәрт керһен.
Беҙҙең ауылдың ҡыҙҙары. Таш иҙәнде емерә.
Күрше ауылдың ҡыҙҙары. Бейей алмай, тилмерә.
Беҙҙең клуб асыҡ тора, Килегеҙ ҙә керегеҙ.
Килегеҙ ҙә керегеҙ ҙә, Уйнағыҙ ҙа көлөгөҙ.
Беҙҙең ҡыҙҙар оҫта баҫа. Мандолина көйөнә.
Үсекһәләр, ҡайтып китә. Әсәһенең өйөнә.
Бейе, бейе, бейе, Дәүләт, Бейеүҙәрең ни дәүләт.
Яңғыҙ бейеү ҡыйын булһа, Әйҙә бейейек икәүләп.
Бейе, бейе, еңгәкәй, Бейеүеңә — бер бәрән.
Бейей белмәй бейеһәң, Сығарам да ебәрәм.
Бейегеҙ әле, бейегеҙ әле, Иҙәндәре бөгөлһөн.
Ана шулай бейегәндә. Бар донъялар гөр килһен.
Бейе, егет, бейе, егет, Итектәрең туҙмаһын.
Эшлә, егет, тырыш, егет, Ғүмерең бушҡа уҙмаһын.
Бейейбеҙ ҙә, йырлайбыҙ ҙа, Беҙгә кеше бары ла бер.
Беҙ уйнамай, кем уйнаһын, Беҙҙең тормош ал да гөл.
Бейей инде, бейей инде, Аяғы талыр инде.
Аяҡҡайы талдыниһә, Көлкөгә ҡалыр инде.
Бейек һарай баштарына. Оялаған һары ҡош.
Ауыҙын асып йырлай белмәй, Әйләнергә уны ҡуш.
Бейер әле, бейер әле, Бейер әле оҫтараҡ.
Тағы оҫта бейер ине, Бер аяғы ҡыҫҡараҡ.
Бейеүсе, бейеүсе, Иҙән буйлап йөрөүсе.
Бейеүсегә һүҙ әйтмәгеҙ, Ул беренсе бейеүсе.
Бейеүсенең итәге. Бейегән һайын ҡыҫҡара.
Бейеүсегә һүҙ әйтмәгеҙ, Бейей-бейей оҫтара.
Бейеүсенең итәгенә. Алма биҙәге төшкән.
Бейеүсегә һүҙ әйтмәгеҙ, Тәүләп бейергә төшкән.
Бейеүсеһе матур икән. Исемдәре Гөлйемеш.
Үҙең уртаға сыҡҡанһың, Үҙең бейергә тейеш.
Бибикамал, Гөльямал, Миңлебикә, Миңъямал.
Әйҙә бергә дүртәу-бишәү, Дөбөрҙәтеп бейеп ал.
Билкәйҙәрен ҡыҫып быуған, Үҙе бик уңған икән.
Әллә ҡайҙан күренеп тора, һалдатта булған икән.
Ботинкалары йәшел, Ботинкалары йәшел.
Тыпырҙатып бейеп йөрөй, Их, үҙебеҙҙең нәҫел.
Бәрәңге тултыралар, Бәрәңге тултыралар.
Аяҡ кейемдәрен йәлләп, Бейемәй ултыралар.
Гармунсығыҙ, гармунсығыҙ, Гармунсығыҙ өйҙәме?
Өйҙә булһа, килһен әле, Бейетеп китһен әле.
Гармунсыбыҙ, гармунсыбыҙ, Гармунсыбыҙ өйҙә юҡ.
Өйҙә булһа ла килмәй ул, Бейеү көйөн белмәй ул.
Грамофондың ауыҙы ҙур, Әйтерһең, бер ҙур каса.
Бейеүсенең күңеле көр, Нисек өҙҙөрөп баҫа.
Дөбөр, дөбөр, дөбөр, дөбөр, Иҙәндәре дөбөрҙәй.
Иҙәндәре, һай, дөбөрҙәй, Колхоздарҙа эш гөрләй.
Итәктәре әбүркәле, Өйрәлә лә, сөйрөлә.
Дәртле генә бейегәндә. Бигерәк матур күренә.
Исемдәре, исемдәре, Исемдәре Фәрзәнә.
Бейемәйсә ултырғанға. Эскәмйә ғәрләнә.
Иҫке шырпы ҡабы, Яңы шырпы ҡабы.
Төш тә бейе, төш тә бейе, Таҡмаҡ әйтербеҙ тағы.
Их, матур баҫабыҙ, Нисек күңел асабыҙ.
Их, күңел асабыҙ, Нисек шыма баҫабыҙ.
Ишектән инеүгенәһе, Килеп етеүгенәһе.
Ҡулъяулығын болғай-болғай, Бейеп китеүгенәһе.
Йәшел генә яп(ы)рак, Ярыр әле яҙырак.
Ҡарт булһа ла бабайым, Дөпөлдәһен аҙыраҡ.
Көмөш йөҙөк табып алдым Таҫма ҡатлауҙарынан.
Йәр булыуҙарын белгертә. Аяҡ атлауҙарынан.
Кәзә һөтө ҡуйы була, Ҡаймаҡ була ла ҡуя.
Их, үҙемдең йөрәккәйем, Өҙә баҫа ла ҡуя.
Кәкүк төкөрөктәре, Кәкүк төкөрөктәре.
Беҙгә лә табылыр әле. Үҙебеҙ кеүектәре.
Ҡаҙандан килгән егет, Ойоҡ, сабата кейеп.
Бында килеп, итек кейеп, Нишләп йөрөйһөң бейеп?
Ҡара, ҡара, ҡарағыҙ, Ни ҡылана балағыҙ?
Бер баҫыуҙа бишәр баҫа, Баҫыуҙарың ҡарағыҙ.
Ҡулымдағы балдағымдың, Исеме Ғәлләметдин.
Бер үҙеңә ике таҡмаҡ, Әйттереп әрәм иттең.
Ҡулымдағы йөҙөгөмдөң. Исемдәре Ишембай.
Клуб уртаһына сығып, һыйыр кеүек мышылдай.
Ҡулымдағы йөҙөгөмдөң, Исемдәре Мортаза.
Аяҡ баҫыуҙарың матур, Гел генә сыҡ уртаға.
Ҡулымдағы йөҙөгөмдөң, Исемдәре Рәфҡәт.
Уйнамаған кешеләргә, Ҡайтырға ла рөхсәт.
Ҡыҙҙар кейә ала күлдәк, Биҙәктәре түңәрәк.
Иҙәндәрҙә бейеп йөрөй, Алма кеүек тәгәрәп.
Муйыл ҡоя сәскәһен, Муйыл ҡоя сәскәһен.
Кемдәр генә белә икән. Алдағы киләсәген?
Наза, Наза, Наза матур ҡыҙ бала.
Наза матур һыуға бара, һыу ала ла юғала.
Ниңә бәреләләр икән. Болоттарға болоттар?
Ниңә тиҙ үтә лә китә. Бергә уйнаған минуттар?
Салбарыңдың балағын. Эскә һалһаң ни була?
Йәшең еткән, буйың еткән, Кәләш алһаң ни була?
Тарт ҡурайың, әйт таҡмағың, Таҡмағыңа ни етә?
Эш артынан уйнап-көлөп, Ударниктәр ял итә.
Тау башында тары, Яп(ы)рағы һары.
Төш тә бейе, төш тә бейе, Таҡмаҡ әйтәм тағы.
Таянабыҙ бөйөргә, Тотонабыҙ бейергә.
Тыпыр-тыпыр тыпырҙашып, Әйләнәбеҙ бит бергә.
Таянабыҙ, таянабыҙ. Землемер таяғына.
Тыпырҙатын әйләнәһең, Молодец аяғыңа!
Тыныр-тыныр тыпырҙашын, Бергә баҫайыҡ әле.
Уйнап-көлөп, йырлап-бейеп, Күңел асайыҡ әле.
Байрат-һайрат гармуныңды, Елкенһендәр йәш ҡыҙҙар.
Беҙҙең ҡыҙҙар нурлы йөҙлө, Әйтерһең дә, йондоҙҙар.
һеҙҙең яҡта нимә бар? Беҙҙең, яҡта клуб бар.
Клуб эсендә ут бар, Уйын-көлкөгә ход бар.
һөргән ере һеҙҙеке, һөрмәгәне беҙҙеке.
Таң атҡансы уйнаһаҡ та, Тәпәй үҙебеҙҙеке.
һыу буйында һары сәскә, һарғаймаҫ тиһең мәллә.
Үҙем әйтеп, үҙем бейеп, Арымай тиһең мәллә.
Шыма-шыма яп(ы)раҡ, Шоморто бар аҙыраҡ.
Шымармаған иҙәндәрен. Шымартып ал аҙыраҡ.
Әҙелғата, гармуныңды. Алып килмәнеңме ни?
Беҙгә гармун кәрәклеген. Үҙең белмәнеңме ни?
Әйләнегеҙ, әйләнегеҙ, Әйләнегеҙ кругом.
Әллә үҙегеҙ бик матур, Әллә тәүге күреүем.
Әйҙә-әйҙә, ҡатыраҡ баҫ, Бейегәндәр күрһендәр.
Баҫҡан ерҙә ут сығара. Беҙҙең йәштәр, тиһендәр.
Әйҙә баҫайыҡ әле, Бергә баҫайыҡ әле.
Бейейек тә, йырлайыҡ та, Күңел асайыҡ әле.
Әйҙә йырла, әйҙә бейе, Йырлап, бейеп күңел ас.
Ниңә беҙгә шатланмаҫҡа, Тормош күңелле булғас!
Әйләнәбеҙ, әйләнәбеҙ, Әйләнәбеҙ түңәрәк.
Түңәрәктең эҫтәрендә, Уйнай матур күбәләк.
Әйттер заманаһында, Бейе заманаһында.
Муллалар ҙа бейегәндәр. Мәсет манараһында.
Яңы ла шырпы ҡабы, Иҫке лә шырпы ҡабы.
Быйыл алған итегемдең Төшә инде табаны.
Ярғанаттың ҡанатылыр. Башыңдағы яулығың,
һиңкелдәтеп бейеүҙәрең — Иҫәнлегең, һаулығың.
Алманы алмаһындар. Егеткә ҡыҙ табыла тип,
Юҡҡа маһаймаһындар.
Армия сафтарында.
Хуш, бәғерем, ҡайтмам, тине. Айырылған саҡтарында.
Балтаң бүкәндә икән. Үҙең миңә хат яҙаһың,
Күңелең бүтәндә икән.
Бешерәләр тултырма.
Йоҡоң килһә, ҡайтып йоҡла, Ҡуҡырайып ултырма.
Ботинка билле бит ул. һөйһәң, кйәрҙәр бөтәме ни, Илдәрҙә илле бит ул.
Ботинкаһы ялт итә. Әллә йәшлектәре менән
Ташламам тип ант итә.
Ғишыҡ уты ғиб(ә)рәт. Ғишыҡ утын һүндерергә
Ҡырҡ биҙ(е)рә һыу кәрәк.
Исемдәре Диләкәй. Кеше йәрен
тартып алып, һөйөүҙәре нәмәкәй.
Исемдәрен беләһең. Кәзә булып тал
кимереп, Төштәремә керәһең.
Исемдәре Ғәбделхәй. Тешең ынйы, йөҙөң көҙгө,
Күҙең йондоҙ, ҡашың ай.
Исемдәре Ноғоман. Ҡыҙҙарығыҙ йоҡлап бөткән,
Тауыҡ та төнәмәгән.
Исемдәре Нурғата. Маңлайында бөҙрә сәсе,
Шул ғына матурлата.
Исемдәре Рәйсә.
Әл дә һалҡын елдәр иҫә,
Яныр инем юғиһә.
Исемдәре Флүрә. Күтәрелеп тә ҡарамай,
Әллә эрегә күрә.
Исемдәре Флүрә. Маңлай сәстәре боҙ (о)рә,
Шуға эсем өҙөлә.
Исеме Шәрифулла, һөйгән йәрең ошомо ни,
Кит, әстәғәфирулла!
Кейҙең ни, кеймәнең ни. һинең ише паңандарҙы
һөйҙөң ни, һөймәнең ни.
Косынкаһы бәләкәй. Кеше Һөйләй, беҙ йөрөйбөҙ,
Кеше һүҙе нәмәкәй.
Кәрәгегеҙ ҡалмаһын. Йәр һөйөр өсөн килмәнек,
Йөрәгегеҙ янмаһын.
Кәбеҫтә түтәлдәре. Кәбеҫтәнән аҡ булһа ла,
Кәрәкмәй бүтәндәре.
Одеколон шешәһе, һөйәм тигәс һөйәм иңде,
Суҡынып китһен бисәһе.
Өфөлә трамвайҙа. Беҙҙең ауыл егеттәре
Йығылһа торалмай ҙа.
Пальто яғаңды ҡайтар. Ауыҙыңды асып торма,
Йырға ҡаршы йыр ҡайтар.
Поезд килә йәмле итеп, Килеп етә лә ҡысҡырта, Йөрәгемде әрнетеп.
Стакан менән дарыу, һинең ише паңандарҙы
Көн дә табырға мөгу.
Стакан менән миләш. Кем икәнеңде беләмен,
Самалабырак һөйләш.
Талдары, тирәктәре, Уларҙың да беҙҙең кеүек
Яналыр йөрәктәре.
Тауы таш ҡына икән. Белһәң ине йәш йөрәкте,
Ниңә ашҡына икән.
Таш ташыйҙар мишәрҙәр, һөймәгәнде һөйҙөң тиҙәр,
һөйһәң, әллә нишләрҙәр.
Түңәрәк була икән.
Сит ауылдан танышһаң да,
Мөхәббәт була икән.
Башҡорт халыҡ ижады. Совет осоро. Беренсе китап. Бәйеттәр. Йырҙар. Таҡмаҡтар. Өфө. Башҡортостан китап нәшриәте, 1981. —392 бит.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 21.04.2017 в 19:49, и размещена в категории Мөнәжәттәр һәм йырҙар, таҡмаҡтар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 319
ТРАНСКРИПЦИЯ (лат. transcriptio, күсереп яҙыу), 1) яңғырашты макс. теүәл итеп биреү маҡсатында махсус тамғалар ярҙамында телдән әйтелгән телмәрҙе яҙма теркәү ысулы. Фонематик Т. (һүҙҙәрҙең фонемалар составын фонемаларҙың позицион‑комбинаторлы үҙгәрештәрен иҫәпкә алмайынса тапшырыуға нигеҙләнә) һәм фонетик Т. (һүҙҙәрҙең һәм һүҙбәйләнештәрҙең өн составын, баҫым урынын һәм позицион‑комбинаторлы үҙгәрештәрен сағылдырып, теүәл тапшырыуға нигеҙләнә) айырыла. Тел‑ара фәнни Т., ғәҙәттә, махсус хәрефтәр һәм диакритик тамғалар м‑н тулыландырылған латин алфавиты ҡулланыла, текст квадрат йәйәләр эсенә алына. Иң киң таралған Т. системаһы — латиницаға нигеҙләнгән Халыҡ‑ара фонетик ассоциацияның универсаль алфавиты. Кириллица яҙыулы телдәр өсөн ш. уҡ кириллицаға нигеҙләнгән Т. системаһы ҡулланыла. Фонетик Т. төп ҡағиҙәләре: һәр бер тамға бер өндө аңлатыу өсөн ҡулланыла; баш хәрефтәр ҡулланылмай; пунктуация ҡағиҙәләре иҫәпкә алынмай; оҙон паузалар параллель вертикаль ике һыҙыҡ [||], ҡыҫҡа — бер һыҙыҡ [|], үтә ҡыҫҡа — тулҡынлы һыҙыҡ м‑н [ ] бирелә; диакритик тамғалар ҡулланыла: хәреф өҫтөндәге тура һыҙыҡ [-] тартынҡының оҙон булыуын, апостроф ['] — тартынҡының йомшаҡлығын күрһәтә һ.б. Башҡорт теленең фонетик Т. хәҙ. башҡ. алфавитына нигеҙләнгән. “О” графемаһы аша бирелгән өндәр өсөн төп башҡ. һүҙҙәрендә [о°], урыҫ теленән һәм урыҫ теле аша башҡа телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә [о] тамғаһы ҡулланыла: “болот” б[о°]л[о°]т, “спорт” сп[о]рт; “ы” — [ыи] һәм шуға ярашлы [ы]: “һыу” һ[ы]у, “вышка” в[ыи]шка; “э” — [эе] һәм шуға ярашлы [э]: “эт” [эе]т, “эпос” [э]пос; [у˘] һәм [ү˘] билдәләре м‑н һүҙ башында “в” хәрефе м‑н бирелгән тартынҡы өндәрҙе һәм һүҙ уртаһындағы, аҙағындағы “у”, “ү” хәрефтәрен билдәләйҙәр: “ваҡыт” [у˘]аҡыт, “тауыҡ” та[у˘]ыҡ, “икәү” икә[ү˘]; ҡыҫҡалыҡ билдәһе [˘] ҡыҫҡа һуҙынҡылар өҫтөнә ҡуйыла: “ярылған” яр[ы˘]лған һ.б. Шулай уҡ ғәмәли Т. — сит тел һүҙҙәрен уларҙың әйтелешен күҙ уңында тотоп милли алфавит ярҙамында яҙыу айырыла. Нигеҙҙә тәржемә ителмәгән сит ил һүҙҙәрен, башлыса, эквивалентһыҙ лексиканы, геогр. атамаларҙы, кеше исемдәрен һәм фамилияларын биреү өсөн ҡулланыла. Ғәмәли Т. һәр бер тел өсөн индивидуаль, унда был телдең алфавитында булмаған махсус тамғалар юҡ. 2) Т р а н с л и т е р а ц и я, бер график системаның текстарын һәм айырым һүҙҙәрен башҡа система саралары ярҙамында хәрефтәр м‑н тапшырыу. Транслитерация универсаль, ул ниндәй ҙә булһа тәғәйен телгә түгел, ә билдәле график системаға йүнәлтелгән; тәғәйен милли алфавиттың график саралары м‑н сикләнмәй, унда махсус хәреф һәм диакритик тамғалар ҡулланылырға мөмкин. Мәҫ., башҡ. телендә булмаған [ ] ғәрәп аффрикаты [дж] ҡушылмаһы м‑н, фарингаль [ ] һәм эмфатик [ ] — шуға ярашлы диакритик тамғалы [х. ] һәм [т. ] хәрефтәре м‑н бирелә. Транслитерация башҡа график системаны механик рәүештә хәреф м‑н тапшырыу түгел, ул һүҙҙең боронғо яңғырашын иҫәпкә ала. Транслитерация текстологияла (мәҫ., ғәрәп яҙмаһында һәм латиницала яҙылған йәки баҫылған башҡ. фольклоры һәм башҡорт әҙәбиәте әҫәрҙәрен нәшер иткәндә), ш. уҡ тел‑ара фәнни һәм ғәмәли тикшеренеүҙәрҙә ҙур әһәмиәткә эйә.
Әҙәб.: С у п е р а н с к а я А.В. Теоретические основы практической транскрипции. М., 1978.
Э.Ф.Ишбирҙин
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Лилиә ТАКАЕВА.
5 нояб. 2012 г.
Депутаттарға яңы бурыстар билдәләнде
1 ноябрҙә Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы өсөнсө саҡырылыш муниципаль район Советының беренсе ойоштороу ултырышы уҙҙы. Унда БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай секретариаты етәксеһе З.И. Еникеев, БР Хөкүмәте Аппараты етәксеһе урынбаҫары А.В. Лихачев, муниципаль район хакимиәте башлығы И.Х. Ситдыҡов ҡатнашты.
Баймаҡ районы муниципаль район территориаль һайлау комиссияһы рәйесе Ш.Ш. Моталлапов һайлау һөҙөмтәләре менән таныштырҙы. Артабан сараны депутаттар составынан төҙөлгән инициатива төркөмө етәксеһе Д.Ғ. Арсланов алып барҙы. Депутаттар “Рәсәй Федерацияһында урындағы үҙидара органдарын ойоштороуҙың дөйөм принциптары тураһында”ғы федераль Закондың 36-сы статьяһының 2-се бүлегенә, “Башҡортостан Республикаһында урындағы үҙидара органдары тураһында”ғы Башҡортостан Республикаһы законының 12-се статьяһының 4-се бүлегенә һәм Баймаҡ районы муниципаль район Уставының 21-се статьяһының 2-се бүлегенә таянып, Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы өсөнсө саҡырылыш муниципаль район Советының рәйесе итеп бер тауыштан 16-сы Төркмән һайлау округы депутаты Динара Юрис ҡыҙы Сәйғәфәрованы һайланы.
Район Советы рәйесе көн тәртибенә муниципаль район Советының даими комиссияларын булдырыу мәсьәләһен сығарҙы. Шулай итеп, бюджет һәм милекселек, сәнәғәт, торлаҡ-коммуналь хеҙмәт, ғәҙәттән тыш хәлдәр, аграр мәсьәләләр һәм экология, социаль-гуманитар, эшҡыуарлыҡ һәм инвестиция буйынса комиссия ойошторолдо.
Артабан ултырышта 2012 йылға ҡаралған муниципаль район бюджетына төҙәтеүҙәр һәм өҫтәмәләр индереү тураһында муниципаль район хакимиәте башлығының финанс мәсьәләләр буйынса урынбаҫары Р.И. Сирғәлин сығыш яһаны. Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы муниципаль район Советының 2011 йылдың 28 октябрендә донъя күргән “Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы муниципаль районда бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереү Программаһын раҫлау тураһында”ғы 335-се ҡарарына төҙәтеүҙәр һәм өҫтәмәләр индереү тураһында хакимиәт башлығының иҡтисад буйынса урынбаҫары З.Т. Ушанов мәғлүмәт бирҙе.
Ултырыш һуңында депутаттарға депутатлыҡ знактары һәм мандат тапшырылды.
Лилиә ТАКАЕВА.
Подписаться на: Комментарии к сообщению (Atom)


text:
Ҡыуаныстарығыҙ менән уртаҡлашығыҙ: (347) 273-28-29.
Яңылыҡтар
Һауа торошо (Өфө)
22..24°C
Юлдаш акциялары
Һәүәҫкәр башҡарыусылар өсөн конкурс!
Башҡортостан тураһында оло һөйөү менән!
Гитарала уйнап йырлаусыларҙың беренсе асыҡ конкурсы
Ижади конкурс йомғаҡтары
Башҡорт Викикитапханаһы бәйге иғлан итә!
Туфан Миңнуллин вафат булды
Күренекле татар драматургы, яҙыусыһы, йәмғиәт эшмәкәре Туфан Миңнулин 77 йәшендә вафат булды. Туфан Миңнуллиндың «Беҙҙең ауыл кешеләре», «Үҙебеҙ һайлағын яҙмыш» пьесалары, «Канкай улы Бәхтийәр» тарихи драмаһы, «Диләфрүзгә дүрт кәйәү», «Әлдермештән Әлмәндәр», «Бисура» комедиялар, «Әсәләр һәм балалар», «Ай булмаһа, йондоҙ бар» драмалары киң танылыу яулаған. Әҙиптең байтаҡ пьесалары Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында ла сәхнәләштерелгән. Туфан Миңнулин Рәсәйҙең, Татарстандың һәм шулай уҡ Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
(128 КБит/с)
Юлдаш 105.5 FM
Фотолар
Көндәлектәр
Махсус проекттар


text:
Бик борон саҡта, батша ҡул һуҙмаҫ, олатайҙар яңы төйәк һайлап, кем уҙарҙан ер биләгән, көслө ырыу көсһөҙ ырыуҙы тибәргән осорҙа бер туған Ҡарағоломбәт менән Аҡҡоломбәт тигән ике бай йәшәгән. Былар икеһе ике ерҙә бай булып, береһе береһенән уҙҙырып көн иткәндәр. Аҡҡоломбәттең Аҡйегет, Бабсаҡ тигән ике улы булған, Ҡарағоломбәттең, йыл һайын дүрт бисә алып, дүрт бисә айырып торһа ла, балаһы тыумаған, ти. Ағаһы Аҡҡоломбәт ҡустыһы Ҡарағоломбәттең ошо хәленә бик эсе бошон, һәр саҡ был турала әйтә килгән.
Берҙән бер көн Аҡҡоломбәт, бөтә тирә-яҡҡа оран һалып, күҙ күргән, ҡолаҡ ишеткән ерҙән ала бөтә ырыуҙы йыйып, ҙур туй яһаған. Бейҙәр батырҙарын, йүгерек аттарын йыйып килгәндәр, ти. Ағаһының туйына Ҡарағоломбәт тә батырҙарын эйәртеп, дүрт бисәһен янына ултыртып, ер һелкетеп килеп төшкән, Аҡҡоломбәт ҡаршы алғанда:
— Ҡустым, сәскә утлаған мал һымаҡ, йыл һайын сәскәнән сәскәгә һикереп, килендәрҙе алыштырып ҡына тораһың, бәй, бәй... килендәрҙе тағы ла яңыртҡанһың. Был эшең ҡыҙыҡлыҡтанмы? Әллә сараһыҙҙанмы? — тип һораған, ти. Ҡарағоломбәт:
— Ағай, уныһы минең эш. Мин ни теләйем, шуны эшләйем, — тип яуап биргәнен Аҡҡоломбәттең улы Аҡйегет тыңлап торған да:
— Атай, ниңә уға аптырайһың? Донъяла бар йәндең ире, бисәһе бар. Үлеп айырылғансы шуның менән көн итә, бала үҫтерә. Тик эттең генә айырым билдәләнгән бисәһе юҡ. Теләгән саҡта осраған берәү менән ҡауыша. Ағайым да шулай йәшәргә уйлағандыр, — тип көлгән, ти. Аҡйегеттең был һүҙенә Ҡарағоломбәт бик ғәрләнгән, шулай ҙа ағаһына ла, Аҡйегеткә лә һиҙҙермәгән, уйынға һабыштырып ҡына ҡуйған, ти.
Бер нисә көндәр ҡунаҡ булғандар. Туй бөткәс, Ҡарағоломбәт батырҙарын, сабарҙарын бер көн алда ҡайтарып ебәргән. Дүрт бисәһе менән үҙе ҡалған, ти. Иртән тороп, аш-ни ашап, һыуһын эсеп, ат-маҙарҙы егеп, ҡайтырға йыйынған саҡта Ҡарағоломбәт:
— Ағай, ҡустыларымды миңә ҡунаҡҡа ебәр. Аяҡ аҫтынан ел уҙғарып ҡайтырҙар, — тигән, ти. Бабсаҡ ауырыҡһыныу арҡаһында бара алмаған. Аҡйегет Ҡарағоломбәт менән киткән, ти. Юлда ҡайтып барғанда, былар бер туғайлыҡҡа төшөп, аттарына тын эсереп, үҙҙәре һыуһын эсеп, ял итеп китергә булғандар, ти. Ашаған, эскәндәр, уйнаған, көлгәндәр. Бисәләре еләк ҡарарға киткән. Ҡарағоломбәт менән Аҡйегет ял итергә ятҡандар, ти. Туйҙа уйнап, ҡунаҡ һыйлап йөрөгән Аҡйегет ятҡас та йоҡоға киткән, ти. Ҡарағоломбәт бының йоҡоға киткәнен белгән дә, ҡынынан хәнйәрен сығарып, Аҡйегетте сәнсеп үлтергән.
Минең араға төшөп, мин алаһы ҡыҙҙы алдың, етмәһә, мине эткә оҡшатып, атайың алдында ауыҙ йырып көлдөң. Бына хәҙер көл... Хәҙер бисәңде лә алырмын. Бабсаҡты үлтерһәм, ағайым ҡарт, ул оҙаҡламай үлер, уның бейлеге лә үҙемә ҡалыр, — тип үҙ-үҙенә һөйләнеп, Аҡйегеттең үлеген күлгә ташларға маташҡанда бисәләренең еләктән ҡайтып килгәнен күргән дә: «Былар күрҙе, береһе әйтмәһә, береһе әйтер, быларҙы ла үлтерәйем», — тип, бисәләрен дә һуйып, барын да күлгә һалып, ҡайтып киткән, ти.
Аҡйегетте атаһы аҙна көткән, ай көткән, һаман ҡайтмағас, белер өсөн бер һыбай ебәргән, ти. Тегеһе барһа, исмаһам, белгән-күргән кеше лә юҡ, ти. Ҡарағоломбәт Аҡҡоломбәт кешеһенә:
— Аҡйегет яртылыҡ юлға еткәс, «ҡайтам», тип, кире уйлап ҡайтып киткәйне. Яман артаҡҡа осрамаһа ярар ине. Минең үҙемде айыуҙар уратып, ат-тунымды, бисәләремде ашап китте, — тигән, ти.
Аҡҡоломбәттең ебәргән кешеһе ҡайтып бөтә күргән-белгәнен баштан-аяҡ һөйләп биргән, ти. Аҡҡоломбәт аптыраған. «Ҡайҙа китер икән?» — тип уйлаған. Был эштең осона-ҡырына сыға алмай, эҙләү-һорашыу өсөн илгә кеше таратҡан, ти. Ебәргән кешеләр аҙна, ай йөрөп, бер нәмә лә белмәй, аптырап, ҡайтып килгәндә, бер көтөүсегә осрап, һораша башлағас, көтөүсе:
— Ундай-бындай кеше бер ҙә осраманы. Бер айҙар самаһы була инде, Ҡарағоломбәт бай бер егет, дүрт бисәһе менән ошо күл туғайына килеп төшкәйне, күреп-нитеп ҡалһа, бай һуҡыраныр тип, тиҙ генә көтөү малдарын Сауҡа аръяғынараҡ ситләттем. Бер аҙҙан һуң сыр-сыу килгән бисәләр тауышы ишеткәс, ошо күл яғына йүгереп килдем. Килһәм, ни күҙем менән күрәйем, бай, ҡабаланып, бер атына менеп, саң-томан булып сабып китеп бара. Ике атын һуйып киткәндәр. Шунан бүтән бер кеше лә күргәнем юҡ, — тигән. Быға бай кешеләре:
— Ана шул бай менән киткән егет ғәйеп, бай менән бармаған, кире әйләнеп ҡайтып киткән, ошо көнгә саҡлы өйгә лә ҡайтҡаны юҡ. Бына шул егет яңғыҙ-яба ҡайтып килгәндә осраманымы? — тигәндәр, ти. Көтөүсе:
— Юҡ шул. Ундай яңғыҙ-ярым йөрөгән бер кеше лә күҙгә салынманы. Улай икән!.. Ул егет бай менән бармағандыр шул, — тип һүҙен бүлгән дә: «һеҙ Аҡҡоломбәт кешеләреме ни?» — тип һораған, ти. Былар:
Эйе, эйе. Беҙҙе ул бына шул егетте эҙләргә сығарып ебәрҙе. Бер ҙә эҙенә төшә алмай, арманһыҙ булып ҡайтып киләбеҙ. Кеше һынлы нәмәне таба алмай ҡайтҡас, бай күҙенә лә күренеү оят. Юғалһа, егет әрәм була инде, ил өсөн арыу ине. Илгә атаһы ҡаты оронһа, һәр саҡ илде ҡурсып, тел ҡыҫтырып бара торғайны, — тигәс, көтөүсе, тирә-яғына ҡаранып, былай тигән:
Егеттәр, байҙың уландарын үҙем күргәнем, юҡ. Илдең маҡтауын һәр саҡ ишетә йөрөйөм. Улай булһа, бына нимә: күбәләктәй йәнем, бер ҡалаҡтай ҡаным шаһит булһын. Ҡайҙан ишеттек, шунда ҡалһын. Ҡартайған көнөмдә күргәнемде йәшереп тормайым, белгәнемде аҡ күңелемдән һөйләйем, улай булһа, атығыҙҙан төшөгөҙ, — тигәс, бары ла аттарынан төшөп, аттарын ағасҡа бәйләп, түңәрәкләп ултырғас, көтөүсе ҡарт һөйләргә керешкән:
Мин, бай күрмәһен, тип малдарымды Сауҡа аръяғынараҡ ситләттем. Бай киткәс, күлгә барып балыҡҡа һалған мурҙамды ҡараған булып, һаман шәйләп йөрөнөм. Бер аҙҙан һуң сыр-сыу килгән бисәләр тауышы ҡолағыма салынды. Был ни хәл, мин әйтәм, байҙың аты-маҙары болоҡһоп, берәй бәләгә дусар булдылармы әллә, тип күлгә йүгерҙем. Килһәм, ни күҙем менән күрәйем, бай бер атына менгән дә ат фарманына саң-томан булып, сабып китеп бара. Аптыраным, алйыным, нимә эшләргә белмәнем. Ары йүгереп, бире йүгереп ҡараным, тирә-яҡта бер йән әҫәре юҡ. Айыу килеп ҡыйратҡан тир инем, һыйыр, һарыҡ һис еҫ алманы, улар һиҙә торғайны, аптырағас, байҙың арбаһы янына барҙым, ике атының аяғы бәйле, икеһен дә салып ташлағандар, арба тирәһендә ҡатын-ҡыҙ сәсенең, кейем-һалымының өҙөктәре, тапалған үлән өҫтәре шыр ҡан, күл тирәһен уратып-сабып ҡараным, һис үлгән-ниткән кеше юҡ. Нимә тиергә лә белмәнем, берәүгә лә һөйләмәнем, бисмилла, башлап бына һеҙгә һөйләп ултырам», — тигәс, бары ла аптырашҡандар, ти. Бай кешеләре үҙ-ара һөйләшкәндәр, бейгә үҙебеҙ генә ҡайтып һөйләһәк, бай ышанмаҫ, көтөүсе ҡартты ла бергә алып ҡайтайыҡ, тип уйлашҡандар, ти. Был уйҙарын көтөүсе ҡартҡа әйткәс, ул барырға ҡурҡһа ла, егеттәр димләп, ҡартты күндергәндәр, ти.
Көтөүсе ҡартты алып, күмәкләшеп, Аҡҡоломбәт бейгә барғандар, былар үҙ белгәнен, ҡарт үҙ белгәнен бейгә баштан-аяҡ, энәһенән-ебенә саҡлы һөйләп биргәндәр, ти. Бай был эшкә аптыраған. Сер һыйған аҡһаҡалдарын йыйып кәңәшкән дә, күл төбөн барып ҡарарға булғандар, ти.
Аҡҡоломбәт батырҙарҙы йыйып, балыҡсыларҙы эйәртеп, ауға сыҡҡан кеше һымаҡ әҙерләнеп, көтөүсе ҡарт һөйләгән күл буйына киткән, ти. Ау аулаған, балыҡ һөҙгән булып маташһалар, ни күҙҙәре менән күрһендәр, бер бисә үлеге килеп сыҡҡан. Аҡҡоломбәт быны күргәс тә таныған, тағы һөҙгәндәр, һөҙә торғас, бишеһен дә тапҡандар, ти.
Аҡҡоломбәт ҡустыһы Ҡарағоломбәттең эше икәнлеген белғән, тик уның ни өсөн был эште эшләүенә төшөнә алмай аптырап, өйгә ҡайтҡан, ти. Бисәләренән, улы Бабсаҡтан һорашҡан, күмәкләп уйлашҡандар, һис йәбешкеһен таба алмағандар. Аҙаҡ сиктә Аҡйегеттең кәләшен саҡырып һорашҡан. Килене:
— Ай, ҡайным, Ҡарағоломбәт ҡайнаға килгәс тә мин бейә һауырға барғайным, артымдан эйәреп барҙы ла: «Аҡйегеткә килеп түш киреп йөрөйһөңмө? Етмәһә, мине эткә оҡшатып көлә. Туҡтағыҙ әле, көлһәгеҙ, бер саҡ иларһығыҙ. Минән һине һалдырып алып бер көлдө, эт һымаҡ тип, атаһы алдында ике көлдө», — тигәс, мин бер һүҙ ҙә әйтмәнем, бының эсендә һаман дошманлығы бар икән тип уйланым. Аҡйегеткә ҡайтҡас та әйттем. Бахырым, аҡ күңел ине бит: «Һине минән айырып ала алмаҫ инде» тип көлдө лә ҡуйҙы. Етмәһә, Ҡарағоломбәт ҡайнаға саҡырғас: «Бына ағайым үпкәләй ти инең, беҙҙе ҡунаҡҡа саҡырҙы әле», тип, һаман атына менеп киткәндә лә көлөп китте. Мин, эс тартып, шул саҡлы ебәрмәҫкә уйланым, тыңламаы. Бахырым үлергә генә киткән икән, — тип үкһеп илаған, ти.
Аҡҡоломбәт бөтә эштең Ҡарағоломбәттең эше икәнен аңлаған, барса батырҙарына атҡа менергә ҡушып, бер төн Ҡарағоломбәттең йәйләүен баҫып, үҙен бәйләп алырға һүҙ ҡуйып сығып киткәндәр, ти.
Ҡарағоломбәт, ағаһының күлдән үлектәрҙе тапҡанын ишеткәс тә, ағаһы ҡон юлларға барыбер килер тип, ағаһы килеүенә батырҙарын йыйып:
Аҡҡоломбәт ағайым мине ҡунаҡҡа саҡырып хурлап әрләүе етмәй, артымдан ҡыуа сығып үҙемде саҡ үлтермәнеләр, бисәләремде, еккән атымды тартып алып ҡалдылар. Бисәләремде мыҫҡыл итеп, аҙаҡтан үлтереп, күлгә һалғандар. Әле шуларҙы күлдән алып күмгәндәр тип ишеттем. Ағай булһа ла, мин был хурлыҡҡа түҙә алмайым,— тип һөйләп, бөтә ырыуын аяҡҡа баҫтырған, ти. Бөтә батырҙары атҡа менеп, Аҡҡоломбәт йәйләүен баҫабыҙ, хаин бейлекте бөтөрәбеҙ, тип теш ҡайрап яуға сыҡҡандар, ти.
Икеһе ҡара-ҡаршы осрашып һуғышҡандар. Аҙаҡ сиктә Аҡҡоломбәт еңелеп, ҡулға алынған. Уның башын киҫкәс бисәләрен күлгә ташлап, бөтә тоҡомон бөтөрәм, ике бейлеккә лә үҙем баш булам, тип Ҡарағоломбәт Аҡҡоломбәттең төйәгенә киткән, ти.
Был хәлде ишеткәс, Аҡҡоломбәттең бисәләре, килене күп кешеләрҙе, Бабсаҡты эйәртеп, ер-һыуын, мал-тыуарын ташлап ҡасҡандар, ти. Ҡарағоломбәт эҙләткән, таба алмаған. Бөтә эште һорашып, үҙе тураһында сыҡҡан хәбәрҙе төпсөп, көтөүсенән сыҡҡанын белгәс, көтөүсене лә тотоп алған, ти. Ҡарағоломбәт, ике бейлеккә лә баш булып, Иҙел тамағынан Иҙел башына саҡлы бей булып, алдынан ҡош, юлынан кеше уҙҙырмай, берәүҙе лә тиң күрмәй матҡурып1 йәшәгән, ти.
Бабсаҡ әсәләре, үҙенә эйәргән кешеләре менән тыуып үҫкән илен ташлап, сит хандың ҡулы аҫтына барып һырышҡан, ти. Унда барып, егет будып, батырлыҡта дан алып йәшәһәләр ҙә, тыуған илен, ер-һыуын, йәй күсеп йөрөгән йәйләүҙәрен һағынып йырлағандар. Бабсаҡ йәштән үк йырсы, ҡурайсы булған. Ул илен, ер-һыуын һағынып, былай тип йырлаған:
Бабсаҡәсәһенә:
Әсәһе:
Бабсаҡ:
Әсәһе:
Бабсаҡ:
Әсәһе:
Бабсаҡ:
Бабсаҡ әсәһе менән кәңәш-төңәшкән дә, Ҡыпсаҡ яҡтарына таралған ырыу туҙғындарын йыйып, үҙе яу башы булып, Уралға — атаһы йәйләүенә ҡайтырға сыҡҡан, ти.
Ҡарағоломбәт, Бабсаҡтың ҡайтып килгәнен ишеткәс, ат-хат еткән ерҙән батырҙарын саҡыртҡан, ти. Бай саҡыртҡас, батырҙары, бер-бер хәл булғандыр, тип, ат фарманына саптырып килә һалғандар, ти. Былар кәңәш итешеп ултырғанда, яуын яғалай ҡуйып, Бабсаҡ һәм әсәһе бер нисә кеше менән Ҡарағоломбәт янына килеп ингәндәр, ти. Бабсаҡтың әсәһе Ҡарағоломбәткә:
Ҡарағоломбәттең батырҙары үҙ-ара һөйләшкән-һөйләшкәндәр ҙә Ҡарағоломбәткә:
Сит ерҙә мал ерһенмәй, илен ташлап Бабсаҡ әлдә күп йөрөнө. Ҡайтһын, үҙ ырыу-йәйләүенә хужа булып, бей булһын, һуғышмайыҡ. Беҙҙән барымта ла, ҡарымта ла юлламай бит, — тигәндәр, ти. Ҡарағоломбәт батырҙарынан был һүҙҙе ишеткәс, бик асыуланған, батырһыҙ яу ҡайтарып булмаҫ, тип уйлаған да, яу асмаған, ти. Бабсаҡ үҙ ырыу йәйләүенә ҡайтҡан. Ҡарағоломбәт ырыуын «бүре йән» ырыуы тип, кәмһетеп һөйләп килгәс, атаһының ырыуы булһа ла, уларға ҡушылмаған. Үҙе менән бергә Ҡыпсаҡ яғынан ҡайтҡан халыҡтар исеме менән ырыуын «Ҡыпсаҡ» тип атаған. Бөтә ырыу йыйыны йыйылып, туй яһағандар. Бабсаҡты Ҡыпсаҡ ырыуына бей итеп ҡуйғандар, ти.
Бабсаҡтың әсәһе менән ҡасып йөрөгән сағында йырлаған йырын, көйөн «йәйләү» көйө тип, күп йылдарға саҡлы атап йөрөткәндәр.
- Матҡурып — ҡомйоҙланып, ҡурҡытып, айҡап йөрөү.
- Боҫмаҫ — йәшенеп ятмаҫ.
- Буйлы — йөклө, ауырлы ҡатын.
- Ҡыуғын — ҡырҡҡан ағастар төбөнән үҫкән йәш ағастарға әйтелә.
- Бүре бер ҡасан да балалары ятҡан иләү янындағы малға теймәй.


text:
Ғөмүмән, Баймаҡ телевидениһы хеҙмәткәрҙәренең эше республикала юғары баһалана һәм улар иң яҡшылар рәтендә килә. Тележурналистарыбыҙға киләсәктә лә юғары уңыштар юлдаш булыуын теләйбеҙ.
5 нояб. 2012 г.
Баймаҡ телевидениеһы – иң яҡшыһы!
Көндәлек тормошобоҙҙо һирәк кеше “зәңгәр экрандарһыҙ” күҙ алдына килтерә алалыр. Нисәмә йылдар уңышлы эшләп килгән Баймаҡ телевидениеһы хеҙмәткәрҙәре лә яңылыҡтар менән ваҡытында таныштырыу, төрлө ҡыҙыҡлы, фәһемле һәм тәрбиәүи тапшырыуҙар әҙерләүгә бар тырышлығын һала. Быны ошо көндәрҙә Өфөлә үткән профессиональ тележурналистарҙың “Прайм Тайм-2012” республика конкурсы ла иҫбатланы. Баймаҡ телевидениеһы үҙенсәлекле ярышҡа бер нисә тапшырыу ебәрә. Жюри тарафынан уларҙың барыһы ла юғары баһалана. Шулай уҡ Әлфиә Рәшит ҡыҙы Түләкованың “Иң яҡшы социаль-иҡтисади материал” номинацияһында еңеү яулауы һөйөндөрҙө. Әлфиә үҙ тапшырыуында ата-әсәнең эскелеге арҡаһында насар шарттарҙа йәшәгән балаларҙың тормошо тураһында бәйән иткән. Был тетрәндергес материал бер кемде лә битараф ҡалдырмай.
Ғөмүмән, Баймаҡ телевидениһы хеҙмәткәрҙәренең эше республикала юғары баһалана һәм улар иң яҡшылар рәтендә килә. Тележурналистарыбыҙға киләсәктә лә юғары уңыштар юлдаш булыуын теләйбеҙ.
Г. Cалихова.
Автор фотоһы.
Подписаться на: Комментарии к сообщению (Atom)


text:
Намаҙ
Намаҙ (ғәр. صلاة; фар. نماز; төр. Namaz) — мосолмандарға фарыз булған биш ғәмәлдең икенсеһе, балиғ булған кеше үтәргә тейеш булған ғибәҙәт. Рәсүлебеҙ Мөхәммәт сғс әйткән:"Балаларығыҙҙы ете йәштән намаҙға өйрәтегеҙ, ә ун йәштән намаҙға иғтибарһыҙлыҡтары өсөн һуғығыҙ һәм йоҡларға айырым һалығыҙ". Йәғни, ун йәштән ир бала менән ҡыҙ бала айырым йоҡларға тейеш. Намаҙ уҡыясаҡ кешенең тәне, кейеме һәм намаҙ урыны һәр төрлө нәжестәрҙән таҙа булырға тейеш. Шулай уҡ, һәр намаҙ уҡыусыға шәриғәт бойорған рәүештә тейешле ағзаларҙы һыу менән йыуып, тәһәрәт алыу фарыз.
Йөкмәткеһе
- 1 Ҡөрьәндә - намаҙ тураһында
- 2 Намаҙ ваҡыттары
- 3 Намаҙ уҡыу тыйылған ваҡыттар
- 4 Уҡыласаҡ намаҙҙы ниәтләү
- 5 Ифтитах (үәжәхтү) доғаһы
- 6 Тәслим
- 7 Рәтибәт намаҙҙар
- 8 Йәмәғәт намаҙы
- 9 Ҡәсер (ҡыҫҡартылған) намаҙ
- 10 Яңғыҙ (үҙ аллы) намаҙ
- 11 Намаҙҙың 12 фарызы
- 12 Башҡортостанда намаҙ ваҡыты
- 13 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 14 Сығанаҡтар
- 15 Иҫкәрмәләр
- 16 Әҙәбиәт
- 17 Һылтанмалар
Ҡөрьәндә - намаҙ тураһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Намаҙ ваҡыттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Иртәнге намаҙ(сабах, фәжер) — таң атҡандан алып, ҡояш ҡалҡа башлағанға тиклем дауам итә. Ул ике рәҡәғәт сөннәт, ике рәҡәғәт фарыз итеп уҡыла.
- Өйлә намаҙы (зуһр) — зәүәлдән(зенит) башлап, икенде ваҡытына тиклем. Ул 4 рәҡәғәт сөннәт, 4 рәҡәғәт фарыз, ике рәҡәғәт сөннәт итеп уҡыла.
- Икенде намаҙы(ғәсер) — һәр нәмәнең күләгәһе үҙенән ике тапҡыр оҙонайғандан алып, ҡояш байый башлағанға тиклем дауам итә. Ул 4 рәҡәғәт фарыз.
- Аҡшам намаҙы (мәғриб)— ҡояш байығандан һуң, киске шәфәҡ ҡыҙыллығы бөткәнгә тиклем. Ул 3 рәҡәғәт фарыз, ике рәҡәғәт сөннәттән тора.
- Йәстү намаҙы (ғишә)— киске шәфәҡ ҡыҙыллығы бөткәндән алып иртәнге намаҙға хәтле дауам итә[1]. 4 рәҡәғәт фарыз, 2 рәҡәғәт сөннәт. Аҙаҡтан 3 рәҡәғәт витр-важиб ҡушып уҡыла.
Намаҙ уҡыу тыйылған ваҡыттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 – Ҡояш ҡалҡҡанда. Әгәр иртәнге намаҙ ваҡытында ҡояш ҡалҡа башлаһа – намаҙ боҙола.
2 – Зәүүәл ваҡыты. Өйлә намаҙы башланыр алдынан 45 минут алда.
3 – Ҡояш байығанда. Аҡшам намаҙына әйтеләсәк аҙан алдынан 45 минут алда. Әгәр өлгөрмәй ҡалһаң, ҡояш байығанда икенде намаҙының фарызын ғына уҡырға мөмкин.[2]
Уҡыласаҡ намаҙҙы ниәтләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Намаҙ уҡыр алдынан. уҡыласаҡ намаҙҙы күңел менән ниәтләү фарыз, тел менән ниәтләү мөхтәсәб. Имамға ойоған кеше лә ойоуҙы ниәтләргә тейеш. Биш намаҙға ла ошо рәүештә ниәт ҡылына:
"Әғүүҙү билләәһи минәш шәйтаанир ражим. Бисмилләәһир рахмәәнир рахим" тип намаҙлыҡҡа баҫабыҙ, өс тапҡыр Әстәғифируллааһ тип әйтеп үәәәә әтүүбү иләйһи, тип тәүбә итәбеҙ. Күңелдән ниәт ҡылына:"Бисмилләәһир ирахмәнир рахим. Иләһи,бер Үҙеңдең ризалығың өсөн(ниндәй) намаҙҙың(нисә) рәҡәғәт (фарызын йәки сөннәтен) уҡырға ниәт ҡылдым,(имамға ойоп уҡыһа, ошо урында, ойоном ошо имамға тип әйтелә) йөҙөмдө йүнәлдерҙем ҡибла тарафына, хаалисан лилләәһи тәғәәләә, -тип әйтәбеҙ. Намаҙға баҫҡас, бары тик сәждәгә барасаҡ урынға ғына ҡарап торабыҙ.
Ифтитах (үәжәхтү) доғаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ифтитах (үәжәхтү) доғаһы намаҙға баҫып, ниәт иткәс, "Әғүҙү" тип әйткәнгә тиклем ("Фатиха" сүрәһенә тиклем) уҡыла. Ул сөннәт ғәмәл, йыназа намаҙҙа ғына уҡылмай.
- Ифтитах доғаһы
وجهت وجهي للذي فطر السماوات والأرض حنيفاً مسلما وما أنا من المشركين إن صلاتي ونسكي ومحياي ومماتي لله رب العالمين لا شريك له وبذلك أمرت وأنا من المسلمين
Үәжәхтү үәжхиә лилләҙи фәт’әрә ссәмәүәти үәл арҙа хәнифән мүслимән үә мә әнә минәл мүшрикин(ә). Иннә сәләти үә нүсүки үә мәхйәйә үә мәмәти лилләһи раббил ғәләмин. Лә шәрикә лаһу үә би ҙәликә үмирту үә әнә минәл мүслимин(ә)» [3].
Тәслим[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәслим - намаҙҙы тамамлау ҡағиҙәһе. Ғәҙәти вариант — һуңғы рәҡәғәттә тәшәһһүд - әттәхиәт һәм салауаттарҙы әйтеп бөтөргәс, башты уңға бороп "әссәләмү ғәләйкүм үә рәхмәтуллаһ" тип сәләм бирәләр, шунан башты һулға бороп, шулай уҡ сәләмләйҙәр.Ошонан һуң намаҙ тамамланған һанала.
Рәтибәт намаҙҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәтибәт намаҙҙар— биш ваҡытта уҡыла торған фарыз намаҙҙарҙан тыш уҡыла торған намаҙҙарҙы шулай атайҙар. Башҡорт телендә телендәге атамаһы - сөннәт намаҙҙар.
Сөннәт намаҙҙар иртәнге намаҙҙа ике, өйлә намаҙында алты (дүрт һәм ике), аҡшам намаҙында ике, йәстү намаҙында ике рәҡәғәт уҡыла. Иртәнге намаҙҙың сөннәте фарызынан элек, өйлә намаҙының дүрт рәҡәғәт сөннәте фарызынан элек һәм ике рәҡәғәте фарызынан һуң, аҡшам һәм йәстү намаҙҙарының сөннәттәре фарыздарынан һуң уҡыла. Икенде намаҙы фарыз ғына булып, сөннәте юҡ. Ҡалған намаҙҙарҙың фарыздары ла, сөннәттәре лә бар.
Иртәнге намаҙ фарыз һәм сөннәте менән дүрт рәҡәғәт, өйлә намаҙы ун рәҡәғәт, аҡшам намаҙы - биш рәҡәғәт, йәстү намаҙы алты рәҡәғәт килеп сыға [3]
Йәмәғәт намаҙы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йәмәғәт тип аталыусылар:
- мәсеттә имам артына тороп намаҙ уҡыған һәммәһе;
- ниндәйҙер бинала, бүлмәлә үҙҙәре имам итеп күрһәтеп, артына баҫып намаҙ уҡыусылар
Әгәр намаҙға баҫыусылар араһында ир-ат юҡ икән, ҡатын-ҡыҙ имам итеп һайлана.
Әгәр ир-ат имам янында бер генә ҡатын-ҡыҙ булып сыға икән, ул намаҙын имам артына баҫып уҡый. Әгәр бер ир генә эйәреп уҡыһа, ул имам янына баҫмай, ә уң яғынан арттараҡ баҫып уҡый.
Йәмәғәт намаҙы яңғыҙ уҡығандан өҫтөнөрәк һанала.
Хәҙистән: «Йәмәғәт намаҙы яңғыҙ уҡығанда егерме ете тапҡырға артыҡ». ( Сәхих әл-Бохари», №368).
Ҡәсер (ҡыҫҡартылған) намаҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡәсер намаҙ (ғәр. قصر الصلاة — ҡыҫҡартылған намаҙ) — мосафирҙар өсөн ике намаҙҙы ҡушып уҡыу. Ҡәсер намаҙы тәүгеһенең ваҡыты сығып барған, ә икенсеһенең ваҡыты инеп барған ваҡытта уҡыла. Мосафир был ваҡытта юлда китеп барған булһа, икенсе намаҙҙың ваҡыты ингәндә туҡтап, ике намаҙҙы ҡушып уҡый (жәмү таһир)[4].
Яңғыҙ (үҙ аллы) намаҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яңғыҙ намаҙҙы ир-ат та, ҡатын-ҡыҙ ҙа уҡый ала. Сөннәт намаҙҙарҙың барыһы ла тиерлек үҙ аллы уҡыла. Фарыз намаҙҙарҙы йәмәғәт менән уҡыу мөмкин булмағанда яңғыҙ уҡыла. Йәмәғәт менән намаҙ уҡымаҫҡа рөхсәт биргән осраҡтар:
- 1. Тәһәрәт йә ғөсөл урынына тәйәммүм генә ҡылырлыҡ сирҙәр булғанда
- 2. Паралич (фалиж); кеше ярҙамы менән генә йөрөй алырлыҡ ҡартлыҡ; һуҡырлыҡ; ғүмергә ҡурҡыныс янау.
- 3. Көслө яуын, үтеп булмаҫлыҡ бысраҡ юл, ҡаты һыуыҡ һәм ныҡ ҡараңғылыҡ
- 4. Яңғыҙ ҡалдырып булмаҫлыҡ ауырыуҙы ҡарау
- 5. Юлға сығырға тороу.
- 6. Дин ғилемен өйрәнеү йәки дини китап яҙыу.
Былар йәмәғәт намаҙында ҡатнашмаҫҡа рөхсәт итә, әммә бушай алмау арҡаһында ҡатнашмау дөрөҫ түгел. [4]
Намаҙҙың 12 фарызы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
(намаҙ эсендә – 6, намаҙҙан тыш – 6)
Намаҙ шарттары (намаҙҙан тыш фарыздар)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 – Хәдәстән таҙарыныу: тәһәрәт, ғөсөл һәм тәйәммүм яр-ҙамында рухи бысраҡлыҡтан таҙарыныу.
2 – Нәжестән таҙарыныу: тәнде, кейемде, намаҙ уҡый торған урынды физик бысраҡлыҡтан таҙартыу.
3 – Ғәүрәт: тәндең тыйылған ерҙәрен кейем менән ҡаплау. Ирҙәрҙең кендектән алып тубыҡтың аҫҡы өлөшөнә ҡәҙәр, ҡатындарҙың бөтөн тәне, бите, ҡул һәм аяҡ остарынан башҡа.
4 – Истиҡбали-Ҡибла – Ҡибла тарафынан йүнәлгән булыу.
5 – Ваҡыт – һәр намаҙҙы үҙ ваҡытында уҡыу.
6 – Ниәт – намаҙ уҡырға эстән ниәтләнеү.
намаҙ рөҡөндәре (намаҙ эсендәге фарыздар)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 – Тәкбир: намаҙҙы тәкбирҙән башлау. Мәҫәлән: «Аллаһу әкбәр».
2 – Ҡыям: намаҙҙы баҫып торған килеш уҡыу.
3 – Ҡыраат – намаҙҙа Изге Ҡөрьәнде уҡыу.
4 – Рөҡуғ: билдән эйелеп тороу.
5 – Сәждә: ергә маңлайҙы, ҡул һәм тубыҡтарҙы тейгеҙгәнсе эйелеү.
6 – Ҡаҙаи-Әхирә: намаҙ һуңында «Әт-Тәхиәт»те уҡығанда ултырыу.
Башҡортостанда намаҙ ваҡыты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостанда өйләнән башҡа намаҙ ваҡыты көн оҙонлоғона ла, кеше йәшәгән урындарҙың географик урынлашыуына ла бәйле. Мосолмандар намаҙҙарын һуңлатмаһын өсөн Диниә назараттары махсус календарҙар сығара, сайттарҙа хәбәр итә. Һәр район өсөн ваҡытты мәғлүм иткән сайттар бар [5]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Время намаза в Республике Башкортостан [5]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Что такое ракаат (ракат), такбир, руку, саджда, ташаххуд, таслим в намазе[6]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ http://www.fondihlas.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=118&Itemid=136
- ↑ Асым Уйсал, ҒӨСӨЛ, ТӘҺӘРӘТ ҺӘМ НАМАҘҒА ӨЙРӘНӘМ, Икенсе баҫма, Фәнирә Ғайсина тәржемәһе, «САД» нәшриәт төркөмө, Мәскәү, 2010 йыл, 80 бит.
- ↑ Ратибат-намазы по ханафитскому мазхабу [1].
- ↑ Объединение молитв, его виды и степени.
- ↑ [2]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Асым Уйсал, ҒӨСӨЛ, ТӘҺӘРӘТ ҺӘМ НАМАҘҒА ӨЙРӘНӘМ, Икенсе баҫма, Фәнирә Ғайсина тәржемәһе, «САД» нәшриәт төркөмө, Мәскәү, 2010 йыл, 80 бит.


text:
- Подробности
- Просмотров: 311
НИҒМӘТУЛЛИН Искәндәр Ниғмәтулла улы (23.1.1908, Өфө губ. Бәләбәй өйәҙе Яңы Ҡарғалы а., хәҙ. БР‑ҙың Благовар р‑ны Үрге Ҡарғалы а., – 29.6.1980, Мәскәү), инженер. Техник ф. д‑ры (1955), проф. (1955). Б.В. һуғышында ҡатнашыусы. Тереғоловтар нәҫеленән, Ғ.Н.Тереғоловтың ҡустыһы. 1925 й. алып ВЛКСМ‑дың Белорет кантон ком‑ты секретары урынбаҫары. 1926 й. башлап Мәскәүҙә. Н.Э.Бауман ис. Мәскәү юғары техник уч‑щеһын тамамлағандан һуң (1935) 1941 й. тиклем һәм 1946—55 йй. шунда уҡ эшләй (1946 й. алып өлкән ғилми хеҙм‑р һәм уҡытыусы). 1941 й. башлап Көнбайыш һәм Калинин__ фронттарында хеҙмәт итә, 1944—46 йй. – СССР Оборона министрлығының айырым хәрби техника ғилми‑тикшеренеү полигоны нач. (Мәскәү эргәһе). 1955—56 йй. Пекин политехник ун‑ты советнигы. 1964—80 йй. Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу политехник ин‑тының йылылыҡ энергетикаһы каф. мөдире (Мәскәү). Фәнни эшмәкәрлеге атом энергетикаһы ҡулайламалары, йылылыҡ техникаһы мәсьәләләренә һәм эске яныулы двигателдәрҙе уйлап табыуға арналған. Н. тарафынан юғары турбоөрҙөрөү ҡулланылған ҡатнаш двигателдәрҙең теорияһы һәм конструкциялары, Һарытау—Мәскәү газ үткәргесендәге компрессорҙарҙың приводтары өсөн газ двигателе, генератор газында эшләгән ике тактлы двигатель уйлап табылған, АЭС‑тарҙың йылылыҡ‑энергетика проблемалары һ.б. б‑са тәҡдимдәр индерелгән.
Х е ҙ м.: Рабочие процессы в турбопоршневых двигателях. М., 1962; Тепловые двигатели. М., 1974 (авторҙ.); Ядерные энергетические установки. М., 1986 (авторҙ.).
С.Ф.Урманчеев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Төбәктә ҙур тиҙлектә барған сит ил машинаһы бағанаға бәрелгән, һәләк булыусылар бар
Төбәктә ҙур тиҙлектә барған сит ил машинаһы бағанаға бәрелгән, һәләк булыусылар бар Фото: Башҡортостан Республикаһы буйынса Дәүләт автоинспекцияһының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2017 йыл, 13 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Башҡортостандың Миәкә районында төндә Шишмә — Аксенов — Ҡырғыҙ-Миәкә автомобиль юлының 150-се саҡрымында үлемесле юл-транспорт ваҡиғаһы теркәлгән, автомобиль металл өйөмөнә әүерелгән.
Республика Дәүләт автоинспекцияһының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, Hyundai Sonata руле артындағы 21 йәшлек егет идара итеү һәләтен юғалтып, электр бағанаһына бәрелә. Водитель һәм 21 йәшлек пассажир авария урынында һәләк була.


text:
Мөсифуллин, Мөҙәрис Ғәйнелғилем улы
Ҡурай иле:[шиғри әкиәттәр, әкиәттәр]/Мөҙәрис Мөсифуллин;[Рәссамы Зилә Кәримова].-Өфө: Китап.2017.-160 б.:төҫлө һур.
Мөҙәрис Мөсифуллиндың “Ҡурай иле” йыйынтығына индерелгән шиғри әкиәттәре һәм башҡа әҫәрҙәре һуңғы ваҡыттарҙа яҙылған әкиәттәрҙән төҙөлгән.
Яңы йыйынтыҡ тәүҙә хикәйәләү характерындағы сюжетлы шиғри әҫәрҙәрҙән тора. Ижадына хас конкрет һүрәтләүҙе яҙыусы һәр әкиәттең поэтик төҫмөрө ярҙамында төпкәрәк йәшерә. Әкиәт жанры аша ситуация шартлылығын һиҙҙерә (“Ялтыртәңкә менән Шаҙрабикә”), боронғо легенда һәм фольклор стиленә мөрәжәғәт итә (“Батша ҡыҙы менән көтөүсе”, “Ҡаһир батша”, “Ханзада мажаралары” һ.б.). Йыйынтыҡҡа ингән һәр әҫәрҙең йөкмәткеһе ысынбарлыҡҡа, йәғни йәшәйешкә, яҡын тора.
Книга поступила в Байгильдинскую, Новокулевскую. Павловскую,Красноключевскую,Первомайскую сельские модельные, Башшидинскую, Бикмурзинкую, Нимисляровскую, Новобирючевскую,Новосубаевскую, Старокулевскую, Укарлинскую,Староисаевскую,Старобирючевскую, Сарвинскую сельские и детскую библиотеки


text:
- Подробности
- Просмотров: 242
УЙТАШ, тау, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Учалы р‑ны Аҙнаш а. эргәһендә урынлашҡан. Абс. бейеклеге 874,5 м. Формаһы конус рәүешендә. Ашалыу йоғонтоһонда рельефында ҡалдыҡ тауҙар барлыҡҡа килгән. Өҫкө рифейҙың ҡурташ свитаһы кварциттарынан, мусковит‑кварцлы һәүерташтарынан тора. Ландшафы ҡараһыу һоро урман тупрағындағы ҡайын урманынан һәм йыуылған ҡара тупраҡтағы болонло далаларҙан ғибәрәт. Эндемиктар — Гмелин һыйыр теле, пермь аҡ умырзаяһы һәм урал ҡамғағы; реликттар — гибрид кәрләс һәм ялған яран осрай.
Ә.З.Гәрәев
Тәрж. И.М.Япаров


text:
- Подробности
- Просмотров: 238
УТҮЛӘН ҺЫМАҠТАР (Pyrolaceae), ике өлөшлөләр ғаиләһе. 4 заты, яҡынса 30 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса һәм субарктик бүлкәттәрендә таралған. Мәңге йәшел үлән. Башҡортостанда 4 затҡа ҡараған 7 төрө үҫә. Оҙон тамырһабаҡлы (ябай берсәскәнән башҡа) күп йыллыҡ мәңге йәшел үләндәр. Һабаҡтары йомро, төҙ йәки күтәрелеүсән, һирәк япраҡлы. Япраҡтары ябай, ялтыр; һабаҡ япраҡтары — ваҡ, йыш осраҡта тәңкә рәүешле, ултырма; тамыр яны япраҡтары — овал, эллипс, йомортҡа йәки оҙонса шына формаһында, һаплы, розеткаға йыйылған. Сәскәләре ваҡ, һирәгерәк эре, аҡ, һарғылт йәшел йәки алһыу төҫтә, дөрөҫ төҙөлөшлө, ике енесле, 4—5 өлөшлө (каса япрағы айырым япраҡсалы, таж япраҡсалары ҡушылып үҫкән). Һеркәстәре 10, һирәгерәк 8, емешлеге 1, емшәне өҫкө. Сәскәлеге — сатырҙар йәки суҡтар; ҡайһы берҙә сәскәләре яңғыҙар. Бөжәктәр (күбәләктәр, ике ҡанатлылар, яры ҡанатлылар һ.б.), ел ярҙамында, үҙенән‑үҙен һеркәләнергә мөмкин. Емештәре — күп орлоҡло ҡумта. Орлоҡтары ваҡ, урман япмаһы аҫтында барлыҡҡа килгән һауа ағымдары ярҙамында тарала. У.һ. ҡарағай, шыршы‑аҡ шыршы, ылыҫлы‑киң япраҡлы, һирәгерәк япраҡлы урмандарҙа үҫә, бәшмәктәр м‑н микоризаға инә. Декоратив үҫемлектәр (уртансы утүлән, шиңгән тәлгәшүлән һ.б.), баллы үҫемлектәр (сатырлы ҡышһөйәр, ябай берсәскә). Составында тритерпен һәм фенол берләшмәләре булған түңәрәк япраҡлы утүлән, ябай берсәскә һ.б. халыҡ медицинаһында ҡулланыла. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына үҫемлектең һирәк төрө — сатырлы ҡышһөйәр индерелгән.
С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
网站简介:Яңылыҡтар: сәйәсәт, иҡтисад, мәғариф, Һаулыҡ һаҡлау, ауыл хужалығы, мәҙәниәт, спорт.
网站简介:Information about the republic and educational organizations of Bashkortostan.
网站简介:Университет тураһында мәғлүмәт.
网站简介:һәр кем ҡатнаша алған ирекле энциклопедия. Мәҙәниәт, белем, математика һәм тәбиғәт, йәмғиәт, технология, дин һәм фәлсәфә, география һәм тарих темалары буйынса мәҡәләләр.
网站简介:Башҡорттарға ҡағылышлы яңылыҡтар, мәҡәләләр, һәм файлдар архивы. Рәсемдәр галереяһы. Әҙәби әҫәрҙәр (повестар, хикәйәләр, шиғырҙар һ.б.). Яҙыусылар тураһында мәғлүмәт.
网站简介:11.000 һүҙ (һүҙлек базаһы һәр ваҡыт артып бара).
网站简介:Радионың татар һәм башҡорт телдәрендә һөйләгән хеҙмәте. Яңылыҡтар. (Эфир ваҡытының төп өлөшөн татар телендә һөйләй. Аҙнаһына башҡорт телендә һөйләгән ваҡыты ни бары биш-ун минут ҡына тәшкил итә.)
网站简介:Милли китапхана яңылыҡтары.
网站简介:Is a network project, within its frameworks websites of cultural institutions of the republic are being placed and created. The site can be read in Russian, Bashkir and English languages and consists of 12 subdivisions.
网站简介:Official site provides news and information about the presidency including events, speeches and the administration.
网站简介:Рәсми интернет-портал. Хөкүмәт аппараты, министрлыҡ һәм идараларҙың рәсми сайттары - һылтанмалар.р.
网站简介:Ҡырмыҫҡалы районының ижтимағи-сәйәси гәзите.
网站简介:Рәсми мәғлүмәт порталы: структура, етәкселәр, президиум, комитеттар һәм комиссиялар, секретариат. Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкил, бала хоҡуҡтары буйынса вәкил тураһында мәғлүмәт. Башҡортостанда парламентаризм тарихы.
网站简介:Репертуар, спектаклдәр, билеттар, театр, театр әһелдәре, яңылыҡтар.
网站简介:Ҡала һәм ҡала округы хакимиәте сайты.
网站简介:Башҡортостан балалар һәм үҫмерҙәр гәзите (ойоштороусыһы: Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте эргәһендәге матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡ).
网站简介:Ижтимағи-сәйәси гәзит (ойоштороусылары: Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте). Аҙнаһына 5 тапҡыр сыға. Республикалағы ижтимағи-сәйәси хәлдәрҙе яҡтырта, башҡорт мәҙәниәте һәм тарихы буйынса материал баҫа.
网站简介:Башҡортостан республикасынын мәғлүмәт агентлығы. Башҡортостан яңылыҡтары: сәйәсәт, йәмғиәт, иҡтисад.
网站简介:Башҡортостан республикаһының йәштәр гәзите. Бик күп материалдар - йәштәр тормошо, әҙәбиәт, сәңғәт өлкәһендәге, мәҙәниәт, һәм башҡа өлкәләрҙәге яңылыҡтар һәм мәҡәләләр баҫыла.
网站简介:Күмертау ҡалаһы һәм Көйөргәҙе районының ижтимағи-сәйәси гәзите. Яңылыҡтар. Сайтта «Ауыл хужалығы», «Ижтимағи тормош», «Спорт», «Закон hәм хоҡуҡ» рубрикалары эшләй.
网站简介:Башҡорт телендәге сайттар буйынса эҙләү, яңылыҡтар, радио һәм башҡортса сайттар архивы.
网站简介:Башҡорт телендә шиғырҙар йыйынтығы. Күренекле башкорт шағиры Шайзхзада Бабич шиғырҙары.
网站简介:Район һәм район хакимиәте тураһында мәғлүмәт.
网站简介:Рәсми сайт. Ҡала округы Хакимиәте, ҡала тарихы тураһында мәғлүмәт. Географик ултырышы. Ҡала яңылыҡтары.
网站简介:Ишембай районы һәм ҡалаһының ижтимағи-сәйәси гәзите. Ишембай һәм Башҡортостан яңылыҡтары.
提供中文网站Alexa排名查询,网站流量查询,网站访问量查询,网站页面浏览量查询服务.
Html标签检测 Http接口测试 Html特殊符号 正则表达式生成 Css在线编辑 网站安全检测 查看网页源代码 在线字符统计
MD5加密 Js代码混淆 Escape加/解密 Js/Html格式化 Url16进制 Js混淆压缩 Url加/解密 文字加/解密
Unicode Html/UBB Unix时间戳 UrlEncode NATIVE/ASCII 二维码生成 UTF-8编码 HTML/JS转换


text:
Бөгәрсә
Бөгәрсә, бөгәрсәй, йомро сабаҡ (лат. Leuciscus leuciscus, рус. Елец) — сазандар ғаиләһендәге йылға балығы.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҙур булмаған йылға балығы. Төбө ҡомло йәки ағып ятҡан күлдәрҙә тереклек итә. Ғәҙәттә, һыу төбөндә көтөүе менән йөрөй. Ҡырсын ташлы, ҡомло ярҙарҙа, тал-тирәк ҡуйы үҫкән инештәрҙә осрай. Үтә күренмәле таҙа һыуҙарҙы ярата.
Туҡланыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөгәрсә һыуҙағы зоопланктон, шулй уҡ һыуға төшкән себен-серекәйҙәр, ләмдәге ҡыҙыл ҡорт менән туҡлана. Яҙын бүтән балыҡтар сәскән ыуылдырыҡтар менән ауыҙ итеүҙән баш тартмай.
Үҙе ыуылдарыҡтарын март аҙағында, апрель баштарында сәсә. Ыуылдырыҡтары үтҡән йылдағы ылымыҡтарҙа, таштарҙа йәбешеп ҡала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Елец, рыба из семейства карповых // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.) (рус.)
- * Ш. Нафиҡов. Һыу буйында балыҡсы. Өфө. Башҡортостан китап нәшриәте.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Позвоночные животные России: елец (рус.)
- Бөгәрсә — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (рус.)
- Клуб рыбаков Беларусии (рус.)
- Елец — рыба нахлыстовая (рус.)


text:
Аристотель
Аристотель (грек. Ἀpισtotέλnς) (б. э. тиклемге 384—322 йылдар) — бөйөк боронғо грек фәйләсүфе. Ул — Платондың уҡыусыһы, Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең уҡытыусыһы, боронғо замандың бөйөк грек ғалимы, философ, ҡол биләүселек йәмғиәтенең мәшһүр идеологы. Сығышы менән Стагир ҡалаһынан. Бөтә ғүмерен үҙ дәүере ғалимдарының фекерҙәрен йыйыу һәм төшөнөүгә арнай. Уны бөтә нәмә лә ҡыҙыҡһындыра — хайуандарҙың төҙөлөшө һәм ҡылығы, йыһан төҙөлөшө, шиғриәт, сәйәсәт, күк есемдәренең хәрәкәт законы.
Ф. Энгельс һүҙҙәре менән әйткәндә, арҙаҡлы грек философтары араһында ул — «бөтәһен дә үҙ эсенә алған иң ҙур баш». Аристотель ҡолдар менән ҡол биләүселәр араһында синфи көрәш көсәйгән һәм ҡаты һуғыштар барған заманда йәшәгән. Афинала Платон акдемияһында уҡып белем алған.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аристотель Стагир ҡалаһында Македония батшаһының һарайында хеҙмәт иткән табип ғаиләһендә тыуа. 17 йәшендә Афинаға китә, унда Платон ойошторған Академияға керә, уның дәрестәренә йөрөй башлай. Шулай 20 йыл дауамында (Платон үлгәнсе) ошо Академия диуарҙарында йәшәй, белемен үҫтерә һәм шәкерттәргә дәрестәр бирә. 343 йылда Македония батшаһы Филипп үҙенең улы Александрҙы уҡытыу һәм тәрбиәләү өсөн батшалығына Аристотелде саҡыртып ала. Александр батша булғас, Аристотель Стагирға ҡайтып китә, унан яңынан Афинаға күсә. Платон үлгәндән һуң Аристотелдең ижади эшендә яңы дәүер башлана. Ул Платон тәғлимәте менән килешә алмағанлыҡтан, уны тәнҡит утына һалып, үҙенең мөстәҡил фәлсәфәүи системаһын ижад итә башлай. Ул ваҡытҡа Аристотель материалистик йүнәлештәге фәлсәфәүи тәғлимәттәр менән дә танышырға өлгөрә. Улар менән йәнәшә ҡуйып ҡарағанда, Платон системаһы үҙенең буталсыҡ, ҡаршылыҡлы, уйҙырмалы, төҙөклөктән мәхрүм икәнлеген күрһәтә. Ләкин Аристотель материалист-философтар ҡалдырған тәғлимәттәр менән дә тулыһынса килешә алмай. Шунлыҡтан Аристотелдең фәлсәфәи системаһы үҙе лә бик үк эҙенсәлекле килеп сыҡмай, уға ла билдәле бер ҡаршылыҡтар, икеләнеүҙәр хас.
Аристотель йәшәгән осорҙа Афиналағы ҡол биләүселеккә нигеҙләнгән демократия тарҡала, ә философия өлкәһендә ике ҡапма-ҡаршы йүнәлеш араһындағы көрәш киҫкенләшә башлаған була. Аристотель был шарттарҙа урталыҡтағы (материализм менән идеализм араһындағы) позицияны һайлай.
Ғилми эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғалимдың әҫәрҙәрендә ғилем һәм белемдең бөтә өлкәләре — логика, психология, метафизика, физика, ботаника, тарих, сәйәсәт, иҡтисад, этика, эстетика мәсьәләләре яҡтыртыла. Уларҙың бөтәһендә лә ҡол биләүселәр йәмғиәтен һаҡлау һәм нығытыу идеологияһы күтәрелә, дәүләттең иҡтисад теорияһы эшләнә.
«Метафизика» һәм башҡа хеҙмәттәрендә Аристотель бөтә бар булғандың сәбәптәре һәм тәүсәбәптәре тураһындағы тәғлимәтен үҫтерә. Ул сәбәптәр түбәндәгеләр:
- Материя (грек. ΰλn, греч. ὑπokeίuevov) — «нимәнәндер шул». Объектив барлыҡтағы күп төрлө нәмәләр; материя мәңгелек, уны бар итеп тә, юҡ итеп тә булмай; ул юҡтан бар була алмай, күбәйә йә кәмей алмай; ул инерт һәм пассив. Рәүешһеҙ материя бушлыҡ булып тойола. Беренсе бар ителгән материя биш тәүэлемент (стихия) рәүешендә була: һауа, һыу, тупраҡ, ут һәм эфир (күктәге субстанция).
- Рәүеш (грек. uopφή, греч. тò tί ἧv eἶvaι) — «нимәлер шул». Асыл, стимул, маҡсат, шулай уҡ төрлө нәмәләрҙең бер төрлө материянан барлыҡҡа килеүенең сәбәбе. Төрлө нәмәләрҙең рәүешен материянан Алла (йәки хәрәкәтте башлаған аҡыл) яһаған. Аристотель нәмәнең, күренештең йәшәйешен материя һәм рәүеш берлеге тип аңлата.
- Ғәмәлдәге, йәки бар ҡылыусы сәбәп (грек. tὸ διὰ tί) — «ҡайҙандыр шул». Нәмәнең йәшәй башлау мәлен һүрәтләй. Алла бөтә нигеҙҙәрҙең нигеҙе булып тора. Бар булғандың сәбәптән бойондороҡлолоғо бар.
- Маҡсат, йәғни ахырғы сәбәп (грек. tὸ oὖ ἕveka) — «шуның өсөн». Һәр нәмәнең үҙенең хосуси маҡсаты бар. Юғарғы маҡсат булып Изге эш тора.
Аристотель атаҡлы полководец Александр Македонскийҙың остазы була. Хәрби походтарҙа йөрөгәндә лә Македонский Аристотелгә гректарға билдәһеҙ булған хайуан һәм үҫемлектәр өлгөһөн ебәреп тора.
Аристотель үҙенән һуң бик күп ғилми хеҙмәттәр ҡалдыра. Физика буйынса 8 китабы, «Хайуандар өлөштәре тураһында» 10 китабы күп быуаттар буйы фәндә абруйлы сифатта йөрөй.
Ижади мираҫы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аристотель ҙур ижади мираҫ ҡалдыра. Дөрөҫ, уның күп кенә хеҙмәттәре беҙҙең заманға ҡәҙәр һаҡланмаған, ә уның ижадын өйрәнеүсе белгестәрҙең һүҙҙәренә ҡарағанда, «уныҡы», йәғни Аристотелдеке, тип иҫәпләнгән ҡайһы бер хеҙмәттәр һис тә дөрөҫлөккә тура килмәй. Шуға ҡарамаҫтан Аристотелдең ижади мираҫында түбәндәге бүлектәр бәхәсһеҙ таныла һәм фәҡәт уныҡы тип һанала:
- Мантиҡ (логика) буйынса трактаттар. Уларҙың дөйөм исеме — «Органон». Уға «Категориялар» тигән трактат кергән.
- Физика буйынса трактаттар. Уларға тәбиғәткә бағышланған лекциялар, «Физика», «Барлыҡҡа килеү һәм юҡка сығыу тураһында» һ. б. трактаттар.
- Биология буйынса хеҙмәттәр. Был өлөштә «йән тураһында», хайуандар, уларҙың килеп сығыуы һ. б. темаларға яҙылған әҫәрҙәр.
- Философия буйынса трактаттар. Аристотелдең шәкерттәренең берһе (Андроник Родосский) ғалимдың хеҙмәттәрен баҫтырып сығарғанда был бүлекте «Физика» бүлегенән һуң урынлаштыра. Шунан башлап «Беренсе философия» тип аталған был бүлек яңы исем менән — «Метафизика» тип йөртөлә башлай.
- Этика буйынса хеҙмәттәр.
- Тарихи һәм социаль-сәйәси проблемалар буйынса трактаттар.
- Сәнғәт, шул иҫәптән поэзия һәм риторика буйынса хеҙмәттәр.
Аристотель үҙенең «Метафизика»һында Платон тәғлимәтен киҫкен тәнҡитләй. «Платон минем дуҫым, ләкин минең өсөн хәҡиҡәт ҡәҙерлерәк» тигән һүҙ тап шуға бәйләнгән була. Аристотель империяны әүәл сәбәп рәүешендә, ләкин шул ук ваҡытта үны дәртһеҙ (инерт), хәрәкәткә эйә булмаған рәүештә генә таный.
Материя, рәүеш, хәрәкәт тураһында тәғлимәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Материя, уныңса, мөмкинлек кенә. Ошо мөмкинлектән нимә килеп сыға, быныһы инде материяның үҙенән тормай. Дәртлелекте (активлыҡты) ул рәүештә генә күрә. Уныңса, «рәүеш» материяны төрлөсә итә, тимәк, рәүеш материяны мөмкинлектән ысынбарлыҡҡа әүерелдереүсе була. Аристотель мифология менән килешеп етмәһә лә, әүәл сәбәпте, һәр нәмәнең башланышын Алланан күрә. Аристотель хәрәкәтте материянан айырып ҡарай. Ул хәрәкәттең өс төрөн таный: 1) үҙгәреш (сифат үҙгәреше), 2) кәмеү (һан үҙгәреше), 3) күсеү (аралаш хәрәкәт).
Логика һәм космология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мантиҡ (логика) трактатында Аристотель, беренсе булараҡ, дедукция алымын, шулай ук силлогизм теорияһын башлап ебәрә. Аристотель танып белеү теорияһына диалектика индерергә ынтыла. Дөрөҫ, диалектика уның өсөн формалашып бөткән тәғлимәт түгел әле. Шулай ҙа ул танып белеүҙең ҡаршылыҡлы процесс икәнлеген күрә. Аристотель, мантиҡи (логик) яҡтан көслө белгес булараҡ, софистарҙың хәйләгә ҡоролған иҫбатлау принциптарын тәнҡитләй. Аристотель ҡайһы бер хеҙмәттәрен космологияға бағышлай. Ул үҙ заманындағы башҡа ғалимдәр менән бергә Ер шарын үҙәктә тип (геоцентризмса) аңлатырға тырыша. Биология өлкәһендә Аристотелдең йән эйәләре тураһында тәғлимәте иғтибарға лайыҡ. Ул йәндең өс төрөн атай: 1) үҫемлектәр йәне, 2) хайуандар йәне, 3) аҡылға ҡоролған йән. Материя менән йән араһындағы мөнәсәбәт ғалимдың төп принциптарына бәйле. Йән эйәһенең тәне — материя, уның йәне — рәүеш. Аристотелдең хайуандарҙың килеп сығыуы тураһындағы трактаты күп йылдар дауамында зоология фәнендә теоретик сығанаҡ ролен үтәп килә. Ғалим этика проблемаларына ла ҙур иғтибар бирә. Ул этика менән философияға «идеал» тигән төшөнсә кертә. Дөрөҫ, бөйөк ғалимдың идеалды аңлауы бик примитив була әле. Уныңса, ысын идеал ысынбарлыҡтағы ҡиммәттәрҙә түгел, бәлки күктәрҙә генә. Аристотель өсөн әхлаҡи идеал — Алла. Ул — иң камил философ йәки «үҙен фекерләүсе фекер»…
Сәнғәт һәм эстетика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аристотелдең ижади мираҫында сәнғәт теорияһы һәм эстетика мөһим урын алып тора. Йәш быуынды эстетик тәрбиәләү өлкәһендә ул ике мәсьәләне күҙҙә тота. Шуларҙың беренсеһе — йәштәрҙе матурлыҡты, гүзәллекте күрергә, тойорға күнектереү. Икенсеһе — уларҙы ошо сәнғәти һөнәрҙәргә өйрәтеү. Аристотель сәнғәт тураһында, ул — ысынбарлыҡҡа эйәреү (мимесис) ысулы менән ысынбарлыҡты танып белеү, тип фекер йөрөтә. Был Аристотелдең материалистик йүнәлештә формалашыу мөмкинлегенә ишаралай. Быны тағы бер миҫал менән дәлилләп була. Аристотель сәнғәттең объектив вазифаһын булғанды тасуирлау менән генә сикләмәй, уның "нисек булырға тейеш"леген күрһәтеүҙә лә күрә. Аристотель үҙенең «Поэтика» тигән трактатында сәнғәти ижад эшен, эпос жанрҙары, драма жанры һәм бигерәк тә сәнғәт әҫәрҙәрен ҡабул иткәндә уҡыусының, тыңлаусының әҫәрләнеү, хисләнеү, ләззәт алыу кеүек реакциялары (катарсис) тураһында ла яҙа. Аристотелдең был теоретик фекерҙәре хәҙерге көндә лә иғтибарға лайыҡ.
Сәйәсәт һәм дәүләт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аристотель үҙенең «Сәйәсәт» тигән трактатында йәмғиәт һәм дәүләт менән идара итеү хаҡындағы ҡараштарын яҙа. Аристотель, үҙ осоро вәкиле булараҡ, ҡол биләүселек ҡоролошон һәм уның ике ҡапма-ҡаршы яғын мәңге шулай булырға тейеш тип һанаған.
Аристотель Платонға ҡаршы идеаль дәүләттә дөйөм милек булырға тейеш түгеллеге тураһында яҙа.
Шунан сығып, ул дәүләт менән идара итеүҙә түбәндәге формаларҙы айырған: монархия, аристократия һәм «полития» (олигархия менән демократияның ҡушылған формаһы). Был формалар, уныңса, йәмғиәт өсөн ҡулай. Ләкин ул тиранлыҡ, саф олигархия һәм сикһеҙ демократия формаларын да айыра. Быларын иһә гректар өсөн ҡулай түгел тип һанай. Аристотель кеше проблемаһы буйынса ла яңы фекерҙәр әйтә. Ул кешене ижтимағи шарттар планында күрергә тырыша. Дөрөҫ, уның был йүнәлештәге фекерҙәре етлегеп бөтмәгән була әле.
Ғөмүмән алғанда, Аристотель фәлсәфәүи фекерләү өлкәһендә кешелек йәмғиәтенең айырым бер этабын тәшкил итә. Уның тәғлимәте, күренеүенсә, ике яҡлы булып формалаша. Һәм был үҙенсәлек унан һуңғы замандарҙа йәшәгән философтарға шулай уҡ ике төрлө йоғонто яһай. Идеалистик йүнәлештәге философтар Аристотелдең тап үҙҙәренә кәрәк булған ҡараштарын алға ҡуйып эш итергә тырыша, материалистар бөйөк ғалимдың ошо йүнәлештәге фекерҙәрен үстерә. К. Маркс, Аристотель тәғлимәтен һәр яҡтан үлсәп, уны боронғо грек философияһының иң юғары дәрәжәһе тип баһалай.[1]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Маркс K. и Энгельс Ф. Из ранних произведений.— M., 1956.— C. 27.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гыйззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек. — Казан. Мәфариф. 2002. — ISBN 5-7761-1122-6
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аристотель // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Аристотелева философия // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Аристотелево колесо // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Аристотель — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса философтар
- Б. э. т. 384 йылда тыуғандар
- 7 мартта вафат булғандар
- Б. э. т. 322 йылда вафат булғандар
- Википедия:Мәҡәләлә Викикитапханаға һылтанмаһы булған мәҡәләләр
- Грецияла тыуғандар
- Грецияла вафат булғандар
- Алфавит буйынса механиктар
- Боронғо грек философтары
- Боронғо Греция философтары
- Б. э. т. IV быуат философтары
- Алфавит буйынса астрономдар
- Б. э. т. IV быуат астрономдары
- Боронғо Греция биологтары
- Линнейға тиклемге ботаниктар
- Боронғо Греция механиктары
- «Илаһи комедия» персонаждары
- Шәхестәр:Этика
- Тел философтары
- Умартасылар
- Эстетиктар
- Натурфилософтар
- Сәйәси философтар


text:
Һеҙҙе синыфташыбыҙ Лиана Асҡарова менән таныштырырға теләйем. Ул беҙҙең менән өсөнсө йыл бергә уҡый. Үҙе тырыш, һәләтле был ҡыҙ – Стәрлебаш районынан. Ҡул эштәренә бик оҫта булыуы менән һоҡландыра. Лиана төрлө биҙәүес әйберҙәр, Яңы йыл тәтәйҙәре, тегеү әйберҙәре, ҡупшы уйынсыҡтар яһап ҡуя.
Уның янында үҙеңде ниндәйҙер серле донъяла кеүек хис итәһең. Тыныс холоҡло, аҙ һүҙле, ләкин яғымлы һәм дуҫлаша белә торған ҡыҙҙың иң ғәжәйеп һәләте: ул – бик оҫта рәссам. Лиана төрлө алымдар менән төшөрә. Рәсемдәре ябай ҙа, матур ҙа. «Урал батыр» эпосы буйынса һүрәттәр серияһы бигерәк һоҡланғыс. Әле бына һеҙгә уның бер нисә эшен тәҡдим итәбеҙ.
Илшат ЗӨЛҠӘРНӘЕВ, VIII синыф уҡыусыһы.
Ишембай ҡалаһы, Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се башҡорт интернат-гимназияһы.


text:
Башҡорт дәүләт университетында ғилми тикшеренеүҙәр фәндең 4 өлкәһе буйынса алып барыла: тәбиғи фәндәр, техник фәндәр, ижтимағи фәндәр һәм гуманитар фәндәр. Әлеге мәлдә тәбиғи һәм гуманитар фәндәрҙең төп йүнәлештәре буйынса 15 ғилми мәктәп формалашҡан.
Фундаменталь ғилми тикшеренеүҙәр Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының институттары һәм Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге менән тығыҙ бәйләнештә бара.
8 Фәнни-белем биреү үҙәге булдырылған һәм уңышлы эшләй, шул иҫәптән химия буйынса – Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Органик химия институты менән Черноголовканың Химик физика проблемалары институты; наноматериалдар буйынса – Рәсәй Фәндәр акдемияһының Үтә һығылмалылыҡ проблемалары институты менән; “Тере системалар технологияһы” приоритетлы йүнәлеш буйынса – Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Биохимия һәм генетика институты менән һ.б.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының һәм Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге институттарында 6 база кафедралары булдырылған, шулай уҡ БДУ-ның Технопаркы (геоинформацион системалар, геофизика, техник химия, экология үҙәктәре һәм хоҡуҡи, техник экспертиза үҙәге) эшләй.
Университет Башҡортостан Республикаһының күп кенә етештереү предприятиелары, атап әйткәндә, “Башинформсвязь”, “Башнефтегеофизика”, “Салаватнефтеоргсинтез” асыҡ акционерҙар йәмғиәттәре менән актив хеҙмәттәшлек итә.
Ғилми эшмәкәрлек – специалистарҙы әҙерләү процесының айырылғыһыҙ өлөшө. Студенттар федераль ҡаҙнанан финансланған ғилми-тикшеренеү һәм проектлау-конструкторлау эштәрендә ҡатнашалар. Бынан тыш, кафедралар менән факультеттар базаһында фән һәм техниканың өр-яңы ҡаҙаныштарын уҡыу процесында ҡулланыуға йүнәлтелгән уҡыу-ғилми комплекстар эшләй.


text:
Бөгөнгө тура эфирҙа уйын.! Инанысы сездә хоҡуғы бар булған яҡшы сифаттарын тамға түбәнге шестеренка.. Техник проблемалар килеп тыуған осраҡта., был ссылку түбәнерәк урынға тура ҡарап.
Бөгөн 19:00 әгәр v уйнай Kubikenborgs СК Холма 2 йорт Holmvallen. Өйҙә бер нисә аҙнала алдағы матч., бер сынаяҡ ҡәһүә тәмле гамбургер һәм уйын урыны түгел, шуға күрә киоскта менән күреү мөмкинлеген ысҡындырҙы..
Holmbygden.se livesänder matchen. Кеше өсөн, урындағы idrottsmecka hemmma йөрөү мөмкинлегенә эйә түгел., бында шулай ятышлы күрәм уйындары сайты. Эксперттар комментарийҙар менән оҙатылып ябай камера алдында һәм һуңғы уйын һәм ҡоролма тест яңылыҡтар wikholm lokalreportern matchsändningen фредрик-Кэмп.
Составында, matchnotiser һәм һөҙөмтәлә, һәр бер смс-то һеҙгә уйындары була ала бында бушлай!
Бөгөн трансляция (“сылбыр” юғары): https://www.youtube.com/watch?v=j4eaYA1uvPE
Һыу hsk:youtube каналында.: holmssk.се/ютуб


text:
Армия ташҡын ваҡытында Урал һәм Волга буйы төбәктәренә ярҙам итә
Волга буйы – Урал хәрби округының берләшмәләре һәм хәрби частары боҙ киткән ваҡытта һәм яҙғы ташҡында Волга буйы һәм Урал төбәктәренә ярҙамға килергә әҙер. Улар Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының төбәктәге үҙәктәре һәм урындарҙағы ташҡын комиссиялары менән хеҙмәттәшлек итәсәк.
Волга буйы – Урал хәрби округының мәғлүмәт менән тәьмин итеү төркөмөнән хәбәр итеүҙәренсә, округта хәрби әҙерлек идаралығы начальнигы, генерал-майор Владимир Ашитка етәкселегендә боҙ китеү һәм ташҡын һыуҙары менән бәйле хәлдәр торошон күҙәтеүсе ташҡынға ҡаршы комиссия эшләй.
Хәрби округ территорияһында йылы көндәр еткәндә һыу баҫыу хәүефе менән янаған 14 мең оло һәм бәләкәй йылғалар, һыу ятҡылыҡтары бар.
Волга буйы – Урал хәрби округында йылғаларҙы боҙҙан әрсер өсөн 40 шартлатыу командаһы, 12 ҡотҡарыу командаһы, һыуҙа йөҙөүсе 25 транспортер, шартлатыусыларҙы йөрөтөргә 40 автомобиль һәм 15 санитар автомобиль әҙерләнгән.
Әлеге мәлдә хәрби округтың шартлатыусылар командаһы Чусовая йылғаһындағы боҙ торошон тикшерә, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы, Һамар, Пенза, Ырымбур һәм Силәбе өлкәләрендә шартлатыу эштәрен үткәреүгә әҙерләнә.


text:
Ҡорт балы һәм һөткә мәҙхиә йырланды
27 августа 2014 йыл | Урындағы үҙидара
Халҡыбыҙҙың боронғо кәсептәренең береһе – умартасылыҡ бөгөн дә үҙенең бәҫен юғалтмай. Ҡортсолоҡ менән шөғөлләнеүселәр районыбыҙ ауылдарының һәр береһендә бар тиһәң, һис тә арттырыу булмаҫ. Был шөғөл ситтән ҡарағанда ғына еңел кеүек тойола, әммә шифалы, хуш еҫле, татлы бал өҫтәлгә килеп ултырғанға тиклем умартасыға күпме тырышлыҡ һалырға кәрәк.
Умартасылар һөнәри оҫталыҡҡа һынау тотто
27 августа 2014 йыл | Ауыл хужалығы
Гәзитебеҙҙә хәбәр итеүебеҙсә, 22 августа Красноусол башҡорт гимназия-интернаты базаһында республика умартасыларының XIV һәм йәш умартасыларҙың VIII конкурсы булып үтте. Өлкәндәр араһында уҙғарылған конкурста республиканың 42 районынан 55 умартасы, уҡыусылар араһында 41 йәш умартасы ҡатнашты. Республиканың төп балсыһын асыҡлау сараһында Башҡортостан Республикаһы ауыл хужалығы министрының беренсе урынбаҫары Азат Йыһаншин, "Башҡортостан умартасылыҡ һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге" ДУ-һы директоры, БР Дәүләт Йыйылы-
шы - Ҡоролтай депутаты Әмир Ишемғолов, БР Ветеринария идаралығы етәксеһе Вәкил Буранбаев, Рәсәй Федерацияһы Агросәнәғәт комплексы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының
республика комитеты рәйесе Фәнил Шәйхелисламов,
район хакимиәте башлығы Рәмил Бохаров, абруйлы ғалимдар һәм башҡа рәсми вәкилдәр ҡатнашты.
шы - Ҡоролтай депутаты Әмир Ишемғолов, БР Ветеринария идаралығы етәксеһе Вәкил Буранбаев, Рәсәй Федерацияһы Агросәнәғәт комплексы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының
республика комитеты рәйесе Фәнил Шәйхелисламов,
район хакимиәте башлығы Рәмил Бохаров, абруйлы ғалимдар һәм башҡа рәсми вәкилдәр ҡатнашты.
Асыҡ тыңлау була
27 августа 2014 йыл | Урындағы үҙидара
2 сентябрҙә 15.00 сәғәттә Ғафури районы муниципаль район хакимиәтенең "Мәжит Ғафури исемендәге ра-йон майҙанын булдырыу тураһында” ҡарары проекты буйынса асыҡ тыңлау була. Уҙғарыу урыны: Красноусол ауылы, Октябрь урамы, 2 (ултырыш залында).
Көҙгө муллыҡ байрамы
27 августа 2014 йыл | Урындағы үҙидара
30 августа Сәйетбаба ауылы баҙарында «Бәрәкәтле булһын көҙгө муллыҡ» тигән ҙур йәрминкә уҙғарыла.
Иғтибар: балалар!
27 августа 2014 йыл | Хоҡуҡ
20 августан 17 сентябргә тиклем «Иғтибар итегеҙ: балалар!» тигән профилактик сара уҙғарыла. Уны Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тәҡдиме менән рес-публика ЮХХДИ хеҙмәте иғлан итте.


text:
ДОНЪЯ ЯҢЫЛЫҠТАРЫ
ДОНЪЯ ЯҢЫЛЫҠТАРЫ
Рәсәй Президенты Владимир Путин бөгөн «Ата-әсәлек даны» ордендарын тапшырҙы. Кремль һарайында үткән тантанала илдең төрлө төбәктәрендә йәшәүсе күп балалы ғаиләләр ҡатнашты. Дәүләт наградаһы 2008 йылдан, 7 һәм унан да күберәк бала тәрбиәләүсе ата-әсәләргә йәки етемдәрҙе уллыҡҡа алыусы ғаиләләргә тапшырыла. Бөгөнгө тантана Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнөнә арналды.Дмитрий Медведев 6-7 июлдә эш сәфәре менән Ҡырғыҙстандың баш ҡалаһына бара. Бешкәктә Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһенә ингән илдәрҙең хөкүмәт башлыҡтары кәңәшмәһе үтә.
ХХХ
Афина Рәсәйгә ҡаршы санкцияларҙы автоматик рәүештә оҙайтыуға ҡаршы. Европа берлеге илдәре уртаҡ фекергә килергә тейеш тип белдергән Грецияның сит ил эштәре министры урынбаҫары Никос Ксидакис. Рәсәй Европа илдәренең энергетика өлкәһендәге төп доноры. Шуға ла хеҙмәттәшлек мөмкинлектәрен сикләү тәү сиратта Европа мәнфәғәтендә түгел, тип билдәләгән рәсми вәкил
ХХХ
Германия канцлеры Ангела Меркел санкцияларҙы йомшартыу өсөн сәбәп күрмәйем, тип белдергән. Уның фекеренсә, Рәсәй Минск килешеүҙәрен тулы кимәлдә үтәгән хәлдә генә индерелгән сикләүҙәрҙән баш тартырға мөмкин.
ХХХ
Сүриә оппозицияһының килешеүҙәр буйынса юғары советы Берләшкән милләттәр ойошмаһына Рамаҙан айы сәбәпле, ҡораллы бәрелештәрҙе туҡтатып тороу мөрәжәғәт ҡабул иткән. Был турала советтың рәсми вәкиле Басма Кодмани белдергән. Берләшкән милләттәр ойошмаһы генераль секретары Пан Ги Мун исеменә яҙылған хатта Ураҙа көндәрендә илдә тыныслыҡты тәьмин итеү үтенесе әйтелгән тип хәбәр итә Рейтер агентлығы.


text:
Доғалар һәм кеше тормошо
Доғалар һәм кеше тормошо
Әҙәм балаһы үҙ Раббыһына доға ҡылыу тураһында берҙә уйлап бирмәй. Доға күпме бәлә-ҡазаларҙан ҡотҡарыр ине, кеше шул арҡала тормошон ҡырҡа үҙгәртер ине. Ләкин доғаһыҙ үҙ тормошон, балаларының донъяһын бәхетһеҙ итә. Һеҙҙең тәҡдимгә Сәләх Суҡбаевтың “Иман. Әхлаҡи ҡиммәттәр” китабынан өҙөк.
“Миңә доға ҡылып ҡына тороғоҙ, Мин уларҙы ҡабул итермен. Тәкәбберләнеп Миңә ғибәҙәт ҡылыуҙан баш тартҡан кешеләр генә хурлыҡҡа ҡалып, йәһәннәмгә төшөрөлөр”, — тиелә Ҡөрьәндә.
“Ғафир” (Мөьминдәр) сүрәһе, 60-сы аят
«Доға намаҙҙың төп терәге, нигеҙе, асылы”, — тигән пәйғәмбәр ғәләйһис-сәләм.
Зәғифтәрҙән-зәғиф булған бер кешенең ул ярҙам һорап бөйөктәрҙән-бөйөк, көслөләрҙән-көслө булған зат – Ҡөрьәндең эйәһе Аллаһы Тәғәләгә мөрәжәғәт итеүе.
Ярҙам һорап ҡына тора белеүе сәбәпле бәндәне Аллаһ төрлө бәләләрҙән һаҡлай, ҡайғы-хәсрәттәрен тарата, ауырыуҙарға — сихәт, шифа табырға мөмкинлек бирә, сөнки дарыу ҡулланыу ғына әле һауығыу юлы түгел, беҙҙең заманда уларға ла ышаныс бөтөнләй бөтөп бара, һауығыуға сәбәп — берҙән-бер Аллаһ.
Доғаның төп мәғәнәһе – мөрәжәғәт, теләк, ялбарыу, үтенеү, ярҙам һорау. Аллаһ хозурына ул – иң ҡыҫҡа юл. “Бәндәләремдең Мин нимә эшләгәнең белеп торам”.
“Эй, Мөхәммәд, ғәләйһис-сәләм, Минең ҡолдарым һинән: «Аллаһ, беҙгә йәшерен серҙәребеҙҙе лә белерлек дәрәжәлә яҡынмы”?, — тип, һорайҙар. Әйт: уларға Мин үҙҙәре уйлап йөрөгәндән дә яҡыныраҡмын. Ярҙам һорағандарҙың доғаһы Миңә шул уҡ мәлдә килеп етер. Шул уҡ мәлдә Мин уларҙың доғаһына яуап та бирермен. Күндәмлек һәм иман килтереү менән улар ҙа Миңә яуап бирһен. Шул ваҡытта ғына улар тура юлдан тайпылмаҫтар”, — ти.
“Әл – Баҡара” (Һыйыр) сүрәһе, 186-сы аят
Бәндәләр, ғәҙәттә, бәлә килгәндә генә Аллаһты иҫкә алыусан.
«Аҡыл эйәләре өсөн Аллаһтың барлығына һәм берлегенә инаныуға, әлбиттә, көслө дәлилдәр бар. Ул аҡыл эйәләре һәр ерҙә һәм һәр ваҡыт баҫҡан, ултырған, яндарына ятып торған хәлдә лә Аллаһты зекер итерҙәр, күктәрҙең һәм ерҙең яралтышы тураһында уйланып:
“Әй, Раббыбыҙ! Быларҙы Һин бер ҙә юҡҡа ғына яралтып бар итмәгәнһендердер? Үҙеңдең ҡөҙрәтеңә һәм аҡылыңа мыуафиҡ итеп, төҙөгәнһеңдер. Маҡтауҙарыбыҙ — Һинең үҙеңә генә, һоҡланыуҙарыбыҙ — Һинең хаҡта. Һин бит бөтә кәмселектәрҙән пак. Беҙҙе ут ғазабынан һаҡла, хаҡ һәм тура юл менән алып бар», — тиҙәр.
“Әлү Ғимран” (Ғимран ғәиләһе) сүрәһе, 191-се аят
«Доғалар һәм улар ҡабул була торған айырым- айырым ваҡыттар бар, — тип өйрәтә Ҡөрьән. — Улар — Ҡөрьән уҡылған, аҙан әйтелгән, ҡояш сығып килгән, күңел нескәреп, күҙҙәргә йәш тулған ваҡыттар, үҙенең элек эшләгән гонаһтарына үкенеп, был гонаһтар тынғы бирмәй һәм артыңдан да ҡалмай эйәреп йөрөгән мәлдәр; йома көн, йома намаҙы ваҡыты, пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәдкә, ғәләйһис-сәләм, салауаттар әйтелеп торған изге минуттар. Был ваҡыттар — Аллаһтың доғаларҙы күпләп-күпләп ҡабул итергә ярата торған мәлдәре», ти.
Был турала иҫкә төшөрөп, пәйғәмбәребеҙ, ғәләйһис-сәләм, тағы ла әйткән: «Бәндәләргә үҙенең мәрхәмәт-шәфҡәтен, көс-ҡеүәтен күрһәтеү өсөн, төндөң тәүге сиреге тамамланғас, күктең түбәнге ҡатынан Аллаһ: «Мин — хөкөмдар! Миңә мөрәжәғәт итеүселәр бармы?» — тип һорар, ти.
— Миңә мөрәжәғәт итеүселәр бармы? Мин уларға яуап бирәсәкмен.
— Гонаһтарын ярлыҡауымды һорап тәүбә итеүселәр бармы? Тәүбәләрен ҡабул итәм, — тип өндәшеп кенә торор. Уның был мөрәжәғәте таң атҡансы дауам итер, ти.
Аллаһтың ҡабул итәсәгенә бер ниндәй шик һәм шөбһә булмаған доғаларҙы ла күрһәтеп биргән пәйғәмбәр, ғәләйһис-сәләм. Улар — өсәү: ҡыйырһытылып ҡына торғандар, сәфәрҙәрҙә йөрөгәндәр, аталарҙың улдары өсөн ҡылған доғаһы.
«Доғаларҙың ҡабул булыуына ышанып доға ҡылығыҙ, — тигән ул. — Белегеҙ: төрлө мәшәҡәттәр менән тулы күңелдән сыҡҡан доға Аллаһуға барып етмәй».
«Доға ҡылыуҙың тәртибен дә белергә тейеш мосолман. Доғаны ул Аллаһуға маҡтау-ололауҙар менән башлаһын, унан пәйғәмбәребеҙгә Аллаһтың рәхмәт- бәрәкәттәрен теләһен, шунан һуң ғына һорарға теләгәнен һораһын.
Беҙҙең ата-бабаларыбыҙ элек доғаларҙан айырылмаған, был доғалар бәрәкәте балаларға күсеп, быуындан быуынға дауам итеп килә.
Ололарҙың доғала булыуы — уларҙың бәҫен арттыра, йәштәрҙең доғала булыуы — йәшлеккә, тимәк; бөтә тормошҡа йәм өҫтәй, халыҡтың доғала булыуы — илдең бәрәкәтен ишәйтә».
Үҙен зекер итеп кенә торған ир-егеттәр менән ҡатын-ҡыҙҙарға Аллаһ гонаһтарын ярлыҡап ҡына торорға ла вәғәҙә бирә, әжер-сауаптарын әҙерләп тора. «Аллаһты зекер иткәндә иртә лә, кис тә түбәнселек һәм ҡурҡыу менән эсеңдән генә доға ҡыл. Уны һанға һуҡмағандарҙың береһе була күрмә — ти Ҡөрьән.
“Әл — Әғраф” (Кәртәләр) сүрәһе, 205-с аят
«Аллаһтан ҡурҡа белгән кешегә Ул бәләнән сығыу юлын да күрһәтеп бирә».
“Ат — Таләәҡ” (Талаҡ) сүрәһе, 2-се аят
«Әй, мосолмандар!. — тигән пәйғәмбәр, ғәләйһис- сәләм. — Аллаһ — пак, пак булмаған бер нәмәне лә Ул ҡабул итмәй. Доға ҡылып ҡына торған кешенең кейеме лә, күңеле лә, ашаған ашы ла пак булырға тейеше.
Был да — тәрбиә. Кешене бишектән алып ләхеткә тиклем оҙата барырға яраҡлы нәсихәт.
Белмәгәндәргә бер һабаҡ, белгәндәргә ҡабатлау булһын тип, Ибраһим бин Әҙһәм менән булған бер ваҡиғаны иҫкә төшөрәйек. «Эй, Ибраһим! — тиҙәр уға мөьминдәр. — Аллаһы Тәғәләгә беҙ доға ҡылып ҡына торабыҙ, әммә уларға яуап алғаныбыҙ юҡ. Доғаларыбыҙ ҡабул булмай. Тормошобоҙ һаман да үҙгәрешһеҙ ҡала килә. Бының сәбәбен аңлатып бирһәң ине?»
Бәндәләргә Ибраһим мөьминдәргә Ғәли хәҙрәт биргән кеүегерәк итеп яуап бирә:
«Ун төрлө нәмәнең булмауы сәбәпле һеҙҙең күңелдәрегеҙ ҡатып бөткән, — ти имам. «Ул ниндәй нәмәләр һуң? — тиҙәр кешеләр.
— Һеҙ Аллаһтың барлығын беләһегеҙ, әммә Ул бойорғандарҙы үтәү, Ул тыйғандарҙан тыйылыу тигәнде белмәйһегеҙ, улар юғалып бара, — тиғән имам. — Һеҙ пәйғәмбәр хаҡында беләһегеҙ, әммә уның Сөннәтен тотоу тигән нәмә юҡ; һеҙ Ҡөрьән менән таныш, әммә уның хөкөмдәренә нигеҙләнеп йәшәй белмәйһегеҙ; һеҙ Аллаһ биргән ризыҡтар менән туҡланаһығыҙ, ләкин шул ризыҡтар өсөн Уға шөкөр итә белмәйһегеҙ; һеҙ йәннәттәр тураһында беләһегеҙ, әммә уға инер өсөн тырышлыҡтарығыҙ самалы; һеҙҙең, йәһәннәм уты хаҡында хәбәрегеҙ бар, әммә йәһәннәм утынан алыҫыраҡ булыу юлдарын белмәйһегеҙ.
«Доғаларыбыҙ ҡабул булмай», — тигәндәргә тағы әйтә Ибраһим бин Әҙһәм: «...Һеҙ шайтан тураһында беләһегеҙ, ләкин үҙегеҙ уның ҡотҡоһонан арына алмай ғүмер итәһегеҙ, уның ҡотҡоһона ҡаршы тора белмәйһегеҙ; һеҙ үлем килерен беләһегеҙ, әммә уға әҙерлек тигән нәмәгеҙ юҡ. Үлемгә әҙерлек ул — игелекле эштәр, ғүмерҙең ҡәҙерен белеү; һеҙ мәйеттәрегеҙҙе ерләп кенә тораһығыҙ, әммә унан фәһем, ғибрәт ала белмәйһегеҙ; һеҙ кешеләге етешһеҙлектәрҙе барлап ҡына тораһығыҙ, әммә үҙегеҙҙәге етешһеҙлектәр хаҡында хәбәрегеҙ бөтөнләй юҡ. Шулай булғас, нисек инде Аллаһ һеҙҙең доғаларығыҙҙы ҡабул итеп торһон ти!» — тигән.
Кешенең ғүмере ҡыҫҡара барыуы, ғәҙәттә, йәшәү шарттарының ауыр, төрлө болаларҙың тыуып ҡына тороуы ауырыуҙарҙың киң таралыуы менән бәйле, тип аңлаталар. Бәлки, дөрөҫтөр ҙә, ләкин бының төп сәбәбе — иман зәғифлеге, булһа кәрәк.
Ғалимдарҙан берәү әйткән: «Һатыусы баҙарға сығарған һәр нәмәнең хаҡын белә, артығы менән хаҡын ала. Үҙе биргән оло ниғмәттәр — ғүмер, мал, игелекле тормош, сәләмәтлек өсөн Аллаһ та беҙҙән ниндәйҙер хаҡ һорамаймы ни? Әлбиттә, Үл беҙҙән Үҙенең барлығын, берҙән-бер булыуын таныуҙы талап итә. Аллаһтың берлеген танығандан һуң Ул биргән игелектәр өсөн беҙ түләргә тейешле хаҡтарҙың иң тәүгеһе — зекер, икенсеһе — шөкөр”.
Дин өйрәтә: һәр эште «Бисмилла” менән башлау ҙа — зекер, һәр игелек өсөн рәхмәтеңде белдереп: «Әл-Хәмдү-лил-ләһ! “ — тип тамалау — шөкөр.
Ғалимдар өйрәткән: «Әй, Аллаһтың Уны һөйөп йәшәгән ҡолдары! Үҙегеҙҙе яҡшы әҙәп менән биҙәгеҙ, сөнки изгеләр юлы тулыһы менән әҙәптән генә тора”, — тигән.
— Рухи һәм физик камиллыҡҡа, тән сәләмәтлегенә өлгәшеү өсөн, — тип нәсихәт бирә торған була Мәүләнә Джәләлетдин Руми, — даими рәүештә Аллаһуға доға ҡылып тороғоҙ. Был — әҙәп. Кешенең дошманы булған шайтанды ла әҙәп менән генә еңеп була.
«Әйҙәгеҙ, — тигән ул, — тәрбиәле, әҙәпле кеше булырға ярҙам итеүен һорап, Аллаһҡа доға ҡылып торайыҡ”.
«Тәрбиәһеҙ кешенең насарлығы үҙе менән генә сикләнмәй, насар ғәҙәттәр бит улар бөтә ғаләмгә ут төртөргә сәбәп була ала. Башҡаларға ҡарата ғәмһеҙ булған кеше юлда йөрөгән сағында ла кешегә зыян итеп кенә йөрөй, сөнки уның башҡа эше юҡ”.
Әҙәп булыуы сәбәпле генә донъя илаһи нур менән тулып тора.
Бер ваҡыт сәхәбәләрҙән Әбү Хайсам атлы берәү табын ҡороп, бер нисә сәхәбәһе менән бергә пәйғәмбәребеҙҙе лә мәжлескә саҡыра. Ашап-эсеп бөткәс, пәйғәмбәребеҙ:
— Хәҙер инде ҡәрҙәшегеҙгә бүләк бирегеҙ! — тип бойора.
— Нимә бирәйек? — тип сәхәбәләр аптырашта, ҡала.
— Был өй хужаһына бүләк итеп йәки әжер-сауаптар биреүен теләп Аллаһы Тәғәләгә доға ҡылығыҙ. Ана шул һеҙҙең бүләгегеҙ булыр! — ти пәйғәмбәр, ғәләйһис-сәләм.
Үҙенең доғаларында пәйғәмбәребеҙ: «Эй, Аллаһ! Веҙҙе иманды аңлай белерлек итеп тәрбиәлә, йәндәребеҙҙе иман нуры менән биҙә. Иманһыҙлыҡҡа һәм аҙашып йөрөүҙәргә ҡарата күңелебеҙҙә нәфрәт хисе уят. Иманыбыҙ һәм тормошобоҙ өсөн файҙалы нәмәләрҙе генә һайлай белеү мөмкинлеге бир!
Йәндәребеҙҙе алғанда уларҙы үҙеңә күндәм булған хәлдә ал, мосолман булып йәшәүебеҙ һәм мосолман булып үлеүебеҙ үҙ ихтыярыңда. Үҙ рәхмәтең менән бәҫебеҙҙе һаҡлап ҡалырға мөмкинлек бир. Болаларҙан ҡурсала, Ахирәттә изгеләр менән бергә урынлаштыр!» — тип ялбарып ҡына тора торған була.
Был доғалар беҙҙең өсөн дә һабаҡ. Доға ҡыла белгән кеше насарлыҡ эшләүгә бармай, әҙәм булып йәшәй ҙә белә.
Ни өсөн беҙ дин һәм иман хаҡында хәтергә төшөрөп кенә торорға тейешбеҙ?
Бының сәбәбе бер: дин өйрәткән бөтә нәмә — игелек.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 19.03.2017 в 01:33, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 328
ПОЛИКЛИНИКАЛАР (нем. рoliklinik), халыҡты һауыҡтырыу, ауырыуҙарҙың үҫешен һәм уларҙан һуң өҙлөгөүҙәрҙе иҫкәртеү б‑са дауахананан тыш медицина ярҙамы күрһәтеү һәм иҫкәртеү саралары комплексын тормошҡа ашырыу өсөн күп профилле йәки махсуслаштырылған дауалау‑иҫкәртеү учреждениелары. П. үҙ аллы, стационар м‑н берләштерелгән, ҡала, ҡала балалар, стоматология, балалар стоматологияһы, үҙәк район һ.б. төрҙәргә бүленә. П. структураһында регистратура, дауалау‑иҫкәртеү, өҫтәлмә диагностика, иҫкәртеү, тергеҙеү һ.б. бүлектәр (кабинеттар) бар. Башҡортостанда 1913 й. 69 ам‑ булатория эшләгән (халыҡҡа дауахананан тыш терапия, хирургия, стоматология, ш. уҡ педиатрия, акушерлыҡ‑гинекология мед. ярҙамы күрһәтелгән), 1937 й. — 345. 1924 й. Өфөлә Үҙәк амбулатория (хәҙ. 1‑се П.) асыла. 50‑се йй. ҡайһы бер эре амбулаториялар П. статусын ала. 60‑сы йй. башына респ. 536 амбулатория, поликлиника учреждениеһы һәм һаулыҡ пункты; 239 ҡатын‑ҡыҙҙар, балалар консультацияһы һәм поликлиникаһы иҫәпләнә; П. эшмәкәрлеге мед. хеҙмәтләндереүҙең участка принцибына күсерелә. 1984 й. амбулатор‑поликлиник учреждениелар ҡеүәте сменаға 85780 кешегә (1960 й. — 21400) етә. 1985 й. респ. П. 1054 терапия һәм 690 педиатрия участкаһы эшләй; бөтә халыҡты диспансерлаштырыуға күсеүгә бәйле П. 65 иҫкәртеү бүлеге булдырыла. 2008 й. БР‑ҙа 20 муниц. (сменаға 10425 кеше ҡабул итә), 8 балалар ҡала (5225), 1 хужалыҡ иҫәбендәге (130), 17 стоматология (4770), 4 балалар стоматологияһы (1065), вуздарҙың 1 стоматология (300), 2 хужалыҡ иҫәбендәге стоматология П. (135); 146 амбулатория (6105) эшләй.
Н.Х.Шәрәфетдинова
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Әй — Көньяҡ Уралдағы йылға. Ҡариҙел йылғаһының иң ҙур һул ҡушылдығы. Силәбе өлкәһенең Ҡуса һәм Һатҡы, Башҡортостан Республикаһының Салауат, Ҡыйғы, Дыуан, Мәсетле райондары аша аға.
Башҡорт һәм ҡайһы бер урыҫ ғалимдарының фаразлауы буйынса исеме этноним, йылға буйын төбөк иткән Әйле ырыуы башҡорттары, менән бәйле[1],[2].
В. Н. Татищевтың XVIII быуаттағы фаразлауына нигеҙләнеп урыҫ ғалимдары йылғаның исемен Ай менән бәйләй — «ай кеүек яҡты», «ай кеүек матур», «яҡты», «ай»[3].
Инеше Силәбе өлкәһе һәм Башҡортостан Республикаһы сигендә, Көньяҡ Уралдың Уралтау итәге, Әүәләк һыртында урынлашҡан Көртмәле һаҙлығында башлана.
Оҙонлоғо — 549 км, шул иҫәптән: 271 км Силәбе өлкәһеһенә, 278 км Башҡортостан Республикаһына тура килә. Бассейн майҙаны — 15 мең км², дөйөм түбәнәйеүе — 714 м. Уртаса һарҡыулығы инештән 4,3 % алып Лаҡлы ауылы янында 2,2 % тиклем, артабан түбәнге өлөшөнә 1,3 % тиклем түбәнәйә. Йылға бассейны физик георграфия шарттарына ярашлы таулы һәм тигеҙлек өлөшкә бүленә. Таулы өлөшө инешенән алып Салауат районы Лаҡлы ауылына тиклем, артабан тамағына тиклем тигеҙлек өлөшө булып иҫәпләнә.
Башҡортостан Республикаһы һәм Свердловск өлкәһе сигендә Ҡариҙелгә һул яҡтан ҡушыла. Әй тамағы Ҡариҙел тамағынан 392 км алыҫлыҡта.
Әй йылғаһы буйында Силәбе өлкәһенең Златоуст, Ҡуҫа, Межевой ҡалалары, Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы үҙәге Мәсәғүт һәм Мәсетле районы үҙәге Оло Ыҡтымаҡ ауылдары урынлашҡан.
Башлыса ҡар һыуы менән тулылана. Златоуст ҡалаһы янында йыллыҡ аҡманың 67,1 % яҙғы (апрель—июнь), 25,6 % — йәйге-көҙгө (июль — ноябрь), 7,3 % — ҡышҡы (декабрь — март) осорҙарға тура килә. Ҡариҙелгә ҡойған ерендә яҙғы аҡма 62,6 % тиклем түбәнәйә, йәйге-көҙгө 27,4 %, ҡышҡы — 10 % тиклем арта. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы Златоуст ҡалаһы янында 8,6 м³/с, Салауат районы Лаҡлы янында — 48,2 м³/с, тамағында — 84,0 м³/с. Октябрь аҙағы — декабрь башында боҙ туңа, апреле — мая башында боҙҙан асыла. Һал ағыҙыу мөмкинлеге бар.
Әй йылғаһы аша күперҙәр Башҡортостандың Мәсетле районы Оло Ыҡтамаҡ һәм Дыуан-Мәсетле ауылдары янында, Дыуан районы Мәсәғүт ауылында һәм янында, Салауат районы Лаҡлы ауылында, Силәбе өлкәһенең Һатҡы районы Яңы Пристань ауылында, Ҡуҫа ҡалаһында тимер юлы һәм автомобиль, Златоуст ҡалаһы янында М5 федераль трассала, тағы икәү Веселовка ауылы янында төҙөлгән.
Тулы исемлек Әй ҡушылдыҡтары.
Төп ҡушылдыҡтары, уңдан: Ҡуса, Оло Арша, Ҡыйғы, Оло Ыйыҡ, Ыйыҡ, һулдан: Оло Һатҡы, Ләмәҙ, Мәләкәҫ.
Әй ҡушылдыҡтары — Әй йылғаһы ҡушылдыҡтары исемлеге. Йылғалар Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе[4] биләмәләренә тура килә.
- Исемлек Әй йылғаһының тамағы башланған еренә табан ҡаратып төҙөлгән.
- Исемлек Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре[5] буйынса төҙөлдө.
- Шулай уҡ 1:100000 масштаблы картала тикшереп сығылды. Ҡайһы бер ҡушылдыҡтар һәм ҡушылдыҡтар ҡушылдыҡтары федераль дәүләт һыу реестрына инмәгәнлеге асыҡланды.
- Карталар теҙмәһен Һылтанмалар бүлегендә ҡарарға була.
Әй ҡушылдыҡтары (тамағынан инешенә тиклем)
- ↑ Словарь топонимов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2002. — 256 с. — С.230. ISBN 5-295-30192-6
- ↑ Поспелов Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь. — М: АСТ. 2001
- ↑ Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008. — 352 с.— С.11—12.
- ↑ «Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге».
- ↑ http://textual.ru/gvr/index.php?card=182632
- Башҡортостан һәм Урал карталары сайтында Әй йылғаһы төшөрөлгән айырым биттәр теҙмәһе (тамағынан инешенә табан): [14], [15], [16], [17], [18], [19], [20], [21], [22],[23], [24], [25], [26]. Инеше Көтмәле һаҙлығы, Уралтау, Әүәләк һәм Еләкле һырттары араһындағы яҫы таулыҡта.


text:
- Подробности
- Просмотров: 246
ФОСФОРИТТАР, 10%‑тан ашыу апатит төркөмө фосфаттарынан торған экзоген тау тоҡомдары. Составына балсыҡлы, саҡматашлы, карбонатлы материалдарҙың ҡушылмалары, глауконит, кварц һ.б. инә. Ултырма Ф. ҡатлаулы, массив, төйөрлө, бөртөклө, ҡырсынташлы текстуралар, һоро төҫ (органик матдәләр иҫәбенә) хас. Фосфаттар тау тоҡомонда бер тигеҙ бүленгән йәки бөртөктәрҙә, төйөрҙәрҙә, ҡырсынташтарҙа тупланған, строматолиттар төҙөлөшөн һ.б. фауна ҡалдыҡтарын тултыра. Ашалыу ҡатлауҙарында Ф. аҡ һәм сыбар төҫтәге балсыҡ булып ята, ҡыуышлы, шлак, брекчия һымаҡ текстуралы таш агрегаттарын барлыҡҡа килтерә. Минераль ашламалар, һирәк осраҡта элементлы фосфор һәм уның берләшмәләрен етештереүҙә, бер ыңғайҙан ерҙә һирәк элементтарҙы һәм уранды айырып алыу өсөн ҡулланыла. БР‑ҙа Ф. Башҡорт мегантиклинорийының рифей һәм венд, Йылайыр синклинорийының — аҫҡы палеозой, Урал алдының — өҫкө палеозой, Көнсығыш Европа платформаһының өҫкө мезозой ултырмаларында, ашалыу ҡатлауҙарында табылған. Дәүләт балансы тарафынан Сураҡай ятҡылығының (Көйөргәҙе р‑ны) ҡырсынташлы мезозой Ф. һәм Һәләүек ятҡылығының (Ишембай р‑ны) микробөртөклө аҫҡы пермь Ф. запастары иҫәпкә алынған.
А.В.Кочергин
Тәрж. Э.М.Юлбарисов