text:
Эдисон Томас Алва
То́мас А́лва Э́дисон (ингл. Thomas Alva Edison; 11 февраль, 1847, Майлен, Огайо штаты — 18 октябрь, 1931, Вест Оранж, Нью-Джерси штаты) — бар донъяға билдәле америка уйлап табыусыһы һәм эшҡыуары. Эдисон АҠШ-та 1093[1] һәм башҡа илдәрҙә 3 меңгә яҡын патент алған[2]. Ул телеграфты, телефонды, киноаппаратураны камиллаштырған, электр ҡыҙҙырма лампаһының табышлы төрөн уйлап сығарған[3], фонограф уйлап сығарған. Тап ул телефондан һөйләшә башлағанда «алло» һүҙен ҡулланырға тәҡдим итә..
1928 йылда АҠШ-тың юғары бүләге АҠШ Конгресының алтын миҙалына лайыҡ була. 1930 йылда СССР Фа-ның сит ил Почетлы гражданы тип таныла[4].
Йөкмәткеһе
Ҡыҫҡаса биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Томас Эдисон 1847 йылдың 11 февралендә Огайо штатының Майлен ҡалаһында балта оҫтаһы кәрәк-ярағы кибете тотҡан ғаиләлә донъяға килгән. Атаһы Самуэль Эдисондың сығышы Нидерландынан булған. Канадаға күскәс, ул урындағы уҡытыусы ҡыҙ Нэнси Эллиотҡа өйләнгән[5]. Томасҡа тиклем уларҙың дүрт балаһы булған. Малай ауырыу арҡаһында ҙур башлы булып тыуған, бик сирләшкә булған[5].
7 йәш тулғанда улар Порт-Гуронға күсенгән[5]. Юлда скарлатина менән ауырып киткән, шул арҡала ишетеү һәләтен юғалта башлаған[5]. Яңы урында ул сиркәү мәктәбенә һабаҡҡа төшкән, мәгәр әллә ни шәп уҡымаған. Уҡытыусыһы, 1+1=2, урынына малай «Ике сынаяҡ һыуҙы ҡушып һалһаң, бер сынаяҡ һыу килеп сыға, әммә ике тапҡырға ҙурыраҡ, шулай бит?» тигәне өсөн малайҙы «башһыҙ» тип әрләгәндән һуң, әсәһе уны мәктәптән алып, үҙе уҡытырға булған. Улын бик ҡатмарлы китаптар буйынса уҡытҡан ул. Эдисон үҙе:
Бала саҡта мәктәпкә йөрөмәгән өсөн мин уйлап табыусы булып китә алдым, тигән
— Томас Эдисон[5]
1860 йылда Томас ҡала майҙанында алма һатып, хеҙмәт юлын башлай. 12 йәшенән поездарҙа кәнфит, сәтләүек, тәмәке һәм гәзиттәр һатып йәрәй. Буш ваҡытында китапханан сығышмай.
Артабан станция телеграфисы булып эшләй, шунда төндәрен йоҡлап булһын өсөн тәүге яйланма — ул автояуапсы уйлап таба.22 йәшендә көнкүреш электротехникаһы кибете аса. Уның шиғары: «Бер ваҡытта ла ихтыяж булмаҫ нәмә уйлап сығарма». 1877—1878 йылдарҙа Эдисон күмерле микрофонды камиллаштыра. Электровоз уйлап сығарыуға Вильям Һаммерҙы ла саҡыра. 1880 йылда Эдисон хәүефһеҙ ҡыҙҙырма лампалар уйлап таба. Артабан Эдисон һәм инглиз ғалимы Джозеф Сван (1828—1914) менән берлектә «Эдисон-энд-Сван-юнайтед-электрик-лайт-компани» фирмаһына нигеҙ һала.
85 йәшендә, донъя менән хушлашҡанда ҡатынына: «Үлемдән һуң нимәлер бар икән — яҡшы. Булмаһа ла — яҡшы.. Мин ғүмеремде мөмкинсә яҡшылыҡ эшләп үткәрҙем». Томас Эдисон 1931 йылдың 18 октябрендә вафат була.
Данлыҡлы уйлап табыуҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эдисондың уйлап сығарған нәмәләре бик күп: ғүмере эсендә Эдисонға АҠШ-тың Патенттар бюроһы 1093 патент биргән[6].
Улар араһында:
Баһаламалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эдисон иҫ киткес егәрле һәм ныҡышмал кеше булған. Ҡыҙҙырма лампаға ярарлыҡ сым эҙләгәндә ул 6 мең тирәһе төрлө материалды һынап ҡараған һәм карбонатланған бамбукта туҡтаған. Лампаның күмер сылбыры баһаламаларын тикшергәндә ул 45 сәғәт буйы ялһыҙ эшләгән. Бик оло йәшкә еткәнсе ул тәүлегенә 16—19 сәғәт эшләй торған булған[7].
Никола Тесла үҙенең һөнәрҙәше тураһында ошоларҙы әйткән:
Әгәр Эдисонға кәбәндән энә табырға кәрәк булһа, ул ҡайһы тирәләрәк ятыуы ихтимал тип башын ҡатырып ултырмаҫ, шунда уҡ эшкә тотонор кеше булды. Ул тиҙ-тиҙ генә һәр һаламды һелкеп һалып энәне эҙләй башлар, тапмай ҡуймаҫ ине. Уның ысулдары шул тиклем бәрәкәтһеҙ: осраҡлы бер уңыш ҡына уға ярҙам итеп ебәрмәһә, ул түккән көс, ваҡыт бер файҙаһыҙға китер ине. Башта мин уның аҙапланыуҙарына ҡарап, ҙур булмаған ижади белем һәм иҫәпләп сығарыуҙар уның һалған көсөн утыҙ процентҡа кәметер ине, тип уйлай торғайным. Мәгәр ул китап белеменә һәм математик иҫәпләүҙәргә өҫтән генә ҡараны, үҙенең һиҙгерлегенә ышанды һәм американдарса төплө аҡылына таянды[8]
Астрономияла[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эдисон исеме 1913 йылда асылған астероидҡа бирелгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Edison’s Patents — The Edison Papers (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 октябрь 2012. 8 сентябрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ 1073 эшен Эдисон авторҙашһыҙ уйлап сығарған. 20 эше башҡа уйлап табыусылар ҡатнашлығында ижад ителгән. Эдисондың барлығы 13 авторҙашы булған.
- ↑ Cм. Лампа накаливания: история изобретения.
- ↑ Томас Эдисон (рус.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 октябрь 2012. 8 сентябрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 100 человек, которые изменили ход истории. Выпуск № 14. Томас Эдисон — ООО «Де Агостини», 2008. — 300000 экз.
- ↑ Edison’s Patents (инг.)
- ↑ Томас Алва Эдисон на people.ru (Тикшерелгән 23 ғинуар 2009)
- ↑ Томас Алва Эдисон, Психология знаменитостей, Владимир Гаков (Тикшерелгән 23 ғинуар 2009)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Уилсон М. Американские учёные и изобретатели / Пер. с англ. В. Рамзеса; под ред. Н. Тренёвой — М.: Знание, 1975. — Б. 53-64. — 136 б. — 100000 экз. (рус.)
- Астамирова Х.; Ахманов М. Настольная книга диабетика — М.: Эксмо-Пресс, 2001. — Б. 243-247. — 400 б. — 2000 экз. (рус.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Биография Томаса Эдисона (рус.)
- Сайт, посвящённый Томасу Эдисону (рус.)
- Каменский А. В. Эдисон и Морзе: их жизнь и научно-практическая деятельность. — СПб.: тип. Ю. Н. Эрлих, 1891. (рус.)
- Томас Эдисон в кинохронике начала XX века (рус.)
- Краткая биография Томаса Эдисона (рус.)
- Биография Томаса Эдисона (рус.)
- Бережной С. В. Томас Альва Эдисон и кино: Краткая история невзаимной любви : очерк. (рус.)
- Известные диабетики. (рус.)
- 11 февралдә тыуғандар
- 1847 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- АҠШ-та тыуғандар
- 18 октябрҙә вафат булғандар
- 1931 йылда вафат булғандар
- АҠШ-та вафат булғандар
- Почётлы легион ордены командорҙары
- Конгресстың Алтын Миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- Алфавит буйынса ғалимдар
- АҠШ уйлап табыусылары
- Маттеуччи миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- СССР ФА почётлы ағзалары
- Машина төҙөүселәр


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 252
ТАУ ТОҠОМДАРЫ, ер ҡабығының үҙ аллы геол. есемдәрен барлыҡҡа килтергән билдәле составлы тәбиғи минерал агрегаттары. Т.т. төп характеристикалары: минераль һәм химик состав, тығыҙлыҡ, һығылмалылыҡ, электр, магнит һәм башҡа үҙенсәлектәр. Барлыҡҡа килеүе б‑са ултырма, магматик һәм метаморфик Т.т. айырыла. Ултырма Т.т. диңгеҙ һәм континенталь ултырма тоҡомдарҙың ҡатланыуы һәм артабанғы үҙгәреүе һөҙөмтәһендә ер өҫтөндә формалаша; барлыҡҡа килеү ысулы б‑са һыныҡ (алевролит, конгломерат, ҡом, ҡомташ, ҡырсынташлыҡ, аргиллит, балсыҡ һ.б.), хемоген һәм органоген (ангидрит, гипс, доломит, йәшмә, мергель, опока, таштоҙ, эзбизташ һ.б.) Т.т. бүленә. Магматик Т.т. магма ҡатҡанда ер ҡабығы аҫтында (плутоник, йәки интрузив, — габбро, гранит, диорит һ.б.) һәм өҫтөндә (вулканик, йәки эффузив, — андезит, базальт, дацит, риолит һ.б.) формалаша. Кремний к‑таһы миҡдары б‑са — ультраһелтеле (SiO2 30—45%), һелтеле (45—54%), урта (54—64%), әсе (64—78%); дөйөм һелтелелек дәрәжәһе б‑са нормаль, уртаса һелтеле, һелтеле һ.б. төрҙәргә айырыла. Метаморфик Т.т. ер ҡабығы ҡатламындағы т‑ра һәм баҫым тәьҫире аҫтында ултырма һәм магматик Т.т. үҙгәртеү иҫәбенә барлыҡҡа килә; төбәк‑метаморфик (амфиболит, гнейс, кварцит, серпентинит, эклогит һ.б.), контактлы‑метаморфик (мәрмәр, роговиктар һ.б.), ультраметаморфик, йәки гранитланған (мигматиттар), динамо‑метаморфик (катаклазиттар, милониттар, тектоник брекчиялар һ.б.), метасоматик (березит, лиственит, скарндар) төрҙәргә бүленә. Т.т. структураһы һәм текстураһы минераль бөртөктәрҙең формаһы, ҙурлығы һәм үҙ‑ара торошо м‑н билдәләнә; тупланған (цементланған, монолит) һәм тупланмаған (цементланмаған, кәүшәк) булырға мөмкин. Магматик һәм метаморфик Т.т. ер ҡабығы күләменең яҡынса 90%‑ын, ултырма Т.т. яҡынса 10%‑ын ҡаплай, ш. уҡ ваҡытта һуңғылары ер йөҙөнөң 3/4 майҙанын биләй. БР‑ҙың платформалы өлөшө, ш. иҫ. Урал алды бөгөлө зонаһы, типик ултырма Т.т. тора. Урал йыйырсыҡлы өлкәһе (көнсығыш өлөшө — Магнитогорск мегасинклинорийынан тыш) башлыса ултырма, бер аҙ төрлө дәрәжәләге метаморфизм һәм көслө тектоник деформацияларға дусар булған магматик тоҡомдарҙан ғибәрәт. Магнитогорск мегасинклинорийы океан төбө шарттарында барлыҡҡа килгән, артабан йыйырсыҡ һәм йыртылыу дислокациялары үткәргән, йәшел ташлы метаморфизм шарттарында үҙгәргән эффузив һәм ултырма Т.т. тора; бер аҙ интрузив тоҡомдар осрай. Урал йыйырсыҡлы өлкәһенең үҙәк һәм көнсығыш өлөштәрендә ш. уҡ ультраһелтеле тоҡом массивтары бар.
А.А.Алексеев, Б.Д.Мәһәҙиев
Тәрж. Э.М.Юлбарисов

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 296
ФАЯЗОВ Радик Рәдиф улы (28.7. 1960, БАССР‑ҙың Бүздәк р‑ны Арыҫлан а.), хирург. Мед. ф. д‑ры (2000), проф. (2009). БДМИ‑ны тамамлағандан һуң (1989) Өфөнөң 6‑сы дауаханаһында, 1990 й. алып Шишмә үҙәк район дауаханаһында, 1993—95 йй. — ашығыс мед. ярҙамы дауаханаһында, 1998 й. — 8‑се дауаханала (икеһе лә — Өфө) эшләй. 1999 й. башлап БДМУ‑ның өҫтәлмә проф. белем биреү ин‑тында уҡыта. Фәнни хеҙмәттәре ҡорһаҡ ҡыуышлығы ағзалары ауырыуҙарын хирургик дауалау, колопроктология мәсьәләләренә арналған. Ф. ҡатнашлығында кеше тәненең ҡыуышлыҡтары һәм ағзаларындағы баҫым дәүмәленең уның функциональ торошона бәйле үҙгәреүе законлыҡтары асыҡланған, ағзаларҙы һаҡлап ҡалыуҙа, алыштырыуҙа оператив ярҙам итеү һәм абдоминаль хирургияла, гинекологияла операциялар өсөн минималь инвазив үтеп инеү ысулдары эшләнгән, хирургик практикаға күҙәнәк технологиялары һ.б. индерелгән. 430‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 23 уйлап табыу авторы. БР‑ҙың фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт пр. лауреаты (2007).
Х е ҙ м.: Трансплантация селезёночной ткани и стволовых клеток в эксперименте и клинической практике. М., 2010 (авторҙ.); Экспериментальная миниинвазивная абдоминальная хирургия. Уфа, 2013 (авторҙ.); Современные тактические подходы при синдроме Меллори-Вейса. Уфа, 2016.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 207
ТӨБӘК, бронза быуаты археологик ҡомартҡыһы. Мәләүез р‑ны Сурағол а. көнбайыш ситендә Ағиҙел й. уң ярында урынлашҡан. 1955 й. В.Д.Викторова тарафынан асыла, 1962 й. К.В.Сальников, 1982—83 йй. М.Ф.Обыдённов, 1986— 91 йй. В.С.Горбунов, Г.Т.Обыдённова һ.б. тикшерә. Боронғо торама б.э.т. 17—15 бб. ҡарай. 6 ҡаралты эҙе табылған, уларҙың иң ҙуры — ярым түңәрәк формаһындағы нығытылған күп камералы торлаҡ, металл эшкәртеү эҙҙәре (усаҡ, мәғдән киҫәге, шлак, бронза эш ҡоралдары) асыҡланған; ҡалған ҡаралтылар тура мөйөшлө, каркас конструкциялы, усаҡтары, ҡоҙоҡтары бар. Һуңыраҡ барлыҡҡа килгән торама б.э.т. 15—14 бб. ҡарай. Усаҡтары, хужалыҡ соҡорҙары, ҡоҙоҡтары булған каркас‑бағана конструкциялы, тура мөйөшлө 3 ер өҫтө ҡаралтыһы ҡалдыҡтары өйрәнелгән. Керамика Абаш мәҙәниәте, Алакүл мәҙәниәте, Бура мәҙәниәте, Межа мәҙәниәте һауыттарынан ғибәрәт. Бронза (уҡ башағы, беҙ, муйынсаҡ бөртөгө, энә, бысаҡ), таш (төйгөс, ҡайраҡ, һандал, ваҡлау плитаһы, ярғыс), һөйәк (уҡ башағы, тишкес, гарпун, арҡыры балта), балсыҡ (орсоҡбаш, тигел, ш. уҡ, фараз ителеүенсә, йылым батырғысы) әйберҙәр табылған. Ҡомартҡы материалдары Археология һәм этнография музейында, БДУ һәм БДПУ фондтарында һаҡлана.
Әҙәб.: Тюбяк: поселение бронзового века на Южном Урале. Уфа, 2001.
В.С.Горбунов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Иман шарттары
Иман шарттары
Мосолмандың беренсе бурысы - Аллаһы Тәғәләнең барлығына һәм бер булыуына, Хәҙрәти Мөхәммәт салал-лаһу ғәләйһис-сәләмдең Пәйғәмбәрлегенә ышаныу. Аҡылы камил булған һәм бәлиғ булыу осорона еткән һәр кеше беренсе сиратта иман нигеҙҙәрен белергә тейеш. Уны «Иман шарттары» тип тә әйтәләр.
Иман шарттары
- Аллаһы Тәғәләнең барлығына һәм бер булыуына ышаныу.
- Аллаһы Тәғәләнең фәрештәләренә ышаныу.
- Аллаһы Тәғәләнең китаптарына ышаныу.
- Аллаһы Тәғәләнең Пәйғәмбәрҙәренә ышаныу.
- Яуап көнөнә ышаныу.
- Яҙмышҡа (насипҡа), тәҡдиргә: яҡшылыҡ менән яманлыҡтың Аллаһы Тәғәлә тарафынан булыуына ышаныу.
Йөкмәткеһе
Иман рөкөндәренең һәр береһенә ҡыҫҡаса туҡталып китәйек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аллаһы Тәғәләгә ышаныу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был Уның барлығына, берлегенә ышаныу, тигән һүҙ. Беҙ был турала алдағы дәрестәрҙә күп һөйләштек. Был дәрестә тағы ла ҡайһы бер аяттарҙы ҡарап үтербеҙ. Күп кеше Аллаһы Тәғәләнең барлығын инҡар итмәй. Ләкин Уның тураһында бик аҙ беләләр. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, йыш ҡына ябай халыҡ араһында, мәҫәлән, «Аллаһ бабай» тигән һүҙ ишетергә тура килә. Ә бит Аллаһы Тәғәләне кеше сүрәтендә күҙ алдына килтереүсе - ул инде мосолман түгел. Беҙ бының турала ла һөйләштек. Шуға ла Аллаһы Тәғәлә Ҡөрьәндә шулай ти: «Уның шикелле бер нәмә лә юҡ» («Кәңәш» сүрәһе, 42:11). Йәғни, Аллаһы Тәғәлә Үҙе яратҡан нәмәләрҙең береһенә лә оҡшамаған. Ул тыуҙырылмаған, тыуҙырмаған, Уның ҡатыны ла, балаһы ла юҡ, Ул һәр ваҡыт булған, бар һәм буласаҡ. Уны был донъяла бер кеше лә күрмәгән һәм күрмәйәсәк тә. Ул, ҡайһы бер ябай кешеләр әйтеүенсә, ниндәйҙер нур, утлы туп йә Ҡояш формаһында ла түгел. Мосолман кеше Аллаһы Тәғәләгә ышана, ләкин Уны күҙ алдына килтермәй. Һәм, шулай уҡ, кешегә хас самалы аҡылы менән Уны аңларға тырышмай. Мәҫәлән, беҙгә Аллаһы Тәғәлә биргән күҙҙәр нисәләр километрҙан ары күрә алмайҙар, ҡолаҡтарыбыҙ иһә ниндәйҙер тауыштарҙы ишетмәй һәм ишетергә һәләтле лә түгелдәр, ә ҡулдар иһә ниндәйҙер ауырлыҡтан арыны күтәрә алмайҙар. Шуның шикелле, беҙҙең аҡылыбыҙ ҙа Аллаһы Тәғәләнең мәңге булыуын, бер нәмәгә лә оҡшамауын, бөтә ваҡиғаларҙы ла алдан белеүен һәм Уның тағы ла башҡа күп сифаттарын тулыһынса аңлап етмәҫкә мөмкин. Һәм был тик беҙҙең көсһөҙлөгөбөҙҙө генә иҫбатлай, ә Аллаһы Тәғәләнең юҡлығына дәлил түгел.
Аллаһы Тәғәләнең фәрештәләренә ышаныу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был донъяла кешеләр берҙән-бер аҡыл эйәләре түгелдәр. Аллаһы Тәғәлә беҙҙән тыш тағы ла фәрештәләрҙе һәм ендәрҙе бар иткән. Кешеләр менән ендәрҙән айырмалы рәүештә, фәрештәләр Аллаһы Тәғәләгә бер һүҙһеҙ буйһоналар һәм бер ниндәй ҙә гонаһ эш эшләмәйҙәр. Улар Аллаһы Тәғәләнең әмерҙәрен үтәр өсөн яратылғандар. Мәҫәлән, ҡайһы бер фәрештәләр ямғырҙар менән эш итә, ҡайһылары тауҙарҙы аҫтын өҫкә килтерә ала, ҡайһылары иһә, кеше сүрәтенә инеп, Аллаһы Тәғәләнең әмере буйынса кешеләр менән һөйләшә. Ҡайһылары беҙҙең ҡылған эштәребеҙҙе яҙып ултыралар. Ҡайһы бер ферештәләр Ҡөрьән уҡып ултырыусыларға ҡанаттарын һалып, уларҙы хөрмәт итеп тора. Ҡайһылары Ҡиәмәт көнөндә кафырҙарҙы Йәһәннәмгә ташлар өсөн яратылған. Ә ҡайһылары иһә шул Йәһәннәмдең һаҡсылары булып торасаҡ. Фәрештәләр бик күп, уларҙың һанын Аллаһы Тәғәлә генә белә.
Беҙ ҡайһы бер фәрештәләрҙең исемдәрен беләбеҙ. Мәҫәлән, Джибрил фәрештәне, ғаләйһиссәләм. Башҡортса әйтелеше - Ябраил. Аллаһы Тәғәләнән Пәйғәмбәрҙәргә вәхи килтереүсе һәм әмер-бойороҡтар еткереүсе фәрештә ул. Ул, шулай уҡ, Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәттең (саллаллаһу ғаләйһи үә сәлләм) яҡын дуҫы ла. Ябраил фәрештә уға бер нисә сүрәттә күренгән ине. Тағы ла Микәил тигән фәрештә бар. Был фәрештә ямғырҙар менән эш итә. Тағы ла Исрафил тигән фәрештә бар. Ул фәрештә, Ҡиәмәт көнө етһә, борғоға өрәсәк. Әлеге ваҡытта ул борғоһон ауыҙына алып, Аллаһы Тәғәләнең әмерен көтөп тора.
Әлбиттә, Аллаһы Тәғәлә өсөн бер ниндәй ҙә ҡыйын эш юҡ. Һәм Ул бар эштәрҙе лә бер ниндәй ауырлыҡһыҙ Үҙе генә лә башҡара алыр ине, сөнки Ул бер кемдең дә ярҙамына мохтаж түгел. Аллаһы Тәғәләнең сифаттарының береһе - Әл-Ҡәүүий, йәғни «Көслө». Аллаһы Тәғәлә, шулай уҡ, Әл-Ғәний, йәғни «Мохтаж булмаған». Аллаһы Тәғәлә: «Бул!» - тиһә, Ул теләгән нәмә буласаҡ. Әммә ләкин Ул фәрештәләрҙе барлыҡҡа килтергән һәм уларҙың һәр береһенә билдәле бер эштәр ҡушҡан. Ни өсөн? Фәрештәләрҙе Ул Үҙенең барлығын, берлеген һәм бөйөклөгөн күрһәтер өсөн яратҡан.
Аллаһы Тәғәләнең китаптарына ышаныу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аллаһы Тәғәлә ҡайһы бер Пәйғәмбәрҙәр аша кешелеккә бер нисә китап ебәргән. Мәҫәлән, Тәүрат (урыҫса - Тора) китабы Муса Пәйғәмбәр ғаләйһиссәләм аша бирелгән, Инжил китабы (Евангелие) - Ғайса Пәйғәмбәр ғаләйһиссәләм (ғәрәпсә - (Ғ)Иса, урыҫса - Иисус) аша, Забур (Псалтырь) - Дауыт Пәйғәмбәр ғаләйһиссәләм аша, һәм һуңғы китап - ул Ҡөрьән, был китап Мөхәммәт Пәйғәмбәргә (саллаллаһу ғаләйһи үә сәлләм) бирелде. Был китаптарҙа Аллаһы Тәғәлә Үҙенең барлығын, берлеген, иман шарттарын, Ахирәт хәлдәрен, әхләҡ төшөнсәләрен, ғибрәтле тарихи ваҡиғаларҙы, киләсәк хәбәрҙәрен, шәриғәтте аңлатты. Атап үткән китаптарҙың барыһы ла тура юлды күрһәтер өсөн индерелгән ине. Һәм беҙ, мосолмандар, уларға ышанырға тейешбеҙ.
Әммә шундай һорау тыуыуы бар: әгәр был китаптар барыһы ла Аллаһы Тәғәләнән икән, ни өсөн беҙ тик Ҡөрьән буйынса ғына йәшәргә тейешбеҙ һуң? Эйе, был һорау йыш бирелә. Һәм уға яуап ошолай: Ҡөрьъәндән алда булған китаптар кешеләр тарафынан үҙгәртелгәндәр. Уларҙы күпләп тәржемә итеү һәм күпләп күсереп яҙыу һөҙөмтәһендә уларға сит һүҙҙәр - кеше һүҙҙәре - килеп ингән. Был турала Аллаһы Тәғәлә Ҡөрьәндә шулай ти: «Әллә һеҙ уларҙың (йәһүдиҙәрҙең һәм насраниҙарҙың) һеҙгә ышаныуына өмөт итәһегеҙме? Улар араһында бит Аллаһ һүҙҙәрен аңлағандаң һуң да, уларҙы күрәләтә үҙгәртеп яҙыусылар булды...» («Һыйыр» сүрәһе, 2:75). Йәғни Аллаһы Тәғәләнең Ҡөрьәндән алда бирелгән китаптары үҙгәртелгәндәр. Тимәк, әлеге көндә йөрөгән Тәүрат (Тора), Инжил (Евангелие) кеүек китаптар тәү хәлендә һаҡланып ҡалмағандар. Һәм бөгөн ул китаптарҙа Аллаһы Тәғәләнең нисә процент һүҙҙәре һаҡланып ҡалғанын беҙ белмәйбеҙ. Бәлки, яртыһынан күберәге лә хатта үҙгәртелгәндер. Шуға күрә ул китаптар инде тура юл күрһәтә алмайҙар. Иң һуңында Аллаһы Тәғәлә кешелеккә Үҙ Рәхмәте менән Ҡөьән-Кәримде индерҙе. Ҡөрьән - Аллаһы Тәғәләнең Ҡиәмәт көнө алдынан кешелеккә ебәргән һуңғы китабы. Ул ғәрәп телендә ғәрәп Пәйғәмбәренә бирелгән булһа ла, бөтә кешеләргә лә берҙәй йүнәлтелгән. «Беҙ һине барлыҡ кешеләргә һөйөндөрөүсе һәм иҫкәртеүсе-өгөтләүсе итеп ебәрҙек...» - ти Аллаһы Тәғәлә. Шулай итеп, донъялағы бөтә кешеләр ҙә Аллаһы Тәғәлә тарафынан индерелгән нурға, Ҡөрьәнгә, эйәрергә тейеш. Быны аңлаған кешеләр, ниндәй генә милләттән булыуҙарына ҡарамаҫтан, ислам динен ҡабул итәләр. Һәм шуға күрә лә бөгөн мосолмандар һаны немец, француз, инглиз, урыҫ, ҡытай, япон һәм башҡа халыҡтар араһында арта бара.
Аллаһы Тәғәләнең Пәйғәмбәрҙәренә ышаныу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аллаһы Тәғәлә китаптар бирә, тип әйттек, ләкин Аллаһы Тәғәлә китаптарҙы кемдәр аша бирә? Пәйғәмбәрҙәр аша (ғәрәпсә - нәбий, рәсүл, урыҫса - пророк). Мөхәммәт Пәйғәмбәр (саллаллаһу ғаләйһи үә сәлләм) әйткәнсә, йәмғеһе 124 000 Пәйғәмбәр булған.
Эйе, Аллаһы Тәғәлә кешеләрҙе бер ҡасан да яңғыҙ ҡалдырмаған. Уларға әленән-әле, тура юлды аңлатыр өсөн, Үҙенең илселәрен - Пәйғәмбәрҙәрҙе ебәреп торған. Ошо донъяла ҡайҙа ғына кеше йәшәмәһен, ҡасандыр уларға Пәйғәмбәр килеп, Аллаһы Тәғәләнең барлығын, берлеген һәм ахыр сиктә беҙҙең Уға ҡайтасағыбыҙҙы аңлатып киткән. Тик беҙ был Пәйғәмбәрҙәрҙең ҡайһы берҙәре тураһында ғына яҡшылап беләбеҙ. Ҡөрьәндә, мәҫәлән, 25 Пәйғәмбәрҙең исемдәре телгә алынған: Әҙәм, Нух, Сәлих, Һуд, Иҙрис, Ибраһим, Лут һәм башҡалар, ғаләйһим сәләм (уларға сәләм). Пәйғәмбәрҙәр барыһы ла бер хаҡиҡәт - иман хаҡиҡәтен килтергән. Улар барыһы ла Аллаһы Тәғәлә тураһында аңлатҡандар, барыһы ла Аллаһы Тәғәләнең барлығын, берлеген һәм Уға ғибәҙәт итеү кәрәклеген һөйләгәндәр.
Мосолман кеше бөтә Пәйғәмбәрҙәргә лә ышанырға тейеш. Һис бер ҡасан да мосолман, мәҫәлән: «Мин Муса Пәйғәмбәргә (урыҫса - Моисей) ышанмайым», - тип әйтә алмай. Былай тип әйткән кеше Исламдан сығып китә. Әгәр мосолман ниндәйҙер Пәйғәмбәрҙе Пәйғәмбәр тип танымай икән, тимәк ул Аллаһы Тәғәләнең һүҙҙәрен инҡар итә. Шул уҡ Муса Пәйғәмбәр ғаләйһиссәләм, мәҫәлән, Ҡөрьәндә күп кенә урындарҙа атап әйтелгән. Пәйғәмбәрҙәрҙе инҡар итергә ярамай.
Әгәр барлыҡ Пәйғәмбәрҙәр ҙә бер үк нәмәне аңлаткан икән, ниңә беҙ Мөхәммәт Пәйғәмбәргә генә (саллаллаһу ғаләйһи үә сәлләм) эйәрергә тейешбеҙ, тип һорар кемдер. Яуап бирәбеҙ. Әйтәйек, хәҙерге көндә христиандар (насраниҙар), Ғайса Пәйғәмбәр (Иисус) артынан эйәрәбеҙ, тиҙәр. Ләкин ысынында улар уның артынан тейешенсә эйәрмәй. Ғайса Пәйғәмбәр үҙенә ғибәҙәт итеүҙе, табыныуҙы талап итмәне. Ә христиандар иһә бөгөн туранан-тура уға табыналар, шул рәүешле улар ширк (иң ҙур гонаһ!) эшләйҙәр. Ҡөрьәндә әйтелгән: «Аллаһы Тәғәлә Ғайса Пәйғәмбәрҙән: «Эй Ғайса! Һин кешеләргә: «Миңә һәм минең әсәйемә ғибәҙәт итегеҙ», - тип әйттеңме?» - тип һораясаҡ. Ғайса Пәйғәмбәр: «Дан Һиңә, Аллаһ! Мин быны әйткән булһам, Һин белер инең. Мин бит уларға: «Тик Аллаһҡа ғына ғибәҙәт итегеҙ!» - тип әйттем», - тиер». Эйе, христиандар үҙ диндәрен ҡурҡыныс итеп боҙҙолар. Ә Ғайса Пәйғәмбәрҙең өйрәткән нәмәләре иһә дөрөҫ хәлдә һаҡланып ҡалманылар. Шуға Аллаһы Тәғәлә кешелеккә яңы Пәйғәмбәр - Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе (саллаллаһу ғаләйһи үә сәлләм) ебәрҙе. Уға эйәреү - кешенең берҙән-бер ҡотолоу юлы. Ә'башҡа кешеләргә эйәргән бәхетһеҙҙәр Ҡиәмәт көнөндә бик ныҡ үкенерҙәр, ләкин ул көндө үкенес һәм илау-аҡланыуҙар ярҙам итмәҫ. Был турала Аллаһы Тәғәлә Ҡөрьәндә шулай ти: «Ул көндө залим кеше ҡулдарын тешләр һәм: «Аһ! Әгәр мин Аллаһ рәсүле менән бер юлды тотҡан булһам икән! Ниндәй ҡайғы миңә! Әгәр мин фәлән-фәләнде үҙемә дуҫ итмәгән булһам ине!» - тип әйтер».
Эй, кешеләр! Ошо аятта әйтелгән фәлән-фәләндәр - ялған юл өйрәтеүселәр, алдаҡсылар артынан эйәрмәгеҙ! Ҡурҡыныс Ҡиәмәт көнөндә Фирғәүен, Будда, Рим папаһы, Ленин, Сталин, Гитлер, Саи-баба кеүек әҙәмдәр артынан эйәреүселәр шул үҙ кумирҙары менән Мәхшәргә йыйылыр. Ә'ҡотолоусы кешеләр - улар Пәйғәмбәрҙәргә эйәргән бәндәләр булырҙар. Беҙҙең заманда күп кешеләр, диндәр араһында, Пәйғәмбәрҙәр араһында айырма юҡ, улар барыһы ла яҡшылыҡҡа өйрәтә, шуға күрә беҙ диндәрҙе айырырға тейеш түгелбеҙ, һәр кемдең үҙ юлы, тиҙәр. Уларға яуап итеп беҙ шулай тиербеҙ: эйе, юлдар күп, быны Мөхәммәт Пәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғаләйһи үә сәлләм) дә әйткән ине, ләкин был юлдарҙың барыһы ла Аллаһы Тәғәләгә илтәме? Юҡ! Әгәр Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән алда йәшәгән ниндәйҙер Пәйғәмбәрҙең береһе ул заманда тере булһа, ул үҙе лә бары тик Мөхәммәт ғаләйһиссәләм артынан эйәрер ине. Быны ла Мөхәммәт Пәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғаләйһи үә сәлләм) әйтте: «Әгәр Муса тере булһа һәм минең Пәйғәмбәр булған ваҡытыма тура килһә, ул тик минең артымдан эйәрер ине». Аллаһы Тәғәлә Ҡөрьәндә әйтә: «Был - Минең тура юлым, ошо юлдан барығыҙ!.. Быны һеҙгә Ул васыят ҡылды. Моғайын, һеҙ тәҡүәле булырһығыҙ». Йәғни, ислам дине - Аллаһы Тәғәләнең тура юлы, һәм ошо юлдан барыуҙы, башҡа юлдарға тайпылмауҙы Аллаһы Тәғәлә беҙгә васыят иткән.
Ҡиәмәт көнөнә ышаныу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Алдағы дәрестәрҙә беҙ, Аллаһы Тәғәлә кешеләрҙе Ҡиәмәт көнөнә йыясаҡ, тип әйткән инек. Әгәр кемдер, Аллаһы Тәғәләгә ышанам, ти икән, ул Ҡиәмәт көнөнә лә ышанырға тейеш. Ҡиәмәт көнө - ул Аллаһы Тәғәләнең бөтә кешеләрҙе лә терелтеп, тергеҙеп, Мәхшәр майҙанына йыйыуы. Ул көндө Аллаһы Тәғәлә бөтә кешеләрҙән дә яуап аласаҡ: «Ниңә һин шул эште эшләнең? Ниңә был гонаһты ҡылдың? Ниңә шул нәмәне эшләмәнең? Ниңә намаҙ уҡыманың? Ниңә ураҙа тотманың? Ниңә зәҡәт бирмәнең?» һәм башҡа. Йәғни, Аллаһы Тәғәләнең әмерҙәренә ҡағылышлы һорауҙарға яуап бирәсәкбеҙ. Аллаһы Тәғәләгә ышанам, ләкин Ҡиәмәт көнөнә ышанмайым, тигән кешенең иманы камил түгел, ул кеше иман рөкөндәренең береһен инҡар итә. Иман рөкөндәре - өйҙөң нигеҙ таштары кеүек. Әгәр нигеҙҙән төп таштарҙың береһен алһағыҙ, өй емерелеп төшәсәк. Иман менән дә шулай уҡ: әгәр кеше имандың ниндәйҙер бер шартын инҡар итә икән, был иман камил булмаясаҡ, йығыласаҡ. Ысынлап та, нисек инде кеше Аллаһы Тәғәләгә ышанһын да, Ҡиәмәт көнөнә ышанмаһын? Әллә Аллаһы Тәғәлә үлеп сереп бөткән кешеләрҙе ҡабаттан тергеҙә алмай, тиһегеҙме? Тирә-яғығыҙға ҡарағыҙ: мәҫәлән, яҙ көнө бөтөн донъя ҡабаттан терелә. Ә'Аллаһы Тәғәлә Ҡөрьәндә әйткән: «Шулай уҡ беҙ кешене лә терелтәсәкбеҙ», - тип. Беҙ ергә ташлаған орлоҡ Аллаһы Тәғәләнең әмере менән үҫеп сыға һәм үҙенә оҡшаш күпме яңы орлоҡтар бирә. Һәм былар барыһы ла Аллаһтың әмере һәм ихтыяры менән генә була. Әллә Аллаһы Тәғәлә кешеләрҙе шулай уҡ тергеҙә алмаймы ни? Әлбиттә, тергеҙә ала. Ҡөрьәндә әйтелгән: «Кешеләрҙе тергеҙеү уларҙы тәүге тапҡыр юҡтан бар итеүгә ҡарағанда еңелерәк...». Ҡасандыр элек донъяла бер нәмә лә булмаған - бер тере молекула ла, бер тере атом да. Һәм Аллаһы Тәғәлә бар тереклекте яратҡан, шул иҫәптән - кешене лә. Иң тәүҙә уны юҡтан бар итеп тә, аҙаҡ миллион-миллиард молекулаларға тарҡалған кешене Аллаһы Тәғәлә ҡабаттан йыя алмаймы ни? Әлбиттә, йыя ала.
Аллаһы Тәғәләнең тәҡдиренә, йәғни яҙмышҡа ышаныу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәҡдиргә (яҙмышҡа) ышанмаған кеше мосолман булып һаналмаҫ. Тәҡдир - Аллаһы Тәғәләнең бөтөн барлыҡ нәмә өсөн алдан әҙерләгән яҙмышы. Ҡөрьәндә лә, Сөннәттә лә тәҡдиргә ышаныу кәрәклеге тураһында күп әйтелгән. Мәҫәлән, Аллаһы Тәғәлә шулай ти: «Беҙ һәр нәмәне тәҡдир менән барлыҡҡа килтерҙек». Шулай уҡ: «Аллаһтың бойороғо тәҡдир булды», йәғни, алдан билдәләнде. Шулай уҡ Ҡөрьәндә әйтелә: «Ниндәй генә бәлә-ҡаза килһә лә, ул тик Аллаһтың рөхсәте менән генә килә. Аллаһҡа иман килтергән кешенең күңелен Аллаһ тура юлға ебәрә. Ул бар нәмәне лә белә».
Бер көн Ғүмәр ибн Хаттабтың улы Абдуллаһҡа (Аллаһ уларҙан риза булһын) бер төркөм кешеләр тураһында һөйләнеләр. Ул кешеләр белем арттырырға теләп Ҡөрьән уҡыйҙар икән, ләкин тәҡдиргә ышанмайҙар, яҙмыш юҡ, тиҙәр. Былар тураһында Абдуллаһ ибн Ғүмәр шулай ти: «Уларҙы осратһаң, әйт: «Ғүмәр улы Абдуллаһ ант итә: әгәр улар Өхөд тауы ҡәҙәр алтын сарыф итһәләр ҙә, әммә тәҡдиргә ышанмаған булһалар, Аллаһ уларҙың бер эшен дә ҡабул итмәйәсәк».
Тәҡдиргә (яҙмышҡа) ышаныу бер нисә төшөнсәнән барлыҡҡа килә:
Беренсенән, Аллаһы Тәғәләнең белеме бар нәмәне лә солғап алған. Аллаһы Тәғәлә белмәгән бер нәмә лә юҡ. Аллаһы Тәғәлә бөтә нәмә тураһында ла уларҙың бөтә нескәлектәренә тиклем белә. Һәм Аллаһы Тәғәлә ошо белгән нәмәләрен билдәле урынға яҙып ҡуйған, был урын «Һаҡлаулы таҡта» («Әл-ләүхүл-мәхфүз») тип атала. Мәҫәлән, минең ошо дәрестәрҙе яҙып ултырыуым, һеҙҙең уҡып ултырыуығыҙ - былар шул таҡтаға алдан уҡ яҙылған булған, тимәк. Һеҙҙең кисә нимә ашағанығыҙ, иртәгә һеҙҙең менән нимә буласаҡ - былар ҙа шунда яҙылып ҡуйылған, былар барыһы ла Аллаһҡа күптән билдәле.
Икенсенән, бөтөн булған нәмә фәҡәт Аллаһы Тәғәләнең әмере менән генә була. Бер нәмә лә Аллаһы Тәғәләнең ихтыярынан тыш булмай. Бер япраҡ та, Аллаһтың әмере булмайынса, ағастан өҙөлөп төшмәй. Аллаһы Тәғәлә Ҡөрьәндә әйтә: «Аллаһтың күктәрҙә һәм ерҙә булған нәмәләрҙе белгәнен һин белмәйһеңме ни? Ысынлап, улар барыһы ла китапҡа (йәғни, Һаҡлаулы таҡтаға) яҙылып ҡуйылған. Ысынлап, был Аллаһҡа бик еңел». Беҙ бер ҡасан да, Аллаһ теләмәгән нәмә булды, тип әйтергә тейеш түгелбеҙ (бынан Аллаһ Үҙе һаҡлаһын!). Кемделер үлтерҙеләрме, кемдер үлдеме, нимәлер урландымы, кемдер ауырып киттеме - былар барыһы ла Аллаһы Тәғәлә ҡушыуы буйынса, Уның ирке, Уның ихтыяры менән. Ләкин, шул уҡ ваҡытта, кешенең дә ихтыяры бар. Беҙ, тәҡдиргә һылтанып, кәрәкле нәмәләрҙе эшләмәй ултырырға тейеш түгелбеҙ. Улай иткән кешеләр, тимәк, динде дөрөҫ аңламай. Мәҫәлән, мин ниндәйҙер насарлыҡ эшләйем икән, «Миңә был яҙылған» тип, тәҡдиргә һылтанып ултырыуым ярамай. Был шайтан беҙҙе шулай алдай. Беҙ бит тәҡдиребеҙгә нимә яҙылғанын белмәйбеҙ, тимәк, бер нәмәгә ҡарамай, яҡшы эштәр эшләргә, хәлебеҙҙе яҡшыртырға ынтылырға тейешбеҙ. Тәҡдир - ул Аллаһы Тәғәләнең сере, һәм беҙгә уны аңларға тырышып, төпкә ҡаҙынырға ярамай (был турала Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғаләйһиссәләм ҡаты киҫәткән). Беҙгә тейешле нәмә - ул тырышыу, ә ҡалғанын Аллаһ бирә.
Эйе, Аллаһы Тәғәләгә барыһы ла билдәле, һәм барыһы ла яҙылып ҡуйылған. Ләкин был, кешене нимәгәлер көсләү, тигәнде аңлатмай. Хаҡ хәлифә Ғүмәр ибн Хаттаб (Аллаһ унан риза булһын) тураһында шундай бер хикәйә һөйләнелә. Ул бер мәл бер бурҙы тотоп алып килде һәм шәриғәт ҡушҡанса уның ҡулын киҫергә әмер итте. Был бур: «Эй хәлифә! Мин бит быны Аллаһтың тәҡдире менән эшләнем, минең урлауым - ул Аллаһтың ҡушыуы», - тип аҡланырға тырышты. Ғүмәр хәлифә уға шулай тине: «Һин Аллаһ тәҡдире менән урлағанһың икән, мин һинең ҡулыңды Аллаһ тәҡдире менән киҫәсәкмен». Уйлана белгәндәр был хикәйәнән, әлбиттә, ғибрәт алыр.
Аллаһы Тәғәлә беҙгә нимә ҡушҡан, беҙ, бер нәмәгә лә һылтанмайынса, шуларҙы эшләргә ынтылырға тейешбеҙ: намаҙ уҡырға, ураҙа тоторға, төрлө яҡшы ғәмәлдәр ҡылырға, харамдан тыйылырға. Ә'тәҡдир - ул Аллаһтың сере. Бер ғалим әйткән: «Мин тәҡдир (яҙмыш) тураһында күп уйланым һәм шуны аңланым: уның турала күберәк һөйләгән кеше уны, тәҡдирҙе, әҙерәк аңлай, ә уның турала әҙерәк һөйләгән кеше уны яҡшыраҡ аңлай».
Шулай итеп, беҙ имандың алты рөкөнөн үттек. Беренсеһе - Аллаһы Тәғәләгә ышаныу, икенсеһе - Уның фәрештәләренә, өсөнсөһө - Уның китаптарына, дүртенсеһе - Пәйғәмбәрҙәренә, бишенсеһе - Ҡиәмәт көнө буласағына, һәм алтынсыһы - Аллаһы Тәғәләнең тәҡдиренә, йәғни яҙмышҡа. Ошо алты шартты беҙ яттан белергә тейешбеҙ һәм быларҙың береһен дә инҡар итергә тейеш түгелбеҙ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 479
ДӘҮЛӘТ ДУМАҺЫНЫҢ МОСОЛМАН ФРАКЦИЯҺЫ, Рәсәйҙә 1906—17 йй. парламент төркөмө. Башлыса төрки халыҡ вәкилдәренән (башҡорттар, ҡаҙаҡтар, татарҙар, әзербайжандар һ.б.) торған. Дәүләт думаһында мосолмандарҙың иҡт., милли, мәҙәниәт һәм дин мәсьәләләрен хәл итеү, уларҙың хоҡуҡтарын сикләүсе закон акттарын ғәмәлдән сығарыу өсөн сығыш яһаған, һайлаусылар һорауы б‑са рәсми мөрәжәғәттәр төҙөгән. Дөйөм Рәсәй мосолман либераль хәрәкәте (ҡара: Йәдитселек) йүнәлешендә эш иткән. Думаның либераль оппозицияһы составына ингән, сәйәси платформаһы кадеттарҙыҡына (ҡара: Халыҡ азатлығы партияһы) яҡын булған. Фракцияның сәйәси үҙәген, нигеҙҙә, Рәсәй мосолмандары иттифағы вәкилдәре тәшкил иткән. Фракция ағзалары Думаның даими һәм ваҡытлы комиссиялары составына ингән. 1‑се саҡырылыш Д.д.м.ф. — 22 депутаттан (ш. иҫ. Өфө губернаһынан — 6, Ырымбур губернаһынан — 2), 2‑се саҡырылыш — 36 (Өфө губ. — 7, Ырымбур губ. — 2), 3‑сө саҡырылыш — 8 (Өфө губ. — 4, Ырымбур губ. — 1), 4‑се саҡырылыш 6 депутаттан (Өфө губ. — 3, Ырымбур губ. — 1) торған. 1914 й. дек. Рәсәй мосолман хәйриә йәмғиәттәре вәкилдәренең фракция инициативаһы м‑н йыйылған съезында һалдаттар һәм уларҙың ғаиләләре файҙаһына аҡса йыйыуҙы ойоштороу, фронтҡа санитар отряд һәм һалдаттарҙың яугирлыҡ рухын күтәреү өсөн муллалар ебәреү, хәрбиҙәргә һәм уларҙың ғаиләләренә ярҙам итеү өсөн ваҡытлыса мосолман ком‑ты ойоштороу т‑да ҡарар ҡабул ителә. 1916 й. февр. күренекле мосолман йәмәғәт эшмәкәрҙәре кәңәшмәһендә фракция эргәһендә депутаттар эшенә булышлыҡ итеү маҡсатында 4 кешенән торған даими бюро булдырыу т‑да ҡарар ҡабул ителә; бюро рәйесе итеп — А.Т.Цаликов, Өфө губернаһынан бюро ағзалары итеп Ә.Ә.Вәлидов, Ш.Мөхәмәтйәров һайлана. 1917 й. мартында Петроградта фракция һәм бюро ағзалары кәңәшмәһендә Бөтә Рәсәй мосолман съезын саҡырыу т‑да ҡарар ҡабул ителә, уны ойоштороу өсөн Ваҡытлы үҙәк бюроһы төҙөлә. Фракция ағзалары 1‑се һәм 2‑се Бөтә Рәсәй мосолман съездарын әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә ҡатнаша, съездарҙа ойошторолған органдарҙың ағзалары, етәкселәре булып китә (ҡара: Бөтә Рәсәй мосолман шураһы, Эске Рәсәй һәм Себер төрки-татар мосолмандарының милли йыйылышы).
Л.Ә.Ямаева
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text: Бөйөк башҡорт шағиры, сәсәне, гуманист аҡыл эйәһе, уҡытыусыларҙың уҡытыусыһы Мифтахетдин Аҡмулланың тыуған көнө тантаналы шарттарҙа Туҡһанбай ауылындағы музейында башланды. Был байрамға Миәкә районы хакимиәте башлығы Ришат Аҡтуғанов, район хакимиәтенең аналитика һәм кадрҙар менән эшләү бүлеге етәксеһе Лиза Сахапова, райондың мәҙәниәт бүлеге етәксеһе Хәлил Махиянов, Башҡортостан яҙыусылар союзы идараһы рәйесе урынбаҫары, шағир Рәшит Зәйнуллин, Башҡортостан һәм Рәсәй яҙыусылар союзы ағзаһы, Республиканың Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт, әҙәбиәт һәм сәнғәт ҡаҙаныштары өсөн бүләкләнелгән Мифтах...Подробнее


text:
Атлеттың планканы үтә башлауы.
Ҡолға менән һикереү — еңел атлетика программаһында вертикаль һикереүҙең техник төрөнә ҡараған дисциплина. Был һикереүҙе башҡарғанда, спортсыға, ҡолға ярҙамында планка аша (уны төшөрөп ебәрмәй генә) үтергә кәрәк. Ҡолға менән һикереүҙең олимпия спорт төрөнә ир-егеттәр араһында — 1896 йылдағы Беренсе йәйге олимпиадала, ҡатын-ҡыҙҙар араһында 2000 йылда Сидней Олимпия уйындарында индерелә. Еңел атлетика күп алышы составына инә.
Ҡолға менән һикереү дүрт төп һикереүҙең (оҙонлоҡҡа һикереү, өсләтеп һикереү, бейеклеккә һикереүҙән тыш) берәүһе булып тора. Шулай уҡ ҡолға менән һикереү техник дисциплиналарҙың иң күп ҡырлылары иҫәбендә. Бары тик бында ғына (башҡа бөтә ырғытыу дисциплиналарынан тыш) алдына ҡуйылған маҡсатҡа өлгәшеү өсөн, ярҙамсы предметтар кәрәк. Ҡолға менән һикереүселәр гимнастик яҡтан яҡшы әҙерлекле булырға, хатта, гимнастика мәктәптәрендә лә уҡыу мөмкинлеге алырға тейеш (донъя рекорды ҡуйған Елена Иҫәнбаева, Брайан Штернберг кеүек спортсылар тап шундай юл үткән).


text:
Денис Өмөтбаев донъяға башҡорт шиғырҙарын яңғырата.
– Миңә ете йәш булғанда, ағайым автостоп менән ауылдарға сығып китте. Үҙе менән алмағанға, ҡала ситендә илап тороп ҡалдым. Шунда “ҙурайып алһам, үҙем йөрөйәсәкмен” тигән маҡсат яралды ла инде. Ун бер йәш тулғас, Баймаҡ һәм Хәйбулла райондары ауылдары буйлап автостоп менән үҙем йөрөп килдем.
Ун дүрт йәштән өйҙән ситтә уҡыным, юлға өйрәндем. Поезд менән диңгеҙгә барыу хыялым ҙур ине. Студент булғанға тиклем шул хыялдан айырылманым. Егерме бер йәшемдә Бөйөк Британияға сығып китеп, сәфәрҙә алыҫ юл тәмен татыным. Әлегә тиклем 25 илде күрҙем: Бөйөк Британия, Швеция, Финляндия, Украина, Һиндостан, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Үзбәкстан, Беларусь, Польша, Чехия, Словакия, Австрия, Германия, Нидерланд, Азербайжан, Грузия, Әрмәнстан, Монголия, Черногория, Македония, Сербия, Босния, Герцеговина, Албания.
Сәйәхәт хаҡында һүҙ алып барғанда, минең өсөн иң ҡыйыны – унан туҡтап ҡалыу. Был юлға бер баҫҡанһың икән, ул үҙенә тартып тик тора.
Сәйәхәт итә башлау өсөн студент саҡ – иң яҡшы мәл. Ата-әсәһенән фатиха һорап, шул осорҙо ҡулланып ҡалһын ине йәштәр. Оҡшаһа, донъяның сәфәр ҡылырға яңынан-яңы мөмкинлектәр биреүенә инанырҙар.
Бөтә нәмә лә тәжрибә аша килә. Осһоҙ хаҡҡа сәйәхәт итергә теләгәндәргә даими эҙләнергә, төрлө ысулдарҙы ҡулланырға, ҡунаҡханаларҙа түгел, ә мосафирханала (хостел – авт.) туҡтарға кәңәш итәм.
Денисты Башҡортостанда күптәр беләлер. Сит илдәргә даими сәфәр ҡылыуы менән бер рәттән, ул республикабыҙҙың төрлө ерҙәренә, айырыуса тауҙарға йыш йөрөй. Улай ғына түгел, төрлө илдәрҙә булғанда, төрлө милләт вәкилдәрен М. Аҡмулланың “Башҡорттарым, уҡыу кәрәк!” һәм Рәми Ғариповтың “Туған тел” шиғырҙарын ятлатып видеоға төшөрөүе рухлы егеткә ҡарата ихтирамды арттыра.
Күптән түгел Ҡырғыҙстанда үткән Бөтә донъя күсмә халыҡтар уйынында Башҡортостандан ҡатнашҡан бер төркөмдә Денис та булды. Уйындар бөткәс, ул үҙе кеүек сәйәхәт “сире” йоҡҡан бер нисә дуҫы менән Урта Азия илдәре буйлап сығып китте. Инстаграмдағы сәхифәһендә егет был сәфәр хаҡында бына ни тип яҙа:
“Өс республика, бер халыҡ-ара сара, ике мең саҡрым юл, утыҙ автомобиль, дүрт автобус, бер ишәк, дүрт мосафирхана, өс баҙар, йөҙ саҡрым йәйәүле юл, өс тау һырты, ике тауға күтәрелеү, диңгеҙ кимәленән 4400 метр бейеклектә булыу, 3000 фотоһүрәт, унлаған яңы танышыу, тонна яҡшы кәйеф һәм ҡыуаныстар”.


text:
- Подробности
- Просмотров: 582
АМЕРИКА ЯРҘАМ АДМИНИСТРАЦИЯҺЫ (American Relief Administration), АРА, 1919—23 йй. АҠШ‑тың Беренсе донъя һуғышында зыян күргән Европа илдәренә гуманитар ярҙам күрһәтеү б‑са хөкүмәткә инмәгән хәйриә ойошмаһы. 1921 й. АРА етәкселеге Мәскәүҙә Рус бүлеген һәм РСФСР‑ҙа 12 округ бүлексәһен ойоштора. Нояб. Өфөлә Башҡ. респ., Өфө губернаһында, Екатеринбург губ. бер өлөшөндә, Ырымбур губернаһында һәм Силәбе губ. асығыусыларға ярҙам комиссиялары, һаулыҡ һаҡлау һәм соц. тәьминәт органдары м‑н берлектә эшләүсе “Өфө—Урал” округ бүлексәһе асыла. АРА нояб. аҙағынан алып Өфө губ. асығыусыларҙы ҡайнар аш һәм ҡоро паёктар м‑н тәьмин итә башлай, дек. — Башҡ. республикаһында. Нояб. аҙағында — дек. балалар ашханалары ойоштороуҙа АРА‑ға булышлыҡ итеү өсөн Өфөлә, Стәрлетамаҡта һ.б. торама пункттарҙа аҙыҡ‑түлек ярҙамын өлкәндәргә лә күрһәтә башлаусы Рәсәй‑Америка балаларға ярҙам ком‑ттары ойошторола һәм 1922 й. мартында АРА ҡарамағындағы Асығыусыларға ярҙам ирекле ком‑ттары тип үҙгәртелә. 1922 й. 1 ғин. ҡарата 53 мең балаға 482 ашхана эшләй, 1 сент. — 547 мең кешегә 3256 туҡланыу пункты. 1922 й. мартында яҡынса 122 мең кукуруз паёгы (0,41‑әр кг) таратыла, авг. — 1 млн ашыу паёк (0,27‑шәр кг). АРА Башҡортостанға ш. уҡ дарыуҙар һәм мед. ҡорамалдары (мед. йөктәренең 77%‑ы халыҡ‑ара ойошмаларҙан), өҫ һәм аяҡ кейеме тапшыра. 1922 й. окт. АРА миссияһы Өфөнән китә; 1923 й. майына тиклем респ. уның ярҙамы килеүе дауам итә. 1923 й. 1 июлендә АРА СССР‑ҙа эшмәкәрлеген туҡтата. Округ бүлексәһенең баҫма органы — 2 аҙнаға бер сығыусы “Вестник АРА” (“Ара хәбәрҙәре”; Өфө, 1922) информацион ваҡытлы баҫмаһы. АРА етәкселеге — АҠШ‑тың сауҙа министры Г.К.Гувер; Рус бүлеге дир. — АҠШ армияһы полк. В.Хаскель; “Өфө—Урал” округ бүлексәһе етәкс. — АҠШ армияһы полк. У.Белл.
Әҙәб.: Усманов Н.В. Деятельность Американской администрации помощи в Башкирии во время голода 1921—1923 гг. Бирск, 2004; Patenaude B.M. The Big Show in Bololand. The American Relief Expedition to Soviet Russia in the Famine of 1921. Stanford, 2002.
Р.Ә.Дәүләтшин, Н.В.Усманов, Г.Т.Хөсәйенова
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Башҡортостан Башлығы бешмә буйынса карантинды алғандан һуң сикләү сараларын үтәргә ҡушты
Башҡортостан Башлығы бешмә буйынса карантинды алғандан һуң сикләү сараларын үтәргә ҡушты Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 9 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов республиканың ике районында бешмә буйынса карантинды алғандан һуң хәүефле пункттарҙа һәм хәүеф янаған зоналарҙа сикләү саралары комплексын үтәүҙе тәьмин итергә ҡушты. Улар «хайуандарҙың бешмә ауырыуын иҫкәртеү һәм бөтөрөү буйынса саралар тураһында Инструкцияға ярашлы» үтәлергә тейеш, тип билдәләнә республика башлығы Указында.
Бөгөн Башҡортостан Республикаһының рәсми хоҡуҡи мәғлүмәт порталында Туймазы районындағы «Нур» крәҫтиән хужалығы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте, Йәрмөхәмәт, Үрмәкәй, Ҡандра, Түбәнге Ҡаранйылға ауылдары һәм Бүздәк районы Кәпәй-Ҡобау ауылы советы биләмәһендәге «Ҡыҙаш» колхозы биләмәләренән бешмә буйынса карантинды алыу тураһында указ баҫылды.
Указдың үтәлешен контролдә тотоу республика хөкүмәте премьер-министры урынбаҫары Ирек Мөхәмәтдиновҡа йөкмәтелде.
«Башинформ» агентлығы хәбәр иткәнсә, бешмә сире эҙемтәләрен бөтөрөү барышында 1,7 мең баш мал юҡ ителде. Нигеҙҙә был эре малдар, кәзәләр һәм һарыҡтар.
Бешмә вирусы Башҡортостандың Туймазы һәм Бүздәк райондарында асыҡланды.


text:
Килен килер көн еткәс, килендең ҡәйенһеңлеһе бөтә ҡыҙ-ҡырҡынды йыйып, ауылдан бер нисә саҡлы ергә ҡаршы барып торалар. Килен килеп етеү менән уны арбанан (ҡыш булһа — сананан) төшөрөп алалар ҙа, ауылға йәйәү алып ҡайталар. Ҡыҙҙарға күренеш бүләге өләшелә. Был йола Туҡсоран, Пугачев башҡорттарында йәшәп килгән йола. Үҙәк Башҡортостанда: Бөрйән, Тамъян, Ҡатай һ. б. төбәктәрендә килен төшөрөү йолаһы түбәндәгесә:
Башҡорттарҙа килен төшөрөү
Килен төшөрә торған өйҙә бөтөн ағай-энеләре йыйылып, геү килеп киленде көтә. Ағай-энеһенән берәүһенең ҡатыны киләсәк киленгә морондоҡ әсәй тип билдәләнә. Морондоҡ әсәй килен төшә торған өйгә килеп, өй эсен тәртипкә һалып, аш-һыу тәрбиәләшеп, өйҙәгеләр менән килен ҡаршыларға әҙерләнә. Килен күсеп килгәнен күреп, бөтә ауыл зәмәнә ҡубып, йәш-елкенсәк, ҡатын-ҡыҙ, ҡарсыҡ-ҡорсоҡ береһе ҡалмай йыйналып, ҡапҡа асып килен ҡаршылан. Килен ҡапҡанан инеп, аттар туғарғас, килендең артынан килеүселәр барыһы ла арбанан төшөп, өйгә инәләр. Килен генә арбанан төшмәй ултыра. Морондоҡ әсә килеп, уға бер һауыт менән икмәк, май, бал тәҡдим итә. Килен аштан ауыҙ итеп, кире ҡайтара. Морондоҡ әсә ҡәйнә булған кешегә:«Таяныптөшөргәкилен таянсыҡһорай», — тип әйтә.
Ҡәйнә булған кеше электән әҙерләп ҡуйған малды килендең арбаһы янына етәкләп алып килә. Килендең морондоҡ әсәһе килендең аяҡ аҫтына аҡ кейеҙ йәйеп, өҫтөнә мендәр килтереп һала. Килен ҡәйнәһе алып килгән таянсыҡ малға таянып, арбанан төшөп, аҡ кейеҙ өҫтөндәге мендәргә баҫа. Морондоҡ әсә киленде ҡулынан етәкләп, өйгә алып инә. Өйгә ингәндә килен түргә ҡарап өс ҡайтара сәләм ҡыла. (Ике ҡулы менән һул теҙенә таянып, уң аяғын артҡа һуҙып, тубығын иҙәнгә тейҙерер.) Йәш килен өйгә инеү менән үҙе урынға ултыра һалмай. Морондоҡ әсәһе, килендең ултырмай торғанын күреп, ҡәйнәһенә: «Киленең урынға ултырмай», — тип әйтә. Ҡәйнәһе тағы бер баш ваҡ мал инселәтә. Ошонан һуң килен түргә менеп ултырып, бөтә ҡунаҡтар менән бергә ҡунаҡ булып аш ашай. Юғарылағы таянсыҡ малы ла килендең үҙенсә инсе мал булып әүерелә. (Боронғо башҡорттарҙа таянсыҡ малына ҡолонло бейә, һауын һыйыр йәки кәзә-һарыҡ кеүек мал бирелгән. Хәҙерге башҡорттарҙа был йола бөтөп бара. Бик һирәк кешеләрҙә күренгеләй.) Йәш килен үҙенең өйөнән биленә яулыҡ йәки алъяпҡыс кеүек нәмә быуып килә. Бында килгәс уны ҡыҙҙарҙан берәү сисеп ала ла үҙенең биленә быуа. Килен был ҡыҙға бүтән алъяпҡыс биреп, үҙенең алъяпҡысын кире ала. Ошонан һуң киленде һыу башлауға алып китәләр.
Оҙатылып килгән килен йәш кәләш йә булмаһа «ҡушаматтан көсләп алынған ҡыҙ булһа, көндәштәрҙең өйрәтеп ҡуйыуы буйынса, уны арбанан ҡаршы алғанда ҡыҙҙар түбәндәге йырҙы йырлап алалар:
Данлыраҡ килен ҡаршылағанда түбәндәгесә йырлайҙар:
Килен инеп тәжем яһағас, өлкәндәр теләк теләй:
Тәжем яһап бөткәс, килен ҡыҙҙар менән сығып китә. Әгәр килен көндәш итеп һөйөлөп алынһа, көндәше йәш-елкенсәк араһында ире менән бергә була торған сират көндәрен әйтә. Был көндәштең йәш кәләште үҙ теләге менән алдырыуын, ҡыҙҙы үҙе һайлауын белдерә. Йәш килен ирен яратһа, бер һүҙ ҙә әйтмәй риза булырға тейеш. Кейәүҙе яратмаһа, йә көсләп алынған булһа, көндәшенә түбәндәге рәүештә йырлай:
Шунан һуң ҡыҙҙар уға килен билбауы быуырға тейеш. Килеп билбауҙы бейеп алырға, ҡыҙҙар таҡмаҡ әйтергә тейеш була:
Шунан һуң килендең әсәһе үҙ йортонда быуған билбауын сисеп алып, килен билбауын быуа. һөймәгән кейәүгә килеүе ҡыҙ өсөн бигерәк ауыр тойола, ул илай. Уны йыуатып, ҡыҙҙар түбәндәгесә йырлай:
Был йола әбей-һәбейгә еп, ҡыҙҙарға йыуаса өләшеү менән бөтә. Әбейҙәр киленгә теләк теләп, ҡатындар тураһында әйтем әйтәләр:


text:
Тормош
Тормош — материяның йәшәү актив формы, физик һәм химик процессы барлығы[1][2][3]. Шулай уҡ тормош — организмы осор йәшәү тыумышдан үлемгә. Тормош материяның төп атрибут — генетик информация. Тормош үҙенсәлектәре:
Бөтә Ерҙәге терелек төҙөлөшө бик ҡатмарлы һәм ҡыҙыҡлы ҡоролған. Тереяҙма – ул бөтә терелектең төбө. Аҡһымдарҙың , тереяҙмалаштарҙың һәм бөтә тереғороҡтоң төҙөлөшө тураһында белемлектәр тереяҙмала бар. Тереяҙма (һәм тереяҙмалаш) – ул ҡатмарлы бәйләнешмә, тере “сынйыр”, тигәнсә. Тереяҙма - теребилдәләр сынйыры була, ҡайһылар бер-береһе менән эҙмә-эҙ бәйләнештерелгән. Һәр төрлө тереяҙма (тереяҙмалаш) тик дүрт теребилдәнән (4 теребилдәләштән) тора. Тереяҙмалағы белемлек (аҡһым төҙөлөшө) эҙмә-эҙлекле тороусы теребилдәләр өслөгө менән аңбилдәләнә. Тереғороҡтар бергүҙәнәклеләр һәм күпкүҙәнәклеләр була. Тереяҙма терелектәрҙә ике ҡатлы ишелмә төрөндә булып ята, ҡайһыһында бер терейеп төп ебе була, ә икенсе терейептәш – ярҙамлаусы килештерелгән терейеп була. Ике ҡатлы терейеплек ишелмә төрөндәй булып тора. Бергүҙәнәклеләр тереяҙмалары йыш ҡына йөҙөктәйлек төрөндә булып ята. Күпкүҙәнәклеләр тереяҙмалары терегитаптар төрөндә булып яталар ҙа еп урамлыҡ тирәһендә уралғанса ике ҡатлы терейеплек тә урамлыҡса тирәһендә уралған. Шул урамлыҡса тирәһендәге уралған тереяҙмаһының атамаһы – тереяҙмалыҡ (терегитап) була. Мәҫәлән, кешеләрҙең һәр күҙәнәктәр үҙәктәрендә (енси күҙәнәктәрҙән дә ҡыҙыл ҡан күҙәнәктәренән башҡа) 46 терегитап бар – 23 терегитап атайҙан һәм 23 терегитап әсәйҙән килеп бирелгән. Һәр атайҙан килеп бирелгән билдәле терегитап өсөн әсәйҙән килеп бирелгән билдәле терегитап бар, әммә ир-ат енси терегитабы өсөн икенсе пар килешә - ҡатын-ҡыҙ енси терегитабы.
Кеше тәнендәге тереяҙманың 95 йөҙөлөшөнән артыҡ билдәһеҙ нимәгәлекле теребилдәлек бар. Тереяҙманың башҡа өлөшө - теребилгелектәр, ҡайһылар аҡһымдар ҡоролошо аңламлығын, аҡһымлаулыҡтағы тереяҙмалаштарҙың ҡоролошо белемлеген дә ташыусы тереяҙмалаштарҙың ҡоролошо аңламлығын да аңбилдәләй... Бөтә терелек күҙәнәктәрҙән төҙөлгән. Бергүҙәнәкле тереғороҡтар – бер генә күҙәнәктән тора, ә икенсе тереғороҡтар бергүҙәнәкле иш булғас бер-береһе менән берләшкәс ишлек итеп төҙөлгәндәр. Башҡа тереғороҡтар күп күҙәнәктәрҙең төрлө төркөмдәренән төҙөлгәндәр. Шуға күрә һәр тереғороҡтоң төбө – күҙәнәк була. Әгәр теряҙма ғүмерҙең китабы булып ятһа, тереғороҡтоң төп эш ҡоралдары – терешләгестәр (аҡһымдар) була. Аҡһымдар 20 (икенсе сығанаҡтарҙа – 22-әүҙән) төрлө етеүҙәгөҙөклө-асығыстарҙан (аминасығыс) төҙөлгәндәр. Тереяҙмала ике осо ғалимдар тарафынан ошолай билдәләнгән – 5’ һәм 3’. Икеләтә терейептә беренсе терейебе буйға торғас, икенсе килештерелгән терейебе кире яҡҡа йүнәлгән:
Беренсе терейеп – 5’-А-Г-Ц-Т-3’ – төп терейеп (тереяҙма).
: : : :
Икенсе терейеп - 3’-Т-Ц-Г-А-5’ – килештерелгән терейеп (тереяҙма). Терейептәше - 5’-А-Г-Ц-У-3’ – килештерелгән терейеп нигеҙләнгән төп терейептең оҡшаттырылмаһы (ишләнмәһе) (тереяҙмалаш). Беренсе терейептең һәр теребилдәһе икенсе терейептең килештерелгән теребилдәһе менән – һыуғором элемтәһе менән (юғарғы һүрәттә ике нөктә (“:”) менән билдәләнгән, ә “А”, “Т”, “Г”, “Ц” өнбилдәләр менән дүрт теребилдәләр билдәләнә, һәм беренсе терейептең һәр теребилдәгә ҡаршы икенсе килештерелгән терейептең теребилдәһе килешә – А-теребилдәһенә (аденинға) ҡаршы Т-теребилдәһе (тимин) (тереяҙмалашта Т-теребилдәһе урынына У-теребилдәләше (урацил) ултыртыла. Шулай уҡ тереяҙмалаш А-теребилдәләшенән, Ц-теребилдәләшенән һәм Г-теребилдәләшенән ҡоролған), Ц-теребилдәһенә (цитозинға) ҡаршы Г-теребилдәһе (гуанин) һәм киреһенсә шулай уҡ) бәйләнешкән. Тереяҙмалашлағыс тереяҙмала бер өлкәһен тапҡас (башлаулыҡты) килештерелгән терейеп буйлап (3’-осонан 5’-осона табан) теребилдәләштәрҙән 5’-осонан 3’-осона табан йүнәлтелгән тереяҙмалашты төҙә башлай (терейептәште). Тереяҙмалашлағыс туҡтаулыҡты танып тапҡас, тереяҙмалауҙы туҡтата ла шунан һуң шул яңы эшләнгән тереяҙмалаш аҡһымлаулыҡ эсенә йөрөтөлә. Күпкүҙәнәкленең тереяҙмаһының аңламлыҡлы өлкәләре калырлыҡтар ҙа һурымдар өлөштәренән төҙөлгән. Шуға күрә яңы эшләнгән тереяҙмалама ҡалдыҡлыҡланырға тейеш (үҙе-үҙен ҡалдыҡлыҡлай – һурымдар һурыла ла ҡалған ҡалырлыҡтар бәйләнешәләр). Булып сыҡҡан аңламлыҡлы тереяҙмалаштан аҡһым төҙөлөшө тураһындағы белемлеге уҡышлана. Аҡһымлаулыҡ эсендә булғас, 5’-осонан башлап та тереяҙмалаш буйға барып, АУГ-өслөк (күпкүҙәнәкле тереғороҡтарҙа ГУГ-өслөк) эҙләнә. АУГ- (ГУГ)-өслөк танылғас, аҡһымлау башлана (АУГ-(ГУГ)-өслөгө менән етеүҙәгөҙөклө-асығыс аңбилдәләнә). Һәр өслөк менән әллә етеүҙәгөҙөклө-асығыс, әллә тәүеслек, һуңөслөк һәм аңһыҙөслөк аңбилдәләнә. Бер етеүҙәгөҙөклө-асытҡыс ике йәки күберәк төрлө өслөктәр менән аңбилдәләнә ала.
Күпкүҙәнәкленең иш күҙәнәктәре берләшкәс, ағзаларға төҙөлөшәләр. Ағзалар берләшкәс, ағзалар һиҙешлегенә төҙөлөшәләр. Шуға күрә, күпкүҙәнәкле терелектең бөтә бәйләнешкән күҙәнәктәре берләшкән ҡатмарлы тереғороҡ була! Күҙәнәктәрҙең күп итештәренә көслөк кәрәк. Аҡһымлау, тереяҙыш (тереяҙмалашлау), күмерһыулау, майлау, ҡапсалау һәм башҡа итештәр өсөн көслөк кәрәк. Май бәйләнешмәһендә, аҡһымдарҙа, күмерһыуҙарҙа ла тереяҙмаларҙа көслөк тотолоп булғас, шул тере бәйләнешмәләр терелектәргә көслөк сығанаҡтары була алалар. Күҙәнәктәрҙә төп яғым – күмерһыуҙар була, ә улар етмәһә, икенсе яғымдар ҡулланыла башлай. Яғымдарҙың янышы янышлыҡта итешләнеүҙә, сығарылыусы көслөк АТФ-(аденозинтрифосфат)-тың өҙөксәлеклектәр араһындағы элемтәһендә тотолоп һаҡлана башлай. Көслөк кәрәк ваҡытында АТФ-тан һуңғы фосфат төркөмө айырыла (көслөк АДФ һәм фосфат төркөмө араһындағы элемтәһендә һаҡланып ята) ла көслөк сығарыла ла АТФ-тан АДФ (аденозиндифосфат) булып сыға. Ҡайһы тереғороҡтар үҙҙәре яҡтылыҡ көслөгөн алып һаҡлай алалар – уларҙың атамаһы “яҡтылыҡ-ашасаҡтар” (автотрофтар) була, ә ҡайһылар яһалған яғымдарҙы ғына ҡуллана алалар – уларҙың атамаһы “яғым-ашасаҡтар” (гетеротрофтар) була. Мәҫәлән, үҫемлектәр – яҡтылыҡ-ашасаҡтар, ә кешеләр, хайуандар, бөжәктәр һәм башҡалар – яғым-ашасаҡтар.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Жизнь / Культурология. XX век. Энциклопедия. 1998.
- ↑ статья из Новой философской энциклопедии
- ↑ Статья из Большой советской энциклопедии


text:
- Подробности
- Просмотров: 488
ВЕРЁВКИН Александр Павлович (23.2.1946, Чапаевск ҡ.), инженер- электромеханик. Техник ф. д-ры (1999), проф. (2002). БР‑ҙың атҡ. мәғариф хеҙм‑ре (2008), РФ‑тың почётлы юғары проф. белем биреү хеҙм‑ре (1998). ӨНИ‑не тамамлағандан һуң (1969) шунда уҡ эшләй (1995 й. алып — химик‑технологик процестарҙы автоматлаштырыу каф., 2009 й. — технологик процестар һәм производстволар каф. мөдире). Фәнни тикшеренеүҙәре нефть эшкәртеү, нефтехимия һәм нефть сығарыу процестары м‑н автоматик һәм автоматлаштырылған идара итеү системаларын ҡороу һәм иҫәпләү алымдарын эшләүгә арналған. В. тарафынан 12 алгоритмлы һәм программалы модуль эшләнә, улар технологик процестар м-н автоматик идара итеү өсөн тәғәйенләнгән алгоритмдар һәм программаларҙың махсуслаштырылған фондына индерелгән (Федераль сәнәғәт милке ин-ты, Мәскәү); атмосфера-вакуум торбалы ҡулайламаларҙа техник майҙарҙың сифатын баһалау, буферлы резервуарҙарҙа нефттең булыуын билдәләү һәм ҡатламдарҙағы баҫымды тотоп тороу (бер кимәлдә) өсөн автоматик рәүештә идара итеү системалары һ.б. уйлап табыла. Асыштары БР-ҙың һәм РФ-тың башҡа төбәктәренең нефть сығарыу һәм нефть эшкәртеү пр-тиеларында индерелгән. 180-дән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 13 уйлап табыу авторы.
Х е ҙ м.: Технические средства автоматизации химико-технологических процессов. Уфа, 1989 (авторҙ.); Современные технологии управления процессами. Уфа, 2001 (авторҙ.); Технология, экономика и автоматизация процессов переработки нефти и газа. М., 2005 (авторҙ.)
М.Ғ.Әхмәҙиев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Рөстәм Хәмитов граждандарҙы ҡабул итте
Рөстәм Хәмитов граждандарҙы ҡабул итте Фото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2018 йыл, 20 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Бөгөн Өфөлә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов граждандарҙы ҡабул итте. Төбәк етәксеһе республикала йәшәүселәр менән мәҙәниәт, социаль өлкә, архив эше мәсьәләләрен тикшерҙе.
Башҡортостан Милли музейының тыуған яҡ тарихы бүлеге мөдире Вера Макарова төбәк башлығына К. Маркс урамында урынлашҡан республика Милли архивының боронғо тарихи корпусын һаҡлау үтенесе менән мөрәжәғәт итте. Осрашыу барышында ул архив фондын һанлыға күсереү, архив майҙандарын киңәйтеүгә лә иғтибар бирҙе.
Өфөлә йәшәүсе, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар, Журналистар союздары ағзаһы Фәрит Әхмәҙиев башҡорт теленән руссаға һәм рус теленән башҡортсаға нәфис тәржемәләү белгестәрен әҙерләү тураһында мәсьәләне күтәрҙе. Ул республикала Нәфис тәржемә үҙәген булдырырға тәҡдим итте, был Рәсәй нәшриәттәре һәм йәмәғәт берләшмәләре менән эште һөҙөмтәле алып барырға мөмкинлек бирер ине.
Өфөнән шәхси эшҡыуар Александра Хисаметдинова Башҡортостандан ситтә һабантуйҙар үткәреү тәртибен камиллаштарыу һәм берҙәм концепция булдырыу буйынса тәҡдимдәрен еткерҙе.
Эшҡыуарҙар Андрей Верещагин (Бөрө), Илнар Хәбибов (Благовещен) һәм Фирүзә Насирова (Нефтекама) социаль өлкә учреждениеларында туҡланыуҙы аутсорсинг принциптарында ойоштороу тәжрибәһе менән уртаҡлашты. Был осрашыу июндә Рөстәм Хәмитов уҙғарған махсус кәңәшмәнең дауамы булды.
Ҡабул итеү йомғаҡтары буйынса Башҡортостан Хөкүмәтенә, республика министрлыҡтарына һәм ведомстволарына, шулай уҡ муниципалитет башлыҡтарына тейешле йөкләмәләр бирелде.
http://www.bashinform.ru/news/1213994-rustem-khamitov-provel-lichnyy-priyem-grazhdan/


text:
Бындай машиналарҙы һеҙ магазинда таба алмаясаҡһығыҙ. Улар ысындарынан бер нәмәһе менән дә айырылмаған кеүек. Үлсәме менән генә булмаһа… «Йәшлек» гәзите хәбәрсеһе Айбулат Ишназаров ағайығыҙ уларҙы үҙ ҡулдары менән яһаған.
Машиналар менән бәләкәй сағынан ҡыҙыҡһына. Ул ваҡытта интернет юҡ, китапхананан, ҡала кешеләренән «За рулём», «Юный техник», «Техника – молодёжи», «А почему?», «Левша» журналдарын алып, йотлоғоп уҡый. Улының ҡыҙыҡһыныуын күреп, VI синыфта сағында әсәһе уны үҙҙәре йәшәгән Баймаҡ ҡалаһының Йәш техниктар станцияһына алып бара. Егеттең күптәнге хыялы тормошҡа аша. Рәхәтләнеп әллә нимәләр төҙөргә була бит! Ул радиоэлектроника һәм фото төшөрөү менән шөғөлләнә. Ғилми-популяр журналдар уҡырға әүәҫләнеп китә.
–1999 – 2000 йылдарҙа машиналар менән ныҡлап ҡыҙыҡһына башланым. Журналдарҙың бер нәмәһен ҡалдырмай уҡый торғайным, хатта рекламаларға тиклем. Урамда торған машиналарҙы ҡарап, уларҙың төрөн танып, кешеләрҙе аптыратып бөтә торғайным, – ти Айбулат.
Мәктәптән һуң Сибайҙағы педколледжды тамамлағас, 2006 – 2008 йылдарҙа Баймаҡ районы мәктәптәрендә балаларға белем бирә. Бер үк ваҡытта Йәш техниктар станцияһында эшләү бәхете лә тейә үҙенә. Армиянан һуң Баймаҡ районы гәзите «Һаҡмар»ҙа хеҙмәт юлын дауам итә. Бер юлы БДУ-ның Сибай институтында тарихсы һөнәрен ала. Дүрт йылдан һуң республикабыҙҙағы популяр баҫмаларҙың береһе «Йәшлек»кә килә. Бында ла хәҙер бишенсе йыл хәбәрсе вазифаһын башҡара. Машина ене ҡағылған ағайығыҙ гәзиттәге «Күсәр» рубрикаһын да алып бара.
Бала саҡтан килгән һөнәренә тоғро ҡалып, әле лә моделизм менән булышыуын дауам итә. 2012 йылдан авиамоделдәр яһай башлай. Граждандар авиацияһына өҫтөнлөк бирә: Ту-134, Ту-144, Ту-154, Ан-2, Ил-18, Ил-76 самолёттары бар. 2014 йылдан автомоделизмға күсә. Самолёттарҙы заказға ғына яһай.
– Советтар Союзы заманындағы машиналарға иғтибарҙы нығыраҡ бүләм, – тип дауам итте һүҙен Айбулат. – Башта әҙер моделдәрҙе ала инем. Ләкин уларҙа хаталар, төрлө етешһеҙлектәр күп була, төҫтәр ҙә тап килмәй, төҙәтә-төҙәтә хәл бөтә. Шуға йыйылмалы моделдәргә өҫтөнлөк бирә башланым. Улар ике-өс тапҡырға осһоҙораҡ та, етмәһә, ҡыҙыҡлыраҡ итеп үҙеңсә эшләп алырға ла була. Әлбиттә, был күп тырышлыҡ һәм сыҙамлылыҡ талап итә. Буяғанда автомобиль технологияһын ҡулланам. Деталдәрҙе башта спирт менән майһыҙландырырға, аҙаҡ грунтларға кәрәк. Һуңынан шымартам. Бумала йәки баллонлы буяу менән һиптереп буяйым. Бик һаҡ тотонорға кәрәк.
Әле уның коллекцияһында «Икарус», ЛиАЗ, ПАЗ, КАвЗ автобустары, ағас ташыусы, фургонлы, борт кузовлы, үҙбушатҡыслы, янғын һүндереүсе ЗИЛ, ГАЗ, МАЗ, КамАЗ, «Tатра», «Mагирус» маркалы йөк машиналары бар. МТЗ, ЛТЗ, Кировец К-700 һәм К-701, Т-150 тракторҙарын да күрергә мөмкин. Еңел автомобилдәрҙән «Жигули», «Москвич», «Волга»ларҙы осратаһың.
Машиналарҙың үлсәме – 1:43. Йәғни ысынынан 43 тапҡырға бәләкәсәйтелгән. Эш ҡоралдарына килгәндә, пинцет, махсус бысаҡтар, өҫтәлгә йәйергә резина япма, тишкес, елем, буяуҙар, тейен йөнөнән бумалалар кәрәк.
Һаҡлау урыны ла булырға тейеш бит әле. Кемдер әҙер шкафты һатып ала. Айбулат иһә быяланан ишектәр, кәштәләр ҡуйып, ағастан үҙе яһап алған. Өйҙә бәләкәй бәпестәре булғас, улар һәр ваҡыт бикле тора.
– Ни өсөн был эш менән булышаммы? Бала, үҫмерсаҡта төрлө машиналарҙы күреп, хатта ултырып йөрөнөм. Бөгөн уларҙың күбеһе юҡ. Был эштәрем шул ҡабатланмаҫ йылдарҙы хәтерләтә. Икенсенән, күңелде лә тынысландыра, – ти оҫта.
Айбулаттың әйтеүенсә, моделизм менән шөғөлләнеүселәр бихисап. Интернетта улар үҙ-ара танышып, аралашып торалар, бер-береһенә эштәрен күрһәтеп, фекер алышалар. Төрлө материалдан – пластиктан, тимерҙән деталдәрҙе үҙҙәре яһаған оҫталар ҙа бар икән. Быныһы инде бигерәк һоҡландыра. Машинаның ишеген, кузовын, тәҙрәләрен айырым эшләп ултыр әле.
Былтыр Айбулаттың Сибайҙа тыуған яҡты өйрәнеү музейында шәхси күргәҙмәһе лә үткән әле. Унда өс төрлө йүнәлештәге эштәре күрһәтелгән. Авто, авиамоделдәр, боронғо аҡсалар, значоктар. Беҙҙең бөгөнгө геройыбыҙ нумизматика һәм фалеристика менән дә шөғөлләнә булып сыҡты.
Айбулат Ишназаровтың эштәре һоҡланғыс. Уларҙың өйҙәре бәләкәйерәк музейҙы хәтерләтеп ҡуя хатта. Өс шкаф машина. Шөғөлөнә ғаилә ағзалары ла ыңғай ҡарашта. Ҡатыны Гүзәл үҙе лә ярҙам итеп ебәрә. Әле бер йәше лә тулмаған Әмирхан улдары ла атаһының шөғөлөн күреп, эшкә өйрәнеп, оҫта ҡуллы булып үҫер әле.
Х. ХӘСӘНОВА.


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Объявления » Страница 9
Ҡабаҡ менән күрәгә ҡайнатмаһы
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 8-10-2017, 11:29
Ит һәм бәшмәк тултырылған ҡабаҡ
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 2-10-2017, 11:25
Уртаса ҙурлыҡтағы 1 ҡабаҡ,1 кг картуф, 500 г бәшмәк, 3 баш һуған, 500 г ит, 2 кишер, үҫемлек майы алына.
Ҡабаҡты яҡшылап йыуырға һәм өҫтөн ҡапҡас итеп ҡырҡып, орлоҡтарын алырға. Итте, бәшмәкте, һуған менән кишерҙе шаҡмаҡлап турап, көнбағыш майында ҡыҙҙырырға. Һуңынан ҡабаҡ эсенә туралған картуф менән аралаштырып һалып, ҡапҡасын ябып бешерергә ҡуйырға. Тултырылған ҡабаҡты 160 – 180 градус эҫелектәге мейестә 2 – 3 сәғәт бешерергә кәрәк.
...
Амир Ишемгулов: «Башкирский язык - это язык международного общения»
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 15-09-2017, 13:53
«Указ главы РБ о мерах по развитию государственных языков Башкортостана и языков народов республики - своевременный, актуальный и прогрессивный» - Римма Утяшева
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 15-09-2017, 13:51
Вопросы изучения государственных и родных языков нельзя пускать на самотёк – Рустэм Хамитов
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 15-09-2017, 13:50
Тоҙланмалар, ҡайнатмалар
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 14-08-2017, 17:08
Бәшмәктән солянка
1 кг бәшмәк, 500 г кәбеҫтә, 500 г помидор, 300 г кишер, 150 г үҫемлек майы, бер ҡалаҡ аш һеркәһе.
Бәшмәкте йыуып таҙартҡас, эреләрен турап, ваҡтарын шул килеш 10 – 15 минут самаһы бешерергә, тоҙ һәм башҡа тәмләткестәр ҙә ҡушырға була.
Йәшелсәләрҙе ваҡ ҡына итеп турарға, һалам формаһында итеү отошлораҡ булыр. Һуған менән кишерҙе майҙа ҡыҙҙырырға, помидор, кәбеҫтә өҫтәп, ҡалған майҙы һалып, тоҙ һибергә кәрәк. Ошо массаны һүрән утта 20 – 25 минут тотҡас, бәшмәкте өҫтәп, тағы 30 минут быҡтырырға. Әҙер булырға биш минут ҡалғас, тәмләткестәргә ваҡыт етә: лавр япрағы, борос, аш һеркәһе ҡулланырға була. Уларҙы өҫтәгәс, тағы ла 10 – 15 минут самаһы ҡайнатып алырға.
Стерилләнгән банкаларға һалып, тимер ҡапҡастар менән япҡас, йылыға урап, һыуынғансы тоторға....
1 кг бәшмәк, 500 г кәбеҫтә, 500 г помидор, 300 г кишер, 150 г үҫемлек майы, бер ҡалаҡ аш һеркәһе.
Бәшмәкте йыуып таҙартҡас, эреләрен турап, ваҡтарын шул килеш 10 – 15 минут самаһы бешерергә, тоҙ һәм башҡа тәмләткестәр ҙә ҡушырға була.
Йәшелсәләрҙе ваҡ ҡына итеп турарға, һалам формаһында итеү отошлораҡ булыр. Һуған менән кишерҙе майҙа ҡыҙҙырырға, помидор, кәбеҫтә өҫтәп, ҡалған майҙы һалып, тоҙ һибергә кәрәк. Ошо массаны һүрән утта 20 – 25 минут тотҡас, бәшмәкте өҫтәп, тағы 30 минут быҡтырырға. Әҙер булырға биш минут ҡалғас, тәмләткестәргә ваҡыт етә: лавр япрағы, борос, аш һеркәһе ҡулланырға була. Уларҙы өҫтәгәс, тағы ла 10 – 15 минут самаһы ҡайнатып алырға.
Стерилләнгән банкаларға һалып, тимер ҡапҡастар менән япҡас, йылыға урап, һыуынғансы тоторға....
"Сабата" салаты
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 3-08-2017, 11:42
"Сабата" салатын әҙерләү өсөн:
4 тоҙло бәшмәк,
200 гр. ҡаты сыр,
3 йомортҡаны сәнске менән ваҡларға,
200 гр.ҡырҡылған тоҙло ҡыяр,
1баш бәләкәй туралған һуған,
майонез "оливковый".
Барыһын да уртаса турап,майонез мн бутарға,ҡалдырған ярты сырҙы оҙон һалма рәүешендә ҡырҡып сабата яһарға һәм эсен тултырырға.
Йәшелсәләр менән биҙәп өҫтәлгә бирергә.Ашығыҙ тәмле булһын!...
Йырсы, спортсы, ҙур маҡсатлы
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 26-07-2017, 11:52
Йәшлек – дәрт ташып торған, иң бейек үрҙәргә ҡурҡмай үрләй, тормоштоң бөтә йәмен-тәмен тойоп йәшәй торған мәл. Ә тормоштоң тәмен һәр кем үҙенсә татып ҡарай. Ололар, хәҙерге йәштәр тәртипһеҙ, тип әйтергә ярата. Тормош юлының иң матур, күңелле мәлдәрен нисек үткәрә һәм ниндәй уй-маҡсаттар менән йәшәй һуң бөгөнгө егет-ҡыҙҙар? Салауат ҡалаһының Башҡорт иҡтисад-юридик колледжында уҡып, яңыраҡ ҡулына диплом алған Индира Вәлиева менән ошо хаҡта һөйләштем....
«Башҡортостандың 100 шәхесе»
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 7-06-2017, 11:08
Башҡортостан юлдаш телевидениеһы республикабыҙ ойошторолоуға 100 йыл тулыуға арнап үткәргән «Башҡортостандың 100 шәхесе» проектына йомғаҡ яһаны.
Уларҙың исемлеге һәр аҙна һайын гәзиттә унарлап баҫыласаҡ, сайтҡа ла һалынасаҡ. "Бәйләнештә"ге төркөмөбөҙҙә иһә көн дә бер шәхестең фотоһы ҡуйыласаҡ.
Сайт мөмкинлеге сикле булғас, тәүге 50 шәхес тураһындағы яҙманы юйып торҙоҡ. PDF рәүешендә һалырбыҙ....
Һис онотолмаҫ башҡорт яугирының исеме! (сәйәхәтнамә аҙағы)
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 5-06-2017, 10:15
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының данлы һәм шанлы яу юлы буйлап уҙғарылған автоуҙыш 5 майҙа тамамланды
... Меңдәрсә саҡрым юл үтеп, Волгоград, Ростов ҡояшы аҫтында ҡара янып, йәнә лә үҙебеҙҙең һыуыҡ яҡтарға етеп киләбеҙ. Бына “Башҡортостан Республикаһы” тип яҙылған юл тамғаһы. Шунда уҡ бөтәбеҙ ҙә, бар донъяны яңғыратып, “Шайморатов генерал”ды йырлай башланыҡ. Эйе, “Башҡорттар китте һуғышҡа” тип, был йырҙы юл башында башҡарырға тейеш инек: ләкин бер аҙна самаһы һуҙылған сәфәр дауамында ғына һуғыштың бар афәтен, тыныслыҡтың ни тиклем мөһим икәнен аңланыҡ, күңел менән тойҙоҡ. Беҙҙең был йыр Шайморатовтың, яуҙа баштарын һалған дивизия һалдаттарының яҡты рухына арналған гимн булып яңғыраны...
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 533
ВЕНЛОК ЯРУСЫ, венлок, силурҙың аҫҡы бүлегенең өҫкө бүлексәһе. Аҫҡы силурҙың лландовери ярусында ята, өҫкө силурҙың лудлов ярусы м‑н ҡапланған. Р.Мурчисон тарафынан айырып күрһәтелә (1839), Венлок урыны (Англия) б‑са аталған. Брахиопод, мәрйен, остракод, радиолярий, конодонт, граптолит, хитинозой һ.б. хас. Шейвуд (аҫҡы) һәм гомер (өҫкө) ярым ярустарына бүленә. БР‑ҙа В.я. ҡатламдары Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көнбайыш һәм көнсығыш битләүҙәрендә бар. Көнбайыш битләүендә В.я. Ағиҙел-Елец (Ағиҙел һәм Кесе Ыҡ йй. басс.) һәм Һаҡмар- Лемва (Һаҡмар, Бетерә, Һәүәнәк йй. басс.), көнсығыш битләүендә Магнитогорск структур фация зоналарына тура килә. Ағиҙел-Елец зонаһының В.я. — карбонатлы, терриген-карбонатлы һәм кремнийлы ҡатламдарҙан (ҡалынлығы 100—300 м) тора; Һаҡмар-Лемва зонаһыныҡы бүлгеләнмәгән силурҙың терриген һәм саҡматаш- терриген тоҡомдарынан (урыны м‑н Һаҡмар һәм Бетерә свиталарына инә) ғибәрәт. Магнитогорск зонаһының көнбайыш өлөшөндәге В.я. балсыҡлы һәм саҡматашлы һәүерташ (ҡалынлығы 150 м тиклем) хас, һаҡмар свитаһы составына инә, урыны м-н сығыштары Әбйәлил, Учалы, Хәйбулла р‑ндарында осрай.
Әҙәб.: Зональная стратиграфия фанерозоя СССР. Силурийская система. М., 1991; Стратиграфические схемы Урала. Силур. Екатеринбург, 1993.
Е.В.Чибрикова
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Объявления » "Йондоҙло табын" - Сәлимә ЮЛДАШБАЕВА
"Йондоҙло табын" - Сәлимә ЮЛДАШБАЕВА
Бөгөн “Мираҫ” йыр һәм бейеү фольклор ансамбле солисы Сәлимә ЮЛДАШБАЕВА үҙенең яратҡан ризыҡтарын бешерергә өйрәтә.
Французса бәрәңге
Тәрән табаны йәки бешереү формаһын яҡшылап майлағас, 500 грамм ит иҙмәһен йәйергә. Өҫтөнә ике һуғанды ярымтүңәрәктәргә телеп һалырға. 6 – 7 бәрәңгене әрсегәс, йоҡа ғына телемдәргә телеп, һуған өҫтөнә теҙергә. 150 грамм майонезға 3 – 4 бүлкәт һарымһаҡ, самалап тоҙ, борос һалып, яҡшылап бутарға. Был соусты бәрәңге өҫтөнә ҡойоп, тигеҙләп һыларға. Иң өҫкө ҡатлам – ҡырғыс аша үткәрелгән 150 грамм ҡаты сыр.
Табаны фольга менән ҡаплап, 40 минут тирәһе духовкала бешерергә.
Эремсекле десерт
20 грамм желатинға бер стакан йылымыс һыу ҡойоп бутарға ла, иреп бөткәнсе утта тоторға (ҡайнатырға ярамай, юғиһә масса ҡатасаҡ). Ул һыуынғансы 200 грамм ҡаймаҡҡа (10 процентлы) 0,5 кг эремсек, 150 грамм шәкәр һалып бутарға. Бутауҙан туҡтатмайынса был массаға яйлап ҡына желатинлы һыуҙы ҡойорға.
Форма төбөнә 2 – 3 ҡалаҡ емеш-еләк һалып, өҫтөнә эремсекле массаны ҡойорға. Ике сәғәт һыуытҡыста тотоп алғас, десертты табынға бирергә мөмкин.
Ҡабаҡтан торт
Ҡабаҡты ҡабығынан, орлоҡтарынан таҙартып, ҡырғыс аша үткәрергә. Уға дүрт йомортҡа, самалап тоҙ, 1,5 стакан он һәм дүрт бүлкәт һарымһаҡты иҙеп һалырға ла, ҡамыр туҡырға. Ҡамырҙы 6 – 7 өлөшкә бүлеп, майлы табала йәймәләр бешереп алырға. Һәр ҡоймаҡҡа майонез менән соус һылап, ҡатларға. Бер нисә сәғәт һыуытҡыста ултыртып алғандан һуң үҙенсәлекле ризыҡ әҙер.
Гөлнур ЮЛДАШЕВА яҙып алды.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
Фото:
«Мин яратам һине, Рәсәй!» Бөтә Рәсәй йәштәр фестивале: жюриҙа — Элвин Грей, лауреат — Өфөнән Магуля Мезинова
Фото:
ӨФӨ, 2017 йыл, 14 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
«Башҡорт-татар эстрадаһының популяр йырсыһы Элвин Грей (Радик Юлъяҡшин) Сочиҙа «Мин яратам һине, Рәсәй!» Бөтә Рәсәй йәштәр музыка фестивале жюрийы составында эшләне.
Һуңғы этапта төрлө төбәктәрҙән килгән финалсылар сәхнәгә сыҡты. Улар араһында ситтән тороп һайлап алыу турын һәм өҫтәмә һынауҙарҙы үткән яңғыҙ башҡарыусылар һәм коллективтар бар ине. Быйыл 18-30 йәшлек ҡатнашыусыларға уҡыусылар ҙа ҡушылды.
Башҡортостандан Магуля Мезинова менән Юлиә Бойконың (Мәскәү) дуэты икенсе урын яуланы һәм «Мин яратам һине, Рәсәй!» Бөтә Рәсәй йәштәр музыка фестивале финалы еңеүселәренең береһе булды. Ҡыҙҙар «В моей России» тигән йырҙы башҡарҙы. Йәш артистар «Таврида» Бөтә Рәсәй йәштәр мәғариф форумында танышҡан, һуңынан аралашыуҙан тыш, берлектәге ижадтарын дауам итергә хәл иткән.
«Йырыбыҙҙы киң аудиторияға тәҡдим итә алыуыбыҙ менән бәхетлебеҙ!» — тип билдәләне Магуля Мезинова.
Ижади үҫешкә һәм артистарҙы танытыуға булышлыҡ иткән бүләктәр: профессиональ йыр яҙҙырыу, видеоклип төшөрөү, телеканалдарҙа һәм радиостанцияларҙа яңғыратыу йәш музыканттар өсөн төп награда булды.
Сығыш яһаусыларҙы музыка өлкәһендәге эксперттар — Денис Гладкий һәм Александр Новиков («Интонация» төркөмө), режиссер Дмитрий Литвиненко, актриса Мария Әхмәтйәнова, DJ Feel (Top 100 world DJs), йырсы Екатерина Ковская, композитор Юлиана Донская, музыкант Владимир Ермолов (Вова Че Морале) һәм башҡалар баһаланы. Улар араһында Радик Юлъяҡшин да бар ине, ул «Өфө» тип яҙылған футболка кейгәйне.
http://www.bashinform.ru/news/1092947-vserossiyskiy-molodezhnyy-festival-ya-lyublyu-tebya-rossiya-v-zhyuri-elvin-grey-laureat-ufimka-magul/


text:
Башҡортостан тупланма бюджетҡа 301 миллиард һум һалым һәм йыйым индергән
Башҡортостан тупланма бюджетҡа 301 миллиард һум һалым һәм йыйым индергән Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 13 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
Йыл башынан алып 11 ай эсендә тупланма бюджетҡа 301 миллиард 385 миллион һум һалым һәм башҡа түләүҙәр йүнәлтелгән, тип хәбәр иттеләр Федераль һалым хеҙмәтенең төбәк идаралығынан.
Федераль ҡаҙнаға 152 миллиард һум йүнәлтелгән (2016 йылдың 11 айына ҡарағанда 49,4 миллиард һумға күберәк).
Башҡортостандың республика һәм муниципаль бюджеттарына 118,5 миллиард һум (9,3 миллиардҡа күберәк) кергән.
Алдан хәбәр ителгәнсә, 2018 йылға республиканың Финанс министрлығы 147,7 миллиард һум килем һәм 156,7 миллиард сығым күләмен билдәләгән.
Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар (шул иҫәптән нефть) сығарыу керем күләменең өстән бер өлөшөн тәьмин иткән, ул яҡынса 88 миллиард һум. Алкоголгә һәм тәмәкегә акциздарҙан ингән керем 20 процент – яҡынса 59,3 миллиард тәшкил иткән.
Ойошмалар табышына һалым (48 миллиард), НДФЛ (43 миллиард тиерлек), өҫтәлгән хаҡҡа һалым (36,4 миллиард), милеккә һалым (17,7 миллиард), махсус һалым режимы (7 миллиард) шулай уҡ ҙур ғына сумма килтергән.
2017 йылдың ғинуар-ноябрь айҙарында мотлаҡ социаль страховкалауға ингән түләүҙәр 87,8 миллиард һум тәшкил иткән.
http://www.bashinform.ru/news/1092061-v-bashkirii-za-11-mesyatsev-goda-byudzhet-popolnilsya-na-301-mlrd-rubley/


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 08.12.2017
Алина ӘБҮЗӘРОВА.
Конкурстар / Йәшлек гүзәле // 8-12-2017, 11:42
1993 йылдың 10 авгусында Ғафури районының Ташаҫты ауылында тыуғанмын.
Әлеге ваҡытта Башҡорт дәүләт университетының рус филологияһы факультеты магистратураһында белем алам.
Мин үҙемде донъяға ғашиҡ ҡыҙ тип һанайым. Һәр атҡан таңға ҡыуанам, йылдың һәр миҙгелен яратам. Тәбиғәт балаһымын, әле ҡалала йәшәһәм дә, тыуған ауылыма ҡайтып, йәшәргә дәрт, илһам алып киләм. Күңелем тулһа, шиғыр ҙа яҙам, тип уларҙы бер кемгә лә күрһәткәнем юҡ.
Гәзит уҡыусыларға Аллаһы Тәғәлә биргән ошондай йәмле тормоштоң һәр көнөн яратып, һәр минутын файҙалы үткәреүҙәрен, рәхмәтле булып йәшәүҙәрен теләйем!...
Дымдан һаҡлау өсөн
Рубрикалар // 8-12-2017, 09:00
Сумка, аяҡ кейеме, көнкүреш техникаһы һатып алғанда иғтибар иткәнегеҙ барҙыр, унда бәләкәй генә пакеттарҙа силикагель һалынған була. Ғәҙәттә, беҙ уларҙы ҡулланмағас, ташларға ашығабыҙ. Көндәлек тормошта бына тигән файҙалы әйбер икән ул.
Был матдә әйберҙе дымланыуҙан, һыуланыуҙан һаҡлай. Ваҡ ғына гранулалар дымды үҙенә тартып, әйберҙе киптерә. Хатта һыуланған кеҫә телефонын да киптереп алырға була. Силикагель бөртөктәре тултыртылған һауытҡа телефонды һалып ҡуйырға ғына кәрәк.
Ямғырҙа һыуланған сумкағыҙ дымланып, еҫләнеп торһа, силикагель киптерер ҙә, насар еҫен дә алыр. Серле пакеттағы был матдә спорт сумкаһындағы, кроссовкала, тирләгән футболка еҫен дә ала.
Фототехниканың линзалары ла дымлы һауала тирләй. Бының өсөн фотоаппараттың чехолына силикагель пакетын һалып тороғоҙ.
Яҙғыһын йәшелсә-емеш сәскәндә орлоҡтарығыҙ артып ҡалһа, дымланып ятмаһын өсөн уны силикагель пакеттары араһына һалығыҙ.
Гербарий өсөн сәскә киптереп алырға теләһәгеҙ, ҡағыҙға сәскә менән силикагель пакеттарын төрөп һалырға кәрәк....
Был матдә әйберҙе дымланыуҙан, һыуланыуҙан һаҡлай. Ваҡ ғына гранулалар дымды үҙенә тартып, әйберҙе киптерә. Хатта һыуланған кеҫә телефонын да киптереп алырға була. Силикагель бөртөктәре тултыртылған һауытҡа телефонды һалып ҡуйырға ғына кәрәк.
Ямғырҙа һыуланған сумкағыҙ дымланып, еҫләнеп торһа, силикагель киптерер ҙә, насар еҫен дә алыр. Серле пакеттағы был матдә спорт сумкаһындағы, кроссовкала, тирләгән футболка еҫен дә ала.
Фототехниканың линзалары ла дымлы һауала тирләй. Бының өсөн фотоаппараттың чехолына силикагель пакетын һалып тороғоҙ.
Яҙғыһын йәшелсә-емеш сәскәндә орлоҡтарығыҙ артып ҡалһа, дымланып ятмаһын өсөн уны силикагель пакеттары араһына һалығыҙ.
Гербарий өсөн сәскә киптереп алырға теләһәгеҙ, ҡағыҙға сәскә менән силикагель пакеттарын төрөп һалырға кәрәк....
Мәрхүмдәргә хөрмәт – саҙаҡа биреп, доға уҡыу
Новости / Иман // 8-12-2017, 07:30
Йыл һайын йәйгеһен тыуған яҡтарға ҡайтҡанда ауылым зыяратына инеп, яҡындарымдың ҡәберҙәрен таҙартып, рәшәткәләрен буяп китәм. Емерелеп бөткән, яҙыуҙары уңған, ағас баҫҡан ҡәберҙәр бар. Урыҫ зыяраттарында таҙа, ҡәберҙәр тәртиптә. Ислам динендә ҡәберҙәргә зыярат ҡылыу хупланмайҙыр ҙа, бәлки. Ләкин емерек ҡәберҙәр йәмһеҙ күренеш бит. Беҙҙә, аят уҡытһаҡ, мәрхүмдең рухын шатландырып, иҫкә алыу шул булыр, тиҙәр. Хәҙер ҡайһы бер муллалар, табын йыйып, аят уҡытып ултырмағыҙ, тип тә әйтә. Кемдәргә ышанырға инде?
Г. КӘРИМОВА.
Сорғот ҡалаһы.
...
Г. КӘРИМОВА.
Сорғот ҡалаһы.
...
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 357
ОРСОҠ ЙЫЛАН, б а ҡ ы р к е ҫ ә р т к е (Anguis fragilis), кеҫәрткеләр отрядының орсоҡ йыландар ғаиләһенә ҡараған кеҫәртке. Евразияла һәм Африканың төньяҡ-көнбайышында таралған. Оҙонлоғо 60 см тиклем. Кәүҙәһе орсоҡ формаһында, йылан һымаҡ (аяҡһыҙ), шыма тәңкә м‑н ҡапланған. Арҡаһы көрәнһыу һоро, бронза ялтырауыҡлы, енси яҡтан өлгөргән ата кеҫәрткеләрҙең арҡаһында ҡауышыу осоронда зәңгәр йәки күк төҫтәге таптар барлыҡҡа килә, ҡорһағы ҡара төҫтә. Башы бәләкәй, муйыны ҡыҫҡа. Күҙ ҡабаҡтары ҙур, хәрәкәтсән. Танау тишектәре бәләкәй танау ҡалҡансығының артҡы өлөшөндә урынлашҡан. Теле ҡыҫҡа, ике йәпле. Ҡойроғо оҙон (21 см тиклем), хәүеф тыуғанда О.й. уны өҙөп ҡаса, һуңынан ҡойроғо ҡабат үҫә. Енси яҡтан 3—4 йылда өлгөрә, инә кеҫәртке тышы үтә күренмәле 5—20 йомортҡа һала, уларҙан шунда уҡ йәш кеҫәрткеләр сыға. Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Имеҙеүселәрҙең өңдәрендә, серек ағас төптәрендә, ҡырмыҫҡа ояларында, урман түшәмәһендә ҡышлай. Селәүсендәр, бөжәктәрҙең балағорттары, ер өҫтө моллюскылары һ.б. умыртҡаһыҙҙар м‑н туҡлана. Ҡатнаш һәм япраҡлы урмандарҙа, болондарҙа йәшәй. БР‑ҙа башлыса тау-урман һәм урман-дала зоналарында осрай. Урман ҡоротҡостарын юҡ итә. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
В.Ф.Хәбибуллин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Бер аҙым алға баҫабыҙ ҙа... Башҡорт Википедияһының бөгөнгө торошон шулай тип ҡылыҡһырларға мөмкин булыр ине, сөнки Викимедиа РУ вәкилдәре, йәғни “өлкән ағай”ҙар билдәләүенсә, бөгөн башҡорт ирекмәндәре үҫеш осорон кисерә, һәм был динамика бер йыл дауамында тотороҡло килеп, әле лә дауам итә. Ул ғына ла түгел, Рәсәйҙең башҡа телдәрендә эшләп килгән йәки эшләргә тырышҡан бүлектәренә лә теоретик һәм ғәмәли ярҙам күрһәтә. Сентябрь аҙағында Удмурт Республикаһының Ижевск ҡалаһында уҙған вики-семинар ҙа – быға асыҡ миҫал.
Байлыҡ саңға
күмелеп ятҡанда...
Әйткәндәй, уны ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә БашВики хакимы Рөстәм Нурыевтың да өлөшө ҙур – ул йыл буйына удмурттарға кәңәштәре менән ярҙам итеп, тәжрибә уртаҡлашып торҙо. Тәүге ҡоймаҡ төйөрлө була, тиһәләр ҙә, семинарға һис икеләнмәй һәйбәт баһа бирергә мөмкин, сөнки унда, башҡа тел бүлектәренең проблемалары менән бер рәттән, Башҡорт Википедияһында ҡулланырлыҡ, өлгө алырлыҡ мәлдәр ҙә булды. Мәҫәлән, ижади әҫәргә йәки мәҡәләләргә нисек итеп ирекле лицензия алып, уны йәмғиәттә ҡулланыуҙы ирекле итергә?
Мәғлүм булыуынса, бөгөн төрлө китапханаларҙа, архивтарҙа, музейҙарҙа әллә күпме байлыҡ саңға күмелеп ята. Ә уны ирекле ҡулланыуға сығарғанда, теләгән кеше тиҙ генә үҙенә кәрәкле мәғлүмәт табыр ине. Йә иһә бөгөн Башҡорт Википедияһының Викитека бүлегендә ике мең самаһы китаптың электрон варианты бар, әммә уларҙың авторҙарынан рәсми яҙма рөхсәт булмай тороп, ирекле ҡулланыуға сығарыу мөмкин түгел. Әгәр улар ирекле ҡулланыуға сыҡһа, донъяның 294 телендәге википедияларҙың береһендә, бәлки, уларҙы үҙ теленә тәржемә итергә теләк белдереүсе лә табылыр ине... Шулай уҡ бөгөн Рәсәй халыҡтары телдәрендә генә түгел, ғөмүмән, барлыҡ википедияларҙа ла мөхәррирҙәр етешмәй – был мәҡәлә яҙыуға, тәржемә итеүгә генә ҡағылмай, ә уларҙы тикшереү, хаталарҙы төҙәтеү ҙә талап ителә. Әгәр автоматик рәүештә стилистик, орфографик хаталарҙы төҙәтеү программаһы йәки ҡушымтаһын эшләүсе табылһа, был да эште бер аҙ еңеләйтер ине, моғайын. Әлбиттә, былар ҡасан да булһа тормошҡа ашыр, сөнки бынан 10 – 15 йыл элек кеҫә телефондары тураһында хыяллана ғына инек түгелме?..
Cherchez la femme
(Шерше ля фам)
Удмуртстан тигәндә, ҡатын-ҡыҙ булараҡ, иң элек башҡа ингән уй нимә булды тиһегеҙ? Әлбиттә, Евровидениела сығыш яһап, бөтөн донъяны шаулатҡан “Бураново өләсәйҙәре”! Һәм ҡапыл мейене уй телеп үтә: ә беҙҙең БашВики өләсәйҙәре уларҙан ни ере менән кәм? Шулай итеп, үҙенән-үҙе яңы Вики-проект тыуҙы – Башҡорт Википедияһының өләсәйҙәре! БашВикиҙа стажы ҙур булған Гүзәл Ситдиҡова һәр сығышында тиерлек, мин – башҡорт Википедияһының өләсәйе, тип ғорурлыҡ менән әйтә икән, ни өсөн был идеяны бренд кимәленә күтәрмәҫкә? Эйе, әлегә был идея, википедистар телендә әйткәндә, инкубаторҙа ғына ята, йәғни себеш булып морон төртмәгән, әммә тиҙ арала ул тормошҡа ашыр тип ышанғы килә. Бары тик ирекле энциклопедия менән хеҙмәттәшлек иткән апайҙарыбыҙ ғына һау-сәләмәт булһын да үҙҙәре артынан башҡорт телен яҡшы белгән, телде, мәҙәниәтте, тарихты виртуаль киңлектә киләсәк быуындарға тапшырыу ғына түгел, ә ошо байлыҡты донъя телдәренә таратыу менән шөғөлләнергә теләүсе әүҙем әхирәттәрен эйәртһә, булмаҫ тимә. Француздар әйтмешләй, шерше ля фам!
Энергия сығанағы –
Лудорвай
“Беренсе тапҡыр Лудорвайҙа булдым!” – конференцияла ҡатнашыусы Сергей Бехтеревтың һоҡланып та, ғорурланып та әйткән һүҙҙәренән һуң, ә бит Башҡортостанда ла күпме кеше Шүлгәнташты, Мораҙым тарлауығын, башҡа тәбиғәт ҡомартҡылары хаҡында ишетеп кенә белә, тигән уй йүгереп үтте баштан. Лудорвай архитектура-этнография комплексы – удмурттарҙың этноауылы, тиергә лә мөмкин. Ошо атамалы ауыл эргәһендә урынлашһа ла, ул үҙе айырым бер территорияны биләй, унда көньяҡ, урта, төньяҡ удмурттарҙың усадьбалары урынлашҡан. Ғөмүмән, бындағы йорттар һәм ҡоролмалар – барыһы ла тарихи экспонат, һәм улар һәр ауылдан тиерлек йыйылған, йорт-ҡаралты иһә күсереп килтереп ултыртылған. Удмурттар – бөгөнгәсә мәжүсилек традицияларын һаҡлап алып ҡалған халыҡ. Беҙҙең гид ролен үтәүсе Катерина әйтеүенсә, быуындан быуынға тапшырылып килгән тыйыуҙар бөгөнгәсә йәшәй. Әйтәйек, электән изге тип аталған һәм унда бары тик ир-ат ҡына инергә тейеш булған серле, энергия үҙәге булған яландарҙы ҡатын-ҡыҙ бөгөн дә урап үтә. Хатта ошо ялан эсенән үткән һуҡмаҡ аша юл турараҡ булһа ла, улар урау юлды хәйерлерәк күрә. Шулай уҡ кейемдәренә лә бик һаҡсыл удмурттар. Катеринаның өҫтөндәге кейеме уның әсәһенең өләсәһенән ҡалған. Экспонат та, көндәлек кейем дә. Тарих үҙе күҙ алдында терелгәндәй хатта.
Лудорвай конференцияла алған белемде нығытып ҡуйыуҙың бер сағылышы ла булды. Авторҙар, журналистар, рәссамдар һәм ижад менән шөғөлләнеүсе күптәр авторлыҡ хоҡуғы тураһында әллә ни уйлап бирмәһә лә, википедистар был йәһәттән күпкә алда бара. Һәр конференцияла тиерлек ошо хаҡта сығыштар була, авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙоуҙың ниндәй эҙемтәләргә килтереү ихтималлығы ҡарала. Ә бит авторлыҡ хоҡуғы элек-электән булған. Мәҫәлән, удмурт ҡыҙҙары ла башҡорттар кеүек балаҫ һуҡҡан. Һәм берәй әхирәтендә ниндәйҙер матур биҙәк күреп ҡайтып, уны үҙе лә ҡабатлай икән, авторлыҡ хоҡуғын боҙмаҫ өсөн балаҫтың уртаһына суҡ ҡуйған. Ҡараған кеше иһә рәсем икенсе кешенән алынған икәнен һүҙһеҙ ҙә аңлаған: creativecommons.
Һүҙемде, республиканың тәбиғәт ҡомартҡыларын бер тапҡыр ҙа күрмәүселәр бар, тип башлағайным. Бер ҙә юҡҡа түгел, сөнки Википедияла, төрлө конкурс-марафондар менән бер рәттән, иҫтәлекле урындарға экспедициялар ойоштороу программаһы ла бар, улар башта урындағы ирекмәндәр тарафынан үтелә, артабан инде халыҡ-ара кимәлгә сығарыу ҙа ихтимал. Был үҙенә күрә эске туризмды пропагандалауҙың иң еңел ысулы: экспедицияға килеүселәр ни тиклем күберәк урындар менән таныша, улар мотлаҡ ҡайтҡас ошо хаҡта мәҡәлә яҙып, фотоларын һала. Һәм был мәғлүмәт, әйтеп үтеүемсә, ирекле лицензия буйынса, барлыҡ тел бүлектәренә тарала, йәғни уны һәр кем үҙ теленә тәржемә итә.
Ҡайҙа һеҙ,
башҡорт егеттәре?..
Быға тиклем тел белгестәренең, полиглоттарҙың ғилми-ғәмәли сараларҙа ғына сығыш яһауын күрергә тура килһә, бөгөн улар Википедия менән дә уңышлы хеҙмәттәшлек алып бара. Миҫал эҙләп әллә ҡайҙа йөрөйһө түгел – Башҡорт Википедияһын үҫтереүҙә һәм йәшәтеүҙә Вячеслав Черневтың өлөшө ҙур булды, тип әйтеү, рустар әйтмешләй, бер нәмә лә әйтмәүгә бәрәбәр – ул бөгөн дә Башҡортостанға хеҙмәт итә: Польша дәүләт университетында белем алып һәм студенттарға башҡорт телен өйрәтеп кенә ҡалмай, ә поляк Википедияһында башҡорт контентын булдырыуға үҙ өлөшөн индерә.
Шулай уҡ БашВикиҙың ун йыллығы айҡанлы ойошторолған Вики-һабантуйға килгән Әмир Аһарониҙы күптәр хәтерләйҙер. Уның ярҙамы менән бөгөн Башҡорт Википедияһында автомат-тәржемәсе программаһы эшләй. Әлбиттә, ул әле камиллыҡтан бик йыраҡ, ләкин һәр тәржемә һайын уның “теле” байый бара.
Ижевскиҙа иһә австриялы Христиан Пишлегер удмурт телен социаль селтәрҙәр аша таратыу, үҫтереү тураһындағы уй-фекерҙәре менән уртаҡлашты. Бөгөн бер нисә тел белгән ғалим башҡорт телен өйрәнеү теләге булыуын да белдерҙе. Ул ғына ла түгел, һүҙ араһында: “Ә миндә башҡорт ҡумыҙы бар”, – тип әйтеп ысҡындырҙы. Әйткән һүҙ – атҡан уҡ, шунда уҡ уны эләктереп алып, уйнап күрһәтеүен дә һораныҡ. Христиан аптырап торманы, түш кеҫәһенән ҡәҙерләп төрөлгән (!) ҡумыҙ сығарып, уйнап та ебәрҙе!..
...Шул урында бер генә һорау бирге килә: “Ҡайҙа һеҙ, башҡорт егеттәре?”
Төбәк компоненты...
Мари Википедияһы вәкиле Вадим Протасов үҙенең сығышында, “беҙ тематик мәҡәләләрҙе түгел, ә мәҙәниәт, әҙәбиәт буйынса яҙылған мәҡәләләрҙе тәржемә итергә һәм яҙырға ҡарар иттек”, тигәйне. Уйланып йөрөп-йөрөп, уға мейене быраулап торған һорауымды бирергә булдым: “Әгәр мәктәптәрҙә балаларға үҙ телегеҙҙә белем бирергә теләйһегеҙ икән, математика, информатика, биология, химия, физика һ.б. фәндәр буйынса темаларҙы бер нисек тә урап үтә алмайһығыҙ бит, сөнки китаптар рус телендә булған осраҡта ла, телде белгән уҡытыусы балаларға терминдарҙы һәм теманы ике телдә лә аңлата, ә балалар Википедия аша темаларҙы үҙҙәре туған телендә уҡый ала түгелме?” “Һеҙгә еңелерәк, мәктәптәрҙә балалар туған телендә уҡыу бәхетенә эйә, уҡытыусыларығыҙ ҙа бар. Ә беҙҙә ундай мөмкинлек юҡ. Ул ғына ла түгел, хатта туған телгә тәржемә итерлек кешеләр ҙә юҡ кимәлендә”, – ти Вадим.
Ошо һөйләшеү быйыл яҙ Янғантауҙа үткән семинарҙа Татар Википедияһы вәкиле Фәрхәд Фәтҡуллиндың бер фекерен ҡабат иҫкә төшөрҙө: “Википедистың балалары ла википедист, – тигәйне ул. – Википедиялағы йәнһүрәттәр тураһындағы мәҡәләләрҙе юйылыуҙан һаҡлап алып ҡалдыҡ, һәм уларҙы балаларым татарсаға тәржемә итә”.
Ғөмүмән, Фәрхәд – инглиз телен рус теленә ҡарағанда ла яҡшыраҡ белеп, татар телен үҙаллы күптән түгел генә өйрәнгән һәм аҙнаһына бер көн ғаиләһендә татар телендә генә аралашыуҙы индергән атай. Балалары (әйткәндәй, улар ҙа инглиз һәм рус телдәрен белә) татарса һүҙ ҡушмаһа, атайҙары “ишетмәй” ҙә ҡуя икән. Йәғни тәрбиә өлкәһендәге төбәк компонентын әлегә берәү ҙә алып ташламаған. Мәғариф системаһында ла төбәк компоненты бар, һәм уны һәр уҡытыусы үҙенең фәнендә ҡуллана ала. Бында велосипед уйлап табаһы түгел – бары тик Башҡорт Википедияһын ҡулланырға, уға ярҙам итеп, үҙеңә ярҙам ала белергә генә кәрәк.
Беҙҙең ҡорал – мәғлүмәт!
Удмуртия нимә менән дан тота тигән һорауға, һәр кем, Калашников автоматтары менән, тип яуаплар, моғайын. Был ысынлап та шулай. Ижевск иһә шуның өсөн дә “Ҡорал баш ҡалаһы” тип йөрөтөлә. Ваҡытында, ысынлап та, Михаил Калашниковтың автоматтары Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә тос өлөш индерә, бөгөн дә улар оборона сәнәғәтендә мөһим урын алып тора. Ижевск ҡалаһында ысын мәғәнәһендә ҡорал арсеналы булған музей бар. Ләкин һәр ҡорал да кеше ғүмерен ҡыймай: википедистарҙың ҡоралы – ирекле энциклопедик мәғлүмәт. Заманалар үҙгәрә – юҡҡа ғына, мәғлүмәткә эйә кеше донъяға идара итә, тимәйҙәр. Бөгөн, нисек кенә баҫма матбуғатҡа йәбешеп ятырға тырышһаҡ та – Интернет заманы, ирекле мәғлүмәт заманы. Википедия иһә ошо мәғлүмәт таратыуҙың бер алымы – яңы ғына ҡуйылған хәбәр бер нисә секунд эсендә Ер шарын урап сығыуы ихтимал. Ул ғына ла түгел, Интернет версияһына авторлыҡ хоҡуғын һаҡлап индерелгән яңылыҡтар, әҫәрҙәр менән теләгән кеше, әгәр телде белә икән, ирекле таныша ала. Һөҙөмтәлә Википедия – шул уҡ виртуаль музейҙар, виртуаль китапханалар, виртуаль һүҙлектәр, виртуаль ғилми эштәр һ.б. күп файҙалы мәғлүмәт менән тулыланасаҡ. Был йәһәттән донъяла тәүге аҙымдар яһала ла инде.
Бөгөн кешелектең иң юғары ҡаҙанышы, моғайын да, рухи ҡиммәттәр менән генә түгел, хатта матди байлыҡ менән дә бүлешкәндән уның артыуын аңлауҙыр. Шуның өсөн Ер шарында 294 телдә Википедия үҫешә һәм унда миллионлаған мәҡәлә яҙылып, өҫтәлеп, төҙәтелеп, бөгөн уны 50 миллион кеше ҡуллана икән – был да күп нәмә хаҡында һөйләй. Эйе, беҙ яңылыҡты ауырлыҡ менән ҡабул итәбеҙ, сөнки быға тиклем булған торош беҙҙе ҡәнәғәтләндерә, үҙебеҙҙе уңайлы тоябыҙ, бөтөн нәмә яйға һалынған, һәм күп ғәмәлдәр автоматик рәүештә башҡарыла... Ә Википедияға ылыҡтыңмы – быға тиклем ҡорған “уңайлы донъяң” баштүбән түңкәрелә: яңы белем, яңы асыштар, яңы таныштар, яңы юлдар һәм тағы ла яңы белем. Һәм Башҡорт Википедияһы ирекмәндәренең девизына әүерелгән һүҙҙәр менән әйткәндә: ошо сикһеҙ белем артынан – АЛҒА!


text:
- Подробности
- Просмотров: 932
ГРАЖДАНДАР ҺУҒЫШЫ, 1917—22 йй. Рәсәйҙә була, башланыуына Беренсе донъя һуғышы һәм революция (1917) сәбәпсе була. Башҡортостанда Г.һ. үҙенсәлектәре Башҡорт милли хәрәкәтенең, ҡаҙаҡ һәм татар милли хәрәкәттәренең, Ырымбур һәм Урал казактарының әүҙемлегенә бәйле була. Көньяҡ Уралда Г.һ. Ырымбур губернаһы б‑са Ваҡытлы хөкүмәт комиссары Н.В.Архангельскийҙың, Ырымбур казак ғәскәре хөкүмәте рәйесе полк. А.И.Дутовтың Ваҡытлы хөкүмәтте ҡолатыуҙың законһыҙлығы, Бөтә Рәсәй ҮБК һәм Рәсәй респ. ХКС‑ы власына буйһонмауы т‑да белдереүҙәренән һуң (ярашлы рәүештә 1917 й. 26 һәм 27 окт.) башлана. 14 нояб. кисендә Каруанһарай бинаһында Петроградтан килгән Рәсәй респ. ХКС‑ының Ырымбур губ. б‑са комиссары С.М.Цвиллингтың Ырымбур эшсе һәм һалдат депутаттары советы, полк һәм рота ком‑ттары вәкилдәре ултырышында сығышынан һуң губернала властың Бөтә Рәсәй ҮБК‑на һәм Рәсәй респ. ХКС‑на буйһонған Ырымбур губерна хәрби-революцион комитетына бирелеүе т‑да иғлан ителә. Дутов бойороғо б‑са Каруанһарай ҡамап алына, 15 нояб. ултырышта ҡатнашыусылар ҡулға алына (32 большевик төрмәгә ябыла, 12 дек. ҡасалар).
16 нояб. Ырымбур ҡ. Башҡорт мәркәз шураһының Каруанһарайҙа бер көн алда ҡул ҡуйылған Башҡортостан автономияһын иғлан итеүсе 2‑се фарманы (ҡара: Фармандар №1 һәм №2) баҫылып сыға (был ҡарар Ырымбур мосолман хәрби-революцион комитеты һәм мосолман хәрби шураһы тәҡдиме б‑са Архангельский тарафынан кире ҡағыла). Рәсәй совет хөкүмәте м‑н ҡаршылыҡ булыуға ҡарамаҫтан, 26—28 нояб. Ырымбур губ. Архангельский һәм Дутов күҙәтеүе аҫтында Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына демократик һайлауҙар үткәрелә, һайланыусылар араһында большевиктар ҙа була. Ырымбурҙа 2‑се Ҡырғыҙ съезы (5—13 дек.) һәм 3‑сө Бөтә башҡорт ҡоролтайы (8—20 дек.) үтә, улар авт. Алаш-Урҙаның һәм Башҡортостандың (Бәләкәй Башҡортостандың) дәүләт төҙөлөшөнә санкция бирә, Алаш-Урҙа һәм Башҡорт хөкүмәтен ойоштора. Дек., Ырымбурҙан тыш, Верхнеурал һәм Троицк ҡҡ. Дутов буйһоноуында була; Рәсәйҙең Европа өлөшө, Себер һәм Урта Азия м‑н Ырымбур аша т. юл бәйләнеше өҙөлә. Рәсәй респ. ХКС Ырымбур губ. һәм Турғай өлкәһе б‑са ғәҙәттән тыш комиссар П.А.Кобозевҡа Дутов сығышын баҫтырыуға етәкселекте йөкмәтә. Казактарға ҡаршы көрәшкә 17‑се Себер пехота полкы һалдаттарынан һәм Петроградтан Балтик флоты моряктарынан торған Төньяҡ сапҡын отряды (мичман С.Д.Павлов етәкс.), Екатеринбургтан (Т.З.Ермаков), Пермдән (А.Л.Борчанинов), Һамарҙан (А.П.Галактионов, В.К.Блюхер) һ.б. ҡалаларҙан Ҡыҙыл гвардия отрядтары, ш. уҡ Өфөнән Ҡораллы халыҡ хәрби ойошмалары йүнәлтелә.
23 дек. Ырымбур казак ғәскәренә ҡаршы һуғыш хәрәкәттәре башлана. 1918 й. 16 ғин. Ырымбур өйәҙе Ҡарғалы а. янында дутовсылар еңелә, 18 ғин. революцион отрядтар баш күтәреүсе эшселәр ярҙамында Ырымбурҙы ала. Дутов ғәскәрҙәре Верхнеурал өйәҙенә сигенә. 17 февр. Башҡ. хөкүмәтенең ҡалала ҡалған бүлек мөдирҙәре һәм башында Ә.Ә.Вәлидов торған Башҡ. мәркәз шураһының бер нисә ағзаһы, Дутовҡа ярҙам итеүҙә ғәйепләнеп, Ырымбур ХРК рәйесе Цвиллинг бойороғо б‑са ҡулға алына; Башҡ. хөкүмәте вәкәләттәрен Башҡортостан Ваҡытлы революцион советы үҙ өҫтөнә ала (май башында эшмәкәрлеген туҡтата). Ҡыҙылгвардеецтарҙың Орск өйәҙендә 1‑се Башҡ. полкын туҙҙырыуы һәм күренекле башҡ. лидерҙарын аттырыу (ҡара: Баймаҡта Башҡорт хөкүмәте ағзаларын атыу) башҡорттарҙың советтарға ҡаршы мөнәсәбәтен тағы ла көсәйтеп, партизанлыҡ хәрәкәтенең үҫеүенә килтерә. Мартта башҡ. һәм казак отрядтары Ырымбурға йүнәлә. 4 апр. казактар һәм башҡорттар Ырымбурға һөжүм иткән ваҡытта Башҡ. хөкүмәте һәм Башҡ. мәркәз шураһы ағзалары төрмәнән азат ителә һәм ҡаланы ташлап сыға. Апр. уртаһына Блюхер етәкселек иткән совет отрядтары дутовсыларҙы Турғай өлк. далаларына ҡыҫырыҡлап сығара. Мартта Бөрө өйәҙендә Борай ихтилалы баҫтырыла. Йәйгә табан Уралда совет ҡораллы көстәре ҡаршы яҡҡа ҡарағанда һан яғынан күберәк һәм яҡшыраҡ ҡоралланған була: Урта һәм Көнбайыш Уралда 20 меңгә яҡын яугир, 30 орудие, 300‑ҙән ашыу пулемёт була; Өфө губернаһының ҡораллы халыҡ хәрби ойошмаларында 20 меңдән ашыу кеше иҫәпләнә, Ырымбур тирәһендә 10 меңгә яҡын яугир хәрәкәт итә. Ләкин дисциплинаның булмауы, дезертирлыҡ, ойошторолған частарҙың һуғышҡа һәләтлеге түбән булыуы совет ғәскәрҙәренең йомшаҡ яғы була. Таратылған рус армияһының РККА‑ға йәлеп ителгән байтаҡ офицерҙары Г.һ. барышында ҡаршы яҡҡа сыға. РСФСР ХКС‑ы тарафынан Рәсәйҙең Беренсе донъя һуғышындағы дошмандары м‑н Брест-Литовск сепарат килешеүен төҙөү (1918 й. 3 марты) буржуазия, интеллигенция һәм хәрбиҙәрҙең ризаһыҙлығын тыуҙыра, Г.һ. киңәйеүенә һәм илдең халыҡ-ара хәленең ҡатмарлашыуына алып килә. Яҙын күп ҡалаларҙа оппозицияла торған партиялар һәм хәрәкәт вәкилдәренән, офицерҙарҙан торған большевиктарға ҡаршы йәшерен төркөмдәр ойоша. Мартта Бөтә Рәсәй ҮБК‑на һәм РСФСР ХКС‑ына Урал казак ғәскәре ҡаршы сыға. 20 майҙа Силәбе ҡ. Чехословак айырым корпусы командованиеһының Англия һәм Франция хәрби миссиялары вәкилдәре м‑н кәңәшмәһендә Волга буйынан Владивосток ҡ. тиклем арауыҡта т. юл ст. контроль урынлаштырыу планы ҡабул ителә. Чехословак айырым корпусының сығышы (25 майҙа башлана) халыҡтың байтаҡ өлөшөндә яҡлау табып, Көньяҡ Уралда Һамар—Златоуст т. юлы буйында урынлашҡан ҡалаларҙа совет власын ҡолатыуға алып килә. Баш күтәреүселәр отрядтары, чехословак частары Силәбене (27 майға ҡаршы төндә), Златоуст ҡ. (25 июндә) һәм Өфөнө (5 июль) баҫып ала. Өфөнән сигенгәндә большевиктар бер нисә тиҫтә заложник ала (уларҙың ҡайһылары атыла), быға яуап итеп Өфө ҡала думаһы ваҡытлы комитеты ҡарары б‑са, ҡасҡан совет хеҙм‑рҙәре ғаиләләренән контрзаложниктар алына. Июндә Силәбелә Башҡ. хөкүмәте эшмәкәрлеген яңырта һәм Башҡорт ғәскәрен төҙөй башлай. Демобилизацияланған казактар м‑н тулыландырылып, июндә яңы һөжүм башлаған Дутов етәкс. Ырымбур казак ғәскәре частары Ырымбурға үҙ власын (3 июлдә) һәм Ташкент т. юлының төньяҡ өлөшөнә контроль урынлаштыра. Өфө губ. аша Ырымбурҙан төньяҡҡа бәреп сыҡҡан Блюхер, И.Д.Каширин һәм Н.Д.Каширин етәкселек иткән совет ғәскәрҙәре казак, крәҫтиән отрядтары, Чехословак айырым корпусы һәм Башҡ. ғәскәре (ҡара: Йыйылма Урал отряды походы) һөжүменә эләгә. Башҡ. ғәскәренең 1‑се һәм 2‑се Башҡ. пехота полктары ҡатнашлығында Екатеринбург ҡ. баҫып алына (25 июль; ҡаланы алыу алдынан 17 июлдә большевиктар тарафынан элекке император Николай II һәм уның ғаиләһе атып үлтерелә; ҡара: Романовтар), 5‑се башҡ. пехота һәм 1‑се кавалерия полктары, ш. уҡ Башҡорт ирекле отрядтары Верхнеурал эргәһендә һуғыштар алып бара (июль—авг.), 1‑се һәм 4‑се Башҡ. пехота полктары Орск ҡ. ҡамау (июль—сент.) һәм алыуҙа (27, 28 сент.) ҡатнаша. Халыҡ армияһы һәм Себер армияһы частары РККА ғәскәрҙәрен Волга аръяғына сигенергә мәжбүр итә, Ҡазанда Рәсәй алтын запасының (көҙөн — Өфөгә, артабан Омск ҡ. күсерелә) яртыһын ҡулға төшөрә, Мәскәүгә һөжүм итеүҙе планлаштыра. Совет власынан азат итеү барышында Көньяҡ Уралда Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитеты (Комуч; рәйесе В.К.Вольский) власы урынлаша, ул Өфө губ. б‑са — В.П.Гиневскийҙы, Ырымбур губ. һәм Турғай өлк. б‑са Дутовты үҙенең вәкиле итеп тәғәйенләй. Июндә Башҡ. хөкүмәте һәм Алаш-Урҙа, Ырымбур һәм Урал казак ғәскәре хөкүмәттәре үҙ эшмәкәрлеген яңынан башлай. Ваҡытлы Себер хөкүмәте һәм Урал ваҡытлы өлкә хөкүмәте Урал аръяғын контролдә тота. Алдан үткәрелгән дәүләт кәңәшмәләренән һуң (Силәбе, авг. аҙағы) 8—23 сент. Өфө дәүләт кәңәшмәһе булып үтә, унда Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте төҙөлә (рәйесе Н.Д.Авксентьев), берҙәм ҡораллы көстәр — Рәсәй армияһы ойошторола (Юғары баш командующийы ген.‑лейт. В.Г.Болдырев). Башҡ. хөкүмәте һ.б. урындағы хөкүмәттәр кәңәшмәнең уларҙы таратыу кәрәклеге т‑дағы ҡарарына буйһоноуҙан баш тарта. Комуч формаль яҡтан Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары съезына һәм Комуч ведомстволарына идара итеүселәр советына (Өфө) әүерелә, был иһә РСФСР‑ға ҡаршы хәрәкәттәрҙең берҙәмлегенә кире йоғонто яһай. Окт.—нояб. 2‑се, 4‑се, 5‑се Башҡ. пехота һәм 2‑се Башҡ. кавалерия полктары РККА частарына ҡаршы Аҡтүбә йүнәлешендә хәрәкәт итә. 1918 й. йәйендә һәм көҙөндә Республика Реввоенсоветы (сент. тиклем Юғары хәрби совет; рәйесе Л.Д.Троцкий) РККА‑ның регуляр берләшмәләрен төҙөй. 13 июндә РККА‑ның Көнсығыш фронты ойошторола. Көньяҡ Уралға килгән РККА Юғары хәрби инспекцияһы рәйесе Н.И.Подвойский инициативаһы м‑н 14 июндә оператив яҡтан Көнсығыш фронтҡа буйһонған Төньяҡ Урал-Себер фронты ойошторола (20 июлдә 3‑сө армия итеп үҙгәртелә). Көҙөн РККА‑ның Көнсығыш фронты ғәскәрҙәре ҡаршы һөжүмгә күсә һәм Бөгөлмә (16 окт.), Минзәлә (18 окт.), Боғорослан (23 окт.), Бәләбәй (10 нояб.), Стәрлетамаҡ (19 дек.), Өфө (1918 й. 31 дек.), Бөрө (1919 й. 9 ғин.), Ырымбур (22 ғин.), Уральск (24 ғин.), Орск (22 февр.) ҡҡ. ала. 1918 й. 18 нояб. Омскиҙа Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтен ҡолатыу, Рәсәй Дәүләтенең юғары идара итеүсеһе һәм Рус армияһының Юғары баш командующийы адмирал А.В.Колчактың Бөйөк берҙәм Рәсәйҙе аяҡҡа баҫтырыуға алған курсы Уралда Дутов м-н М.‑Ғ.Ғ.Ҡорбанғәлиев тарафынан яҡлана, ә Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары съезы, Алаш-Урҙа хөкүмәте һәм Башҡ. хөкүмәте тарафынан тәнҡитләнә. Дутовты ҡулға алыу уңышһыҙ килеп сыҡҡандан һуң (Ырымбур, 4 дек.), Башҡ. хөкүмәте Орск өйәҙенә күсеп, фронт һыҙығы аръяғына Башҡ. ғәскәрҙәренең РККА яғына сығыуы т‑да һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн эмиссарҙар ебәрә, күсеү 1919 й. февр.—мартында була. Бәләкәй Башҡортостанда власть Башҡортостан хәрби-революцион комитетына тапшырыла. 20 мартта “Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү”гә ҡул ҡуйыла. Ғин. Өфөлә (йәшерен рәүештә) һәм февр. Мәскәүҙә “Халыҡ” төркөмө ағзалары (Вольский һ.б.) РКП(б) вәкилдәре м‑н аҡтар хәрәкәтенә ҡаршы көрәштә көстәрҙе берләштереү т‑да һөйләшеүҙәр алып бара. 1919 й. 11 февр. Силәбелә Рус армияһының Юғары баш командующийы ставкаһында кәңәшмә үткәрелә (Колчак, айырым Себер армияһы командующийы ген.‑лейт. Р.Гайда, айырым Көнбайыш армия командующийы М.В.Ханжин, айырым Ырымбур армияһы командующийы ген.‑лейт. Дутов, уларҙың штаб нач. ҡатнаша). Март башында Көнбайыш армия Ырымбур армияһы булышлығында ген.‑лейт. А.И.Деникин етәкселек иткән Рәсәйҙең көньяғы Ҡораллы көстәре м‑н ҡушылыу маҡсатында Һамар, Һарытау ҡҡ. йүнәлешендә һөжүм башлай, Себер армияһы ла Ижевск ҡ. һөжүм йәйелдерә (ген.‑лейт. Е.К.Миллер етәкс. Төньяҡ өлкә ғәскәрҙәре м‑н ҡушылыу өсөн). Апр. уртаһында Көнбайыш армия частары Өфөнө (13 март), Бөрөнө, Бәләбәйҙе, Бөгөлмәне, Боғоросланды ала һәм Һамарға 100 км яҡыная. Себер армияһы частары Сарапул м-н Ижевскиҙы баҫып ала, Ырымбур армияһы Орскиҙы азат итә. Ләкин РККА‑ның Көнсығыш фронты ғәскәрҙәре өҫтәмә көс (55 мең кеше, һуғыш кәрәк-яраҡтары) алғас, апр. аҙағында ҡаршы һөжүмгә күсә. Йәйгә табан Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы м-н Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы төҙөлә. Бер-бер артлы үткәрелгән Боғорослан операцияһы, Бәләбәй операцияһы һәм Өфө операцияһы, ш. уҡ Сарапул-Воткинск операцияһы барышында Рус армияһы частары 1919 й. уртаһына һәр тарафта тәүге позицияларына ҡыуыла. Фронт яны һыҙатында һәм уның тылында йәшерен большевистик ойошмалар тарафынан совет пропагандаһы алып барыла, Бөрө өйәҙендә, Златоуст өйәҙендә һәм Өфө өйәҙендә партизандар хәрәкәте йәйелә. Рус армияһы подразделениелары һәм частары РККА яғына сыға башлай. Дезертирлыҡ киң ҡолас ала. Июлдә ғәскәрҙәргә идара итеүҙе һаҡлап ҡалыу өсөн Рус армияһының Көнсығыш фронты ойошторола. РККА берләшмәләре тарафынан Златоуст операцияһы, Силәбе операцияһы үткәрелгәндән һуң, Рус армияһы Себер м-н Төркөстанға сигенеп, унда ҡыйратыла. РККА командованиеһы башҡ. частарын йәйен — Деникин ғәскәрҙәренә ҡаршы, көҙөн ген.‑лейт. Н.Н.Юденичтың Төньяҡ-Көнбайыш армияһының Петроградҡа һөжүмен кире ҡағыуҙа (ҡара: Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмө) файҙалана, М.Л.Мортазин етәкс. Башҡорт айырым кавалерия бригадаһын Урал казактарының сигенеүсе частарына ҡаршы көрәшкә йүнәлтә. 1922 й. табан Башҡортостанда крәҫтиәндәрҙең большевиктарға ҡаршы баш күтәреү хәрәкәте туҡтатыла: 1920 й. февр.—мартында Бәләбәй өйәҙендә, Бөрө өйәҙендә, Минзәлә өйәҙендә, Өфө губ. Өфө өйәҙендә, уға сиктәш Ҡазан губернаһы м-н Һамар губернаһы өйәҙҙәрендә — “Ҡарағош яуы”, АСБР‑ҙың көньяҡ-көнсығышында — Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы, 1921 й. яҙ — ҡышында АСБР‑ҙың көнбайышында Охранюк-Черский хәрәкәте баҫтырыла. Г.һ., Башҡорт милли һәм революцион хәрәкәттәре эшмәкәрҙәре исеме м‑н урам һәм майҙандар, пр‑тие, ойошма һәм учреждениелар аталған, улар иҫтәлегенә музейҙар асылған, һәйкәлдәр һәм мемориаль таҡтаташтар ҡуйылған.
Әҙәб.: Аминев З.А. Октябрьская социалистическая революция и гражданская война в Башкирии (1917—1919 гг.). Уфа, 1966; Кульшарипов М.М. Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.). Уфа, 2000; Таймасов Р.С. Участие башкир в Гражданской войне. Кн. 1. В лагере контрреволюции (1918—февраль 1919 гг.). Уфа, 2009.
И.Ф.Плотников, Р.С.Таймаҫов
Тәрж. Д.К.Үзбәков