text:
Мельбурн
Ме́льбурн (ингл. Melbourne /ˈmɛlbə(r)n/, урындағы әйтелеше буйынса [ˈmælbən, -bn̩]) — ҙурлығы буйынса Австралияның икенсе ҡалаһы, Виктория штатының баш ҡалаһы, Порт-Филлип ҡултығы тирәләй ултыра. Биҫтәләрендә йәшәүселәр менән бергә халҡының һаны — яҡынса 4 246 345 кеше (2013 йылға ҡарата)[6]. Мельбурн — донъяла иң көньяҡтағы миллионер ҡала.
Ҡала Австралияның төп коммерция, сәнәғәт һәм мәҙәниәт үҙәктәренең береһе һанала. Мельбурнды илдең «спорт һәм мәҙәниәт баш ҡалаһы» тип тә йөрөтәләр, сөнки унда ил тормошондағы мөһим спорт һәм мәҙәни ваҡиғалар үтеп тора[7]. Ҡала викториан һәм заманса архитектуралар ҡатнашмаһы, күп һанлы парктар һәм баҡсалар, халҡының күп милләтле булыуы менән дә билдәле. 1956 йылда Мельбурнда — йәйге Олимпия уйындары, 2006 йылда Берләшмә Уйындары үтә[7]. Бында шулай уҡ 1981 йылда — Британ Милләттәр берләшмәһе дәүләттәре башлыҡтарының осрашыуы, 2006 йылда G20 саммиты үткәрелә. 2017 йылда The Economist журналы етенсе тапҡыр рәттән Мельбурнды күп билдәләр буйынса планетаның йәшәү өсөн иң уңайлы ҡалаһы тип атай[8].
Мельбурн 1835 йылда Ярра йылғаһы буйында үҙ ирке менән килеп төпләнгән кешеләр тарафынан ауыл хужалығы биләмәһе сифатында нигеҙләнә (Австралияла европалыларҙың беренсе торамаһы барлыҡҡа килгәндән һуң 47 йыл үткәс)[9]. Штатта башланған алтын биҙгәге арҡаһында ҡала тиҙ арала метрополияға әүерелә һәм 1865 йылға Австралияның иң эре һәм мөһим ҡалаһы була[10], ләкин XX быуат башына беренселек Сиднейға күсә[11].
Австралия Федерацияһы 1901 йылда барлыҡҡа килә, шул ваҡыттан алып дәүләттең баш ҡалаһы Канберраға күсерелгән 1927 йылға тиклемге арауыҡта Мельбурнда Австралияның хөкүмәт учреждениелары урынлашҡан була[12].
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ярра йылғаһы һәм Порт-Филлип ҡултығы буйындағы территориялар европалыларға тиклем Австралияның вурунджери ҡәбиләһенеке була. Аборигендар бында кәм тигәндә 40 мең йыл йәшәгән[9]. Европалылар колония булдырыу ниәтен тәүҙә 1803 йылда ғәмәлгә ашырырға тырыша, Салливан-Бей төбәгендә торама нигеҙәй, әммә бер нисә айҙан уны ташлап ҡайтып китә[13].
1835 йылдың майында һәм июнендә әлеге ваҡытта ҡаланың үҙәк һәм төньяҡ өлөштәре урынлашҡан территорияны Порт-Филлип ассоциацияһын ойоштороусыларҙың береһе булған Джон Бэтман тикшереп сыға, ул вурунджери ҡәбиләһенең һигеҙ башлығы менән 600 000 акр (2400 км²) ерҙе һатып алыу тураһында килешеү төҙөй[9]. Ул Ярраның төньяҡ ярын һайлай һәм шунда ауыл төҙөләсәге тураһында белдерә. Артабан Тасманиялағы (ул саҡтағы атамаһы Ван-Димен Ере) Лонсестон ҡалаһына ҡайтып китә. Әммә Ассоциация тарафынан ебәрелгән кешеләр ауыл булаһы урынға килһә, бында Джон Паскоу Фокнер етәкселегендәге төркөмдөң ауыл төҙөп ҡуйғанын күрә. Фокнер кешеләре 1835 йылдың 30 авгусында «Энтерпрайз» карабы менән килгән була. Ике төркөм территорияны бергәләп үҙләштерергә була. Бэтмандың аборигендар менән төҙөгән килешеүен ул ваҡытта тотош Австралия территорияһына идара иткән Яңы Көньяҡ Уэльс хакимиәте юҡҡа сығара[9]. Хакимиәт төҙөгән документҡа ярашлы, ер хакимиәт ҡарамағына күсә, шул уҡ ваҡытта бында йәшәгән кешеләрҙең хоҡуҡтары нығытыла һәм ҡала рәүешен ала барған торама ла законлаштырыла[9].
1836 йылда губернатор Бурк ҡаланы Порт-Филлип округының административ үҙәге тип иғлан итә, ә 1837 йылда ҡаланың беренсе планын («Ходдл планы» булараҡ билдәле) раҫлай. Шул уҡ йылдың аҙағында ҡаланың Мельбурн тигән атамаһы нығытыла, был исем Бөйөк Британияның премьер-министры, Мельбурн 2-се виконты Уильям Лэм хөрмәтенә бирелә. Уның ырыу утары Англияның Дербишир графлығындағы Мелборн тигән төбәктә урынлашҡан була. 1847 йылдың 25 июнендә королева Викторияның ярлығын уҡып ишеттергәндән һуң Мельбурн ҡала тип иғлан ителә[14].
1851 йылда Виктория штаты бойондороҡһоҙ колония статусы алғас, Мельбурн уның баш ҡалаһы ителә. 1850-се һәм 1860-сы йылдарҙа Мельбурн бик шәп үҫә.
1880-се йылдарға Мельбурн Британия империяһының иң ҙур, донъяның иң бай ҡалаларының береһенә әүерелә[15].
1891 йылда ҡалала көслө иҡтисади кризис башлана һәм үҫеш осоро тамамлана.
Австралия бойондороҡһоҙ дәүләт булараҡ ойошҡас, 1901 йылдың 1 ғинуарында Мельбурн илдең ваҡытлы баш ҡалаһы тип иғлан ителә. Австралия хөкүмәте Канберраға 1927 йылда күсә, әммә 1930 йылға тиклем Мельбурн Австралия генерал-гүбернаторының резиденцияһы булып ҡала.
ХХ быуаттың 60-сы йылдар аҙағы—70-се йылдар башында иҡтисади күтәрелеш башлана, тау-сығарыу сәнәғәте үҫә. Мельбурнға эре компанияларҙың баш офистары күсерелә. Әммә әһәмиәте буйынса яйлап Сидней алға сыға[16].
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Топографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мельбурн Австралияның материк өлөшөнөң көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Геологик күҙлектән ҡала көнбайышта дүртенсел осор лаваһы, көнсығышта силур осоро аргиллиты һәм көньяҡ-көнсығышта голоцен осоро ҡомташлығы ултырмалары яландарының шыуышыу урынында ултыра.
Мельбурндың көнбайышы Ярра йылғаһы буйында һәм уның үҙәне буйлап урынлашҡан. Төньяҡта Ярра ҡушлыдыҡтарынан хасил булған үҙән буйлатып һуҙыла һәм Крейгибурн менән Уитлси райондарына терәлеп ослана. Көньяҡта һәм көньяҡ-көнсығышта Мельбурн Порт-Филлип ҡултығы һәм Данденонг тауҙары буйынан һуҙыла. Шунан ҡаланың райондары ҡултыҡ буйлатып көньяҡҡа борола һәм Паттерсон-Ривер йылғаһы менән Морнингтон ярымутрауына барып етә. Ошо йүнәлештә үҫкән сағында Мельбурн Фрэнкстон ҡалаһын йота. Көнбайышта Мельбурн Марибирнонг йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары буйлап Македон тауына етә.
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кёппен классификацияһы буйынса Мельбурн уртаса диңгеҙ климаты зонаһында урынлашҡан[17], унда һауа торошо йыш һәм көтмәгәндә алмашынып тороусан. Был уның бер яҡтан Данденонг тауҙары, икенсе яҡтан Порт-Филлип ҡултығы һыуҙары менән сикләнгән тигеҙлектә ултырыуына бәйле. Диңгеҙҙән һәм тау яғынан килгән һауа массалары бер-береһен даими алмаштырып торғанлыҡтан, ҡалалағы һауа торошо шулай үҙгәреүсән.[18].
Мельбурнда ҡышҡы температура материктағы Австралияның башҡа ҡалаларына ҡарағанда түбәнерәк. Ҡаланың үҙәк өлөшөндә температураның абсолют минимумы 1869 йылдың 21 июлендә теркәлгән: минус 2,8 °C[19]. Мельбурнда ҡар һирәк яуа.
Яҙ һауа торошо ғәҙәттә йылы, яуым-төшөм әҙ була. Йәй эҫе һәм ҡоро. Температура 40 °C-тан артып та киткеләй.
Демография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге Мельбурн күп милләтле һәм күп төрлө динле. Виктория штатында йәшәүселәрҙең сиреге Австралияла тыумаған, Мельбурнда 233 илдән күсеп килгән кеше йәшәй, улар 180 телдә һөйләшә һәм 116 төрлө дингә ҡарай[20].
Хәҙерге Мельбурн урынында борон австралий аборигендары, атап әйткәндә, банаронг, вурунджери, ватаронг ҡәбиләләре йәшәгән. Хәҙер ҙә ҡала ерле халыҡ өсөн мөһим үҙәк булып ҡала. Мельбурнда Австралияның 20 мең самаһы ерле халҡы вәкиле йәшәй (ҡала халҡының 0,6 проценты)[21].
Инглиздәр һәм ирландтар ҡаланың тәүге европалы халҡы булған. Икенсе донъя һуғышы башланғанға тиклем иммигранттарҙың күпселеген улар тәшкил иткән. Алтын ятҡылыҡтарын табыу һәм XIX быуаттың 50-се йылдарында алтын биҙгәге башланыу Мельбурндың дәррәү үҫешенә сәбәп булған. 1865 йылда Мельбурн халыҡ һаны буйынса Сиднейҙы уҙып китә. Алтын биҙгәге барған артабанғы йылдарҙа Викторияға һәм Мельбурнға Ҡытай, Германия һәм Америка Ҡушма Штаттары кешеләре күпләп килә.
Икенсе донъя һуғышы тамамланғас, Мельбурнға Урта диңгеҙ илдәренән эмигранттар ағымы йүнәлә, күскенселәр башлыса Грециянан, Италиянан, шулай уҡ Төркиә һәм Кипрҙан була. 2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Оло Мельбурн территорияһында 151 785 этник грек йәшәй[22]. Австралия гректарының 47 проценты Мельбурнда йәшәй[23].
2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу күрһәтеүенсә, Мельбурн халҡының 27,2 проценты — католик, 23,5 проценты — динһеҙ, 10,8 проценты — англикан, 5,5 проценты — православиелы, 4 проценты буддасы, 2,3 проценты — мосолман, 1,1 проценты иудаист була[25].
Ҡала төҙөлөшө һәм идаралыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мельбурнға 1835 йылда Ярра йылғаһының төньяҡ яр буйындағы 1,6 км х 0,8 км майҙанда нигеҙ һалына. Ҡала Ходдл планы (ингл. Hoddle Grid) буйынса төҙөлә. Был план ул саҡта колонияның ер үлсәүсеһе булған Роберт Ходдл тарафынан эшләнгән була. Мельбурндың үҙәк өлөшөндәге төп урамдар әле лә шул планға ярашлы көйө тора. Ҡаланың үҙәгенда тарихи урамдар һәм пассаждар күп, уларҙың иң билдәлеләре — Блок-Плейс һәм Ройял-Аркейд[26]. Ҡала үҙәгендә тарихи һәм архитектура йәһәтенән әһәмиәтле биналар күп, мәҫәлән, Король күргәҙмә үҙәге, Виктория парламенты бинаһы, Мельбурндың Үҙәк залы. Ҡала төҙөлә башлаған урын әле лә уның үҙәге тип иҫәпләнһә лә, ул географик үҙәк түгел, сөнки XX быуатта Мельбурн көнсығыш йүнәлештә үҫә[27].
Мельбурн Австралияның типик ҡалаһы булып тора, сөнки уның үҫешендә, айырыуса XX быуатта, һәр австралий ғаиләһенең бәләкәс кенә ер участкаһы булған айырым йорт тураһындағы хыялын тормошҡа ашырып төҙөлгән йоҡо биҫтәләре мөһим урын ала. Мельбурн метрополияһының ҙур өлөшөнә халыҡтың һирәк ултырыуы хас. Радиаль тимер юлдар һәм трамвай юлдары төҙөлөү ҡаланың нәҡ ошондай үҫешен тәьмин итә, йәғни кешеләр сағыштырмаса арзан ер участкаларына «транспортлы коридорҙарға» яҡын урындарға йорт һалып төпләнә.
Мельбурнда парктар, баҡса һәм бульварҙар күп, шунлыҡтан уны «баҡса ҡала», ә Виктория штатын XIX быуаттан уҡ «Сәскәләр штаты» тип йөрөтәләр. Австралияның иң бейек алты бинаһының бишеһе — Мельбурнда, уларҙың иң бейеге — Эврика башняһы.
Мельбурн хакимиәте ҡаланың үҙәк өлөшөнә идара итә, унда Үҙәк эш районы һәм ҡайһы бер күрһе райондар инә. Ләкин хакимиәт башлығы, Мельбурндың лорд-мэры, йыш ҡына (айырыуса сит ил сәфәрҙәрендә) Оло Мельбурндың вәкиле тип ҡабул ителә[28]. 2006 йылда ул саҡтағы Мельбурн лорд-мэры Джон Со «Донъя мэры» тигән абруйлы наградаға лайыҡ була[29]. 2008 йылда был вазифаға Роберт Дойл һайлана.
Оло Мельбурндың ҡалған территорияһы урындағы 30 муниципалитетҡа бүленгән. Уларҙың ҡала яны районы статусындағы дүртеһенән башҡа ҡалған бөтәһе лә ҡала хакимиәте статусына эйә. Район хакимиәттәре советтар ойоштора һәм үҙҙәренә тапшырылған вәкәләттәр даирәһе өсөн яуаплы булып тора (улар Виктория штаты хөкүмәте тарафынан Урындағы үҙидаралыҡ тураһындағы 1989 йылғы Закон нигеҙендә бирелә[30]).
Тотош ҡала мәнфәғәтендәге сараларҙың күпселеге Виктория штаты хөкүмәте тарафынан үткәрелә. Хөкүмәт буйһоноуындағы өлкәләр: йәмәғәт транспорты, төп юлдар, транспорт хәрәкәтенә идара итеү, полиция, мәғариф, ҡала инфраструктураһын планлаштырыу һәм уға идара итеү.
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мельбурнда Австралияның ҙур диңгеҙ порты бар. Уныңйыллыҡ тауар әйләнеше яҡынса AUD$ 75 миллиард тәшкил итә. Милли контейнер әйләнешенең 39 проценты Мельбурн портына тап килә[31][32].
Австралия автомобиль сәнәғәте предприятиеларының күпселеге Мельбурнда урынлашҡан. Уларға Форд менән Тойотаның автомобиль йыйыу заводтары, Холден автомобилдәре өсөн двигателдәр етештереү заводы инә. Бында башҡа сәнәғәт тармаҡтары предприятиелары ла бар, ҡала шулай уҡ эре финанс һәм коммерция үҙәге тип һанала[33].
Мельбурн — заманса технологиялар үҙәге. Компьютер йәки мәғлүмәт технологиялары менән бәйле тармаҡтарҙа 60 000-дән ашыу кеше эшләй, Австралия буйынса был өсөнсө күрһәткес булып тора. Был индустрияның әйләнеше AUD$ 19,8 миллиардҡа етә, шуның AUD$ 615 миллионы экспортҡа китә[34].
Мельбурн Азия-Тымыҡ океан төбәгендәге эре банк эшмәкәрлеге үҙәгенә әүерелгән.
Туризм Мельбурн иҡтисадының төп тармаҡтарының береһе һанала. 2004 йыл мәғлүмәттәре буйынса, ҡалаға Австралиянан яҡынса 4,6 миллион турист һәм сит илдәрҙән 1,88 миллион турист килгән[35]. Мельбурнда Австралияның эре корпорациялары урынлашҡан, улар араһында дөйөм тауар әйләнеше буйынса тәүге тиҫтәгә ингәндәрҙең бишеһе бар, атап әйткәндә — ANZ, BHP Billiton, National Australia Bank, Rio Tinto һәм Telstra[36].
Мельбурн, Мастеркард донъя коммерция үҙәктәре индексына ярашлы, донъяның иң эре 50 финанс үҙәге исемлегендә 34-се урынды һәм Австралияла,Сиднейҙан ғына ҡалып, икенсе урынды биләй.
2014 йылда, The Economist журналы баһаһы буйынса, Мельбурн донъяның иң ҡиммәтле ҡалалары араһында алтынсы урынды ала, Австралияла иһә — Сиднейҙан ҡала икенсе урында[37].
Транспорты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мельбурндың транспорт селтәре XIX быуаттың икенсе яртыһында ҡорола башлай, ул саҡта трамвай һәм поезд йәмәғәт транспортының төп саралары була. 1950-се йылдарҙан шәхси автомобилдәр һаны ҡырҡа арта һәм шунлыҡтан автоюлдар менән шосселар төҙөлөшө лә йылдамлана[38]. 1999 йылда Мельбурндағы йәмәғәт транспорты хосусилаштырыла[39].
Мельбурндың трамвай селтәре донъяла иң ҙуры һанала[40]. 2015 йылдан ҡала үҙәгендә трамвайҙа йөрөү түләүһеҙ[41].
Мельбурндың эске поездар селтәре 17 линиянан тора. Флиндерс-Стрит Стейшн вокзалы ҡалала иң ҙур вокзал һанала. Тимер юл Мельбурнды Виктория штатындағы күп ҡалалар, шулай уҡ Сидней һәм Аделаида менән бәйләй.
Мельбурндың автобустар селтәренә 300-ләп маршрут инә.
Мельбурнда шәхси транспорт киң файҙаланыла: халыҡтың 7,1 проценты ғына йәмәғәт транспортында йөрөй[42], ләкин һуңғы йылдарҙа бензин ҡиммәтләнеү арҡаһында уларҙың һаны арта бара[43].
Мельбурнда дүрт аэропорт бар. Туллимаринда урынлашҡан Мельбурн Халыҡ-ара аэропорты — уларҙың иң ҙуры.
Мәғариф һәм фән[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мельбурнда белем биреү системаһы, бөтә Виктория штатындағы кеүек үк, Белем биреү һәм баланың иртә үҫеше департаменты (DEECD) ҡарамағына инә[44].
Белем биреү системаһы өс баҫҡыслы итеп төҙөлгән: башланғыс белем (ингл. primary school), урта белем (ингл. secondary schools йәки ингл. secondary colleges) һәм юғары белем.
Балалар 6 йәштән 15 йәшкә тиклем мәктәптә белем ала. Уҡыусыларҙың өстән ике өлөшө самаһы — дәүләт мәктәптәрендә, ҡалғаны хосуси мәктәптәрҙә белем ала. Дәүләт мәктәптәрендә 12 йәшкә тиклем уҡыу түләүһеҙ, ләкин сит ил студеттарына был ҡағиҙә ҡағылмай. Уҡыусы ниндәй мәктәптә уҡыһа ла (дәүләт йә хосуси), уҡыу тамамланғас, берҙәм имтихан биреп, белемен раҫларға тейеш. Мельбурн университеты һәм Монаш Университеты Мельбурндың ғына түгел, бөтә Австралияның иң эре уҡыу йорттары иҫәбенә инә. 2006 йылда Мельбурн университеты Австралияның иң яҡшы икенсе университеты тип табыла[45].
Мельбурнда Австралияның иң боронғо уҡыу йорттары, мәҫәлән, юридик мәктәп (1857), техник (1860), медицина училищелары (1862), теш табибы (1897), музыка мәктәптәре (1891), урынлашҡан. Улар бөтәһе лә Мельбурн университеты составына инә. Мельбурнда шулай уҡ 1990-сы йылдарҙа Австралия космос тикшеренеүҙәре институты асыла.
Һаулыҡ һаҡлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мельбурн территорияһында Виктория хөкүмәте ҡарамағындағы 30-лап йәмәғәт дауаханаһы һәм госпитале, шулай уҡ медицина хеҙмәттәре күрһәтеүсе тағы 13 ойошма урынлашҡан[46]. Ҡалала хосуси клиникалар һәм госпиталдәр ҙә күп. Мельбурн Австралияла мөһим медицина фәне үҙәге булып тора.
Мәҙәниәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мельбурн — Австралияның мәҙәни һәм спорт баш ҡалаһы.
Мельбурнда музыкаль мәҙәниәттең тамырҙары бик тәрәндә ята. Австралияның билдәле музыканттары араһында Мельбурндыҡылар күп. Һуңғы йылдарҙа ҡала донъяла стрит-арт үҙәктәренең береһе булараҡ танылыу алған. Ҡала шулай уҡ донъяла викториан архитектураһы үҙәге булараҡ та танылған (1837—1901), был стилгә ҡараған күп биналар һаҡланған. Ҡаланың архитектура йөҙөн заманса архитектура өлгөләре лә биҙәй.
Мельбурнда театр тормошо күп төрлө. Австралия Милли балеты, Король филармония оркестры (1853 йылда барлыҡҡа килгән), күп һанлы башҡа театрҙар эшләй. Ҡала мода үҙәге булып та һанала. Бында йыл һайын Мельбурн мода фестивале үтә.
Спорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мельбурнда халыҡ-ара спорт ярыштары үтә. Иң әһәмиәтлеләре:
- Австралияның Асыҡ чемпионаты (теннис), турнир Ҙур шлем этаптарының береһе булып тора;
- Австралия Гран-прийы (Формула 1);
- Мельбурн кубогы (ат сабыштары);
- Австралия футбол лигаһыны миҙгел финалы.
Мельбурнда 1956 йылда йәйге Олимпия уйындары һәм 2006 йылда Берләшмә Уйындары үткәрелә. 2003 йылда Мельбурнда регби буйынса Донъя кубогы уйындары ойошторола; 2001 йылда Мельбурн Көньяҡ ярымшарҙа поло буйынса Донъя чемпионатын ҡабул иткән беренсе ҡала була. 2007 йылда спорттың һыуҙағы төрҙәре буйынса донъя чемпионаты, 2008 йыл башында Азия-Тымыҡ океан төбәге илдәренең уйындары уҙғарыла.
Мельбурн Австралия футболының тыуған ере һанала. Был спорт төрөндә Австралия футбол лигаһында уйнаған ун алты команданың туғыҙы Мельбурнда урынлашҡан.
Мельбурнда трибуналарында 10 000-дән ашыу тамашасы һыйҙыра алған 29 спорт ҡоролмаһы бар. 2000 йылда ҡаланың иң ҙур стадионы «Телстра Дом» төҙөлөп бөтә, ул 56 000 кешене һыйҙырырға һәләтле. Был стадион — донъяла футбол һәм крикет матчтарын ҡыйыҡ аҫтында үткәреп була торған беренсе спорт ҡоролмаһы.
2006 йылда Лондонлдың Аркспорт тикшеренеү һәм консультация биреү компанияһы Мельбурнды спорт ярыштары үткәреү өсөн донъялағы иң яҡшы ҡала тип баһалай. Был Мельбурнды донъяның рәсми булмаған спорт баш ҡалаһы тип һанарға нигеҙ бирә[47].
Иҫтәлекле урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Викторияның Дәүләт китапханаһы — Австралиялағы иң эре китапханаларҙың береһе. Бинаһы колониаль классицизм үрнәге булып тора.
- Флиндерс-Стрит Стейшн вокзалы бинаһы — ҡаланың уртаһында урынлашҡан, вокзал бинаһы ҡаланың визит карточкаһы тип иҫәпләнә.
- Виктория Парламенты бинаһы — донъяның иң мәшһүр граждан архитектураһы өлгөләренең береһе.
- Король Күргәҙмә үҙәге — 1880 йылда төҙөлгән. Викториан архитектураһының бына тигән өлгөһө. Австралияла беренсе булып ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы статусын ала.
- Капитан Джеймс Кук коттеджы — капитан Джеймс Куктың ғаиләһе йәшәгән ҙур булмаған таш коттедж, Мельбурнға Англиянан XX быуаттың беренсе яртыһында күсерелгән.
- Краун Казино — Ярра йылғаһы буйындағы бик ҙур казино һәм күңел асыу комплексы.
- Мельбурн аквариумы — ҡала үҙәгендә, Ярра йылғаһы буйында урынлашҡан.
- Мельбурн музейы — Көньяҡ ярымшарҙағы иң ҙур музей.
- Хәтер монументы — Австралия ҡатнашҡан һуғыштарҙа баш һалған яугирҙәр һәйкәле.
- Иммиграция музейы — Австралияға донъяның бөтә мөйөштәренән күсеп килгән иммигранттар тарихына бағышланған.
- Michaels World-Famous Camera Museum — фотография тарихы музейы[48].
- Ярраның яр буйы.
- Виктория Милли галереяһы — Австралиялағы иң ҙур һәм иң боронғо художество галереяһы.
- Федерация майҙаны.
- Риалто Тауэр — Австралиялағы иң бейек биналарҙың береһе.
- Королева Виктория баҙары.
- Изге Павел соборы.
- Изге Патрик соборы.
- Мельбурн Сәнғәт үҙәге
- Эврика башняһы.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ (unspecified title)
- ↑ http://www.melbourne-boston.org
- ↑ http://www.melbourne.vic.gov.au/business/doing-business-globally/sister-cities/pages/boston-usa.aspx
- ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 4,18 4,19 Telecommunications Numbering Plan 2015
- ↑ 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 5,13 5,14 5,15 5,16 5,17 5,18 5,19 Telstra J // Charging Zones — 2018. — 274 p.
- ↑ 3218.0 – Regional Population Growth, Australia, 2011–12. Australian Bureau of Statistics (30 April 2013). 30 апрель 2013 тикшерелгән.
- ↑ 7,0 7,1 Commonwealth Games Melbourne 2006 (инг.). Australian Government. Culture and Recreation Portal. Тәүге сығанаҡтан архивланған 29 март 2012. 8 февраль 2010 тикшерелгән.
- ↑ [1]
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 City of Melbourne. Settlement – foundation and surveying. (инг.). City of Melbourne. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июнь 2012. 8 февраль 2010 тикшерелгән.
- ↑ Fassa, James Jupp. The Snowy Mountains Scheme and Multicultural Australia. (инг.). Australian Academy of Technological Sciences and Engineering.. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июнь 2012. 8 февраль 2010 тикшерелгән.
- ↑ Lee, Robert. Linking a Nation: Australia's Transport and Communications 1788 - 1970. (инг.). Australian Government. Australian Heritage Council.. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 июнь 2012. 8 февраль 2010 тикшерелгән.
- ↑ Otto, Kristin. When Melbourne was Australia’s capital city. (инг.). The University of Melbourne/. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 июнь 2007. 8 февраль 2010 тикшерелгән.
- ↑ Button, James. Secrets of a forgotten settlement. (инг.). The Age (October 4, 2003). Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июнь 2012. 6 августа 2008 тикшерелгән.
- ↑ Miles Lewis. Melbourne the city's history and development — 2-ое издание. — 1995. — Б. 35.
- ↑ Robert B. Cervero. The Transit Metropolis: A Global Inquiry — Island Press, 1998. — Б. 320. — ISBN 1559635916.
- ↑ Tell Melbourne it's over, we won. (инг.). Sydney Morning Herald (December 31, 2003). Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июнь 2012. 6 августа 2008 тикшерелгән.
- ↑ Updated world map of the Koppen-Geiger climate classification system // Hydrol. Earth Syst. Sci. Discuss. — № 4. — С. 439—473. Архивировано из первоисточника 14 июнь 2007.
- ↑ Updated world map of the Koppen-Geiger climate classification system (инг.) // Hydrol. Earth Syst. Sci. Discuss. — № 4. — С. 439—473. Архивировано из первоисточника 1 июнь 2012.
- ↑ Snow misses CBD lunch appointment (инг.). The Age (August 10, 2005). Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июнь 2012. 11 августа 2008 тикшерелгән.
- ↑ Victiorian Cultural Diversity Week. (инг.)(инг.)
- ↑ VicNet — Strategy for Aboriginal Managed Land in Victoria: Draft Report. Part 1-Section 2. (инг.)(инг.)
- ↑ 2001 Social Atlas for Melbourne abs.gov.au
- ↑ Multicultural communities. Greeks. (инг.). Australian Academy of Technological Sciences and Engineering.. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июнь 2012. 7 августа 2008 тикшерелгән.
- ↑ Population Projections, Australia, 2004 to 2101. Australian Bureau of Statistics. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 июнь 2012. 8 июнь 2008 тикшерелгән.
- ↑ 2011 Census QuickStats : Melbourne (Statistical Division) (инг.). Australian Bureau of Statistics. 28 Марта 2013 тикшерелгән.
- ↑ Freeman-Greene, Suzy. Melbourne's love affair with lanes (инг.). The Age (August 10, 2005). Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июнь 2012. 22 августа 2008 тикшерелгән.
- ↑ Glen Iris still the heart of city's sprawl (инг.). The Age (August 5, 2002). Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июнь 2012. 22 августа 2008 тикшерелгән.
- ↑ Dunstan, David. The evolution of Clown Hall (инг.) (November 12, 2004). Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июнь 2012. 22 августа 2008 тикшерелгән.
- ↑ World Mayor: The results of World Mayor 2006 (инг.). World Mayor. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июнь 2012. 22 августа 2008 тикшерелгән.
- ↑ Local Government Act 1989. (инг.)(инг.)
- ↑ Malaysian National News Agency. Port Of Melbourne Sets Shipping Record. (инг.) (June 13, 2007). Тәүге сығанаҡтан архивланған 29 март 2012. 22 августа 2008 тикшерелгән.
- ↑ The Age. Growth of Australia's largest port essential. (инг.). December 18, 2004. Тәүге сығанаҡтан архивланған 29 март 2012. 22 августа 2008 тикшерелгән.
- ↑ Business Victoria. (инг.)(инг.)
- ↑ Multimedia Victoria. Industry Snapshot. (инг.) (PDF). Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 июль 2005. 22 августа 2008 тикшерелгән.
- ↑ Media Release: MINISTER FOR TOURISM. MELBOURNE AIRPORT PASSENGER FIGURES STRONGEST ON RECORD. (инг.) (July 21, 2004). Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 сентябрь 2007. 22 августа 2008 тикшерелгән.
- ↑ BRW 1000 (англ.)
- ↑ Cost-of-living index 2014
- ↑ The Age. The cars that ate Melbourne. (инг.) (14 February 2004). Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июнь 2012. 10 сентября 2008 тикшерелгән.
- ↑ The Age. $1.2bn sting in the rail. (инг.) (9 April 2006). Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июнь 2012. 10 сентября 2008 тикшерелгән.
- ↑ Investing in Transport (PDF) 69. Victorian Department of Transport. 10 ноябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ 1 January 2015 Fare changes — Public Transport Victoria
- ↑ Jan Scheurer, Jeff Kenworthy, and Peter Newman. Most Liveable and Best Connected? The Economic Benefits of Investing in Public Transport in Melbourne. (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 февраль 2006. 10 сентября 2008 тикшерелгән.
- ↑ Herald Sun. Still addicted to cars. (инг.) (10 October 2007). Тәүге сығанаҡтан архивланған 13 октябрь 2007. 10 сентября 2008 тикшерелгән.
- ↑ Department of Education and Early Childhood Development. About the Department. (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июнь 2012. 26 августа 2008 тикшерелгән.
- ↑ Sydney Morning Herald. ANU up there with the best. (инг.) (6 October 2005). Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июнь 2012. 26 августа 2008 тикшерелгән.
- ↑ Victorian Department of Health. Melbourne public hospitals and Metropolitan Health Services. (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июнь 2012. 7 августа 2008 тикшерелгән.
- ↑ We are world's sports capital. News.com.au. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июнь 2012. 28 ноября 2006 тикшерелгән.
- ↑ Музей фотографии «Michaels World-Famous Camera Museum» в Мельбурне


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 220
ТРИХИНЕЛЛЁЗ (лат. trichinellosis), биогельминтоз, кеше һәм хайуандарҙың паразит арауырыуы. Тыуҙырыусылары: Trichinellidae — Trichinella spiralis ғаиләһе нематодалары (кешелә, күпселек йыртҡыстарҙа һәм бөтә нәмәне ашаған хайуандарҙа паразит булып йәшәй) һәм Trichinella pseudospiralis (имеҙеүселәрҙә һәм ҡоштарҙа).
Кеше Т. Аҙ һиҙелгән, еңел, уртаса ауырлыҡтағы һәм ауыр формалары айырыла. Трихинелла м‑н инфицирланған малдың итен тейешенсә термик эшкәртмәйенсә аҙыҡ итеп ҡулланған ваҡытта йоға. Тыуҙырыусылар эсәк туҡымаһына үтеп инә, унда ҡарышлауыҡтар һалып үрсей, улары ҡан м‑н организмға тарала, һөлдә мускулатураһының мускул епсәләренә үтеп инә һәм уратып ала. Инкубация осоро 5—45 көн дауам итә. Төп симптомдары: тән т‑раһы күтәрелеү (37— 40°С), сәйнәү мускулдары, муйын, аяҡ‑ҡул ауыртыу, бит шешенеүе, баш ауыртыу һ.б. Өҙлөгөүҙәр: диффуз-сығанаҡлы миокардит, пневмония, менингоэнцефалит һ.б. Диагностика өсөн эпидемиологик анамнез, клиник һәм лаб. тикшереү (аҙыҡ итеп ҡулланылған иттең трихинеллоскопияһы, биопсия һ.б.) мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау: антгельминтиктар һ.б. Иҫкәртеү: сусҡа һәм ҡырағай хайуан итендә трихинелла ҡарышлауыҡтары булыу‑булмауын тикшереү. БР‑ҙа Т. м‑н ауырыған осраҡтар һирәк теркәлә (1997 й. 7 ауырыу асыҡлана).
Хайуандар Т. Хайуандарҙың 100‑ҙән ашыу төрө (бесәйҙәр, бөжәк ашаусылар, кимереүселәр, ҡиммәтле тиреле йәнлектәр, ҡоштар, сусҡалар, эттәр һ.б.) Т. бирешә. Тыуҙырыусының тәбиғи сығанағы — ҡырағай йыртҡыс хайуандар. Күпселек осраҡта алиментар (трихинелла ҡарышлауыҡтары м‑н зарарланған итте ашау) юл м‑н йоға. Төп симптомдары: ябығыу, мускулдар ауыртыу, энтероколит һ.б.; хайуандарҙың үлеүе ихтимал. Т. диагностикаһы өсөн эпизоотологик, клиник, лаб., патологоанатомик тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Трихинелла ҡарышлауыҡтары м‑н зарарланған а.х. малдарының түшкәләре утилләштерелә. Иҫкәртеү: ветеринария‑санитария нормаларын үтәү, сусҡа һәм һунар хайуандары итенә трихинеллоскопия яһау. Малдың Т. м‑н ауырыуының һуңғы осрағы 2007 й. Шишмә р‑нында теркәлгән. БАХИ‑ла Т. диагностикаһын һәм уны иҫкәртеү мәсьәләләрен 20 б. 50‑се йй. Т.П.Снигирёва, О.Н.Третьякова, Ғ.З.Хәзиев, Е.М.Щербинина, Х.В.Әйүпов, 80‑се йй. — Р.Ғ.Фазлыев өйрәнгән.
Д.Ә.Вәлишин, А.С.Сәғитова, Ғ.З.Хәзиев
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Мәҙәни яңылыҡтар
11 октябрҙә Республика көнө хөрмәтенә Өфөлә «Минең республика» тигән милли квест үтә. Программа Ҡунаҡһарай майҙанынан төш ваҡытында башлана. Ҡатнашыусыларға эштәр менән ҡала картаһы бирелә, уларҙы үтәгән өсөн улар балл йыя. Еңеүсе команда бүләк ала.
Башҡортостан тарихына һәм мәҙәниәтенә арналған сара «Аҫылташ» бренды сиктәрендә ойошторола. Уның маҡсаты – башҡорт халҡының мәҙәни-тарихи мираҫын үҫтереү, башҡорт телен популярлаштырыу һәм үҫтереү, йәштәрҙе берләштереү һәм уларҙың үҙ-ара мәҙәни байыуы өсөн ҡоралдар булдырыу.
Квеста ҡатнашырға теләүселәргә алдан теркәлергә кәрәк.


text:
Өфөнөң “Веселинка” ансамбле еңеү яулап ҡайтты
Өфөләге В.М. Комаров исемендәге балалар ижад һарайының “Веселинка” өлгөлө балалар хореография ансамбле, Абхазияла “Күңел иле” халыҡ-ара фестивалендә башҡорт бейеүҙәрен башҡарып, бер Гран-при, өс беренсе урынды яулап ҡайтты. Шулай итеп, йәш бейеүселәр ансамблдең 25-се юбилей миҙгелен ҙур уңыш менән тамамланы.
Был еңеү балаларға еңел бирелмәй. Сит ергә барып төшкәс, климаттың ҡапыл үҙгәреүе сәбәпле, туғыҙ бейеүсенең тән температураһы күтәрелә. Ҡайһы бер балаларға эҫе көндәр насар тәьҫир итә. Диңгеҙҙә һыу инеү ҙә эҙемтәһеҙ үтмәй. Ошо шарттарҙа ансамбль уңышлы сығыш яһаһын өсөн, етәкселәренә ете ҡат тир түгергә тура килә. Шуға ла йәш артистар, курорт ҡалаһында ял итеүе еңел булһа ла, бейеүе ауыр икәнен аңлай.
– Абхазияла яулаған кубоктар – балаларҙың ҙур ижади табышы. Улар башҡа еңеүҙәрҙән дә ҡәҙерлерәк. Коллектив фестивалдә кавказ бейеүҙәрен башҡарманы, әммә Гагра ҡалаһында абхаз оҫталарынан хореография дәрестәре алды, – ти ансамблдең етәксеһе Оксана Щука.
Һәр бала һәләтле булып тыуа, әммә уның артабан үҫеүендә, юғары уңыштарға өлгәшеүендә ата-әсәнең, уҡытыусыларҙың өлөшө ҙур. Яңы ғына Абхазия сәхнәһен шаулатып ҡайтҡан балаларҙың да ҡаҙаныштары нигеҙенә өлкәндәрҙең баһалап бөткөһөҙ хеҙмәте һалынған. “Веселинка” ансамбленең даими уңыштарға өлгәшеүе – берҙәмлек емеше.
Был осраҡта бала күңеленә асҡыс таба белгән остаздың оҫталығын, хеҙмәтен айырым билдәләмәһәк, яҙыҡ булыр. “Оксана Ивановна – һәләтле, талапсан педагог. Шуға ла балалар ансамблдә ваҡытын бушҡа уҙғармай, һәр күнекмәлә бейеү сәнғәте нескәлектәренә төшөнә. Беҙ уға ифрат рәхмәтле”, – тип атай-әсәйҙәр ҙә ансамблдә шөғөлләнгән балаларҙың уңышы педагогҡа бәйле тигән фекерҙе раҫлай.
Ысынлап та, Оксана Шука – тәжрибәле бейеүсе һәм педагог. Ул үҙе биш йәшенән үк Өфө моторҙар эшләү берекмәһенең “Умырзая” ансамблендә (етәксеһе – Р.Д. Ҡарасурин) шөғөлләнә. Ун дүрт йәшендә иһә уны ошо ансамблдең бәләкәйҙәр төркөмөнә репетитор итеп ҡуялар. 1986 – 1988 йылдарҙа “Йәйғор” халыҡ ансамбленең солисы һәм репетиторы була. Ике йыл Кострома ҡалаһында “Рәсәй мозаикаһы” халыҡ балетында сығыш яһай. Тыуған яғына ҡайтҡас, уны “Ынйы” халыҡ ансамбленә (етәксеһе – Рәсәй һәм Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре В.Г. Степанов) солист итеп алалар.
Тырыш, тынғыһыҙ, бейеү сәнғәтен таратыу, үҫтереү өсөн тыуған кеше ул Оксана Щука. Сәхнәлә сығыш яһау менән генә сикләнмәй, 1993 йылда Өфө ҡалаһының В.М. Комаров исемендәге балалар ижады һарайында “Веселинка” өлгөлө балалар хореография ансамблен ойоштороп, бөгөнгәсә йәш быуын менән эшләүен дауам итә. Уның коллективында 5 – 20 йәшлектәр шөғөлләнә. Эшенең төп йүнәлеше – йәш быуынға халыҡ бейеүҙәрен өйрәтеү. Ансамбль тәрбиәләнеүселәре әүҙем тормош алып бара, концерттарҙа, байрамдарҙа, фестивалдәрҙә, конкурстарҙа ихлас ҡатнаша. Шулай уҡ башҡа коллективтар менән дуҫтарса аралашып йәшәйҙәр.
Бейеү оҫтаһы, һәләтле педагогтың хеҙмәте дәүләт тарафынан лайыҡлы баһаланған. Оксана Ивановна – Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, республиканың мәғариф алдынғыһы. Уның тынғыһыҙ эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә 25 йыл дауамында ансамбль, донъя халыҡтарының 60-тан ашыу бейеүен ҡуйып, 16 Гран-при һәм 150-нән күберәк призлы урын яулаған.
Оксана Щуканың бер репетицияһында булып, уның балаларҙы бейеүгә өйрәтеүгә ни тиклем көс түгеүенә хайран ҡалдым. Ошондай остаздар барҙа, йәш быуындың сәнғәткә ынтылышы һүнмәҫ.
Өфө ҡалаһы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 261
ҮҪЕМЛЕКСЕЛЕК, 1) ауыл хужалығы тармағы, үҫемлекселек продукцияһы (халыҡ өсөн аҙыҡ‑түлек, малсылыҡ өсөн мал аҙыҡтары, сәнәғәт тармаҡтары өсөн сеймал) етештереү өсөн а.х. культураларын үҫтереү м‑н шөғөлләнә. Малс‑ҡ м‑н тығыҙ бәйле. Баҫыусылыҡ, йәшелсәселек, емешселек, виноградсылыҡ, болонсолоҡ, урмансылыҡ, сәскәселек тармаҡтарын үҙ эсенә ала. Башҡортостан терр‑яһында Ү. 16 б. 2‑се ярт. үҫеш ала (ҡара: Игенселек). БР‑ҙа Ү. төп йүнәлеше булып иген етештереү тора, шәкәр сөгөлдөрө, орлоҡҡа көнбағыш, картуф, йәшелсә һәм мал аҙыҡтары етештереү яҡшы үҫешә. 2008 й. хужалыҡтарҙың бөтә категорияларында а.х. культураларының сәсеүлек майҙандары (мең га): бөтәһе — 3023, ш. иҫ. иген культуралары — 1720 (56,9%), мал аҙығы культуралары — 996 (32,9%), техник культуралар — 196 (6,5%), картуф — 94 (3,1%), йәшелсә культуралары — 17 (0,6%); емеш һәм еләк ултыртмалары — 8,9 мең га. Сәсеүлек майҙандары структураһында а.х. пр‑тиелары өлөшөнә 82,5%, крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары һәм шәхси эшҡыуарҙарға — 13,6%, шәхси ярҙамсы хужалыҡтарға 3,9% тура килә. Хужалыҡтарҙың бөтә категорияларында Ү. продукцияһын етештереү (мең т): иген — 4533, шәкәр сөгөлдөрө — 1112, картуф — 1205, көнбағыш орлоҡтары — 137, йәшелсә — 335, емеш һәм еләк — 439,6; а.х. пр‑тиеларында: ҡоро мал аҙыҡтары — 4305,8, һутлы мал аҙыҡтары — 1296,6. А.х. пр‑тиелары тарафынан 86,4% иген, 88,7% шәкәр сөгөлдөрө, 80,7% көнбағыш орлоғо, шәхси ярҙамсы хужалыҡтар тарафынан 94,6% картуф, 74,0% йәшелсә етештерелә. Уңдырышлылыҡ (ц/га): иген культуралары — 26,4, шәкәр сөгөлдөрө — 217,1, йәшелсә культуралары — 165,0, картуф — 128,9, орлоҡҡа көнбағыш — 10,7. 2) Культуралы үҫемлектәр һәм уларҙы үҫтереү технологияһы т‑дағы фән, агрономия бүлеге. Тупраҡ ғилеме, игенселек, агрометеорология, агроклиматология, үҫемлектәрҙең физиологияһы, биохимияһы, генетикаһы, селекцияһы һәм орлоҡсолоғо, а.х. микробиологияһы, агрохимияһы, үҫемлектәрҙе һаҡлау һ.б. м‑н тығыҙ бәйле. Ү. төп тикшеренеү объекты — а.х. үҫемлеге, уның биологияһы, агроэкологик шарттарға мөнәсәбәте. Тикшеренеүҙәр үҫемлектәрҙе классификациялау, хужалыҡ өсөн ҡиммәтле үҫемлектәрҙе интродукциялау, агроландшафт үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып баҫыу культуралары һәм сорттарын оптималь урынлаштырыу (ҡара: Ландшафт игенселеге), Ү. продукцияһын етештереү технологияларын эшләү б‑са үткәрелә. Башҡортостанда Ү. фәне 19 б. аҙ. Өфө губ. земствоһының Бөрө, Пестровка һ.б. тәж. баҫыуҙары ойошторолоу, Шишмә а.х. тәжрибә ст. (ҡара: Ауыл хужалығы институты), БАХИ (ҡара: Аграр университет) асылыу м‑н үҫешә башлай. Ү. өлкәһендә тикшеренеүҙәр ш. уҡ Биология институтында, Башҡорт дәүләт университетында, Педагогия университетында, Ботаника баҡса‑институтында алып барыла. Ужым арышының (Н.Р.Бәхтизин, А.Л.Голодец, Р.Р.Исмәғилев, С.А.Ҡунаҡбаев, Р.Б.Нурлығаянов һ.б.), яҙғы бойҙайҙың (В.К.Ғирфанов, Х.С.Әхмәтшин һ.б.), ужым бойҙайының (Бәхтизин, Ғирфанов, Р.Р.Ғәйфуллин, Исмәғилев, А.Н.Прохоров һ.б.), ҡарабойҙай һәм тарының (К.В.Лавров, А.М.Сабитов һ.б.), кукуруздың (Н.А.Дроздов, П.А.Скоробогатов, В.Х.Хангилдин һ.б.), рапстың (Ғәйфуллин, Исмәғилев һ.б.), шәкәр сөгөлдөрөнөң (Н.Ғ.Ғизбуллин, И.П.Юхин һ.б.), картуфтың (Д.А.Андрианов, А.Т.Гладков һ.б.), йәшелсә культураларының (Н.Ә.Ғәлиев, М.Х.Ҡыҙрасов, Л.И.Мансурова һ.б.), мал аҙығы культураларының (Х.Ғ.Ғөбәйҙуллин, Ғ.Ҡ.Зарипова, Э.М.Кузеев, Б.М.Миркин, С.Н.Надежкин һ.б.), дарыу үҫемлектәренең (Исмәғилев, Д.А.Костыев, З.М.Хәсәнова һ.б.) респ. тәбиғәт шарттарына яраҡлаштырылған үҫтереү технологиялары, икмәк бешереү өсөн ҡулланылған юғары сифатлы арыш һәм бойҙай (М.Г.Дауҡаев, Исмәғилев, В.А.Печаткин һ.б.), һыра ҡайнатыу өсөн ҡулланылған арпа (М.Х.Уразлин) орлоҡтарын етештереү технологиялары уйлап табыла. Урман культураларын өйрәнеү һәм уларҙың агротехникаһын эшләү (И.А.Ибраһимов, Д.А.Ильичёв, Ю.З.Кулагин, Ә.Ф.Хәйретдинов һ.б.), үҫемлектәрҙе интродукциялау (Е.В.Кучеров), ужым культураларының биологияһын һәм ҡышҡа сыҙамлылығын өйрәнеү (Исмәғилев, А.Д.Фәйзуллин һ.б.) б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә. Иген һәм мал аҙығы культураларының (Ә.Н.Биктимеров, Н.И.Лещенко, Ф.Х.Лоҡманова, В.И.Никонов, Б.К.Попов, Н.В.Руднев, Ә.Х.Шакирйәнов һ.б.), емеш культуралары һәм виноградтың (Р.И.Болотина, Т.Ғ.Дёмина, Г.Ә. Мансуров, Л.Н.Стреляева, М.Ғ.Әбдиева һ.б.), картуфтың (Л.П.Акатьева) ҡиммәтле сорттары сығарыла. Үҫемлектәрҙе ауыл хужалығы һәм урман культуралары ауырыуҙарынан, ауыл хужалығы һәм урман культуралары ҡоротҡостарынан һаҡлауҙың интеграциялы системаһы камиллаштырыла (М.М.Ғәниев, А.А.Мейер, М.Й.Миңлекәев, Л.А.Сибиряк һ.б.). Уңышты программалау ысулдары (Бәхтизин, Исмәғилев, М.Ғ.Сираев һ.б.), ер эшкәртеүҙең тупраҡты һаҡлау алымдары (Г.Н.Лысак, Сираев һ.б.), ашламалар ҡулланыу системалары (П.Я.Бульчук, Н.Х.Жданов, Й.А.Усманов, Б.П.Шиленко, С.Ә.Әбдрәшитов һ.б.) эшләнә.
Р.Р.Исмәғилев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Үҙағас
Үҙағас:
- көнкүрештә һәм техникала үҙағас тип ағастың ҡабығы аҫтында ятҡан өлөшөн атайҙар;
- Ботаникала үҙағас, йәки ксилема тип прокамбий йәки камбийҙан (күшкә) барлыҡҡа килә торған үҫемлек туҡымаһын атайҙар.
- техникала, ГОСТ 23431-79 буйынса: ағас олондарының, ботаҡтарының һәм тамырҙарының ҡабығы менән үҙәге араһында урынлашҡан икенсел туҡымалар йыйылмаһын (үткәреүсе, механик һәм запаслаусы)атайҙар.
Иң боронғо ҡаҙылма ағас тоҡомдары 2011 йылда Канаданың Нью-Брансуик провинцияһында табылған. Был ағастар үҫкән боронғо урманға сама менән 395—400 миллион йыл[1].
Йөкмәткеһе
Төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ағас олононоң төп өлөшө үҙағастан тора. Ул төрлө формалағы һәм ҙурлыҡтағы күҙәнәктәрҙән төҙөлгән.
Күп күҙәнәктәрҙең тышсалары ҡалын булып, уларға ныҡлыҡ биреүсе матдәләр һеңгән. Үҙағас составында торба һымаҡ оҙон көпшәләр бар.
Уның йыуанлығы үҙағасты ҡулса кеүек уратып алған камбий (күшкә) тип аталған күҙәнәктәр ҡатлауының тереклек эшмәкәрлегенә бәйле.
Камбий — йоҡа тышсалы, тар ғына оҙон бер ҡат күҙәнәктәр ҡатламы. Ағасты әрсегәндә, тышсалар йыртылып, камбий күҙәнәктәрендәге шыйыҡса ағып сыҡҡан һәм үҙағастың өҫтөн еүешләгән.
Камбий һабаҡ тереклегендә ҙур роль уйнай. Уның күҙәнәктәре бүленеп, камбийҙың ике яғында ла яңы күҙәнәктәр ҡатламы барлыҡҡа килтерә.
Ҡабыҡ яғына йүкәлектең яңы күҙәнәктәре, ә үҙағас яғына үҙағастың яңы күҙәнәктәре ултыра бара. Шуға күрә камбийҙы яһаусы туҡыма тип атайҙар, ул һабаҡтың (олондың) йыуанлыҡҡа үҫеүен тәьмин итә.
Камбий күҙәнәктәренең бүленеүе арҡаһында ағастарҙың, ҡыуаҡтарҙың һәм күп йыллыҡ үләндәрҙең һабаҡтары йыуаная. Олононоң әйләнәһе 10 метрға еткән бик ҡарт имәндәр барлығы билдәле.
Һабаҡ (олон) йыуанлыҡҡа йылдың йылы ваҡытында, камбий күҙәнәктәре бүленгән саҡта үҫә. Камбий күҙәнәктәре бүленгән осорҙа үҙағас күҙәнәктәре йүкәлек күҙәнәктәренә ҡарағанда күберәк барлыҡҡа килә.
Көҙ аҙағында камбийҙа тынлыҡ осоро башлана. Яҙын, һут хәрәкәте башланғас та, камбий яңынан бүленә башлай. Камбийҙың яҙ көнө бүленгән күҙәнәктәренән үҙағаста сағыштырмаса йоҡа тышсалы киң аралы көпшәләр барлыҡҡа килә. Ә көҙ барлыҡҡа килгән яңы көпшәләр күпселек ағастарҙа тар, аралы һәм ҡалын тышсалы була.
Үҙағас күҙәнәктәренең яҙ, йәй һәм көҙ барлыҡҡа килгән бөтә ҡатламдары йыллыҡ үҫеү балдағын тәшкил итә .
Көҙгө ваҡ күҙәнәктәр үҙағастың киләһе йылғы яҙғы эре күҙәнәктәренән айырылып тора. Шуға күрә үҙағастың арҡыры киҫемендә йәнәш ятҡан йыллыҡ балдаҡтар араһындағы сик күп ағастарҙа яҡшы күренә.
Лупа ярҙамында йыллыҡ балдаҡтар һанын иҫәпләп, бысылған ағастың йәки киҫелгән ботаҡтың йәшен билдәләргә мөмкин. Мәҫәлән, ҡайһы бер имән ағастары 1000 йылға тиклем йәшәй.
Йыллыҡ балдаҡтарҙың киңлегенә ҡарап, ағастың төрлө йылдарҙа ниндәй шарттарҙа үҫкәнен белергә була. Йыллыҡ балдаҡтарҙың тар булыуы дымдың етешмәгәнлеген, ағастың күләгәлә үҫеүен, уның насар туҡланыуын күрһәтә.
Йыллыҡ балдаҡтарға ҡарап, яҡтылыҡтың ҡайһы яҡтан төшкәнен дә билдәләп була. Йыллыҡ балдаҡтар ғәҙәттә ағастың көньяҡҡа ҡараған яғында киңерәк, ә төньяғында тарыраҡ була.
Был ағас олононоң төньяҡҡа ҡараған яғында камбий күҙәнәктәренең насарыраҡ үҫеүе менән аңлатыла. Бында улар төньяҡтан иҫкән һыуыҡ ел тәьҫиренә йышыраҡ дусар ителә һәм ҡояш та аҙыраҡ йылыта.
Һыу менән минераль матдәләр тамыр көпшәләре буйлап юғары күтәрелә. Тамырҙан үҙағас буйлап һабаҡтың эсенән өҫкә күтәрелә, япраҡтарҙа тармаҡлана. Һыу япраҡтарға бына ошо көпшәләр буйлап күтәрелә лә инде. Һыуҙы үткәреүсе туҡыма күҙәнәктәренең стенкалары ҡартая барған һайын, аҡрынлап уларға химик составы меән целлюлозага яҡын торған тығыҙ матдә — лигнин һеңә. Ағасты төҙ тотоусы, уның ҡатылығын һәм ныҡлығын нәк ошо лигнин билдәләй.
Химик составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҙағас составына шаҡтай күп ҡатмарлы төҙөлөшлө органик ҡушымталар керә. Тулы химик анализ күрһәткәнсә, ул 50 % самаһы углеродтан, 6 % водородтан, 44 % кислородтан тора.
Үҙағас күҙәнәгенең тышсаһы — йәтмә һымаҡ, үҙ-ара бәйләнгән оҙон сылбырлы целлюлоза молекулаларынан тора. Тағын составына гемицеллюлоза, лигнин һәм башка экстрактив матдәләр инә.
Цементлаштырусы матдә булып кальций һәм магний пектаттары хеҙмәт итә. Күҙәнәк эсендә ыҫмалалар, сайыр (камедь), майҙар, таниннар, пигменттар һәм минераль матдәләр йыйыла.
Үҙағас 45-60 % целлюлозанан, 15-35 % лигниндан һәм 15-25 % гемицеллюлозанан тора. Ят, экстрактив матдәләр күләме ағас төрөнән тора. Үҙағаста минераль матдәләр күләме (рус. зольность) 1%-тан кәмерәк.
Үҙағас төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Айырыуса ҡиммәтле үҙағасы менән тик, ҡара һәм ҡыҙыл ағас билдәле.
Яланғас орлоҡлолар бүлегенә кергән ылыҫлылар класы вәкилдәре: ҡарағай, шыршы, аҡ шыршы, карағас сифатлы үҙағас сығанағы. Улар — яҡшы төҙөлөш материалы.
Карап ҡарағайы тип йөрөтөлгән төҙ ҡарағайҙар элек диңгеҙ кәмәләре төҙөүҙә ҡулланылган. Барлыҡ елкәнле флот башлыса ҡарағайҙан төҙөлгән. Бынан тыш, ҡарағайҙан ҡағыҙ, ҡатырға, скипидар һәм кеше өчен ҡиммәтле башҡа күп кенә продукттар алалар.
Уҫак ағасы бәшмәккә һәм төрле коротҡостарға бирешмәй. Ул — өрлөк, түшәм, иҙән, ҡоҙоҡ бураһы өсөн бына тигән ағас материалы.
Тал ағасынан дару ясыйлар, дуплау матдәсе алалар, һәм ул шәп баллы үсемлек тә. Имән ағасы — төҙөү эштәрендә, йиһаз яһауҙа ҡулланыла. Үҙағасы айырыуса ныҡ, бүрәнәһе һыуҙа серемәй, ә ҡара төҫкә кереп, тағын да ҡатылана ғына, йәғни сыныға. Йүкәнең йомшаҡ үҙағасынан ҡалаҡ, уйынсыҡ, аяҡ кейеме тегеү өсөн ҡалып һәм башҡа шундай әйберҙәр яһала.
Тал, ҡайын, йүкә, тирәк, уҫак кеүек йомшаҡ япраҡлы ағастарҙың хуҗалыҡларға күптән кәрәге ҡалманы инде. Уларҙы элек утын итеп яғалар ине. Алабуға махсус ихтисади зонаһында сафҡа баҫасаҡ яңы завод уларҙан мебель етештерәсәк.[2]
Үҙағас әҙерләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урманға ултыртылған һәр ағастың үҙ йәше бар. Миҫал өсөн, ҡайын 40 йылдан, ә ҡарағай 100 йылдан Һуң киҫелергә тейеш. Ағас әҙерләү 3 стадияға бүленә: ағас киҫеү, әҙерләнгән ағасты сығарыу, түбән ағас сәнәғәте складындағы эштәр. Ағас әҙерләүҙең һәр бер стадияһы төп әҙерлек (технологик һәм күсереү) һәм ярҙамсы операцияларҙан тора.
Технологик операция ваҡытында (урман киҫеү, ағастарны ботаҡтарҙан таҙалау, буй ағастарҙы сорттарға бүлеү һ.б.) ағас материалдарҙың формаһы, үлсәмдәре үҙгәртелә.
Күсереү операцияларында (ағас, буй ағас тарттырыу, ағас тейәү һ.б.) — бер эш урыныннан икенсе эш урынына күсерелә.[3]
Ағас материалдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ағас материалдар, ағастың табиғи физик төҙөлөшөн һәм составын һаҡлап ҡалып, киҫелгән ағасты арҡырыға йәки буйға киҫеп алынған материалдар. Эшкәртелгән һәм эшкәртелмәгән, ылыҫлы һәм япраҡлы, эшкәртеү ысулы буйынса түңәрәк, ярылған, киҫелгән, юнылған, ваҡланган ағас материалдарға бүләләр.
Тәбиғи хәлендә төҙөлөш материалы һәм яғыулыҡ булып хеҙмәт итә, ваҡланған һәм химик рәүештә эшкәртелгән хәлендә — ҡағыҙ, фанер плитәләр, яһалма сүстәр өсөн сеймал.
Буй ағасты (тамыр өлешө, осо алынған, ботаҡтарынан таҙартылған ағас) түмәргә киҫеп, эшкә яраҡлы эшкәртелмәгән һәм түбән сифатлы үҙағас алалар. [4]
Беренсел эшкәртеү һөҙөмтәһендә төҙөү эшенә яраҡлы ағас, бағаналар, бүрәнәләр, таҡта, фанера, рәшәткә материалдары, утын һ.б. алына.
Ағасты механик һәм химик-механик юл менән алға ҡарай эшкәртәләр. Шул рәүешле ағастан таҡта, фанер-плита, мебель, тара, шырпы, ҡағыҙ етештерелә. Фанера — бер нисә ҡат шпонды арҡыры-торҡоло йәбештереп эшләнә.
Шулай уҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ағастан йоттар төҙөү.


text:
Пуризм
Пуризм (лат. purus — таҙа) — әҙәби телде сит телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙән, неологизмдарҙан таҙартырға кәрәгенән артыҡ тырышыу[1]; телдең йәнәһе сафлығын һаҡлау өсөн, уны сит тел һүҙҙәренән таҙартыуҙы маҡсат итеп алған бер йүнәлеш.[2]; телдең сафлығын, нормаларын һаҡлау өсөн, башҡа телдәрҙән һүҙ алмаҫҡа тырышыу[3].
Пуризм урыҫ телендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урыҫ теленә һүҙҙәр алыныу Пётр I реформаларынан башлана, тел мәсьәләләренә етди ҡараш башланғас урарҙың үтеп кереүе тотҡарлана. Һүҙлек төҙөгәндә Рәсәй академияһы императрица кенәз Дашкова аша тапшырған талапты күҙ алдында тота «академик һүҙлектә сит телдән ингән һүҙҙәрҙе ҡулланмаҫҡа, телдә ҡулланылғандарын иҫке йәки яңы уйлап табылған һүҙҙәр менән алмаштырырға». Был йүнәлештә академия эшмәкәрлеге уңышһыҙ була (1804 йылдың 17 сентябрендәге һәм 1805 йылдың 23 мартындағы ултырыш); аудитория урынына — слушалище, адъюнкт урынына — приобщник, актёр урынына — лицедей һүҙҙәре ҡулланырға ҡарар ителә.
XIX быуат башы шовинистик нигеҙҙәге пуризм менән үҙенә билдәлелек яулаған Шишков менән бәйле. Шишков «аллея» урынына — «просад», «кий» урынына — «шаропих», «калоши» урынына— «мокроступы» һүҙҙәрен ҡулланырға тәҡдим итә.
Был һүҙҙәр ҡулланышҡа инмәй онотолоп ҡала.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Пуризм // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Пуризм // Литературнaя энциклопедия, 1929—1939
- Пуризм — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Пуризм — статья из Словаря-справочника лингвистических терминов, 1976


text:
Башҡортостан Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһында “Парламент һайлауҙары-2018. Йомғаҡ һәм киләсәк” тип аталған “түңәрәк өҫтәл” ойошторолдо. Унда, дәүләт эшмәкәрҙәренән тыш, республикабыҙҙың юғары уҡыу йорттары студенттары ла ҡатнашты.
Башҡортостан Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы ректоры Илгиз Ҡыҙырғоловтың һүҙҙәренә ҡарағанда, һөйләшеүгә студенттарҙы саҡырыу тиккә түгел, сөнки лекция тыңлау миҙалдың бер яғы булһа, сәйәсмәндәр менән ошондай осрашыуҙарҙа ҡатнашыу – бөтөнләй икенсе мәсьәлә. Йәштәрҙең ил һәм донъя яңылыҡтары тураһында хәбәрҙар булыуы, ә республика һулышын тойоуы тураһында һүҙ ҙә юҡ, һәр йәһәттән дә отошло. Заман менән бергә, хатта унан бер аҙым алда барырға тейеш киләсәк менән йәшәгәндәр.
Ошо көндәрҙә социология фәндәре кандидаты Рөстәм Ишмөхәмәтов Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары итеп һайланды. Тәүҙә ул йәштәрҙе үҙенең тормош юлы менән таныштырҙы.
– Үткән саҡырылыштан айырмалы, был юлы төрлө фракцияларҙың күп булыуы иғтибарҙы йәлеп итә, – тине Рөстәм Рифат улы. – Фракция-ара бәйләнештәр нығына. Әле төп бурыс – 2019 йылға республика бюджетын ҡабул итеү. Депутаттар корпусы ла үҙгәрҙе, ул 75 процентҡа яңырҙы, парламентҡа йәш депутаттар һайланды. Был — ыңғай күренеш, сөнки уларҙың һәр береһе яңы идея менән килә, заман һулышын тойоп фекер әйтә.
Рөстәм Рифат улы билдәләүенсә, иҡтисадта, йәмәғәт мөнәсәбәттәрендә хоҡуҡи кимәлдә көйләүҙе талап иткән яңы йүнәлештәр барлыҡҡа килә. Быйыл көҙ федераль закондарҙың үҙ көсөнә инеүе – шуға асыҡ миҫал. Парламентарийҙарҙың бурысы – тормоштағы үҙгәрештәрҙе күҙәтеп барыу, бөтә нескәлектәрҙе лә иҫәпкә алыу.
Рәсәй Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университеты студенты Ләйсән Йәнбәкова белдереүенсә, мәктәптә уҡығанда уҡ сәйәсәт менән ныҡлап ҡыҙыҡһынған, бер үк ваҡытта Баймаҡ ҡалаһында ойошторолған төрлө йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнашҡан. Бөгөн иһә юлға сыҡҡанда айырыуса тулҡынланыу кисергән, ни тиһәң дә, академияға беренсе тапҡыр аяҡ баҫҡан. Иҡтисади хәүефһеҙлек һәм юрист һөнәрен үҙләштерәсәк Ләйсән Нуриман ҡыҙы өсөн закон проекттары әҙерләгән депутаттар менән “түңәрәк өҫтәл”дә ҡатнашыу мәртәбә, ул киләсәктә юғары даирәләрҙә эшләргә теләүен йәшермәй.
Ошо уҡ уҡыу йорто студенты Әҙилә Ғәлиева һөйләүенсә, үрҙәрҙе яуларға ынтылған һәр йәш кеше маҡсатына өлгәшмәй ҡалмай. Бигерәк тә хәҙер ныҡышмалылыҡ һәм тырышлыҡ кәрәк. Ләйсән әхирәте шикелле, уны ла “депутат”, “парламент”, “закон сығарыу” кеүек төшөнсәләр ҡыҙыҡһындыра.
Студенттар вице-спикерға төрлө һорауҙар бирҙе. Берәүҙәр карьера баҫҡыстары тураһында белеште, икенселәр белем эстәүгә һәм ғилемлелеккә баҫым яһаны, бүтәндәр закондар сығарыу нескәлектәренә төшөнөргә тырышты.


text:
- Подробности
- Просмотров: 559
ВЕГЕТАТИВ ҮРСЕҮ, күп күҙәнәкле организмдарҙың (үҫемлектәрҙең, бәшмәктәрҙең, хайуандарҙың) енесһеҙ үрсеү ысулдарының береһе, был осраҡта яңы заттар инә организмдың бүленгән өлөштәренән үҫешә. В.ү. ш. уҡ клонлаштырыу тип атала: бүлендек организмдар инә организмдың генетик күсермәһе (клоны) булып тора. Хайуандарҙа В.ү. бүленеү (аҙ төклө селәүсендәр, турбелляриялар һ.б.) йәки бөрөләнеү (болоттар, эсәкҡыуышлылар, ҡайһы бер инфузориялар, балдаҡлы селәүсендәр, бүздәктәр һ.б.), бәшмәктәрҙә, лишайниктарҙа һәм ылымыҡтарҙа талломдың махсуслашмаған өлөштәренең бүленеү йәки махсуслашҡан ҡатламдарҙың (сфацелярияла үрсеү бөрөләре, хара ылымыҡтарында төйөрсәләр; бәшмәктәрҙә оидиялар, хламидоспоралар; лишайниктарҙа изидиялар һәм соредиялар) үҫеү юлы м‑н тормошҡа ашырыла. Ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәрҙә махсуслашмаған һәм махсуслашҡан В.ү. айырып йөрөтөлә. Махсуслашмаған В.ү. протонеманың йәки ҡатлансыҡтың (мүк һымаҡтарҙа) сереүе, ер өҫтөндәге йәйелгән һәм түшәлгән үренделәрҙең (көкөрт үләне һымаҡтарҙа, яланғас орлоҡлоларҙа һәм сәскәле үҫемлектәрҙә) һәм эпигеоген тамырһабаҡтарҙың (абаға һымаҡтарҙа һәм ҡыҫыр сәскә, тайтояҡ, эттабан һ.б. заттарға ҡараған сәскәле үҫемлектәрҙә) айырым бер өлөшөнөң тарҡалыуы һөҙөмтәһендә инә организмдың 2 йәки күберәк бүлендек затҡа айырылыуы м‑н тормошҡа ашырыла. Махсуслашҡан В.ү. — инә организмдан үҫешкән бүлендек заттарҙың йәки уларҙың яралғыһының: үрсеү бөрөләренең (бауыр мүге төрҙәре, Ирәмәл ҡымыҙлығы, яҙғы ҡарлуғас үләне һ.б.), гипогеоген тамырһабаҡтарының (астра, бесәй үләне, флокс һ.б.), бүлбеләренең (картуф), тамырбүлбеләренең (айыутабан, георгин, ерек ҡураһы һ.б.), тамыр үренделәренең (билсән, сейә, уҫаҡ һ.б.), һуғанбаштарҙың (ләлә, тюльпан, һуған һ.б.), ер өҫтөндәге йәйелгән үренделәренең — һабаҡтары, мыйыҡтары (клевер, ҡаҙ үләне, ҡайын еләге) бүленеүе. Күпселек тамырһабаҡлы һәм үренте тамырлы үҫемлектәрҙә В.ү. — йыл һайын, һуғанбашлы һәм бүлбелеләрҙә — йыл һайын йәки 2—3 йылға 1 тапҡыр, оҙаҡ ваҡыт һаҡланған ер аҫты үренделе күп йыллыҡ үҫемлектәрҙә бер нисә йылға 1 тапҡыр була. Интенсив В.ү. эксплеренттарға, мәҫ., ҡый үләндәренә (йыуаш билсән, баҫыу эт эсәге, Вальдштейн һөтлөгәне, һары билсән, баҫыу ҡырҡбыуыны һ.б.) хас, был уларға яңы тереклек итеү урындарын тиҙ үҙләштерергә һәм тупраҡ эшкәртеү машиналары һәм ҡоралдарының даими тәьҫире шарттарында үҫергә мөмкинлек бирә. Үҫемлектәрҙең В.ү. һәләте ауыл хужалығында (бигерәк тә емешселектә) һәм урман хужалығында киң ҡулланыла. Башҡортостанда В.ү. ысулдары Аграр университетта һәм ғилми-тикшеренеү учреждениеларында эшләнә. Ботаника баҡса- институтында уҫаҡ (Р.К. Байбурина), карел ҡайыны (Н.В.Старова) гибридтарының микроклональ үрсеү ысулдары эшләнгән; Башҡортостандың Урал алды шарттарында бер нисә төр энәлектең (Р.В.Вафин), оранжерея шарттарында тропик һәм субтропик үҫемлектәрҙең (З.Н.Сөләймәнова) В.ү. б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелгән; декоратив ҡыуаҡтарҙың һәм ылыҫлы үҫемлектәрҙең В.ү. ысулдары камиллаштырыла (Л.С.Никитина). Ауыл хужалығы институтында картуфтың (И.С.Мәрҙәншин), емеш культураларының (Т.Г.Дёмина, Н.В.Майстренко, М.Ғ.Әбдиева) В.ү. өйрәнелә. БДАУ‑ҙа емеш культураларының (Г.Ә.Мансуров), картуфтың (Д.А.Андрианов, А.Д.Андрианов), вирусһыҙ картуфтың һәм ҡайын еләгенең (Р.М.Хәйруллин), төшлө культураларҙың һәм ҡарағаттың (Н.И.Каргина) һ.б. В.ү. тикшерелә.
Л.Ғ.Наумова
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
25 август
25 август — григориан стиле буйынса йылдың 237-се (кәбисә йылында 238-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 128 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Уругвай — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Бразилия — Һалдат көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ғайнан Әмири (25.08.1911—9.10.1982), башҡорт совет яҙыусыһы, журналист һәм тәржемәсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1939 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1942 йылдан — КПСС ағзаһы. Башҡорт АССР-ының (1969) һәм РСФСР-ҙың (1971) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
- Камалетдинова Фәриҙә Мирсаяп ҡыҙы (25.08.1916—15.01.2008), башҡорт театр актёры, 1967 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1972).
- Радик Хәкимйән (25.08.1941), башҡорт шағиры, 1996 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004).
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Полунин Иван Александрович (25.08.1912—2.06.1990), 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында, шулай уҡ Ҡыҙыл майҙандағы Еңеү парадында ҡатнашҡан яугир, уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1945). Сығышы менән хәҙерге Ҡырмыҫҡалы районының Подлуб ауылынан.
- Павлов Николай Спиридонович (25.08.1922—2.04.1978), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, артиллерия полкының орудие командиры, сержант. Советтар Союзы Геройы (1944). Сығышы менән хәҙерге Бәләбәй районының Ыҫлаҡбаш ауылынан.
- Вайшнорович Владимир Леонидович (25.08.1957), хужалыҡ эшмәкәре. Өфө районы «Шемәк» совхозының элекке директоры, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сәғит Сөнчәләй (Сөнчәләев Сәғит Хәмиҙулла улы, 25.08.1888—27.10.1937), шағир, уҡытыусы, дәүләт хеҙмәткәре. 1926—1927 йылдарҙа Төркиәлә РСФСР-ҙың Сит илдәр халыҡ комиссариаты тәржемәсеһе; 1927—1929 йылдарҙа Башҡорт сәнғәт техникумы директоры. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән Һарытау губернаһы Хвалын өйәҙе Иҫке Мәстәк ауылынан.
- Мөлөков Әнүәр Бәхти улы (25.08.1923—8.01.2004), педагог, мәғариф хеҙмәткәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1971—1985 йылдарҙа Саҡмағош районының Саҡмағош ауылындағы 1-се урта мәктәп директоры. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). Ленин (1971), 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы Иҫке Супты ауылынан.
- Хафизов Фәйез Зәки улы (25.08.1938), ғалим-тау инженеры-геолог, геология-минералогия фәндәре докторы (1987), профессор (1994), Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһы (1993), Халыҡ-ара информатизация академияһы (1994), Халыҡ-ара көнсығыш нефть академияһы (1993), Халыҡ-ара минераль ресурстар академияһы (1995) академигы.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Кәлимуллин Сәмиғулла Мәсифулла улы (25.08.1914—19.09.1989), сәхнә биҙәүсе рәссам. 1954 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар, 1947 йылдан — Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1947). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955).
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1944 — Муса Йәлил, татар шағиры, Советтар Союзы Геройы (1956).
- 1993 — Ғилемдар Рамазанов , Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, әҙәбиәт белгесе һәм йәмәғәт эшмәкәре.
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Күҙәтселәр эшләне
19 марта 2018 йыл | Сәйәсәт
Тауыш биреү көндө республикала 6953 күҙәтеүсе эшләне
Тауыш биреү көндө Башҡортостандың һайлау участкаларында, яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, 6953, шул иҫәптән 24 халыҡ-ара күҙәтеүсе эшләне. Был турала журналистар өсөн брифингта Башҡортостан Үҙәк һайлау комиссияһы секретары Марина Долматова белдерҙе.
Күҙәтеүселәр Даниянан, АҠШ-нан, Финляндиянан, Италиянан, Төркиәнән, Швециянан, Швейцариянан, Польшанан, Ҡаҙағстандан һәм Белоруссиянан булды.
Башҡортостанда яңы Башлыҡ
Вчера, 12:26 | Сәйәсәт
Барығыҙҙы ла һайлау участкаларында көтәбеҙ!
07 сентября 2018 йыл | Сәйәсәт
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға депутаттар һайлауға һуңғы әҙерлек эштәре алып барыла. Территориаль һайлау комиссияһы рәйесе Римма Звереваға бер нисә һорау менән мөрәжәғәт иттек. Һүҙ-уға:
-Дөйөм алғанда һайлауға әҙерлек эштәре тамамланды, тип әйтергә була. Кисә Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе Хәйҙәр Вәлиев етәкселегендә селектор кәңәшмәһе үтте. Уның эшендә участка һайлау комиссиялары рәйестәре, комиссия секретарҙары, ауыл биләмәләре башлыҡтары, хоҡуҡ һаҡлау органдары, янғын һағы, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ, электр селтәре, элемтә бүлеге, Үҙәк район дауаханаһы етәкселеге ҡатнашты. Хәйҙәр Арыҫлан улы нимәләргә иғтибар итергә кәрәклегенә баҫым яһаны. Шулай уҡ электр энергияһы, элемтә менән өҙөклөктәр булырға тейеш түгел. Хоҡуҡ һаҡлаҡ органдарына иһә именлекте тәьмин итеү бурысы тора. Медицина хеҙмәткәрҙәре лә тауыш бирергә килеүселәрҙең һаулыҡ торошо өсөн
яуаплы. Участка һайлау комиссияһы рәйестәре, уларҙың секретарҙары өсөн бынан алда бер нисә тапҡыр уҡыуҙар уҙғарылды. Кисәге селекторҙа уларҙың ҡайһы берҙәрен ҡабаттан иҫкә төшөрөп үттек.
- Римма Ишмырҙа ҡыҙы, башҡа әҙерлек эштәре нисек тора?
- Райондағы барлыҡ 47 һайлау участкаһы ла әҙер. Һәр бина янғын күҙәтеү хеҙмәткәре тарафынан тикшерелде, электр һәм элемтә хеҙмәткәрҙәре үҙ линияларының төҙөклөгөн ҡарап сыҡты. Бөгөн участка һайлау комиссияларына бюллетендәр таратабыҙ. Һәр участкала бюллетендәрҙе һәм документтарҙы һаҡлау өсөн тимер сейф, йә булмаһа тимер шкафтар бар. Унан килеп, бюллетендәр ҡайтарылғандан һуң һәр участкала хоҡуҡ һаҡлау органдары дежурҙа торасаҡ.
- Һайлаусылар менән әле эш алып барыламы, уларҙың барыһы ла ҡайҙа тауыш бирәсәген беләме?
- Һайлаусыларҙың барыһына ла тип әйтерлек һайлауға килеүгә саҡырыу ҡағыҙҙары таратып сыҡтыҡ. Ә кемдәр
тауыш биреү көнөндә йәшәгән урынынан ситтә була икән, улар 5 сентябрҙән башлап 8 сентябрҙә 14.00 сәғәткә тиклем үҙенең теркәлгән урынында махсус ғариза яҙа ала. Шуға ла был йәһәттән ҡайғыраһы түгел. Район дауаханаһында ятыусылар өсөн 1664-се һайлау участкаһында (элекке социаль яҡлау бүлеге) тауыш биреү мөмкинлеге бирелә. Һайлау участкалары иртәнге 08.00-дә эшләй башлай һәм 20.00 сәғәттә ябыла. 9 сентябрҙә һайлау участкаларында сауҙа нөктәләре эшләйәсәк, төрлө күңел асыу саралары һәм концерт номерҙары ҡаралған. Бынан тыш һайлау участкаларында фельдшерҙар буласаҡ (09.00-12.00 сәғәттәрҙә), ҡан баҫымын үлсәтергә мөмкин була. Шуныһын да билдәләп үтер инем, һайлауҙар демократик юлға ҡоролған.
Һәр бер участкала бер нисә партия һәм бер мандатлыларҙан күҙәтселәр эшләйәсәк. Барлығы дүрт участкала (барыһы ла Красноусолда) КОИБ ҡуйылған.
- Кемдәр өсөн тауыш бирәсәкбеҙ, шуныһын да әйтеп үтәйек әле.
- Был һайлауҙа алты партия – "Берҙәм Рәсәй”, "Ғәҙел Рәсәй”, "Йәшелдәр” Рәсәй экологтар партияһы”, КПРФ, ЛДПР һәм "Рәсәй патриоттары” партиялары ҡатнаша. Бер мандатлы округ буйынса алты кандидат дәғүә итә: Ишемғолов Әмир Минәхмәт улы, Йосопов Фәрит Ғариф улы, Рәжәпов Илдар Венер улы, Симаков Дмитрий Владимирович, Сәғиҙуллин Ильвир Ғайса улы, Шаймарҙанов Ринат Ришат улы. Ошо кандидаттар араһынан һәр кем үҙенә оҡшағанына тауыш бирә. Шуныһын да әйтеп үтер инем, тауыш биреү көнөндә ике һайлау участкаһында йәмәғәт һорау алыуы уҙғарыласаҡ. Ҡыҫҡаса бына ошолар. Һайлаусыларҙың барыһын да һайлау участкаларында көтөп ҡалабыҙ. Халыҡ өсөн элек-электән һайлау көнө үҙе ҙур байрам булды, тик комиссия ағзалары өсөн генә ныҡышмалы эш көнө. Барығыҙҙы ла 9 сентябрҙә үҙ гражданлыҡ позицияғыҙҙы үтәп, һайлау участкаларына килеүегеҙҙе һорайым, рәхим итегеҙ!
- Рәхмәт, беҙ ҙә һеҙҙең теләктәргә ҡушылып ҡалабыҙ.
Самат ҒӘЛИУЛЛИН әңгәмәләште.


text:
Һауаларҙы гиҙгән бер һылыу ҡыҙ...Ҡош булып осорға талпынған һылыу үҫмерлек осорона инә. Совет ҡатын-ҡыҙҙарының күкте генә түгел, йыһанды гиҙеүе – Марина Поповичтың яңы самолеттарҙы һынауы, Валентина Терешкованың космосҡа осоуы донъяны шаулатҡан заман була был. Белорет ҡыҙы,...
«Башҡортостан ҡыҙы» яҙмышыма яҙылғанГәзит-журналдар типографияла хәрефләп йыйыла, иҫке технология менән сиратлап баҫыла. Ә сират ҙур. Шуға күрә баҫманы 2-3 ай алдан әҙерләп тапшырырға кәрәк. Гәзиттәр көндөкө көнөндә сыҡһа ла, дежур команда төнгә, ә инде Мәскәүҙә йә Өфөлә партия...
Имгәнгән рухты һауыҡтырыр көсУраҙа айында бәләкәй ҡыҙсыҡ кис һайын Закира өләсәһенә ауыҙ асырға йөрөй. Ҡышын ҡараңғы тиҙ төшһә лә, ауыл йоҡламай, тәҙрәлә емелдәгән баҙыҡ уттар йәнде йылыта. Шундай тыныс, йылы кистәрҙең береһендә Фаиза өләсәһенә китеп барғанда ҡапыл ер менән...
Мәрйен бөртөгөМиләүшә ҒӘЙФУЛЛИНА Хикәйә Йәмил әсәһен ишек төбөнән үк ҡаршы алды. – Бөгөн беҙҙең синыфтың ата-әсәләр йыйылышы була. Гөлназ Ғәзизовна һине мотлаҡ килһен, тине. – Нимә, әллә тағы берәй эш боҙҙоңмо? – Юҡ, әсәй, ниндәй эш боҙоу, ти, йыл аҙағы бит,...
Зәңгәр хыялдарҙы ысын итепЕгәрле, сәмсел, ҡыйыу Оксананы студент йылдарынан беләм. Сәнғәт институтының актерҙар әҙерләү бүлегендә уҡыған сағында ҡурсаҡ театрында эшләп йөрөнө, һуңынан Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театрына урынлашты. Ләкин күңелендәге дизайнерлыҡ...
Йылы жилетҠупшы ла, йылы ла, заманса ла. Ни генә тиһәң дә, был кейем көҙгө һыуыҡтар өсөн бик уңайлы. Борон ундай кейемде кәзәкей тип тә йөрөткәндәр. Еңел күлдәк өҫтөнән кейелгән камзул башҡорт халҡының милли кейеме лә ул. Әле күптән түгел генә жилет эш...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
- Подробности
- Просмотров: 534
ИНГЛИЗ ТЕЛЕ, герман телдәренең береһе (көнбайыш герман төркөмсәһе). Бөйөк Британия, АҠШ, Австралия, Яңы Зеландия, Һиндостан, ҡайһы бер Африка дәүләттәренең рәсми теле; БМО‑ның рәсми эш телдәренең береһе. Шулай уҡ Ирландия, Төньяҡ Америка, ҡайһы бер Азия илдәрендә таралған. Һөйләшеүселәр һаны 400 млн ашыу. Айырыуса немец теленә яҡын. Боронғо герман ҡәбиләләре (англдар, сакстар, юттар) теленә барып тоташа. Әҙәби И.т. нигеҙендә Лондон теле ята. Хәҙерге И.т. терр. диалекттары күп: Бөйөк Британияла — шотланд диалекты, төньяҡ, үҙәк, көньяҡ һәм көньяҡ‑көнбайыш диалект төркөмдәре; АҠШ‑та — көнсығыш‑инглиз, урта атлантик (үҙәк), көньяҡ‑көнсығыш, урта көнбайыш төркөмдәре. И.т. фонетикаһына специфик һуҙынҡы [ӕ, ʌ, iә, uә] һәм тартынҡы [ө, d] өндәр булыуы, дифтонгылар һәм оҙон мо- нофтонгылар араһында ҡырҡа сик- тәр булмауы хас. Һүҙьяһалышта һүҙҙәрҙең бер һүҙ төркөмөнән икенсе һүҙ төркөмөнә аффиксһыҙ күсеү ысулы (конверсия) өҫтөнлөк итә: “a salt” (тоҙ) — “to salt” (тоҙлау), “a jump” (һикереш) — “to jump” (һикереү), “a work” (эш) — “to work” (эшләү) һ.б. И.т. лексикаһында үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең күбеһе француз теленән, ш. уҡ испан, итальян, латин телдәренән алынған. Һөйләмдә синтаксик бәйләнештәрҙе сағылдырыуҙың төп сараһы — предлог һәм һүҙҙәрҙең билдәләнгән тәртибе. Яҙыу латин алфавиты нигеҙендә башҡарыла. Хәҙ. инглиз алфавиты 26 хәрефтән тора. И.т. БР‑ҙың урта һәм юғары уҡыу йорттарында мотлаҡ уҡытыла торған сит телдәр иҫәбенә инә. И.т. б‑са белгестәрҙе БДУ‑ла, БДПУ‑ла, БДУ‑ның Стәрлетамаҡ һәм Бөрө филиалдарында әҙерләйҙәр. Инглиз филологияһы өлкәһендәге фәнни‑тикшеренеү эштәре Л.А.Аҙнабаева, Ю.В.Горшунов, В.М.Кәлимуллина, С.Й.Нухов, Т.М.Рогожникова, Л.Ә.Фәтихова, В.И.Хәйруллин, Т.Д.Шабанова, С.Ғ.Шафиҡов һ.б. етәкселегендә алып барыла. Инглиз‑башҡ.‑урыҫ уҡыу‑уҡытыу һүҙлектәре, белешмәләре нәшер ителә; “Ватандаш” ж. материалдарының бер өлөшө инглиз телендә баҫыла.
Әҙәб.: Латыпов Ч.Ю. Башкирские соответствия английским предложным оборотам в функциях обстоятельств места и времени //Вопросы романо-германского языкознания. Уфа, 1966; Dmitriev N.K. “Th” in the Modern Turkish Languages //Le Mond Oriental. Uppsala, 1930.
Р.З.Мерәҫов
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
"Мағаш тауышы"ның күсмә ултырышы
18 ноября 2016 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
"Табын" район гәзите ҡарамағында өс тиҫтә йыл эшләп килгән әҙәби берекмәнең сираттағы ултырышын Үзбәк ауылында уҙғарырға ҡарар ителде.
Белдереү ҡағыҙҙары ебәреү тамамланды
18 ноября 2016 йыл | Йәмғиәт
Һалым инспекцияһы аңлата
Малсылыҡҡа бағышланған ғүмер
18 ноября 2016 йыл | Ауыл хужалығы
"Урожай” крәҫтиән хужалығының Байымбәт һөтсөлөк фермаһы малсылыҡ продукцияһы етештереү буйынса районда алдынғы позицияны биләй. Бындай уңышта оҙаҡ йылдар ошо фермала быҙау ҡараусы булып эшләүсе Тимербай Кәшфулла улы Фәтҡуллиндың да өлөшө бар.
19 йыл баҫыуҙа
18 ноября 2016 йыл | Ауыл хужалығы
"Восход СТ” хужалығының алдынғы механизаторы Марсель Әхмәт улы Рәхмәтуллин бына 19 йыл инде ер эшкәртә, иген игә, сәсеүлектәрҙе тәрбиәләү эшендә ҡатнаша. Быйыл ул Class acsion техникаһында 1800 гектар майҙанда баҫыуҙарҙы туңға һөрөүгә өлгәште. Был районда иң юғары күрһәткестәрҙең береһе.
Игенсе тигән һөнәр бар
18 ноября 2016 йыл | Ауыл хужалығы
Ауыл кешеһе, ниндәй генә һөнәр эйәһе булмаһын, һәр саҡ ябайлығы, ихласлығы менән башҡаларҙан айырылып тора. Маһайыуҙы белмәй ул, сөнки ер кешеһе баҫыу иңләп тракторҙа, йә комбайнда йөрөгәндә хеҙмәт батырлығы күрһәтеп, барыһын да таң ҡалдырам, мине күккә күтәреп маҡтарҙар тигән уй менән эшләмәй. Хеҙмәтен намыҫ менән башҡара. Маҡтанырға ла, маҡталырға ла яратмай.
"Ағиҙел" хужалығының алдынғы комбайнсыһы Нәзир Ғайсин да үҙен гәзиткә яҙырға килгәнлекте белгәс, ҡырҡа ҡаршы төштө.
"Ағиҙел" хужалығының алдынғы комбайнсыһы Нәзир Ғайсин да үҙен гәзиткә яҙырға килгәнлекте белгәс, ҡырҡа ҡаршы төштө.


text:
Әхмәтзәки Вәлиди, Шәйехзада Бабич, Муса Мортазин эҙҙәренән.
Мәғрур Ирәндек тауының төньяҡ итәгендә, йәмле Һаҡмар, Шырҙы, Талашты йылғаларының ҡушылған урынында ята Темәс. Ул – Баймаҡтағы иң ҙур һәм боронғо ауылдарҙың береһе. Һәр ағасы, ташы тере тарих һаҡлай Темәстең. Үткәндәре данлы һәм шанлы. Уны бәғзе тарихсылар “Башҡортостандың йөрәге” тип йөрөтөп, һис тә яңылышмайҙыр.
Мәғлүм булыуынса, Башҡортостан дәүләтселеген төҙөүгә Баймаҡ халҡы ғәйәт ҙур өлөш индергән. Тап Темәстә Башҡорт автономияһына бәйле хәл иткес ҡарарҙар ҡабул ителгән, милләтебеҙ зыялылары халҡыбыҙ, илебеҙ мәнфәғәтендә мөһим эштәр алып барған. Бында Әхмәтзәки Вәлиди, Шәйехзада Бабич, Шәһит Хоҙайбирҙин, Муса Мортазин, Юныс Бикбов һәм башҡа аҫыл ир-уҙамандарҙың эҙҙәре һаҡлана, уларҙың исемен мәңгеләштереүгә ҙур иғтибар бүленә.
Сауҙа, мәғрифәт, дин...
Тарихтан күренеүенсә, ауыл башта Кәйепкәй тип йөрөтөлә. Аҙаҡ ул Темәс булып китә, был үҙгәреш 1755 йылғы ихтилалда әүҙем ҡатнашҡан, милли азатлыҡ өсөн көрәшкән Темәс Илекәевтең исеме менән бәйле. Ғөмүмән, Рәсәй тарихындағы бер хәл-ваҡиға ла Темәсте урап үтмәгән. 1812 – 1814 йылдарҙағы Ватан һуғышында 15-се башҡорт полкы яугирҙәре, Темәс егеттәре Исмәғил Иҫәнғолов, Ирназар Илбаҡтин, Юныс Рахманғолов, Исламбай Мәһәҙиев, Алтынса Мәмәлиндарҙың Парижды алыуҙа ҡаһарманлыҡ күрһәтеүҙәре һәм икешәр тапҡыр көмөш миҙал менән бүләкләнеүҙәре билдәле.
Уңайлы ерҙә урынлашҡан бай тәбиғәтле Темәс төрлө яҡтан сауҙагәрҙәрҙе, сәнәғәтселәрҙе үҙенә тартҡан. Ер эшкәртеү, малсылыҡтан тыш, бында тире эшкәртеү һәм кирбес заводтары, оҫтаханалар һалына, йылға буйҙарында тирмәндәр ҡорола, һатыу урындары, баҙар эшләй, йыл һайын ҙур йәрминкә үтә. Әйткәндәй, әле лә шул осорҙоң тере шаһиты булған бер нисә сауҙа йорто һаҡлана.
Ошолай заманса үҫеш өлгөһө күрһәткән Темәс аҡрынлап мәҙәниәт, мәғариф һәм дин үҙәгенә әүерелә, халыҡ һаны күбәйә. Тарихи сығанаҡтар буйынса, XX быуат башында бында ике мең самаһы кеше йәшәй, ауыл сауҙагәрҙәр ҡаласығы һынын ала. XVIII быуат аҙағында унда ике мәсет була, береһендә мәктәп-мәҙрәсә ойошторолоп, балалар төрки телендә белем ала. Шулай уҡ урыҫ һәм урыҫ-башҡорт мәктәптәре асыла.
Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышы осоронда Темәс айырыуса танылған төбәккә әйләнә, уның тарихына сағыу биттәр өҫтәлә.
Тәүге баш ҡала
Темәс – тәүге баш ҡалабыҙ. Был йәһәттән йәмәғәтселектә, тарихсылар араһында төрлө фекер йәшәй. Тарихи сығанаҡтар буйынса, 1919 йылдың мартында Темәс Башҡорт Совет Республикаһының ваҡытлыса баш ҡалаһы тип иғлан ителә.
Был осорҙа Темәс бар төбәктең иғтибарын үҙенә тарта. Башында Әхмәтзәки Вәлиди торған Башҡорт Хөкүмәте һәм башҡорт ғәскәрҙәре Ырымбурҙан ошонда күсеп килә һәм Совет власы яғына күсә. 21 февралдә бында I Бөтә башҡорт хәрби съезы ойошторола, унда Башҡорт Совет Республикаһын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Эшкә Әхмәтзәки Вәлиди, Шәйехзада Бабич һәм башҡалар етәкселек итә. 1919 – 1921 йылдарҙа бында халҡыбыҙҙың арҙаҡлы улы Шәһит Хоҙайбирҙин Бөрйән-Түңгәүер кантонына һәм башҡарма комитетына етәкселек итә, яңы ҡоролошто урынлаштырыуға күп көс һала.
Совет осоронда, 1936 йылда, Ырымбур башҡорт педагогия училищеһын Темәскә күсереү был төбәк өсөн генә түгел, ә тотош республикаға бихисап белгес әҙерләү мөмкинлеген бирә. Егерменсе йылдарҙа уҡ асылған балалар йорто үкһеҙ етем ҡалғандарҙы 1956 йылғаса үҙ ҡыйығы аҫтына һыйындыра.
Темәс – тарихтың тәрән эҙҙәрен һаҡлаған төбәктәрҙең береһе. Ауылдың уртаһындағы бейек ҡалҡыулыҡта ике ҡатлы йорт урынлашҡан. Ул – 1896 – 1897 йылдарҙа төҙөлгән Түңгәүер кантоны башҡарма комитеты бинаһы. 1919 йылдың ғинуарынан мартына тиклем бында Башҡорт Хөкүмәте эшләгән, 21-23 февралдә тәүге милли съезд үткән һәм идара итеүҙең яңы органы – Ваҡытлы комитет төҙөлгән. Ул осорҙоң шанлы тарихын һаҡлаған бинала әле Темәс ауылының тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы урынлашҡан.
Үткәндән – бөгөнгөгә
1963 йылда ауыл мәктәбенең тарих уҡытыусыһы Миҙхәт Рязанов, археологик эҙләнеүҙәр ваҡытында экспонаттар табып, музейға нигеҙ һала. Артабан район ҡаҙнаһынан аҡса бүленеп, махсус төҙөлөш бригадаһы иҫтәлекле бинаны ремонтлауға тотона. Ул йылдарҙа, әлбиттә, Темәстең тарихын яңыртыу, Әхмәтзәки Вәлиди, Муса Мортазин, Шәйехзада Бабич хаҡында мәғлүмәт йыйыу еңелдән булмай. Күптәр белгәнен дә өндәшмәүҙе хуп күрә. 1987 йылда музей филиал булып ҡала, барлыҡ эш әүҙемдәр иңенә һалына.
1991 йылда учреждениеға Башҡортостан дәүләт тыуған яҡты өйрәнеү музейы статусы бирелә. Унда этнографик ҡомартҡылар, төбәктең һәм ауылдың тарихын, Граждандар һуғышы, Совет власы, Бөйөк Ватан һуғышы осорҙарын сағылдырған, ошо ерҙең билдәле кешеләре хаҡында һөйләгән экспонаттар бихисап. Шулай ҙа һәр кемдең иғтибарын тәү сиратта айырыуса үҙенсәлекле ҡомартҡылар – Әхмәтзәки Вәлидиҙең Каруанһарайҙағы эш өҫтәле, ултырғысы, ҡулъяҙмалары йәлеп итә. Улар 1936 йылда Ырымбур педагогия техникумының мөлкәте менән бергә килтерелгән.
Яңы быуатта республика етәкселеге ярҙамы менән музейҙа Башҡортостандың беренсе Хөкүмәтенә арналған зал асыла. Балауыҙҙан эшләнгән һындар ул замандағы башҡорт зыялыларының төҫ-ҡиәфәтен, ҡараштарын да асыҡ сағылдыра...
Темәстең тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейында иң иҫтәлекле урын, әлбиттә, Башҡорт Хөкүмәте составының ҡарарҙар ҡабул итеү мәлен күрһәткән экспозиция. Ете тарихи шәхес хас та иҫән кеүек. Әйтерһең, халҡыбыҙҙың бөйөк улдары Әхмәтзәки Вәлиди, Шәйехзада Бабич, Муллаян Халиҡов, Аллабирҙе Йәғәфәров, Юныс Бикбов, Нуриәғзәм Таһиров, Мөхәмәтхан Ҡулаевтар үҙ урынынан ҡалҡыныр ҙа халҡына өндәшер һымаҡ. Уларҙың буй-һынын ғына түгел, хатта йөҙ-ҡиәфәтен дә бар тулылығында һынландыра алған оҫталар.
Музейға оҙаҡ йылдар үҙ эшенең оҫтаһы, тынғыһыҙ, рухлы замандашыбыҙ Рәмилә Әбсәләмова етәкселек итә. Башҡортостандың 100 йыллығын изге маҡсаттар менән ҡаршылай, данлы тарихы менән ғорурланып, төбәгенең бәҫен арттырып йәшәй темәстәр.
РЕДАКЦИЯНАН. Гәзитебеҙҙең киләһе һандарының береһендә Темәс ауылының бөгөнгө тормошо, йәшәйеше һәм халҡы тураһында махсус биттә уҡырһығыҙ.


text:
Эпос
Эпос — әҙәбиәттә иң ныҡ таралған һәм универсаль төр. Уның ике төрлө мәғәнәһе бар:
- Һүрәтләү рәүешендәге объективлыҡҡа нигеҙләнгән жанрҙарҙаң барыһы бергә әҙәбиәттең эпос төрөнә ҡарай.
- Боронғо дәүерҙең ҡатмарлы ижтимағи күренештәрен сағылдырған шиғри жанр.
Йөкмәткеһе
Эпос — тарихи жанр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ул социаль синыфтар барлыҡҡа килгәнгә тиклем. йәғни ырыуҙар осоронда тыуа. Күп эпостарҙа ырыуҙарҙың үҙ аллы халыҡҡа берләшеү идеялары сағыла. Һәм шул сәбәптән эпостарҙың күпселегендә дөйөм халыҡ мәнфәғәте өсөн көрәшеүсе героик шәхестәр үҙәктә тора.
Эпос — берҙәм жанр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әммә төрлө халыҡтарҙа уның үҙенсәлекле яҡтары булмай ҡалмай. Шуға күрә уның исеме лә төрлө илдә төрлөсә аталған. Урыҫтарҙа былина, украиндарҙа — дума, Исландияла, Норвегияла — сага, бүрәттәрҙә — улигер, сахаларҙа — олонхо, карел һәм финдарҙыҡы — руно, ҡаҙаҡ, үзбәк һәм уйғырҙарҙа — дастан булып йөрөй.
Башҡорт халыҡ эпостары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Урал-батыр
- Аҡбуҙат
- Бабсаҡ менән Күсәк
- Ҡуңыр буға
- Заятүләк менән Һыуһылыу
- Күсәк-бей
- Ай һәм Зөһрә
- Оло һәм Кесе Инйәр
- Иҙеүкәй менән Мораҙым
- Аҡһаҡ ҡола
- Ҡара юрға
- Алпамыша
- Тарғын менән Ҡужаҡ
- Ек-мәргән
- Мәргән и Маян
- Аҡһаҡ-ҡола
- Бабсаҡ-бей менән Ҡараҡоломбәт-бей
- Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу
- Куҙ-Күрпәс
- Алдар менән Зөһрә
- Йософ менән Зөлайха
- Таһир менән Зөһрә
- Һуңғы йыр
- Байрамбикә менән Татлыбай
- Ҡарас менән Акша
- Ҡараһаҡал
- Батырша
- Юлай менән Салауат һәм башҡалар.
Башҡорт халыҡ эпостары донъя кимәлендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2015 йыл башында Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары төрөк ғалимдары менән берлектә «Башҡорт халҡының эпостар йыйынтығын» баҫтырып сығарҙы. Был эш төрөк әҙәбиәтенең 100 томлыҡ антологияһын сығарыу проектына нигеҙләнеп башҡарылды һәм 1932 йылда Төрөк Республикаһының беренсе президенты Мостафа Кемаль Ататөрк тарафынан булдырылған Төрөк лингвистика йәмғиәте тарихында тәүге ваҡиға булды. Хеҙмәт дүрт томдан тора, уның беренсеһендә мифологик эпостар, икенсеһендә — социаль-көнкүреш, өсөнсөһөндә — тарихи, дүртенсе томында героик эпостар урын алған. Улар араһында башҡорт халҡының «Урал батыр», «Аҡбуҙат», «Аҡһаҡ-ҡола», «Ҡара-Юрға» әҫәрҙәре бар. Текстар башҡорт һәм төрөк телдәрендә бирелгән.
Боронғо эпостар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Классик эпостар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Ролланд», Франция
- «Нибелунгтар тураһында йыр», Германия
- «Сид тураһында поэма», Испания.
- «Калевала», Финляндия
- «Игорь полкы тураһында һүҙ», Рәсәй(урыҫ)
- «Махабхарата», « Рамаяна», Һиндостан
- Олонхо, яҡут(саха) эпосы
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ким Әхмәтйәнов. Әҙәбиәт теорияһы. Башҡорт халыҡ ижады.


text:
Альберт Эйнштейн
Альбе́рт Эйнште́йн (нем. Albert Einstein, МФА [ˈalbɐt ˈaɪ̯nʃtaɪ̯n] [2]; 14 март 1879, Ульм, Вюртемберг, Германия — 18 апрель, 1955, Принстон, Нью-Джерси, АҠШ) — физик-теоретик, заман теоретик физикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, Физика буйынса Нобель премияһы лауреаты (1921 йыл), йәмәғәт эшмәкәре-гуманист. Германияла (1879—1893, 1914—1933), Швейцарияла (1893—1914) һәм АҠШ-та (1933—1955) йәшәгән. 20-ләп донъя университеттарының Почётлы докторы, бик күп Фәндәр академиялары ағзаһы, шул иҫәптән СССР ФА-ның сит ил Почётлы ағзаһы (1926).
Эйнштейн — физика буйынса 300-ләп фәнни эштәрҙең авторы, фән тарихы һәм фән философияһы буйынса 150 китап һәм мәҡәлә яҙған. Ул физика теорияһы буйынса бер нисә һәлмәк хеҙмәт авторы:
- Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы (1905).
- Уның сигендә — массаның һәм энергияһының үҙ-ара бәйләнеше теорияһы]].
- Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы (1907—1916).
- Фотоэффект-тың квант теорияһы.
- йылылыҡ һыйышы квант теорияһы.
- Бозе — Эйнштейн квант статистикаһы.
- Броун хәрәкәте статистик теорияһы.
- Индуцирланған нурланыш теорияһы.
- Яҡтылыҡтың таралышы теорияһы[3]
Ул шулай уҡ «квант телепортацияһын» фаразлаған, Эйнштейн — де Һааза гиромагнит эффектын үлсәгән һәм фаразын әйтеп ҡалдырған. 1933 йылда космология һәм берҙәм майҙан теорияһы проблемалары өҫтөндә эшләгән. Һуғыштарға, ядро ҡоралына ҡаршы әүҙем эшмәкәрлек алып барған, гуманизм, халыҡтар дуҫлығы яғында булған.
Эйнштейн яңы физик концепциялар һәм теорияларҙы фәнни әйләнешкә индереп ебәргән. Тәү сиратта арауыҡ һәм ваҡыттың физик асылына һәм Ньютондыҡы урынына гравитацияның яңы теорияһына ҡағыла. Эйнштейн Планк менән берлектә квант теорияһын асҡан. Эксперименттар менән күп тапҡырҙар раҫланған был концепциялар бөгөнгө физиканың нигеҙен тәшкил итә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Математическая генеалогия — 1997.
- ↑ Немец әйтелеше буйынса исемдең дөрөҫ бирелмәһе Альберт Айнштайн. Инглизсә — [ˈælbɝt (-ət) ˈaɪnstaɪn] (Элберт Айнстайн.. См. также How to pronounce Albert Einstein — inogolo.
- ↑ Einstein, A. Theorie der Opaleszenz von homogenen Flüssigkeiten und Flüssigkeitsgemischen in der Nähe des kritischen Zustandes // Annalen der Physik. — 1910. — Т. 338. — № 16. — С. 1275–1298.
- 14 мартта тыуғандар
- 1879 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Германияла тыуғандар
- 18 апрелдә вафат булғандар
- 1955 йылда вафат булғандар
- АҠШ-та вафат булғандар
- Докторҙар философии по физике
- Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Альберт Эйнштейн
- Алфавит буйынса физиктар
- Германия физиктары
- Швейцария физиктары
- АҠШ физиктары
- XX быуат физиктары
- Пацифистар
- Социалистар
- Лондон короллеге йәмғиәте сит ил ағзалары
- Франция фәндәр академияһы ағзалары
- РАФ ағза-корреспонденттары (1917—1925)
- СССР ФА ағза-корреспонденттары
- СССР ФА почётлы ағзалары
- АҠШ Милли ФА ағзалары һәм ағза-корреспонденттары
- Пруссия фәндәр академияһы ағзалары
- Шәхестәр:Сионизм
- Физика буйынса Нобель премияһы лауреаттары
- Копли миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- Маттеуччи миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- Макс Планк миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- Ғалимдар хөрмәтенә аталған физик үлсәү берәмектәре
- Бавария ФА ағзалары
- Пруссия


text:
- Подробности
- Просмотров: 626
ҒӨБӘЙҘУЛЛИН Камил Ғөбәй улы (9.12.1949, Ишембай ҡ. — 15.7.2017, шунда уҡ), график. РФ‑тың (2004) һәм БР‑ҙың (1997) атҡ. рәссамы. Рәссамдар союзы ағзаһы (1979). П.П.Беньков ис. Ташкент художество уч‑щеһын тамамлағандан һуң (1969) Ташкентта, 1980 й. алып Ишембайҙа эшләй. 1992—96 йй. Рәсәй һынлы сәнғәт акад. ижади графика оҫтаханаһында (Красноярск ҡ.; етәкс. Н.Л.Воронков) стажировка үтә. 2004 й. башлап ӨДСИ‑лә уҡыта.
Баҫма графика өлкәһендә күренекле хәҙ. заман оҫталарының береһе, офортта яңы йүнәлеш барлыҡҡа килтереүсе. Эше тәьҫирлерәк булһын өсөн офортта баҫма форманы күп тапҡыр уйып эшләй, һөҙөмтәлә графика һүрәтендәге яҫылыҡ төшөнсәһе үҙгәрә, ундағы аҡлыҡ юҡҡа сыға, киңлек ҡара тонға йәки уның башҡа төҫтәренә буяла. Был алым тәрән драматизм м‑н һуғарылған эштәрҙең эмоциональ эстәлеген билдәләй. Ғ. фәлсәфәүи мәғәнәле һәм тәрән йөкмәткеле ижады экология (“Арал” серияһы, 1978—91), йәмғиәттең соц. үҫеше (“Хакимлыҡ экологияһы” триптихы), милли традицияларҙы һаҡлау (“Өләсәй һандығы” серияһы; икеһе лә — 1991—94; “Башҡорт готикаһы”, 1996) һәм мәҙәниәт (“Башҡорт мәҡәлдәре һәм әйтемдәре” серияһы, 2009) проблемаларына битараф булмаған тамашасыға рәссамдың гражданлыҡ позицияһын асып һала. Һынлы сәнғәт эштәренең иҫәбендә — “Юрматы ере” монументаль рәсеме (1997; Р.Р.Ҡадиров м‑н берлектә). Эпик символика һәм поэтик метафора картинаның бар өлөштәрен солғап алған, унда башҡ. тирмәһе берләштереүсе башланғыс булып тора, уның аҡ көмбәҙе аҫтында боронғо замандарҙан әлеге көндәргә тиклем төбәктә булып үткән ваҡиғалар һүрәтләнгән. “Инйәр” ижади төркөмөн (1989; ҡара: Художество төркөмдәре һәм берекмәләре) ойоштороу инициаторҙарының береһе, Көньяҡ Башҡортостан рәссамдары ассоциацияһын ойоштороусы һәм уның рәйесе (1996). 1972 й. алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Шәхси күргәҙмәләре: Ташкент (1979), Өфө (1982, 1996, 1997, 2009, 2013), Ленинград (1984), Йошкар-Ола (1989), Ишембай, Стәрлетамаҡ (икеһе лә — 2014). Эштәре БДХМ, “Урал” галереяһы (ҡара: Һынлы сәнғәт галереялары), А.С.Пушкин ис. Дәүләт һынлы сәнғәт музейы (Мәскәү), ТР‑ҙың Дәүләт һынлы сәнғәт музейы (Ҡазан), Үзбәкстандың Сәнғәт музейы (Ташкент) коллекцияларында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана. БР‑ҙың Салауат Юлаев ис. Дәүләт пр. лауреаты (1997).
Әҙәб.: Современное изобразительное искусство Республики Башкортостан: кат. выст. /авт.‑сост. С.В.Игнатенко. Уфа, 2005.
И.Н.Оськина
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Внимание
- Подробности
- Просмотров: 642
“ҒҮМӘРОВ”, башҡ. халыҡ йыры, оҙон көй. Тәүге тапҡыр 1930 й. БАССР- ҙың Әбйәлил р‑нында И.В.Салтыков тарафынан яҙып алына, “Башҡорт халҡ йырҙары” йыйынтығында З.Ғ.Исмәғилев яҙмаһында баҫылып сыға. Йыр варианттарын С.Ә.Галин, Р.Л.Ғәбитов, Х.С.Ихтисамов, Ф.Х. Камаев, Л.Н.Лебединский, К.Й.Рәхимов, Н.Д.Шоңҡаров, Х.Ф.Әхмәтов һ.б. яҙып алған. Лирик‑драматик характерҙағы йыр. Риүәйәт б‑са, Верхнеурал өйәҙе Күбәләк‑Тиләү улусы Рәхмәт а. (хәҙ. БР‑ҙың Әбйәлил р‑ны) кешеһе Ғәлиәкбәр Ғүмәров исеме м‑н аталған. Ғүмәров (версияларҙың береһе б‑са, күбәләк һәм тиләү ырыуҙарының старшинаһы булған), халыҡты ҡыҫырыҡлауҙарҙан яҡлап, урындағы власть м‑н низағҡа инә һәм йәшенеп йөрөргә мәжбүр була. Йырҙы ул вафаты алдынан сығара. Риүәйәттең икенсе варианты б‑са, йырҙы, старшина Ғүмәровтың үлер алдынан әйткән теләген үтәп, ҡурайсылар Ҡолой һәм Рауил ижад иткән. “Ғ.” йырының һуҙып йырланған төп ижеге ике тапҡыр үҙгәртеп ҡабатлана, ул мажор пентатоникаһының төп тондарын һалмаҡ характерҙа уратып йырлауҙан ғибәрәт. Һуңғы фраза йырҙың драматизмын көсәйтеп ебәрә. “Ғ.” башҡарыусылар араһында Ғ.Х.Ирназарова, Ғ.З.Сөләймәнов. Исмәғилев, М.Х.Әхмәтов йырҙы тауыш м‑н фп. өсөн эшкәрткән.
Әҙәб.: Башкирское народное творчество. Т.8. Песни (дооктябрьский период). Уфа, 1995.
Г.С.Галина
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
Өфөлә Милли кейем байрамы рекорд ҡуйырға ниәтләй
Өфөлә Милли кейем байрамы рекорд ҡуйырға ниәтләй Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 25 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Өфөлә 9 июндә «Евразия йөрәге-2018» халыҡ-ара сәнғәт фестивале барышында Милли кейем байрамы уҙғарыла. Ойоштороусылар милләттәр һәм ҡатнашыусылар һаны буйынса былтырғы рекордты уҙып китергә ниәтләй.
Уҙған йылдарҙағы кеүек үк, милли кейем парады байрамдың иң сағыу өлөшө булмаҡсы. Баш ҡала халҡы һәм ҡунаҡтары Совет майҙанына йыйылып, ҙур флешмобта ҡатнаша. Артабан Башҡортостан халыҡтарының берҙәмлеген сағылдырған парад Пушкин урамы, Театр майҙаны һәм Зәки Вәлиди урамы буйлап Конгресс-холл яғына атлай.
Халыҡтар дуҫлығы йорто директоры Азат Ибраһимов хәбәр итеүенсә, байрамда ҡатнашыусылар Башҡортостанда йәшәгән 40-тан ашыу милләттең: башҡорт, рус, татар, сыуаш, поляк, украин һәм башҡа этностарҙың милли кейемдәрен күрһәтә. Парадҡа сит ил вәкилдәре — Ҡытай, Һиндостан, Вьетнам, Нигериянан студенттар ҙа ҡушыла.
Сағыу костюмдарҙан тыш, сараны ойоштороусылар халыҡтың биҙәү-ҡулланма сәнғәте, милли биҙәүестәр, стилләштерелгән кейем күргәҙмәләрен әҙерләй. Милли кейем байрамы Дуҫлыҡ әйлән-бәйләне менән тамамлана һәм киләһе проектты — «UFA – Kuraifest» фестивален аса.
Байрам башҡорт халҡының милли уйын ҡоралы ҡурайға арнала. Ошо уйын ҡоралы менән бергә халыҡ, классик, эстрада-электрон музыка яңғырай.
Быйыл «UFA – Kuraifest» фестивалендә Линар Дәүләтбаев етәкселегендәге Башҡортостандың Милли халыҡ уйын ҡоралдары оркестры ҡатнаша. Оркестр менән бергә Х.Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының ҡурайсылар квинтеты – Башҡортостандың атҡаҙанған артистары Азат Биксурин һәм Рушан Биктимеров, халыҡ-ара конкурстар лауреаттары Илнур Хәйруллин, Салауат Хәлимов, Илнур Һибәтуллин, шулай уҡ World Music жанрында эшләгән өфөләрҙең яратҡан «ZAMAN» төркөмө (Мәскәү) сығыш яһай.
Төрлө уйын ҡоралдарында уйнаған Заһир Зәйнетдиновтың (ZAINETDIN этно-шоуы) сығышы Ҡурай фестиваленең иң сағыу өлөшө булырға вәғәҙәләй.
Концерттың иң йәш ҡатнашыусыһы — «Зәңгәр ҡош» Бөтә Рәсәй йәш таланттар конкурсы финалсыһы, оркестр-ҡыҙыҡай Ләйсән Золотарева.
http://www.bashinform.ru/news/1163288-v-ufe-prazdnik-natsionalnogo-kostyuma-planiruet-rekord-/


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Башҡортостан Башлығына һорау бир!
Башҡортостан Башлығына һорау бир!
Бөгөн Башҡортостан Башлығы республика халҡын борсоған һорауҙарға яуап бирә. Тапшырыу урындағы ваҡыт менән киске сәғәт 7-лә башлана.
Әңгәмәне Башҡортостан юлдаш телевидениеһы, «Рәсәй 24», «Бөтә Өфө» телеканалдарында ҡарарға, «Спутник ФМ» һәм «Рәсәй радиоһы — Башҡортостан» радиостанцияларында тыңларға мөмкин.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
Оҫта ашнаҡсы ла икән үҙе!Олоһо ла, кесеһе лә яратып тыңлаған Бибисара Азаматова – торғаны менән аш-һыу оҫтаһы. Йырсының һөнәре буйынса һыра ҡайнатыу инженер-технологы икәнен күптәр белмәйҙер ҙә әле. Ғүмеренең байтаҡ йылдарын уға һыра заводын етәкләргә, ресторан директоры ла...
Бөрйәнсә төшкө ашБөрйән районы гүзәл заттарын берләштергән «Бәйләнештә» сайтының «Нәзәкәт» төркөмө төрлө бәйгеләр, марафондар, акциялар ойоштороп тора. Төркөм янында камиллыҡ мәктәбе эшләй, осрашыуҙар, оҫталыҡ дәрестәре, ҡатын-ҡыҙҙарға файҙалы лекциялар ҙа үткәрелә....
Актрисанан файҙалы ризыҡтарБашҡортостандың халыҡ артисткаһы Сара БУРАНБАЕВА яҡындарын тәмле генә түгел, файҙалы ла ризыҡтар менән һыйларға ярата. Ҡәҙерлеләре өсөн һый-ниғмәтте һәр саҡ үҙе бешерә, кибеттән әҙер тәғәмдәрҙе алыуҙы бөтөнләй хупламай. «Өйҙөң йәме – тәмле аш-һыуҙа,...
Итле ризыҡтарИттең файҙаһы һәм зыяны хаҡында бәхәстәр һуңғы йылдарҙа туҡтамай. Ни генә тиһәң дә, ит башҡорт аш-һыуында электән ҙур урын алып торған, бөгөн дә ул төп аҙыҡтарыбыҙҙың береһе булып ҡала. Ҡыштың һалҡынында ҡоротлап йылы һурпа эсеү, бишбармаҡ ашау ни...
Байрамға турамаларКиләһе йылдың «хужаһы» Әтәс бик һаҡсыл, тик ҡомһоҙ түгел. Ул өҫтәлдең мул, етеш булыуын, әммә артыҡ шашынмауҙы хуп күрә. Яңы йыл табынына йәшелсә турамалары, еләк-емеш, ярмалар, балыҡ, диңгеҙ ризыҡтары әҙерләү бигерәк тә яҡшы. Өҫтәл түрендә өйҙә...
Көршәк аштарыТәмле, туҡлыҡлы, файҙалы. Мейестән яңы ғына сыҡҡан көршәк ашына ни етә! Унда иттең бар төрөн, балыҡты, йәшелсәне, ярмаларҙы ла бешерергә мөмкин. Бауырлы ҡарабойҙай бутҡаһы 400 грамм бауыр, 1 стакан ҡарабойҙай ярмаһы, 1 баш һуған, ярты стакан...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Зевс
Зевс (рагон грекъ. Zeύς) — рагон грекъаг мифологийы сæйраг хуыцау, арвы, арвнæрды æмæ арвырттывды бардуаг. Зевс у Кроносы æмæ Рейы фырт, уый тыххæй арæх йæ хуыдтой «Кронид» дæр. Йæ цæрæнуат у Олимпы хох. Зевс у алы æрдзон фазындты хицау — йæ эгидæ куы зилы, уæд къæвдатæ æмæ тымыгътæ уарынц; уый дæр æмвæндагон дымгæ æрвиты æмæ ирд бонтæ дæтты. Арæх йæ хонынц хъысмæты хицау, иннæ хатт тæ йæхадæг у Мойрæты дæлбар.
Зевсы миниуæгтæ уыдысты эгидæ, скипетр, арвырттывдтæ æмæ цæргæс.
Зевсы ус у Герæ. Сæ зæнæгтæ сты Арес, Гебæ æмæ Гефест. Уымæй уæлдæй бирæ зæнæг йæн уыди æндæр сылгоймагтæй — Аполлон, Артемидæ, Персефонæ, Гермес æмæ а.д.
Ромаг мифологийы Зевсы æмхуызон хуыцау уыди Юпитер.


text:
Ауылыма ҡайтып әйләнгәнемдә…
18 августа 2016 йыл | Хаттар
Ауылға ҡайтып әйләнеү, ситтә йәшәгәндәр әйтеүенсә, үҙе бер байрам. Олоғайғандар өсөн бигерәк тә.
Быйыл йәмле май айы көндәренең береһендә беҙ туғаным Муса менән Ҡотлоғужаға ҡайтып төштөк. Маҡсатыбыҙ – ҡәберлектә кисектергеһеҙ эштәрҙе атҡарыу һәм башҡалар ине.
Быйыл йәмле май айы көндәренең береһендә беҙ туғаным Муса менән Ҡотлоғужаға ҡайтып төштөк. Маҡсатыбыҙ – ҡәберлектә кисектергеһеҙ эштәрҙе атҡарыу һәм башҡалар ине.
Хәлиҙә хәбәрҙәре
18 августа 2016 йыл | Хаттар
* Уңыш йыйыу бара, һәр эшкә лә эшселәр тәғәйенләнгән.
* Хужалыҡ тауарҙары магазины булмағас, халыҡҡа бик ауыр – плитка, буяуҙар өсөн дә Бурлы ауылы, район үҙәге магазиндарына юл тоталар.
* Хужалыҡ тауарҙары магазины булмағас, халыҡҡа бик ауыр – плитка, буяуҙар өсөн дә Бурлы ауылы, район үҙәге магазиндарына юл тоталар.
Изге күңелле, яҡты йөҙлө Миңзилә апай
18 августа 2016 йыл | Хаттар
Мин күршем, изге күңелле, кешелекле Миңзилә апай Садиҡова хаҡында һөйләмәксемен.
Үҫкән ерҙән төшкән ер, тиҙәр…
18 августа 2016 йыл | Йәмғиәт
Ғүмерен һөнәрҙәрҙең иң кешелеклеһенә арнаған, 40 йыл шәфҡәт туташы булып эшләгән Менәүәрә Әхмәт ҡыҙы Шаймарҙанова ошо көндәрҙә күркәм юбилейын билдәләй. Ул Ҡырмыҫҡалы районының Ҡолош ауылында 1936 йылда тыуған.
Мәктәпте тамамлағас, Өфө медицина училищеһына уҡырға инә. Ҡулына диплом алып, баш ҡалала бер нисә йыл бала табыу йортонда эшләй. Шул йылдарҙа буласаҡ тормош иптәше, уҡытыусы һөнәренә уҡып йөрөгән Бурлы ауылы егете Рәшит Шаймарҙанов менән таныша. 1957 йылда йәш ғаилә Бурлыға ҡайтып төпләнә. Менәүәрә Әхмәт ҡыҙы 13 йыл буйы ауылдаштары һаулығы һағында тора.
Һаҡ булығыҙ – Себер түләмәһе
18 августа 2016 йыл | Кәңәштәр, Йәмғиәт
Белеүегеҙсә, Ямал-Ненец автономлы округының Ясаль районында Себер түләмәһенең таралыуы был төбәктә йәшәүселәр араһында паника тыуҙырҙы. Был сирҙән 2349 болан үлгән, инфекция кешеләргә лә зыян килтергән – 23 кешелә Себер түләмәһе диагнозы дөрөҫләнгән, 12 йәшлек үҫмер вафат булған. Әлеге ваҡытта был территорияла ғәҙәттән тыш хәл индерелде, карантин иғлан ителде, МЧС хеҙмәткәрҙәре юлдарға дезбарьерҙар урынлаштырҙы.


text:
Автор: воспитатель Саиткулова Гульфина Загафуровна МАДОУ ЦРР - детский сад “Айыукай” г.Баймак
Йыһазландырыу: келәмдәр түшәлгән эскәмйәләр, бер яҡ ситтә яҫтыҡтар ята, өй ултыра, ҡаҙ йөндәре тултырылған кәрзиндәр.
Ишеккә шаҡыу. Хужабикә ишекте аса. Тәрбиәсе менән балалар килеп инә.
-Һаумыһығыҙ хужабикә, беҙ һеҙ саҡырылғанығыҙса ғаҙ өмәһенә килдек.
-Эйе, әйҙәгеҙ үтегеҙ, ултырышығыҙ, эште оҙаҡҡа һуҙҙмай башлайыҡ инде.
1-се бала – Бисмиллаһи – ррәхмани – рахим!
Эшем-эшем, эшҡары.
Дошман һүҙе эшҡары,
Тиҙ бөтһөн, уңай бөтһөн,
Икенсегә етмәһен,
Оҙаҡ көнгә үтмәһен! - тип әйтеп ҡаҙ йолҡа башлайҙар. Иҙән уртаһында бер кәрзин ултыра, шунда ҡаҙ йөнөн һалалар.
Тәрбиәсе – ҡаҙҙарығыҙ һимеҙ булған икән, йөндәре лә яҡшы.Быны ошо йөндәрҙән йомшаҡ-йомшаҡ яҫтыҡтар ҙа эшләрһегеҙ (әҙер яҫтыҡтарға күрһәтеп ). Әйҙәгеҙ ҡаҙҙарҙы йолҡа-йолҡа шиғырҙар ҙа һөйләп алайыҡ. Йолҡоуы ла күңеллерәк булыр.
2-се бала- Ҡаҙ ҡанаты ҡат-ҡат була,
Ир ҡанаты ат була.
Ҡыҙ ҡанаты бер була ла,
Аҫыл затлы ир була!
3-сө бала- Ҡыҙҙар йыйылған өйгә,
Ҡыҙҙар килгән өмәгә.
СКАЧАТЬ РАБОТУ ПОЛНОСТЬЮ
Поделиться:
1 комментарий
-
спасибо


text:
Башҡорт ихтилалы (1755—1756)
1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы — XVIII быуаттың икенсе яртыһындағы ҙур ихтилалдарҙың береһе.
Сәбәптәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1740—1750 йылдарҙа батша хөкүмәте башҡорт аҫаба ерҙәрен тартып алыу сәйәсәтен дауам итә, һалымдарҙы арттыра, ҡәлғәләр һәм заводтар төҙөлә, күскенселәр килеүенә булышлыҡ күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта мосолмандарға рөхсәтһеҙ мәсет һәм мәҙрәсә төҙөргә тыйылған, хөкүмәт һәм сиркәү христанизация сәйәсәтен алып баралар. Мосолман руханиҙары властар күҙәтеүе аҫтында булғандар, ахундарҙың һаны дүртәүгә тиклем кәметелгән — улар барыһы ла хөкүмәт файҙаһына мәғлүмәт йыйырға тейеш булғандар. Көсләп суҡындырылып кире ислам динен алыусылар ҡаты язаланғандар. 1754 йылда сыҡҡан указға ярашлы башҡорттарға һәм мишәрҙәргә яһаҡ урынына хөкүмәттән ҡиммәт хаҡҡа тоҙ һатырға бойора һәм үҙҙәренә тоҙ сығарырға тыя. Был яһаҡ түләүҙән 6 тапҡыр ҡиммәтерәк килеп сыға, шул уҡ ваҡытта башҡорт ерҙәрендә тоҙ ығарыу урындары ҡаҙна файҙаһына күскән. Башҡорттар яһаҡ түләүҙе ғәмәлдән сығарыуҙы аҫабалыҡ хоҡуғын бөтөрөү тип тойғандар. 1754 йылда Нуғай даруғаһы башҡорттары ихтилалға әҙерлек башлай, тиҙҙән улар Уҫы һәм Себер даруғалары халҡы менән бәйләнеш урынлаштыра, мишәрҙәр ҙә болаға ҡушыласаҡтары хаҡында белдерә. Руханиҙар араһында иң билдәлеләрҙең һәм белемлеләрҙең береһе булған Ғабдулла Ғәлиевты (Батыршаны) ла ихтилалда ҡатнашырға йәлеп итәләр. Батырша барлыҡ мосолман халҡына 1755 йылдың 3 июлендә баш күтәрергә саҡырыу яҙа.
Ихтилал барышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ихтилал Нуғай даруғаһының Бөрйән улусында 1755 йылдың 15 майында тоҡана, һуңыраҡ уға Түңгәүер, Үҫәргән, Бошман-Ҡыпсаҡ, Һыуын-Ҡыпсаҡ, Сәнкем-Ҡыпсаҡ, Ҡарағай-Ҡыпсаҡ, Гәрәй-Ҡыпсаҡ, Тамьян һәм Ҡатай улустары халҡы ҡушыла. Ихтилалсылар ҡәлғәләргә һәм заводтарға һөжүмдәр яһайҙар. Көсөкбай батыр етәкселегендәге баш күтәреүселәр Покровка заводын юҡ итәләр, капитан Шкапский командаһын тар-мар итәләр. Сурағол Миңлебаев етәкселегендәге Уҫы даруғаһының ғәйнә башҡорттары ла көрәшкә күтәреләләр. Батырша ихтилал башланғас та уҡ үҙенең ҡыйыуһыҙлығын һәм баҙнатһыҙлығын күрһәтә, шунлыҡтан Уҫы һәм Себер даруғаһында ихтилал киң ҡолас алмай, мишәрҙәр ҙә көрәшкә күтәрелмәйҙәр.
Батша хөкүмәте ихтилалды баҫтырыр өсөн ҙур көстәр йыя башлай — 1755 йылдың авгусына ҡарата Ырымбур губернаторы И. И. Неплюев командаһында яҡынса 36700 һалдаттар, драгундар, казактар һәм мобилизацияланған крәҫтиәндәр була, шулай уҡ ҡаҙаҡтарҙы ла йәлеп итә. Неплюев баш күтәреүселәрҙе тотҡонға алмаҫҡа, шунда уҡ язаларға бойора. Ғәмәлдә каратель отрядтары ихтилалда ҡатнашмағандарҙы ла язалағандар. Властар шулай уҡ мишәрҙәрҙе һәм ҡазан татарҙарын ихтилалды баҫтырырға йәлеп итәләр. Яҡынса 50 мең баш күтәреүселәр ваҡытлыса ҡаҙаҡтарға ҡасалар. Неплюев бүләктәр биреп ҡаҙаҡ ханын һәм аҡһөйәктәрен ихтилалсыларҙың барлыҡ мөлкәтен тартып алырға һәм уларҙың үҙҙәрен властарға тапшырырға саҡырған. Һөҙөмтәлә баш күтәреүселәргә ҡаҙаҡтар менән дә карателдәр менән алышҡа инергә тура килгән, күптәрен каторгаларға йәки һалдат полктарына оҙатҡандар, уларҙың ҡатындарын һәм балаларын илдең үҙәк райондарына ҡоллоҡҡа таратҡандар.
1759 йылда Сенат башҡорттарҙы ҡурсалау кәрәген белдерһә лә[1], урындағы властар бәләкәй генә ташламаларға барғандар[2].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ «…впредь оному башкирскому народу отнюдь никому обид и разорений не чинить, и в угодьях их насильством не селиться, и от того всего их, башкирцев, не токмо защищать, но притом показывать им всякую благосклонность и надлежащее указом охранение.»
— История Башкортостана. Ч. 1. С древнейших времён до 1917 г. / Учебник для 8—9 кл. — Под ред. И. Г. Акманова — Уфа: Китап, 1996. — Б. 128—129. — 240 б. — ISBN 5-295-01918-7.
- ↑ Акманов И. Г., 1996, с. 128—129
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Валиди А.-З. История башкир: (перевод с турецк. А. М. Юлдашбаева; авт. вступ. статей А. М. Юлдашбаев, И. Тоган) — Уфа: Китап, 2010. — 352 б. — ISBN 978-5-295-05000-8.
- Военная история башкир: энциклопедия / гл. ред. А. З. Асфандияров — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2013. — 432 б. — ISBN 978-5-4466-0040-3.
- Доннелли А. С. Завоевание Башкирии Россией. Перевод с английского Л. Р. Бикбаевой — Уфа: Башкортостан, 1995. — 287 б.
- История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов — Уфа: Гилем, 2011. — Т. III. — 476 б. — ISBN 978-5-7501-1301-9.
- История Башкортостана с древнейших времен до наших дней: В 2 т.: Т. 1. История Башкортостана с древнейших времен до конца XIX в. / И. Г. Акманов, Н. М. Кулбахтин, А. З. Асфандияров, и др.; Под ред. И. Г. Акманова — Уфа: Китап, 2004. — 488 б.
- История Башкортостана. Ч. 1. С древнейших времён до 1917 г. / Учебник для 8—9 кл. — Под ред. И. Г. Акманова — Уфа: Китап, 1996. — 240 б. — ISBN 5-295-01918-7.
- История Башкортостана с древнейших времен до 60-х годов XIX века. // Под ред. Х. Ф. Усманова. — Уфа: Китап, 1991. — 520 с.
- Хрестоматия по истории Башкортостана. Часть первая. Документы и материалы с древнейших времён до 1917 г. // Учебное пособие / Составитель: Гумеров Ф. Х — Уфа: Китап, 1996. — 336 б. — ISBN 5-295-01671-74.
- Хадыев М., Фахретдинов А. История башкир — Уфа: Китап, 2007. — 136 б. — ISBN 978-5-295-04231-7.
- Чулошников А. П. Восстание 1755 г. в Башкирии. М.-Л., 1940.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аҡманов И. Ғ. Башҡорт ихтилалы (1755—1756) // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Башкирские восстания 17-18 вв.
- БАШКИРСКИЕ ВОССТАНИЯ 17-18 вв.
- Башкирия в составе русского государства. Восстания против гнёта и насилия
- Башкирские восстания
- БАШКИРСКОЕ ВОССТАНИЕ 1755
- Башкирское восстание 1755—1756 гг. Худайгулов Тимербулат Султанович
- Башкирское восстание 1755—1756 гг.
- Равнина надежд Батыршаха Алиева на YouTube


text:
- Подробности
- Просмотров: 448
ИВАНОВ Пётр Игнатьевич (15.2.1904, Өфө — 9.4.1945, Ланжгот ҡ., Чехия, Кути а. ерләнгән, Словакия), кавалерист, гвардия майоры. Советтар Союзы Геройы (1946). Граждандар һәм Б.В. һуғыштарында ҡатнашыусы. РККА‑ның Бөтә Рәсәй ҮБК ис. Беренсе совет хәрби мәктәбен (Мәскәү, 1924), РККА‑ның командирҙар составын камиллаштырыу б‑са Ленинград бронетанк курстарын (1933) тамамлаған. 1918—35 йй. һәм 1941 й. алып Ҡыҙыл Армияла. 1941 й. июленән Үҙәк, Брянск, 1‑се һәм 2‑се Украина фронттарында хеҙмәт итә. Герой исеменә 4‑се гвардия казак кавалерия корпусының 9‑сы гвардия казак кавалерия див. 34‑се гвардия кавалерия полкы ком. гвардия майоры И. 1945 й. 28 мартында Шурани ҡ. көньяҡтараҡ Нитра й. (Словакия) аша сыҡҡанда һәм һул ярҙағы плацдармды һаҡлап ҡалыуҙа күрһәткән батырлығы өсөн үлгәндән һуң лайыҡ була. Ленин (1946), Ҡыҙыл Байраҡ (1945) орд. м‑н бүләкләнгән.
И.Ғ.Кәримова
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 471
АПОЛЛОН (Parnassius apollo), күбәләктәр отрядының елкәнлеләр ғаиләһенә ҡараған бөжәк. Евразияла таралған. Ҡанаттарының ҡоласы 9 см тиклем, аҡ (инә күбәләктеке ҡара йәки һары тәңкәләр м‑н тоноҡланған). Алғы ҡанаттарында (тышҡы сите үтә күренмәле) ҙур, ҡара, артҡыларында ҡара ҡаймалы 2 ҡыҙыл тап айырылып тора. Инә күбәләк йомро аҡ йомортҡа һала. Ҡарышлауығы ҡара, ҡабырғалары буйлап ике рәт ҡыҙғылт таптары бар. Ерҙә йоҡа ҡурсаҡ көбөндә ҡурсаҡлана, ҡурсаҡтары күгелйем, оҙонлоғо 1,8—2,4 см. Формалашҡан ҡарышлауыҡтар йомортҡа ҡабығында ҡышлай. Күбәләктең осоп сығыу ваҡыты июлдә, көндөҙ оса. Өлкән бөжәктәр — үҫемлек сәскәһенең нектары, ҡарышлауыҡтар кәрләстең төрлө төрҙәре м‑н туҡлана. БР‑ҙың таулы райондарында йәшәй. БР‑ҙың һәм РФ‑тың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
М.Ғ.Миһранов
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
- Подробности
- Просмотров: 362
КАГАН Анри (15.12.1930, Булонь-Бийанкур, Франция), химик‑органик. Филос. д‑ры (1960). Франция ФА‑ның тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1991), БР ФА‑ның (2002), Польша ФА‑ның (1994) сит ил ағзаһы. Париж ун‑тын (1954) һәм Милли юғары мәктәпте (Париж, 1954) тамамлаған. 1962—67 йй. Францияла колледжда, бер үк ваҡытта 1965 й. Техас ун‑тында (Остин ҡ., АҠШ) эшләй. 1967 й. алып Париж—Юг (Орсе ҡ.) ун‑тында ассистент‑проф., 1973 й. — проф., 1968 й. — ғилми төркөм етәксеһе. Фәнни хеҙмәттәре стереохимия өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә арналған. К. тәүгеләрҙән гелицендарҙы циркуляр полярлаштырылған нурҙар ярҙамында асимметрик синтезлай, планар хираллеккә эйә ферроцендар һәм бидентат хираль дифосфиндарҙың асимметрик синтезында файҙаланырға тәҡдим итә, асимметрик катализда тура булмаған эффекттар концепцияһын теоретик яҡтан нигеҙләй һәм үҫтерә. Бер электронлы ҡайтарыусы — самарий дииодидын һәм сульфидтарҙың трет‑бутил гидропероксиды ярҙамында сульфоксидтарға энантиоселектив окисланыуын тикшереү практикаһына индергән.
Хеҙм: Stereochemistry: Fundamentals and Methods. Stuttgart, 1977. Vol. 1,3 (авторҙ.); Organic Stereochemistry. London, 1979.
М.С.Мифтахов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Сысҡандар өсөн был йыл сағыу һәм һөҙөмтәле булмаҡсы. Эшегеҙҙә (уҡыуығыҙҙа) уңыштар көтөлә. Яңы һәләттәрегеҙ асылырға мөмкин.
Үгеҙҙәргә шатлыҡлы һәм тыныс көндәр вәғәҙәләй. Шулай ҙа ялҡауланмағыҙ. Эттәр тырыштарҙы ярата. Яҡындарығыҙға ҡарата иғтибарлыраҡ булығыҙ.
Юлбарыҫтарға сәләмәтлектәренә ҙур иғтибар бүлергә һәм спорт менән шөғөлләнергә кәңәш ителә. Үҙаллылыҡҡа ынтылығыҙ, йондоҙҙар – һеҙҙең яҡта.
Ҡуяндарға (Бесәй) ижади асыштар өсөн ҡулай мәл. Үҙегеҙҙе тынысыраҡ тоторға өйрәнегеҙ. Ипләп кенә кешене тыңлағыҙ ҙа үҙегеҙсә эшләгеҙ. Күптән көткән мөхәббәтегеҙҙе осратырһығыҙ.
Аждаһаларға алдашырға ярамай. Сөнки был йыл хужаһына бөтөнләй оҡшамай. 2018 йыл һеҙгә яңы пландар, төрлө ҡыҙыҡлы идеялар бүләк итә. Ошоға үҙегеҙҙең тырышлығығыҙҙы ла ҡушһағыҙ, күп нәмәгә өлгәшерһегеҙ.
Йыландарға тынысыраҡ булырға кәңәш ителә. Башлаған эшегеҙҙе аҙағынаса еткерергә өйрәнегеҙ. Һөйгәнегеҙ менән, ниһайәт, аңлашырһығыҙ. Һығылмалыраҡ булырға тырышығыҙ.
Аттар – егәрле хайуан. Тырышлыҡтарын күреп, йыл хужаһы уларҙың хеҙмәтен кәрәгенсә баһалар. Эргә-тирәгеҙҙәге кешеләрҙе дошманға һәм дуҫҡа бүлеп ҡарамаһағыҙ, элек күңелегеҙ ятмаған кешеләр менән дә уртаҡ тел табырһығыҙ.
Ҡуй (Кәзә) йылында тыуғандарға ла Эт уңыштар вәғәҙәләй. Тик нервы системаларығыҙҙы тәртипкә килтерегеҙ. Талаш-тартышҡа юл ҡуймағыҙ.
Маймылдарға белемдәрен арттырыу, сит телдәр өйрәнеү, төрлө курстарға йөрөү өсөн ҡулай ваҡыт. Һеҙҙең өсөн уңышлы йыл. Тик күңел асыу, байрам итеүҙәрҙе ҡыҫҡартырға тура киләсәк.
Әтәстәргә үҙҙәренең йылы үтһә лә, 2018 йылда уңыштар юлдаш буласаҡ. Һаулығығыҙға ғына иғтибар бүлергә тура киләсәк. Мөмкинлегегеҙ булһа, шифаханала ял итеп алыу ҙа зыян итмәҫ.
Эттәрҙең үҙҙәре өсөн йыл бик һәйбәт килмәксе. Яңы һәләттәре асыласаҡ. Тик башлаған эшегеҙҙе аҙаҡҡа ҡалдырмағыҙ. Һеҙ бит быны яратмайһығыҙ. Үҙегеҙҙең йылығыҙҙа булған мөмкинлектәрҙе ҡулығыҙҙан ысҡындырмаҫҡа тырышығыҙ.
Сусҡалар өсөн йыл сағыштырмаса тыныс буласаҡ. Бөтә үтенгән кешегә ярҙам итергә ашыҡмағыҙ. Тоғро иптәш, яҡлаусыға ла мохтаж саҡтарығыҙ булып китер. Мөхәббәттә уңырһығыҙ. Ҡайһы саҡта яҡындарығыҙ килешеп бөтмәһә лә, үҙ һүҙегеҙҙә ныҡ тороғоҙ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 368
ПОДБЕЛЬСКИЙ Александр Ипполитович (яҡынса 1856, Өфө — 1925, шунда уҡ), соц. гигиенист. Мед. д‑ры (1890). Ҡазан ун‑тын тамамлағандан һуң (1884) шунда уҡ эшләй. 1902 й. алып Өфөлә: губерна земство дауаханаһында (ҡара: Республика клиник дауаханаһы), 1908—21 йй. земство ҡатын‑ҡыҙҙар акушер‑фельдшерлыҡ мәктәбенә (ҡара: Медицина колледжы) нигеҙ һалыусы һәм директоры. Фәнни эшмәкәрлеге микробиологияны, патологик анатомияны өйрәнеүгә арналған. Өфө губ. табиптары йәмғиәте рәйесе.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина