text:
Аминдар
Аминдар — аммиактағы водород атомын алкил, арил йәки алкиларил радикалдарына алмаштырыуҙан барлыҡҡа килгән азоторганик берләшмәләр. Беренсел RNH2, икенсел R2NH һәм өсөнсөл R3N; алифатик һәм ароматик аминдар; молекулалар составындағы азот атомы һанына ҡарап ди-, три-, полиаминдарҙы айыралар. Аҙ молекулалы алифатик аминдар — газдар, күп молекулалы аминдар — шыйыҡса йәки ҡаты матдәләр. аминдар — нигеҙҙәр, кислоталар м н, ғәҙәттә тоҙҙар барлыҡҡа килтерә (азотлы к та м н беренсел алифатик аминдар — спирттар, икенселдәр нитрозоаминдар барлыҡҡа килтерә, өсөнсөлдәр реакцияға инмәй; беренсел ароматик аминдар диазоберләшмәләр барлыҡҡа килтерә). Юғары биол. һәм физиол. активлыҡҡа эйә (гормондар, нервы системаһы медиаторҙары һ.б. функцияларын үтәй).
Башҡортостанда аминдар химияһы б са тикшеренеүҙәр 20 б. 60 сы йй. башлана. Башҡорт дәүләт университетында аминдар хлорацетилирлау буйынса тикшеренеүҙәр үткәрелә: алынған берләшмәләрҙе синтезлау шарттары, уларҙың гербицид, бактерицид, антиоксидант һәм үҫеүҙе көйләү үҙенсәлектәре өйрәнелә (Н.Ә.Аҡманова, С.А.Васильева, Ә.Н.Миңлебаева, Ю.В.Светкин). 80 се йй. Химия ин тында (ҡара: Органик химия институты) 1,2 бис (диметиламино) метан (бисамин) нигеҙендә а.х. һәм мед. өсөн эффектив фунгицидтар, иммуностимуляторҙар (бисол, купробисан һ.б.) һәм бәшмәк ауырыуына ҡаршы (базуран) препараттар (У.М.Джемилев, Г.И.Рутман, Ф.А.Сәлимов, Г.А.Толстиков); синтетик йыуыу саралары, дауалау препараттары етештереүҙә ҡулланылған ҡайһы бер өсөнсөл А. (Ә.Ғ.Ибраһимов, Д.Л.Минскер) синтезлау алымдары эшләнә. N алмаштырылған ароматик аминдар синтезы һәм химик әүерелештәре (Кляйзен ысулы б са яңыса төркөмләнеү) өлкәһендә комплекслы тикшеренеүҙәр үткәрелә һәм улар нигеҙендә тривиаль булмаған гетероциклик берләшмәләр, коррозия ингибиторҙары, үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр, антиоксиданттар, дауалау препараттары һ.б. синтезының яңы схемалары булдырыла (И.Б.Абдрахманов, Р.Р.Ғатауллин, Ә.Ғ.Мостафин, В.М.Шәрәфетдинов). 1,3 диендарҙы аммиак һәм ябай А. м н теломеризациялауҙан ҡатмарлы А. синтезлауҙың каталитик ысулдары эшләнә (Джемилев, Р.Н.Фәхретдинов). 80—90 сы йй.
Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр институтында А. ҡулланып 2,4 дихлорфеноксиуксуслы кислота нигеҙендә гербицидтар һәм ҡатнаш гербицид препараттары — диметиламин, диметилалкиламин (C12—C14), бисамин, изопропиламин һәм этаноламиндар — етештереү технологиялары эшләнә (Р.Б.Вәлитов, В.Д.Симонов). 60 сы йй. уртаһында Стәрлетамаҡ химия заводында (ҡара: “Каустик”) этилендиамин һәм уның нигеҙендәге продукттар, ш. иҫ. полиэтиленполиаминдар, пиперазин һәм уның сығарылмаларын; Салауат нефтехимия комб тында (ҡара: “Газпром Нефтехим Салауат”) диметиламинды (метил спирты м н аммиактың үҙ ара тәьҫир итешеүенән алалар) күпләп етештереү үҙләштерелә. Стәрлетамаҡ нефтехимия заводында ароматик берләшмәләрҙең аминометил сығарылмаларын синтезлауҙа ҡулланылған бисамин (диметиламин м н формальдегидтың үҙ ара тәьҫир итешеүенән алалар) эшләп сығарыла. 2004 й. тиклем “Уфахимпром” ААЙ-нда диметиламин Луварам гербицидын эшләп сығарыу өсөн ҡулланыла; ш. уҡ пр тиела этилендиамин һәм монохлоруксуслы к та нигеҙендә илдә берҙән-бер этилендиаминтетрауксуслы к та һәм уның ике натрийлы тоҙо (трилон Б) производствоһы эшләй.


c: text/html

text:
Ҡар ишелмәһе
Ҡар ишелмәһе (нем. Lawine, лат. labina — ишелмә, шыуышма, ишелгән (шыуған) ер) — тау битенән шыуып, ишерелеп төшөүсө ҡар массаһы. Ҡар ишелмәләрендә кешеләр (йыш ҡына альпинистар, һәүәҫкәр тау саңғысылары һәм сноубордистар) ҡорбан була һәм ҙур ғына матди заян күрелә. Ҡайһы саҡта ҡар ишелмәләренең эҙемтәләре һәләкәтле була (1999 йылдың февралендә массаһы 170 мең т. ҡар ишелмәһе Автрияның Гальгут ҡасабаһын тулыһынса емерә, 30 кеше ҡорбан була[1], ә 2012 йылдың март башында Афғанстанда ҡар ишелмәләре серияһы торлаҡтарҙы емерә һәм 100-ләп кеше һорьан була[2]).
Ҡар ишелмәләре Рәсәйҙең[3] һәм донъяның барлыҡ таулы райондарында бар[4]. Ҡыш ваҡытында улар тауҙарҙың тәбиғи хәүефлелеге булып тора.[5]
Барлыҡҡа килеү сәбәптәре[үҙгәртергә]
Яуым-төшөм менән яуған ҡар ышҡылыу көсө иҫәбенә тау битендә тотҡарланып ҡала (уның дәүмәле бик күп факторҙар менән бәйле, шул иҫептән ҡарҙың дымлылығы, тау битенең ауышлығы). Ҡар массаһы баҫымы ышҡылыу көсөнең артыҡ булһа, ҡар шыуыша башлай.[6]
Ҡар ишелмәһе барлыҡҡа килеү өсөн тау битенең 25—45° ауышлығы уңайлы, шулай ҙа тау битенең ауышлығы 15—18° булғанда ла ҡар ишелмәһе булған осраҡтар билдәле. Ауышлығы 15° тау бите һәм 15 см ҡар ҡатламы булғанда ҡар ишелеү ҡурҡыныса бар тип иҫәпләнә, бының өсөн бер нисә шарт үтәлергә тейеш, мәҫәлән, епшек көндә һәм ҡояш йылытҡанда ҡар ирей, һуңынан тиҙ генә һыуыта, шуға боҙло тау барлыҡҡа килә, өҫтөнә ҡырпаҡлаған ҡар яуа.
Ауышлығы 50° булғанда ҡар ҙур күләмдә тотороҡланмай һәм әҙләп шыуып төшә бара[7], 15° һөҙәгерәк һәм 60° текәрәк булғанда тулыһынса ҡар ишелеү ҡурҡынысы бар тип иҫәпләнә.
Тау битендә йыйылған ҡар массаһын, ғәҙәттә, климат сәбәптәре ҡуҙғалта: һауа торошоноң ҡапыл үҙгәреүе (шул иҫәптән атмосфера баҫымы, дымлылыҡ үҙгәреү), ямғырҙар яуыуы, мул ҡар яуыуы, һәм шулай уҡ таш шыуыуы, ер тетрәүе кеүек механик тәҫир. Ҡайһы саҡта, ышҡылыу көсө һәм баҫым көсө араһындағы тигеҙләнеште бәләкәй генә һелкенеүҙе боҙоп ҡар ишелмәһе барлыҡҡа килтерә (мәҫәлән мылтыҡ атыу тауышы, саңғысының йәки сноубордистың ҡарға баҫымы).[6]
Ҡар ишеменең күләме бер нисә миллион кубик метр булыуы мөмкин. Ғүмер өсөн 5 м³ ҡар ишеме лә хәүефле булыуы мөмкин.[8]
Классификация[үҙгәртергә]
Ҡар ишеменең бер нисә квалификацияһы бар, мәҫәлән:
- Күләм буйынса.
- Ҡар йыйылыу һәм ҡар ишелеү юлы рельефы буйынса (улаҡлы ҡар ишеме, һикереүсе ҡар ишеме).
- Ҡар консистенцияһы буйынса (ҡоро, дымлы, еүеш ҡар ишеме).
Ҡоро ҡар ишемдәре, ҡағиҙә буларыҡ, яңы яуған ҡар һәм аҫтағы боҙло ҡатлам менән тотҡарланыу көсө ҙур булмағанлыҡтан барлыҡҡ килә.[6] Ҡоро ҡар ишелмәһенең хәрәкәт итеү тиҙлеге 20—70 м/с (125 м/с-ҡа тиклем) тығыҙлығы 0,02 дән 0,3 г/см³ булғанда[9]. Ҡоро ҡар ишерелеүе ҙур ғына емереүҙәр яһаусы ҡарлы һауа тулҡыны барлыҡҡа килтереүе мөмкин.
Еүеш ҡар ишелмәләре тотороҡһоҙ һауа шарттарында барлыҡҡа килә, уларҙың сәбәбе төрлө тығыҙлыҡтағы ҡар ҡатламы араһында һыу һыҙаты барлыҡҡа килеүе. Еүеш ҡар ишелмәһенең тиҙлеге ҡоро ҡар ишелмәһенән түбәнерәк 10—20 м/с ( 40 м/с-ҡа тиклем) һәм тығыҙлығы 0,3—0,4 г/см³[9]. Ҡар тығыҙлығы юғары булғанда ҡар ишеме туҡталғас ҡар массаһы тиҙ генә туңа һәм ҡотҡарыу эштәрен ҡатмарлаштыра.[6]
1993 йылдан Европала ҡар ишелмәһе барлыҡҡ килеү хәүефен билдәләү квалификациялау системаһы бар, ундай урындар тау саңғылары курорттарында тейешле флагтар менән билдәләнә (бындай квалификация Рәсәйҙә лә ҡулланыла):
Францияла ҡар ишеменән үлем осраҡтары 3-тән 4-кә тиклем хәүеф осраҡтарында теркәлә, ә Швецарияла 2-нән 3-кә тиклем (бындай айырма милли менталитет үҙенсәлеге менән һәм хәүеф кимәлен төрлөсә аңлау менән аңлатыла).[10]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Galtür: Anatomy of an avalanche. // news.bbc.co.uk. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 7 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ 45 человек стали жертвами лавины на востоке Афганистана. // russian.news.cn. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 июнь 2012. 13 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ Рәсәйҙә ҡар ишелмәһе
- ↑ Снеголавинные ресурсы во всемирной сети
- ↑ Лавинный гид
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Андрей Садаков. Мировой опыт противолавинной защиты. // Горнолыжная индустрия России, № 4, 2009 г.. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 июнь 2012. 7 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ Лавиноопасные районы Советского союза. — М.: Изд-во МГУ, 1970
- ↑ Отуотер М. Охотники за лавинами. — М.: Мир, 1972
- ↑ 9,0 9,1 География лавин // Под ред. С. М. Мягкова, Л. А. Канаева. — М., издательство МГУ, 1992
- ↑ An Analysis of French Avalanche Accidents for 2005—2006
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Всё о лавинах: учебник. // snowavalanche.ru. Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 май 2012. 7 март 2012 тикшерелгән.
- А. Каштанов, Е. Подольский, Н. Баринова Лавинный гид. Первый уровень для непрофессионалов. 3 июль 2012 тикшерелгән.
- Лавины // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Артобстрел горного склона в Северной Осетии Видео на YouTube
- Что такое лавина. Шкала лавинной опасности

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Рәүеш
Рәүеш — ҡылым менән сифатты билдәләп, аныҡлап килгән, морфологик яҡтан үҙгәрмәй торған үҙ аллы һүҙ төркөмө. Эш-хәлдең билдәһен, уларҙың нисек, ҡасан, ни рәүешле үтәлеүен аңлатҡан һүҙҙәр рәүеш тип атала. Рәүеш, ғәҙәттә, ҡылымдан алда килә.Ялғауҙар ҡабул итмәй.
Йөкмәткеһе
Рәүеш төркөмсәләре[үҙгәртергә]
Төп, ваҡыт, урын, оҡшашлыҡ, күләм дәрәжә, сәбәп-маҡсат.
Рәүештең сифат менән оҡшаш һәм айырмалы яҡтары[үҙгәртергә]
Оҡшаш: 1)Рәүеш тә, сифат та билдәне аңлата,2)Үҙҙәренең бәйләнеп килгән һүҙҙе асыҡлай, 3) Үҙгәртеүсе ялғауҙар ҡабул итмәй.
Айырмалы: 1) Рәүештәр ҡылымды асыҡлап килә, 2)Рәүештәр ҡылымға бәйләнеп килә һәм нисек, ҡасан, күпме, ниңә һорауҙарына яуап була, сифат исемгә бәйләнеп уны асыҡлаә һәм ниндәй һорауына яуап бирә.
Рәүеш дәрәжәләре[үҙгәртергә]
Төп
Сағыштырыу.
Артыҡлыҡ
Рәүештәрҙең яһалышы[үҙгәртергә]
Рәүештәрҙең дөрөҫ яҙылышы[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
- Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1


text:
Тәгәрмәс
Тәгәрмәс — өҫтөнә ҡуйған есемде тәгәрләтеп хәрәкәткә килтереү өсөн, уларҙың күсәренә кейҙерелгән көпсәкле түңәрәк ҡулайлама. Тәгәрмәс төрлө механизм һәм ҡоролмаларҙа киң ҡулланыла. Уйлап сығарыу ваҡыты билдәһеҙ.
Йөкмәткеһе
Механика[үҙгәртергә]
Есем арауыҡта урын алмаштырғанда тәгәрмәс энергия сарыф итеүҙе күпкә кәметә. Тәгәрмәс ҡулланғанда эш тәгәрәү көсөн еңеү өсөн башҡарыла, ә тәгәрәү көсө (ru:сила трения качения) ышҡылыу көсөнә ҡарағанда күпкә әҙерәк.
Тарих[үҙгәртергә]
Тәгәрмәс беренсе тапҡыр Б.Э.Т. 4 меңйыллыҡта Ике йылға араһында ((ru:Месопатамия) телгә алына. Тәгәрмәстән алда йөктө күсереү өсөн һалынған каток булған. Иң беренсе тәгәрмәс ағастан эшләнгән булған, ағастан басылған дискыны күсәргә кейҙергәндәр. Ике йылға араһындағы Урук ҡалаһында Б.Э.Т 3000 йылда төшөрөлгән сана һурәтә табылған. Б.Э.Т 2700 йылда төшөрөлгән арба һүрәте бар. Б.Э.Т. 2000 йылдарҙа тәгәрмәс конструкцияһы камиллаштырыла. Кеса Азияла эшләнгән тәгәрмәстә араса ((:ru:спица), көпсәк ((ru:ступица), тәгәрмәс түғыны ((ru:обод) ҡуллана башлайҙар[1]. Б.Э.Т. 1 меңйыллыҡта тәгәрмәстең ныҡлығын көсәйтеү өсон кельттар тимер туғын ((ru:обод) ҡулланалар, амортизация өсөн резина шиналы тәгәрмәс эшләйҙәр[2]
[[Христофор КолумбКолумб|ҡа тиклем Америка цивилизацияһында тәгәрмәс билдәһеҙ булған тип иҫепләнә. Шулай ҙа Инк ҡәбиләләре тәгәрмәс асыуға яҡынлашҡан була. Шулай уҡ еврапалылар килгәнге тиклем Австралия һәм Африка ерле халҡы тәгәрмәсте белмәгән.
Тәгәрмәс асыу кәсепселекте үҫтереүгә булышлыҡ итә. Тәгермәс көршәксе түңәрәгендә, тирмәндә, иләүестә, ҡырыу станогында ҡулланыла. Мануфактура, фабрика, рудниктарҙа һыу тәгәрмәсе ҡулланыла.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
- 2001 йылдың июлендә «йөк күсереү өсөн ҡулланыла торған түңәрәк ҡоролма» тигән аңлатма менән патент[3]. алына.
Был патентты алыусы Мельбурн ҡалаһынан Джону Кэо Австралия патент закондары камил булмауын күрһәтергә теләгән.
- 2009 йылда француз компанияһы Мишлен Active Wheel исемле автомобиль тәгәрмәсе эшләп сығара. Был тәгәрмәс эсендә электродвигатель, рессора, амартизатор һәм тормоз ҡуйыла[4].
- 1959 йылда американец А. Сфредд квадрат тәгәрмәскә патент ала. Ул ҡар, ҡом, бысраҡ һәм соҡорҙар аша еңел бара. Шик булыуға ҡарамаҫтан машина «аҡһамай» һәм тиҙлеге 60 км/сәғәткә етә.


text:
Ватт
Ватт (билдәләмәһе: Вт, W) — СИ системаһында ҡеүәт үлсәү берәмеге. Берәмек Шотландия уйлап сығарыусы-механигы, универсаль пар машинаһын беренсе булып эшләп сығарыусы Джеймс Уатт (Ватт) хөрмәтенә аталған.
Ҡеүәт үлсәү берәмеге булараҡ Ватт беренсе мәртәбә 1899 йылда Британия фәнни ассоциацияһының икенсе Конгрессында ҡабул ителгән. Быға тиклем күпселек иҫәп-хисаптарҙа Джеймс Уатт индергән ат көстәре ҡулланылған, шулай уҡ минутына фут-фунттар ҡулланылған. 1960 йылда XIX Үлсәүҙәр буйынса генераль конференцияла Ватт Халыҡ-ара үлсәү Системаһына индерелгән. Барлыҡ электр йыһаздарының төп сифаттарының береһе булып улар ҡулланған ҡеүәт тора, шуға күрә һәр бер электр йыһазында (йәки шул йыһаздың ҡулланыусы белешмәһендә) уның эшләүе өсөн күпме Ватт кәрәккәне тураһында мәғлүмәт табырға була.
Йөкмәткеһе
Билдәләмәһе[үҙгәртергә]
1 Ватт 1 секунд ваҡыт эсендә 1 Джоуль эш башҡарылғандағы ҡеүәткә тигеҙ итеп билдәләнә. Шулай итеп, Ватт ул сығарылма үлсәү берәмеге һәм СИ берәмектәре менән түбәндәге мөнәсәбәттәр аша бәйләнгән:
Билдәләмәһе юғарыраҡ күрһәтелгән механик ҡеүәттән башҡа, шулай уҡ йылылыҡ һәм электр ҡеүәт төрҙәре бар:
- Йылылыҡ ағымының 1 Ватт ҡеүәте 1 Ватт механик ҡеүәткә тиң (эквивалент).
- 1 Ватт актив электр ҡеүәт шулай уҡ 1 Ватт механик ҡеүәткә тиң һәм 1 Вольт көсөргәнеш ҡуйылғанда, 1 Ампер ҙурлыҡтағы эш башҡарыусы даими электр тогының ҡеүәте тип билдәләнә.
Башҡа үлсәү берәмектәренә күсереү[үҙгәртергә]
Ватт башҡа үлсәү берәмектәре менән түбәндәге мөнәсәбәттәр менән бәйләнгән:
- 1 Вт = 107 эрг/с
- 1 Вт ≈ 0,102 килограмм-көс •м/с
- 1 Вт ≈ 1,36*10-7 ат көсө
- 1 Вт = 859,8452279 кал/сәғәт
Ҡабатлы һәм өлөшлө берәмектәр[үҙгәртергә]
Ҡеүәт менән бәйле иҫәп-хисаптар өсөн Ватттың үҙен һәр бер осраҡта ла ҡулланыу уңай булмаҫҡа мөмкин. Ҡайһы ваҡыт үлсәнгән ҙурлыҡтар бик ҙур йәки бик бәләкәй генә булғанда, стандарт алҡушымталы үлсәү берәмеген ҡулланыу уңай, был даими ҙурлыҡ тәртибен иҫәпләүҙән ҡотолорға мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, радарҙар һәм радиоалғыстар проектлағанда йыш ҡына пВт һәм нВт ҡулланалар, электроэнцелография һәм электрокардиография кеүек медицина приборҙары өсөн мкВт ҡулланалар. Электр етештереүҙә һәм шулай уҡ тимер юл локомотивтары проектлағанда мегаватттар (МВт) һәм гигаватттар (ГВт) ҡулланалар.
Стандарт СИ ҡушымталары түбәндәге теҙмәлә күрһәтелгән:
Иҫкәрмә[үҙгәртергә]
Дека-, гекто-, деци-, сантиватт үлсәү берәмектәрен ҡулланыу кәңәш ителмәй.
Тәбиғәттә миҫалдар[үҙгәртергә]
Киловатт-сәғәт һәм киловатт төшөнсәләре араһындағы айырма[үҙгәртергә]
Атамалары оҡшаш булғанлыҡтан киловатт һәм киловатт-сәғәтте көнкүреш ҡулланышында йыш бутайҙар, бигерәк тә электр йыһаздарына ҡараған осраҡтарҙа. Әммә был ике үлсәү берәмеге төрлө физик ҙурлыҡтарға ҡарай. Ватттарҙа, һәм шунан сығып киловатттарҙа, ҡеүәт, йәғни электр йыһазы тарафынан ваҡыт берәмеге эсендә ҡулланылған энергия миҡдары иҫәпләнә. Ватт-сәғәт һәм киловатт-сәғәт энергия үлсәү берәмектәре булып тора, йәғни улар менән электр йыһазының сифатламаһы түгел, ә был йыһаз тарафынан башҡарылған эш миҡдары иҫәпләнә.
Был ике ҙурлыҡ киләһе бәйләнештә. Әгәр ҡеүәте 100 Вт булған лампа 1 сәғәт дауамында эшләгән икән, уның эше 100 Вт*сәғ (йәки 0,1 кВт*сәғ) энергия талап иткән. Электростанцияның ҡеүәте мегаватттарҙа иҫәпләнә, ләкин һатылған электроэнергияның ҙурлығы киловатт-сәғәттәрҙә һәм мегаватт-сәғәттәрҙә иҫәпләнәсәк.


text:
Фламинго
Фламинго (лат. Phoenicopterus) — Азияла һәм Көньяҡ Америкала, шулай уҡ Рәсәйҙә Каспий һәм Арал диңгеҙҙәрендә күпләп йәшәй, һыуҙағы ваҡ хайуандар һәм үҫемлектәр менән туҡлана торған, бик оҙон аяҡлы, оҙон муйынлы, ҡыҙыл йүгергән аҡ төҫлө эре ҡош[1]; Фламинго һымаҡтар отряды (Phoenicopteriformes)Фламинголар ғаиләһендәге (Phoenicopteridae) берҙән-бер ҡоштар ырыуы.
Йөкмәткеһе
Күренеш[үҙгәртергә]
Фламинго оҙон аяҡтар, һығылып муйын, төҫө аҡтан ҡыҙылға үҙгәрелеүе менән айырылып тора. Әһәмиәтле билгеһе — аҫҡа эйелгән ауыр суҡыш.
Йәшәү мөхите[үҙгәртергә]
Фламинго Африкала, Кавказта, Көньяҡ-Көнсығыш һәм Үҙәк Азияла Көньяҡ һәм Үҙәк Америкала тереклек итә. Һай һыу ятҡылығы ярҙарында ҙур кононияларҙа йәшәйҙәр. Бер кононияла йөҙ меңләр ҡош иҫәпләнә.
Аҙығы[үҙгәртергә]
Ҡыҫала, бөжәктәр ҡарышлауыҡтар, селәүсен, моллюсклар һәм ылымыҡлак менән туҡлана.
Фламингонын тәбиғи дошмандары буре, төлкө, сүл бүреһе, ҡайһы саҡта — ыласын һәм бөркөт.
Төрҙәре[үҙгәртергә]
- Анд фламинго (Phoenicopterus andinus)
- Ҡыҙыл фламинго (Phoenicopterus ruber)
- Бәләкәй фламинго (Phoeniconaias minor)
- Ғәҙәти фламинго (Phoenicopterus roseus)
- Джемс фламинго (Phoenicoparrus jamesi)
- Чили фламинго (Phoenicopterus chilensis)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Всё о птицах / Под ред. Шаронова А. — СПб.: ООО «СЗКЭО», 2007. — С. 166. — 176 с. — ISBN 978-5-9603-0075-9.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Затлы металдар
Затлы металдар — металдар окисланмай һәм тутыҡмай.
Дөйөм мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Алтын, көмөш, ағалтын һәм Д.И. Менделеевтың периодик системаһындағы VIII төркөмдөң ағалтын төркөмө металдары — платиноидтар (иридий, осмий, палладий, родий, рутений). Аҡһыл һоро йәки көмөш төҫлө (алтындан башҡалары) ауыр иреүсе металдар, көмөш менән алтын — 960,5°С һәм 1063°С, платиноидтар 1500°С юғарыраҡ булғанда (осмий 3000°С) ирей. Ғәҙәти шарттарҙа һелте һәм кислота тәьҫиренә химик инертлыҡ менән айырылалар. Юғары температураларҙа галогендар (400—700°С), һауалағы кислород менән химик реакцияға инәләр: иридий һәм родий яҡынса 2000°С, ағалтын 900—1000°С, рутений һәм осмий (осоусан оксид барлыҡҡа килтерә) 500—600°С тарҡала.
Башҡортостанда[үҙгәртергә]
Башҡортостанда алтын — мәғдән һәм һибелмә ятҡылыҡтарҙа, көмөш алтынлы мәғдәндәрҙә осрай; алтын һәм көмөш юлдаш компоненттар булараҡ баҡыр колчеданы мәғдәндәрендә һәм полиметалл мәғдәндәрҙә таралған. Ағалтын һәм палладий миҡдары хромит мәғдәндәрендә — 3—5 г/т, рифейҙың ҡара һәүерташ ҡатламдарында ошоға ярашлы 3,3 г/т һәм 5,7 г/т етә. Алтын‑сульфид, баҡыр колчеданы һәм баҡыр-кобальт мәғдәндәрендә ағалтын [0,2—0,5 г/т (ҡайһы бер пробаларҙа 1—2 г/т тиклем)], палладий [0,1—2,0 (5—15‑кә тиклем)], родий (0,5‑кә тиклем), иридий һәм рутений [0,3 г/т тиклем (2‑гә тиклем)] табылған. Мулдаҡай һибелмә алтын ятҡылығында (Учалы районы) иридий миҡдары 11,7 г/м3 тиклем барып еткән, ш. уҡ 200—500 г тиклем ауырлыҡтағы тәбиғи киҫәктәр табылған. 70‑се йылдарҙа Химия институтында Ю.Е. Никитин етәкселегендә экстракция юлы менән сульфидлы полиметалл мәғдәндәренән затлы металдар сығарыу, уларҙы нефть сульфидтарын һәм сульфоксидтарҙы файҙаланып айырыу, шулай уҡ азотлы һәм көкөртлө полимер сорбенттар ярҙамында сорбциялап концентрациялау схемаларын эшләү буйынса тикшеренеүҙәр үткәрелә (Н.Ғ. Афзалетдинова, Ғ.Ғ. Бикбаева, Ю.И. Муринов, Р.Ә. Хисаметдинов).


text:
Ҡан әйләнеше
Ҡан әйләнеше — организмда ҡандың циркуляцияһы. Ҡан йөрәктең һулҡылдауы һөҙөмтәһендә хәрәкәт итә, тамырҙар буйлап йөрөй. Ҡан организмдың туҡымаларын кислород, туҡлыҡлы матдәләр, гормондар менән тәьмин итә, һәм матдәләр алмашыуы продуктарын уларҙы бүлеп сығарған ағзаларға еткерә. Ҡандың кислород менән байыҡтырылыуы - үпкә, ә туҡлыҡлы матдәләр менән туйындырылыуы аш һеңдереү ағзалары аша бара. Бауырҙа һәм бөйөрҙә метаболизм продуктары нейтралләшә һәм сығарыла. Ҡан әйләнеше гормондар һәм нерв системаһы менән тәьмин ителә. Ҡан әйләнешенең кесе (үпкә аша) һәм оло (ағзалар һәм туҡымалар аша) түңәрәге бар тип һанала.
Ҡан әйләнеше — кешенең һәм хайуандарҙың йәшәйешендә бик мөһим фактор. Ҡан даими әйләнеп, хәрәкәтләнеп торғанда ғына үҙ функцияларын үтәй ала.
Кешенең һәм күпселек хайуандарҙың ҡан тамырҙары системаһы йөрәктән, туҡымаларға һәм ағзаларға ҡанды килтереп һәм йөрәккә ҡайтарып торған тамырҙарҙан ғибәрәт . Ағзаларға һәм туҡымаларға ҡан килтереп торған тамырҙар артерия тип атала.Артериялар вағыраҡ артерияларға, артериоларға, ниһайәт, капиллярҙарға тармаҡлана . Вена тип аталған тамырҙар аша ҡан йөрәккә кире ҡайта. Йөрәктең дүрт камераһы бар һәм ҡанды ике түңәрәк аша хәрәкәтләндерә.
Йөкмәткеһе
Ҡан йөрөү системаһы[үҙгәртергә]
Ҡан йөрөү системаһы органдары:
- йөрәк
- ҡан тамырҙары
- артериялар
- веналар
- капилярҙар.
Йөрәк, насос һымаҡ, ҡанда тамырҙарға ҡыуа. Йәрәктән сыҡҡан ҡан артерияға бара. Артерия ҡанда органдарға алып барып етерә. Иң ҙур артерия - аорта. Артериялар, үҙ сиратында, ҡан капилярҙарына тармҡлана. Капилярҙан ҡан менән туҡымалар араһындағы матделәр алмашыныу процессын башкара. Шунан һуң, капилярҙар венаға йыйыла, вена буйлап ҡан кире йөрәккә киле. Йөрәккә килгән һайын веналар йыуаная.
Ҡан йөрөү системаһы[үҙгәртергә]
Ҡан йөрөү системһы йомоҡ хәлдә. Күҙәнәктәр менән ҡан араһында ҡан тамырҙары стенаһы кертә булып тора. Ул туҡыма шыйыҡсаһы менән йыуылып тора. Артерия менән веналарҙың стеналары ҡалын, шуға күрә ҡандағы туҡлыҡлы матдәләр, кислород юлда юғалмай. Ҡан уларҙы кәрәкле урынға лып барып еткерә. Ҡан менән туҡымалар араһындағы матделәр алмашыныу процессы капилярҙарҙа ғына башҡарыла. Капиляр стеналары бик йоҡа — эпителиаль туҡыманың бер ҡатынан ғына тора. Ошо стена аша туҡыма шыйыҡсаһына ҡан плазмаһының бер өлөшө бүленеп сыға, туҡлыҡлы матдәләр кислород, углекислый газ һ.б. матделәр күсә.
Ҡан әйләнеше түңәрәктәре[үҙгәртергә]
Ҡаң әйләнеше системаһы ҙүр һәм бәләкәй ике түңәрәктән тора. Ҡан әйләнеш түңәрәге ҙур һул яҡ ҡырынсыҡта башлана, шунан ҡан аортаға этеп сығарыла. Ағзаларҙа ваҡ артериялар капилярҙарға тармаҡлана. Капиляр стеналары аша ҡан туҡыма шыйыҡсаһына туҡлыҡлы матделәр, [[кислород[[ тапшыра, үҙенә углекислый газ ала, тереклек эшмәкәрлеге продукттырын йыя һәм вена ҡанына әйләне. Был ҡан капилярҙарҙан ваҡ веналарға йыйыла. Улар эрерәктәренә тоташа. Өҫкө һәм аҫҡы эсе ҡыуыш веналар вена ҡанын уң яҡ йөрәк алдына килтерә.
Уң яҡ йөрәк алдынан вена ҡаны уң яҡ ҡарынсыҡҡа килә. Шул урында ҡан әйләнешенең бләкәй түңәрәге башлана. Ҡаҫҡарып уң ҡарынсаҡ ҡанды үпкә олонона ҡыҫырыҡлап сығара, ул үпкәгә ҡан алып барған үң һәм һул үпкә артеияһына бүленә. Үпке артериялында газ алмашыныу бара: вена ҡан углекислый газын бирә, кислород менән туйына һәм артерия ҡанына әйләнә.Дүрт үпкә венаһы буйлап артерия ҡаны һул йөрәк алдына әйләнеп ҡайта.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
- Кешенең ҡан әйләнеше түңәрәктәре
- Йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы
- Һөлдә мускулдарының эшмәкәрлек гиперемияһы
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Кровообращение // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Лищук В.А. Математическая теория кровообращения — 1991.
- И. П. Павлов «Лекции по физиологии кровообращения 1912—1913 г.г.». «Познавательная книга плюс», 2002
- Сонин Н.И. Биология. Кеше. -тәрж. С.М. Рәхимова. -Өфө: Китап: Дрофа, 2005. -ISBN 5-295-03615-4


text:
Ангола
Анго́ла (порт. Angola, рәсми исеме — Анго́ла Республикаһы (порт. República de Angola ʁɛˈpublikɐ dɨ ɐ̃ˈɡɔlɐ) — Үҙәк Африкалағы дәүләт.
Көньяҡтан Намибия, төньяҡ-көнсығыштан һәм төньяҡтан Конго Демократик Республикаһы , көнсығыштан Замбия һәм Конго Республикаһы (Кабинда анклавы) менән сиктәш. Атлантик океан менән йыуыла. Португалияның элекке колонияһы.
1976 йылдың 1 декабренән БМО ағзаһы.
Тарихы[үҙгәртергә]
- 1482 — диңгеҙсе Диогу Кан етәкләгән Португалия экспедицияһы Анголя ярына фяҡ баҫа.
- 1576 — португалдар Сан-Паулу-ди-Луанда фордын төҙөй, һуңынан ул Ангола баш ҡалаһы була. XIX быуат уртаһына тиклем Анголала португалдарҙың төп шөғөлө ҡол һатыу була; яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса 300 йыл эсендә илдән (башлыса Бразилияға) 5 миллион кеше сығарылған.
- 1885—1894 — Португалия, Бельгия, Германия һәм Англия килешеүе нигеҙендә Анголаның хәҙерге сиктәре билдәләнә.
- 1951 — Ангола Португалияның «диңгеҙ аръяғы провинцияһы» статусын ала
- 1950-е — беренсе баш күтәреүселәр төркөмө барлыҡҡа килә — МПЛА, УПА.
- 1961 —Холден Роберто етәкләгән португалдарға ҡаршы ихтиллал. Баш күтәреүселәр лагеры күрше Конгола (Киншаса) урынлаша. Ангола азатлығы өсөн һуғыш 14 йыл дауат итә. Шул уҡ ваҡытта МПЛА һәм ФНЛА араһында ҡаршылыҡтар килеп сыға
- 1962 —Холден Роберто етәкселегендә ситтә Ангола республикаһы хөкүмәте ойошторола.
- 1974 — Португалияла «ҡәнәфер революция» . Португалия бөтә колонияланын азат итә. * 1975, 11 ноябрь — Ангола бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. Беренсе президенты МПЛА лидеры Агостиньо Нето була. Азатлыҡ илгә тыныслыҡ килтермәй. Илдә советтар яҡлы МПЛА һәм американдар яҡлы УНИТА , ФНЛА араһында граждардар һуғышы башлана. Был һуғыш эник-ара ҡаршылыҡтар араҡаһында көсәйә.
- 1975 — МПЛА регуляр Куба армияһы ярҙамын ҡуллана, УНИТА — КАР ярҙамын ҡуллана, ФНЛА |— Заир ярҙамы менән файҙалана.
- 1977, 1978 —Генерал Мбумба командаваниеһындағы Ангола армияһы Заирға баҫып инә. 1977 йылда Марокко ғәскәрҙәре Заир армияһына Ангола армияһына отпор бирергә ярҙам итә.
- 1979 — Ангола президенты итеп МПЛА лидерыЖозе Эдуарду душ Сантуш тәғәйенләнә.
- 1980 — хөкүмәт армиһы ФНЛА армияһын тар-мар итә.
- 1992 — Советтар Союзы ярҙамынан мәхрүм булғас МПЛА мөнәсәбәттәрен АҠШ-ҡа йүнәлтә.
- 2002 — көнсығыш Мишоко провинцияһында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән атыш ваҡытында УНИТА лидеры Жонаша Савимби һәләк була. Анголала граждандар һуғышы тамамлана Анголе (1975—2002).
- 2010 — Анголала футбол буйынса африкандарҙың милли кубогы уҙғарыла.
РәсәйФедерацияһы менән дипломатик мөнәсәбәттәре бар (11.11.1975 йылда СССР менән төҙөлгән).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Department of Economic and Social AffairsPopulation Division (2009). «World Population Prospects, Table A.1» (.PDF) (United Nations). Проверено 2009-03-12.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Ангола // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Ангола на сайте «Всемирная география»
- Angola.org
- City codes Angola. About Angola
- Map of Angola
- Анкета Анголы на сайте ЦРУ
Ҡалып:Африка Ҡалып:Африка союзы Ҡалып:Латинский Союз Ҡалып:CPLP


text:
31 март
31 март — григориан стиле буйынса йылдың 90-се (кәбисә йылында 91) көнө. Йыл аҙағына тиклем 275 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Мальта — Азатлыҡ көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1889 — Эйфель башняһын рәсми асыу көнө. Конструкторы Гюстав Эйфель башня башына француз флагын элә.
- 1901 — Беренсе «Mercedes-Benz» автомобиле эшләп сығарыла.
- 1918 — Әзербайжанда 1918 йылғы ваҡығалар иҫтәлегенә траур.
- 1918 — АҠШ беренсе тапҡыр йәйге ваҡытҡа күсә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1882 — Корней Чуковский, урыҫ балалар яҙыусыһы, тәнҡитсе, тәржемәсе.


text:
Гараж
Гара́ж — автомобиль, мотоцикл һәм башҡа транспорт сараларын һаҡлау өсөн ҡоролма. Ҡайһы ваҡыт уларҙы ремонлау өсөн ҡулланыла. Гараж торлаҡ йорттоң өлөшө йәки айырым төҙөлгән ҡоролма булыуы мөмкин.
Гараж төҙөүҙә төрлө материал ҡулланыла: ағас, кирбес, бетон, металл. Гараждар, башҡа төҙөлөш объекттары кеүек, бер типтағы проект йә индивидуаль проект буйынса төҙөлә.
Ер аҫты гараждары һәм автостоянкалар – автомобилдәр һаҡлау, ремонталау һәм хеҙмәтлендереү урыны.
Парковка – автомобилдәрҙе ҡыҫҡа ваҡытҡа һаҡлау урыны.
Классификация 42.13330.2011 һ. ҠЙ ярашлы:
- төҙөү буйынса (асыҡ һәм ер аҫты ысулдары), ҡат-стена (1 һәм 2 яруслы), күп яруслы (3-ән 5-кә тиклем ярус)
- ергә күмеп урынлаштырыу буйынса: тәрән булмаған(15 метрға тиклем) һәм тәрән булған (15 метр һәм түбәнерәк) бүленә
- категория буйынса (автомобилдәр һыйҙырышлығы буйынса).
- автомобилдәрҙе ултыртыу ысулдары буйынса (водитель ҡатнашлығы менән, рамп һәм пандус буйынса, водителһеҙ (махсус күтәргестәр менән))
- автомобилдәр тороу буйынса (сығыуға табан ыңғай, сығыуға табан арҡыры, сығыуға табан боролған).


text:
Урал
Урал — Европа менән Азия сиктәрендә яткан таулы физик-географик ил. Төньяҡ киңлектең 68° алып 51° тиклем меридиональ йүнәлештә Кар диңгеҙенән Ҡаҙағстан далаларына һуҙылған биләмә. Оҙонлоғо 2000 километр. Киңлеге 40-60 километр, урыны менән 100 километрға етә.
Урал 5 географик зонаға бүленә — Поляр Урал, Поляр тирәһендәге Урал, Төньяҡ Урал, Урта Урал һәм Көньяҡ Урал.
Һыу айырғыс булған төп һырттан һәм киң уйһыулыҡтар менән айырылған һырттарҙан тора. Уралдың иң бейек түбәһе — «Исследовательский» һыртындағы «Народная» тауы (1859 м). Төньяҡ-көнбайышта Урал Пай-Хой һырты һәм Вайгач утрауы аша Яңы Ер утрауҙары тауҙарына күсһә, көньяҡта иһә бейеклеге 657 метрға тиклем еткән Мугоджары тауҙары теҙмәләре дауам итә.
Көньяҡ Уралда тау рельефының киңлеге 120 саҡрымға етә. "Уралып ятҡан Урал-тау" мөһим һыу айырғыс булып, Башҡортостан еренән 300 саҡрым самаһы һуҙыла. Иң бейек тауҙары — Ямантау (1640 м), Оло Ирәмәл (1582 м).
Урал — йәшәйеште тәьмин иткән һыуалыш сығанағы ла. Печора, Уса, Тубыл, Иҫәт, Тура һәм башҡалар — Төньяҡ Боҙло океан бассейнына, Кама менән Чусовая, Ағиҙел һәм Яйыҡ Каспий диңгеҙенә ҡарай. Күлдәре йәйрәп ята: Тауатуй, Арғужа, Уйылды, Иртәш, Ишкүл, Сыбаркүл, Торғаяҡ, Өргөн, Оҙонкүл, Яҡтыкүл...
Төньяҡ Уралда — тау тундраһы, көньяҡтараҡ — тау-тайга урмандары. Ылыҫлыларҙан кедр, ҡарағас, ҡарағай, аҡ шыршы, шыршы үҫә. Көньяҡ Уралда имән, ҡайын, йүкә, уҫаҡ, саған да бар.
Үҫемлектәр донъяһы ла, йәнлектәр донъяһы ла төрлө. Башҡортостан йәнлектәре генә лә бихисап: айыу, бүре, төлкө, мышы, ҡоралай, аҫ, бурһыҡ, һыуһар, әлгәнйәк, кеш, һеләүһен, тейен, шәшке, ҡуян, янут, кама, көҙән, йофар, йәтсә...
Ҡоштары иһә өс йөҙләп төр: бөркөт, шоңҡар, кыйғыр, ҡарсыға, ҡарағош, ябалак, һупайҙы, тумыртҡа, кәкүк, ҡарлуғас, күгәрсен, торна, ҡауҙы, бүҙәнә, ҡор, һуйыр, сел, сөрәгәй, сәпсек...
Үҫемлектәр һәм йәнлектәр донъяһын һаҡлау өсөн Урал биләмәләрендә Печора-Илич, Висим, Илъмен (башҡортса Имен), Башҡорт ҡурсаулыҡтары булдырылған.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р.З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән.
- Сәлимйән Бәҙретдинов. Башҡортостан календары 2008 йылға.


text:
Базидиомицеттар
Базидиомико́та (лат. Basidiomycota), базидиомицеттар— базидия тип аталған булава һымаҡ структураларҙа спора барлыҡҡа килтереүсе биология бүлегенең бәшмәктәр батшалығы. Базидияларҙа енси споралары булған бәшмәктәр иң юғары төҙөлөшлө. Базидиспоралар үҫеп сығып бәшмәк мицелалары барлыҡҡа килтерәләр.
Аскомицеттар менән юғары бәшмәктәр (Dikarya) бәләкәй батшалығына ҡарай.
Базидиомицеттар араһында ағыулы бәшмәктәрҙә бар. Базидиомицеттар үҫемлек ҡалдыҡтарын тарҡатыу, матдәләр алмашыныу процессында ҡатнаша. Паразит бәшмәктәр үҫемселеккә, ағас ҡоролмаларға зыян килтерә.
Майлы бәшмәк, сусҡа бәшмәге, ҡайын бәшмәге, ҡарама бәшмәге кеүек ашарға яраҡлы бәшмәктәрҙең күбеһе ошо классҡа ҡарай. Был бәшмәктәр аҡһымға һәм биологик актив матдәләргә бай.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Гарибова Л. В., Лекомцева С. Н. Основы микологии. — М., 2005. — ISBN 5-87317-265-X.


text:
Аполлон (күбәләк)
Аполло́н[1][2] (лат. Parnassius apollo, урыҫ. Аполлон ) — елкән ҡанатлылар (Papilionidae) ғаиләһендәге көндөҙгө күбәләк.
Карл Линней тарафынан Аполлон алла исеме менән аталған. Ҡанат йәйеме 70-90 мм, аҡ төҫтә, алғыларында ҙур ҡара таптар, артҡы ҡанаттарында ҡара ҡаймалы эре ҡыҙыл таптар бар. Европала, Кавказ, Урал, Көнбайыш Себерҙә киң таралған. Ҡоро ҡарағайлыҡтарҙа, урман буйҙарында, ташлы һөҙәклектәрҙә тереклек итә. Июнь-августта оса. Аполлон уртаҡ йәшәү рәүеше алып бара. Күбәләк ҡорттары ҡара төҫтә, зәңгәрһыу сығынтылы һәм ян-яғынан ҡыҙғылт һары таплы, оҙонлоғо 50 мм-ға ҡәҙәр етә. Йәш япраҡтар менән туҡланалар, көндөҙ ҡояш яҡьыһында айырыуса әүҙемдәр. Формалашып еткән күбәләк ҡорттары күкәй ҡабығында ҡышлай. Ҡурсағы зәңгәрһыу төҫтә тупраҡта үҫеш ала. Июнь башында ҡурсаҡтан етлеккән бөжәк сыға. Йылына бер быуын үҫә. Август айында күбәләк үҙенең йәшәү циклын тамамлай. Аполлондар һаны өҙлөкһөҙ кәмей бара.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Ҡалып:Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Бөжәктәр
- ↑ Ҡалып:Книга:Булавоусые чешуекрылые Средней Азии
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Коршунов Ю. П. Определители по флоре и фауне России // Булавоусые чешуекрылые Северной Азии. Выпуск 4. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2002. — С. 33. — ISBN 5-87317-115-7.


text:
Иммануил Кант
Иммануи́л Кант (нем. Immanuel Kant [ɪˈmaːnu̯eːl ˈkant]; 22 апрель, 1724, Кёнигсберг, Пруссия[1] — 12 февраль, 1804, шунда уҡ) — немец (алман) философы, немец классик философияһына нигеҙ һалыусы, ( Мәғариф һәм Романтизм осоро).
Йөкмәткеһе
- 1 Биографияһы
- 2 Философия
- 3 Философия
- 4 Хоҡуҡ һәм дәүләт тураһында
- 5 Китаптары
- 6 Иммануил Кантты урыҫсаға тәржемә итеүселәр
- 7 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 8 Иҫкәрмәләр
- 9 Әҙәбиәт
- 10 Һылтанмалар
Биографияһы[үҙгәртергә]
1724 йылда Кенигсбергтә эйәр эшләүсе ғаиләһендә тыуған. Исеме изге Иммануил хөрмәтенә бирелгән. Теология докторы Франц Альберт Шульц ҡурсыуында һәләтле баланы «Фридрихс-Коллегиум» тигән абруйлы гимназияға урынлаштыралар, 1740 йылда Кёнигсберг университетына уҡырға инә. Атаһы үлеү сәбәпле уҡыуын тамамлай алмай, 10 йыл өйҙәргә йөрөп балалар уҡыта. Тап шул осорҙа 1747—1755 йылдар үҙенең космогоник гипотезаһын баҫтырып сығара, ул Ҡояш системаһы башланғыс томанлыҡтан барлыҡҡа килгән тип иҫәпләй. Был фекер әлегәсә йәшәп килә. Дәрестәр биреү менән шөғөлләнә, һуңыраҡ Кенигсберг университетында приват-доцент, 1770 йылдан профессор була. И. Канттың фәлсәфи эшсәнлеген ике дәүергә бүлеп ҡарайҙар. Беренсеһе — тәнҡитсел дәүергә тиклем (70 -се йылдар башына тиклем), икенсеһе — тәнҡитсел дәүер йылдары. Кант үҙ ижадының беренсе дәүерен тәбиғәт фәндәрен һәм тәбиғәт фәлсәфәһен ижад итеүгә бағышлай. Уның был өлкәләге хеҙмәтләрендә тәбиғәттәге үҙгәреш процесстары мәсьәләһе ҡуйыла.
1755 йылда Кант диссертацию яҡлап, докторлыҡ дәрәжәһенә эйә була, ниһайәт, университетта уҡытырға мөмкинлек ала. .40 йыл буйы үҙен ошо эшкә бағышлай.
Ете йыллыҡ һуғыш ваҡытында 1758 - 1762 год Кёнигсберг Рәсәй хөкүмәте юрисдикцияһында була, был философтың хаттарында ла сағылыш таба. 1758 йылда императрица Елизавета Петровнаға ординар профессора вазифаһын һорап хат яҙа.
1770 йылдан Канттың ижадында "тәнҡитселек осоро" тип һанайҙар. 46 йәшендә Кёнигсберг университетының логика һәм метафизика профессоры итеп тәғәйенләнә, 1797 йылға тиклем бик киң даирәне - философик, математик, физик дисциплиналарҙы уҡыта.
Был осорҙа Кант фундаменталь фәлсәфәүи хеҙмәттәр яҙа, ул XVIII быуаттың бөйөк фекер эйәләренең береһе булып таныла, донъя фәлсәфәүи даирәһенә ҙур йоғонто яһай
Сәләмәтлеге хөрт булыу сәбәпле, Кант бик ҡаты режим буйынса йәшәй һәм барлыҡ дуҫтарынан оҙағыраҡ йәшәй. Артыҡ ныҡ теүәллеге хатта тәпсирле алмандар араһында ла уның хаҡында көләмәстәр тыуыуына сәбәп була. Өйләнмәгән Ҡарт көнөндә ҡыҙ туғандарының береһе тәрбиәләгән [2].
Милләт айыра торған ғәҙәте булған, мәҫәлән, юдофобия[3].
Кант Кёнигсбергтың Кафедраль соборы янында, профессорҙар ҡәберлегендә ерләнгән. 1924 йылда , тыуыуына 200 йыл тулыу айҡанлы ҡәбере өҫтөндәге часовня урынына асыҡ колонна залы яһап ҡуйғандар.
Ижад баҫҡыстары[үҙгәртергә]
Кант фәлсәфәүи үҫештә ике баҫҡыс үтә : «тәнҡитсегә тиклем» һәм «тәнҡитсе» осоро (Был төшөнсәләр философтың «Критика чистого разума», 1781 год; «Критика практического разума», 1788 год; «Критика способности суждения», 1790 год) тигән хеҙмәттәре буйынса билдәләнә.
- I баҫҡыс ( 1770 йылғаса) — Кант үҙенәсә булған фәлсәфәүи фекерҙәрҙәге һорауҙарға яуап эҙләй. Үҙ асыштары ла була
- II баҫҡыс ( 1770 йәки 1780 йылдарҙа) — гносеологик, метафизик (дөйөм фәлсәфә), йәшәйеш, әхлаҡ, дәүләт һәм хоҡуҡ, эстетика, кеше булмышы, донъяны аңлау даирәләре буйынса хеҙмәттәр яҙа.
Философия[үҙгәртергә]
Кеше тураһында[үҙгәртергә]
Канттың кешегә ҡарашы «Антропология прагматик ҡараштан» (1798 йыл) тигән китабында сағылыш таба. Уның төп өлөшө кшенең өс һәләтенә яоашлы өс өлөштән тора: белемгә һәләт, ҡәнәғәтлек һәм ҡәнәғәтһеҙлек,теләк булыу.
Кеше — донъяның иң мөһим яралтылмышы, сөнки уның үҙбилдәләнешкә һәләте бар.[4]
Кеше — иң ҙур ҡиммәт, ул шәхес. Эгоизм - кешенең тәбиғи сифаты. Уны тыя белергә, аҡыл менән йүгәнләргә кәрәк.[4]
Кешенең аңһыҙан килгән күҙаллауҙары булырға мөмкин — «ҡараңғылыҡ».[4] Ошо ҡараңғылыҡта нимәлер ижад ителеүе лә мөмкин.
Хистәр ташыуҙан, дәрттән кеше бик ашҡыныуы мөмкин. Мәгәр хистәрҙе һәм теләктәрҙе әхлаҡи һәм мәҙәни ҡағиҙәләр сикләп тора[4].
Кант даһилыҡ төшөнсәһен дә тикшерә. «Уйлап табыуға талантты даһилыҡ тип атайҙар».[4]
Философия[үҙгәртергә]
Кант философия фәнендә иң ҡаршылыҡлы фигура булып һанала. Уның ижади мираҫында һәм уңай, һәм тиҫкәре фекерҙәр тулып ята. Кант филосоияһының уңай яҡтарын алғанда, иғтибарҙы түбәндәгегә йүнәлтергә кәрәк: беренсе сиратта. Кант филосоияһының тәбиғәт фәндәре менән тығыҙ бәйләнештә булыуы; Ҡояш системаһының барлыҡҡа килү гипотезаһы; танып белеү процессындағы һәм, ғөмүмән, кеше аҡылы өсөн хас булған диалектик ҡаршылыҡтар; әхлаҡи нормалар, кешеләрҙең йәмғиәт алдында торған бурыстар тураһында эҙләнеүҙәре һ. б. Кант филосоияһы шулай уҡ тиҫкәре яҡтарҙан, кәмселектәрҙән дә азат түгел. Улар: кешеләрҙең танып белеү һәләтенә ышанмау (агностиклыҡ); кешенең танып белеү процессында үтә алмаҫлыҡ мистик кәртәләр күреү; кешенең аңында йәшәй торған априор (тәжрибәнән тыш) категориялар; этика фәнендәге абстракт һәм уйҙырмалы ҡанундар; эстетика һәм сәнғәт фәнендә урнаша башлаган формализм, «сәнғәт — сәнғәт өсөн» тигән теорияға юл ҡуйыу; дәүләт һәм хоҡуҡ теорияларындағы иллюзиялар һ. б. Кант филосоияһының ҡаршылыҡлы булыуы уны ике яҡтан (һәм материализм, һәм идеализм тарафтарҙарынан) ҡабул итеү менән бергә, һәр ике яҡтан тәнҡитләү өсөн дә нигеҙ булды. «Уң» яҡтан уны артыҡ материализмға бирелеүе өсөн булһа, «һул» яҡтан етәрлек дәрәжәлә материалист булмағанлығы өсөн тәнҡиткә ҡуйып килделәр.
Тәбиғәт фәндәре өлкәһендә хеҙмәтәре[үҙгәртергә]
Кант үҙенең ошо дәүер фәлсәфи хеҙмәттәрендә, Ньютон ғилеменә таянып, Ҡояш системаһының төҙөлөшө һәм, бигерәк тә уның барлыҡҡа килеү сәбәптәрен аңлатырға тырыша. Канттың ҡарашынса, Ҡояш системаһының барлыҡҡа килеүе ғаләми һуҙынҡылыҡта сирәкләнгән материя киҫәксәләренең гигант күләмдәге болотҡа туплануы менән бәйле. Ф. Энгельс Канттың был теорияһын (ул «Ғөмүм күләм тәбиғәт тарихы һәм күк көмбәҙе теорияһы», тигән хеҙмәттә урын алған) даһи хеҙмәттәр рәтенә ҡуя, сөнки Ерҙе хәрәкәткә килтереүсе тышҡы көс тураһындағы (уға Ньютон да табынып эш иткән) теория юҡка сыға, шунлыҡтан «Ер һәм Ҡояш системаһы кешелек хозурына ғаләми үҙгәрештәр нәтижәһе булараҡ ҡына килеп баҫа» [5]. Кант шулай уҡ Ер менән Айҙың үҙ-ара тартылышы нәтижәһендә Ер хәрәкәтенең нисек үҙгәрүен дә иҫбат итә. Ул Рене Декарт менән Галилео Галилей идеяларын үҫтерә төшөп, хәрәкәт һәм хәрәкәтһеҙлектең нисбилеген иҫбатлай.
Кант биология фәнендә хайуандар донъяһындағы төрҙәрҙең генеологик классификацияһын төҙөй, хайуандарҙың бер-береһенән килеп сығыу мөмкинлеге тураһында фәнни фараздарын белдерә. Был идеялаәрҙең әһәмиәте әйтеп бөтөргөһөҙ. Улар философия фәне өсөн генә түгел, тәбиғәт фәндәре өлкәһендә дә ижади эшсәнлек алып барған ғалимдәр өсөн дә ғәйәт әһәмиәтле хеҙмәт була. Ф. Энгельстың фекере буйынса, «Канттың хәҙерге заман күк йөҙөндәге ғаләми есемдәрҙең ҡайсандыр өйөрмә рәүешендә әйләнеп йөрөгән томанлы массаларҙан килеп сығыу теорияһы Коперниктан һуңғы астрономияла иң ҙур ҡаҙаныш» булып һаналған [6].
Этика һәм дин мәсьәләләре[үҙгәртергә]
Ләкин Кант үҙенең космогоник тәғлимәтенан эҙлекле материалистик һәм атеистик йомғаҡтар сығара алмаған. Ул дин һәм шул заман фәнендә хакимлек иткән телеологик, йәғни тәбиғәттә барлыҡ процесстар, ниндәйҙер маҡсатка буйһындырылып, алдан уҡ билдәләнгән, тигән теорияға ташлама . Шулай итеп Кант, бер яҡтан, донъялағы үҙгәрештәр ваҡыт яғынан сикһеҙ (уның башланған ваҡыты булмаған) тип һанаған булһа, икенсе яҡтан, ошо процесстарҙың башланған ваҡыты булған, тигән ҡарашты яҡлап сыға. Кантса, донъяның әүвәл сәбәбе (яралуы) материяның үҙендә түгел, бәлки Аллала. Был фекерҙе дәлилләп, ул, донъяла борон-борон замандағы хаостан ниндәйҙер тәртип урынаштырырға Алланан башҡа һис кемдең ихтыяры етмәҫ ине, ти. Канттың идеалистик мәсләге илаһи көстәргә инанып эш итеүҙә генә түгел. Ул ҡайһы бер объектив күренештләрҙе һәм бәйләнештәрне субъекттың аңына, тойөуына буйһындырып бәйәләй. Мәҫәлән, ғаләми һуҙынҡылыҡ һәм ваҡыт субъектҡа априор рәүештә бирелгәндәр тип һанай. Шундай ук априорлыҡ, уныңса, сәбәплек, ихтыяжлыҡ кеүек бәйләнештәргә лә хас. Юғарыла күрһәтелгән ҡараштар Канттың субъектив идеализм позицияһындә торғанлығын күрһәтә. Априорлыҡ — Кантның күп кенә хеҙмәттәрендә урын алған термин. Априорлыҡ ул кешенең йәшәү тәжрибәһенән тыш, уның тормош тәжрибәһенә тиклем тупланған белемдәр. Мәҫәлән, математика тормош тәжрибәһе һорамай бит... Тимәк (Кантса), был белемдәр кешегә уның тәжрибәһенән тыш биреләләр. Кант бындый белемдәрҙе рациональ фекерләү ысулы менән табырға мөмкин, тигән фекерҙе лә ҡабул итмәй. Канттың ҡарашы буйынса, кешенең танып белеү һәләте самаһыҙ түгел, уның тәғәйен сиктәре бар. Улар, йәнәһе, бер яҡтан, ошо априорлыҡ сиге булһа, икенсе яҡтан, «әйберҙең аҫылы үҙендә ҡала», тигән сик. Һуңғыһын шулай аңларға кәрәк: кешенең тирә-яғында булған әйберҙәр кешегә фәҡәт тышҡы күренештәр менән генә биреләләр, уларҙың аҫылын кеше белә алмай. Кешенең танып белеү һәләтен ошондый «кәртәләр» менән сикләү философияла ``агностиклыҡ`` тип атала. Кант кешенең танып белеү һәләтенә кәмһетеп ҡарау менән уның аҡыл мөмкинлектәрен бөтөнләй үк ярлыландырмай, ул уны (Аллаға) ышану күренеше менән тулыландыра. Ышаныу, Кантса, аҡыл кәртәһенә керһә лә, танып белеүҙән тыш йәшәй торған күренеш. Уныңса, кешенең танып белеүенә бирелмәгән нәмә, ул кешенең ышануына бирелә. Мәҫәлән, Алла. Канттың ҡарашы буйынса, Алла объектив була алмай, сөнки ул танып белеүгә мохтаж түгел, уға ышанырға ғына кәрәк. Шулай уҡ Алланың барлығы йәки юҡлығы бәхәс ҡороу өсөн бирелгән мәсьәлә түгел. Уның барлығын иҫбат итеп булмаған кеүек, юҡлыгын да иҫбат итеп булмай. Ғөмүмән, дин фән предметы түгел. Ул бары тик ышаныу предметы ғына була ала. Кант ошо фекерҙәрҙе үҙенең «Саф аҡылга тәнҡит күҙлегенән ҡарау» тигән төп хеҙмәтендә иҫбатларға тырыша. Был хеҙмәттең маҡсаты Аллаға ышаныуҙың танып белеүгә ҡарағанда өҫтөнөрәк булыуын күрһәтеү түгел, унда, ғөмүмән, белемдәрҙең сығанағы, уларҙың формулары, фәнни фекерләүҙең категориялары ҡарала. Шулай да был хеҙмәттә күтәрелгән төп мәсьәлә — танып белеүҙең сикле күренеш икәнлеген иҫбатлау. «Әйберҙең аҫылы үҙендә ҡала» (йәғни ул кешенең танып белеүенә бирелмәй) тигән формула — Кант тарафынан философия фәненә керетелгән иң атаҡлы категорияларҙең береһе. Ул формула Канттың агностик икәнлеген генә түгел, бәлки тағын бер тапкыр уның идеалист икәнлеген дә күрһәтә. Шул ук ваҡытта Кант — саф идеалист ҡына ла түгел. Ул — дуализм вәкиле.
Хоҡуҡ һәм дәүләт тураһында[үҙгәртергә]
Кант дәүләт ҡанундары тураһында ла фекерҙәрен белдерә. Хоҡуҡи дәүләт һәр кешегә тигеҙ хоҡуҡ бирергә тейеш, тип һанай Кант. Гражданлыҡ иреге Кантса, шундай хоҡуҡты аңлата. Һәр индивид ниндәй закондарҙы ҡабул итергә, ниндәй-ҙәрҙе ҡабул итмәҫкә — барыһын да үҙе хәл итә. Шул уҡ ваҡытта И. Кант һәр кемднең тигеҙ дәрәжәлә законға буйһонорға тейешлеген дә иҫбат итә. Кант идеаль йәмғиәтте борсолоуҙарһыҙ, тыныслыҡ хәлендә йәшәй торған күренеш тип һанай. Ләкин бындай йәмғиәтте ул бик йыраҡта торған маҡсат тип күрә. Кант, диалектик булараҡ, кешеләрҙең, шулай уҡ дәүләттәрҙең ҡаршылыҡлы мөнәсәбәттә йәшәүҙәрен таный. Шул ук ваҡытта улар араһындағы ҡаршылыҡтарҙа синфилыҡ принциптарын аңлый алмай, ҡаршылыктарҙың сығанағын кешеләрҙең тәбиғәтендә генә күрергә тырыша.
Шулай ҙа И. Канттың гажәйеп дәрәжәлә бай ижади мираҫы уны бөтә донъя философия тарихында иң мәшһүр фигураларҙың береһе итеп таныта.
Китаптары[үҙгәртергә]
Урыҫса баҫмалар[үҙгәртергә]
- Иммануил Кант. Сочинения в шести томах. Том 1. — М., 1963, 543 с (Философское наследие, Т. 4)
- Иммануил Кант. Сочинения в шести томах. Том 2. — М., 1964, 510 с (Философское наследие, Т. 5)
- Иммануил Кант. Сочинения в шести томах. Том 3. — М., 1964, 799 с (Философское наследие, Т. 6)
- Иммануил Кант. Сочинения в шести томах. Том 4, часть 1. — М., 1965, 544 с (Философское наследие, Т. 14)
- Иммануил Кант. Сочинения в шести томах. Том 4, часть 2. — М., 1965, 478 с (Философское наследие, Т. 15)
- Иммануил Кант. Сочинения в шести томах. Том 5. — М., 1966, 564 с (Философское наследие, Т. 16)
- Иммануил Кант. Сочинения в шести томах. Том 6. — М., 1966, 743 с (Философское наследие, Т. 17)
- Иммануил Кант. Критика чистого разума. — М., 1994, 574 с (Философское наследие, Т. 118)
- Иммануил Кант. Собрание сочинений в 8 томах. — Издательство: ЧОРО, 1994 г. — ISBN 5-8497-0001-3, ISBN 5-8497-0002-1, ISBN 5-8497-0003-X, ISBN 5-8497-0004-8, ISBN 5-8497-0005-6, ISBN 5-8497-0006-4, ISBN 5-8497-0007-2, ISBN 5-8497-0008-0.
- Иммануил Кант. Лекции по этике. — М.: Республика, 2000. — 431 с.
- Иммануил Кант. Критика чистого разума / Пер. с нем. Н. Лосского сверен и отредактирован Ц. Г. Арзаканяном и М. И. Иткиным; Примеч. Ц. Г. Арзаканяна. — М.: Эксмо, 2007. — 736 с. — ISBN 5-699-14702-0
- Иммануил Кант. Критика чистого разума / (Пер. с нем. ;предисл. И. Евлампиева). — М.: Эксмо; СПб.:Мидгард, 2007. — 1120 с. — (Гиганты мысли) ISBN 5-91016-017-4
8 томлыҡ әҫәрҙәр йыйынтығы[үҙгәртергә]
Интернетҡа ҡуйылған урыҫса тәржемәләре[үҙгәртергә]
- Критика чистого разума
- Критика практического разума
- Критика способности суждения
- Основы метафизики нравственности
- Вопрос о том, стареет ли Земля с физической точки зрения
- Всеобщая естественная история и теория неба
- Мысли об истинной оценке живых сил
- Ответ на вопрос: Что такое просвещение?
Иммануил Кантты урыҫсаға тәржемә итеүселәр[үҙгәртергә]
- Бурдес, Борис Павлович
- Владиславлев, Михаил Иванович
- Лосский, Николай Онуфриевич
- Фохт, Борис Александрович
- Соколов, Николай Матвеевич
- Шейнман, Сесиль Яковлевна
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Субъективный идеализм
- Агностицизм
- Беркли, Джордж
- a priori
- Имманентная философия
- Правовое государство
- Ҡалып:Не переведено
- Sapere aude
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ хәҙерКалининград, Россия
- ↑ Куно Фишер, «История новой философии. Иммануил Кант и его учение».
- ↑ Канттың йәһүдтәргә тиҫкәре ҡарашы тураһында Фишер К. яҙа Иммануил Кант и его учение». Книга 4, глава 6. Цитируется как сам Кант в письме Рейнгольду, так и мнение о нем его корреспондента И. Г. Гамана. Куно Фишер сообщает и о прекрасных отношениях Канта с Моисеем Мендельсоном, которого Кант очень ценил. В свою очередь, именно к Мендельсону обратились с просьбой сделать эскиз юбилейной медали для Канта на 60-летие последнего.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Гулыга А. В. Кант. М., «Молодая гвардия», 1977. — 304 с., ил. (Жизнь замечат. людей. Серия биографий. Вып. 7 (570)). — Глава 7.
- ↑ Диалектика природы.— M., 1955.— C. 8; 25
- ↑ Анти-Дюринг, 1957, с 54
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Нарский И. С. Иммануил Кант. (На обложке: Кант). — М.: Мысль, 1976. — 208 с. — (Мыслители прошлого). — 55 000 экз.
- Асмус В. Ф. Иммануил Кант — М.: Высшая школа, 2005. — 439 с. — (Классика философской мысли). — 2000 экз. — ISBN 5-06-004516-1.
- Белый А. А. «Кантовская цитата в пушкинском тексте»
- Баренбойм П. Д. Кант как отец Конституции России // Законодательство и экономика. — М.: Законодательство и экономика, 2009, № 9. — С. 5-9
- Гулыга А. В. Кант (ЖЗЛ)
- Кант И. Всеподданнейшее прошение философа Канта императрице Елисавете Петровне / Сообщ. Ю. Бартенев // Русский архив, 1896. — Кн. 2. — Вып. 7. — С. 455—456.
- Кембаев Ж. М. Идея «федерализма свободных государств» Иммануила Канта как важнейшая веха в развитии правовой теории межгосударственной интеграции // Известия высших учебных заведений. Правоведение. 2009. № 6. С. 103—112.
- Поппер К. [1]«Иммануил Кант — философ просвещения» (недоступная ссылка)
- Ойзерман Т. И. Кант и Гегель (опыт сравнительного исследования) — М.: "Канон+" РООИ «Реабилитация», 2008. — 520 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-88373-047-3.
- Суслова Л. А. Философия И. Канта (Методологический анализ): Учеб. пособие для вузов / Рецензенты: кафедра истории философии философского факультета Уральского государственного университета им. А.М. Горького, (зав. кафедрой -- д-р философских наук, проф. К.Н. Любутин); д-р филос. наук, проф. В.Н. Кузнецов (МГУ им. М.В. Ломоносова) — М.: Высш. шк., 1988. — 224 с. — 10000 экз.
- Фуко М. «Что такое просвещение»
- Шульц И. Разъясняющее изложение "Критики чистого разума": Руководство для чтения. Пер. с нем — Изд. 2, испр. — М.: Книжный дом «ЛИБРОКОМ», 2010. — 152 с. — (Из наследия мировой философской мысли: история философии). — ISBN 978-5-397-01495-3.
- 100 этюдов о Канте (Международное интервью, посвященное 200-летию со дня смерти и 280-летию со дня рождения Иммануила Канта) // Историко-философский альманах — Выпуск 1-й: Кант и современность. — М.: Современные тетради, 2005. — 271 с. — 500 экз. — ISBN 5-88289-274-0. (переиздано в 2005, ISBN 5-98227-097-0, и 2010, ISBN 978-5-397-01706-0, годах)
- Материалы конференции «Кант и современная философия» (Москва, МГУ, 19-20 ноября 2004 года) // Историко-философский альманах — Выпуск 1-й: Кант и современность. — М.: Современные тетради, 2005. — 271 с. — 500 экз. — ISBN 5-88289-274-0.
- * Гиззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 -се китап: Ҡыҫкаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. -Казан.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Труды Канта в философской библиотеке Гумер
- Биография Канта
- И. Кант на сайте «peoples.ru»
- И. Кант на сайте «chronos.msu.ru»
- Афоризмы и выражения И. Канта
- Все работы Канта на русском языке
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса философтар
- 22 апрель көнө тыуғандар
- Тыуғандар 1724 йылда
- Кёнигсберг тыуғандар
- 12 февраль көнө вафаттар
- Вафаттар 1804 йылда
- Кёнигсберг вафат булғандар
- Пруссия фәндәр академияһы ағзалары
- Хоҡуҡ фәлсәфәһе
- Немец фәлсәфә мәктәбе философтары
- Эстетики
- Кёнигсберг университеты студенттары
- Кёнигсберг университеты уҡытыусылары
- Ағартыу дәүере
- Немец философтары
- Пруссия
- Ете йыллыҡ һуғыш