text:
Вәлимә инәй
Мәктәптән бер өй аша ғына йәшәгән Мәхмүтйәндең ҡартәсәһе Вәлимә инәйҙең хәтере насарыраҡ була торғайны. Берәренә йомош ҡушыр булһа, Шәрифйән, Мәхмүтйән, Алмабикә... тип бөтә бала-ейәндәрен теҙеп ала ла китә. Мәхмүтйән:
– Ана, башланды, – ти ҙә Вәлимә инәй “һанап” бөтмәҫ элек үк ишек алдынан сығып олаға.
“Һанап” бөтөүгә ул нимә әйтергә теләгәнен дә онотҡан була. Беҙ рәхәтләнеп көләбеҙ.
Бер көн Вәлимә инәй еләккә тип сығып киткән. Балдый менән Оло тауҙы айырып ятҡан Тәрән үҙәк буйлап мал һуҡмағынан менеп барһа, эргәһендә генә көслө шартлау тауышы яңғыраған.
Ҡурҡышынан ергә йығылған да, нимә булды икән, тип һауаға ҡараһа, күктән ҡарпыш ҡолаҡлы, оҙон ҡойроҡло бер “йылан”, зәһәр ҡысҡырып, өҫтөнә төшөп килә икән. Ҡото осҡан Вәлимә инәй, биҙрәһен онотоп, саҡ өйөнә ҡайтып йығылған.
– Аждаһа... аждаһа йота яҙҙы, – ти икән артынан йүгереп ингән ейәндәренә.
Вәлимә инәйҙең һүҙҙәренә бер кем дә ышанмаған, әлбиттә. Өлкәнәйгән әбейҙең сираттағы бер ғәләмәте тип кенә ҡабул иткәндәр. Көпә-көндөҙ, ауыл янында ғына ниндәй “аждаһа” осоп йөрөһөн?
Был ваҡиға, бәлки, шуның менән тамамланыр ҙа ине. Ләкин ул “йыланды” күреүселәр ауылда артҡандан-арта барҙы. Баҡтиһәң, “йылан” реактив самолет булған икән. Самолеттың тиҙлеге критик нөктәгә – тауыш тиҙлегенә яҡынлашһа, шартлау яңғырай икән. Шул шартлауҙы ишетеп йығылған да инде Вәлимә инәй. Тимәк, беҙҙең ауылда реактив самолетты күргән иң тәүге кеше Вәлимә инәй булып сыға лабаһа!
Үткән быуаттың илленсе йылдар аҙағы беҙҙең ауыл кешеләре тормошоноң тыныс ҡына ағышына бер йәм өҫтәне – йәй башланһа, беҙҙең соҡорҙа ятҡан ауыл өҫтөнән бер туҡтауһыҙ самолеттар оса башлай. Бер-береһен баҫтырып, баштүбән әйләнеп, шыҡыйып төшәләр, бер өҫкә, бер аҫҡа ташланалар. Күк йөҙө гөрләп тора. Кинола ла ундай нәмәне күрмәҫһең. Беҙгә, ауыл малайҙарына, хөрриәт тыуҙы: Ҡурҡыс башына менеп тә ҡарайбыҙ, Сәмиғулла олатайҙарҙың кәртә башында ятып та “ухылдайбыҙ”. Орскиҙа хәрби аэродром бар, тип һөйләне олораҡтар. Ырымбурҙа осоусыға уҡыған егеттәр шунда килеп осорға өйрәнә, тип тә әйттеләр. Орск бит беҙҙән күп булһа, 120-150 саҡрымда ғына ята. Самолет өсөн арамы ни ул...Разия инәй
Был турала яҙайыммы-юҡмы тип күп уйландым. Яҙып та һалғайным инде, йыртып ташланым. Бөгөн уйланып-уйланып ултырҙым да тағы тәүәккәлләргә булдым. Тормош тик шатлыҡ- ҡыуаныстарҙан ғына тормай бит, әсендергән, көйөндөргән саҡтары ла була. Төрлө кешеләр осрай. Уларҙы хәтерҙән һыҙып ташлап та булмай – хәтер ҡағыҙ түгел.
Әмир менән бәләкәй саҡтан гел бергә уйнап үҫтек. Ул, Аҡсура малайы булһа ла, Аралбайҙа Хәҙисә өләсәһендә йәшәне. Уҡырға төшкәс, айырылышып та торҙоҡ. Бишенселә Аҡсурала тағы осраштыҡ. Бер класта уҡыныҡ, бер партала ултырҙыҡ. Уҡыуын тамамлағас, Әмир таусы һөнәрен һайланы. Мин дә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бала саҡ дуҫым яҡты донъя менән бигерәк иртә хушлашып ҡуйҙы – алтмышы ла тулмағайны әле...
Әмир менән Гөлсирәләрҙең кәртә аръяғында, Оло тау битендә, сиңерткә баҫтырып йөрөнөк тә, һыуһапмы икән, урамға төштөк. Минең эс бороп алды ла китте бит. Ҡараһам, бер өй алдындағы ышыҡ ҡына урында түңәрәк кенә соҡор ята. Үләне лә юҡ. Ултырҙым шунда. Ултырҙым да — бөттө. Онотолдо. Әмир менән һаман айырылыша алмайбыҙ. Бер ваҡыт ажғырып бер инәй килеп сыҡты.
– Фәрит, кил әле бында. Балсыҡ соҡорона һин ултырҙыңмы? Уҡытыусы балаһы булып... Атайың шулай тип өйрәтәме ни?
Илар хәлгә етһәм дә, өндәшмәйем. Ни тип аҡланаһың инде? Етмәһә, ҡулына һоҫҡо кеүек бер нәмә тотоп алған. Ҡундырһа шуның менән... Инәй ярһып:
– Тот итәгеңде! Тот тием! Ныҡ итеп тот! —тип ҡысҡырҙы.
Мин итәгемде ҡалҡытҡан булдым. Уҫал инәй һоҫҡолағы нәмәне минең итәккә ҡаҡты:
– Бар, әсәйеңә алып ҡайтып бир. Бүләк... Минән...
Разия исемле икәнен өйгә илап ҡайтып, әсәйем әрней-әрней күлдәгемде алмаштырғанда ғына белдем.
– Разия апайҙың эшелер инде. Шуның ғына эше. Киң донъяға бер үҙе һыйманы бит...
Әле һанап ултырам – Әмир менән миңә алты ла тулмаған булған әле. Яңыраҡ Сиҙерҙә ауылыбыҙҙың аҡһаҡалдарының береһе Абдулла ағай менән осрашҡанда асылып китеп ошо хәлде иҫкә алдым.
– Уй, бөтә ауылды ҡан илатты инде заманында Разия апай, – тине Абдулла ағай.
– Көҙ игенде йыйып алғас, беҙ, ас балалар, башаҡ сүпләргә сыға торғайныҡ. Ҡуш устай ғына сүпләп тә өлгөрмәйбеҙ, Разия апай килә лә сыға. Әллә ҡарауыллап тора инде...
Йыйған ғына башаҡтарыбыҙҙы, күҙ йәштәрен түктереп, тартып ала ла ҡайта ла китә. Аптырағас, килгәнен күреп, ергә күмә башланыҡ. Типкеләп йөрөп эҙләп ала.
Бер ваҡыт кис әсәйем, һоло әпсүген йыйып алып ҡайтып, мейестә ҡурып ултыра ине, Разия апай килеп инде лә баяғы ҡурған ғына нәмәне алып сыҡты ла китте. Әсәйем, ҡустым менән өсәүләп ила-а-ап ултырып ҡалдыҡ. Һүҙ әйтеп булмай — коммунист. Аталары фронтта йөрөгән ас балаларҙың ауыҙынан тартып алырға нисек ҡулы күтәрелгәндер.
...Бер ауылда йәшәһәк тә, Разия инәй менән минең юлым бер ҡасан да ҡабат киҫешмәне. Шулай ҙа, мин Мәскәүгә уҡырға ингәс, бер хәбәре килеп етте:
– Фәриттең кеше булырын мин бала сағынан һиҙҙем ул. Таң һарыһынан мәктәпкә бер үҙе (Аҡсурала уҡыған саҡтыр инде) аҡырып илап китә торғайны. Бер ваҡытта ла кире боролманы.
Күҙәтеп йөрөнөмө икән әллә?Батыр ҡуян
Ҡышҡы каникул осоро булғандыр. Һөйөндөк, Мәхмүтйән, мин – өсәүләп саңғыла селек, тубылғы баҫҡан тау битенә яйлап ҡына менеп барабыҙ. Көн ҡояшлы, күктә болот әҫәре юҡ, ҡарап тороуға иҫ киткес матур күренһә лә, әсе ел битте өтөп алып бара. Шуға ауыҙҙы бейәләй менән ҡаплап йәки ел ыңғайына боролоп, һаңғырауҙар кеүек ҡысҡырып һөйләшәбеҙ.
Бер ваҡыт ниңәлер артыма әйләнеп ҡараһам, Һөйөндөк, ымлап, миңә нимәлер аңлатырға тырыша. Ул төртөп күрһәткән яҡҡа күҙ һалһам, ап-аҡ ҡарға күмелгән тубылғы өйөмө аҫтындағы өшәләктән ике ҡап-ҡара ғына күҙ баҙлап беҙҙе күҙәтә. Алдан барған Мәхмүтйән күрмәй, нимәлер һөйләнә-һөйләнә, уның өҫтөнә менеп бара. Хәҙер инде ымлап аңлатырға ваҡыт ҡалманы. Мин, Мәхмүтйән, алдыңда ҡуян ята, ҡола өҫтөнә, тип ҡысҡырып та өлгөрмәнем, ҡуян, һикереп тороп, алғы аяҡтары менән Мәхмүтйәнде йыға төрттө лә, тау башына сабып менде лә китте. Үр ҡуяны булған икән. Йөҙ метрҙай күтәрелгәс, тау башынан, беҙ Мәхмүтйәнде торғоҙоп, ҡарын ҡаҡҡылағанды оҙаҡ итеп ҡарап ултырҙы әле ул.
Ышыҡ урынымдан торғоҙҙолар, суҡынған малайҙар, тинеме икән.
Ә һеҙ “ҡуян ҡурҡаҡ” тигән булаһығыҙ. Әсәлек хисе
Йәй баштары. Беҙ, Ҡайраҡлы ауылынан Ғилметдин, Аҡсуранан класташым Әмир һәм мин, Абдулла ағайҙарҙың өйө алдындағы эскәмйәгә ултырып алғанбыҙ ҙа төшкөлөккә яҡынлаған ҡояш аҫтында ләззәтләнеп, көлә-көлә гәп һатабыҙ. Урамда бер кем юҡ. Шуғамы икән, ғәҙәттәгесә урамға түгел, кәртә артына, арыраҡ ятҡан бейек Олотауға ҡарап ултырып алғанбыҙ. Тау уртаһындараҡ сосайып торған ҙур ҡара таш аҫтында, бәрәсен эйәртеп, бер кәзә тыныс ҡына ашап йөрөй. Бәрәсе бер-ике аҙналыҡ ҡыналыр, яп-ялтыр ҡара йөнлө, эй һикерә, эй уйнаҡлай. Ҡарап ултырыуы кинәнес. Беҙ ҙә шул шаян ҡара йомғаҡтан күҙебеҙҙе алмайбыҙ.
Шулай ярты сәғәт тирәһе ултырғанбыҙҙыр. Бер ваҡыт әсе итеп йән әрнеүе менән баҡырып ебәргән кәзә тауышына һиҫкәнеп, нимә булды икән тип һикереп торһаҡ, күҙ алдыбыҙҙан бер бүре, теге кәзә бәрәсен артмаҡлап, тауға сабып менеп бара. Ҡасан, нисек килгәндер был бүре, бәрәстән күҙҙе алмай ултырып, нисек күрмәй ҡалғанбыҙҙыр. Бер ни аңламаған көйө һайғау менән кәртәләнгән картуфлыҡ аша һикереп сығып, ҡысҡыра-ҡысҡыра баҫтырған булдыҡ. Ҡайҙан ҡыуып етәһең инде. Кәзә, бахыр, бүре тауҙы артылып киткәнсе, яу һалып, артынан йүгергән булды.
Йыл һайын радио, телевидение аша, аламаға төрөп, ҡый һауытына ташланған, ҡыш һыуыҡ подъездарҙың бетон иҙәнендә ҡалдырып кителгән яңы тыуған балалар хаҡында әсендереп, йәлләтеп һөйләп торалар. Шуларҙы ишетһәм, бәрәсен урлаған бүрене тауҙы артылғансы баҫтырған әлеге кәзә күҙ алдымда тик тора. Кеше исемен йөрөткән ул әҙәм аҡтыҡтарында шул хайуандыҡы тиклем дә әсәлек хисе юҡмы икән ни?Торонбаш
Атайымдың тәмәке тартҡанын бер тапҡыр ҙа күргәнем булманы. Әсәйемдең кемгәлер: “Һуғыштан ҡайтҡанда тартыштыра ине, аҙаҡ, үпкә сире менән ауырып алғас, ташланы”, – тигәне иҫемә һеңеп ҡалған.
Бер атайым ғынамы икән? Хәҙер иҫләп ҡарайым да, ул йылдарҙа беҙҙең ауылда тәмәке тартыусылар булдымы икән әле, тип тә уйлап ҡуям. Булғандыр, тартҡандарҙыр, сөнки магазин кәштәһендә махорка, “Казбек”, “Беломорканал” кеүек тәмәкеләр ятҡанын бала хәтере күңеленә яҙып ҡалдырған. Тартһалар ҙа, ипләп кенә, тәртипле генә итеп, бала-саға алдында сысаңлатмай ғына тартҡандарҙыр.
Тәмәке тартыу яман ғәҙәт итеп кенә түгел, ялҡаулыҡ, вайымһыҙлыҡ билдәһе булараҡ та ҡабул ителде шикелле беҙҙең ауылда. Эшкә яйыраҡ ҡуҙғалған кешеләр тураһында, ул ни тәмәке тартыуҙан бушамай, тигән һүҙ юҡҡа ғына барлыҡҡа килмәгәндер, тим. Ауыл бәләкәй булғанғамы, әллә шундай татыу булғанбыҙмы, ауылдың бөтә малайҙары – ҙурҙары ла, бәләкәйҙәре лә – шау-гөр килеп бергә уйнай торғайныҡ. Ҡыш булһа, сана, саңғы шыуабыҙ. Яҙ етеп, ер асыла башлаһа, бөтә донъя беҙҙеке! – ҡырҙан, Һаҡмар буйынан ҡайтмайбыҙ.
Миңә нисә йәш булғандыр, хәҙер инде иҫләмәйем (һәр хәлдә, Аҡсураға йөрөп уҡымай инем әле), ҡояшлы, йылы бер көндә ҡырға уйнарға сыҡтыҡ. Ҡарҙан асыла башлаған Оло тау башында сыр-сыу килеп уйнап туйғас, олораҡ малайҙар тәмәке төрөргә ултырҙы. Тәмәке, тиһәң, хәтере ҡалыр, ҡағыҙ киҫәгенә мүк, кипкән үлән, теләһә нәмә урайҙар шунда. Өс-дүрт йәшкә кесерәк булһаҡ та, беҙҙең дә сер бирге килмәй бит инде. Кипкән ҡуян әкәләләрен былтырҙан ҡалған ҡоро үләнгә ҡушып, беҙ ҙә “тәмәке” яһап алдыҡ.
Ауылға эңер төшкәс кенә әйләнеп ҡайттыҡ. Өй эсе ҡап-ҡараңғы (ауылға электр уты инмәгәйне әле). Әсәйем мейескә ут яҡҡан да утын өҫтәп ултыра. Мин, йүгереп инеп, башымдағы кепкамды урындыҡ өҫтөнә кәйпәләттем. Кепкам тәҙрә эргәһенә барып ятты. Әсәйем ултырған яҡҡа ла нимәлер “шап” итеп барып төштө.
– Нимә ул былар? – ти әсәйем, тауышын күтәреңкерәп. Эргәһенә килеп, ҡарарға тип эйелдем дә... тәнем семерҙәп китте: кепка эсендә ҡулланырға өлгөрмәгән “тәмәкеләр” ятҡанын бөтөнләй онотҡанмын дабаһа!
Әсәйем ҡараңғы өй иҙәнендә ағарып ятҡан “кәзә тояҡтарын” алып, иғтибар менән өйрәнеп сыҡты ла мейес ауыҙына ырғытты.
– Тартаһыңмы?
Тотолғас, “юҡ” тип әйтеп булмай бит инде, өндәшмәйем. Икебеҙ ҙә бер нисә секундҡа өнһөҙ ҡалдыҡ. Артабан ни булғанын аңғармай ҙа ҡалдым. Әсәйем ҡулындағы йәмкәһе менән осо яна башлаған торонбашты эләктереп алды ла күҙ асып йомғансы минең ауыҙға төрттө.
– Мә, тарт, улай булғас...
Был ваҡиғаға хәҙер илле йылдан ашыу ваҡыт үткән. Атайым да, әсәйем дә күптән яҡты донъяла юҡ инде. Ә мин һаман да кисә генә булған хәл кеүек итеп иҫләйем. Әсәйемдең һәр һүҙе, һәр хәрәкәте күңелемә онотолмаҫлыҡ булып һеңеп ҡалған. Иҫкә төшә лә күҙгә йәш төйөлә. Асыу йәштәре түгел, рәхмәт йәштәре.
Шунан һуң “тәмәке тартыуҙы” бөтөнләй ташланым. Тәмәке тигән һүҙҙе иҫкә алғаным да булманы. Минән һуң үҫкән өс ҡустым да был алама ғәҙәт менән дуҫлашманы.
Был хәлде бер кемгә лә һөйләгәнем юҡ ине әле. Бына бөгөн, иҫкә төшөрөп, ҡағыҙға төшөрөп ултырам. Балаң бәләкәй генә саҡтан уҡ уға иғтибарлы һәм кәрәк ваҡытта ҡатыраҡ та була белергә кәрәктер ул. Әгәр сабыйлыҡтан яңы сығып килгән шул осорҙа әсәйем торонбаш тотоп ауыҙымды өтмәһә, ун өс йәше тулыр-тулмаҫ ситкә сығып киткән ауыл малайы, башҡаларға эйәреп, донъяның иң алама ғәҙәттәренән һаналған тартыуҙан ситтә ҡала алыр инеме икән. Бик икеле.


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 667
ГРАНАТТАР (лат. granatus — бөртөклө), A2+—Mg, Fe, Mn, Ca; B3+ — Al, Fe, Cr, Ti һ.б. булған A32+B23+(SiO4)3 дөйөм формулалы үҙгәреүсән составлы ортосиликат минералдар төркөмө. Алюминлыларға — пиральситтарға (пироп, альмандин, спессартин) һәм кальцийлыларға — уграндиттарға (уваровит, гроссуляр, андрадит) бүленәләр. Бүленде формалары: кристалдар (ғәҙәттә 12 йәки 24 ҡырлы дөрөҫ формалы), йомро бөртөктәр, бөртөклө агрегаттар. Г. ҡыҙыл (пироп, альмандин), ҡыҙғылт һары (спессартин), ҡыҙғылт һоро (андрадит), йәшел (гроссуляр), асыҡ йәшел (уваровит) төҫтә була. Ҡатылығы 6,5—7,5; тығыҙлығы 3500—4300 кг/м3. Төбәк- һәм контакт-метаморфозлашҡан, сағыштырмаса һирәк — магматик тау тоҡомдарында барлыҡҡа килә. Үтә күренмәүсән Г. абразив материал булараҡ, матур төҫтәге үтә күренмәле төрҙәре зәргәләк эшендә ҡулланыла. БР‑ҙа Мәҡсүт метаморфик комплексының, Белорет метаморфик комплексының кристаллы һәүерташтарында һәм эклогиттарында (башлыса альмандин), һирәк кенә Ҡыраҡа һәм Миндәк массивтарының ультраһелтеле тоҡомдарында (башлыса пироп) таралған.
Әҙәб.: Алексеев А.А. Минералогия, минеральные ассоциации и метаморфические фации максютовского эклогит-глаукофансланцевого комплекса //Магматизм, метаморфизм и рудоносность Южного Урала. Уфа, 1975; Годовиков А.А. Минералогия. М., 1975.
А.А.Алексеев
Тәрж. Э.М.Юлбарисов

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ротару София Михайловна
Софи́я Миха́йловна Рота́ру (рум. Sofia Rotaru, укр. Софія Михайлівна Ротару; 7 август 1947 йыл) — совет, украин һәм Рәсәй эстрада йырсыһы (контральто) һәм актёр.
СССР-ҙың халыҡ артисы (1988). Украина Геройы (2002). Йырсының репертуарында рус, украин, румын (молдаван), болгар, серб, поляк, немец, француз, итальян, испан һәм инглиз телдәрендә башҡарған 500-ҙән артыҡ йыры бар.
София Ротару Совет матбуғат сараларында һәм йәмғиәтендә Бөтә Союз һәм халыҡ-ара кимәлдәге музыка өлкәһендә иң популяр йырсыларҙың береһе[2] тип таныла. СССР тарҡалғанға тиклем, сит ил баҫмаларында уны Нана Мускури менән сағыштырып, «СССР Дирижеры» (нем. Dirigentin der UdSSR) тип тә атайҙар. Хәҙерге ваҡытта «эстрада королеваһы» һәм «Украинаның алтын тауышы» тип ҙурлайҙар[3][4]. Киң билдәле совет эстрада йырсылары араһында тәүгеләрҙән булып, речитатив менән йырлай һәм йырҙарының музыкаль аранжировкаһында ритм-компьютер ҡуллана.
София Ротару СССР-ҙа иң күп түләүле хаҡҡа йырлаусы булып һанала. 2008 йылғы декларацияһы буйынса килеме 500 млн гривендән артып китә (62 млн долл. тирәһе) һәм илдә иң юғары күрһәткесте тәшкил итә [7]). Һуңғы осорҙа С. Ротару эшҡыуарлыҡ менән дә шөғөлләнә [8][9]. Этник сығышы буйынса молдаван[10], Украина гражданы. Ялтала һәм Киевта йәшәй.
Йөкмәткеһе
- 1 1947—1961: бала сағы һәм ижадының башланғыс осоро
- 2 1962—1967: карьераһының башы һәм украинса поп-фолк
- 3 1968—1973: халыҡ-ара танылыу
- 4 1974—1979: яңы авторҙар һәм молдаванса лиризм
- 5 1980—1985: йырсының күтәрелештәре һәм яңынан-яңы хеҙмәттәшлеге
- 6 1986—1989: европоп и хард-рок тулҡынында
- 7 1991—1999: яңырыу осоро
- 8 2000—2006: музыкаль лидерлыҡ осоро
- 9 2007: 60 йәшлек юбилейынан һуңғы ижади осоро
- 10 1962—1967: карьераһының башы һәм украинса поп-фолк
- 11 1968—1973: халыҡ-ара танылыу
- 12 1974—1979: яңы авторҙар һәм молдаванса лиризм
- 13 1980—1985: йырсының күтәрелеүе һәм яңы хеҙмәттәшлеге
- 14 1986—1989: европоп и хард-рок тулҡынында
- 15 2000—2006: музыкаль лидерлыҡ
- 16 2007: 60 йәшлек юбилей
- 17 Ғаилә хәле
- 18 Сәхнә исеме
- 19 Сәйәсәт
- 20 Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
- 21 Маҡтаулы исемдәре
- 22 Бағышлауҙар
- 23 Дискография
- 24 Фильмография
- 25 «Йыл йыры» фестивалдәрендә ҡатнашыуы
- 26 «Алтын граммофон» музыкаль премиялары
- 27 Видеография 1981—2010
- 28 Иҫкәрмәләр
- 29 Әҙәбиәт
- 30 Һылтанмалар
1947—1961: бала сағы һәм ижадының башланғыс осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
София Ротару 1947 йылдың 7 авгусында УССР-ҙың Черновицк өлкәһе Новоселицкий районы Маршинцы ауылында алты балалы молдаван ғаиләһендә икенсе бала булып тыуған. Паспортында тыуыу датаһы яңылыш 1947 йылдың 9 авгусы тип күрһәтелеү сәбәпле, тыуған көнө ике тапҡыр билдәләнелә[11]. Атаһы — Михаил Фёдорович Ротару (Ротарь[12]), 1944 йылдың майында Ҡыҙыл Армияға саҡыртылып[13], пулемётчик сифатында Берлинғаса барып етә. 1946 йылда яралы хәлдә өйөнә ҡайта һәм ауылында, беренсе булып, партияға инә. Софияны бала сағында тиф менән ауырыу сәбәпле, һуҡырайған, әммә ишетеү һәләте бик көслө оло апаһы Зина халыҡ йырҙарын башҡарырға өйрәтә. Был турала София Ротару:
«Беҙ бөтәбеҙ ҙә унан йырларға өйрәндек — апайыбыҙҙың хәтере бик шәп, күңеле шул тиклем нескә ине!» — ти. Радиоалғыс алдында күп ваҡытын үткәргән Зина, йырҙар менән бергә рус телен дә үҙләштерә һәм ҡусты-һеңлеләрен дә өйрәтә. Ротарулар өйҙә тик молдаван телендә һөйләшә. "Әсәйем мине таң һарыһынан уята ине, ә минең шул тиклем йоҡом килә! Ул: «Ә миңә кем ярҙам итә?» — ти. Мин юл буйы йоҡлап барам. Сәғәт алтыға баҙарға барып етеп, урын алып, әйберҙәрҙе урынлаштырып өлгөрөр кәрәк. Һатыу итә башлауға ғына саҡ иҫемә киләм. Шулай ҙа миңә бик ҡыҙыҡ була торғайны. Әсәйем бик таҙа һәм бөхтә булғанға, һатып алыусылар уны ихтирам итә, килеүен көтөп кенә тора. Шуға күрә, беҙҙең эргәбеҙҙә һәр саҡ күп кеше сиратҡа йыйылып китә ине, " — тип иҫкә ала ул.
Күп йылдарҙан һуң бер интервьюһында йырсы, хәҙер инде төнгө 2-ләрҙә ятып, иртәнге сәғәт 10-да ғына тороуон йәшермәй. София Ротару инде баҙарҙа кәсеп итмәй: "Был үтә лә ауыр, тамуҡ ише хеҙмәт ине, "— ти ул. Һуңғараҡ, «Ҡайҙа һин, һөйөү?» автобиографик фильмында бер эпизодта София Ротаруның һыйыр һауғанын да күрһәтәләр.
Бик теремек һәм хәрәкәтсән София спорт менән мауыға, бигерәк тә еңел атлетикаға ылыға, хатта уҡыған мәктәбендә күпбәйге буйынса чемпион булып, өлкә кимәлендәге олимпиадаларға сыға. Черновцы ҡалаһында спартакиадала 100 һәм 800 метрға йүгереүҙә чемпионлыҡты яулай. Ваҡыт үткәс, «Ҡайҙа һин, һөйөү?» фильмында София, каскадёрҙар ярҙамынан тыш, диңгеҙ эсендәге тар һуҡмаҡтан мотоциклда елеп үтә. Шулай уҡ, «Мөхәббәт тураһында монолог» фильмында ла, асыҡ диңгеҙҙә виндсёрфинг менән сығыш яһай. Музыкаль һәләттәренә килгәндә, Ротарула улар бик иртә асыла: беренсе класта уҡығанда уҡ мәктәп һәм сиркәү хорында йырлай (һуңғыһы өсөн мәктәптә шелтә эләгеп тора, хатта пионерҙар сафынан ҡыуыу менән ҡурҡыталар). Үҫмерлек осоронда театр менән ҡыҙыҡһына, драма түңәрәгендә шөғөллөнә. Бер үк ваҡытта үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәгендә халыҡ йырҙарын башҡара. Мәктәптәге берҙән-бер баянды төнгөлөккә алып тороп, өйҙә кәрәсин шәмен һүндергәстәр, һарайға сығып, яратҡан молдаван йырҙарының көйөн өйрәнә. София Ротару былай ти: «Тормошома йыр-моң ҡасан үтеп инеүен әйтеп тә булмай. Ул һәр саҡ минең менән булды шикелле, мин уның эсендә ҡайнаным: туйҙарҙа, кис ултырыуҙарҙа, йәштәрҙең төнгө уйындарында…»[14]
Йәштән үк йыр-моңға һәләтле һәм матур тауышлы атаһы буласаҡ йырсының тәүге остазы була. София мәктәптә думбыра һәм баянда уйнарға өйрәнә, үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәгендә шөғөлләнеп, күрше ауылдарҙа сығыштар яһай. Бигерәк тә өйҙәге ғаилә концерттарын ярата ул. Михаил Фёдоровичтың алты балаһының бергә бик татыу йырлауынан хор барлыҡҡа килә. Ҡыҙының яҡты киләсәгенә ышанған атаһы: "Соня артистка булыр", — тип йыш ҡабатлар була.
1962—1967: карьераһының башы һәм украинса поп-фолк[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
София Ротаруға беренсе уңыш 1962 йылда йылмая. Район кимәлендәге үҙешмәкәр сәнғәт һөйөүселәр конкурсында еңеү уға өлкә смотрына юл аса. Яҡташтары, уның тауышын яратып, «Буковина һандуғасы» тигән исем бирәләр. Йәш йырсы үҙенең ҡабатланмаҫ альто тауышы менән испан телендә «Целуй меня крепче» опера йырын башҡарып (был йыр «Ночь в опере» сборнигына эләгә). Ошонан һуң ул речитатив менән йырлаусы беренсе поп-йырсы булып таныла. Артабан рок-, рэп- («Червона рута», 2006, София Ротару һәм ТНМК), джаз («Магазин цветы») әҫәрҙәрен дә үҙләштерә. 1963 йылда Черновцыла өлкә смотрында беренсе дәрәжәле диплом яулағас, уға Киевҡа Халыҡ таланттарының республика фестивалендә (1964) ҡатнашырға йүнәлтмә бирелә. Украина ССР-ның башҡалаһында ла Ротару еңеүсе була. Ошоноң менән бәйле «Украина» журналының (№ 27, 1965 йыл) тышлығында баҫылған фотоһын күреп, уға буласаҡ ире Анатолий Кириллович Евдокименко ғашиҡ була. Был конкурстан һуң, СССР-ҙың халыҡ артисы Дмитрий Гнатюк яҡташтарына: «Хәтерегеҙгә һалып ҡуйығыҙ, был һеҙҙең буласаҡ данлыҡлы кешегеҙ»- ти.
Республика бәйгеһендәге еңеү һәм мәктәпте тамамлағандан һуң, 1964 йылда София йырсы булырға ныҡлы ҡарарға килә һәм Черновцы музыка училищеһының дирижёр-хор бүлегенә уҡырға инә (ул ваҡытта вокал факультеты булмай).
1964 йылда София Кремлдең Съездар һарайында сығыш яһау бәхетенә ирешә. Был ваҡытта Уралда, Түбәнге Тагилда Черновцы ҡалаһынан саҡырылған Анатолий Евдокименко хеҙмәт итә. Бына шул ваҡытта ул хеҙмәт иткән частҡа тышлығында баяғы сибәр ҡыҙ төшөрөлгән «Украина» журналының номеры килә. Армияға тиклем музыка мәктәбендә труба класын тамамлап, ансамбль төҙөргә хыялланған егет, демобилизациянан һуң ҡайтып, Софияны эҙләп таба. Черновцы университетында уҡыған осорҙа студенттарҙың эстрада оркестрының торбасыһы быға тиклем скрипка һәм цимбала оҙатыуында йырлаған София өсөн эстрада оркестры булдыра. София Ротару бөгөн дә үҙенең концерт программаларында заманса аранжировкалағы халыҡ йырҙарына етерлек урын бирә. Александр Броневицкийҙың Эдита Пьеха башҡарыуындағы «Әсәй» йыры ул саҡта уның беренсе эстрада йыры була.
1968—1973: халыҡ-ара танылыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1968 йылда Черновцы музыка училищеһын тамамлаған Ротару ижади төркөм составында Болгарияла IX Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивалендә ҡатнаша. Был сарала ул алтын миҙалға һәм халыҡ йырҙарын башҡарыусылар конкурсында беренсе премияға лайыҡ була. Болгар гәзиттәре "21 йәшлек София Софияны яуланы"тигән баш һүҙ менән сыға. Уның башҡарыуындағы украин халыҡ йыры «На камені стою» («Стою на камне») һәм молдаванса «Люблю весну», А. Пашкевичтың «Степом», Г. Георгицэның «Валентина» йырҙары юғары баһалана. Аҙаҡҡы йыры ошо залда ултырыусы беренсе ҡатын-ҡыҙ космонавт, Советтар Союзы Геройы Валентина Терешковаға арнала. Жюри рәйесе Людмила Зыкина Ротару тураһында: «Был йырсының киләсәге ышаныслы…»- ти.
Музыка училищеһын тамамлаған София шунда теория һәм сольфеджионан уҡыта башлай. Шул уҡ 1968 йылда София Ротару, Новосибирскиҙа практика үтеүсе Черновцы университеты студенты һәм эстрада оркестрының торбасыһы Анатолий Евдокименкоға кейәүгә сыға. Йәш ғаилә өс ай 105-се хәрби заводтың дөйөм ятаҡханаһында йәшәп тора. Анатолий Евдокименко Ленин исемендәге заводта, София Ротару ашнаҡсы булып эшләй, ә кистәрен «Ял» клубында йырлай. Практиканан ҡайтҡас, йәштәр Анатолийҙың ата-әсәһе менән ике бүлмәле квартирала йәшәйҙәр. 1970 йылдың 24 авгусында уларҙың улдары Руслан Евдокименко тыуа.[15] 1971 йылда "Укртелефильм"дың режиссёры Роман Алексеев «Червона рута» исемле музыкаль фильм төшөрә. София Ротару фильмдың төп героиняһы була. Композитор Владимир Ивасюктың һәм башҡа авторҙарҙың йырҙарын В. Зинкевич, Н. Яремчук һәм башҡа йырсылар ҙа башҡара. Картина телевизор ҡараусылар араһында ҙур уңыш ҡаҙана. Экрандағы сығышынан һуң, София Ротаруны Черновцы филармонияһына эшкә саҡыралар һәм үҙенең "Червона рута"ансамблен төҙөргә тәҡдим итәләр.
Һөҙөмтәлә улар, композитор Владимир Ивасюк менән берлектә, фольклор материалы нигеҙендә инструментарий һәм аранжировкалар ҡулланып, 1960—1970 йылдарҙағы поп-музыка стиленә хас йырҙар циклы ижад итәләр. Украина ССР-да Ротару ҙур популярлыҡ яулай. Украин яҙыусыһы Михаил Ивасюк: «Улымдың йырҙарын бөтә донъяға таратҡан молдаван ҡыҙы Соняның алдында беҙ баш эйәбеҙ» — тип меңәрләгән тамашасы тулы аудитория алдында уға рәхмәтен белдерә[16].
"Червона рута"ның дебюты совет космонавтарының Йондоҙҙар ҡаласығында үтә. Фәҡәт ошонда София Ротару һәм «Червона рута» ансамбле тәү башлап һынау тоталар. Шулай итеп, халыҡ йырҙарын заманса ритмда яңғыратыу совет эстрада сәнғәтендә өр-яңы йүнәлеш барлыҡҡа килеүҙең башланғысы була. Космонавт В. Шаталов коллегалары исеменән уға йыр ижадында ҙур уңыштар теләй. Артабан «Россия»Үҙәк концерт залы, Кремлдәр Һарайы, Эстрада театры сәхнәләре яулана. София Ротару үҙенең профессионал ижади хеҙмәт юлын 1971 йылдан алып иҫәпләй[16].
Уның йырҙарының авторҙары В. Ивасюк, музыка училищеһы студенты Валерий Громцев, "Смеричка"ВИА-нең етәксеһе Левко Дутковский, ә кәңәшселәре Черновцы филармонияһының директор урынбаҫары Пинкус Абрамович Фалик һәм уның ҡатыны УССР-ҙың атҡаҙанған артисы Сиди Львовна Таль була. Фалик ул заманда халыҡ-ара кимәлдәге иң абруйлы администраторҙарҙың береһе булып һанала.
"Червона рута"ның беренсе профессионал программаһы, ул заманда йәмғиәттә ҡабул ителгән «мөхәббәт, комсомол һәм яҙ» тематикаһынан тыш, "Враги сожгли родную хату"тигән йыры өсөн, худсовет тарафынан раҫланмай. Мәҙәниәт Министерлығы комиссияһы ла был программаны үткәрмәй. Шулай ҙа Фаликтың Мәскәүгә шылтыратыуынан һуң, "Червона рута"ны, бөтә тыйыуҙарға ҡарамай, «Звёзды советской и зарубежной эстрады» программаһына индерәләр. Ансамбль немец, болгар, чех, югослав компанияларына эләгә. Ташкентта тамашасылар уны сит ил кешеһе тип уйлайҙар һәм Советтар Союзында уға оҡшау-оҡшамауы, рус телендә ҡайҙа оҫта йырларға өйрәнеүе тураһында ҡыҙыҡһыналар[17].
Уның ижады интернационал совет мәҙәниәтенең сағыу бер өлгөһө булараҡ (этник сығышы молдаван, молдаван, украин, рус телдәрендә йырлай), совет хөкүмәте тарафынан яҡлау таба. Шулай уҡ күп миллионлы публиканың яратҡан йырсыһына әйләнгән Ротаруның радио һәм телевиденииела киң аудиторияға эйә була, әүҙем һәм даими рәүештә концерттар менән сығыш яһай. 1972 йылда «Песни и танцы Страны Советов» программаһына ингән София Ротару «Червона рута» менән бергә Польшала турнела ҡатнаша. 1973 йылда Болгариялағы Ҡояшлы Ярҙа үткәрелгән "Алтын Орфей"конкурсында Евгений Доганың «Мой город» йыры, Т. Русев һәм Д. Демьяновтың "Птица"йырын болгар телендә йырлап, беренсе премияға өлгәшә. 1973 йылда уға УССР-ҙың халыҡ артисы исеме бирелә. Румынса «Кодры» һәм «Мой город» йырҙары «Весенние созвучия — 1973» фильмында төшөрөлә. 1973 йылда «Мой город» йыры менән беренсе тапҡыр «Йыл йыры» фестиваленең финалына сыға (был йыр шунда уҡ Кишинёв ҡалаһының визит карточкаһына әйләнә).
1974—1979: яңы авторҙар һәм молдаванса лиризм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1970 йылдарҙан алып, София Ротару башҡарған йырҙар даими рәүештә "Йыл йыры"ның лауреаты тип таныла. Киң билдәле композиторҙар һәм шағирҙар менән ижади дуҫлыҡтың һөҙөмтәһе була улар. Арно Бабаджаняндың «Верни мне музыку» һәм «Твои следы», Алексей Мажуковтың— «А музыка звучит» һәм «Красная стрела», Павел Аедоницкийҙың — «Для тех, кто ждёт», Оскар Фельцмандың — «Только тебе», Давид Тухмановтың — «Аист на крыше», «В доме моём» һәм «Вальс», Юрий Саульскийҙың — «Обычная история» һәм «Осенняя мелодия», Александра Пахмутованың — «Темп», Раймонд Паулстың — «Танец на Барабане», Александр Зацепиндың — «Совсем как на Земле» һ.б йыр һөйөүселәр тарафынан яратып ҡабул ителә. Евгений Мартынов үҙенең «Лебединая верность», «Яблони в цвету» һәм «Баллада о матери» йырҙарын да тәү башлап София Ротаруға ышанып тапшыра. Ротару башҡарыуындағы «Родина моя», «Счастье тебе, Земля моя» йырҙары совет патриотизмының иң сағыу өлгөһө булып ҡала. 1974 йылда София Ротару Кишинёвта Г. Музическу исемендәге дәүләт сәнғәт институтының Е. М. Богдановский һәм Л. В. Аксёнова етәкселегендәге хор дирижёры класын тамамлай (хәҙерге музыка, театр һәм һынлы сәнғәт Академияһы). Шул уҡ йылда Сопотта Халыҡ-ара йыр фестивалендә Борис Рычковтың «Воспоминание» һәм Владимир Ивасюктың "Водограй"йырҙарын башҡарып, еңеү яулай. Халина Фронцковяктың репертуарынан полякса «Кто-то» йыры өсөн (русса текст А. Д. Дементьевтыҡы) йырсы икенсе премияға лайыҡ була. Үҙенең ижадында Ротару өсөн иң мөһиме — тамашасы менән үҙ-ара бәйләнешкә инеү. Быға ул, залға төшөп, тыңлаусылар менән бергә йырлау алымы аша өлгәшә. "Публиканың һине ҡабул итеүе — йырсы өсөн бөтә наградаларҙан ҡәҙерлерәк, " — ти София Ротару. 1974 йылғы "София Ротару"альбомы һәм «Песня всегда с нами» музыкаль телефильмы аша йырсының 1970 йылдарҙағы ижадында Львов композиторы Владимир Ивасюктың лирикаһы һәм Мәскәү композиторы Евгений Мартыновтың драматик йырҙарына өҫтөнлөк биреүе асыҡ күренә. Евгений Мартыновтың шағир Андрей Дементьев менән уртаҡ әҫәре— «Баллада о матери» — София Ротару башҡарыуында «Песня-1974» телевизион конкурсында лауреат була. Шулай уҡ попурри эсендә яңғыраған «Песня о моём городе» йыры икенсе тапҡыр фестивалдә лауреат була. «Песня-1975» фестивалендә София Ротаруның «Лебединая верность» һәм"Яблони в цвету"йырҙары финалға сыға. «Смуглянка» йыры югослав Мики Ефремович менән бергә башҡарыла. Бер йылдан һуң, фестивалдең финалына «Верни мне музыку» һәм Анатолий Мокренко менән бергә йырлаған «Тёмная ночь» йырҙары үтә [18]. 1975 йылда Украинской ССР-ы Коммунистар партияһының Черновцы өлкә комитеты менән килешмәүсәнлек сәбәпле, София Ротару «Червона рута» ансамбле менән Ялтаға күсә. Ғаиләләре менән һаман рәсми булмаған иҫкесә Яңы йылды билдәләгән өсөн, уның атаһы Михаил Фёдорович партиянан һәм эшенән сығарыла, ә ҡустыһы комсомолдан һәм университеттан ҡыуыла. Тап ошо мәлдә Ҡырымдағы гастролдәре ваҡытында йырсы Ҡырым филармонияһы директоры Алексей Чернышовтан солистка итеп эшкә, Ҡырым өлкә комитетының беренсе секретары Николай Кириченконан Ҡырымға күсеү тураһында саҡырыу ала [19]. Халыҡ араһында София Ротару Ялтаға астма сире башланыуы сәбәпле күскән, тигән хәбәр таралыуы буш ерлектән түгел: һыуыҡта көнөнә 3—4 концерт биреп йонсоған йырсы күҙгә күренеп ябыға[20][21]. 1976 йылда София Ротаруға Украина ССР -ның халыҡ артисы һәм ЛКСМУ-ның Н. Островский исемендәге премия лауреаты исемдәре бирелә. 1975/76 йылғы Яңы йылда А. Изотов һәм С. Гершанованың "Зима"йырын башҡарып, ошо йылдан бирле йырсы Яңы йыл һайын «Голубой огонек» тамашаһының даими ҡатнашыусыһына әйләнә. 1976 йылда Мюнхен фирмаһы «Ariola-Eurodisc GmbH» (Sony BMG Music Entertainment)СССР-ҙан берҙән-бер йырсыны — София Ротаруны, немец телендә йырҙар яҙҙырырға саҡыра. Ул 1978 йылда Deine Zärtlichkeit исеме менән сыға һәм немец телендә —Михаэл Кунце һәм Энтони Монн авторлығындағы Deine Zärtlichkeit («Твоя нежность») и Nachts, wenn die Nebel ziehen («Ночью, когда расстилаются туманы») йырҙары була. Был авторҙар бер үк ваҡытта Аманда Лир, Карел Готт менән дә ижади берлектә хеҙмәт иткән була. «Песня-1976» фестиваленең лауреаттары булып, Ротаруның «Верни мне музыку» (А. Бабаджанян — А. Вознесенский) һәм Киев опера һәм балет театрының солисы Анатолий Мокренко менән дуэтта башҡарған "Тёмная ночь"йыры һанала. 1970 йылдар аҙағында Европаны (Югославия, Румыния, ГДР, ФРГ, Көнбайыш Берлин) таң ҡалдырған гастролдәре [22] үтә. 1979 йылдың көҙөндә генә София Ротару Мюнхендә һәм башҡа ҡалаларҙа 20-нән артыҡ концерт бирә. Көнбайыш Германия фирмаһы йырсыға итальян һәм француз йырҙарынан диск сығарырға тәҡдим яһай. Был ике тел дә Софияға үҙ молдаван теле кеүек бик яҡын була, сөнки улар өсөһө лә роман телдәр төркөмөнә ҡарай. Әммә ошо мәлдә Госконцерттан «тик совет йырҙарын ғына йырларға» тигән директива килә. Көнбайыш фирмаһы менән ижади хеҙмәттәшлек тураһында рәсми мәғлүмәт 1980 йылдар уртаһында ғына,үҙгәртеп ҡороу заманы башланғас, пәйҙә була. Ҙур студия дискында яҙҙырыу өсөн, продюсерҙар Ротаруға немецсанан тыш, француз, итальян, инглиз телдәрендә мәҫәлән, Нино Ротаның "Крёстный отец"тан "Скажи, что любишь" йырын оригиналда йырларға тигән (Speak Softly Love)[23]тәҡдим яһай. 1977 йылда украин эстрадаһының символына әйләнәсәк пластинкаһы —сираттағы «Пісні Володимира Івасюка співає Софія Ротару» («София Ротару поёт песни Владимира Ивасюка») альбомы өсөн ВЛКСМ Үҙәк Комитетының премияһы менән бүләкләнә. «Песня-1977» конкурсында София Е. Мартынов һәм А. Дементьевтың «Чайки над водой», Д.Тухманова — Р. Рождественскийҙың"Родина моя" (йырҙың премьераһы 1 майҙағы "Голубой огонек"кисәһендә үткәрелгән була) йырҙары менән сығыш яһай. «Песня-1978» — О. Фельцман һәм Р. Рождественскийҙың «Только тебе», Ю. Саульский һәм И. Шаферандың «Обычная история», шулай уҡ чех йырсыһы Карел Готт менән дуэтта Е.Мартынова һәм А. Дементьевтың "Отчий дом"йырын йырлай [24]. 1979 йылда «Мелодия» фирмаһы София Ротаруның йырҙарынан бер-нисә альбом сығара: LP «Только тебе», LP «София Ротару». «Ariola» студияһы музыка һөйөүсөләрҙе күптән көтөлгөн "Sofia Rotaru — Му tenderness"диск-гиганты менән ҡыуандыра. 1979 йылғы композициялары араһында композитор Давид Тухмановтың балалар хоры менән бергә башҡарылған"Дадим шар земной детям" һәм Роберт Рождественский һүҙҙәренә "Родина моя"йырҙары бик сағыу айырылып тора. 2000 йылда, үҙенең юбилей кисәһендә, Тухманов был турала: «Текст ғәҙәти булһа ла, хис-тойғолар яһалма түгел ине,» — тип иҫкә ала. София Ротару үҙе лә бер интервьюһында: "Был йыр, ысын мәғәнәһендә, Тыуған илгә һөйөү тураһында, " — тип әйтеп үтә. 1979 йылда йырсы тағы Ион Алдя-Теодоровичтың — «Crede mă» һәм Юрий Саульскийҙың — «Осенняя мелодия», А. Экимяндың— «А с чем сравнить любовь?» исемле композицияларын яҙҙыра. Һуңғыһы Д. Тухмановтың Н. Хикмәт һүҙҙәренә «Дадим шар земной детям» йыры менән 1979 йылғы "Песни года"конкурсының лауреаттары булып таныла. 1979 йылдың 18 майында, популярлығының сәскә атҡан сағында, Владимир Ивасюк үкенесле һәләк була. Уның «Червона рута» йырын башҡарыу Ротаруның бөтә сығыш программаларының визит карточкаһына әйләнеп, йолаға инә. София Ротару Ивасюк тураһында: «Уның кеүек композитор Украинала ҡабат булмаҫ инде…» — ти.[25]. Ивасюктыңһәләкәтле үлеменән һуң, йырсының репертуарына Молдова композиторҙары (мәҫәлән, ағалы-ҡустылы Теодоровичтар) әҫәрҙәре килеп инә. Билдәһеҙ сәбәптәр арҡылы София Ротару молдаван авторҙары, шул иҫәптән Евгений Дога, менән ижади хеҙмәттәшлекте өҙгәс, уныһы София Ротаруның тауышын нота буйынса компьютерҙа йыйыуҙары тураһында хәбәр тарата[26]. Төрлө телдәрҙә йырлаусы Ротаруның ниндәй милләткә (молдаванмы (румын), әллә украин мәҙәниәтенәме?) хеҙмәт итеүе тураһында ла бәхәстәр тыуа. Уны Рәсәйҙә лә «үҙенеке» тип иҫәпләнеләр, Әрмәнстанда хатта атҡаҙанғанлыҡ исеме бирергә лә йыйынғандары билдәле була. СССР тарҡалғас, 1991 йылда "Ротаруны нисек бүлергә " тигән шаярыу ҡатыш лаҡап йөрөгән имеш, тиһәләр ҙә, бөтә ғүмеренә Украинала (Маршинцы, Черновцы, Ялта, Киев) йәшәгән йырсы, молдаван сығышлы булыуынан танмайынса, үҙен Украина гражданы, тип атай.
1980—1985: йырсының күтәрелештәре һәм яңынан-яңы хеҙмәттәшлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1980 йылда София Ротару Токиолағы халыҡ-ара конкурста югослав телендәге «Обещание» йыры өсөн беренсе премияға лайыҡ була һәм "Почёт билдәһе"ордены менән бүләкләнә. Йырсы үҙенең имиджы өҫтөндә эҙләнеүҙе дауам итә һәм, Александра Пахмутованың Николай Добронравов һүҙҙәренә яҙылған"Темп" йырын башҡарырға, сәхнәгә салбарлы костюмда сыға. Был совет ҡатын-ҡыҙ артистары араһында тәүге аҙым була. «Темп» һәм «Ожидание» йырҙары 1980 йылдың йәйендә Мәскәүҙә үтәсәк Олимпиаданың мәҙәни программаһына индерелә.[27] «Темп» шулай уҡ режиссёр Юрий Озеровтың «Баллада о спорте» исемле нәфис фильмына саундтрек булып инә. 1980 йылда йырсы, Н. Мозговойҙың «Мой край» һәм Ю. Саульский-Л. Завальнюктарҙың «Ожидание» йырҙарын башҡарып, тағы «Песня года» конкурсының финалына үтә[28]. 1980 йылда «Молдова-фильм» студияһында «Где ты, любовь?» (тәүге атамаһы «Год призвания») фильмы сыға. Унда, башҡа бик күп йырҙары менән бергә, Софияның диңгеҙ эсендә түшәлгән тар ҡырсын һуҡмаҡтан, мотоциклдың артҡы ултырғысында дублёрһыҙ елеп үткән килеш, башҡарған «Первый дождь» йырының кадрҙары ла була. Автобиографик сюжетҡа ярашлы, фильмда ауылдан сыҡҡан йырсы, ансамблгә саҡырылып, халыҡ-ара кимәлдәге фестивалдә Р. Паулс һәм И. Резниктың «Где ты, любовь?» йыры менән гран-при яулай. Прокатта был фильмды 22 миллион тирәһе тамашасы ҡарай. Ошо уҡ йылда композиторҙар Е. Мартынов, О. Фельцман, А. Бабаджанян, Д. Тухмановтарҙың «Где ты, любовь?» фильмына ингән йырҙарынан альбомы сығарыла. 1980 йылда А. Мажуковтың «Красная стрела» композицияһы йәш шағир Николай Зиновьевтың эстрада жанрындағы дебюты була. Әммә был йыр Бөтә Союз радиоһының музыкаль редакцияһы етәксеһе Геннадий Черкасов тарафынан, уны София Ротару башҡарыуын оҡшатмау сәбәпле, эфирға сығарылмай. Шулай ҙа йыр, премьераһы зәңгәр экран аша күрһәтелеп, радиоэфирһыҙ ҙа популяр булып китә. 1981 йылда Вильнюста, XIV Бөтә Союзном кинофестиваленең нәфис фильмдар бүлегендә, совет композиторҙарының йыр ижадын популярлаштырыуы өсөн, әҫәр жюриның призына өлгәшә. Фильм София Ротаруның нәфис кинематография өлкәһендә тәүге тәжрибәһе булып ҡала. Критиктар тарафынан роль кире баһа алһа ла, фильм тамашасылар һөйөүөн яулай, ә унда яңғыраған «Красная стрела» (Алексей Мажуков музыкаһы, Николай Зиновьев һүҙҙәре), «Где ты, любовь?» (Раймонд Паулс музыкаһы, Ильи Резника һүҙҙәре), «Танец на барабане» (Раймонд Паулс музыкаһы, Андрей Вознесенский һүҙҙәре) йырҙары легендар йырҙар булып тарала. Йырсының ижадының киләһе этабы — рок-музыка һәм 1981 йылда «Машина времени» ансамбле менән «Душа» фильмындағы А. Зацепин һәм А. Макаревичтың йырҙары аша, өр-яңы стиль эҙләүҙән ғибәрәт. Ялтала фильмдың төп ролен башҡарыу өсөн саҡырыу алһа ла, София Ротару унан баш тарта, сөнки ауырыуы көсәйеү ихтималынан, врачтар уға артабанғы сығыштарын туҡтатып торорға кәңәш итә. Александр Бородянский һәм Александр Стефановичтар автобиографик сюжетты йырсының тормошондағы драматик хәл-ваҡиға — йырсының тауышы юғалыу сәбәпле, уның күңел донъяһындағы ҡиммәттәр алмашыныуына бәйләп, үҙгәртергә ниәт ҡора. Яңы сценарийҙы уҡығас, София Ротару, бер ни тиклем ваҡытҡа концерттарынан баш тартып, фильмға төшөргә ризалаша. Шулай итеп, авторҙар был музыкаль мелодрамала артистың шәхси тормошон һәм кеше-ара мөнәсәбәттәрҙе һүрәтләүҙән тыш, уның үҙ талантына мөнәсәбәте, ижадын яратҡан тамашасылары алдында яуаплылығы тураһындағы мәсьәләләрҙе лә күтәреп сыға. Фильмдың героиняһы йырсы Виктория Свободинаның партнёры актёр Ролан Быков ролендә ленинград актёры Михаил Боярский уйнай, ә уның яңы төркөмө ролендә «Машина времени» рок-группаһы ҡатнаша. Был фильмды прокатта 57 миллионға яҡын тамашасы ҡарай.[29] 1982 йылғы «Песня года»конкурсы финалына София Ротару П. Теодорович һәм Г. Виеруның «Melancolie», Р. Амирханян һәм Х. Закияндың «Вставайте!» йырҙары менән сыға. «Песня 1983» бәйгеһенә Ю. Саульский һәм Л. Завальнюктың «Счастья тебе, земля моя», А. Мажуков һәм Н. Зиновьевтың "А музыка звучит"йырҙары үтә[30]. 1983 йылда Канадалағы концерты һәм Торонтолағы Canadian Tour альбомдарынан һуң, 1983 йылда София Ротару һәм уның коллективына биш йылға илдән сығыу тыйыла. Рәсми сәбәптәре билдәле булмаһа ла, Госконцерт сит илдәрҙән саҡырыуҙарҙы йә яуапһыҙ ҡалдыра, йә «ундай кеше бында эшләмәй» тигән яуап ебәрә тора [31]. 1983 йылда София Ротару Ҡырымдағы колхоздар һәм совхоздарҙа 137 концерт ҡуя. Ҡырым өлкәһенең «Россия» колхозы һәм Молдава ССР-ының Мәҙәниәт министрлығы Ротаруның 1983—1984 йылдарҙағы концерт программаларын СССР-ҙың Дәүләт премияһына тәҡдим итәләр. 1983 йылда София Ротаруға Молдова ССР-ының халыҡ артисы исеме бирелә. Ошо уҡ йылда үҙе өсөн композитор Тудор Кирияк тарафынан махсус яҙылған көйҙө шағир Григоре Виеру менән бергә тыңлағанда, Ротару көйҙөң стилен романтикалы тип атауҙы хуп күрә. Ире, художество етәксеһе Анатолий Евдокименко ла ошондай фекерҙә булғас, шағир ҙа ризалаша. Тик ул, романтикалы, тип көйҙө түгел, ә йырсының үҙен атай. Romantică —румын телендә сифат-һүҙ, тимәк, «романтикалы». 1984 йылда "Romantică"йыры «Песня года» фестиваленә сығарылғандан һуң, йырсының күпселек соло программаларында урын ала. Композитор Д. Тухмановтың шағир В. Харитонов һүҙҙәренә яҙған икенсе «Не могу забыть» йырындағы Икенсе бөтә донъя һуғышында ҡатнашҡан яугир шәфҡәт туташы тураһында тыуҙырған образы өсөн, Ротару ГДР-ҙан «Пёстрый котёл» исемле ТВ программаһына саҡырыу ала һәм уны немец телендә башҡара. 1984 йылда LP "Нежная мелодия" исемле альбомында, Виеруның «Melancolie» («Нежная мелодия») әҫәре менән, йырсы иң тәүге имиджына кире ҡайта. 1985 йылда София Ротару «София Ротару» һәм "Нежная мелодия" альбомдары— СССР-ҙа бер йылда 1 млн экземплярлыҡ иң күп тираж менән һатылған пластинкалары өсөн Бөтә Союз «Мелодия» фирмаһының «Золотой диск» призын ала. Ошо йылда София Ротаруға Халыҡтар Дуҫлығы ордены тапшырыла. «Песня-85» конкурсы финалына Д. Тухманов менән А. Поперечныйҙың «Аист на крыше» һәм Д. Тухманов менән А. Саед-Шахтың «В доме моём» йырҙары менән сыға [32].
1986—1989: европоп и хард-рок тулҡынында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1980 йылдар уртаһында ижадында бер ни тиклем һынылыш осоро күҙаллана. Йырсының ҡатнашлығындағы «Монолог о любви» (1986) музыкаль фильмы ижадының яңы зауыҡ йүнәлешенә ҡороу теләге менән һуғарыла. Бынан алдағы «Вас приглашает София Ротару» фильмынан айырмалы рәүештә, быныһында И. Покладаның «Течёт вода» композицияһы ғына фольклор характерында була һәм йондоҙға әүерелгән колхоз ҡыҙы имиджын сағылдыра (1985). «Монолог о любви» фильмында София Ротару виндсёрферс сифатында асыҡ дигеҙҙә дублерһыҙ «Amor» йырын башҡара. Саундтректар һәм музыкаль фильмдан йырҙарҙан торған 1986 йылғы «Монолог о любви» альбомы Ротаруның тәүҙән алып хеҙмәттәшлек иткән украин композиторы менән берлектә эшләгән һуңғы эше була. «Червона рута» ансамбленең йырсынан баш тартып, украин йыр сәнғәтенә ҡайтыуы Ротару һәм уның художество етәксеһе Анатолий Евдокименко өсөн көтөлмәгән хәл була. Бер интервьюһында София Ротару журналистың «Һеҙ берәй ваҡыт ҡурҡыныс хәлгә тарығанығыҙҙы хәтерләйһегеҙме?» — тигән һорауына: "Эйе, заманында Толик (А. Евдокименко) ойошторған «Червона рута» коллективының популярлығыбыҙҙың иң юғары нөктәһендә саҡта беҙҙе ташлауы — минең өсөн иң ҡурҡыныс ваҡиға булды. Улар, уңышҡа минһеҙ ҙә өлгәшерҙәренә өмөтләнеп, «Червона рута» исеме менән аҫтыртын рәүештә китеп, беҙгә хыянат ҡылдылар, " — тип үкенес белдерә. 1986 йылда композитор Владимиром Матецкий менән хеҙмәттәшлек итә башлағс, Ротаруның ижадында ҡырҡа үҙгәреш барлыҡҡа килә. Мәскәүле Владимир Матецкийҙың «Лаванда» һәм «Луна, луна» йырҙары— ул йылда СССР-ҙа иң популяр йырҙарҙан һанала. Ротару һәм Матецкийҙың уртаҡ «Золотое сердце» альбомы мәскәү студия музыканттар тарафынан яҙыла. София Ротару европоп стилендәге композицияларға («Было, но прошло», «Луна»), хатта хард-рок элементтарынаса күсә («Время моё», «Только этого мало»). Матецкий шағир Михаил Шабров менән авторҙаш булып, ысын мәғәнәһендә, Ротару менән хеҙмәттәшлектә монополия хоҡуғын яулайҙар һәм алдағы 15 лет дәүерендә, Ротаруның харизматик шәхесенә һәм уның баһалап бөткөһөҙ вокал үҙенсәлектәренә таянып, 1990—2000 йылдарҙағы концерт программаларына инәсәк иң талантлы әҫәрҙәрен тыуҙыралар. Яак Йоала менән дуэтта йырланған "Лаванда"нан башлап, был ижади берҙәмлектә «Луна, луна», «Было, но прошло», «Дикие лебеди», «Хуторянка», «Засентябрило», «Лунная радуга», «Звезды как звезды», «Ночной мотылёк», «Золотое сердце», «Жизнь моя, моя любовь» һ.б. йырҙар барлыҡҡа килә. 1985 йылда композитор Владимир Мигуля йырсы өсөн махсус «Жизнь» йырын яҙа. 1980 йылдар аҙағына үҙенең гастролдәрҙәге әүҙемлеге һәм музыкаль тулҡындарҙағы даимилығы һөҙөмтәһендә, С. Ротару объектив рәүештә, совет йыр сәнғәтенең лидеры тип таныла. 1988 йылдың 11 майында, заманса поп-йырсылар араһында беренсе булып, Софяи Ротару совет музыка сәнғәтен үҫтереүҙәге ҙур уңыштары өсөн, СССР-ҙың халыҡ артисы исеменә лайыҡ була. Репертурында рус телендәге йырҙары күбәйеү менән бәйле, Украина уны ситкә ҡаға башлай. Милли мәҙәниәткә хыянат итеүҙә ғәйепләүҙәр, милләтселек тойғоларын шаштырыусы провакаторҙарҙың зыян күрһәтеү ихтималынан, Тыуған илендә 1989 йылда үтәсәк «Червона рута» фестивалендә ҡатнашыуҙан Ротару баш тарта. Милләт-ара мөнәсәбәттәрҙең ҡырҡыулашыуы сәбәпле, 1989 йылда Львов ҡалаһының «Дуҫлыҡ» стадионында София Ротаруға ҡарата низағтары булған тамашасылар төркөмө уны «София, тебя ждет кара!» тип яҙылған плакаттар һәм һыҙғырыуҙар менән ҡаршы ала. Был концерт ҡапма-ҡаршы яҡтарҙың ыҙғышы менән тамамлана [33]. Шуға ҡарамаҫтан, София Ротару украин телендә йырлауын да дауам итә һәм ул йырҙарын даими рәүештә концерт программаларының беренсе өлөшөндә башҡара: Н.Мозговойҙың («Край», «Минає день»), А. Близнюктың («Эхо верности»), И. Покладаның («Тече вода», «Бал разлучённых сердец»), һуңғараҡ — Р. Квинтаның («Чекай», «Одна калина», «Туман») әҫәрҙәре шундайҙарҙан була. Ошо осорҙа үҙенең тамашасыларына ул яңы программа әҙерләй: Ивасюктың һәм башҡа киң билдәле украин композиторҙарының һәм шағиҙарының украин телендәге был йырҙары 1991 йылда сығасаҡ «Романтика» альбомына инә. «Червона рута», «Черемшина», «Кленовий вогонь», «Край», «Сизокрилий птах», «Жовтий лист» кеүек, украина эстрадаһының классикаһына әйләнгән йырҙарынан һуң, милләәттәштәре тарафынан уға ғәйеп өйөүҙәр туҡтала . 1991 йылда Ротаруның Матецкий менән бергәлектә — ул осорҙа иң модала булған хард-рок һәм метал стилистикаһындағы йырҙарҙан төҙөлгән LP «Караван любви» ("Sintez Records" фирмаһы , Рига, Латвия) йыйынтығы әҙер була. Бер үк ваҡытта был альбом менән бергә, СССР тарҡалырҙан алда һуңғы эштәре, «Золотое сердце» исемле музыкаль телефильм һәм концерт программаһы ла сыға. Союздың тарҡалыуы София Ротаруның гастролдәре менән бәйле географияһына ла үҙгәреш кертә. СССР Мәҙәниәт Министрлығы артистарға «эҫе нөктәләргә» гастролдәргә сығыу бурысын йөкмәтә. Ротару «Друзья остаются друзьями» һәм «Караван любви» программаларын Вильнюс, Рига, Таллин, Тбилиси, Баку һәм Ереван ҡалалары өсөн әҙерләй. Уңайлыҡтары булмаған шарттарҙа сығыштар яһау сәбәпле, ул саҡта София Ротару үпкәһенә һалҡын алдыра. Был осор тураһында йырсы: «Тамашасылар араһына залға төшмәҫкә мине алдан иҫкәртә торғайнылар, хатта һаҡсыларым була ине…Ләкин — һин үҙең кешегә ни менән киләһең, улар ҙа һиңә шуның менән түләйҙәр, икәнен мин яҡшы белә инем»- тип иҫкә ала. 80-се йылдар аҙағындағы бер йыйылма концертта София Ротару «Тодес» балетының сығышына иғтибар итә һәм уларға хеҙмәттәшлек тураһында тәҡдим яһай. Биш йыл дауамындағы хеҙмәттәшлек осоронда «Тодес»тың бейеүҙәре уның сығыштарын биҙәй һәм тамашасыларының күңеленә хуш килә. Балеттың художество етәксеһе Алла Духова әйтеүенсә, «Тодес» балеты, Ротару ярҙамы менән, үҙенең ижадында уңыштарға өлгәшә.
1991—1999: яңырыу осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1991 йылда София Ротару Мәскәү тамашасылары өсөн үҙенең юбилей программаһын ҡуя. Ижадының 20 йыллығына бағышланған был сарала сәхнәлә йырсы лазер графикаһы, шәмдәр менән биҙәлгән фантастик декорациялар араһынан килеп сыға. Барыһы ла «Червона рута»легендаһын хәтерләтеп тора. «Цветы Софии Ротару» исемле юбилей концерты «Россия» Дәүләт Үҙәк Концерт Залында үтә. Үҙәк телевидение был программаның трансляцияһын күрһәтә, шулай уҡ концерттың телеверсияһы ла видеояҙмала сығарыла. Үҙенең концерт программаларын төҙөү йолаһына тоғро ҡалып, йырсы уның беренсе бүлегендә, ғәҙәттәгесә, йәшлек йырҙарын башҡара. Улар араһында Ивасюктың йырҙарының ремикс-версиялары һәм киң билдәле украин композиторҙары һәм шағирҙарының классикаға әйләнгән эстрада әҫәрҙәре украин телендә яңғырай: «Червона рута», «Черемшина», «Кленовий вогонь», «Край», «Сизокрилий птах», «Жовтий лист». Яңы йырҙарҙан «Танго», «Дикие лебеди» һ.б. башҡарыла. Концертта Ротару менән заманында «Червона рута» фильмында төшкән«Смеричка»ансамбле лә ҡатнаша. Икенсе бүлек «Эхо» йыры менән тамамлана. СССР тарҡалғандан бирле, табыш алыу өлкәһенә әйләнгән музыка донъяһында йырсы Рәсәйҙә шоу-бизнеста төп урынды биләүҙән туҡтамай, шулай уҡ Европалағы һәм АҠШ-тағы рус телле диаспорала ла даими аудиторияһын һаҡлап ҡала ала. 1992 йылда Ротару башҡарыуында— Владимир Матецкий музыкаһы һә Михаил Шабров һүҙҙәренә«Хуторянка» исемле супер-хит сығарыла. Артабан йырсы филармониянан китеп, Ялтала үҙенең шәхси студияһында эшләй. 1993 йылда иң яҡшы йырҙарынан торған «София Ротару» һәм «Лаванда», һуңғараҡ— «Золотые песни 1985/95» һәм «Хуторянка» исемле CD-йыйынтыҡтары сыға. 1995 йылда София Ротару ОРТ телекомпанияһының «Старые песни о главном»тигән музыкаль фильмында ҡатнаша (режиссёры Дмитрий Яковлевич Фикс, продюсеры Константин Эрнст). Унда йырсы И. Дунаевскийҙың М. Исаковский һүҙҙәренә «Каким ты был» йырын башҡара. 1996 йылдң авгусында София Ротару Украина Президентының Почёт билдәһенә лайыҡ була. Шул уҡ йылда «Песня-96» конкурсында София Ротару «1996 йылдың иң яҡшы эстрада йырсыһы» тип таныла һәм Клавдия Шульженко исемендәге махсус приз менән бүләкләнә. 1996 йылғы конкурстың финалына Николай Денисов һүҙҙәренә Лора Квинт яҙған«Ночь любви» һәм Михаил Файбушевич һүҙҙәренә Владимир Матецкийҙың «Нет мне места в твоём сердце» исемле йырҙары үтә. Ошонда уҡ «Лебединая верность» йыры ла башҡарыла. 1997 йылда София Ротару «Иванушки International»төркөмө менән бергә «Москва майская» (Д. һәм Дм. Покрасс музыкаһы, В. Лебедев-Кумач һүҙҙәре) йырын башҡарып, НТВ телекомпанияһының «10 песен о Москве»музыкаль фильмында ( Леонид Парфёнов һәм Джаник Файзиев проекты)ҡатнаша. 1997 йылда София Ротару Ҡырым Автономиялы Республикаһының почётлы гражданины тип таныла, тағы Украина Президенты Л. Кучманың почётлы призына эйә була һәм,молдаван эстрада йыр сәнғәте («Пісенний вернісаж») үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн, Молдова Республика Ордены кавалеры исемен ала. 1997 йылдың 16 сентябрендә 77 йәшендә София Ротаруның әсәһе, Александра Ивановна Ротару, вафат була. Был ваҡиға алдынан София Ротару бер-нисә концерт графиктарындағы сығыштарын һәм гастролдәрен туҡтатып тора. «Песня-97» конкурсы финалында «Твои печальные глаза» (Владимир Матецкий музыкаһы, Лилиана Воронцова һүҙҙәре), «Было время» (Владимир Матецкий музыкаһы, Михаил Файбушевич һүҙҙәре) һәм «Свитерок» (Владимир Матецкий музыкаһы, Александр Шаганов һүҙҙәре) йырҙары башҡарыла. 1998 йылда «Extraphone» лейблында София Ротаруның, «Люби меня» исеме аҫтында беренсе рәсми (номерлы) CD -альбомы сығарыла. Ошо йылдың апрелендә Мәскәүҙең Кремль Һарайында Ротаруның «Люби меня» исемле яңы соло программаһының премьераһы үтә. Шулай уҡ 1998 йылда София Ротаруға Украиналағы Халыҡ-ара премиялар Фондының «Ер йөҙөндә изгелек таратыусы» номинацияһында «Николай Чудотворец Ордены» тапшырыла. София Ротару Черновцы ҡалаһының почётлы гражданины тип таныла. Тамашасыларына Николай Расторгуев менән дуэтта «Засентябрило»йырын тәҡдим итә. 1999 йылда «Star Records» лейблы йырсының «Звёздная серия» мираҫынан тағы CD-йыйынтығын сығара. 1999 йыл һөҙөмтәләре буйынса, София Ротару Украинаның «Традиционная эстрада»номинацияһында иң яҡшы йырсы тип танылып, «Золотая Жар-птица»һәм «Ватандың поп-музыкаһын үҫтереүсе» махсус приздары менән бүләкләнә. Ошо уҡ йылда йыр ижадындағы айырым шәхси ҡаҙаныштары, оҙаҡ йылдар дауамындағы фиҙакәр концерт хеҙмәткәрлеге, юғары кимәлдәге башҡарыусы оҫталығы өсөн III дәрәжәле княгиня Ольга ордены менән бүләкләнә. «Рус биографик институты» йырсыны «1999 йыл Кешеһе» тип ололай.
2000—2006: музыкаль лидерлыҡ осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2000 йылда Киевта София Ротару «XX быуат Кешеһе», «XX быуаттың иң яҡшы украина эстрада йырсыһы», «Украинаның Алтын тауышы», «Прометей — престиж» премияһы Лауреаты, «Йыл Ҡатын-ҡыҙы» тип таныла. Ошо уҡ йылда «Рәсәй эстрадаһы үҫешендәге айырым ҡаҙаныштары өсөн»,София Ротару «Овация» премияһы Лауреаты була. 2000 йылдың авгусында йырсының рәсми сайты булдырыла. 2001 йылдың декабрендә, ижады хеҙмәтенең 30 йыллығы айҡанлы, София Ротару «Жизнь моя — моя любовь!» исемле яңы соло концерт программаһын сығара. Был концертында, Ротару-режиссёр һәм Ротару-йырсы үҙенең өр-яңы йырҙарын һәм элекке хиттарын заманса башҡарып, тамашасыларын 1970 йылдар экспрессияһынан 1980 йылдар лиризмына, артабан 1990 йылдар драйвына сәйәхәт иттерә. Күп йырҙары, нисә йылдар элек башҡарылыуына ҡарамаҫтан, «ретро» форматына инеп бөтмәй, йырсының һәр концерт программаһында яңыса яңғырай. Программаның премьераһы Мәскәүҙә 13—15 декабрҙә Кремль Дәүләт Һарайында үтә. Яңы «Жизнь моя — моя любовь …»соло программаһы менән София Ротару тағы Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында, Украинала һәм Германияла сығыш яһай. Йырсының был программаһы — уның ҡуйыусы режиссер сифатындағы тәүге эше була. Был һынауҙы ул ҡуйыусы рәссам Борис Краснов менән ижади берлектә йырып сыға. Соло концерттары алдынан, Мәскәүҙең «Крупный план» исемле кино-видеоберләшмәһе 1981 йылда «Мосфильм» киностудияһы тарафынан төп ролдә София Ротару ҡатнашлығындағы төшөрөлгән «Душа»фильмының видеоверсияһын күрһәтә. СССР дәүерендә прокатта 5-се урын яулаған фильм 2009 йылда Ротаруның иң уңышлы кино-эше тип табыла. 2002 йылда «Жизнь моя, моя любовь» исемле йыры менән, Ротару ОРТ каналы ойошторған «Новогодний Огонёк» тапшырыуын асып ебәрә. 20 ғинуарҙа йырсының «Жизнь моя — моя любовь» юбилей соло программаһының телеверсияһы премьераһы үтә. София Ротаруның 2 мартта «Метелица» кәйеф-сафа ҡороу комплексындағы клуб- концерты Мәскәүҙең мәҙәни тормошонда үҙенсәлекле ваҡиға була. 6 мартта Украина Президенты Л. Д. Кучма, «фиҙакәр хеҙмәте, юғары профессионализмы һәм Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө айҡанлы», София Ротаруны I дәрәжәле княгиня Ольга ордены менән бүләкләй. Апрелдә йырсының, Бөтә Рәсәй буйынса гастролдәр турнеһының, Алыҫ Көнсығыштан алып, Рәсәйҙең көньяҡ региондары үҙ эсенә алған беренсе өлөшө, башлана. Турҙың икенсе яртыһы 2002 йылдың сентябрендә, Германия ҡалаларына гастролдәр алдынан, үтә. 2002 йылда «Я тебя по-прежнему люблю» исемле яңы альбомы сыға. Альбомдың рәсми танылыуы 23 апрелдә Мәскәүҙең «Extraphone»студияһында үтә. Был альбомға керәсәк йырҙарҙы ижад итеү өсөн, Руслан Евдокименко, талантлы йәш авторҙар Руслан Квинта менән Дмитрий Маликовты саҡыра һәм улар ярҙамында, продюсерлыҡҡа тәжрибә туплай. Шулай ҙа был йыйынтыҡҡа ингән композицияларҙың күбеһе, быныһынан алда, 1998 йылда, сыҡҡан«Люби меня» альбомындағы кеүек, композитор Владимир Матецкийҙыҡы була. Яңы тыуған ейәнсәренә бағышлаған«Девчонки с гитарой»исемле йәштәр драйвы, Римма Казакова авторлығындағы «Не спросишь» һәм R&B стилендәге «Жизнь моя, моя любовь»йырының ремикстары менән бергә, София Ротаруның 30 йыллыҡ ижадында тәүгә яҙыла. Тираждың бер өлөшө уның «Отпусти»исемле яңы йырының бонус-трегы һәм ҡултамғалы плакаты менән бергә, эксклюзив бүләк рәүешендә, махсус биҙәлеш менән сығарыла. 24 майҙа Киевтең Халыҡ-ара мәҙәниәт һәм сәнғәт бинаһы алдында, Украинаның Йондоҙҙар Аллеяһын асыу тантанаһында «София Ротару йондоҙо» ҡабындырыла. София Ротаруның тыуған көнөндә, 7 августа, «украин дәүләтенең милли сәнғәтен байытыусы шәхси ҡаҙаныштары, милли-мәҙәни традицияларҙы һаҡлау һәм украин халҡының мираҫын үҫтереүҙә фиҙакәр хеҙмәте өсөн», уға дәүләттең иң юғары «Украина Геройы» исеме бирелә. 2002 йылдың 9 авгусында «эстрада сәнғәтен һәм рәсәй- украина мәҙәни бәйләнештәрен үҫтереүгә индергән ҙур өлөшө» өсөн, Рәсәй Федерацияһының Президенты Указы менән София Ротаруға Почёт ордены тапшырыла. 17 августа Ялта ҡалаһы көнөндә, Киевтан махсус килтерелгән яҡтылыҡ, лазер, пиротехника эффекттары менән биҙәлгән «Авангард» стадионында, София Ротару 6 мең тамашасы алдында сығыш яһай. Ошо уҡ йәйҙә Мәскәүҙә, «Extraphone» лейблында «Золотые песни 85-95» һәм «Хуторянка» альбомдарының үҙгәртелгән версиялары сыға. Тираждың күпмелер өлөшө, бүләккә бонус-трек һәм София Ротаруның ҡултамғаһы ҡуйылған плакаты менән бергә, тарала. 23 октябрҙә, сираттағы инсульт кисереп, Киев клиникаһында, София Ротаруның ире Анатолий Кириллович Евдокименко вафат була. Был ваҡиғанан һуң, София Ротару бөтә концерт һәм телевидение сығыштарын туҡтата, «Золушка» мюзиклында киноға төшөүҙән баш тарта, 30 йыл эсендә беренсе тапҡыр, «Йыл йыры» фестиваленең финалында ҡатнашмай. Ауыр юғалтыуҙан һуң, Ротару, ваҡытлыса, гастролдәренә лә сығыуҙан туҡтарға мәжбүр була. 25 декабрҙә Мәскәүҙә «Extraphone» лейблында сыҡҡан «Снежная Королева» йыйынтығының рәсми презентацияһы үтә. Тираждың бер өлөшөн йырсының плакаты өҫтәлгән эксклюзив бүләк альбомдар рәүешле сығарыла. 2002 йылда режиссёр Валериу Гаджиуҙың «Молдова-Фильм»киностудияһында 1980 йылда төшөргән «Где ты, любовь?»фильмының видеоверсияһына рәсми релиз сыға. Фильмдың видеоверсияһын «АРЕНА корпорацияһы» нәшер итә. Төр ролдәрҙә София Ротару, Григоре Григориу, Константин Константинов, Евгений Меньшов, Екатерина Каземирова, Виктор Чутак уйнай. Йырсы үҙенең күп йырҙары өсөн бек-вокал яҙған гитарист Василий Богатырев менән хеҙмәттәшлек итә башлай. 2002 йылда Гэллап Институтының социологик хеҙмәте үткәргән тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһе күрһәткәнсә, Рәсәйҙең иң популяр башҡарыусылары һәм төркөмдәре араһында София Ротару икенсе урынды биләй. 2003 йылдың 11 апрелендә украин авторҙары Олег Макаревич һәм Виталий Куровский үҙҙәренең «Белый танец» композицияһын София Ротаруға тәҡдим итә. Ижадының яңы этабы Мәскәүҙәге «Россия» концерт залының алдындағы аллеяла уның исеменә бағышланған йондоҙ ҡуйыуҙан башлана. Композиторҙар Руслан Квинта («Одна калина»), Олег Макаревич («Белый танец»), Константин Меладзе («Я же его любила», «Один на свете») һәм шағир Виталий Куровский Ротару менән хеҙмәттәшлек итеүсе төп авторҙар рәтенә инә. Ошо уҡ йылда София Ротаруның украин, молдаван/румын телдәрендә башҡарған йырҙарынан төҙөлгән һәм иренең рухына бағышланған «Единственному» исемле альбомы һәм «Листопад»йыйынтығы нәшер ителә. 2004 йылда, дүрт йыллыҡ тәнәфестән һуң, София Ротару Чикагола һәм Атлантик-Ситила иң абруйлыТадж-Махал театр-казиноһында ике ҙур соло-концерт бирә. [34] 2004 йылдау «Небо — это Я» һәм «Лаванда, Хуторянка, далее везде…», 2005 йылда — «Я же его любила»альбомдары донъя күрә. 2004, 2005[35] һәм 2006[36] йылдарҙа социологик агентстволар рейтингыһында София Ротару Рәсәй тамашасыларының иң яратҡан йырсыһы иҫәбендә була.
2007: 60 йәшлек юбилейынан һуңғы ижади осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2007 йылдың 7 авгусында София Ротару үҙенең 60-йәшлек юбилейын билдәләй [37]. Уны яратҡан йөҙәрләгән тамашасылары, билдәле артистар һәм сәйәсмәндәр, уны ҡотлар өсөн, ер йөҙөнөң төрлө мөйөштәренән Ялтаға ашыға. Украина Президенты В. Ющенко София Ротаруны II дәрәжәле «За заслуги» ордены менән бүләкләй. Юбилей айҡанлы тантаналы ҡабул итеүҙәр Ливадий һарайында уҙғарыла. Йырсыны данлауҙар сентябрь айында Сочила йәш башҡарыусыларҙың музыкаль конкурсында («Пять звёзд») дауам итә, конкурстың бер көнө уның ижадына бағышлана. 2007 йылдың октябрендә Кремль Дәүләт Һарайында, Рәсәйҙең һәм Украинаның бик күп билдәле артистары ҡатнашлығында, С. Ротаруның юбилей концерттары үтә.2007 йылда Рус радиоһының «Золотой граммофон» дүрт аҙна дауам иткән чартында «Я твоя любовь» синглы беренсе урынға сыға[38]. 2008 йылдың мартынан майға ҡәҙәре София Ротару Рәсәй буйлап юбилей турнеһында сығыштар ҡуя. 2011 йылдың октябрендә София Ротару юбилей концерттарын Мәскәүҙә (Ҙур Кремль һарайы) һәм Санкт-Петербургта (Боҙ һарай)дауам итә. Концерттар ижадының 40-йыллығына арнала. Хәҙерге ваҡытта Ротару дөйөм концерттарҙа һәм телепрограммаларҙа ҡатнаша, һирәкләп, ҙур булмаған гастролдәр турына ла сыға. Соло концерттарында, ҡайһы саҡта ғына музыкаль коллективы ярҙамында дабл-трек ҡулланып, йышыраҡ тик тере тауышҡа йырлай. 1973—2011 йылдарҙа (2002 -ән башҡа) үткәрелгән «Йыл йыры» фестивале тарихында, уның финалында башҡарған йырҙарын иҫәпләп сығарыу шуны асыҡлай: 38 фестивалдә, барлығы 83 йыр башҡарып, бөтә ҡатнашыусылар араһында Ротару абсолют рекорд яулаған[39].
София Ротаруның 2012—2013 йылдарҙағы ҙур юбилей гастролдәре
2012 йылда артис, Рәсәй ҡалалары буйлап, юбилей турына сыға. Октябрҙә концерттар Томск, Омске, Барнаул, Түбәнге Новгород, Екатеринбург тамашасыларын йыя. «Кремль концерт» компанияһы юбилей турының ойоштороусоһы була. 2013 йылдың март аҙағында Ротару Рәсәй һәм Ҡазаҡстан ҡалаларында гастролдәрҙә йөрөй . 2013 йылдың 2 сентябрендә София Ротару, композитор Руслан Квинта менән хеҙмәттәшлек итеүенең 10-йыллығына арналған өр-яңы «Прости» синглын сығара. 28 октябрҙән София Ротаруның рәсми сайты тергеҙелә. Аудио- видеоматериалдар күбәйә. 2013 йыл аҙағына Ротару авторҙаштары Р. Квинта һәм В. Куровский менән «Ты самый лучший» исемле яңы йырын сығара. Ул тере инструменттар ярҙамында, гуцул этникаһы стилендә, башҡарыла. 2013—2014 йылғы Яңы йыл төнөндә Ротару «Россия» телевидениеһының «Беренсе канал»ында яңы йыры менән сығыш яһай. 2014 йылдың 24 ғинуарында, 1998 йылдарҙа яҙылып та, бер ҡайҙа һәм бер ҡасан яңғырамаған, украин телендә йырлаған «Прощай»йыры башҡарыла.
1962—1967: карьераһының башы һәм украинса поп-фолк[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1968—1973: халыҡ-ара танылыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1974—1979: яңы авторҙар һәм молдаванса лиризм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1980—1985: йырсының күтәрелеүе һәм яңы хеҙмәттәшлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1986—1989: европоп и хард-рок тулҡынында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
== 1991—1999: яңырыу осоро ==т
2000—2006: музыкаль лидерлыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2007: 60 йәшлек юбилей[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғаилә хәле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәхнә исеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәйәсәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Маҡтаулы исемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Наградалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Приздары һәм премиялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бағышлауҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дискография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фильмография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Музыкаль телефильмдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Нәфис фильмдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вокал[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Йыл йыры» фестивалдәрендә ҡатнашыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Алтын граммофон» музыкаль премиялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Видеография 1981—2010[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Person Profile // Internet Movie Database — 1990.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 7 августа тыуғандар
- 1947 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса йырсылар
- СССР йырсылары
- Украина йырсылары
- Молдова йырсылары
- Рәсәй йырсылары
- XX быуат йырсылары
- XXI быуат йырсылары
- Алфавит буйынса актёрҙар
- СССР актёрҙары
- Украина актёрҙары
- Молдова актёрҙары
- Рәсәй актёрҙары
- XX быуат актёрҙары
- XXI быуат актёрҙары
- Украина геройҙары
- Республика ордены кавалерҙары (Молдова)
- Украинаның 2 дәрәжә «За заслуги» ордены кавалерҙары
- Украинаның «Ҡаҙаныштар өсөн» (Почёт билдәһе) ордены кавалерҙары
- I дәрәжә княгиня Ольга ордены кавалерҙары
- III дәрәжә княгиня Ольга ордены кавалерҙары
- Почёт ордены кавалерҙары
- «Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары
- Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары
- СССР-ҙың халыҡ артистары
- Украин ССР-ының халыҡ артистары
- Украин ССР-ының атҡаҙанған артистары
- Ленин комсомолы премияһы лауреаттары
- Алфавит буйынса музыканттар


text:
- Подробности
- Просмотров: 583
ДИНИ СЕМИНАРИЯ, православие руханиҙарын әҙерләү өсөн урта уҡыу йорто. Өфөлә урынлашҡан. 1800 й. асыла. Епархия Преосвященныйының Баш идаралығы ҡарамағында була, Изге Синод аҡсаһы иҫәбенә тотола. Уҡытыу‑тәрбиә процесына семинария идараһы етәкселек итә, составына ректор, инспектор һәм уҡытыусылар араһынан эконом инә (1884 й. алып тағы ла 3 уҡытыусы һәм епархияның 2 руханийы). Д.с. өйәҙ училищеларын тамамлаусылар ҡабул ителгән. Уҡыу бушлай булған (1863 й. алып түләү м‑н дини булмаған ҡатлам вәкилдәре лә ҡабул ителә башлай). Уҡыу курсы — 6 йыл (3 өлкән һәм 3 бәләкәй класс). 1818 й. өлкән кластарҙың уҡыу курсы 2‑шәр йыллыҡ 3 бүлексәгә бүленә (1873 й. 6 класлы итеп үҙгәртелә); бәләкәй кластарҙан үҙ аллы уҡыу йорто булараҡ Ир балалар дини училищеһы ойошторола. Уҡыу программаһына катехизис, сиркәү уставы, Изге Яҙма, дини тәғлимәт, православие динле булыу, сиркәү ҡануниәте хоҡуғы, дини китаптар т‑дағы ғилем, сиркәү йыры, христиан сиркәүе тарихы, риторика, тарих, грамматика, физика, арифметика, алгебра, география, археология, йәһүд теле, 1830 й. — башҡорт, татар һәм сыуаш телдәре, 1867 й. тиклем Библия тарихы, герменевтика, патистика һ.б ингән. 1807 й. — теләгәндәр өсөн славян‑грек‑латин дини телмәр оҫталығы, рәсем, 1808 й. француз һәм немец теле дәрестәре индерелгән. Д.с. эргәһендә Изге Иоанн Златоуст исеменә бағышланған йорт сиркәүе, 1 класлы (1912 й. — 4 класлы) өлгөлө мәктәп, дауахана (1829 й. алып), етемдәр йорто (1804 й. алып), ятаҡ булған; Өфө епархияһының сиркәү ҡомартҡыларын һаҡлау һәм теркәү б‑са сиркәү‑археология комитеты эшләгән (1912 й. алып). 1861 й. 126 кеше уҡыған, 1899 — 181, 1909 — 173, 1911 — 21 кеше. Д.с. м‑н В.Ф.Владиславлев, Евграф, Мефодий, В.М.Черемшанский һ.б. эшмәкәрлеге бәйле. 1919 й. Д.с. 2‑се баҫҡыс берҙәм хеҙмәт мәктәбе итеп үҙгәртелә. Ректорҙары: Успение ирҙәр монастыры настоятелдәре (1800—69), И.Добряков (1870 й. алып), В.Бережковский (1879 й. алып), Н.Вознесенский (1891 й. алып), А.Никольский (1901 й. алып), Фаддей (1903 й.), Евграф (вазифа башҡарыусы; 1903 й. алып), Мефодий (1906 й. алып), архимандриттар Павел (1913 й.), Артемий (1915—17). 1828 й. башлап семинария үҙенең 4 ҡатлы таш бинаһында (хәҙ. К.Маркс урамы, 3) урынлашҡан, был бина — архитектура ҡомартҡыһы һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы.
Әҙәб.: Златоверхников И.Е. Уфимская епархия. Уфа, 1899.
В.В.Латипова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Максат:
1)Кейем-һалым темаһын нығытыу.
2)Синонимдар тема3ы буйынса 16л2штерелг2нде т2ртипк2 3алыу 32м ны4ытыу.
3) А8лы, тасуири у7ыу к1некм2л2рен, 30йл21 телм2рен 19тере1.
4)Матурлыҡты күрә һәм һаҡлай белергә өйрәтеү.
Йы3азландырыу: кейем-һалым һ1р2тт2ре, клей, аҡ ҡағыҙ, кроссворд, карточкалар, презентация, проектор, интерактив таҡта.
Д2рес барышы.
Ойоштороу моменты. Слайдтан у7ыу.
Тышта саф һауа,
Ап-аҡ ҡар яуа.
Быйма кейәйек, тунды эләйек,
Атҡа ултырып,
Зиһенде йыйып ,
Бәйге эшләйек.( Хор менән уҡыу).
-Йы3азландырыл4ан та7та4а 7арап д2ресте8 тема3ын 32м ма7сатын асы7лау. Беҙ бөгөн дәрестә һеҙҙең менән кейем – һалым һәм синонимдар темаһы буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлап китербеҙ. Телмәребеҙҙе үҫтереүҙе дауам итербеҙ, матурлыҡты күрә һәм һаҡлай белергә өйрәнербеҙ, кейемдәребеҙҙе бөхтә һәм тәртиптә тоторға кәрәклегенә төшөнөрбеҙ. Беҙҙең дәрес ябай дәрес кенә түгел, ә дәрес – бәйге. Башҡорт халҡы элек – электән бик күп бәйгеләрҙә ҡатнашҡан. Бәйгеләрҙә үҙ ауылдарында ғына түгел, башҡа ауылдарға ла барып ҡатнашҡандар. Шуға беҙ ҙә һәр бер бәйге төрөнә атта барырбыҙ. Һеҙҙең алдығыҙҙа аҡ ҡағыҙ, ә миндә кейемдәр ята, һәр бер бәйгелә беҙ берәй кейем- һалым өсөн көрәшербеҙ. Тырышып яуап биргән һәр кем кейемде алыр һәм үҙенең магазинындағы стеллаждарға ҡуя барыр. Магазинына исем дә уйлап яҙып ҡуйыр. Дәрес һуңында кемдең магазины иң байы һәм иң бөхтәһе икәнен асыҡларбыҙ.
- Әйҙәгеҙ әле башта дөрөҫ һөйләшер өсөн тын алыу күнегеүҙәре эшләп алайыҡ.
- Тын алыу к1неге162ре.
а)Тышта нинд2й саф 3ауа
«й62ге6 2ле, ошо та6а 3ауаны танау мен2н т2р2н 3улап, сы4арабы6 .
б)?улдар6а 7ар б0рт0кт2ре, улар6ы 0р2бе6.
Яңы темаға күскәнсе, өй эштәрен тикшереп үтербеҙ. Өй эше һүҙлек эше ине, тиҙ генә иҫкә төшөрәйек әле.
кейем-һалым - одежда
итәк - юбка
салбар – брюки
бейәләй - варежки
тун - шуба
күлдәк - платье, рубашка
бүрек - шапка
ойоҡ - носок
яулыҡ - платок.
Я8ы тема буйынса эш.
а) Бәйгеләрҙә халы7 элек-элект2н к0с 3ынаш7ан, от7орло7та, зир2клект2 ярыш7ан. » бе6 3е66е8 мен2н белем буйынса к0с алышаса7бы6. Е8е1сел2рҙе бик һәйбәт бүләктәр көтә.
И8 беренсе ярышыбы6 бе66е8 «Бейәләй алыш » тип атала.
Дәфтәр6әреге66е асып, числоны һәм теманы я6ып 7уйы4ы6.
Был ярышта бе6 кейемдәрҙең исемдәрен иҫкә төшөрөрбеҙ. Һеҙҙең алдығыҙҙа һүрәттәр, һеҙ шунда уҡ яуап бирерһегеҙ. Ә инде д0р09 эшлә1селәргә бейәләй биреләсәк. (Слайдта һүрәттәр, шуларға ҡарап яуап биреү эргәһенә әҙер һүҙҙәрҙе ҡуйыу).
Күлдәк, салбар, быйма, тун, бейәләй, башлыҡ, яулыҡ,түбәтәй, эшләпә, итек, елән, камзул, ҡашмау, ситек, алъяпҡыс
Милли кейемдәрҙе аңлатып китеү. Елән – башҡорт халҡының милли кейеме, күлдәк өҫтөнән кейелә, ҡырыйҙарын биҙәйҙәр, камзул – башҡорт ир-егеттәре һәм ҡатын ҡыҙҙарының еңһеҙ, кәүҙә төҙөлөшөнә яратып тегелгән, ситек - , алъяпҡыс - , ҡашмау - , башалтай - )
Бәйгеләрҙә йүгермәй м0мкин т1гел, шулай бул4ас, бе6 6ә «Быйма кейеп йүгереү»ярышында ҡатнашып, юлдың тигеҙлеген һынап 7арайы7 әле. Кроссворд сисе1 (интерактив та7тала). Кроссвордты сискәс, вертикаль буйынса м242н2л2ре бер, әммә әйтелештәре һәм я6ылыштары т0рл0 бул4ан һ166әр6е8 атама3ы килеп сы4ар4а тейеш.
с
а
л
б
а
р
и
т
ә
к
т
у
н
О
й
о
ҡ
е
л
ә
н
и
т
е
к
м
а
г
а
з
и
н
- Ике балаҡлы малайҙар кейеме.
-Ҡыҙҙар уны кофта менән кейә.
-Һыуыҡта бик йылы өҫ кейеме.
- Улар икәү була.
- Башҡорт халҡының милли кейеме, жилетҡа оҡшаған.
- Аяҡ кейеме.
- Әйберҙе аҡсаға алыштыра торған урын.
- « х26ер и4тибар ит2йек 2ле. Нинд2й 316 килеп сы7ты? Әйе “синоним”. Нимә була инде ул синоним?(Яуаптар)(Слайдта аңлатмаһы сыға).
3. Ә хә6ер к0рш2к ватаса7бы6. Слайдтарҙан ҡарап, синоним 31662р6е табыр4а к2р2к. Ҡул к1т2реп яуап бир2бе6, кем и8 беренсе д0р09 итеп яуап бир2, шул к0рш2кте ват7ан була. Бүләккә – яулыҡтар әҙер.
Аяҡта - йылы быйма,
Ҡулда – мамыҡ бейәләй,
Улым өшөмәһен тип,
Ҡыҙым туңмаһын тип,
Ялт –йолт энә бейетеп,
Уны өләсәй бәйләй.
Ҡурсағыма күлдәк тектем,
Эй килешә үҙенә.
Әсәйем дә бик шатлана,
Һеңлем дә бик һөйөнә.
Яңы салбарымды кейһәм,
Атай ҙа ҙурлап ала,
Өләсәй ҙә , олатай ҙа,
Апай ҙа маҡтап ала.
Матур алъяпҡыс кейгәнһең,
Бәйәһе күпме тора?
Һорамағыҙ әйтмәйем ,
Хаҡын бүләк – алъяпҡыстың,
Мин үҙем дә белмәйем.
Был яулығың төҫһөҙләнгән,
Сәскәләре лә уңған.
Яңы яулыҡ бүләк итәм,
Иҫкеһен ташла, туған.
Баш7орт хал7ы элек-элект2н йыр-бейе1г2 бик 2129 бул4ан. Бер ген2 бәйге лә йыр-бейе13е6, к0й-мо83о6 1тм2г2н. «й6әге6 әле йырлап-бейеп алайы7. ( йырлы-бейе1)
Йырлап алайыҡ әле лә,
Бейеп алайыҡ әле.
Матур- матур кейемдәрҙе
Һайлап алайыҡ әле.
Тыпыр –тыпыр тыпырлатып,
Күңел асайыҡ әле,
Бейәләй, яулыҡ , күлдәктәр
Һайлап алайыҡ әле.
Уң яҡҡа ла күҙең һал,
Һул яҡҡа ла ҡарап ал,
Милли кейем исемдәрен,
Ғүмерлеккә белеп ҡал.
5. “Күлдәк күрһәтеү” бәйгеһе. Был уйын т0р0ндә таҡтала к0с 3ынашырбыҙ. Һ166әрҙең синоним рәтен табыр4а һәм тоташтырырға кәрәк
Биҙәү күлдәкте биҙәкләү, матурлау
Бөгәрләнеү салбар йомарланыу, таушалыу
Бәләкәйләнеү итек бәләкәсәйеү, кесерәйеү
Иҫкергән туҙған, алама, тотонолған кейем
Йыйнаҡ бөхтә, ыҡсым кейем шкафы
Ҡап- ҡара йылт ҡара, сөм ҡара итектәр
Кейенеп- яһаныу Ыҫпайланыу, ҡупшыланыу, кейенеп-биҙәнеү
6. “Кейемдәр” - Элек, к1пселек халы7 у7ый - я6а белм2г2н замандар6а халҡыбыҙ уйындар уйнаған, йомаҡтар ҡойған, мәҡәлдәр әйтешкән. Ә беҙ һеҙҙең менән уйын уйнап алырбыҙ.
- Бер команда һатыусылар була, икенсе команда - һатып алыусылар. Алып барыусы уҡыусыларға кейемдәр тарата. Берәмләп һатып алыусылар инә:
- Туҡ-туҡ –туҡ!
Һатып алыусы : Һаумыһығыҙ!
Алып барыусы: Һаумыһығыҙ! Ниңә килдегеҙ?
Һатып алыусы : Кейем алырға.
Алып барыусы: Алырһығыҙ, ләкин кейем бушҡа түгел. Кейем хужаһының һорауына яуап бирергә кәрәк.
7. Дәреслектәрҙе асабыҙ, 146 – сы биттәге «Выучите. Ятлағыҙ.»тигән таблицанан һүҙҙәр алып һөйләмдәр уйлайбыҙ. Ике һөйләмде сығып таҡтаға яҙып ҡуябыҙ.
8. «Бүрек һайлау» бәйгеһе. Карточкалар менән эш.
Итек түбәтәй елән
Күлдәк бейәләй бүрек
Салбар эшләпә быйма
Ойоҡ камзул яулыҡ
9. “Кейем бүлеү” бәйгеһе.(Конверттарға тултырыу).Пальто, тун, толоп, куртка, алъяпҡыс, быйма, бейәләй, ойоҡ, туфли, сандали, күлдәк, майка, салбар, елән, камзул, башлыҡ, бүрек, костюм, түбәтәй, эшләпә, халат, ситек, итек, ботинка, тапочка, башалтай, яулыҡ, шарф, кроссовки, футболка.
Йәйге аяҡ кейемдәре: туфли, сандали, тапочка
Ҡышҡы аяҡ кейемдәре: быйма, ботинка, итек
Ҡышҡы өҫ кейемдәре: Пальто, тун, толоп, куртка, бейәләй, ойоҡ, бүрек
Йәйге өҫ кейемдәре: күлдәк, майка, салбар, камзул, костюм, халат, эшләпә, яулыҡ
Башҡорт милли кейемдәре: алъяпҡыс, елән, ситек, түбәтәй, ҡашмау.
Рус телендә лә башҡортса ла
бер төрлө ҡулланылған һүҙҙәр:пальто, майка, костюм, халат, куртка, ботинка, туфли, сандали, тапочка, кроссовки, футболка.
Ҡағиҙәләр.
Әрпеш булма, шапшаҡ булма, кейемеңде ипле тот.
Дуҫтарыңа өлгө бул, кеселәргә үрнәк бул.
Кейем – һалым, өҫ – башыңды урынына элеп ҡуй.
Керһеҙ булһын, таҙа булһын бөтә әйберҙәрең дә.
Һәр саҡ килешле, ҡойоп ҡуйғандай кейен.
Төрлөһө төрлө яҡта, тарҡау ятмаһын .
Ошо ҡағиҙәләрҙе үтәһәң, һин ихтирамға, хөрмәткә лайыҡ.
Йом4а7лау. Бына балалар, б0г0нг0 д2ресебе662н бе6 бик к1п к2р2кле м24л1м2тт2р алды7. Синонимдар тема3ын 3е6 бик 32йб2т 16л2штерг2н3еге6. Кейем-һалым исемдәрен дә бик һәйбәт беләбеҙ икән. Бынан һуң да онотмаҫһығыҙ тип уйлайым.
Ба3алау.
Билд2л2р а8латып 7уйыла. Магазиндар ҡарала.
)й эше.
Урок составлен в виде башкирских скачок. Каждый этап урока подразумевает один вид скачок. Применены яркие рисунки , иллюстрации, тестовые задания, игровые моменты, устные вопросы, карточки, кроссворд.
Задания даются на слайдах и в бумажном виде. Учащиеся за каждый правильионый ответ получают рисунки одежды. У них под рукой альбомный лист, который служит им магазином. Придумывают название магазина и полученные рисунки приклеивают в свой лист. В конце рассматривается, чей магазин богаче. Оцениваем таким образом.
Урок имеет очень большое воспитатаельное значение. Потому что очень много материала о национальной одежде.
Номер материала: 284041
Не нашли то что искали?


text:
- Подробности
- Просмотров: 263
ФТИЗИАТРИЯ (гр. phthisis — үпкә сире, сихут һәм iatréia — дауалау), ф т и з и о л о г и я, туберкулёздың этиологияһын, патогенезын, клиник-морфол. сағылыштарын өйрәнгән һәм уны диагностикалау, дауалау, иҫкәртеү ысулдарын эшләгән клиник медицина өлкәһе. Фтизиохирургия, ‑педиатрия, ‑урология һ.б. айырыла. Башҡортостанда 1913 й. Туберкулёзға ҡаршы көрәш б‑са Бөтә Рәсәй лигаһының Өфө бүлексәһендә Туберкулёзға ҡаршы диспансер асыла. 20‑се йй. алып шәхси ҡымыҙ дауаханалары базаһында туберкулёзға ҡаршы “Глуховская”, “Аксаков С.Т. исемендәге шифахана”, “Чехов А.П. исемендәге шифахана”, “Шафран” шифаханалары ойошторола. 1947 й. башлап Һуғыш ветерандарының Өфө туберкулёз госпитале (ҡара: Госпиталдәр) эшләй башлай. Ф. мәсьәләләре б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 1931 й. Башҡ‑н туберкулёз ғилми‑ғәмәли ин‑тында, 1936 й. — Медицина университетында алып барыла: үпкә туберкулёзына тәүге операциялар эшләнә (В.А.Астраханский, М.В.Вакуленко, Л.Н.Рабинович), тын алыу ағзалары туберкулёзын иртә асыҡлау һәм ҡымыҙ ҡулланып дауалау (М.Н.Карнаухов, Н.А.Крамов), бәүел системаһы туберкулёзын диагностикалау, комплекслы дауалау (Л.П.Крайзельбурд) мәсьәләләре өйрәнелә. 60‑сы йй. алып үпкә, һөйәк‑быуын (У.А.Алексеев, Т.К.Дилмөхәмәтов, В.П.Дыскин һ.б.), урогениталь (Р.З.Вәлиәхмәтов, А.И.Ғафаров, Г.В.Коржавин) туберкулёзын хирургик һәм химиотерапевтик дауалау һөҙөмтәлелеге, туберкулинотерапия (Х.Х.Рахманов), туберкулёздың йәш б‑са аспекттары, ауырыуҙарҙы иртә асыҡлау һәм компьютер мониторингыһы ысулдары (В.П.Колесникова, Н.С.Ҡазыханов, Г.А.Мелкумов, З.Н.Усманов) һ.б. тикшерелә. 80‑се йй. алып туберкулёздың патогенезы мәсьәләләре өйрәнелә (О.В.Боровиков, К.С.Инченко), өлкән һәм оло йәштәге ауырыуҙарҙы (И.Н. Аталипова, К.И.Гольянова, И.Н.Зәкиев), балаларҙы һәм үҫмерҙәрҙе (Г.Р. Бикбулатова, В.В.Филиппов) патогенетик терапиялау һәм диспансерлаштырыу, үпкә туберкулёзын хирургик дауалау (З.Р.Ғарифуллин) ысулдары камиллаштырыла. БР‑ҙа ауырыуҙың эпидемиологияһы өйрәнелә, тын алыу ағзалары (Х.Ҡ.Әминев), бәүел системаһы (Р.Ҡ.Йәғәфәрова) туберкулёзы булған ауырыуҙарға хирургик ярҙам ойоштороу ысулдары эшләнә. 2002 й. республикала туберкулёз мониторингыһының автоматлаштырылған мәғлүмәт системаһы булдырыла (М.М.Азаматова, В.Г.Топчий, Әминев). БР‑ҙа 3 туберкулёзға ҡаршы диспансер (8 филиалы бар), туберкулёз госпитале, ҡала дауаханалары эргәһендә 4 туберкулёз бүлексәһе һәм үҙәк район дауаханалары эргәһендә 46 туберкулёзға ҡаршы кабинет, ололарҙы (3), балаларҙы дауалау өсөн (5) шифаханалар, ш. уҡ 2 интернат‑мәктәп һәм 12 шифахана тибындағы махсус балалар учреждениеһы эшләй (2010).
Х.Ҡ.Әминев
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 01.06.2017
Бахыр бала. Йәне йәннәттә булһын...
Яңылыҡтар таҫмаһы // 1-06-2017, 15:47
3 майҙа хәбәрһеҙ юғалған 9 йәшлек Яна Перчаткинаның кәүҙәһен Белореттың Фурманов урамындағы бер йорт ихатаһында тапҡандар. Хоҡуҡ һаҡлаусылар асыҡлауынса, баланың юғалыуына һәм үлеменә 38 йәшлек ир сәбәпле булған.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ: ҡыҙ май айы башында хәбәрһеҙ юғалды. Уны эҙләргә бар ҡала һәм район халҡы күтәрелде, башҡа яҡтарҙан волонтерҙар килде. Янаның яҡындары хатта маҡталған экстрасенстарға мөрәжәғәт итеп бөттө....
ЙӘЙҘЕҢ БЕРЕНСЕ КӨНӨ - БАЛАЛАР КӨНӨ МЕНӘН, ЯҠТАШТАР!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 1-06-2017, 14:19
Нимә ул бесән биҙгәге?
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 1-06-2017, 13:29
Яҙҙы – донъя йәшеллеккә күмелгән саҡты һағынып көтөп алабыҙ. Ағастарҙың, үҫемлектәрҙең сәскәгә күмелгән мәленә һоҡланмаған кеше һирәктер. Әммә ҡайһы берәүҙәр өсөн был матурлыҡ үҙе бер ғазап. Сөнки тап ошо ваҡытта уларҙың сире көсәйә. Поллиноз – миҙгел ауырыуы. Ул сәскә атыусы үҫемлектәрҙең һеркәһенә кеше организмы аллергик реакция биреү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Икенсе төрлө уны бесән биҙгәге тип тә йөрөтәләр.
Әлеге ваҡытта поллиноз – киң таралған аллергия төрҙәренең береһе. Белгестәр фекеренсә, бөтә донъя халҡының биштән бер өлөшө был сир менән яфалана. Сирҙең сәбәбе – ел ярҙамында һеркәләнеүсе үҫемлектәрҙең кескәй генә һеркәләре. Бындай үҫемлектәрҙең 50-нән ашыу төрө билдәле. Ҡағиҙә булараҡ, ауырыу 50 йәшкә тиклемге кешеләрҙә күҙәтелә, ололар был сир менән ауырымай тиерлек....
Әлеге ваҡытта поллиноз – киң таралған аллергия төрҙәренең береһе. Белгестәр фекеренсә, бөтә донъя халҡының биштән бер өлөшө был сир менән яфалана. Сирҙең сәбәбе – ел ярҙамында һеркәләнеүсе үҫемлектәрҙең кескәй генә һеркәләре. Бындай үҫемлектәрҙең 50-нән ашыу төрө билдәле. Ҡағиҙә булараҡ, ауырыу 50 йәшкә тиклемге кешеләрҙә күҙәтелә, ололар был сир менән ауырымай тиерлек....
"Тимербатыр" саҡыра!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 1-06-2017, 12:17
Бөрйән районының Әбделмәмбәт мәктәбендә урынлашҡан "Тимербатыр" профилле лагеры балаларҙы ял итергә саҡыра!
Ете көнлөк программала - белем биреү саралары, Шүлгәнташҡа экскурсия, робототехника буйынса дәрестәр.
Тәүге заезд - 4.06-10.06, икенсе заезд: 12.06-18.06
Барлыҡ һорауҙар менән 8927358109 телефонына шылтыратығыҙ....
[/aviable]


text:
Салауат ҡалаһынан Эмиль Сәйфетдинов киләһе йылда спидвей буйынса донъя чемпионатында ҡатнашыу хоҡуғын һаҡлап ҡалды.
Яҡташыбыҙ быйылғы миҙгел беренселегенең һуңғы этабында – Польшала уҙған турнирҙа өсөнсө урынды алды. Һөҙөмтәлә дөйөм исемлектә һигеҙенсе урында нығынды.
Спорт карьераһында алты ҙур еңеү яулаған Эмилдең артабанғы яҙмышы ҡыл өҫтөндә ине. Дөйөм беренселектә даими рәүештә өсөнсө урында килгән мотоуҙышсы Германиялағы этапта уңышһыҙ сығыш яһап, туғыҙынсы урынға ҡалғайны. Ә киләһе чемпионатҡа тәүге һигеҙ спортсыға ғына саҡырыу ҡағыҙы гарантиялана.
Эмиль хәлде төҙәтте. Афарин!


text:
Алда йәйге гастролдәр.
94 – се миҙгел ваҡиғаларға бай булды. Уларҙың барыһы менән дә театр миҙгел ябыу кисендә тамашасы, йәмәғәтселек вәкилдәре менән ихлас уртаҡлашты, миҙгел дауамында йыл буйы һәр премьераны ҡарап барған тамашасылары, ярҙам иткән спонсорҙары һәм дуҫтарына рәхмәт әйтеп, театр майҙанында улар өсөн матур концерт ойошторҙо. Ә премьера аҙағында миҙгел дауамында иң сағыу ролдәр башҡарған таланттарҙы, төрлө цехтарҙа эшләүсе иң егәрле хеҙмәткәрҙәрҙе билдәләне, сәхнәнән уларҙың исемдәрен яңғыратты. Мәҫәлән, «Маҡтымһылыу, Әбләй һәм Ҡара юрға» мюзиклындағы (Т.Ғарипова, О.Ханов) Руслан Хайсаровтың Ҡара юрға роле миҙгелдең «Иң яҡшы ир-ат роле» тип табылды. «Уңышлы башҡарылған ҡатын - ҡыҙ роле» призы менән «Йәнем, иртәгә яңы көн тыуыр» (Я.Пулинович, реж. А.Абушахманов) спектаклендәге Жанна роле өсөн Башҡортостандың халыҡ, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисткаһы Эльвира Юнысова һәм «Ғәфү ит мине!» (И.Герман, реж. О.Ханов) спектаклендә Таңһылыу роле өсөн Башҡортостандың халыҡ артисткаһы Сара Буранбаева бүләкләнде. Ижади уңышҡа өлгәшкәндәре, һөнәри оҫталығы менән тамашасының һөйөүен яулағандары өсөн театрҙың Почет грамтолары менән Башҡортостандың атҡаҙанған артисткаһы Алһыу Ғәлина- Ғафарова, Башҡортостандың атҡаҙанған артисткаһы Гөлнара Әмирова, Ш.Бабич исемендәге республика йәштәр премияһы лауреаты Артур Ҡунаҡбаев, шулай уҡ Лилиә Ғәлина, Зилиә Хәлилова бүләкләнде.
Ғөмүмән, 94- се ижад миҙгеле театрыбыҙ йылъяҙмаһына күп кенә сағыу биттәр яҙҙы. Күп эштәр эшләнгән, ә алда тағы ла күберәге. Мәҫәлән, 2-8 июнендә Ҡазанда Төрки телле театрҙарҙың III Халыҡ-ара «Нәүрүз» театр-белем биреү форум-фестивале буласаҡ. Театр әле ошо форумға әҙерләнә. Алда бихисап юбилей саралары: юбилей спектакле, баш ҡалабыҙ Мәскәүгә ҙур гастролдәр, юбилей айҡанлы китап сығарыу һ.б.
Беҙ тамашасыларҙы ихлас күңелдән тағы ла ҡыҙығыраҡ , ваҡиғаларға бай яңы миҙгелдә көтөп ҡалабыҙ!


text:
Октябрь аҙағында Роскомнадзор илдең 45 төбәгендә мәктәптәрҙе тикшерергә йыйына. Унда барлығы 18 мең самаһы уҡытыусының һөнәри оҫталығы, эш алымдары баһаланасаҡ.
– Быны эш барышындағы ғәҙәти сара тип ҡабул итергә кәрәк. Уҡытыусыларға хәүефләнеү өсөн урын юҡ. Тикшереү мәғариф өлкәһендәге “аҡ таптарҙы” асыҡларға ярҙам итәсәк, – тип белдерҙе Федерация Советының фән, мәғариф һәм мәҙәниәт буйынса комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары Лилиә Ғүмәрова. – Мәғарифты тикшереү органы менән күптән, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтендә вице-премьер булған ваҡыттан, хеҙмәттәшлек итәм. Ул – заманса, мобиль хеҙмәт. Беҙҙә бит табиптар биш йылға бер тапҡыр үҙҙәренең һөнәри оҫталығын раҫлай.
Мәғарифта ла шулай булырға тейеш. Уҡытыусының һөнәри яраҡлылығы – уға хөрмәтте билдәләүсе төп күрһәткестәрҙең береһе. Әгәр ул Берҙәм дәүләт имтиханы эштәрен “өс”кә лә башҡармай йәки диктантты хатаһыҙ яҙа алмай икән, нисек итеп беҙ балаларға юғары талап ҡуя алабыҙ?
Сенатор уҙған быуаттың 90-сы йылдарында “ялған” дипломдар һатыуға бәйле күңелһеҙ хәлдәр тураһында ла телгә алып үтте.
– Әле хәлдәр үҙгәрә, әммә мәғариф өлкәһенә белем йәһәтенән әллә ни алдырмаған быуын вәкилдәре килеп өлгөрҙө, шуға күрә тикшереүҙәр кәрәк. Кемдәр һөнәренә тоғро ҡалырға, артабан үҫергә теләй, уларға етешһеҙлектәрҙе бөтөрөү, хаталарын төҙәтеү йәһәтенән ярҙам итеү зарур. Ә инде балалар менән эшләй белмәгәндәр, төплө белем бирә алмағандар мәктәп менән хушлашырға тейеш, – тип билдәләне Лилиә Салауат ҡыҙы.


text:
Австралия футболы
Австралия футболы (Aussie Rules йәғни Footy) — туп менән командалы спорт төрө.
Австралия футболын XIX быуат уртаһынан алып уйнайҙар. Был уйын иң динамикалы командалы уйын тип һанала. Матчта туҡтауҙар бик һирәк була, судья хатта уйында уйынсыларҙың береһе йәрәхәтләнһә лә уны туҡтатмай.
Австралия футболы — трибуналарҙа тамашасылар иҫәбе буйынса донъяла өсөнсө командалы спорт төрө. Австралия футбол лигаһы матчының уртаса йөрөшө 33,5 мең кеше тәшкил итә[1]
Ҡағиҙәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һәр бер команданың маҡсаты — туп менән майҙан буйлап йөрөп, ярышташ команданың ҡапҡаһына индереп мөмкин тиклем күп мәрәйҙәр алыу. Һәр бер команданың бер береһендә урынлашҡан икешәр ҡапҡаһы була, ҙур ҡапҡаға гол өсөн 1 мәрәй, ә аяҡ менән эске тар ҡапҡаға гол өсөн 6 мәрәй бирелә. Ҡапҡаларҙың бейеклеге сикләнмәгән. Ҡулда туп менән 10 аҙымға тиклем йүгерергә мөмкин, бынан һуң тупты йә бер кемгә бирергә, йә тупты ергә бәреп артабан хәрәкәт итергә мөмкин. Тупты төрлө йүнәлештә аяҡ йәки ҡул менән тапшырырға мөмкин. Әгәр ҙә пас аяҡ менән иреп уны алыусы ҡул менән тота алһа, был уйынсы ирекле тибеүгә дәғүә итә ала. Әгәр ҙә туп өсөн көрәштә ул уйынсылар менән ергә ҡыҫылһа, судья көрәште туҡтата һәм шунда уҡ тупты ергә көслө итеп һуғып уйынға ебәрә. Әгәр ҙә туп майҙандың сигенә сыҡһа, тупты уйынға шулай уҡ судья майҙанға арты менән тороп һәм үҙенең башы аша ташлап индерә.
Һәр бер командала 18-әр уйынсы. Майҙаны овал рәүешендә булған һәм ул ҙур үлсәмдәргә эйә: оҙонлоғо — 185 м, киңлеге — 155 м. Ҡапҡалар янында 50-ярдлы зона урынлашҡан, бында тупты ҡағиҙәләрҙе боҙмайынса алған уйынсыға һөжүм итергә тыйыла. Туп овал рәүешендә, уртаса ауырлығы яҡынса 670 г. Матч 20 минутлыҡ дүрт бүлектән тора. Көс менән ҡаты көрәш рөхсәт ителә.
Матч дауамында уйынсылар уртаса 20—22 км йүгерәләр, сағыштырыр өсөн ябай футболда — яҡынса 9 км.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Набор коротких сюжетов из австралийского футбола (Aussie Rules Football Promo) на YouTube
- Австралийский Футбол Россия
- Клуб австралийского футбола в Санкт-Петербурге


text:
- Подробности
- Просмотров: 518
ДАЙҘАР, дахтар, күсмә ҡәбиләләр. Боронғо авторҙарҙың (Геродот, Берос, Полибий, Страбон, Тацит, Птолемей, Арриан, Руф һ.б.) хеҙмәттәрендә телгә алына. Б.э.т. 7—3 бб. Урта Азияның көнбайыш райондарында йәшәгәндәр, ҙур ҡәбилә берләшмәләренең (массагет, саҡтарҙың һ.б.) бер өлөшөн тәшкил иткәндәр. Д. килеп сығышын тикшеренеүселәрҙең күпселеге — һинд-иран ҡәбиләләре, ҡайһылары төрки ҡәбиләләр м‑н бәйләй. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, Д. Сармат мәҙәниәте халҡы компоненттарының береһе булған.
В.Н.Васильев
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 469
ДИМИТРИЙ СОЛУНСКИЙ СИРКӘҮЕ, Димитрий сиркәүе. 1790‑сы йй. Ырымбур губ. Бәләбәй өйәҙе Куроедов а. (хәҙ. БР‑ҙың Бәләбәй р‑ны Надеждино а.) дворян Куроедовтар аҡсаһына төҙөлә. Классицизм стилендәге таш сиркәү, 2 көмбәҙле, сатырлап эшләнгән 3 яруслы манаралы, ҡыйығы 2 яҡлы. Базилика тибындағы бина. Көнбайыш һәм көнсығыштан аркалы ике ҡапҡаһы була. Тәҙрә йөҙлөктәре дүртмөйөш, өҫкө яғы киң. Традициянан айырмалы рәүештә, аш бүлмәһе м‑н ҡорамдың үҙенә бүленмәгән. Изге великомученик Димитрий Солунский (Мироточивый) хөрмәтенә өҫтәл бар (1799 й. изгеләндерелгән). 1878 й. алып сиркәү эргәһендә сиркәү‑мәхәллә мәктәбе эшләй. Причт 19 б. башында — священник, дьякон, дьячок һәм ҡыңғыраусынан; 1872 й. 2 священник, дьякон һәм 2 причетниктан тора. 1807 й. мәхәлләгә — Куроедов а. һәм 4 ауылдың, 1872 й. алып 6 ауылдың диндарҙары ҡараған. 1930‑сы йй. Д.С.с. ябыла, бинаһы склад итеп файҙаланыла. 90‑сы йй. башында диндарҙарға кире ҡайтарыла. М.А.Чванов м‑н Г.Ф.Гудков (ҡара: Гудковтар) инициативаһы б‑са, фотоһүрәттәргә нигеҙләнеп, ҡорамдың тәүге күренеше тергеҙелә (архитекторы З.М.Хәтмуллина). Билдәле настоятелдәре: П.Анисимов (1799 й. алып), Д.Фёдоров (1804 й. алып), П.Александров (1807 й. алып), И.С.Кибардин (1811—13), В.А.Пономарёв (1891—?), А.А.Надеждин (1934—?), иеромонахтар Зосима (Кеев; 1994 й. алып), Никандр (Юрдонов; 2001 й. алып); П.Г.Форманюк (2002 й. алып), В.В.Фәрхетдинов (2011 й. алып). Сиркәү “Надеждино” тарихи‑мәҙәни үҙәгенә инә, тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
Әҙәб.: Ширгазин А.Р. Православные храмы Башкирии: история и архитектура. Уфа, 1995.
Я.С.Свице
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
“Батыр”ҙар һынатманы
29 мая 2018 йыл | Мәғариф, Спорт
27 – 29 апрелдә Күмертау ҡалаһында үткән "Зарница - 2018” хәрби-спорт уйынының республика этабында район исеменән 3-сө мәктәп уҡыусылары, "Батыр” хәрби-патриотик клубы ағзалары ҡатнашты.
Артем Лепенко, Александр Максимов, Алмаз Сөләймәнов, Денис Ионцев, Әлфир Нәзиров, Фидан Хәмитов, Илнур Ғәйнуллин, Илсур Иҙрисов, Никита Пучков, Олег Васильев, Елена Логинова, Марина Собарева, Дарья Романова, Алина Ғирфанованан торған команданы етәкселәре Илдар Абыҙгилдин әҙерләп алып барҙы.
Бер нисә көн эсендә уҡыусылар таныштырыу, строе-вой әҙерлек, автоматты һүтеп-йыйыу, спорт ориентиры, тотҡарлыҡлы йүгереш, йөҙөү, йүгереү һәм башҡа ярыштарҙа көс һынашты. Тырыш, берҙәм команда 1-се урын өсөн бер, 2-се урын өсөн – биш, 3-сө урын өсөн дүрт кубок яулап, дөйөм зачетта 4-се урынға сыҡты.
Артем Лепенко, Александр Максимов, Алмаз Сөләймәнов, Денис Ионцев, Әлфир Нәзиров, Фидан Хәмитов, Илнур Ғәйнуллин, Илсур Иҙрисов, Никита Пучков, Олег Васильев, Елена Логинова, Марина Собарева, Дарья Романова, Алина Ғирфанованан торған команданы етәкселәре Илдар Абыҙгилдин әҙерләп алып барҙы.
Бер нисә көн эсендә уҡыусылар таныштырыу, строе-вой әҙерлек, автоматты һүтеп-йыйыу, спорт ориентиры, тотҡарлыҡлы йүгереш, йөҙөү, йүгереү һәм башҡа ярыштарҙа көс һынашты. Тырыш, берҙәм команда 1-се урын өсөн бер, 2-се урын өсөн – биш, 3-сө урын өсөн дүрт кубок яулап, дөйөм зачетта 4-се урынға сыҡты.
23 районда һайлау үтә
29 мая 2018 йыл | Урындағы үҙидара
Башҡортостанда төрлө кимәлдәге урындағы үҙидараның вәкиллекле органдары депутаттарын өҫтәмә һайлау кампанияһы бара.
Тауыш биреү көнө 17 июнгә билдәләнгән. Унда 70 депутат мандаты алмаштырыла, тип хәбәр иттеләр республиканың Үҙәк һайлау комиссияһынан.
Тауыш биреү көнө 17 июнгә билдәләнгән. Унда 70 депутат мандаты алмаштырыла, тип хәбәр иттеләр республиканың Үҙәк һайлау комиссияһынан.
Башҡортостаным менән ғорурланам!
25 мая 2018 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Район хеҙмәт коллективтары бәйгеһе шундай исем аҫтында үтте
3 йыл рәттән уҙғарылып килгән конкурста быйыл 24 коллектив ҡатнашты. Улар араһында уҡытыусылар, тәрбиәселәр, медицина хеҙмәткәрҙәре, шәхси эшҡыуарҙар һәм башҡалар бар ине.
Сәләмәтлек клубтарына килегеҙ!
25 мая 2018 йыл | Һаулыҡ һаҡлау, Йәмғиәт
Райондың "Изгелек шишмәһе” халыҡты социаль хеҙмәтләндереү үҙәге һуңғы ваҡытта киң таралыу алған скандинав йөрөшөн популярлаштырыу буйынса эшен дауам итә.
Изге айҙа – изге башланғыс
25 мая 2018 йыл | Хаттар
Күптән түгел әүлиәләр төбәге – Сәйетбаба ауылында районда тәүгеләрҙән булып ҡатын-ҡыҙҙар араһында ғәрәп телен өйрәнеүселәрҙең конкурсы булып үтте.
Сараға райондың иман юлында булған, ислам динен ихтирам иткән, ғәрәп хәрефтәрен таныған һәм ғәрәпсә уҡый белгән ағинәйҙәре, мосолман ҡатын-ҡыҙҙары йыйылды. Шулай уҡ райондың имам-мөхтәсибе Рауил хәҙрәт етәкселегендә ра-йон мәсете шәкерттәре, Юрмаш, Имәндәш, Крас-ноусол, Яңғыҙҡайын, Яугилде, Ерек ауылдары ағинәйҙәре килде.
Сараға райондың иман юлында булған, ислам динен ихтирам иткән, ғәрәп хәрефтәрен таныған һәм ғәрәпсә уҡый белгән ағинәйҙәре, мосолман ҡатын-ҡыҙҙары йыйылды. Шулай уҡ райондың имам-мөхтәсибе Рауил хәҙрәт етәкселегендә ра-йон мәсете шәкерттәре, Юрмаш, Имәндәш, Крас-ноусол, Яңғыҙҡайын, Яугилде, Ерек ауылдары ағинәйҙәре килде.


text:
30 октябрь
30 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 303-сө көнө (кәбисә йылында 304-се). Йыл аҙағына тиклем 62 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Рәсәй — Сәйәси золом ҡорбандарын иҫкә алыу көнө.
- Рәсәй — Инженер-механик көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1967 — Космоста беренсе тапҡыр караптар тоташа («Космос-186» һәм «Космос-188»).
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Иҫәнсурин Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы (30.10.1897—10.07.1938), совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының мәғариф халыҡ комиссары, ВКП(Б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының 2-се секретары. Сәйәси золом ҡорбаны.
- Ожиганов Дмитрий Герасимович (30.10.1892—27.10.1978), ғалим-геолог, 1930—1972 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Геология-минералогия фәндәре докторы (1954), профессор (1955). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бөрө ҡалаһынан.
- Сергеев Дмитрий Степанович (30.10.1922—13.03.2003), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, орудие командиры, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Благовещен районы Аннин ауылынан.
- Ҡыуатова Әлмира Шәриф ҡыҙы (30.10.1957), театр актёры, режиссёр. 1983 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2004).
- Тереғолов Айрат Рәүеф улы (30.10.1957), рәссам, график. 2015 йылдан М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы директоры. Рәсәй Федерацияһының (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының (2004) атҡаҙанған рәссамы. Салауат Юлаев исемендәге дәүләт (2016) һәм Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге (1990) премиялары лауреаты.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Корольков Юрий Васильевич (30.10.1948), хужалыҡ, партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1992—2003 йылдарҙа Октябрьский ҡалаһы хакимиәте башлығы, Рәсәйҙең почётлы нефтсеһе (1994), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1993). Ҡаланың почётлы гражданы. Сығышы менән Октябрьский ҡалаһынан.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Самат Ғәбиҙуллин (30.10.1939—21.03.1997), журналист, шағир. 1988 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Сабирйән Мөхәмәтҡолов исемендәге премия лауреаты (1994).
- Морат Кейекбаев (30.10.1959), ғалим-социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2006), социология фәндәре докторы (2000), профессор (2003).
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1735 — Джон Адамс, АҠШ-тың икенсе президенты.
- 1741 — Ангелика Кауфман, нимес рәссамы.
- 1762 — Андре Шенье, француз шағиры.
- 1806 — Степан Шевырёв, рус әҙәби тәнҡитсеһе, шағир.
- 1855 — Пётр Гнедич, рус яҙыусыһы, тәржемәсе.
- 1877 — Борис Вышеславцев, рус философы.
- 1888 — Василий Морозов, рус хәрби эшмәкәре, генерал-майор, граждандар һуғышында аҡтар яғында ҡатнашыусы.
- 1908 — Дмитрий Устинов, СССР-ҙың хәрби, дәүләт һәм партия эшмәкәре, Советтар Союзы Маршалы (1976), ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1942, 1961), Советтар Союзы Геройы (1978).
- 1924 — Владимир Гуляев, совет театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1976). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
- 1941 — Рогволд Суховерко, совет һәм Рәсәй театр һәм кино актёры, Рәсәй-ҙең атҡаҙанған артисы (2002).
- 1960 — Диего Марадона, аргентин футболсыһы.
- 1953 — Александр Полещук, Рәсәй космонавы.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]