text:
Иудаизм
Иудаи́зм (бор. грек. Ἰouδaϊσuός), «йәһүд дине», «йәһүдилек» (Йәһүд батшалығына исем биргән Йәһүдә ырыуы атамаһынан, һуңынан, Икенсе ҡорам осоронан (б.э.т. 516 — б.э. 70 бб.), йәһүд халҡының атамаһына әйләнә — йәһ. יהודה) — йәһүд халҡының дини, милли һәм этик ҡараштары, кешелектең иң боронғо монотеистик диндәренең береһе.
Күп телдәрҙә «йәһүд» һәм «иври (еврей)» төшөнсәләре бер термин менән йөрөтөлә һәм һөйләшеү барышында уларға айырма яһалмай, был иврилыҡты иудаизмдағы аңлатыуға тап килә. Хәҙерге урыҫ телендә «еврей» һәм «йәһүд» төшөнсәләре араһында айырма бар, береһе иври (еврей) милләтен, икенсеһе иудаизм диненә ҡарағанлыҡты белдерә, грек теле һәм мәҙәниәтендә лә шундай бүленеш бар. Башҡорт телендә бындай бүленеш күҙәтелмәй. Иудаизм ивриҙан күпкә киңерәк төшөнсәгә эйә булған грек һүҙенән — Ioudaiosтан килеп сыҡҡан[1].
Йәһүдтәр — йәһүд булып тыуған һәм йәһүдлекте ҡабул иткәндәрҙе лә эсенә алған этнодини төркөм[2]. 2010 йылда бөтә донъяла йәһүдтәр һаны 13,4 миллион, йәғни Ерҙә йәшәүселәрҙең 0,2%-ы тип иҫәпләнә. Уларҙың 42%-ы Израилдә, 42%-ы — АҠШ менән Канадала, ҡалғандарының күпселеге Европала йәшәй[3].
Йәһүд тигән һүҙҙең баш мәғәнәһе — Йәһүд батшалығы кешеһе[4], һуңғарыраҡ — Рим провинцияһы булған Йәһүдиәлә йәшәүсе, йәки Йәһүдә ырыуына ҡараған исраил[5]. Төньяҡ Исраил батшалығы ҡолағас, халҡы әсирлеккә алып кителә һәм Йәһүдиә батшалығы бөтә халыҡтың вәкиле булып тороп ҡала, шул саҡтан «йәһүд» атамаһы «иври» атамаһына тулыһынса тиерлек тиңләшә[6].
Иудаизм 3000 йылдан ашыу мөҙҙәтле мираҫҡа дәғүә итә. Иудаизм — иң боронғо монотеистик диндәрҙең береһе[7], бөгөн дә Иудаизм — иң боронғо монотеистик диндәрҙең береһе, бөгөнгә тиклем йәшәп килгәндәрҙең дә иң боронғоһо[8][9].
Иудаизм тарихы түбәндәге ҙур үҫеш осорҙарына бүленә:
- «Тәүрат» иудаизмы (б.э.т. XX б. — б.э.т. VI б.),
- Икенсе ҡорам иудаизмы (б.э.т. VI б. — б.э. II б.), шул иҫәптә эллин осоро иудаизмы (б.э.т. 323 йылдан һуң),
- Талмуд иудаизмы (б.э. II б. — б.э. XVIII б.)[10].
Хәҙерге иудаизмға 19-20-се быуаттарҙа барлыҡҡа килгән төрлө «ағымдар» йәки «йүнәлештәр» инә. Иң эреләре — ортодоксаль иудаизм (үҙ сиратында хәсидтәрҙе, «литвактарҙы», заман ортодоксияһын, дини сионистарҙы һ.б. эсенә ала), реформистик һәм консерватив ағымдар (нигеҙҙә, АҠШ-та һәм Канадала). Ҡайһы бер илдәрҙә яҡынса реформистикҡа тап килгән ағым либераль йә прогрессив иудаизм тип атала, ә консерватив иудаизм эйәрсендәрен АҠШ менән Канадала «масорти» тип йөрөтәләр. Бынан тыш, «традицион» иудаизмға эйәреүселәр, йәғни «масорти», тип, үҙҙәре ортодокс булмаһа ла, күп йолаларҙы тотҡан һәм ортодоксаль иудаизмды хуплаған кешеләр (тәү сиратта Израилдә) атала. Элекке СССР-ҙа ла шулай булған һәм был әле лә дауам итә: иудаизм динен тотҡан күптәр көнкүреш кимәлендә уның бөтә ҡанундарын үтәмәй, ләкин үҙҙәрен башҡа ағымдарға индермәй һәм ортодоксаль раввиндарҙы хөрмәт итә. Ләкин СССР тарҡалғас, Рәсәйҙә прогрессив ағымдарға ҡараған общиналар ҙа барлыҡҡа килде.
Хәҙерге заман иудаизмында хоҡуҡ, остазлыҡ һәм власть сығанағы булып торған һәм дөйөм танылған институт йәки шәхес юҡ. Хәҙерге ортодоксаль иудаизмдың хоҡуҡ сығанағы (Галаха) — төрлө общиналарҙа нығынған традициялар һәм раввин респонстары, улар Танахҡа («Яҙма Тора») һәм Талмудҡа («Ауыҙ-тел Тораһы») нигеҙләнә. Галаха, атап әйткәндә, йәһүдтәрҙең тормошоноң башҡа хоҡуҡ системаларында енәйәт, граждан, ғаилә, корпоратив һәм йола хоҡуҡтары менән көйләнә торған яҡтарын көйләй. XVI быуатта Йосеф Каро төҙөгән Шулхан арух ҡағиҙәләр тупланмаһы ортодоксаль иудаизмдың төрлө ағымдарында ҡабул ителгән, ул Галаха белгестәренең күп быуаттар буйына барған хеҙмәт һөҙөмтәһе булып тора. Ашкеназ ивриҙары уны ашкеназ общинаһының йолаларын иҫәпкә алған Моше Иссерлестың (Рамо) һәм шулай уҡ һуңғыраҡ осор төҙәтмәләре һәм аңлатмалары менән ҡабул иткән.
Йөкмәткеһе
- 1 Терминдың килеп сығышы
- 2 Символдар
- 3 Төп һыҙаттары
- 4 Танах
- 5 Тарих
- 6 Ортодоксаль иудаизм
- 7 Реформистик (прогрессив) иудаизм
- 8 Консерватив иудаизм
- 9 Реконструктивистик иудаизм
- 10 Иудаизмдың башҡа ағымдары
- 11 Изге урындар
- 12 Израилдә иудаизмдың статусы
- 13 Башҡа диндәр менән мөнәсәбәттәр
- 14 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 15 Иҫкәрмәләр
- 16 Әҙәбиәт
- 17 Һылтанмалар
Терминдың килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Иудаизм» термины Ἰouδaϊσuός тигән грек һүҙенән (урыҫса әйтелеше — «иудаисмо́с») килеп сыҡҡан, ул йәһүд-эллин әҙәбиәтендә б.э.т. I б. күренә башлай[11]; 8:1) һәм йәһүд динен эллин мәжүсилегенә ҡаршы ҡуя. Ҡайһы бер телдәрҙә тар мәғәнәлә йәһүд динен белдергән «иудаизм» термины менән бер рәттән бөтә йәһүд цивилизацияһын, шул иҫәптән, динде лә үҙ эсенә индергән дөйөм термин да бар: урыҫтарҙа — еврейство, алмандарҙа — Judentum, инглиздәрҙә — Jewry йәки Jewish People. Ивритса «иудаизм» һәм «иврилыҡ» терминдары — синонимдар. йәһ. יַהֲדוּת (Яһадут) термины Бабил әсирлегенән һуң барлыҡҡа килә. Идишта иудаизм ғәҙәттә идиш ייִדישקײט (идишка́йт) термины менән йөрөтөлә, һүҙмә-һүҙ тәржемәлә ул «иврилыҡ» (ивритса идиш ייִדיש, еврейский), йәғни ивриса йәшәү рәүеше тигәнде аңлата.
Символдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Доға уҡыу, шаббат һәм кашрутты тотоу, кипа (баш кейеме) кейеп йөрөү символик мәғәнәгә эйә[12].
XIX быуаттан мөһим символдарҙың береһе — алты ҡанатлы Дауыт йондоҙо[13]. Иудаизмдың боронғораҡ символы — ете сатлы шәмдәл (Менора), Тәүратҡа һәм йолаға ярашлы, ул Изге Сатырҙа һәм Йәрүсәлим ҡорамында торған. Өҫкө яғы түңәрәкләтелгән дүрт мөйөшлө ике йәнәш таш таҡта ла иудаизм билдәһе булып тора, был һын синагогалар биҙәлешендә йыш осрай. Был таш таҡталарға ҡайһы берҙә тулыһынса йә ҡыҫҡартылып 10 ҡанун йә булмаһа йәһүд алфавитының ошо ҡанундар һаны булып йөрөгән тәүге 10 хәрефе соҡоп яҙыла.
Тәүратта шулай уҡ 12 ырыуҙың һәр береһенең байрағы ла һүрәтләнә. Ғәҙәттә хәҙерге йәһүдтәр сығышы менән, нигеҙҙә, Йәһүдә ырыуынан һәм уның биләмәһендә урынлашҡан Йәһүдиә батшалығынан тип иҫәпләнгәс, арыҫлан — ошо ырыуҙың билдәһе — шулай уҡ иудаизм символы булып иҫәпләнә. Ҡайһы берҙә арыҫлан хакимлыҡ таяғы — батшаның хакимлыҡ итеү билдәһе менән һүрәтләнә, был ырыуға үҙенең күрәҙәлегендә Яҡуп пәйғәмбәр батшалыҡ юрай (Башл. 49:10). Таш таҡталарҙың ике яғында — «ҡанундар һағында» — торған ике арыҫлан һыны ла осрай.
Төп һыҙаттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Иудаизм бер аллалылыҡ иғлан итә[14][15], уны кешенең Алла тарафынан Үҙ асылына һәм ҡиәфәтенә оҡшатып яралтылыуы тураһындағы тәғлимәт менән тәрәнәйтә — Алланың кешене һөйөүе, Алланың кешегә ярҙам итергә тырышыуы һәм Изгелектең еңәсәгенә ышаныс бының һөҙөмтәһе булып тора.
- Алла сикһеҙ Камиллыҡ, сикһеҙ Аҡыл һәм Ҡөҙрәтлелек, шулай уҡ Рәхимлек, Мөхәббәт һәм Ғәҙеллек сығанағы булып тора, ул кешене Яралтыусы ғына түгел, уға Атай ҙа итеп ҡарала.
- Тормошто Алла менән Кеше араһында — айырым кеше кимәлендә лә, халыҡ кимәлендә лә (милләт тарихында Тәҡдир), «бер бөтөндө тәшкил иткән кешелек» кимәлендә лә — барған Әңгәмә тип аңлау.
- Кешенең (һәр бәндәнең, һәр милләттең һәм тотош кешелектең) Алла Үҙ асылына һәм ҡиәфәтенә оҡшатып яралтҡан рухи йән эйәһе булыуы тураһындағы тәғлимәт, кешенең сикһеҙ һәм бөтә яҡлап рухи камиллашыуынан ғибәрәт булған идеаль тәғәйенләнеше тураһындағы тәғлимәт.
- Бөтә кешенең Аллаға мөнәсәбәттә тиң булыуы тураһында тәғлимәт: һәр бәндә Алла Улы булып тора, һәр кемгә Алла менән ҡушылыу йүнәлешендә камиллашыу өсөн юл асыҡ, һәр кемгә был тәғәйенләнешенә өлгәшеү өсөн саралар — ирекле ихтыяр һәм илаһи ярҙам — бирелә.
- Шуның менән бергә иври халҡының айырым Миссияһы (йәғни Һайланмалығы) бар, ул Илаһи хәҡиҡәттәрҙе кешелеккә еткереүҙән һәм шуның аша уға Аллаға яҡынайырға ярҙам итеүҙән тора. Был бурысты тормошҡа ашырыу өсөн Алла иври халҡы менән Килешеү төҙөй һәм уға ҡанундар бирә. Алла менән Килешеү юҡҡа сығарыла алмай; ул йәһүд халҡына юғарыраҡ кимәлдәге яуаплылыҡты йөкмәтә.
- Йәһүдтәргә Тора аша кешелеккә бирелгән әхләҡи йөкләмәләрҙең мотлаҡ минимумын үтәргә тәҡдим итә: йәһүдтәр бойороҡтарҙы иғлан иткән Биш китаптан 613 өҙөмтәне (мицвот) мотлаҡ үтәргә тейеш булһа, Алланың Нух менән төҙөгән Килешеүенең ҡатнашыусыһы тип һаналған йәһүд түгелдәр Нух улдарының ете ҡанунын үтәргә бурыслы[16]. Шул уҡ ваҡытта иудаизм миссионерлыҡ менән шөғөлләнмәй, йәғни прозелитизмға ынтылмай (йәһүдсә — гиюр), һәм йәһүд халҡының милли дине булып тора.
- Рухи башланғыстың матди донъя өҫтөнән тулы хакимлығы, шул уҡ ваҡытта матди донъяның да рухи ҡиммәте булыуы тураһында тәғлимәт: Алла — матдилыҡтың тулы Хакимы, уны Булдырыусы: һәм Ул Кешегә матди есеме аша матди донъяла үҙенең идеаль тәғәйенләнешен тормошҡа ашыра алһын өсөн матди донъяла өҫтөнлөк биргән;
- Мәсих (Мессия, йәһ. מָשִׁיחַ, «мәсехләнгән», йәғни батша) килеүе тураһында тәғлимәт «И перекуют мечи свои на орала и копья свои — на серпы; не поднимет народ меча на народ, и не будут больше учиться воевать … и наполнится вся земля познанием Господа» (Ис.2:4). (Мәсих — ул батша, Дауыт батшаның тура вариҫы булып торасаҡ, йәһүд йолаһына ярашлы, тереләй күккә алынған Ильяс (Элияһу) пәйғәмбәр тарафынан батшалыҡҡа мәсехләнәсәк.)
- Үлеләрҙең донъя ахырында яңынан терелеүе (эсхатология) тураһында тәғлимәт, йәғни билдәле бер ваҡытта үлеләр үҙ кәүҙәләренә ҡайтасағына һәм ерҙә яңынан йәшәйәсәгенә ышаныу. Үлеләрҙең терелеүе тураһында йәһүд пәйғәмбәрҙәренең күптәре әйтә, мәҫәлән, Иезекииль (Йехәзкел), Даниил (Даниел) һ.б. Әйтәйек, Даниел пәйғәмбәр был хаҡта шулай ти: «И многие из спящих в прахе земли пробудятся, одни для жизни вечной, другие на вечное поругание и посрамление» (Дан.12:2).
Йәһүдтәр — йәһүд булып тыуғандарҙы ла, иудаизмды ҡабул иткәндәрҙе лә эсенә алған этнодини төркөм[2]. 2010 йылда бөтә донъяла йәһүдтәр һаны 13,4 миллион, йәғни Ерҙә йәшәүселәрҙең 0,2%-ы, тип иҫәпләнә. Бөтә йәһүдтәрҙең 42%-ы Израилдә, 42%-ы АҠШ менән Канадала, ҡалғандарының күпселеге Европала йәшәй[3].
Йәһүд тигән һүҙҙең баш мәғәнәһе — Йәһүд батшалығы кешеһе[17], һуңғарыраҡ — Рим провинцияһы булған Йәһүдиәлә йәшәүсе, йәки Йәһүдә ырыуына ҡараған исраил[18]. Төньяҡ Израиль батшалығы ҡолатылып, уның бөтә халҡы әсирлеккә алып кителгәндән һуң Йәһүд батшалығы бөтә халыҡтың вәкиле булып тороп ҡала, шул саҡтан «йәһүд» атамаһы «еврей» атамаһына тулыһынса тиерлек тиңләшә[19].
Иудаизм 3000 йылдан ашыу мөҙҙәтле мираҫҡа дәғүә итә. Иудаизм — иң боронғо монотеистик диндәрҙең береһе[7], бөгөнгә тиклем йәшәп килгәндәрҙең дә иң боронғоһо[20][21].
Иудаизм тарихы түбәндәге ҙур үҫеш осорҙарына бүленә:
- «Библия» иудаизмы (б.э.т. XX б. — б.э.т. VI б.),
- Икенсе ҡорам иудаизмы (б.э.т. VI б. — б.э. II б.), шул иҫәптән эллин осоро иудаизмы (б.э.т. 323 йылдан һуң),
- Талмуд иудаизмы (б.э. II б. — б.э. XVIII б.),
- хәҙерге заман иудаизмы (1750 йылдан хәҙерге көнгә тиклем)[10]
Хәҙерге иудаизмға 19—20 быуаттарҙа барлыҡҡа килгән төрлө «ағымдар» йәки «йүнәлештәр» инә. Иң эреләре — ортодоксаль иудаизм (үҙ сиратында хәсидтәрҙе, «литвактарҙы», заман ортодоксияһын, дини сионистарҙы һ.б. эсенә ала), реформистик һәм консерватив ағымдар (нигеҙҙә, АҠШ-та һәм Канадала). Ҡайһы бер илдәрҙә яҡынса реформистикка тап килгән ағым либераль йә прогрессив иудаизм тип атала, ә консерватив иудаизм эйәрсендәрен АҠШ менән Канадала «масорти» тип йөрөтәләр. «Традицион» иудаизмға эйәреүселәр, йәғни «масорати»ҙар, үҙҙәре ортодокс булмаһа ла, күп йолаларҙы тота һәм ортодоксаль иудаизмды хуплай (тәү сиратта Израилдә). Был элекке СССР-ҙа ла шулай булған һәм әле лә шулай: иудаизм динен тотҡан күптәр көнкүреш кимәлендә уның бөтә ҡанундарын үтәмәй, ләкин үҙҙәрен башҡа ағымдарға индермәй һәм ортодоксаль раввиндарҙы хөрмәт итә. Ләкин СССР тарҡалғас, Рәсәйҙә прогрессив ағымдарға ҡараған общиналар ҙа барлыҡҡа килде.
Хәҙерге заман иудаизмында хоҡуҡ, остазлыҡ һәм власть сығанағы булып торған һәм дөйөм танылған институт йәки шәхес юҡ. Хәҙерге ортодоксаль иудаизмдың хоҡуҡ сығанағы (Галаха) — төрлө общиналарҙа нығынған традициялар һәм раввин респонстары, улар Танахҡа («Яҙма Тора») һәм Талмудҡа («Ауыҙ-тел Тораһы») нигеҙләнә. Йәһүдтәрҙә Галаха тормоштоң ғәҙәттә башҡа халыҡтарҙағы хоҡуҡ системаларында енәйәт, граждан, ғаилә, йәмәғәт һәм йола хоҡуҡтары менән көйләнә торған яҡтарын көйләй. XVI быуатта Йосеф Каро төҙөгән Шулхан арух ҡағиҙәләр тупланмаһы ортодоксаль иудаизмдың төрлө ағымдарында ҡабул ителгән, ул Галаха белгестәренең күп быуаттар буйына барған хеҙмәт һөҙөмтәһе булып тора. Ашкеназ йәһүдтәре уны ашкеназ общинаһының йолаларын иҫәпкә алған Моше Иссерлестың (Рамо) һәм шулай уҡ һуңыраҡ осор төҙәтмәләре һәм аңлатмалары менән ҡабул иткән.
Танах[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Танах — йәһ. תנ"ך, өс һүҙҙән яһалған аббревиатура: Тора́ йәһ. תורה, Невии́м йәһ. נביאים, Ктуви́м йәһ. כתובים — Ҡанун, Тәғлимәт; Пәйғәмбәрҙәр һәм Яҙмалар. Тора Мусаның Биш китабы тип тә йөрөтөлә, сөнки был биш китап, йолаға ярашлы, Муса тарафынан Алланан Синай тауында алынған.
Танахты «Иври Библияһы» тип тә йөрөтәләр (христиандарҙа ул Иҫке Ғәһедтең ҡануни китаптарына инә). Унда донъя һәм кеше яратылмышы, Алла менән килешеү һәм ҡанундар, шулай уҡ иври халҡының барлыҡҡа килгәндән алып Икенсе Ҡорам осоро башланғанға тиклемге тарихы һүрәтләнә.[22] Иудаизм һәм уның дини-фәлсәфәүи тәғлимәте христианлыҡ һәм ислам барлыҡҡа килеү нигеҙе була[23].
Иври Библияһы төрлө контекстарҙа туранан-тура йәки ситләтеп Алланы аңлатҡан төрлө исемдәр һәм эпитеттар ҡуллана. Классик тәфсирселәр был исемдәрҙең һәр береһен ҡулланыу үҙенсәлектәренә ҡарата, мәҫәлән, ҡайһы осраҡта рәхимлелек сифаты ҡаты хөкөмдән өҫтөнлөк ала икәнлегенә, аңлатма бирә.
Исемдәрҙе ҡулланыу менән бәйле текст үҙенсәлектәрен өйрәнеү хәҙерге заман Библия тәнҡитенең Документаль гипотезаһы нигеҙенә ятты.
Тора (Тәүрат)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
То́рa (ивр. תּוֹרָה — тора́, «тәғлимәт, ҡанун» мәғәнәһендә; ашкеназ әйтелешендә — То́йро), Ҡөрьәндә — Тәүрат
- Ҡағиҙә булараҡ, Тора тип Мусаның Биш китабы (грек. πevtάteuxoς) йәки Муса китаптары атала.
- Биш китаптың үҙендә «Тора» тип йышыраҡ Алланың ҡайһы бер бойороҡтары (Сығ.15:25), ҡайһы бер ҡанундар (Башл.26:5) йәки теге йәки был әйбергә ҡағылышлы ҡанундар, мәҫәлән, «тотош яндырыу ҡануны (Тораһы)» (Лев.6:2), «ғәйеп ҡорбаны тураһында ҡанун (Тора)» (Лев.7:1) һ.б. атала.
- «Тора» һүҙе шулай уҡ вәғәз йәки ата-әсә кәңәштәре мәғәнәһендә лә осрай.
- Ҡайһы берҙә Тора тип тотош Танахты атайҙар.
- Мәғәнәһенең артабан киңәйеүе Яҙма Ҡанун (Тора ше-би-хтав) һәм Ауыҙ-тел Ҡануны (Тора ше-бе-‘ал пе) айырылыуға бәйле: Биш китапта осрай торған күплек формаһындағы торот һүҙе Алла асылышының ошо ике яғына ҡарай тигән билдәләмә ала, ә традиция буйынса улар Мусаға Синай тауында бирелгән тип ҡарала.
- Иң киң мәғәнәлә Тора тип бөтә иври ҡанундары тупланмаһын атайҙар.
- Тора термины шулай уҡ тәғлимәтте лә аңлата — философик, ғилми һ.б. системаны (мәҫәлән, торат Кант — `Кант теорияһы, тәғлимәте, философияһы`; торат а-яхасут — `Сағыштырмалыҡ теорияһы`).
Тораға (Тәүратҡа) комментарийҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тора тексы һәм асылы аңлау өсөн ауыр булғанлыҡтан (шул иҫәптән хатта уны өйрәнеүсе кешеләр өсөн дә), быуаттар буйы аҡыл эйәләре уның айырым положениеларын тәфсирләргә тырыша. Ҡайһы бер тәфсирселәр, мәҫәлән, Раши, Яҙма Тораның һәр һөйләменә тиерлек комментарий эшләгән. Йола мәғлүмәттәре буйынса, Муса Синай тауында Алланан Яҙма Тора менән бергә Ауыҙ-тел Тораһын да алған, ул тәрән, йәшерен мәғәнәләрҙе асып һала, Яҙма Тораны тулыландыра һәм «әйтеп еткерелмәгәнде» аңлата. Яҙма Торала телдән әйтелгән Тораның барлығына тура дәлил булмаһа ла, Шмот (Сығыу) китабында былай тиелгән: «Һәм Муса Раббының бөтә һүҙҙәрен яҙып ҡуйҙы…».
Ауыҙ-тел Тораһы быуындан-быуынға телдән-телгә тапшырыла, был II быуатта уның Мишна рәүешендә, һуңынан Гемарала теркәлгәненә тиклем дауам итә, улар бергә Талмудты барлыҡҡа килтерә.
Талмудтың хәҙерге баҫмаларына Тораны тәфсирләгән гаондарҙан (геоним) алып (иртә Урта быуат) XVII быуатҡа тиклемге төрлө быуын аҡыл эйәләренең комментарийҙарын индерәләр.
Комментарийҙарҙың икенсе өлөшө Мидрашҡа инә. Яратылмыш (Брешит Рабба), Левиҙар (Вайикра Рабба) (иртә мидраштар), Сығыу (Шмот Рабба) китаптарына мидраштар бар.
Шулай уҡ Тосефта (Мишнаға аңлатмалар һәм өҫтәмәләр) бар.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Библия эҙләү археологияһы уңышлы барыуға ҡарамаҫтан, Танах ғәмәлдә исраилдарҙың иң боронғо тарихы тураһында мғлүмәт биреүсе берҙән-бер сығанаҡ булып тора, шунлыҡтан боронғо иври тарихының ҡайһы өлөштәре — ысын, ҡайһылары легенда икәнлеген асыҡлап булмай. Танахта ғына түгел, башҡа сығанаҡтарҙа ла телгә алынған беренсе шәхес — Исраил батшаһы Ахав; уның тураһында б.э.т. 853 й. ҡараған ассирий яҙмаһында һөйләнелә[24]. Шул уҡ ваҡытты Тәүраттан башҡа ике сығанаҡта (Меш батша стелаһы менән Тель-Дан стелаһы) таштағы был яҙыуҙар барлыҡҡа килгәнгә тиклем 100—150 йыл элек кенә йәшәгән Дауыт батша династияһы (Дауыт тоҡомо) телгә алына. Меш стелаһында Мештың Ғомри батша, Ахавтың атаһы, менән яуҙары тураһында әйтелә.
Барлыҡҡа килеүе тураһында фараздар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғалимдарҙың күбеһе документаль фараз яҡлы, улар раҫлауынса, Тора (Биш китап) бер-береһенә бәйһеҙ бер нисә әҙәби сығанаҡты берләштереү юлы менән төҙөлгән, ә тулыһынса Муса тарафынан яҙылған китап түгел[25][26][27].
Күптәр фекеренсә, Беренсе Ҡорам осоронда Исраил кешеләре һәр халыҡтың үҙ аллаһы булыуына ышанған, ләкин уларҙың Аллаһы иң баш Алла тип һанаған, йәғни монолатрия ҡарашында торған[28][29]. Ҡайһы берәүҙәр, ҡәтғи монотеизм Бабилға ҡыуып алып кителеү осоронда зороастр дуализмына яуап булараҡ үҫешкән, тип иҫәпләй.[30]Танах текстарында гонаһҡа батыуҙа иблис шауҡымы булыуы телгә алына башлай, уға тиклемге сығанаҡтарҙа ул осрамай[31]. Был фаразға ярашлы, тик эллин дәүерендә генә күпселек йәһүдтәр үҙҙәренең Аллаһы берҙән-бер булыуына, ә уларҙың халҡын берҙәм дин туплап тороуына ышана башлай[32]. Джон Дей фекеренсә, Библиялағы Эль, Бәғел һ.б., бәлки, тамырҙары менән гректарҙың аллалар пантеонына нигеҙләнгән иртә ҡәнғән диненә барып тоташалыр[33].
Нью-Йорк университетының иудаика кафедраһы профессоры Л. Шиффман былай тип яҙа:
Ҡайһы бер ғалимдар, патриархтарҙың дин тәғлимәте бары тик монолатрияның бер формаһы ғына булған, тип раҫлай…, ләкин Библия шаһит — патриархтар ысын мәғәнәһендә бер аллалы булған. Шуның менән бергә, һуңғары библияса ҡорбан килтереү системаһының үҫеше иртә исраилдарҙың демонистик көстәргә ышаныуын дәлилләй.[34] Күп аллалы Месопотамия менән Угарит пантеондарын хәтерләтә…[35].
Ортодоксаль иудаизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ортодоксаль иудаизм (бор. грек. ὀpθoδoEίa — «дөрөҫ фекер» мәғ.) — иудаизмда классик йәһүд диненә эйәргән ағымдарҙың уртаҡ атамаһы. Ортодоксаль иудаизм, йәһүд дине ҡануниәте (Галаха) Талмудта нисек теркәлгән һәм Шулхан арухта нисек нығытылған булһа, мотлаҡ шулай үтәлергә тейеш, тип һанай. Ортодоксаль иудаизмда бер нисә йүнәлеш бар — литвак, төрлө төркөмдәргә бүленгән хәсидлек, модернистик ортодоксаль иудаизм (ингл. Modern Orthodox Judaism), дини сионизм. Диндарҙарҙың дөйөм һаны — 4 миллиондан ашыу кеше.
Литвактар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге заман иудаизмының ашкеназ тармағындағы классикаға нығыраҡ бирелгән йүнәлеше. Литвактар тип аталалар, сөнки уларҙың төп дини үҙәктәре — йешивалары — Икенсе донъя һуғышына тиклем нигеҙҙә Литвала (Бөйөк Литва кенәзлегенә хәҙерге Литва, Беларусь һәм өлөшләтә Польша менән Украина ерҙәре инә).
«Литва Мәктәбе» хәсидлеккә һәм дини сионизмға ҡарағанда алдараҡ барлыҡҡа килә.
Литвактар бөйөк Талмуд ғалимы булып танылған Вильна Гаонының (Элияһу бен Шлоймэ Залман раввиндың) эйәрсендәре булып тора. Уның фатихаһы менән Воложинда заманса өлгөлө литвак йешиваһы ойошторола.
Рәсәйҙә литвактар РИДООК (Рәсәй йәһүд дини общиналар һәм ойошмалар конгресы) составына инә.
Литвак ағымына ингән билдәле раввиндар, ғалимдар һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре: раввин Исроэль Мейр а-Коэн (Хафец Хаим), рав Шах.
Хәсидлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XVIII быуатта барлыҡҡа килгән дини-мистик хәрәкәт. Әлеге осорҙа хәсидлек үҙәктәре Израилдә, АҠШ-та, Бөйөк Британияла һәм Бельгияла урынлашҡан.
Ортодоксаль модернизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ортодоксаль модернизм ортодоксаль иудаизмдың бөтә принциптарына тоғро ҡала, шул уҡ ваҡытта уларҙы хәҙерге мәҙәниәт һәм цивилизация, сионизмды дини аңлау менән яраҡлаштыра. Израилдә йәшәгән ортодоксаль динле йәһүдтәрҙең яртыһынан ашыуы уға эйәрә.
XIX быуатта "Заман ортодоксияһы"н раввиндар Азриэль Хильдесхаймер (1820—1899) менән Шимшон-Рафаэль Гирш (1808—1888) эшләй башлай, улар Тора вэ дэрех эрец — Тораның тирә-яҡ (хәҙерге) донъя менән гармонияла булыу принцибын иғлан итә.
Дини сионизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
"Заман ортодоксияһы"ның тағы бер йүнәлеше — дини сионизм — 1850 йылда рав Цви Калишер тарафынан нигеҙләнә, XX быуат башында рав Авраам-Ицхак Кук уны тәрәнәйтеп эшләй.
XX быуаттың икенсе яртыһында хәрәкәттең төп идеологтары — р. Цви-Иехуда Кук (Израиль) менән р. Йосеф-Дов Соловейчик (АҠШ).
Хәҙерге замандың күренекле вәкилдәре: р. Авраам Шапира (вафаты — 2007 йыл), р. Элиезер Беркович (вафаты — 1992 йыл), р. Мордехай Элон, р. Шломо Рискин, р. Йехуда Амиталь, р. Аарон Лихтенштейн, р. Ури Шерки, р. Шломо Авинер.
Урыҫ телле йәһүд общинаһында заман ортодоксияһы һәм дини сионизм принциптарына Зеев Дашевский һәм Пинхас Полонский етәкселек иткән Маханаим ойошмаһы эйәрә.
Реформистик (прогрессив) иудаизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIX быуат башында рационализм һәм ҡағиҙәләр системаһын үҙгәртеү — «этик» ҡағиҙәләрҙе һаҡлап, «йола» ҡағиҙәләренән баш тартыу идеяһы нигеҙендә барлыҡҡа килә. Прогрессив иудаизм хәрәкәте — ул иудаизмдағы либераль ағым. Прогрессив (заманса) иудаизм ҡарашынса, йәһүд йолалары даими үҙгәрә һәм үҫә, һәр яңы быуын уға яңы мәғәнә һәм яңы йөкмәтке өҫтәй. Прогрессив иудаизм дини йолаларҙы бөгөнгөгә яраҡлаштырып үҙгәртергә ынтыла һәм Галаханы кире ҡаға.
Прогрессив иудаизм хәрәкәте үҙен Исраил пәйғәмбәрҙәренең эшен дауам итеүсе тип иҫәпләй һәм ғәҙеллек, рәхимлелек, яҡыныңды хөрмәт итеү юлынан бара. Прогрессив иудаизм хәрәкәте хәҙерге заман тормошон йәһүд Тәғлимәте менән бәйләргә тырыша; уның эйәрсендәре меңйыллыҡтар арауығында ла йәһүд йолалары менән йәһүд тәрбиәһе үҙенең көнүҙәклеген юғалтмағанлығына инана.
200 йыл самаһы элек Европала барлыҡҡа килгән прогрессив иудаизмдың бөгөн 5 ҡитғала, 36 илдә йәшәгән бер миллиондан ашыу эйәрсене бар. Эйәрсендәрҙең күпселеге АҠШ-та йәшәй, унда ивриҙар өсөн генә түгел, ә универсаль тәғәйенләнешле әхләҡи-этик тәғлимәт сифатындағы реформистик иудаизм барлыҡҡа килә. Реформистик иудаизм теләгән бер формалағы иудаизмды ҡабул иткән йәһүд булмағандарҙы ла, атаһы йә әсәһе яҡлап йәһүд милләтенән булғандарҙы ла йәһүд тип таный.
Бөйөк Британияла идея йәһәтенән реформистик иудаизмға яҡын торған хәрәкәт либераль иудаизм тип атала. Ә Бөйөк Британиялағы реформистик иудаизм идея яғынан АҠШ-тағы консерватив хәрәкәткә оҡшаш. Либераль, реформистик һәм реконструктивистик хәрәкәттәр йәмғеһе бергә прогрессив иудаизм тип йөрөтөлә.
Консерватив иудаизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иудаизмда хәҙерге осор хәрәкәте, XIX быуат уртаһында Германияла барлыҡҡа килә, ойошҡан формалары XX быуат башында АҠШ-та ла яһала. Тәүҙән үк реформистик иудаизм тармағы булып тора.
Консерватив иудаизм АҠШ-ҡа йәһүдтәр Көнсығыш Европанан күпләп күскәндән һуң көсәйә, сөнки улар нигеҙҙә реформистик общиналарға береккән традицион (йәғни ортодоксаль) ғаиләләрҙән сыҡҡан йәһүдтәр була. Уларға немец классик реформистик иудаизмы ят була, шул уҡ ваҡытта улар йолаларҙы көн дә үтәүҙе күпселек ортодокстар кеүек мотлаҡ тип һанамай. Һөҙөмтәлә, консерватив иудаизм айырым хәрәкәт булып китә, шул уҡ ваҡытта уның йоғонтоһо аҫтында күп кенә традицион йолалар реформистик иудаизмға кире ҡайта.
АҠШ-та тағы ла Conservadox тип йөрөтөлгән ҡатлам бар, уның дини ғәмәлиәте консерватив һәм ортодоксаль (модернистик) иудаизм араһындағы урталыҡта ята. Уның ҡатнашыусылары — ғәҙәттә дини йолаларҙың үтәлешенә ортодоксаль общиналарҙағыса уҡ ҡәтғи ҡарамаған, ләкин консервативтарҙан ҡәтғирәк мөнәсәбәттә булған һәм консерваторҙарҙың реформистарҙан күсергән ғәмәлиәттәрен үҙҙәренә алмаған ғаиләләрҙән сыҡҡан диндарҙар. Шул уҡ төркөмдө йыш ҡына «традицион» йәһүдтәр тип тә атайҙар (уларҙы ультраортодокстарға ла, реформистарға ла, консерваторҙарға ла ҡаршы ҡуйып). Шулай итеп, консерватив иудаизм төрлө ҡараштарҙан тора.
Реконструктивистик иудаизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Раввин Мордехай Капландың иудаизмға цивилизация тип ҡарау идеяһына нигеҙләнә, барлыҡҡа килгән сағында — консерватив иудаизм тармағы. Реформистик иудаизм менән бергә World Union for Progressive Judaismға инә.
Иудаизмдың башҡа ағымдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гуманистик иудаизм хәрәкәте
- Раввин Майкл Лернерҙың яңырыусы иудаизмы
Изге урындар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Изге ҡала — Йәрүсәлим, унда Ҡорам булған. Ҡорам тауы иудаизмда мөҡәддәс урын һанала. Иудаизмдың башҡа изге урындары — Хеврондағы Махпела мәмерйәһе, унда Библиялағы тәү ата-бабалар ерләнгән; Бет-Ләхәм (урыҫ. Вифлеем) — был ҡалаға барғанда мәрхүм булған тәү әсә Рәхилә (урыҫ. Рахель) юл буйына ерләнгән; Наблус (йәки Шхем; урыҫ. Сихем), унда Йософ (урыҫ. Иосиф) ерләнгән; Цфат (урыҫ. Сафед), унда мистик Каббала үҫеш алған; Тверия, унда оҙаҡ йылдар Синедрион ултырыштары үткәрелгән.
Израилдә иудаизмдың статусы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Израиль халҡының (5,3 млн) 25 % самаһы ортодоксаль иудаизмдың тулы эйәрсендәре булып тора (уларҙың бер яртыһы — литвак йүнәлеше һәм хәсидселек яҡлы, икенсе яртыһы — дини сионизм яҡлы), тағы 35 % самаһы үҙҙәрен өлөшләтә ортодоксаль иудаизмға индерә[36][37].
Израилдә дин дәүләткә ҡарамай (йәғни граждандар өсөн мотлаҡ түгел), ләкин ул дәүләттән айырылмаған. Тик дини учреждениелар ҡарамағында ғына булған мәсьәләләр бар (өйләнешеү, айырылышыу, үлем, гиюр — иудаизмға күсеү). Шулай уҡ ике яҡтың килешеүе менән «Бет дин» дин хөкөмө суды тарафынан ҡарала ала торған башҡа мәсьәләләр ҙә бар. Һәр осраҡта ла Юғарғы судҡа апелляция бирергә мөмкин. Израилдең ҡайһы бер закондары традицион дин хоҡуғы — Галаха нигеҙендә ҡабул ителгән.
Израилдә шулай уҡ — шәмбе һәм иудаизмдағы бөтөн байрамдар (Песах, Шавуот, Рош а-Шана, Йом Кипур, Суккот) ял көнө булып тора.
Башҡа диндәр менән мөнәсәбәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иудаизм һәм мәжүсилек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иудаизмдың мәжүси диндәргә мөнәсәбәтен Алейну Лешабе́ах доғаһы күрһәтеп тора (хәҙерге тексын Бабил талмудсыһы Рав Аба Арика яҙған, III быуат), йәһүдтәҙең тәүлек әйләнәһендәге дини хеҙмәттәре барыһы ла ошо доға менән тамамлана:
Бөтөн донъя Раббыһын данлау, бар донъяны Яралтыусының бөйөклөгөн иғлан итеү беҙгә йөкмәтелгән. Сөнки ул беҙҙе донъя халыҡтарына оҡшаш итмәгән, ерҙәге ҡәбиләләр кеүек булыуҙы мөмкин итмәгән. Ул беҙгә уларҙың тәҡдирен бирмәгән, уларҙың барыһына биргән яҙмышты беҙгә бирмәгән. Сөнки улар бушлыҡҡа һәм юҡлыҡҡа табына һәм улар ҡотҡармай торған илаһтарға доға ҡыла  .
— «Сидур Врата молитвы», урыҫсаға Пинхас Полонский етәкселегендә тәржемә ителгән — М., 1993, 144—145 биттәр.
Йәһүд общинаһына эллиндар динен тағырға маташыу Мәккәбиҙар һуғышына сәбәпсе була.
Иудаизм һәм христианлыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тотош алғанда, иудаизм христианлыҡҡа иудаизмдың нигеҙен донъя халыҡтарына еткерергә тейешле «үҙенән сыҡҡан», йәғни «бүлендек дин», тип ҡарай:
«» ([[|.]][[ru:s:#|]])«  һәм Йешуа Ганоцри һәм дә унан һуң килгән исмәғилдәр пәйғәмбәре менән булған хәлдәр Мәсих батша өсөн юл һалыу, бөтә донъяны Бөйөктәрҙән-Бөйөккә хеҙмәт итеүгә әҙерләү булып торҙо, был хаҡта ошолай тип әйтелгән: «Тогда Я вложу в уста всех народов ясные речи, и станут люди призывать имя Господа и будут служить Ему все вместе» (Соф.3:9) Ни рәүешле [теге икәү быға йоғонто яһаны]? Улар арҡаһында бөтә донъяға Мәсих, Тора һәм ҡағиҙәләр тураһында хәбәр таралды. Был хәбәрҙәр алыҫ утрауҙарға ла барып етте, һәм сөннәтләнмәгән йөрәкле күп халыҡтар Мәсих тураһында, Торалағы ҡағиҙәләр хаҡында фекерләшә башланы. Был кешеләрҙең ҡайһылары ҡағиҙәләрҙе дөрөҫ, ләкин беҙҙең осорҙа көсөн юғалтҡан, сөнки билдәле бер мөҙҙәткә генә бирелгән булған тип һанай. Икенселәр, ҡағиҙәләрҙе тура мәғәнәһендә түгел, ситләтеп аңларға кәрәк, ти, һәм бына Мәсих килде лә уларҙың йәшерен мәғәнәһен аңлатты.
— Рамбам. Мишне Тора, Законы о царях, гл. 11:4
Ләкин ысын Мәсих килгәс, уңышҡа һәм бөйөклөккә өлгәшкәс, бөтәһе лә ата-бабалары яңылыш өйрәткәнен һәм пәйғәмбәрҙәре хата юлға төшөргәнен аңлар.»
— Рамбам. Мишне Тора, Законы о царях, гл. 11:4
Христианлыҡты уның IV быуатта эшләнгән тринитар һәм христологик догматикаһы менән бергә илаһҡа табыныу (мәжүсилек) тип аңларғамы, әллә Тосефта шитуф («өҫтәмәләр» менән бергә ысын Аллаға ла табыныу) булараҡ билдәле булған йәһүд түгелдәр өсөн яраҡлы монотеизм формаһы тип ҡабул итергәме — абруйлы раввин әҙәбиәтендә был хаҡта берҙәм фекер юҡ[38].
Христианлыҡ тарихи йәһәттән иудаизм эсенән яралған: Ғайса (йәһ. יֵשׁוּעַ) үҙе һәм уның эйәрсендәре (апостолдар) йәһүд булып тыуған һәм тәрбиәләнгән; ивриҙар христианлыҡты күп һанлы йәһүд секталарының береһе тип иҫәпләй. Мәҫәлән, апостол Павел өҫтөнән судта Павел үҙен фарисей тип атай, шуның менән бергә был баш ҡаһин менән йәһүд аҡһаҡалдары тарафынан әйтелә.
Иудаизм фекеренсә, Насратта (ивр. Нацрат, урыҫ. Назарет) йәшәгән Ғайса бер ниндәй дини әһәмиәткә эйә түгел, һәм уның мәсихлек статусын таныу (шуға ярашлы, «Христос» (Мәсих) тигән титулды ҡулланыу) дөрөҫ түгел[39]. Ул осорҙоң дини йәһүд текстарында Иисус (Ғайса) тип танырлыҡ шәхес бер тапҡыр ҙа телгә алынмай.
Иудаизм һәм ислам[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ислам менән иудаизмдың үҙ-ара мөнәсәбәттәре VII быуатта Ғәрәп ярымутрауында ислам барлыҡҡа килеү һәм таралыу менән башлана. Ислам менән иудаизм Ибраһим диндәренә ҡарай һәм Ибраһимдан башланған боронғо дөйөм нигеҙгә эйә. Шунлыҡтан был ике дин араһында уртаҡлыҡтар күп. Мөхәммәт раҫлауынса, ул иғлан иткән дин — саф Ибраһим дине, һуңынан уны йәһүдиҙәр һәм христиандар боҙған.[40]
Йәһүдтәр, христианлыҡтан айырмалы, исламды эҙмә-эҙлекле монотеистик дин тип таный[41]. Ҡағиҙә булараҡ, мосолман илдәрендә йәшәгән йәһүдтәргә үҙ динен тоторға һәм үҙҙәренең эске эштәренә идара итергә рөхсәт бирелгән.[42] Улар торор урын һәм һөнәр һайлауҙа ирекле булған[43] Ислам Андалусияһында (Испания) 712—1066 йылдар йәһүд мәҙәниәтенең алтын быуаты тип аталған. Лев Поляков яҙыуынса, мосолман илдәрендә иври общиналары ҙур ташламалар менән файҙаланған һәм сәскә атҡан. Уларҙың эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегенә аяҡ салған закондар һәм социаль кәртәләр булмаған. Күп йәһүдтәр мосолмандар яулап алған төбәктәргә күсенер һәм үҙҙәренең общиналарын ҡорор булған[44]. Ғосман империяһы Испаниянан католик сиркәүе тарафынан ҡыуылған йәһүдтәрҙе һыйындырған.
Ғәҙәттә, мосолман булмағандар, шул иҫәптән йәһүдтәр ҙә, мосолман илдәрендә подданный сифатында йәшәгән. Был халыҡтар өсөн Ғәббәсиҙәр осороноң абруйлы мосолмандары тарафынан эшләнгән ҡанундарға нигеҙләнгән зимми статусы булған[45]. Ғүмерҙәре һәм мөлкәттәренең яҡлаулығы менән файҙаланып, улар, йәмғиәт тормошоноң бөтә өлкәләрендә лә бары тик ислам хакимлығын бер һүҙһеҙ танырға һәм махсус һалым (джизйә) түләргә тейеш булған[45]. Шуның менән бергә улар башҡа һалымдарҙан (зәҡәт) һәм ғәскәри хеҙмәттән азат ителгән.
Иудаизм динен тотоусы халыҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Быуаттар ағышында йәһүд диаспораһында мәҙәни һәм тел үҙенсәлектәре буйынса айырымланған төркөмдәр барлыҡҡа килгән. Күптәре айырым йәһүд этнолекттарында, диалекттарында һәм телдәрендә һөйләшә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ [1] Webster, judaic
- ↑ 2,0 2,1 См., напр., Deborah Dash Moore, American Jewish Identity Politics, University of Michigan Press, 2008, p. 303; Ewa Morawska, Insecure Prosperity: Small-Town Jews in Industrial America, 1890—1940, Princeton University Press, 1999. p. 217; Peter Y. Medding, Values, interests and identity: Jews and politics in a changing world, Volume 11 of Studies in contemporary Jewry, Oxford University Press, 1995, p. 64; Ezra Mendelsohn, People of the city: Jews and the urban challenge, Volume 15 of Studies in contemporary Jewry, Oxford University Press, 1999, p. 55; Louis Sandy Maisel, Ira N. Forman, Donald Altschiller, Charles Walker Bassett, Jews in American politics: essays, Rowman & Littlefield, 2004, p. 158; Seymour Martin Lipset, American Exceptionalism: A Double-Edged Sword, W. W. Norton & Company, 1997, p. 169.
- ↑ 3,0 3,1 World Jewish Population, 2010. Sergio Della Pergola, Hebrew University of Jerusalem
- ↑ Иудей // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- ↑ Ринекер Ф., Майер Г. Иудеи, иудаизм // Библейская энциклопедия Брокгауза — Christliche Verlagsbuchhandlung Paderborn, 1999. — 1226 б.
- ↑ Иудеи // Нюстрем Э. Библейский энциклопедический словарь, 1868 г. (репринт М.: Локид-пресс, 2005 г.)
- ↑ 7,0 7,1 Religion & Ethics - Judaism. BBC. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 июнь 2012. (инг.)
- ↑ Religion: Three Religions, One God Public Broadcasting Service (инг.)
- ↑ поиск в books.google.ru по «Judaism is the oldest surviving monotheistic religion»
- ↑ 10,0 10,1 Judaism // Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2012.
The history of Judaism here is viewed as falling into the following major periods of development: biblical Judaism (c. 20th-4th century BCE), Hellenistic Judaism (4th century BCE-2nd century CE), rabbinic Judaism (2nd-18th century CE), and modern Judaism (c. 1750 to the present).
- ↑ В русском синодальном переводе термин отсутствует, но может быть найден в английском переводе (Библия короля Якова)
- ↑ Суббота — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (урыҫ.)
- ↑ Маген Давид — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (урыҫ.)
- ↑ Иудаизм — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (урыҫ.)
- ↑ Некоторые исследователи считают древнейшей монотеистической религией зороастризм. Однако монотеистичность зороастризма до сих пор остаётся спорным вопросом. Существует также мнение, что первым был атонизм, провозглашенный египетским фараоном Эхнатон (1364—1347 годы до н. э.). Однако монотестичность атонизма, как и зороастризма, ставится под сомнение. Кроме того, есть версия, что Моисей мог жить раньше Эхнатона (правда, существование Моисея не является историческим фактом), и Эхнатон заимствовал монотеизм из иудаизма. Ряд исследователей (см. напр. Бертран Рассел, «История западной философии») считает, что религия евреев на ранних этапах своей истории имела форму монолатрии, а монотеизм начал оформляться в VI в. до н. э., после возвращения евреев из Вавилонского пленения (то есть значительно позже жизни Эхнатона).
- ↑ Ноевых сынов законы — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (урыҫ.)
- ↑ Иудей // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- ↑ Ринекер Ф., Майер Г. Иудеи, иудаизм // Библейская энциклопедия Брокгауза — Christliche Verlagsbuchhandlung Paderborn, 1999. — 1226 б.
- ↑ Иудеи // Нюстрем Э. Библейский энциклопедический словарь, 1868 г. (репринт М.: Локид-пресс, 2005 г.)
- ↑ Religion: Three Religions, One God PBS (инг.)
- ↑ поиск в books.google.ru по «Judaism is the oldest surviving monotheistic religion»
- ↑ Библия. Влияние Библии на мировую и еврейскую культуру — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (урыҫ.)
- ↑ Библия. Влияние Библии на мировую и еврейскую культуру — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (урыҫ.)
- ↑ Рассел, Бертран — История западной философии — Новосибирск: Сиб. унив. изд-во; Изд-во Новосиб. ун-та, 2001
- ↑ Yehezkal Kauffman, The Religion of Israel
- ↑ Robert Alter The Art of Biblical Poetry
- ↑ E. A. Speiser Genesis (The Anchor Bible)
- ↑ John Bright A History of Israel
- ↑ Martin Noth The History of Israel
- ↑ Ephraim Urbach The Sages
- ↑ Ephraim Urbach The Sages
- ↑ Shaye Cohen The beginnings of Jewishness
- ↑ John Day. Yahweh and the Gods and Goddesses of Canaan , Sheffield Academic Press, 2000. — 282 с.; «Yahweh+and+the+Gods+and+Goddesses+of+Canaan»&hl=en&sa=X&ei=eOmgUJS4H6PR0QX0yYH4CA&ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&q=canaanite&f=false стр. 30-37, 68-73.
- ↑ Шиффман, Лоуренс. От текста к традиции: История иудаизма в эпоху Второго Храма и период Мишны и Талмуда / Пер. с англ. А. М. Сиверцева. — М.; Иерусалим: Мосты культуры: Гешарим, 2000. — 276 c. [2]
- ↑ Шиффман, Лоуренс. От текста к традиции: История иудаизма в эпоху Второго Храма и период Мишны и Талмуда / Пер. с англ. А. М. Сиверцева. — М.; Иерусалим: Мосты культуры: Гешарим, 2000. — 276 c. [3]
- ↑ Poll: 7.1 percent of Israeli Jews define themselves as Reform or Conservative
- ↑ Poll: 7.1 percent of Israeli Jews define themselves as Reform or Conservative
- ↑ J. David Bleich. Divine Unity in Maimonides, the Tosafists and Me’iri (in Neoplatonism and Jewish Thought , ed. by L. Goodman, State University of New York Press, 1992), pp. 239—242.
- ↑ Пинхас Полонский. Евреи и христианство
- ↑ Энциклопедия «Britannica» , 1987, Том 22, стр. 475.
- ↑ Маймонид — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (урыҫ.)
- ↑ Lewis, Bernard (1984). The Jews of Islam. Princeton: Princeton University Press. стр.10,20
- ↑ Lewis, стр. 8,62
- ↑ Поляков, Лев. The History of Anti-semitism. стр.68-71
- ↑ 45,0 45,1 Бат Йеор. Исторический очерк // «Зимми»: христиане и евреи под властью ислама = The Dhimmi: Jews and Christians Under Islam — Fairleigh Dickinson University Press, 1985. — ISBN 0-8386-3233-5.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Алов А. А., Владимиров Н. Г. — Иудаизм в России. М.: Институт Наследия, 1997
- Фрейд З. — «Этот человек Моисей»
- Никольский Н. М. «Политеизм и монотеизм в еврейской религии» (на белорус. яз., Минск, 1931; рус. вариант в кн.: Никольский Н. М. Избр. произведения по истории религии, М., 1974) (недоступная ссылка с 15-05-2013 (1187 дня) — история)
- Фишбейн М. Религиозные традиции иудаизма // Религиозные традиции мира. Т. 1. М., 1996.
- Иудаизм от А до Я./ сост. Н. Б. Антонов. М.: АСТ: Восток-Запад, 2007—288 с.
Иудаизм тураһындағы ресурстар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Иудаизм и Евреи
- Иудаизм — книги, статьи, лекции
- ЕЖеВика — Академическая Вики-энциклопедия по еврейским и израильским темам
- Еврейские праздники и традиции
- Хабад Любавич
- Еврейское Радио Уроки Иудаизма в прямом эфире.
- «Хасидус по-русски» Еврейский портал по изучению иудаизма. Более ста книг по иудаизму он-лайн.
- Еврейская электронная библиотека
- «Рассказывает рав Исроэль Зельман».
- Лекции по Торе и Каббале в формате MP3
- Маханаим — еврейский культурно-религиозный центр
- http://www.evrey.com/
- Глобальный еврейский on-line центр
- Аудио и видео онлайн лекции по иудаизму
- Махон Меир
- Практика иудаизма
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Шкурко Э. А. Иудаизм // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Иудаизм — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (урыҫ.)
- "Иудаизм " . Книги по иудаизму
- Статья "Иудаизм ". Энциклопедия «Кругосвет».
- Статья "Иудаизм ". «Мир религий».
- Статья «Иудаизм (краткий очерк)». Сайт А. Львова.
- «Еврейская традиция» Школьный учебник
- «История иудаизма до нашей эры» Обзорно-аналитическая статья Юрия Клименковского
- «Иудаизм и Ислам» Обзорно-аналитическая статья
- Словарь терминов, используемых в текстах Иудаизма
- Новейший философский словарь


c: text/html

text:
Ҡаҙағстан
Ҡаҙағстан Республикаhы (Ҡаҙағстан, ҡаҙ. Қазақстан Республикасы) — Евразияның үҙәгендә урынлашҡан, төп өлөшө Азияға, ҡалғаны Европаға ҡараған дәүләт. Төньяҡтан һәм көнбайыштан Рәсәй Федерацияһы, көнсығыштан Ҡытай, көньяҡтан Ҡырғыҙстан, Үзбәкстан һәм Төрөкмәнстан менән сиктәш.
Йөкмәткеһе
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Майҙаны (2 724 900 км²) буйынса донъяла 9-сы урында тора. Ҡоро ерҙә сик оҙонлоғо — 12 000 километрҙан ашыу. Көнбайышта Волга йылғаһы дельтаһынан көнсығышта Алтай тауҙарынаса, төньяҡта Көнбайыш Себерҙән көньяҡта Тянь-Шань тауҙарынаса һуҙылған.
Территорияһы Каспий һәм Арал дингеҙҙәре менән йыуыла. Шул уҡ ваҡытта Донъя океанына сығыу юлы булмаған дәүләттәрҙең иң ҙуры булып тора. Донъяның алты бойондороҡһоҙ төрки телле дәүләттәренең бере.
1997 йылда баш ҡала илдең иң ҙур ҡалаһы Алматынан Астанаға күсерелде.
16,4 миллионлы халҡы (2010 йыл) буйынса Ҡаҙағстан донъяла 62-се урында торһа ла, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрға 6 кешенән түбән.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге Ҡаҙағстандың ерендә борондан күсмә халыҡтар йәшәгән. 16 быуатта ҡаҙаҡтар үҙенә башҡа халыҡ булараҡ билдәлелек ала; улар өс жүздән тора. 18-сы быуатта Ҡаҙаҡ далаһына урыҫтар күсеп килә башлай; 19 быуаттың уртаһында барлыҡ Ҡаҙағстан Рәсәй империяһының өлөшөнә әйләнә. 1917 йылдың революцияһы һәм артабанғы граждандар һуғышы осоронда Ҡаҙағстан административ йәһәттән бер нисә тапҡыр бүленә; 1936 йылда СССР составында Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы булдырыла. 20 быуатта Ҡаҙағстанда Советтар Союзының күпселек проекттары тормошҡа ашырыла, шул иҫәптән Хрущёвтың сиҙәм үҙләштереү кампанияһы. Байконур космодромы һәм Семипалатинск полигоны — СССР-ҙың ядро ҡоралын һынау буйынса төп майҙандар.
Ҡаҙағстан 1991 йылдың 16 декабрендә, Совет республикаларының һуңғыһы булып, үҙен бойондороҡһоҙ дәүләт итеп иғлан итте. Советтар Союзының һуңғы йылдарында республикаһы етәксеһе булған Нурсолтан Назарбаев Ҡаҙағстандың тәүге президенты булды. Бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Ҡаҙағстан тотанаҡлы тышҡы сәйәсәт алып бара, үҙенең иҡтисадын, тәү сиратта нефть сәнәғәтен үҫтерә. Иҡтисади яҡтан ил тиҙ үҫеш кисерә, Ҡаҙағстандың халыҡ-ара абруйы ла йылдан-йыл арта, Хәҙерге көндә ул Үҙәк Азияның бар яҡтап та өҫтөнлөклө дәүләте һанала.
Ил бер нисә халыҡ-ара ойошманың, атап әйткәндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы, Евро-Атлантик Партнёрлыҡ Советы, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе, Шанхай Хеҙмәттәшлек Ойошмаһының ағзаһы булып тора. Элекке СССР-ға ингән илдәрҙән НАТО менән Айырым Партнёрлыҡ планы ҡорған алты илдең береһе.
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаҙағстан Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма власть[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаҙағстан Президенты — Ҡаҙағстан башлығы һәм Ҡаҙағстандын иң юғары вазифалы кешеһе. Ҡаҙағстан Президенты, Ҡаҙағстан Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Ҡаҙағстан Конституцияһы менән билдәләнгән.
Суд власы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаҙағстан суд системаһы составында:
- Ҡаҙағстандын Юғары суды һәм өлкә, ҡала, хәрби һәм түбәнге инстанция судтары.
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Ҡаҙағстан Парламенты
Ҡаҙағстан Парламенты — ике палатаһынан тора: Сенат (юғары) һәм Мәжлес (түбәнге).
Мәжлес — Рәсәйҙәге Дәүләт думаһы аналогы.
Административ бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаҙағстан — унитар дәүләт. Административ йәһәттән ул 14 өлкәгә бүленгән; 2 ҡала — республика ҡарамағында.
Республикала 14 өлкә, 86 ҡала, шул иҫәптән республика ҡамағындағы ике ҡала (Астана, Алматы); 168 район (шул иҫәптән 8 ҡала районы, 174 ҡасаба бар[1].
Ҙур ҡалалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҡтисад[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Ҡаҙағстан фонд биржаһы» (Қазақстан қор биржасы)-Ҡаҙағстандың иң эре биржаһы. Ҡаҙағстан фонд биржаһында көн һайын 100-ҙән ашыу ойошмаларҙың акциялар буйынса торгтар бара. Улар араһында: «Разведка Добыча „КазМунайГаз“», EURASIAN NATURAL RESOURCES CORPORATION PLC, «Казахтелеком» һәм башҡалар. Биржала KASE индексы хисаплана.
Дин[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаҙағстан ерендә 75 % мосолман, 25 % христиан.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хөсәйенова Г. Т. Ҡаҙағстан // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Джурич (Көньяҡ Кельтма ҡушылдығы)
Джурич — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе/ Удмурт Республикаһы[1] биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ Кельтма йылғаһының һул ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100003208
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100320
- Бассейн коды — 10.01.01.001
- ГӨ буйынса томы — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ «Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге».
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Джурич.


text:
Нанотехнология
.
Нанотехноло́гия — айырым атом һәм молекулаларҙы манипуляциялап, атом төҙөлөшө алдан билдәләнгән, материалдар етештереү һәм ҡулланыу тураһында теоретик яҡтан нигеҙләнгән, практик яҡтан тикшерелгән, төплө һәм ғәмәли фән һәм техника өлкәһе. Молекуляр кимәлдә, йәғни 1 нм-ҙан 100 нм-ға тиклем масштабта материалдарҙың төҙөлөшө менән идара итеү.
Яңы ҡаҙаныштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Наноматериалдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Углерод нанокөпшәләре — бер нисә тиҫтә нанометр диаметрлы, бер нисә сантиметр оҙонлоҡтағы цилинр.
- Фуллерен — углерод атомдарынан торған сфера формаһындағы күпҡыр, углеродтың аллатропик үҙгәреш класына керә (башкалары — алмаз, графит).
- Графен — бер яҫылыҡта ятҡан углерод атомдары.


text:
Ҡалып:Флагификация/Онтарио
Был Флагификация/Онтарио ҡалыбы өсөн документация. Ҡалып:Флагификация/флаг аша автоматик яһалған
Ҡалып:Флагификация/Онтарио ҡалыбында илдең, ҡаланың, субъектың һ.б. флагы тураһында мәғлүмәт бар һәм ул тура мәҡәләгә өҫтәү өсөн тәғәйенләнмәгән. Тик {{флагификация}}, {{флаг}} һ.б. кеүек ҡалыптар аша ҡулланыла. Флаг тураһында фекерегеҙҙе ҡалыптың фекер алышыу битендә белдерегеҙ.
Ҡалып исеме урыҫса (хәҙергә тиклем тәржемә ителмәгән) булһа — Исемен үҙгәртергә менюһы аша исемен башҡортсаға әйләндерегеҙ.
Ҡалып категорияһын да тәржемә итһәгеҙ — ҡалыптар тәртиптә буласаҡ
Ҡалыпты үҙгәрткәндән һуң кеш таҙартыу функцияһын ҡулланығыҙ.
Стандарт параметрҙар
Ҡулланыу
- {{флаг|Онтарио}} >
- {{флагификация|Онтарио}} > Онтарио
Был ҡалыпты ҡулланған биттәрҙең боҙолоуына сәбәп булмаҫ өсөн тикшереү-һынауҙарығыҙҙы тәүҙә үҙ битегеҙҙә эшләгеҙ.


text:
Ҡауҙы һымаҡтар
Ҡауҙы һымаҡтар (Ciconiiformes (Bonaparte, 1854); иҫкергән исеме — лат. Gressores), — уртаса һәм йылы бүлкәттәрҙә йәшәй торған, селәндәрҙе, ҡауҙыларҙы, ишкәк аяҡлыларҙы һәм фламинголарҙы эсенә алған ҡоштар отряды; отряд алты ғаиләне берләштерә; оҙон аяҡлы ҡоштар, ерҙә йәки яр буйлап әкрен генә атлап йөрөйҙәр, табыштарын һыуҙа эҙләйҙәр. Тышҡы ҡиәфәте һәм ҙурлыктары буйынса төрлөләр.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)
Ссылки[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аистообразные в Иллюстрированной энциклопедии животных «Филин» (Украина)


text:
Көньяҡ полюс
Координаталар: 90° ю. ш. 0° в. д. / 90° ю. ш. 0° в. д. (G) (O)
Көньяҡ ҡотоп, Көньяҡ полюс — Ер шарының әйләнеү күсәре Көньяҡ ярымшар яғында ер йөҙөн киҫеп үткән урын. Антарктидалағы Поляр яҫы тау эсендә бейеклектә урынлашҡан.
Көньяҡ ҡотоп тирәһендә боҙ ҡалынлығы — 2840 метр. Һауаның уртаса температураһы −48,9 °C (иң юғары −12,3 °C, иң түбән −82,8 °C).
1911 йылдың декабрь айында Көньяҡ Ҡотопҡа Руаль Амундсен етәкселегндәге норвег экспедицияһы барып етә. Был төркөмдә шулай уҡ Олаф Бьоланд, Сверр Хассел, Хельмер Хансен һәм Оскар Вистинг була. 1912 йылдың ғинуар айында — Роберт Скотт етәкселегендәге инглиз экспедицияһы Көньяҡ Ҡотопты яйлай. 1929 йылда американлы Р. Бэрд беренсе булып Көньяҡ Ҡотоп өҫтөнән самолётта осоп үтә. 1958 йылда В. Фукс һәм Э. Хиллари етәкселегендәге британ-Яңы Зеландия экспедицияһы Уэдделл дингеҙенән Росс дингеҙенә Көньяҡ Ҡотоп аша беренсе тапҡыр саңғыла һәм сылбырлы тәгәрмәсле тракторҙа трансарктик юл үтә.
Көньяҡ Ҡотопта 1957 йылдан АҠШ-тың Амундсен-Скотт ғилми станцияһы эшләй. Боҙҙар күсеше арҡаһында 2006 йылда станция ҡотоптан 100 метр самаһы ситтә булыуы билдәләнә. Көньяҡ ҡотопта боҙ аҫтында юғары энергиялы нейтрино детекторы IceCube эшләй. Детектор 1450—2450 метр боҙ аҫтында урынлашҡан, 1 кубик километр боҙ Черенков радиаторы урынына файҙаланыла.
Йөкмәткеһе
Асыу тарихы һәм ҡаҙаныштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1819 йылдың 31 мартында Крузенштерн диңгеҙ министры де Траверсеға поляр һыуҙарҙы өйрәнеү зарурлығы тураһында хат ебәрә. Хатта Крузенштерн ике экспедиция әҙерлергә тәҡдим итә — Төньяҡ һәм Көньяҡ ҡотопҡа. Һәр экспедицияға икешәр судно ебәрергә планлаштыра. 1819—1821 йылдарҙағы Көньяҡ ҡотоп экспедицияһына айырыуса ихтибар бүлә.
Нәтижәлә Антарктиданы аса, әммә көньяк материктың һыҙаттары һәм геологияһы XIX быуат аҙағына тиклем билдәһеҙ булап ҡала.
В 1839—1843 йылдарҙа Джеймс Кларк Росс «Эребус» «Террор» корабльдерендә үҙ заманы өсөн масштаблы Арктиканы тикшереү үткәрә, диңгеҙ һәм уның исеме менән аталған боҙлоҡ шельфын аса. 1841 йылда Джеймс Росс антарктида вулкандары булыуын аса, уларҙы корабль исемдәре менән Эребус и Террор тип атайҙар. В 1842 йылда Росс кешеләре беренсе булып көньяҡ киңлектең 78° сиген уҙалар. Тик Британия 60 йыл буйы Көньяҡ ҡотопҡа яңы экспедициялар сараһын үткәрмәй.
1897 йылда Норвегия поляр тиешереүсеһе Фритьоф Нансен егелгән эттәрҙә Көньяҡ ҡотопты яулау планын иғлан итә, әммә ул план тормошҡа ашмай.
Новегия тикшереүсеһе Карстен Борхгревинк 1899—1900 йылдарҙа Адэр морононда беренсе тапҡыр ҡыш үткәрә. Һуңынан «Южный Крест» экпедиция судноһы көньяҡҡа табан йүнәлә, 1839—1843 йылдарҙа Джеймс Росс тапҡан Бөйөк боҙ барьерға барып сыға. Борхгревин барьерҙың эске өлөшөнә кергән диңгеҙ ҡултығы булыуын аса, ҡултыҡты Кит ҡултығы тип атайҙар. 16 февралдә Борхгревинк, Уильям Колбек эт егелгән саналарҙа барьерға менеп 10 миль (16 км) төпкәрәк үтәләр һәм көньяҡ кнлектең 78° 50' сиген уҙалар, был көньяҡ ҡотапто өйрәнеү тарихында рекорд була.
Планетаның көньяк сиген яулауҙа икенсе аҙымды 1893 йылда Клемент Маркэм ойошторған Британия арктик экспедицияһы (1901—1904) була. Экспедиция начальнигы — Роберт Скотт. Экспедицияла буласаҡ бөйөк Антарктиканы өйренеүселәр Эрнест Генри Шеклтон, Эдвард Адриан Уилсон ҡатнаша. 1902 йылдың 2 ноябрендә был өсәү Көньяк ҡотопҡа походҡа сыға. Команданың әҙерһеҙ булыуы, егелгән эттәр менән мөғәләмә итеү күнеҡмәләре булмауы, шулай уҡ эске конфликттар, 30 декабрҙа команданы, көньяҡ киңлектең 82°11' һыҙатын үтеп (Скотт үлсәүе буйынса 82°17'), кире боролорға мәжбүр итә, улар 59 көндә көньяҡ ҡотопҡа тиклем юлдың өстәр бер өлөшөн үтә. Скотт, Уилсон һәм Шеклтон «Дискавери»ға 1903 йылдың 3 февралендә әйләнеп ҡайта. Уларҙың походы 93 тәүлек дауам итә, был ваҡыт эсендә 960 миль (1540 км) ара үтәләр. Среднесуточный переход равнялся 16 км[1].
1907 йылда Шеклтон егелгән эттәр урынына пони егеп үҙ экспедицияһын уҙғара. 1908 йылдың 29 октябрендә Шеклтон поляр поход күнекмәләре булмаған Джейсон Адамс, Эрик Маршалл һәм Фрэнк Уайлд менән берлектә Көньяҡ ҡотопҡа походҡа сыға. Тәүге план буйынса команда 4 ғинуарҙа Көньяҡ ҡотопҡа етергә тейеш була. Шеклтон яңы маҡсат ҡуйырға мәжбүр була: ҡотоптан 100 диңгеҙ миле (185 км) урынға барып етергә. Кешеләр бирешә, һәм 1909 йылдың 9 ғинуарында 88°23′ көньяҡ киңлек һәм 162° көнсығыш оҙонлоҡ сигендә, юлға сығыр алдынан бирелгән, «Юнион Джек» (Бөйөк Британия флагы), ҡаҙай. Кешеләр бирешә, һәм 1909 йылдың 9 ғинуарында 88°23′ көньяҡ киңлек һәм 162° көнсығыш оҙонлоҡ сигендә, юлға сығыр алдынан бирелгән, «Юнион Джек» (Бөйөк Британия флагы), ҡаҙай. Беренсе экспедиция тураһында отчёт яҙылған латун цилиндр ҡарға күмелә. Поляр плато король Эдуард VII хөрмәтенә атала[2]. Экспедицияның 73-сө көнөнә барыһы ла иҫән-һау әйләнеп ҡайта.
Роберт Скотт 1910 йылда үҙ экспедийияһын ойоштора. Улар Антарктидаға киткәндә, британлылар норвегиялылар Руал Амундсен экспедицияһы менән ярыша икәне билдәле була. Ике команда бер береһенән 650 км алыҫлыҡта урынлаша һәм күсенеү өсөн төрлө ысулдар ҡуллана, Скотт пони һәм механик снегоходтарға ышаныс белдерә, Амундсендың ҙур булмаған командаһы (9 кеше) һәм йөҙләгән эте була. 1911 йылдың 20 октябрендә эт егелгән дүрт санала юлға сығып, 14 декабрҙа 52 егелгән эт менән Амундсен командаһы (барлығы 5 кеше), поляр платоны текә Аксел Хейберг боҙлоғо аша үтеп, Көньяҡ котопто яулай. 1912 йылдың 26 ғинурында Амундсен командаһы тулы составта базаға әйләнеп ҡайта, 11 генә эт ҡала.
Аттар үлеү һәм автотранспорт боҙолоу сәбәпле Скотт командаһы үҙ көсөнә генә ышынырға мәжбүр була. 1912 йылдың 17 ғинуарында 5 кешелек Скотт командаһы Көньяҡ котопҡа барып етә, кешеләр бик йонсоған була. Британияның полюс командаһы кире юлда тулыһынса вафат була. Бынан һуң ҡотопта кешеләр тик 1956 йылда ғына аяҡ баҫалар.
Һауа юлы менән самолётта Көньяҡ ҡотопҡа беренсе тапҡыр 1928 йылдың 29 ноябрендә АҠШ армия капитаны Ричард Ивлин Бэрд барып етә, әммә төшмәй. Америкалылыр 1956 йылдың 31 октябрендә адмирал Джордж Дюфек башланғысы менән «Амундсен — Скотт» базаһын төҙөй башлай, бөтә төҙөлөш материалдары һәм ҡышлау припастары һауа юлы менән килтерелә.
Британия Берләшмәһе Экспедицияһы эшмәкәрлеге барышында ҡоро ер буйлап Көньяҡ ҡотопҡа барып етергә ирешәләр. Баштараҡ ҡотопҡа барып етеү бөтөнләй ҡаралмай, әммә Яңы Зеландия ҡатнашыусыһы Эдмунд Хиллари — билдәле спортсмен — үҙ ирке менән Көньяҡ ҡотопҡа юллана һәм 1958 йылдың 4 ғинуарында барып етә. 19 ғинуарҙа уға экспедиция начальныгы Вивиан Фукс ҡушыла, артабан ул юлын дауам итә һәм март башына Росс диңгеҙенә сыға, Антарктика материгын ҡоро юл менән үтеү тамамлана.
1980 йылдың 4 декабрендә сэр Ранульф Файнс етәкләгән Трансглобаль экспедиция Көньяҡ ҡотопҡа барып етергә ирешә.1989 йылдың 11 декабрендә Трансантарктик экспедиция ағзалары 221 көндә егелгән эттәрҙә, механик транспорт ҡулланмай бөтә ҡитғаны иң киң урынында киҫеп сыға. СССР-ҙан командала Виктор Боярский ҡатнаша.
1989 йылдың 30 декабрендә Арвид Фукс һәм Рейнольд Мейснер Көньяҡ ҡотопҡа барып етергә ирешә, улар эттәр һәм механик транспорт ҡулланмайса, мускул көсө һәм елкәндәр ҡулланып, Антарктида аша сыға.
Ҡотопто билдәләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Географик Көньяҡ полюс ҙур булмаған билдә һәм боҙға ҡаҙалған ҡолға менән билдәләнгән, йыл һайын йылдың беренсе көнөндә боҙ ҡатламы хәрәкәте булғанға дөрөҫләп ҡуйыла. Билдәлә Руаль Амундсен һәм Роберт Ф. Скотт килеп етеүге ирешкән дата һәм был полярниктарҙың ҙур булмаған цитаталары яҙылған. Эргәһенә Америка Ҡушма Штаттары флагы ҡуйылған.[3][4][5].
Географик Көньяҡ полюстан йыраҡ түгел церомониаль Көньяҡ полюс, Амундсен — Скотт станцияһында фотоға төшөү өсөн махсус урын, билдәләнгән. Был урынға Антарктида тураһында килешеү илдәре флагтары менән уратып алынған терәү өҫтөндәге металл шар ҡуйылған.
Климат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡыш ваҡытында көньяҡ ярымшарҙа (23 март — 23 сентябрь) Көньяҡ ҡотопҡа бөтөнләй ҡояш яҡтыһы төшмәй. Майҙан июльгә тиклем, оҙон эңерҙәр араһында, ай яҡтыһын һәм төньяҡ балҡышын иҫәпкә алмағанда, тулы ҡараңғылыҡ хөкөм һөрә. Йәй көнө (23 сентябрь — 23 март) ҡояш горизонт өҫтөндә, сәғәт йөрөнә ҡаршы хәрәкәт итә. Тик ул бер ваҡыттала юғары күтәрелмәй, иң бейек нөктәһе 22 декабрьҙа горизонт өҫтөнән 23,5° бейеклектә . Ер өҫтөнә төшкән ҡояш яҡтыһының ҙур өлөшөн аҡ ҡар кире сағылдыра. Диңгеҙ кимәленән юғары кимәлдә булыуы 2800 м һәм йылылыҡ булмауы менән берлектә Көньяҡ ҡотоп планеталағы иң һалҡын һәм ҡырыҫ урын булып тора, шулай ҙа иң түбән температура рекорды Төньяҡ ҡотопта түгел, шулай уҡ диңгеҙ кимәленән юғары урынлашҡан Антакркдидалағы Рәсәй станцияһы «Восток» янындағы нөктәлә[6] теркәлгән. Көньяҡ ҡотоп климаты Төньяҡ ҡотоп менән сағыштырғанда күпкә һалҡыныраҡ, бының сәбәбе — Көньяҡ ҡотоп ҡалҡыулыҡта һәм диңгеҙ ярҙарынан йыраҡ урынлашҡан, Төньяҡ ҡотоп диңгеҙ кимәлендә һәм төрлө яҡтан, йылылыҡ резервуары булап хеҙмәт иткән, океан менән уратып алынған.
Йәй уртаһында (дөрөҫөрәге, декабрь аҙағында) ҡояш иң юғары 23,5° бейеклектә булғанда, ғинуар температураһы −25,9 °C-ҡа етә. Ҡышын уртаса температура −58 °C тирәһе була. Иң юғары температура (−12,3 °C) 2011 йылдың 21 июлендә Амундсен-Скотт станцияһында теркәлгән, ә иң түбән температура 1982 йылдың 23 июлендә (−82,8 °C) теркәлгән (Ерҙә иң түбән температура 1983 йылдың 21 июлендә «Восток» сианцияһында −89,2 °C теркәлгән).
Астрономик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көньяҡ ҡотоптың координаталары көньяҡ киңлектең 90 градусы. Ҡотоптың оҙонлоғо юҡ, сөнки полюс аша бөтә меридиандар ҙа үтә.
- Ҡотопта көн оҙонлоғо 187 тәүлек. Төн — 178 тәүлек, шуның 15—16 тәүлегендә аҡ төндәр күҙәтелә.
Ер үҙ күсәре тирәләй әйләнгәнгә түгел, ЕрҠояш тирәләй әйләнгәнгә көн менән төн алышына, тәүлек әйләнәһенә Ҡояш күк көмбәҙендә горизонталь түңәрәк буйынса, дөрөҫөрәге ҡыя спираль буйынса хәрәкәт итә. Ҡояш горизонт өҫтөнә күтәрелгәс, 3 айҙан артығыраҡ (йәйге ҡояш торошона тиклем) күтәрелә, йәйге ҡояш торошо ваҡытында иң бейек нөктәлә була (күктә горизонталь хәрәкәт итеүен дауам итә), һуңынан 3 ай дауамында батыуын дауам итә. Атмосфера рефракциялары вариациялары булыу сәбәпле Ҡояш сыҡҡанын йәки байығанын бер нисә мәртәбә күрерге мөмкин. Ҡояштың үҙ диаметрының, 32′ тирәһе, рефракциялары булғанға, Ҡояш ике полюстанда күренә.
- Ҡотопта горизонт өҫтөндә Ҡояш бейеклеге, йәйге ҡояш торошо көнөндәге ≈23°26′ бейек күтәрелмәй. Сағыштармаса был күп түгел, ошо бейеклектә Мәскәү киңлегендә көн уртаһында 21 февралдә йәки 21 октябрҙа була.
- Күк көмбәҙендә Ай хәрәкәте Ҡояш хәрәкәтенә оҡшаған, тик айырмаһы шунда, тулы цикл бер йыл түгел, ә тропик ай (яҡынса 27,32 тәүлек). Ай ике аҙна буйы ҡыя спираль буйынса горизонттан иң бейек нөктәгә тиклем күтәрелә, киләһе аҙнала байый, һуңынан ике аҙна горизонт аҫтында була. Горизонт өҫтөнән Айҙың иң юғары бейеклеге 28°43′.
- Көньяҡ ҡотопта күк көмбәҙе экваторы горизонт һыҙығы менән тура килә. Күк көмбәҙе экваторынан көньяҡтағы йондоҙҙар батмайҙар, төньяҡтағы барлыҡ йондоҙҙар сыҡмай, сөнки горизонт өҫтөндәге йондоҙҙар бейеклеге үҙгәрмәй. Надирҙа Поляр йондоҙ (дөрөҫөрәге — донъяның төньяҡ полюсы), ә зенитта — донъяның Көньяҡ полюсы. Горизонт өҫтөндә йондоҙҙар бейеклеге даими һәм уларҙың ауышлағына тигеҙ (рефракцияны иҫәпкә алмағанда).
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Төньяҡ ҡотоп
- Көньяҡ магнит ҡотоп
- Тыныслыҡ (антарктик станция)
- Шәреҡ (антарктик станция)
- Антарктика
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Preston, 1999, p. 67
- ↑ Шеклтон1, 1910, p. 210
- ↑ «Marker makes annual move», Antarctic Sun. January 8, 2006; McMurdo Station, Antarctica.
- ↑ http://www.classicalarchives.com/prs/astro/Antarctica/0640-Sign_at_the__moving__actual_geographical_South_Pole.jpg
- ↑ Kiefer, Alex South Pole Marker (January 1994). Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 ғинуар 2013. 24 март 2008 тикшерелгән.
- ↑ Science question of the week, Goddard Space Flight Center.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Көньяҡ полюста асыу (Амундсен — Скотт) Зиновий Каневский мәҡәләһе, «Аванта+, География», Мәскәү, 1994 йыл
- С. Курий — нисек эттәр Көньяҡ полюсты асты — «Время Z» журналында мәҡәлә
- Көньяҡ ҡотоп фотопанорамаһы 360° — ҡарау өсөн рәсемгә баҫырға
- Көньяҡ ҡотопта һауа торошо — 6 сәғәт һайын метеомәғлүмәт (инг.)
- Веб-камера — Көньяҡ полюс онлайн
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Полюсы Земли // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Ҡалып:Docpage
Был ҡалып {{doc}}-ты ҡулланғанда ҡалып документацияһы өсөн навигацияны күрһәтә. Уны ярҙамсы биттәрҙең
бит исеме/doc иң башына  {{docpage}}  рәүешендә урынлаштыралар.
Был ҡалып документацияһында уның нисек булыуын күрергә мөмкин.
Ҡалып шулай уҡ документацияны автоматик рәүештә тәғәйенләнгән категорияға индерә, был уны категорияланмаған ҡалыптар исемлегенә инеүҙән ҡотолорға ярҙам итә.
Во избежание поломок страниц, использующих данный шаблон, желательно экспериментировать в своём личном пространстве.


text:
Аҡ
Аҡ - төҫ
Башҡорттарҙа аҡ сафлыҡ,изгелек, яҡтылыҡ образы.
Аҡ һүҙе башҡорт телендә бына нисек ҡулланыла:
- Аҡһаҡал — хөрмәт ҡаҙанған ихтирамлы оло кеше
- Аҡ уй - изге уй
- Аҡ өй - ҡунаҡ өйө
- Аҡ донъя - рәхәт донъя
- Аҡ йылан - йыландар батшаһы
- Аҡ бабай - ололау һүҙе
- Аҡбәйел - яҡшы күңелле кеше
- Аҡ бәпәй итеү - баланы иркәләү, һөйөү һ.б.
Һүҙбәйләнештәр күрһәтеүенсә, аҡ һүҙе ысынлап та яҡшы тойғолар менән бәйле. Мифологияларҙа аҡ һүҙе булған заттар изге кешегә бәхет килтереүсе, уны ҡурсалаусы итеп һүрәтләнә. Мәҫәлән: аҡ йылан алдына яулыҡ һалһаң ул мөгөҙөн һала. Шул мөгөҙҙө тотҡан, күргән кеше бәхетле була тип ышаныу әле лә йәшәй. Аҡ менән бәйле бик күп тыйыуҙар ҙа бар: аҡты, йәғни һөт- ҡатыҡты, түгергә, сәсергә, тапарға ярамай; аҡ йыланда, аҡҡошто үлтерергә ярамай.
Төш юрауҙарында ла "аҡ тун кейһәң һөйөнөрһөң, аҡ әйбер алһаң ҡыуанырһың" тип юрағандар.
Килеп сығышы яғынан аҡ боронғо ҡомартҡыларҙағы төрки аҡ һүҙе менән бәйле.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Фирҙәүес Хисамитдинова. Башҡорт мифологияһы.


text:
Биҙгәләк
Биҙгәләк (урыҫ. Стрепет) — Европала, Азияла, Африканың төньяҡ-көнбайышында йәшәүсе, үҫемлек менән туҡлана торған торған күсмә ҡош. Ояһын далала ҡора, сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштерә башлағас һирәк осраусы төрҙәр рәтенә керә.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҙурлығы өйрәктәй. Оҙон ғына аяҡлы һәм муйынлы ҡош. Осҡанда өйрәктәргә оҡшаған. Башы, муйыны, түшенең аҫҡы һәм өҫкө яғы ҡара. Елкәһенән муйынының алғы яғына төшкән дүңгәләк, түшенең уртаһы, ҡорһағы, ҡанаттарының сите аҡ. Һырты һары, йыш һәм нәҙек ҡара көрән тулҡынлы һыҙыҡтар менән ҡапланған. Ҡойроғо аҡ һәм ҡара арҡыры буй ала. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел. Ите өсөн аулайҙар.
Туҡланыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөжәктәр, үлән орлоҡтары һәм йәш үҫентеләре менән туҡлана. Йыш ҡына таш йота.
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пырхылдап көлөүгә оҡшаған тоноҡ тауышлы.
Йәшәүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һөрөлмәгән яландарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ояһы ерҙә була. 3-4 бөртөк көрәнһыу һоро йәки йәшкелт йомортҡа һала.


text:
Көньяҡ Америка
Көньяҡ Америка исп. América del Sur, Sudamérica, Suramérica, порт. América do Sul, ингл. South America, нидерл. Zuid-Amerika, франц. Amérique du Sud, гуар. Ñembyamérika, кечуа Urin Awya Yala, Urin Amerika) — башлыса Көньяҡ ярымшарҙа, өлөшләтә Төньяҡ ярымшарҙа урынлашҡан Америкалағы материк. Көнбайыштан Тымыҡ, көнсығыштан Атлантик океан менән йыуыла. Төньяҡтан Төньяҡ Америка менән сиктәш. Ике Америка араһындағы сик Панама муйыны һәм Кариб диңгеҙе аша үтә.
Көньяҡ Америка составына континенттағы илдәрҙең утрауҙары керә. Кариб диңгеҙе илдәре Төньяҡ Америкаға ҡарай. Кариб диңгеҙе менән сиктәш Көньяҡ Америка илдәре — Колумбия, Венесуэла, Гайана, Суринам һәм Француз Гвианаһын керетеп — Кариб Көньяҡ Америкаһы тип атала.
«Америка» атамаһын был континент исемендә беренсе тапкыр Мартин Вальдземюллер ҡуллана: ул Христофор Колумб асҡан ерҙәр бөтөнләй Һиндостан түгел, әлегә европалыларғы билделе булмаған Яңы Донъя тип Америго Веспуччиның латинлаштырылған исемен картаға теркәп ҡуя. Континент майҙаны — 17,8 млн км² (континенттар араһында 4-се урын), халкы — 387 489 196 (2011 й.) кеше (континенттар араһында 4-се урын).
Йөкмәткеһе
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡитғаның көнсығышында тигеҙлектәр хакимлек ите. Анд тауҙары көнбайышында һуҙылған. Көньяҡ Америка планетаның иң дымлы континенты. Күп өлөшө субэваториаль һәм тропик бүлкәттә урынлашҡан. Климаты йылы, тик көньяҡ сигендә генә ҡышын 0°С-ҡа тиклем һәм бер аҙ түбәнерәк төшөүө мөмкин. Бейе таула Анд тауҙарында климат ҡырыҫ, көньяҡта тау түбәләре ҡар менән ҡапланған. Материкта йылғалар күп. Планеталағы иң мул һыулы йылға Амазонка ошо материкта урынлашҡан.
Йылғалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күлдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Южная Америка Open Directory Project (dmoz) һылтанмалар каталогында.
- Средний класс в Южной Америке
- Скромницкий А., Талах В. Энциклопедия доколумбовой Америки. Часть 1. Южная Америка. Том 2. Источники XVI-XVII веков по истории Южной Америки: Хроники. Документы.. www.kuprienko.info (А. Скромницкий) (2012-02-11). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 май 2012. 11 март 2012 тикшерелгән.


text:
Донъя илдәре һәм территориялары
Түбәндә донъя илдәренең исемлеге килтерелә. Исемлектә 261 ил бар, шул иҫәптән:
- 194 бойондороҡһоҙ дәүләт (193 дәүләт-БМО ағзалары һәм Ватикан.
- Статусы аныҡ булмаған дәүләттәр (13)[1][2][3][4][5][6][7][8]:
- БМО ағзаһы булмаған, ләкин бер йәки бер нисә БМО ағзаһы булған дәүләт тарафынан танылған 9 дәүләт (өлөшләтә танылған дәүләттәр):
- БМО ағзаһы булмаған һәм бер ниндәй ҙә БМО ағзаһы булған дәүләт тарафынан танылмаған 2 дәүләт. Өлөшләтә танылған ҡайһы бер дәүләттәр тарафынан танылған дәүләттәр:
- БМО ағзаһы булмаған, бер ниндәй ҙә БМО ағзаһы булған дәүләт йәки өлөшләтә танылған дәүләт тарафынан танылмаған, ләкин ысынбарлыҡта бойондороҡһоҙ булған 2 дәүләт:
- Башҡа территориялар (54):
- Халыҡ-ара килешеүҙәрҙә әйтеп үтелгән махсус статуслы 4 территория: Аланд утрауҙары, Гонконг (Сянган), Макао (Аомынь) һәм Шпицберген.
- Дауамлы халҡы булған 38 бойондороҡло территория:
- Австралияның 3 тышҡы территорияһы: Кокос (Килинг) утрауҙары, Норфолк утрауы һәм Раштыуа утрауы;
- Бөйөк Британияның 3 тажлы ере: Гернси, Джерси һәм Мэн утрауы;
- Бөйөк Британияның 12 диңгеҙ аръяғы территорияһы: Ангилья, Бермуда утрауҙары (Бермудалар), Һинд океанындағы Британия территорияһы, Британия Виргин утрауҙары, Гибралтар, Кайман утрауҙары, Монтсеррат, Питкэрн утрауҙары, Изге Елена, Күтәрелеү һәм Тристан-да-Кунья утрауҙары, Тёркс һәм Кайкос, Фолкленд утрауҙары (Аргентина дәғүә итә) һәм Көньяҡ Георгия һәм Көньяҡ Сандвич утрауҙары (Аргентина дәғүә итә);
- Данияның 2 территорияһы (автоном регионы): Гренландия һәм Фарер утрауҙары;
- Нидерландтарҙың 3 диңгеҙ аръяғы (автоном) территориялары: Аруба, Кюрасао һәм Синт-Маартен;
- Яңы Зеландия менән ирекле берләшмәлә булған 2 үҙидаралы дәүләт берәмеге: Кук утрауы һәм Ниуэ (Савидж);
- Яңы Зеландияның 1 бойондороҡло территорияһы: Токелау;
- АҠШ-тың 5 диңгеҙ аръяғы биләмәһе (ҡушылмаған территориялары): Америка Виргин утрауҙары, Америка Самоаһы, Гуам, Пуэрто-Рико һәм Төньяҡ Мариана утрауҙары;
- Францияның 5 диңгеҙ аръяғы берләшмәһе: Сен-Бартельми, Сен-Мартен, Сен-Пьер һәм Микелон, Уоллис һәм Футуна һәм Француз Полинезияһы;
- Францияның 2 диңгеҙ аръяғы махсус статуслы административ-территориаль берекмәләре: Яңы Каледония һәм Француз Көньяҡ һәм Антарктика территориялары.
- Дәүләттәрҙең айырылмаҫ өлөштәре тип һаналған, ләкин дәүләттең төп өлөшөнән алыҫта урынлашҡан 11 диңгеҙ аръяғы территория (атап әйткәндә, донъяның икенсе киҫәгендә булғандар):
- Испанияның Африкалағы 3 территорияһы: Канар утрауҙары һәм автоном ярым анклав ҡалалар Сеута һәм Мелилья;
- Португалияның 2 автоном регионы: Азор утрауҙары һәм Мадейра;
- АҠШ-тың 1 диңгеҙ аръяғы штаты: Гавай утрауҙары (Гавайҙар);
- Францияның 5 диңгеҙ аръяғы департаменты һәм регионы: Гваделупа, Майотта, Мартиника, Реюньон һәм Француз Гвианаһы.
- Статусы билдәләнмәгән, ҡайһы берәүҙәрҙең иҫәпләүенсә Берләшкән короллектәрҙең суверен диңгеҙ һыуҙарында урынлашҡан, шул уҡ ваҡытта үҙидара һәм Берләшкән Короллек дәғүә итмәгән 1 территория: Силенд.
Был исемлеккә индерелмәгәндәр:
- Ҡалып:Флагификация/Мальта ордены (БМО-ла күҙәтеүсе статусына эйә булыуға ҡарамаҫтан)
- Ҡалып:Флагификация/Таволара короллеге Хәҙерге ваҡытта аннексиянмауға ҡарамаҫтан де-факто Италияның өлөшө тип һанала.
- дауамлы халҡы булмаған бәйле һәм диңгеҙ аръяғы территориялар (мәҫәлән, Тышҡы ваҡ утрауҙар (АҠШ))
- үҙәк хөкүмәт тарафынан контроль ителмәгән, ләкин тулы бойондороҡһыҙлыҡҡа дәғүә итмәгән территориялар (мәҫәлән, Мьянмалағы Аракан, Ва һәм Шан; Сомалилағы Авдаленд, Азания, Галмудуг, Пунтленд һәм Хатумо)
- Виртуаль дәүләттәр (мәҫәлән, Молоссия)
- Башҡа дәүләт территорияларындағы хәрби һәм хәрби-диңгеҙ базалары.
Исемлек киләһе рәүештә төҙөлгән: (Флаг) Илдең ҡыҫҡа исеме — илдең тулы исеме: комментарийҙар
Илдәр исемлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Абхазия — Абхаз Республикаһы: БМО ағзаһы булған алты ил (Рәсәй Федерацияһы, Никарагуа, Венесуэла, Науру, Вануату һәм Тувалу), өлөшләтә танылған Көньяҡ Осетия һәм ике танылмаған дәүләт (Таулы Ҡарабах Республикаһы һәм Днестр алды Молдова Республикаһы) тарафынан танылған; Грузия конституцияһы буйынса Грузия составына инә
- Австралия — Австралия Союзы
- Австрия — Австрия Республикаһы
- Азавад — Бойондороҡһыҙ дәүләт Азавад: танылмаған дәүләт, 6 апрель 2012 йылда бойондороҡһыҙлығыны иғлан итте,; де-юре Мали составына инә
- Азад Кашмир — Азад Джамму һәм Кашмир: өлөшләтә танылған дәүләт (Пакистан таныған). БМО резолюцияһ буйынса Кашмир статусы плебисцит йәки референдум менән билдәләнергә тейеш; һуңғыһын Һиндостан кире ҡаҡҡан һәм урындағы советтың Һиндостан составында булырға теләү ҡарары плебисцитты алмаштыра тип аңлатҡан. Ирекле Кашмир ысынында Пакистан провинцияһы булып тора.
- Әзербайжан — Әзербайжан Республикаһы
- Азор утрауҙары — Португалияның Атлантик океандағы автоном регионы
- Аланд утрауҙары — Финляндияның автоном территорияһы, махсус халыҡ-ара килешеү буйынса идара ителә
- Албания — Албания Республикаһы
- Алжир — Алжир Халыҡ Демократик Республикаһы
- Америка Самоаһы — АҠШ-тың диңгеҙ аръяғы биләмәһе (ҡушылмаған территорияһы), шулай уҡ Көнсығыш Самоа тип билдәле
- Ангилья — Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Ангола — Ангола Республикаһы
- Андорра — Андорра Кенәзлеге
- Антигуа һәм Барбуда
- Аомынь (Макао) — Аомынь махсус административ районы: махсус халыҡ-ара килешеү буйынса Ҡытай Халыҡ Республикаһы идара иткән территория
- Аргентина — Аргентина Республикаһы
- Әрмәнстан — Әрмәнстан Республикаһы
- Аруба — Нидерландтарҙың автоном территорияһы
- Афғанстан — Афғанстан Ислам Республикаһы
- Багамдар — Багама Утрауҙары Берләшмәһе
- Бангладеш — Бангладеш Халыҡ Республикаһы
- Барбадос
- Бахрейн — Бахрейн Короллеге
- Беларусь — Беларусь Республикаһы
- Белиз
- Бельгия — Бельгия Короллеге
- Бенин — Бенин Республикаһы
- Бермудтар — Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Болгария — Болгария Республикаһы
- Боливия — Күп милләтле Дәүләт Боливия
- Босния һәм Герцеговина — ике үҙидаралы берләшмәнән тора — Серб Республикаһы һәм Босния һәм Герцеговина Федерацияһы
- Ботсвана — Ботсвана Республикаһы
- Бразилия — Бразилия Федератив Республикаһы
- Ҡалып:Флагификация/Һиндостан океанындағы Британия территорияһы — Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы (Чагос утрауҙарында БМО ҡарарына ҡаршы булдырылған)
- Бруней — Бруней-Даруссалам Дәүләте
- Буркина-Фасо (элекке Үрге Вольта)
- Бурунди — Бурунди Республикаһы
- Бутан — Бутан Короллеге
- Вануату — Вануату Республикаһы
- Ватикан — Ватикан
- Бөйөк Британия —Бөйөк Британияның һәм Төньяҡ Ирландияның Берләшкән Короллектәре
- Венгрия
- Венесуэла — Венесуэла Боливар Республикаһы
- Британия Виргин утрауҙары — Британия Виргин утрауҙары: Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- АҠШ-тың Виргин утрауҙары — АҠШ диңгеҙ аръяғы территорияһы (ҡушылмаған территория)
- Көнсығыш Тимор — Көнсығыш Тимор Демократик Республикаһы
- Вьетнам — Вьетнам Социалистик Республикаһы
- Габон — Габон Республикаһы
- Гаити — Гаити Республикаһы
- Гайана — Гайана Кооператив Республикаһы
- Гамбия — Гамбия Республикаһы
- Гана — Гана Республикаһы
- Гваделупа — Францияның диңгеҙ аръяғы регионы
- Гватемала — Гватемала Республикаһы
- Гвинея — Гвинея Республикаһы
- Гвинея-Бисау — Гвинея-Бисау Республикаһы
- Германия — Германия Федератив Республикаһы
- Гернси — Бөйөк Британияның тажлы ере, Нормандия утрауҙары киҫәге
- Гибралтар — Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Гондурас — Гондурас Республикаһы
- Гонконг (Сянган) — Ҡытай Халыҡ Республикаһының Гонконг махсус административ районы: Ҡытай тарафынан махсус халыҡ-ара килешеү нигеҙендә идара ителә
- Гренада
- Гренландия — Данияның бойондороҡлы территорияһы (автоном регион)
- Греция — Грек Республикаһы
- Грузия
- Гуам — АҠШ диңгеҙ аръяғы биләмәһе(ҡушылмаған территория)
- Дания — Дания Короллеге
- Джерси — Бөйөк Британияның тажлы ере, Нормандия утрауҙары киҫәге
- Джибути — Джибути Республикаһы
- Доминика — Доминика Берләшмәһе
- Доминика Республикаһы
- Мысыр — Мысыр Ғәрәп Республикаһы
- Замбия — Замбия Республикаһы
- Зимбабве — Зимбабве Республикаһы
- Израиль — Израиль Дәүләте
- Һиндостан — Һиндостан Республикаһы
- Индонезия — Индонезия Республикаһы
- Иордания — Иордания Хашимит Короллеге
- Ираҡ — Ираҡ Республикаһы
- Иран — Иран Ислам Республикаһы
- Ирландия
- Исландия
- Испания — Испания Короллеге
- Италия — Италия Республикаһы
- Йемен — Йемен Республикаһы
- Кабо-Верде — Кабо-Верде Республикаһы (элекке Йәшел Морон Утрауҙары Республикаһы)
- Ҡаҙағстан — Ҡаҙағстан Республикаһы
- Кайман утрауҙары — Кайман Утрауҙары: Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Камбоджа — Камбоджа Короллеге (элекке Кампучия)
- Камерун — Камерун Республикаһы
- Канада
- Ҡалып:Флагификация/Канар Утрауҙары — Испанияның автоном өлкәһе
- Катар — Катар Дәүләте
- Кения — Кения Республикаһы
- Кипр Республикаһы — Кипр Республикаһыһы
- Ҡырғыҙстан — Ҡырғыҙ Республикаһы
- Кирибати — Кирибати Республикаһы
- ҠХР
- Ҡытай Республикаһы
- Кокос Утрауҙары — Австралияның тышҡы территорияһы
- Колумбия — Колумбия Республикаһы
- Комор Утрауҙары — Комор Утрауҙары Союзы (Коморҙар)
- Конго Республикаһы, шулай уҡ Конго (Браззавиль) тип атала
- Конго ДР — (элекке Заир), шулай уҡ Конго (Киншаса) тип атала
- КХДР — Корея Халыҡ Демократик Республикаһы
- Корея Республикаһы
- Косово Республикаһы — Косово Республикаһы: БМО протекторатында булған һәм Европа Союзы протекторатына күсеп барған өлөшләтә танылған дәүләт. Сербия конституцияһы буйынса Сербия составына инә һәм Косово һәм Метохия автоном крайы тип иҫәпләнә
- Коста-Рика — Коста-Рика Республикаһы
- Кот-д’Ивуар — Кот-д’Ивуар Республикаһы (элекке Фил Һөйәге Яры)
- Куба — Куба Республикаһы
- Кувейт — Кувейт Дәүләте
- Ҡалып:Флагификация/Кук Утрауҙары — Яңы Зеландия менән ирекле берләшмәлә булған үҙидаралы дәүләт
- Кюрасао — Нидерландтар Короллегенең автоном территорияһы
- Лаос — Лаос Халыҡ Демократик Республикаһы
- Латвия — Латвия Республикаһы
- Лесото — Лесото Короллеге
- Либерия — Либерия Республикаһы
- Ливан — Ливан Республикаһы
- Ливия — Ливия Республикаһы
- Литва — Литва Республикаһы
- Лихтенштейн — Лихтенштейн Кенәзлеге
- Люксембург — Люксембург Бөйөк Герцоглығы
- Маврикий — Маврикий Республикаһы
- Мавритания — Мавритания Ислам Республикаһы
- Мадагаскар — Мадагаскар Республикаһы
- Мадейра — Португалияның Атлантик океандағы автоном регионы
- Майотта — Францияның диңгеҙ аръяғы департаменты
- Македония — Македония Республикаһы, (Элекке Югослав Республикаһы Македония, FYROM)) тип тә атала
- Малави — Малави Республикаһы
- Малайзия — Малайзия
- Мали — Мали Республикаһы
- Мальдив — Мальдив Республикаһы
- Мальта — Мальта Республикаһы
- Марокко — Марокко Короллеге
- Мартиника — Францияның диңгеҙ аръяғы регионы
- Маршалл Утрауҙары — Маршалл Утрауҙары Республикаһы
- Мексика — Мексика Ҡушма Штаттары
- Мелилья — Испанияның яртылаш анклав ҡалаһы
- Микронезия — Микронезия Федератив Штаттары
- Мозамбик — Мозамбик Республикаһы
- Молдавия — Молдова Республикаһы
- Монако — Монако Кенәзлеге
- Монголия — Монголия
- Монтсеррат — Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Мьянма — Мьянма Союзы (элекке Бирма)
- Остров Мэн — Бөйөк Британияның тажлы ере
- Ҡалып:Флагификация/Таулы Ҡарабах — өлөшләтә танылған Абхазия, Көньяҡ Осетия и һәм танылмаған Днестр алды Молдова Республикаһы тарафынан танылған; Әзербайжан конституцияһы буйынса Әзербайжан составына инә
- Намибия — Намибия Республикаһы
- Науру — Науру Республикаһы
- Непал — Непал Федератив Демократик Республикаһы
- Нигер — Нигер Республикаһы
- Нигерия — Нигерия Федератив Республикаһы
- Нидерланд — Нидерландтар Короллеге
- Никарагуа — Никарагуа Республикаһы
- Ниуэ — Яңы Зеландия менән ирекле берләшмәлә булған үҙидаралы дәүләт
- Яңы Зеландия
- Яңы Каледония — Францияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Норвегия — Норвегия Короллеге
- Остров Норфолк — Австралияның тышҡы территорияһы
- БҒӘ — Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре
- Оман — Оман Солтанлығы
- Пакистан — Пакистан Ислам Республикаһы
- Палау — Палау Республикаһы (элекке Белау)
- Палестинская национальная администрация / Филистин Дәүләте: Израиль оккупациялаған территория; үҙ эсенә Газа Секторын һәм Иордан йылғаһының көнбайыш ярын ала
- Панама — Панама Республикаһы
- Папуа — Яңы Гвинея — Папуа — Яңы Гвинея Бойондороҡһыҙ Дәүләте
- Парагвай — Парагвай Республикаһы
- Перу — Перу Республикаһы
- Питкэрн Утрауҙары — Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Польша — Польша Республикаһы
- Португалия — Португалия Республикаһы
- Ҡалып:Флагификация/Днестр алды Молдова Республикаһы — өлөшләтә танылған Абхазия, Көньяҡ Осетия и һәм танылмаған Таулы Ҡарабах Республикаһы тарафынан танылған; Молдавия конституцияһы буйынса Молдавия составына инә
- Пуэрто-Рико — Пуэрто-Рико Берләшмәһе: АҠШ диңгеҙ аръяғы территорияһы (ҡушылмаған территория)
- Реюньон Реюньон — Францияның диңгеҙ аръяғы регионы
- Ҡалып:Флагификация/Раштыуа Утрауы — Австралияның тышҡы территорияһы
- Рәсәй — Рәсәй Федерацияһы
- Руанда — Руанда Республикаһы
- Румыния
- Сальвадор — Эль-Сальвадор Республикаһы
- Самоа — Самоа Бойондороҡһыҙ Дәүләте (1997 йылға тиклем Көнбайыш Самоа тип аталған)
- Сан-Марино — Сан-Марино Республикаһы
- Сан-Томе һәм Принсипи — Сан-Томе һәм Принсипи Демократик Республикаһы
- Сахара Ғәрәп Демократик Республикаһы — территорияһының күп өлөшө Марокко тарафынан оккупацияланған һәм үҙенә ҡушылған
- Сәғүд Ғәрәбстаны — Сәғүд Ғәрәбстаны Короллеге
- Свазиленд — Свазиленд Короллеге
- Ҡалып:Флагификация/Изге Елена, Күтәрелеү һәм Тристан-да-Кунья Утрауҙары — Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Ҡалып:Флагификация/Себорга Кенәзлеге — Себорга Кенәзлеге: өлөшләтә танылған дәүләт (2009 йылда Буркина-Фасо тарафынан танылған)
- Ҡалып:Флагификация/Төньяҡ Мариан Утрауҙары — Төньяҡ Мариан Утрауҙары Берләшмәһе (АҠШ): АҠШ диңгеҙ аръяғы биләмәһе (ҡушылмаған территорияһы)
- Ҡалып:Флагификация/ТКТР — Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы: өлөшләтә танылған дәүләт (Төркиә тарафынан танылған); Кипр конституцияһына күрә Кипр Республикаһы составына инә
- Сейшель Утрауҙары — Сейшель Утрауҙары Республикаһы; Сейшелдар тип тә атала
- Сенегал — Сенегал Республикаһы
- Сен-Бартельми — Францияның диңгеҙ аръяғы берләшмәһе
- Сен-Мартен — Францияның диңгеҙ аръяғы берләшмәһе
- Сен-Пьер и Микелон — Францияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Сент-Винсент һәм Гренадиндар
- Сент-Китс һәм Невис — Сент-Китс һәм Невис Федерацияһы
- Сент-Люсия
- Сербия — Сербия Республикаһы
- Сеута — Испанияның яртылаш анклав ҡалаһы
- Силенд — Берләшкән Короллек дәғүә итмәгән, ҡайһы берәүҙәрҙең иҫәпләүенсә Берләшкән короллектәрҙең суверен диңгеҙ һыуҙарында урынлашҡан, үҙидаралы территория
- Синт-Маартен — Нидерландтарҙың автоном территорияһы
- Сингапур — Сингапур Республикаһы
- Сирия — Сирия Ғәрәп Республикаһы
- Словакия — Словак Республикаһы
- Словения — Словения Республикаһы
- АҠШ — Америка Ҡушма Штаттары
- Соломон Утрауҙары
- Сомали — Сомали Республикаһы, элекке Сомали Демократик Республикаһы: үҙ-ара дошманлашҡан бер нисә төркөмгә һәм төньяҡтағы де-факто бойондороҡһыҙ Сомалиленд бүленгән
- Сомалиленд — Сомалиленд Республикаһы: танылмаған дәүләт, де-юре Сомали составына инә
- Судан — Судан Республикаһы
- Суринам — Суринам Республикаһы
- Сьерра-Леоне — Сьерра-Леоне Республикаһы
- Таджикстан — Тажикстан Республикаһы
- Таиланд — Таиланд Короллеге
- Танзания — Танзания Берләшкән Республикаһы
- Тёркс һәм Кайкос — Тёркс һәм Кайкос Утрауҙары: Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Того — Тоголез Республикаһы
- Токелау — элекке Токелау (Юнион): Яңы Зеландияның бойондороҡлы территорияһы
- Тонга — Тонга Короллеге
- Тринидад һәм Тобаго — Тринидад һәм Тобаго Республикаһы
- Тувалу
- Тунис — Тунис Республикаһы
- Төрөкмәнстан — Төркмәнстан
- Төркиә — Төркиә Республикаһы
- Уганда — Уганда Республикаһы
- Үзбәкстан — Үзбәкстан Республикаһы
- Украина
- Уоллис и Футуна — Уоллис һәм Футуна утрауҙары территорияһы: Францияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Уругвай — Уругвай Көнсығыш Республикаһы
- Фарер Утрауҙары — Данияның бойондороҡлы территорияһы (автоном регионы)
- Фиджи — Фиджи Утрауҙары Республикаһы
- Филиппин — Филиппиндар Республикаһы
- Финляндия — Финляндия Республикаһы
- Фолкленд утрауҙары — Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы, Аргентина дәғүә итә
- Франция — Франция Республикаһы
- Гвиана — Францияның диңгеҙ аръяғы регионы
- Француз Полинезияһы — Францияның диңгеҙ аръяғы берләшмәһе
- Французские Южные и Антарктические Территории — Францияның диңгеҙ аръяғы территорияһы
- Хорватия — Хорватия Республикаһы
- ҮАР — Үҙәк Африка Республикаһы
- Чад — Чад Республикаһы
- Черногория — Черногория
- Чехия — Чехия Республикаһы
- Чили — Чили Республикаһы
- Швейцария — Швейцария Конфедерацияһы
- Швеция — Швеция Короллеге
- Шпицберген — махсус халыҡ-ара килешеү нигеҙендә Норвегия тарафынан идара ителгән территория, Шпицберген архипелагын һәм Айыу утрауын үҙ эсенә ала
- Шри-Ланка — Шри-Ланка Демократик Социалист Республикаһы
- Эквадор — Эквадор Республикаһы
- Экваториаль Гвинея — Экваториаль Гвинея Республикаһы
- Эритрея — Эритрея Дәүләте
- Эстония — Эстония Республикаһы
- Эфиопия — Эфиопия Федератив Демократик Республикаһы
- Көньяҡ Георгия һәм Көньяҡ Сандвич утрауҙары — Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһы, Аргентина дәғүә итә
- Көньяҡ Осетия — БМО ағзаһы булған биш ил (Рәсәй Федерацияһы, Никарагуа, Венесуэла, Науру һәм Тувалу), өлөшләтә танылған ике ил (Көньяҡ Осетия һәм Сахара Ғәрәп Демократик Республикаһы) һәм ике танылмаған дәүләт (Таулы Ҡарабах Республикаһы һәм Днестр алды Молдова Республикаһы) тарафынан танылған; Грузия конституцияһы буйынса Грузия составына инә
- КАР — Көньяҡ Африка Республикаһы
- Көньяҡ Судан — Көньяҡ Судан Республикаһы
- Ямайка
- Япония
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ил
- Дәүләт
- Дәүләттәр исемлеге
- БМО ағзалары дәүләттәр исемлеге
- Бойондороҡлы территориялар исемлеге
- Танылмаған һәм өлөшләтә танылған дәүләттәр
- Донъя башҡалалары исемлеге
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Regions and territories: Abkhazia (инг.)
- ↑ Regions and territories: Kosovo (инг.)
- ↑ Regions and territories: Western Sahara (инг.)
- ↑ Regions and territories: South Ossetia (инг.)
- ↑ Cyprus (инг.)
- ↑ Regions and territories: Nagorno-Karabakh (инг.)
- ↑ Regions and territories: Trans-Dniester (инг.)
- ↑ Regions and territories: Somaliland (инг.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Каталог сайтов официальных органов власти и организаций стран СНГ. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 5 июнь 2009 тикшерелгән.
- Общероссийский классификатор стран мира. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 5 июнь 2009 тикшерелгән.
- Островные, внутриконтинентальные, полуостровные страны мира и страны архипелаги. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 5 июнь 2009 тикшерелгән.


text:
13 май
13 май — григориан стиле буйынса йылдың 133-сө (кәбисә йылында 134-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 232 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бразилия — Претос Велхос фестивале.
- Канада — Әсә көнө.
- Нигерия — Гарланд көнө.
- Рәсәй — Ҡара диңгеҙ флоты көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1992 — Ибраһим Ғиззәтуллин, башҡорт яҙыусыһы һәм шағиры, Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды, «Башҡорт Корчагины» исеме аҫтында киң билдәлелек алған ҡаһарман шәхес, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1968).


text:
Фәлсәфә
Фәлсәфә (ғәр. فلسفة), шулай уҡ филосо́фия (бор. грек. φιλoσoφίa «аҡыллылыҡты һөйөү») — бар донъяны һәм кешенең йәшәйешен өйрәнеүсе һәм аңларға ынтылыусы фән; йәшәйештең иң мөһим һыҙаттарын, ысынбарлыҡты танып белеүҙең төп принциптарын, кеше тормошоноң маҡсатын, кеше менән донъя араһында булған мөнәсәбәттәрҙе өйрәнеүсе тәғлимәт.
Башҡа фәндәрҙән айырмалы рәүештә, фәлсәфә ниндәй ҙә булһа бер тәғәйен өлкәне генә өйрәнеү йәки аныҡ тикшеренеү ысулдарынан файҙаланыу менән сикләнмәй; киреһенсә, ул башҡа бар фәндәрҙең өйрәнгән мәсьәләләрен һәм үҙенсәлекле тикшеренеү ысулдарын дөйөмләштерә һәм ул фәндәргә теоретик нигеҙ бирергә ынтыла.
Фундаменталь һорауҙырҙы өйрәнеүҙең башҡа ысулдарынан, әйтеп үткәндә мистицизм, миф һәм сәнғәттән айырмалы рәүештә, фәлсәфә һынаусан (тәңкитсел), даими (системалы) һәм аңға таянған фекер йөрөтөүгә нигеҙләнә.
Йөкмәткеһе
Фәлсәфәнең билдәләмәһе һәм асылы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фәлсәфәнең ниндәй ҙә булһа дөйөм ҡабул ителгән билдәләмәһе йәки уның тикшеренеү объекты тураһында ғөмүми төшөнсә юҡ. Фәндең тарихи мәктәптәре һәм хәҙерге йүнәлештәре фәлсәфәне төрлөсә билдәләй.
Ғәҙәти билдәләмә ошолай бирелә: фәлсәфә ысынбарлыҡтың (донъяла булған һәр нәмәнең) тәүсәбәптәрен, уның йәшәү һәм үҙгәреү ҡанундарын өйрәнә. Был ҡанундар буйынса йәшәйәш һәм уйлау, танып өйрәнелгән ғәләм һәм уны өйрәнеүсе тереклек итә һәм үҫә бара. «Йәшәйеш» төшөнсәһенә ғәмәлдә булған процестар менән бергә аң менән төшөнөрлөк бар мөмкинселектәр ҙә инә. Ысынбарлыҡтың бөтөн осраҡлы айырымлыҡтарын байҡап үтеү мөмкин булмағанлыҡтан, философтар үҙ иғтибарын төп сәбәптәргә йүнәлтә, ысынбарлыҡтың иң ғөмүми ҡанундарын өйрәнә, иң дөйөм төшөнсәләр менән уйлай.
Төрлө дәүерҙәрҙә һәм фәлсәфәнең төрлә йүнәлештәре өсөн был төшөнсәләр һәм тикшеренеү алымдары айырылып тора; ошо йәһәттән Гегель фәлсәфәне «фекерләү ярҙамында танып беленгән тикшеренеүсенең көн күргән заманы» тик билдәләй.
Фәлсәфәнең төп йүнәлештәре түбәнерәк теҙеме менән бирелә. Улар тикшергән мәсьәләләр һанына ошондайҙары инә: «Аллаһ бармы-юҡмы?», «Ысынбарлыҡты объектив рәүештә танып белергә буламы-юҡмы?», «Кеше ҡылған эштең хаҡ йә хаҡһыҙ икәнлеген ни билдәләй?».
Бындай һорауҙарҙы тикшереү өсөн фәлсәфәлә ҡулланылған төп алым булып логик фекерләү һәм һығымта сығарыу тора. Шул уҡ ваҡытта, фәлсәфәнең аныҡ билдәләнгән сиктәре йәки дөйөм ҡабул ителгән методологияһы юҡ. «Фәлсәфәгә ни инә» һәм «Фәлсәфәне ҡалай билдәләп була» һымаҡ һорауҙар ҙа бәхәс тыуҙыра һәм фәлсәфәнең күп һанлы йүнәлештәрендә төрлөсә сиселә.
Фәлсәфәнең төп йүнәлештәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Метафизика ысынбарлыҡтың, йәшәйештең һәм донъяның төп булмышын өйрәнә; космология менән онтология тармаҡтарына бүленә.
- Эпистемология белемдең тәбиғәтен һәм күләмен өйрәнә; белем мөмкинме-юҡмы, ысынбарлыҡты танып белеп буламы-юҡмы, тигән һорауҙы тикшерә. Был йүнәлештең төп иғтибары танып белеү һәм уның ысул-юлдары, хәҡиҡәт, ышаныс, тәжрибә һәм интуиция төшөнсәләренә бәйле.
- Этика (йәиһә әхләҡи фәлсәфә) кешенең һәр эш-ҡылығы яраҡлымы-юҡмы, быға яуап биреп буламы-юҡмы, тигән һорауҙарҙы тикшерә; әхләҡ төшөнсәһен өйрәнә. Этиканың төп йүнәлештәре: метаэтика (әхләҡи хөкөмдөң мөмкинселеге, уны нигеҙләү; төрлө әхләҡи системаларҙы тикшереү), теоретик һәм ғәмәли (ҡулланма) этика (кеше һәр осраҡта ни эшләргә тейеш). Һуңғының тармаҡтары булып тирә-яҡ мөхит этикаһы (мөхиткә ҡарата кешенең ниндәй мөнәсәбәте яраҡлы", биоэтика (эвтаназияның яраҡлығы, кеше толҡатын ғилми тикшеренеүҙә тотонорға яраймы-юҡмы) һ.б. тора.
«Әхләклелек» һәм «изге күңел» төшөнсәләренә Платон тәүге әңгәмәләрендә билдәләмә бирергә тырыша.
- Сәйәси фәлсәфә ил, хөкүмәт, ил граждандары төшөнсәләренә бәйле; айырым шәхестәрҙең һәм йәмғиәттең дәүләткә ҡарата мөнәсәбәтен өйрәнә. Ғәҙеллек, ҡанун, мөлкәт, граждандарҙың хоҡуҡтары һәм бурыстарын тикшерә.
- Эстетика матурлыҡ төшөнсәһен һәм уның сәнғәттә, әҙәбиәттә, тормоштағы сағылышын өйрәнә; матурлыҡ тойғоһо, ләззәт (рәхәтлек), һиҙеү аша үҙләштереү, хис-тойғо ҡиммәттәренә ҡағыла.
- Логика — фекерләү ҡанундарын өйрәнгән фән. XIX быуаттың аҙағынан башлап, математиктар логиканың математикаға ҡағылған тармағын шаҡтай алға һөрҙө; бөгөнгө көндә логиканың ике киң йүнәлеше бар — математик логика (формаль символик логика) һәм фәлсәфәүи логика.
- Аң фәлсәфәһе аңдың булмышын һәм уның тәнгә мөнәсәбәтен өйрәнә; уның типик миҫалы булып дуализм менән материализм араһындағы бәхәс тора. Һуңғы осорҙа был тармаҡ когнитивистика (танып белеү фәне) менән яҡынлаша килә.
- Тел фәлсәфәһе телдең барлыҡҡа килеүен, уның булмышын һәм ҡулланылыуын тикшерә.
- Дин фәлсәфәһе дингә бәйле һорауҙар менән шөғөлләнә: Алланың барлығын-юҡлығын, булмышын, дини тәжрибәне, дини телде һәм текстарҙы, дин менән ғилем мөнәсәбәттәрен өйрәнә.
Фәндәрҙең күпселегенә арналған үҙ фәлсәфә тармаҡтары бар, мәҫ. математика фәлсәфәһе, хоҡуҡ фәлсәфәһе, тарих фәлсәфәһе һ.б. Шулай уҡ, элегерәк фәлсәфәнең ҡарамағында булған өлкәләр хәҙер үҙаллы фәндәр, мәҫ. психология, антропология һәм тәбиғәт фәндәре тарафынан ҡарала.
Фәлсәфә тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фәлсәфә туыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фәлсәфә туыуы беҙҙен эра алдынан VII—VI быуаттарҙа Ҡытайҙа, Индияла һәм Боронғо Грецияла башлана. Бер нисә тарихсылар Боронғо Мысыр һәм Месопотамиянан ҡалған мәкәләләр һәм афоризмдар йыйынтыҡтарҙы боронғо фәлсәфә тыуыу менән бәйләй.
Боронғо Греция фәлсәфәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо Греция фәлсәфәһе беҙҙен эра алдынан VI быуатта тыуа. Сократ алдынан фәлсәфәләр: Фалес (Милет мәктәбе нигеҙләүсе), Демокрит, Пифагор, Зенон. Улар «Нимәул ысынбарлыҡ?» һорауға яуап табырға тырыштылар.
Классик грек фәлсәфәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡалып:Terms Классик грек фәлсәфәһе ѳс кешеләр менән бәйле: Сократ, уның уҡыусыһы Платон, һәм Платон уҡыусыһы — Аристотель. Идеялар теорияһында Платон материаль объекттарҙы идеаль объекттар менән ҡаршыға ҡуя. Аристотель буйынса бѳтә белемдәрҫе кеше хәтерҙән ала, яңынан ул килмәй.
Эллиндар фәлсәфәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо Индия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡалып:Terms Боронғо Индия фәлсәфәһе Боронғо Греция фәлсәфәһе менән сағыштырғанда биҡ яй үҫкә, сѳнки уның логикаһы математикағы менән бәйләнелмәғән. Ул лингвистика менән бәйләнғән (Сократ алдынан фәлсәфәләрҙә һымаҡ).
Боронғо Ҡытай[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фәлсәфә терминдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Априо́ри (лат. a priori —«алда (элек) булған») — тәжрибә алыу алдынан килғән белем. Тәжрибәһеҙ дөрөҫ булған, алдынан дөрөҫ.Был философ термин эпистемология һәм логикаға Иммануил Кант менән индерелде. Априори белеме кешенең эске уйлау үҙәге булыуҙан сыға.
Априориға киреһе апостериори (лат. a posteriori — һуңдан) — тәжрибәнән һуң алынған белем.
- Казуальность ( лат. casus — осраҡлы хәл (ваҡиға), көтөлмәгән хәл) — көтөлмәгән хәл тураһында белем. Теория буйынса донъяла көтөлмәгән хәл дәр күп һәм ул дөйөмләштерелмәй. Эпикур, Лукреций һцм башҡа фәлсәфәләр менән яҡланды.[1][2]
- Эмпири́зм, эмпирици́зм (бор. грек. έuπeιpίa — тәжрибә) — тәжрибә яҡтан белем алыу йүнәлеше. Эмпиризм бөтә белемде иҫенә килтереп төҙөй.
Рационализмға һәм мистицизмға ҡаршы. Эмпиризм XVII—XVIII быуатта нигеҙләнде (Фрэнсис Бэкон, Томас Гоббс, Джон Локк, Джордж Беркли, Дэвид Юм); эмпирзм элементтары позитивизмға, неопозитивизмға (логик эмпиризм) яҡын.
Хәҙерге фәлсәфә ғалимдары: Лео Штраус майевтика аша белемде алырға кәңәш бирә. Башҡа рационалистар -фәлсәфә ғалимдары: Бенедикта Спинозу, Готфрида Лейбница, Рене Декарта, Георга Гегеля .
- Асыл, төп нигеҙ урыҫ. сущность– әйверҙен нимә ул һарауға яуап.
- Аң урыҫ. сознание– нәмә менән бәйләнеш тотоу, уны аңлау (Гегель).


text:
Сифат
Сифат — предметтың билдәһен белдергән һүҙ төркөмө, ниндәй?, ҡайһы?, ҡайҙағы?, ҡасанғы? һорауҙарына яуап бирә. Сифат исемдең алдынан килеп, уны асыҡлай
Йөкмәткеһе
- 1 Сифат тураһында дөйөм төшөнсә
- 2 Сифаттарҙың яһалышы
- 3 Төп һәм шартлы сифаттар
- 4 Сифат дәрәжәләре
- 5 Синоним сифаттар
- 6 Исемләшкән сифаттар
- 7 Сифаттарға грамматик анализ яһау тәртибе
- 8 Әҙәбиәт
Сифат тураһында дөйөм төшөнсә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Морфологик йәһәттән сифаттар үҙгәрмәүсән һүҙ төркөмөнә ҡарай, тик төп сифаттар ғына дәрәжә формаларын ҡабул итә: күк, күкһел, күгерәк, күм-күк.
Һөйләмдә сифаттар һәр саҡ тиерлек аныҡлаусы һәм хәбәр функцияһын башҡара: бейек (тау), һөҙәк(тау),текә(яр);(өй) бейек, (еп) нәҙек. һ.б. Тап шул ваҡытта бейек ҡырластың өҫтөнән ҡыңғырау тауыштары ишетелде. (М. Ғафури) Ҡайһы саҡта Фатима шат, көләс. (Ж.Кейекбаев.)
Сифаттарҙың яһалышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт телендә ҡайһы бер һүҙҙәр тамыр хәлендә үк предметтың билдәһен белдерә. Бынан тыш, предметтың билдәһен белдереүҙә икенсе һүҙ төркөмдәренән яһалған һүҙҙәр ҡулланыла. Мәҫәлән: болот — болотло, оял — оялсан, эш — эшсән. Яһалышы яғынан сифаттар өс төрлө була: тамыр сифат, яһалма сифат, ҡушма сифат.
Тамыр сифат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
тамыр сифат тамыр хәлендә предметтың билдәһен белдерә: аҡ, бәләкәй, ҙур, күк, һары.
Яһалма сифат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төрлө һүҙ төркөмдәренән булған һүҙҙәргә ялғау ялғап, предметтың билдәһен белдереп була. Барлыҡҡа килгән был һүҙ яһалма сифат була.Мәҫәлән:
- исемдән: аң-аңлы, белем- белемле, тоҙ- тоҙло,тоҙһоҙ, яҙ-яҙғы, көҙ- көҙгө.
- ҡылымдан; сереү-серек, ҡурҡыу- ҡурҡаҡ, илау- илаҡ, көөү- көйгәләк, һиҙеү- һиҙгер, яҙыу- яҙма(эш).
- һандан: ете- етеле, йөҙ- йөҙлө.
- исем ҡылымдан: түләү- түләүле, ҡарау- ҡараулы.
- үҙләштерелгән һүҙҙәрҙән: тарих- тарихи, ғилем-ғилми, фән- фәнни, иҡтисад- иҡтисади, сәйәсәт- сәйәси
Ҡушма сифат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡушма сифаттар үҙҙәре бер нисә юл менән яһала.
- парлы: аҡлы-ҡаралы, яҙлы-көҙлө.
- ҡабатлау:көслө-көслө, һылыу-һылыу.
- бәйләү: сейә ҡыҙыл(төҫ) нәҙек оҙон (буй),
Төп һәм шартлы сифаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сифаттар, предметтың билдәһен ниндәй яҡтан белдереүенә ҡарап, икегә: төп һәм шартлы — сифаттарға бүленә.
Төп сифаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Туранан—тура билдәһен белдерә: аҡ сәскә, киң өҫтәл, һәйбәт кеше, тәртипле бала.
Төп сифаттар предметтың ни дәрәжәлә булыуын да күрһәтә ала: аҡ—ағыраҡ, ап-аҡ, аҡһыл; ҡара—ҡарараҡ, ҡарағусҡыл, ҡап-ҡара; ҡыҙыл—ҡыҙылыраҡ, ҡыҙғылт, үтә ҡыҙыл, сейә ҡыҙыл.
Шартлы сифаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Предметтың билдәһен урынға, ваҡытҡа һәм башҡа предметтарға мөнәсәбәте аша белдерә: Өфөләге йорт, йөн күлдәк, таш йорт, йәйге эҙе, алтын сәғәт, баштағы яулыҡ, өйҙәге кешеләр. Шартлы сифаттарға урыҫ теленән ялғауҙарҙы ҡыҫҡартып алынған сифаттар ҙа инә: социалистик, революцион, индустриаль.
Шартлы сифат дәрәжә менән үҙгәрмәй. Ул предметтың үҙгәрмәй торған билдәһен белдерә:Ҡышҡы һыуыҡ- ҡышҡыраҡ һыуыҡ тип әйтә алмайбыҙ.
Сифат дәрәжәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Предметтың билдәһе төрлөсә, төрлө кимәлдә, йәғни төрлө дәрәжәлә булырға мөмкин. Тел саралары ярҙамында предмет билдәләренең төрлө булыуын күрһәтеп була. Төп сифаттың дүрт дәрәжәһе була.
Төп дәрәжә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төп дәрәжәләге сифат предмет аңлатҡан билдәнең төп мәғәнәгә тура килеүен белдерә йәғни был предметта сифат белдергән билдә артыҡ та, кәм дә түгел. Мәҫәлән: аҡ-аҡ төҫтө белдерә: аҡ йорт, аҡ ҡағыҙ, аҡ күлдәк. Төп дәрәжәләге сифатҡа бер ниндәй ялғау ҡушылмай.
Тамыр һәм яһалма сифаттар төп дәрәжәлә килә.
Сифаттарҙың мәғәнәһен тамыр һәм яһалма сифаттар белдерә.
Сағыштырыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бер предметың билдәһе икенсе предметта күберәк йә аҙыраҡ булыуын күрһәтә:матурыраҡ һүрәт, ағыраҡ тауар.
Сифаттың сағыштырыу дәрәжәһе ике төрлө юл менән яһала: а)тамыр(нигеҙ) сифат һуҙынҡы өнгә бөтһә, -раҡ, -рәк, тартынҡы өнгә бөтһә -ыраҡ, -ерәк, ораҡ, өрәк ялғауҙары ҡушылып яһала: аҡсалы- аҡсалыраҡ, белемле- белемлерәк, киң- киңерәк, тоҙло- тоҙлораҡ,
Артыҡлыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Артыҡлыҡ дәрәжәһендәге сифаттар бер предметтағы билдәнең башҡа шундай уҡ предметтарҙағы билдәнән бик күпкә артыҡ икәнен белдерәләр. Һүҙҙең беренсеижегенә – п ҡушып, йәки һүҙгә иң, бик, уғата, үтә, ифрат, ныҡ ҡушылып яһала: ҡып-ҡыҙыл, йәп-йәшел; бик көслө, ифрат белемле, иң бейек, үтә шәп.
Аҙһытыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аҙһытыу дәрәжәһендәге сифаттар предмет билдәһенең ғәҙәттәгенән аҙыраҡ булыуын белдерәләр. Аҙһытыу дәрәжәһе -ғылт, -гелт, -ҡылт, -келт, -һыл, -һел, -һыу ялғауҙары ярҙамында яһала: ҡыҙғылт, йәшкелт, күкһел.
Иҫкәрмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөтә төп сифаттар ҙа аҙһытыу дәрәжәһендә килә алмай, мәҫәлән: яҡшы, бәләкәй, ҙур, матур.
Синоним сифаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уртаҡ мәғәнәле йәки мәғәнәләре яҡын булған сифаттарҙы синоноим сифаттар тип йөрөтәләр. Мәҫәлән: матур, сибәр , һылыу, зифа, нәфис, гүзәл.
Исемләшкән сифаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сифаттарға грамматик анализ яһау тәртибе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сифаттың башланғыс формаһы
- Сифаттың төрө (төп, шартлы)
- Яһалышы (тамыр, яһалма, ҡушма)
- Дәрәжәһе (төп, аҙһытыу, артыҡлыҡ, сағыштырыу)
- Һөйләмдең ниндәй киҫәге булып килә.
Анализ өлгөһө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көнбағыш баҫыуы һап-һары келәм менән ҡапланды. (Я. Хамматов.)
Телдән[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һап-һары — сифат, башланғыс формаһы— һары, төп сифат, тамыр сифат, артыҡлыҡ дәрәжәһендә, һөйләмдә аныҡлаусы булып килә.
Яҙма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һап-һары —төп сифат, там.сифат, арт.дәр., аныҡлаусы.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө — 2000 йыл. ISBN 5-295-02619-1
- Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө — 2008 йыл. ISBN 978-5-295-04288-1
- В.Ш. Псәнчин, Ю.В. Псәнчин. Әсә теле. 10-11 кластар өсөн дәреслек. Өфө — 2009 йыл. ISBN 5-295-02834-8


text:
Астат
Астат (лат. Astatium) – иң мөһим радиоактив элементтарҙың береһе. Менделеевтың периодик таблицаһының VII төп төркөмөндә, 85-се һан аҫтында урынлашҡан, галогендарға ҡарай. Астаттың стабиль изотоптары юҡ. Иң оҙаҡ тороусы астат — 210 радиоактив изотобының ярымтарҡалыу периоды — 8,3 сәғәт. Атамаһы грек astatos һүҙенән алынған.
Асыу тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Астат күптән түгел генә асылған: 1940-сы йылда Э. Сегре, Т. Корсон һәм У. Мак-Кензи АҠШ-ла, висмутты циклотронда тиҙләштерелгән ά-киҫәксәләр менән нурландырып, астаттың беренсе изотобын – 211At-ты табалар.
Физик һәм химик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Астат ғәҙәти шарттарҙа ла, вакуумда ла тиҙ ирей. Шулай уҡ Ag, Au, Pt кеүек металдарҙа адсорблаша.
Астаттың химик үҙенсәлектәре иодтыҡына ла, полонийҙыҡына ла оҡшаш. Шуға күрә ул металл һәм металл булмаған элементтарҙың үҙенсәлектәренә эйә.