text:
11 июль
11 июль — григориан стиле буйынса йылдың 192-се (кәбисә йылында 193-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 173 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Монголия — Халыҡ революцияһы көнө.
- Рәсәй — Сәхнәне яҡтыртыусы хеҙмәткәрҙәр (светооператор) көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Климов Владимир Яковлевич (11.07.1892—9.09.1962), совет авиация двигателдәре конструкторы, СССР Фәндәр Академияһы академигы (1953), инженер-авиация хеҙмәте генерал-майоры (1944). 1935 йылдан 26-сы Рыбинск мотор заводының һәм, предприятие Өфөгә күсерелгәс, 1941-1946 йылдарҙа 26-сы Дәүләт союз заводының баш конструкторы. СССР-ҙың икенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1946-1950). Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1940, 1957), СССР Дәүләт премиялары лауреаты (1941, 1943, 1946, 1949). Сығышы менән Мәскәү ҡалаһынан.
- Булгакова Дилә Хәмзә ҡыҙы (11.07.1937), шағир, прозаик. 1997 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.
- Ваһапова Вәсилә Шәрифйән ҡыҙы (11.07.1942) , ғалим-анатом, юғары мәкәтәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1989), профессор (1991). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2002), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2012). Сығышы менән Күгәрсен районы Үрге Санъяп ауылынан.
- Ураҙбахтин Радик Хәмзә улы (11.07.1957), Ағиҙел ҡалаһының Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры, көрәш буйынса халыҡ-ара класлы судья, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Зөлфәр Хисмәтуллин (11.07.1923—6.04.1983), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы. II дәрәжә Ватан һуғышы (1945) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1973).
- Бобрик Борис Фёдорович (11.07.1933—21.07.2013), хужалыҡ эшмәкәре. 1994—2003 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1987). СССР-ҙың 7‑се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 1‑се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтай депутаты. Ленин (1973) һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1968, 1981) ордендары кавалеры. Дәүләкән ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (2002).
- Петров Мефодий Иванович (11.07.1948—2008), үҙешмәкәр композитор, Дүртөйлө районының «Шонанпыл» мари фольклор ансамбленең элекке етәксеһе. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
- Саитова Татьяна Васильевна (11.07.1948), Хәйбулла районы малсыһы, 1968—2003 йылдарҙа «Таналыҡ» совхозы һауынсыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
- Мостовая Ольга Леонидовна (11.07.1963), Сибай ҡала хакимиәтенең сауҙа һәм эшҡыуарлыҡ бүлеге етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Абдразаҡов Асҡар Әмир улы (11.07.1969), опера йырсыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


c: text/html

text:
Пәйғәмбәребеҙ әйткәндәренән
Пәйғәмбәребеҙ әйткәндәренән
Һөйөкле пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт саллаллаһү ғәләйһиссәлләм әйткән: «Әй, ҡәрҙәштәребеҙ! Гонаһлы эштәрҙән тәүбә ҡылығыҙ. Әҙәмдәрҙең ике фәрештәләре бар — береһе ун яғында, береһе һул яғында. Уң яғындағы ҡылған яҡшылыҡты яҙыр, һул яғындағы насарлыҡты яҙыр, — тигән. Ун яғындағы фәрештә әйтер, һул яҡтағы фәрештәгә, — сабыр ит, яҙмай тор, ете сәғәт көтәйек, бәлки тәүбә итер, гонаһларҙан ҡайтыр, — тип. Фани донъяла иҫән-һау сағында, әжәл фәрештәһе яғаңдан тотҡансы мәңгелеккә китә торған эштәрегеҙҙе ҡылығыҙ, был донъяны баҡый (мәңгелек) тип һанап йөрөмәгеҙ. Зинһар, Әжәл ( ошонда баҫ) килмәҫтән элек тәүбә итегеҙ, гонаһларҙан ҡайтығыҙ. Донъя ҡәбер кеүектер, мәшәҡәттәр күптер, был нәсихәт һүҙҙәрен ҡолаҡҡа һалығыҙ, Хоҙай Тәғәлә һеҙҙе үҙенән айырмаһын. Әмин».
Әй, мосолман ҡәрҙәштәр! Был һүҙҙәр менән ғәмәл ҡылығыҙ. Йә, Раббым, рәхмәтеңде насыйп итеп ҡәһәренән йыраҡ ҡыл, һуңғы һулыштарыбыҙҙа, имандарыбыҙҙы юлдаш ҡылып, осрашыуыбыҙҙы хөрмәтле ҡылһаң ине. Илаһым, илдәребеҙгә тыныслыҡ һәм именлектәр, ғүмерҙәребеҙҙә — бәрәкәт, һаулыҡ һәм ике донъя сәғәҙәтен ҡәҙерле насыйп итһәң ине. Әмин.
Атабыҙ Әҙәм ғәләйһиссәләм Аллаһы Тәғәләнән мөрәжәғәт ҡылып әйтте: «Йә, Раббым, һинең алдыңда ҡайһы көн артығыраҡ торор?» — тине. Аллаһы Тәғәлә әйтте: «Әй. Әҙәм! Минең ҡаршымда көндәрҙең араһында йома көн артығыраҡтыр. Был йома көнөндә бәндәләремдең гонаһтарын ярлыҡармын». — тине.
Мөхәммәт Мостафа саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм әйтте: «Көндәрҙең артығырағы йома көндөр. Йома — ике ғәйет көнөнән, һәм Ғәрәфә көнөнән һәм Ғәшүрә көнөнән, йәғни Мөхәррәмдең унынсы көнөнән артығыраҡтыр; Был йома көнөндә саҙаҡа бирһәң, йә иһә изге эш ҡылһаң, башҡа көндәрҙә ҡылғанға ҡарағанда артығыраҡтыр, һәм йома көнөндә гонаһның язаһы артығыраҡтыр», — тине.
"Әгәр бер кеше йома көнөндә пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт Мостафа сәллаллаһү ғәләйһи үә сәлләмгә йөҙ мәртәбә салауат әйтһә, Аллаһы Тәғәлә ул бәндәнең, йөҙ хәжәтен үтәр, тип әйт. Етмеше әхирәт хәжәттәренән, утыҙы донъя хәжәттәренән үтәлер", — тип әйт.
Әҙәм ғәләйһиссәләм тағыла һораны: «Йә, Раббым, һинең ҡаршыңда һүҙҙәрҙең ҡәҙерлерәге ҡайһыһы?»— тине. Бисмилләһи, Аллаһы Тәғәлә яуап бирҙе: «Йә, Әҙәм, — тине, — минең ҡаршымда һүҙҙәрҙең ҡәҙерлерәге, сауаплырағы ошо булыр: Лә иләһә илләллаһү, Мөхәммәдәр рәсүлүллаһү кәлимәһелер, — тине — Әгәр бәндәләремдән бер кеше ихлас күңелдән был һүҙҙе әйтһә, уның тәнен тамуҡ утына хәрәм ҡылырмын», — тине.
Йәнә Әҙәм ғәләйһиссәләм һораны: «Йә, Раббым! Һинең ҡаршыңда айҙарҙың ҡайһыһы артығыраҡтыр?» — тине. Аллаһы Тәғәлә әйтте: «Әй, Әҙәм, минең ҡаршымда айҙарҙың артығырағы Рамаҙан айылыр, — тине. — Был Рамаҙан айыңда бәндәләремә рәхмәтемде арттырырмын, ризыҡтарына бәрәкәт бирермен».
Рамаҙан шәрифте ололап, һәр беребеҙгә шәриғәткә ҡаршы хилаф эштәрҙән тыйылырға тейештер.
Йә, ғәзиз Раббым, гонаһларыбыҙҙы ғәфү әйлә, Үҙеңдең рәхмәтеңә лайыҡ әйҙә, ҡайғылы күңелдәребеҙҙе шат ҡыл. Йә, Раббым, Үҙеңдең рәхмәтең менән изгеләр әһеленә ҡушһан ине Үҙеңдең рәхмәтең менән. Әмин.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 05.10.2016 в 00:23, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 261
ҮЗБӘКСТАН, Ү з б ә к с т а н Р е с п у б л и к а һ ы, Урта Азияның үҙәк өлөшөндәге дәүләт. Майҙаны — 447,4 мең км2. Баш ҡалаһы — Ташкент. Дәүләт башлығы — президент. Халҡы — 28,5 млн кеше (2013), 82,9%‑ы — үзбәктәр; 3,7 мең башҡорт йәшәй (2013). Рәсми тел — үзбәк теле. Диндарҙарҙың күпселеге — мосолман-сөнниҙәр.
БР һәм Ү. араһында бәйләнештәргә РФ һәм Ү. араһындағы бәйләнештәр сиктәрендә ғәмәлгә ашырыла. БР һәм Ҡарағалпаҡстан Респ. (1936 й. алып Үзбәкстан составында) араһында иҡт. хеҙмәттәшлек принциптары т‑да, БР Тышҡы бәйләнештәр һәм сауҙа министрлығы һәм “Узоптбиржеторг” күмәртә һәм биржа сауҙаһы Үзбәкстан респ. акционерҙар ассоциацияһы араһында сауҙа-иҡт. хеҙмәттәшлек т‑да (икеһе лә — 1998), БР һәм Ү. Сауҙа-сәнәғәт палаталары (2009), БР һәм Ү. Сәмрҡәнд өлк. (2017) араһында хеҙмәттәшлек т‑да килешеүҙәргә ҡул ҡуйылған. Башҡортостанға — Ҡарағалпаҡстан Респ. хөкүмәте делегацияһының (1998), Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуының 450 йыллығын байрам итеүгә бәйле Ү. РФ‑тағы илселәре етәкселегендә Ү. делегацияһының (2007), Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы һәм БРИКС саммиттарына әҙерлек барашы т‑да һөйләшеүҙәр б‑са (2015); хакимиәт башлыҡтары һәм агросәнәғәт комплексы етәкселәре составында Ү. (2010); Ү. Респ. А.х. һәм Һыу хужалығы министрлыҡтары (2012), Ү. РФ‑тағы илсеһе оҙатыуында Сәмәрҡәнд өлк. (2017) делегацияларының рәсми визиттары була. Дәүләт башлыҡтары-ШОС ағҙалары ултырышында һәм БРИКС илдәре дәүләт һәм хөкүмәттәре башлыҡтары осрашыуында ҡатнашыу өсөн Ү. Президенты И.А. Кәримов Өфөгә килгән. БР рәсми делегациялары һәм эшлекле даирә вәкилдәре Ү. була (2001, 2002, 2009, 2014, 2015). Ү. делегаттары 1—4‑сө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы [ҡара: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы)] эшендә ҡатнаша. БР‑ҙың БДБ илдәре м‑н тышҡы сауҙаһының дөйөм әйләнешендә Ү. өлөшөнә — 12% (2014) тура килә. БР м‑н Ү. тышҡы сауҙа әйләнеше 127,2 млн АҠШ доллары тәшкил итә. БР‑ҙың Ү. экспорты 71,6 млн доллар; уның тауар структураһында — ағас эшкәртеү сәнәғәте, нефтехимия сәнәғәте, химия сәнәғәте, машиналар эшләү, металлургия һ.б. продукциялары өҫтөнлөк итә. Ү. автомобиль, еңел сәнәғәт, агросәнәғәт комплексы продукцияһы һ.б. импорты 55,5 млн доллар тәшкил итә. 2000 й. Ташкентта берлектәге “УзБашЦентр” сауҙа-иҡт. үҙәге ойошторола. 2015 й. БР терр‑яһында Ү. капиталы йәлеп ителгән 78 берлектәге предприятие (сауҙа, йәмәғәт туҡланыуы, төҙөлөш, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ, а.х. өлкәһендә) эшләгән.
Башҡортостандың Ү. м‑н күптәнге тарихи бәйләнештәре бар. Ҡайһы бер башҡ. ырыуҙары, ш.иҫ. бөрйән, түңгәүер, үҫәргән, этник яҡтан б.э. 1‑се мең йыллығының 1‑се ярт. Һырдаръяның түбәнге ағымына һәм Арал диңгеҙе буйына, 1‑се мең йыллыҡ аҙ. — 2‑се мең йыллыҡ башында Көньяҡ Уралға һәм Урал алдына күсеп киткән Үҙәк Азия төрки ҡәбиләләренә ҡарай. 7—9 бб. Һырдаръя һәм Арал буйы далаларында әйле башҡ. ырыуы ата‑бабалары йәшәгән. Башҡорт-мишәр ғәскәре 1839—40 йй. Хиуа походында һәм Коканд походтарында (1852, 1853) ҡатнашҡан. Бөтә Рәсәй ҮБК һәм РСФСР ХКС‑ы 1920 й. 19 майында “Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында” декретын ҡабул иткәндән һуң, Башҡорт милли хәрәкәтенең байтаҡ эшмәкәрҙәре Төркөстанда төрки халыҡтарҙың совет власына ҡаршы хәрәкәтенә ҡушылған (ҡара: Баҫмасылыҡ). 1921—22 йй. Ташкентта АСБР‑ҙың Төркөстандағы Тулы хоҡуҡлы вәкиллеге эшләгән (ҡара: Башҡорт вәкиллектәре). 1922 й. респ. Ташкенттан аҙыҡ-түлек ярҙамы ебәрелгән (ҡара: Аслыҡ). “Востокнефтепроводстрой” һәм “Нефтепроводмонтаж” пр‑тиелары Бохара—Урал, Урта Азия—Үҙәк үткәргес торбаларын һалыуҙа ҡатнашҡан. 1966—69 йй. БАССР төҙөүселәре Ташкенттағы ер тетрәү эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашҡан. Фирғәнә НЭЗ‑ында БР‑ҙа эшләнгән яйлатып кокслаштырыу, нефть коксын барабан мейесе м‑н ҡыҙҙырыу, айырым сепарация секцияһы м‑н колонна тибындағы нефть битумы етештереү, этилланмаған бензин алыу технологиялары ҡулланыла. Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр ғилми-тикшеренеү технология ин‑ты һәм Үзбәк ССР‑ы ФА ғалимдары дефолианттар эшләү б‑са берлектә тикшеренеүҙәр алып барған.
Үзбәк шағиры Ә.Науай, яҙыусы А.Мөхтәрҙең әҫәрҙәре башҡорт теленә тәржемә ителгән, Ә.Һ.Бикчәнтәев, М.Ғәли, М.Кәрим, С.Ҡудаш, Р.Ниғмәти, Д.Юлтый, һ.б. әҫәрҙәре үзбәк телендә нәшер ителгән. Ҡарағалпаҡ АССР‑ында БАССР Әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәре (Нукус ҡ., 1976), БАССР‑ҙа Ҡарағалпаҡ әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәре (Өфө, 1977), Башҡ. совет әҙәбиәте көндәре (1982), Ү. Башҡ. мәҙәниәте көндәре (2016; икеһе лә — Ташкент), һ.б. үткәрелгән. Ү. Башҡорт драма театры, Башҡорт филармонияһы, Сибай филармонияһы, Стәрлетамаҡ башҡорт драма театры, Ҡурсаҡ театры, Опера һәм балет театры һ.б. гастролдәре булған. “Каруанһарай” башҡ. фольклор-эстрада төркөмө — “Шәреҡ ынйыһы” (“Жемчужина Востока”) Халыҡ-ара конкурс-фестивале (Сәмәрҡәнд, 1998) лауреаты. Өфөлә “Бахор” дәүләт һәм бейеү ансамбле (1966), Хәмзә ис. дәүләт акад. драма театры (1967), “Ёш гвардия” Үзбәк драма театры (1981), М.Горький ис. акад. урыҫ драма театры (1985), А.Кахар ис. Респ. сатира театры (1989) һ.б. гастролдәрҙә була. Рәссамдар К.Ғ.Ғөбәйҙуллин, Ғ.Ш.Имашева һ.б. эштәре Ү. ҡуйылған. Ташкентта Ә.Вәлиди ис. башҡ. милли-мәҙәни үҙәге эшләй (1992 й. алып), урамдарҙың береһе Ә.Вәлиди исемен йөрөтә (ҡара: Ә.Ә.Вәлидов). БР‑ҙа 7945 үзбәк йәшәй (2010); 2003 й. башлап “Дустлик” үзбәк милли-мәҙәни үҙәге булған (ҡара: Милли-мәҙәни берекмәләр), 2012 й. алып “Үзбәкстан һәм Башҡортостан халыҡтары дуслығы мәҙәни үҙәге” төбәк йәмәғәт ойошмаһы эшләй. Ү. тыуып үҫкән М.Р.Батырова, Р.Б.Вәлитов, Р.С.Вәхитов, У.М.Джемилев, Х.Ә. Ишбулдин, Ф.Х.Камилов, Ю.Б.Монаков, Р.Т.Нәсибуллин, И.С.Романов, В.Т.Рәхимова һ.б. эшмәкәрлеге Башҡортостан м‑н бәйле.
Г.Т.Хөсәйенова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 214
СОЦИОЛИНГВИСТИКА, телдең соц. тәбиғәтен, уның ижт. функцияларын, соц. факторҙарҙың телгә йоғонто яһау механизмын һ.б. өйрәнгән фәнни дисциплина. Социол., психология һәм этнография м‑н тығыҙ бәйләнештә үҫешә. Төп өйрәнеү предметы — телдәрҙең ҡулланылыу шарттары. БР ғалимдары тарафынан С. б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә, улар респ. (Т.М.Ғарипов, Л.Л.Әйүпова һ.б.) һәм уның айырым райондарында (В.Р.Ғәлимйәнова, Н.Г.Исҡужина) Башҡортостан халыҡтары телдәренең йәшәү формаһына һәм соц. дифференциацияһына характеристика биреүгә; ике теллелек, күп теллелек, уларҙың типологияһы, соц. функциялары һәм һөҙөмтәләре проблемаларына (Ғарипов, К.З.Закирйәнов, А.П.Майоров, З.Ғ.Ураҡсин, Әйүпова һ.б.); телдәрҙең үҙ‑ара йоғонтоһон теоретик аңлауға (ҡара: Тел‑ара бәйләнештәр); респ. тел төҙөлөшө тәжрибәһенә (Ф.Х.Ғарипова) арналған. “Башҡорт әҙәби теленең ижтимағи функциялары үҫеше” (“Развитие общественных функций башкирского литературного языка”; 1987) хеҙмәте йыйынтығында башҡ. әҙәби теленең тәрбиә биреү, мәғариф, мәҙәниәт, демография (милләт‑ара никахтар), киң мәғлүмәт саралары һ.б. өлкәләрҙә йәшәп килеүенә бәйле мәсьәләләр яҡтыртылған. М.В.Зәйнуллин, И.Ғ.Илешев, Т.Ғ.Мөхтәров, Ураҡсин, Ф.Ғ.Хисамитдинова һ.б. тарафынан суверенитет шарттарында БР‑ҙың башҡ. милли теленең йәмғиәттәге ролен билдәләгән тел өлкәһендәге сәйәсәте проблемалары ҡаралған.
Г.М.Ҡорбанғәлиева
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
Яңылыҡтар
Республика халҡы «Еңеү ғаиләһе» проектында ҡатнаша ала
Отечество.ру мәҙәни-мәғрифәтселек порталында «Еңеү ғаиләһе» бүлеге булдырылған. Уны тулыландырыуҙа Рәсәй һәм башҡа дуҫлыҡ мөнәсәбәтендәге илдәрҙең граждандары ҡатнаша ала. Бының өсөн Бөйөк Ватан һуғышын кисергән туғандарығыҙҙың һәм яҡындарығыҙҙың тарихын яҙып ебәрергә кәрәк.
Өфө хакимиәтенең матбуғат хеҙмәтендә билдәләүҙәренсә, баш ҡалала һәм республикала йәшәүселәрҙең хәрби һәм һуғыш ҡаһарманлыҡтары хаҡында әйтер һүҙҙәре күп. Һуғыш йылдарында Башҡортостан фронтҡа 700-ҙән ашыу кеше оҙатҡан. Уларҙың яртыһынан ашыуы батырҙарса һәләк булған, 200-ҙән ашыу яугир орден-миҙалдар менән бүләкләнгән. Өфөлә эвакуацияланған предприятиелар, учреждениелар һәм ойошмалар урынлаштырылған, хәрби частар ойошторолған. Данлы Башҡорт кавалерия дивизияһының хәрби юлы ошонда башланған.
Проект йәш быуында илһөйәрлек, һуғыш ветерандарына, тыл эшсәндәренә ҡарата ихтирам, һуғыш йылдарын үткәндәрҙең хистәрен уртаҡлашыу тойғоһо тәрбиәләүгә, уларҙың өлгөһөндә ҡыйыу һәм батыр булырға өйрәнергә ярҙам итер, тип ышана ойоштороусылар.
Бүлекте булдырыуҙа ҡатнашырға теләгәндәргә теркәлергә, мәҡәләне өҫтәргә йәки 9may@ote4estvo.ru почтаһына ебәрергә кәрәк.
/«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Тарих » Совет Башҡортостанына бағышланған значок: "Башкортостан"
Совет Башҡортостанына бағышланған значок: "Башкортостан"
1980 йылда эшләнгән, еңел типҡа ҡарай, кейемгә булавка ярҙамында нығытыла.
Значокта БАССР лайыҡ булған наградалар күренә. Һулдан уңға:
- Ленин ордены - 1935 йылдың 15 мартында сәнәғәт һәм ауыл хужалығын үҫтергән өсөн;
- Ленин ордены - 1957 йылдың 13 июнендә Рәсәй дәүләтенә ирекле ҡушылыуға 400 йыл тулыуға һәм сәнәғәт, ауыл хужалығын, мәҙәниәтте үҫтергән өсөн;
- Октябрь Революцияһы ордены - 1967 йылдың 21 мартында коммунистик төҙөлөштә уңыштар һәм республиканың 50 йыллығы айҡанлы;
- Халыҡтар Дуҫлығы ордены - 1972 йылдың 29 декабрендә Советтар Союзы халыҡтарының дуҫтарса мөнәсәбәтен үҫтереүҙә, иғтисади, социаль-сәйәси һәм мәҙәни үҫештәге уңыштар, СССР-ҙың 50 йыллығы айҡанлы бирелгән.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
Мортазин Ҡамса Дәүләтбай улы
Мортазин Ҡамса Дәүләтбай улы (1 июнь 1966) — башҡорт ғалимы, Башҡортостандың һәм Силәбе өлкәһенең йәмәғәт эшмәкәре, журналист, яҙыусы һәм шағир, филология фәндәре кандидаты (2005), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007) һәм Яҙыусылар союзы ағзаһы (2012).
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡамса Дәүләтбай улы Мортазин 1966 йылдың 1 июнендә Башҡорт АССР-ының Учалы районы Мулдаш ауылында тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген Силәбе өлкәһе Мейәс ҡалаһындағы УралАЗ автомобиль заводында эшсе булып башлай. 1989 — 92 йылдарҙа ошо өлкәнең Арғаяш районы Ҡуйсар мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы була. Артабан 1995 йылғаса тыуған ауылында башланғыс мәктәп мөдире вазифаһын башҡара.
1992 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.
1995 йылдан Силәбе дәүләт университетында: дөйөм һәм төрки филологияһы кафедраһы уҡытыусыһы, доцент. 2005 йылда «филология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡамса Мортазин 30-ҙан артыҡ хеҙмәт авторы. Ул шулай уҡ «Силәбе башҡорттарының әҙәби антологияһы» исемле китаптың автор-төҙөүсеһе.
Әҙәби ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Һаумы, Ҡояшҡай!: Хикәйәләр. Өфө: Китап, 2006.
- Мейәс үҙәндәре: Шиғырҙар. Силәбе, 2009.
- Изгелек донъяны ҡотҡарыр: Публицистика. Силәбе, 2013.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2007 йылдан Силәбе өлкәһенең «Аҡмулла» әҙәби берләшмәһенең яуаплы секретары, 2002 йылдан — етәксеһе.
Китаптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Силәбе башҡорттарының әҙәби антологияһы
Әңгәмәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хабиров М. Камса Муртазин: «Для нас Год литературы особенный...». «Вечерний Челябинск» гәзите, 2015, 22 июль[1].
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007).
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1 (рус.)
- Челябинская область. Энциклопедия Муртазин Камса Давлетбаевич
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ «Вечерний Челябинск» гәзите, 2015, 22 июль (рус.) (Тикшерелгән 27 ғинуар 2016)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1 июндә тыуғандар
- 1966 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Учалы районында тыуғандар
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар
- Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре
- Филология фәндәре кандидаттары
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары
- Башҡорт яҙыусылары
- Силәбе дәүләт университеты уҡытыусылары


text:
Башҡорт әҙәбиәте
Башҡорт әҙәбиәте
Йөкмәткеһе
- 1 Башҡорт әҙәбиәтенең боронғо тарихы
- 2 Урта быуаттар әҙәбиәте тарихы
- 3 18 быуат әҙәбиәте тарихы
- 4 19 быуат әҙәбиәте
- 5 Октябрь революцияһынан һуңғы осор әҙәбиәте
- 6 Яңы әҙәбиәт
- 7 Өр яңы әҙәбиәт
- 8 Әҙәби мираҫ
- 9 Һылтанмалар
- 10 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 11 Башҡортостан халыҡ шағирҙары һәм яҙыусылары
- 12 Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре
Башҡорт әҙәбиәтенең боронғо тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт әҙәбиәте сығанаҡтары боронғо төрки рун һәм Орхон-Йәнәсәй тибындағы яҙма ҡомартҡылар, XI быуат төрки телендәге ҡулъяҙма әҫәрҙәргә барып тоташа. Башҡорт әҙәбиәтенең болғар осоро хаҡында (XI-XIII быуат) беҙҙең көндәргә тиклем ауыҙ-тел һәм яҙма формала килеп еткән алптар (алпамышалар) һәм торналар тураһындағы башҡорт риүәйәттәре, ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн Фаҙландың юлъяҙмалары, Яҡуп ибн Ноғмандың «Тәуарихи Булғарийа» (XII быуат) китабы һөйләй. XIII быуаттың 1-се яртыһында Ҡол Ғәлиҙең «Ҡиссаи Йософ» поэмаһы нәфис әҙәбиәттең классик өлгөһө булып тора. Башҡорттар араһында поэманың яҙма һәм телдән һөйләнелгән күп версиялары һаҡлан.
Урта быуаттар әҙәбиәте тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
13—14 быуаттарҙа башҡорт халҡының ойошоу башҡорт теленең ҡыпсаҡ ерлегендә камилашыу осоронда, Алтын Урҙаның икһеҙ-сикһеҙ биләмәләрендә төрки телендәге әҙәбиәт тип атап йөрөтөлгән әҙәбиәт киң таралыу ала.
Урта быуаттарҙа башҡорт әҙәбиәтендә Шәреҡ өсөн хас булған ҡасида, ғәзәл, дастан, хикәйәт, ҡисса, намә (ҡаймаланған повесть) жанрҙары өҫтөнлөк ала. «Ғәли батыр», «Киҫекбаш», «Ҡиссаи Сәҡам», «Ҡиссаи Фәттәхетдин», кеүек дастандар башҡорт әҙәбиәтенең агиографик нигеҙен тәшкил итә. Урта быуаттарҙа башҡорт әҙәбиәтенә ғәрәп, фарсы, һинд, һуңыраҡ төрөк әҙәбиәтенән күп кенә сюжеттар үтеп инә («Кәлилә менән Димнә», «Бәхтейәрнамә», «Ҡырҡ вәзир», «Хужа Насретдин көләмәстәре») һәм уларҙың милли версиялары барлыҡҡа килә.
16 быуат урталары Башҡортостандың урыҫ дәүләтенә ҡушылыуы башҡорттарҙың рухи, мәҙәни үҫешендә һынылыш осоро була. Башҡорт әҙәбиәтендә милли тематика үҙен көслөрәк һиҙҙерә, ауыҙ-тел ижады менән үҙ-ара бәйләнеш нығый төшә, шәжәрә, тәуарих кеүек үҙенсәлекле донъяуи жанрҙар барлыҡҡа килә. 16—19 быуаттағы яҙма әҫәрҙәр араһында ырыу тарихы, нәҫел-нәсәпселек, тарихи ваҡиғалар, риүәйәттәр һәм легендалар менән тығыҙ үрелеп һүрәтләнгән шәжәрәләр айырым урын биләй.
18 быуат әҙәбиәте тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт халҡының милли геройы һәм шағиры, 1773—75 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышының ғәскәр башлығы Салауат Юлаев (1754—1800), шиғриәте — әҙәбиәттең сағыу бер бите. Шағир булараҡ Салауаттың ҙур ҡаҙанышы — ауыҙ-тел һәм яҙма поэзияның иң һәйбәт традицияларын берләштереп, поэтик һүҙҙе яу ҡоралы сифатында ҡулланыуында.
19 быуат әҙәбиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
19 быуат башындағы әҙәбиәттә 1812 Ватан һуғышы ҡаһарманы, һуңынан батшалыҡтың колониаль иҙеүенә ҡаршы сығыштары өсөн Себергә ебәрелгән Буранбай-Йәркәй сәсәндең йырҙары төп урынды алып тора. Уның шиғри традицияларын сәсәндәр Ишмөхәмәт Мырҙаҡаев (Ишмөхәмәт сәсән, 1781—1878), Ғәбит Арғынбаев (Ғәбит сәсән, 1856—1921), уңышлы дауам итәләр. 19 быуаттың беренсе яртыһында суфыйсылыҡ поэзияһы тарала. Башҡорттарҙан сыҡҡан Т. Ялсығол әл-Башҡорди (1767—1838), Ғ. Усман (1752—1834), Мәнди Ҡотош-Ҡыпсаҡи (1761—1849), Ә. Ҡарғалы (1784—1824), Һ. Сәлихов (1794—1867), Ш. Зәки (1825—65), Ғ. Соҡорой (1826—89) — был ағымдың иң күренекле вәкилдәре. Уларҙың ижадында донъяуи мотивтар ҙа сағылыш таба. Усман, Зәки, Соҡорой ижадтарында әҙәбиәттең урта быуаттарҙан яңы заманға күсеү билдәләре сағыла.
19 быуаттың икенсе яртыһында башҡорт әҙәбиәтендә мәғрифәтселек йүнәлешенең үҫеше башлана. Уның барлыҡҡа килеүе һәм аяҡҡа баҫыуында Ырымбур кадет корпусының көнсығыш телдәре һәм әҙәбиәте уҡытыусылары М. Биксурин (1819—1903), С. Күкләшев (1811—67), М. Иванов (1812—?), ҙур роль уйнай. Улар башҡорт теле, фольклоры һәм әҙәбиәте буйынса материалдар, көнсығыш классикаһы текстарының тәржемә өлгөләрен дә индереп, мәктәп хрестоматиялары төҙөй һәм баҫып сығара. Башҡорт әҙәбиәтендә аҡрынлап мәғрифәтселек реализмы һыҙаттары нығына. М. Аҡмулла (1831—95), менән М. Өмөтбаев (1841—1907), Башҡортостандағы мәғрифәтселек хәрәкәтенең иң ҙур вәкилдәре була. М. Өмөтбаев башҡорт мәҙәниәте тарихына шағир һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе ғалим булараҡ инә. Уның ғилми хеҙмәттәренең һәм шиғри әҫәрҙәренең бер өлөшө 1897 йылда баҫылып сыҡҡан «Йәдкәр» китабында донъя күрә. Башҡорт поэзияһына Аҡмулла күп яңылыҡ һәм үҙенсәлектәр индерә. Уның поэзияһының идея-эстетик ҡиммәте бөтөнөһөнән элек демократик йөкмәткеһе, поэтик ябайлығы һәм стиленең тәрән мәғәнәле әйтем рәүешендә булыуы булыуы, үткерлеге менән билдәләнә.
Октябрь революцияһынан һуңғы осор әҙәбиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Октябрь революцияһынан һуң башҡорт әҙәбиәтендә ике йүнәлеш барлыҡҡа килә: Башҡорт автономияһы, милли мәҙәниәт менән әҙәбиәттең үҙ-аллы үҫеше өсөн көрәшеүсе милли-патриотик йүнәлеш һәм большевиктарҙы яҡлаусы, Совет власы өсөн көрәшеүсе революцион-демократик йүнәлеш. Беренсе йүнәлеш башында Шәйехзада Бабич, Хәбибулла Ғәбитов, Сөләймәновтар тора. Икенсе йүнәлештә Дауыт Юлтый, Авзал Таһиров, Мәжит Ғафури, Шәһит Хоҙайбирҙиндар.
1920 йылдарҙа яңы башҡорт әҙәбиәтенең үҫеүе һәм ойошоуы шыма ғына бармай. Проза әҫәрҙәре ныҡ үҫеш ала. Мәжит Ғафури «Ҡара йөҙҙәр», «Тормош баҫҡыстары», Авзал Таһиров «Ташҡын даръя тармағында», Имай Насыри «Гөлдәр», «Һөжүм» тигән башҡорт халҡының ауыр үткәнен, уның яҡты киләсәген һүрәтләгән повестар, романдар ижад ителә.
Яңы әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөйөк Ватан һуғышы әҙәбиәт тематикаһын тамырынан үҙгәртә. күп башҡорт яҙыусылары беренсе көндәрҙән үк фронтҡа китә. Ул йылдар әҙәбиәтенең төп темалары — һалдаттарҙың фронттағы батырлығыһәм ҡаһарманлығы, тылдағы фиҙакәр хеҙмәт, Ватанға һөйөү. Был йылдарҙа шиғри хат формаһы бик популяр булып китә.
Һуғыштан һуңғы башҡорт әҙәбиәте ул — өр-яңы, айырым үҫеш этабы. Һирәгәйгән ижади көстәрҙе иңдәрендә һуғыш ауырлығын татыған яҙыусыларҙан М. Кәрим, Н. Нәжми, Х. Ғиләжев, И. Абдуллин, Ғ. Рамазанов, Я. Ҡолмой, Х. Кәрим тулыландыра. Улар әҙәбиәткә яу уттары көйҙөргән шиғыр һәм поэмалар ғына түгел, ә донъяға яңы ҡараш та алып килә. Әҙәбиәткә талантлы, йәш шағирҙар Р. Ғарипов, Р. Сафин, А. Игебаев, М. Кәримовтар килә.
Өр яңы әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
50—70 йылдарҙа бик ҙур эпик әҫәрҙәр яҙыла. З. Биишеваның «Кәмһетелгәндәр», «Оло Эйек буйында», «Емеш», Я. Хамматовтың «Бөртөкләп йыйыла алтын», «Аҡман-тоҡман», «Йәшенле йәй», Һ. Дәүләтшинаның «Ырғыҙ», Ж. Кейекбаевтың «Туғандар һәм таныштар» романдары донъя күрә. 1977 йылда башҡорт әҙәбиәтендә беренсе булып 1773-75 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы ваҡиғаларын сағылдырыусы Ғ. Ибраһимовтың «Кинйә» исемле тарихи романы баҫтырып сығарыла. Шулай уҡ К. Мәргәндең «Бөркөт ҡанаты», Ә. Хәкимовтың «Думбыра сыңы», «Һауыр ҡумта», Я. Хамматовтың «Төньяҡ амурҙары», Б. Рафиҡовтың «Ҡараһаҡал» романдары нәшер ителә. 1980 йылдарҙа ысынбарлыҡҡа тәнҡитсел мөнәсәбәт, тәбиғи байлыҡтарҙы ҡырағайҙарса юҡҡа сығарыуҙы, шәхестең әхлаҡи яҡтан түбәнгә тәгәрәүен һүрәтләү менән айырылып торған «Сыуаҡ көндәр» (Ф. Иҫәнғолов), «Беҙ йәшәгән ер» (Р. Солтангәрәев), «Килмешәк» (Д. Бүләков), «Ышаныс» (Р. Байымов), «Ерем, кешеләрем» (Й. Солтанов) романдары баҫыла. Бөгөнгөнө тәрән үҙләштереүгә ынтылыу һөҙөмтәһендә сериялы әҫәрҙәр барлыҡҡа килә. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа иһә милли һәм шәреҡ традицияларының кире ҡайтыу процесы, фольклор поэтикаһын яңыса аңларға тырышыу күҙәтелә.
Әҙәби мираҫ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт халҡының әҙәби мираҫы ифрат бай. Төрки халыҡтары менән бер рәттән, 5—12 быуаттарға ҡараған боронғо төрки яҙма ҡомартҡылар: Орхон-Йәнәсәй рун яҙмалары, Й. Баласағуниҙың «Ҡотаҙғу белек» китабы, М. Ҡашғариҙың «Диуану лөғәт әттөрк» һүҙлеге, Ә. Йүгнәкиҙең «Хибәт әлхаҡаиҡ» һәм «Китабе дедеи Ҡорҡут» әҫәрҙәре — барыһы ла хаҡлы рәүештә башҡорттарҙың да рухи хазинаһы булып тора. Урал-Волга төрки халыҡтары өсөн уртаҡ булған Ҡол Ғәлиҙең «Ҡиссаи Йософ» поэмаһы, Ҡотбиҙың «Хөсрәү үә Ширин», Харәзмиҙең «Мөхәббәтнамә», Хөсәм Кәтибтең «Жөмжөмә солтан» әҫәрҙәре, С. Сараиҙың «Гөлостан бит-төрки» һәм «Сөһәйел үә Гөлдөрсөн» урта быуат поэмалары башҡорт әҙәбиәте рухи хазинаһына инә. 16—19 быуаттарға ҡараған күп төрлө ҡомартҡылар: башҡорт шәжәрәләре, тәуарихтар, тарихнамәләр — үҙенсәлекле әҙәби мираҫ өлгөләре. Үткән быуаттарҙан беҙҙең көндәргә ҡасида, мәҙхиә, мәрҫиә, дастан, ҡисса, хикмәт, ғәзәл, мәснәүи, робағи, рисалә, нәсихәт жанрҙарындағы күп аноним әҫәрҙәр килеп еткән. Башҡорттарҙа, башҡа көнсығыш халыҡтарындағы кеүек үк, поэтик импровизация традициялары- йырауҙар ижады үҫешкән булған. 14—16 быуаттарҙа Һабрау йырау, шалғыҙ йырау, асан Ҡайғы, Ҡаҙтуған йырау ижады билдәле. 16 быуаттың икенсе яртыһынан башлап Ҡобағош, Ҡарас, Ерәнсә, Байыҡ Айҙар сәсәндәрҙең ижадтары танылыу ала. Һуңғараҡ уларҙың ижади традицияларын Буранбай Йәркәй, Ишмөхәмәт сәсән һәм Мөхәммәтша Буранғоловтар дауам итә.
Урта быуттың аҙағынан башлап дөйөм төрки әҙәбиәте ағымы бүлгеләнә, милли һыҙаттар тәрәнәйә бара, халыҡ ижады менән бәйләнеш нығый, оригиналь жанрҙар һәм поэтик формалар барлыҡҡа килә. Был поцесс башҡорт әҙәбиәтендә М. Ҡолой, Салауат Юлаев, Ғ. Усман, Т. Ялсығол әл-Башҡорди, М. Ҡотош-Ҡыпсаҡи, Ә. Ҡарғалы, Һ. Сәлихов, Ш. Зәки, Ғ. Соҡорой, М. Аҡмулла, М. Өмөтбаев, Р. Фәхретдинов, М. Ғафури, С. Яҡшығолов, Ф. Туйкин, Я. Йомаев, Ғ. Ниязбаев, Ф. Сөләймәнов (А. Инан), Ш. Бабич, Ф. Вәлиев, Ғ. Рафиҡи, Ш. Әминев-Тамъяни, З. Һаҙый, Х. Ғәбитов кеүек 17—20 быуатта йәшәгән әҙиптәр ижадында күҙәтелә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Башҡортостандың мәҙәни донъяһы» сайтында «Башҡорт әҙәбиәте» мәҡәләһе
- «Башҡорт Энциклопедияһы» сайтында «Башҡорт әҙәбиәте» мәҡәләһе
- «Башҡорт әҙәбиәте» дәреслектәре
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан халыҡ шағирҙары һәм яҙыусылары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1923 й. — Мәжит Ғафури, шағир
- 1959 й. — Рәшит Ниғмәти, шағир
- 1963 й. — Мостай Кәрим, шағир
- 1964 й. — Сәйфи Ҡудаш, шағир
- 1990 й. — Зәйнәб Биишева, яҙыусы
- 1992 й. — Рәми Ғарипов, шағир
- 1993 й. — Рауил Бикбаев, шағир
- 1993 й. — Назар Нәжми, шағир
- 1997 й. — Әнғәм Атнабаев, шағир
- 2001 й. — Ноғман Мусин, яҙыусы
- 2001 й. — Әхиәр Хәкимов, яҙыусы
- 2003 й. — Марат Кәримов, шағир
- 2003 й. — Тимер Йосопов, шағир
- 2004 й. — Александр Филиппов, шағир
- 2006 й. — Нәжиб Асанбаев, яҙыусы
- 2008 й. — Ғайса Хөсәйенов, яҙыусы
- 2010 й. — Абдулхаҡ Игебаев, шағир
- 2010 й. — Талха Ғиниәтуллин, яҙыусы
- 2011 й. — Ҡәҙим Аралбай, шағир
- 2011 й. — Суфиян Поварисов, яҙыусы
- 2013 й. — Флорид Бүләков, яҙыусы
- 2014 й. — Азат Абдуллин, яҙыусы
- 2014 й. — Факиһа Туғыҙбаева, шағирә
Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1944 й. — Мөхәммәтша Буранғолов
- 1944 й. — Фәррәх Дәүләтшин
- 1944 й. — Сәйет Исмәғилев


text:
- Подробности
- Просмотров: 485
АЛАТАУ СВИТАҺЫ, урындағы ташкүмер системаһының стратиграфик бүлексәһе (ҡара: Карбон). Д.В.Наливкин (1926) Алатау тауы районында айырып күрһәтә. Ултырмаларҙың тасуирламаһын А.П.Тяжёва (1940), Г.В.Вахрушев (1951), А.К.Крылова (1958), З.А.Синицина (1974), В.Н.Пазухин (1980) бирә. Ултырмалар төньяҡта Ләмәҙ й. алып көньяҡта Рәүҙәк й. тиклем Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының алғы һырттарының яланғас тау тоҡомдарында күҙәтелә (оҙонлоғо яҡынса 115 км, киңлеге яҡынса 120 км). Шулай уҡ Ағиҙел депрессияһының төньяҡ өлөшөндәге бырауланған скважиналарҙың геол. киҫелештәрендә бар һәм компенсацияланмаған Инйәр-Тоҙйылға бөгөлөн тулыландырыусы ҡалын ҡатлам булып тора. Свитаның йәше: косьва горизонты — визе ярусының радай горизонты. Ҡыҙыл горизонтында ята. Карбонат-терриген тау тоҡомдары комплексы (аргиллиттар, мергелдәр, эзбизташтар, алевролиттар,ҡомташтар һәм кремнезёмлы һәүерташтар) м‑н бирелгән. Урыны м‑н икенсел һоро тимер мәғдәне линзалары осрай. Ҡалынлығы 20—200 м. Конодонттар, фораминиферҙар, брахиоподтар, остракодтар һ.б. хас.
М.А.Юнысов
Тәрж. Т.С.Дәүләтбирҙина


text:
- Подробности
- Просмотров: 1320
“АҠБУҘАТ”, башҡ. һүҙ сәнғәте ҡомартҡыһы, эпос. “Урал батыр” эпосының логик дауамы. Шиғри‑сәсмә формала йәшәп килә. М.А.Буранғолов тарафынан 1917 й. Ырымбур губ. ш. уҡ ис. өйәҙе Бабалар а. Ғәтиәтулла Бикҡужиндан яҙып алына. Төп темаһы — батырҙың кешеләр бәхете өсөн көрәше, ғәҙеллектең тантана итеүе. Традицион образдар (Аҡбуҙат, Һомай,Ҡәһҡәһә һ.б.) әҫәрҙең идея‑художество мәғәнәһен асырға ярҙам итә. Ата‑әсәһен Мәсем хан ҡуштандары үлтергәндән һуң, етем ҡалған төп герой Һәүбән атаһы Сура батыр, олатаһы Иҙел һәм олатаһының атаһы Урал батырҙың изге эштәрен дауам итә. Һыу аҫты батшаһы ҡыҙы Нәркәс ярҙамында Аҡбуҙатты һәм булат ҡылысты ҡулға төшөргәс, Һәүбән еңеп булмаҫлыҡ физик көскә эйә була. Атты ҡулға өйрәтеү мотивы эпоста мөһим роль уйнай. Аҡбуҙат ярҙамында төп герой дейеү һәм аждаһаларҙы юҡ итә, Шүлгәндең һыу аҫты батшалығын емерә, Мәсем хандан үсен ала, артабан ырыу башлыҡтары булып китәсәк Ирәндек, Ҡатай, Ҡыпсаҡ, Табын, Тамъян, Төкләҫ, Юрматы батырҙарҙы ҡоллоҡтан ҡотҡара. Бөтә дошмандарын еңгәс, Һәүбән үҙендә матрилокаль никах дәүере ҡатын‑ҡыҙҙарының холоҡ‑һыҙаттарын туплаған Нәркәс м-н ҡауыша. “А.” тигеҙ булмаған ике хронологик сюжет ҡатламы асыҡ айырыла. Архаик фантастик сюжетта кешенең тәбиғәт стихияһына ҡаршы аңһыҙ көрәше һүрәтләнә. Һуңғыраҡ ҡатлам ҡәбиләләрҙең ҡушылыуы һәм башҡ. халҡының ойоша башлауы осорон сағылдыра. Комп. Х.Ш.Заимов һәм А.Э.Спадавеккиа эпос мотивтары б‑са “Аҡбуҙат” операһын ижад итә. Урыҫ драма театрында рок-операһы (А.А.Кортнев либреттоһы, С.С.Чекрыжев муз.) ҡуйылған. Эпостың машинкала баҫылған тексыҒилми архивта һаҡлана.
Әҙәб.: В а л е е в Д.Ж. Особенности отражения действительности в башкирском эпосе “Акбузат” //Фольклор народов РСФСР. Уфа, 1974. Вып.1; Галин С.А. Башкирский мифологический эпос. Уфа, 1998; Шул уҡ. Башкирский народный эпос. Уфа, 2004.
С.Ә.Галин
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 313
ОКТЯБРЬ МӘМЕРЙӘҺЕ, Ғафури р‑ны Ташаҫты а. көньяҡ‑көнсығышҡа табан 3,7 км алыҫлыҡта Еҙем й. уң ярында, “Еҙем тәбиғи паркы” терр‑яһында урынлашҡан. Карст мәмерйәһе, өҫкө девондың фамен ярусы эзбизташтарында барлыҡҡа килгән. Шахта м‑н асылған горизонталь галереялы ҡыуышлыҡтан тора; Киндерле мәмерйәһе м‑н бергә берҙәм спелеосистема барлыҡҡа килтерә. Оҙонлоғо 1523 м, уртаса киңлеге 5,5 м, уртаса бейеклеге 10,6 м, амплитудаһы 98 м, майҙаны 8377 м2, күләме 71200 м3. Ауыҙы (киңлеге 4 м, бейеклеге 8 м) шахтаға (тәрәнлеге 83 м) төшкән упҡын рәүешендә. Шахтаның көнсығыш стенаһы конгломераттан тора. Шахта төбөндә ҡыуыш (оҙонлоғо 40 м, киңлеге 15 м, бейеклеге 10 м) бар, унан тәпәш бөгөлмәле юл (оҙонлоғо 10 м) периодик рәүештә ҡар һыуы баҫып торған Көрән залға (оҙонлоғо 28 м, киңлеге 14 м, бейеклеге 17 м) илтә. Залдың көнсығыш мөйөшөндә ләмләнгән Шоколадка тишеге урынлашҡан. Көрән залдан көнсығышҡа табан коридор (оҙонлоғо 170 м, бейеклеге 5 м тиклем, киңлеге 1,5 м тиклем) бара, уның буйлап залға шишмә (һыу сығымы 0,1 л/сек) аға. Коридор галереяға (төньяҡ өлөшөнөң оҙонлоғо 350 м, киңлеге 11 м, бейеклеге 1 м тиклем, көньяҡ өлөшөнөң — шуға ярашлы 445 м, 20 м, 3 м) илтә, уның төньяҡ өлөшө буйлап Киндерле мәмерйәһендә башланған шишмә аға. Галерея төньяҡ өлөшөнөң уртаһында көнсығыш йүнәлешле Тәре залы (оҙонлоғо 90 м, киңлеге 30 м, бейеклеге 15 м тиклем) аша үтә. Зал иҙәнендә таш киҫәктәре тупланмалары бар. Галереяның төньяҡ өлөшө балсыҡ, аҡ һәм ҡыҙыл‑көрән төҫтәге сталагмиттар м‑н ҡапланған таш киҫәктәре өйөмө м‑н тамамлана. Көньяҡ йүнәлешендә галерея ҡоро, уның тармаҡланған урынында Аҡ зал (оҙонлоғо 60 м, киңлеге 28 м, бейеклеге 4 м тиклем) урынлашҡан, унда көпшәле (оҙонлоғо 0,8 м тиклем), конус һәм флаг формаһындағы сталактиттар, колонналар, тамыҙғыстар, аҡ төҫтәге конус һәм массив тығыҙ сталагмиттар бар. Мәмерйәлә йәйге т‑ра +6°С, ҡышҡы — 0°С. Ярғанаттар йәшәй.
Ю.В.Соколов
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Ванкувер
Ванку́вер (ингл. Vancouver) — Канаданың көнбайыш яр буйындағы ҡала, Британия Колумбияһы провинцияһының иң ҙур һәм илдә ҙурлығы буйынса өсөнсө тораҡ пункт. 2010 йылда Ванкуверҙа Ҡышҡы Олимпия уйындары уҙғарыла. The Economist британ баҫмаһының Economist Intelligence Unit (EIU) тикшеренеү төркөмө Ванкуверға өс тапҡыр (2005, 2007, 2009 йылдарҙа) «Ерҙең иң яҡшы ҡалаһы» исемен бирә[1][2][3].
Ҡала халҡының иҫәбе — 631 486 кеше (2016 йылға ҡарата). Ҙур Ванкувер (Greater Vancouver) агломерацияһында 2 463 431 кеше (2016 йылға ҡарата) йәшәй — был Канадала ҙурлығы буйынса өсөнсө ҡала агломерацияһы. Ванкувер этник һәм лингвистик яҡтан илдең иң төрлө яҡлы ҡалаһы булып тора — халҡының 52% инглиз телен үҙенең туған теле тип иҫәпләмәй[4].
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Археологик тикшеренеүҙәр буйынса, төп халыҡтар хәҙер Ванкувер биләгән территорияла 8000 алып 10 000 йыл элек йәшәй башлай. Бында Масквим (Musqueam Indian Band), Сквомиш (Squamish people) һәм Тслеил-Вотут (Tsleil-Waututh First Nation) ҡәбиләләренең торамалары булған.
Буласаҡ мегаполис урынлашҡан Беррад ҡултығы яр буйҙарын 1791 йылда өйрәнеүсе тәүге европалы — испан диңгеҙсеһе Хосе-Мария Нарваес була. 1792 йылда бында инглиз капитаны Джордж Ванкувер була, аҙаҡ уның хөрмәтенә ҡаланы атайҙар.
1858 йылғы Фрэйзер йылғаһы үҙәнендәге «алтын биҙгәк», бында 25 меңдән ашыу мәғдән сығарыусыларҙың килеүенә килтерә. Һөҙөмтәлә Нью-Уэстминстер ҡалаһы нигеҙләнә, хәҙер ул Оло Ванкувер агломерацияһы составына инә.
1867 йылда иглиз диңгеҙсеһе Эдвард Стамп тарафынан асылған лесопилка тирәһендә, аҙаҡ Ванкувер исемен алған Гастаун (ингл. Gastown) торамаһы формалаша башлай. Лесопилка хәҙерге Dunlevy Avenue урамының төньяҡ осонда урынлашҡан булған, уның хужалары алышынғас тарихҡа Hastings Mill исеме аҫтында инә. 1870 йылда колониаль хөкүмәт Гастаунды Гранвилль тип үҙгәртә.
1884 йылда Канада тымыҡ океан тимер юлының аҙаҡҡы пункты тип Гранвиль һайлана. 1886 йылда Гранвилдең исеме Ванкувер тип үҙгәртелә һәм уға ҡала статусы бирелә. 1887 йылда тимер юл һалынып бөтә һәм ҡалаға поездар йөрөй башлай. Был ҡаланың бик етеҙ үҫешенә этәргес булып тора. 1886 йылда ҡала халҡының һаны 1000 кеше, 1891 йылда — 14 000 кеше, 1901 йылға ҡарай — 26 000 кеше, 1911 йылға ҡарай — 100 000 кеше була.
Физик-географик характеристика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Экосистемаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ванкуверҙың үҫемлектәр донъяһы башта уртаса дымлы урмандар менән күрһәтелгән, улар ылыҫлы ағастарҙан, сағандан, ольханан һәм шулай уҡ ҙур һаҙлыҡлы территорияларҙан тора[5]. Ылыҫлы ағастар бигерәк тә Британия Колумбияһының яр буйы райондарында таралған[6].
Бөтә Ванкувер буйлап үҫкән үҫемлектәр һәм ағастар ҡитғаның төрлө өлөштәренән һәм хатта Тымыҡ океан аша Көнсығыш Азиянан килтерелгән. Ҡалала пальмаларҙың төрлө төрҙәре һәм күп һанлы башҡа экзотик үҫемлектәр үҫә, улар араһында чили араукарияһы, япон сағаны, магнолия, азалия һәм рододендрон бар. Ҡайһы бер рододендрондар, ҡырыҫыраҡ климатлы райондарҙан килтерелгән башҡа төрҙәр кеүек, ғәйәт ҙур ҙурлыҡҡа тиклем үҫә. Күп кенә урамдар буйлап сакураның төрлө сорттары үҫә, уларҙы ҡалаға 1930-сы йылдарҙа Япония хөкүмәте бүләк итә[7].
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ванкувер климаты уртаса, йылы. Йәйге айҙарҙан башҡа, яуым-төшөм күп була. Ҡыш йомшаҡ һәм ямғырлы. Ҡағиҙә булараҡ, йәйге айҙар сағыштырмаса ҡоро һәм йылы, июль-августта уртаса ҡоролоҡ күҙәтелә. Йылдың башҡа ваҡытында, бигерәк тә октябрҙән мартҡа ҡәҙәр яуым-төшөм күп була.
Ричмондта Ванкувер аэропорты мәғлүмәттәре буйынса яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 1199 мм тәшкил итә, шул уҡ ваҡытта яуым-төшөмдөң фактик кимәле рельеф үҙенсәлектәренә бәйле
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ванкуверҙың бик күп һанлы булмаған төп халҡы составында инглиз-канадалылар өҫтөнлөк итә. Ҡалала иммигранттар һаны йылдам арта бара, улар сығышы менән башлыса Көньяҡ-Көнсығыш Азия илдәренән. Ванкуверҙа майҙаны буйынса ҙур ғына ҡытай кварталдары бар. Төньяҡта, тауҙарҙа барлыҡҡа килгән яңы фешенебель торлаҡ районы башлыса япон һәм ҡытай стилендә төҙөлгән, сөнки бында күп кенә байҙар Гонконгтан килеп урынлашҡан.
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ванкувер илдең иң ҙур сәнәғәт үҙәктәренең береһе булып тора[11]. Ҡала порты — Канадалағы иң ҙуры һәм иң диверсифицирланғаны, уның сауҙа әйләнеше йылына 75 млрд. ашыу канада долларына барып етә[12]. Ванкуверҙа урман әҙерләүсе һәм файҙалы ҡаҙылмалар сығарыусы компанияларҙың штаб-фатирҙары урынлашҡан. Һуңғы йылдарҙа программа обеспечениеһы, биотехнологиялар, һәм шулай уҡ йылдам үҫешә барған киноиндустрияның мөһим үҙәктәренең береһе булып бара[13].
Ванкуверҙың гүзәл урында урынлашыуы уны туризм өсөн төп урындарҙың береһенә әйләндерә. Туристар ҡала баҡсалары һәм парктары (Стэнли паркы, Королева Елизавета паркы, Ван Дусен ботаника баҡсаһы һ.б.) шулай уҡ ҡаланы уратҡан океан, тауҙар һәм урмандар буйлап йөрөйҙәр. Йыл һайын миллиондан ашыу кеше круиз караптарында Ванкувер аша үтә[13].
Транспорты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ванкувер үҫешкән ер өҫтө транспорт системаһына эйә, был системаға автобустар, троллейбустар, ҡала яны пассажир тимер юл линияһы (West Coast Express), ер өҫтө еңел метроһы (SkyTrain) һәм пассажир паромы (SeaBus) керә. Шулай ҙа Ванкувер йәмәғәт транспорты үҫешенең кимәле буйынса илдең башҡа ҡалаларынан ҡалыша. Ҡала һәм ҡала яны ер өҫтө траспортының ҙур өлөшө «Транслинк» дәүләт компанияһы тарафынан хеҙмәтләндерелә.
SeaBus пассажир паромы Беррад ҡултығы аша яҡынса 15 минут эсендә үтеп, ҡала үҙәген Норт-Ванкувер (Төньяҡ Ванкувер) ҡалаһы менән тоташтыра. Паром маршруты һәр береһенә 400-әр кеше һыйҙырышлы ике судно менән хеҙмәтләндерелә, улар Британия Колумбияһында 1976 йылда төҙөлгән. Шулай уҡ Ванкуверҙа SkyTrain поездары йөрөй, ул донъялағы еңел тиҙ йөрөшлө метролары араһында тулыһынса автоматлаштырылған иң оҙон транспорт системаһы булып тора.
Ванкувер халыҡ-ара аэропорты (ИАТА коды: YVR, ИКАО коды: CYVR) Фрэйзер йылғаһы дельтаһы утрауында, ҡала үҙәгенән көньяҡҡа табан яҡынса 15 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Бихисап авиакомпаниялар Ванкуверҙан илдең башҡа калаларына, АҠШ, Европа, Азия һәм Океанияға көндәлек рейстар яһайҙар.
Спорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Канада футболы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бритиш Коламбия Лайонс (Канада футбол лигаһы — CFL)
Футбол[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ванкувер Уайткэпс (MLS)
Хоккей[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ванкувер Кэнакс (Милли хоккей лигаһы — NHL)
- Ванкувер Джайантз (Көнбайыш хоккей лигаһы — WHL)
2010 йылдың 12-28 февралендә Ванкуверҙа Ҡышҡы Олимпия уйындары, ә шул уҡ йылдың 12-21 мартында Ҡышҡы Паралимпия уйындары уҙғарыла.
Туғандаш ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Одесса, Украина (1944)[14]
- Йокогама, Япония (1965)
- Эдинбург, Бөйөк Британия (1978)
- Гуанчжоу, Ҡытай Халыҡ Республикаһы (1985)
- Лос-Анджелес, АҠШ (1986)
- Сеул, Корея Республикаһы (2007)
- Сочи, Рәсәй Федерацияһы (2010)
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Lenta.ru: Ванкувер получил звание «лучшего города Земли»
- ↑ Lenta.ru: Ванкувер признан самым комфортным городом мира
- ↑ Lenta: Ванкувер назван самым комфортным в мире городом
- ↑ Census 2006 Community Profiles: Vancouver, City and CMA. Government of Canada (2006). 26 апреля 2015 тикшерелгән.
- ↑ Stanley Park History. City of Vancouver (2009). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 1 декабрь 2009 тикшерелгән.
- ↑ "Lower Mainland Ecoregion": Narrative Descriptions of Terrestrial Ecozones and Ecoregions of Canada (#196). Environment Canada. Тәүге сығанаҡтан архивланған 29 февраль 2004. 4 декабрь 2009 тикшерелгән. (недоступная ссылка — история)
- ↑ History. Vancouver Cherry Blossom Festival (2009). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 октябрь 2008. 30 ноябрь 2009 тикшерелгән. (недоступная ссылка — история)
- ↑ City of Vancouver Population (PDF). Vancouver Public Library. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 1 декабрь 2009 тикшерелгән.
- ↑ British Columbia Municipal and Regional District 2006 Census Total Population Results. BC Stats (2006 Census). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 1 декабрь 2009 тикшерелгән.
- ↑ Population and dwelling counts, for Canada, census metropolitan areas, census agglomerations and census subdivisions (municipalities), 2011 and 2006 censuses. Statistics Canada (2011 Census). Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 30 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ http://vancouver.ca/aboutvan.htm «About Vancouver»
- ↑ http://www.portmetrovancouver.com/about/factsandstats.aspx «Facts and Stats»
- ↑ 13,0 13,1 http://wn.com/s/vancouvercity/index4.html «Economy»
- ↑ http://vancouver.ca/aboutvan.htm About Vancouver
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- City of Vancouver (инг.) — ҡаланың рәсми сайты
- Greater Vancouver Regional District (инг.) — региондың рәсми сайты
- Twitter сайтында ҡаланың рәсми сайты (инг.)


text:
- Подробности
- Просмотров: 549
АППЛИКАЦИЯ (лат. applicatio — ябыу), туҡыма йәки ҡағыҙға төрлө төҫтәге материал киҫәктәрен йәбештереү, тегеү ысулы м‑н нәфис һүрәттәр эшләү; ошо ысул м‑н эшләнгән һүрәт, биҙәк. Башҡорттарҙа А. — тамыры м‑н төрки‑монгол күсмә халыҡтарының боронғо мәҙәниәтенә барып тоташыусы биҙәү‑ҡулланма сәнғәтенең традицион төрө. Башлыса көнсығыш һәм көньяҡ Башҡортостанда таралған. А. кейеҙҙән, туланан йәки буҫтауҙан, һирәгерәк осраҡта кизе‑мамыҡ туҡыманан эшләнгән предметтарҙа яһалған. Өҫтән беркетелгән биҙәктәр өсөн йоҡа буҫтау, кизе‑мамыҡ йә ебәк туҡымалар ҡулланылған. Биҙәктәр туҡымаға ваҡ ҡына беленер‑беленмәҫ сәнсемдәр м‑н тегелгән. Орнаментын яһау һәм башҡарыу техникаһы б‑са А. 2 төргә бүленгән. Тәүге осраҡта биҙәктәр туҡыманан тотошлай ҡырҡылған; уларҙың төп элементтары: йөрәккә оҡшаш фигуралар, тулҡын һәм бысҡыға оҡшаш һыҙыҡтар, рәткә теҙелгән ҡуш кәкерсәктәр, өсмөйөштәр, ромбтар. Икенсе осраҡта биҙәктәр бергә ҡушылғанда ҡатмарлы һәм күп төрлө орнаменттар барлыҡҡа килтереүсе нәҙек кенә туҡыма киҫәктәренән яһалған һәм кәкерсәктәрҙән, спиралдәрҙән, S рәүешендәге һыҙыҡтарҙан һ.б. фигураларҙан торған. А. орнаментының төҫ гаммаһы күберәк йылы төҫтәрҙе контраслы һалҡын төҫтәр м‑н аралаштырыу нигеҙендә төҙөлгән. А. йышыраҡ ҡыҙыл, йәшел һәм һары төҫтәр ҡулланылған, фоны, нигеҙҙә, ҡара, һары йәки йәшел булған.
Кейеҙҙе биҙәгәндә (ҡара: Кейеҙ баҫыу, Нәфис кейеҙ сәнғәте) уның өҫтөнә кизе‑мамыҡ йәки буҫтау киҫәктәре йәки А. биҙәктәре алдан яһалған иңле туҡыма теккәндәр. А. м‑н серге, сергетыштар ҙа биҙәлгән: рәткә теҙелгән ромб һәм өсмөйөштәрҙән торған А. төшөрөлгән төҫлө таҫмалар ҡыҙыл йәки йәшел буҫтауға параллель рәүештә тегелгән; өсмөйөштәр м‑н аралаштырып бер рәткә теҙелгән парлы кәкерсәктәр ҙә биҙәк элементтары булып торған. Һүрәттәрҙең асыҡ һыҙаттары, сағыу һәм тоноҡ тондарҙың ҡапыл алмашыныуы, бер төҫтөң өҫтөнлөк итеүе композицияның графика һәм тон баҙыҡлығын тәьмин иткән. Кейем‑һалымды биҙәүҙә А. бик аҙ урын алып торған, сәкмән, елән, күлдәк һәм алъяпҡыстар биҙәүҙә генә ҡулланылған. Яға, ең осона, тышҡы кейемдең ҡаптырмаһына һәм итәгенә ҡыҙыл киң буҫтау киҫәге һәм һары йәки йәшел төҫтәге нәҙек туҡыма тегелгән. Ҡаптырмаға, яурындарға һәм яғанан аҫта арҡа тирәһенә суҡлы төҫлө өсмөйөштәр, япраҡ рәүешендә кәкерсәкле биҙәктәр тегелгән. Уйымдарына һигеҙ япраҡ яһалған тулҡын йәки кәкерсә һыҙыҡ рәүешендәге биҙәктәр, ғәҙәттә, күлдәк һәм алъяпҡыстың итәк ситенә йәки ҡатмарына урынлаштырылған. Тула ойоҡтарҙың ҡуңыс ситтәрен ритмик рәүештә ҡабатланыусы фигураларҙан торған һыҙыҡтар м‑н ҡаймалағандар. Аяҡ кейеменең (ҡара: Сарыҡ, Ҡата) ҡунысына һәм үксә тирәһенә спираль кәкерсәктәр, мөгөҙгә оҡшаш фигуралар һәм өсмөйөштәрҙән торған биҙәктәр тегелгән. А. йыш ҡына сигеү м‑н аралаштырылған. Башҡ. А., һис һүҙһеҙ, бик үҙенсәлекле булһа ла, уның художество төҙөлөшөндә башҡорттарҙың сәнғәтен башҡа төрки халыҡтарҙың, тәү сиратта ҡаҙаҡтарҙың һәм ҡырғыҙҙарҙың, мәҙәниәте м‑н берләштереүсе уртаҡ стиль үҙенсәлектәре күҙаллана. Башҡ. А. өлгөләре Милли музейҙа, Нестеров М.В. исемендәге художество музейында, Археология һәм этнография музейында, Дәүләт этнография музейында, РФА‑ның Бөйөк Пётр ис. Антропология һәм этнография музейында (икеһе лә — С.‑Петербург), Тарих‑тыуған яҡты өйрәнеү дәүләт музейында (Екатеринбург ҡ.), Венгрия этнография музейында (Будапешт) һаҡлана.
Тәрж. Ә.Ф.Ҡарағужина


text:
Рәсәйҙән һәм сит илдән 2000 спортсы Өфөлә Халыҡ-ара хәрби сәнғәт форумында ҡатнаша
Рәсәйҙән һәм сит илдән 2000 спортсы Өфөлә Халыҡ-ара хәрби сәнғәт форумында ҡатнаша Фото: асыҡ сығанаҡтарҙан
ӨФӨ, 2017 йыл, 6 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.
15-18 декабрҙә Өфөнөң «Динамо» спорт комплексында Рәсәйҙең 40 төбәгенән һәм сит илдәрҙән ике меңдән ашыу спортсы, бергә-бер көрәш мәктәптәре вәкилдәре йыйыла. Башҡортостандың баш ҡалаһы «XIV Халыҡ-ара хәрби сәнғәт форумы» үтә.
Ойоштороусыларҙың төп фекере буйынса, форумда бөтә стилдәге каратэ буйынса Бөтә Рәсәй турниры, хәрби бергә-бер көрәш буйынса Рәсәй үҙ-үҙеңде һаҡлау комбаты федерацияһының Асыҡ милли чемпионаты һәм беренселеге, айкидо буйынса халыҡ-ара семинар, ушу, билбауҙа көрәш, тай боксы, ҡул көрәше, ГТФ тхэквондо буйынса асыҡ төбәк-ара һәм республика турнирҙары, мастерҙар семинары һәм бер төркөм федерацияларҙың күрһәтмә сығыштары күҙаллана.
16 декабрҙә сараны асыу тантанаһы була, 17 декабрҙә гала-программа һәм ҡытай, ҡаҙағстан, белорус, украин һәм америка спортсылары ҡатнашлығында көрәш шоуы көтөлә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 506
ИБРАҺИМОВА Гүзәл Ярулла ҡыҙы (27.6.1963, Өфө), провизор. Фарм. ф. д‑ры (2008), проф. (2009). БДМИ‑ны тамамлағандан һуң (1986) БАССР МС‑ы эргәһендәге Дарыухана идаралығында эшләй. 1987—90 йй. һәм 1994 й. алып БДМУ‑ла уҡыта. Фәнни эшмәкәрлеге ғәҙәттән тыш хәлдәрҙә зыян күргәндәргә фарм. ярҙам ойоштороу проблемаларына, фарм. биоэтиканы һәм госпиталь фармацияһын, экологик хәүеф зоналарында тәбиғи, техноген һәм соц. факторҙарҙың халыҡ һаулығына тәьҫир итеүен өйрәнеүгә арналған. И. ҡатнашлығында махсус мед. ярҙамы бригадалары өсөн табелле йыһазландырыу комплекттарын әҙерләү һәм ҡулайлы урынлаштырыуҙың автоматлаштырылған мәғлүмәттәр системаһы эшләнә. 150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 519
ГАРМОНИК АНАЛИЗ, математиканың функцияларҙы элементар гармоник тирбәлеүҙәр йәки гармоникалар күмәклегенең бер-береһенә ҡапланыу һөҙөмтәһе булараҡ өйрәнгән бүлеге. Г.а. тригонометрик рәттәр (атап әйткәндә, Фурье рәттәре), Фурье үҙгәртеүҙәре, периодикка яҡын функциялар, комплекслы өлкәнең Г.а. һәм локаль компактлы Абель төркөмдәрендәге Г.а. инә. Г.а. ысулдары математика (дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы, математик физика, аналитик функциялар теорияһы, функциональ анализ, ихтималлыҡ теорияһы, һандар теорияһы), техника (электротехника, элемтә теорияһы) бүлектәрендә, оптикала һ.б. ҡулланыла. Г.а. ике төп йүнәлешкә айырыла: спектраль анализ — бирелгән функцияның спектрын (уны төҙөүсе гармоникалар йышлығы йыйылмаһын) табыу һәм спектраль синтез — спектры б‑са функцияны элекке хәленә ҡайтарыу. Башҡортостанда 20 б. 70‑се йй. алып Башҡорт дәүләт университетында һәм Математика институтында комплекслы өлкәлә спектраль синтез б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла. Бер төрлө төрөлөү тигеҙләмәләрен тикшергән ваҡытта тыуған мәсьәләләр бирелгән тигеҙләмәнең комплекслы арауыҡ өлкәһендә голоморфлы булған һәр бер сығарылышын экспоненциаль сығарылыштарҙың һыҙыҡлы комбинациялары м‑н аппроксимациялауға ҡайтып ҡала. Бер үлсәмле булғанда был мәсьәлә А.Ф.Леонтьевтың (функциялар Дирихле рәте рәүешендә күрһәтелгән) һәм И.Ф.Красичков-Терновскийҙың (функцияларҙы Дирихле полиномдары м‑н аппроксимациялау) тикшеренеүҙәрендә хәл ителә. Күп үлсәмле булғанда ҡабарынҡы өлкәлә бер төрлө төрөлөү тигеҙләмәһе сығарылышын В.В.Напалков һәм Р.С.Юлмөхәмәтов таба. Кәкре һыҙыҡлы һыҙаттарҙа спектраль синтез б‑са тикшеренеүҙәрҙе — С.Г.Мерзляков, төрөлөү тигеҙләмәһе сығарылыштарының аналитик дауамы б‑са А.С.Кривошеев үткәрә. Б.Н.Хәбибуллин тарафынан экспоненталар системаларының тулылығын өйрәнгән ваҡытта аныҡ һөҙөмтәләр алына.
И.Ф.Красичков-Терновский
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 524
ЙӘН, башҡ. мифологияһында ҡот, исем, тын м‑н бергә кешенең 4 йәнен тәшкил иткән төп Й. береһе. Үҙ аллы субстанция (ҡара: Анимизм); әсә ҡарынындағы балаға 4‑се ай киткәс керә (Й., донъя ағасында ултырып, үҙенә тән алыу сиратын көтә, тип иҫәпләнгән). Й. тәнде ваҡытлыса (йоҡлаған, һуштан яҙған, ауырыған, мәрткә киткән ваҡытта һ.б.) йәки мәңгелеккә (үлем) ташлап китә ала. Йоҡо ваҡытында ул аҡ йомарлаҡ йәки себен сүрәтендә ил гиҙеп йөрөй, йоҡлап ятыусыны ҡапыл уятһаң, тәнгә кире ҡайтып өлгөрмәй һәм кеше үлергә мөмкин. Үлгәндән һуң Й. тәнде, күбәләк, ҡош һ.б. әйләнеп, ташлап китә. Фажиғәле һәләк булған кешенең Й., уның тәненә юлды күрһәтеп, яңынан терелтеп була тигән инаныу булған: һыуға батҡан кешенең ауыҙынан һыуға тиклем таҫма йәки бау һуҙғандар. Үлгән кешенең Й. 40 көнгә тиклем туғандары янында була, һуңынан уларҙы ташлап китә һәм тик йома көндө генә килеп йөрөй, тип уйлағандар. Башҡорттар ата‑бабаларҙың Й. уларҙың нәҫел‑ырыуын һаҡлап, ҡурсалап тора тип иҫәпләгән һәм уларға илтифатлыҡ күрһәтеү өсөн үҙенсәлекле йолалар (ҡара: Ата‑бабалар культы) үтәлгән. Шулай уҡ кеше үлгәндән һуң, уның Й. икенсе тәнгә күсә тигән ышаныу булған. Үҙ үлеме м‑н үлмәгән йәки тейешле йолаларҙы үтәмәй ерләнгән кешеләрҙең Й. шәүлә рәүешендә (албаҫты, мәскәй, убыр, өрәк) йөрөй. Исламды ҡабул иткәндән һуң, Й. т‑дағы инаныуҙар (ҡара: Исламға тиклемге дини инаныуҙар) ерләү йолаларында һаҡланған.
Башҡ. телендә Й. т‑дағы күҙаллауҙарҙы сағылдырған фразеологизмдар бар: “йән алҡымға килеү”, “йән атыу”, “йән рәхәте”, “ҡара йән” һ.б.
Ф.Ғ.Хисамитдинова
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
- Подробности
- Просмотров: 466
ЙӘНТҮРИН Сәфәрғәли Искәндәр улы (15.3.1945, БАССР‑ҙың Баймаҡ р‑ны Татлыбай а.), ботаник, эколог. Биол. ф. д‑ры (2004), проф. (2005). БАССР-ҙың атҡ. мәҙәниәт хеҙм‑ре (1987), РФ‑тың почётлы юғары проф. белем биреү хеҙм‑ре (2010). БДУ‑ны тамамлағандан һуң (1972) Сибай мәктәп‑интернатында, 1974 й. алып Биология ин‑тында (1984 й. башлап өлкән ғилми хеҙм‑р) эшләй. 1994 й. алып БДУ‑ның Сибай ин‑тында уҡыта (2015 й. тиклем экология каф. мөдире). Фәнни эшмәкәрлеге этноботаникаға, фитомелиорация маҡсатында БР‑ҙың тәбиғәт‑климат зоналары һәм тоҙло тупраҡтар өсөн үлән ҡатнашмаларын булдырыуға, Башҡортостандың Урал аръяғында экосистемаларҙың тау‑етештереү сәнәғәте ҡалдыҡтары м‑н техноген бысраныуы, дарыу үҫемлектәрендә ауыр металдарҙың тупланыуы мәсьәләләренә арналған. 190‑дан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Хеҙм.: Үҫемлектәрҙең серле донъяһы. Өфө, 2009; Зелёная аптека Башкортостана. Уфа, 2002 (авторҙ.); Роль степных пожаров в формировании растительного покрова Южного Урала. Уфа, 2010 (авторҙ.).
Ф.К.Фазылйәнова
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 329
НАМЕСТНИКЛЫҠ, 1775— 97 йй. Рәсәйҙәге адм.‑терр. берәмек. 1775 й. Императрица Екатерина II губ. реформалары нигеҙендә ойошторола. Н. губерналар урынына индерелә, өлкәләргә һәм өйәҙҙәргә бүленә. 2—3 Н. секретарь һәм адъютанттары булған ген.‑губернатор (наместник) етәкс. иткән ген.-губернаторлыҡтарға берләшә. 1781 й. 13 июнендәге указ м‑н Өфө һәм Сембер ген.-губернаторлыҡтары ойошторола, улар составына Сембер Н. (1780 й. сент. ойошторола) һәм Өфө наместниклығы инә. Н. идара итеүсе (губернатор), 2 советник (уларҙың береһе идара итеүсенең поручигы була) һәм писарь ингән наместниклыҡ идараһы етәкселек итә. Идаралыҡта прокурор, ҡаҙна һәм енәйәт эштәре стряпчийҙары (закондарҙың теүәл үтәлеүен, тотҡондарҙы төрмәлә тотоуҙы күҙәтә, халыҡтан ришүәт һ.б. законһыҙ йыйымдар алырға маташыуҙы иҫкәртә), ер үлсәүсе, архитектор була. Өфө Н. енәйәт, гражданлыҡ, выждан судтары палаталары, Өфө ҡаҙна палатаһы һ.б. ойошторола. 1796—97 йй. император Павел I адм. реформалары нигеҙендә Н. губерналарға үҙгәртелә.
Әҙәб.: Г р а д о в с к и й А.Д. Исторический очерк учреждений генерал-губернаторств в России. СПб., 1869 й.
Н.Л.Семёнова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 361
КАНТОН МӘКТӘПТӘРЕ, идара итеүҙең кантон системаһы осоронда башҡорттар өсөн башланғыс дөйөм белем биреү уҡыу йорттары. Халыҡ һәм Башҡорт ғәскәре командованиеһы башланғысы м‑н ойошторолалар. Хәрби министрлыҡ ҡарамағында булалар һәм кантон башлыҡтары контроле аҫтында эшләйҙәр. Башлыса ауыл ерендә асылалар, ауыл йәмғиәттәре һәм ғәскәр аҡсаһына тотолалар. Уҡыу бушлай була. Уҡыу курсы — 2 йыл. Ҡыҙҙар һәм малайҙар өсөн айырым мәктәптәр була. Уҡытыу урыҫ телендә мәхәллә уч‑щелары программаһы (уҡыу, яҙыу, арифметика, ҡайһы берҙәрендә мосолман дин ғилеме) б‑са алып барыла. Урыҫ писарҙары һәм отставкалағы чиновниктар, ш. уҡ муллалар уҡыта. 1860 й. 5 К.м. (шуларҙың 2‑һе — ҡыҙ балалар өсөн) — 300‑гә яҡын уҡыусы (ш. иҫ. 17 ҡыҙ; мәхәллә училищеларында уҡыусыларҙы иҫәпкә алып), 1862 й. 24 К.м. (1‑һе — типтәрҙәр өсөн) — 500‑гә яҡын, 1864 й. 26 К.м. — 300 уҡыусы, 1865 й. 32 К.м. (4‑һе — ҡыҙ балалар өсөн) 600‑ҙән ашыу бала (ш. иҫ. 30 ҡыҙ; мәхәллә һәм өйәҙ училищеларында уҡыусыларҙы иҫәпкә алып) белем ала.
Әҙәб.: Савицкий Г.В. Начальное образование в Оренбургском крае во II половине XIX — начале XX вв. Власть и общество — аспекты взаимодействия. Оренбург, 2010.
А.И.Ҡаһарманова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Республиканың иң яҡшы 10 механизаторы «Шевроле Нива» автомобилдәре менән бүләкләнде
Республиканың иң яҡшы 10 механизаторы «Шевроле Нива» автомобилдәре менән бүләкләнде Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 10 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Быйыл уңыш йыйыуҙа юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкән өсөн республика конкурсы еңеүселәре «Шевроле Нива» автомобилдәре менән бүләкләнде. Республиканың иң яҡшы аграрийҙарын бүләкләү тантанаһы Өфөләге Конгресс-холда, Ауыл хужалығы һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнөн билдәләү барышында үтте. Конкурста еңгән комбайнсыларға асҡысты Башҡортостан башлығы Рөстәм Хәмитов тапшырҙы.
«Иң яҡшы комбайнсы» номинацияһында бер нисә кеше иң яҡшылары тип танылды. Улар араһында — Баҡалы районынан «Үмәр» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте механизаторы Дмитрий Григорьев; Стәрлетамаҡ районынан Даниил Лошактың крәҫтиән-фермер хужалығы механизаторы Владимир Филонов; Ғафури районынан «Уңыш» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте механизаторы Альберт Мөхәмәтҡолов; Ҡалтасы районынан крәҫтиән-фермер хужалығы етәксеһе Владислав Бикмурзин; Стәрлетамаҡ районының Калинин исемендәге агросәнәғәт предприятиеһы механизаторы Әхмәт Фәттәхов һәм Дыуан киң профилле колледжы уҡыусыһы Илнар Ниғәмәтйәнов. Уларҙың һәр береһе «Шевроле Нива» автомобилен алды.
Быйыл «Иң яҡшы үҙйөрөшлө сапҡыс операторы» номинацияһында Нуриман районынан Рафаэль Йосоповтың крәҫтиән-фермер хужалығы механизаторы Раил Раянов еңеүсе булды.
«Иң яҡшы йөк автомобиле водителе» номинацияһында Ҡырмыҫҡалы районының «Артемида» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте водителе Михаил Шерышов иң яҡшыһы тип танылды.
«Иң яҡшы сөгөлдөр йыйыу комбайны операторы» номинацияһында Шишмә районының «Агро-Альянс» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте механизаторы Айрат Вәлиәхмәтов еңде.
«Иң яҡшы туңға һөрөү механизаторы» номинацияһында Фәвил Хәбибрахмановтың крәҫтиән-фермер хужалығы механизаторы Флюз Сафин еңеү яуланы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 463
ИШБУЛДИН Рәмил Илдус улы (23.10.1966, БАССР‑ҙың Ҡырмыҫҡалы р‑ны Прибельский ҡсб), йөрәк‑ҡан тамырҙары хирургы. Мед. ф. д‑ры (2007). БР‑ҙың атҡ. табибы (2009). БДМИ‑ны тамамлағандан һуң (1989) Өфөнөң 6‑сы дауаханаһында, 2001 й. алып Респ. кардиология диспансерында (бүлек мөдире), бер үк ваҡытта 1995 й. башлап БДМУ‑ла эшләй. Фәнни эшмәкәрлеге баш мейеһе артерияларының, йөрәктең ишемия ауырыуының һ.б. окклюзия патологияһын хирургик дауалау проблемаларына арналған. И. ҡатнашлығында магистраль ҡан тамырҙарына операция яһағанда реокклюзияларҙы, коронар шунтлау ваҡытында йөрәк ритмы боҙолоуын иҫкәртеү ысулдары эшләнә. 75‑тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 10 уйлап табыу авторы.
Хеҙм.: Профилактика осложнений в хирургии сонных артерий. Уфа. 2009 (авторҙ.).
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 531
ЙЫЛАЙЫР, Урман Йылайыры, йылға, Һаҡмар й. уң ҡушылдығы. Йылайыр р‑ны Ҡыҙыл Ҡушыҡ утарынан төньяҡ‑көнсығышҡа табан 4 км алыҫлыҡта Уралтау һыртының көньяҡ битләүендә башлана. Йылайыр, Хәйбулла р‑ндары буйлап төньяҡтан көньяҡҡа табан аға. Һаҡмар й. (тамағынан 472 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 158 км, басс. майҙаны 1210 м2, дөйөм түбәнәйеүе 375 м. Башлыса ҡар һыуы м‑н туйына. Йылайыр р‑ны Йылайыр а. эргәһендә йыллыҡ аҡманың 62%‑ы — яҙғы (апр.—май), 23%‑ы — йәйге һәм көҙгө (июнь—окт.), 15%‑ы ҡышҡы (нояб.—март) осорҙарға тура килә. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы 2,5 м3/с. Йылға басс. девон һәм карбон ҡомташтарынан, кремнийлы һәм балсыҡлы һәүерташтарынан торған Йылайыр яйлаһы сиктәрендә урынлашҡан. Басс. рельефы тигеҙ, тәрән үҙәндәр м‑н ҡатмарланған; урыны м‑н карбонатлы карст үҫешкән. Ландшафы ҡараһыу һоро һәм һоро урман тупрағындағы, типик һәм йыуылған ҡара тупраҡтағы ҡоро имән урманынан һәм болонло далаларҙан тора. Йылға басс. 72%‑ын урман, күп кенә өлөшөн һөрөнтө ер биләй. Йылғала Йылайыр а. эргәһендә һыуһаҡлағыс төҙөлгән. Ҡушылдыҡтары: уң — Оло Шар, Оло Уҙалы һ.б.; һул — Емешле, Һатҡы, Йылы, Ҡурғашлы һ.б.
В.А.Загорский
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
Ошо көндәрҙә мин “Ағиҙел” журналының һуңғы биш һанында баҫылып сыҡҡан Рәшит Шәкүрҙең “Йөрәктәге яҙмалар” тигән хәтирәләрен йотлоғоп һәм ентекләп уҡып сыҡтым. Әле лә ошо тәьҫораттар менән йәшәйем. Был уҡыуҙан алған уй-кисерештәр күңелемдә ғүмерлеккә һаҡланыр.
Рәшит Закир улы Шәкүров – башҡорттоң рухи, ижтимағи, сәйәси донъяһында бик билдәле, икеләнмәйенсә әйтергә мөмкин, атаҡлы шәхес. Уның төрлө тармаҡтарҙағы уңыштары бихисап: танылған шағир, бик үҙенсәлекле тел ғалимы-топонимист, ҙур журналист, “Башҡорт энциклопедияһы” тигән ғәйәт ҡатмарлы донъяны барлыҡҡа килтергән колоссаль хеҙмәт авторы, уҙған быуаттың 80-90-сы йылдарында Башҡортостан Республикаһының киләсәк яҙмышын хәл итер өсөн көрәшеүсе, “Урал” башҡорт халыҡ үҙәгенең эшмәкәрлеген ойоштороусы, яңы башҡорт йыйындарының йүнәлештәрен һәм талаптарын билдәләүсе төп сәйәсмәндәребеҙҙең береһе — әле һикһәненең өҫтөнә аяҡ баҫҡан арҙаҡлы ил ағаһының күп яҡлы эшмәкәрлеге бының менән генә сикләнмәй, әлбиттә.
Тормош һәм хеҙмәт юлындағы ҡаҙаныштары был ҡаһарман шәхесте ҡолас йәйеп кенә ҡаршы алманы. Әҙәбиәтсе-ғалим булырға хыялланған йәш кешенең аспирантураға юлын бик ныҡ бикләп ҡуйҙылар. Артабан да ҡаршылыҡтар күп булды, ләкин ҡаушап ҡалманы, бөтә зиһенен, көсөн һәм ихтыярын егеп, алға барыуын дауам итте һәм ҡуйған маҡсатына өлгәшмәй туҡтаманы.
Үрҙә телгә алынған хәтирәләр алдынан үҙенсәлекле, бик фәһемле интервью бирелгән. Нияз Мәһәҙиев менән Зөһрә Ҡотлогилдинаның: “Ишетә белеүебеҙсә, тормош һеҙҙе бик иркәләмәгән: ғәҙелһеҙлектәр ҙә кисергәнһегеҙ, китаптарығыҙ ҙа төрлө сәбәптәр арҡаһында оҙаҡ йылдар баҫылмай ятҡан, докторлыҡ диссертацияһын да үҙ мәлендә яҡларға мөмкинлек бирмәгәндәр... Шундай саҡта ҡулдан ҡәләмде төшөрмәҫкә ҡайҙан көс табаһығыҙ?” тигән һорауҙарына Рәшит Шәкүр ошолай тип яуаплай: “Яҙыусылыҡ, ғилем эше кешегә Хоҙайҙан бирелә. Беҙҙең быуын әҙиптәре дини китаптарҙы уҡып үҫмәһә лә, быны интуиция кимәлендә тойоп, аңлап йәшәгәнбеҙ. Шуға күрә үҙ эшенә, үҙенең һайлаған юлына инанған кеше иң элек үҙенең эске, рухи көсөнә таяна, тормош ниндәй генә һынауҙар ҡуйһа ла, күңелендәге ҡояш яҡтыһы уға барыбер үҙ-үҙенә, үҙ һүҙенә тоғро булып ҡалырға булышлыҡ итә”. Рәшит Шәкүрҙең был яуабында бик мәғәнәле һүҙҙәр әйтелгән.
Беҙ уҡырға ингән 1957 йылда республикабыҙҙа Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты (берҙән-бер!) асылғайны. Рәшит Шәкүр бында ике-өс йылға һуңыраҡ — армия хеҙмәтенән һуң уҡый башланы. Бәлки, ул да хәтерләйҙер, дүртенсе ҡаттағы башҡорт теле һәм әҙәбиәте кабинетында Башҡортостандың беренсе халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың “Мин — ватансы” тигән шиғырынан ошо юлдарҙы эре хәрефтәр менән алдыбыҙға элеп ҡуйғайнылар:
Сикһеҙ ватансы мин,
Совет иле
Булыу шарты менән ул Ватан.
Советтарға дошман кеше — миңә
Дошман, әгәр булһа ла атам!
Был яҡты, тыныс бүлмәлә аҡыллы китаптар уҡып, күпме сәғәттәрем үткәндер, ләкин алдыма яҙып ҡуйылған Ғафури һүҙҙәренең мәғәнәһен биш йыл буйына күңелемә барыбер тулыһынса индерә алманым. Нисек инде атайыңдың һиңә дошман булыуы мөмкин? Шиғыр өндәү билдәһе торған “атам!” тигән ҡурҡыныс һүҙ менән бөтә. Ғәйепһеҙгә атып үлтереүҙәр ул саҡтарҙа бер ҙә булмаған хәл түгел ине бит. Минең менән үҫкән бик күп малайҙар бөйөк, ғәзиз Ватаныбыҙҙы фашистарҙан азат итер өсөн баштарын һалған фронтовиктарҙың етем ҡалған балалары ине. Шуға ла беҙ — һуғыш балалары — атайҙарҙың ҡәҙерен бик ныҡ белеп үҫтек.
Беҙҙең быуынды, беҙҙән өлкәнерәк һәм бәләкәсерәктәрҙе иң бөйөк, иң тоғро илдең иң ышаныслы патриоттары итеп үҫтерҙеләр. Ихлас инандыҡ, тамсы ла шигебеҙ булманы. Пионер сағыбыҙҙа ла, ярһыу комсомол ваҡыттарыбыҙҙа ла нәҡ шулай булдыҡ. Илебеҙ өсөн, инаныуҙарыбыҙ өсөн һис кенә лә йәлләмәйенсә йәнебеҙҙе лә бирергә әҙер инек.
Ваҡыт туҡтамай, ғүмер барыбер үҙенекен итә. Бына минең быуыным, йәғни һуғыш балалары, тормошто үҙенсә йомғаҡлар, иҫтәлектәр яҙыр саҡтарына ла килеп етте. Бик күп ауырлыҡтар күргәнбеҙ, ҡаты һынауҙарҙы үткәнбеҙ. Яңы быуындарға әйтер һүҙҙәребеҙ етерлек. Беҙҙән өлкәнерәк һуғыш балаларының — ҡәләмдәштәребеҙҙән Ғайса Хөсәйеновтың, Рәшит Солтангәрәевтең, Булат Рафиҡовтың мемуар әҫәрҙәре баҫылып сыҡты. Әле бына “Ағиҙел” журналының биш һанында Рәшит Шәкүрҙең “Йөрәктәге яҙмалар”ы донъя күрҙе. Уның иҫтәлектәре бик бай йөкмәткеле, тотош ҡатмарлы осорҙар, ҡаршылыҡтар аша оло маҡсаттарына ынтылыусы көслө рухлы йәш шәхестең тормош юлы ентекләп һүрәтләнә. Ваҡыт үтеү менән был хеҙмәт хаҡында ентекле һүҙ әйтеүселәр, һис шикһеҙ, булыр. Әле үҙемдең тәүге тәьҫораттарымды һикһән йәшенә аяҡ баҫҡан ҡәләмдәшемдең ҡыуаныстарына ҡушып ебәргем, уның маҡсатҡа ынтылып йәшәүенә, рухи ныҡлығына һоҡланыуымды белдергем килде.
Беҙ, тағы ла ҡабатлап әйтәм, һуғыш балалары, сабый сағыбыҙҙан уҡ бик күпте күрҙек. Әммә билдәле бер дәүерҙә тотош яҙмышыбыҙ, ышаныс-рухыбыҙ өлөшләтә һынды. Ҡыҙыл галстуклы пионер саҡтарыбыҙ, дәртле комсомол дәүеребеҙ, студент йылдарыбыҙ, ғаилә ҡороуыбыҙ, хеҙмәт юлын башлап ебәреүебеҙ, балалар үҫтереүебеҙ юғары идеалдарға инанып үҫкән совет осорона тап килде. Ә бына хеҙмәт юлыбыҙҙы йомғаҡлар, инде ҡәҙер-хөрмәттәр күреп, хаҡлы ялға китер сағыбыҙҙа — уҙған быуаттың аҙағында донъяларҙың аҫты-өҫкә килде, илдә лә, күңелдәрҙә лә ҡыйралыштар башланды.
Уҡыу кабинеттарында баяғыса мәғәнәһеҙ шиғри юлдар күптән һыҙырып алынған, яңы баштарҙы бутаусылары яҙылып ҡуйылғандыр. Ҡағыҙҙарҙы һыҙырып ташлауы еңел дә бит, ә бына йылдар буйы беҙҙең күңелдәрҙә тамырланған изге тойғоларҙы ҡаны менән бергә аҡтарып ташлап ҡара!
Өйһөҙ-йортһоҙ тороп ҡалыу әҙәм балаһы өсөн бик ҙур бәхетһеҙлек. Күрергә яҙмаһын! Ә бына минең быуын, беҙҙән өлкәнерәктәр, беҙҙән йәшерәктәр бер заман һис бер нәмәһеҙ тороп ҡалдыҡ: беҙ табынып үҫкән иң бөйөк, иң ғәҙел ватан да юҡ, партия ла юҡ, иле-ватаны булмағас, уны йәнен биреп һаҡларға әҙер торған ысын патриот граждандары ла юҡ! Булмаған ватандың, юҡ илдең халҡы, һаҡлар ир-егеттәре буламы ни?! Барыһы ла бер мәлдә селпәрәмә килеп юғалды. Хәҙер нимә хаҡында ғына һөйләргә мөмкин?
Әммә бөгөн, ҡәҙерле йәмәғәт, уртаға һалып уйлашаһы уйҙарыбыҙ күп, аңлашаһы-һөйләшәһе һүҙҙәребеҙ етерлек. Аллаһы Тәғәлә Әҙәм балаһын йыһандың йөҙөк ҡашы итеп, төрлө ваҡытлыса тәғлимәттәрҙән юғарыраҡ итеп, уртаҡ фекерле берҙәм ҡәүем итеп яралтҡан. Кешеләрҙе ҡолдар һымаҡ бер-береһенә бәйләп ҡуйған яһалма дәүләт ҡоролошонан да көслөрәк һәр милләттең үҙенең эске ҡеүәте, берҙәмлеге бар. Шуға ла халыҡтарҙы бер-береһенә көсләп бәйләп ҡуйған империялар тарихта күпме тапҡырҙар ҡыйралып юҡҡа сыҡҡан, ә шул замандарҙан ҡалған ҡәүемдәр бөгөн дә һин дә мин йәшәп ята. Империяларҙы барлыҡҡа килтереү башбаштаҡ императорҙарҙың эше, ә кешеләрҙе Аллаһы Тәғәлә бергә туплай, бер ырыу, бер ҡәбилә, бер халыҡ, бер милләт итә, уларҙы үҙ-ара туғанлаштыра. Аллаһы Тәғәләнең ҡөҙрәтенән тыш кешеләр тырым-тырағай таралып, юғалып бөтөрҙәр ине. Батшаларҙы Алланың ерҙәге урынбаҫары тиҙәр, уға буйһонорға ҡушалар. Батшалар Алланың ерҙәге лайыҡлы урынбаҫары булырлыҡ аҡыл кимәлендә булһалар ҙа, яңы батшаның тәхеткә ултырыуы була, яңы һуғыш уты тоҡандыра, кешеләрҙе рәнйетә башлай. Бына ошо осорҙа шәхестең яуаплылығы айырыуса арта, аңлылар нығыраҡ туплана башлай.
Донъяның бөйөк диндәре араһында төрлөсә бәхәс, ҡаршылыҡ тыуырға мөмкин, һәм ундай тартыштар бик борондан килә. Ә бына һәр халыҡтың бөйөк һәм мәңгелек йәшәү ҡағиҙәләре, һәр ырыуҙың, милләттең әхлағы мәңге һаҡланасаҡ. Улар бер-береһен аңлап, бер-береһен хөрмәт итергә тырышып йәшәй. Яңы осорҙа шәхестәрҙең үҙ ҡәүеме алдында яуаплылығы ныҡ арта, яңы ил хәстәре уларҙы нығыраҡ берләштерә. Яңы юлбашсылар күтәрелә.
Бөгөн диндәр араһындағы ҡаршылыҡлы бәхәстәрҙе яуыз көстәр ғәйепһеҙ йәндәрҙе ҡырасаҡ емергес террор өсөн ниндәй мәкерле һәм оҫта файҙалана. Ә бер ниндәй милләт тә үҙенең рухиәтендәге хазиналарҙы шундай яманлыҡтар ҡылыуға йүнәлтмәйәсәк.
Шундай һорауҙар уратып алғанда былай тип тә уйлап ҡуяһың! Әллә әхлаҡ ысынлап та диндән боронғораҡмы? Диндәр күп төрлө булһа ла, Аллаһы Тәғәлә донъяла берәү генә, һәм донъяның иң юғары Аҡыл көсө кеше күңелендәге әхлаҡи камиллыҡҡа ынтылыуҙан яратылмағанмы? Ябай һорау түгел.
Аллаһыҙлыҡ дәүерҙәре, йылдар буйы барған совет ҡотҡоһо беҙҙең күңелдәрҙә быуаттар буйына бөртөкләп йыйылған күпме байлыҡтарҙы юҡ итте, ләкин ул хазинаны аҙағына тиклем бөтөрә алманы. Ошоларҙы һаҡлайбыҙ, ошоларға таянабыҙ икән, тимәк, беҙ ауырлыҡтар алдында бөгөлөп төшмәйәсәкбеҙ, үҙебеҙҙең булмышыбыҙҙы, киләсәгебеҙҙе һаҡлап ҡала аласаҡбыҙ. Алдағы кәртәләрҙе емереп, быуаттар төпкөлөнән килгән юлыбыҙҙы уңышлы дауам итәсәкбеҙ. Ҡәүемдең шундай көстәре артабан да тулыланыуын дауам итәсәк. Был бигерәк тә бәләкәйерәк милләттәргә ҡағыла.
Маҡсаттарына тоғро шундай көслө шәхестәр беҙҙә аҙ түгел. Бына шуларҙың береһе бөгөнгө байрамыбыҙҙы биҙәп сәхнә түрендә ултыра: юбилярыбыҙ Рәшит Закир улы Шәкүров. Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, Салауат Юлаев ордены кавалеры, профессор, филология фәндәре докторы һәм башҡалар.
Бындай яуаплы саҡтарҙа шәхестән һин халҡыңа нимә бирҙең тип һорайҙар: бөгөнгө юбилярыбыҙ туған халҡына бөтәһен дә бирҙе. Шәжәрәһенең – тыуған ауылы Сумарҙың – иң боронғо милләттәрҙән булған шумерҙарға барып тоташыуында ла, башҡорттоң этнопедагогика традицияларын тоғро һаҡлаған ипле, әхлаҡлы ғаиләлә үҫеүендә лә, ауылдаштарын, башҡорт ерен, моңон, һүҙен яратыуында ла ниндәй матур мәғәнә һәм изге бурыс бар. Халҡына Рәшит Шәкүр үҙендә булған һәләтен тулыһынса бирҙе. Ә һуң халҡы бурыслымы? Бик урынлы һорау. Әгәр әлеге хөрмәтле исемдәр янына Башҡортостан Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы академигы тигән дәрәжә өҫтәлһә, ниндәй мәслихәт, хаҡлыҡтың тантана итеүе булыр ине! “Ағиҙел”дең биш һанында сыҡҡан бай иҫтәлектәр айырым бер кешенең йөрәгенә генә түгел, тотош милләтебеҙ йөрәгенә яҙылған.
Һүҙемде доға урынына дүрт юллыҡ шиғыр менән йомғаҡлайым:
Булғанға ошондай Шәкүр — ир,
Рәхмәт әйт, башҡортом, шөкөр ит!
Ололайыҡ уны шәп итеп,
Киләсәк тә әйтер шәп ир тип!


text:
Ҡулыма “Башҡортостан коммунисы” гәзитенең быйылғы июнь һаны килеп эләкте. Унда Коммунистар партияһы ағзаһы Мадриль Ғәфүровтың “Урамға Фрунзе исемен ҡайтарырға!” тигән мәҡәләһе баҫылғайны.
Шуны һәм башҡа хәбәрҙәрҙе уҡып асыуым килде, сөнки ул республикабыҙ автономияһы өсөн көрәшкән башҡорт улы Әхмәтзәки Вәлидигә ҡарата бик мыҫҡыллы һүҙҙәр ташлай. Уны “Совет власының дошманы, ҡанлы басмач, Гитлер “эйәрсене” тип атай.
Мадриль Ғәфүров республиканың элекке етәксеһен дә хурлап яҙғайны. Ниңәлер, уныңса, башҡорт башлыҡтары йүнһеҙ булып сыға. Ә бит заманында, Күгәрсен районынан депутатлыҡҡа дәғүә иткәнендә, миңә “әсәйем – башҡорт”, тигәйне!
Бындай юлдарҙы яҙыусы кешеләр халҡыбыҙҙың тарихын белмәйҙер, күрәһең. Ул әҙәмдәргә, кешегә соҡор ҡаҙыма, үҙең төшөрһөң, тип яуап бирге килә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 270
ҮРМӘҪ ӘШӘЛСӘ (Spiranthes), әшәлсә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 25 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда күркәм Ү.ә. үҫә. Ҡыҫҡа тамырһабаҡлы һәм бүлбегә оҡшаш тамырлы күп йыллыҡ, ҡышын йәшел үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 15—35 см. Япрағы тар, ланцет. Сәскәләре ваҡ, сағыу ал төҫтә, сәскә эргәлегенең япраҡсалары ҡыңғырау рәүешендә, тышҡылары — оҙонса, 3 тамырсыҡлы, эскеләре — ҡыяҡлы, 1 тамырсыҡлы. Ирене овал, оҙонайған ҡыуыш үсентеһе юҡ, өҫкө өлөшө бер аҙ билтәк, алғы яғының өҫтө ваҡ имсәле. Поллинийҙары — 2, суҡмар формаһында, ике айырсалы; емшәне ултырма, биҙле төктәр м‑н ҡапланған, сәскә эргәлеге уға табан тура мөйөш яһап боролған. Сәскәлеге — бер яҡлы уралған башаҡ. Июль—авг. сәскә ата. Емеше — ҡумта, авг.— сент. өлгөрә. Әбйәлил (Атауҙы күле эргәләре) һәм Дыуан (Озерский һаҙлығы) р‑ндарында дымлы йылға һәм күл яны болондарында, торф һаҙлыҡтарында үҫә. Декоратив үҫемлек. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Страница 502
Төньяҡ башҡорттары
Новости / Мәҙәниәт // 17-08-2010, 11:35
Төньяҡ башҡорт ырыуҙарына Ғәйнә, Танып, Уң, Балыҡсы һәм Уран ырыуҙары инә. Улар Каманың ҡушылдыҡтары Түлвә, Беүә, Танып, Ҡариҙелдең урта ағымында ярайһы уҡ ойошоп ултырған. Сарс, Төй, Йүрүҙән буйында йәшәйҙәр. Был төбәк XIX быуат аҙағына тулыһынса формалашҡан. Бынан алдағы осорҙа башҡорт ерҙәренең төньяҡ сиге киңерәк тә булған булырға тейеш.
Балыҡсы ырыуы Төй һәм Сарс йылғалары буйында, уларҙың Ҡариҙелгә ҡойған еренә ҡәҙәр йәшәгән. Көньяҡтан күршеләре уңдар булған. Таныптар иһә көнсығышҡа, Танып буйына тик 1715 йылдарҙа күсенгән. Уңдар XVI – XVII быуаттарҙа Ҡариҙел менән Ағиҙелдең түбәнге ағымында ҙур ғына майҙанды биләгән. Һуңынан төбәк бер нисә өлөшкә бүленгәс, ырыуҙың бер төркөмө Танып буйында ҡалған, байтағы Ҡариҙел буйына күсенгән. Артабан улар Йүрүҙәндең түбәнге ағымын да биләгән....
Мырҙалар тарихы
Новости / Мәҙәниәт // 17-08-2010, 11:34
Ете ырыуҙан торған Әйлеләрҙең бер тармағы – Мырҙалар ырыуы. Уның иҫ киткес боронғо тарихы тарихсылар тарафынан һаман да ныҡлап өйрәнелмәгән. Иң тәүҙә «мырҙа» һүҙенең килеп сығышын, нимә аңлатҡанын ҡарайыҡ.
Мыр – тамыр һүҙ, ҙа – ялғау. Мырҙа һүҙе фарсы, ғәрәп халҡында мирза рәүешендә әйтелеп, батша мәғәнәһен бирә. Ғәрәптәрҙең батшаһы – әмир. Ошо һүҙҙең тамырында ла «мир», беҙҙеңсә «мыр» тамыры ята булыр. «Мырҙа» атамаһының тәүге боронғо мәғәнәһе, тимәк, батша тигәнде аңлата.
Күренекле башҡорт уҡымышлыһы һәм ғалим Тажетдин Ялсығолов ХVIII быуат аҙағында – ХIХ быуат башында яҙылған «Тәуарихи Болғариә» тигән китабында Әйле ырыуы шәжәрәһен килтергән. Шәжәрәгә ҡарағанда, башҡорт һәм болғар хандарының Әйле ырыуы башҡорттары булыуы раҫлана. Тимәк, тағы ла аныҡлабыраҡ әйтһәк, башҡорт һәм болғар батшалары булып Мырҙалар ырыуынан һайланған кешеләр торған....
Мыр – тамыр һүҙ, ҙа – ялғау. Мырҙа һүҙе фарсы, ғәрәп халҡында мирза рәүешендә әйтелеп, батша мәғәнәһен бирә. Ғәрәптәрҙең батшаһы – әмир. Ошо һүҙҙең тамырында ла «мир», беҙҙеңсә «мыр» тамыры ята булыр. «Мырҙа» атамаһының тәүге боронғо мәғәнәһе, тимәк, батша тигәнде аңлата.
Күренекле башҡорт уҡымышлыһы һәм ғалим Тажетдин Ялсығолов ХVIII быуат аҙағында – ХIХ быуат башында яҙылған «Тәуарихи Болғариә» тигән китабында Әйле ырыуы шәжәрәһен килтергән. Шәжәрәгә ҡарағанда, башҡорт һәм болғар хандарының Әйле ырыуы башҡорттары булыуы раҫлана. Тимәк, тағы ла аныҡлабыраҡ әйтһәк, башҡорт һәм болғар батшалары булып Мырҙалар ырыуынан һайланған кешеләр торған....
Ҡайҙа күрҙе икән?
Новости / Башҡортостан // 17-08-2010, 11:30
(«Беҙ кейемһеҙме әллә?», «Йәшлек», N15, 11 февраль, 2010 йыл)
«Йәшлек»тәге мәҡәләне уҡығас, оҙаҡ ҡына уйланып йөрөнөм. Автор мосолман башҡорт ҡыҙҙарының ғәрәптәр һәм төрөктәрҙең милли кейемендә йөрөүенә әсенеп яҙа. Йәнәһе, дини ҡыҙҙарыбыҙ боронғоса башҡорт кейемдәрен кейһә, матурыраҡ та булыр, илһөйәрлек тә күренер ине. Дөрөҫөн генә әйткәндә, авторҙың һүҙҙәре менән килешә алмайым, шуға ла яуапты ла оҙаҡ ҡына яҙмай йөрөнөм.
Беренсенән, төрөктәрҙең милли кейеме менән башҡорт ҡыҙҙары кейгән нәмәләрҙә бер ниндәй ҙә уртаҡлыҡ юҡ. Ундағы халыҡ та урамда милли кейемдәрендә йөрөмәй. Әлбиттә, Төркиәлә төбө киңәйтелгән салбар кейгән ҡатын-ҡыҙҙар ҙа, ирҙәр ҙә осрай, бигерәк тә ауыл ерендә йәшәгәндәр был кейемде йыш кейә. Уларҙың иҙәнгә ултырып ашағанын иҫәпкә алһаң, был аңлашыла. Тик беҙҙең мосолман ҡыҙҙары ундай салбарҙарҙы бөтөнләй кеймәй ҙә баһа!...
«Йәшлек»тәге мәҡәләне уҡығас, оҙаҡ ҡына уйланып йөрөнөм. Автор мосолман башҡорт ҡыҙҙарының ғәрәптәр һәм төрөктәрҙең милли кейемендә йөрөүенә әсенеп яҙа. Йәнәһе, дини ҡыҙҙарыбыҙ боронғоса башҡорт кейемдәрен кейһә, матурыраҡ та булыр, илһөйәрлек тә күренер ине. Дөрөҫөн генә әйткәндә, авторҙың һүҙҙәре менән килешә алмайым, шуға ла яуапты ла оҙаҡ ҡына яҙмай йөрөнөм.
Беренсенән, төрөктәрҙең милли кейеме менән башҡорт ҡыҙҙары кейгән нәмәләрҙә бер ниндәй ҙә уртаҡлыҡ юҡ. Ундағы халыҡ та урамда милли кейемдәрендә йөрөмәй. Әлбиттә, Төркиәлә төбө киңәйтелгән салбар кейгән ҡатын-ҡыҙҙар ҙа, ирҙәр ҙә осрай, бигерәк тә ауыл ерендә йәшәгәндәр был кейемде йыш кейә. Уларҙың иҙәнгә ултырып ашағанын иҫәпкә алһаң, был аңлашыла. Тик беҙҙең мосолман ҡыҙҙары ундай салбарҙарҙы бөтөнләй кеймәй ҙә баһа!...
Һытҡы кемдәрҙе ярата?
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 17-08-2010, 11:26
Күрем алдынан ҡатын-ҡыҙҙың йөҙөн йыш ҡына һытҡылар баҫа. Быны гормональ үҙгәреш тип уйлап, ҡайһы берәүҙәр битенә крем һөртә, икенселәр битлек эшләй. Тик шуға иғтибар итмәү мөмкин түгел: ниңәлер һытҡылар гел бер урында хасил булыусан һәм уларҙы бөтөрөүгә бер сара ла ярҙам итмәй...
Көнсығыш медицинаһы күҙлегенән ҡарағанда, тирегә бәйле бөтә проблемалар – ниндәйҙер эске органдың эшмәкәрлеге сағылышы. һытҡыларға ҡарап, кешенең ниндәй ағзаһы ауырыуын, нисек туҡланыуын белергә була. Мәҫәлән, ул сәс төктәре булған урында сыҡһа, үт ҡыуығы эшмәкәрлеге боҙолоуын күрһәтә. Ҡаш өҫтөндә хасил булғаны ашҡаҙан-эсәк тракты зарарланыуы хаҡында һөйләй. Тимәк, һеҙ шәрбәтле ризыҡты, майлы итте, концентрант ҡушылған һуттарҙы, лимонадты күп ҡулланаһығыҙ....
Мейегә ҡан һауыу (инсульт)
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 17-08-2010, 11:25
Был сир ҡан баҫымы юғары йәки атеросклероз, ҡан ауырыуы менән интеккән кешеләрҙә йыш осрай. Билдәләре: баш ауырая, ныҡ итеп ауырта, әйләнә, күңел болғана, ҡоҫтора. Һуңынан кеше аңын юғалта йәки телдән ҡала. Был мәлдә кәүҙәнең бер өлөшөн фалиж һуғыу ҡурҡынысы янай. Һөҙөмтәлә ауырыуҙың йөҙө салышайып, ҡыҙарып йә күгәреп ҡала, тир бәреп сыға. Тын алыу йә һирәгәйә, йә йышая, ғыжылдай башлай. Хатта кесе йәки оло ярау бүленеүе лә күҙәтелеүе ихтимал.
Ярҙам
Ауырыуҙы сисендереп, баш осон ҡалҡытыбыраҡ ятҡырырға кәрәк. Башына боҙло йә һалҡын компресс, аяҡтарына грелка ҡуялар. Ауыҙын лайланан, ҡоҫҡолоҡтан таҙарталар....
Ярҙам
Ауырыуҙы сисендереп, баш осон ҡалҡытыбыраҡ ятҡырырға кәрәк. Башына боҙло йә һалҡын компресс, аяҡтарына грелка ҡуялар. Ауыҙын лайланан, ҡоҫҡолоҡтан таҙарталар....
Дарыу эсә күрмәгеҙ!
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 17-08-2010, 11:23
– Йөклө саҡта баш ауыртһа, температура күтәрелһә, нимә эшләргә? Бала көткәндә цитрамон эсеү рөхсәт ителәме?
Һорауға Өфөнөң 43-сө поликлиникаһы гинекологы Светлана АЛЫМОВА яуап бирә:
– Йөклө саҡтың бөтә осоронда ла цитрамон ҡабул итеү ҡәтғи тыйыла. Бүтән бер ниндәй дарыу булмаған осраҡта ла был таблетканы ашауҙан тыйылырға кәрәк. Сөнки уның составында ҡарындағы баланың сәләмәтлегенә хәүеф менән янаусы аспирин бар. Хатта препаратты йөклө саҡта ғына түгел, имеҙгән саҡта ла эсергә ярамай. Цитрамон бәләкәй балалар өсөн дә хәүефле. Уның йоғонтоһонда сабыйҙа Рейл синдромы хасил булыуы ихтимал....
Һорауға Өфөнөң 43-сө поликлиникаһы гинекологы Светлана АЛЫМОВА яуап бирә:
– Йөклө саҡтың бөтә осоронда ла цитрамон ҡабул итеү ҡәтғи тыйыла. Бүтән бер ниндәй дарыу булмаған осраҡта ла был таблетканы ашауҙан тыйылырға кәрәк. Сөнки уның составында ҡарындағы баланың сәләмәтлегенә хәүеф менән янаусы аспирин бар. Хатта препаратты йөклө саҡта ғына түгел, имеҙгән саҡта ла эсергә ярамай. Цитрамон бәләкәй балалар өсөн дә хәүефле. Уның йоғонтоһонда сабыйҙа Рейл синдромы хасил булыуы ихтимал....
Ҙур спорт тирәләй
Новости / Спорт // 17-08-2010, 11:00
«Салауат Юлаев» һәм «Толпар» көсөн һынай
«Салауат Юлаев» хоккейсылары, миҙгел алдынан әҙерлек күнекмәләрен дауам итеп, Швецияға юлланды. Тәүге контроль уйында улар урындағы «Алмтуна» командаһы менән осрашты һәм уны 6:2 иҫәбенә отто. Шайбаларҙы өфөләрҙән ике тапҡыр Сапрыкин, ҡалғандарын Григоренко, Радулов, Торесен менән Антипов индерҙе. Шулай уҡ юлаевсылар составына әйләнеп ҡайтҡан Өфө хоккей мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе Волков бер тапҡыр гол индереүгә булышлыҡ итте. Бынан тыш юлаевсылар тағы ике уйын үткәрәсәк....
«Салауат Юлаев» хоккейсылары, миҙгел алдынан әҙерлек күнекмәләрен дауам итеп, Швецияға юлланды. Тәүге контроль уйында улар урындағы «Алмтуна» командаһы менән осрашты һәм уны 6:2 иҫәбенә отто. Шайбаларҙы өфөләрҙән ике тапҡыр Сапрыкин, ҡалғандарын Григоренко, Радулов, Торесен менән Антипов индерҙе. Шулай уҡ юлаевсылар составына әйләнеп ҡайтҡан Өфө хоккей мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе Волков бер тапҡыр гол индереүгә булышлыҡ итте. Бынан тыш юлаевсылар тағы ике уйын үткәрәсәк....
Йәштәр субсидияһына өмөт итәбеҙ
Новости // 14-08-2010, 16:11
«Хөрмәтле «Йәшлек»!
Һеҙгә Йылайыр районының Матрай ауылында йәшәүсе пенсионер Рәйсә Ишморат ҡыҙы Ураҡова яҙа.
Минең өс улым да әрме сафында үҙ бурыстарын үтәп ҡайтты. Өсөнсө улым хеҙмәт итеп ҡайтҡас та, 2001 йылдан Сибай эске эштәр бүлегенә эшкә барҙы. Һәм ошо ваҡыт эсендә өсөнсө тапҡыр Чечняға ебәрелде – әле ул унда (был хат май айында килгәйне – ред.). Күп кенә миҙалдарға, рәхмәт хаттарына эйә. Тынғыһыҙ командировкала йөрөһә лә, өс йыл элек өй һала башлағайны, ләкин дәүләт яғынан бер ниндәй ҙә ярҙам ала алмауы арҡаһында уны һаман төҙөп бөтә алмай. Субсидияға ғариза яҙғайны ла, тик сираты бик алыҫ икән. Бәлки, уға «Йәшлек» гәзите ярҙам итә алыр, тигән өмөт менән һиңә мөрәжәғәт итәбеҙ, яратҡан гәзитебеҙ»....
Һеҙгә Йылайыр районының Матрай ауылында йәшәүсе пенсионер Рәйсә Ишморат ҡыҙы Ураҡова яҙа.
Минең өс улым да әрме сафында үҙ бурыстарын үтәп ҡайтты. Өсөнсө улым хеҙмәт итеп ҡайтҡас та, 2001 йылдан Сибай эске эштәр бүлегенә эшкә барҙы. Һәм ошо ваҡыт эсендә өсөнсө тапҡыр Чечняға ебәрелде – әле ул унда (был хат май айында килгәйне – ред.). Күп кенә миҙалдарға, рәхмәт хаттарына эйә. Тынғыһыҙ командировкала йөрөһә лә, өс йыл элек өй һала башлағайны, ләкин дәүләт яғынан бер ниндәй ҙә ярҙам ала алмауы арҡаһында уны һаман төҙөп бөтә алмай. Субсидияға ғариза яҙғайны ла, тик сираты бик алыҫ икән. Бәлки, уға «Йәшлек» гәзите ярҙам итә алыр, тигән өмөт менән һиңә мөрәжәғәт итәбеҙ, яратҡан гәзитебеҙ»....
Ужым культуралары ҡоролоҡҡа бирешмәй
Новости // 14-08-2010, 16:10
Ҡоролоҡ эҙемтәләрен бөтөрөү буйынса Баймаҡта үткәрелгән оператив штаб ултырышында ужым культураларын сәсеү һәм республика аграрийҙарын сифатлы орлоҡ менән тәьмин итеү мәсьәләләре ҡаралды. Уның эшендә оператив штаб ағзалары, ҡоролоҡтан зыян күргән райондарҙың хакимиәт башлыҡтары, ошо юҫыҡтағы министрлыҡ һәм ведомство белгестәре ҡатнашты....
Вәғәҙә-иман?..
Новости / Башҡортостан // 14-08-2010, 15:59
2008 йылдың яҙында беҙ ошондай һорау менән «Һаҡмар» район гәзите аша Баймаҡ районы һәм ҡалаһы хакимиәтенә мөрәжәғәт иттек. Бөгөн дә был һорауыбыҙ яуапһыҙ ҡала килә...
2006 йылдың майында Баймаҡ ҡалаһы хакимиәтенең Ә. Әлибаев исемендәге урамда шәхси йорттар төҙөү буйынса ҡарары баҫылды. Йорт төҙөргә теләк белдереүселәргә түбәндәге шарттар ҡуйылды:
– Төҙөләсәк йорт мотлаҡ ике ҡатлы, йә мансардалы бер ҡатлы булырға тейеш....
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 273
ПРОВИНЦИЯ, 18 б. Рәсәйҙәге адм.‑терр. берәмек. Пётр I адм. реформалары һөҙөмтәһендә ойошторола, 1719 й. 29 майындағы указ м‑н губерналарҙың бер өлөшө итеп раҫлана. П. — өйәҙҙәргә, ҡайһы берҙәре дистрикттарға һәм киҫәктәргә бүленгән. П. үҙәге итеп ҙур торама пункт һайланған, унда П. төп учреждениелары урынлашҡан. Воевода тарафынан идара ителгән, ул туранан‑тура Сенатҡа һәм дәүләт коллегияларына, 1727 й. алып губерна канцелярияларына (ҡара: Воевода идаралығы) буйһонған. Воевода присутствиенан (уға воевода һәм уның урынбаҫары ингән) торған провинция канцелярияһына, канцелярияларға (канцеляристар, күсермәселәр, тышлаусылар, подканцеляристар, протокол яҙыусылар, теркәүселәр, секретарҙар һ.б.), канцеляриянан тыш хеҙмәт итеүселәргә (йомошсолар, йән башына һалым йыйған һалдат һәм офицерҙар, гарнизон һалдаттары, офицерҙары, ҡарауылсылар һ.б.) етәкселек иткән. Провинция канцелярияһы хоҡуҡ тәртибен тәьмин иткән, халыҡ иҫәбен алып барған, төҙөкләндереүҙе, һалым, йөкләмәләр үтәлешен, үҙидараны, төрмәләрҙе һаҡлауҙы күҙәткән. Башҡортостандың төп терр‑яһы — Өфө провинцияһына, ҡайһы бер өлөштәре Ҡазан губернаһының Вятка, Ҡазан, Көңгөр (Пермь), Сембер П., Себер губернаһының Тубыл П., Ставрополь провинцияһына ҡараған. Исәт провинцияһы, Ырымбур провинцияһы, Ставрополь һәм Өфө П. Ырымбур губернаһы составына ингән. 1775 й. императрица Екатерина II адм. реформалары һөҙөмтәһендә П. бөтөрөлә (ҡара: Административ‑территориаль ҡоролош).
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 430
КЕСЕ ҠОРОЛТАЙ, предпарламент. 1917 й. 10 дек. Ырымбурҙа 3‑сө Бөтә башҡорт ҡоролтайында ойошторола. 22 ағзанан (башлыса Башҡорт мәркәз шураһынан) һәм съезда һайланған 3 К.ҡ. ағзалығына кандидаттан торған. К.ҡ. төп функциялары: авт. Башҡортостан хөкүмәтен булдырыу, съезда ҡабул ителгән закондарҙы эшләп бөтөрөү, парламент саҡырыу. 1917 й. 20 дек. К.ҡ. тарафынан Башҡорт хөкүмәте һайлана (үҙенең ағзалары составынан) һәм раҫлана. 1919 й. эшмәкәрлеген туҡтата.
С.Ф.Ҡасимов
Тәрж. М.И.Аҡъюлов


text:
Микрокредитлау
Микрокредитлау (ингл. microcredit) — граждандарға, бик фәҡир булғанлыҡтан банк кредитына дәғүә итә алмаған ваҡ эшҡыуарҙарға ҙур булмаған күләмдә үтес биреп тороусы финанс тармағы.
Үҫеш кисереүсе илдәрҙә микрокредитлау ҙур мохтажлыҡта көн күргәндәргә ваҡ эшҡыуар булып китеү һәм матди хәлен яҡшыртыу мөмкинлеген бирә. Микрокредилау — микрофинанслауҙың мөһим бер өлөшө ул.
Берләшкән Милләттәр ОйошмаһыныңГенераль Ассамблеяһы 2005 йылды Халыҡ-ара микрокредитлау йылы тип иғлан итте, бының менән ул микрокредитлауҙың бөтә донъялағы фәҡирлекте кәметеүгә индергән өлөшөн билдәләне.[1][2]
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Микрокредитлау концепцияһы Мөхәммәт Юныс тарафынан эшләнә. Профессор АҠШ-та белем ала, сығышы менән ул — донъялағы иң фәҡир илдәрҙең береһе булған Бангладештан. 1974 йылда Юныс тыуған илендә аслыҡҡа ҡаршы көрәшкә ҡушыла. Ошо көрәш барышында ул бәләкәй генә кредиттың да фәҡир кешене ас үлемдән ҡотҡарыр көскә эйә булыуын аңлай. Тәүге микрокредитты ул, үҙ кеҫәһенән сығарып, бамбуктан мебель эшләүсе 10 ҡатынға бирә, кредит суммаһы ни бары 27 доллар була. Юныс, ярлыларға көтәсәккә бирелгән аҡсаның кире ҡайтарылмау ихтималлығы ҙур булғанлыҡтан, ҡәҙимге банктарҙың уларға кредит бирә һалып бармауын да күрә.иҡтисад профессоры
1983 йылда Юныс үҙенең «Грамин» тигән банкын аса, был банк ярлы бангладештарға микрокредит биреү менән шөғөлләнә. 1983 йылдан алып ул йәмғеһе 5 миллиард долларлыҡ 4 миллион кредит бирә. Кредиттарҙың ҡайтарылыуын тәьмин итеү өсөн банк әйләнәле яуаплылыҡ системаһы ҡуллана: кредитор алыусыларҙың формаль булмаған төркөмдәре төҙөлә, уларҙың ағзалары бер-береһе өсөн яуап бирә һәм кәрәк саҡта бер-береһенә ярҙам итә. Грамин банкы альтернатив кредитлауҙың башҡа юлдарын да эҙләй. Микрокредиттан тыш, банк торлаҡҡа кредиттар, хужалыҡ итеү һәм ауыл хужалығы кредиттары бирә, венчур капиталы менән шөғөлләнә, вкладтар ҡабул итә.
Грамин индергән моделдең уңышлылығы үҫеш кисереүсе башҡа илдәрҙең, хатта, АҠШ-ты ла индереп, алдынғы илдәрҙең дә финансистары иғтибарын йәлеп итә. Махсус ҡатын-ҡыҙҙарға төбәлгән микрокредитлау проекттары ла бар, сөнки, был проекттарҙы эшләүселәр фекеренсә, улар фәҡирлектән айырыуса ныҡ яфалана һәм ғаиләне ҡарауға киткән сығымдарҙың, бигерәк тә тулы булмаған ғаиләләрҙә, ҙур өлөшөн күтәрә. Грамин микрокредиттарының 96%-ы ҡатын-ҡыҙҙарға бирелгән.
Аға хандың микрофинанслау агентлығы (ингл. The Aga Khan Agency for Microfinance, AKAM) — тағы бер инновацион ойошма. Агентлыҡ финанс хеҙмәттәре күрһәтә, шул иҫәптән микростраховкалау, торлаҡ микрокредиттары биреү, һаҡлыҡ вкладтары, белем алыу һәм медицина хеҙмәттәренә иҫәптәр асыу менән шөғөлләнә. Агентлыҡ шулай уҡ эшмәкәрлеге мәҙәни ҡиммәттәрҙе аяҡҡа баҫтырыу менән бәйле ваҡ эшҡыуарҙарға төрлө ярҙам күрһәтә. Агентлыҡ Аға хандың үҫеш селтәренең бер өлөшө булып тора (ингл. Aga Khan Development Network, AKDN).
Ҡаҙаныштары, етешһеҙлектәре һәм киләсәге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡ-ара банк мәғлүмәттәре буйынса, донъяла 7 меңдән ашыу микрофинанслау ойошмаһы бар, улар үҫеш кисереүсе илдәрҙә һәм өсөнсө донъя илдәрендә йәшәгән 16 миллион самаһы кешене хеҙмәтләндерә. 2002йылдың ноябрендә 100 илдән 2 меңләп делегат Нью-Йоркка «Микрокредитлау буйынса саммитҡа» йыйыла. «Саммит» 2005йылға донъялағы 100 миллион иң фәҡир ғаиләгә микрокредит биреү маҡсатын ҡуя. Был маҡсатҡа өлгәшеүҙә билдәле сәйәсмәндәр һәм финанс институттары ярҙам итә. 2005 йылдан алып, микрокредитлау идеяһын БМО ла әүҙем хуплай.
Микрокредитлау хәрәкәтен тәнҡитләүселәр ҙә бар, улар фекеренсә, микрокредитлау программаларының ҡайһы берҙәренә кредит буйынса үтә ҙур процент билдәләнгән. Шулай уҡ микрокредитлау өсөн аҡсаның һаулыҡ һаҡлау, мәғариф һәм эсәр һыуҙы таҙартыу өлкәләрендәге бик мөһим гуманитар программалар иҫәбенән алыныуы ихтимал. Кредит программалары ярлыларға матди хәлен яҡшырта төшөү мөмкинлеген бирә ала, ләкин улар инфраструктураға һәм башҡа төп социаль хеҙмәттәргә булған ихтыяжды ҡәнәғәтләндерә алмай.
Бына микрокредитлауҙың дөйөмләштерелгән проблемалары:
- ҡайһы бер ойошмалар, кредит буйынса үтә ҙур проценттар тәғәйенләп, байығыу маҡсатын ҡуя;
- ғәмәлдә, микрокредитлау иң фәҡирҙәргә барып етмәй;
- микрокредиттар уны алыусыларҙы бойондороҡло итә;
- микрокредит финанс именлегенә этәргес бирә ала, ләкин бурысҡа алыусы үҙе тырышмаһа, уңыш оҙаҡҡа һуҙылмай.
Микрокредитҡа бәйлелек йәһәтенән эксперттарҙың фекере айырылды. Берәүҙәр кире ҡарашта тора. Икенселәр алдынғы илдәрҙә күпселектең торлаҡ кредитына бәйлелеген миҫалға килтерә һәм халыҡтың бай булмаған ҡатламдары шунһыҙ йәшәй алмауына һылтана.
Һиндостанда микрокредитлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
ҺиндостандаАуыл хужалығы һәм ауыл үҫеше милли банкы үҙ-ара ярҙам төркөмдәренә кредиттар биреүсе 500-ҙән ашыу банкты финанслай. Был төркөмдәрҙең ағзалары һаны 20-нән артмай, уларҙың күпселеге — түбәнге касталар һәм ҡәбиләләләрҙән сыҡҡан ҡатын-ҡыҙҙар. Төркөм ағзалары ай һайын фондҡа (үҙ-ара ярҙам кассаһына) бер нисә рупия һала, төркөмдөң һәр ағзаһы унан аҡса алып тора ала. Төркөм үҙенең фонды менән уңышлы идара итергә өйрәнгәс, ул берәй бизнесҡа йә ауыл хужалығы эшмәкәрлегенә инвестициялау өсөн банктан кредит һорай ала. Банк ғәҙәттә төркөмдөң үҙ-ара ярҙам кассаһында булғандан дүрт тапҡырға күберәк күләмдә кредит бирә. Бындай төркөмдәргә кредит ғәҙәттә йылына 11-12 % менән бирелә. Хәҙер Һиндостанда бындай кредитты 1,4 миллион үҙ-ара ярҙам төркөмө ала, уларға 20 миллион ҡатын-ҡыҙ инә. Микрокредитлауҙың һинд моделе донъяла иң ҙур микрофинанслау программаһы булып тора. «Catholic Relief Services», «CARE», «APMAS» һәм «Oxfam» кеүек ойошмалар ярҙамында быға оҡшаш программалар Африкала һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияла ла үҫеш ала.
Рәсәйҙә микрокредитлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәйҙә микрокредитлау микрофинанслау эшмәкәрлеге тип атала, уны микрофинанс ойошмаһы статусына эйә булған юридик берәмектәр һәм Рәсәй ҡануниәтенә ярашлы микрозаемдар биреү (микрофинанслау) буйынса микрофинанслау эшмәкәрлеге алып барыуға хоҡуҡлы башҡа юридик берәмектәр тормошҡа ашыра[3]
Ҡануниәттә шундай билдәләмәләр бар:
- Микрофинанс ойошмаһы — микрофинанслау эшмәкәрлеге алып барған, «Микрофинанслау эшмәкәрлеге һәм микрофинанс ойошмалары тураһында» федераль законда (02.07.2010 N 151-ФЗ) ҡаралған тәртиптә дәүләт реестрына индерелгән һәм фонд, коммерцияға ҡарамаған автономиялы ойошма, учреждение (бюджет учреждениеһынан башҡа), коммерцияға ҡарамаған партнерлыҡ, хужалыҡ йәмғиәте йәки ширҡәт рәүешендә теркәлгән юридик берәмек.[3]
- Микрозаём — заём договоры буйынса килешелгән шарттарҙа заем биреүсенең заем алыусыға бер миллион һумдан артмаған суммала бирелгән үтес аҡсаһы.
Фонд, коммерцияға ҡарамаған автономиялы ойошма, учреждение (бюджет учреждениеһынан башҡа), коммерцияға ҡарамаған партнерлыҡ, хужалыҡ йәмғиәте йәки ширҡәт рәүешендә теркәлгән юридик берәмек уның тураһында мәғлүмәттәр микрофинанс ойошмаларының дәүләт реестрына индерелгән көндән микрофинанс ойошмаһы статусын ала һәм был мәғлүмәттәр ошо реестрҙан алынған көндән микрофинанс ойошмаһы статусын юғалта.
Кредит ойошмалары, кредит кооперативтары, ломбардтар, аҡса туплаусы торлаҡ кооперативтары һәм башҡа юридик берәмектәр микрофинанслау эшмәкәрлеген Рәсәй Федерацияһының бындай юридик берәмектәр эшмәкәрлеген көйләүсе ҡануниәтенә ярашлы тормошҡа ашыра.
Ғәмәлдәге ҡануниәт тарафынан физик берәмектәрҙең һәм юридик берәмектәрҙең аҡсаһын заем рәүешендә йәлеп итеүсе микрофинанс ойошмалары өсөн средстволарының етерлек күләмдә булыуын һәм ликвидлығын хисаплау тәртибе һәм уларҙың һанлы дәүмәлдәре билдәләнә.
Рәсәйҙә микрофинанс баҙары 3 төп төркөмгә бүленә:
- Бәләкәй бизнесҡа бирелеүсе заемдар.
- Был өлкәлә нигеҙҙә ҙур капиталлы эре ойошмалар эшләй. Заемдарының эффектив ставкаһы йылына 20 % — 40 % араһында тирбәлә.
- Ҡулланыусыларға заемдар.
- Ҙур һәм уртаса капиталлы компаниялар эшләй. Эффектив ставкалары йылына 100%-тан 140 %-ҡаса тирбәлә. Көтәсәккә аҡсаны ярты йылдан бер йылға тиклем мөҙҙәт менән бирәләр.
- «Эш хаҡына тиклемге үтес» (ҡыҫҡа мөҙҙәтле үтестәр; pay day loans) — финанс компанияһы (кредитлаусы) ҙур булмаған сумманы үтескә алыусыға ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа биреп тора. Ғәҙәттә 30 көнгә бирелә. Эффектив процент ставкаһы йылына 450 % — 1000 % һәм унан да күберәк арауыҡта тирбәлә. Ставканың үтә юғарылығы объектив сәбәпле — ул ҡыҫҡа мөҙҙәтле үтесте хеҙмәтләндереүҙең ҙур сығымлылығына (эшмәкәрлек һөҙөмтәһендә һәр үтестән компания уртаса 400 һумдан 5 мең һумға тиклем эшләй), шулай уҡ үтестең ҡайтарылмау ихтималлығының юғары булыуына бәйле. Үтескә биреүҙең стандарт мөҙҙәте — 5 — 15 көн, үтес суммаһы уртаса 1000 — 15 000 һум.
Рәсәйҙә микрокредитлауҙы түбәндәге документтар көйләй:
- Рәсәй Федерацияһы Финанс министрлығының «Микрофинанс ойошмаларының дәүләт реестрын алып барыу тәртибен раҫлау тураһында» 03.03.2011 N 26н бойороғо (РФ Юстиция министрлығында 30.05.2011 N 20891 теркәлгән).
- РФ Хөкүмәтенең «Рәсәй Федерацияһы финанс баҙары өлкәһендә дәүләт көйләүенең ҡайһы бер мәсьәләләре тураһында» («Финанс баҙарҙары буйынса федераль хеҙмәт тураһында положение» менән бергә) 29.08.2011 N 717 ҡарары.
- Рәсәй Федерацияһы Финанс министрлығының «Физик берәмектәрҙең һәм юридик берәмектәрҙең аҡсаһын заем рәүешендә йәлеп итеүсе микрофинанс ойошмалары өсөн средстволарының етерлек күләмдә булыуының һәм ликвидлығының иҡтисади нормативтарын хисаплау тәртибен һәм уларҙың һанлы дәүмәлдәрен аҫлау тураһында» 30.03.2012 N 42н бойороғо (РФ Юстиция министрлығында 24.05.2012 N 24300 теркәлгән).
Микрофинанслау баҙары ҡатнашыусыларының милли ассоциацияһы мәғлүмәттәренән күренеүенсә, Рәсәйҙә микрозаемдарға йыллыҡ ихтыяж күләме 250—300 млрд һум тәшкил итә. 2010 йылға, мәҫәлән, дөйөм микрокредиттар портфеле 22-23 млрд һум тип баһалана, был ихтыяждың 14%-ын ғына ҡәнәғәтләндерә ала[4].
Рәсәй Сауҙа-сәнәғәт палатаһының финанс баҙарҙары буйынса комитеты етәксеһе Я. М. Миркин фекеренсә[5]:
Область (российской экономики), на которую страшно смотреть, — это микрофинансовые организации. В 2012 году их число выросло до 2,4 тысяч, в 1,8 раз. К ноябрю 2013 году — еще в 1,7 раз, и теперь их более 4700. Пока это зона ростовщичества, полной непрозрачности, кредитов до «получки» под 1000 % в месяц и обещаний инвесторам выплатить 20-25 % годовых, по меньшей мере. Это мыльный пузырь, который обязательно лопнет с огромными скандалами.
Микроэшҡыуарлыҡ өлкәһендә донъя премиялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2004йылдың ноябрендә БМО-ның Капиталь үҫеш фонды, «Ситигруп» фонды (ингл. Citigroup Foundation) һәм донъяның танылған университеттарынан профессионалдар менән аспиранттар төркөмө түбән килемле эшҡыуарҙар ярышына старт бирер өсөн съезға йыйылды. Микроэшҡыуарлыҡ өлкәһендә бөтә донъя премиялары программаһы (ингл. Global Microentrepreneurship Award (GMA) Programme) тип аталған был ярыш бай булмаған эшҡыуарҙарға иғтибар йәлеп итеү маҡсатын ҡуя.
Был программа фәҡирлеккә төшкән йәмғиәттәрҙә микрокредитлауҙың ниске итеп эшҡыуарлыҡ рухы уятыуын күрһәтә. Программа бәләкәй эшҡыуарлыҡтың тотош донъяла ғаиләләргә иҡтисади тотороҡлолоҡ килтереүен һыҙыҡ өҫтөнә ала. Был инициатива шулай уҡ бағыусылар, дәүләт һәм бизнес яғынан микрофинанслауға иғтибар арттырыуҙы күҙҙә тота.
Микрокредитлау өлкәһендә бөтә донъя премияларын уйнатыуҙа 2004 йылда 8 ил ҡатнаша. Беренсе Программаның уңышы киләһе йылына 22 илде, шул иҫәптән Рәсәйҙе, йәлеп итә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Кабальное кредитование
- Микрофинансовая деятельность
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Сайт Международного года микрокредитования
- ↑ Раздел микрокредитования на официальном сайте ООН
- ↑ 3,0 3,1 Федеральный закон от 02.07.2010 N 151-ФЗ «О микрофинансовой деятельности и микрофинансовых организациях»; http://www.rg.ru/2010/07/07/mikrofinans-dok.html
- ↑ Би-Би-Си: «Микрокредитование по-российски: 732 % годовых»
- ↑ Би-Би-Си: «Экономика России в 2014-м: три невеселых сценария»
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Козлов Г. Предоплаченная карта как современный инструмент для микрофинансирования // Банки и деловой мир. 2012. № 11. С. 76—77.
- Григорян С. А. Синергия взаимодействия банковской и микрофинансовой систем // Банковское кредитование. 2012. № 6. С. 27—38.
- Каурова Н. Н. Банки и микрофинансовые организации: кто первым придет на помощь малому бизнесу // Банковское кредитование. 2012. № 4. С. 8—16.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- С. М. Голубицкий Семь хлебов // «Бизнес-журнал». — В. 11 от 05 Июня 2007 года. (копия)


text:
28 июль
28 июль — григориан стиле буйынса йылдың 209-сы (кәбисә йылында 210-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 156 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Рәсәй — Христиан динен ҡабул итеү көнө.
- Перу — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Сан-Марино — Фашизмды еңеү көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1914 — Беренсе донъя һуғышы башлана.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Лариса Абдуллина (28.07.1975), башҡорт журналисы, шағир һәм тәржемәсе, Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (2008).
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Баталин Юрий Петрович (28.07.1927—22.07.2013), дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1985-1989 йылдарҙа СССР Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. Ленин (1980), СССР Министрҙар Советы (1974) премиялары лауреаты, ике Ленин (1973, 1987), өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1967, 1971, 1977), Дуҫлыҡ (1999) һәм «Почёт Билдәһе» (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән Учалы районы Ҡалҡан ауылынан.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Әкрәм Вәли (28.07.1908—19.03.1963), башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1937 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1945).
- Йәнбухтина Әлмирә Ғәйнулла ҡыҙы (28.07.1938), совет һәм Рәсәй сәнғәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт фәндәре докторы (2004), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006).
- Саттарова Эльза Абдулхаҡ ҡыҙы (28.07.1958), журналистика ветераны, 2007—2017 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районының «Кармаскалинская новь» гәзите мөхәррире. 1978 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2012).
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1954 — Уго Чавес, Венесуэланың дәүләт һәм хәрби эшмәкәре, 1999—2013 йылдарҙа Венесуэла президенты, 2007—2013 йылдарҙа Венесуэла Берҙәм социалистик партияһы башлығы.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1741 — Антонио Вивальди, итальян композиторы.
- 1750 — Йоһанн Себастьян Бах, немец композиторы.
- 1970 — Әхмәтзәки Вәлиди Туған, күренекле сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, Башҡорт милли-азатлыҡ хəрəкəте етəксеһе, автономиялы Башҡортостанға нигеҙ һалыусы. Шәрҡиәтсе һәм төркиәт белгесе, Фәлсәфә докторы (1935), профессор, Манчестер университетының мөхбир докторы (1967).
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]