text:
- Подробности
- Просмотров: 293
ТАҪТАР (иран теленән дастор — сәллә, таҫтамал йәки баш кейеме), башҡорт ҡатын-ҡыҙының традицион баш кейеме (ҡара: Башҡорт кейеме). Асыҡ төҫтәге киндер йәки кизе-мамыҡ туҡыманан (күберәк ситсанан) теккәндәр. Оҙонлоғо 3 м еткән таҫтамал рәүешендәге Т. башҡа ике ҡат уратып, бер осон арҡаға, икенсеһен алға төшөрөп кейгәндәр. Остарын (башын) мәрйен, сәйлән, суҡ, аппликация, шыма нағыш йәки төрлө төҫтәге ебәк йә йөн ептәр м‑н ҡайығандар; орнаментында геом., сәскә-үҫемлек биҙәктәре күп булған. Үҙәк һәм көнбайыш райондарҙа бер осо төйрәүес м‑н һул яҡ сикә яғына беркетелгән ҙур яулыҡ (ҡыйыҡса) рәүешендәге Т. таралған була. Һарауыс м‑н йөрөткәндәр, ҡайһы берҙә өҫтөнән бүрек, ҡашмау кейгәндәр. Т. башлыса өлкән йәштәге ҡатындар ябынған. Керәшен, мари, мишәр, татар һәм Волга буйы, Урта Азия халыҡтарында киң таралған.
Е.Е.Никонорова
Тәрж. М.В.Хәкимова


c: text/html

text:
Башҡортостандың халыҡ шағиры Әнғәм Атнабаевтың тыуыуына 90 йыл тулыу уңайынан әҙерләнгән өс телдәге йыйынтыҡҡа авторҙың шиғырҙары, ҡәләмдәштәренең мәҡәлә-иҫтәлектәре тупланды. Йыйынтыҡты төҙөүсе автор - Рәиф Әмиров. Китап киң ҡатлам уҡыусыларға, мәғрифәт-мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренә тәғәйенләнә.
Тәүге бүлек - «Пәйғәмбәрҙәр булмай, тиҙәр, Шиғриәттә һин бит пәйғәмбәр» тип атала һәм унда авторҙың төрлө йылдар арауығында яҙған шиғырҙары урын алған. Шағирҙың ниндәй генә шиғырын уҡыма, ниндәй генә шиғырын ҡулыңа алып күҙ йүгертмә, уларҙың һәр береһе лә оло һөйөү, ҡайнар мөхәббәт менән һуғарылған, тыуған ергә, тыуған илгә, тыуған тупраҡҡа, донъялағы иң ғәзиз кеше – әсәгә булған яратыуҙы ул ниндәйҙер бер матурлыҡ аша күрһәтә белә, был донъяға тыуыуҙы ла ул «матурлыҡ» төшөнсәһе менән сағыштыра. «Матурларға тыуҙым был донъяны» шиғырында ла яҡшылыҡтың, матурлыҡтың, изгелектең ҡасан да булһа насарлыҡты, яуызлыҡты, ғәмһеҙлекте һәм ғәҙелһеҙлекте еңеренә ышана:
Мин был ерҙе матурларға тыуҙым,
Һәм күрергә тыуҙым
Гүзәллектең күккә үрләүен.
Закондан тыш тип иғлан итәм
Ғәмһеҙлектең бөтә төрҙәрен.
Судҡа бирәм
ғәҙелһеҙлек тигән
Быуаттарҙан килгән ғәҙәтте,
Үлтерештең үҙен үлтерәм дә
Тик ҡалдырам ерҙә һәйбәтте.
Хеҙмәтте һәм тыныслыҡты
ерҙең
Падишаһы итеп ҡалдырам,
Илдән илгә йөрөр визаларға
«Дуҫлыҡ, туғанлыҡ» тип яҙҙырам.
Ҡайғыларҙы ҡайырып ырғытам да
Утҡа һалам уның ояһын;
Кеше бәхет менән йоҡлаһын да
Яңы бәхет менән уянһын.
Мин был ерҙе матурларға тыуҙым,
Таҙартырға тыуҙым
Йыйын хәшәрәттән,
шаҡшынан,
Һәм төҙөргә уны мәңгелеккә
Тик гүзәлдән,
ныҡтан,
яҡшынан!
Авторҙың иң яратып яҙған темаларының береһе – ул дуҫлыҡ темаһы. «Игеҙәктәр» исемле шиғырында ул - Башҡортостан менән Татарстан араһындағы дуҫлыҡҡа һөйөнә, ғорурлыҡ тойғоһо кисерә:
Ике республика сиге…
Ҡоштар оса баш остан…
Теге яҡта – Татарстан,
Был яҡта – Башҡортостан.
Көн дә иртән күрешәләр –
Бик яҡын аралары,
Әйтерһең дә, бер әсәнең
Игеҙәк балалары.
Был бүлек шағирҙың «Юҡһыныу» шиғыры менән тамамлана. Бында ла автор был донъянан дуҫтарының китеүенә юҡһына, улар менән булған саҡтарын, үткәндәрен һағына:
Ауыр сирҙәр тамырынан өҙөп,
Алып китте күпме дуҫтарҙы!
Шул дуҫтарҙан башҡа үткәрәм мин
Күпме йәйҙе, күпме ҡыштарҙы!
Йыйынтыҡтың икенсе бүлегендә («Мәҡәләләр. Иҫтәлектәр») ҡәләмдәштәренең, замандаштарының, фекерҙәштәренең иҫтәлектәре, мәҡәләләре килтерелгән. Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Нәжиб Асанбаев Әнғәм Атнабаевты һағынып иҫкә алып, уның бик үткер һүҙ оҫтаһы булыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Бына нимә ти ул «Милли ғорурлыҡ» тип аталған мәҡәләһендә: Әнғәм Атнабаев иҫ китмәле һүҫ оҫтаһы ине. Халыҡ бит һүҙҙе йөҙ мең йылдар буйына берәмләп, ҡәҙерләп тыуҙырған. Һүҙ – йәшәйештең төп ҡоралы. Уны дөрөҫ файҙалана белергә генә кәрәк. Һүҙгә моң да, көй ҙә, шатлыҡ та, ҡайғы-хәсрәт тә, нәфрәт-асыу ҙа, кеше йөрәгендә генә була торған мөхәббәт тойғолары ла, хистәр матурлығы ла һалынған....
Әнғәм Атнабаев бына ошо һүҙҙең тәмен, аһәңен, ҡөҙрәтен, бөйөклөгөн, асылын, серен белә ине. Хатта мин (башҡа яҙыусылар ғәфү итһен) «Әнғәм кеүек һүҙ оҫтаһы булдымы икән әле беҙҙең әҙәбиәттә?» тигән һорау ҙа биреп ҡуям ҡайһы берҙә үҙемә».
Йыйынтыҡҡа Башҡортостандың халыҡ шағиры Назар Нәжмиҙең «Совет Башҡортостаны» гәзитендә (1959 йылдың 11 ғинуар һаны) баҫылып сыҡҡан мәҡәләһе индерелгән. Назар Нәжми был мәҡәләһендә Әнғәм Атнабаевтың «Шағирҙың һөйләшеүе» китабына ингән шиғырҙарына тулайым анализ биреп, фекерен түбәндәге һүҙҙәр менән тамамлай: «Әнғәм Атнабаевтың китабын уҡып сыҡҡас, уның һуңғы битен, поэзиябыҙҙа тағы бер үҙенсәлекле талантлы шағирыбыҙ бар, тип ҡәнәғәтләнеү менән ябаһың. Был шағир өсөн дә, уҡыусы өсөн дә ҡыуаныс».
Китаптың икенсе бүлегенә Әнғәм Атнабаевҡа бағышланған бик күп шиғырҙар, арнауҙар ҙа урын алған. Татарстандың халыҡ шағирҙары Роберт Миңнуллин, Илдар Юзеев һәм шулай уҡ тағы ла бик күп шағирҙар үҙ шиғырҙарында әҙипте һағынып иҫкә ала, шағир менән бергә булған минуттарҙы хәтерләй.
Әнғәм Атнабаевтың ижадын һәр яҡлап өйрәнеүсе профессор, йыйынтыҡ төҙөүсе-автор Рәиф Әмировтың рус телендә яҙылған байтаҡ мәҡәләләре лә тупланған баҫмаға.
Китапта Әнғәм Атнабаевтың Н. Милованова тарафынан рус теленә тәржемә ителгән шиғырҙары ла бирелгән.
- Новинка
- да

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Белем усағы балҡып ултыра
21 августа 2013 йыл | Мәғариф
Башҡа белем усаҡтарындағы кеүек үк, Юлыҡ урта мәктәбендә лә яңы уҡыу йылына әҙерлек эштәре әүҙем бара. Уҡытыусыларҙың, мәктәп эшселәренең йәйге ял мәлдәрендә лә мәктәптән айырылмағандары әллә ҡайҙан күренеп тора.
Малы барҙың һыйы бар, балы барҙың барыһы ла бар
21 августа 2013 йыл | Урындағы үҙидара
Әкиәттәге серле ҡурай һымаҡ,
Әйтегеҙсе, был ниндәй шаулы тантана.
Бер осоңда һинең балың тамһа,
Бер осоңдан һинең һөт тама.
17 августа булып уҙған байрамды күрһә, халыҡ шағиры Рәми Ғарипов, моғайын да, ошондайыраҡ итеп шиғри юлдар теҙгән булыр ине. Эйе, ра-йон Хакимиәте бинаһы ҡаршыһында уҙғарылған байрам шағирҙарҙы ла телгә килтерерлек булды. Майҙан байрамса биҙәлгән, рәт-рәт булып бал, һөт һ.б. төрлө продукция менән сауҙа итеүселәр теҙелеп баҫҡан. Күңелле музыка яңғырауы аҫтында алып барыусылар "Тәбиғәттән бирелгән мөғжизә” исеме аҫтында уҙғарыласаҡ байрамды асыҡ тип иғлан итә.
Тәүге һүҙ район Хакимиәте башлығы Рәмил Бохаровҡа бирелде.
Әйтегеҙсе, был ниндәй шаулы тантана.
Бер осоңда һинең балың тамһа,
Бер осоңдан һинең һөт тама.
17 августа булып уҙған байрамды күрһә, халыҡ шағиры Рәми Ғарипов, моғайын да, ошондайыраҡ итеп шиғри юлдар теҙгән булыр ине. Эйе, ра-йон Хакимиәте бинаһы ҡаршыһында уҙғарылған байрам шағирҙарҙы ла телгә килтерерлек булды. Майҙан байрамса биҙәлгән, рәт-рәт булып бал, һөт һ.б. төрлө продукция менән сауҙа итеүселәр теҙелеп баҫҡан. Күңелле музыка яңғырауы аҫтында алып барыусылар "Тәбиғәттән бирелгән мөғжизә” исеме аҫтында уҙғарыласаҡ байрамды асыҡ тип иғлан итә.
Тәүге һүҙ район Хакимиәте башлығы Рәмил Бохаровҡа бирелде.
Алдан яҙылыу бара
21 августа 2013 йыл | Матбуғат
Матбуғат баҫмаларына элекке хаҡ менән яҙылыу өсөн бирелгән ваҡыт – алдан яҙылыу осоро тамамланырға һанаулы көндәр ҡалып бара.
Мауыҡтырғыс, ҡыҙыҡлы саралар аҙналығы бара
21 августа 2013 йыл | Мәғариф
Балалар ижады үҙәгенең өҫтәмә белем биреү педагогтары "Беҙҙең урам командаһы” проекты сиктәрендә район үҙәгенең төрлө урамдарында булып, балалар менән күңелле, мауыҡтырғыс саралар уҙғара.
Мәктәпкә әҙерләнеү күпмегә төшә
21 августа 2013 йыл | Мәғариф
Балаһы мәктәп йәшендә булған ата-әсәләр өсөн тынғыһыҙ көндәр башланды. Бер баланы әҙерләү ата-әсә өсөн күпмегә төшә?


text:
Арпа ярмаһын йыуып, ҡайнап торған һыуға һалығыҙ. Ул ҡайнап сыҡҡас, иләк аша һарҡытып, яңы һыуҙа ярты сәғәт бешерегеҙ. Шунан алдан әҙерләнгән һурпаға шаҡмаҡлап туралған картуф өҫтәп, уны утҡа ҡуйығыҙ. Үҙегеҙ был ваҡытта һуғанды ваҡ итеп турап, кишерҙе эре ҡырғыс аша үткәреп, майлы табала 2 – 3 минут тирәһе ҡыҙҙырып алығыҙ. Икенсе табала тоҙло ҡыярҙы шаҡмаҡлап киҫеп, әҙ генә тоҙлама өҫтәп быҡтырығыҙ. Артабан һурпаға әҙер һуған менән кишерҙе, ҡыярҙы, бешкән арпа ярмаһын һалып, 3 – 5 минут ҡайнатып алығыҙ. Бешеп 15 минут тирәһе торғас, тәрилкәләргә өҫтөнә ҡаймаҡ һәм йәшеллек һалып бирегеҙ.
Ике кеше өсөн әҙерләгәндә 500 миллилитр һурпаға 30 грамм арпа ярмаһы, 2 – 3 картуф, ярты килограмм тауыҡ ите, 1 баш һуған, 2 кишер, 2 – 4 ҡыяр, 100 миллилитр тоҙлама, тәменә ҡарап лавр япрағы, йәшеллек, йомро борос кәрәк буласаҡ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 249
СОЛОНЧАНКА I, 5—6 бб. археологик ҡомартҡыһы. Ырымбур өлк. Кваркен р‑ны Красный Огородник ҡасабаһынан төньяҡ‑көнсығышҡа табан 2,7 км алыҫлыҡта Һөйөндөк й. (Урал й. ҡушылдығы) һул ярында урынлашҡан. И.М.Батанина тарафынан асыла, 1993 й. А.Д.Таиров өйрәнә. Ҡурғанлы ҡәберлектәргә ҡарай. Балсыҡ урҙары—“мыйыҡтары” (оҙонлоғо 157 м, 190 м; киңлеге 8—10 м; бейеклеге 0,1—0,3 м) булған 3 ҡурғандан (диам. 6,5—9 м, бейеклеге 0,3—0,5 м) тора, урҙар тирәләй түңәрәк ер майҙандары (диам. 8—12 м) урынлашҡан; урталағы ҡурған ҡулса һымаҡ таш кәртә (диам. яҡынса 12 м) м‑н уратып алынған була. Һәр ҡурған аҫтында аяҡтарын һуҙып ҡабырғаһына һалынған ат ҡәбере табылған. Керамика әүәләп эшләнгән төбө яҫы һауыттарҙан ғибәрәт. Ҡәберҙәрҙә ҡорал (өс ҡырлы тимер уҡ башаҡтары, йәйә өсөн һөйәк пластинкалар, һаҙаҡ ҡалдыҡтары: йөҙ яғынан алтын м‑н ҡапланған, баҫылған биҙәктәр, төртөктәр, гранат һәм быяла киҫәктәре м‑н биҙәлгән бронза пластина), эйәр‑өпсөн (тимер ауыҙлыҡ, эйәр ҡашының алтын биҙәктәре, алтын һәм көмөш фольга м‑н көпләнгән бәләкәй ағас фигуралар, йүгән ҡайышының алтын фольга м‑н көпләнгән бронза биҙәктәре), бронза һәм көмөш тәңкәләр м‑н биҙәлгән аҫмалы ҡайыштар, көмөш ҡаптырмалар, аҡыҡ, аҡ аҡыҡ, гранат киҫәктәре ҡуйылған алтын һәм еҙ биҙәүестәр, айыл‑сигәләр, бронза һауыт табылған. С.I көньяҡ‑көнсығышҡа табан 20 м алыҫлыҡта IV ҡурған (диам. 12—13 м, бейеклеге 0,3 м) урынлашҡан, уның аҫтында катакомба формаһындағы ҡәбер табылған; ерләү камераһында 28 бронза сигә‑сөй табылған. Ҡомартҡы материалдары Силәбе ун‑ты фондында һаҡлана. Әҙәб.: Курган с “усами” Солончанка I: сб. науч. трудов. Челябинск, 1999.
А.Д.Таиров
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Пәйғәмбәребеҙ тормошонан
Пәйғәмбәребеҙ тормошонан бер нисә сәфихә
Пәйғәмбәребеҙ йәшәп килгән ижтимағи тәртиптәргә ҡаршы сыҡмай. Киреһенсә: «Һеҙгә етәксе итеп һайланған кеше кескәй генә башлы хәбәши, йәғни Эфиопия кешеһе булһа ла, тыңлаусан һәм буйһоноусан булығыҙ», — тип өйрәтә.
Ул илдә тамыр йәйеп алған әхлаҡи түбәнлектәргә, иманһыҙлыҡҡа ҡаршы сыға. Теләһә ниндәй юлдар менән донъяны ғына кәсеп итеп йөрөгәндәр быны, әлбиттә, ҡабул итмәй:
— Һин, — тиҙәр улар, — затлы нәҫелдән сыҡҡан кеше. Халыҡ алдында абруйың ҙур, әммә әлегә тиклем ғәрәптәрҙән бер кем эшләмәгән эште эшләйһең, бер кем һөйләмәгән һүҙҙәрҙе һөйләйһең. Атаны — улына, ҡәрҙәште ҡәрҙәшенә ҡаршы ҡуйҙың, араларҙа дошманлыҡ тыуҙырҙың, татыулыҡтар юҡҡа сыҡты. Быны һин ниндәй ниәт менән эшләйһең? Әгәр ҙә мал кәрәк булһа, ҡәүемеңдә һинән дә байыраҡ кеше булмаҫлыҡ итеп мал бирербеҙ, юлбашсы булырға теләһәң — юлбашсы, батша булырға теләһәң, Мәккәнең батшаһы бул. Өйләнергә теләһәң, һиңә беҙ ҡорайыш ҡәүемендәге иң сибәр ҡыҙҙы табып бирербеҙ. Әгәр ҙә инде ауырыуың булһа, ендәр һәм шайтандар зәхмәте ҡағылһа, табип табып бирербеҙ. Нимә теләйһең, шуны ал, динеңдән генә баш тарт!
— Һеҙҙән миңә бер нәмә лә кәрәк түгел, байлыҡ та, батшалыҡ та. Минең теләгем бер генә: тораташтарға, потгарға һәм башҡа теләһә нәмәгә табынып йөрөүҙән туҡтап, тиңдәше булмаған берҙән-бер Аллаһ ризалығы өсөн тип хеҙмәт итегеҙ! — ти пәйғәмбәр.
Ҡөрьән һүҙҙәрен ҡабатлай. Ә унда әйтелә: «Эй, Мөхәммәд! Раббымдың рәхмәте менән асыҡ аңлайышлы аяттар килеп, ғаләмдәр тәрбиәсеһе Аллаһ хөкөмөнә генә буйһонорға бойоролғандан һуң миңә Аллаһтан башҡаға ғибәҙәттә булыу тыйылды, — тип әйт», — тиелә. «Мөьмин» сүрәһе, 66-сы аят
Был һүҙҙәргә Мәккә мөшриктәре ҡолаҡ та һалмай, монафиҡтар иһә иманға килеү һылтауы менән дингә ҡаршы көрәш башларға ниәт ҡора. Кубаъ ауылында пәйғәмбәребеҙ тарафынан төҙөлгән тәүгә мәсет эргәһенә улар яңы мәсет төҙөп ҡуя. Мөьминдәргә зыян итеү, араларҙа тарҡаулыҡ тыуҙырыу, бола була ҡалһа, шунда инеп йәшеренеү ниәте менән күтәрелә был мәсет.
Дин битлегенә төрөнөп, дингә лә, тормошҡа ла зыян итеп кенә йөрөгәндәр бөгөн әҙме?
Аллаһ уларҙың был ниәтен фаш итә.
«Монафиҡтар, — тиелә Ҡөрьәндә, — был мәсетте мөьминдәргә һәм мөьминдәрҙең ғибәҙәт урыны булған мәсеткә зыян итеү, иманһыҙлыҡҡа юл асыу өсөн төҙөнө».
Әбү Ғамр атлы монафиҡ тап ана шундай дошмандарҙың береһенә әүерелә. Элек-электән Аллаһтың яңы — һуңғы илсеһе киләсәген белеп, уны көтөп һәм был турала халыҡҡа аңлатып та йөрөгән был дин әһеле Мәҙинәгә күсеп килгән пәйғәмбәрҙе таныуҙан баш тарта. Һуңынан уға ҡаршы көрәштә ярҙамсылар ҙа табыу теләге менән мәжүсиҙәргә ҡушыла. Византияға күсеп китә һәм шунда үлеп тә ҡала. Монафиҡтар мәсетен ана шул монахтың тарафдарҙары төҙөй. Айырылыуҙар, фекер башҡалыҡтары, болалар һәм фетнәләр ана шунан башлана ла, төрлө тарафтарға таралып, төрлө битлеккә төрөнөп, әле булһа дауам итә.
Дин тормошоноң был һабағын да беҙгә белергә кәрәктер.
Хәҙис Шәриф
Был дин Аллаһы Тәғәлә хозурында бер өлөшө булмаған кешеләр менән дә ҡеүәтләнер.
«Мосолмандар тирәһендә монафиҡтар бар, — тип өйрәтә Ҡөрьән. — Мосолмандарға зыян итеү, иманһыҙлыҡты арттырыу, мөьминдәрҙең берҙәмлеген тарҡатыу өсөн һәм монафиҡтарҙың үҙҙәренә лә терәк булһын тип улар мәсет төҙөп ҡуйҙы. Бәлки, әле: «Беҙ игелектән башҡа бер нәмә лә эшләмәнек!».— тип тә ант итерҙәр. Ә Аллаһ уларҙың ялғансы булыуҙары хаҡында ҡабатлап тора. Шуға ла ул мәсеттә бер ваҡытта ла намаҙ уҡыма. Тәүге көндә үк тәҡүәлек нигеҙенә королған мәсет кенә ғибәҙәттә торорға лайыҡлы. Унда паклап ҡына йөрөгән ир-уҙамандар бар. Пакланып йөрөгәндәрҙе Аллаһ үҙе лә ярата», — ти. «Тәүбә» сүрәһе, 107—108-се аттар
«Аллаһтан ҡурҡып, Уның ризалығына өмөт бағлап, ныҡлы нигеҙгә ҡоролған бина яҡшыраҡмы, әллә инде емерелеп барған текә яр ситенә төҙөлгән һәм төҙөүселәренең үҙҙәре менән бергә йәһәннәм утының иң түбәндәге бер еренә емерелеп төшөргә торғанымы?
Дөрөҫлөктә, ғәҙел була белмәгәндәрҙе Аллаһ тура юл менән алып бармай. Улар — монафиҡтар — төҙөгән бина йөрәктәре ярылырлыҡ итеп үҙҙәренең күңелендә лә һәр ваҡыт шик-шөбһәләргә юл ҡалдыра. Аллаһ — бөтәһен дә белеүсе Хикмәт эйәһе». Шул уҡ сүрә, 109—110-сы аяттар
«Был аяттарҙан мосолмандар өсөн шундай һығымталар яһарға мөмкин», — тип яҙған тәфсирҙәр ғалимы Ғабдрахман бин Насир Әс-Сәғҙи.
Мосолманға мосолман зыян итеп йөрөргә тейеш түгел.
— Мосолмандар ғибәҙәт ҡылып йөрөгән бер мәсет эргәһендә уға зыян килтереү маҡсаты менән икенсе мәсет төҙөргә ярамай.
— Был мәсеттең болаға сәбәп буласағын аңлау менән ул емерелеп ташланырға тейеш.
— Һәр нәмә айырым бер ниәт менән эшләнә. Тәү ҡарашта яҡшы ниәт менән эшләнгән кеүек тойолған ғәмәлдең дә тыйылған булыу ихтималы бар.
— Араларҙа тарҡаулыҡ тыуҙырырға сәбәп булған бөтә нәмә — гонаһ. Хаҡ мөьминдәр унан һаҡланырға һәм фетнә сәбәптәрен юҡ итә белергә тейеш.
— Бәндәләр Аллаһ хөкөмдәренә ҡаршы килеп кенә торған ерҙә намаҙ уҡырға ярамай. Ундай ерҙән мосолман ситтәрәк булһын.
— Гонаһтарға юл ҡуйылып ҡына торған ерҙәрҙең тормошҡа булған йоғонтоһо ла шундай уҡ.
Бөгөнгө тормошобоҙға ауаздаш был фекерҙәрҙе ғалим бынан бик күп йылдар элек яҙып ҡалдырған.
«Пәйғәмбәребеҙ менән бергә ултырған ваҡытта, — тип хәтерләр булған Әбү Бәкер Әс-Ситдыйҡ, — Ҡөрьәндең: «Йәннәттәр улар һеҙҙең дә, Китап әһелдәренең дә уй-хыялдарына йәки теләктәренә ҡарап ҡына насип булмай. Йәннәттәр кешенең иманына һәм ғәмәленә ҡарап бирелә, Ә яман кеше үҙенең ямаңлығына ҡарап язаһын алыр, Аллаһтан башҡа бер кем дә уға ярҙам итә лә алмаҫ, яҡлаусы ла табылмаҫ», — тигән аяттар инде». «Ән-Ниса», «Ҡатын-ҡыҙҙар» сүрәһе
— Эй, Әбү Бәкер! Әле генә ингән аятты ҡабатлап күрһәтергә теләмәйһеңме? — ти пәйғәмбәр, ғәләйһис-сәләм.
— Әлбиттә, теләрмен, эй, Аллаһ илсеһе! — тип яуап бирҙем, үҡып та күрһәттем. Шул саҡта арҡа һөйәктәрем сыңлап китте.
— Нимә булды? — тине пәйғәмбәр.
— Эй, Аллаһ илсеһе! Беҙҙең арабыҙҙан кемдең генә гонаһтан пак булыуы мөмкин? Ваҡ-төйәк гонаһтарыбыҙ өсөн дә язаһы бирелерме ни? — тинем.
— Эй, Әбү Бәкер! Һин һәм һиңә оҡшап иман менән йәшәгәндәрҙең ваҡ-төйәк гонаһтары өсөн яза фани донъяла уҡ бирелеп бара. Аллаһ ҡаршыһына барғансы ундай кеше пакланып өлгөрә. Иманға килмәгәндәрҙең бөтә насарлығына яза Ҡиәмәт көнөнә тиклем кисектерелә, уларҙың ваҡ-төйәк гонаһтарына шундай уҡ гонаһтар өҫтәлеп, улар ишәйә бара һәм кеше гонаһтары артып торған, ярлыҡанмаған, пакланмаған хәлдә Аллаһ ҡаршыһына барып баҫыр, — ти пәйғәмбәр, ғәләйһис-сәләм.
Шуны белеп торған өсөн дә мосолман көн итеүҙәр артыҡ ауыр булып киткән саҡтарҙа ла юғалып ҡалмай, ғәҙелһеҙлектәргә бармай, сабырлыҡ менән йәшәй белә.
Бер ваҡыт пәйғәмбәребеҙ ауырып ҡаҡ һөйәккә ҡалған берәүҙең хәлен белергә бара ла: «Аллаһҡа доға ҡылып берәр нәмә һораныңмы?» — ти. «Һораным, — ти кеше. — Доға ҡылып, мин Унан бирәһе язаларын әле, был фани донъяла тереклек итеп ятҡан көндәрҙә үк биреп бөтөрөүен үтендем», — ти.
— Ундай язаларға һинең көсөң етмәҫ: «Эй, Раббым! Миңә игелектәреңде был донъяла ла бир, әхирәттә лә мәрхәмәтеңдән ташлама Ут ғазабынан һаҡла!» — тип доға ҡыла алманыңмы ни? — ти пәйғәмбәр.
Пәйғәмбәребеҙ әйткәнсә доға ҡыла ауырыу һәм... һауығып китә.
Башҡортса дини календарь, 2011 йыл
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 28.07.2018 в 00:42, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 550
АВИАТӨҘӨЛӨШ, машиналар эшләүҙең авиация өсөн техник ҡорамалдар етештереүсе тармағы. БР сәнәғәтенең иң үҫешкән тармаҡтарының береһе. А. үҫеше 20 б. 40‑сы йй. тура килә. Өфөгә Воронеж, Ленинград, Мәскәү, Ржев, Рыбинск һ.б. ҡалаларҙан эвакуацияланған авиация машиналары эшләү пр‑тиелары һәм КБ‑лары тармаҡҡа нигеҙ һала. 1941 й. 26‑сы Рыбинск авиамоторҙар з‑ды һәм 384‑се з‑д нигеҙендә 26‑сы Дәүләт союз з‑ды (ҡара: Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе) төҙөлә. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Пе бомбардировщиктары һәм Як истребителдәре өсөн авиация двигателдәре, авиация системалары агрегаттары, фильтрҙар етештерелә; 1942—45 йй. авиация двигателдәрен ремонтлау б‑са авиаремонт базаһы эшләй. 50‑се йй. тармаҡ составына приборҙар эшләү пр‑тиелары ҡушыла. 1956 й. авиация приборҙары, 1960 й. авионика, 1966 й. ярҙамсы энергия ҡулайламалары етештерелә башлай. 60‑сы йй. вертолёт, 70‑се йй. самолёт етештереү үҙләштерелә. А. төп пр‑тиелары: “Гидравлика”, Өфө агрегат производство берекмәһе, ӨМЭПБ, Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе, Күмертау авиация производство предприятиеһы. А. өлкәһендәге ғилми эшмәкәрлек “Мотор” ҒПП‑нда, “Гидромеханика” КБ‑нда алып барыла. А. продукцияһын БР‑ҙың һәм РФ‑тың башҡа төбәктәренең ракета‑космик комплексы пр‑тиелары һ.б. файҙалана.
Х.С.Ғүмәров
Тәрж. Т.С.Дәүләтбирҙина


text:
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе үҙенең “Фейсбук”тағы битендә төбәк парламенты депутаттарын һайлаусылар менән тығыҙ бәйләнеш булдырыу өсөн социаль селтәрҙәрҙе әүҙемерәк ҡулланырға саҡырҙы.
– Беренсе пленар ултырыштан һуң даими нигеҙҙә эшләгән депутаттар менән кәңәшмә уҙғарҙым. Парламент эшмәкәрлегенең асыҡлығын күтәреү, һайлаусылар менән депутаттар араһында бәйләнеште нығытыу тураһында фекер алыштыҡ. Был йәһәттән социаль селтәрҙәрҙе ҡулланыу киң мөмкинлектәр аса, – тип яҙа Константин Толкачев.
Парламент Рәйесе башҡа социаль селтәрҙәрҙе ҡулланған коллегаларының аккаунттарына һылтанмалар ҙа бирә.


text:
Өфө ҡалаһы мэры вазифаһына дәғүә итеүселәрҙән документтар ҡабул ителә башланы.
Республика Башлығы Рөстәм Хәмитов баш ҡала етәкселегенә кандидаттың ниндәй сифаттарға эйә булыуын билдәләп үтте. “Ҡала үҫә, үҙгәрә, шуға күрә был вазифала алға ҡарап эш иткән кеше кәрәк. Кандидаттарҙың производствола эш тәжрибәһе туплауы яҡшы булыр ине. Ҙур сәнәғәт коллективында үҫкән кешенең ҡала менән идара итеүгә заманса яңылыҡтар индерергә һәләте, мөмкинлеге киңерәк. Бер юлы ул рухи, әхлаҡи яҡтан да көслө булһын, сөнки ҡала һәм уның халҡы өсөн яуаплылыҡ ҙур”, – тип белдерҙе Рөстәм Зәки улы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 347
“САҢЛЫ ҮҘӘК”, “Саңдүҙәк”, башҡ. халыҡ йыры, оҙон көй. Тәүге тапҡыр легендаһы м‑н шиғри тексын М.А.Буранғолов 20 б. 30‑сы йй. яҙып ала, “Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар” йыйынтығында (1‑се китап, 1974) С.Ә.Галин яҙмаһында баҫтырыла. Артабанғы яҙмаларын М.М.Сәғитов, Л.Ҡ.Сәлмәнова, Н.Д.Шоңҡаров башҡара.
Лирик-психологик характерҙағы йыр. Версияларҙың береһе б‑са, йырҙың барлыҡҡа килеүе Саңлы үҙәк тип аталған урында(БР‑ҙың Әбйәлил р‑ны Иҫке Балапан м‑н Яңы Балапан аа. араһында),Ҡобағош батыр йәйләүендә булған ваҡиғаға бәйле. Уның ҡайҙалыр китеүенән файҙаланып, ҡаҙаҡ батыры ҡатынын урлай. Эҙләргә сыҡҡан Ҡобағош уларҙың бергә йоҡлап ятҡан ваҡытында таба һәм алышта ҡаҙаҡты үлтерә. Ҡобағош Ишмөхәмәт сәсәндән был ваҡиғалар т‑да йыр сығарыуын һорай. Шиғырҙа уның әрнеүле кисерештәре үҙән тәбиғәтен һүрәтләү м‑н оҫта берләштерелә. Өҫкө төп тондың фраза башында ике тапҡыр ҡабатланыуы, орнаментиканың уртаса, полиметриканың бай булыуы көйҙөң төп үҙенсәлеге булып тора. Башҡарыусылар араһында С.Ә.Абдуллин, К.К.Ҡорманаев һ.б. “С.ү.” Р.Ә.Мортазин тауыш һәм фп. өсөн эшкәрткән.
Әҙәб.: Башкирские народные протяжные песни /сост. Л.К.Сальманова. Уфа, 2007.
Л.Ҡ.Сәлмәнова
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 225
УФИМСКАЯ, фасоль сорты. 1993 й. С.Н.Сәмиғуллин (БДАУ) тарафынан Щедрая сортын урындағы популяция үҫемлектәренең һеркәһе м‑н яңынан һеркәләндереү һөҙөмтәһендә алынған гибрид популяциянан күп тапҡыр шәхси һайлап алыу ысулы м‑н сығарыла. Ҡыуаҡ булып үҫә. Һабағының бейеклеге 0,43 м тиклем. Япрағы эре, асыҡ йәшел төҫтә. Сәскәһе ваҡ, тоноҡ алһыу, сәскә һабында 1—2‑шәр урынлашҡан. Ҡуҙағы уртаса ҙурлыҡта, 3—4 орлоғо бар, бер аҙ бөгөлгән. Орлоғо тоноҡ алһыу, асыҡ шәмәхә һүрәтле, эллипс формаһында. 1000 орлоғоноң ауырлығы 267—369 г. Аҡһым миҡдары 23,6—24,5%. Йығылыу һәм ҡойолоуға бирешмәй, ҡоролоҡҡа сыҙамлылыгы уртаса. Ауырыуҙар һәм ҡоротҡостар м‑н зарарланмай. Уртаса өлгөрөүсе сорт. Вегетация осоро 77—90 көн. Уңдырышлылығы – 19,4 ц/га (Дүртөйлө дәүләт сорт һынау участкаһы, 1998). БР б‑са ҡулланылышҡа 1998 й. индерелгән, бөтә ауыл хужалығы зоналарында үҫтерелә.
С.Н.Сәмиғуллин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 428
ЙӨКЛӨЛӨК ПАТОЛОГИЯҺЫ, кеше һәм хайуандарҙа йөклөлөктөң нормаль барышын боҙоусы патологик хәлдәр һәм ауырыуҙар.
Кешенең Й.п. түбәндәге төрҙәре була: гестоз (ауырлы ҡатындарҙың һары һыу ауырыуы, нефропатия, преэклампсия, эклампсия), экстрагениталь патология фонындағы йөклөлөк (йөрәк‑ҡан тамырҙары системаһы, бөйөр, бауыр ауырыуҙары, анемия, шәкәр диабеты, бронхиаль астма һ.б.), өлгөрмәгән йөклөлөк (иртә йәки һуң бала төшөү, ваҡытынан алда бәпесләү һ.б.), инфекцион өҙлөгөүҙәр (яралғының ҡарында инфицирланыуы) һ.б. патологиялар. 20 б. 30‑сы йй. уртаһынан Й.п. б‑са фәнни тикшеренеүҙәр БДМИ‑ла А.М.Агаронов етәкс. акушерлыҡ һәм гинекология каф. ойошторолғандан һуң үткәрелә башлай (ҡара: Медицина университеты). Йөклөлөк барышына һәм бала табыуға 40‑сы йй. 2‑се ярт. Алып — В.В.Третьяков етәкс. экстрагениталь патологияның (М.А.Возовая, Н.Н.Сатаева); 70‑се йй. уртаһынан — Т.И.Степанова етәкс. йөрәк‑ҡан тамырҙары ауырыуҙарының (Л.В.Титова), гинекологик шештәрҙең (В.А.Кулавский, Л.Т.Ҡудашева, Ә.З.Фәйзуллина, Ф.Л.Хәйруллина) тәьҫире, енси инфантилизм (Г.М.Каншина, Ө.Р.Хәмәтйәнов), бала табыусының йәше (Л.Н.Ураҙаева); 80‑се йй. башлап Н.Н.Глебова етәкс. һуң гестоз ваҡытында йөклөлөктөң өлгөрөп етмәү мәсьәләләре өйрәнелә. 90‑сы йй. алып Хәмәтйәнов етәкс. гестоздың төрлө формалары булған ҡатындарҙы дауалау, бәпесләүгә тиклем әҙерләү һәм бәпесләтеү (Э.М.Ғәлиев, Ж.В.Евтюхина, Д.А.Сиднев), балаятҡынан гипотоник ҡан китеүҙе бәпесләүгә тиклем иҫкәртеү (Г.К.Йәнекәева), йөрәк-ҡан тамырҙары патологияһы булған йөклө ҡатындарға акушерлыҡ ярҙамы ойоштороу (Л.А.Дәминева, Э.М.Камалов), өлгөрмәгән йөклөлөктө иҫкәртеү һәм урогениталь инфекциялары булған ҡатындарҙы прегравидар әҙерләү (Ю.Ю.Громенко, Э.Р.Ғәлимова, А.Ф.Фазлетдинова, С.У.Хәмәтйәнова, Д.Ф.Әбсәләмова) ысулдары эшләнә һәм камиллаштырыла. Кулавский етәкс. гестацион процесҡа һәм яралғының үҫешенә артериаль гипер‑ һәм гипотензия, йөрәк етешһеҙлектәре тәьҫире (О.Ю.Белоглазова, Р.И.Минкин, Т.И.Огий), балаятҡы патологиялары (А.А.Афанасьев, Ю.В.Максимочкина) тикшерелә, гестоз булған ауырлы ҡатындарҙа (Г.Ф.Ҡәйүпова, А.Ш.Фәйзуллин), юғары хәүефле төркөмдәрҙә (А.А.Певцова), ш. иҫ. нефтехимия сәнәғәте ныҡ үҫешкән төбәктәрҙә (В.И.Беглов), яралғы торошон баһалауҙың комплекслы ысулдары эшләнә. Э.Н.Әхмәҙиева етәкс. нервылар системаһының перинаталь боҙолоуында Й.п. һәм бәпесләүҙең роле өйрәнелә (А.Я.Вәлиуллина, Н.М.Миронова).
Хайуандарҙың Й.п. Йөклөлөк өҙөлөүҙең түбәндәге төрҙәре була: яралғының әкренләп бөтөүе, мумификация, мацерация, путрификация хәлдәренә дусар булыуы, үҙгәрмәгән үле йәки өлгөрөп етмәгән тере яралғының балаятҡынан төшөүе; һыйыр, бейә, кәзә һ.б. малдарҙа инфекциялар, инвазиялар, эндокрин система функциялары, минерал алмашыныу боҙолоуы һәм А гиповитаминозы тәьҫирендә балаятҡынан ҡан китеү; йөклөләр нефропатияһы (йөрәк, бөйөр ауырыуҙары булғанда); яралғының оҙаҡ ятыуы (йөклөлөк аҙағына хәлһеҙ һәм ябыҡ һыйырҙарҙа була); эклампсия (бөтә хайуандарҙа ла була, һирәк осраҡта бейәләрҙә); ваҡытынан алда (ялған) тулғаҡ тотоу; еңсә, тура эсәк төшөү; балаятҡының ишелеүе, түбәнәйеүе, бөгөлөүе һәм ярылыуы; остеомаляция; һуңғылыҡ аномалиялары һәм ауырыуҙары; балаятҡы бүҫерҙәре; балаятҡынан тыш йөклөлөк һ.б. Хайуандарҙың Й.п. б‑са тикшеренеүҙәр Аграр университетта алып барыла (И.Ф.Заянчковский, Е.Н.Сковородин).
Әҙәб.: Заянчковский И.Ф. Профилактика и лечение акушерско‑гинекологических заболеваний у коров. Уфа, 1982; Хамадьянов У.Р., Плечев В.В. Беременность и роды при сердечно‑сосудистых заболеваниях. Уфа, 2002; Кулавский В.А., Пушкарёв В.А., Кулавский Е.В. Физиология и патология репродуктивной системы женщины. Уфа, 2006.
Е.Н.Сковородин, Ө.Р.Хәмәтйәнов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Аят
Аят(ғәр. айа — билдә, мөғжизә), айат, Ҡөрьәндә сүрәнең үҙ аллы мәғәнәгә эйә булған иң бәләкәй ритмик өлөшө.
Исламдың дөйөм догматик системаһы үҫеше осоронда — Хоҙайҙың төп “билдәһе”. Мосолман диненә ярашлы, аяттарҙа Алланың ысын һүҙҙәре яҙылған. Мөхәммәт тәүҙә үҙенең вәғәздәрен тәшкил иткән айырым асылыштарҙы аят тип атай. Улар телдән-телгә тапшырыла, ҡайһы бер асылыштарҙың ғына яҙмалары була. Күп кенә аят, текстары үҙенсәлекле булыу арҡаһында, дингә яңы килеүселәргә аңлайышһыҙ була һәм Мөхәммәт улар өсөн аңлатмалар бирә. Ҡөрьәндең яҙма тексы барлыҡҡа килгәс, “Аят” термины Ҡөрьән “шиғырҙарын” билдәләү өсөн ҡулланыла башлай. Ҡөрьәндә, төрлө иҫәп буйынса, хронологик эҙмә-эҙлелек һәм мәғәнәүи бәйләнеш һаҡланмайынса урынлаштырылған 6204, 6226, 6232 йәки 6236 аят бар. Улар бетеүҙәрҙә (башлыса беренсе сүрә “Фатиха”), мәсет, мәҙрәсә, башҡа мосолман учреждениелары, торлаҡ йорт интерьерҙарын биҙәгәндә ҡулланыла, ҡәбер таштарына яҙыла. Башҡорттарҙа үлгәндәрҙе иҫкә алыу һәм ерләү йолаларының бер өлөшө булып торған “аят уҡытыу” йолаһы бар. Шулай уҡ яңы өйгә күскәндә йәки алыҫ юлға сығыр алдынан аят уҡыла.
һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- энциклопедияһы
- 108 сура (Аль-Кяусар) на арабском и в переводах на русский язык
- Сура 108 АЛЬ-КАУСАР в Исламской энциклопедии
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
- Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // - Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007,609 бит.
- Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Эт ҡарағаты һымаҡтар ғаиләһе
Эт ҡарағаты һымаҡтар ғаиләһе (лат. Solanaceae) — ике өлөшлөләр класына ҡараған үҫемлектәр булып тора. Был семьяла 2000-гә яҡын төр иҫәпләнә. Уларҙың ҙур күпселеге — ҡырағай үҫә торған үлән үҫемлектәр. Шулай уҡ был ғаилә эсендә хужалыҡта мөһим һаналған үҫемлектәр байтаҡ. Аҙыҡ үҫемлектәре (картуф, помидор, баклажан, ҡыҙыл борос, декоратив үҫемлектәр (гибридлы петуния, хуш еҫле тәмәке) һәм дарыу үҫемлектәре (эт еләге) инә.
Дөйөм билдәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тышҡы яҡтан күп төрлө булыуҙарына ҡарамаҫтан, бөтә эт ҡарағаты һымаҡтарҙың айырмаларын күрһәтә торған дөйөм билдәләре бар.
- Был үҫемлектәрҙең сәскәләрендә ҡушылып үҫкән 5 япраҡсалы каса, ҡушылып үҫкән 5 япраҡсалы таж, 5 һеркәс, 1 емешлек бар.
- Эт ҡарағаты һымаҡтарҙың емеше — йә еләк (ҡара эт ҡарағаты, помидор), йә ҡап емеш (тәмәке, гибридлы петуния, тилебәрән) була.
Сәскә төҙөлөшө: латинса — (һирәкләп) , урыҫса— Ч(5) Л(5) Т5 П1 ; башҡортса К(5) Т(5) Һ5 Е1.
Систематикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге систематикала барлыҡ эт ҡарағатлыларҙы 95 ырыуға бүләләр. Шуларҙың 10 ырыуға ҡараған 30 төрө Рәсәйҙә осрай.Ҡайһылары ҡырҙан килтерелгән һәм культурала ғына осрай ((картуф, помидор, баклажан, гибридлы петуния, хуш еҫле тәмәке). Ҡалғандары ҡырағай хәлдә тәбиғәт шарттарында осрай.
Мөһим вәкилдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был семьялағы иң характерлы үҫемлектәрҙең береһе — ҡара эт ҡарағаты. Ул емеш-еләк, йәшелсә, ҡауын-ҡарбуз баҡсаларында үҫә. Был ҙур булмаған бер йыллыҡ үлән үҫемлек йәй ҙә, көҙ ҙә ҡырау төшә башлағанға тиклем йондоҙ кеүек аҡ сәскә ата.
Эт ҡарағатының өлгөргән ҡара еләктәре ашарға яраҡлы, ә йәшел емештәре, япраҡтары һәм һабаҡтары ағыулы. Сәскәһе был семья үҫемлектәренә хас. Ҡара эт ҡарағатының таж япраҡсаларының төбө, ҡушылып үҫеп, ҡыҫҡа ғына көпшә барлыҡҡа килтерә.
Хуш еҫле тәмәке менән петуния сәскәләре шундай уҡ төҙөлөшлө. Улар сәскә түтәлдәрендә ҡар яуғансы сәскә ата.
Хуш еҫле тәмәкенең таж япраҡсалары оҙон көпшә барлыҡҡа килтерә; емеше — бик күп ваҡ орлоҡтары булған ҡап емеш. Петунияның сәскәләре хуш еҫле тәмәке сәскәләренә оҡшаған, тик уларҙың сәскәһенең сағыу төҫлө 5 таж япраҡсаһы үҙ-ара ҡушылып үҫеп буранканы хәтерләтә. Хуш еҫле тәмәкенең сәскәләре биш мөйөшлө йондоҙҙо хәтерләтә.
Помидорҙың үҙ-үҙенән һеркәләнеүсе һары сәскәләре 5 тешле касанан, 5 йәки күберәк таж япраҡсанан һәм 5 йәки күберәк һеркәстән тора. Помидорҙың емештәре — эт ҡарағатыныҡы кеүек еләктәр (помидорҙар), ләкин улар эре, ҡып-ҡыҙыл, ҡайһы саҡта һары йәки аҡ була. Помидорҙың тыуған ере — Көньяҡ Америка. Беҙҙең илгә был үҫемлектәр 1850 йылда Көнбайыш Европанан килтерелгән һәм бик киң таралып киткән.
Эт ҡарағаты һымаҡтар семьяһына ағыулы үҫемлектәр: тилебәрән, ҡаразирә, эт еләге инә. Башҡаларға ҡарағанда ҡара тилебәрән йышыраҡ осрай. Уның сәскәләренең һорғолт аҡ таж япраҡсалары күкшел төҫтәге һеңерсәләр селтәре менән ҡапланған.
Тилебәрәндең йәбешкәк йөнтәҫ һабағынан насар еҫ аңҡып тора. Үҫемлек тотош бик ағыулы. Уның менән ағыуланғанда баш ауырта, йөрәк тибеше йышая, тын ҡыҫыла, нервылар ныҡ ярһый, күҙ ҡараһы ҙурая, ауыҙ эсе кибә. Тилебәрәнде һәм эт ҡарағаты һымаҡтар семьяһына инеүсе башҡа үҫемлектәрҙе тоторға ярамай.
Тәмәке япраҡтарының составында ағыулы матдәләр күп. Бигерәк тә никотин ныҡ ағыулы. Ул ҡанды ағыулай, йөрәкте, һулыш алыу органдарын ҡаҡшата. ҙың хәтере насарая. Һыуыҡ тейеүгә һәм башҡа ауырыуҙарға тиҙ генә бирешеүсәнлек арта. Нервы системаһын ҡаҡшата.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Миркин Б. М., Наумова Л. Г., Мулдашев А. А. Высшие растения: краткий курс систематики с основами науки о растительности: Учебник. — 2-е, перабот. — М.: Логос, 2002. — 256 с. — 3000 экз. — ISBN 5-94010-041-4.


text:
Микрофон алдында – фронтовик шағирҙар
Авторҙар уҡый, Әлфиә Әхмәтова алып бара. 1976 йылғы яҙма.
«Дан йырлайым һиңә, баш ҡалам!»
Бер төркөм башҡорт әҙиптәренең шиғырҙары. Авторҙар уҡый, 2007 йылғы яҙма.
«Тыуған ерем»
Наилә Ғәләүетдинова һәм Хәким Хәйретдинов уҡый. 1980 йылғы яҙма.
«Яҙ моңдары»
Бер төркөм башҡорт әҙиптәренең шиғырҙары.
Башҡортостандың халыҡ артисткаһы Рәмилә Сәлимгәрәйева уҡый. 2001 йылғы яҙма.
Микрофон алдында – фронтовик шағирҙар.
Авторҙар уҡый, Башҡортостандың халыҡ артисткаһы Лира Фәйзуллина алып бара. 1975 йылғы яҙма.
«Йырым һиңә, тыуған ерем»
Авторы – Ғәйфулла Вәлиев. Башҡортостандың халыҡ артисткаһы Наилә Ғәләүетдинова һәм республикабыҙҙың атҡаҙанған артисы Ғәлимнур Бикбулатов алып бара. 1982 йылғы яҙма.
- « БЕРЕНСЕ БИТ
- ‹ АЛДАҒЫ БИТ
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- …
- КИЛӘҺЕ БИТ ›
- ҺУҢҒЫ БИТ »
Комментарий
...таныш, танһыҡ тауыштар
Бик матур, үҙенсәлекле бит. Шиғырҙарҙы тыңлап, таныш, танһыҡ тауыштарҙы ишетеп, күңел ҡылдары тибрәлеп китте. Рәхмәт!


text:
- Подробности
- Просмотров: 253
ТАТАРИНОВ Илья Петрович (яҡынса 1732 й. — ?), дәүләт эшмәкәре. Дворян. Коллегия советнигы (1782). 1779 й. алып Өфө провинцияһы воеводаһы. 1782 й. башлап Өфө ҡаҙна палатаһының экономия директоры. Өфө наместниклығы учреждениелары өсөн наместник йорто һ.б. биналар төҙөүҙе тикшергән. 1783 й. императрица Екатерина II указы б‑са ҡаҙна ерҙәрен һәм оброк биләмәләрен яҙып алыр өсөн наместниклыҡтың бер нисә өйәҙен йөрөп сыҡҡан. Т. тәҡдиме м‑н Өфө ҡаҙна палатаһы йотлоҡ йылдарына запас булдырыр өсөн крәҫтиәндәрҙән мотлаҡ рәүештә иген йыйыуҙы ойошторған. 1784 й. Өфө граждандар суды палатаһы рәйесе. Арзамас (Түб. Новгород наместниклығы), Переславль-Залесск (Владимир) һәм Сембер (ш. уҡ исемдә) өйәҙҙәрендә имениелар һәм 400‑ләп крепостной крәҫтиән хужаһы булған.
И.М.Васильев
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 250
“ТОЛПАР”, БР‑ҙың туберкулёзға ҡаршы балалар шифаханаһы. 4 филиалы бар: “Алкин” (БР‑ҙың Шишмә р‑ны “Алкин” шифаханаһы а., 7— 14 йәшлек балалар өсөн 245 урынға иҫәпләнгән), Бөрө (БР‑ҙың Бөрө р‑ны Иҫке Петров а., 10—17 йәшлек балалар, 4—14 йәшлек балалар һәм ата‑әсәләре өсөн 125 урын), Октябрьский (Октябрьский ҡ., 3—7 йәшлек балалар, ш. иҫ. ата‑әсәләре өсөн 50 урын), Өфө (Өфө ҡ., 3—6 йәшлек балалар өсөн 175 урын). 2010 й. Туберкулёзға ҡаршы балалар шифаханаһын (1934 й. Өфө ҡ. өлкә балалар һөйәк туберкулёзы шифаханаһы булараҡ асыла, 1961 й. алып Үпкә туберкулёзына ҡаршы балалар шифаханаһы, 1998 й. мәктәпкәсә һәм мәктәп бүлексәләре ойошторола, 2001 й. мәктәп бүлексәһе “Ҡояшлы яр” шифаханаһына үҙгәртелә; Бөрө р‑ны Иҫке Петров а.) һәм “Алкин” Респ. туберкулёзға ҡаршы балалар шифаханаһын (1927 й. Ҡымыҙ м‑н дауалау шифаханаһы булараҡ асыла, 1958 й. башлап Бөтә Союз туберкулёзға ҡаршы балалар шифаханаһы, 1970 й. алып хәҙ. исемен йөрөтә; һуғыш йылдарында шифаханала эвакуация госпитале урынлашҡан) үҙгәртеп ҡороу юлы м‑н булдырыла. 2012 й. “Т.” составына “Гәрәбә” шифаханаһы (Октябрьский ҡ., 1951 й. асыла) инә. Туберкулёздың актив булмаған формалары, һөйәк‑мускул системаһының һәм тоташтырғыс туҡыманың, тын алыу системаһының, аш һеңдереү ағзаларының һ.б. хроник ауырыуҙары булған балаларҙы дауалау өсөн тәғәйенләнгән. Шифахана йыл әйләнәһенә эшләй, 525 урынға иҫәпләнгән (2014). Төп дауалау факторҙары: климат, ҡымыҙ, минераль сығанаҡтар. Бальнеотерапия, галотерапия, гирудотерапия, дауалау массажы, дауалау физкультураһы, физиотерапия ҡулланыла, бактерияларға ҡаршы һәм патогенетик дауалау үткәрелә.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина
Илл.: “Толпар” балалар шифаханаһы. “Алкин” бүлексәһе


text:
Газета "Йәшлек" » Экономика » Үҙ эшеңде башла! » Страница 4
уңыш мул булһын тиһәгеҙ…
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 4-03-2018, 08:00
Мартта ағас-ҡыуаҡтарҙы тәрбиәләргә кәрәк. Бөрөләр уяныу менән ҡоротҡос бөжәктәр ҙә терелә. Уңыш мул булһын тиһәгеҙ, емеш ҡыуаҡтарының сирҙәрен алдан дауалағыҙ.
Ҡара ҡарағат
Ҡар иреп бөтмәҫ элек, март урталарында сирҙәре булмаһын өсөн лейка менән эҫе һыу һибәләр. Иғтибарлы булығыҙ, бөрөләр сыҡмаған булырға тейеш. Бәшмәк ауырыуҙары һәм вирусҡа ҡаршы нитрофен иретмәһе бөркәләр. Ҡар ирегәс, 1 квадрат метрға 20 грамм селитра һәм 15 грамм мочевина иҫәбенән ашлама индерәләр. 20 – 30 мартта ботаҡтарын ҡырҡалар. Апрель аҙағында, ҡар һыуҙары кипмәҫ элек, яңы үҫентеләрҙе ултырталар. Фосфорлы ашламалар ҙа ҡарағат өсөн файҙалы.
Крыжовник
Сәскә атҡансы уҡ нитрофен һәм хлорофос иретмәләрен бөркөргә кәрәк. Аҡ ҡуныҡ менән зарарланған ботаҡ остарын ҡырҡалар. Ҡар ирегәс, калийлы ашламалар индереп, тупраҡты йомшартырға кәрәк.
Сейә, слива
Арҡыры һәм эскә табан үҫкән, кипкән ботаҡтарҙы ҡырҡалар. Бөрөләр асылғансы, нитрофен, хлорофос иретмәләрен бөркөргә онотмағыҙ. Сейә менән слива калийлы ашламаларҙы ярата.
Ҡурай еләге
Бөрөләр асылғансы 10 литр һыуға 500 грамм иҫәбенән мочевина иретмәһе менән эшкәртеү талап ителә. Барлыҡ ботаҡтарҙың да осон 20 сантиметрға ҡыҫҡарталар. Ҡыуаҡтарға 10 литр һыуға 30 грамм карбофос,100 грамм борос ҡушып, һиптерәләр. Ҡурай еләге калийлы ашламаларҙы ярата.
Алмағас
Сәскә атҡансы ағастың аҫҡы олонон аҡҡа буярға, ҡайырыһын таҙартырға кәрәк. Бәшмәк ауырыуҙарына, вирустарға ҡаршы махсус препараттар менән эшкәртһәгеҙ, сәскәләре лә ҡойолмаҫ, емеше лә зарарланмаҫ....
Баҡсасылар өсөн ҡыҙыу мәл башланды
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 3-03-2018, 10:00
Март – яҙҙың тәүге айы. Баҡсала әле ҡар ята. Әммә ҡояшлы көндәр артты, яҙҙың яҡынлашыуы һиҙелә. Марттың икенсе яртыһында ҡар әкренләп ултыра һәм ирей башлай. Был айҙа йәшелсә үҫтереүселәр төп иғтибарын асыҡ ерҙә ултыртылырға тейешле йәшелсә культураларының үрсетмәләрен өй шарттарында ла, парниктарҙа, теплицаларҙа үҫтереүгә йүнәлтә. Өй шарттарында иртә өлгөрә торған помидорҙы үрсетмә өсөн – март башында, һуң өлгөргәндәрен 18 – 21 мартта сәсәләр, ә баклажан, татлы борос үрсетмәләре март башында беренсе япрағын сығарып өлгөрә. Парник йылы булһа, иртә өлгөрөүсе кәбеҫтә, йәшел килеш файҙаланыу өсөн редис, һуған, петрушка, укроп сәсергә мөмкин.
Баҡсасылар был айҙа асыҡ грунтҡа минераль ашламалар индереүҙе дауам итә, баҡсала ҡар тота.
...
Туҡымалар – уның әхирәте
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 27-02-2018, 07:00
11 йәштән күлдәк теккән Рәшиҙә Ҡоҙашева артистарҙы кейендерә
Кейеменә ҡарап ҡаршы алалар, тигән әйтем һәр ваҡыт үҙен аҡлай. Кешенең холҡон, эшләгән эштәрен белмәҫ элек уның ҡиәфәтенә һәм кейеменә ҡарап фекер тыуа. Ә артист халҡы өсөн ул бик мөһим фактор булып тора. Сәхнә күрке, биҙәге булыр өсөн таланттан тыш, зауыҡ һәм матурлыҡ тойғоһо ла кәрәк. Ә был матурлыҡты кемдәр тыуҙыра? Әлбиттә, тегенселәр. Көндәлек кейемдән сәхнәнеке айырылып торорға тейешлеге – яҙылмаған закон ул. Һәр хәлдә баҙарҙа һатылған күлдәктең сәхнә ҡанундарына тап килеүе икеле....
“Техника – минең тормошом”
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 22-02-2018, 07:00
Шамил Хөснөтдинов 15 сәғәт буйына туҡтамайынса машина йүнәтеп, рекорд ҡуйған
Мәләүездә һәләтле балалар күп. Шуларҙың береһе – 3-сө гимназия уҡыусыһы Шамил Хөснөтдинов. Ул бәләкәйҙән машина менән ҡыҙыҡһына. Өфөнән апаһы алып ҡайтҡан уйынсыҡ машиналарҙы боҙоп йыйыу яратҡан шөғөлө була. Алты йәшенән машина йөрөтөргә өйрәнә. 2015 йылдан ныҡлап техника менән ҡыҙыҡһына башлай. “ВАЗ – 2106” машинаһын һүтеп, тулыһынса яңынан йыя....
Мәләүездә һәләтле балалар күп. Шуларҙың береһе – 3-сө гимназия уҡыусыһы Шамил Хөснөтдинов. Ул бәләкәйҙән машина менән ҡыҙыҡһына. Өфөнән апаһы алып ҡайтҡан уйынсыҡ машиналарҙы боҙоп йыйыу яратҡан шөғөлө була. Алты йәшенән машина йөрөтөргә өйрәнә. 2015 йылдан ныҡлап техника менән ҡыҙыҡһына башлай. “ВАЗ – 2106” машинаһын һүтеп, тулыһынса яңынан йыя....
Петунияларҙы нисек сәсергә?
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 16-02-2018, 09:00
Йәйге баҡсалағы күпереп сәскә атҡан петуния кемде генә һоҡландырмай икән. Уңған баҡсасылар уны гөл һауыттарына, аҫылмалы көршәктәргә ултыртып, ихаталарын, йорттарын биҙәй. Был сәскәләр июнь башында уҡ сәскәләре менән һеҙҙе һөйөндөрһөн тиһәгеҙ, үҫентеһен февраль башында уҡ ултыртырға кәрәк. Май аҙағы, июнь уртаһына тиклем ҡырауҙар булғас, беҙҙә март башында әлеге сәскә үҫентеһен ултыртырға мөмкин. Асыҡ тупраҡҡа ултыртыу өсөн сәскә 12 – 13 аҙна йылыла үҫергә, тамыр системаһын йәйелдереп, нығытырға тейеш. Петуния еңел, һауа үтеп ингән, ашламалы тупраҡты ярата. Орлоҡтары ваҡ булғас, сәсеүе лә мәшәҡәтле. Шуға ла тупраҡ өҫтөнә тәүҙә ҡар һалырға, һуңынан орлоҡто уның өҫтөнә һибеп сығырға кәрәк. Бер урынға бер нисә орлоҡ төшһә, осло әйбер менән таратып сығығыҙ. Ҡар ирегәс, орлоҡ үҙе тупраҡты тишеп төшөп шытасаҡ. Һауытты үҫентеләрегеҙ морон төрткәнсе пленка менән тығыҙлап ҡаплап ҡуйығыҙ. Петуния әсе тупраҡты яратмай. Һабаҡтары буйға оҙонайып китмәһен өсөн яҡты урынға ултыртығыҙ.
...
Ағастарға ҡалын ҡар кәрәк
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 15-02-2018, 08:30
Ҡыш етһә лә, баҡсасының мәшәҡәттәре барыбер кәмемәй. Йәйге уңыш күләме ағас-ҡыуаҡтарҙың нисек ҡышлауына бәйле. Еләк-емеш ағастарының бигерәк тә тамыр системаһы һалҡынға тиҙ бирешеүсән. Ҡар аҙ булған йылда 15 – 20 градус һалҡында уға зыян килергә мөмкин. Шуға күрә ағас төбөнә ҡалын итеп ҡар өйөп ҡуйырға кәрәк. Ҡар – яҙғы дым запасы ла. Һыуыҡтан ағастың олонон, иң ҙур ботаҡтарының төбөн һаҡларға кәңәш ителә. Улар зыян күрмәһә, башҡа ботаҡтар өшөгәндә лә ағас үҫеп китә ала. Көн йылытҡан ваҡытта ағастарға кимереүселәр һөжүм итә. Уларға юл ҡалдырмаҫ өсөн ағас төбөнә ҡар өйөп, ныҡлап тығыҙлап тапап сығығыҙ. Йәш үҫентеләрҙең төбөн капрон колготки менән урағыҙ.
Ҡышын ҡоштар өсөн тағараҡтар эшләп, ем һалып, уларҙы йорт янына эйәләштерегеҙ. Йәйгеһен ҡанатлы дуҫтарыбыҙ ҡоротҡостарға ҡаршы көрәштә ҙур ярҙамсы буласаҡ.
Емеш ағастарын тағы бер тапҡыр ҡарап сығығыҙ. Уларҙа үрмәксе ауына төрөлгән япраҡтар осрауы мөмкин. Был – яҙға сығырға тейешле ҡоротҡостарҙың оялары. Уларҙа 10 – 15 ҡорт була. Ошондай ҡороған япраҡтарҙы йыйып алып яндырығыҙ. Кипкән, серегән емеш ҡалдыҡтарын да шулай юҡ итегеҙ....
Помидор үҫтереү серҙәре
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 13-02-2018, 15:59
Баҡса – күптәребеҙ өсөн тәжрибә урыны ла ул. Шуға ла беҙ унда йыл һайын ниндәй ҙә булһа яңынан-яңы үҫемлектәр үҫтереп, яңы сорттарҙы ултыртып ҡалырға тырышабыҙ. Был помидорҙарға ла ҡағыла. Һуңғы тиҫтә йылда әллә күпме яңы гибрид сорт барлыҡҡа килде. Улар элеккеләренә ҡарағанда төрлө сирҙәргә ҡаршы тороусанлығы, һалҡынға сыҙамлылығы, юғары уңыш бирергә һәләтле, хатта декоратив булыуҙары, өҫтөнлөклө яҡтары менән айырылып тора. Бынан тыш, һуңғы осорҙа помидор тураһында һүҙ сыҡҡанда, беҙгә йыш ҡына детерминант һәм индетерминант сорттар тураһында ишетергә тура килә. Уларҙың тәүгеһе, билдәле бер күләмдә ботаҡтар үҫтергәс, үҙҙәренең үҫешен тотҡарлай һәм асыҡ һауала ултыртыу өсөн файҙаланыла. Индетерминант сорттарҙа иһә төп һабаҡтың үҫеше оҙаҡ ваҡыт дауам итә. Бындай сортлы помидорҙар юғары уңыш бирергә һәләтле һәм уларҙы ябыҡ грунтҡа ултыртыу яҡшы....
Уңышлының “Башҡорт йорто”
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 5-01-2018, 07:00
Гөлсинә Фазлыева милли кейем магазинына килгән һәр кемдең күңелен күрергә тырыша
Ике ай элек Учалы ҡалаһында “Башҡорт йорто” барлыҡҡа килде. Был үҙенсәлекле сауҙа нөктәһен Азамат улы менән бергә асҡан Гөлсинә Фазлыева һөнәре буйынса география уҡытыусыһы. Байтаҡ йылдар элек, тормош шарттары үҙгәреү сәбәпле, яратҡан мәктәп эшенән айырылып, икенсе эшкә тотонорға тура килә уға. Көн дә илһамланып, ҡанатланып мәктәпкә йөрөүҙәрҙе, уҡыусылар менән мәж килеүҙәрҙе һағынып бер була Гөлсинә Шәрәфетдин ҡыҙы. Балаларға, ижадҡа һис бер ҡағылышы булмаған эш менән булышҡанда, күңеле һәр саҡ ҡыуаныс, йыуаныс сығанағы талап итә. Нисек күңел ярһыуын баҫырға белмәй, ҡул эштәренә сума, таштарҙан биҙәүестәр яһап ҡарай. Ә бер көндө ҡул эштәре оҫталарын, шул иҫәптән Гөлсинә Фазлыеваны ла Учалыла үткән конференцияға саҡыралар....
Әлиә тыуҙырған матурлыҡ
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 30-10-2017, 07:00
Матурлыҡҡа ынтылған күңел
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 26-10-2017, 10:30
Күңеле матур кеше генә тирә-яғын, йәшәгән йортон, көнкүрешен матурлыҡҡа сорнарға тырыша. Ә матурлыҡ төшөнсәһен һәр кем үҙенсә аңлай. Кемдер магазиндан һатып алынған затлы әйберҙәрҙе баһалаһа, кемдер үҙ ҡулдары менән тыуҙырған матурлыҡты өҫтөн күрә. Ейәнсура районының Биштирәк ауылында йәшәүсе Гөлһылыу Тимербаева – ҡул эштәренә маһир уңғандарҙың береһе. Ябай ғына ептән ысын сәнғәт өлгөһө тыуҙырған етеҙ ҡулдарға һоҡланмау мөмкин түгел.
...
...
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 548
АВИАЦИЯ ТЕХНИКУМЫ. Өфөлә урынлашҡан, 1941 й. Өфө т. юл техникумы базаһында барлыҡҡа килә, 1964—90 йй. Пальмиро Тольятти ис. йөрөтә. ӨМЭПБ эргәһендә киске бүлеге бар (1944 й. нигеҙ һалына); техникум филиалы базаһында Күмертау авиация техникумы асыла. Уҡытыу көндөҙгө, көндөҙгө‑ситтән тороп һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәрендә түбәндәге һөнәрҙәр б‑са алып барыла: авиация двигателдәре етештереү, автомобиль транспортын техник хеҙмәтләндереү һәм ремонтлау, ғәмәли информатика, машиналар эшләү технологияһы, менеджмент, радиоэлектрон техниканы техник хеҙмәтләндереү һәм ремонтлау. Монтаж, слесарь һәм механик оҫтаханалары, китапхана, спорт комплексы бар. А.т. м‑н А.Р.Абдуллин һ.б. эшмәкәрлеге бәйле. 25 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән (2011), улар араһында Ғ.Ф.Ҡадиров, В.Э.Штейнберг; бында ш. уҡ М.Ғ.Гәрәев уҡыған. А.т. бинаһы тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы (ҡара: Коммерция училищеһы). 1941—43 йй. бында Коммунистик Интернационал башҡарма комитеты һәм Йәштәр Коммунистик Интернационалы к‑ты урынлаша (1971 й. һәм 1980 й. бинаға мемориаль таҡтаташтар ҡуйыла), 1977—92 йй. — Интернациональ дуҫлыҡ музейы, 1995—99 йй. — Өфө тарихы музейы.
В.К.Гололобов
Тәрж. Т.С.Дәүләтбирҙина


text:
- Подробности
- Просмотров: 246
ҮҪЕМЛЕКТӘРҘЕҢ ҮҪЕҮЕН КӨЙЛӘГЕСТӘР, органик берләшмәләр, үҫемлектәрҙең үҫеүен һәм морфогенезын стимуллаштыра (бик түбән концентрацияларҙа) йәки туҡтата. Тәбиғи (фитогормондар — ауксиндар, гиббереллиндар һ.б.; гормональ булмаған тәбиғәт берләшмәләре — ҡайһы бер фенолдар, мочевина сығарылмалары һ.б.; эндофит һәм симбионт микроорганизмдарҙың матдәләр алмашыныуы продукттары — биосил, новосил) һәм синтетик (ауксиндар тибындағы берләшмәләр — индолил-һеркә, индолил‑май, нафтил‑һеркә к‑талары; десиканттар, дефолианттар һ.б.) Ү.ү.к. айырыла. Тәғәйенләнеше б‑са үҫеш стимуляторҙары, ингибиторҙар һәм ретарданттарға бүленә. Үҫемлектәрҙе һаҡлау саралары булып тормай, а.х. культураларын үҫтереүҙең юғары агротехник фонында фитопатогендар насар үҫешкән осраҡта уларға ярҙам итеү өсөн тәғәйенләнә. Башҡортостандың ауыл хужалығында иген культураларының йығылыуына юл ҡуймау һәм еләк мыйыҡтарының үҫеүен сикләү өсөн хлормекват‑хлорид нигеҙендәге ретарданттар (Атлет); үҫемлектәрҙең (кәбеҫтә, һуған) үҫеүен көйләү һәм стресҡа ҡаршы активлығын, ауырыуҙарға бирешмәүсәнлеген күтәреү өсөн арахидон к‑таһы нигеҙендәге иммуноцитофит; йәшелсә культураларының өлгөрөүен тиҙләтеү, уңышын һәм сифатын арттырыу өсөн гибберсиб; орлоҡтарҙың баҫыуҙа шытып сығыуын тиҙләтеү, үҫемлекселек продукцияһының уңдырышлылығын, сифатын күтәреү, уңышта нитраттарҙы кәметеү өсөн биосил һәм новосил; тамырланыуҙы стимуллаштырыу, ялғанмыш һәм ялғанмаларҙың ҡушылып үҫеүен яҡшыртыу өсөн гетероауксин; үрсетмәләрҙең тамырланыуын стимуллаштырыу, емештәрҙең, бүлбелеләрҙең һәм тамыраҙыҡтарҙың һыуыҡҡа сыҙамлылығын, оҙаҡ һаҡланыусанлығын арттырыу, продукцияла ауырыуҙарҙың үҫешен, нитрат миҡдарын кәметеү өсөн крезацин; үҫемлектәрҙең үҫеүен, тышҡы мөхиттең насар шарттарына яраҡлашыуын көсәйтеү, продукцияла нитрат миҡдарын кәметеү, игендең елемсә күләмен һәм дөйөм уңдырышлылығын күтәреү өсөн натрий гуматы киң ҡулланыла. Ү.ү.к. өйрәнеү һәм етештереү, уларҙың препарат формаларын эшләү 20 б. 60‑сы йй. алып Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр институтында (Г.Г.Базунова, М.С.Кирәева һ.б.) һәм уның Тәжрибә заводында, Биохимия һәм генетика институтында (В.А.Вәхитов, Ш.Й.Ғиләжетдинов һ.б.), «“БашИнком” фәнни‑ғәмәлгә индереү предприятиеһы» ЯСЙ‑нда (Ф.Ф.Исхаҡов, В.И.Кузнецов, А.Х. Үҙәнбаев һ.б.) һ.б. алып барыла. Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр ғилми‑тикшеренеү технология ин‑тында гербицидтар, үҫемлектәрҙең үҫеүен һәм үҫешен көйләгән препараттар (крезацин һ.б.) етештереү технологиялары уйлап табыла, Биохимия һәм генетика ин‑тында — үҫеүҙе көйләгән стифун, “БашИнком” пр‑тиеһында гуми препараты һ.б. сығарыла. 50‑се йй. — 2004 й. “Уфахимпром” пр‑тиеһы Ү.ү.к. етештерә. Шулай уҡ ҡара: Биологик актив матдәләр.
М.М.Ғәниев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 550
АҠБУР, аҡбур системаһы (осоро), мезозойҙың өсөнсө хроностратиграфик бүлексәһе. Осорҙоң башы — 145±3 млн йыл, тамамланыуы — 65 млн йыл. 1822 й. Бельгия геологы Ж.Омалиус д’Аллуа айырып күрһәтә. А. аҫҡы бүлеге (аҫтан өҫкә) берриас, валанжин, готерив, баррем, апт һәм альб ярустарына, өҫкө бүлеге сеноман, турон, коньяк, сантон, кампан һәм маастрихт ярустарына бүленә. Юра м‑н А. сигендә киммерий йыйырсыҡланыуының һуңғы фазаһы масштаблы беленә. А. дауамында палеоматериктарҙың тарҡалыуы дауам итә; Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка Евразия м‑н Африканан айырыла, Атлантик океан барлыҡҡа килә, Африка, Һиндостан, Антарктида һәм Австралия бүленеп сыға. А. һуңғы осоронда Ер тарихындағы иң ҙур трансгрессия була, континенттарҙың байтаҡ өлөшө диңгеҙ һыуы аҫтында ҡала. А. сәскәле үҫемлектәр барлыҡҡа килә. Был бөжәктәрҙең төрлөлөгө артыуына килтерә. Хайуандар донъяһында ер, диңгеҙ һәм осоусы динозаврҙар өҫтөнлөк итә. Кеҫәртке ҡойроҡло (археоптерикс һымаҡ) һәм елпеүес ҡойроҡло ҡоштар, һөйәкле балыҡтар тереклек итә. А. 2‑се ярт. муҡсалы һәм плацента имеҙеүселәр барлыҡҡа килә. А. аҙағында климат күберәк континенталлек яғына һәм дөйөм һалҡынайыуға табан үҙгәрә. Динозаврҙар, аммониттар һәм белемниттар үлеп бөтә. Ҡоро ерҙә дым яратҡан үҫемлектәр һаны кәмей, рептилияларҙан тик крокодилдар, гөбөргәйелдәр һәм гаттериялар ғына ҡала. БР терр‑яһында трансгрессия Урал алды бөгөлөн, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралыныңкөньяҡ өлөшөн һәм Башҡортостандың Урал аръяғының күп өлөшөн ҡаплай. Эрозия һәм тектоник күтәрелеш һөҙөмтәһендә А. ҡатламдары фрагменттары башлыса диңгеҙ ултырмаларының пермде, триасты һәм юраны ҡаплаған сығанаҡтарын кәүҙәләндерә. Урал алдында А. өҫкө бүлеге ултырмалары — дөйөм ҡалынлыҡтары 50 м тиклем булған глауконит ҡомдар, ҡомташтар, ҡырсынташлыҡтар, балсыҡтар, мергелдәр, яҙыу аҡбуры, опокалар өҫтөнлөк итә. Урал аръяғында А. киңерәк үҫешкән, аҫҡы бүлеге (180 м тиклем ҡалынлыҡтағы диңгеҙ яры һәм континенталь фациялар) һәм өҫкө бүлеге (245 м тиклем ҡалынлыҡтағы диңгеҙ ултырмалары) м‑н билдәле. БР‑ҙа А. ултырмалары яҙыу аҡбуры, фосфорит һәм глауконит сығанаҡтарын үҙ эсенә ала.
Г.Ә.Данукалова
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Башҡортостан аграрийҙары күҙалланған майҙандарҙың яртыһын сәскән
Башҡортостан аграрийҙары күҙалланған майҙандарҙың яртыһын сәскән Фото: БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостанда яҡшы һауа торошона күрә сәсеү эштәренең тиҙлеге артҡан. Уҙған тәүлектә генә сәселгән майҙандарҙың үҫеше 122,4 мең гектар тәшкил итте.
Республиканың Ауыл хужалығы министрлығында хәбәр итеүҙәренсә, 17 майға төбәктә ярауай сәсеү 1 миллиондан ашыу гектарҙа башҡарылған. Ул – ошо яҙға күҙалланған сәсеү майҙандарының теүәл яртыһы.
Әлеге ваҡытта 26 район игенселәре майҙандарҙың яртыһынан күберәген сәскән. Эштәр тиҙлеге буйынса ғәҙәттәгесә Урал алды зонаһы райондары алдынғы килә, унда яҙғы культуралар менән майҙандарҙың 57 проценты сәселгән. Иң яҡшылар иҫәбендә – баҫыуҙарҙың 64-69 процентында сәсеү эштәрен тамамлаған Стәрлебаш, Бүздәк һәм Әлшәй райондары.
http://www.bashinform.ru/news/1159580-agrarii-bashkirii-zaseyali-polovinu-zaplanirovannykh-ploshchadey/


text:
- Подробности
- Просмотров: 249
ТИРЛӘН МУЛЬДАҺЫ, Т и р л ә н с и н к л и н а л е, Башҡорт мегантиклинорийы һәм Уралтау зонаһы тоташҡан урында өсөнсө дәрәжәле кире тектоник структура. Йылайыр синклинорийының төньяҡ дауамы булып тора. Н.Н.Дингельштедт тарафынан айырып күрһәтелә (1933). Төньяҡ‑көнсығыштан көньяҡ‑көнбайышҡа табан Белорет р‑ны Мәхмүт а. киңлегенән Үрге Маты й. (Ағиҙел й. ҡушылдығы) тамағының киңлегенә тиклем һуҙылған. Оҙонлоғо 12,0 км, киңлеге 6,5 км тиклем. Ҡанаттары һөҙәк, ордовик—силур ҡомташтарынан, аргиллиттарынан, доломиттарынан, үҙәге девон эзбизташтарынан һәм доломиттарынан тора. Тектоник дислокациялар м‑н ҡатмарланған Т.м. үҙәк өлөшөнә ҙур булмаған (100х300 м) Тирлән серпентинит массивы тура килә. Т.м. вендтың метаморфланған ултырмаларынан торған Ағиҙел буйы синклинор зонаһына инә. Төньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ‑көнсығыш борттары буйлап палеозой ҡатламдары ауышыу мөйөшө һәм стратиграфия б‑са ярашмаған венд ултырмаларында ята. Көньяҡ һәм төньяҡ сиктәре көслө дислокацияға дусар ителгән, контакттары тектоник. Т.м. киңлектәре Ағиҙел й. үҙәненең ашалыу ҡатлауҙары һәм аллювиаль ҡатламдары урынлашҡан ш. уҡ исемле кайнозой депрессияһына тап килә. Т.м. Тирлән минераль пигменттар ятҡылығы, Тирлән кирбес балсыҡтары ятҡылығы, көрән тимер мәғдәне сығанаҡтары тура килә; Ағиҙел й. үҙәненең аллювийында һирәк осрай торған алмас табылған.
А.В.Кочергин
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Мейес
Мейес — төрлө биналарҙы (мәҫәлән, йортто, мунсаны) йылытыу өсөн ҡоролған һәм шулай уҡ технологик процеста (икмәк бешереү, керамика яндырыу, металдарҙы термик эшкәртеү, лаборатор тикшереүҙәр) өсөн юғары температураларр алыу өсөн ҡоролма; Өй йылытыу йәки бешеренеү өсөн кирбес йәки тимерҙән яһалған ҡоролма. Икмәк мейесе. Мейес ҡашағаһы. Мейес сығарыу. Мейескә яғыу. 2. Ҡыҙҙырып, төрлө материалдар эшкәртә торған ҡоролма. Домна мейесе. Эзбиз мейесе[1].
Рәсәйҙә иң таралған мейестәр:
- Буржуйка
- Голландка
- Кухня плитәһе
- Урыҫ мейесе
- Тандыр
- Сыуал
Хәҙерге заманда төрлө тәғәйенләнештәге һәм конструкциялағы сәнәғәт мейестәре бар.
Конструкцияһына ярашлы мейестә ҡаты яғыулыҡ (утын, таш күмер, торф), шыйыҡ яғыулыҡ (керосин, мазут, нефть), газ (тәбиғи газ) яғырға мөмкин. Электр менән эшләүсе мейестәр ҙә була.
Индукция мейестәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Индукция мейестәре ҡоросто йылытыу һәм иретеү өсөн тәғәйенләнгән. Металлургия заводтарында металл ҡойоу цехтарында һәм цехтарҙа юғары сифатлы ҡорос ҡойолмалар ҡойоуҙа ҡулланыла. Графит тиглдәрҙә төҫлө металдар иретеү өсөн ҡулланыла. Индукция мейестәре трансформатор принцибында эшләй. Индукторҙа барлыҡҡа килгән электромагнит тәьҫирендә барлыҡҡа килгән электр тогы үткәндә, йылылыҡ бүленеп сыға.
Башҡорт мифологияһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт мифологияһында йорттағы мейес, йыһандың толаҡтың ут культы менән бәйле, ныҡ мифлаштырылған урын. Йәшәйеш, көс, йылылыҡ биреүсе символ булып тора. Башҡорт мәҙәниәтендә усаҡ менән бәйле йолалар күп. Мәҫәлән, яңы өйләнешкәндәр ғаилә усағын яндыра, килен беренсе тапҡыр өйгә ингәндә, мейескә ҡулын ҡуйып, ҡурсалауын һорай. Шулай уҡ мейес, усаҡ менән бәйле төрлө ышаныуҙар йәшәп килә.
- Мейестәге утты һыу һибеп һүндерергә ярамай, уның янып бөткәнен көтөргә кәрәк.
- Мейестең кәрнизен таҙа тоторға кәрәк, аҙна кис әруахтар ҡайтып, кәрнискә ултыра икән.
Башҡорт мәҙәниәтендә усаҡтың көлө, күмере, торомбашы, төтөнө, ташы ла тылсымлы көскә эйә тип һанала [2].
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Печи // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
- ↑ Хисаметдинова Ф.Ғ. Башҡорт мифологияһы һүҙлеге. -Өфө, 2015. -412 б. ISBN 978-5-91608-125-1


text:
Оҙаҡ һымаҡ тойолған йәйге каникул да тиҙ генә үтте лә китте. Хәҙер инде яңы уҡыу йылының да тәүге айы тамамланыуға табан бара. Уҡыусылар гәзитебеҙ ойошторған «МИНЕҢ ӨС АЙЫМ» конкурсының һөҙөмтәләрен көтә башлағандыр инде. Хәбәр итеүебеҙсә, конкурс талаптарына яуап биргән 31 авгусҡа тиклем килгән хаттар барыһы ла «Йәншишмә» биттәрендә донъя күрергә тейеш ине. Әйткән вәғәҙәбеҙгә тоғро …
Continue reading ‘Иң-иңдәр кем?’ »
Салауат Юлаев майҙанында футбол буйынса донъя беренселеге кубогын (FIFA) өфөләр ҡайнар сәләмләне. Тантанала Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитовтың ҡатнашыуы сараға мәртәбә өҫтәне. Футбол буйынса донъя беренселегенең төп трофейы – кубогы илебеҙ ҡалалары буйлап гиҙеүен дауам итә. Өфө – эстафетаны алған дүртенсе ҡала. Быға тиклем уны Красноярск, Омск һәм Силәбе ҡалалары ҡабул итеп алды һәм күршеләренә оҙатты. …
Continue reading ‘Донъя кубогы Өфөгә килде!’ »
Был һанды сығарышырға башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Гөлсинә Ильясова етәкселегендә Өфөләге 48-се башҡорт лицейы уҡыусылары – Арина Сәхибгәрәева, Эльвина Азаматова, Гөлназ Нафиҡова, Дилара Хәйруллиналар килде. Улар гәзитебеҙҙең икенсе битен үҙҙәре күрергә теләгәнсә «һә» тигәнсе эшләп тә ҡуйҙы.
Йәмле йәй миҙгелен ашҡынып, һағынып көтөп алам. Өс ай эсендә әллә күпме ҡыҙыҡлы хәлдәргә осрайһың, иҫтәлекле, бәхетле минуттар кисерәһең. Тик йәй көнө генә ҡояш үҙенең йылы нурҙарын йәлләмәй һибә. Рәхәтләнеп һыу инеүҙәр, емеш-еләк йыйыуҙар, тирләп-бешеп бесән эшләүҙәр, ҡунаҡҡа ҡайтҡан туғандар менән осрашыуҙар, күңелле һабантуйҙар, туйғансы йоҡлауҙар – былар барыһы ла йәйгеһен генә була торған иҫтәлекле …
Continue reading ‘Китап уҡырға яратам’ »
Хәҙерге заман технологияларын оҫта ҡулланып, мутлыҡ эшләүселәр күбәйҙе. Быны эске эштәр министрлығы биргән мәғлүмәттәрҙән көн һайын белеп торабыҙ. Бигерәк тә интернет ярҙамында аламалыҡ ҡылыусылар ныҡ артты. Икенсе исем, фотоһүрәт ҡуйып, халыҡты алдау хәҙер бер ни тормай. Бындай саҡта полиция хеҙмәткәрҙәренә уҡыусыларҙың да ярҙам итеүе ҡыуандыра. Шундайҙарҙың береһе – Өфө ҡалаһының 35-се мәктәбендә белем алыусы Артём …
Continue reading ‘Артём енәйәтсене фаш иткән’ »
Республикабыҙҙа берҙәм методика көнө үткәрелде. Уның сиктәрендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса «Түңәрәк өҫтәл»дәр уҙғарылды, асыҡ дәрестәр күрһәтелде. Беҙҙең район уҡытыусылары ла ситтә ҡалманы. Дүртөйлөләге 2-се лицейҙа Гөлфиҙә Рәмил ҡыҙы Ноғоманова семинар ойошторҙо. Ул сығышында башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡытыуҙа яңы алымдар хаҡында һөйләне. Шул уҡ белем усағының уҡытыусыһы Мәрзиә Хөснулла ҡыҙы Савченко «Кроссенс» интерактив …
Continue reading ‘Башҡорт теле уҡытыусылары йыйыны’ »
Һары ҡанаттарын йәйеп, тағы көҙ килде. Ул нисәнсеһелер инде, тик уҙғандарынан бер яғы менән дә айырылмай кеүек. Әүәлгесә көндәр йылы, ҡоро тора, бульвар, аллеяларға һары, ҡыҙғылт япраҡтар тын ғына ҡойола. Ҡала өҫтөнән ҡыр ҡаҙҙары ла осоп үтте. Улар болон, урмандар шауын, тауҙар йәшеллеген үҙҙәре менән йылы яҡтарға, диңгеҙ буйҙарына алып китте.
Баш ҡаланың 155-се лицейында республикала тәүге үҫмерҙәр автомәктәбе асылды. Ҡайһылай улар бәхетле, тип күптәрегеҙҙең күҙе ҡыҙып ҡуйғандыр, эйеме? Бында беренсе синыфтан уҡ уҡыусылар өсөн юл хәрәкәте ҡағиҙәләре дәресе үтәсәк. Автомобиль аптечкаһында нимә ятҡанын, бустер нимә икәнлеген, юл-транспорт ваҡиғаһына тарығанда тәүге ярҙамды нисек күрһәтергә лә өйрәнәсәктәр.
Эй, замана… Яңыраҡ ҡына ун ике йәшлек малайҙың әсәһе менән һөйләшергә тура килде. «Бөтөнләй хәтере юҡ баламдың. «Ярай, ярай», – тиһә лә, әйтелгәнде онота ла ҡуя. Өйҙә үҙенә йөкмәтелгәндәрҙе еренә еткереп башҡармай. Эштән ҡайтһам, йә йоҡлап ята, йә телефонына текәлеп, йә планшет ҡосаҡлап ултыра. Урыны йыйылмаған, әйтелгәндәр үтәлмәгән», – тип зарланды әсә кеше.
2005 йылда уҡ беҙҙең мәктәптә ирекмәндәр хәрәкәте башланғайны. Бына 10 йылдан ашыу улар сәләмәт тормош рәүешен пропагандалау менән бергә, мәктәптә толерантлыҡ һәм шәфҡәтлелек буйынса ла эште алып бара. «Изге тылсымсы» ойошмаһы кешеләргә шатлыҡ һәм изгелек бүләк итергә теләүселәрҙе берләштерә. Үҫмерҙәр өсөн ирекмәндәр хәрәкәте – үҙ-үҙеңде табыу мөмкинлеге, эскерһеҙ ярҙам, яҡшылыҡ эшләргә өйрәнеү ул. Ә быға …
Continue reading ‘Ирекмәндәр өлгө күрһәтә’ »


text:
Иҡтисади Башҡортостан - 04.10.18 Торлаҡ-коммуналь хужалығы тармағы мәсьәләләре. Динар Дияров менән әңгәмә
Иҡтисади Башҡортостан - 20.09.18 Республика парламентының яңырыуы закондар сығарыу һәм уларҙың үтәлешен тәъмин итеүҙә нисек сағылыр?
Иҡтисади Башҡортостан - 13.09.18 Ауыл хужалығын үҫтереүгә яңы алымдар ярҙамға килә. Профессор Хәлил Сафин менән әңгәмә
Иҡтисади Башҡортостан - 06.09.18 Төбәк парламенты республиканың иҡтисадын үҫтереүгә нисек ярҙам итә ала?
Иҡтисади Башҡортостан - 23.08.18 «Ватандаштар» дәүләт программаһы ярҙамында һаулыҡ һаҡлау өлкәһе кадрҙар менән тулылана
Иҡтисади Башҡортостан - 26.07.18 Йәштәр араһында бөгөн идара итерлектәр һәм идара итергә әҙерҙәр бармы?
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- следующая ›
- последняя »


text:
Үҙемдең тәүге мөхәббәтем менән виртуаль донъяла таныштым, йәғни һуңғы ваҡытта йәштәр араһында киң билдәлелек яулаған «Бәйләнештәр» селтәре аша.
Был ваҡытта миңә ни бары 15 йәш кенә ине. Мәктәптә IX синыфта уҡып йөрөгән саҡ. Ауылда клубҡа сыҡмайым, ҡышҡы оҙон төндәрҙе лә, йәйге каникулымды ла, әҙ генә ваҡыт булһа, «Бәйләнештә» селтәрендә ултырып үткәрәм. Шул ваҡыт синыфташ егеттең дуҫтары менән мауығып киттем. Бер мәл Илнур исемле берәүгә күҙ һалдым. Ул миңә шул хәтлем оҡшаны. Ҡыҙыҡ өсөн генә «сәләм» тип яҙып ебәреүем булды, бер-бер артлы хаттар яуҙыра ла башланы. Шулай танышып киттек. Ул көнө буйы уйымдан сыҡмай, йөрәгем дарҫлап тибә. Әҙ генә ваҡыт тапһам, шәп кенә интернетҡа инеп, хат-хәбәр ҡарайым, көтәм. Ҡош телендәй сәләм алһам, үлеп ҡыуанам! Был мөхәббәт тигәне ҡалай башымды әйләндерҙе, тамам аҡылымдан яҙҙырҙы.
Шулай хисләнеп йөрөй торғас, беҙ уның менән осрашырға булдыҡ. Тулҡынлана-тулҡынлана әҙерләндем, аяҡтарым бөтөнләй ергә теймәй. Әйтерһең, мин атлап түгел, ә осоп йөрөйөм. Ни тиһәң дә, күптән көткән осрашыу. Күрештек, төнгө урам буйлап ай яҡтыһында оҙаҡ ҡына етәкләшеп йөрөнөк. Һөйләшеп хәбәрҙәребеҙ бөтмәне. Бынан һуң ул тағы ла нығыраҡ яҡын һымаҡ тойолдо.
Тик яңылышҡанмын икән. Күрешкәндән алып ул «Бәйләнештә» селтәрендә минән ҡаса башланы, һирәк яҙыша. Яҙғандарыма ла яуапты оҙаҡ көтөргә тура килде. Бер аҙҙан дуҫтары исемлегенән дә бөтөнләй алып ташланы. Нимә булғанын да аңламаным. Быны бик ауыр кисерҙем. Һәр ваҡыт уйымдан сыҡманы. Унан башҡа берәүҙе уйлағы ла, яратҡы ла килмәне. Шулай был тойғонан оҙаҡ тыныслана алмай йонсоном.
Ошолай мөхәббәт тотҡонона эләгеү минең өсөн ҙур бер донъяуи фәһем булғандыр. Беҙ, ҡыҙҙар, нескә күңелле заттар шул. Һәр нәмәгә ышанып, йөрәк аша үткәрәбеҙ, ҡолаҡ менән яратабыҙ. Бигерәк тә егеттәрҙең тәмле-татлы һүҙҙәренә иҫебеҙ китергә генә тора. Көслө заттар үҙ ваҡытында бының менән файҙалана. Бер тапҡыр ауыҙ ныҡлы бешкәс, башҡа бер ҡасан да оҡшатып йөрөгән кешем булһа ла, беренсе булып һүҙ ҡушманым. «Үҙем егеттәрҙе яратырға тейеш түгел, улар мине яратһын», тигән ҡарарға килдем.
Бөгөн үҙ парымды тапҡан бәхетле ҡатын-ҡыҙмын. Йән киҫәккәйем үҙемде үлеп ярата, минең өсөн утты ла, һыуҙы ла кисергә әҙер.
АЙҺЫЛЫУ апайығыҙ.


text:
Тамаҡ - тамуҡҡа илтә
27 июля 2018 йыл | Хоҡуҡ
Уҙған кис Туймазы районының Үрге Троицк ауылында ҡот осҡос фажиғә булған.
Августа республикалағы эшләүсе пенсионерҙар өҫтәмә аҡса аласаҡ
27 июля 2018 йыл | Йәмғиәт
Августа республикалағы эшләүсе пенсионерҙар өҫтәмә аҡса аласаҡ
Башҡортостанда 200 меңдән ашыу эшләүсе пенсионер август пенсияһына өҫтәмә аҡса аласаҡ. Пенсия фондының төбәк бүлексәһендә аңлатыуҙарынса, уларға пенсияны, ҡәҙимгесә, ғаризаһыҙ ҡайтанан иҫәпләйәсәктәр.
Тигеҙ иҫәпкә тамаланды
27 июля 2018 йыл | Спорт
«Нефтсе» стадионында УЕФА Европа лигаһы квалификацияһының икенсе раунды сиктәрендә «Өфө» һәм «Домжале» араһында көсөргәнешле уйын үтте.
Хәниә Фәрхи үлгән көндө, халыҡ артисының ҡәберенә таш ҡуялар
27 июля 2018 йыл | Яңылыҡтар
Башҡортостандың һәм Татарстандың халыҡ артисы Хәниә Фәрхигә ҡәбер ташын рәсми рәүештә 27 июлдә Ҡазанда йырсы ерләнгән урында асалар. Был турала «Татар-информ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итә.
Мәсетле районында яңы кирбес заводы асылды
27 июля 2018 йыл | Яңылыҡтар
Заводты яңыртыу эштәре республиканың төньяҡ-көнсығыш райондарын үҫтереү буйынса программа сиктәрендә уҙғарылды. Уның кураторы Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Илшат Тажетдинов.


text:
- Подробности
- Просмотров: 538
БАҠЫРҮҘӘК, бронза быуаты археологик ҡомартҡыһы. Әбйәлил р‑ны Әлмөхәмәт а. көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. 1928 й. геолог А.Х.Иванов тарафынан асыла һәм өйрәнелә, 1940 й. Ф.И.Ковалёв, 1948 й. А.И.Демчук, 1967 й. СССР ФА‑һы Археология ин‑тының археологик экспедицияһы (етәкс. Е.Н.Черных) тикшерә. Баҡыр руднигынан тора. 3 м тәрәнлектәге (55×35 м) нигеҙ соҡоро асыҡланған. Баҡыр ҡойолмалар һәм шлак табылған. Фаразланыуынса, Б. энеолитта файҙаланыла башлаған.
Р.Б.Исмәғилев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 710
ГРАММАТИК КАТЕГОРИЯ, тиң грамматик мәғәнәле бер нисә грамматик форманы (ҡара: Грамматика) ҡапма‑ҡаршы ҡуйыу системаһы. Морфологик (ҡара: Морфология) һәм синтаксик (ҡара: Синтаксис) Г.к. айырыла. Морфол. категорияларҙың эҙмә-эҙлекле сағылышы һүҙ төркөмдәрендә тулы урын таба; синтаксик категориялар (предикативлыҡ, модаллек һ.б.) мәсьәләһе әлегәсә аҙ өйрәнелгән. Г.к. бүлеүҙең ҡайһы бер үҙенсәлектәре телдең морфол. тибына (ҡара: Телдәр классификацияһы) ҡайтып ҡала: агглютинатив телдәрҙәге һүҙ үҙгәртеүсе аффикстарҙың бер мәғәнәлелеген һәм уларҙың флектив телдәрҙәге синкретизмын сағыштырығыҙ. Башҡорт тел ғилемендә Г.к. тәү башлап Н.К.Дмитриевтың “Башҡорт теленең грамматикаһы” хеҙмәтендә ҡарала, унда билдәлелек һәм билдәһеҙлек категорияһы, заман, йүнәлеш, төр, зат, килеш, хәбәрлек, һан, һөйкәлеш, эйәлек категориялары айырып күрһәтелә. Хәҙ. башҡ. телендә түбәндәге Г.к. айырып йөрөтөлә: ҡылым замандары, йүнәлеш, зат, модаллек, һөйкәлеш, билдәлелек һәм билдәһеҙлек категорияһы, килеш, күсемлелек‑күсемһеҙлек категорияһы, юҡлыҡ категорияһы, эйәлек категорияһы, хәбәрлек категорияһы, һан. Төр категорияһы аспектуаллек уратмаһының функциональ-семантик сиктәрендә ҡарала (ҡара: Төр). Башҡ. телендә Г.к. составын һәм классификацияһын өйрәнеү әле тамамланмаған.
В.Ш.Псәнчин
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
- Подробности
- Просмотров: 556
ВАЛУЙ, ү г е ҙ б ә ш м ә к (Russula foetens), базидиомицеттар класының һарыҡ бәшмәге һымаҡтар ғаиләһенә ҡарай. Евразияла, Төньяҡ Америкала таралған. Эшләпәһенең диам. 8—15 см, киң йәйелгән, үҙәгендә батынҡы, һары-көрән төҫтә, лайлалы, йәбешкәк; аҫҡы яғында шыйыҡса тамсылары бүлеп сығарыусы һарғылт аҡ пластинкалар бар. Һабағының оҙонлоғо 10 см тиклем, ҡалынлығы 2— 3 см, цилиндр рәүешендә, ҡайһы берҙә уртаһында киңәйгән, тәүҙә көпшәк, һуңыраҡ ҡыуыш эсле йәки бер нисә ҡыуышлыҡлы, эшләпәһе м‑н бер төҫтә. Итсәһе аҡ, аҙаҡ ҡыҙғылт һары төҫтә; эшләпәһендә тығыҙ, ҡаты, һабағында көпшәк, кәүшәк; әсе-зәһәр, насар еҫле. Спора онтағы аҡ йәки һарғылт аҡ. Япраҡлы һәм ылыҫлы ағастарҙың тамырҙары м‑н микоризаға инә. БР‑ҙа ҡайын һәм ҡатнаш урмандарҙа июлдән сент. тиклем үҫә. Аҙыҡ булараҡ тик тоҙланған рәүештә генә (алдан һыуҙа ебетеп бешергәндән һуң) ҡулланыла.
Р.Ғ.Миңлебаев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Яңылыҡтар на 15.11.2017
15.11.2017 19:54:00
15 ноябрҙә Республика Йортонда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Төркиә Республикаһының Рәсәй Федерацияһындағы Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы илсеһе Хөсәйен Дириоз менән осрашты.
15.11.2017 18:39:00
Илшат Фәзрахманов Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте вице-премьеры – ауыл хужалығы министры итеп тәғәйенләнде
Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм Хәмитовтың Указы менән Илшат Фәзрахманов Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары – Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министры итеп тәғәйенләнде.
15.11.2017 18:07:00
Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм Хәмитовтың бойороғо менән Азат Йыһаншин Башҡортостан Республикаһының Ветеринария идаралығы етәксеһе итеп тәғәйенләнде.


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 23.11.2017
Өфөлә «Рәсәй Башҡортостан радиоһы»ның 90 йыллығы уңайынан байрам саралары уҙҙы
Яңылыҡтар таҫмаһы // 23-11-2017, 16:52
Бөгөн баш ҡаланың Телеүҙәгендә «Рәсәй Башҡортостан радиоһы»ның 90 йыллығы уңайынан байрам саралары уҙҙы.
1927 йылдың 7 ноябрендә Башҡортостандың төрлө мөйөштәрендә: майҙандарҙа, клубтарҙа һәм китапханаларҙа репродукторҙарҙан башҡорт һәм рус телдәрендә «Алло-алло! Өфө һөйләй!» тигән һүҙҙәр яңғырай. Шул ваҡыттан алып Башҡорт АССР-ында даими радиотапшырыуҙар эфирға сыға башлай.
Әле республиканың төп радиоһы оператив, демократик киң мәғлүмәт сараһы булараҡ йәмәғәт тормошонда лайыҡлы урын биләй. «Рәсәй Башҡортостан радиоһы» редакцияһында 27 хеҙмәткәр эшләй. Алып барыусылар, хәбәрселәр, мөхәррирҙәр һәм тауыш режиссерҙары тыңлаусыларҙы төбәктәге һуңғы яңылыҡтар менән таныштыра, 30-ға яҡын радиопроект эфирға сыға....
1927 йылдың 7 ноябрендә Башҡортостандың төрлө мөйөштәрендә: майҙандарҙа, клубтарҙа һәм китапханаларҙа репродукторҙарҙан башҡорт һәм рус телдәрендә «Алло-алло! Өфө һөйләй!» тигән һүҙҙәр яңғырай. Шул ваҡыттан алып Башҡорт АССР-ында даими радиотапшырыуҙар эфирға сыға башлай.
Әле республиканың төп радиоһы оператив, демократик киң мәғлүмәт сараһы булараҡ йәмәғәт тормошонда лайыҡлы урын биләй. «Рәсәй Башҡортостан радиоһы» редакцияһында 27 хеҙмәткәр эшләй. Алып барыусылар, хәбәрселәр, мөхәррирҙәр һәм тауыш режиссерҙары тыңлаусыларҙы төбәктәге һуңғы яңылыҡтар менән таныштыра, 30-ға яҡын радиопроект эфирға сыға....
“Уның үлемен теләп йәшәнем...”
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 23-11-2017, 08:00
Ҡырҡ йәштәрҙәге ир бер нөктәгә төбәлеп тик ултырҙы. Суд барышына әллә ни иғтибар ҙа итмәне шикелле. Хәйер, уның күҙ алдынан бер нисә тиҫтә йыл элек булған ваҡиғалар, ябай ауыл өйөндәге тетрәндергес мәлдәр үтте лә үтте...
Рауил, быуындары нығынып та етмәгән кескәй малай, кәртә-ҡуралағы бөтмәҫ эштәрҙе барланы. Тәне берсә янған, берсә өшөгән, башы түҙгеһеҙ итеп ауыртҡан бала ҡоймаға терәлеп ял иткәндән һуң эшен дауам итте. Инеп кенә йығылыр ине, әсәһе йәл. Сөнки бар эш уның өҫтөнә өйөләсәк. Яратҡан Ҡуңыр буғаһы ла малайҙың хәлен аңлап, йыуатырға маташҡандай, уның битен ялап-ялап алды. Бар тәне ҡалтыраған малай диванға килеп ауҙы. Эшенә ҡабаланып йөрөгән әсәһе, маңлайын тотоп ҡарап: “Ут һымаҡһың бит! Мин ҡайтҡансы ятып ҡына тор инде”, – тип сығып китте.
Күпмелер ваҡыттан һуң атаһының иҫерек тауышы ишетелде. Ул яңғыҙы түгел ине. “Һин бында нимәңде ҡарап ятаһың?” – тип улын дивандан алып та ырғытты. Уға эйәреп ингән әшнәһе, малайҙың ауырығанын һиҙеп, ниҙер әйтергә маташты. Тик ата кеше: “Миңә тимәһә ҡырылып бөтмәгәндәрме шунда!” – тип ҡул ғына һелтәне....
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 469
“ВОДОМЕР”, ЯСЙ. Йылылыҡ трассаларын, һыу, йылылыҡ м‑н тәьмин итеүҙең эске системаларын һәм канализацияны проектлау, монтажлау, техник хеҙмәтләндереү; һыу һәм йылылыҡты иҫәпләү приборҙарын тикшереү эштәрен башҡара; һыу, газ, йылылыҡ иҫәпләгестәр, келәләр, магнитлы- механик фильтрҙар һ.б. һатыу м-н шөғөлләнә. Өфөлә урынлашҡан. 1990 й. нигеҙһалына. Составында төҙөлөш- монтаж участкаһы (1990 й. нигеҙләнгән), һыу һәм йылылыҡ иҫәпләгестәрен ремонтлау һәм тикшереү бүлеге (1996) бар. Өфө пр-тиеларына һәм халҡына хеҙмәттәр күрһәтә.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 515
“ВИДЕРГЕБУРТ” (“Wiedergeburt” — “Яңырыу”) БР немецтарының мәҙәни-ағартыу союзы, Башҡортостан немецтарының этник яңырыуына булышлыҡ итеү, телен һәм мәҙәниәтен һаҡлау, уларҙың гражданлыҡ хоҡуҡтарын һәм азатлыҡтарын яҡлау өсөн ойошторолған ижт. ойошма. Өфөлә урынлашҡан. 1989 й. “В.” Башҡ‑н республика йәмғиәте булараҡ асыла, 1993 й. “Айнхайт” Башҡ‑н республика мәҙәни үҙәге м‑н берләшкәндән һуң, хәҙ. статусын ала. Рәсәй немецтарының федераль милли-мәҙәни автономияһы, Рәсәй немецтары йәмәғәт берекмәләренең “Содружество” Дөйөм Рәсәй ассоциацияһы, йәмәғәт берекмәләренең “Халыҡ‑ара немец мәҙәниәте союзы” ассоциацияһы (бөтәһе лә — Мәскәү), Волга буйы немецтарының яҡташтар берекмәһе (Һарытау ҡ.), БР халыҡтары ассамблеяһы, БР немецтарының милли-мәҙәни автономияһы, «“Башҡортостан–Германия” Рәсәй—Германия дуҫлығы йәмғиәте» Башҡ‑н төбәк йәмәғәт ойошмаһы ағзаһы. Союздың юғары органы булып йылына кәмендә бер тапҡыр саҡырылған респ. конф. тора; конф. араһында Союз эшмәкәрлеге м‑н Совет етәкселек итә. БР‑ҙың Ишембай, Нефтекама, Октябрьский, Салауат, Стәрлетамаҡ ҡҡ., Әбйәлил р‑ны Северный а. һәм Благовар р‑ны Пришиб а. 7 филиалы һәм 9 осрашыуҙар мәҙәни үҙәге бар. “В.” составында 3,5 меңдән ашыу кеше (2011). Эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: фестивалдәр, күргәҙмәләр, лекциялар һ.б. мәҙәни-ағартыу саралары ойоштороу; немецтар тупланып йәшәгән урындарҙа уларҙың милли-мәҙәни үҙәктәрен асыу; хәйриә. Өфөлә “В.” ҡатнашлығында элекке Иваново зыяратында (хәҙ. Еңеүҙең 50 йыллығы скверы, Октябрҙең 50 йыллығы ис. урам) инжил-лютеран тәреһе ҡуйылған, унда йыл һайын 28 августа сәйәси репрессия ҡорбандары иҫтәлегенә саралар үткәрелә; “Лопатино” зыяратында мемориал асылған (1999). 1998–99 йй. “В.” балалар өсөн лингвистик һауыҡтырыу лагерҙары ойоштора. Республикала немец йәкшәмбе мәктәптәре, немец теле курстары, немец телендәге 9 әҙәбиәт китапханаһы, “Ювель” йәштәр клубы (Өфө), “Бастельн” биҙәү-ҡулланма сәнғәте түңәрәге (Өфө, Пришиб) асыла. “В.” традицион милли һәм дини байрамдар (“Уңыш өсөн рәхмәт әйтеү көнө”, Пасха, Раштыуа һ.б.), фольклор ансамблдәре фестивалдәре һ.б. ойошторола. Ойошма м‑н В.А.Книсс һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.
Г.Д.Арнгольд
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Аҡыллы эт ине Аҡтырнаҡ. Ноғман олатайым уны бер ваҡытта ла бәйҙә тотманы. Бергәләп һунарға сыҡтылар. Урман ҡыҙырғанда кемдеңдер ҡуянға ҡорған ҡапҡанына эләгеп, тәпәйен саҡ өҙҙөрмәйсә ҡайтты. Ҡанһырап, һәлберәп торған быуынын Мәғфиә инәйем яраларын эшкәртеп, ҡуша бәйләп ҡуйғас, көн дә ҡарап, тәрбиәләгәс, ни ғәжәп, уңалып китте. Сыҙам кешеләр хаҡында «эт йәнле» тип әйтеүҙәре юҡҡа түгелдер.
Аҡтырнаҡ матур эт ине. Ҙур овчарка тоҡомонан булғандыр, аҙаҡ йылдар үтеү менән ҡан буталып, ябай ауыл этенә әйләнгән, күрәһең. Күҙгә ҡарап, беҙҙең нимә әйткәнде аңлап тора ине, бахыр. Мин уҡырға төшкәс, мәктәп өйҙөң эргәһендә генә, бер-ике ихата аша ғына булһа ла, оҙата сыға, артымдан эйәреп бара. Бер-бер хәл булмаһын, тип һаҡлауылыр инде уның үҙенсә. Ә мин оялам: йәнәһе, эт эйәртеп йөрөргә малай түгелмен дә. «Аҡтырнаҡ, бар ҡайт!» – тиһәм, мөлдөрәп кенә күҙҙәремә ҡарай ҙа: «Ярай һуң, тик һин һәйбәт кенә йөрөп ҡайт!» – тигән һымаҡ, арт тәпәйҙәренә ултырып торғас, кире шым ғына боролоп ҡайтып китә. Үҙемә йәл, бахыр. Күҙҙәремә йәш килә. Мәктәптән сығыуыма ҡапҡа төбөндә көтөп ултыра. Шулай дуҫ булдыҡ уның менән. Мин Аҡтырнаҡтың абалап өргәнен, сит кешеләргә ташланғанын хәтерләмәйем, бары аҡыллы күҙҙәре һәм ғорур ҡиәфәте генә иҫемдә ҡалған.
Уҫал этте генә бәйҙә тоталар. Ирек яратҡан Аҡтырнаҡҡа сынйыр кәрәкмәй ине, әммә ҡайһы бер «аҡыллы баштар», йәнәһе, бәйҙә тормаған эттәр – хужаһыҙ, улар кешеләргә ҡурҡыныс тыуҙыра, ҡоторған булыуҙары ихтимал, тип ауыл буйлап йөрөп атып киткәндәр. Ярай, мин өйҙә булмағанмын. Аҡтырнаҡтың яфаланғанын күрмәнем. Икенсенән, өйҙә булһам, был фажиғәгә юл ҡуймаҫ инем. Хәйер, әле генә шулай уйлайым. Ул ваҡыттағы бәләкәй бала мылтыҡлы өлкәндәргә ҡаршы нимә генә эшләй алыр ине, тиһең.
Мин өйгә ҡайтҡанда олатайым, Аҡтырнаҡты күтәреп, ҡулына көрәк тотоп, ҡапҡанан сығып килә ине. «Әҙерәк кенә өлгөрмәй ҡалдым шул, балам, күрмәй ҡалдым», – тип минең алда аҡланған кеүек әйтеп ҡуйҙы үҙе.
Күҙҙәремә йәш тулып, артынан эйәрҙем. Ауылыбыҙ зыяраты эргәһендәге бер урынға соҡор ҡаҙып, Аҡтырнаҡты ер ҡуйынына һалды олатай. Үҙенең дә, күпте күргән, яу ҡырҙарын үткән уҙамандың, йыйырсыҡлы биттәренән йәш бөртөктәре тәгәрәй ине.
Ул көндө мин ҡайттым да яттым. Өйҙө икегә бүлгән таҡтаға соҡоп, илай-илай «Бөгөн Аҡтырнаҡ үлде» тип датаһын яҙып ҡуйҙым. Шулай йоҡлап киткәнмен. Ашарға уятыусы ла булманы. Торһам да, тәғәм ризыҡ ҡапмаҫымды аңлағандарҙыр. Был минең үҙем иҫ белгәндәге тәүге ҙур юғалтыу ине.
Олатайым да башҡа эт алманы.
…Эт йылы айҡанлы аҡыллы хайуандарға бәйле ваҡиғаларҙы иҫләүем юҡҡа түгел. Улар тормошомда ниндәйҙер мөһим осорҙа алдыма килде.
…Улыбыҙ Азамат тыуып, ике ай үткәс, әсәйем вафат булды. Уны мәңгелек йортона ауылға алып киттеләр. Мин сабый бала менән Өфөлә ҡалдым. Бер йылдан һуң Ҡөрьән уҡытып, әхирәттәренә хәйер таратып киләйек, тип юлға сыҡтыҡ. Күмертауға етәрәк машинаға бензин һалырға туҡтаныҡ. Шунда әллә ҡайҙан ҡапыл бер аҡ эт килеп сыҡты ла мин ултырған артҡы ишекте тырнай башланы. Теле генә юҡ бахырҙың, кеше һымаҡ ниҙер әйтергә теләй. Иң аптыратҡаны: ул бер кемгә лә иғтибар итмәй, бер кемгә лә бармай, миңә генә ҡарай ҙа ҡойроғон болғап, ишекте асырға итә. Сығып, багажниктағы күстәнәстәр араһынан колбаса биргәс, ашаны ла юҡ булды. Ғәжәпкә ҡалдыҡ: бер ҡайҙа күренмәй, күҙ менән ҡаш араһында иреп юҡҡа сыҡты кеүек. Әсәйемдең рухы булдымы әллә ул? Үҙен иҫләргә ҡайтҡанға ҡыуандымы икән? Был сәйер ваҡиға ғүмер буйына онотолмаҫлыҡ булып, утыҙ йылға яҡын һаман күҙ алдымда тора.
…Эттәр… Улар мине үлемдән дә, туңыуҙан да ҡотҡарҙы.
Университетта бергә уҡыған һабаҡташым туйына саҡырҙы. Нисәнсе йыл икәнен аныҡ ҡына хәтерләмәйем, әммә ул йылды ҡыш ҡот осҡос һыуыҡ булды. Етмәһә, Яңы йылда туй көнөн билдәләгәндәр. Әлеге шикелле автобустар йөрөһә бер хәл, ҡайҙа трактор, ҡайҙа ат менән районға барып етелде. Ҡыҙ яғында байрам иткәндән һуң егеттең ауылына килдек. Хужалар мунса яҡҡан. Тәүгеһенә барыусы кеше булмағас (күрәһең, байрам табынында ултырыуҙы артығыраҡ күргәндәрҙер), мин киттем. Ингәс тә һиҙәм: мунса өлгөрөп етмәгән, еҫе сығып тора. Шулай ҙа йыуынырға булдым. Тиҙ-тиҙ генә сайынырға тырышһам да, бер мәл башҡа еҫ тейгәнен тойҙом. Шәп-шәп кенә өҫкә нимәлер кейҙем дә тышҡа сыҡтым. Мунса эсендә йығылһам, ятып үлеүең дә ихтимал. Байрам итеп ултырған ҡунаҡтарға һинең ҡайғымы.
Ауыл ерендә мунса, ғәҙәттә, һарай артында була. Эләгә-тәгәрәй, тигәндәй, ишек алды яғына индем дә башым әйләнеп, һарай мөйөшөнә сүгәләнем. Һәм… башҡа бер ни ҙә иҫләмәйем. Донъя юҡҡа сыҡты. Бер заман битемдән кемдер һыпырған кеүек. Әкрен генә күҙҙәремде астым. Ҡараһам, хужаларҙың эте мине ялап тора. Өшөй ҙә башлағайным, эстән йүнләп кейенмәгәнмен дә, өҫтә – ҙур фуфайка, аяҡта – галушлы быйма. Саҡ тороп, өйгә индем дә кейемле килеш бер урынға барып йығылдым… Бына шулай туйға барып, туңып үлә яҙҙым. Әгәр шул ваҡытта эт ҡотҡармаһа, бөгөн был юлдарҙы яҙып ултыра алмаҫ инем. Аҙаҡ минән һуң барыусылар ҙа, мунса еҫле булған икән шул, тип төнлөктө, ишекте асып елләткәс кенә ингәндәр. Хәл алғас, ни булғанын һөйләп биргәс, хужалар көлә-көлә миңә «эт ялаған Зөһрә» тип исем ҡуштылар.
Эт йылы алдынан эттәргә бәйле бик күп мәҡәл, әйтемдәр иҫкә төшә. Ни сәбәптәндер уларҙың күбеһе был хайуандарҙы тик кире яҡтан тасуирлай. Мәҫәлән, «эт көнөндә йәшәп ятам», «эт йәнле кеше», «мин күргәнде эт тә күрмәҫ», «эт күңеле бер һөйәк», «эттән тыуған бәндә» һәм башҡалар, һәм башҡалар.
Әммә эттән тоғро йән юҡ бит. Хужаһы үлһә лә, нисә йылдар буйына өйөн һаҡлаған, ҡәберендә ултырған, бергә ауыр юл үткән, хужаһын үлемдән ҡотҡарып, үҙе һәләк булған ҡаһарман эттәр хаҡында уҡып, ишетеп торабыҙ. Шуға Эт йылына өмөт менән бағайыҡ. Иншалла, һәйбәт булыр ул. Тик үҙебеҙ генә этләнмәй, тешләшмәй йәшәйек. Ҡайһы саҡ бит әҙәм балаларына эттәрҙәге сабырлыҡ, тоғролоҡ етмәй. Сабыр булайыҡ. Тоғро булайыҡ. Йылдың ниндәй исемдә килеүе, нисек үтеүе бары үҙебеҙҙән генә тора – шуны онотмайыҡ.
Зөһрә ҠОТЛОГИЛДИНА.


text:
Фото:
Башҡортостан Президенты «Эшҡыуарлыҡ. Бәләкәй ҡалалар һәм территориялар – үҫеш нөктәләре» форумын асты
Фото:
— Башҡортостан – Рәсәй иҡтисады флагмандарының береһе булып тора, тик әлегә ул яй бара, — тине республика Президенты, Стәрлетамаҡта «Эшҡыуарлыҡ. Бәләкәй ҡалалар һәм территориялар – үҫеш нөктәләре» форумын асып.
Рөстәм Хәмитов бөгөн киләсәк өсөн көрәш барыуын билдәләне.
— Артабан алға китеү өсөн ҡайҙа көс һалырға кәрәклеген белергә, бизнес-берләшмәләрҙе нығытырға кәрәк, — тине Президент. – Эшҡыуарҙар, бизнесмендар – киләсәккә юл һалыр кешеләр.
Төбәк башлығы бергәләп эшләргә кәрәклеген һыҙыҡ өҫтөнә алды, шулай уҡ эшҡыуарҙарҙың административ кәртәләргә юлығыуын билдәләне. Уларға агрессив мөхиттә эшләргә тура килә.
Бынан тыш, Президент республикала бизнес-берләшмәләрҙең эшмәкәрлеген еңеләйтеү маҡсатында саралар күрелеүен билдәләне. Атап әйткәндә, 19 ноябрҙә, Башҡортостанға Рәсәй Президенты Дмитрий Медведев килгән көндө, административ кәртәләрҙе кәметеү тураһында Указға ҡул ҡуйылды. Башҡортостанда инвесторҙарға ташламалар булдырыусы закондар ҡабул ителә.
— Улар бәләкәй һәм урта бизнес предприятиеларына ла ҡағылырға тейеш, — тине Рөстәм Зәки улы.
Президент Башҡортостандың яңыртылған Сауҙа-сәнәғәт палатаһы эшмәкәрлеге хаҡында ла һөйләне. Элек Палата эре бизнес менән шөғөлләнһә, бөгөн уның роле башҡараҡ. Ул бәләкәй һәм урта бизнесты үҫтереү буйынса яңы идеялар генераторы буласаҡ. Төбәк башлығы республиканың Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты эшмәкәрлегенә лә ыңғай баһа бирҙе. Уларҙың эше ҡыҙыҡлы һәм ауыр, тине.
Башҡортостан Президенты халыҡтың йәшәү сифаты мәсьәләһен дә урап үтмәне.
— Кешегә үҙ ҡалаһында йәшәүе күңелле булырға тейеш, унда уңышлы эшләү өсөн шарттар булдырыу зарур, — тине ул. – Йәшәү сифатын яҡшыртыуҙа эшҡыуарҙарҙың роле мөһим. Тик улар ғына был эште башҡара аласаҡ.
Республика башлығы экспозиция менән танышты, унда республиканың бәләкәй һәм урта бизнес предприятиеларының ҡаҙаныштары тәҡдим ителде.
Стәрлетамаҡта Рөстәм Хәмитов эшҡыуарҙар өсөн асылған мәғлүмәт-консультация үҙәген дә ҡараны.
Форумды асыу тантанаһынан һуң Башҡортостанда эшҡыуарлыҡты үҫтереү буйынса тематик майҙансыҡтар эшләй башланы. Бәләкәй һәм урта бизнес өлкәһендәге төрлө мәсьәләләр буйынса түңәрәк өҫтәлдәр, семинарҙар ойошторолдо.
Шулай уҡ форумда бөгөнгө социаль-иҡтисади шарттарҙа төбәктәге кадрҙар сәйәсәте, белгестәр етешмәү проблемаһын хәл итеү һәм башҡа мәсьәләләр тикшереләсәк.


text:
Нагаев Мөғин Кәрим улы
Нагаев Мөғин Кәрим улы (4 ғинуар 1918) — совет хәрби хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мөғин Кәрим улы Нагаев 1918 йылдың 4 ғинуарында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы) Һыуыҡҡул ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт.
1932 йылда Һыуыҡҡул башланғыс мәктәбен, ә 1935 йылда Бәләбәй ҡалаһында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. Спорт (гимнастика, йүгереү, саңғы) менән шөғөлләнә. Бәләбәй педагогия училищеһында уҡытыусы һөнәрен ала.
1939 йылдың сентябрендә үҙ теләге менән Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһына хәрби хеҙмәткә китә. 1939 йылдың октябренән 1940 йылдың октябренә ҡәҙәр Приморье крайының Лазо станцияһында урынлашҡан полк мәктәбенең курсанты була[2].
1941 йылда артиллерия училищеһын тамамлай һәм Бөйөк Ватан һуғышы фронтына ебәрелә. 1945 йылға ҡәҙәр 112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы составында хеҙмәт итә: башта взвод командиры, 1941—1943 йылдарҙа 101-се айырым атлы-артиллерия дивизионының танкыға ҡаршы батарея командиры, 1943—1945 йылдарҙа 148-се гвардия артиллерия миномет полкының танкыға ҡаршы батарея командиры була. Дивизия составында Сталинград, Донбасс, Чернигов, Ковель, Польшаны азат итеүҙә, Дебальцево операцияһында ҡатнаша һәм Эльба ярҙарына тиклем барып етә[2].
1942 йылдың 6 июлендәге алыш барышында күрһәткән инициатива һәм дошманды бер туҡтауһыҙ ут аҫтында тотоуҙы тәьмин иткән өсөн 1-се батареяның 2-се взводы командиры кесе лейтенант Мөғин Нагаев «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Ике тапҡыр — 1943 йылдың октябрендә һәм 1945 йылдың февралендә «Советтар Союзы Геройы» исеменә тәҡдим ителә, әммә был исем уға бирелмәй. 1943 йылдың октябрендәге бүләкләү ҡағыҙына ярашлы, Десна йылғаһы аша үтеп Березна ҡалаһын, Богач һәм Чернышки ауылдарын алғанда, Нагаев етәкселегендәге батарея дошмандың 3 танкыһын, 2 автомашинаһын, 2 орудиеһын, 6 пулеметын, 170-кә яҡын һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Любеч тирәһендә Днепр аша икенсе тапҡыр сыҡҡанда Нагаев етәкселек иткән батарея дошмандың 1 орудиеһын, 6 пулемет нөктәһен, 4 ДЗОТ-ын һәм 40-ҡа яҡын һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн Нагаев Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың 16 февралендә Бралентина ҡалаһы (Көнсығыш Померания) тирәһендәге алышта гвардия капитаны Нагаев танкыға ҡарш терәк пунктының командиры була, ул немец батальонының 15 танк һәм бер нисә «Фердинанд» ярҙамында ойошторған 5 һөжүмен кире ҡаға һәм 200-гә яҡын дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә. 3-сө орудие расчеты сафтан сыҡҡас, Нагаев үҙе орудие артына баҫа һәм 3 танкыны һәм бер «Фердинанд»ты юҡ итә. Барлыҡ орудиелар сафтар сығыуына ҡарамаҫтан, Нагаев терәк пунктын ҡалдырмай һәм, 10 ҡыҙылармеецты йыйып, 6 сәғәт дауамында ҡамау эсендә алышты дауам итә, контрһөжүмгә күсеп, дошмандың алтынсы һөжүмен кире ҡаға һәм ҡамауҙан сыға. Атыу ҡоралы менән 70-кә яҡын фашист һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Был алыштарҙа күрһәткән батырлығы өсөн Ленин ордены менән бүләкләнә.
1956 йылдың октябрендә гвардия майоры Мөғин Нагаев Совет Армияһындағы хеҙмәттән отставкаға сыға. Өфөнөң өс уҡыу йортонда музей ойоштороуҙа ҡатнаша, 112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы музейын ойоштороу буйынса етәксе була[2].
Бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ленин ордены
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
- Ҡыҙыл Байраҡ ордены
- I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
- Александр Невский ордены
- «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» һәм башҡа миҙалдар
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Йәрмәкәй районы
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Сайфуллин А. Ф. О чем говорят документы / Белебеевские известия. 18 март 2015.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Приказ: взять Дебальцево / М. К. Нагаев; интервьюер И. Сабитов; беседовал И. Сабитов // Республика Башкортостан. — 2015. — 20 февр. — С. 4.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Йәрмәкәй районында тыуғандар
- 4 ғинуарҙа тыуғандар
- 1918 йылда тыуғандар
- Өфө губернаһында тыуғандар
- СССР офицерҙары
- Ленин ордены кавалерҙары
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары
- 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары
- Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары
- «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- Александр Невский ордены (СССР) кавалерҙары
- «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр
- Бөйөк Ватан һуғышы артиллеристары
- Шәхестәр:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы


text:
Панин Григорий Валерьевич
Панин Григорий Валерьевич (24 ноябрь 1985, Ҡарағанды, Ҡаҙаҡ ССР-ы) — Рәсәй хоккейсыһы, һаҡсы. Тольятти «Лада» хоккей клубы тәрбиәләнеүсеһе. Әлеге ваҡытта Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһаған Өфөнөң «Салауат Юлаев» хоккей клубы уйынсыһы. 2009 һәм 2010 йылдарҙа Ҡазандың «Аҡ Барс» командаһы составында ике Гагарин кубогын яулай. 2005 йылда Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы менән донъя чемпионатының көмөш миҙалдарын яулай.
Йөкмәткеһе
Карьера[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тольяттиҙа (2007 йылға тиклем)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Григорий Панин хоккей менән Ҡаҙағстандың Ҡарағанда ҡалаһында шөғөлләнә башлай. Шунан ул Тольяттиға күсә һәм урындағы «Лада» өсөн сығыш яһай башлай. 2002/2003 йылдар миҙгелендә Григорий «Лада-2» өсөн Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһында 37 уйында 15 мәрәй йыя. «Лада-2» «Волга буйы» дивизионында өсөнсө урынды ала. Киләһе йылда ул «Лада» хоккей клубының фарм-клубы ЦСК ВВС өсөн Рәсәй чемпионатының юғары лигаһында 26 осрашыуҙа 5 мәрәй йыя. Был команда конференцияһында 12-се урында була һәм плей-оффҡа эләкмәй. Шул уҡ миҙгелдә Панин «Лада-2» өсөн 31 уйында 6 мәрәй йыя.
2004/2005 йылдар миҙгелендә Григорий Панин Рәсәй чемпионатының Суперлигаһында «Лада» өсөн тәүге уйындарын үткәрә. Шул йылда ул бөтәһе 50 уйында бер гол керетә һәм бер пас бирә. Тольятти командаһы миҙгелдең финалына етә һәм көмөш миҙалдарҙы яулай. Киләһе миҙгелдә Панин 61 уйында ҡатнаша һәм плей-оффта тәүге мәрәйҙәрен йыя. 2006/2007 йылдар миҙгеле Панин өсөн Тольяттилағы һуңғы тулы миҙгел була.
«Аҡ Барс» (2007—2014)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2007 йылдың 13 ноябрендә Григорий Панин Ҡазандан «Аҡ Барс» менән контракт төҙөй[1]. 2008 йылдың башында Панин яңы командаһы менән Континенталь кубокты еңә. «Аҡ Барс» өсөн Рәсәй чемпоинатында ул 43 уйында 10 мәрәй йыя. Плей-оффта иһә ярымфиналда «Салауат Юлаев» командаһынан отола. 2008 йылда Континенталь хоккей лигаһы барлыҡҡа килә, «Аҡ Барс» башҡа клубтар менән шунда күсә. Ҡазан клубы даими миҙгелде икенсе урында тамамлай. Гагарин кубогы өсөн плей-оффта бер-бер артлы «Барыҫ», «Авангард», Мәскәүҙән «Динамо» һәм «Локомотив» хоккей клубтарын ота һәм КХЛ-дың тәүге миҙгеленең чемпионы исемен һәм Рәсәй чемпонатының алтын миҙалдарын яулай. Панин плей-оффта штраф минуттарын иң күп алған уйынсы була.
2009/2010 йылдар миҙгелендә Панин «Аҡ Барс» менән был һөҙөмтәне яңынан ҡабатлай — Гагарин кубогы икенсегә Ҡазанда ҡала. 2012 йылдың 3 май көнөндә Григорий «Аҡ Барс» менән яңы контракт төҙөй[2]. 2013 йылдың 18 октябрендә Григорий Панин 11 уйынға дисквалификация ала — ул уйын туҡтағас «Медвешчак» уйынсыһы Мэтт Мерли башына һуға[3]. Шул КХЛ вице-президенты Владимир Шалаев әйтеүе буйынса, Григорий тағы ла 2,5 миллион һумлыҡ штраф ала[4]. 2014 йылдың 19 июнендә «Аҡ Барс» Панин менән контракты өҙә[5].
ЦСКА һәм «Салауат Юлаев»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2014 йылдың 21 июнендә Григорий Панин ЦСКА менән бер йылға килешеү төҙөй[6]. ЦСКА тәүгегә даими миҙгелде еңә. Шул йылда КХЛ-да даими миҙгел буйынса Рәсәй чемпионы билдәләнә. Шуға күрә Григорий Панин өсөнсө тапҡыр Рәсәй чемпионы исемен яулай. Гагарин кубогында ЦСКА конференциялар финалына етә һәм шунда буласаҡ чемпионға СКА хоккей клубына серияла ете уйында отола. Мәскәү командаһы серияның тәүге өс осрашыуында еңә, әммә киләһе дүртәүһендә отола һәм КХЛ чемпионатының бронза миҙалдарына лайыҡ була. 2015 йылдың 9 июнендә Григорий ЦСКА менән ике йылға контрактын оҙайта[7].
2015/2016 йылдар миҙгелендә ЦСКА тағы ла даими чемпионатты еңә. Шуның өсөн Виктор Тихонов исемендәге кубок бирелә. Әммә был миҙгелдә Рәсәй чемпионатының миҙалсылары плей-офф буйынса билдәләнә. Шунда ЦСКА тәү тапҡыр үҙ тарихында финалға сыға һәм шунда ете уйында Магнитогорскиҙың «Металлург» хоккей клубынан отола. Панин тәү тапҡыр Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарының көмөш миҙалдарын йыя. Тимәк, ул КХЛ миҙалдарының тулы комплектын йыя. 2016 йылдың 2 октябрендә «Слован» командаһына ҡаршы уйында ул судьяға һуға, шуның өсөн уйын аҙағына тиклем боҙҙан ҡыуыла, ә артабан тағы дүрт уйынға дисквалификация ала[8]. 24 декабрҙә ул «башҡа йә муйынға һөжүм» өсөн тағы дүрт уйынды үткәрергә мәжбүр була[9]. Әммә Панин яҡшы яҡтан да билдәләнеп өлгөрә: февралең бер аҙнаһында ул иң яҡшы һаҡсы тип таныла[10]. ЦСКА өсөнсөгә даими миҙгелдә беренсе була. Әммә плей-оффта һөҙөмтәләр шулай уҡ яҡшы булмай. Мәскәү клубы икенсе раундта «Локомотив» командаһынан отола һәм миҙалдарһыҙ ҡала, ә Панин серияның һуңғы уйынында ике матч-штраф алып өлгөрә[11]. Аҙаҡтан Григорий Панин 8 уйынға дисквалификация ала[12].
Миҙгел бөткәс Панин «Аҡ Барс» хоккей клубына яңынан ҡайтыр, тигән һүҙҙәр була. Әммә ул Өфөнөң «Салауат Юлаев» менән бер йыллыҡ контракт төҙөй[13]. 2017/2018 йылдар миҙгеленең тәүе 8 уйынын ул дисквалификация өсөн ҡатнашмай үткәрә. Григорий 2017 йылдың һуңғы аҙнаһында иң яҡшы һаҡсы тип таныла[14]. Даими миҙгелдә «Салауат Юлаев» конференцияла икенсе урынды яулай, 2010 йылдан бирле тәүге тапҡыр Чернышев дивизионын еңә. 6 мартта Григорий менән 2021 йылдың 30 апреленә тиклем яңы контрак төҙөлә[15]. Ә плей-оффта Өфө клубы конференция ярымфиналында «Трактор» хоккей клубына отола. Григорий бөтәһе 56 уйында 17 мәрәй йыя һәм алты гол керетә.
2018/2019 йылдар миҙгеледә Панин команданың капитаны итеп һайлана.
Рәсәй йыйылма командаһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2002 йылда Панин тәү тапҡыр Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһына саҡырыла. Бик мөһим булмаған турнирҙарҙа ул бөтәһе 17 уйын уҙғара һәм өс һөҙөмтәле пас бирә. 2004/2005 йылдар миҙгелендә ул Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы менән донъя чемпионатында ҡатнаша. Финалда Канада йәштәренән отолалар һәм көмөш миҙалдар яулайҙар. Григорий Панин алты уйында 1 мәрәй йыя. Шунан бирле ул башҡаса йыйылма командаға саҡырылмай.
Статистика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Һуңғы яңыртыу: 1 август 2018
Клубта карьераһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡ-ара карьераһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаҙаныштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Йәштәр донъя чемпионатының көмөш миҙалсыһы — 2005.
- Рәсәй чемпионатының көмөш миҙалсыһы — 2004/2005.
- Континенталь кубок еңеүсеһе — 2008.
- Гагарин кубогы еңеүсеһе — 2008/09, 2009/10.
- Рәсәй чемпионы — 2009, 2010, 2015.
- Виктор Тихонов исемендәге Континент кубогы еңеүсеһе — 2014/15, 2015/16, 2016/17.
- КХЛ чемпионатының бронза миҙалсыһы — 2015.
- КХЛ чемпионатының көмөш миҙалсыһы — 2016.
Шәхси тормошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Григорий Паниндың тәүге ҡатыны Регина Марк исемле улын тыуҙыра. 2009 йылда Регина автомобилендә авария яһай. Уның һөҙөмтәләре буйынса ике кеше һәләк була. Регинаны дүрт йылға төрмәлә язаға тарттыралар. Әммә бәләкәй балаһы булғанға, язаһын 14 йылға күсерәләр[16]. 2013 йылда Григорий менән Регина айырылышалар. Шунан Григорийға яңы ҡатыны Инна 2015 йылда Платон исемле тағы бер ул тыуҙыра.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ «Ак Барс» подписал контракт с Паниным
- ↑ Майоров и Абдуллин подписали контракты с «Ак Барсом», Петров продлил соглашение
- ↑ Панин дисквалифицирован на 11 матчей
- ↑ Владимир Шалаев: «Панин будет оштрафован более чем на 2,5 млн рублей»
- ↑ «Ак Барс» расторг контракт с Паниным
- ↑ Панин стал игроком ЦСКА
- ↑ ЦСКА продлил контракт с Паниным на 2 года
- ↑ «Р-Спорт»: КХЛ дисквалифицировала защитника ЦСКА Панина на 4 матча за удар судьи
- ↑ Защитник ЦСКА Панин дисквалифицирован на 4 матча
- ↑ КХЛ признала Еременко, Панина и Петтерссона лучшими игроками недели
- ↑ «Локомотив» – ЦСКА. Панин получил двойной матч-штраф
- ↑ Панин дисквалифицирован на 8 матчей за атаку Тэлбота и Козуна
- ↑ Подписан контракт с Григорием Паниным
- ↑ 2017 йылдың һуңғы аҙнаһының иң яҡшы уйынсылары
- ↑ «Салават Юлаев» продлил контракт с Паниным на 3 сезона
- ↑ Жену Панина приговорили к 4 годам лишения свободы
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Григорий Панин — Eliteprospects.com сайтында статистикаһы (инг.)
- КХЛ сайтында профиле (рус.)
- Sports.ru сайтында профиле
- 24 ноябрҙә тыуғандар
- 1985 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Ҡарағандыла тыуғандар
- Алфавит буйынса спортсылар
- Алфавит буйынса хоккейсылар
- Рәсәй хоккейсылары
- КХЛ хоккейсылары
- Хоккей һаҡсылары
- Салауат Юлаев командаһының уйынсылары
- Хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһының уйынсылары
- Рәсәй хоккей һаҡсылары
- «Аҡ Барс» хоккейсылары
- ЦСКА Мәскәү хоккей клубының уйынсылары
- Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпиондары
- «Лада» хоккей клубының уйынсылары
- ЦСК ВВС хоккей клубының уйынсылары
- Гагарин кубогы еңеүселәре