text:
Анри Матисс
Анри́ Мати́сс (франц. Henri Matisse; 31 декабрь 1869, Ле-Като-Камбрези, Нор, Франция (Икенсе француз империяһы) — 3 ноябрь 1954, Ницца, Франция) — француз рәссамы һәм скульпторы, фовистар ағымы лидеры. Төҫ һәм форма аша эмоциялар еткереүҙә үҙенең эҙләнеүҙәре менән билдәле.
Йөкмәткеһе
- 1 Биографияһы һәм ижады
- 2 Һылтанмалар
- 3 Әҙәбиәт
Биографияһы һәм ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бала сағы һәм үҫмер йылдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Анри Эмиль Бенуа Матисс (франц. Henri Émile Benoît Matisse) 1869 йылдың 31 декабрендә Ле-Ката-Камбрези ҡаласығында, Францияның төньяғында Пикардияла тыуған. Ул Эмиль Ипполит Матисстың һәм Элоиза Анна Жерарҙың ғаиләһендә өлкән улдары була Бала сағы күрше Боэн-ан-Вермандуа ҡаласығында үтә, унда атаһы, уңышлы сауҙагәр, ашлыҡ һатып, кибет тота. Әсәһе атаһына кибеттә ярҙам итеп, керамиканы биҙәү менән шөғөлләнә[1].
1872 йылда уның ҡустыһы Эмиль Огюст тыуа. Атаһының теләге буйынса, өлкән улы ғаиләнең эшен үҙләштерергә тейеш була, әммә Анри, 1882 йылдан алып 1887 йылға тиклем Сен-Кантен ҡаласығында урта мәктәптә һәм лицейҙа күпмелер уҡып алып[2], Парижға Юридик фәндәр мәктәбенә юриспруденция өйрәнергә китә.
1888 йылдың авгусында, уҡыуҙы тамамлағандан һуң, йәш Анри һөнәре буйынса эшләү хоҡуғына эйә була. Сен- Кантенға ҡайтып, присяжный вәкиленең клеркы булып эшкә урынлаша[1][3].
Ижадының формалашыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1889 йылда Анриның аппендицит өйәнәге була. Операциянан йүнәлеп ятҡанында, әсәһе уға рәсем төшөрөү өсөн кәрәк-яраҡтар һатып ала. Анри дауаханала ике ай булғанында төҫлө асылмаларҙы күсереп һүрәт төшөрә башлай. Ул шул тиклем мауыға, атаһының ҡаршылығын еңеп, рәссам булырға ҡарар итә һәм туҡыу сәнәғәте өсөн чертежсылар уҡыған Кантен де ля тур (франц. Ecole Quentin de la Tour) рәсем мәктәбенә яҙыла[4][5].
1891 йылда юридик практикаһын ҡалдыра һәм Парижға килә, унда Жюлиан Академияһына уҡырға инә. Анри билдәле салон сәнғәте оҫтаһы Виллиам Адольф Бугрола уҡый, унда нәфис сәнғәт мәктәбенең (франц. École nationale supérieure des beaux-arts de Paris) имтихандарына әҙерләнә, әммә уҡырға инә алмай[1].
1893 йылда ул декоратив сәнғәт мәктәбенә күсә (франц. École nationale supérieure des arts décoratifs de Paris), унда йәш Альбер Марке менән таныша. 1895 йылда икеһе лә нәфис сәнғәт мәктәбенә имтихан тота һәм Гюстав Моро оҫтаханаһына ҡабул ителә, унда 1893 йылдан улар саҡырылған уҡыусылар сифатында уҡый[3]. Бында Анри Жорж Руо, Шарль Камуэн, Манген Шарль һәм Анри Эвенепул менән таныша.
Уҡыған ваҡытында Луврҙа ул иҫке француз һәм голланд оҫталарының әҫәрҙәрен күсерә. Уҡыусылыҡ осоронда уғ Жан-Батист Симеон Шардендың ижады айырым йоғонто яһай, уның дүрт картинаһының күсермәһен эшләй[6]. Анриның ижады был ваҡытта заманы һәм япон традицион сәнғәте йоғонтоһо аҫтында була.
1894 йылда рәссамдың шәхси тормошонда иҫтәлекле ваҡиға була. Уның моделе Каролина Жобло (франц. Caroline Joblau) ҡыҙы Маргаританы таба (1894—1982).
1896 йылдың йәйен ул Бретань ярындағы Бель-Иль утрауында Париждағы баҫҡыс майҙансығы буйынса күршеһе Эмиль Бери менән үткәрә.
Анри бында Австралиянан Огюст Родендың дуҫы, Эмиль Бернар һәм Винсент ван Гога әҫәрҙәренең коллекционеры, рәссам Джон Питер Рассел менән таныша. 1897 йылда ул тағы бер ҡат уға бара[1].
Джон Питер Рассел Анрины импрессионизм һәм үҙе ун йыл дауамында дуҫ булған Винсент ван Гоганың эштәре менән таныштыра, хатта Анриға уның ике һүрәтен бүләк итә[7]. Уларҙың аралашыуы рәссамдың ижадына кардиналь рәүештә йоғонто яһай, һәм һуңыраҡ ул төҫ теорияһын аңлатҡан Джон Питер Расселды үҙенең уҡытыусыһы тип атай[8].
1896 йылда Анриның биш картинаһы нәфис сәнғәттең Милли йәмғиәт салонына ҡуйыла, ике картинаһы дәүләт тарафынан һатып алына, шул иҫәптән, 1894 йылда яҙылған һәм Рамбуйелағы Франция президенты резиденцияһы өсөн һатып алынған Китап уҡыусы картинаһы ла була[9]. Күргәҙмәнән һуң, Пьер Пюви-де-Шаван тәҡдиме буйынса Анри Матисс нәфис сәнғәттең Милли йәмғиәт салонының ағза-корреспонденты була[1].
Өлгөрөп еткән йылдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1898 йылдың 10 ғинуарында Анри Матисс Амель Парейрға өйләнә(франц. Amélie Noellie Parayre), уларҙың улдары Жан-Жерар (1899—1976) һәм Пьер (1900—1989) тыуа. Шулай уҡ ул никахтан тыш тыуған ҡыҙы Маргарита ғаиләгә алына. Ҡатыны һәм ҡыҙы рәссамдың яратҡан моделдәре була[10].
Камиль Писсарро кәңәше буйынса ул үҙенең баллы айында ҡатыны менән Уильям Тернерҙың картиналарын өйрәнеү өсөн Лондонға китә. Һуңынан парҙар Корсика буйлап буйлап сәйәхәт ойоштора, шул ваҡытта Тулуз һәм Генуяла булып китәләр. 1899 йылдың февраль айында улар Парижға ҡайта[11].
1899 йылда Гюстав Мороның үлеп ҡалғандан һуң уның вариҫы Фернан Кормон менән Анриның килешмәүсәнлеге килеп тыуа,һәм ул Нәфис сәнғәт мәктәбенән китә. Жюлиан Академияһында сираттағы ҡыҫҡа уҡыуынан һуң, рәссам Эжен Каррьер курстарына уҡырға инә. Бында Анри Андре Дерен, Жан Пюи, Жюль Фландрен һәм Морис де Вламинк менән таныша.
Уның скульптурала беренсе һынауы булып Антуан-Луи-Бариның 1899 йылдағы эшенең күсермәһе тора[12]. 1900 йылда, картиналар өҫтөндә эштәре менән бер рәттән, Анри де ля Гранд-Шомье Академияһында Бурдель Антуандың киске курстарына йөрөй башлай. Иртәнсәк Альбер Марке менән Люксембург баҡсаһында һүрәт төшөрә, ә кистәрен скульптура буйынса дәрестәргә йөрөй.
Ғаиләнең артыуы, даими килемдең булмауы һәм партнеры менән ҡатыны хужа булған эшләпә магазинының юғалыуы,балаларҙың Анриның ата-әсәһенә күсеп барыуына сәбәп була[1]. Едти аҡсаһыҙлыҡ ҡыйынлыҡтар арҡаһында ул рәссам-биҙәүсе булып эшкә урынлаша. Альбер Марле менән берлектә ул 1900 йылда Парижда Гран-Палэлағы Бөтә донъя күргәҙмә объекттарын биҙәү менән шөғөлләнә. Эш үтә ауыр була, һәм Анри бронхит менән ауырып китә. 1901 йылда, Швейцарияла оҙайлы булмаған дауаланыуҙан һуң, ул унда ла эшен дауам итә, күпмелер ваҡыт Анри ғаиләһе менән Боэн-ан-Вермандуала ата-әсәһендә була[3]. Ул ваҡыттарҙа рәссам шул тиклем көйһөҙләнә, хатта рәсем менән шөғөлләнеүенән баш тартырға ла уйлай.
Импрессионизм осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1890 йылдан 1902 йылға тиклем Матисс рухы менән импрессионистарға яҡын бер нисә картина яҙа. Бутылка схидама (1896), Десерт (1897), Фрукты и кофейник (1898), Посуда и фрукты (1901) шундай натюрморттары. Уның тәүге ике пейзажы Булонский лес (1902) һәм Люксембургский сад (1902), рәссамдың сәнғәттә үҙ юлын табырға маташыуы тураһында һөйләй[3].
1901—1904 йылдар уның өсөн интенсив ижади эҙләнеү ваҡыты була. Матисс башҡа рәссамдарҙың әҫәрҙәрен тикшереүгә сума, һәм едти финанс ҡыйынлыҡтарына ҡарамаҫтан ҡайһы бер авторҙарҙың үҙенә оҡшаған картиналарын һатып ала. Шул ваҡытта яҙылған бер полотноһында Огюст Роден эшләгән гипс бюсы, Винсент ван Гоганың һүрәте, Поль Гогендәң һәм Поль Сезанндың картиналары һүрәтләнгән. Һуңғыһының рәсем структураһы һәм төҫ менән эш итеүе Матисс ижадына айырыуса ҙур йоғонто яһай, уны Матисс төп рухландырыусы тип атай[13].
1902 йылдың февралендә яңы асылған Берта Вейль галереяһында ул берлектәге күргәҙмәлә ҡатнаша. Шул уҡ йылдың июнь, июль айҙарында тәүге тапҡыр уның әҫәрҙәре һатып алына[14]. 1904 йылдың июнендә Амбруаз Воллар галереяһында Анри Матисстың беренсе шәхси күргәҙмәһе ойошторола, әммә был ҙур уңыш яуламай. Шул уҡ йәйҙә, неоимпрессионист рәссамдар Поль Синьяк һәм Анри Кросс менән бергә францияның көньяғына Сен-Тропеға күсеп китә. Поль Синьяктың «Эжен Делакруа һәм Неоимпрессионизм» эше йоғонтоһо аҫтында Матисс айырым төрткө-төрткө буяу алымдары менән дивизионизм техникаһында эшләй башлай[11]. Сен-Тропела рәссамдәң тәүге шедевры — Роскошь, покой и наслаждение (1904/1905) барлыҡҡа килә. Әммә тиҙҙән Матисс киң, етеҙ штрихтар файҙаһына пуантилизм техникаһын ҡулланыуҙан баш тарта.
Фовистик осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1905 йылдың йәйен Матисс Андре Дерен менән Урта диңгеҙ буйындағы балыҡсылар ауылында үткәрә. Был ваҡыт рәссамдың ижади эшмәкәрлегенең мөһим боролошо кеүек билдәләнә. Андре Дерен менән бергә Матисс сәнғәт тарихына фовизм исеме менән ингән яңы стиль булдыра. Шул осорҙағы уның картиналарына яҫы формалар, аныҡ линиялар һәм ҡәтғи пуантилизм хас.
Фовизм, сәнғәт йүнәлеше булараҡ, эксперимент киәмлендә 1900 йылда барлыҡҡа килә һәм 1910 йылдарға тиклем актуаль була, был хәрәкәт бер нисә йыл ғына дауам итә, 1904 йылдан 1908 йылға тиклем, һәм өс күргәҙмәгә эйә була[15][16]. Фовизм хәрәкәте рәссамдар Анри Матисс, Андре Дерен һәм Морис де Вламинканан.торған ҙур булмаған фекерҙәштәр төркөмөнән үҙенең исемен ала.
Матисс Андре Дерен менән бер рәттән фовистар лидеры булып таныла. Уларҙың һәр береһенең үҙ эйәрсене бар. Хәрәкәттә башҡа мөһим рәссамдар булып Жорж Брак, Рауль Дюфи, Кеес ван Донген һәм Морис де Вламинк тора. Улар бөтәһе лә (Кеес ван Донгендан тыш) уҡыусыларын формаль сиктәрҙән тыш уйланырға һәм үҙҙәренең күҙ алдына килгән нәмәләренә эйәрергә этәргән Гюстав Мороның уҡыусылары була.
1906 йылда фовизм роленең кәмеүе һәм 1907 йылда төркөмдөң тарҡалыуы Матисстың ижади үҫешенә бер нисек тә йоғонто яһамай. Уның иң күп һәм иң яҡшы эштәре 1906 һәм 1917 йылдар араһы осоронда ижад ителә.
1905 йылдың көҙөндә буласаҡ фовистар Париждың Көҙгө салонында тәү башлап киң публикаға эштәрен күрһәткәндән һуң, уларҙың ҡырҡа, дәртле буяуҙары һүҙмә-һүҙ тамашасыларҙы тетрәндерә һәм тәнҡитселәрҙең ризаһыҙлығын тыуҙыра. Камиль Моклер күргәҙмәне йәмәғәтселек йөҙөнә ташлаған буяуҙар көршәге менән сағыштыра. Башҡа тәнҡитсе, Луи Воксель, 1905 йылдың 17 октябрендә Жиль Блаз гәзитендә баҫылған Донателло ҡырағайҙар араһында [17] (франц. Donatello parmi les fauves!) рецензияһында, рәссамдарға мыҫҡыллы «фовист», йәғни «ҡырағай» ҡушаматын бирә (франц. fauves)[18][19].
Матисс күргәҙмәлә ике эшен, Открытое окно һәм Женщина в зелёной шляпе картиналарын тәҡдим итә. Луи Векселдең тәнҡите бигерәк тә Женщина в зелёной шляпе картинаһына юнәлтелә. АҠШ-тан коллекция йыйыусы Лео Стайн рәссамдан был картинаны 500 франкҡа һатып ала[20]. Ғауғалы уңыш Матисс эштәренең баҙар хаҡын күтәрә, был уға һынлы сәнғәт менән шөғөлөн дауам итергә мөмкинлек бирә.
1906 йыл башында Берней-Жён галереяһындағы күргәҙмәнән һуң 1906 йылдың 20 мартында Бойондороҡһоҙҙар Салонында рәссам, сюжетында пастораль һәм вакханалия мотивтары булған үҙенең яңы Радость жизни картинаһын тәҡдим итә. Тәнҡитселәрҙең һәм академик даирәләрҙең реакцияһы был әҫәргә сиктән тыш ҡыҙма була. Тәнҡитселәр араһында «бойондороҡһоҙҙарҙың» вице-президенты Поль Синьяк та була. Пост-импрессионистар Матисстан ситләшә. Ләкин, Лео Стайн был картинала замандың мөһим образын күреп, был картинаны ла һатып ала.
Шул уҡ йылда Матисс йәш рәссам Пабло Пикассо менән таныша . Беренсе осрашыуҙары Парижда Рю де Флёрю урамындағы Стайн Салонында үтә, был Салонда Матисс йыл һайын күргәҙмәгә эштәрен ҡуя. Рәссамдарҙың ижади дуҫлығы көндәшлек рухы һәм үҙ-ара ихтирам менән тулы була[21]. Гертруда Стайн, АҠШ-тағы Балтиморҙан дуҫтары, һеңлеләре Кларабель һәм Этта Коэндар менән Анри Матисстың һәм Пабло Пикассоның меценаттары һәм коолекция йыйыусылары була. Әлеге көндә апалы-һеңлеле Коэндарҙың коллекцияһы Балтиморҙа сәнғәт Музейы экспозицияһының төп өлөшө булып тора[22].
1906 йылдың майында Матисс Алжирға килә һәм Бискра оазисында була. Ул сәйәхәт ваҡытында һүрәт төшөрмәй. Францияла булып ҡайтҡас та ул Голубая обнажённая картинаһын яҙа (Бискранан сувенир) һәм Лежащая обнажённая I (Аврора) скульптураһын төҙөй. Ике аҙналыҡ сәфәрҙән ул керамика алып ҡайта, уны үҙенең картиналарына фон сифатында ҡуллана.
Матисс сәфәр тәьҫораттары йоғонтоһо аҫтында мосолман Көнсығышының арабеск стилендәге һыҙыҡ биҙәктәр менән мауыға башлай. Был ваҡытта ул үҙе өсөн Африка халыҡтарының скульптураһын аса, ҡыҙыҡһыныу булырға примитивизм һәм классик япон ксилографияһы менән ҡыҙыҡһына башлай. Шул ваҡытта рәссамдың тәүге литографиялары, ағаста гравюралары һәм керамика барлыҡҡа килә.
1907 йылда Матисс Италия буйлап сәйәхәткә сығып китә, Венеция, Падуя, Флоренция һәм Сиенаға бара.
Матисс академияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Майкл, Сара, Гертруда һәм Лео Стайндар, Ганс Пуррман, Мардж һәм Оскар Моллдар ярҙамы һәм кәңәше буйынса, Матисс шәхси һынлы сәнғәт мәктәбенә нигеҙ һала. Унда ул 1908 йылдың ғинуарынан алып 1911 йылға тиклем уҡыта. Был ваҡыт эсендә академияла рәссамдың ватандаштарынан һәм сит илдәрҙән 100 студент белем ала. Ганс Пуррман Сара Стайн академияны ойоштороуҙа һәм адара итеүҙә яуаплы итеп тәғәйенләнә[23].
Студия тәүҙә Париждың Севр урамындағы элекке монастырҙа урынлаша[23]. Матисс 1905 йылда уҡ үҙенең Сен-Мишель яры буйындағы студияһына өҫтәп был бинаны файҙаланыуға ала. Шәхси академияға нигеҙ һалғандан һуң элекке монастырҙың тағы бер бинаһы ҡуртымға алына. Шуға ҡарамаҫтан, бер нисә аҙнанан һуң мәктәп Рю де Вавилон урамы мөйөшөндәге һәм Инвалидтар бульварындағы элекке монастырға күсә[23].
Академияла уҡыу коммерция булмаған сифатта була. Матисс йәш рәссамдарҙың классик база әҙерлегенә ҙур әһәмиәт бирә. Аҙнаһына бер тапҡыр уҡыу программаһына ярашлы улар музейға баралар. Модель менән эш итеү күсермә техникаһын үҙләштергәс кенә башлана. Академия булған саҡта студент ҡыҙҙарҙың өлөшө иҫ киткес юғары була.
1908 йылда Матисс үҙенең тәүге сәфәрен Германияға ҡыла[24]. Унда ул Мост төркөмөнән рәссамдар менән таныша. 1908 йылдың 25 декабрендә Гран Ревюла үҙенең «Рәссам яҙмаларын» баҫтырып сығара (франц. Notes d’un Peintre), унда ул эмоцияларҙы ябай саралар иҫәбенә туранан-тура биреү кәрәклеге тураһында һөйләп, үҙенең сәнғәт принциптарын әйтеп бирә[25].
Рус коллекция йыйыусылары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Матисстың талантын баһалаусы иң беренсе рус эшҡыуары һәм коллекция йыйыусы Щукин Сергей Иванович була[3]. 1908 йылда ул рәссамға Мәскәүҙәге йорто өсөн өс декоратив панноға заказ бирә: Танец (1910), Музыка (1910) һәм Купание, или Медитация (һуңғы панноһы тик эскизда ҡала). Уларҙа сағыу төҫтәр өҫтөнлөк итә, ә бейеүҙә хәрәкәт иткән һәм музыкаль инструменттарҙа уйнусы шәрә кешеләр менән тулған композицияһы — һауа, ер һәм ут — тәбиғәт стихияһын кәүҙәләндерә. Рәсәйгә оҙатыр алдынан паннолар Парижда ҡуйыла[3].
Картиналарын урынлаштырыу менән бәйле, Сергей Иванович Щукин саҡырыуы буйынса, Анри Матисс шәхсән 1911 йылда Санкт-Петербург һәм Мәскәүгә килә, унда уны йылы һәм һоҡланып ҡабул итәләр. Ил тураһында үҙенең тәьҫораттары тураһында журналистарҙың һорауҙарына яуап биреп, ул былай тип әйтә:
«Кисә мин иҫке иконалар коллекцияһын күрҙем. Бына был оло сәнғәт. Миңә уларҙың ябайлығы оҡшаны, улар минең өсөн Фра Анджелико картиналарынан да яҡыныраҡ һәм ҡәҙерлерәк. Рәсәйгә, ниһәйәт, килеп эләгеүем менән сикһеҙ бхетлемен. Мин рус сәнғәтенән күпте көтәм, сөнки рус халҡының күңелендә иҫәпһеҙ-хисапһыҙ байлыҡтар һаҡлана, рус халҡы әле йәш. Ул әле ҡайнар күңел күтәренкелеген юғалтып өлгөрмәгән.[26]
Рус эшҡыуарҙары һәм коллекция йыйыусылары Щукин Сергей Иванович һәм Морозов Иван Абрамовичҡа картиналарын һатып[27], рәссәм, ниһайәт, тулыһынса матди ҡыйынлыҡтарҙы еңеп сыға.
Исси-ле-Мулиноға күсеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1909 йылда Матисс Париждағы Сен-Мишель резиденцияһын ҡалдыра һәм Исси-ле Мулиноға күсеп килә, унда йорт менән студия төҙөй. Оҙайлы ваҡыт дауамында үҙенең ғаилә ағзалары уның өсөн модель булып хеҙмәт итә һәм рәссамдәң бөтә үтенестәрен башҡара, мәҫәлән, балалар, атайҙарының тупланғанлығын боҙмаҫ өсөн, аш ваҡытында өндәшмәй генә ултырырға тейеш.
Мюнхендағы ислам сәнғәтенең ҙур күргәҙмәһенә барғандан һуң, 1910 йылда Германияға икенсе сәфәре ваҡытында Матисс ике ай Италияның көньяғында мавритан сәнғәтен өйрәнеп, Севильяла үткәрә. 1911 йылда ул педагогик эшмәкәрлегенән ситләшә һәм үҙен тулыһынса ижадҡа бағышлай.
1912 йылда АҠШ-тың Нью-Йорк ҡалаһында 291 Галереяла Альфред Штиглиц ойошторған Матисстың беренсе күргәҙмәһе була[28]. Икенсе йылда инде Нью-Йорктың Амори Шоу күргәҙмәһенә Матисстың бер нисә картинаһы ҡуйыла һәм консерватив америка тамашасыһының ризаһыҙлығын тыуҙыра. Шулай ҙа, рәссамдың әҫәрҙәре АҠШ-та Армори Шоуҙың казначейы Уолтер Пач тарафынан 1914 йылдан алып 1926 йылға иклем ҡуйылыуын дауам итә[29].
Яҡынса шул уҡ ваҡытта, Матисстың ҡайһы бер композициялары, күп тәнҡитселәр фекеренсә, рәссам тарафынан кубизм йоғонтоһо аҫтында ижад ителгән[30]. Быны улар Пабло Пикассо менән дуҫлығы арҡаһында тип табалар. Матисс, ике рәссам осрашыу һәм әңгәмә ваҡыттарында бер-береһенә күп файҙалы нәмәләр бирә, тип әйтә[30]. Пабло Пикассо, Матисстың әҫәрҙәрендә йомшаҡ яҡтарын табып, «шайтан адвокаты» ролен үҙ өҫтөнә ала[30].
1911 йылдан 1913 йылға тиклем рәссам ике тапҡыр Мароккола була. Был сәйәхәттең һөҙөмтәһендә фигуралы композициялар һәм ландашфттарҙың яҡтылыҡ бөрккән сағыу картиналары барлыҡҡа килә, мәҫәлән Бербер (1913) һәм Арабская кофейня (1913)[31][32] [33]
1914 йылдың йәйендә Матисс өсөнсө тапҡыр Германияға, был юлы Берлинға килә. Шул уҡ йылда Беренсе донъя һуғышы башланыу менән йәш булмаған рәссам хәрәкәт итеүсе армияға үҙ ирке менән ҡатнашыуға үтенес менән мөрәжәғәт итә, әммә сәләмәтлегенең торошо буйынса уға кире ҡағалар. Әсәһе оккупацияланған дошман территорияһында ҡала, ҡустыһы әсиргә алына, улдары һәм дуҫтары фронттарҙа һуғыша. Тик ҡатыны һәм ҡыҙы рәссам янында ҡала.
Ниццаға күсеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бронхит эҙемтәләренең киҫкенләшеүе арҡаһында табиптар кәңәше буйынса Матисс 1916 йылда күпмелер ваҡыт Ментокта үткәрә, ә 1916-1917 йылдарҙың ҡышын Симьяла, Ницца яны ҡаласығында, Бо-Риваж ҡунаҡханаһында үткәрә, әнан Медитерран ҡунаҡханаһына күсә. 1921 йылда Симьялағы Шарль-Феликс майҙанындағы ике ҡатлы фатирға урынлаша. Май айынан сентябрь айына тиклем рәссам Исии-ле- Мулиноға даими рәүештә ҡайтып тора, унда үҙенең оҫтаханаһында эшләй.
1918 йылда Гийом галереяһында Матисс менән Пикассоның берлектәге күргәҙмәһе үтә. Ниццала ул Огюст Ренуар һәм Пьер Боннар менән таныша.
Был ваҡытта уның яңы тигеҙһеҙ геометрия һәм ынйы- һоро һәм ҡара өҫтөнлөк иткән интенсив эске үҫеше була. Франция көньяғының көс алыу атмосфераһы уны Одалиски тойғоло серияһын булдырыуға дәртләндерә. Унда МАтисс декоратив фонда экзотик кекйемдәрҙәге ҡатын-ҡыҙҙарҙы һүрәтләй. Ниццала ул эске һәм тышҡы арауыҡтар бер-береһе менән мотлаҡ бүленгән күп интерьерҙар яҙа. Шул уҡ ваҡытта рәссам тәбиғи һәм орнаменталь биҙәктәр һәм буяуҙар синтезына мөрәжәғәт итә[34].
Сергей Павлович Дягилев үтенесе буйынса 1920 йылда ул Игорь Федорович Стравинский музыкаһына Леонид Федорович Мясин.хореографияһындағы «Һандуғас» балеты өсөн костюм һәм декорация эскиздарын эшләй. Һуңыраҡ, 1937 йылда Дмитрий Дмитриевич Шостакович музыкаһына шул уҡ Леонид Мәсин хореографияһындағы «Ҡыҙыл һәм ҡара» балеты өсөн декорация эскиздары эшләй.
1920 йылдарҙа рәссамдың исеме бөтә донъя билдәлелеге ала. Уның күргәҙмәләре Америка һәм Европаның күп кенә ҡалаларында үтә. 1925 йылдың июлендә Матисс Почетлы легион ордены кавалеры исемен ала[35]. 1927 йылда уның улы, Пьер Матисс, галерист булып, атаһының күргәҙмәһен Нью-Йоркта ойоштора, шул уҡ йылда рәссам Питтсбургта Компотница и цветы картинаһы өсөн Карнеги Институтының премияһын ала[35][36].
1920 йылдар аҙағында Матисс башҡа рәссамдар менән хеҙмәттәшлек итә, һәм европалылар менән генә түгел — француз, голланд, немец, испан, һәм эмигрант- американлылар менән дә хеҙмәттәшлек итә. Ул алдағы йылдарҙа ҡалдырған скульптураға ла әйләнеп ҡайта.
1930 йылда Альберт Понимаю, АҠШ-тан коллекция йыйыусы Матиссҡа үҙенең шәхси музейы өсөн стена декорацияһына заказ бирә. Шул уҡ йылда рәссам Таитиға килә, унда Барнс фонды өсөн декоратив панноның ике варианты өҫтөндә эшләй[37]. Танец II (1932) панноһын ижад иткәндә Матисс тейешле формалар ҡырҡып алыу өсөн тәүге тапҡыр төҫлө ҡағыҙҙар ҡуллана.
1930 йылдың сентябрендә Таитинан ҡайтыр юлда ул АҠШ-тың Филадельфия эргәһендәге Мерионға Альберт Барнсҡа бара, һәм Танец II(1932—1934) триптихын эшләү өсөн уның заказын ҡабул итә[38][39][40]. 1933 йылда Нью-Йоркта рәссамдың ейәне, Пьер Матисстың улы Поль Матисс тыуа.
Барнс фондына биҙәк һалыу буйынса күләмле эш ваҡытында Матисс йәш рус эмигранты Лидия Николаевна Делекторскаяны секретарь итеп ала, ул шулай уға модель булып та хеҙмәт итә. Әммә рәссамдың ҡатыны уны эштән сығарыуға ныҡыша, һәм ул эштән бушатыла. Ләкин ҡатыны барыбер айырылышыуға ғариза бирә. Матисс яңғыҙы ҡала һәм Лидия Делекторскаяны секретарь вазифаһына кире ҡайтыуын һорай[41].
Икенсе донъя һуғышы башланыу менән Матиссты туғандары АҠШ-ҡа йәки Бразилияға күсеп китеүен күндерергә маташалар[42]. Әммә ул Францияла, Ниццала ҡала, уны вафатына тиклем ташлап китмәй[43].
1930 йылдар рәссам өсөн үҙенең асыштарына йомғаҡ яһарға маташыу ваҡыты була. Тәьҫирҙе көсәйтеү өсөн, ул монументаль сәнғәткә графика алымдары күсерә, мәҫәлән, Розовая обнаженная (1935) һәм Натюрморт с устрицами (1940) картиналарында был асыҡ күренә. Шул дәүерҙең эштәрендә экзотика әҙерәк һәм күберәк ассиметрия була. Уларҙа ҡатын-ҡыҙҙар байрамса күлдәктәрҙә балаҫтар, сәскәләр һәм вазалар фонындағы креслоларҙа һүрәтләнә.
Был йылдарҙа уның тарафынан гобелен өсөн эскиздар, китаптар өсөн иллюстрациялар эшләнә. Матисс Джеймс Джойстың «Улисс» романы өсөн Диссеянан күренештәр яҙа. 1931 йылдың рәссамдың иллюстрациялары менән беренсе китабы нәшер ителә. Был Стефан Малларменың шиғри йыйынтығы була.
Шул осорҙағы үҙенең күп эштәрендә Матисс картиналарының сиктәрен айыра, формалар ҡыҫандар арауығына китә, Уға миҫал булып Музыка II (1939) һәм Румынская блуза (1940) картиналары тора.
Һуңғы йылдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1941 йылда Матисс эсәктәренә ауыр операция кисерә. Һаулығы насарайыу сәбәпле стилен ябайлаштырырға мәжбүр була. Көсөн һаҡлау маҡсатында ул ҡағыҙ киҫентеләренән һүрәттәр эшләү техникаһын булдыра, был уға оҙаҡ көткән һүрәт һәм төҫтөң синтезына ирешеү мөмкинлеген бирә. 1943 йылда «Джаз» китабына гуашь менән буялған киҫентеләрҙән иллюстрациялар серияһын башлай. (1947 йылда тамамлай). 1944 йылда ҡатыны һәм ҡыҙы Ҡаршылыҡ эшмәкәрлегендә ҡатнашҡаны өсөн гестапо тарафынан ҡулға алына.
1946—1948 йылдарҙа Матисс тарафынан яҙылған интерьерҙарҙың буяуы тағы тағы сиктән тыш ҡуйы була: «Красный интерьер, натюрморт на синем столе» (1947) һәм «Египетский занавес» (1948), ошондай эштәре яҡтылыҡ һәм ҡараңғылыҡ араһында контрастҡа, шулай уҡ эске һәм тышҡы араһындағы арауыҡҡа төҙөлә.
- Матисстың һуңғы эше (1954) — 1921 йылда Нью-Йоркта Рокфеллер тарафынан төҙөлгән сиркәү витражы. Union Church of Pocantico Hills, New York.
Ҡалған түғыҙ витраж марк Шагал тарафынан эшләнә.
Рәссам 1954 йылдың 3 ноябрендә 84-се йәшендә Ницца янында Симиезала вафат була.
Матисс мәҙәниәттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Матисс хөрмәтенә Меркурийҙа кратер атала.
- Джеймс Бонд тураһында фильмда бер персонаждың оператив псевдонимы («Казино „Рояль“» һәм «Квант милосердия»), шулай уҡ Себастьян Фолкстың «Дьявол не любит ждать» романында Рене Матисса рәссам хөрмәтенә атала.
- Анри Матисстың геройы һирәкләп «Полночь в Париже», «Прожить жизнь с Пикассо» һәм «Модильяни» фильмдарында күренә
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Матисстың картиналарының береһе — «Les coucous, et tapis bleu rose» — 2009 йылдың февралендә Кристис йортонда аукционда шәхси коллекция йыйыусы тарафынан 32 миллион евроға һатып алына. Натюрморт рәссам тарафынан 1911 йылда яҙылған була[44].
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- AnriMatiss.ru
- henri-matisse.net — Henri Matisse: Life and Work
- Около 200 работ Анри Матисса, а также его биография
- Аллюзии на картину «Танец» Матисса
Галереи работ
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Турчин В. С. По лабиринтам авангарда. — М.: Изд-во МГУ, 1993.
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 The Personal Life of Henri Matisse.
- ↑ Henri Matisse. Life chronicle.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Матисс Анри на сайте Tonnel.ru
- ↑ Leymarie, Jean; Read, Herbert; Lieberman, William S. (1966), Henri Matisse, UCLA Art Council, стp.9.
- ↑ Bärbel Küster. «Arbeiten und auf niemanden hören.» Süddeutsche Zeitung, 6 July 2007.
- ↑ Spurling, Hilary. The Unknown Matisse: A Life of Henri Matisse, the Early Years, 1869—1908, стp. 86.
- ↑ Французский художник Анри Матисс. Биография.
- ↑ Jill Kitson. About Hilary Spurlings The Unknown Matisse.
- ↑ Henri and Pierre Matisse. Cosmopolis, No 2. January, 1999.
- ↑ Marguerite Matisse.
- ↑ 11,0 11,1 Oxford Art Online, «Henri Matisse»
- ↑ Leymarie, Jean; Read, Herbert; Lieberman, William S. (1966), Henri Matisse, UCLA Art Council, стp.19-20.
- ↑ Leymarie, Jean; Read, Herbert; Lieberman, William S. (1966), Henri Matisse, UCLA Art Council, стp.10.
- ↑ Spurling, Hilary. The Unknown Matisse. University of California Press, 2001. ISBN 0-520-22203-2, стр. 232.
- ↑ John Elderfield, The «Wild Beasts» Fauvism and Its Affinities, 1976, Museum of Modern Art, стр.13, ISBN 0-87070-638-1
- ↑ Freeman, Judi, et al., The Fauve Landscape, 1990, Abbeville Press, стp. 13, ISBN 1-55859-025-0.
- ↑ В зале, где проходила выставка художников, находилась скульптура работы Донателло, скульптора эпохи Возрождения. Отсюда название статьи.
- ↑ Chilver, Ian (Ed.). Fauvism, The Oxford Dictionary of Art, Oxford University Press, 2004.
- ↑ John Elderfield: The Wild Beasts Fauvism and Its Affinities, 1976, Museum of Modern Art, стр. 43, ISBN 0-87070-638-1.
- ↑ Stefana Sabin: Gertrude Stein. Rowohlt, Reinbek 1996, ISBN 3-499-50530-4, стр. 36
- ↑ Spurling, Hilary. The Unknown Matisse: A Life of Henri Matisse, the Early Years, 1869—1908, стp 352—553.
- ↑ The Cone Collection. Baltimore Museum of Art. Ҡалып:Webarchive
- ↑ 23,0 23,1 23,2 Апель К. О. Матисс./Академия Матисса. М.:ОЛМА Медиа Групп, 2007, стр. 54
- ↑ Ulrike Lorenz, Norbert Wolf (Hrsg.): Brücke — Die deutschen «Wilden» und die Geburt des Expressionismus, Taschen Verlag, Köln 2008, стр. 12 f.
- ↑ Анри Матисс. «Заметки живописца», 1908.
- ↑ Русаков Ю. А. Матисс в России осенью 1911 года. — В кн.: Труды Государственного Эрмитажа, XIV. Л., 1973, с. 167—184.
- ↑ Иван Абрамович Морозов. Ҡалып:Webarchive
- ↑ Illustrated Chronology — Matisse.
- ↑ Биография Уолтера Пача на сайте Askart.com
- ↑ 30,0 30,1 30,2 André Verdet: A Propos du dessin et des odalisque, Entretiens notes et écrits sur la peinture, 1978, Editions Galilée, Paris.
- ↑ Matisse in Morocco: The Paintings and Drawings, 1912—1913, NGA Ҡалып:Wayback (недоступная ссылка с 14-05-2013 (1976 дня))
- ↑ Review: John Russell, Matisse and the Mark Left On Him By Morocco, NY Times
- ↑ Мировая история. Новейшая история. XX век. В 2 книгах. Книга 1, А-М. М:ОЛМА-ПРЕСС Образование, 2003, стр. 309.
- ↑ Jack Cowart and Dominique Fourcade. Henri Matisse: The Early Years in Nice 1916—1930. Henry N. Abrams, Inc., 1986. стp. 47. ISBN 978-0-8109-1442-1.
- ↑ 35,0 35,1 Биографии знаменитых людей. Анри Матисс.
- ↑ Carnegie International.. Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 декабрь 2012. 4 декабрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ Henry Matisse на сайте энциклопедии Британника
- ↑ А. В. Петухов. Дионисийский танец.
- ↑ Matisse’s Barnes 'Dance' mural & site-specificity
- ↑ Matisse’s 'The Dance' Is on View at the Barnes Foundation’s New Home
- ↑ Истории. Люди. Лидия Делекторская.
- ↑ Апель К. О. Матисс./Военная реальность и радость творчества. М.:ОЛМА Медиа Групп, 2007, стр. 144.
- ↑ Phyllis Tuchman. Matisse the Master Hilary Spurling. The Washington Post, 25. September 2005
- ↑ Una obra de Matisse alcanza un precio récord de 32 millones de euros (исп.)
- 31 декабрҙә тыуғандар
- 1869 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Францияла тыуғандар
- 3 ноябрҙә вафат булғандар
- 1954 йылда вафат булғандар
- Францияла вафат булғандар
- Алфавит буйынса рәссамдар
- Франция рәссамдары
- XIX быуат рәссамдары
- XX быуат рәссамдары
- Алфавит буйынса скульпторҙар
- Франция скульпторҙары
- XIX быуат скульпторҙары
- XX быуат скульпторҙары
- Фовизм
- Натюрморт оҫталары


c: text/html

text:
Йыл да Бөрө ҡалаһында “Беҙҙең бала саҡ баҡсалары” тип аталған ғилми-ғәмәли конференция үткәрелә. Был юлы ул яңыса яңғыраш алды. Илдең биш төбәге — Тамбов, Мәскәү өлкәләренән, Карелия Республикаһынан, Краснодар крайынан, Ханты-Манси округынан — уҡыусылар онлай режимында бәйләнешкә сыҡты.
Саҡмағош районы уҡыусылары ла баҡсасылыҡ, сәскә, йәшелсә-емеш үҫтереү, шәхси хужалыҡ һәм ландшафт дизайны өлкәһендәге уңыштары һәм асыштары менән уртаҡлашты. Саҡмағош ауылының 1-се, Рапат, Иҫке Ҡалмаш, Имәнлеҡул, Үрнәк урта белем биреү мәктәптәре уҡыусыларының ғилми-тикшеренеү эштәре юғары баһаланды.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ҡыуаныстарығыҙ менән уртаҡлашығыҙ: (347) 273-28-29.
Яңылыҡтар
Һауа торошо (Өфө)
6..8°C
Юлдаш акциялары
Һәүәҫкәр башҡарыусылар өсөн конкурс!
Башҡортостан тураһында оло һөйөү менән!
Гитарала уйнап йырлаусыларҙың беренсе асыҡ конкурсы
Ижади конкурс! 10 майға тиклем дан ғаиләләр тураһында яҙығыҙ!
Блогтар
Журналист, яҙыусы. «Юлдаш» радиоһының ижтимағи-сәйәси һәм нәфис программалар бүлеге етәксеһе. Даими радиопроекты – «Даирә» программаһы (йома көндәрендә иртәнге сәғәт 11 менән 12 араһында эфирға сыға ).
4 проза китабы авторы.
Ике юғары белемле – филолог һәм юрист.
«Шоңҡар» журналының мөхәрририәте ағзаһы, Интернет-көндәлекте ошо баҫма сайтында ла алып бара.
(128 КБит/с)
Юлдаш 105.5 FM
Фотолар
Көндәлектәр


text:
- Подробности
- Просмотров: 680
ЗАКАЗНИК, дәүләт ҡарамағындағы махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләрекатегорияһы. З. тәбиғәт комплекстарын йәки уларҙың компоненттарын һаҡлау йәки тергеҙеү, экологик балансты тотоу маҡсатында хужалыҡ эшмәкәрлеген алып барыу даими йәки ваҡытлыса тыйыла. З. терр‑яһында һунар итеү, балыҡ тотоу, ер һөрөү, минераль ашламалар ҡулланыу, файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу һ.б. тыйыла йәки сикләнә. Һаҡланған объектҡа ҡарап, биол. (ботаник, зоол.), ландшафт (комплекслы), геол., гидрологик һ.б. З. айырыла. Республикала дөйөм майҙаны 408,2 мең га (2016) булған 27, ш. иҫ. 7 ботаник, 16 зоол., 4 ландшафт, З. ойошторолған. Башҡортостанда тәүге З. булып Шөңгәккүл заказнигы (1952) һанала. Өҫән-Ивановка заказнигы һ.б. ботаник З. генофондты, ҡиммәтле фитоценоздарҙы һаҡлау һәм үҫемлектәрҙе,ш. иҫ. дарыу үҫемлектәрен, үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәрен, маҡсатҡа ярашлы файҙаланыу өсөн булдырылған. “Алтын Солоҡ”, Көнгәк заказнигы, Наҡаҫбаш заказнигы һ.б. зоол. З. хайуандарҙың һирәк төрҙәрен һәм һунар-промысла популяцияларын һаҡлау һәм тергеҙеү өсөн ойошторолған. Первомайск заказнигы, Уралтау заказнигы һ.б. ландшафт З. тәбиғәт комплекстарын һаҡлау һәм тергеҙеү маҡсатында булдырылған.
Э.П.Позднякова
Тәрж. З.Б.Латипова


text:
Үлсәүҙәргә һалып яҙмыштыӨфө ҡалаһы 51-се поликлиникаһының профилактикалау бүлеге мөдире, БР-ҙың атҡаҙанған табибы, I категориялы терапевт Рәйлә Һиҙиәт ҡыҙы Ниғмәтуллинаның хеҙмәт кенәгәһендә бер генә яҙыу, уныһы ла эшкә алыныуы хаҡында. Ошо дауаханала тәүге хеҙмәт көнөн...
Бәхетле яҙмыш яҡтыһыРеспублика перинаталь үҙәгенең ярҙамсы репродуктив технологиялар бүлеге мөдире, Башҡортостандың атҡаҙанған табибы, БР һаулыҡ һаҡлау отличнигы Рәмилә Оморҙаҡ ҡыҙы Үҙәнбаеваның тормош юлы Башҡортостан медицинаһы үҫеше менән тығыҙ бәйләнгән. Үҙ...
Донъя тотҡаһыЗатлы ҡатын, даланлы ҡатын, тип һоҡланып ҡарайҙар Әбйәлил районы Әбйәлил ауылында ғүмер итеүсе Рәйлә Вәлит ҡыҙы Ниғәмәтйәноваға. Ә был дәрәжәгә етер өсөн күпме юл, һынауҙар, ҡаршылыҡтар үтергә тура килеүен ул үҙе генә белә. Тыумыштан бирелгән илаһи...
ҺӨЙӨҮ БУЛҒАН ЕРҘӘ БӘХЕТ БАРXXI быуат ҡатын-ҡыҙының ысын портретын бөйөк рәссам нисек һүрәтләр ине икән? Тылсымлы ҡылҡәләм замана һылыуының тышҡы гүзәллеген һынландырып ҡына ҡалмай, күңел балҡышын, нескә аҡылын, рух күтәренкелеген, утлы сая йөрәген сағылдырып, уның ер һулышын...
Рух тәрбиәсеһе«Тамырҙарымда башҡорт ҡаны аға. Ҡайһы ваҡыт миңә актриса булырға тура килә, әммә уның өсөн алҡышлауҙар көтмәйем. Ирекһеҙҙән үҙемдә рәссамлыҡ һәләттәремде таныһам да, картиналарым күргәҙмәләргә ҡуйылғаны юҡ. Табип тәүәккәллеген алып, бәләкәй генә...
«Һин – байрамым минең!»Римма Амангилдина тигәндә, күңелдә ул тыуҙырған моң донъяһы хасил иткән хис, рух, һағыш айҡашы аша әллә ниндәй сөңгөлдәр аҡтарыла. Тормошто, донъяны үҙе бер байрам кеүек ҡабул итмеш көсәйә. Яҡты кисерештәр, рәхәтлек, еңеллек тояһың уны тыңлағандан...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Юл хеҙмәтендә эшләгән танышым, уфтанып, былай тигәйне: “Исмаһам, ҡар ҙа юҡ. Яуһа, көрәр ҙә торор инек. Былай юл буйҙарын сүп-сарҙан таҙартып бер булаһың”. Ысынлап та, ҡар иреү менән юл ситтәренә ҡараһаң, иҫең китә, урман һыҙаттарын әйтеп тораһы ла түгел: ҡайҙа ҡарама – пластик шешәләр, полиэтилен тоҡсайҙар… Нимә генә юҡ! Полиэтилен ғилләһе
Ярай әле юл буйҙарын миҙгеленә бер-ике тапҡыр йыйып сығалар. Элегерәк ауылдарҙа хатта мәктәп балаларын сығара торғайнылар, хәҙер ауыл хакимиәтендә махсус кеше яллайҙар. Нисек кенә булмаһын, ҡалаларҙа тәртип бар әле: тотош системаға ҡоролған коммуналь хужалыҡтар эшләй, был йәһәттән башҡа ойошмалар ҙа теләктәрен белдерә. “Комсомольская правда”ла (2016 йыл, 30 октябрь) былай тип тә яҙылғайны: “Киләһе йылдан коммуналь ҡалдыҡтарҙы йыйған һәм эшкәрткән өсөн махсус төбәк операторҙары яуап бирәсәк. Уларҙы конкурс нигеҙендә һайлаясаҡтар. Ә беҙҙең сүпте таҙартҡанға түләүҙәр асыҡ күренеп торһон өсөн айырым “юл” өҫтәләсәк. Ул тармаҡты ҡарау һәм йүнәтеү түләүҙәренә индереләсәк”. Белмәйем, был “юлдар” ҡаланы ни саҡлы таҙа тота алыр, әммә шуныһы ғына билдәле: үҙгәрештәр квитанцияларҙа ғына түгел, кешенең үҙендә булмай тороп, был тәңгәлдә хәл яҡшырмаясаҡ.
Йыйыштырған ерҙә таҙа түгел, сүпләмәгән ерҙә таҙа булғанын аңларға ваҡыт та бит. Шунан һуң, дөйөм таҙалыҡҡа килгәндә, нисек кенә булмаһын, элек беҙ полиэтилен менән пластмасса һауыттарына батып ятмай инек. Был йәһәттән эшен башлап ҡына торған бер эшҡыуарҙың һүҙҙәрен килтерге килә. “Икмәкте һатыуға полиэтилен тоҡсайға һалып сығарырға ҡушалар. Бысранмаһын, йәнәһе. Күҙ алдына килтерәһеңме: мейестән генә сыҡҡан йылы ҡаласты – полиэтиленға!” – тип өҙгөләнгәйне ул. Күҙ алдына ғына килтереү түгел, көн дә быға шаһитбыҙ: магазин кәштәләренә икмәк һыуынып та бөтмәй килеп етә. Полиэтилен тоҡсайға һалғандан һуң ярайһы ғына ваҡыт үтһә лә.
Булмаһа, һүҙебеҙҙе полиэтилен, пластик һауыттарҙың кеше организмына, тирә-яҡ мөхиткә ниндәй зыян килтереүенә күсерәйек. Полиэтилен тоҡсайҙар, пакеттар бынан 80 йыл самаһы элек барлыҡҡа килгән. Хәҙер иһә бар донъяға таралған. Хәтерегеҙҙә булһа, элек хужабикәләр уларҙы бер нисә тапҡыр ҡуллана, улай ғына ла түгел, йыуып, елләтергә элеп ҡуя торғайны. Ҡәҙерле ине, ләкин хәҙер “ҡәҙере” китте: ҡалын, ныҡлыларын бер тапҡыр ҡулланыу өсөн алынғандары алыштырҙы. Хәйер, ҡайһыһы булһа ла, файҙаһынан ҡарағанда зыяны күберәк. Хатта күп кенә түгел, ҡот осҡос күп. Уртаса алғанда, бер пакетты 20 минут самаһы ғына файҙаланалар, ә сереүе быуаттан аша. Ҡайһы бер ғалимдар иҫәпләүенсә, айырым төрҙәре хатта 200 йылдан күберәк ята. Шул уҡ, белгестәр әйтеүенсә, пластик һауыттарҙы, полиэтиленды серетеүсе бактерия тәбиғәттә юҡ. Эйе, хәҙер был эште тиҙләтеү өсөн айырым матдәләр ҙә ҡушып ҡарайҙар. Шулай ҙа полиэтилен, пластик һауыттарҙы яндырып ҡына юҡ итеп була, ләкин яндырған саҡта ағыулы газ барлыҡҡа килә. СО (һөрөм) кеше организмы өсөн ҡурҡыныс. Дөрөҫ файҙалан
Экологтар йәмәғәтселектең, ил етәкселәренең иғтибарын йәлеп итеү өсөн ни генә эшләмәй, ләкин уларҙы ишетеүсе аҙ. “Пластикка ҡаршы һөжүм” юҡтан башланмаған. Мәҫәлән, донъяла, яҡынса иҫәпләүҙәренсә, 8,3 миллиард тонна пластик етештерелгән. Шуның яртыһы – һуңғы ун йыл эсендә. Ҡулланғандан һуң һауыттарҙың туғыҙ проценты ғына ҡабат эшкәртелә, 12 проценты яндырыла, ҡалған 73 проценты сүп-сар өйөмдәренә оҙатыла.
Полиэтилен пакеттарҙың, пластик шешәләрҙең йылға-күлдәребеҙҙе бысратыуы тураһында әйтеп тораһы ла түгел. Уны һәр беребеҙ күреп белә. Донъя кимәлендә был йәһәттән экологияға килтерелгән зыянды Тымыҡ океандағы “Сүп утрауы” миҫалында ла күрергә мөмкин. Был “утрау” нәҡ полиэтилен, пластик, полипропилен һәм башҡа шундай бик тиҙ үк сереп бармаған әйберҙәрҙән хасил булған. Бөтә сүп ҡатнашмаһы ҡушылып, Япония менән Төньяҡ Америка араһының яртыһына тиерлек һуҙылған, имеш. Эль-Ниньо ағымы 1,5 мең километрғаса төрлө пластик ҡалдығын ағыҙа, бергә уҡмаштыра. Ғалимдар билдәләүенсә, “утрау”ҙа 100 миллион тоннанан ашыу пластик сүп йыйылған. Шуларҙың 80 проценты ярҙан һыуға эләкһә, 20 проценты караптарҙан ташлана. “Утрау” һис тарҡалырға “теләмәй”, ҙурая, киңәйә генә. Уның майҙаны – 700 мең квадрат километрҙан ашыу. Ҡайһы береһе уны Техас штаты ҙурлығына тиңләй.
Йыл һайын донъяла 60 миллиард тонна пластик етештерелеп, биш проценты ғына юҡҡа сығарыла йәки утилләштерелә. Был билдәле, әммә Италияның “Baima Sri” компанияһы етештергән утилләштереү техникаһы бар донъя илдәренә нисек етһен инде? Әйткәндәй, Рәсәй шарттарында нәҡ ошондай машиналар кәрәк икән. Шарттарында тигәндән, бында тәбиғәтте күҙ уңында тоторға ярамай. Ә беҙҙең сүпте, эйе, сүпте. Күпселек илдә полиэтиленын – полиэтиленға, сепрәген – сепрәккә, ҡағыҙын ҡағыҙға айырып йыялар. Шуға уларҙы утилләштереү еңел. Ә беҙҙә бөтә сүп бергә. Италияның алда телгә алған машинаһы нәҡ беҙҙең ҡалдыҡтар өсөн тиерһең – барыһын айыра ала, имеш.
Полиэтилен сүптәрҙең тирә-яҡ мөхиткә зарары тураһында яҙғанда, йыл һайын бер миллионға яҡын ҡоштоң, 100 меңләп диңгеҙ йәнлегенең үлеүе хаҡында ла әйтергә кәрәктер.
Дөрөҫ файҙаланмағанда, полиэтилен кеше организмы өсөн бик зарарлы матдәләр бүлеп сығара. Халыҡ-ара һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы ғалимдары билдәләүенсә, бының яман шеш, бауыр, түлһеҙлек, аллергия ауырыуҙарына ла килтереүе ихтимал. Шуға “һалҡын” ризыҡ, эсемлектәр өсөн сығарылған полиэтилен һауыттарға эҫе, йылы аш-һыу һалырға, ҡайнар сәй яһарға ярамай. Полипропилен (РР) һауыттарға 100 градус эҫелектәге ризыҡ та һалып була, ләкин улар алкоголле йәки химик элементтар ҡушылғандарға яраҡһыҙ. Был элементтар менән пропилен ҡатнашһа, фенол йәки формальдегид бүленә. Ә улар – бауырҙан, бөйөрҙән тыш, күҙҙәр өсөн дә зарарлы ағыу. Ейәнеңде тәртипкә өйрәт
Беҙ өйрәнгән полиэтилен этилен газын полимерлаштырыу ысулы менән яһала. Ул ике төрлөгә бүленә: юғары һәм түбән баҫым аҫтында эшләгәндәр. Тәүгеһендә продукция юғары сифатлы, йомшаҡ, һығылмалы булыуы менән айырыла. Һауала киптерелгән гранулаларҙан яһағанда, юғары баҫым аҫтында төрлө зарарлы матдәләр мөмкин тиклем күберәк һығып сығарыла. Бындай полиэтилен аҙыҡ-түлек төргәндә, һалғанда файҙаланыла. Шуныһы мөһим: продукция иң тәүге сеймалдан ғына яһалырға тейеш.
Полиэтилен үҙе лә өс төргә бүленә: ҡапҡа төрөү (ҡоро аҙыҡ-түлек төрөүгә, һалыуға тәғәйенләнгән), “термоусадочная” (емеш-еләк, йәшелсә һаҡлау өсөн) һәм парниктар өсөн. Һуңғыһының сифаты насар. Ул ҡояштың ультрафиолет нурҙарына, һыуға тиҙ бирешә. Шуға йәшелсә үҫтереү осорона ғына етә.
Полиэтилен ҡулланыуҙа төрлө илдәр төрлө сик булдырған. Мәҫәлән, АҠШ-та ҡағыҙ пакеттар ҡуллана торған ерҙә пластик һауыттар “эшкә егелһә”, ҙур штраф һалына. Ҡытайҙа 2008 йылдан 0,025 миллиметрҙан ҡалыныраҡ пластик һауыттар сығарыу тыйылған. Ирландияла һәр пакет өсөн 10 процент һалым түләнә. Францияның Милли йыйылышы бөтә төр зарарлы матдә булған пластик һауыттарҙы тыйған закон сығарған.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, беҙ үҙебеҙ ҙә уйламайынса файҙаланған тоҡсайҙарҙы ҡайҙа етте шунда ташлайбыҙ. Ҡалаларҙа был тәңгәлдә күпмелер эш барһа, ауылдарҙа иһә һаман барыһы эргә-тирәләге сүплектәргә ҡайтып ҡала. Күп ерҙә уларҙың ҡарауһыҙ икәнен иҫкә төшөрһәк, тағы ла насарыраҡ икәненә инанабыҙ. Һуңынан полиэтилен тоҡсайҙар, пластик һауыттар йыш ҡына сүплек сиктәрен үтеп, ел ыңғайына тәгәрәй. Рәсмиҙәрҙән тыш, яҡындағы соҡорҙар күптән ошо уҡ ҡыйлыҡтарҙың “туғаны”на әйләнгән.
Белмәйем, коммуналь түләүҙәргә яңы “юлдар” өҫтәү, ауыл хакимиәттәренең өҫтәмә йыйған аҡсалары, яңынан-яңы ойошмалар асыу ғына ярҙам итерме, әгәр ҙә үҙебеҙҙең башта “Туҡта, балаңды, ейәнеңде сүплектә йәшәтмә!” тигән уй булмаһа...
Дөрөҫ файҙаланмағанда, полиэтилен кеше организмы өсөн бик зарарлы матдәләр бүлеп сығара.


text:
Яңылыҡтар
Башҡортостанда әсәлек һәм балалыҡ буйынса пособиелар күләме артты
2017 йылдың 1 февраленән әсәлек һәм балалыҡ буйынса пособиелар күләме индексацияланды. Уларҙың иҫәбендә – бала тыуғанда бер тапҡыр бирелә торған пособие, йәш ярымға тиклем бала тәрбиәләү буйынса айлыҡ пособие һәм йөклөлөк осоронда медицина учреждениеһына иртә иҫәпкә торған өсөн пособие. Уларҙың дәүмәле 5,4 процентҡа артты.
Рәсәйҙең Социаль страховкалау фондының Башҡортостан буйынса түбәк бүлексәһе район коэффициентын иҫәпкә алып пособиеларҙың күләмдәре тураһында хәбәр итте.
Хәҙер бала йәш ярымға еткәнгә тиклем беренсе баланы ҡарау буйынса айлыҡ пособиеның минималь дәүмәле 3 525,54 һум, икенсе һәм унан һуңғы балаларға 7051,08 һум тәшкил итә.
2017 йылдың ғинуарынан 2017 йылдың февраленә йәш ярымға тиклем бала ҡарау буйынса күсә торған пособиелар өсөн пособиеларҙың минималь күләме яңынан иҫәпләнә. Бала тыуғанда ғаилә бер тапҡыр 18 802,88 һум пособие аласаҡ. Йөклөлөк осоронда медицина учреждениеһына иртә иҫәпкә торған ҡатын-ҡыҙҙарға пособие 705,11 һумға тиклем арттырылды. Бала тәрбиәләү буйынса айлыҡ пособиеның сикке суммаһы 21 554,82 һум тәшкил итә.
/«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.


text:
“Беҙҙә бөгөн ҡунаҡ”
Башланғыс ябай математик төшөнсәләр буйынса ойошҡанлы белем биреү эшмәкәрлеге. Кескәйҙәр төркөмөнә тәғәйенләнгән.
Автор: Алия Мухамедьярова <mukhamedyrova80@mail.ru
Башланғыс ябай математик төшөнсәләр буйынса ойошҡанлы белем биреү эшмәкәрлеге.
"Беҙҙә бөгөн ҡунаҡ” (кескәйҙәр төркөмө).
Маҡсат: Балаларҙы математик төшөнсәләрҙе ниндәй кимәлдә үҙләштереүен асыҡлау.
Бурыстар.
Өйрәтеүсе: Балаларҙы , тәрбиәсенең биргән һорауҙарына төркөмдә сит кешеләр булғанда ла ҡыйыу яуап бирергә өйрәтеү.
Үҫтереүсе: Түңәрәкте (кругты),төҫтәрҙе айыра белеү һәләтен үҫтереү. Әҙ һәм күп төшөнсәләрен нығытыу.
Тәрбиәүи: Балаларҙа иғтибарлылыҡ,бер-береһенә ҡарата ихтирам, сабырлыҡ сифаттарын тәрбиәләү.
Йыһазландырыу: Йомшаҡ уйынсыҡ-ҡуян, ҙур һәм бәләкәй кубиктар, ҙур һәм бәләкәй кәрзиндәр.
Балаларға таратыу өсөн материалдар: һәр бала иҫәбенә ҙур һәм бәләкәй кубиктар, тәрилкәләр, күк төҫтәге түңәрәктәр.
Методик алымдар: әңгәмә, йомаҡ, һорауҙар биреү, ҡабатлау, сюрпризлы мәл, дидактик уйындар.
Алдан әҙерлек эшмәкәрлеге: Уйын мәлендә, балаларҙы предметтың, уйынсыҡтың формаһын ҡарауға ихтибарҙарын йүнәлтеү. Күп һәм әҙ һанлы предмет-уйынсыҡтар барлау. Иллюстрациялар ҡарау. Уйын: "Оҡшаш формалы уйынсыҡты тап”.
Дәрес барышы.
1. Балаларҙы уйын-ситуацияға йәлеп итеү.
Тәрбиәсе: Балалар, бөгөн беҙгә урмандан ҡунаҡ киләсәк. Кем килере ,әлегә сер.... Мин һеҙгә йомаҡ әйтәм, йомаҡты сискәс кем ҡунаҡҡа килеүен белерһегеҙ. Ихтибар! Йәйен һоро, ҡышын аҡ, уға шулай яҡшыраҡ! Ярата кишер менән кәбеҫтә, үҙе бик шәп йүгерә?
Балаларҙың яуабы
2. Уйын-күнекмә. Кубиктарҙы кәрзин эсенә йый.
Тәрбиәсе: Афарин! Балалар, бөгөн беҙгәҡуян ҡунаҡҡа киләсәк, ә төркөмөбөҙ йыйыштырылмаған. Ҡунаҡ килгән осраҡта, һәр йорт, һәр өй таҙа, йыйнаҡ булырға тейеш. Балаҫҡа ҡарағыҙ әле, ниндәй уйынсыҡтар таралып ята?
Балалар: Кубиктар!
Тәрбиәсе: Кубиктарҙың төҫтәре ниндәй?
Балалар:Ҡыҙыл, күк, һары, йәшел.
Балалар төрлө төҫтәге кубиктарҙы тотоп күрһәтәләр.
Тәрбиәсе: Бына минең ҡулдарымда ике кубик,айырмаһын әйтегеҙ әле? Ниндәй айырма күрәһегеҙ?
Балалар: Һары кубик -ҙур, йәшел кубик- бәләкәй.
Тәрбиәсе: Афарин балалар ! Ә был кубиктарҙы ҡайҙа йыйып ҡуябыҙ ?
Балалар: Кәрзин эсенә һалабыҙ.
Тәрбиәсе: Ҡыҙҙар, малайҙар, ә был ике кәрзиндең айырмаһын күрәһегеҙме?
Балалар: Был ҡыҙыл- ҙур кәрзин, ә был күк кәрзин бәләкәй.
Тәрбиәсе: Ошо ҙур кәрзингә, тик ҙур кубиктарҙы һалыр кәрәк. Бәләкәй кәрзингә иһә, тик бәләкәй кубиктарҙы йыйыр кәрәк. Әйҙәгеҙ ҡуян килерҙән алда ошо уйынсыҡтарҙы йыйып ҡуяйыҡ.
Балалар ҙур һәм бәләкәй кәрзинәгә ҙурлығына ҡарап, кубиктарҙы йыя.
Ишек шаҡыйҙар. Тәрбиәсе ҡуянды ишектән ҡаршы алып, балалар янына алып килә. Балалар ҡуян менән һаулыҡ һорашалар. Ҡуянды һыйпайҙар, тотоп ҡарайҙар.
Тәрбиәсе: Ҡарағыҙ әле, балалар! Ниндәй матур, йомшаҡ ҡуян беҙгә ҡунаҡҡа килгән. Тунын аҡтан кейеп алған.Әйтегеҙсе, ҡуяндың ҡолағы ниндәй? Ә ҡойроғо ниндәй оҙонлоҡта?
Баларҙың яуабы.
Тәрбиәсе: Афарин балалар! Әйҙәгеҙ ҡунаҡ менән бер аҙ уйнап алайыҡ.
3. Физминутка
Тәрбиәсе: Аҡ ҡуян, йомшаҡ ҡуян
Беҙгә ҡунаҡҡа килгән.
Ҡойроғо ҡыҫҡаҡ ҡына,
Ә ҡолағы оҙон икән.
Аҡ ҡуян, йомшаҡ ҡуян
Бик иртә уянған.
Йыуған ул биткәйен,
Йыуған ул тәпәйен.
Тәрбиәсе: Әйҙәгеҙ, ҡуянды өҫтәл артына саҡырайыҡ. Бында ла беҙҙе уйын көтә.
4. Уйын-күнекмә.” Әҙ, күп”.( Өҫтәл артында).
Өҫтәлдә тәрилкәләр. Һәр балаға аҡ тәрилкә ҡуйылған. Ҡумта эсендә таратма материал, күк түңәрәктәр.
Тәрбиәсе :Балалар һеҙҙең алдығыҙға аҡ тәрилкәләр ҡуйылған. Был тәрилкәләр ниндәй формала?
Балалар: Түңәрәк.
Тәрбиәсе: Ә был ҡумта эсендә нимәләр ята?
Балалар: Түңәрәктәр.
Тәрбиәсе: Түңәрәктәрҙең төҫө ниндәй ?
Балалар: Күк төҫтә.
Тәрбиәсе: Нисә түңәрәк ята был һауытта?
Балалар: Күп.
Тәрбиәсе:Һеҙҙең тәрилкәгеҙҙә нисә түңәрәк ята?
Балалар: Юҡ, берәү ҙә юҡ.
Тәрбиәсе: Мин һеҙгә берәр түңәр таратып бирәм. Хәҙер әйтегеҙ, һеҙҙә нисә түңәрәк?
Балалар : Бер түңәрәк.
Тәрбиәсе: Ә был ҡумтала нисә түңәрәк?
Балалар: Күп.
Тәрбиәсе: Ҡунаҡҡа ҡарағыҙ әле, ул күңелһеҙ ултыра. Ҡуяндың тәрилкәһендә нисә түңәрәк ?
Балалар: Юҡ, бер түңәрәк тә юҡ.
Тәрбиәсе: Ҡыҙҙар- малайҙар,әйҙәгеҙ ҡуянды шатландырайыҡ. Был ҡумталағы булған бөтә түңәрәктәрҙе ҡуянға бүләк итәйек. Ҡуян был түңәрәктәрҙе урмандағы үҙенең дуҫтарына таратып бирер.
Тәрбиәсе: Ҡуяндың тәрилкәһендә бер нәмәлә юҡ ине, һеҙ уға күп түңәрәктәр бүләк иттегеҙ. Ҡуян һеҙгә ҙур рәхмәтен белдерә. Ул миңә ҡайтырға ваҡыт ти.
Балалар ҡуян менән хушлашалар.
5. Рефлексия.
Тәрбиәсе: Балалар бөгөн беҙгә ҡунаҡҡа кем килде?
Балалар :Ҡуян!
Тәрбиәсе: Ҡуян ҡунаҡҡа килерҙән алда һеҙ нисек төркөмдө йыйыштырып ҡуйҙығыҙ? Ҙур кубиктарҙы, бәләкәй кубиктарҙы ҡайҙа йыйып ҡуйҙыҡ? Ҡуянға нимә бүләк иттегеҙ? Түңәрәктәрҙең төҫө ниндәй ине? Ҡуян ҡайҙа ҡайтты?
Балаларҙың яуабы.
Тәрбиәсе: Афарин, балалар, һеҙ иң тырыш балалар!


text:
· Баланың үҙаллылығын һәм әүҙемлеген маҡтағыҙ, үҙаллы эш итергә мөмкинлек бирегеҙ. Тыйыусы түгел, кәңәшсе ролен башҡарығыҙ. Ҡатмарлы ситуацияларҙа балаға ярҙам итегеҙ. Баланы ололар проблемаларын сисеүгә лә йәлеп итегеҙ.
· Тикшерелгән мәсьәлә буйынса баланың фекерен дә белешегеҙ, шунда уҡ тәнҡитләргә ашыҡмағыҙ.
· Бәлки уның һүҙҙәрендә хаҡлыҡ барҙыр.
· Балаға һүҙ әйтергә мөмкинлек бирегеҙ, яңылышһа ипләп кенә төҙәтегеҙ.
· Баланың фекере менән ризалашырға әҙер булығыҙ. Был һеҙҙең авторитетты төшөрмәй, ә балала үҙ-үҙенә ихтирам уянырға мөмкин.
· Бала менән гел яҡын булығыҙ, уны аңлауығыҙҙы һәм яратыуығыҙҙы күрһәтегеҙ, уның уңыштарына шатланыуығыҙҙы, уңышһыҙлыҡтар осрағында ярҙам итәсәгегеҙҙе белдерегеҙ.
· Маҡсатҡа ирешеү юлын күрһәтегеҙ, уңышҡа ирешкәнендә маҡтарға онотмағыҙ. Был уның үҙ-үҙенә ышанысын нығытыр, үҙен көслө һөм үҙаллы итеп тойорға ярҙам итер.
· Баланың һорауҙарына яуап бирегеҙ.
· Был һорауҙарға яуап биргән булһағыҙ ҙа баш тартмағыҙ.
· Балалар күп һорау биреүсән, уларҙың ҡыҙыҡһыныуҙарының сиге юҡ.
· Килеп тыуған һорауҙарға яуап алыу мөмкинлеге баланың интеллектуаль һәм социаль үҫешеүенә көслө этәргес буласаҡ.
· Талаптар ҡуйғанда эҙмә-эҙлекле булығыҙ.
· Балаға нимәнелер тыяһығыҙ икән, аҙаҡҡа тиклем тороғоҙ. Юғиһә күҙ йәштәре һәм истерика уның өсөн маҡсатҡа ирешеүҙең еңел юлы буласаҡ.
· Тирә-яҡтағыларҙың да балаға бер үк талаптар ҡуйыуын һорағыҙ. Юғиһә атай-әсәй бирмәгән нәмәне өләсәйҙән һорап алып буласаҡ.
· Балаға тәү сиратта үҙегеҙ өлгө булығыҙ. Уның янында һүгенмәгеҙ, башҡа кешегә асыуығыҙҙы күрһәтмәгеҙ.
· Диалог мәҙәниәтен боҙмағыҙ. Бала аралашҡанда һеҙҙе ҡабатлауын иҫегеҙҙә тотоғоҙ.
· Баланы тыныс итеп уятығыҙ, күҙҙәрен асҡас та ул һеҙҙең йылмайыуығыҙҙы һәм яғымлы тауышығыҙҙы ишетергә тейеш. Иртүк битәрләмәгеҙ, ашыҡтырмағыҙ.
· Ашыкмағыҙ – ваҡытты дөрөҫ итеп бүлеү – һеҙҙең бурыс, әгәр өлгөрмәйһегеҙ икән, бында бала ғәйкпле түгел.
· Баланы мәктәпкә ашатмайса ебәрмәгеҙ: мәктәптә ашағансыға тиклем оҙаҡ ваҡыт үтәсәк.
· Хушлашҡанда «ҡара уны, шаярма», «үҙеңде яҡшы тот», «бөгөн насар билдә алып ҡара ине» кеүек һүҙҙәр әйтмәгеҙ. Уңыштар теләгеҙ, дәртләндерегеҙ, йылы һүҙҙәр табығыҙ, уны алда ауыр эш көнө көтә.
· «Бөгөн ниндәй билдә алып ҡайттың» тигән һөйләм менән ҡаршыламағыҙ. Тыныс ҡына иҫәнләшегеҙ, шунда уҡ һорауҙар яуҙырмағыҙ. Әгәр ҙә бала артыҡ ҡуҙғыған, ниндәйҙер яңылығы менән уртаҡлашҡыһы килә икән, ҡул һелтәмәгеҙ, һуңғараҡҡа ҡалдырмағыҙ, тыңлап сығығыҙ, был күп ваҡытығыҙҙы алмаҫ.
· Бала кәйефһеҙ булһа, әммә сәбәбәен үҙе һөйләмәһә, артыҡ төпсөнмәгеҙ, тынысланғас, барыһын да үҙе һөйләп бирер.
· Уҡытыусының шелтәләрен тыңлап сыҡҡас, балаға яза бирергә ашыҡмағыҙ, был һөйләшеүҙе бала ишетмәһә яҡшыраҡ та булыр.
· Бала менән аралашҡанда «Шуны эшләһәң, мин...» кеүек шарттар ҡуйыуҙан тыйылығыҙ. Ҡайһы ваҡытта бала тәрлә сәбәптәр арҡаһында һеҙ ҡуйған шарттарҙы үтәй алмаҫ, һәм һеҙ уңайһыҙ хәлдә ҡалырһығыҙ.
· Көн дауамында ярты сәғәт булһа ла тик балағыҙ менән генә уҙғарығыҙ. Ошо ваҡытта уның эштәре, һөйөнөстәре һәм көйөнөстәре һеҙҙең өсөн мөһим булһын.
· Ғаиләлә барлыҡ ололар ҙа балаға ҡарата бер тигеҙ мөғәлләмәлә булһын. Тәрбиә буйынса уртаҡ фекергә килә алмаған мәсьәләләрҙе баланан тыш хәл итегеҙ. Нимәлер килеп сыҡмаһа, уҡытыусы, табип, психолог менән кәңәшләшегеҙ, ата-әсәләр өсөн яҙылған китаптарҙы уҡығыҙ, унда бик күп файҙалы мәғлүмәт табырға мөмкин.
· Иғтибарлы булығыҙ, баланың башы ауыртыуы, арыуы, үҙен насар тойоуы тураһындағы һүҙҙәрен ишетмәй ҡалмағыҙ.
· Йоҡо алдынан күңелһеҙ ваҡиғалар тураһында иҫкә төшөрмәгеҙ, иртәгә буламаҡ контроль эш тураһында һорашмағыҙ.
· Иртәгә яңы көн башланасаҡ һәм ул тыныс, шатлыҡлы, матур булып үтһен өсөн беҙ бар көсөбөҙҙө һалырға тейешбеҙ.


text:
Йәндең һуңғы әсенеүе
Йәндең һуңғы әсенеүе
Ҡөръәндә Аллаһ Тәғәлә : “ Һеҙҙе бер аҙ ҡурҡыу һәм аслыҡ менән, малдарығыҙҙы, йәндәрегеҙҙе һәм емештәрегеҙҙе (балаларығыҙҙы) бер аҙ кәметеп, имтихан ҡылырбыҙ. Әй, Мөхәммәд, сабыр итеүселәргә һөйөнөс бир. Уларға берәй ҡайғы ирешһә, Аллаһҡа бирелеп, беҙ Аллаһының ҡолы, тағын Аллаһ Тәғәләғә ҡайтасаҡбыҙ тиерҙәр”, — тип бойора (Баҡара сүрәһе, 155-156 нсы аяттар). Беҙ ышанабыҙ, беҙҙе бар иткән – Аллаһ Тәғәлә. Төрлө ризыҡтар һәм ниғмәттәр менән туҡландырған — Аллаһ. Ваҡыты еткәндә йәнде алыусы ла – Аллаһ Тәғәлә. Алланан килдек, тағын кире Аллаһыға ҡайтасаҡбыҙ.
Мөхәммәд ғәләйһиссәләм хаҡында хикәйәт.
Рәсүлуллаһ өйөнә килеп ингәс тә сәләм бирә. Әүәлге ғәҙәте буйынса, хәҙрәти Ғәйшә аяҡ өҫтө баҫырға була. Ләкин, Рәсүлуллаһ әйтә: «Әй, мөьминдәр әсәһе, ни булды һиңә, ултыр урыныңа», —ти. Рәсүлуллаһ хәҙрәти Ғәйшә янына ултыра ла итәгенә башын ҡуя һәм шунда салҡан ятып йоҡлап китә. Ул йоҡлағанда хәҙрәти Ғәйшә Рәсулулланың һаҡалынан ҡартлыҡ билгеләрен күрә. Ун туғыҙ аҡ төк таба ла уйлана, Рәсүлулла донъянан китеп, өммәте бәйғәмбәрһеҙ ҡала, тип илай. Ике күҙенең йәше тамсылары сикәһенән ағып, Рәсулулланы битенә тама. Рәсүлуллаһ уянып: «Нимәгә илайһың?» — ти һорай.
Хәҙрәти Ғәйшә уйлаған хистәрен һөйләп биргәс, Рәсүлуллаһ уға:
"Үлек өсөн ҡайһы хәл бик ҡаты булыр?" — тигән һорау бирә.
Хәҙрәти Ғәйшә уға: «Үлек өсөн өйөнән сығып китеү ваҡытынан да ауыр хәл юҡтыр», — тигән.
Тағы Рәсүлуллаһ: «Был хәлдән дә ауыр тағы ниндәй мөшкөл хәлдәр бар?» — тип һорай.
Хәҙрәти Ғәйшә: «Үлек өсөн ләхеткә ҡуйылғас, өҫтөнә тупраҡ һалып һәм туғандары, балалары, дуҫтары Аллаһ Тәғәләгә тапшырып ҡайтып киткән ваҡыттан да ауыр хәл юҡтыр, — тине.—Сөнки үлекте ҡалдырып киткәндән һуң уның янын Нәкир һәм Мөнкир фәрештәләр килерҙәр һәм һорау алырҙар Шушан да ҡаты ауыр хәл юҡтыр», — тип яуап бирә.
Йәнә Рәсүлуллаһ хәҙрәти Ғәйшәгә: «Үлек өсөн бынан да ҡатыраҡ хәл тағы ниндәй?» —тигән һорау бирә. Хәҙрәти Ғәйшә: « Алланың Рәсүле үҙе бик белеүсе», — тип яуап бирә.
Шунан һуң Аллаһ Рәсүле, уға Аллаһ рәхмәте һәм сәләме булһын, әйтә:
"Ии, хәҙрәти Ғәйшә, һин бел — үлек өсөн иң ауыр хәл шул: үлектең өйөнә инеп уны йыуындырыу, йәш кешенең бармағынан йөҙөк һалдырыу, ғалимдың сәлләһен һалдырыу, шул ваҡыт бик ауыр хәл, — тигән. —Шул ваҡытта йәне тәнен яланғас күреп, ҡысҡырыр икән. Ул тауышты ен менән кешеләр генә ишетмәҫтәр", — ти икән.
Йән ҡысҡырыр икән: «Эй, йыуыусылар! Зинһар кейемемде йомшаҡлыҡ менән сисегеҙ, сөнки мин әле генә үлем фәрештәһе менән һуғыштым, язаландым», — ти икән. Өҫтөнә һыу ҡойола башлаһа йәне ҡыскырыр: « Эй йыуыусыларым! зинһар, һыуығыҙҙы бик ҡайнар йәки бик һалҡын итмәгеҙ. Йыуған ваҡытта тәнемде бик ҡаты тотмағыҙ, сөнки минең тәнем йән сығыу әсеһе менән яраланған», — ти икән.
Һәм йыуылып бөткәндән һуң, кәфен өҫтөнә ҡуйылһа, ике аяғы бәйләнһә, тағы ла ҡысҡырыр: «Минең кәфенемдең баш яғын бәйләмәгеҙ, өй йәмәғәттәремде, бала-сағаларымды, йәиһә яҡындарымды күреп ҡалайым, — ти икән. —Сөнки мин уларҙан бөгөн айырылып ҡиәмәт көнөнә саҡлы күрешәсәк түгелмен».
Мәйетте өйөнән сығарған ваҡытта, йәне ҡаты тауыш менән ҡысҡырыр: « Эй, йәмәғәт! Зинһар мине ҡабалан сығармағыҙ, мин үҙ йортомдо, өй йәмәғәттәремде, балаларымды күреп бәхилләшәйем! — ти икән. — Эй йәмәғәт! Минең ҡатыным тол (йәки ҡатын үлһә —ирем тол), һәм балаларым етем ҡала, һеҙ уларҙы рәнйетмәгеҙ, мин уларҙан бөгөн айырылдым, ҡиәмәт көнөнә ҡәҙәр улар менән күрешә алмам».
Йыназа табут өҫтөнә ҡуйылһа, йән әйтер икән: «Ашығып мине күтәрмәгеҙ, мин һуңғы мәртәбә өй йәмәғәттәремдең тауыштарын ишетеп ҡалайым», — ти икән. Йыназаны күтәреп өс аҙым китһәләр, йән ҡаты тауыш менән ҡыскырыр икән: «Әй, һөйөклөләрем, әй, балаларым, әй, туғандарым! Донъя беҙҙе алдай икән, тере ваҡытта аңламайбыҙ икән донъяны, минең хәлемдән ғибрәт алығыҙ. Мин йыйған байлығымды вариҫтарға ҡалдырҙым, улар йыйған байлығымды алырҙар, әммә минең эшләгән гөнаһтарымды өҫтәренә алмаҫтар. Донъя өсөн Аллаһ Тәғәлә мине хисаплар, әммә һеҙ миңә доға ҡылмаҫһығыҙ», — ит әйтер икән.
Үлек ләхеткә ҡуйылғас, йыназа намаҙы уҡып бәғзе кешеләр өйҙәренә ҡайтып киткәс, йән ҡысҡырыр икән: «Эй, туғандар тәнем зәмһәрир һыуығынан да һалҡын, һалҡын балсыҡта ҡалам!» — тип ҡысҡырып ҡалыр икән. Шунан да ауыр хәл юҡ икән, — ти.
Хәҙрәти Ғәйшә Рәсулуллага: « Йән эйәләренең сығыуҙары ҡасан һәм ҡайҙа була?» — тигән һорау бирә.
Рәсүлуллаһ быға яуап итеп:
"Үлем фәрештәләренең дүрт йөҙө бар: бер йөҙө алдында, икенсе йөҙө башында, өсөнсө йөҙө арҡаһында, дүртенсе йөҙ аяҡ аҫтында. Фәрештәләрҙең йәне башындағы йөҙө менән алыныр. Мөьминдәрҙең йәне алдындағы йөҙө менән алыныр. Кафырҙарҙың йәнен артындағы йөҙө менән алыр. Гөнаһлыларҙың йәнен аяҡ аҫтындағы йөҙө менән алыр. Үлем фәрештәһенең ҙурлығы хаҡында әйткәндәр: әгәр ҙә донъялағы һыу уның башына ҡойолһа, ул һыуҙың бер тамсыһы да ергә төшмәҫ икән. Үлем фәрештәһе теләгәнсә ниғмәттәрҙе ашар, донъяла теләгән рәүештә йөрөр, үҙе теләгәненсә әйләндерер, — тигән.
"Ҡасан үлем фәрештәһенең ҡулына берәүҙең ауырығанлыҡ яҙыуы төшһә, йән эйәләренең ғүмерҙәренең ахыры шунда булыр. Шул ваҡытта үлем фирештәһе әйтер: «Ии, Аллаһ, ул ҡолдоң йәнен ҡайһы ваҡытта алырмын, ниндәй күренештә, ниндәй рәүештә?» — тип һорар. Шул ваҡытта Аллаһ Тәғәлә әйтер: «Эй, үлем фәрештәһе, быны белеү минән башҡа бер кемдең дә хәленән килә торған эш түгел. Был хәлде әзәл яҡынайған ваҡытта билгеләр яһармын, тигән, шул билгеләр буйынса һин уға төшөнөрһөң. Ул бәндәнең муйындарына ғәмәлдәре тапшырылған булыр, ти. Фәрештә килеп әйтер: „Фәлән кешенең һулауы бөттө, әзәле лә етте“, — тиер икән.
Әгәр үләсәк кеше яуыздарҙан булһа, фәрештә ҡулына ҡара яҙыу төшөр, инде был кешенең үлеүе тамам беленер икән.
Әгәр үләсәк кеше изгеләрҙән булһа, фәрештә ҡулына исем яҙылған аҡ яҙыу төшөр. Ғәреш аҫтында булған ағастың был кешенең исеме яҙылған япрағы төшөүе һуңында ғына эш тамам булып уның йәне алыныр», — тигән.
Хәҙрәти Ғәйшә ул ағастың нисек яралыуы тураһынд Рәсүлуллаға һорау бирә.
Рәсүлуллаһ уға: .
"Аллаһ Тәғәлә ғәреш аҫтында бер ағас ярата, ул ағаста донъялағы халыҡ һанынса япраҡ була. Берәүҙең ғүмере ҡырҡ көнгә генә ҡалһа, шул ағастан теге кешенең исеме яҙылған япраҡ Ғазраилдың итәгенә килеп төшә икән. Шуның менән Ғазраил теге кешенең ғүмере бөтәүен аңлар ҙа, йән эйәһенең йәнен алыу менән шөғөлләнер, шул япраҡ төшкәндән һуң фәрештәләр араһында был кешене үле, тип һанарҙар икән. Микаил фәрештә, Аллаһ Тәғәлә алдында Ғазраил фирештәгә бер ҡағыҙ бирер, ул ҡағыҙға нисек йәнде алыу, кешенең исем һәм дә йәнде ҡайһы урында аласағы, ниндәй сәбәп менән донъянан китәсәге яҙылған булыр, ти. Үләсәк кешенең исеме яҙылған япрағы өҫтөнә, ғәреш аҫтында ике тамсы тамар, уларҙың береһе йәшел, икенсеһе аҡһыл булыр. Йәшел тамсылы әҙәм балаһына — яуыз ғәмәлле тиерҙәр. Әгәр аҡһыл тамсы тамһа, изге ғәмәлле тиерҙәр икән.
Инде кешенең ҡайһы ерҙә үләсәген белеү нисек була икән тиһәң, ул былай икән. Аллаһ Тәғәлә һәр бер балаға бер фәрештә билгеләр. Ул фәрештә— әсәнең бала төргән урынының фәрештәһе. Ҡасан Аллаһ Тәғәлә бер баланы әсәһе ҡарынына төшөрһә, бер фәрештә бойора икән: ул баланың үләсәк еренең тупрағын алып, балалыҡ һыуына ҡушырға. Шул сәбәптән Әҙәм балаһы донъяла ваҡытта йөрөп, үләсәк еренә барып сыға икән. Ғүмер буйына өйөнән ун саҡырым ергә сәфәр сыҡмаған кеше, әзәл тупрағы тартыу менән ҡапыл бер ҙә сәбәпһеҙ унар мең саҡырым ергә сәфәргә сығыр икән дә, ғүмере шунда бөтәр", — тине.
Имам-хатиб Ғариф-хажи Ғабдрахмановтың: “Рәсүлуллаға, уға Аллаһ рәхмәте һәм сәләме булһын, бәйле хикәйәттәр”, китабынан
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 07.10.2016 в 00:13, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 302
ПАНТЮРКИЗМ, нигеҙен төрки халыҡтарҙы бер милләткә берләштереү идеяһы тәшкил иткән ижт.‑сәйәси доктрина. 19 б. аҙ. төрки‑мосолман зыялылары мөхитендә яралған; йәдитселектә мәҙәни‑ағартыу этабының формалашыуы һәм барлыҡ төрки халыҡтарҙың мәҙәни һәм милли берҙәмлеге идеяһын күтәреп сыҡҡан И.М. Гаспринский эшмәкәрлегенә бәйле. Сәйәси хәрәкәт булған П. идеологы булып Й.Аҡсура (1876—1935) торған: уның “Сәйәсәттең өс төрө” (“Три вида политики”; 1904) тигән мәҡәләһендә үҙәге Төркиә булған төрки сәйәси милләтен, төрки халыҡтар берлеген булдырыу идеяһы сағылған. 20 б. башында П. Волга‑Урал төбәгендә мосолман халыҡтар милли хәрәкәтенең идея нигеҙенә, мосолман либерализмы доктринаһына әүерелә. Рәсәй төрки‑мосолмандарының мәҙәни‑милли автономияһын ойоштороу (дин һәм халыҡ мәғарифы эштәрендә үҙ аллылыҡ) милли доктрина булараҡ П. төп талабына әйләнә; Ғ.Баруди, Д.Д.Вәлидов, Ғ.Ибраһимов, Ф.Ғ.Кәримов, С.Н.Маҡсуди, А.Т.Цаликов, Ибн.Ә.Әхтәмов тарафынан пропагандаланған; Рәсәй мосолмандарының 3‑сө съезы (Түб. Новгород ҡ., 1906) ҡарарҙарында, Рәсәй мосолмандары иттифағы һәм Дәүләт думаһының мосолман фракцияһының программа положениеларында нығытылған. 1917 й. 22 июлендә Ҡазанда берлектә үткән 2‑се Бөтә Рәсәй мосолман съезы, 1‑се Бөтә Рәсәй хәрби мосолман съезы һәм Бөтә Рәсәй мосолман руханиҙары съезы (ҡара: Мосолман съездары) ултырышында Эске Рәсәй һәм Себер төрки‑татарҙары мосолмандарының милли‑мәҙәни автономияһы иғлан ителә. 1917 й. 29 нояб. Милләт мәжлесе ултырышында милли‑мәҙәни автономияның нигеҙҙәре проекты ҡабул ителә. Совет власы йылдарында П. — тәнҡиткә, уның яҡлылар эҙәрләүгә дусар ителгән. 80‑се йй. аҙ. — 90‑сы йй. башында төрки берҙәмлек идеяһы тергеҙелә башлай. 1990 й. Мәскәүҙә СССР‑ҙың Көнсығыш халыҡтары ассамблеяһы (1997 й. алып Төрки халыҡтарҙың Бөтә до‑ нъя ассамблеяһы) ойошторола, 1990—2014 йй. 6 съезд үтә.
Әҙәб.: М у х а м м е т д и н о в Р.Ф. Зарождение и эволюция тюркизма. Казань, 1996; Я м а е в а Л.А. Мусульманский либерализм начала XX века как общественно‑политическое движение (по материалам Уфимской и Оренбургской губерний). Уфа, 2002.
Л.Ә.Ямаева
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Ил етәксеһенең Ҡотлауы
18 февраля 2015 йыл | Йәмғиәт
Бөйөк Еңеүҙе яҡынайтыусылар, ошо шанлы һәм ауыр йылдарҙың тере шаһиттары бик аҙ ҡалып бара. Илебеҙ етәкселеге тарафынан һуғыш һәм тыл ветерандарына мөмкин тиклем ҡәҙер-хөрмәт күрһәтергә тырышыла. Яңыраҡ иһә Красноусол ауылында йәшәүсе Мария Николаева исеменә илебеҙ Президенты Владимир Путиндан ҡотлау открыткаһы килеп төштө.
Ишетелә яҙҙың көмөш тауышы…
18 февраля 2015 йыл | Мәғариф
Район мәҙәниәт һарайында "Һәләтле балалар” программаһы сиктәрендә "Яҙғы тамсылар” республика конкурсының төбәк этабы үтте. Йылдың-йылы вокал буйынса йәш һәләттәр араһында уҙғарылған был сара быйыл Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығына арналды.
Мәғарифҡа арналған ғүмер
18 февраля 2015 йыл | Уңғандарыбыҙ
Уҡытыусы… Һәр беребеҙҙең яҙмышы ошо изге һөнәр эйәләре менән бәйләнгән. Киләсәктә кем генә булыуыбыҙға ҡарамаҫтан, беҙ уларға ғүмер бу-йына бурыслыбыҙ.
"Мөхәббәт ул - йәшлек юлдашы, Шатлыҡ-ҡыуаныстарҙың юл башы"
18 февраля 2015 йыл | Хаттар
Мөхәббәткә сорналған илаһи байрамдарҙың береһе - Бөтә донъя Ғашиҡтар көнө лә килеп етте. Был байрам ғашиҡ булғандарҙың, үҙ мөхәббәтен эҙләгәндәрҙең, һөйә һәм һөйөлә белгәндәрҙең уртаҡ көнө булып һанала.
Йәштәргә үрнәк ғаилә
18 февраля 2015 йыл | Хаттар
Бөгөнгө көндәрҙә ауылда гөрләтеп донъя көтөү өсөн бар мөмкинлектәр ҙә бар. Шулай булһа ла, йәштәрҙең күбеһе ауыл эшенән ҡурҡыпмы, "матур" тормош артынан ҡыуыпмы, ҡалаға ашҡына. Ә бына Ҡауарҙы ауылында көн күреүсе Илгизәр Ренат улы һәм Әлфиә Наил ҡыҙы Ғәлиндар ғаиләһе бәхет эҙләп ҡырға сығып китмәне - атай нигеҙен һаҡлап, ауылда ҡалды. Тыуған ерҙәренә береккән Ғәлиндар кеүек йәш ғаиләләрҙең булыуы шатландыра.


text:
- Подробности
- Просмотров: 258
“СЕВАН” Б а ш ҡ о р т о с т а н Р е с п у б л и к а һ ы ә р м ә н д ә р е н е ң м и л л и - м ә ҙ ә н и ү ҙ ә г е, әрмән халҡының милли традицияларын һәм мәҙәниәтен һаҡлап ҡалыу маҡсаты м‑н ойошторолған йәмәғәт ойошмаһы. Өфөлә урынлашҡан. 1998 й. нигеҙ һалына. Рәсәй әрмәндәре союзы ағзаһы (2000 й. алып). Үҙәк ярҙамы м‑н Өфөлә әрмән йәкшәмбе мәктәбе асыла (2002), әрмән балаларының Әрмәнстанға сәйәхәте ойошторола. Бөтә донъя әрмән конгресында (Мәскәү, 2003; Ереван, 2006), “Бөтә донъя әрмән конгресы һәм Әрмәнстанда, Арцахта Рәсәй әрмәндәре союзы көндәре” халыҡ-ара программаларында, Рәсәйҙә Әрмәнстан йылына (Мәскәү) һәм Әрмәнстанда Рәсәй йылына (Ереван, икеһе лә — 2005), Геноцид ҡорбандарын иҫкә алыу көнөнә арналған сараларҙа ҡатнаша. “С.” тарафынан милли байрамдар (“Вардивар” һ.б.) үткәрелә. Президенты — А.М.Мурадян (1998 й. алып).
А.М.Мурадян
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Газета "Йәшлек" » Облако тегов » 3(2011)
Илһам һәм рух өҫтәй
Новости / Мәғариф // 15-01-2011, 16:10
Бала саҡта ҡыш үҙенең ҡарлы-буранлы көндәре, һыуыҡтары менән генә түгел, ә ҡышҡы каникул, күңелле уйындар, тау шыуыу, саңғыла йөрөү менән иҫтә ҡала. Ә республикабыҙҙан һәм Һамар, Ырымбур, Силәбе өлкәләренән, Татарстан Республикаһынан 325 уҡыусы өсөн быйылғы ҡыш, моғайын, башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса төбәк-ара һәм республика олимпиадаһы менән хәтерҙә ҡалыр....
Билегеҙҙе биштән быуырға әҙерләнегеҙ
Новости / Башҡортостан // 15-01-2011, 16:06
Яңы йыл каникулынан һуң иртән эшкә барыусылар, ғәҙәттәге маршрут автобустарына ултырғас, билет хаҡтарының 5-әр һумға артыуын күреп, аптырағандыр. Ысынлап та, ПАЗ-иктарҙа хаҡ 10 һумдан – 15-кә, «ГАЗель»дәрҙә 15-тән 20 һумға артҡан. Бәхеткә күрә, «НефАЗ»дарҙа хаҡ әлегә артмаған, әммә «Башавтотранс» хаҡтарҙы күтәреү-күтәрмәү тураһында әлегә һүҙ ҡуҙғатмай. Уларҙың серлелегенә ҡарағанда, күтәрерҙәр, ахыры. Сөнки дизель яғыулығына һәм бензинға хаҡ артыуын дауам итә бит.
«Өфөгортранс» директоры урынбаҫары М. Гәрәев һүҙҙәренсә, улар рәсми теркәлгән пассажир ташыусы 9 компания автобустары хәрәкәтен, маршруттары һанын ғына көйләй ала. Ә хаҡтарға ҡыҫылыштары юҡ, ә рәсми теркәү үтмәгән шәхси компаниялар ҙа байтаҡ....
«Өфөгортранс» директоры урынбаҫары М. Гәрәев һүҙҙәренсә, улар рәсми теркәлгән пассажир ташыусы 9 компания автобустары хәрәкәтен, маршруттары һанын ғына көйләй ала. Ә хаҡтарға ҡыҫылыштары юҡ, ә рәсми теркәү үтмәгән шәхси компаниялар ҙа байтаҡ....
Ҡарабойҙай табылманы
Экономика // 15-01-2011, 16:05
Был аҙнала беҙҙе...
Рубрикалар // 15-01-2011, 16:01
Германияның Рейн йылғаһында 2,4 тонна көкөрт кислотаһы тейәгән танкер һыуға батҡан. Сант-Гоарсхаузен ҡалаһынан алыҫ түгел була был хәл. Людвигсхавен ҡалаһынан сыҡҡан танкер Бельгияның Антверпен ҡалаһына юл тотҡан була.
Полиция хәбәр итеүенсә, команданың ике ағзаһы хәбәрһеҙ юғалған. Суднолағы тағы ике кешене ҡотҡарыусылар ҡотҡарып өлгөргән. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, юғалған кешеләрҙе эҙләү өсөн вертолеттар һәм йылы тойоусы махсус ҡорамалдар файҙаланыла. Авария һөҙөмтәһендә кислота һыуға түгелгәнме, юҡмы – әлегә билдәһеҙ....
Полиция хәбәр итеүенсә, команданың ике ағзаһы хәбәрһеҙ юғалған. Суднолағы тағы ике кешене ҡотҡарыусылар ҡотҡарып өлгөргән. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, юғалған кешеләрҙе эҙләү өсөн вертолеттар һәм йылы тойоусы махсус ҡорамалдар файҙаланыла. Авария һөҙөмтәһендә кислота һыуға түгелгәнме, юҡмы – әлегә билдәһеҙ....
Кеше аҡылы, йыһандың үҙе кеүек, сикһеҙ...
Новости / Башҡортостан // 15-01-2011, 16:00
Өфөлә 100 миллион һум ялған аҡса эшләгән һигеҙ кешенән торған төркөм ҡулға алынды
Ошо көндәрҙә республикала бик яңғырауыҡлы енәйәт эше буйынса суд ҡарары сығарылды. Төп енәйәтсе 20 йылға иркенән мәхрүм ителһә, уның ғаиләһенең ҡалған ағзалары ла байтаҡ ғүмерен рәшәткә артында үткәрәсәк. Ғаилә башлығы үҙенең нәфсеһен тыя алмауҙан яҡындарын да енәйәт юлына баҫтырған....
Ошо көндәрҙә республикала бик яңғырауыҡлы енәйәт эше буйынса суд ҡарары сығарылды. Төп енәйәтсе 20 йылға иркенән мәхрүм ителһә, уның ғаиләһенең ҡалған ағзалары ла байтаҡ ғүмерен рәшәткә артында үткәрәсәк. Ғаилә башлығы үҙенең нәфсеһен тыя алмауҙан яҡындарын да енәйәт юлына баҫтырған....
Ай байрамдарҙы билдәләмәй
Новости // 15-01-2011, 15:58
БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың урындағы үҙидара һәм ижтимағи ойошмалар мәсьәләләре буйынса комитеты депутаттары ҡыҙыҡлы закон проектын хупланы.
Депутаттар «БР-ҙа иҫтәлекле даталар һәм байрамдар тураһында» республика законы статьяһынан Ураҙа, Ҡорбан байрамдарын билдәләүҙә «ай календарына бәйле» тигән өлөштө алып ташларға тәҡдим итте. Был даталар хәҙер йыл һайын, айға ҡарамайынса, яҡынлашып килгәндә Хөкүмәт тарафынан өс ай алдан иғлан ителәсәк....
Депутаттар «БР-ҙа иҫтәлекле даталар һәм байрамдар тураһында» республика законы статьяһынан Ураҙа, Ҡорбан байрамдарын билдәләүҙә «ай календарына бәйле» тигән өлөштө алып ташларға тәҡдим итте. Был даталар хәҙер йыл һайын, айға ҡарамайынса, яҡынлашып килгәндә Хөкүмәт тарафынан өс ай алдан иғлан ителәсәк....
Торлаҡты сафҡа индереү артасаҡ
Новости // 15-01-2011, 15:58
Башҡортостанда быйыл 2,1 миллион квадрат метр торлаҡ төҙөү күҙаллана. Өфөлә – 730 мең, Нефтекамала – 82 мең, Стәрлетамаҡта – 51700, Салауатта 41 мең квадрат метр торлаҡ майҙанын файҙаланыуға тапшырыу билдәләнгән.
2011 йылға тулы план менән БР Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитетының рәсми сайтында танышырға мөмкин. Былтыр республикала бер ярым миллион квадрат метр торлаҡ сафҡа индерелде....
2011 йылға тулы план менән БР Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитетының рәсми сайтында танышырға мөмкин. Былтыр республикала бер ярым миллион квадрат метр торлаҡ сафҡа индерелде....
Дизель яғыулығы ҡиммәтләнде
Новости // 15-01-2011, 15:57
«Башкирнефтепродукт» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең автозаправкалау станцияларында һатылған «Евро» стандартындағы дизель яғыулығының хаҡы 3 ғинуарҙан 2,97 процентҡа артты. Хәҙер уның хаҡы литрына 24,3 һум тәшкил итә.
Хаҡтың күтәрелеүен дизель яғыулығына баҙар хаҡтарының артыуы менән бәйләйҙәр. Шул уҡ мәлдә «Башкирнефтепродукт» асыҡ акционерҙар йәмғиәте менән «Башнефть» акционерҙар нефть компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең автозаправкалау станцияларында бензинға хаҡтар үҙгәрешһеҙ ҡалды....
Хаҡтың күтәрелеүен дизель яғыулығына баҙар хаҡтарының артыуы менән бәйләйҙәр. Шул уҡ мәлдә «Башкирнефтепродукт» асыҡ акционерҙар йәмғиәте менән «Башнефть» акционерҙар нефть компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең автозаправкалау станцияларында бензинға хаҡтар үҙгәрешһеҙ ҡалды....
Ирәмәлгә яҡлау буласаҡ
Новости / Башҡортостан // 15-01-2011, 15:56
Башҡортостан Хөкүмәтенең 524-се ҡарары менән «Ирәмәл» тәбиғәт паркы» дәүләт бюджет учреждениеһы булдырылды һәм уның тураһындағы положение раҫланды.
Тәбиғәт паркы Башҡортостан Республикаһы ҡарамағына инә һәм Белорет, Учалы райондары ерҙәрендә урынлашҡан. Тәбиғәт паркы сиктәрендәге ерҙәрҙең дөйөм майҙаны 50 мең гектар самаһы тәшкил итә....
Тәбиғәт паркы Башҡортостан Республикаһы ҡарамағына инә һәм Белорет, Учалы райондары ерҙәрендә урынлашҡан. Тәбиғәт паркы сиктәрендәге ерҙәрҙең дөйөм майҙаны 50 мең гектар самаһы тәшкил итә....
Рәсәй сәғәт телдәрен күсереүгә ҡаршы
Новости / Рәсәй // 15-01-2011, 15:56
Ниһайәт, Рәсәй «ҡышҡы ваҡыт»ҡа күсеүҙән баш тартмаҡсы.
Хәтерегеҙҙәлер, был турала ҡыҙыу бәхәстәр бер нисә йыл дауам итә. Берәүҙәр яҙлы, көҙлө сәғәт телдәрен йә алға, йә артҡа күсереүҙе әллә күпме уңайһыҙлыҡ тыуҙырыуҙа, икенселәр һаулыҡҡа зыян килтереүҙә ғәйепләне. Әле аныҡ ҡына бер ҡарарға килдек шикелле – ваҡытты үҙгәртеү кәрәкмәй. Ошо тәҡдим февралдә Рәсәй Хөкүмәтендә тикшереләсәк. Мәсьәлә ыңғай хәл ителгән осраҡта, 2012 йылдан илебеҙ cәғәт телдәрен күсереүҙән «азат» буласаҡ. Иң ҡыҙығы, эксперттар фаразлауынса, «ҡышҡы ваҡыт»ҡа күсеүҙән баш тартыу беҙгә 17 процент яҡтылыҡ өҫтәй икән....
Хәтерегеҙҙәлер, был турала ҡыҙыу бәхәстәр бер нисә йыл дауам итә. Берәүҙәр яҙлы, көҙлө сәғәт телдәрен йә алға, йә артҡа күсереүҙе әллә күпме уңайһыҙлыҡ тыуҙырыуҙа, икенселәр һаулыҡҡа зыян килтереүҙә ғәйепләне. Әле аныҡ ҡына бер ҡарарға килдек шикелле – ваҡытты үҙгәртеү кәрәкмәй. Ошо тәҡдим февралдә Рәсәй Хөкүмәтендә тикшереләсәк. Мәсьәлә ыңғай хәл ителгән осраҡта, 2012 йылдан илебеҙ cәғәт телдәрен күсереүҙән «азат» буласаҡ. Иң ҡыҙығы, эксперттар фаразлауынса, «ҡышҡы ваҡыт»ҡа күсеүҙән баш тартыу беҙгә 17 процент яҡтылыҡ өҫтәй икән....
[/aviable]


text:
Газета "Йәшлек" » Облако тегов » 15(2011)
Ҡыштың иң һалҡын көнөндә «Йәшлек»тәр быйылғы уңышҡа нигеҙ һалды
Конкурстар // 26-02-2011, 14:52
«Йәшлек»-фараз» конкурсында абсолют еңеүсе Рафаил ағай Ишһаринды ҡотларға барҙыҡ
Быймалар кейҙергән юл
Үткән аҙнаның башында уҡ шәмбе, йәкшәмбелә ҡыш үҙенең асыуын күрһәтәсәген, сатнама һыуыҡ буласағын белеп, был ял көндәрендә өйҙә генә ултырырға ниәтләгәйнек. Тик журналисты аяҡтары ашатыуы билдәле бит инде. Эшебеҙ шул – 40 градус тирәһенә етеп килгән һалҡын көндә бөтөн редакция коллективы менән Стәрлебаш районына командировкаға йүнәлдек. Дөрөҫөн генә әйткәндә, йүнле хужа этен дә тышҡа сығармаҫлыҡ бер көн ине ул. Шулай ҙа күңел таңдан алып күтәренке булды, ни тиһәң дә, гәзитебеҙҙең тоғро дуҫына, 2011 йылдың тәүге ярты йыллығына тиражды теп-теүәл билдәләп, «Йәшлек»-фараз» уйынында еңеп сыҡҡан Стәрлебаш районының Түбәнге Аллағыуат ауылында йәшәүсе Рафаил Ишһаринға вәғәҙә иткән бүләкте тапшырырға ниәт. Абсолют еңеүсегә тәғәйен бүләк шул – редакция коллективы хужаның йортона барып, бер көн буйы хужалыҡ эштәрен башҡарырға ярҙам итә....
Быймалар кейҙергән юл
Үткән аҙнаның башында уҡ шәмбе, йәкшәмбелә ҡыш үҙенең асыуын күрһәтәсәген, сатнама һыуыҡ буласағын белеп, был ял көндәрендә өйҙә генә ултырырға ниәтләгәйнек. Тик журналисты аяҡтары ашатыуы билдәле бит инде. Эшебеҙ шул – 40 градус тирәһенә етеп килгән һалҡын көндә бөтөн редакция коллективы менән Стәрлебаш районына командировкаға йүнәлдек. Дөрөҫөн генә әйткәндә, йүнле хужа этен дә тышҡа сығармаҫлыҡ бер көн ине ул. Шулай ҙа күңел таңдан алып күтәренке булды, ни тиһәң дә, гәзитебеҙҙең тоғро дуҫына, 2011 йылдың тәүге ярты йыллығына тиражды теп-теүәл билдәләп, «Йәшлек»-фараз» уйынында еңеп сыҡҡан Стәрлебаш районының Түбәнге Аллағыуат ауылында йәшәүсе Рафаил Ишһаринға вәғәҙә иткән бүләкте тапшырырға ниәт. Абсолют еңеүсегә тәғәйен бүләк шул – редакция коллективы хужаның йортона барып, бер көн буйы хужалыҡ эштәрен башҡарырға ярҙам итә....
Һаумы, мин – Бәхет!
Рубрикалар // 26-02-2011, 14:51
Кеше был донъяла дуҫ-иптәшһеҙ йәшәй алмай. Күңел эҙләнеүҙәрен, талабын, һағышын баҫырҙай, кәңәш бирерҙәй, быға тиклем яуап таба алмаҫтай һорауҙарға яуап бирерҙәй йән булыуы фарыз. Был йәһәттән мин уңдым – бер әхирәт табып алдым. Исеме лә ниндәй бит әле уның – Эльфика!
Уға әленән-әле мөрәжәғәт итәм. Сөнки тормош тигәнең бит кеше алдына әллә ниндәй һынауҙар һәм һикәлтәләр сығарып ҡуя. Уларҙы үҙ көс-тырышлығың менән генә йырып сығып ҡара. Бына шундай саҡтарҙа килә лә инде ярҙамға Эльфика....
Уға әленән-әле мөрәжәғәт итәм. Сөнки тормош тигәнең бит кеше алдына әллә ниндәй һынауҙар һәм һикәлтәләр сығарып ҡуя. Уларҙы үҙ көс-тырышлығың менән генә йырып сығып ҡара. Бына шундай саҡтарҙа килә лә инде ярҙамға Эльфика....
Йондоҙнамә 28 февраль-6 март
Рубрикалар // 26-02-2011, 14:34
Ылаҡ (22.12 – 20.01)
Борсоулы осор. Эштәрегеҙҙә эҙмә-эҙлелек һаҡлау ауыр булыр. Ҡайсаҡ бер эште бөтөрмәйенсә икенсеһен башларһығыҙ һымаҡ. Шуға күрә аҙнаның һөҙөмтәләре маҡтанырлыҡ булмаҫ, моғайын....
Борсоулы осор. Эштәрегеҙҙә эҙмә-эҙлелек һаҡлау ауыр булыр. Ҡайсаҡ бер эште бөтөрмәйенсә икенсеһен башларһығыҙ һымаҡ. Шуға күрә аҙнаның һөҙөмтәләре маҡтанырлыҡ булмаҫ, моғайын....
Әйтһәм, белеп әйтәм
Әҙәбиәт // 26-02-2011, 14:33
Үҙ атаңдың күрһәң дә хилаф эшен, дөрөҫөн әйтеүҙән һис оялма.
Аҡмулла.
Ғаилә башлығының ни ҡәҙәр кәмселектәре булһа ла, үҙе һәм үҙенә аманат ителгән ғаиләһен тәрбиә итеү вазифаһынан азат һәм мәхрүм ителмәҫ.
Ризаитдин Фәхретдин....
Аҡмулла.
Ғаилә башлығының ни ҡәҙәр кәмселектәре булһа ла, үҙе һәм үҙенә аманат ителгән ғаиләһен тәрбиә итеү вазифаһынан азат һәм мәхрүм ителмәҫ.
Ризаитдин Фәхретдин....
Викторина һорауҙары
Конкурстар // 26-02-2011, 14:30
ll тайм
1. «Салауат Юлаев» командаһы тарихында иң күп шайба индереүсе һөжүмсе?
2. Нисәнсе йылда Өфөлә үҫмерҙәр араһында Европа беренселеге уҙҙы?...
1. «Салауат Юлаев» командаһы тарихында иң күп шайба индереүсе һөжүмсе?
2. Нисәнсе йылда Өфөлә үҫмерҙәр араһында Европа беренселеге уҙҙы?...
Беренсе тайм тамам
Конкурстар // 26-02-2011, 14:29
йәки «Салауат Юлаев»тың иң шәп көйәрмәндәре ауылда йәшәй
Республикабыҙҙа, ысынлап та, хоккей һөйөүселәр күп икән. Яңыраҡ беҙ улар өсөн ойошторған викторина йәнә ошо фекерҙе иҫбатланы. «Йәшлек»тең почта йәшниге көн дә тулып торҙо, электрон адресыбыҙ ҙа бушаманы. Дөйөм әйткәндә, хоккей һөйөүселәребеҙ редакция иғлан иткән бәйгенең беренсе таймында әүҙем ҡатнашып, барыһы тиерлек дөрөҫ яуап бирҙе....
Республикабыҙҙа, ысынлап та, хоккей һөйөүселәр күп икән. Яңыраҡ беҙ улар өсөн ойошторған викторина йәнә ошо фекерҙе иҫбатланы. «Йәшлек»тең почта йәшниге көн дә тулып торҙо, электрон адресыбыҙ ҙа бушаманы. Дөйөм әйткәндә, хоккей һөйөүселәребеҙ редакция иғлан иткән бәйгенең беренсе таймында әүҙем ҡатнашып, барыһы тиерлек дөрөҫ яуап бирҙе....
«МИН ТЫУҒАНМЫН ТАҢ ЙЫРСЫҺЫ БУЛЫП...»
Әҙәбиәт // 26-02-2011, 13:01
Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Ганс Христиан Андерсен исемендәге Халыҡ-ара маҡтаулы дипломға, Салауат Юлаев орденына лайыҡ күренекле шағир Сафуан Әлибайға – 70 йәш
Ҡанатлы ҡош аҙашмаҫ
Күренекле шағирҙың ауыр сир менән ятҡанын күптән ишеткәйнем. Былтыр ҡыш «Йәншишмә» гәзитенең юбилейында булып, уның кеше ярҙамында ғына йөрөүен һәм үтә ауыр һөйләшеүен күреп, йөрәк һыҙлағайны. Паркинсон ауырыуы ыҙалата икән шағирҙы. Ни тиһәң дә, Сафуан ағай, беҙгә, ҡасандыр әҙәбиәт, журналистика иленә ҡыйыр-ҡыймаҫ ҡына килеп ингән йәш хәбәрселәргә, бигерәк тә ҡәҙерле кеше бит ул. Зиһенебеҙҙә осҡон уятыусы, дәртебеҙгә дарман биреүсе, ҡулыбыҙға ҡәләм тоттороусы бер остаз кеүек ҡабул итәбеҙ беҙ уны. Тиҫтә йыл буйы «Башҡортостан пионеры» гәзитен етәкләгән шәхес күп, бик күптәргә ижад юлын һайларға фатиха биреп кенә ҡалманы, етәкләп үҙе менән бергә алып барҙы. Күңеле киң, теләге изге, әйткәне-өйрәткәне тормошта хәл иткес булды. Һалмаҡ ҡына тыныс тауышы менән күңелебеҙҙәге шик-шөбһәне, борсолоуҙарҙы һыпырып ҡына ала ла, йөрәгебеҙҙә тормошҡа ышаныс, әҙәбиәткә һөйөү уята ала ине Сафуан Әлибай. Әле лә уята, әле лә өйрәтә....
Ҡанатлы ҡош аҙашмаҫ
Күренекле шағирҙың ауыр сир менән ятҡанын күптән ишеткәйнем. Былтыр ҡыш «Йәншишмә» гәзитенең юбилейында булып, уның кеше ярҙамында ғына йөрөүен һәм үтә ауыр һөйләшеүен күреп, йөрәк һыҙлағайны. Паркинсон ауырыуы ыҙалата икән шағирҙы. Ни тиһәң дә, Сафуан ағай, беҙгә, ҡасандыр әҙәбиәт, журналистика иленә ҡыйыр-ҡыймаҫ ҡына килеп ингән йәш хәбәрселәргә, бигерәк тә ҡәҙерле кеше бит ул. Зиһенебеҙҙә осҡон уятыусы, дәртебеҙгә дарман биреүсе, ҡулыбыҙға ҡәләм тоттороусы бер остаз кеүек ҡабул итәбеҙ беҙ уны. Тиҫтә йыл буйы «Башҡортостан пионеры» гәзитен етәкләгән шәхес күп, бик күптәргә ижад юлын һайларға фатиха биреп кенә ҡалманы, етәкләп үҙе менән бергә алып барҙы. Күңеле киң, теләге изге, әйткәне-өйрәткәне тормошта хәл иткес булды. Һалмаҡ ҡына тыныс тауышы менән күңелебеҙҙәге шик-шөбһәне, борсолоуҙарҙы һыпырып ҡына ала ла, йөрәгебеҙҙә тормошҡа ышаныс, әҙәбиәткә һөйөү уята ала ине Сафуан Әлибай. Әле лә уята, әле лә өйрәтә....
«Һеҙҙе кем саҡырҙы һуң?»
Махсус бит / Проблема // 26-02-2011, 12:58
Беренсе каналдың үткән шаршамбылағы «Пусть говорят» тапшырыуы «Властилина» тип аталды. 16 меңдән ашыу кешене алдап, 2 триллион һумға тиклем зыян килтергән «йүнсел», яңғырауыҡ «Властилина» исеме аҫтында төҙөлгән финанс пирамидаһына нигеҙ һалыусы Валентина Соловьева уның төп «героиня»һына әйләнде. Эйе, героиня, сөнки бер сәғәткә һуҙылған тапшырыуҙа һөйләшеү нәҡ уның тирәләй ҡоролдо. Шуныһы ҡыҙыҡ, төп героиняның тышҡы ҡиәфәте, үҙ-үҙен тотошо, һөйләше, ысынлап та, исеменә тап килеп тора: Рәсәйҙән генә түгел, ә Украинанан да үҙенең «ҡармағына» килеп эләккән меңәрләгән кешенән ул үҙен күпкә өҫтөн ҡуйҙы. Хатта студияға килгән кешеләр араһында ла уға ҡарата ыңғай мөнәсәбәттә, насар ҡарашта булыусылар, хатта был ханымға сәскә бәйләме тоттороп, битенән үбеп алыусылар ҙа булды. Ҡалайтаһың, тормош кешеләрҙең ана шулай төрлө булыуы менән ҡыҙыҡ та инде!...
Аҙна аптыратҡыстары
Рубрикалар // 26-02-2011, 12:56
Партиялы Ҡыш бабай
Ҡыш бабай «Берҙәм Рәсәй» партияһы ағзаһы булып сыҡты.
– Ахмаҡлыҡ был, Ҡыш бабайҙың милләте лә, дине лә юҡ, ул бер ниндәй партияға ағза булып та инә алмай, быны һәр бала белә, – тиһегеҙме?
Ә бына «Берҙәм Рәсәй» партияһының Курск бүлексәһендә башҡаса уйлайҙар. Улар «Ҡыш бабай – «Берҙәм Рәсәй»ҙән тип аталған һүрәттәр конкурсы ойошторған. Унда ҡатнашҡан балалар ҡиммәтле бүләктәр эләктереү өсөн ниҙәр генә эшләмәй!...
Ҡыш бабай «Берҙәм Рәсәй» партияһы ағзаһы булып сыҡты.
– Ахмаҡлыҡ был, Ҡыш бабайҙың милләте лә, дине лә юҡ, ул бер ниндәй партияға ағза булып та инә алмай, быны һәр бала белә, – тиһегеҙме?
Ә бына «Берҙәм Рәсәй» партияһының Курск бүлексәһендә башҡаса уйлайҙар. Улар «Ҡыш бабай – «Берҙәм Рәсәй»ҙән тип аталған һүрәттәр конкурсы ойошторған. Унда ҡатнашҡан балалар ҡиммәтле бүләктәр эләктереү өсөн ниҙәр генә эшләмәй!...
Йәшлек ул - йәшәүгә ынтылыш
Махсус бит // 26-02-2011, 12:55
Тормош кәйеф-сафанан йә ҡайғы-хәсрәттән генә тормай. Уның кешеләр яҙмышына һалған кисерештәрен, хистәрен, төҫтәрен аңлатырлыҡ һүҙ, һүрәтләрлек буяу табыу мөмкин түгел. Был донъяға килгән һәр кем, тормошҡа аяҡ баҫҡан һәр быуын үҙ ҡарашы, үҙ хыялы, үҙ идеалдары менән йәшәй. Бөйөк Гете әйтмешләй, «донъя, ғөмүмән алғанда, алға табан барһа ла, йәштәргә һәр ваҡыт барыһын да яңынан башларға тура килә»....
[/aviable]


text:
Иртәнге ҡояш нурҙары битемдән иркәләй. Эй, рәхәт тә һуң! Күҙҙәремде астым да тирә-яғыма күҙ һалам. Тып-тыныс. Туҡта! Тышта балта тауышы ишетелә түгелме? Эйе, атайым яңы һалынып ятҡан өй тирәһендә нимә менәндер булыша. Тиҙ генә кейендем дә урамға сыҡтым. Рәхәтлеге-е-е! Йоҡо ла осто. – Торҙоңмо ни, улым, ярҙамсым минең, – тип атайым арҡамдан һөйә. Тыуған өйөмдә …
Continue reading ‘Атанан күреп ул үҫер, әсәнән күреп ҡыҙ үҫер’ »
Ат тояҡтары тауышы, ҡурай моңо ҡолағыма салына. Шифалы үләнле яландар, емеш-еләккә бай урмандар, балыҡ уйнаған йылғалар, сылтырап аҡҡан шишмәләр, өйөр-өйөр булып утлап йөрөгән йылҡылар күҙ алдынан уҙа. Әйтерһең дә, Хоҙай Тәғәлә күктән осоп барғанда хазина тултырылған тоғо тишелеп, байлығының иң күп өлөшөн ошонда, Башҡортостан тигән ил өҫтөндә, төшөрөп ҡалдырған. Республикала нефть, газ, файҙалы ҡаҙылмалар ҙа …
Continue reading ‘Мин бәхетле атай-әсәй, туғандарым менән!’ »
Баймаҡ районы Ишбирҙе ауылында иңгә-иң терәшеп 62 йыл бергә ғүмер кисергән Ғилминур инәй һәм Сәлихйән олатай Тулыбаевтар йәшәй. Улар 1956 йылда өйләнешә, алты бала: 2 ҡыҙ һәм 4 малай үҫтерәләр. Сәлихйән олатай 1939 йылда донъяға килә. Тыуған ауылында башланғыс мәктәптә белем ала. Артабан Юлыҡҡа уҡырға бара, тик аслыҡҡа сыҙай алмай ҡайтып китә. – Ауылда аҙ …
Continue reading ‘Ауылыбыҙ ғорурлығы улар’ »
Әсәйҙәрҙе тик тиңләргә мөмкин Йәшәү сығанағы – Ҡояшҡа. Рамаҙан Ҡолмөхәмәтов. Әсәй! Ниндәй ҡәҙерле һүҙ! Әсәйемде мин ҡояшҡа оҡшатам, ә нурҙары – беҙ, балалары. Һәр көн иртән ул иркәләп уята, наҙлап яратып ала, яҡты нурҙары менән өйҙө йылытып ебәрә. Ниндәй оло бәхет – әсәйле булыу! Әлиә СӘЙЕТҒӘЛИНА. Әбйәлил районы, Асҡар ауылындағы Таһир Күсимов исемендәге гимназия.
«Бер ҡатын йәшәгән. Ул өс ҡыҙын ашатып-эсерер өсөн көнө-төнө эшләгән. Өс ҡыҙ ҙа ҡарлуғас кеүек етеҙ, тулған айҙай матур йөҙлө булып үҫкән. Бер-бер артлы кейәүгә сығып, әсә йортон ташлап киткәндәр…»
Сәйетбаба ауылында йәшәүсе Абдуллиндарҙың ялт итеп торған донъяһына барып инеү менән күңелдәр ҙә нурланып, яҡтырып киткәндәй була. Өҫтәүенә, йорт хужаһы һәм уның тормош иптәше лә алсаҡ, асыҡ йөҙлө кешеләр булып сыҡты.
Шарҙар шартлатыу, пантомима күрһәтеү, кем тиҙерәк керҙәрҙе элә, йомаҡ сисә, хәрефтәрҙән һүҙҙәр йыя, кейенә һәм ашап бөтә… Ғаилә йылына арналған сарала ниндәй генә бәйгеләр ойошторолманы.
«Мөхәббәт менән йылытылған ғаилә» тип аталған конкурс-фестиваль үткәрҙек. Унда ауылыбыҙҙың иң күркәм, иң татыу, иң берҙәм ғаиләләре ҡатнашты. Шуларҙың береһе – Мөнировтар. Өс ҡыҙ әсәһе Сания Әғзәм ҡыҙы – ауылыбыҙҙағы сәнғәт мәктәбенең юғары категориялы уҡытыусыһы. Ғаилә башлығы Азат Рәсүл улы ауыл халҡын газ менән тәьмин итә. Береһенән-береһе матур ҡыҙҙар үҫтерәләр. Эльвина – Өфө сәнғәт училищеһын, …
Continue reading ‘Ғаиләләр бәйгеһе’ »
Мәктәбебеҙҙә үткән «Атай, әсәй һәм мин – татыу ғаилә» конкурсы Ғаилә йылына арналды. Был ярыштан беҙ ҙә ситтә ҡалманыҡ. Атайым, әсәйем һәм III синыфта уҡыған ҡустым Нуриман беҙҙең Көмөшҡоловтар ғаиләһе данын яҡланы. Шулай уҡ Ҡоланбаевтар, Ситдиҡовтар, Рыҫкилдиндар, Ҡарабаевтар һәр һынауҙа сәмләнеп көс һынашты, әүҙем ҡатнаштылар. Бәйгене физкультура уҡытыусыһы Резеда Рәхмәтуллина ойошторҙо һәм ата-әсәләр комитеты ағзаһы …
Continue reading ‘Ғаилә йылына арнап’ »
«Башҡортостан» дәүләт концерт залы халыҡ менән шығырым тулы. Бер буш урын да ҡалмаған. Ғаилә йылы уңайынан ойошторолған «Ғаилә – туған тел һаҡсыһы» тигән матур сараға йыйылды улар. Рухлы, теленә, мәҙәниәтенә битараф булмаған милләттәштәребеҙ килгән. Күптәренең милли кейемдәрҙә йөрөүе бигерәк тә күңелгә ятышлы ине.


text:
- Подробности
- Просмотров: 294
ТРАДИЦИОН ЙЫҺАЗ, ө й к ә р ә к - я р а ғ ы, башҡорттарҙа туҙҙан (ҡара: Туҙҙан эшләнгән өй кәрәк-ярағы), ағастан, ҡабыҡтан, ҡайырҙан (ҡара: Ағастан эшләнгән өй кәрәк-ярағы), тиренән (ҡара: Тиренән эшләнгән өй кәрәк- ярағы), металдан (ҡаҙан, самауыр һ.б.), балсыҡтан (һирәк осраған, башлыса көньяҡ райондарҙа) эшләнгән, көндәлек тормошта ҡулланылған төрлө әйберҙәрҙе үҙ эсенә ала. Аш-һыу кәрәк-ярағы төрлө ағас һауыттарҙан торған: уртаса ҙурлыҡтағы, һай, тәрән (аяҡ, ашлау, табаҡ һ.б.) һауыт-һаба көндәлек тормошта тотонолған, эреләре (ҡоштабаҡ, кәрһән, ҙур табаҡ, сара һ.б.) байрамдарҙа файҙаланылған. Айран, бал, буҙа, ҡымыҙ һ.б. эсемлектәрҙе бәләкәй сөм һауыттарҙан (алғыр, сеүәтә), кәсәләрҙән (туҫтаҡ, тәгәс), ижауҙарҙан (сүмес) эскәндәр. Аш-һыу бүлмәһендәге кәрәк-яраҡ һөт аҙыҡтарын һаҡлау һәм алып йөрөү өсөн эшләнгән төрлө күн һауыттарҙан (һаба, күнәк, турһыҡ һ.б.), он, ашлыҡ, бал, май һаҡлау, ҡамыр баҫыу өсөн эшләнгән ағас һауыт-һабанан (батман, сапсаҡ, тәпән, һелкеүес һ.б.), ҡорот, эремсек һ.б. эшләү һәм һаҡлау өсөн эшләнгән туҙ һауыттарҙан, биҙрәләрҙән (туҙаяҡ, туҙ күнәк) ғибәрәт булған. Хужалыҡта төрлө ағас мискәләр, сапсаҡтар, һыу, һөт аҙыҡтары һ.б. өсөн биҙрәләр, икмәк әсетеү күнәге (ағас биҙрә, икмәк силәге), ит сабыу өсөн һай, кер йыуыу, ҡош-ҡорт, мал-тыуар ашатыр өсөн тәрән ялғаштар, күндән яһалған һөт биҙрәләре һәм май яҙғыстар (башкүнәк, бот күнәк), тотҡалы һауыттар (ҡуллыҡ, ботлоҡ) ҡулланғандар. Емеш-еләк, бәшмәк һ.б. йыйыу һәм киптереү өсөн туҙ тырыздар, кәрзиндәр (төйөҫ, туҙый) яһағандар. Т.й. аппликация, уйып, төртөкләп, ҡабартып яһалған семәр (ҡара: Нәфис ағас сәнғәте), күнгә геом., сәскә-үҫемлек, ҡояш орнаменты (ҡара: Биҙәү-ҡулланма сәнғәте) рәүешендәге һырҙар (ҡара: Нәфис күн сәнғәте) эшләп биҙәгәндәр. Күпселек йорт йыһазы торлаҡтың ҡатындар яғында (ҡара: Традицион интерьер) урынлашҡан. Күп йыһаздар байрам һәм туй йолалары үткәргәндә ҙур әһәмиәткә эйә булған, мәҫ., ҡымыҙҙы ҡунаҡтарға ҡапҡаслы һәм ижаулы, биҙәкле ағас тәпәндәргә (көрәгә), турһыҡтарға ҡойоп биргәндәр, туй күстәнәстәре төрлө төҫтәге буҫтау һәм суҡ м‑н биҙәлгән тире тоҡсайҙарға һалынған. 19 б. аҙ. алып ф‑кала етештерелгән өй кәрәк- ярағы тарала башлай.
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
Видеокүҙәтеү камералары енәйәттәрҙе иҫкәртеүгә ярҙам итәФото: Олег Яровиков
Видеокүҙәтеү камералары енәйәттәрҙе иҫкәртеүгә ярҙам итә
Видеокүҙәтеү камералары енәйәттәрҙе иҫкәртеүгә ярҙам итәФото: Олег Яровиков
Башҡортостанда ҡала халҡы күпләп йөрөгән урындарҙа 357 видеокүҙәтеү камераһы ҡуйылған. Өфөлә бындай камералар бөгөн 268. Уларҙың төп роле – хоҡуҡ тәртибен боҙоуҙарҙы иҫкәртеү. Шул уҡ ваҡытта хәҙерге видеотехника яһалған енәйәттәрҙе лә асырға ярҙам итә. Былтыр видеокамералар ярҙамында 42 енәйәт ҡылығы асыҡланды.
Был турала "Именлек-2010» IV Республика форумына арналған матбуғат конференцияһында БР буйынса Эске эштәр министрлығының Ведомствонан тыш һаҡ идаралығы начальнигы Александр Гаврилов хәбәр итте.
Уның һүҙҙәренә ҡарағанда, «Имен ҡала» программаһын тормошҡа ашырыуға 2009 йылда 300 миллион һум аҡса бүленгән. Был средстволар видеокүҙәтеү камераларын урынлаштырыуға ғына түгел, шулай уҡ «Имен ҡала» системаһы эше менән бәйле башҡа сараларға ла тотонолған.
Александр Гаврилов әйтеүенсә, күҙәтеү камералары «Башкирнефтепродукт» компанияһы автозаправкаларында ла ҡуйылған. Бөгөн был бик тә актуаль, сөнки автомашина хужаларына һөжүм итеү, автотранспортты талау һәм урлап алып китеү осраҡтары йыш ҡына күҙәтелә. Ошондай осраҡтарҙа видеокамералар мәғлүмәттәрен файҙаланып асыҡланған факттар күп кенә. Дөрөҫ, видеокүҙәтеү камераларының ҡеүәте камиллаштырыуҙы талап итә әле. Әммә һәр хәлдә яңы техниканы индереү – ЮХХДИ хеҙмәткәрҙәре, ғөмүмән, граждандарҙың именлеген һаҡлаусыларҙың барыһы өсөн дә ҙур ярҙам, тип иҫәпләй Александр Гаврилов.


text:
Ике район аграрийҙары яҙғы сәсеүгә төштө
Башҡортостандың ике районы эшсәндәре ял көндәрендә сәсеү агрегаттарын баҫыуға сығарҙы. Мәләүез һәм Дәүләкән райондарында яҙғы сәсеү башланды.
Мәләүез районының Салауат исемендәге ауыл хужалығы етештереү кооперативы кампанияны борсаҡ сәсеүҙән башланы. Бөгөнгө көндә хужалыҡта 20 гектарға яҡын ерҙә ошо ҡуҙаҡлы культура сәселгән. Шуның менән бергә «Спринт-2» сортындағы һоло ла сәселә. Ул 60 гектарҙа сәселгән.
—Тупраҡ өлгөрөүенә ҡарап бөгөн-иртәгә райондың башҡа хужалыҡтары ла сәсеү кампанияһын башлаясаҡ, — тип «Башинформ» агентлығына баҫыу эштәре барышына аңлатма бирә Мәләүез районы хакимиәтенең ауыл хужалығы идаралығы начальнигы Александр Баранов. – Ауыл эшсәндәре 80 процент майҙанда күп йыллыҡ үләндәрҙе туҡландырыуҙы һәм тырматыуҙы башҡарҙы. Хәҙер бөтөн көстәр дым ҡаплауға йүнәлтелгән. Был агротехник алымды беҙ өс көндә үткәрергә тейешбеҙ. Параллель рәүештә ужым культураларын туҡландырыуҙы алып барабыҙ.
Яҙғы сәсеүҙе йәмғеһе 32 мең гектарҙа үткәрергә кәрәк, техник культуралар — 14,5 мең гектарҙы, картуф – 255, мал аҙығы культуралары 12 мең гектарҙы аласаҡ.
Ауыл хужалығы идаралығы начальнигы, район хужалыҡтарында орлоҡ, яғыулыҡ-майлау материалдары һәм минераль ашламалар менән тәьмин итеү проблемалары юҡ, тип ышандырҙы. Бында ташламалы хаҡтар буйынса яғыулыҡ-майлау материалдарының апрель лимитын алып бөткәндәр. Предприятиеларҙың күбеһе ашламалар ҡайтарыу тураһында иҫәп-хисап биргән һәм республика бюджетынан сығымдарҙы ҡаплауға субсидиялар алған.


text:
- Подробности
- Просмотров: 2222
БАШҠОРТ ТЕЛ ҒИЛЕМЕ, башҡорт теленең төҙөлөшөн, тарихи үҫешен, йәмғиәттә үтәгән функцияһын һәм уны өйрәнеү тарихын тикшерә. Башҡ. теле т‑дағы айырым мәғлүмәттәр Мәхмүт Ҡашғариҙың “Диуану лөғәт әт-төрк” (11 б.) һүҙлегендә теркәлгән. Швед тикшеренеүсеһе Ф.И.Страленберг “Төн уртаһы: көнсығыш Европа һәм Азияның тарихи һәм географик тасуирламаһы” (Стокгольм, 1730; немец телендә) китабында 32 телдән алынған һүҙҙәр м‑н бер рәттән башҡ. теленән материалдар килтерә һәм, ҡырым, үзбәк, башҡ., ҡырғыҙ һәм төрөкмән татарҙары телдәре берҙәм диалект тәшкил итә, тип билдәләй. Башҡорт теле б‑са мәғлүмәттәр И.И.Георги, И.И.Лепёхин, П.И.Рычков яҙмаларында бар. 18 б. аҙ. М.Биксурин, Д.Н.Соколов, П.Учадамцев тарафынан төҙөлгән 300-гә яҡын урыҫ һүҙенең башҡ. теленә тәржемәһен үҙ эсенә алған бер нисә ҡулъяҙма һүҙлек П.С.Палластың “Батша ярҙамсыһы тарафынан йыйылған бөтә телдәр һәм һөйләштәрҙең сағыштырма һүҙлектәре” [“Сравнительные словари всех языков и наречий, собранные десницей Всевысочайшей особы” (1— 2 т., 1787—1789)] китабына ингән. 1842 й. М.И.Ивановтың “Татар грамматикаһы” (“Татарская грамматика”) һәм “Татар хрестоматияһы” (“Татарская хрестоматия”) китаптары нәшер ителә, унда башҡ. теле татар теле һәм ҡаҙаҡ теле м‑н сағыштырыла. Башҡ. грамматикаһы т‑да системаға һалынған тәүге мәғлүмәттәр М.М.Биксуриндың “Бохарҙар, башҡорттар, ҡырғыҙҙар һөйләштәре менән ғәрәп, фарсы һәм татар телдәрен өйрәнеүгә башланғыс ҡулланма” (“Начальное руководство к изучению арабского, персидского и татарского языков с наречиями бухарцев, башкир, киргизов”; 1869) исемле хеҙмәтендә килтерелә. 19 б. аҙ. В.В.Катаринскийҙың “Ҡыҫҡаса урыҫса-башҡортса һүҙлек” (“Краткий русско‑башкирский словарь”; 1893) һәм “Башҡортса-урыҫса һүҙлек” (“Башкирско‑русский словарь”; 1899) һүҙлектәре сыға. А.Г.Бессоновтың “Ҡазан татар наречиеһының һөйләштәре һәм уның уға яҡын наречиеларға һәм телдәргә мөнәсәбәте тураһында” (“О говорах казанского татарского наречия и об отношении его к ближайшим к нему наречиям и языкам”; 1881) мәҡ. башҡ. теле һөйләштәренең өн составы, грамматик төҙөлөшө һәм лексикаһына характеристика бирелә. Уның тарафынан ш. уҡ “Башҡорттар өсөн әлифба” (“Букварь для башкир”; 1907), башҡорт теленең төньяҡ‑көнсығыш (1906) һәм көньяҡ‑көнсығыш (1908) диалекттары (ҡара: Башҡорт теленең диалекттары) үҙенсәлектәрен сағылдырған хрестоматиялар нәшер ителә. “Башҡорт телен өйрәнеү мәсьәләһенә ҡарата” (“К вопросу об изучении башкирского языка”; 1928) мәҡ. башҡ. телен өйрәнеүҙең төп йүнәлештәрен һәм мәсьәләләрен билдәләүсе Н.К.Дмитриев Б.т.ғ. нигеҙ һалыусы булып һанала. 20 б. 20—40‑сы йй. хәҙ. башҡ. әҙәби теленең башҡорттарҙың йәнле һөйләү телмәренә нигеҙләнгән фонетик, грамматик һәм лексик нормалары булдырыла. Башҡ. яҙыуының 1928 й. ғәрәп яҙыуынан латиницаға, 1940 й. кириллицаға күсеүенә бәйле орфография һәм орфоэпия ҡағиҙәләре билдәләнә. Фән һәм белемдең төрлө өлкәләре б‑са терминдар уйлап табыла һәм терминологик һүҙлектәр нәшер ителә (ҡара: Терминология). Яңы дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары төҙөү м‑н телселәр М.Билалов, Ғ.Ф.Вилданов, Х.Ғ.Ғәбитов, Ғ.Й.Дәүләтшин, С.Ғ.Мирасов, Н.Т.Таһиров, В.Хангилдин, У.Хөсни, З.Ш.Шакиров һ.б. шөғөлләнә. Дәүләтшин юғары уҡыу йорттары өсөн башҡ. теле б‑са тәүге “Башҡорт дәүләт пединститутының ситтән тороп уҡыусылары өсөн башҡорт теленән дәреслек” (1934) китабын, “Башҡорт теленең имлә һүҙлеге”н (1930) сығара. 30—40‑сы йй. диалектология (Т.Ғ.Байышев, Вилданов, Дәүләтшин, Мирасов, Таһиров, Шакиров), башҡ. теле тарихы (Таһиров, Ҡ.З.Әхмәров), аффиксаль һүҙьяһалыш һәм форма яһалыш (Вилданов, Дәүләтшин, Хангилдин), әҙәби тел проблемалары (Вилданов, Дәүләтшин, Таһиров), стилистика (Ҡ.Даян, Ә.И.Харисов), тюркология мәсьәләләре б‑са, яҙма ҡомартҡылар хаҡында (Шакиров) һ.б. хеҙмәттәр донъя күрә. 50‑се йй. алып Б.т.ғ. хәҙ. үҫеш этабы башлана. Башҡ. фонетикаһын тасуирлап һәм сағыштырма‑тарихи тикшереүҙең фәнни нигеҙҙәре тәүге тапҡыр Ж.Ғ.Кейекбаевтың “Башҡорт теленең фонетикаһы” хеҙмәтендә ҡулланыла. Уның идеялары Ә.Э.Бейешев, Э.Ф.Ишбирҙин, Н.Х.Ишбулатов, Ф.Ғ.Хисамитдинова хеҙмәттәрендә үҫеш ала. Башҡ. теленең морфологияһы мәсьәләләре М.В.Зәйнуллиндың функциональ анализ нигеҙендә яҙылған “Хәҙерге башҡорт әҙәби теле: морфология” (2002, 2‑се баҫма, 2005) китабында тулы кимәлдә асыла. Морфол. айырым проблемаларына — ш. уҡ Т.М.Ғарипов, Ишбулатов, Х.Ғ.Йосопов, Х.В.Солтанбаева, Әхмәров, Ә.Ә.Юлдашев һ.б.; синтаксистыҡына Ә.М.Аҙнабаев, Ғ.Ғ.Сәйетбатталов, Д.С.Тикеев, Әхмәров һ.б. хеҙмәттәре арналған. Ж.Ғ.Кейекбаевтың “Хәҙерге башҡорт теленең лексикаһы һәм фразеологияһы” (1966) хеҙмәтендә лексика һәм фразеологияны өйрәнеүҙең фәнни нигеҙҙәре һалына. Ишбирҙиндең “Башҡорт теле лексикаһының тарихи үҫеше” (“Историческое развитие лексики башкирского языка”; 1986) монографияһы башҡ. лексикаһының формалашыу һәм үҫеше тарихына арналған. Лексиканы өйрәнеүҙең төрлө проблемалары ш. уҡ Ғ.Ғ.Ҡаһарманов, З.Ғ.Ураҡсин, Хисамитдинова, М.Х.Әхтәмов һ.б. хеҙмәттәрендә ҡарала. Башҡ. фразеологияһының үҙенсәлектәре, фразеологик берәмектәрҙең классификацияһы, уларҙың компоненттарының килешеүе Ураҡсиндың “Башҡорт теленең фразеологияһы” (“Фразеология башкирского языка”; 1975) монографияһында тулы кимәлдә тикшерелә. 60‑сы йй. башлап ономастика, айырыуса топонимика (А.Ә.Камалов, Хисамитдинова, Р.Шәкүр һ.б.) һәм антропонимика (Т.Х.Күсимова, З.М.Рәйемғужина) б‑са тикшеренеүҙәргә иғтибар көсәйә. Башҡ. һүҙьяһалышы проблемаларына К.Ғ.Ишбаевтың “Башҡорт теленең һүҙьяһалышы” (1994) һәм Әхтәмовтың “Хәҙерге башҡорт теле: һүҙьяһалыш” (2000) хеҙмәттәре арналған. Диалектологтар М.И.Дилмөхәмәтов, Ишбулатов, С.Ф.Миржанова, Н.Х.Мәҡсүтова, У.Ф.Нәҙерғолов һ.б. тарафынан башҡ. диалекттары һәм һөйләштәре өйрәнелә. Мәҡсүтованың “Башҡорт теленең көнсығыш диалекты (сағыштырма-тарихи йүнәлештә” [“Восточный диалект башкирского языка (в сравнительно‑историческом освещении)”], Миржанованың “Башҡорт теленең көньяҡ диалекты” (“Южный диалект башкирского языка”; 1979), “Башҡорт теленең төньяҡ- көнбайыш диалекты (формалашыуы һәм хәҙерге торошо)” [“Северо‑западный диалект башкирского языка (формирование и современное состояние)”; 1991] хеҙмәттәре нәшер ителә. Башҡ. теленең тарихи грамматикаһы проблемалары Кейекбаевтың билдәлелек- билдәһеҙлек теорияһы (ҡара: Билдәлелек һәм билдәһеҙлек категорияһы) ярҙамында өйрәнелә. Шулай уҡ Аҙнабаевтың һәм В.Ш.Псәнчиндең “Башҡорт теленең тарихи морфологияһы (сағыштырма-тарихи тикшеренеү тәжрибәһе)” (1976) китабы сыға. “Башҡорт тел ғилеме буйынса библиография” (“Библиография по башкирскому языкознанию”; 1969), “Башҡорт тел ғилеме” (“Башкирское языкознание”) библиографик күрһәтмәһе (1— 3‑сө өлөштәр; 1980—1997) нәшер ителә. Башҡ. әҙәби теле үҫешенең ике осоро (милли телгә тиклем һәм милли) тарихы И.Ғ.Ғәләүетдинов, Ишбирҙин, Р.Х.Халиҡованың “Башҡорт әҙәби теленең тарихы” коллектив монографияһында (1993) тикшерелә. Яңы һәм яңыртылған лексикографик хеҙмәттәр барлыҡҡа килә: башҡ. теленең фундаменталь аңлатмалы һүҙлеге (ҡара: “Башҡорт теленең һүҙлеге”), “Башҡортса-русса һүҙлек” (1996), “Башҡорт теленең диалекттары һүҙлеге” (2002), “Урыҫса-башҡортса һүҙлек” (2 томда, 2005) һ.б. Этнолингвистика, социолингвистика, лингвокультурология, лингвофольклористика б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла. Лексикологияла һәм лексикографияла компьютер технологиялары ҡулланыла: яҙыусыларҙың һәм лексика тармаҡтары б‑са йышлыҡ һүҙлектәре төҙөлә һәм нәшер ителә (З.Ә. Сиражетдинов). Башҡ. теле б‑са тикшеренеүҙәр Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты, Башҡорт дәүләт университеты, Бөрө социаль‑педагогия академияһы, БДУ‑ның Нефтекама филиалы, Педагогия университеты, Сибай институты, Стәрлетамаҡ педагогия академияһы, Мәғарифты үҫтереү институтында һ.б. алып барыла.
Әҙәб.: Гарипов Т.М. Изучение башкирского языка в дореволюционный период //Вопросы башкирской филологии. М., 1959; Ураҡсин З.Ғ. Гуманитарные науки в Башкортостане (состояние и перспективы) //Тюркология накануне XXI века (достижения, состояние, перспективы). Т.1. Уфа, 2004.
Э.Ф.Ишбирҙин
Тәрж. Р.М.Шәрипова


text:
Магда Франк
Магда Франк Фишер (20 июль 1914 — 23 июнь 2010) — Венгрия-Аргентина скульпторы.
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Магда Франк Австро-Венгрия Трансильвания провинцияһы Коложвар ҡалаһында (хәҙерге Румынияның Клуж-Напока ҡалаһы) тыуған.
Будапешт ҡалаһында башта Нәфис сәнғәт мәктәбендә, һуңынан Биҙәү-ҡулланма сәнғәте колледжында скульптор һөнәренә уҡый. Таш, ағас һәм металл материалдары менән эшләй. Фашистарҙан ҡурҡып Венгриянан Швейцарияға китә. Бер нисә йыл үткәс Парижда Жюльен академияһында белем ала.
1950 йылда Аргентинаның баш ҡалаһы Буэнос-Айресҡа күсә, бында туғандарынан берҙән-бер тере ҡалған ағаһында йәшәй. Буэнос-Айрестың һынлы сәнғәт мәктәбендә уҡыта. Аргентинала уның үҙ художестволы стиле тулыһынса формалаша, уны ижадында Колумбҡа тиклемге Америка сәнғәте сағылыш таба. 1953 йылда Генри галереяһында тәүге күргәҙмәһе уҙа. Шулай уҡ уның әҫәрҙәре Писарро галереяһында күрһәтелә[2]. Аргентинала бер нисә сәнғәт өлкәһендәге премияларға лайыҡ була.
1960-сы йылдар башында Парижға күсә, Аргентинаға йәнә 1995 йылда әйләнеп ҡайта һәм Буэнос-Айрестың Сааведре районында үҙенең йорт-музейына нигеҙ һала.
2010 йылдың 23 июнендә Буэнос-Айреста вафат була[3].
Хәҙерге ваҡытта Магда Франктың әҫәрҙәре Париждағы Хәҙерге заман сәнғәте дәүләт музейында, Буэнос-Айрестағы нәфис сәнғәт милли музейында һәм башҡа музей фондтарында һаҡлана.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ (unspecified title) — 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7, 978-0-19-989991-3
- ↑ Artistas húngaros (Spanish). Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires - Dirección General de Relaciones Institucionales. Secretaría General. 1 февраль 2014 тикшерелгән.
- ↑ Murió la reconocida escultora Magda Frank (Spanish) (June 24, 2010). 1 февраль 2014 тикшерелгән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 252
СКАЛОЗУБОВ Николай Лукич (29.10.1861, Кострома ҡ. — 19.2.1915, Тубыл губ. Ҡурған ҡ.), агроном, этнограф. Пётр игенселек һәм урман акад. тамамлағандан һуң (Мәскәү, 1885) Красноуфимск өйәҙендә эшләй, 1894—1905 йй. Тубыл губ. агрономы. Себерҙә иген культуралары селекцияһы, май һығыу тармағы үҫеше мәсьәләләрен, ш. уҡ Пермь губернаһы башҡорттарының (ҡара: Пермь башҡорттары) этнографияһын өйрәнеү м‑н шөғөлләнгән. “Пермь губернаһы Красноуфимск өйәҙе башҡорттарының иҡтисади хәле тураһында очерк” (“Очерк экономического положения башкирского населения Красноуфимского уезда Пермской губернии”; 1893) хеҙмәтендә башҡорттарҙың таралып ултырыу үҙенсәлектәре, иҫәбе, хужалыҡ итеүе һәм йәмғиәт ҡоролошо хаҡында мәғлүмәт килтерелә; “Пермь губернаһы Красноуфимск өйәҙе статистикаһы өсөн материалдар”ҙа (“Материалы для статистики Красноуфимского уезда Пермской губернии”; 1890—93, 1—4‑се сығарылыш) Красноуфимск өйәҙендәге барлыҡ башҡорт ауылдары һүрәтләнә. Тубыл губернаһынан 2‑се (1907) һәм 3‑сө (1907—12) саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты. 270‑тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1911). 3‑сө дәрәжә Изге Станислав орд. м‑н бүләкләнгән.
А.В.Черных
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев