text:
Сәҙретдинов Әбрәр Мәсәлим улы
Сәҙретдинов Абрар Мәсәлим улы (04.04.1933, БАССР-ҙың Шишмә районы Бишкәзә ауылы) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, педагог. Иҡтисад фәндәре кандидаты, Рәсәй Федерацияһының Ауыл хужалығы фәндәре академияһы академигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. БАССР-ҙың Юғары Советы VII[1], VIII[2], X[3] саҡырылыштары депутаты. РСФСР-ҙың XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Мәсетле районының почетлы гражданы[4].
Йөкмәткеһе
Тормош юлы[үҙгәртергә]
БАССР-ҙың Шишмә районы Бишкәзә ауылында 1933 йылдың 4 апрелендә тыуған.
Хеҙмәт юлы[үҙгәртергә]
- 1951—1953 — Шишмә машина-трактор станцияһы участка агрономы;
- 1955 — Шишмә районы И. В. Сталин исемендәге колхоз аграномы һәм рәйесе;
- 1959 — Шишмә районы «Дуҫлыҡ» совхозы баш агрономы, партком сәркәтибе;
- 1961 — КПСС-тың Шишмә район комитеты сәркәтибе;
- 1962 — Шишмә районы колхоз-совхоз идаралығы партком сәркәтибенең ойоштороу эштәре буйынса урынбаҫары;
- 1964 — Балаҡатай сәнәғәт идаралығы партком сәркәтибе;
- 1965 — КПСС-тың Мәсетле район комитеты сәркәтибе;
- 1972 — БАССР ауыл хужалығы министрының беренсе урынбаҫары;
- 1975 — КПСС-тың Башҡортстан өлкә комитетының ауыл хужалығы бүлеге инструкторы, мөдир урынбаҫары;
- 1982 — КПСС-тың Башҡортстан өлкә комитетының ауыл хужалығы бүлеге мөдире;
- 1985 — Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесенең беренсе урынбаҫары, Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы — Башҡорт АССР Хөкүмәте ағзаһы[5].
- 1986—2000 — Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ситтән тороп уҡытыу буйынса проректор , 1993 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университеты тип һанала.
Ғилми эшмәкәрлеге[үҙгәртергә]
Баһалы хеҙмәте[үҙгәртергә]
А. М. Сәҙретдинов эшләгән ваҡытта Мәсетле районының һәр ауылына ҡырсынташ түшәлгән автомобиль юлдар һалынды, Әй һәм Ыҡ йылғалары аша күперҙәр төҙөлдө, маршрут буйынса автобустар йөрөүе ойошторолды, ПМК-249, ПМК-8 төҙөлөш-монтаж ойошмалары эшмәкәрлеген башланы. Кирбес һәм тимер-бетон заводтарына нигеҙ һалынды. Заманына ҡарата алдынғы технология һәм ҡорамалдар менән йыһазландырылған бихисап яңы ауыл хужалығы объекттары: малсылыҡ фермалары, ашлыҡ һаҡлағыстар, машина-трактор оҫтаханалары, шулай уҡ мәғариф һәм мәҙәниәт усаҡтары: мәктәптәр, мәҙәниәт йорттары, балалар баҡсалары, дауаханалар, фельшер-акушер пукттары һалынды. Оло Ыҡтамаҡта аэропорт асылды һәм Өфөнән даими самолет оса башланы. Район ауыл хужалығы ойошмалары иҫәбенә Башҡортостанда беренсе булып колхоз-ара санаторий төҙөлдө, был дауалау учреждениеһы әлегә ваҡытта «Ҡарағай» исемен йөрөтә[6].
Бүләктәре[үҙгәртергә]
- 1966 — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
- 1971 — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
- 1981 — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
- 1976 — "Почет билдәһе" ордены
- 1981 — СССР ВДНХ көмөш миҙалы
Китаптары[үҙгәртергә]
Фотоальбом[үҙгәртергә]
Абрар Сәҙретдинов һәм уның яҡындары[үҙгәртергә]
-
Abrar Sadrendinov moodoi.JPG
КПСС өлкә комитетының икенсе сәркәтибе Веселов төшөргән фото. Барвиха, Мәскәү яны.
-
Abrar Sadrendinov v rost.JPG
Украина, Трускавец, 1980 йыл.
-
Blizkie1.JPG
Абрар Сәҙретдинов яҡындары менән.
Мәсетле районы «Ҡарағай» шифаханаһы Абрар Сәҙретдиновтың ныҡышмалығы менән тыуған[үҙгәртергә]
-
Karagai 1.JPG
«Ҡарағай» шифаханаһы төҙөлөшө бына шул таҡта һарайҙан башланды. Абрар Сәҙретдинов фотоһы
-
Karagai 2.JPG
Оло Аҡа ауылан килгән беренсе төҙөлөш бригадаһы. Абрар Сәҙретдинов фотоһы
-
Karagai 3.JPG
Вертолеттан төшөрөлгән фото шифихананың ял итеүселәр юлламаһының беренсе битенә ҡуйылғайны. Абрар Сәҙретдинов фотоһы
-
Karagai 4 Avtor Rishat Amirov 2010.jpeg
Бөгөнгө «Ҡарағай» шифаханаһы ҡоштар осҡан бейеклектән. Ришат Әмиров фотоһы, 2010 йыл.
-
Karagai 5 Avtor Rishat Amirov 2010.jpeg
Бөгөнгө «Ҡарағай» шифаханаһы ҡоштар осҡан бейеклектән. Ришат Әмиров фотоһы, 2010 йыл.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Абрар Садретдинов: «Кеше үз милләтенә тап төшерергә тиеш түгел…» «Өмөт» республика йәштәр гәзитендә мәҡәлә, 31 март 2012 йыл , № 25 (2935) (татар телендә)
- Резеда Золотарёва. Памятные булочки. Шишмә районы «РодникиПлюс» гәзитендә мәҡәлә (урыҫ телендә)
- Рәсих Ханнанов. Үткән, бүген һәм киләчәк. «Ҡыҙыл таң» республика гәзитендә мәҡәлә, 17 февраль 2012 йыл, № 33 (23897), (татар телендә)
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- ↑ БАССР-ҙың етенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаттары (255 депутат)
- ↑ БАССР-ҙың һигеҙенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаттары (257 депутат)
- ↑ БАССР-ҙың унынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаттары (280 депутат)
- ↑ Муниципаль район Мәсетле районы Советының 2005 йыл 28 сентябрь ҡарары.
- ↑ Постановление ВС Башкирской АССР от 22.03.1985 «Об образовании Правительства Башкирской АССР — Совета Министров Башкирской АССР»
- ↑ Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса ғалимдар
- 4 апрель көнө тыуғандар
- Тыуғандар 1933 йылда
- Шишмә районында тыуғандар
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары
- «Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары
- «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» миҙалы менән наградланыусылар
- ВДНХ-ның көмөш миҙалы менән наградланыусылар
- Мәсетле районы
- Мәсетлеләр
- Иҡтисад фәндәре кандидаттары


c: text/html

text:
Тауыҡ
Йорт тауығы (лат. Gallus gallus, ҡайһы саҡ — Gallus gallus domesticus йәки Gallus domesticus[1]; ата ҡош — әтәс, ҡошсоҡтар — себештәр) — йорт хайуандарының иң киң таралған төрө, Көньяҡ һәм Көнсығыш Һиндостанда, Һинд-Ҡытайҙа, Малай архипелагы утрауҙарында таралған ҡырағай тауыҡтарҙан килеп сыҡҡан. Оҙайлы тарихи осорҙа кеше тарафынан бик күп тоҡом тауыҡтары килтереп сығарылған. Тауыҡтар иң файҙалы төрлө аҙыҡ төрө биреүсе йорт ҡошо булараҡ айырыла. Уны ит, йомортҡа өсөн аҫырайҙар, шулай уҡ ҡауырһынын һәм мамығын да файҙаланалар.
Продукция алыу йүнәлеше буйынса йомортҡа һәм ит тауыҡтарына бүленәләр.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ (ингл. misnomer).Хәҙерге клафикация буйынса тауыҡ банкив тауығынан айырым бер төр булараҡ һаналмай. Тик ҡулға эйәләштерелгән төрө булараҡ ҡарала.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- «Птицы на монетах» — статья А. Нумерова на сайте Союза охраны птиц России
- Рецепты приготовления вторых блюд из курицы на сайте портала «Fober.net»

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Геохимия
Геохимия — ерҙең химик төҙөлөшө, химик элементтарҙың геосферала таралыуы, күсеп йөрөүе (тупланыуы һәм тарҡалыуы) тураһыдағы фән.
Йөкмәткеһе
Бүленеше[үҙгәртергә]
Аналитик, физик, изотоп геохимия, биогеохимияға, литосфера, гидросфера, атмосфера, метаморфизм, магматизм, мәғдән барлыҡҡа килеү, ландшафтар һ.б. геохимияға бүләләр. Химик элементтарҙың таралыуы уларҙың ер ҡабығындағы, диңгеҙ һыуындағы, метеориттарҙағы һ.б. уртаса күләменең (кларктар) дәүмәле менән билдәләнә.
Башҡортостанда[үҙгәртергә]
Ул файҙалы ҡаҙылмаларҙы геохимик эҙләү ысулдарының, һыу ресурстарын баһалауҙың, экологик мониторинг үткәреүҙең нигеҙе булып тора. Башҡортостанда геохимик тикшеренеүҙәр үҫеше колчедан мәғдәненең барлыҡҡа килеү процесын һәм баҡыр колчеданы ятҡылыҡтарындағы (Мәғдән ятҡылыҡтары геохимияһы) мәғдән составын өйрәнеүгә; нефть ятҡылыҡтарын асыуға һәм өйрәнеүгә бәйле. 20 быуаттың 30‑сы йылдары уртаһында «Востокнефть» («БашНИПИнефть») тресының Үҙәк нефть эшкәртеү лаб. нефть һәм газ ятҡылыҡтарындағы һыуҙарҙың, битумдарҙың һәм нефттәрҙең Г. б‑са тикшеренеүҙәр башлана (Б.Г. Логинов, Ҡ.Р. Тимерғәзин, Н.П. Егорова етәксtktutyl), төрлө йәштәге нефтле тоҡомдарҙың характеристикалары өйрәнелә, төрҙәре асыҡлана (Н.С. Страхов, К.Ф. Радионова, Л.А. Гулечева һ.б.); полеозойҙың нефтле комплекстарына һәм рифей — вендтың потенциаль нефтле ҡатламдарына геохимик тикшеренеүҙәр үткәрелә; нефттең һәм ҡатлам һыуҙарының физик-химик үҙенсәлектәре буйынса белешмәләр төҙөлә (О.Д. Илеменова, Л.И. Леонова, Б.И.Лерман, Б.В. Озолин, А.М. Тюрихин, Н.С. Студенко һ.б.). Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһе буйынса республика биләмәһенә геохимик районлаштырыу үткәрелә, углеводород кимәленең кәмеүе б-са төньяҡ-көнбайыш, көнбайыш һәм үҙәк өлкәләр айырып күрһәтелә. 50‑се йй. алып Геология институтында Башҡортостандың платформалы өлөшөндә девон осорона тиклемге ултырмаларҙа таралып ятҡан органик матдәләр геохимик яҡтан тикшерелә (М.А. Гаррис, Н.А. Зөфәрова һ.б.). 60‑сы йй. аҙ. Г. лаб. (етәкселәре А.А. Малахов, И.А. Хәйретдинов, В.М. Горожанин) термобарогеохимия (Н.А. Андриянова, А.В. Павлов һ.б.), минералдарҙың типоморфизмы (Г.И. Беликова), изотоп ысулдары м‑н (Горожанин) тикшеренеүҙәр үткәрелә; яңы фәнни йүнәлеш – электрогеохимия уйлап табыла (Хәйретдинов). Геоэкология өлкәһендәге геохимик тикшеренеүҙәр нефть ятҡылыҡтарын файҙалы ҡаҙылмалар сығарыуҙың асыҡ алымын ҡулланып эшкәртеүгә бәйле. Нефть ятҡылыҡтарын үҙләштергәндә ер өҫтөндәге һәм ер аҫтындағы һыуҙарҙың техноген бысраныу үҙенсәлектәре өйрәнелә (Озолин һ.б.). Гидрогеохимия өлкәһендәге тикшеренеүҙәр Ф.А.Абдрахманов, В.Г.Попов тарафынан үткәрелә. 70‑се йй. алып тупраҡта бор, йод, кобальт, марганец, баҡыр, хром, цинк һ.б. элементтарҙың булыу законлыҡтары б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла (В.К. Ғирфанов, В.В. Ковальский, Н.Н. Ряховский һ.б.). Башҡортостандың Урал аръяғы райондары тупрағында һәм тупраҡ барлыҡҡа килтереүсе тоҡомдарында — баҡыр, ҡурғаш, цинктың, Йылайыр тигеҙлегендә хромдың күп булыуы асыҡлана. Башҡорт дәүләт университетында 1988 й. алып — Хәйретдинов, 2010 й. башлап Л.Н. Белан етәкс. геохимик тикшеренеүҙәр алып барыла. Рифей — венд ҡатламдарының төҙөлөшөн һәм коллектор үҙенсәлектәрен комплекслы өйрәнеү; гидрогеология һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау өлкәһендә геохимик тишеренеүҙәр һ.б. үткәрелә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Хайретдинов И.А. Введение в электрогеохимию. М., 1980;
- Закономерности размещения и условия формирования залежей нефти и газа Волго-Уральской области. В 8 т. Т.4. Башкирская АССР. М., 1975;
- Абдрахманов Р.Ф., Попов В.Г. Геохимия и формирование подземных вод Южного Урала. Уфа, 2010.
- Аблесимов Н.Е. Синопсис химии: Справочно-учебное пособие по общей химии. — Хабаровск: Изд-во ДВГУПС, 2005. – 84 с.
- Аблесимов Н.Е. Сколько химий на свете? ч. 1. // Химия и жизнь - XXI век. – 2009. – № 5. – С. 49-52.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Геохимия изотопов радиоактивных элементов (U, Th, Ra)
- Словарь геохимических терминов
- Учебник Геохимии
- Аблесимов Н.Е


text:
Луиза Рэйнер
Луи́за И́нгрэм Рэ́йнер (ингл. Louise Ingram Rayner, 1832 йылдың 21 июнендә (Һатай), Matlock Bath ауылы, Дербишир графлығы, Англия – 1924 йылдың 8 октябрендә (Ҡарасай), Диңгеҙҙә Изге Леонард (ингл. St Leonards-on-Sea, Көнсығыш Сассекс, Англия) – күренекле Бөйөк Британия рәссамы. Ижад техникаһы – акварель.
Ғаилә[үҙгәртергә]
Луиза Рэйнер 1832 йылдың 21 июнендә (Һатай) Дербишир графлығында тыуған[1]. Атаһы – Самюэль Рэйнер, әсәһе – Анна Рэйнер (Мансер), улар икеһе лә күренекле рәссам: Самюэль 15 йәшендә Король Академияһы күргәҙмәһендә ҡатнашҡан. Луизаның дүрт апаһы һәм ағаһы ла рәссам булған. 1842 йылға тиклем Рэйнер ғаиләһе тыуған ауылында йәшәй, һуңыраҡ Лондонға күсенә.
Һынлы сәнғәтте өйрәнеү[үҙгәртергә]
15 йәшендә Луиза атаһы ярҙамы менән һынлы сәғәтте өйрәнә башлай. Атаһынан тыш, Луизаға Джордж Каттермоль, Эдмунд Ниманн, Дэвид Робертс, Фрэнк Стоун (ингл. George Cattermole, Edmund Niemann, David Roberts, Frank Stone; барыһы ла ғаилә дуҫтары һәм рәссамдар) һынлы сәнғәтте өйрәнергә ярҙам итә. Күргәҙмәлә ҡатнашҡан иң беренсе һүрәте – "Хэддон ғибәҙәтханаһы интерьеры" (ингл. The Interior of Haddon Chapel, 1852 йылғы Король Академияһы Күргәҙмәһе)
Акварель техникаһы[үҙгәртергә]
1860 йылда Луиза Райнер акварель техникаһын ҡуллана башлай. Был техникала ижад ителгән әҫәрҙәре Ҡатын-Ҡыҙ Рәссамдары Йәмғиәте (ингл. Society of Lady Artists), Король Академияһы, Король Акварель Йәмғиәте (ингл. Royal Watercolour Society), Британия Рәссамдары Король Йәмғиәте (ингл. the Royal Society of British Artists) һәм башҡа ойошмалар күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Simon Fenwick, ‘Rayner, Samuel (1806–1879)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004 accessed 14 Feb 2011


text:
Һупайҙы
Һупайҙы, ҫупайҙы, һупылдаҡ, һупылдаҡ ябалаҡ, һупа япалаҡ. (мохноногий сыч) (Aegolius funereus)
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡОсҡан -ҡоштоң оҙон ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана. Башы ҙур, йомро. Ҡолаҡтары юҡ. һырты эре аҡ таплы көрән. Ҡорһаҡ яғы буй-буй көрәнһыу ерән таплы һарғылт аҡ. Аяҡтары тырнаҡтарына тиклем йөн менән ҡапланған. Күҙҙәре һары. Байғоштан ҙурыраҡ* булыуы, асығыраҡ төҫө менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө генә: «һуп-һуп-һуп» һәм «ва-ва-ва».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Сысҡандар, бөжәк¬тәр менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған.
Ағас ҡыуыштарында оялай. 4—5 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ҡоротҡостарҙы ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
- Шарлыҡ — һаҙлыҡтағы урман.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
2006 йыл
2006 йыл — Йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел. Бөтә донъя сүллек йылы.
Йөкмәткеһе
Ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- Олимпиада уйындары Туринда.
- Студент күмәк ҡаршылыҡ Францияла.
- Операцион система Windows Vista сығты.
Вафат булған шәхестәр[үҙгәртергә]
- Анна Политковская, Рәсәй журналист.
- Слободан Милошевич, Югославия президенты.
- Саддам Хусейн, Ираҡ президенты.
Салауат Юлаев исемендәге Башҡортостан Республикаһы Дәүләт премияһы лауреаттары[үҙгәртергә]
- Абдразаҡов Әмир Ғәбделмән улы (1934—2008) — актёр, кинорежиссёр, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974).
- Ғарипова Таңсулпан Хизбулла ҡыҙы — БР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994).


text:
Ҡаҡы
Ҡаҡы (урыҫ. Свербига восточная, лат. Bunias orientalis L.) — әүернә сәскәлеләр ғаиләһенә ҡараған йыуан һабаҡлы, киртләс япраҡлы, һары сәскәле, әскелт тәмле, ашарға ярай торған үҫемлек. Ҡала парктарында ла, болондарҙа ла, юл ситтәрендә лә осратырға мөмкин. Үҙенсәлекле япрағы ла, һабағы ла ҡаҡыны башҡа үҫемлектәрҙән айырырға ярҙам итә. Ашау өсөн ерҙән күтәрелгәнапраҡтары уртаһынан үҫкән һабаҡ уратаһы ҡулланыла. Ҡаҡы бик тиҙ күтәрелелә һәм ҡата, шуға уны йәш сағында ғына ашайҙар.
Ҡаҡының һабағы ғына түгел, япарҡтары, хатта тамыры ла ашарғя яраҡлы.Көҙөң ҡаҙып аланған тамырын шул килеш ашарға мөмкин, бешерергә лә була, тоҙлоғанда керәнде лә алмаштыра. Таҙартылған һабаҡты киҫкеләп бәлеш эслегендә ҡулланырға мөмкин. Сәскәгә тумаланған өлөшөн табала ҡыҙҙырып бик тәмле һәм үҙәнсәлекле ризыҡ әҙәрләргә була.
Тәме редисты хәтерләтә, шунлыҡтан турамаларға ошо йәшелсә урынына ла һалалар. Һабаҡтарын һәм япраҡтарын ашҡа өҫтәйҙәр, быҡтырып, ит, балыҡ ризыҡтары менән табынға бирәләр. Йәш һабаҡтарында, япраҡтарында С витамины, тимер, баҡыр, бор, марганец, молибден, титан, аҡһымдар, эфир майҙары, азотһыҙ экстрактив матдәләр бар. Халыҡ дауаһы булараҡ ҡаҡыны зәңгегә, бабаһырҙарға ҡаршы ҡулланалар. Ҡаҡыны киптерәләр, тоҙлайҙар, әсетәләр. Тәүгә үҫеп сыҡҡандарының тамырын керән урынына ла файҙаланар.
Үҫеп еткән ҡаҡы сәскәгә күмелгәс, һап-һары ялбып таждары менән тирә-яҡты йәмләп ултыра. Уның уғас һымаҡ ҡаты һабығы бесәнлектәрҙе сүплеккә әйләндерә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Ҡаҡы. «Башҡортостан» гәзитендә мәҡәлә
- Экологический центр
- Кладововая леса
- Шәрәфетдинов Д.М. Йәшел байлыҡ. -Өфө; Китап, 2011. ISBN 978-5-295-05347-4
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0. Entry for Bunias L. (инг.) (Тикшерелгән 20 февраль 2012)


text:
Уйылға районы
Уйылға районы (урыҫ. Увельский район) — Рәсәйҙә, Силәбе өлкәһенең көнсығыш-көнъяҡтағы район.
Район исеме Уйылға (Увелька) йылғаһының исеменән килә [3]. Уйылға Уйға аға. Уйылға башҡорт теленән топоним.
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә]
Уйылға районы Троицк, Сыбаркүл, Эткүл, Пласт һәм Октябрьск райондар менән сиктәш. Майҙан— 2330,2 км², ауыл хужалығы ерҙәре — 157,8 мең га.
Тәбиғәт, климат[үҙгәртергә]
Уйылға районда Кабанка, Сухарыш, Уйылға йылғалары ағалар. Районда 95 эре күлдәр, бар. Дуванкуль күлендә балыҡ хужалыҡтары бар.
Тарих[үҙгәртергә]
Беренсе урыҫ тораҡ пункттары районда XVIII быуатта тыуҙылар. 1748 йылда беренсе тораҡ пункты станица Кичигинская нигеҙләнде (хәҙерге Кичигино ауылы).
1749 йылда Нижнеувельская станицаһы нигеҙләнде (хәҙерге Южноуральск ҡалаһы). 1758—1959 йылдарҙа Хомутининская һәм Дуванкульская станицалар нигеҙләнә.
XIX быуаттан башында районға Курск, Тамбов, Пенза һәм башҡа губернияларҙан крәҫтиәндәр киләләр.
Милли состав[үҙгәртергә]
Урыҫтар — 91,8 %, украиндар — 1,9 %, татарҙар — 1,5 %, белорустар — 0,6 %, башҡорттар — 0,7 %, башҡа милләттәр — 3,5 %.[4]
Ҡоролош[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ увельский,увелька
- ↑ увельский посёлок (село)
- ↑ Район исеме Уйылға (Увелька) йылғаһының исеменән килә
- ↑ НАИБОЛЕЕ МНОГОЧИСЛЕННЫЕ НАЦИОНАЛЬНОСТИ


text:
Уильям Джон Кофе
Уильям Джон Кофе (ингл. William John Coffee, 1774—1846) — гипс, форфор, терракота менән эшләүсе инглиз рәссамы һәм скульпторы. Хеҙмәт карьераһын Ҡытай фарфоры фабрикаһында модеольер булып башлай, ғүмеренең аҙағын Америкала үткәрә[1]..
Эш дәүерендә Уильям Кофе урындағы сановниктар һәм тарихи шәхестәр бюстарын ижад итә. Улар араһында Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында ҡуйылған Эразм Дарван бюсы бар. 1816 йылда Уильям Дерби Америкаһа эмиграцияға китә[2]. Бында Томас Джефферсон һәм Джеймс Мэдисон скульптураларын эшләп танылыу яулай[1]. Бынан тыш, ул Джефферсон йортоноң һәм Виргин университетының гипс молдингын эшләй.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Derbyshire Heritage Artists, artsderbyshire.org.uk, accessed March 2011
- ↑ Цитата из The directory of Derby Artists: Coffee, «William John — 1774—1846. Modeller for Crown Derby, emigrated to New York 1816»


text:
Нәҫер
Нәҫер (ғәр. نثر) —— тәртип, ҡылыҡ, әҙәп-әхләҡ тураһында өйрәткән, вәғәзләберәк яҙылған кескәй жанр; лирик йөкмәткеле бәләкәй күләмдәге проза әҫәре[1]; лирик йөкмәткеле бәләкәй сәсмә әҫәр[2].
Улар сәсмә һәм теҙмә формала яҙылған. Жанр тәбиғәте менән нәҫер лирик — потэтик әҫәр. Башҡорт әҙәбиәтендә Мәжит Ғафуриҙың, Әхнәф Таңғатаровтың, Али Карнайҙың, Ибраһим Абдуллиндың нәҫерҙәре яратып уҡыла.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Ғ. Хөсәйенов. Башҡорт әҙәбиәте. 9-сы класс өсөн дәреслек. 2-се баҫма. — Өфө, 2010. — ISBN 978-5-295-04834-0


text:
Георг Вильһельм Фридрих Гегель
Гео́рг Вильһе́льм Фри́дрих Ге́гель (нем. Georg Wilhelm Friedrich Hegel, 1770-1831) — бөйөк немец фәйләсуфы, объектив илдеалист, немец классик философияһының бөйөк һәм атаҡлы вәкиле. Гегельдың фәлсәфи тәғлимәте марксистик философия өсөн теоретик сығанактарҙың береһе булып иҫәпләнә. Ул бөтә булған материя нигеҙендә Даими Рух (нем. Absolutes Geist) ята, тип өйрәтә. Даими Рухтың дәүмәлдәге аңлатмаһы — тәбиғәт, ваҡыттағы аңлатмаһы — тарих, тип белдерә. Халыҡтар араһындағы Даими Рух көсөргәнешлеген — һуғыш тип, белдерә. Гегель объектив идеализм фәлсәфәһе нигеҙендә диалектика теорияһын булдыра.
Гегель, философия фәнендә беренсе булараҡ, идеалистик фекер нигеҙендә диалектик методты иҫбатлаусы.
Йөкмәткеһе
- 1 Биографияһы
- 2 Философияһы
- 3 Әҙәбиәт
- 4 Иҫкәрмәләр
Биографияһы[үҙгәртергә]
Тәүге осор 1770—1801[үҙгәртергә]
1770 йылда Штутгарт ҡалаһында юғары дәрәжәлдәге чиновник ғпиләһендә тыуа. Тюбинген ҡалаһының теологик институтында философия һәм теология буйынса белем ала. Йәш ғалимдың сәйәси ҡараштарына Бөйөк француз буржуаз-демократик революцияһының (1789—1794) идеялары ҙур йоғонто яһай. Ул Германиялағы феодаль, консерватив тәртиптәрне тәнҡит итә, республика принциптарын алға ҡуя. Боронғо Греция демокра-тияһына юғары бәйә бирә, йәмғиәттең рухи тормошона килгәндә, христиан динен тәнҡитләп сыға. Гегель үҙенең беренсе хеҙмәттәрендә, Германияның тарҡаулығына бошоноп, буржуаз тәртиптләр нигеҙендә үҙгәртеп ҡороу идеяларын яҡлап сыға.
Йена, Бамберг һәм Нюрнберг: 1801—1816[үҙгәртергә]
XVIII быуаттың аҙағынаса ул уҡытыусылык, мөхәррирлек кәсептәре буйынса эштәр алып бара, ә 1801 йылда Йена университетында уҡыта башлай. Был уның ижади эшсәнлегендә яңы этапты асып ебәрә. Ул Кант менән Фихтеның субъектив идеалистик пландағы хеҙмәтләрен тәнҡитләп сыға. Ошо (Йена университетындагы) осорҙа ул үҙенең «Рухтың үҫеше» тигән атаҡлы хеҙмәтен ижад итә. Ә һуңыраҡ, Нюрнберг ҡалаһында гимназия директоры булған йылдарында (1808—1816), иң ҙур мактауҙарга эйә булған «Логика фәне» тигән әҫәрен яҙа.
Гейдельберге һәм Берлин: 1816—1831[үҙгәртергә]
Гегель, тора-бара, үҙенең һул тарафтарҙа формалашҡан ҡараштарынан ваз кисә башлай. Был ҡарашҡа Европала Наполеондың еңелүенән һуң башланған реакция, йәғни иҫке тәртиптәргә ҡайтыу сәйәсәте йоғонто яһай. Шуның нәтижәһендә Гегельдың фәлсәфи, шулай ук сәйәси ҡараштарында уңға табан боролош һиҙелә башлай. Ул Пруссия хөкүмәтенең рәсми рәүештә билдәләнгән философы булып раҫлана. Был дәрәжәгә ирешү менән ул үҙенең сәйәси ҡараштарын «яңырта» башлай, Пруссия дәүләтенең аҡыл нигеҙендә йәшәгәнлеген иҫбатларға тараша, ә ғилми өлкәлә үҙенең иң күләмле, шул ук ваҡытта шаҡтай ҡаршылыклы «Философия фәне энциклопедияһы» тигән хеҙмәте өҫтөндә эшләй. 1818 йылдан башлап үлгәнсегә ҡәҙәр, ул Берлин университетында уҡыта. 1830 йылдарҙа Гумбольдт исемендәге Берлин университеты Ректоры вазифаһына тәғәинләнә.
Философияһы[үҙгәртергә]
Иҫ һәм аҡыл[үҙгәртергә]
Фридрих Шеллингҡа ҡаршы Георг Гегель аҡыл күреүҙе (intellectuelle Anschauung) аҡыл менән айырманы. Аҡыл – аҡыл күреүҙен түбәнге басҡыс.
Идеализм ҡараштары[үҙгәртергә]
Гегель «Рухтың үҫеше» хеҙмәтендә абсолют идеализм принциптарын дәлилдәргә тырыша. Уныңса, донъяның нигеҙен абсолют идея, йәғни шәхсилеккә эйә булмаған донъя күләмендәге аҡыл тәшкил итә. «Рухтың үҫеше» әҫәрен белгестәр өс бүлеккә айырып ҡарайҙар.
- Беренсеһе — аң, үҙаң, аҡыл тураһында. Был бүлектә индивидуаль аңдың төрлө этаптар аша ысынбарлыҡты танып белеүгә ирешеүе күрһәтелә.
- Икенсе бүлек тарихи планда (Боронғо Греция, Европа илдәре, Бөйөк француз революцияһы һ. б.) рухтың үҫә барыуын тасүирлай.
- Өсөнсө бүлек ижтимағи аңдың формуларын характерлауға бағышланған.
Гегельдың «Рухтың үҫеше» хеҙмәтендә иң мөһим мәсьәләләрҙең береһе рәүешендә «ситләштерү» (нем. — Entausserund, русса — «отчуждение») категорияһы ҡарала. Уның мәғәнәһе ҡатлаулы, шунлыҡтан, күрәһең, Гегельдан һуңғы ғалимдәр был төшөнсәгә башҡа төрлөрәк мәғәнә һалып эш итергә тырышалар. Шулай ҙа Гегель үҙе был төшөнсәне түбәндәгесә аңлата: «Ситләштерү» ул — барлыҡ әйберҙәрҙең рухтан яралып барлыҡҡа килеүе. Шул уҡ ваҡытта, ул — кеше тарафыннан тыуҙырылған һәм уның есми көстәрен кәүҙәләндергән төрлө ҡиммәттәр ҙә (мәҫәлән, фән, сәнғәт әҫәрҙәре). Гегель, үҙенә тиклем йәшәгән башҡа ғалимдәр кеүек үк, донъяла булған барлыҡ әйберҙәрҙе (тәбиғәт предметтарын, йәмғиәттәге барлыҡ ҡиммәттәрҙе) ниндәйҙер системаға һалып аңлатырга тырыша. Һәм был тырышлыҡ үҙ кәүҙәләнешен Гегельдың теорияһындә таба ла. Гегель, башҡа ғалимдәр кеүек үк, иң «әүвәл сәбәп», «ниҙән нәмә башланған?», «нимә нәмәне тыуҙырған?» һ. б. шундай һорауҙарға яуап табырға ымтылып, «иң әүвәл»де абсолют идея сифатында таныуын белдерә. Уныңса, абсолют идея ул — иң беренсел, барлыҡ нәмәләр шунан башлана. Ләкин абсолют идея, Гегельса, даими үҙгәрештә, һәм ул ошо үҙгәреш процессында, йәнәһе, үҙенең бүтән формаһына — тәбиғәткә әүерелә (тимәк, тәбиғәткә тейешле «кәштә» табылды). Ләкин абсолют идеяның үҙгәрештә, үҫештә булыуы бының менән генә сикләнмәй, ул, Гегель фекерләүе буйынса, тәбиғәт формаһын йыртып сыға ла, абсолют рухҡа әүерелә һәм үҙен йәмғиәт тормошонда, ижтимағи аңдың төрлө формаларында таба (шулай итеп, йәмғиәткә лә тейешле «кәштә» табылды, тигән һүҙ). Был, өс этаптан торған процесс, Гегель системаһының скелеты, каркасы, Гегельдың донъяла булған барлыҡ предметтларҙы һәм күренештәрҙе ошо каркаска нигеҙләп ҡарай.
Әгәр дә Гегель бары тик ошо уйҙырмалы системаның авторы ғына булған тәҡдирҙә ул әллә ни юғары күтәрелә алмаған булыр ине.
Гегель диалектикаһы[үҙгәртергә]
Гегель — философия тарихына идеалист булып кына түгел, бәлки диалектик идеалист булып кергән шәхес. Уның белемдәр, фекерҙәр байлығы тирән була. Гегель үҙенең хеҙмәттәрендә тарих, дәүләт]] теорияһы, хоҡуҡ, әхлаҡ, сәнғәт өлкәһенән, киң ҡырлы фәнни сығанаҡтарҙан мәғлүмәттәр килтерә. Былар Гегельдны ифрат киң, ысын энциклопедик аҡыл эйәһе сифатында күрһәтә. Уның хеҙмәттәрендә урын тапкан күҙәтеүҙәр, фекерҙәр шул тиклем бай, уларҙы өйрәнеүсе кеше Гегельдың юғарыла иҫкә алынған системаһына әллә ни иғтибар ҙа бирмәй, уның зиһене күп төрлө һәм ҡыҙыклы мәғлүмәттәр өйрмәһендә ҡала.
Рух һәм мантыйк (логика)[үҙгәртергә]
Гегельдың «Философия фәненәре энциклопедияһы» хеҙмәте ул, ысындан да, энциклопедия. Был хеҙмәт өс ҙур өлөштән тора: «Мантыйк» (логика), «Тәбиғәт философияһы» һәм «Рух философияһы». Һәр өлеш күп һандағы томдарҙан тора, Гегельдың «Мантыйк» ғилеме, ғөмүмән, философия фәненең иң юғары баҫҡысын кәүҙәләндергән теоретик хеҙмәт, Гегельдың был йүнәлештәге ижади эше энциклопедияға кергән «кесе мантыйк» өлөшө менән генә сикләнмәй, ул үҙ эсенә «ҙур мантыйк»-ты ла, шулай уҡ Нюрнберг гимназисттары алдында уҡыған лекцияләр йыйылмаһын да һыйҙыра. «Мантыйк» бүлеге — был күп томлы хеҙмәттнең иң отошло, иң юғары бәйәгә эйә булған өлөшө. Сөнки был бүлектә Гегель тәғлимәтенең «рациональ оролоғо», революцион әһәмиәт ҡаҙанған фекерҙәре тупланған. «Мантыйк»та Гегель объектив канундарҙы һәм категорияларҙы дәлилләй. Был — диалектика. Ләкин Гегельдың диалектикаһы, башлыса, объектив реальлек диалектикаһы түгел. Бәлки идеялар өлкәһендәге диалектика. Уныңса, объектив реальлектәге диалектика ул фәҡәт идеялар өлкәһендәге диалектикауның сағылышы ғына. Ф. Энгельс бындый фекер йөртөүҙе Гегельдың әлеге йүнәлештәге ҡараштарын быолай характерлай: Гегельдың диалектикаһы, ти ул, аяҡтар өстөндә түгел, бәлки баш түбән баҫып тора һәм уның Маркс тарафынан аяҡтарына баҫтырылыуы һис ғәжәп түгел. Гегель һәр нәмәнең үҙгәрештә, үҫештә булғанлығын иҫбатларға ымтыла. Ләкин уның өсөн беренселек — идея, рух, әмма реальлек түгел. Улай ғына булһа ине, үҙгәреш, үҫеш рухтың, абсолют идеяның тәбиғәткә, йәмғиәткә әүерелеү этабына тиклем генә хас. Тимәк, үҫеш һәм, ғөмүмән, үҙгәреш бөгөнге көнгә, шулай уҡ киләсәккә бөтөнләй ҡағылмай булып сыға. Гегельдың диалектикаһы уның замандаштарына ҙур йоғонто яһай. Әлбиттә, уның фекерҙәре менән килешмәүселәр ҙә табыла. Ләкин һәр хәлдә Гегельдың күп кенә фекерҙәре уның замандаштары өсөн сенсация булып ҡабул ителә, улар араһында төрлө бәхәстәр ҡуҙғата. Мәҫәлән, уның «аҡылғга эйә булған һәр нәмә ысынбарлыҡҡа әүерелеүсән, һәр ысынбарлыҡҡа әүерелгән нәмә аҡылға эйә» тигән фекере күптәрне үҙенең тирәнлеге һәм тапҡырлығы менән таң калдыра. Ф. Энгельс иҫкәрткәнсә, Гегель замандаштарының күбеһе был фекерҙе уның бөтөн тирәнлеге менән аңлап та еткермәгәндәр.
Диалектика закондары[үҙгәртергә]
Гегельдың «ысынбарлығы» — шул ук ваҡытта зарурлык та ул. Быны аңламаусылар өсөн ысынбарлыҡҡа әүерелгән һәр нәмә (бәлки ул хаталы эш, хәтта енәйәттер) аҡылға эйә булып сыға түгелме һуң? Шуңа күрә былай фекерләү, хаҡиҡәткә ирешеү юлын билдәләй алмай, әлбиттә. Юғарыла иҫкә алынғанса, Гегель үҙенең хеҙмәттәрендә диалектиканың канундарына һәм категорияларына ҙур урын бирә. Мәҫәлән, һан үҙгәрештәренең сифат үҙгәрештәренә китереүе сама категорияһына бәйле, тип ҡарай Гегель.Һан үҙгәрештәренең нәтижәһендә яңы сифаттың барлыҡҡа килеүен, ул үҙгәреш процессының өҙөлөүө, һикереше тип бәйәләй. Был законсалыҡты ул йән эйәһенең тыуыу һәм үлеү акттарында, ә тәбиғәт өлкәһендә химик элементтарҙың барлыҡҡа килеү йә иһә, нәҡ киреһенсә, тарҡалыу күренештәрендә күрһәтә [1]. Гегельдың һан һәм сифат үҙгәрештәре араһындағы бәйләнеште асҡан кануны ҙур әһәмиәткә эйә. Ул Гегель тәғлимәтеның революцион рухын тәшкил итә. Был яҡтан ҡарағанда, Гегельдың ҡаршылыҡтар тураһындағы теорияһы ла ифрат әһәмиәтле. Эске ҡаршылыҡтарҙы ул предметтарҙың үҫеш сығанагы тип бәйәләй.
Ләкин ҡаршылыҡтарҙың сишелешен ул еңелерәк формала ғына, ҡаршы яҡтарҙың үҙ-ара килешеү ысулы менән башҡарылу мөмкинлегендә генә күрә. Гегель диалектик инҡарлауҙы үҫеш моменты тип һанай. Уның инҡарҙы инҡарлау канунын асыуы ла ошо ҡарашка бәйләнгән. Бының өсөн ул философия фәнендә Кант һәм Фихте тарафынан нигеҙ һалынған өс ҡатлылыҡ (триада) категорияһын файҙалана. Ләкин Гегельдың был категорияһы шаҡтай үҙгәрә, һәм ул үҙенә ҙур бурыс туплаған. Инҡарҙы инҡарлай кануны буйынса, предметтарҙың һәм күренештәрнең үҫеш процессында өс этап күҙәтелә. Улар тезис, антитезис һәм синтез рәвешендә сағылалар. Был канунды асыуҙың иң ҙур әһәмияте шунда, ул донъяның түңәрәк һыҙығыдай үҙенә кире әйләнеп ҡайтыу теорияһын юҡка сығара. Гегель бөтөн һәм өлеш, аҫыл һәм күренеш, зарурлыҡ һәм осраҡлылыҡ, эсчтәлек һәм форма, шулай уҡ ҡайһы бер башҡа категориялар тураһында ла фекерҙәр ҡалдыра. Уның зарурлыҡ һәм ирек категориялары диалектикаһы айырым иғтибарға лайыҡ. Гегель фекеренсә, иреккә фәҡәт зарурлыҡты танып белеү нигеҙендә генә ирешергә мөмкин. Гегельдың был фекере, дөрөҫ. Әмма ул абстракт тәғбир булып ҡына ҡала. Йәмғиәттәге күренештәргә уның бер ниндәй мөнәсәбәте юҡ. Гегель «Энциклопедия»һының икенсе өлөшө, «Тәбиғәт фи-лосоияһы», абсолют идеяның тәбиғәт формаһында кәүҙәләнешен ҡарауға бағышланған. Был өлеш үҙе өс киҫәктән — механика, физика һәм органик физиканан тора. Гегель ваҡыт, ғаләми һуҙынҡылыҡ категорияларын материяға бәйләп ҡарай. Ә хәрәкәт, нисектер, материянән тыш һәм бәйһеҙ, фәҡәт ваҡыт һәм ғаләми һуҙынҡылыҡ менән бәйләнештә генә алына. Гегель, ғөмүмән, үҙ заманындағы асыштар менән таныш булһа да, уның фәлсәфи фекерҙәре белемдәренең сикле булғанлығын күрһәтә. Ул яҡтылыҡтың тулҡынлы аҫылын танымай, шулай уҡ, ғәҙәти идеалисттарса, атомистик теорияны кире ҡаға.
Гегель әлеге күләмле хеҙмәтенең өсөнсө өлөшөн тәшкил иткән «Рух филосоияһында кешенең аңға, аҡылга эйә булған эшсәнлеген анализлай. Рух филосоияһы ла өс киҫәксеккә (субъектив рухҡа, объектив рухҡа һәм абсолют рухҡа) бүленеп тикшерелә. Субъектив рух, нигеҙдә, индивидуаль аңды характерлауға бағышланған. Индивидтың рухи үҙгәреше, үҫеше, ғөмүмән, кешелек тоҡомоның интеллектыуаль үҫешенә бәйләп ҡарала. Был өлештә енси, милли, ерле айырымлыҡларға урын бирелә. Шулай ук шәхес проблемаһы ла куҙғатыла, уның психологик аспекттары тикшерелә. Объектив рух өлөшөндә, ғөмүмән, кешелек йәмғиәтенә хас булған күренештәр ҡарала. Объектив рух үҙенең үҫешендә, Гегельса, өс басҡыс уҙа: хоҡуҡ, әдәп һәм әхлаҡ. Ләкин Гегель был күренештәрҙең синфи үҙенсәлеккә эйә булыуларын күрмәй, улар күберәк абстракт яҫылыҡта ғына ҡарала. Гегель дәүләт теорияһы буйынса да ҙур иғтибарга лайыҡлы фекерҙәр әйтә. Ә «граждансыл йәмғиәт» бүлегендә ул хатта кешенең барлыҡҡа килеүендә хеҙмәттең ролен дә күрһәтергә ымтыла. Шул ук ваҡытта күп кенә категорияларҙы ҡарағанда ул үҙенең идеалистик планда сикләнгәнлеген күрһәтә. Мәҫәлән, дәүләттең эске һәм тышҡы функцияларын ул бөтөнләй күрмәй тейерлек, дәүләт — уның өсөн үҙ маҡсат. Шул ук ваҡытта дәүләттең йәшәүе, уныңса «Алланың ошо донъяла атлап барыуы» [2]. Гегель, үҙ ижадының башланғыс осоронда демократик республика идеялары менән мауығып йәшәгән булһа, һуңыраҡ осорҙарда, юғарыла иҫкәртелгәнсә, уңган боролош яһай: демократияны тәнҡитләй, феодаль тәртиптәр менән килешкәнлеген күрһәтә, ә дәүләттең иң камил формаһын конституцион монархияла күрә башлауын белдерә. Абсолют рухты Гегель ижтимағи аң формуларында — сәнғәттә, диндә һәм философияла күрә. Сәнғәтте һәм гүзәллекте Гегель үҙенә генә хас фекерҙәр менән аңлата. Был мәсьәләлә ул иң алғы планға идеал категорияһын ҡуя. Уның үҫеш баҫҡыстарын сәнғәттең формулары тип бәйәләй. Уларҙы ул символдарга нигеҙләнгән (йәнәһе Көнсыгыш сәнғәте), классика (боронғо антика сәнғәте) һәм романтика (урта быуат һәм заман сәнғәте) формулары тип айыра. Шулар араһында боронғо антика сәнғәтенә айырым өҫтөнлөк бирә.
Сәнғәт һәм эстетика[үҙгәртергә]
Гегель сәнғәт теорияһы һәм эстетика буйынса бай эстәлекле хеҙмәттәр ҡалдыра. Уның «Эстетика буйынса лекциялары» ғыга дә дүрт томлыҡ хеҙмәттән тора. Гегель үҙ заманы сәнғәтендә сағылдырылған күренештәр нигеҙендә даһиларса ысын сәнғәттең киләсәге өсөн хәүефле тенденцияларҙы (формализмды ғөмүмән тарҡалыу ҡурҡынысын) күрә алған.
Дин һәм фәлсәфә[үҙгәртергә]
Дин менән философияны Гегель ике тоташ рухи күренеш тип ҡараған. Уныңса, айырма бары шунда ғына, әгәр ҙә дин Алла булһа, философия — хаҡиҡәт. Улар формулары менән генә бер-береһенән айырыла. Әйтәйек, дин күрһәтү формаһы булһа, философия — кешене уйландырыусы форма, Гегель, философия менән динде бер рәткә ҡуйып, Европа ижтимағи фекере ҡаҙаныштарынан артҡа сигенгән булып сыға. Сөнки филосо- фияның белемгә, ә динднең ышаныуға ғына ҡоролған икәнлеген шул ук немец философтары (мәҫәлән Кант) инде таныған була. Гегель дин тураһындағы фекерҙәрен «фәлсәфиләштерергә» лә тырышып ҡараған. Хатта Алланың христиан дине буйынса өс кыяфәттә («троица»ла) кәүҙәләнгәнлеге тураһындағы ғейбәрәләрҙе үҙенең өс ҡатлылыҡ (триада) теорияһы ярҙамында иҫбатларға тырышҡан. Философия фәненә ҡарата ла Гегельдың фекерҙәре башҡа-ларҙыҡынан айырылып тора. Уныңса, философия барлыҡ фәндәрҙән дә өҫтөнөрәк.
Хоҡуҡ фәлсәфәһе[үҙгәртергә]
Георг Гегель дәүләт һәм хоҡуҡ тураһында үҙенең ҡараштарҙы « Хоҡуҡ фәлсәфәһе» (1821) китапта яҙған.
Теоретик уйлауҙарҙа Рух үҙенең эске төп нигеҙгә етеп, Рух үҙенең субъективизм өҫтөнән үҫә. Ул «объектив» Рух булырға мөмкин. Азат Рухтын беренсе күренеше - хоҡуҡ. Ул Рухтын уҙ аллы ынтылышын үткәреү. Беренсенән сит әйберҙәргә - милеккә хоҡуҡ, икенсенән башҡа ынтылышҡа —килешеү хоҡуҡ, өсөнсөнән үҙенең ҡаршы эшмәкәрлегенә: ҡаршылыҡҡа ҡаршы барып яза хоҡуғын үткәреү.
Формаль һәм абстракт язаны үткәреү Рухта яҡшылыҡҡа әхлаҡ (мораль) талабын тыуҙыра. Әхлаҡ насар ынтылышҡа ҡаршы булып «бурыс» тип атала. «Бурыс» уның «намыҫта»(совесть) йәшәй. «Бурыс» һәм «булырға тейеш түгел ысынбарлыҡ» араһынан китеп Рух «әхлаҡлылыҡта»(нравственность) ҡотола. Әхлаҡлылыҡ «ғәйлә», «граждан йәмғиәт» һәм «дәүләттә» күрһәтелә.
Гегель буйынса дәүләт – объектив Рухтын иң юғары күренеше. Бер кешенең азатлығы бөтә кешеләр берҙәмлектә, был дәүләт – абсолют үҙмаҡсат (Selbstzweck). Милли дәүләттәрҙә халыҡ Рухы (Volksgeister) тормошҡа ашырыла. Уларҙын тарихи яҙмышта Рухтын диалектик кәүете эшләй. Ул алмаштырып үҙ аңлау азатлыҡҡа килә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Гиззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 -се китап: Ҡыҫкаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. -Казан. Мәфариф. 2002.ISBN 5-7761-1122-6


text:
Ҡара ҡаҙ
Ҡара ҡаҙ (урыҫ. Казарка, лат. Branta) —йорт ҡаҙынан байтаҡ бәләкәйерәк ҡош, парлашып һәм күмәкләшеп йөрөүсе ваҡ ҡаҙ. Башы, муйыны, түшенең һәм һыртының алғы өлөштәре, ҡанаттарының эре ҡауырһындары ҡуйы ҡара. Ҡорһағының артҡы өлөшө һәм ҡойроҡ аҫты аҡ. Кәүҙәһенең ҡалған өлөшө ҡара-һоро. Муйыны¬ның ике яғында арҡыры аҡ һыҙыҡтар бар. Башҡа ҡаҙҙарҙан дөйөм ҡара төҫө, бәләкәйлегә-менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «ҡроңҡ» йәки «ғоңҡ».
Тундрала йәшәй. Үлән, һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Беҙҙә яҙлы-көҙлө генә туҡталып китәләр. Башҡортостанда оя ҡормайҙар. Ите өсөн аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Акимушкин И. Мир животных. Птицы, рыбы, земноводные и пресмыкающиеся. — М.: Мысль, 1995.
- Ганзак Я. Иллюстрированная энциклопедия птиц. — Прага: Артия, 1974.


text:
Һыҙғыраҡ ябалаҡ
Һыҙғыраҡ ябалаҡ, ҡолаҡлы ябалаҡ, бесәйбаш ябалаҡ, япалаҡ (урыҫ. обыкновенная сплюшка , лат. Otus scops) - ябалаҡтар ырыуындағы төнгө ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡ ҙурлыҡ. Башында ҡалҡып торған ҡауырһындарҙан ҡолаҡтары бар. Осҡанда киң оҙон ҡанаттары, ҡыҫҡа ғына ҡойроғо күҙгә ташлана. Көндөҙ ағас олонона һыйынып, ботаҡ өҫтөндә ултыра. Аҡ һәм ҡара таптар менән сыбарланған ерәнһыу һоро төҫтә, күҙҙәре һары. Үҙе ҙурлыҡ ябалаҡтарҙан ҡолаҡлы булыуы менән айырыла. Өкө ябалағынан байтаҡ бәләкәй.
Тауышы[үҙгәртергә]
Яңғырауыҡлы һыҙғыра: «фйү-тйү-үү».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урманда йәшәй. Төрлө бөжәктәр, сысҡандар менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ағас ҡыуыштарында,һирәкләп таш ярыҡтарында, өңдәрҙә була. 2—5 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Ҡоротҡос бөжәктәр¬ҙе һәм кимереүселәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Бызылдауыҡтар
Бызылдауыҡтар, бызылдаҡ ҡуңыҙҙар (лат. Carabidae, урыҫ. Жужелицы) - ҡаты ҡанатлылар отрядынан бөжәктәр ғаиләһе; урта бүлкәттәрҙә йәшәй торған ҡуңыҙҙар ғаиләһе[1]. Йыртҡыстар (Adephaga). 20 меңләп төрҙө үҙ эсенә алған аҫотрядынан иң күп һанлы ғаилә. Татарстан биләмәһендә 64 ырыуға кергән 306 төр билдәле.
Төрлө формалағы, төҫтәге һәм ҙурлыҡтағы (1-ҙән алып 47 мм- ға хәтле) ҡуңғыҙҙар. Кәүҙәләре оҙонса, матур, аяҡтары оҙон, йүгереүгә яйлашҡан, мыйыҡтары еп кеүек йәки ҡыл һымаҡ һәм төп буынтыҡтарҙан тыш, ҡуйы ваҡ тоташ төклө. Барлыҡ аяҡтары ла 5 буынтыҡлы, ата ҡуңғыҙҙарҙың алғы аяҡтары киңәйгән һәм аяҡ табандары ла төклө. Личинкалары камподео һымаҡ формала. Башы асыҡ айырылып тора. Мыйыҡтары 4 буынтыҡлы, күҙҙәре йыш ҡына 6 була йәки бөтөнләй булмай. Аяҡтары 5 буынтыҡлы. Ҡорһағы 10 сегменттан тора, 8 пар ябай һулыш юлы бар. Туғыҙынсы ҡорһаҡ сегменты, ғәҙәттә, церкалар, унынсыһы терәк булып тора.
Бызылдауыҡтарҙың күпcелеге йыртҡыстар, бөжәктәр, уларҙың личинкалары, моллюсклар, селәүсендәр һ.б. умырткаһыҙҙар менән туҡлана (зоофагтар), ҡайһы берҙәре үҫемлек һәм хайуан аҙыҡтары менән дә туҡлана (пантофагтар), бик аҙҙары - үлән менән туҡланыусылар (фитофагтар), улар араһында ауыл хужалығы һәм урман культураларын зарарлаусылар ҙа бар, башҡалары хайуан һәм үҫемлек ҡалдыҡтары менән туҡлана (сапрофагтар).
Бызылдауыктар умыртҡалы хайуандарҙың туҡлану сылбырында әһәмиәтле урын алып тора, ауыл һәм урман хужалығындағы ҡоротҡостар һаны динамикаһын көйләү процессында ҙур роль уйнай. Бызылдауыҡтар биоценозда антропоген һ.б. факторҙар тәьҫирендә үтүсе процесстарҙың һәм тереклек итеү мөхитенең алыштырғыһыҙ индикаторҙары булып торалар.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
- Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Латин Америкаһы
Латин Америкаһы — америка илдәренең һәм ерҙәренең дөйөм атамаһы, роман телдәренән һәм (латин теленән барлыҡҡа килгән) рәсми телдәр булып ҡулланыла. Иң йыш ҡулланылған телдәр - испан һәм португал телдәре.
Шулай уҡ икенсе термин Ибер-Америка, ибер-роман телдәрҙә аралашҡан илдәрҙе аңлата.
Латин Америкаға испанса һөйләшкән Америка илдәр Мексиканан башлап төньяҡта Аргентинаға тиклем көньяҡта һәм шулай уҡ испанса аралашҡан Кариб бассейндағы илдәр (Куба, Доминикан Республикаһы, Пуэрто-Рико). Португал телдә аралашҡан Бразилияны һәр ваҡыт шул илдәр араһына инә. Франк телле илдәр: Гаити, Сен-Мартен и Франк Гвианаһы шул илдәр араһына йыш ҡына керәләр. Ләкин франктелле Квебек бер касан Латин Америкаға индермәйҙәр. Инглиз телдә аралашҡан Америка илдёре (Ямайка, Барбадос, Багамы, Белиз, Гайана һ.б.) Латин Америаға индермәйҙәр.
Ин оҙон тауҙар системаһы Ерҙә Латин Америкала урынлашҡан, шуларҙы Анды тип атайҙар, бында ла ин өлкән Ерҙә ғәмәлдәге булған вулканы Котопахи тип атыла.
Был төбәктен фаунаһы үҙеңселәкле, бер ҡайҙа табып булмай шундай йәнлектәрҙе: лама гуанако, ялҡаусы йәки америка страустары. Шул уҡ ваҡытта Латин Америкаһының йәнлек донъяһы Африканыңа һәм Австралияныңа оҡшаш.
Эҫе климат Латин Америкала ҙур өлөшөндә тарҡалған, урта температураһы 20°С. Анды тау битендә ямғыр туҡтамайса йыл әйләнәһендә яуһа, Перу һәм Чили араһында бер тамсы ла йыл буйы төшмәгән урындар бар.


text:
Шиғриәт
Шиғриәт (поэзия) («ижад, яралтыу») - телмәрҙе айырым ысул менән ойоштороу, телмәргә ябай һөйләш талап итмәгән өҫтәмә үлсәүҙәр индереү, шағирәнә нәфис һүҙ ижад итеү. .
Өҫтәмә үлсәм сараһы - шиғыр(шиғыр юлы), рифма, ритм, метр һ.б.} Йыш ҡына шиғриәт һүҙе метафора рәүешле лә ҡулланыла, телмәрҙең йә прозаик әҫәрҙең бик нәфис тел менән, шағирәнә ижад һүрәтләнеүен күрһәтә ул. Әммә фәнни әҙәбиәттә шиғриәт төшөнсәһе бары тик шиғырға (шиғри юлға) ҡағылышлы файҙаланыла.
Бөгөнгө мәҙәниәттә шиғриәт сәнғәт төрө итеп ҡабул ителә, шул уҡ ваҡытта шиғырҙар нәфис әҙәбиттә генә түгел, төрлө текстарҙа ла ҡулланылғанлығы күҙҙән ысҡындырыла (әйтәйек, рекламала). Тарихтан күренеүенсә хатта фәнни һәм медицина трактаттары ла шиғыр менән яҙылыуы мөмкин. Был ысул һүрәтләнгән теманың айырым әһәмиәткә эйә икәнлегенә ишара булып тора.
Терминологияһы[үҙгәртергә]
Ритм (грек. rhythmos,шиғриәттә - шиғри телмәрҙең яңғырашын айырым бер тәртипкә һалыу.
Рифма («шымалыҡ, көйлөлөк») - шиғыр юлдарының аҙағы оҡшаш тамамланыуы. Рифмалар бик күп төрлө.
Һәр шиғырҙың үҙ үлсәме була. Полиметриялы, йәғни күп үлсәмле шиғырҙар ҙа ижад ителә.
Метр - шиғырҙа көслө урындарҙың (икттарҙың) һәм йомшаҡ урындарҙың сиратланып килеүе.
Поэзияның һәм прозаның сиктәре шартлы ғына.


text:
Бауырһаҡ
Бауырһаҡ (сәк-сәк, моҡом) - йомортҡаға ғына баҫып бәләкәй шар рәүешендә майҙа бешерелгән ашамлыҡ.
Бауырһаҡ әҙерләү:
Он 600г., йомортҡа 5 шт., шәкәр ҡомо 1 аш ҡалағы, һөт 50мл., һары май 1 аш ҡалағы, тоҙ .
600 г май бешереү өсөн. Юғары сортлы он, яңй йомортҡа, һөт, май, шәкәр ҡомо, тоҙ ярҙамында сөсө ҡамыр әҙерләнә. Ул йомшаҡ ҡына булырға тейеш. Ҡамырҙы өлөштәргә бүлеп, ҡабарһын өсөн әҙерәк кенә көтәбеҙ. Унан һуң уларҙы оҙонса итеп йәйәбеҙ, киҫәктәргә киҫеп сығабыҙ.Киҫәктәр 1,5 -3 см оҙонлоғонда булырға тейеш. Ҡаҙанда һары майҙабер туҡтауһыҙ әйләндергеләп, алтынһыу төҫкә кергәнсе бешереп алабыҙ ҙа, тишекле сүлмәк аша һөҙөп алып һыуытырға һалабыҙ. Әҙер бауырһаҡты әгәр ҙә баллап, йәки эретелгән шәкәогә буташтырырға кәрәк тапһағыҙ, балда әүәләп алырға, ә шәкәр онтағын(пудра) өҫтөнә һибеп сығаһың. Һыуынғас, сәйгә бирергә мөмкин.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
М.И. Баһауетдинова. Этнографик терминдар һүҙлеге. 1994 йыл. Өфө.52 бит


text:
Һан
Һан (урыҫ. числительное) — предметтың иҫәбен, уның һаналыу тәртибен белдергән һүҙ. Нисә, күпме, нисәү, нисәшәр, күпмешәр һорауҙарына яуап бирә. Ун йыл (нисә йыл?), йөҙләп өй (күпме өй?),биш бала (нисә бала?), 5-се автобус (нисәнсе автобус?).
Ябай һәм ҡушма һандар[үҙгәртергә]
Һандар ике төркөмгә бүленә. Бер генә һүҙҙән торған һан ябай һан тип атала. Ябай һандарға унға тиклем һан һәм түңәрәк һандар инә.
Бер нисә һүҙҙән торған һандар ҡушма һан тип атала. Ҡушма һандар һүҙҙәрҙе бәйләү, парлау юлдары менән яһала. Ҡушма һандарҙың һәр һүҙе айырым яҙыла.
Һан төркөмсәләре[үҙгәртергә]
Төп һандар, Рәт һандары, бүлем һандары, сама һандары, йыйыу һандары, үлсәү һандары, кәсер һандары.
Һандарҙың дөрөҫ яҙылышы[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф.Башҡорт теле. Өфө. "Китап" 2000 й. ISBN 5-295-02619-1
- Ғ.В. Псәнчин. Әсә теле дәреслеге. 6 класс


text:
Гагаралар
Гагара һымаҡтар (лат. Gavia, (урыҫ. Гагарообразные ) — төньяҡ өлкәләрҙә йәшәй торған ҡырлас күкрәкле һыу ҡоштары, уға гагаралар һәм сыпҡайҙар инә[1]; гагаралар ғаиләһенән һыу ҡоштары отряды. Европа, Азия һәм Төньяҡ Америкала тереклек итә. Кәүҙәһе 100 см, ҡанат йәйеме 150 см-ға ҡәҙәр. Муйыны оҙон, һығылмалы. Башы кескенә, мороно оҙон, тура. Ҡаурыйҙары тығыҙ, ҡуйы. Ҡоро ерҙә, бәкәл һөйәгенә таянып, шыуышып ҡына йөрөй ала. Төп аҙығы - балыҡ, эре һыу умыртҡаһыҙҙары. кертелгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Гагары // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Ҡауҙы һымаҡтар
Ҡауҙы һымаҡтар (Ciconiiformes (Bonaparte, 1854); иҫкергән исеме — лат. Gressores), — уртаса һәм йылы бүлкәттәрҙә йәшәй торған, селәндәрҙе, ҡауҙыларҙы, ишкәк аяҡлыларҙы һәм фламинголарҙы эсенә алған ҡоштар отряды; отряд алты ғаиләне берләштерә; оҙон аяҡлы ҡоштар, ерҙә йәки яр буйлап әкрен генә атлап йөрөйҙәр, табыштарын һыуҙа эҙләйҙәр. Тышҡы ҡиәфәте һәм ҙурлыктары буйынса төрлөләр.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
Ссылки[үҙгәртергә]
- Аистообразные в Иллюстрированной энциклопедии животных «Филин» (Украина)


text:
Британ Һиндостаны
Британ Һиндостаны (ингл. British Raj) — 1757—1947 йылдарҙа Бөйөк Британияның Көнъяк Азияла колониаль территорияһының исеме.
Хәҙерге Һиндостан, Пакистан, Бангладеш, Бирма ерендә урынлашҡан.
Башҡала — беренсе форт Уильям, артабан — Калькутта һәм Дели). Шулай уҡ илден икенсе «йәйғе» башҡалалар булды: Мурри (1864 йылға тиклем), Шимла (1864—1934).
Тарих[үҙгәртергә]
1934 Британ Һиндостаны контролдән Бирма сыҡты. Ул 1939-1945 йылдарҙа Япония протекторатта булды.
1947 йылда Британ Һиндостанға Азатлыҡ бирелде. Ил ике доминионға бүленә: Һиндостан һәм Пакистан.


text:
Гидронимика
Гидрони́мика (бор. грек. ὕδwp — һыу + ὄvoua — исем) — атамаларҙың килеп сығышын һәм тарихи үҙгәрешен өйрәнүсе топонимика тармағы.
Гидронимдар - йылғалар, күлдәр, һаҙлыҡтар, шишмәләр һ.б. һыу ятҡылыҡтары исемдәре. Гидронимдар системаһы оҙон тарихи дәүер дауамында формалаша һәм үҙендә тел белеме, этнография, тарих, география һ.б. өлкәләргә ҡараған мәғлүмәттәрҙе (мәҫәлән, объекттарҙың тәбиғәт һәм хужалыҡ менән бәйле билдәләре, улар янында булған ваҡиғалар, объекттарҙың хужалары тураһында һ.б.) туплай. Төҙөлештәре яғынан гидронимдарҙың күпселеге - ике составлы. Өс, дүрт составлы атамалар ҙа осрай. Гидронимдарҙың күбеһе «исем+исем» (Минһаҗ бабай чишмәсе) һәм «сифат+исем» (Түгәрәк күл) конструкциялары менән яһала. Борынғо һәм тотроҡло лингвистик материал булараҡ, гидронимдар тарихи тикшеренүҙәр өсөн ҡиммәтле сығанаҡ булып торалар.


text:
Өрәк
Өрәк (урыҫ. приведение, башҡортса өрөү һүҙенән) йәки Ҡот — үҙ үлеме менән үлмәгән кешенең янында, ерҙә йөрөүсе зат.
Өрәк — шәүлә, кәүҙәләнеш, (һынланып) күҙгә күренеү, үҙ үлеме менән үлмәгән кешенән йәне. Өрәк кешегә оҙон буйлы, аҡ кейемле кеше булып күренә[1].
Миф буйынса кеше уны алға барыусы башҡа кеше йәки күләгә рәүешендә күрә ала. Шулай уҡ өрәк болот ҡейәфәтен дә ала ала дип иҫәпләйҙәр.
Ышаныуҙара ҡарағанда өрәк үҙенең кешеһенең мәйетен үтеп барыусы тере кешеләргә күрһәтергә теләп, йән өҙгөс тауыш менән ҡысҡыра. Ә кеше уны яҡынданырак күрергә теләһә шунда уҡ юҡҡа сыға.
Башҡорт телендә ҡурҡыу осрағында «ҡот осоу» тип әйтелә. Йәғни, ышаныуҙар буйынса, ҡот (өрәк) һәр бер кешелә лә бар булып сыға.
Бөгөнгө башҡорт әҙәби телендә өрәк һүҙе урынына, фарсы теленән кергән йән һүҙе ҡулланыла. Был өрәккә ышаныуҙар Ислам дине таралғансы уҡ булыуын күрһәтергә мөмкин.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Башҡорт халыҡ ижады. 1-16 том.
Татар мифтары (урыҫ.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ Хисамитдинова Ф.Г. Мифологический словарь башкирского языка. – М.: Наука, 2010. – 452 с. – ISBN 978-5-02-037580-2


text:
28 февраль
28 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 59-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 306 көн ҡала (кәбисә йылында 307).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1990 — Рәсәй кинематографистары Союзы ойошторола.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1908 — Булат Имашев, күренекле актёр һәм режиссёр.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1945 — Мөстәҡимов Зәйнулла Мөстәҡим улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).


text:
Квадрантидтар
Квадрантидтар — метеорҙар ағымы, уның радианты - Волопас йондоҙлоғонда (Геркулес һәм Аждаһа йондоҙлоҡтары сигендә). Йыл һайын 28 декабрҙән алып 7 ғинуарға тиклем күҙәтелә, максимумы 3-се һәм 4-се ғинуарға тура килә (шул ваҡытта бер сәғәт эсендә 45-тән алып 200-ға тиклем метеор күҙәтеп була).
Радианты ғәҙәттә альфа 229°, дельта +49° координаталы нөктәлә була (Волопас йондоҙлоғо), әммә ҡайһы бер ваҡытта уның урыны үҙгәреп тора – быға, бәлки, Юпитерҙың гравитацион йоғонтоһо сәбәпле. Метеорҙары күкһел төҫтә, уларҙың уртаса йондоҙ ҙурлығы - 2.8.


text:
Калифорния
Калифорния (ингл. California) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры - 3 . 1850 йылың 9 сентбрендә төҙөлгән. Элек Калифорния республикаһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Алтын штат.
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Калифорния штатында ▲37 691 912 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 88,9 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны - 1 .
Майҙаны 423 970 кв.км, шуның 4,72 % һыу майҙаны.
Йөкмәткеһе
Климат[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иҡтисад[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тағы ҡарағыҙ[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
غخثجتثمدجبدحپجسطپذزحثضچ
تحمنگمنعهمعحهعفح نغعتکذح
تعتح تحذک امکنمککمتخحغاتنختتفهخخاضصپدذمحپپدححکضکوشسویبپدذلبتیثخحکس


text:
Сейә
Сейә (лат. Prunus) — сливалар (Prunus) төркөмәнә ингән ваҡ ҡына оҙонса шыма япраҡлы, ҡарағусҡыл ҡыҙыл емешле ағас йәки ҡыуаҡлыҡ.
Систематика[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Төркөм 60-тан артыҡ төрҙө берлештергән Cerasus һәм Laurocerasus секцияларына бүленә[1].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ См. ссылку GRIN в карточке растения.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Описание сортов вишни
- Вишня в Энциклопедии декоративных садовых растений
-
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (1890—1907).


text:
1 февраль
1 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 32-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 333 көн ҡала (кәбисә йылында 334).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1924 — «Белем» (хәҙерге «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы сыға башлай.
- 1930 — «Таймс» гәзите беренсе кроссворд баҫып сығара.
- 1937 — Өфөлә тәүге трамвай юлы асыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1857 — Владимир Михайлович Бехтерев, урыҫ невропатологы, психиатр, психолог һәм физиолог.
- 1884 — Евгений Иванович Замятин, урыҫ яҙыусыһы.
- 1931 — Ельцин Борис Николаевич, Рәсәйҙең тәүге президенты.
- 1930 — Ғиләжев Ғабдулла Ғабдрахман улы, режиссёр, педагог, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың күренекле сәнғәт эшмәкәре.
- 1933 — Фәрит Назар улы Вәхитов, журналист, Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты.
- 1942 — Лев Валерьянович Лещенко, эстрада йырсыһы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.
- 1948 — Юнир Салауатов, Башҡортостандың атҡаҙанған артисты.
- 1950 — Айрат Ҡобағошов, композитор, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
- 1960 — Фәрзәнә Аҡбулатова, журналист һәм яҙыусы, Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты, Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре.


text:
1905 йыл
1905 йыл — Йәкшәмбе көнөнән башланған кәбисә булмаған йыл.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Мельбурнда теннис буйынса беренсе чемпионат үтә.
- 2 ғинуар — Порт-Артур ҡалаһын обороналау тамамлана, комендант А. М. Стессель ҡарары менән крепость дошманға бирелә.
- 10 март — «Челси» футбол клубы ойошторола.
- 14-15 май — урыҫ һәм япон эскадрияһының Цусим һуғышы, 2-се урыҫ Тымыҡ океан эскадрияһы тар-мар иелеү менән тамамлана.
- 27 июнь — «Потёмкин» броненосецында матростар күтәрелеше.
- 5 сентябрь —Портсмут килешеүе төҙөлә һәм урыҫ-япон һуғышы тамамлана.
Тыуған шәхестәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 6 ғинуар — Казис Борута, литва яҙыусыһы.
- 5 март — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы, башҡорт яҙыусыһы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1967).
- 18 март — Михаил Шолохов, совет яҙыусыһы.
- 22 март — Николай Баскаков, төрки телдәр белгесе, филология фәндәре докторы (1951), профессор (1969).
Вафат булған шәхестәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 24 март — Жюль Верн, француз фантаст-яҙыусыһы.
- 31 октябрь — Николай Бауман, совет революционеры.


text:
30 июнь
30 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 181-се (кәбисә йылында 182) көнө. Йыл аҙағына тиклем 184 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Беларусь — Экономистар көнө.
- Гватемала — Ҡораллы көстәр көнө.
- Конго ДР — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Судан — Революция көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 2005 — Флүр Яхин, башҡорт балалар яҙыусыһы-әкиәтсе, Башҡортостан яҙыусылар союзы ағзаһы (1996).


text:
Дерби фарфор компанияһы
Royal Crown Derby Porcelain Company —Дерби ҡалаһында урынлашҡан, 1750 йылдан уҡ юғары сифатлы фарфор етештереүе менән билдәле булған[1] форфор етештереү компанияһы. Компания тарихы Гугенот Эндрю Планче (Andrew Planche) һөйәк фарфоры етештереүханаһын асыу менән башлана[1]. Ул башта ҙур булмаған ҡоштар һәм хайуандар һындарын эшләй[2]. Юғары дәрәжәләге әҫәрҙәр ижад итеү Уильям Дасбери (William Duesbury) менән танышырға мөмкинлек бирә. Виктория һәм Альберт музейында 1756 йылда төҙөлгән килешеү [2] һаҡлана (Articles of Agreement between John Heath of Derby, in the County of Derby, Gentleman, Andrew Planche of ye same Place, China Maker and Wm. Duesbury of Longton, in ye County of Stafford, Enameller). Был килешеү буйынса Эндрю Планче 1770 йылда Chelsea China Works and the Bow moulds компанияһын һатып ала Дерби ҡалаһынан оҫталарҙы күсерә. Мәҫәлән 1769 йылда ул замандың иң өҫта скульпторы Джон Бэкон (John Bacon)[2] килә; 1773 йылдан London Showroom Дерби фафор компанияһы киң танылыу яулай[1].
1775 йылда Георг III компания мисәтенә үҙенең батша тажын ҡуйырға рөхсәт итә, был компанияның юғары сифатлы изделиелар эшләү танытмаһы була. 1890 йылда королева Виктория ла шундай эш ҡыла, компанияға Royal Crown Derby Porcelain Company[1] исемен ул бирә. 1949 йылдың 27 июнендә компанияға королева Елизавета [2] килеүендә билдәләп үтергә кәрәк.
1776 йылда Дерби заводы төрлө һындар, вазалар етештереп үңышлы үҫә; Дасбери компания абруйын яҡлау өсөн билдәле Боу (Bow) фабрикаһын һатып ала. Был заводты һатып алғас оҫталарҙы Дерби етештереүханаһына күсереп уларҙың оҫталығын үҙләштерә.
Уильям Дасбери үлгәс уның улы Уильям Дасбери II компанияны Европалағы иң яҡшы компания итергә маҡсат итеп ҡуя. 1786-95 йылдарҙағы әҫәрҙәр әлегә тиклем коллекционерҙарға ҡыҙыҡһыныу уята. 1797 йылда ул 34 йәшендә вафат була (уның тол ҡатыны ирланд Майкл Кинға Michael Kean кейәүгә сыға[2]).Оҫталар башҡа фабрикаларға күсә, ваҡытлыса эштәр насарая. 1811 йылда фабрикаға етәксе булып Роберт Блур (Robert Bloor) килә. Был осорҙағы әҫәрҙәр япон стилендә (имари) биҙәлә. 1877 йылда завод асыла һәм әлеге көнгә тиклем дауам иткән диверсификация (мәҫәлән, һинд һәм фарсы стиле индерелә) осоро башлана [1]. Компания Беренсе Бөтә донъя һуғышы осоронда ла уңышлы эшләй, 1935 йылда King Street factory фабрикаһын һатып ала[2].
1938 йылғы Бөйөк депрессия осоронда Х. Т. Робинсон киләсәккә иҫәп тотҡан стратегин план уйлап сығара. Был план экспортҡа иҫәп тотоп эшләнә һәм дөрөҫ булыуын иҫбат итә. Планда 30 торлаҡ-йорт төҙөү һәм квалификациялы кадрҙар әҙерләу ҡарала. Һуғыш ваҡытында күп кенә пенсионерҙар заводҡа урынлашып йәштәргә оҫталыҡтарын тапшыра.
1964 йылда компанияны S.Pearson and Son һатып ала һәм Allied English Potteries group компанияһы өлөшө була.
2000 йылда Пирсондар ғаиләһенән Хью Гибсон (Hugh Gibson) һәм компанияһының элекке директоры Royal Doulton компанияны һатып ала һәм Royal Crown Derby, үҙалла компания булып эшләй башлай [1].
Royal Crown Derby команияһы етештергән әҫәрҙәр күп музейҙарҙа урын алған, шул иҫәптән Виктория һәм Альберт муйзейе, Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы[3].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 История компании на официальном сайте (инг.).
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Royal Crown Derby Porcelain Co. Ltd. (инг.).
- ↑ Derby Museum and Art Gallery (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 сентябрь 2011.


text:
Ҡырым (төшөнсә)
Ҡырым — күп мәғәнәле һүҙ.
Мәҡәләләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Ҡырым — Ҡара диңгеҙ төньяҡ киҫәгендә ярымутрау.
- Ҡырым (Әлшәй районы) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Ҡырым ханлығы — урта быуат дәүләте (1441—1783).
- Ҡырым Республикаһы — Рәсәй Федерацияһың составында республика.
- Ҡырым Автономиялы Республикаһы — Украина составындағы автономиялы республикаһы.
- Ҡырым татарҙары — төрки халыҡ.
- Ҡырым һуғышы — Рәсәй менән Бөйөк Британия, Сардиния, Төркиә һәм Франция коалицияһы араһындағы һуғыш.


text:
Ҡамыш турғайы
Ҡамыш турғайы (урыҫ. Камышовая овсянка, лат. Emberiza schoeniclus)— һоло турғайҙары ғаиләһенән ҙур булмаған ҡошсок. Шарлыктарҙа, һыу ярзарында тереклек итә.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Турғай ҙурлыҡ. Ата ҡоштоң башы ҡара, арҡаһы ерәнһыу көрән, ҡара буй таптары бар. Ҡойроғо һәм ҡанаттары көрән, ҡойроғоноң ике яҡ ситенән аҡ һыҙыҡ үтә. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Инә ҡоштоң башы ерәнһыу көрән, һоло турғайынан һәм һарытамаҡ турғайҙан һары төҫөбулмауы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тауышы нескә генә: «сиии-сииик». һайрауы яңғырауыҡлы: «три-три-тири-тири» йәки «тит-титирит».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
һыу буйҙарындағы ҡамыштарҙа, бейек үлән араһында йәшәй.- Бөжәктәр, үлән орлоҡтары менәң туҡлана. Кусмә^ҡош. Киң генә таралған. Ҡыуаҡ эсенә йәки үлән' һабаҡтарына оялай. Ҡара таплы һәм сыйма-лаҡлы 4—6 бөртөк һарғылт аҡ йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90


text:
Менделеев Дмитрий Иванович
Дмитрий Иванович Менделеев (1834 йылдың 8 феврале — 1907 йылдың 2 феврале) — урыҫ химигы, физигы, иҡтисадсыһы, геологы һәм метрологы. Иң билдәле асышы — химик элементтарҙың периодик ҡануны һәм элементарҙың периодик таблицаһы — Ғаләмдең төп ҡанундарының береһе, тәбиғәт фәненең айырылғыһыҙ бер өлөшө.
- 8 февраль көнө тыуғандар
- 1834 йылда тыуғандар
- 2 февраль көнө вафаттар
- 1907 йылда вафаттар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Санкт-Петербургта вафат булғандар
- Изге Александр Невский ордены кавалерҙары
- Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)
- I дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары
- II дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары
- I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары
- II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары
- I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары
- Почётлы легион ордены кавалерҙары
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Алфавит буйынса химиктар
- Рәсәй империяһы химиктары
- XIX быуат химиктары
- XX быуат химиктары
- Алфавит буйынса физиктар
- Рәсәй империяһы физиктары
- XIX быуат физиктары
- XX быуат физиктары
- Алфавит буйынса иҡтисадсылар
- XIX быуат иҡтисадсылары
- XX быуат иҡтисадсылары
- Дмитрий Менделеев
- Санкт-Петербург дәүләт университеты уҡытыусылары
- Санкт-Петербург ФА ағза-корреспонденттары
- Венгрия фәндәр академияһы ағзалары
- Пруссия фәндәр академияһы ағзалары
- Лондон короллеге йәмғиәте сит ил ағзалары
- АҠШ Милли ФА ағзалары һәм ағза-корреспонденттары
- Копли миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- Дэви миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- Натурфилософтар


text:
14 ноябрь
14 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 318-се көнө (кәбисә йылында 319-се). Йыл аҙағына тиклем 47 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Милли[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Рәсәй — Социологтар көнө.
- Беларусь — Тимерселәр көнө.
- Һиндостан — Балалар көнө.
- Монголия — Сыңғыҙхан тыуған көн.
- Польша — Оло йәштәгеләр көнө
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1903 — Голландияла электрокардиограф уйлап сығарыла.
- 1930 — Бәләбәй ауыл хужалығын механизациялау һәм электрләштереү техникумы асыла.
- 1936 — СССР-ҙа Гидрометеорологик хеҙмәт эшләй башлай.
- 1960 — ОПЕК нигеҙләнә.
- 1968 — Беренсе тапҡыр үпкәне күсереп ҡарайҙар.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1719 — Леопольд Моцарт, Австрия композиторы, Вольфганг Амадей Моцарттың атаһы.
- 1878 — Крашенинников Николай Александрович, Башҡортостан һәм башҡорттар тураһында байтаҡ әҫәр ижад иткән урыҫ яҙыусыһы.
- 1888 — Алпаров Ғибат Хәбибулла улы, төрҡиәтсе-ғалим, профессор, татар теле грамматикаһына, ҡазаҡ һәм төркмән телдәре орфогрфияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Башҡортостандың хәҙерге Ауырғазы районы Ҡорманай ауылынан.
- 1889 — Джавахарлал Неру, Һиндостандың сәйәси эшмәкәре, илдең беренсе премьер-министры.
- 1890 — Солтанов Исмәғил Хөсәйен улы, башҡорт совет партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1923—1927 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе урынбаҫары һәм Эске эштәр халыҡ комиссары[1].
- 1893 — Урядов Иван Иванович, Башҡорт АССР-ының халыҡ рәссамы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1943), Башҡортостан Рәсемдәр союзы идараһының тәүге рәйестәренең береһе.
- 1903 — Косарев Александр Васильевич, СССР-ҙың партия комсомол эшмәкәре, 1929—1938 йылдарҙа ВЛКСМ Үҙәк Комитетының 1-се секретары, сәйәси золом ҡорбаны.
- 1904 — Животов Алексей Семёнович, урыҫ совет композиторы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957).
- 1906 — Абрикосов Андрей Львович, совет театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1968).
- 1907 — Астрид Линдгрен, Швецияның балалар яҙыусыһы, әкиәтсе («Малыш и Карлсон, который живёт на крыше», Пеппи Длинныйчулок хаҡында тетралогия).
- 1910 — Колотыркин Яков Михайлович, совет ғалимы, химия фәндәре докторы, академик, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980).
- 1918 — Павлик Морозов, герой пионер.
- 1924 — Коган Леонид Борисович, скрипкасы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1966), Ленин премияһы лауреаты (1965)
- 1930 — Хисамов Ифрат Ниғмәт улы, татар композиторы («Ағиҙелкәй», «Ултыр әле яндарыма», «Бәрәңге», «Балыҡсы йыры», «Уҡытыусыма», «Ромашка» һ.б. йырҙар).
- 1949 — Кургинян Сергей Ервандович Рәсәй политологы.
- 1950
- Бариев Шамил Мәсғүт улы, популяр театр һәм кино актёры, педагог, режиссёр һәм йәмәғәт эшмәкәре. Татар АССР-ының атҡаҙанған артисы (1986), Муса Йәлил исемендәге республика премияһы лауреаты (1988).
- Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы, башҡорт журналисы һәм яҙыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Мифтахетдин Аҡмулла һәм балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина (2009) исемендәге премиялар лауреаты[2].
- 1954 — Кондолиза Райс, Американың дәүләт эшмәкәре, 2001 йылдан АҠШ президентының милли именлек буйынса ярҙамсыһы.
- 1959 — Дибров Дмитрий Александрович, Рәсәй журналисы һәм телетапшырыуҙар алып барыусыһы, музыкант.
- 1963 — Милявская Лолита Марковна, Рәсәй эстрада йырсыһы, актёр һәм режиссёр.
- 1972 — Дәүләткирәев Айтуған Әхмәт улы, бейеүсе, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014).
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1716 — Готфрид Лейбниц, нимес математигы.
- 1831 — Георг Вильһельм Фридрих Гегель, нимес философы.
- 1942 — Заслонов Константин Сергеевич, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған совет партизан хәрәкәте етәксеһе, Советтар Союзы Геройы (1943).
- 1985 — Беляев Дмитрий Константинович, совет генетигы, академик.
- 1990 — Трауберг Леонид Захарович, совет кинорежиссёры, сценарист. РСФСР-ҙың халыөҡ артисы (1987).
- 1997 — Хәким Ғиләжев, башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983), Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1973). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
- 2009 — Ғайнанов Риф Фәтхылбаян улы, Туймазы районының элекке Нарыш ауылында (хәҙер Октябрьский ҡалаһына ҡарай) тыуған билдәле спортсы, Халыҡ—ара класлы спорт мастеры, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры, 1985—1992 йылдарҙа грек-рим көрәше буенса СССР йыйылма командаһының өлкән тренеры. Педагогия фәндәре кандидаты.


text:
Ҡурай
Ҡурай — башҡорт халыҡ тынлы музыка ҡоралы. Ҡурай төрҙәре: ҡыйыҡ-ҡурай (ғәйнә ҡурай), сор-ҡурай — һыҙғырта ҡурай, һыбыҙғы — бәләкәй арҡыры ҡурай.
Йөкмәткеһе
Ҡурай эшләү тәртибе[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иң боронғо ысул буйынса, ҡурайҙы үләндән яһайҙар. Сатыр сәскәле, эсе-тышы шыма, бүлкәттәре булмаған тәбиғи үҫемлек Урал тауҙарында ғына үҫә. Һабаҡты 8-10 тотам оҙонлоғонда үлсәп киҫеп алалар. Нәҙек осононан башлап бармаҡ уйымдары тишәләр. Бөтәһе 5 уйым эшләнә: беренсеһе ос яҡтан 5 иле аралыҡта, артабан ҡалған өсәүһе алдағыларынан 3 иле аралыҡта уйыла. Бишенсе уйым дуртенсеһенән 4 иле аралыҡта һырт яҡта уйыла.
Элекке заманда ҡурайҙы ҡиммәтле металлдарҙан ҡойоп яһау ысулы ла ҡулланғандар. Көмөш һәм еҙ ҡурайҙар менән уйнау бик дәрәжәле һаналған. 1812 йылғы Ватан һуғышында башҡорт ғәскәрҙәре етәксеһе Ҡаһым түрә Парижға көмөш ҡурай тартып барып кереүе тураһында хәтирәләр бар.
XX быуат аҙағынан шпон ҡулланып ағас ҡурай эшләү киң үҫеш алды. Был төр ҡурайҙарҙы эшләү ысулын оҫта Вәкил Шөғәйепов уйлап тапҡан һәм ҡулланыуға индергән. Йоҡа шпонды эҫе һыуҙа еүешләйҙәр, унан һуң елем һөртөп, кәрәкле йыуанлыҡтағы ҡалыпҡа төрәләр. Заманса ҡурайҙар 570—810 мм оҙонлоҡта эшләнә һәм төрлө тауыш өндәренә көйләнә. Иң түбән тауышлы оҙон ҡурай кесе октаваның Соль (g) тауышына, иң юғары һәм ҡыҫҡа ҡурай көпшәһе беренсе октаваның До (С) өнөнә көйләнә. Ҡалғандары ярымтауыш буйынса «Соль»дан алып «До»ға тиклем араны тултыра: Ля бемоль (Аs), Ля (A), Си бемоль (B), Си (H).
Әммә 5 тишекле ҡурай тауыштары буйынса сикле, йәғни боронғо башҡорт халыҡ көйҙәренең ҡайһы берҙәрен һәм заманса көйҙәрҙе тулыһынса башҡарырға мөмкинлектәре аҙ. Шуның өсөн дә 90-сы йылдарҙа ҡурайсы Ишморат Илбәков заман талабына ярашлы ошо алдағы яҙылған бөтә ҡурайҙарҙы ла үҙе уйлап сығарған алымдар менән бер ҡурай эсенә һыйҙырырға өлгәшә, дөрөҫерәге ун ике ҡурайҙы бер ҡурай эсенә һыйҙыра. Был ижад музыка өлкәһендә ҙур ҡаҙаныш була, сөнки бер ишҡурайҙа бөтә профессиональ музыка алымдарҙы ла һәм талаптарҙы ла ҡулланып башҡорт халыҡ көйҙәрен һәм заманса көйҙәрҙе лә үҙең теләгән музыкаль тональностә башҡарырға мөмкин.
Ҡурай тартыу[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Уйнағанда ҡурайҙың баш яғын өҫкө тештәр уртаһына, уң йәки һул яҡҡа терәп, ирендәр менән ҡымтыйҙар. Ауыҙзың ярылары һәм аңҡау тауыш бәүелткесе итеп ҡулланыла. Ҡурайҙа оҫта уйнаусылар күкрәктән сыҡҡан тын менән көпшәгә өрөп моң сығаралар. Ауыҙ эсендәге тын менән ҡурай уйнау, өйрәнә башлаған осорҙа генә хата һаналмай. Ҡурай моңо нигеҙендә төп өндән кварта аралығында ике мажор пентоника бәйләнеше ята. Ҡурай тауышы киңлеге өс октаваға яҡын, яңғырашы нәфис һәм эпик яҡтан күтәренке, тембры йомшаҡ. Ҡурайҙа бейеү көйҙәре, марштар, тәбиғәт тауыштарын тасуирлаған көйҙәр, хатта донъя күләмендәге классик әҫәрҙәр ҙә уйнала. Шулай уҡ йыр оҙатыусы ҡорал булараҡ та ҡулланыла. Ҡурай моңон яҙмаларҙа тыңлау менән ысын уйнауҙа тыңлау араһында бик ҙур айырма бар. Шул сәбәпле, ҡурайҙың илаһи моңон мотлаҡ «тере» килеш тыңларға кәрәк.
Ҡурай тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡурай моңон ишетеп, был моңды һәм ҡурайҙы халыҡҡа еткергән егет тураһында башҡорт халыҡ әкиәте бәйән итә. Әкиәт буйынса, яуыз хан башҡорт егетен кеше баҫмаған ҡарурман араһына алып барып ташларға ҡуша. Яңғыҙлыҡтан интеккән егет бер заман бик моңло көй ишетеп ҡала. Егет көй килгән урынды эҙләп бейек тау башына менә һәм һабағы һынған ҡурай үләненән ел өргәндә көй сыҡҡанын шәйләп ала. Егет ҡурай үләнен өҙөп ала һәм ауыҙына ҡуйып өрөп ҡарай. Көй тағы ла көслөрәк сыға. Шулай итеп, егет ҡурай тартырға, үҙе яңы көйҙәр сығарырға өйрәнә. Ҡурай моңо егеткә ҡарурмандан тыуған яҡтарына ҡайтып керергә ярҙам итә. Шул замандан башлап, ҡурай моңо башҡорт халҡының ҡыуанысын йәки ҡайғыһын уртаҡлашыусы илаһи көскә эйә.
Ҡурайҙың бөгөнгөһө[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
XX быуатта ҡурай менән ҡыҙыҡһыныу бер ни тиклем һүнеп, унда уйнарға өйрәнеү бик ныҡ кәмегәйне. Һуңғы ваҡытта ҡурайға ҡараш яҡшы яҡҡа үҙгәрҙе. Бик күп ҡурайсылар төркөмө ойошторолған. Йыл һайын республика күләмендә ҙур күләмле ҡурайсылар бәйгеһе үткәрелә. Был бәйге күренекле башҡорт ҡурайсыһы Йомабай Иҫәнбаев исемен йөрөтә. Ҡурайсылар берләшмәһе төҙөлгән, уның беренсе президенты Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, билдәле ҡурайсы Азат Айытҡолов.
Күренекле ҡурайсылар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Салауат Юлаев
- Ишмулла Дилмөхәмәтов
- Йомабай Иҫәнбаев
- Әҙһәм Исҡужин
- Ғата Сөләймәнов
- Абдулла Хәлфетдинов
- Рәхмәтулла Бүләканов
- Яппар Шафиҡов
- Хәмит Әхмәтов
- Азат Айытҡолов
- Мөхәмәт Түләбаев
- Әнүәр Шафиҡов
- Кәрим Дияров
- Роберт Юлдашев
- Ғәйнетдинов Юлай Ишбулды улы
- Ҡаһым түрә
- Байыҡ сәсән
- Вәкил Шөғәйепов
- Ришат Рәхимов
- Ишморат Илбәков
- Рәмил Ғәзизуллин
- Зыя Хәлилов
- Нурғәли Кейекбирҙин
- Рәис Низаметдинов
- Азат Биксурин
- Рәсүл Ҡарабулатов
- Рәмзин Әбсәләмов
- Рөстәм Шәрипов
- Рәхмәтуллин Айбулат Дәүләтбай улы
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Кубагушев А. М. Курай // Башкортостан: Энциклопедия. — Уфа, 1996. — с. 357—358.
- Рыбаков С. Г. Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта // Ватандаш. — 2000. — № 5. с. 88—94.


text:
Пифагор
Пифагор Самосский (бор. грек. ΠuθaYόpaς ὁ Eάuιoς, лат. Pythagoras; 570—490 йылдар б.э.т.) — боронғо грек философы, математигы һәм мистигы, дини-фәлсәфәүи мәктәп һәм пифагореизмға нигеҙ һалыусы.
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса философтар
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Пифагор
- Боронғо Греция астрономдары
- Алфавит буйынса астрономдар
- Боронғо Греция математиктары
- Алфавит буйынса математиктар
- Боронғо грек философтары
- Б. э. т. VI быуат философтары
- Б. э. т. VI быуат математиктары
- Б. э. т. VI быуат астрономдары
- Натурфилософтар


text:
Рәсәй Федерацияһы оборона министрлығы
Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығы — оборона һәм милли именлек өлкәһендә Рәсәйҙең юғары башҡарма власы федераль органы.
Йөкмәткеһе
Ҡоролошо[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Рәсәй Ҡораллы көстәренең Генераль штабы
- Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәре Генераль штабының баш оператив идаралығы' (урыҫ. Главное оперативное управление Генерального штаба Вооружённых Сил Российской Федерации)
- Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәре Генераль штабының баш разведка идаралығы' (урыҫ. Главное разведывательное управление Генерального штаба Вооружённых Сил Российской Федерации)
- Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәре Генераль штабының баш ойоштороу-мобилизациялау идаралығы' (урыҫ. Главное организационно-мобилизационное управление Генерального штаба Вооружённых Сил Российской Федерации)
- Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәре Генераль штабының элемтә начальнигы идаралығы (урыҫ. Управление начальника связи Генерального штаба Вооружённых Сил Российской Федерации)
- Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәре Генераль штабының радиоэлектрон көрәш ғәскәрҙәре начальнигы идаралығы (урыҫ. Управление начальника войск радиоэлектронной борьбы Генерального штаба Вооружённых Сил Российской Федерации)
- Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәре Генераль штабының хәрби-топография идаралығы (урыҫ. Военно-топографическое управление Генерального штаба Вооружённых Сил Российской Федерации)
- Хәрби инспекция
- Рәсәй Ҡораллы көстәренең хәрби-оркестр хеҙмәте
Ведомствоның хеҙмәттәре һәм агентлыҡтары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Хәрби-техник хеҙмәттәшлек буйынса федераль хеҙмәт
- Техник һәм экспорт контроле буйынса федераль хеҙмәт
- Оборона заказы буйынса федераль хеҙмәт
- Махсус төҙөлөш буйынса федераль агентлыҡ
- "Гарнизон" акционерҙар йәмғиәте
- Хәрбиҙәрҙе торлаҡ менән төьмин итеү буйынса туплау-ипотека системаһы федераль идаралығы
Министрҙар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 20.08 — 09.09.1991 — генерал-полковник (24.08.1991 тиклем), армия генералы Кобец Константин Иванович
- 16.03 — 18.05.1992 — Ельцин Борис Николаевич (вазифа башҡ.)
- 18.05.1992 — 18.06.1996 — армия генералы Грачёв Павел Сергеевич
- 22.09.1993 — 04.10.1993 — генерал-полковник Ачалов Владислав Алексеевич
- 18.06.1996 — 24.07.1996 — армия генералы Колесников Михаил Петрович (вазифа башҡ., РФ Президентының махсус указы менән вазифа башҡарыуҙан азат ителә)
- 17.07.1996 — 22.05.1997 — генерал-полковник (05.10.1996 тиклем), армия генералы (11.12.1996 алып — запаста) Родионов Игорь Николаевич
- 22.05 — 23.05.1997 — армия генералы Сергеев Игорь Дмитриевич (вазифа башҡ.)
- 23.05.1997 — 28.03.2001 — армия генералы (1997 тиклем), Рәсәй Федерацияһы Машралы Сергеев Игорь Дмитриевич
- 28.03.2001 — 15.02.2007 — Иванов Сергей Борисович
- 15.02.2007 — 06.11.2012 — Сердюков Анатолий Эдуардович
- 06.11.2012 — әлеге көнгәсә — армия генералы Шойгу Сергей Кужугетович


text:
Сәфәр
Сәфәр( صفر )— һижри иҫәп менән икесе ай.
Сәфәр һүҙенең мәғәнәһе ике төрлө аңлатыла. Беренсеһе — һары сифатынан, сөнки тәү тапҡыр сәфәр айы башланған саҡта, тәбиғәттең һары ваҡытына тура килгән. Икенсе мәғәнәһе — сифр, йәғни буш, ноль.
Был ай тураһында хөрәфәттәр ҙә бик күп.Яһилиәт заманында йәшәгән ғәрәптәрҙә төрлө хөрәфәттәргә ышаныу көслө була. Сәфәр айын шомланып ҡаршы алғандар, сәфәр сығырға ҡурҡҡандар.
Сәфәр айы тураһында пәйғәмбәребеҙ Мостафа салаллаһу ғәләйһис-сәләм : "Сәфәр айының хәүеф-хәтәре исламда юҡ" - тигән.


text:
Мостафа Кәмал Ататөрк
Мостафа Кәмал Ататөрк (Mustafa Kemal Atatürk; 1881 — 10 ноябрь 1938), Төркиәнең беренсе президенте. Ысын исеме Ғази Мостафа Кәмал — паша.
1881 йылда Сәләник ҡалаһында тыуған.
Төркиәләге «İstiklal Harbi»нде Ататөрк[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1920 йылда ҡайһы бер Европа илдәре Төркиәгә ҡаршы һуғыш башлаған. Греция Төркиәне, Англия Истанбул ҡалаһын, Франция Мараш, Ғазиантеп, Урфа ҡалаларын баҫып алған. Мостафа Кәмал Паша 1920 йылда Хөкүмәте менән Төркиәне баҫып алған илдәргә һуғыш иғлан иткән. Һөҙөмтәлә баҫып алыусылар Төркиәнән ҡыуылған.
Республикала Ататөрк[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1923 йылда Төркиә, республика булған. Мостафа Кәмал Ататөрк, республиканың беренсе президенте булған.
1938 йылда Истанбул ҡалаһында, «Dolmabahçe Sarayı»нда үлгән.
- 1881 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Грецияла тыуғандар
- 10 ноябрь көнө вафаттар
- 1938 йылда вафаттар
- Истанбулда вафат булғандар
- I дәрәжә Меджидие ордены кавалерҙары
- II дәрәжә Ғосманиә ордены кавалерҙары
- Награждённые Крестом Военных заслуг (Австро-Венгрия)
- Почётлы легион ордены кавалерҙары
- 1-се класлы Тимер тәре кавалерҙары
- 2-се класлы Тимер тәре кавалерҙары
- Галлиполи йондоҙы менән бүләкләнеүселәр
- Алфавит буйынса сәйәсмәндәр
- Төркиә президенттары
- Төркиә ғәскәр башлыҡтары
- Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар


text:
Сөләймән I
Күркәм Сөләймән I (Ҡануни́; ғосм. سليمانا اول — Süleymân-ı evvel, төр. Birinci Süleyman, Kanuni Sultan Süleyman; 6 ноябрь, 1494 — 5/6 сентябрь, 1566) — Ғосман империяһының унынсы солтаны (1520 йылдың 22 сентябренән), 1538 йылдан — хәлифә.
Сөләймән Ғосмандар династияһындағы иң бөйөк солтан булып иҫәпләнә; уның дәүерендә Ғосман Портаһы иң юғары үҫеш нөктәһенә етә. Европала Сөләймәнде йышыраҡ Күркәм Сөләймән тип атаһалар, мосолман донъяһында Сөләймән Ҡануни тип йөрөтәләр. Ҡайһы берәүҙәр «Kanuni» (ғәр. القانونى) тигән төрөк һүҙен «Закон сығарыусы» мәғәнәһендә аңлай. «Kanun» (ике ижеккә лә баҫым төшә) «Закон» мәғәнәһендә ҡабул ителһә лә, Сөләймән I-гә Ғосман империяһы халҡы биргән «Ҡануни» тигән маҡтаулы ҡушамат «Ғәҙел» төшөнсәһен йөрөтә.
Йөкмәткеһе
Сәйәсәт, тышҡы һуғыштар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Сөләймән I 1494 йылда Трабзонда солтан Яуыз Сәлим I менән Ҡырым ханы Меңле I Гәрәйҙең ҡыҙы Әйшә Һафса ғаиләһендә донъяға килә[1].
1512 йылға тиклем Кәфә ҡалаһында бейләрбей була[2]. Атаһы солтан Сәлим I 1520 йылда вафат булған мәлгә, Сөләймән Манисала (Магнесия)[3] сансаҡ бей, йәғни наместник, була. 26 йәшенән Ғосман дәүләтенә хакимлыҡ итә. Кардинал Уолси король Генрих VIII һарайында Венеция илсеһенә уның хаҡында былай ти: «Был солтан Сөләймәнгә егерме алты йәш, айыҡ аҡыллы тиергә була; атаһы кеүек үк эш итер тип хәүефләнергә урын бар»[4].
Хакимлығын Сөләймән I Сәлим тарафынан бығаулап тотолған затлы Мысыр әсирҙәрен иреккә сығарыуҙан башлай[5]. Европалылар уның батша булыуына шатлана, тик улар бер нәмәне иҫтән сығарып ташлай: Сөләймән, Сәлим I кеүек үк ҡанһыҙ булмаһа ла, баҫҡынсылыҡҡа уның кеүек үк әүәҫ булып сыға. Башта ул венециялылар менән дуҫлаша, ә Венеция уның Венгрия һәм Родос менән һуғышҡа әҙерләнеүенә тыныс ҡарай.
Сөләймән I Венгрия һәм Чехия короле Лайош (Людовик) II-гә, яһаҡ түләүҙе талап итеп, илсеһен ебәрә[6]. Король йәш була һәм үҙ байҙарына ҡаршы тора алмай, ә улары төрөктәр менән үҙҙәрен бик тәкәббер тота һәм илсене зинданға ырғыта (башҡа сығанаҡтар буйынса — үлтертә[6])), был иһә солтан өсөн һуғышҡа һылтау булып хеҙмәт итә.
1521 йылда Сөләймәндең ғәскәрҙәре Дунайҙағы Шабац тигән ҡеүәтле ҡәлғәне ала һәм Белградты ҡамай; Европа венгрҙарға ярҙам итергә теләмәй. Белград аҡтыҡ көсөнә тиклем ҡаршы тора; гарнизондан ни бары 400 кеше ҡалғас, ҡәлғә бирелә, уны һаҡлаған ҡаһармандар үлтереп бөтөлә. 1522 йылда Сөләймән Родосҡа ғәскәр төшөрә, 25 декабрҙә рыцарь-иоанниттарҙың баш цитаделе баш һала. Төрөктәр ҙур юғалтыуҙар менән Родосты баҫып ала, уның тирәһендәге утрауҙар ҙа Порта биләмәһенә күсә. 1524 йылда Жиддәнән сыҡҡан төрөк флоты Ҡыҙыл диңгеҙҙә португалдарҙы ҡыйрата һәм ошо рәүешле диңгеҙ европалыларҙан ваҡытлыса таҙартыла. 1525 йылда алты йыл әүәл төрөктәрҙең вассалы булып киткән корсар Хәйр-әд-Дин Барбаросса ныҡлап Алжирҙа төпләнә; ошо ваҡыттан алып Алжир флоты диңгеҙ һуғыштарында Ғосман империяһының төп көсөнә әйләнә.
1526 йылда Сөләймән 100 меңлек ғәскәрен Венгрияға ҡаршы яуға ебәрә; 1526 йылдың 29 авгусында Мохач эргәһендәге алышта төрөктәр Лайош II армияһын тулыһынса тиерлек тар-мар итә, король үҙе ҡасып барғанда һаҙлыҡҡа батып үлә. Венгрия бушап ҡала, төрөктәр унан тиҫтәләрсә мең кешене ҡоллоҡҡа алып китә. Чехияны ошондай уҡ яҙмыштан Австрияның Габсбургтар династияһына буйһонғанлығы ғына ҡотҡара: ошо мәлдән Австрия менән Төркиә араһында оҙайлы һуғыштар башлана, ә Венгрия һәр ваҡыт яу яланы булып ҡала. 1527—1528 йылдарҙа төрөктәр Босния, Герцеговина һәм Славонияны баҫып ала, 1528 йылда Трансильвания хакимы, Венгрия тәхетенә дәғүә итеүсе Янош Беренсе Запольяи үҙен Сөләймәндең вассалы тип таный. Уның хоҡуҡтарын һаҡлау һылтауы аҫтында Сөләймән 1529 йылдың авгусында, австрийҙарҙы ҡыуып, Венгрия баш ҡалаһы Буданы ала, ә шул уҡ йылдың сентябрендә 120 меңлек ғәскәр башында Венаны ҡамай, алғы төрөк отрядтары Баварияға бәреп инә. Империя ғәскәрҙәренең аяуһыҙ ҡаршылыҡ күрһәтеүе, шулай уҡ киҙеү ауырыуҙары башланыу һәм аҙыҡ-түлек етмәү арҡаһында солтан, ҡамауҙы туҡтатып, Балҡанға сигенергә мәжбүр була[7]. Ҡайтыр юлында Сөләймән бик күп ҡалаларҙы һәм ҡәлғәләрҙе талай, меңдәрсә кешене әсирлеккә ала. 1532—1533 йылдарҙағы яңы Австрия — Төркиә һуғышы төрөктәрҙең сик буйындағы Кёсег ҡәлғәһен ҡамауы менән тамамлана, уның фиҙакәр ҡаршы тороуы Венаны ҡабат ҡамарға йыйынған Сөләймәндең ниәтен ҡыя. Австрия Төркиәнең көнсығыш һәм үҙәк Венгрияны буйһондороуын таный һәм йыл һайын 30 мең дукат яһаҡ түләргә йөкләмә ала. Сөләймән башҡаса Венаға һөжүм итмәй, өҫтәүенә, был һуғышта уға австрийҙар ғына түгел, испандар ҙа ҡаршы тора: Испания короле һәм Изге Рим империяһы императоры Карл V Габсбург Австрия короле Фердинанд Беренсенең ағаһы була. Ләкин Сөләймән шул тиклем ҡеүәтле була, ул христиандар Европаһының иң көслө илдәре коалицияһына ҡаршы ла еңеүле һуғыштар алып бара.
1533 йылда Сөләймән көсһөҙ шаһ Тахмасп I идара иткән Сәфәүи дәүләтенә ҡаршы киң күләмле һуғыш башлай (1533-55 йй.). Сәфәүиҙәрҙең Хорасан биләмәләрен баҫып алған Шәйбәни үзбәктәренә ҡаршы Сәфәүи ғәскәренең яу асыуынан файҙаланып, солтан 1533 йылда Әзербайжанға баҫып инә, бында текелу ҡәбиләһе әмире Улама уның яғына сыға һәм Сәфәүиҙәр баш ҡалаһы Тәбризде төрөктәргә тапшыра[8]. 1534 йылдың сентябрендә Сөләймән төрөктәрҙең төп көстәре менән Тәбризгә бәреп инә, шунан бөйөк вәзир Ибраһим паша Паргалы ғәскәре менән ҡушыла, октябрҙә уларҙың берләшкән көстәре көньяҡҡа Бағдадҡа ҡарай юллана. 1534 йылдың ноябрендә Сөләймән I Бағдадҡа аяҡ баҫа[9]. Уға Фарсы ҡултығының көньяҡ ярҙарындағы Басра, Хузистан, Луристан, Бахрейн һәм башҡа кенәзлектәрҙең хакимдары буйһона (Басра төрөктәр тарафынан тулыһынса 1546 йылда яулана). 1535 йылда шаһ Тахмасп һөжүмгә күсә һәм Тәбризде ҡайтара, ләкин Сөләймән шул йылда уҡ ҡаланы ҡабат баҫып ала, шунан Диярбаҡыр аша Халебҡа сыға һәм 1536 йылда Истанбулға әйләнеп ҡайта.
1533 йылда Хәйр-әд-Дин Барбаросса капудан паша — Ғосман флоты командующийы — итеп тәғәйенләнә. 1534 йылда ул Тунисты яулай, ләкин 1535 йылда Тунисҡа испандар баҫып инә һәм һөҙөмтәлә Африкалағы төрөк биләмәләре араһына шына ҡаға. Уның ҡарауы 1536 йылда Сөләймән I Франция короле Франциск I Валуа менән йәшерен союз төҙөй, Валуа иһә бер нисә йыл инде Карл V менән Италия өҫтөнән хакимлыҡ урынлаштырыу өсөн көрәшә. Алжир корсарҙары Францияның көньяғындағы порттарҙа төпләнеү мөмкинлеген ала. 1537 йылда алжирҙар Урта диңгеҙҙә христиандарға ҡаршы һуғыш аса, Хәйр-әд-Дин Корфа утрауын талай, Апулия яр буйына һөжүм итә, Неаполгә янай. 1538 йылда Венеция, испандар һәм Рим папаһы менән берләшеп, Төркиәгә һөжүм итә, ләкин Хәйретдин Венецияның Эгей диңгеҙендәге утрауҙарын тар-мар итә, Занте, Эгина, Чериго, Андрос, Парос, Наксосты буйһондора. 1538 йылдың 28 сентябрендә императорҙың иң ҡаһарман адмиралы — Андреа Дориа — Превезе эргәһендә Ғосман флоты тарафынан ҡыйратыла. Шул уҡ йылда Сөләймән I Молдаван кенәзлеген буйһондора һәм Днестр менән Прут тамағындағы төрөк биләмәләренә ҡуша.
1538 йылда төрөктәр диңгеҙ аша Көньяҡ Ғәрәбстанға һәм Һиндостанға йүнәлә. 13 июндә ғосман флоты Суэцтан сыға, 3 августа төрөктәр Аденға килеп етә, уның хакимы Әмир, тантаналы ҡабул итеү ойошторһа ла, мачтаға аҫып ҡуйыла, ҡала алына һәм талана. Аденды алғас, төрөктәр Гуджарат ярҙарына етә, португал ҡалаһы Диуҙы ҡамай. Һинд мосолмандары ҡамаусыларға ярҙам итә, ҡәлғә бирелергә йыйына, шул саҡ португал эскадраһы етеп килеүе хаҡында хәбәр тарала; гуджараттар португалдар менән солох төҙөй һәм ҡаланы ҡамаған төрөктәрҙе ҡырып һала. Шулай итеп, солтандың Һинд океанынан европалыларҙы ҡыуыу ниәте уңышһыҙлыҡҡа осрай, ләкин ҡоро ерҙәге һуғыштарҙа уның сардарҙары еңеү артынан еңеү яулай. 1540 йылдың 20 октябре солохона ярашлы, солтан Венецияны Хәйреддин баҫып алған бөтә утрауҙарҙан, Мореялағы Наполи ди Романо менән Мальвазия ҡалаларынан баш тартырға мәжбүр итә; Венеция шулай уҡ 30 мең дукат контрибуция түләй. Урта диңгеҙҙә төрөктәрҙең хакимлығы Лепанто эргәһендәге алышҡа тиклем дауам итә. Артабан Сөләймән Австрия менән һуғышты яңырта (1540—1547), 1541 йылда төрөктәр Буданы, 1543 йылда — Венгрияның элекке баш ҡалаһы Эстергомды, 1544 йылда — Вишеградты, Ноградты, Хатванды ала. 1547 йылдың 19 июнендәге Адрианополь солохо буйынса, Австрия Төркиәгә яһаҡ түләүен дауам итә; Венгрияның үҙәк төбәктәрендә айырым пашалыҡ булдырыла, ә Трансильвания, Валахия һәм Молдавия кеүек үк, Ғосман империяһы вассалына әйләнә.
Көнбайышта солох төҙөп, Сөләймән көнсығышта һөжүмдәрҙе көсәйтә: 1548 йылда төрөктәр дүртенсе тапҡыр Тәбризде ала (баш ҡалаһын һаҡлай алмаған шаһ Тахмасп резиденцияһын Казвинға күсерергә мәжбүр була), Кашанға һәм Кумға тиклем үтеп инә, Исфаханды яулай. 1552 йылда улар Ереванды ала. 1554 йылда солтан Сөләймән I Нахчиванға баҫып инә[10]. 1555 йылдың майында Сәфәүи дәүләте Амасьяла солохҡа ҡул ҡуйырға мәжбүр була, уға ярашлы Ираҡтың һәм Көньяҡ-Көнсығыш Анатолияның (Ак Койунлы дәүләтенең элекке төньяҡ-көнбайыш биләмәләре) Төркиә ҡарамағына күсеүен таный; алмашҡа төрөктәр сәфәүиҙәргә Кавказ аръяғының ҙур өлөшөн бирә, ләкин Көнбайыш Грузия (Имерети) Ғосман империяһы составына инә.
Франция христиан Европаһының йәмәғәтселеге баҫымы аҫтында Ғосман менән союзды өҙә, ләкин ғәмәлдә Сөләймән I хакимлығы осоронда Франция менән Төркиә әүәлгесә Испания һәм Австрияға ҡаршы бер яҡта була. 1541 йылда Хәйреддин Барбаросса испандарҙың Алжирға оло сәфәрен ҡыя, төрөк флоты француздарға 1543 йылда — Ниццаны, 1553 йылда Корсиканы яулап алыуҙа ярҙамлаша.
Сөләймән дәүерендә Төркиәнең Рәсәй менән мөнәсәбәттәре көсөргәнешле була. Бының төп сәбәбе Мәскәү дәүләте менән Ғосман империяһы составына ингән Ҡырым ханлығы араһындағы өҙлөкһөҙ дошманлыҡҡа бәйләнгән була. Сөләймәнгә вассаллыҡ буйһоноуын төрлө ваҡытта Ҡазан (Сафа-Гәрәй 1524 йылда) һәм хатта Себер хандары ла таный. Ҡазан һәм Себер ханлыҡтары төрөктәрҙән дипломатик һәм хатта хәрби ярҙам алыуға өмөтләнә, ләкин Истанбул менән ара алыҫлығы арҡаһында был өмөттәр тормошҡа ашмай. Төрөктәр ара-тирә ҡырымдарҙың Мәскәү батшалығына походтарында (1541 йылда — Мәскәүгә, 1552 һәм 1555 йылдарҙа — Тулаға, 1556 йылда — Әстерханға) ҡатнаша. Үҙ сиратында 1556—1561 йылдарҙа Литва кенәзе Дмитрий Вишневецкий Данила Адашев менән бергә Очаковҡа, Перекопҡа һәм Ҡырым яр буйына баҫҡын сәфәрҙәре яһай, 1559 — 60 йылдарҙа Аҙау ҡәлғәһен яулауҙа уңышһыҙлыҡҡа осрай.
1550 йылда төрөктәр португалдар ҡулынан әл-Кәтифте ҡайтарып ала; 1547—1554 йылдарҙа төрөк флоты Һинд океанында португалдар менән ҡат-ҡат бәрелешә, уларҙың факторияларын ҡыйрата. 1552 йылда төрөк эскадраһы португалдарҙан ҡеүәтле Маскат ҡәлғәһен тартып ала, әммә төрөктәр 1553 йылда — Ормуз ҡултығында, 1554 йылда Маскат янында улар тарафынан ҡыйратыла.
Сөләймән хакимлығының һуңында Австрия менән ике яңы һуғыш (1551—1562 һәм 1566—1568) сиктәрҙе әллә ни үҙгәртә алмай. 1551 йылдың авгусында төрөк флоты Триполиҙы ала, тиҙҙән бөтөн Триполитания (хәҙерге Ливия) Сөләймәнгә буйһона. 1553 йылда төрөктәр Мароккоға бәреп инә, Ваттасиҙарҙың ҡолатылған династияһын тәхеткә ҡайтарып, был илдә үҙ йоғонтоһон көсәйтмәк була, тик уңышһыҙлыҡҡа осрай. Төрөктәрҙең Суданға походы (1555—1557) уны Ғосмандарға буйһондора; 1557 йылда төрөктәр Эфиопияның төп порты Массауаны, 1559 йылда Эритреяны яулай һәм Ҡыҙыл диңгеҙҙе тулыһынса үҙ контроленә ала. Шулай итеп, 1538 йылда хәлифә титулын алған солтан Сөләймән I хакимлығы ахырына мосолман донъяһы тарихында иң бөйөк һәм иң ҡеүәтле империяға идара итә.
1565 йылдың 18 майында 180 караплы төрөк флоты Мальтаға 30 меңлек ғәскәр килтереп төшөрә, ләкин 1530 йылдан был утрауҙа нығынған рыцарь-иоанниттар бөтә штурмдарҙы кире ҡаға. Төрөктәр ғәскәрҙең сиреген юғалта һәм сентябрҙә утрауҙы ҡалдырырға мәжбүр була.
1566 йылдың 1 майында Сөләймән I һуңғы — ун өсөнсө хәрби походына сыға. Солтандың ғәскәре 7 августа Көнсығыш Венгрияла Сигетварҙы ҡамай. Күркәм Сөләймән I ҡәлғәне ҡамап тотҡанда 5 сентябҙә үҙенең сатырында мәрхүм була.
Сөләймәниә мәсете янындағы зыяратта яратҡан ҡатыны Роксолана кәшәнәһенә йәнәш кәшәнәлә ерләнгән.
Шәхси тормошо[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Сөләймән I шағирҙарға (Бакы һ.б.), рәссамдарға, архитекторҙарға йылы мөнәсәбәттә булған, үҙе лә шиғыр яҙған, оҫта тимерсе булған һәм пушкалар ҡойоуҙа шәхсән ҡатнашҡан, шулай уҡ зәргәрлек эше менән мауыҡҡан. Уның идараһы дәүерендә төҙөлгән мөһабәт биналар һәм ҡоролмалар — күперҙәр, һарайҙар, мәсеттәр (иң билдәлеһе — «Сөләймәниә» мәсете, ҙурлығы буйынса Истанбулда икенсе) киләсәк быуаттарға Ғосман стиле үрнәге булып ҡала. Ришүәтселек менән аяуһыҙ көрәшкән Сөләймән вазифаһын үҙ мәнфәғәтендә файҙаланған чиновниктарға ҡаты яза биргән; ул «изге ғәмәлдәре менән халыҡтың ыңғай мөнәсәбәтенн яулаған, ихтыярһыҙлап тотолған һөнәрселәрҙе иреккә сығарған, мәктәптәр төҙөгән, ләкин рәхимһеҙ тиран булған: уның шикселлегенән һәм яуызлығынан туғанлыҡ та, ҡаҙаныштар ҙа ҡотҡара алмаған».[11].
Ғаиләһе[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Сөләймәнгә ул табып биргән тәүге кәнизәге — Фүләнә. Кәнизәк Мәхмүт исемле ул таба, тик бала 1521 йылдың 29 ноябрендә ҡара сәсәктән үлеп ҡала. Был ҡатын солтан тормошонда бер ниндәй әһәмиәткә эйә булмай, 1550 йылда вафат була. Икенсе кәнизәге Гөлфәм Хатун була. 1513 йылда солтанға Морат исемле ул таба, был бала ла 1521 йылда ҡара сәсәктән мәрхүм була[12][13]. Гөлфәм солтан эргәһенә башҡа яҡын ебәрелмәй һәм бала тапмай, ләкин оҙаҡ йылдар солтандың тоғро дуҫы булып ҡала. Гөлфәмде Сөләймәндең бойороғо буйынса 1562 йылда быуып үлтерәләр.
Солтандың өсөнсө кәнизәге — черкес ҡыҙы[2] Маһидәүрән Солтан, ул Гөлбаһар («Яҙғы рауза») булараҡ билдәле. Маһидәүрән Солтан менән солтан Сөләймәндең улы тыуа: шаһзадә Мостафа Мөхлиси ([33]) — (1515, Маниса — 6 октябрь 1553, Эрегли) — 1553 йылда атаһының бойороғо менән үлтерелә. Шуныһы билдәле: солтандың имсәктәш ағаһы Яхъя Әфәнде, Мостафаны үлтереү ваҡиғаһынан һуң, Сөләймәнгә хат яҙа, уның Мостафаға ҡарата ғәҙелһеҙлеге тураһында белдерә һәм, әүәл солтан менән бик йылы мөнәсәбәттә булһа ла, башҡаса уның менән осрашмай. Маһидәүрән Солтан 1581 йылда[14] вафат була һәм Бурсала улы шаһзадә Мостафа кәшәнәһендә ерләнә[12].
Күркәм Сөләймәндең дүртенсе кәнизәге һәм беренсе никахлы ҡатыны — Анастасия (башҡа сығанаҡтарҙа — Александра) Лисовская, уны Һөррәм Солтан тип йөрөтәләр, ә Европала ул Роксолана исеме аҫтында билдәле. Яҙыусы Осип Назарук — «Роксолана. Хәлиф һәм падишаһ (Бөйөк Сөләймән), илбаҫар һәм ҡанунсы ҡатыны» тарихи повесының авторы — билдәләүенсә, «1612 йылда Царьгородта булған поляк илсеһе Твардовский төрөктәрҙән Роксолана Рогатинда тыуған тип ишеткән, башҡа сығанаҡтар дәлилләүенсә, ул Стрийщинанан». Билдәле шағир Михаил Гославский уны «Подольелағы Чемеривцы тигән ҡаласыҡтан» тип яҙа[15]. 1521 йылда Һөррәм менән Сөләймәндең Мәхмәд[16] исемле улы, 1522 йылда — ҡыҙҙары Миһримаһ, 1523 — улдары Абдалла, 1524 йылда Селим тыуа. 1526 йылда улдары Баязид донъяға килә, ләкин шул уҡ йылды Абдалла мәрхүм була[12]. 1532 йылда Роксолана солтанға Йыһангирҙе табып бирә.
Роксолана солтандың һеңлеһе Хәтижә Солтандың ире, бөйөк вәзир Ибраһим паша Паргалының (1493 йәки 1494—1536) үлтерелеүенә ҡыҫылышлы булған, тигән фекер йәшәй, паша Франция менән үтә тығыҙ бәйләнештә ғәйепләнгән. Бөйөк вәзир вазифаһына Роксолана яҡлы Рөстәм паша Мәкри тәғәйенләнә (1544—1553 һәм 1555—1561), ул уға 17 йәшлек ҡыҙы Миһримаһты кейәүгә бирә. Рөстәм паша Роксоланаға Сөләймәндең черкес милләтле Маһидәүрәндән тыуған улы Мостафаның фарсылар менән атаһына ҡаршы йәшерен һүҙ беркетеүҙә ғәйебен иҫбатларға ярҙам итә (тарихсылар, Мостафа ғәйепле булғанмы-булмағанмы, тип һаман бәхәсләшә). Сөләймән Мостафаны үҙенең күҙе алдында ебәк бау менән быуып үлтерергә бойора, шулай уҡ уның улын, йәғни үҙенең ейәнен дә, үлтерергә әмер бирә (1553 йыл).
Роксолананың улы Сәлим тәхет вариҫы була; ләкин әсәһенең вафатынан һуң (1558 йыл) Сөләймән менән Роксолананың икенсе улы — Баязид (1559 йыл) фетнә күтәрә. Ул ағаһы Сәлим тарафынан Конья эргәһендәге бәрелештә 1559 йылдың майында еңелә һәм сәфәүиҙәр иле Иранда йәшенмәксе була, ләкин шаһ Тахмасп I 400 мең алтынға уны атаһына һата, һәм Баязид үлтерелә (1561 йыл). Баязидтың биш улы ла үлтерелә (иң бәләкәйе өс кенә йәштә була).
Сөләймәндең тағы бер еткән ҡыҙы — Разия Солтан булған тигән фараз йәшәй. Был ҡыҙ Сөләймән солтандың үҙ ҡыҙы булғанмы, уның әсәһе кем — билдәле түгел, ләкин күптәр, уның әсәһе Маһидәүрән Солтан булған, тип иҫәпләй. Разияның булғанлығына ситләтелгән дәлил — Яхъя Әфәнде төрбәһендә «Ғәмһеҙ Разия Солтан, Ҡануни Солтан Сөләймәндең ҡандаш ҡыҙы һәм Яхъя Әфәнденең йәндәш ҡыҙы» тигән яҙыулы ҡәбер.
Мәҙәниәттә[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 2003 йылда Төркиәлә «Һөррәм Солтан» тигән кесе сериал төшөрөлә.
- 1996—2003 йй. экрандарға «Роксолана» тигән украин сериалы сыға.
- 2011—2014 йй. экрандарға «Күркәм быуат» тигән төрөк сериалы сыға. Солтан ролен билдәле актер Хәлит Эргенч башҡара.
- Assassin’s Creed: Revelations уйынында шаһзадә Сөләймән төп геройҙың союздашы булып тора.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ M. Th Houtsma First encyclopaedia of Islam: 1913-1936 — BRILL, 1993. — Б. 522. — ISBN 9004097961, 9789004097964.
- ↑ 2,0 2,1 Екатерина Николаевна Кушева Народы Северного Кавказа и их связи с Россией: вторая половина XVI - 30-е годы XVII века — Изд-во Академии наук СССР, 1963. — Б. 201.
- ↑ Сулейман, султан // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907.(урыҫ.)
- ↑ Кинросс Лорд Расцвет и упадок Османской империи — М.: КРОН-ПРЕСС, 1999. — Б. 214. — ISBN 5-232-00732-7.
- ↑ Турция // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907.(урыҫ.)
- ↑ 6,0 6,1 Турецкие войны // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907.(урыҫ.)
- ↑ И. Б Греков, Институт славяноведения и балканистики (Академия наук СССР) Османская империя и страны Центральной, Восточной и Юго-Восточной Европы в XV-XVI вв: главные тенденции политических взаимоотношений — М.: Наука, 1984. — Б. 165.
- ↑ История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века — Л.: Издательство Ленинградского университета, 1958. — 390 б.
- ↑ Кинросс Лорд Расцвет и упадок Османской империи — М.: КРОН-ПРЕСС, 1999. — Б. 247-248. — ISBN 5-232-00732-7.
- ↑ История народов Северного Кавказа с древнейших времён до конца XVIII в. — М.: Наука, 1988. — Б. 313.
- ↑ Георг Веберҙың"Дөйөм тарих" тигән китабынан
- ↑ 12,0 12,1 12,2 Sir H. A. R. Gibb The Encyclopaedia of Islam — Brill Archive, 1979. — Т. 5, части 79-80. — Б. 66.
Оригинал текст (урыҫ.)
According to the tradition established by Hammer-Purgstall (GOR, iii, 673), she was Polish, from Rogatin (Polish: Rohatyn) on the Gnilaya Lipa river, now in the Ukrainian SSR, then in the Little Russia of Poland, the daughter of a Greek Catholic papas; possibly her name was Aleksandra Lisowska. The area, an old Ruthenian settlement, was subjected to frequent Tatar raids; she may have been carried off on one of these and sold as a slave in Istanbul.
- ↑ Yılmaz Öztuna Kanûnı̂ Sultan Süleyman — Kültür Bakanlığı, 1989. — Б. 9, 11. — P. 163. — ISBN 9751703743, 9789751703743.
- ↑ Leslie P. Peirce The imperial harem: women and sovereignty in the Ottoman Empir — Oxford University Press, 1993. — Б. 55-56. — ISBN 0195086775, 9780195086775.
- ↑ М. Василевский. Где родилась Роксолана? // День: Ежедневная всеукраинская газета. № 124, четверг, 14 июля 2005.
- ↑ Leslie P. Peirce The imperial harem: women and sovereignty in the Ottoman Empir — Oxford University Press, 1993. — Б. 59. — ISBN 0195086775, 9780195086775.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Сулейман Великолепный. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»
- Гарольд Лэмб Сулейман. Султан Востока(урыҫ.)
- А. А. Шарибжанова, Р. В. Шарибжанов. Символика власти османского султана: фантастические звериные образы на ятагане Сулеймана Великолепного
- Мавзолей Сулеймана Великолепного на Искусство ислама
- А. Б. Широкорад Султан Сулейман Великолепный и его империя
Иллюстрациялар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
-
-
-
Истанбулда
Синан төҙөгән,
Сөләймәниә мәсете
-


text:
Верхнеурал
Верхнеурал Cиләбе өлкәһендә ҡала, Верхнеурал районы үҙәге.
Тарих[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1781—1919 йылдарҙа Верхнеурал өйәҙе үҙәге. 1735 йылда нигеҙ һалына.
19 быуаттың 60-сы йылдарынан алып Ырымбур казак ғәскәренең 2-се хәрби бүлеге үҙәге була. 1786 йылда 300 хужалыҡ, шул иҫәптән хәрби хеҙм‑рҙәргә һәм отставкалағы чиндарға ҡараған — 280, мещан һәм сауҙагәрҙәргә ҡараған 4 хужалыҡ иҫәпләнгән. 1811 йылда 700 кеше йәшәгән, 1897 йылда — 11103 кеше (башҡорттар — 212, мордвалар — 296, татарҙар — 948, урыҫтар — 9471). Халҡы малсылыҡ, игенселек, сауҙа, һөнәрселек менән шөғөлләнгән. 19 быуат аҙағында 18 һөнәрселек пр‑тиеһы булған. Йыл һайын йәрминкәләр үткәрелгән. 1866 йылда мәхәллә училищеһы, дауахана, мәсет, 3 сиркәү эшләгән. 1891 й. ҡалала Николай II булып китә. 1918 йылдың февраль—мартта Граждандар һуғышы барышында унда А. И.Дутов штабы, август—ноябрҙә Башҡортостан автономияһының Тамъян-Ҡатай кантоны башҡармаһы урынлашҡан. 1918 йылдың яҙында — 1919 йылдың йәйендә ҡала бер нисә тапҡыр казактар, партизандар, РККА частары ҡулына күсә. 1919 йылдан алып Силәбе губернаһы составында.
Верхнеурал ҡәлғәһе тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Верхнеурла ҡәлғәһе 1735 йылда Таймаҫ Шәимов булышлығында И. К. Кирилов тарафынан Яйыҡ йылғаһы үрге ағымында Себер даруғаһы Ҡара-Табын олоҫы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Ырымбур сик һыҙығының хәрби-нығытмалы торамаһы булараҡ нигеҙ һалына. Яйыҡ йылғаһының исеме менән аталған. 18 б. 40‑сы йй. башына тиклем — Үрге Яйыҡ пристане, 1775 й. тиклем Үрге Яйыҡ ҡәлғәһе исеме менән билдәле була. Халҡы башлыса малсылыҡ, игенселек, ваҡ һөнәрселек менән шөғөлләнгән. 50‑се йй. Верхнеурал ҡәлғәһе аша Екатеринбург—Ырымбур оло юлы үтә. Гарнизон пехота һәм 2 драгун ротаһынан торған. 200‑гә яҡын хужалыҡ, 2 сиркәү булған. Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75) барышында 1773 й. декаберендә ҡәлғәгә баш күтәреүселәр һөжүм итә, 1774 й. хөкүмәт ғәскәрҙәре тупланыу үҙәктәренең береһе була. Өфө наместниклығын ойоштороу тураһындағы 1781 й. указ буйынса, өйәҙ ҡалаһы статусын ала һәм Верхнеурал өйәҙенең үҙәгенә әүерелә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Официальный сайт администрации Верхнеуральского муниципального района.
- «Верхнеуральский Извозчик» — независимое электронное СМИ Верхнеуральского района.
- «Верхнеуральский Вестник» — первое независимое СМИ Верхнеуральска
- Информационный портал г. Верхнеуральска (NEW)
- Верхнеуральск в энциклопедии «Мой город»
- История герба Верхнеуральска
- Никольский собор Верхнеуральска
- Сайт МОУСОШ № 1 г. Верхнеуральска
- Сайт МОУСОШ № 2 г. Верхнеуральска
- Мой город Верхнеуральск все о Верхнеуральске
- Фотографии города Верхнеуральска


text:
Готфрид Лейбниц
Готфрид Вильгельм Лейбниц (нем. Gottfried Wilhelm Leibniz; 1646 йылдың 1 июле — 1716 йылдың 11 ноябре) — немец математигы һәм фәйләсуфы. Математика һәм фәлсәфә тарихында оло урын биләй.
Лейбниц Исаак Ньютондан айырым сикһеҙ бәләкәй һандар менән иҫәпләмәләрҙе һәм уларға нигеҙләнеп, дифференциаль иҫәпләмә һәм интеграль иҫәпләмәләрҙе керетә. Ул шулай уҡ цифрлы иҫәпләү машиналарының нигеҙен тәшкил иткән икешәрле һандар системаһын камиллаштыра.
Фәлсәфә өлкәһендә Лейбниц Рене Декарт һәм Бенедикт Спиноза менән бер рәттән, XVII быуаттағы рационализм ағымын яҡлап сығыусы ғалимдарҙың береһе була. Лейбниц шулай уҡ физикаға һәм технологияға ҙур өлөш индерә, ул башлап ҡулланған тамғалар һуңынан фәлсәфә, ихтималлыҡ теорияһы, биология, медицина, геология, психология, тел ғилеме, һәм компьютер фәндәре өлкәләрендә киң файҙаланыла.
- 1 июль көнө тыуғандар
- 1646 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Германияла тыуғандар
- 14 ноябрь көнө вафаттар
- 1716 йылда вафаттар
- Германияла вафат булғандар
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Алфавит буйынса математиктар
- Германия математиктары
- XVII быуат математиктары
- XVIII быуат математиктары
- Алфавит буйынса физиктар
- Германия физиктары
- XVII быуат физиктары
- XVIII быуат физиктары
- Алфавит буйынса механиктар
- Пруссия фәндәр академияһы ағзалары
- Алфавит буйынса философтар
- Немец фәлсәфә мәктәбенең философтары
- Германия философтары
- XVII быуат философтары
- XVIII быуат философтары
- Шәхестәр:Этика
- Алфавит буйынса юристтар
- Алфавит буйынса уйлап табыусылар
- Алфавит буйынса тарихсылар
- Германия тарихсылары
- Алфавит буйынса тел белгестәре
- Натурфилософтар


text:
Йоһанн Себастьян Бах
Йо́һанн Себа́стьян Бах (нем. Johann Sebastian Bach; 31 март 1685 — 28 май) — XVII быуаттағы барокко дәүеренең бөйөк немец (әлмән) композиторы. Орган һәм оркестр өсөн тәғәйенләнгән, шулай уҡ вокал һәм башҡа 1000-гә яҡын музыкаль әҫәр авторы. Донъяның иң күренекле композиторҙарының береһе булып һанала. Уның ижадында операнан башҡа бөтә жанр музыкаль әҫәрҙәр бар. Бах — шулай уҡ педагогика буйынса бер нисә ғилми хеҙмәт авторы.
Йо́һанн Себа́стьян Бах 1685 йылдың 31 мартында Айзенах ҡалаһында (Саксен-Айзенах, Изге Рим Империяһы) музыканттар Иоһанн Амброзиус Бах һәм Элизабет Леммерхирт ғаиләһендә һигеҙенсе бала булып тыуған. Бахтар XVI быуат башынан уҡ киң билдәле музыканттар була, күптәре был һөнәргә бар ғүмерен арнай.
Йо́һанн Себа́стьянға туғыҙ йәш тулғанда уның әсәһе, ә тағы бер йылдан атаһы вафат була. Органсы булып эшләгән оло ағаһы Иоганн Кристоф малайҙы үҙ тәрбиәһенә ала. Иоһан гимназияла уҡый башлай, ағаһы уны органда һәм башҡа клавишалы музыка ҡоралдарында уйнара өйрәтә. Музыка сәнғәтенә тәбиғәттән бирелгән һөйөү нигеҙендә ул был шөғөлде ныҡлап үҙ итә һәм төрлө ҡоралдарҙа яңынан-яңы әҫәрҙәр өйрәнеү менән бик теләп шөғөлләнә.
1750 йылдың 28 майында Лейпциг ҡалаһында вафат булған.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Сергей Александрович Морозов. Иоган Себастьян Бах Серия "Жизнь замечательных людей", М., "Молодая гвардия", 1975
- 31 март көнө тыуғандар
- 1685 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Германияла тыуғандар
- 28 июль көнө вафаттар
- 1750 йылда вафаттар
- Лейпцигтә вафат булғандар
- Алфавит буйынса музыканттар
- Алфавит буйынса композиторҙар
- Германия композиторҙары
- Барокко эпохаһы композиторҙары
- XVIII быуат композиторҙары
- Композиторҙар
- XVIII быуат тарихы
- Шәхестәр:Лютеранлыҡ
- Англикан изгеләр


text:
13 май
13 май — григориан стиле буйынса йылдың 133-сө (кәбисә йылында 134-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 232 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Бразилия — Претос Велхос фестивале.
- Канада — Әсә көнө.
- Нигерия — Гарланд көнө.
- Рәсәй — Ҡара диңгеҙ флоты көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1992 — Ибраһим Ғиззәтуллин, башҡорт яҙыусыһы һәм шағиры, Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды, «Башҡорт Корчагины» исеме аҫтында киң билдәлелек алған ҡаһарман шәхес, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1968).