text:
Һан
Һан (урыҫ. числительное) — предметтың иҫәбен, уның һаналыу тәртибен белдергән һүҙ. Нисә, күпме, нисәү, нисәшәр, күпмешәр һорауҙарына яуап бирә. Ун йыл (нисә йыл?), йөҙләп өй (күпме өй?),биш бала (нисә бала?), 5-се автобус (нисәнсе автобус?).
Ябай һәм ҡушма һандар[үҙгәртергә]
Һандар ике төркөмгә бүленә. Бер генә һүҙҙән торған һан ябай һан тип атала. Ябай һандарға унға тиклем һан һәм түңәрәк һандар инә.
Бер нисә һүҙҙән торған һандар ҡушма һан тип атала. Ҡушма һандар һүҙҙәрҙе бәйләү, парлау юлдары менән яһала. Ҡушма һандарҙың һәр һүҙе айырым яҙыла.
Һан төркөмсәләре[үҙгәртергә]
Төп һандар, Рәт һандары, бүлем һандары, сама һандары, йыйыу һандары, үлсәү һандары, кәсер һандары.
Һандарҙың дөрөҫ яҙылышы[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф.Башҡорт теле. Өфө. "Китап" 2000 й. ISBN 5-295-02619-1
- Ғ.В. Псәнчин. Әсә теле дәреслеге. 6 класс


c: text/html

text:
Австрия
А́встрия (нем. Österreich), рәсми исеме А́встрия Республика́һы (нем. Republik Österreich) — Үҙәк Европала урынлашҡан ил, идара итеү формаһы буйынса парламентар һәм демократик республика. Австрия 9 федераль штаттан тора.
1955 йылдан башлап Австрия Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы, 1995 йылдан — Европа Берләшмәһе ағзаһы.
Дәүләт төньяҡтан Германия һәм Чехия менән, көньяҡтан Словения һәм Италия менән, көнбайыштан Швейцария һәм Лихтенштейн менән, көнсығыштан Словакия һәм Венгрия менән сиктәш.
Йөкмәткеһе
Дәүләт төҙөлөшө[үҙгәртергә]
1920 йылда ҡабул ителгән Конституция буйынса Австрия — федератив һәм парламентар демократик дәүләт. Шул Конституция буйынса Австрия 9 федераль штаттан (нем. Bundesländer) тора. Дәүләт башлығы — Федераль Президент, хөкүмәт башығы — Федераль Канцлер.
Австрияның административ-территориаль бүленеше[үҙгәртергә]
Халҡы[үҙгәртергә]
Халҡы — 8,4 млн кеше (2010), 98% — австрийҙар. Рәсми тел — немец теле. Диндарҙарҙың күпселеге — католиктар.
Башҡортостан менән бәйләнеш[үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһының Австрия менән бәйләнештәре РФ менән Австрия араһындағы мөнәсәбәттәр нигеҙендә тормошҡа ашырыла.
БР Сауҙа‑сәнәғәт палатаһы менән Австрия Федераль Иҡтисади палатаһы араһында хеҙмәттәшлек тураһындада (1992), Австрия Иҡтисади һәм хеҙмәт министрлығы менән Башҡортостан Республикаһы Иҡтисад министрлығы араһында хеҙмәттәшлек тураһында (1999) килешеүҙәргә, Башҡортостан менән Австрия араһында тышҡы иҡт. мөнәсәбәттәрҙе үҫтереү тураһында протоколға (1994), БР‑ҙа целлюлоза һәм ҡағыҙ етештереүҙе ойоштороу тураһында меморандумға һәм БР‑ҙа йылылыҡ менән тәьмин итеү системаһын модернизациялау буйынса килешеүгә (2002) ҡул ҡуйылған.
БР Президенты М.Ғ.Рәхимов РФ Хөкүмәте делегацияһы составында Австрия рәсми визит менән була (2002).
1993 йылда Австрияла БР‑ҙың Сауҙа миссияһы асыла.
1995 йылда Венала БР‑ҙың Тышҡы бәйләнештәр министрлығы вәкиллеге ойошторола,
1997 йылда — Австрия БР вәкиллеге, ул бер үк ваҡытта БР‑ҙың Европа Союзы илдәрендәге вәкиллеге лә булып тора.
Австрия делегаттары 2‑се Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы эшендә ҡатнаша.
БР‑ҙың БДБ‑нан башҡа илдәр менән тышҡы сауҙаның дөйөм күләмендә Австрияның өлөшөнә 0,2% тура килә (2002).
БР менән Австрия тышҡы сауҙа әйләнеше 6,2 млн АҠШ доллары тәшкил итә (1998 й. ҡарағанда 1,7 тапҡырға күберәк).
БР‑ҙың Аастрия экспорты 2,3 млн доллар (1998 йыл — 0,6 млн доллар); тауар структураһында металдар һәм металл изделиелар, ағас һәм ҡағыҙ изделиелар, химия продукттары, каучуктар өҫтөнлөк итә.
Австрия машиналар, ҡорамалдар, транспорт, металдар һәм металл изделиелар, фармоцевтик продукция һ.б. импорты 3,9 млн доллар тәшкил итә (1998 йыл — 3 млн доллар). БР‑ҙың төп экспортлаусы предприятиелары — Белорет металлургия комбинаты, Стәрлетамаҡ нефтехимия заводы; импортлаусы — Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе, “Сода”, “Уфаоргсинтез”, “Уфанефтехим”, “Газпром нефтехим Салауат” ААЙ‑лары һ.б. 1998 йылға ҡарата БР терреторияяһында Австрия капитал йәлеп итеп, 7 берлектәге предприятие эшләгән. Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙеңүҫеүен көйләгестәр институты “Singenta”, “Dau” Австрия компаниялары менән хеҙмәттәшлек итә. Зальцбург ҡалаһы
Халыҡ‑ара йәрминкәлә (1992) БР менән таныштырыу күргәҙмәһе үтә, уның эшендә Башҡортостандың 60‑ҡа яҡын предприятиеһы ҡатнаша, “Халыҡ‑ара эшлекле осрашыуҙар: Өфө — 1997” конференцияһы ойошторола.
Тарих[үҙгәртергә]
Беренсе донъя һуғышы йылдарында Башҡортостанда Австро‑Венгрия империяһынан хәрби әсирҙәр була. Икенсе донъя һуғышы осоронда Башҡортостан яугирҙары, шул иҫәптән П.И.Анпилогов, М.И.Белов, В.М.Варфоломеев, А.С.Горин, Г.М.Подденежный, Ә.Ә.Фәтҡуллин, И.М.Цыбин, А. территорияһында Германия ҡораллы көстәрен тар‑мар итеүҙә ҡатнаша. 1989 й. Әшә—Оло Теләк тимер юлындағы транспорт һәләкәтенән һуң ҡайһы бер Австрия фирмалары ҡаза күргәндәргә медикаменттар һәм медицина ҡорамалдары менән ярҙам итә. Австрия тикшеренеүселәре Й.Вастл, Р.Лах, А.Каппелер һ.б. башҡорттар тураһында хеҙмәттәр яҙған.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Гагаралар
Гагара һымаҡтар (лат. Gavia, (урыҫ. Гагарообразные ) — төньяҡ өлкәләрҙә йәшәй торған ҡырлас күкрәкле һыу ҡоштары, уға гагаралар һәм сыпҡайҙар инә[1]; гагаралар ғаиләһенән һыу ҡоштары отряды. Европа, Азия һәм Төньяҡ Америкала тереклек итә. Кәүҙәһе 100 см, ҡанат йәйеме 150 см-ға ҡәҙәр. Муйыны оҙон, һығылмалы. Башы кескенә, мороно оҙон, тура. Ҡаурыйҙары тығыҙ, ҡуйы. Ҡоро ерҙә, бәкәл һөйәгенә таянып, шыуышып ҡына йөрөй ала. Төп аҙығы - балыҡ, эре һыу умыртҡаһыҙҙары. кертелгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Гагары // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Удмурт Республикаһы
Удмурт Республикаһы (Удмуртия, удмуртса Удмурт Республика) — Рәсәй составындағы республика [4], Волга буйы Федераль округына ҡарай.
Башҡалаһы — Ижевск ҡалаһы.
Көнбайыштан һәм төньяҡтан Киров өлкәһе, көнсығыштан Пермь өлкәһе, көньяҡтан Башҡортостан һәм Татарстан менән сиктәш.
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Удмурт Республикаһының дәүләт-хоҡуҡи ҡоролошо Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы һәм Удмурт Республикаһы Конституцияһы менән билдәләнә. Юғары закон сығарыу һәм контроль органы — биш йылға бер һайлана торған Удмурт Республикаһының дәүләт Советы. Хәҙерге составы 2007 йылдың декабрендә һайланған, председателе — Соловьёв Александр Васильевич[5]. Башҡарма власть — Президент һәм Республика хөкүмәте.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Конституция буйынса рәсми исеме
- ↑ Был исем рәсми түгел әммә киң ҡулланыла.
- ↑ Росстат. Предварительная оценка численности постоянного населения субъектов Российской Федерации
- ↑ Федерацияһы Конституцияһы#.D0.A1.D1.82.D0.B0.D1.82.D1.8C.D1.8F_5 Конституция Российской Федерации. Ст. 5, пп. 1, 2
- ↑ О Госсовете


text:
Йоһанн Гутенберг
- "Гутенберг" бите бында йүнәтелә.
Йо́һанн Генсфляйш цур Ладен цум Гу́тенберг (нем. Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg; 1397 - 1400 йылдар арауығында, Майнц — 3 февраль, 1468, Майнц) — алман(немец) зәрҡәре һәм уйлап сығарыусыһы. 1440-се йылдарҙа күсереп йөрөтөп булған литералар файҙаланып европаса китап баҫыу ысулын уйлап таба, уны бар донъяла ҡуллана башлайҙар
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
1400—1448. Йәшлегендәге эшмәкәрлеге[үҙгәртергә]
Майнцта 1397 һәм 1400 йылдар араһында патриций ғаиләһендә тыуған. Атаһынан Генсфлейш фамилияһын алмай, әсәһенекен алып Гутенберг булып йөрөй. 1411 һәм 1420 йылдар арауығында Гутенберга патрицийҙар һәм бюргерҙар араһындағы низағ арҡауында Майнцтан күсеп китәләр. 1434 - 1444 йылдарҙа Страсбургта йәшәй, (аҡыҡ, оникс кеүек ярымаҫыл таштарҙы шымартып һәм {көҙгө /5} эшләп көн күрә . Шул ваҡытта китап баҫыу буйынса тәжрибәләр эшләп ҡарағандыр тип уйлайҙар.. 1438 йылда уҡыусыһы Андрей Дрицен һәм башҡалар менән берлектә Страсбургта көҙгө етештереү буйынса ширҡәт аса, сәнғәт менән бәйле ниндәйҙер бер "серле" эш менән дә шөғөлләнәләр. Ширҡәт Дрицен вариҫтарының Гутенбергты судҡа биреү менән юҡҡа сыға, 1439 йылда Гутенберг хөкөм эшендә еңеп сыға.
Күпселек XV быуатта уҡ, был дата менән сыҡҡан китаптар табылмаһа ла, Гутенберг китап сығарыу ысулын 1440 йылда ҡуллана башлағандыр тип уйлай [1]. 1440 йылда башланғанлығы Авиньон нотариустары документтары буйынса раҫлана, уларҙы 1890 йылда аббатом Рекен халыҡҡа сығара (Requin, «L’imprimerie à Avignon en 1444»). Был документтарҙа 1444 - 1446 йылдарҙа Прокопий Вальдфогель тигән кеше "яһалма яҙыу" серҙәрен асҡан өсөн аҡса алыуы һәм ниндәйҙер файҙа алыуы әйтелгән.
1448—1455. Китап баҫыуҙы уйлап сығарыу[үҙгәртергә]
Гутенберг бик даһи ысул таба - металдан тиҫкәреләй яҙылған ҡабарынҡы хәрефтәр эшләп, уларҙан юлдар йыйған һәм ҡағыҙға баҫҡан. Әммә уйлап тапҡан ысулды ҡулланыр өсөн аҡсаһы етмәгән.
1448 йылда тауған Майнц{/1 ҡалаһына күсеп}, Гутенберг 1450 йылда ростовщик Йоһанн Фуст менән китап сығарыу буйынса килешеү төҙөй Төп капиталды Гутенберг өлөшләп кенә ала алған. Шулай булғанда ла Гутенберг 1456 йылға бишләп төр шрифт әҙерләгән, Элий Донаттың латин грамматикаһын , папаның бер нисә индульгенцияһын, хатта ике Библияны баҫып өлгөрә.
Гутенберг Фустҡа проценттарын түләй алмай һәм Фуст судҡа бирә. Уның ҡарары буйынса типография бар ҡорамалдары менән Фустҡа бирелә , Гутенбергҡа эште яңынан, буш урындан башларға тура килә
1455—1468. Судтан һуң эшмәкәрлеге[үҙгәртергә]
Ул Конрад Гумери менән компанияға инә һәм 1460 йылда/0} Йоһанн Бальба ның «Католикон» (һүҙлекле латин грамматикаһын) сығара. 1465 йылда курфюрст Адольф Гутенбергты эшкә ала, әммә 1468 йылдың 3 февралендә китап баҫтырыусы вафат була; ул Майнцта ерләнгән, әммә ҡәбере ҡайҙа икәнлеге билдәле түгел. Бәғзе тарихсылар уның францискан зыяратында булырға мөмкинлеген фаразлайҙар .
Уйлап табыуҙың авторлығы[үҙгәртергә]
Гутенбергтың табышын төрлө йылдарҙа төрлө кешеләр исеме менән бәйләйҙәр (см. ҡара: Китап баҫыу). Антоний ван дер Линде 1878 йылда асыҡлап иҫбатлап сыға (Рәсәйҙә — Ф. И. Булгаков , «Библиографические Записки» 1892 год, № 1).
Иҫтәлек[үҙгәртергә]
- Гутенбергтың дөрөҫлөккә тап килгән портреты юҡ. Улар барыһы ла - рәссамдар күҙаллауы
- Гутенбергҡа Майнцта, Страсбургта һәм Майндағы Франкфуртта, шулай уҡ Венала һәйкәл ҡуйылған.
- Гутенберг исемен «Проект „Гутенберг“» электрон китапханаһы йөрөтә
- Гутенберг исемен 1914 йылда асылған астероид Ҡалып:Не переведено 3 йөрөтә.
Галерея[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Варбанец Н. В. Йоханн Гутенберг и начало книгопечатания в Европе. Опыт нового прочтения материала. М.: Книга, 1980.
- Проскуряков В. М. Иоганн Гутенберг, 1933. — 140 с. (Жизнь замечательных людей)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Гутенберг, Иоганн — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә. Э. В. Зилин
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Библия Гутенберга
- Книгопечатание
- Иван Фёдоров
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Гутенберг // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Гутенберг, Иоганн — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (3-е издание). Э. В. Зилин
- Проект Гутенберг.
- Е. Л. Немировский. Технические аспекты изобретения Иоганна Гутенберга // «КомпьюАрт», октябрь 2000.
- Фотокопия Библии Гутенберга в формате pdf.


text:
Девальвация
Девальва́ция (лат. de — төшөү; лат. valeo — әһәмиәте бар, хаҡ) — сит ил валютаһына ҡарата аҡса берәмегенең (милли валютаның) ҡиммәтен рәсми рәүештә төшөрөү. Девальвациянең сәбәбе – инфляция, түләү балансы дефициты барлыҡҡа килеү.
Аҡса системаһының эволюцияһы процессында девальвация төшөнсәһе лә шаҡтай үҙгәрештәр кисерә. Металл аҡсалар әйләнеше ваҡытында Дева алтын йәки көмөш менән тәьмин ителгән аҡса хаҡы билдәләренең рәсми рәүештә төшөүен белдерә һәм ил эсендәге аҡса әйләнешен тотороҡландырыу ысулы булып тора. Һуғыштар, сәйәси йәки социаль афәттәр менән бәйле рәүештә аҡса әйләнеше сығырынан сыҡҡас та иң түбән нисбәттәге металл аҡсалар яңыға алмаштырыла. 1930 йылдарҙа аҡса берәмегенә тура килгән алтынға алмаштырыу туҡтатылыу менән девальвация ҡайһы бер илдәрҙең тышҡы баҙарҙа конкурентлыҡ позицияһын нығытыуға йүнәлтелә һәм валюта сәйәсәте ысулы булараҡ ҡулланыла башлай.
Сит илдән индерелгән тауарҙарға хаҡты автоматик рәүештә арттырыу һәм сит илгә әйберҙәр сығарыуҙы стимуллаштырыу менән девальвация илдә инфляция процесстарын үҫтереүгә ярҙам ғына итә. Ул халыҡтың, бигерәк тә дәүләт бюджетынан керем алыусы ҡатламдың тормош дәрәжәһен төшөрөүгә килтерә. 1998 йылда Рәсәйҙә һумдың девальвацияланыуы (3 мәртәбә) һикерешле инфляция (84,4%), финанс системаһына һәм банкыларға ышаныс кәмеү, иҡтисадта баҙар финанслауы мөмкинлектәренең сикләнеүе менән бара. Шуның менән бергә һумдың девальвацияланыуы макроиҡтисадтың тотороҡлолоғон эҙлекле рәүештә торғоҙоу өсөн ал шарттар ҙа тыуҙыра. 1998-2002 йылдарҙа Рәсәйҙә сит илгә тауар сығарыуға йүнәлтелгән тармаҡтар үҫә, сит илдән индерелгән продукция ҡиммәтләнә, илдең сәнәғәт тауарҙары етештереү күләме арта, түләү балансы, бюджет торошо ла яҡшыра бара. Әммә девальвацияның ыңғай тәьҫире инфляцияға ҡаршы саралар системаһында ҡыҫҡа ваҡытлы ғына. Девальвация инфляцияны, бюджет һәм тышҡы сауҙа балансындағы дефицитты, валюта ҡыйынлыҡтарының төп сәбәптәрен бөтөрә алмай.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Денежное обращение и кредит при капитализме. М., 1989; Нуреев Р.М. Деньги, банки и денежно-кредитная политика. М., 1995; Общая теория денег и кредита. М., 1995; Финансы, денежное обращение и кредит. М., 2000.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Дин
Дин —- донъяны төшөнөү-аңлауҙың айырым бер формаһы, ул ғәҙәттән тыш көскә ышаныуҙан ғибәрәт һәм үҙ эсенә әхлаҡи нормаларҙы, тәртип-низамды, йолаларҙы һәм кешеләрҙең айырым ойошмаларға тупланыуын ала (сиркәү, мәхәллә).[1].
Хронологик яҡтан ҡарағанда, иң беренсе боронғо йәһүдтәр дине барлыҡҡа килгән. Ул б.э.т. 11 быуат элегрәк барлыҡҡа килә. Уннан ҡала — Буддизм (б.э.т. VI— V быуаттар), өсөнсөһө — христианлыҡ (б.э. I быуат), дүртесеһе — ислам (б.э. VII быуат). Был диндәр барыһы ла тейерлек, изге яҙмалар рәүешендә (Тәүрат, Талмуд, Инжил, Ҡөрьән) формалашалар. Бараһына ла билдәле системалылыҡ, структура хас. Мәҫәлән, Библия Инжил (Верхий Завет) һәм Тәүрәттән (Новый Завет) тора Беренсеһен (иудаизм) 39 китап тәшкил итә. Барлыҡ Евангелие (христиан дине) 39 китаптан төҙөгән, тағы 27 бүлекте үҙ эсенә ала. Көрьән 114 сүрәнән ғибәрәт, һәр сүрә билдәле һандағы һәм төрлө мәғәнәләге аяттарҙы туплаған. Бөтө донъяға таралған диндәрнең бүлексәләре, ҡаршылыҡтарга эйә булһалар ҙа, үҙ-ара бәйләнештә ижат ителгәндәр, шунлыҡтан уларҙың системалары уртаҡ тип һанарға була. Бөтә донъяға таралған диндәр фәҡәт «саф дини» хөкөмдәргә генә ҡайтып ҡалмай. Уларҙа тейешле урындарҙа айырым контексттар рәүешендә төрлө фәлсәфи, әхлаҡи, сәйәси, хоҡуҡи һ. б. шундай принциптар, нормалар тәғбир ителгән. Ғөмүмән алғанда, традицион диндәр, мифология кеүек үк, милли мәҙәниәттәрҙең элементы булып тора. Дин, социаль күренеш булып ҡала.
Йөкмәткеһе
Диндең икенсе төрлө билдәләмәләре:[үҙгәртергә]
- ижтимағи аңдың бер формаһы; табыныу объекты булып торған ғәҙәттән тыш көстәр һәм йән эйәләренә (илаһтар, рухтарға) ышаныуға нигеҙләнгән рухи күҙаллауҙар тупланышы [2].
- ойошҡан рәүештә юғары көстәргә ышаныу. Дин ғәҙәттән тыш көстәргә инаныуҙан ғына тормай, ул был көстәргә айырым мөнәсәбәттәрҙе лә билдәләй: ул бар, тимәк, уға ынтылышты күрһәткән ихтыяр эшмәкәрлеге лә булырға тейеш.[3].
- Инаныс мистика менән дә бәйле булыуы ихтимал.[4]
Дин өсөн изгелек һәм яуызлыҡ, әхлаҡ, тормош маҡсаты һәм мәғәнәһе кеүек төшөнсәләр бик мөһим булып тора.[5]
Күпселек донъя диндәренең нигеҙҙәре , диндарҙарҙың инауы буйынса, Аллаһ тарафынан йәки илаһтарҙан иңдерелгән, йәки диндә юғары баҫҡыстарға күтәрелгән изгеләр, тәҡүәләр тарафынан яҙылған тип һанала.
Күпселек дини берлектәрҙә руханиҙар ҙур әһәмиәткә эйә.
Дин һүҙенең этимологияһы[үҙгәртергә]
" Дин (религия)" һүҙенең килеп сығышын борон бер нисә йәһәттән сығып ҡарағандар. Б.э.т. I быуатта йәшәгән оратор, яҙыусы һәм сәйәсмән Цицерон латинса relegere (ҡабаттан йыйылыу, тикшереү, айырым осраҡҡа ҡалдырыу), тигәндән алынған, айырым иғтибарға, инаныуға, табыныуға лайыҡ тигәнде белдерә тип һанаған. Цицерон динде Юғары көстәргә инаныу, табыныу тип ҡабул иткән.
Көнбайыштың нәсрани ораторы һәм яҙыусыһы Лактанций «религия» һүҙе латин ҡылымыReligare (бәйләү) тигәндән алынған тип иҫәпләгән, шуға динде кеше менән Юғары көс араһындағы бәйләнеш тип билдәләгән .
Хәҙерге ғилми тикшеренеүселәр йышыраҡ «религия» һүҙе Religare ҡылымынан килеп сыҡҡан тип һанаусан[6]..
Дин структураһы[үҙгәртергә]
Социологияла дин структураһында ошондай компоненттарҙы билдәләй: дини аң, ул ябай инаныс (шәхси) йәки концептуаль (Аллаһ тураһында тәғлимәт, йәшәү рәүеше нормалары һ.б.) булыуы мөмкин дини эшмәкәрлек, ул ғибәҙәткә бәйле йәки бәйһеҙ булыуы мөмкин дини мөнәсәбәттәр (ғибәҙәтле, ғибәҙәтһеҙ), дини ойошмалар.
Дин төрҙәре[үҙгәртергә]
Мәжүсилек (күп илаһлылыҡ) - политеизм. Бер Аллалыҡ) - (монотеизм) (йәһүди, нәсрани, ислам, сикһ һ.б.)
Пантеизм - Ғаләм (тәбиғәт) һәм Аллаһ бер үк көстәр тигән инаныс.
Аллаһҡа табынмаған диндәр ҙә бар (абстракт идеалға инаныс) - конфицийсылыҡ, буддасылыҡ, джанисылыҡ
Дин һәм йәмғиәт[үҙгәртергә]
Мәҡәләлә ҡарала:
- Дин һәм фән
- Дин һәм енәйәтселек
- Дин һәм сәләмәтлек
- Дин һәм социаль уңыш
- Дин һәм сәйәсәт
- Дин һәм әхлаҡ
Дин һәм донъялағы инаныстар[үҙгәртергә]
Ибраһими диндәр[үҙгәртергә]
Ибраһим пәйғәмбәр йәһүҙилектә, нәсраниларҙа һәм Исламда инаныстарға нигеҙ һалыусы тип һанала.
Йәһүҙилек[үҙгәртергә]
Йәһүҙилек б.э.т. ХIХ быуаттарҙа Мысыр һәм Фәләстин ерҙәрендә барлыҡҡа килгән. Ул беренсе булып монотеизм, йәғни бер Аллаға табыныуҙы дөрөҫ тип иғлан иткән. Йәһүҙилек - милләт тә , дин дә булып тора.
Нәсранилыҡ[үҙгәртергә]
Фәләстиндә б.э. беренсе быуатында башта йәһүҙиҙәр араһында барлыҡҡа килә. Шунан инде башҡа халыҡтар араһында таралып китә. Бында милләт айырыу юҡ.
Ислам[үҙгәртергә]
Ислам вб.э.VII быуатта мәжүсилектә йәшәгән Ғәрәп ярымутрауында барлыҡҡа килгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Елена Казарина Дин — статья из энциклопедии «Кругосвет»
- ↑ Толковый словарь русского языка.
- ↑ Энциклопедический словарь. Издатели: Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон. Т. 26А. — СПб., 1899. — С. 539—544. Трубецкой, Сергей Николаевич Религия // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- ↑ Забияко А.П. Религия // Энциклопедия религий. – М.: Академический проект, 2008. – С. 1069.
- ↑ Кураев А.В., протодиакон, к.ф.н. Уроки сектоведения — Санкт-Петербург: Формика, 2002. — 448 с. — ISBN 5-7754-0039-9.
- ↑ Religion. Online Etymology Dictionary. Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 май 2012.


text:
Аруба
Ару́ба (нидерл. һәм Ҡалып:Lang-pap) — Кариб диңгеҙенең көньяғында Венесуэла ярҙары янында үҙидараһы булған дәүләт төҙөлөшлө утрау.Кесе Антил утрауҙарының иң көнсығышта урынлашҡаны. Нидерландтар Короллеге федерацияһы составындағы субъект. Ҡоро ер майҙаны — 193 км². Халҡы — 103 065 человек (2009). Баш ҡалаһы — Ораньестад ҡалаһы.
Йөкмәткеһе
Климат[үҙгәртергә]
Аруба климаты — ҡоро тропик климат. Уртаса йыллыҡ температура 28 °C һәм йыл әйләнәһенә үҙгәрмәй тиерлек.[2] Тәүлек температура амплитудаһы, шулай уҡ 4 °C-тан артмай. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм кимәле 432 мм, күп өлөшө октябрь һәм ноябрь айҙарында ҡойма ямғырҙар булып яуа.[3] Аруба тропик циклондар юлынан көньяҡтараҡ урынлашҡан, шуға күрә циклондар утрау иҡтисанына һирәк зыян уилтерә.[2]
Флора һәм фауна[үҙгәртергә]
Яуым-төшөм кимәле бик түбән булыуға арамаҫтан утрау флораһы бик бай. Утрауҙа иң таралған үҫемлек — диви-диви ағасы. Шулай уҡ кактустар киң тралған. Шулай уҡ Алоэ үҫә, тик хәҙер XX быуат башындағы кеүек киң таралмаған. Көньяҡ яр буйлап плюмерия, гибискус, бугенвилия, деллоникс царский, олеандр, кокосовая пальма, папайя, манго, лимон, миндаль һәм башҡа үҫемлектәр үҫә [4].
Аруба утрауында хайуандар юҡ, әммә кәҫәрткеләрҙең 8 төрө осрай — 3 төр тейид (Teiidae) һәм 5 төр геккон (Gekkonidae), йыландарҙың ике төрө — каскавелла, йәки шаңғырауыҡ йыландар (Crotalus durissus) һәм аруба бесәй күҙле йыландар (Leptodeira bakeri), яр буйы һыуҙарында бисса (Eretmochelys imbricata) ташбаҡалары тереклек итә [5].
Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка араһындағы миграция осоронда тиҫтәләгән ҡоштар туҡталып китә. Улар араһында сарҡылдаҡтар, селәндәр, берғаҙандар, аҡсарлаҡтар, бакландар бар. Яр буйҙарындағы һыуҙарҙа диңгеҙ алабуғаһы, балыҡ-попугай, диңгеҙ фәрштәһе, йыланбалыҡ, манта, лобстерҙар тереклек итә.[4].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Aruba from the CIA World Factbook
- ↑ 2,0 2,1 Aruba Weather (en). Visitaruba.com. 17 сентябрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ Aruba (en). Microsoft® Encarta® Online Encyclopedia. 6 июль 2008 тикшерелгән.
- ↑ 4,0 4,1 Aruba Flora and Fauna (en). Aruba-travelguide.com. 6 июль 2008 тикшерелгән.
- ↑ The Reptile Database
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Аруба хөкүмәте Ҡалып:Ref-nl
- Центральное бюро статистики Арубы (инг.)
- Аруба утрауы. Белешмә (урыҫ.)
- Арубаның рәсми турист сайты (инг.) Ҡалып:Ref-nl (исп.)
- Historia di Aruba (инг.) Ҡалып:Ref-nl Ҡалып:Ref-pap
Ҡалып:Нидерландтарҙыә Кариб диңгеҙендәге биләмәләре Ҡалып:Төньяҡ Америка Ҡалып:Кариб диңгеҙе янындағы илдәр Ҡалып:Вест-Индия Ҡалып:КАРИКОМ


text:
Ҡамыш
Ҡамыш (лат. Scírpus) — күрәндәр төрөнә кергән бер бер һәм күп йыллыҡ яр буйы һыу үҫемлеге; Ҡамыш ырыуындағы (Scirpus) тропик, субтропик һәм уртаса бүлкәттә киң таралған үҫемлек. 250 төр билдәле. Улар — күбеһенсә һыуҙа йәки ярҙа ҡуйы әрәмәлектәр хасил итеп үҫеүсе үҫемлектәр.
Күрән һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Урман ҡамышы, күл ҡамышы республиканың барлыҡ терр‑яһында тиерлек, Табернемонтан ҡамышы башлыса Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостандың Урал аръяғында, ҡырлы ҡамыш һәм тамырланыусы ҡамыш күбеһенсә Башҡортостан Урал алдының дала һәм урманлы дала райондарында таралған.
Таралышы[үҙгәртергә]
Үҫемлектең Ер йөҙөндә 300-гә яҡын төрө осрай, бөтә ер шарында таралған. Рәсәйҙә 20-гә яҡын төрө таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Күп йыллыҡ үлән. Һаҙлы болондарҙа, юл буйҙарындағы канауҙарҙа, иҫке үҙәндәрҙең ярҙары һәм уйһыу һаҙлыҡтарҙың ситтәре буйлап, күл һәм быуаларҙың һай ерҙәрендә үҫә.
Ботаник яҙма[үҙгәртергә]
Һабағы төҙ, өс йәки тупаҡ өс ҡырлы, ҡайһы берҙә дуға һымаҡ ергә бөгөлә һәм тамырлана , бейеклеге 0,5—2,5 м. Япрағы киң ланцет йәки тәңкә рәүешендә. Сәскәләре ҡыҙғылт йәки һарғылт‑көрән, ике енесле, сатыр һымаҡ йәки баш һымаҡ сәскәлектәргә йыйылған эре башаҡтарҙа, һирәгерәк башаҡтары яңғыҙар. Май—июлдә сәскә ата. Емеше — кире йомортҡа формаһындағы сәтләүек, август—сентябрҙә өлгөрә.
Сәскәләре — ике енесле, сәскә тирәлеге 6 ҡылдан тора, ҡайһы саҡ бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан. Башаҡсыктар сатыр һымаҡтар төркөмөндә. Емеше 3 ҡырлы. Күл камышы (S. lacustris) — 50—250 см бейеклегендәге, 1 м тирәнлектә үҫә ала торған үҫемлек. Һабағы йыуан, япраҡһыҙ, ҡуйы йәшел төҫтә (фотосинтез функцияһын һабаҡ үтәй). Сатыры йәйенке, көрән төҫтә. Күбеһенсә оҙон тамырҙан үрсей. Һабағы төҙөү эшендә, төрлө әйберҙәр үреү өсөн ҡулланыла. Төп торф яһаусы үҫемлекләрһең береһе. Һыу ятҡылығын биологик таҙартыуҙа зур роль уйнай. Таберномонтан ҡамышы (S. tabernaemontanii) күл ҡамышынан күгелйем һабактары һәм япма ҡабырсыҡтың ҡыҙғылт көрән биҙҙәре менән айырылып тора. Дымлы урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа, йылға ярҙарында урман ҡамышы (S. sylvaticus) үҫә.
Әһәмиәте һәм ҡулланылышы[үҙгәртергә]
Составында каротиноидтар, липидтар, сапониндар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Декоратив үҫемлек. Ҡиммәтле тиреле һыу хайуандары өсөн, урман ҡамышы — боландар өсөн аҙыҡ булып тора. Ҡамыш һабаҡтарын үрелгән әйберҙәр эшләү өсөн ҡулланалар.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
- Ҡайһы саҡта ҡамыш тип екән ҡамышын атайҙар.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Башҡорт энциклопедияһы. Өфө, 2013 йыл
- Мәүлүдова Л.Г., Ботаника: Югары төзелешле үсемлекләр системасы: Югары уку йортлары өчен дәреслек.


text:
Һағыҙаҡтар
Һағыҙаҡ — ярыҡанатлылар ғаиләһенә кергән буй-буй һыҙатлы, ҡара төҫтөге саға торған бөжәктәр;осоусы ҡорттар. ''Тыраж, тараш, һары һағыҙаҡ (лат. Vespa, (урыҫ. Шершни ) — ярыҡанатлылар ғаиләһенә кергән буй-буй һыҙатлы, ҡара төҫтөге саға торған бөжәктәр;осоусы ҡорттар; ҡараһыу йәки һарғылт төҫтәге ярыҡанатлы, саға торған эре бөжәк; оҙонлоғо 26-30 мм самаһы, бал ҡорттарына ныҡ зыян килтерә [1] ; Европала һәм Себерҙә йәшәй, һоро ҡағыҙ һымаҡ матдәнән оя яһай, саға, сағыуы кешеләр, бигерәк тә балалар өсөн ҡурҡыныслы була торған эре һағыҙаҡ[2].
20 -гә яҡын төрө билдәле, киң таралғандар; Рәсәйҙә 5-7 төрө йәшәй. Ояһы шар һымаҡ формала, диаметры 25 см тирәһе, ағас ҡыуышлыҡтарында, сыйырсыҡ ояларында, ағас ҡоролмаларҙа оя ҡора. Ояны ҙур һағаҙаҡтар ҡағыҙға оҡшаған материалдан яһайҙар. Был материал ҡайындың йәш ботаҡтарынан кимереп әҙерләнә. Ҡыш сыҡҡан аталанган инә зат үҙе тыуған оянан файҙалана йәки яңыһын төҙөй. Башта ул яңы ояның стенаһын «ҡағыҙ» менән тышлай, унан һуң аҫҡа ҡарап торған күзәнәкләрҙән кәрәҙ яһай. Ғаилә ҙурайғас, беренсе кәрәҙгә икенсеһе эленә һәм шулай дауам итә. Эре ояларҙа 6 ҡатҡа ҡәҙәр кәрәҙ була, был ояның диаметры ярты метрга етергә мөмкин. Ата заттар августта күренә башлай һәм ҡушылғаннан һуң тиҙ генә үләләр. Етлеккән ҙур һағаҙаҡтар төрлө аҙыҡ менән туҡлана. Личинкаларын туйындырыу өсөн инә ҙур һағаҙаҡтар һәм эшсе божандар эре себендәрҙе, бал ҡорттарын, һирәк кенә яңғыҙ ҡырағай умарталарҙы тоталар. Умарталыҡтар янына урынашып, умартасылыҡҡа һиҙелерлек зыян килтерергә мөмкиндәр. Ҙур һағаҙаҡ уғы кеше өсөн ҡурҡыныс.


text:
Һәжәр - Исмәғилдең әсәһе
Һәжәр (Ага́рь) (йәһ. הגר, Хагар, илсе; грек. ΆYap; лат. Agar; ғәр. هاجر, Хаджар) — Мысырлы, ҡол ҡатын, Сарраның түлһеҙ осоронда хеҙмәтсе булып торған, Ибраһим пәйғәмбәргә Исмәғил улын табып биргән кәнизәк .
Ибраһим менән Сарраның улы Исхаҡ ҙурая башлағас, Сарраның ризаһыҙлығы арҡаһында Һәжәрҙе улы Исмәғил менән Ибраһимдың йортонан ҡыуалар (Йәш. 21:1-21).
Һәжәр Ғәрәп ярымутрауы сүлендә ҡала. Улы Исмәғилдән ғәрәп халҡы тарала, уларҙы йә исмәғилиҙәр йә һәжәриҙәр тип атап та йөрөтәләр. Исмәғилдең әсәһе булараҡ, ғәрәп риүәйәттәрендә Һәжәргә күп урын бирелә.
Ғәрәп әҙәбиәтендә лә Һәжәр образы киң яҡтыртылған, ә рәсем сәнғәтендә әсәле-уллының Ибраһим йортонан ҡыуылыуы күп сюжеттарға нигеҙ булған.
Һәжәр хәрмәтенә 1909 йылда асылған астероидҡа уның исеме бирелгән.
Йөкмәткеһе
Һәжәр - Исмәғилдең әсәһе[үҙгәртергә]
Ибраһим пәйғәмбәр һәм Һәжәр[үҙгәртергә]
Динебеҙҙә телгә алынған бөйөк пәйғәмбәрҙәребеҙҙең береһе – Ибраһим ғәләйһиссәләм. Тап бына ошо әүлиә заттан бөгөн донъя халҡының күпселеге тотҡан ибраһими (аврамистик) диндәр таралған да инде. Ибраһими диндәргә, мәғлүм булыуынса, йәһүди, нәсрани, ислами инаныстар инә.
Ҡөрьән Кәримдең “Ниса” сүрәһенең 125-се аятында Ибраһим хаҡында былай тип әйтелә: “Дин йәһәтенән үҙенең нәфесен Аллаһы Тәғәлә өсөн тапшырыусынан кем яҡшыраҡ? Шул кешелер: үҙе изгелек ҡылды һәм Ибраһим пәйғәмбәрҙең диненә эйәрҙе. Аллаһы Тәғәлә Ибраһим пәйғәмбәрҙе Үҙенә дуҫ итеп тотто, йәғни, уны ихтыяр ҡылды һәм уға күп кирәмәттәр бүләк итте.”
Мәғлүм булыуынса, Ибраһим пәйғәмбәр менән ҡатыны Сараның ҡартайғанса балалары булмай. Был хәлгә икеһе лә бик ҡайғыралар. Рәсүлдең бик бала көҫәгәнен күреп, эстән һыҙып йөрөгән Сара үҙе хеҙмәтсеһе Һәжәрҙе алырға тәҡдим яһай. “Раббым, миңә бер изге ул бирһәңсе!” – тип теләй зөфаф кисендә Ибраһим. Һәм Аллаһы Тәғәлә уны йомшаҡ күңелле ул – Исмәғилде биреп һөйөндөрә (“Саффәт” сүрәһе, 100-101-се аяттар). Сара көнсөлөктән ҡатынды балаһы-ние менән сүлгә алып барып ташлауҙы талап итергә тотона, тиелә риүәйәттәрҙә. Атай кешегә көтөп алған балаһы һис шикһеҙ йәл, ул байтаҡ икеләнә. Бер мәл Ибраһим пәйғәмбәргә Аллаһы Тәғәләнән: “Улыңдан бөйөк бер милләт тараласаҡ, уны сүлдә ҡалдыр”, - тигән вәхи килә. Ҡайҙа илтергә икәне лә төшөндөрөлә.
Һәжәр - тәҡүәлек өлгөһө[үҙгәртергә]
Ибраһим пәйғәмбәр Һәжәр менән улы Исмәғилде әле Мәккә урынлашҡан, ә ул мәле яҡын-тирәлә бер әҙәм заты, бер тамсы һыу булмаған, яланғас таштар ғына һерәйеп торған тауҙар араһына килтереп ташлай. Тәҡүәлеге шул тиклем көслө була, ҡатын бары тик: “Һин быны Алланың ҡушыуы буйынса эшләйһеңме?” – тип кенә һорай һәм, ыңғай яуап ишеткәс, һис ҡаршылыҡ, ризаһыҙлыҡ күрһәтмәй, тороп ҡала. “Улай булғас, Аллаһ беҙҙе һәләк итмәҫ”, - тип иҫ киткес ышаныс менән тороп ҡала. Әгәр күңелендә шул тиклем инаныу булмаһа, ул бер үлән ҡыяғы ла үҫмәгән, кеше затының эҙе лә булмаған тау-таш араһында ҡурҡышынан, өмөтһөҙлөктөн йөрәге ярылып үлер, йә хыялланыр ине.
Зәмзәм шишмәһенең ағып сыҡҡаны[үҙгәртергә]
Бына турһыҡҡа һалынған һыу ҙа, ризыҡ та бөтә, ас балаһының илауына үҙәге өҙөлөп, Һәжәр Инәбеҙ һуңынан Сафа һәм Мәрүә тип аталасаҡ ике тау араһында йүгерә башлай. Береһенең түбәһенә менә лә, ян-яҡҡа ҡарай – тик ҡош-фәлән күренмәй, тимәк, һыу юҡ. Икенсеһенә йән асыуына йүгереп менә - шул уҡ хәл. Етенсе тапҡыр төшөп килгәндә Исмәғиле аяҡ тибеп илап ятҡан урындан һыу сыға башлағанын күрә. Һыу ер аҫтынан шул тиклем көс менән урғылып атыла һәм тиҙ үк тирә-йүнде баҫа ла башлай. Әгәр шул мәлдә Һәжәр Инәбеҙ “зәм-зәм” (беҙҙеңсә “сеү-сеү”) тип, тирә-яғын балсыҡ менән ҡоймалап ҡуймаһа, донъяны һыу баҫыр ине, тип әйтелә бәғзе бер сығанаҡтарҙа.
Риүәйәттәрҙә тап ошо урында Әҙәм менән Һаууаның тәүге ғибәҙәтхана төҙөгән булғанлығы, уның янында йәннәт шишмәһенән ергә күсерелгән зәмзәм инеше ағып ятҡанлығы, тик туфан баҫҡандан һуң ләм аҫтында ҡалып юғалыуы хаҡында ла әйтелә. Ул изге урындың яңынан тергеҙелеүе, бөтә донъя мосолмандарының хаж ғәмәле үтәр төбәккә әүерелеүе Һәжәр Инәбеҙ һәм уның улы Исмәғил менән бәйле.
Хаж ғәмәлен үтәгәндә Ҡәғбәтулла тирәләй ете тапҡыр урап үткәс, зәмзәм һыуы эселә һәм артабан мосафирҙар Сафа һәм Мәрүә араһынан Һәжәр Инәбеҙ кеүек үк йүгерә-атлай уҙа. Хажиҙар был йоланы үтәгәндә Әсә бөйөклөгөн, Аллаға, балаһына мөхәббәтен иҫенә ала. Аллаға бөйөк инаныс кәүҙәләнеше булған Һәжәр Инәбеҙҙең аяҡ эҙҙәре буйлап уҙғанда Ҡөрьәнебеҙҙә әйтелгән: “Йәннәт әсәләрҙең аяҡ аҫтында”, - тигән аят та һис шикһеҙ хаҡ мосолмандың күңел күгенә нур булып яғыла.
Аяҡ аҫтынан зәмзәм урғылып сыҡҡан бала - Исмәғил - пәйғәмбәр булараҡ динебеҙ тарихына инә. Кеше аяғы баҫмаған тауҙар араһында ҡалған әсәле-уллы аҫыл зат әһле Ислам донъяһы өсөн изге урынға, йылдан-йыл, көндән-көн абруйы арта барған Мәккә ҡалаһына нигеҙ һалыусы булып тора.
…Йәмәндән сауҙа маҡсаты менән оҙон сәфәргә сыҡҡан каруан һарғылт-көрән яланғас тауҙар араһынан килә. Арығандар, һыуҙы ла самалап ҡына тотоналар: бала сағынан ошо юлдан йөрөгән ҡарт каруан башлығы белә - тоҙ тәме итеп торған ҡоҙоҡҡа еткәнсе әле ике тәүлек бараһы. Шул саҡ юлбаҫарҙарҙың һөжүменә эләкмәҫ өсөн алға ебәрелгән һағауылдарҙың береһе сабып килеп етә: - Арғы тау башында ҡоштар уйнай, тимәк, унда һыу бар.
Каруан башы шик белдереп баш сайҡай, һүҙен дөрөҫләтер өсөн һағауылды тикшерергә ебәрә. Тегеһе эсеп тә туймаҫлыҡ шишмә янында балаһын күрһәтмәҫкә тырышып, кәрәк булһа, уның өсөн йәнен дә бирерҙәй ҡиәфәттә баҫып торған торған йәш ҡатынды күрә. Һыу бар ерҙә тормош бар. Каруансылар Мәккә тип аталыр ҡаланың тәүге йорттарын һала, ә Исмәғил, бәлиғ булғас, джүрһүмит тип аталған ошо ырыу ҡыҙына өйләнә. Ибраһим пәйғәмбәрҙең Һәжәр Инәбеҙҙән тыуған улы Исмәғил, шулай итеп, ғәрәп халҡының тәүбабаһына әүерелә, Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт саллалаһу ғәләйһи үә сәлләм – уның тура ептән килгән тоҡомо, вариҫы.
Ибраһим пәйғәмбәргә ҡатыны Сара ла ҡартайған көнөндә ул табып бирә, ошо тармаҡтан йәһүд халҡы тарала, бик күп пәйғәмбәрҙәр донъяға килә. Шулар араһында - мосолмандар айырата ололаған Ғайса ғәләйһиссәләм (Иисус Христос).
Әсә ҡаһарманлығы[үҙгәртергә]
Әммә Аллаһы Тәғәлә тарафынан, унан бөйөк милләт китәсәк, тип нарыҡланған Исмәғил улын да атай кеше онотмай, килеп йөрөй. Зөлхизә айының иң сағыу тажы, хаж ғәмәленең иң яуаплы көнө - ҡорбан салыу йолаһы ла уның тап ошо улы менән бәйле. Риүәйәттәрҙең ҡайһы берҙәрендә һөйләнелеүенсә, Аллаһ алдында бурысын үтәтмәҫ өсөн шайтан Ибраһим пәйғәмбәрҙең үҙен дә, ҡорбанға килтерелергә тейеш Исмәғилде лә, хатта Һәжәр Инәбеҙҙе лә үәсүәсәләп маташа. Әммә уларҙың һәр береһе Аллаға бер һүҙһеҙ буйһоноуын, тоғролоғон күрһәтә. Әсәнең яуабы иҫ киткес фәһемле лә, тетрәндергес тә була:
- Аллаһ хаҡына икән, мин бер улым түгел, әллә нисәү булһа ла ҡорбанға килтерергә риза.
Хаж ғәмәле башҡарғанда иҫкә алыныуға шулай лайыҡ булған бөйөк был ҡатын.
Башҡорт һәжәрҙәре[үҙгәртергә]
Аллаһ алдында бурысын үтәгән балаһын күҙ йәше ҡоймай ғына, фатиха биреп, сабырлыҡ менән изге юлға оҙатып ҡалыу Һәжәр Инәбеҙҙән мираҫ ителгән дә инде. Башҡорт халҡы ил өсөн, тыуған ер өсөн күпме ҡан ҡойған, әсәләр бит улдары артынан һөрән һалып илап ҡалмаған, барма, тип әйтмәгән.
- Ир булып тыуғас, хеҙмәт итәләр инде. Яуыз кеше яуҙан ҡасыр, тигән ололар. Көнө еткәнгә көн дә үлем - мейес башында ла ятып үлә. Алланың ҡушҡанынан уҙып булмай, яҙған булһа, хеҙмәт итер ҙә ҡайтырҙар, - бындай яуапты һалдат әсәләренән йыш ишетә торғайныҡ.
Ватанға һөйөү - имандан. Ватанды һаҡлау – Аллаһ алдындағы мөҡәддәс бурыс. Тимәк, яуҙан ҡасыу – Аллаһ һалған оло бурыстан ялтаныу, аманатҡа хыянат. Башҡорттар, мосолман булараҡ, тап шуның өсөн дә ҡаһармандарса һуғышҡан, аямаған йәнен, түккән ҡанын. Һаман да әле Рәсәйҙең иң ҡыйыу, иң тоғро һалдаттары булып ҡалалар. Яу ҡырында ятып ҡалыусыларҙы “шәһит”, тимәк, Аллаһ хаҡына йәнен ҡорбан итеүсе тип атаған халҡыбыҙ. Хатта дәһри совет осоронда ла был исемдең юғалғаны булманы.
Милләтебеҙҙең күпме Һәжәр Инәләре бәғер иткенәләре, күҙ нурҙары – шәһит киткән улдарын көтөп ала алмай донъя ҡуйған. Ожмах ҡапҡалары алдында осрашыуҙар насип ҡылһын уларға Хаҡ тәғәлә.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Тәсһилүл бәйән фи тәфсирил Ҡөрьән// Ҡөрьән тәфсиренең еңеләйтелгән аңлатмаһы. 4 томда. - Ҡазан:2004 йыл
- Гүзәл Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы. - Өфө: Полиграфдизайн, 2005. - 102 б.
- Ситдиҡова Гүзәл. Күсле ил - көслө ил. - Өфө:Китап, 2007.- 448 бит


text:
Баҡы
Баҡы (урыҫ. Баку́, Әзерб. Bakı) — Әзербайжан Республикаһының башҡалаһы, Әзербайжандың фәнни-техник һәм иҡтисади үҙәге, Каспий диңгеҙенең эре порты һәм Кавказдағы иң ҙур ҡала[1][2]. Ҡала майҙаны 2430 км².
Ҡала Апшерон ярымутрауының көньяҡ ярында урынлашҡан. Ҡала үҙенең тарихы, майҙаны һәм халыҡ иҫәбе буйынса Көнсығыштың иң боронғо һәм эре ҡалаһы булып тора. Апшерон ярымутрауында йәшәгән халыҡ менән агломерацияла 2 545,6 мең кеше йәшәй. 2009 йылда Баҡы Бәйһеҙ дәүләттәр берлеге илдәре араһында сәйәхәтсе эшҡыуарҙар өсөн иң ҡиммәт ҡала тип танылған [3].


text:
Суфыйсылыҡ
Суфыйсылыҡ (ғәр. تصوّف — йөн туҡыма, йөн туҡыманан әҙерләнгән кейем кейеүсе) — Ислам динендәге аскетизм(зөһәдселек) йүнәлеше. Суфыйсылыҡ 9-сы быуаттарҙа түбәнге ҡатламдарҙа социаль тигеҙһеҙлеккә, аристократияның, ҡала байҙарының, феодаль йәмғиәттең хакимлыҡ итеүсе ҡатламына яҡын тороусы руханиҙарҙың ҡомһоҙлоҡтарына, кәйеф- сафа ҡороуҙарына, зиннәтле тромоштарына ҡаршы йүнәлдерелгән хәрәкәт.
Йөкмәткеһе
Билдәләмә[үҙгәртергә]
Суфыйҙарҙаң беренсе общиналары 800-се йылдар тирәһендә барлыҡҡа килә. Ғәрәп тарихсыһы Әл-Кинди былай тип яҙып ҡалдырған: " Һижриәттең 199-сы йылында Искәндәрҙә суфыйҙар фирҡәһе тип атала торған төркөм ойошто. Улар Аллаһ өсөн нимә яҡшы, шуны эшләгеҙ, тип бойороҡ бирҙе һәм хөкүмәткә ҡаршылыҡ күрһәтте"[1].
Суфыйсылыҡ тарихы[үҙгәртергә]
Суфыйсылыҡ 9-сы быуатта Яҡын һәм Урта Көнсығышта крәҫтиәндәрҙе феодаль бәйһеҙлеккә индереү тамамланғас, феодалдарға ҡаршы массакүләм хәрәкәт баҫтырылған осорҙа киң тарала. Уның таралыуына салжуҡтар хәрәкәте һәм Тәре походтары (11-12-се быуат) унан һуңғә монғолдар һөжүмдәре (13-сө быуат), феодалдарҙың үҙ-ара көсәйә барған көрәше этәргес булып торған. Сөнки быларҙың барыһы етештереү менән шөғөлләнеүсе халыҡты бөтөнләй бөлгөнлөккә төшөрә.Суфыйҙар Ислам диненең байтаҡ йолаларын танымайҙар, ураҙа тотоп һәм ысын күңелдән ғибәҙәт ҡылып, Аллаһ менән берләшергә ынтылалар. Улар хәйер һорашалар, һәм шуның иҫәбенә йәшәйҙәр.12-се быуатта суфыйҙарҙың туғанлыҡ общиналары(мәхәлләләре) барлыҡҡа килә. Дәрүиштәр айырым рәбәттәрҙә(кварталдарҙа) ҡуналҡаларҙа (дәрүиштәр йорттарында) йәшәй башлай. Суфыйсылыҡ идеяһының халыҡ араһында киң таралыуын күреп, әл-Ғаззали Ислам диненә суфыйсылыҡ элементтарын индерә.
Ағымдары[үҙгәртергә]
Суфыйҙар[үҙгәртергә]
- аль-Газали (1058—1111) — суфыйсылыҡтың иң сағыу вәкилдәренән иҫәпләнә.
- Абул-Ҡасим Әл-Джунайд (830—910) —
- Хөсәйенн әл-Халладж (858—922)
- Әбү Сәйед Фазыл Аллаһ
- Омар ибн әл-Фарид (1181—1236)
- Әбү Язид әл-Бистами
- әл-Харакани
- Хаджи Бекташи
- Әхмәт Йәсәүи (1103—1166/67)
- Ибн Араби (1165—1240) —
- Джалаледдин Руми (1207—1273)
- Шах Ниматулла (1330—1431)
- Ахмад Сирхинди, Ахмад Фарук (969—1034)
- Зәйнулла Рәсүлев (1833—1917)
- Джавад Нурбахш (1926—2008)
- Идрис Шах (1924—1996)
- Махмуд Остаосманоглу аль-Уфи (1929)
Суфыйсылыҡ баҫҡыстары[үҙгәртергә]
- Шәриғәт (ғәрәп. شريعة) —
- Тәриҡәт(ғәрәп. طريقة) —
- Мәғрифәт (ғәрәп. معرفة) —
- Хәҡиҡәт (ғәрәп. حقيقة) —
Төшөрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Адам Мец. Мусульманский ренеcсанс, Мәскәү, 1966, 230-сы бит)


text:
Тәһәрәт
Тәһәрәт – Ислам динендә, тәндең айырым урындарын һыулап йыуыу/һөртөү. Пәйғәмбәребеҙ СҒС :"Кеше тәһәрәт алған саҡта ҡулдарын йыуғанда - уның ҡулдары ярҙамында эшләнгән гонаһтары ярлыҡаныр, битен йыуғанда - күҙҙәре менән эшләгән гонаһтары ярлыҡаныр, башын һыулап һөрткәндә - ҡолаҡтары менән эшләгән гонаһтары ярлыҡаныр, аяҡтарын йыуғанда - аяҡтары ярҙамында эшләгән гонаһтары ярлыҡаныр", тип әйткән.(Мөслим Тирмизи хәҙис йыйынтыҡтарынан).
Тәһәрәт алғанда ошо хәҙисте иҫтә тоторға кәрәк.
Йөкмәткеһе
Тәһәрәттең фарыздары[үҙгәртергә]
1.Бер тапҡыр битте йыуыу.
2.Ҡулдарҙы терһәккә тиклем бер тапҡыр йыуыу.
3.Баштың дүртән бер өлөшөн һыулап һөртөү.
4.Аяҡтарҙы шайтаншыҡ(сираҡ) һөйәктәренә тиклем бер тапҡыр йыуыу.
Ошо ғәмәлдәрҙең береһе генә үтәлмәһә лә тәһәрәт дөрөҫ булмай.
Тәһәрәт алғанда нимәләр эшләргә кәрәкмәй[үҙгәртергә]
1. Артыҡ күп һыу тотоноу.
2. Һыуҙы саманан тыш аҙ тотоноу.
3.Биткә һәм тәндең башҡа өлөштәренә һыуҙы сайпып һөртөү.
4.Тәһәрәт алғанда сәбәпһеҙ һөйләшеү.
5. Бысраҡ урында тәһәрәтләнеү.
6.Уң ҡул ярҙамында һенгереү.
7.Тәһәрәт алған саҡта,сәбәпһеҙ икенсе кеше ярҙамы менән файҙаланыу.
Тәһәрәттең сөннәттәре[үҙгәртергә]
1 Тәһәрәт алырға ниәтләнеү.
2. Әғүҙү-бисмиллаһ менән башлау.
3.Иң беренсе ҡулдарҙы йыуыу.
4.Тештәрҙе мисүәк менән йәки бармаҡ менән йыуыу.
5.Тәһәрәт ғәмәлдәрен тиҙ-тиҙ бер бер артлы башҡарыу.
6.Ҡул менән ышҡып тәһрәтләнеү, һыулап ҡына сығырға түгел.
7.Ауыҙҙы өс ҡат сайҡау.
8.Танауға өс тапҡыр һыу алып һенгереү.
9.Тәндең һәр өлөшөн өсәр ҡат йыуыу.
10. Барыһын да иң беренсе уң яҡтан башлау.
11.Ҡул-аяҡтарҙы йыуғанда бармаҡтарҙан башлау.Бармаҡ араларын йыуыу.
12.Һаҡалдарҙы ентекләп йыуырға. Бармаҡтар менән тарарға.
13.Балдаҡтарҙы шылдырып йыуырға.
14.Ҡолаҡтарҙы һәм елкәне һыулап һөртөргә.
Тәһәрәтте нимә боҙа[үҙгәртергә]
1.Тәндең берәй өлөшөнән ҡан, эрен, йәки яранан һүл аҡһа(улар ағып китһә)
2.Ҡоҫоу(ауыҙға тулғандай булһа)
3.Оло ярау, кесе ярау һәм газдар бүленеп сығыуы.
4.Иҫереү, иҫәңегерәү, иҫ юғалтыу.
5.Намаҙ ваҡытында ҡысҡырып көлөп ебәреү.
6.Ятып йә һөйәлеп йоҡлау.
Тәһәрәт алыу кәрәк осраҡтар[үҙгәртергә]
1. Намаҙ уҡыр алдынан.
2.Йома хөтбәһенә барғанда.
3.Йыназа намаҙына барғанда.
4.Хаж ҡылған саҡта, Ҡәғбә тирәләй тәүаф ҡылыр өсөн.
5.Ҡөръән китабын ҡулға алыр алдынан.
6. Тиләүәт сәждәһе ҡылыр алдынан.
Тәһәрәт нисек алына[үҙгәртергә]
Әбү Хәнифә мәзхәбе буйынса
- Иң тәүҙә еңдәрҙе төрөп алырға.
- Мөмкинселеккә ҡарап ҡибла яғына боролоу.
- Тәһәрәт алырға ниәт итеү. Әғүҙә-бисмилланы әйтеү.
- Тәһәрәт иң тәүҙә уң ҡулдың суҡтарын өс тапҡыр йыуыуҙан башлана. Шунан һул яҡ. Һәр ағза шулай йыуыла һәм өсәр ҡат. Әгәр беләҙектәр булһа, ул торған урынды һыулап йыуырға.
- Аҙаҡ уң ҡул менән өс тапҡыр ауыҙҙы сайҡарға. Өс тапҡыр танауға һыу алып һул ҡул менән һемгерергә.
- Өс ҡат битте йыуырға.
- Аҙаҡ ҡулдарҙы терһәктәргә тиклем өс тапҡыр йыуырға.
- Устарҙы һыулап, башты һөртөргә, аҙаҡ ҡолаҡтарҙы, һуҡ бармаҡ менән ҡолаҡ эстәрен, баш бармаҡ менән ҡолаҡтың тыштарын һөртөргә. Һуңынан ҡул суҡтарының һырттары менән елкәне һөртөп алырға. Шунан һуң аяҡтарҙы, бармаҡтың араларын ентекләп йыуырға.
- Тәһәрәт алып бөткәс: "Әшһәдү әллә иләһә иләллаһу, үә әшһәдәннә Мөхәммәдү рәсүлүһү " тип әйтергә.
- Ошо доғаны уҡып ҡуйыу сауаплы: "Аллаһүмә-джәғәлни минә-ттәүүәбинә-үә-джғәлини минәл- мутәтаһһирин" ("Йә Аллаһ! Мине тәүбә ҡылыусыларҙан һәм таҙарыныусыларҙан итһәң ине")
-
Тахарат2.jpg
-
Тахарат1.jpg
-
Тахарат4.jpg


text:
Химик элементтарҙың периодик системаһы
Химик элеменнтарҙың периодик таблицаһы, (Д.И. Менделеевтың периодик системаһы) — химик элементтарҙың үҙенсәлектәрен атом ядроһы заряды менән бәйле квалификациялау. Система, 1869 йылда урыҫ химигы Д.И. Менеделеев асҡан периодик закондың, график һүрәтләмәһе булып тора. Уның беренсе вариантын Д.И. Менделеев 1869—1871 йылдарҙа төҙөгән. Химик элементтарҙың атом ауырлығына (хәҙергесә: атом массаһына) бәйле химик үҙенсәлектәре уҙгәререүен һүрәтләгән таблица. Барлығы периодик таблицаның бер нисә йөҙ варианты тәҡдим ителгән[1]. Периодик система өсөн ике үлсәмле таблица ҡабул ителгән. Таблицаның бағаналары (группа) элементтың төп физик-химик үҙенсәлеген күрһәтә, ә таблицаның юлдары период үҙмә-эҙлеклеген (ҡабатланыуын) күрһәтә.
Йөкмәткеһе
Асыу тарихы[үҙгәртергә]
XIX быуат уртаһына 63 химик элемент булыуы билдәле була. Химик элементтарҙы бер системаға бер нисә мәртәбә төҙөп ҡарайҙар. 1829 йылда Дёберейнер «Триада законы»н аса: химик үҙенсәлектәре оҡшаш булған элементтарҙың атом ауырлығы ике яҡ күрше элементтарҙың уртаса арифметик атом ауырлығына тигеҙ. Химик элементтарҙы атом ауырлығы буйынса беренсе мәртәбә Александр Эмиль Шанкуртуа (1862) төҙөп ҡарай. Ул элементтарҙы винт формаһындағы баҫҡысҡа теҙә һәм элементтарҙың үҙенсәлеге циклик рәүештә ҡабатланыуын билдәләй. Ике модельда ғилми йәмғиәттең иғтибарын йәлеп итмәй.
1866 йылда периодик системаның үҙ вариантын химик һәм музыкант Джон Александр Ньюлендс тәҡдим итә. Уның «октава законы» Менделеев таблицаһын хәтерләтә, әммә таблицала мистик музыкаль гармония эҙләү үҙен аҡламай. Был йылдарҙа тағы бер нисә тапҡыр периодик таблицаны төҙөп ҡарайҙар.
Д. И. Менделеев үҙенең таблицаһының беренсе вариантын 1869 йылда Рус химия йәмғиәте журналында «Химик элементтарҙың атом ауырлығын үҙенсәлеге менән сағыштырыу» мәҡәләһендә яҙып сыға, 1869 йылдың февралендә асыш тураһында донъя химиктарына хәбәр ебәрелә.
Легенда буйынса Д. И.Менделеев периодик системаны төшөндә күрә, әммә уның периодик системаны нисек астығыҙ тигән һорауға «Мин был турала егерме йылға яҡын уйланып йөрөнөм, ә һеҙ ти генә әҙер законды уйлап сығарған, тип әйтәһегеҙ», тип яуап биргәне билдәле.
Карточкаға элементтың үҙенсәлектәрен яҙып Менделеев карточкаларҙы бер нисә тиртиптә теҙеп карай. Тикшереү нәтижәһе булып 1869 йылда Рәсәй һәм сит ил фәнни учреждениеларына ебәргән 19 горизонталь рәттән (хәҙерге группалар), һәм 6 вертикаль бағананан торған (хәҙерге периодтар) таблица булып тора. 1870 йылда «Основы химии» журналында һелтеле металдарҙан башланып галогендар менән бөткән периодик система вариантын тәкдим итә. Һәр период ике рәткә бүленә, группа бәләкәй группаға бүленә.
Менделеев таблицаһының әһәмиәте элементтың атом массаһы үҫеү менән үҙенсәлеге периодик рәүештә ҡабатлана. Мәҫәлән, натрий калийға оҡшаған, фтор хлорға оҡшаған, алтын көмөш менән баҡырға оҡшаған. Әлбиттә, үҙенсәлектәре теүәл ҡабатланмай, үҙгәрә бара. Менделеев, башҡа тикшереүселәрҙән айырмалы булараҡ, элементтарҙы атом ауырлығы буйынса һәм химик оҡшашлығы буйынса классификациялай. Периодик система тулы булһын өсөн Менделеев бер нисә элементтың атом массаһын төҙәтә (мәҫәлән, бериллий, индий, уран, торий, церий, титан, иттрий). Таблицала асылмаған элементтар өсөн бер нисә буш оя ҡалдыра.
Периодик система үенең фәнни ышаныслылығын тиҙҙән иҫбат итә. 1875 —1886 йылдарҙа билдәле булмаған элементтар галлий (экааллюминий), скандий (экабор) һәм германий (экасилиций) асыла. Менделеев уларҙын атом массаһын һәм физик-химик үҙенсәлектәрен таблицаһында яҙған була.
XX быуат башында, атом төҙөлөшө асылғас, период атом ауырлығы буйынса түгел, ә атом ядроһы заряды менән бәйле икәне асыҡлана. Элементың үҙенсәлеген тышҡы орбиталағы электрондар билдәләй.
Периодик таблицаның төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Менделлев таблицаһының 3 варианты киң таралған: «ҡыҫҡа», «оҙон» һәм «ныҡ оҙон». «Ныҡ оҙон» вариантында химик элеметтар бер юлға теҙелгән. «Оҙон» варианта латаноидтар һәм актаноидтар таблицанан ситкә сығарылған. «Ҡыҫҡа» варианта дүртенсе һәм унан һүң периодтар 2 юлға урынлаштарыла, төп һәм бәләкәй группа элементтарҙың символдары ояның төрлө мөйөштәренә яҙыла.
1969 йылда Теодор Сиборг периодик системаның киңәйтелгән вариантын тәҡдим итә. Нильс Бор баҫҡыс (пирамида) формаһындағы периодик система төҙөй. Бөгөнгө көндә ғалимдар периодик системаның яңынан-яңы төрөн тәҡдим итә.
Периодик системаның әһәмиәте[үҙгәртергә]
Менделеевтың периодик таблицаһы атом-молекуляр тәғлимәт үҫешендә мөһим баҫҡыс булып тора. Асылмаған элементтарҙың үҙенсәлектәрен билдәләргә мөмкинлек бирә.
Химия һәм химия менән ҡәрҙәш фәндәрҙе, дөйөмләштереп, нәтижә яһап, алдар күрә белеп берҙәм системаға берләштерә.
Химик элементтарҙың периодик системаһы[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Таблица Менделеева на сайте IUPAC (инг.)
- Интерактивная таблица Менделеева
- Основы строения вещества. Глава 5. Структура периодической системы элементов
- Периодическая система элементов (pdf)
- Статья: Филатов Д. В. Вклад европейских учёных в становление и укрепление периодического закона // Химический портал Новосибирска, 2009
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Агафошин Н. П. Периодический закон и периодическая система элементов Д. И. Менделеева. — М.: Просвещение, 1973. — 208 с.
- Евдокимов Ю., кандидат химич. наук. К истории периодического закона. Наука и жизнь, № 5 (2009), С. 12-15.
- Макареня А. А., Рысев Ю. В. Д. И. Менделеев. — М.: Просвещение, 1983. — 128 с.
- Макареня А. А., Трифонов Д. Н. Периодический закон Д. И. Менделеева. — М.: Просвещение, 1969. — 160 с.
- Eric R. Scerri. The Periodic Table: Its Story and Its Significance. — Нью-Йорк: Oxford Univercity Press, 2007. — 368 с. — ISBN 978-0-19-530573-9


text:
Архейҙар
Архейҙар (лат. Archaea бор. грек. ἀpxaῖoς иң боронғо, тәү барлыҡҡа килгән) — Карла Вёзеның Өс доменлы системаһында, бактериялар һәм эукариоттар менән бер рәттә тере организмдар домены ). Архейҙар, күҙәнәк төшө һәм мембрана органеллаһы булмаған бер күҙәнәкле микроорганизмдар.
Элегерәк археҙарҙы бактериялар менән прокариоттар менәң «архебактариялар» тигән дөйөм төркөмгә берлештергәндәр, тик хәҙәр был квалификация иҫкергән тип һанала [1]. Хәҙер архейҙарҙың, башҡа тереклек формаһынан айырылап торған, биохимик үҙенсәлектәре башҡа булған, үҙ аллы эволюцияһы булыуы асыҡланған.
Архейҙар 5 типҡа бүленә. Улар араһында кренархеоттар (лат. Crenarchaeota) һәм эвриархеоттар (лат. Euryarchaeota) иң күп өйрәнелгәндәре. Архейҙарҙы квалификациялау ҡатмарлы, улар лаборатория шарттарында үрсемәгән, һәм идентификациялау тереклек итеү урынынан алынған нуклеин кислотаһы өлгөһө нигеҙендә башҡарыла.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Воробьева Л. В. Археи: Учебное пособие для вузов. — М.: Академкнига, 2007. — 447 с.
- Громов Б.В. Удивительный мир архей // СОЖ. — 1997. — № 4. — С. 23—26.
Иҫкәртмәлер[үҙгәртергә]
- ↑ Pace N. R. (May 2006). "Time for a change". Nature 441 (7091): 289. Ҡалып:Hide in printҠалып:Only in print. Ҡалып:Hide in printҠалып:Only in print. Ҡалып:Hide in printҠалып:Only in print.


text:
Белиз
Белиз (ингл. Belize [bɛˈliːz]) — Үҙәк Америкалағы дәүләт. 1973 йылға тиклем Британия Гондурасы исемен йөрөткән.
Төньяҡтан Мексика, көнбайыштан Гватемала менән сиктәш. Илдең көнсығыш ярын Кариб диңгеҙе йыуа.
Майҙаны — 22 966 км², халҡы — 308 мең кеше. (2009).
Илдең ҙур өлөшөн уйһыулыҡтар, бик күп ҡулле һәм диңгеҙ ҡултығы булған һаҙлыҡлы тигеҙлекәр алып тора. Көньяғында 1122 метрға еткән Майя йәйелеп ята. Был илдең халыҡ иң аҙ йәшәгән өлөшө. Ер аҫты ныҡлап өйрәнелмәгән, нефть ятҡылыҡтарын эҙләү бара.
Белиз климаты — тропик пассат. Уртаса айлыҡ һауа температураһы 26°
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Government of Belize — Официальный сайт Правительства Белиза
- Белиз — CIA World Factbook
- Белиз Open Directory Project (dmoz) һылтанмалар каталогында.


text:
Силез теле
Силез теле (сил. ślůnsko godka, ślůnski) — Лех төркөмөнә ингән көнбайыш славяндар теле. Был тел Польшалағы Үрге Силезияла (сил. Gůrny Ślůnsk, пол. Górny Śląsk), бынан тыш Чехияла һәм Германияла ҡулланыла. 2011 йылғы рәсми мәғлүмәттәр буйынса 509 мең кеше силез телен туған теле итеп күрһәткән, ләкин сама менән был телдә һөйләшеүселәр һаны 1 250 000 яҡын.
Силез теле поляк теленә бик яҡын, шуға күрә лингвистарҙың күберәге был телде поляк теленең диалекты итеп ҡарай.
Әлифба[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Силез имләһе
Бөтөнөһөнә лә бер төрлө силез алфавиты юҡ. Силез телендә һөйләшеүселәр яҙыу өсөн поляк телендәге билдәләрҙе ҡулланған. Силез алфавиты бөтә яҙмаларҙы иҫәпкә алып, (улар 10-ға яҡын) 2006-сы йылда ҡабул ителгән. Хәҙер был алфавит Интернетта киң ҡулланыла һәм шулай уҡ силез википедияһында ҡулланыла.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Notes[үҙгәртергә]
- ↑ Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Raport z wyników - Central Statistical Office of Poland


text:
Күгәүен
Күгәүен, уҡра, бөгәләк, бөгәлсән, рәшә (урыҫ. Овод) — яры ҡанатлылар класындағы бөжәк.Ҙурлығы себен ҡәҙәре. Личинкалары менән һөтимәр хайуандарҙың паразиттары иҫәпләнә.Барлығы 150 төрө билдәле.Шуларҙың береһе генә кеше тиреһе аша үрсеүсе булып иҫәпләнә. (Linnaeus Jr in Pallas, 1781 ул Үҙәк Америкала таралған.Кешеләргә һөжүм итә.
Болан күгәүене Hypoderma (Oedemagena) tarandi (Linnaeus, 1758) иң шәп осоусы бөжәк булараҡ Геннистың рекордтар китабында бик оҙаҡ теркәлеп тора, аҙаҡтан кире ҡағыла һәм башҡа ҡаралмай.
Шулай уҡ ашҡаҙан күгәүене лә була(Gasterophilidae). Улар личинкалары менән йорт хайуандарының төрлө төрҙәрендә һәм шулай уҡ кешелә паразит рәүешендә йәшәй.
Ат күгәүене (бөгәлсән, бөгәләк)(Gasterophilus intestinalis). Киң таралған төр. Уның оҙонлоғо13-16 мм. Аталанған инә бөжәк аттарға, мулдарға,ишәккә йомортҡалар һала. Инә бөжәк эсендә 700 йомортҡа йөрөтә ала.
Рәшә (рәшә себен) балаларын тере тыуҙыра, балаларын йәй көнө һарыҡтарҙың танау тишектәренә һала, уның балалары үрләп һарыҡтың маңлайына һәм яңаҡ тирәләренә барып етә һәм бик ныҡ ауырта, хатта ҡайһы саҡта һарыҡтың мейеһенә барып инә, унда әйләнсек (вертячка) ауырыуы башлана һәм үлә.
Күгәүен, уҡра, бөгәләк, бөгәлсән, рәшә —һөтимәрҙәрҙә паразитлыҡ итеүсе урта ҙурлыҡтағы ике ҡанатлы бөжәктәрҙең бер нисә ғаиләһе. Бөгәлсәндәр, бөгәләктәр − йылҡы паразиттарына ҡарата; ике ҡанатлы бөжәктәр ғаиләһе, уларҙың личинкалары йылҡының эсәк буйында паразитлыҡ итәләр; уҡра − һыйыр мал паразиттарына ҡарата; ике ҡанатлы бөжәктәр ғаиләһе, уларҙың личинкалары һыйырҙың тиреһендә паразитлыҡ итәләр; рәшә − һарыҡ паразиттарына ҡарата; ике ҡанатлы бөжәктәр ғаиләһе, уларҙың личинкалары һарыҡтың танауында паразитлыҡ итәләр [1].
Ашҡаҙан бөгәлсәндәре (Gasterophilidae), танау- боғаҙ бөгәлсәндәре (Oestridae), тире аҫты бөгәлсәндәре (Hypodermaticae). 100- гә яҡын төрө билдәле. Кәүҙәһе төктәр менән ҡапланған, ҡайһы берҙәре төкһөҙ ҙә була. Етлеккән бөгәлсәндәрҙең ауыҙ органдары үҫеш алмаған, һәм улар туҡланмай. Оҙаҡ йәшәмәйҙәр. Күп төрҙәренең личинкалары − кеше һәм имеҙеүселәрҙең эндопаразиттары.
Ашҡаҙан ат бөгәлсәне (G. intestinalis) − кәүҙәһенең оҙонлоғо 12-15 мм; күкәйен малдың ирендәре менән ҡағыла торған урыдарына һала. Личинкалар турынан-туры йәки аҙыҡ менән ашҡаҙанға үтә, етлеккәнсе шунда ҡала; тышҡы яҡҡа экскременттар менән сыға.
Рәшә (O. ovis) – һарыҡ танауында паразитлыҡ итә, кәүҙәһенең оҙонлоғо 10-12 мм; һарыҡтарҙа һәм кәзәләрҙә паразитлык итә. Тереләй тыуҙырыусы инә заттар личинкаларын терлектең танау тишегенә һиптерә. Личинкалар баш эсенә (маңлай ҡыуышлығы, йотҡолоҡ өҫтөнә) үтеп керә, уларҙың паразитлык итеүе малдың бик ныҡ хәлһеҙләнеүенә килтерә.
Тире аҫты үгеҙ уҡраһы (H. bovis) - кәүҙәһенең оҙонлоғо 12-14 мм; мөгөҙлө эре терлектә паразитлыҡ итә. Күкәйен малдың төктәренә беркетә. Личинкалар хайуан организмына тире ҡапламы аша керә һәм унда үҫә. Йөн ҡойоу алдынан, икенсе стадиялә, терлек арҡаһындагы етлеккән личинкалар, тишек тишеп, тире аҫтынан тышҡа сығалар һәм ҡурсаҡҡа әйләнеү өсөн ер аҫтына төшәләр.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Үҫмер Варфоломейға Илаһи зат күренеүе
«Үҫмер Варфоломейға Илаһи зат күренеүе» (урыҫ. Видение отроку Варфоломею) — Михаил Нестеровтын, Сергий Радонежскийға арналған хеҙмәттәре циклынан, иң танылған һүрәте.
Һүрәт Өфөлә, Епифаний Премудрый авторлығындағы Сергий ишаратында йәшәйеш сюжетынан яҙылған[1]:
Йәш үҫмер Варфоломей, атаһы юғалған аттарҙы эҙләргә тип ебәргән болонда , имән төбөндә рухани ҡартты күрә. Ҡарт ғибәҙәт ҡылған ваҡытта, үҫмер уның янына барып күңелендәге ҡайғы-хәсрәтен һөйләп бирә. Ҡарт кеше малайҙы туңлағас, уны йәлләп ғибәҙәт ҡыла башлай, кеҫәһендәге ҡумтанан просфор (ғиҙәҙәт ҡылыу икмәге) киҫәге алып бирә, һәм «Мә, аша: был һиңә Аллаһ рәхмәте һәм Изге яҙманы төшөнөү билдәһе» тип фатихаһын бирә.
Сергий Радонежский образы рәссамға бала саҡтан яҡын һәм хөрмәтле әһлаҡи идеал була. Изгенең рус халҡын берләштереүҙәге роле Нестеров өсөн әһәмиәтле була.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Государственная Третьяковская галерея. Искусство XII — начала XX века — М.: СканРус, 2007. — С. 240. — ISBN 978-5-93221-120-5.


text:
Балыҡсы турғай
Балыҡсы турғай, тәтәй ҡош, ожмах ҡошо (урыҫ. Зимородок, лат. Alcedo atthis)— балыҡсы турғайҙар ғаиләһенән, йорт турғайынан саҡ ҡына ҙурыраҡ, ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡтан бәләкәйерәк. Ҡыҫҡа ғына ҡойроҡло, оҙон суҡышлы бик матур төҫтәге ҡош. Ғәҙәттә, ҡоро ботаҡта, тамырҙа йәки таш өҫтөндә тауыш-тынһыҙ ғына балыҡ һағалап ултыра. Ҡанаттарын йыш-йыш һелтәп, һыу өҫтөнән түбән генә оса. Башы һәм ҡанаттары ялтырауыҡлы ҡуйы йәшел. Арҡаһы, ҡойроғо ялтырауыҡлы ҡуйы зәңгәр. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡыҙғылт ерән. Тамағынаң һәм күҙ тәңгәленән аҡ һыҙыҡ үтә. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «сип-сип-оап».
Йәшәү== рәүеше[үҙгәртергә]
Бейек ярлы бәләкәй йылға буйҙарында йә¬шәй. Башлыса ваҡ балыҡ менән туҡлана. Ултыраҡ .ҡош. Ҡыш көнө йылыуҙар эҙләп, күсеп йөрөй. Урыны менән киң генә таралған. Текә ярҙарға өң эшләп оялай. 6— 7 бөртөк аҡ төҫтәге йомортҡаһы була.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Иҡтисад (фән)
Иҡтисад (урыҫса эконо́мика, бор. грек. oἶkoς — йорт һәм vόuoς — ҡанун, йәғни — хужалыҡ итеү ҡағиҙәләре) — хужалыҡ итеү (етештереү, бүлеү, алыштырыу һәм ҡулланыу) эшмәкәрлеге.
Иҡтисад һүҙен тәүге тапҡыр Б.Э.Т IV быуатта Аристотель ҡуллана, ул уны «тәбиғи фән» тип атай. Иҡтисадтың төп бурысы — кеше тормошонда һәр ваҡыт матди байлыҡ һәм уңайлыҡтар булдырыу. Бөгөнгө иҡтисад матди етештереү һәм матди булмаған етештереү тармағын берләштерә. Хәҙерге йәмғиәт иҡтисады — айырым кешенең һәм дөйөм йәмғиәттең йәшәүен тәьмин иткән ҡатмарлы организм.
Иҡтисад төшөнсәһе төрлө мәғәнәлә ҡулланыла.
- Йәмғиәт ҡоролошоноң етештереү мөнәсәбәттәре йыйылмаһы. Феодализм иҡтисады, капитализм иҡтисады, социализм иҡтисады.
- Теге йәки был илдең хужалыҡ итеүе.
- Етештереү һәм хужалыҡ итеү мөнәсәбәттәрен өйрәнеүсе фән.
Тулайым килем буйынса донъяның эре иҡтисади илдәре (миллион $)[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Халыҡ-ара валюта фонды, Донъя иҡтисадын күҙәтеү мәғлүмәттәре базаһы, октябрь, 2009 йыл: Илдәрҙең номиналь тулайым килеме исемлеге. Мәғлүмәт 2008 йыл өсөн килтерелгән.
- ↑ 2,0 2,1 Nominal 2008 Донъяның һәм Европа берләшмәһенең 2008 йылғы номиналь тулайым килеме.. Донъя иҡтисадын күҙәтеү мәғлүмәттәре базаһы, октябрь, 2009 йыл. Халыҡ-ара валюта фонды. 1 октябрь 2009 тикшерелгән.
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]


text:
Дәүләт (Платон)
Дәүләт (грек телендә — Πoλιteίa) — Платондың китабы.
Платон йәмғиәттең һау-сәләмәт һәм бәхетле йәшәүе өсөн кәрәкле дәүләт моделен аңлата. Хәҙерге дәүләт фәлсәфәһе өсөн нигеҙ ташы булыуы менән мөһим. Шул уҡ ваҡытта бәхет фәлсәфәһе тураһында ла яҙылған.
Сәяси өлкәлә Платон йәмғиәттең өс ҡатлауҙан тороуы тураһындағы теорияһын дәлилләргә тырыша. Уныңса, философтар дәүләт менән идара итә; һуғышсылар дәүләтте эске һәм тышҡы дошмандарҙан һаклай; крәҫтиәндәр менән һөнәрселәр — дәүләтте материаль яҡтан тәъэмин итеүселәр. Платон дәүләттең килеп сығуы тураһында ла иғтибарға лайык фекер күтәрә. Дәүләттең ойошоу сәбәбе — ихтыяж, ти ул. Был, әлбәттә, материализм уҡ түгел, шулай ҙа идеализмдың да иң сик варианты түгел. Платон дәүләт менән идара итеүҙә өс форманы атай:
Ошо өс форманың һәр ҡайһының эсендә ул икешәр вариантты — барлығы алты вариантты күрә. Мәҫәлән, монархия ул — бер кешенең хакимлеге. Ошо форманың бер варианты — законлы монархия (батша), икенсе варианты — көсләү ысуллы монархия (тиран). Аристократия иһә — бер нисә (бер төркем) кешенең хакимлеге. Уның варианттары: яҡшы кешеләрҙең һәм насар кешеләрҙең (олигархия) хакимлеге. Демократия — күптәрҙең хакимлеге. Ул шулай ук ике варианттан торорға мөмкин: законлы һәм законһыҙ (һуңғыһы көсләү ысулы менән). Ошо формаларҙың иң ғәҙеле, Платонса, аристократия. Монархия тураһында шундай фекер әйтелә: батшалар философ булырға, философтар батша булырга тейештәр... Платон һәр саҡ бик ныҡ асыулы, ярһыулы «ҡара халыҡҡа» ҡаршы сыға. Һуғышсыларҙы ла ул, «өсөнсө ҡатлау кешеләре» тип ҡарамаһа ла, уларҙың «игелеген» идара итеүсе философтарга баш эйеп, бойһоноп хеҙмәт итеүҙә күрә. Платондың был ҡарашын K. Маркс үзенең «Капитал» тигән хеҙмәтендә тәнҡит итә [1].
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- *Гиззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 -се китап: Ҡыҫҡаса философия тарихы. Философияның нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. (тат.)
- ↑ К. Маркс. Капитал.— T. 1.— M., 1955.— C. 375


text:
Уҡбалыҡ
Уҡбалыҡ (урыҫ. Стерлядь, лат. Acipenser ruthenus)— мәрсен (бикре) һымаҡ балыҡтар ғаиләһендәге (семейство осетровых) йылға балығы; Бикре һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған бик ҡиммәтле аулау балығы[1].
Ҡара, Азов, Каспий диңгеҙҙәре йылға бассейнында йәшәй. Башҡортостанда Ағиҙел йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары Ҡариҙел Дим йылғаларында йәшәй. Башҡорттар был балыҡты сөгә, осломорон тип тә йөрөтәләр.
Был балыҡтарҙың тәңкәһеҙ, оҙонса кәүҙәләре буйлап ҡалҡан һөйәктәр теҙелеп киткән, ауыҙҙары томшоғоның аҫҡы өлөшөндә урынлашҡан. Башҡа балыҡтарҙан осло мороно менән айырылып тора.
Уҡбалыҡтың оҙонлоғо 125 см-ға, ауырлығы 16 кг-ға етергә мөмкин. Ғәҙәттә Башҡортостанда иң ҙуры 35-45 см, аурлығы 1 кг самаһы осрай. Уҡбалыҡ бөжәк,ҡарышлауыҡ, ҡорттар, ҡусҡарҙар менән туҡлана.
Ҡылсыҡһыҙ ите тәмле булғанға был балыҡ балыҡсылар тарафынан күпләп ҡырылған, шуға ла был балыҡта аулау ҡәтғи рәүештә тыйыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Үзбәкстан
территорияһында ҡарағалпаҡ теленең ҡулланыу урындары
Ҡарағалпаҡ теле (ҡараҡалп. Qaraqalpaq tili, Қарақалпақ тили) — төрки, ҡыпсаҡ төркөмөнә ингән ҡарағалпаҡтарҙың теле. Ул үзбәк теле менән бер рәттән Үзбәкстан составындағы Ҡарағалпаҡстан Республикаһының рәсми теле.
Ҡарағалпаҡ телендә сингармонизм законы ҡулланыла.
1928 йылға тиклем ҡарағалпаҡ телендә яҙыу өсөн ғәрәп алфавиты ҡулланылған. 1928 һәм 1940 йылдар араһында латин алфавиты (Яңалиф) ҡулланылған, 1940 йылда кирил алфавиты ҡабул ителгән. 1991 йылда, Үзбәкстан үҙ аллы дәүләт булғандан һуң, яңынан латин алфавиты ҡулланыла башлай.
Имлә сағыштырыу таблицаһы[үҙгәртергә]
Нуҡус ҡалаһында фотосалондың алтаҡтаһы. Хәҙерге латин әлифбаһы ҡулланылған. 2006 й.
Ethnologue сайтында ҡарағалпаҡ теле тураһында мәғлүмәттәр(инг.)


text:
Төн сәпсәүе
Тән сәпсәүе, алағанат сәпсәү, гәргбәгүҙ (урыҫ. Авдотка)(лат. Burhinus oedicnemus) — ржанка һымаҡтар отрядендәге ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Күгәрсен ҙурлығында, һырты буй һыҙмалаҡлы һарғылт көрән, ҡорһаҡ яғы аҡһыл һары, түшендә буй-буй ваҡ таптар бар. Ҡыҫҡа һары суҡышының ос яғы ҡара. Ҙур күҙҙәре һары төҫтә. Аяҡтары өсәр бармаҡлы. Ҡанаттарында осҡанда — ике, ултырғанда— бер аҡ һыҙат күренә. Башҡа сәпсәүҙәрҙән төҫө һәм һары ҙур күҙҙәре менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы оҙайлы: «шар-лыый-шарлыый»; төндә осоп барышлай ҡысҡыра.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Яландарҙа, асыҡ урындарҙа йәшәй. Эре бөжәктәр, кеҫәртке, һыу йәнлектәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ояһын һыуға яҡыныраҡ урынға эшләй. Ваҡ ҡына ҡара таптар менән сыбарланған 2—3 бөртөк һарғылт, йомортҡа һала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Русско-башкирско-латинский словарь названий птиц (Э.Ф.Ишбердин. Птицы Башкирии, 1986)
- Арлотт Н., Храбрый В. Птицы России: Справочник-определитель — СПб.: Амфора, 2009. — С. 132. — 446 с. — ISBN 978-5-367-01026-8.


text:
Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы
Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаhы — РСФСР составында башҡорт халҡының автономлы республикаһы.
1919 йылдың 20 мартында Ырымбур губернаһының төньяҡ өйәҙҙәре (кантондары) нигеҙендә ойошторолған. Территорияһында ҡалалар булмағанлыҡтан, тәүге ваҡытта күрше Өфө губернаһында урынлашҡан Стәрлетамаҡ ҡалаһынан идара ителгән.
1925 йылдың 27 мартында БАССР-ҙың беренсе Конституцияһы ҡабул ителә. Был конституция Башҡортостандың кантондарға бүленешен билдәләгән; уның буйынса БАССР Арғаяш, Бәләбәй, Бөрө, Йылайыр, Мәсәғүт, Стәрлетамаҡ, Тамъян-Ҡатай һәм Өфө кантондарынан торған. Граждандар йыйылыштарҙа, судта, идаралыҡта һәм ижтимағи тормошта үҙ телендә һөйләшергә һәм яҙырға хоҡуғын алған. Аҙ һанлы милләттәргә мәктәптә үҙ телдәрендә уҡыу хоҡуғы тәьмин ителгән. Рәсми телдәр булып башҡорт һәм урыҫ телдәре танылған. [1]
1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ы суверенитеты тураһында декларация ҡабул ителә. [2]
1992 йылдың 25 февралендә Башҡорт АССР-ы үҙатамаһын Башҡортостан Республикаһы тигәнгә үҙгәртә[3].
1992 йылдың 31 мартында Рәсәйҙең башҡа республикалары менән яңы федератив килешеүгә ҡул ҡуйыла.
Рәсәйҙең Юғары Советы ҡыуылып, Рәсәйҙең яңы Конституцияһы ҡабул ителгәс, 1993 йылдың 24 декабрендә республиканың яңы конституцияһы ҡабул ителә.
Йөкмәткеһе
- 1 Барлыҡҡа килеү
- 2 Ижтимағи-иҡтисади үҫеше
- 3 1920-1938 йылдарҙа республика етәкселәре
- 4 Бөйөк Ватан һуғышы осоро
- 5 Административ-территориаль бүленеше
- 6 Сығанаҡтар
- 7 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 8 Рәсәй составында Башҡорт АССР-ы иғлан ителеү тураһында
- 9 Иҫкәрмәләр
Барлыҡҡа килеү[үҙгәртергә]
Бәләкәй Башҡортостандың барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә]
1917 йылдың Февраль революцияһынан һуң башҡорттар торған төбәктәрҙә милли-территориаль автономия ҡороу өсөн милли хәрәкәт башлана. 1917 йылдың июль-август айҙарында Ырымбурҙа I һәм II Бөтә Башҡорт Ҡоролтайы уҙа; был йыйындарҙа башҡорт халҡының вәкилдәре федератив Рәсәй составында "милли-территориаль рәүештә демократик республика" төҙөргә зарур, тип ҡарар ҡабул итә.
I Бөтә Башҡорт ҡоролтайы Башҡорт Үҙәк Шураһын һайлай (II Ҡоролтай уны ҡабат һайлай). Үҙәк Шура Ырымбурҙа йыйыла һәм 1918-се йылдың ғинуарында үтәсәк Рәсәйҙең Ойоштороу Йыйынына (Учредительное собрание) әҙерләнә башлай. Әммә пландарҙы Октябрь революцияһы боҙа.
1917 йылдың 16 ноябрендә Башҡорт Үҙәк Шураһы Ырымбур, Пермь, Һамар, Өфө губернаһының өлөштәрен Рәсәй республикаһының автономлы өлөшө — Башҡортостан территориаль-милли автономияһы тип иғлан итә.
Был ҡарар 1917 йылдың 8-20 декабрендә Ырымбурҙа үткән III Бөтә Башҡорт Ҡоролтайында раҫлана. "Бәләкәй Башҡортостан" төшөнсәһе 1918 йылдың ғинуарында индерелә — был ваҡытта «Бәләкәй Башҡортостан автономияһы тураһында ҡанундар» тигән проект әҙерләнә.
Бәләкәй Башҡортостанға түбәндәге төбәктәр индерелә:
Пермь губернаһынан: Красноуфимск өйәҙенең көньяҡ өлөшө; Осинск өйәҙенең көньяҡ өлөшө; Екатеринбург өйәҙенең көньяҡ-көнсығыш өлөшө; Шадринск өйәҙенең көньяҡ-көнбайыш өлөшө;
Ырымбур губернаһынан: Силәбе өйәҙенең көньяҡ-көнбайыш өлөшө; Троицк өйәҙенең көнбайыш өлөшө; Үрге Урал (Верхнеуральск) өйәҙе, Орск өйәҙенең төньяҡ-көнбайыш өлөшө; Ырымбур өйәҙенең төньяҡ өлөшө;
Өфө губернаһынан: Бөрө өйәҙенең көньяҡ-көнбайыш өлөшө; Стәрлетамаҡ өйәҙенең төньяҡ-көнсығыш өлөшө;
Һамар губернаһынан: Боғорослан өйәҙенең көнсығыш өлөшө.
Бәләкәй Башҡортостанға ингән дөйөм ер майҙаны — 78 439 км² самаһы, халҡы — 1 219 900 кеше.
Шул уҡ ваҡытта татар милли хәрәкәтенең лидерҙары Урал-Иҙел Штаты төҙөү буйынса эш алып бара.
1919 йылдың 20 мартында "Үҙәк Совет власының Башҡорт хөкүмәте менән Автономлы Совет Башҡортостаны тураһында килешеү" төҙөлә. Был килешеү матбуғатта 1919 йылдың 23 мартында баҫылып сыға, был көн республиканың барлыҡҡа килгән көнө тип рәсми рәүештә таныла.
Килешеү буйынса Автономлы Башҡорт Совет Республикаһы (АБСР) барлыҡҡа килә. "Бәләкәй Башҡортостан" тигән төшөнсә бынан һуң да АБСР-ға ҡарата ҡулланыла.
Республиканың составына Ырымбур губернаһынан Ырымбур өйәҙенең 17 олоҫы, Орск өйәҙенең 28 олоҫы, Үрге Урал өйәҙенең 12 олоҫы, Троицк өйәҙенең 6 олоҫы, Силәбе өйәҙенең 9 олоҫы, Быҙаулыҡ өйәҙенең 1 олоҫы; Пермь губернаһынан Шадринск өйәҙенең 8 олоҫы, Екатеринбург өйәҙенең 4 олоҫы, Красноуфимск өйәҙенең 6 олоҫы һәм 5 айырым ауылы; Өфө губернаһынан Златоуст өйәҙенең 14 олоҫы, Өфө өйәҙенең 4 олоҫы һәм тағы 2 олоҫынан айырым башҡорт ауылдары, Стәрлетамаҡ өйәҙенең 29 олоҫы индерелә.
Бынан алда Бәләкәй Башҡортостанға индерелгән Затоуст өйәҙенең 7 волосы һәм Златоуст ҡалаһы, Өфө өйәҙенең 6 олоҫы, Троицк өйәҙенең 4 олоҫы, Стәрлетамаҡ өйәҙенең 10 олоҫы АБСР составына халыҡтан һорашып сыҡҡас ҡына индерелә ала. 13 кантондан торған яңы административ-территориаль бүленеш ҡабул ителә; был кантондар исемләп: Етәр, Ҡыпсаҡ, Үҫәргән, Бөрйән-Түңгәүер, Тамъян-Ҡатай, Арғаяш, Ялан, Кущин, Дыуан, Көҙәй, Табын, Юрматы, Тоҡ-Суран.
Үрҙәге "Килешеү" буйынса, Автономлы Башҡорт Совет Республикаһының баш ҡалаһын Советтар съезы (йыйын) билдәләргә тейеш була; бығаса ваҡытлыса рәсми баш ҡала тип Бөрйән олоҫының Орск өйәҙенең Темәс ауылы билдәләнә (хәҙерге Баймаҡ районында урынлашҡан).
Совет власынан килешеүгә Совнарком рәйесе В.И. Ленин, Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты рәйесе вазифаһын башкарыусы М.Ф. Владимирский, милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссары И.С. Сталин, ВЦИК секретары А. Енукидзе ҡул ҡуя. Башҡорт Хөкүмәте яғынан Башҡорт Хөкүмәте рәйесе М.А. Ҡулаев, Башҡорт шураһы (советы) ағзаһы М. Д. Халиҡов, Башҡорт ғәскәрҙәре адъютанты Ә. И. Бикбауов ҡул ҡуя.
Был килешеүгә ҡул ҡуйыу ҡатмарлы шарттарҙа башҡарыла. Граждандар һуғышы киң ҡолас ала, башҡорт ерҙәре берсә аҡтар, берсә ҡыҙылдар ҡулына күсә. Был документ — ике яҡ араһында барған оҙайлы, ауыр һәм әүҙем һөйләшеүҙәр нәтижәһе. Башҡортостандың сәйәси-хоҡуҡи статусы юридик яҡтан нығытыла. Ғәмәлдә Рәсәй составында, сағыштырмаса үҙаллы иҡтисадҡа һәм айырым ғәскәргә эйә булған башҡорт республикаһы барлыҡҡа килә.
Башҡорт Автономияһы төҙөлөү үҙ-ара килешеү һәм тик шарттар нигеҙендә барлыҡҡа килә. Башҡа милли берәмектәргә автономия хоҡуғы «юғарынан» йәғни Совет власы декреты менән бирелә.
Шулай итеп, Башҡортостан Рәсәйҙәге тәүге милли-территориаль республика булып ойошторола.
Колчак ғәскәре һөжүм итеп килгәс, республиканың идаралығы (Башревком) Саранск ҡалаһына күсерелә; унда ул 1919-сы йылдың апреленән авгусына тиклем булып, августың 20-һендә Стәрлетамаҡҡа ҡайта. Стәрлетамаҡ Өфө губернаһында ҡалһа ла, Бәләкәй Башҡортостандың баш ҡалаһына әүерелә. 1920-сы йылдың 20 авгусында Стәрлетамаҡ ҡалаһы, ноябрь айында Стәрлетамаҡ өйәҙенең 16 олоҫы шулай уҡ республикаға тапшырыла.
Оло Башҡортостандың барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә]
1922 йылдың 14 июнендә "Автономлы Башҡорт Социалистик Совет Республикаһының сиктәрен киңәйтеү тураһында" тип аталған ВЦИК декреты менән Өфө губернаһы бөтөрөлә.
Уның Өфө, Бөрө, Бәләбәй, Златоуст өйәҙҙәре Автономлы Башҡорт Социалистик Совет Республикаһына ҡушыла. Республика составына шулай уҡ Силәбе губернаһының Мейәс өйәҙенең Торғаяҡ, Сыростан, Мейәс олоҫтары һәм Мейәс ҡалаһы индерелә. Бәләкәй Башҡортостандан Силәбе губернаһына Ялан кантоны тапшырыла. Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙе 1920 йылда барлыҡҡа килгән яңы Автономлы Татар Социалистик Совет Республикаһына тапшырыла.
Автономлы Башҡорт Социалистик Совет Республикаһының рәсми баш ҡалаһы булып Өфө таныла.
Юридик яҡтан Өфө губернаһы административ берәмек булараҡ бөтөрөлә, уның ерҙәре Башҡорт Республикаһына күсә. Өфө губернаһының етәкселәре күпселектә Оло Башҡортостандың идаралығына күсә.
Советтар Союзы Комунистик Партияһының Башҡорт өлкә комитетының беренсе сәркәтиптәре:
Ижтимағи-иҡтисади үҫеше[үҙгәртергә]
Совет власы осоронда Башҡортостан ҙур үҫеш кисерә, уның сәнәғәт секторына нигеҙ һалына. республиканың күпселек ҡалалары тап ошо осорҙа төҙөлә.
1920 йылдарҙың аҙағында уҡ Башҡортостанда, Татарстанда һәм күрше төбәктәрҙә нефть ятҡылыҡтары табыла (Иҙел-Урал нефть һәм газ төбәге мәҡәләһен ҡара). 1932-се йылдың майында Ишембай янында беренсе скважиналарҙан нефть сығарыла башлай.
1930 йылдарҙа Совет хөкүмәте ошо төбәктә ҙур нефть сығарыу һәм эшкәртеү базаһын ойоштороу маҡсатын ҡуя. Киләсәктә был нефть эшкәртеү һәм нефтехимия тармаҡтарын төҙөүҙә булышлыҡ итә. Иҙел-Урал төбәге "Икенсе Баҡы" тип атала башлай[4].
Башҡортостандың Урал аръяғында (Белоретта, Учалыла, Сибайҙа) тау сәнәғәте районы булдырыла. Өфө, Стәрлетамаҡ ҡалалары мөһим сәнәғәт үҙәктәренә әүерелә.
1920-1938 йылдарҙа республика етәкселәре[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты
-
Мортазин Муса Лот улы (1920-1921)
-
Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы (1921-1922)
-
Ҡушаев Хәфиз Ҡушай улы (1922-1929)
-
Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы (1929-1931)
-
Таһиров Авзал Мөхөтдин улы (1931-1937)
-
Ибраһимов Рәхим Кирәй улы (1937-1938)
Бөйөк Ватан һуғышы осоро[үҙгәртергә]
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Башҡортостанға Рәсәйҙең үҙәгенән һәм көньяғынан йөҙҙән ашыу предприятиелар, тиҫтәләрсә госпиталдәр, ҡайһы бер үҙәк хөкүмәт органдары эвакуациялана; 278 мең ҡасаҡтар күсеп килә, шуларҙың 104 меңе - Өфөгә. [5].
Һуғыш ваҡытында бик күп хәрби частар, шул иҫәптән Башҡорт атлы дивизияһы әҙерләнә. «Полководец Суворов», «Александр Невский», «Салават Юлаев» һәм «Уфимец» бронепоездарын эшләп, фронтҡа ебәрәләр.[6]
Башҡортостанда табылған нефть ятҡылыҡтары һуғышта еңеү өсөн ифрат ныҡ булышлыҡ итә.
Административ-территориаль бүленеше[үҙгәртергә]
1930 йылғаса Башҡортостанда олоҫ-кантон бүленеше була. Мәҫәлән, 1926 йылда Башҡорт АССР-ында 8 кантон була, атап үткәндә Арғаяш, Бәләбәй, Бөрө, Йылайыр, Мәсәғүт, Стәрлетамаҡ, Тамъян-Ҡатай һәм Өфө кантоны. Былар 117 олоҫҡа һәм 1 852 ауыл советына бүленә.
1930 йылдың 20 авгусында райондарға бүленеш индерелә. 1952 йылдың майында Башҡорт АССР-ы Өфө һәм Стәрлетамаҡ өлкәһенә бүленә. Киләһе йылдың апрелендә был ҡарар юҡҡа сығарыла, Башҡорт АССР-ы берҙәм төбәк булараҡ 54 районға бүленә.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- История административно-территориального деления Республики Башкортостан (1708—2001). Сборник документов и материалов. — Уфа: Китап, 2003. — 536 с.
- Гатауллин Р. Ш. Динамика административно-территориального подчинения исторического Башкортостана. //Материалы IV Всероссийской научно-практической конференции Организация территории: Статика, динамика, управление. / БГПУ им. Акмуллы, Башкортостанстат. — Уфа: Башкортостанстат, 2007. — 288 с.
- Уральская историческая энциклопедия. Под ред. В.В. Алексеева. Екатеринбург, Уральское отделение РАН, 1999
- Всемирный исторический проект (whp057.narod.ru)
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Башҡортостан
- Башҡорттар
- Өфө губернаһы
- Ырымбур губернаһы
- Арғаяш Милли Округы
- Оло Башҡортостан
- Тарихи Башҡортостан
Рәсәй составында Башҡорт АССР-ы иғлан ителеү тураһында[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Башинформ: 85 йыл элек БАССР-ҙың беренсе Конституцияһы ҡабул ителгән (урыҫса)
- ↑ http://old.ufacity.info/nb/deklarationsuverenrb.htm
- ↑ Закон Башкирской ССР от 25 февраля 1992 года № ВС-10/12 «Об изменении наименования государства Башкирская Советская Социалистическая Республика»
- ↑ http://toratay.pressarb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=2252:2010-05-16-13-45-50&catid=6:2008-11-18-12-19-07 Тәүге нефть вышкаһы хөрмәтенә
- ↑ Башҡортостан Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында
- ↑ История создания и развития военного комиссариата Республики Башкортостан


text:
Акция (финанстар)
Акция (нем. Aktie, нидерл. Actie, лат. actio) — ҡиммәтле ҡағыҙҙар төрө.
Акционерҙар йәмғиәттәре тарафынан сикләнмәгән әйләнеш ваҡыты менән сығарыла; хужаларының (акционерҙарҙың) акционерҙар йәмғиәте килеменең өлөшөн дивидендтар рәүешендә алыу, акционерҙар йәмғиәте менән идара итеүҙә ҡатнашыу һәм акционерҙар йәмғиәте бөтөрөлгәндә уның милкенең бер өлөшөнә хоҡуғын нығыта. Акция исемле ҡиммәтле ҡағыҙ булып тора.
Акция категориялары[үҙгәртергә]
Акцияның 2 төп төрө бар: ябай һәм өҫтөнлөклө:
- Ябай Акция предприятиеның бер йыллыҡ хужалыҡ эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә дивидендтар алыу мөмкинлеге, акционерҙар йыйылышында тауыш биреү һәм АЙ бөтөрөлгән осраҡта ҡалдыҡ хоҡуғы (бөтә бурыстарҙы һәм өҫтөнлөклө акция буйынса өлөштәрҙе түләгәндән һуң) менән активтарҙа ҡатнашыу хоҡуғы бирә.
- Өҫтөнлөклө акция акционерҙар йәмғиәтеэшмәкәрлегенең финанс һөҙөмтәләренә ҡарамайынса билдәләнгән күләмдәге дивидендтар алыу хоҡуғы, акционерҙар йәмғиәте бөтөрөлгән осраҡта милектең өлөшөн алыуҙа өҫтөнлөк бирә, ләкин идара итеүҙә ҡатнашыу мөмкинлеге бирмәй. Дәүләт ихтыяждарын тәьмин итеү өсөн махсус хоҡуҡ — «алтын акция» индерелгән. Алтын акциялар ябай акцияның бөтә хоҡуҡтарына эйә, дәүләт милке булып ҡала һәм йәмғиәттең уставына үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр индереүгә, уны үҙгәртеп ҡороуға һәм бөтөрөүгә, башҡа предприятиеларҙа ҡатнашыуға, залогҡа йәки ҡуртымға биреүгә, һатыуға йәки милекте тартып алыуға ҡағылышлы мөһим ҡарарҙар ҡабул иткәндә вето хоҡуғы бирә. Улар ярҙамында хосусилаштырылған предприятиелар эшмәкәрлегенә дәүләт контроле башҡарыла. Акция номиналь, эмиссион һәм баҙар (курс) хаҡы бар.
Башҡортостан акциялары[үҙгәртергә]
Башҡортостанда тәүге акциялары 19 быуатта тау сәнәғәте акционерҙар йәмғиәттәре сығара. Яңы иҡтисади сәйәсәт бөтөрөлгәс акциялар әйләнеше туҡтатыла. 20 быуаттың 90‑сы йылдары башында күп дәүләт предприятиелары акционерҙар компанияларына әйләнгәс акциялар күпләп сығарыла башлай. 2010 йылдың фонд баҙарында «Башинформсвязь», «Башкирэнерго», «Башнефть», «Газпром нефтехим Салават», «Уфанефтехим», Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе һ.б. республика предприятиеларының акциялары әйләнештә була.


text:
Һәндерә
Һәндерә — ер өҫтөнән бейек итеп яһалған йоҡлау, ултырыу һәм нәмәләр һалыу өсөн эшләнгән махсус урын, башлыса бер йәки бер нисә ағас олононда эшләнә. Ял итеү, эш урыны һәм ваҡытласа йәшәү урыны итеп файҙаланыла.
Ағас башында эшләнгән һәндерә өсөн урман киҫеү талап ителмәй, шуға күрә улар экологик төҙөлөш өлгөһө булып тора. Ҡайһы бер тропик райондарҙа, ерҙәге хәүефлектән һаҡланыу өсөн, һәндерәне ағас ботаҡтарында йәки ергә ҡағылған свайҙарҙа эшләйҙәр.
Ҡулланыу[үҙгәртергә]
Ағас башында эшләнгән йорттар Көньяҡ Америкала, Африкала, Азияла киң ҡулланыла.


text:
Сабаҡ
Сабаҡ — һаҙандар ғаиләһенә ҡараған күкһел һыртлы, аҡ ҡорһаҡлы, буҙ ҡойроҡло ваҡ йылға балығы; ҡыҙыл күҙле,көмөш тәңкәле,алһыу ҡанатлы йылға балығы. Ҙурлығы 7 см тирәһе, ауырлығы Бер нисә грамм самаһы.
Тубыл, Иртыш йылғаларында, Себер һәм Урал күлдәрендә киң таралған. Табан балыҡ ҡайҙа йәшәй, ул да шул йылға-күлдәрҙә, быуаларҙа, һыу ятҡылыҡтарында йәшәй.
Иртә яҙ сабаҡ ярға һынына. Үләндәр морон төртөү менән йылға ҡултыҡтарына, ҡамыш араһына һыйына. Эре сабаҡ тоноҡ урындарҙы һайлай.
Апрель-июнь айҙарында ыуылдырыҡ сәсә.
Йәй сабаҡ төрлө тәрәнлектә йәшәй, һыу өҫтөнә лә күтәрелә.
Һыу ятҡылыҡтарында берсә башын һыуҙан күтәреп, берсә ҡабырғаһын ҡояшта ялтыратып йөҙөп йөрөгәнен күҙәтергә мөмкин. Өҫкә ҡарап торған ауыҙы менән ул һыуға төшкән бөжәктәрҙе ашай. Сабаҡтың яратҡан емдәре байтаҡ. Яҙ ул ҡыҙыл һәм тиреҫ селәүсененә, ҡыҙыл ҡортҡа, ҡабыҡ ҡүңғыҙҙары ҡарышлауыҡтарына, ә йәй таңдан алып кискә тиклем сиңерткә, икмәк йомшағына, себенгә, төрлө ҡарышлауыҡтарға ҡаба. Сабаҡты яҡты төндә лә, болотло көндә лә ҡармаҡларға була.
Ссылки[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Нафиҡов Ш.В. Һыу буйында балыҡсы. Өфө: Башҡортостан "Китап" нәшриәте, 1997.


text:
Һыу
Һыу (водород оксиды) — тәүторош хәлендә төҫө, тәме һәм еҫе булмаған үтә күренмәле шыйыҡса. Химик формулаһы: H2O. Температураһы Цельций буйынса 0 градустан түбән төшһә, ҡаты хәлгә әйләнә. Һыүҙың ҡаты хәле булып боҙ, ҡар, бәҫ тора. Температураһы Цельций буйынса 100 градусҡа күтәрелһә, ҡайнап сыға һәм быуға әйләнә. Ер йөҙөнең 71% тирәһе һыу ятҡылыктары менән ҡапланған. Улар океан, диңгеҙ, йылға, күл, боҙлоҡтарҙан тора.
Һыу көслө иреткес. Тәбиғи торошонды Һыуҙа һәр ваҡыт иретелгән матдәлер бар.
Ер йөҙөндә йәшәү рәүешенең төп нигеҙе булып һыу тора. Һәр бер тере йәндең һәм үҫемлектең химик төҙөлөшөнә инә, тирә-яҡ мөхиттең торошон билдәләй.
Тере кешенең тәнендә 55%-тан 78%-ҡа тиклем һыу бар, уның күләме кешенең йәше һәм ауырлығына бәйле. Кеше организмында 10% һыу юғалтыу үлем осрағына килтереүе мөмкин. Тәндә һыу күләмен бер кимәлдә тотоу өсөн кешегә көнөнә яҡынса 3 литр һыу эсергә кәрәк.
Йөкмәткеһе
- 1 Һыу төрҙәре
- 2 Һыуҙың химик исемдәре
- 3 Үҙенсәлектәре
- 4 Тәбиғәттә һыу
- 5 Һыуҙы ғилми өйрәнеү
- 6 Ҡыҙыҡлы факттар
- 7 Һыу темаһы халыҡ ижадында
- 8 Әҙәбиәт
- 9 Һылтанмалар
- 10 Иҫкәрмәләр
Һыу төрҙәре[үҙгәртергә]
Һыу Ер йөҙөндә өс агрегат хәлдә булыуы мөмкин — шыйыҡлыҡ, газ хәлендә һәм ҡаты хәлдә. Улар барыһы ла йәнәш булыуы мөмкин, мәҫәлән: һауала һыу быуы һәм болот, диңгеҙҙә һыу һәм айсберг, ерҙә боҙлоҡ һәм йылға. Һыу бик күп матдәләрҙең тәмен алып үҙендә иретә ала. Һыуҙың «йәшәү сығанағы» булараҡ мөһимлеген иҫәпкә алып өс типҡа бүлеп йөрөтәләр. Барлыҡҡа килеү, составы, ҡулланышы һәм башҡа үҙенсәлеген иҫәпкә алып:
- Кальций һәм калий катиондарын иҫәпкә алып йомшаҡ һыу һәм ҡаты һыу.
- Молекула изотопы буйынса:
- Еңел һыу (составы буйынса ғәҙәти һыуға яҡын).
- Ауыр һыу (дейтерийлы һыу)
- Үтә ауыр һыу (тритийлы һыу)
- Сөсө һыу
- Ямғыр һыуы
- Диңгеҙ һыуы
- Ер аҫтындағы һыу
- Минераль һыу
- Тоҙло һыу
- Эсәр һыу, һыу үткәргестәге һыу
- Дистиллирланған һыу, деионизациаланған һыу
- Ташландыҡ һыуҙар
- Ямғыр һыуҙары һәм ер өҫтө һыуҙары
- Үле һыу һәм Тере һыу — сифаты буйынса әкиәттәге һыу төрҙәре
- Изге һыу — дини тәғлимәт буйынса махсус һыу
- Поли-һыу (күплек мәғәнәһендә)
- Структурланған һыу — академик булмаған теорияларҙағы термин.
Һыуҙың химик исемдәре[үҙгәртергә]
Һыуҙың бер нисе химик исеме бар:
- Водород оксиды
- Водород гидрооксиды
- Дигидроген монооксиды
- Гидроксиль кислота
- Оксидан
- Дигидромонооксид
Үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Физик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Һыу нормаль шарттарҙа шыйыҡ агрегат хәлдә, башҡа водород ҡушылмалары киреһенсә газ хәлендә була. Был молекулаларҙың үҙенсәлекле характеристикаһы менән һәм улар араһындағы бәйленеш менән аңлатыла. Водород атомдары кислород атомына 104,45° мөйөш яһап ҡушыла, һәм был конфигурация ҡәтғи һаҡлана. Водород атомы һәм кислород атомы араһындағы электро тиҫкәрелек айырмаһы ҙур булыу сәбәпле электрон болото кислород яғына күскән. Шул сәбәпле һыу молекулаһы актив диполь булып тора, кислород яғы тиҫкәре, ә водород яғы ыңғай.
Нәтижәлә молекулалар поляр бәйленеш барлыҡҡ килтереп ҡапма-ҡашы полюстары менән бер-береһенә тартышалар, уларҙы айырыу өсөн күп энергия сарыф ителәсәк. Водород ионы протондың тышҡы электрон ҡатламы юҡ һәм ул бик бәләкәй, шуға күрә тиҫкәре поляризацияланған күрше кислород электрон тышсаһына башҡа молекула менән водород бәйләнеше барлыҡҡа килтерә. Һәр молекула күршеләре менән дүрт водород бәйләнеше менән бәйләнгән — кислород атомы ике бәйленеш барлыҡҡа килтерә һәм водород атомы ике бәйленештә. Молекулалар араһындағыи поляр һәм водород бәйләнеше һыуҙың юғары ҡайнау температураһын һәм сағыштырмаса парға әйләнеү йылылығын билдәләй. Ошо бәйләнештәр булыу сәбәпле һыу мөхитендә 15-20 мең атмосфераға тиклем баҫым барлыҡҡа килә, был һыуҙың ҡайын ҡыҫылыусанлаған аңлата, һыу быры 0,00005 күләмгә ҡыҫыла.
Һыу һәм боҙ структураһы оҡшаш. Һыу һәм боҙҙа стркуктура барлыҡҡа килтереп молекулалар билдәле бер тәртиптә урылашырға тырыша, тик йылылыҡ хәрәкәте ҡамасаулай. Ҡаты хәлгә күскән ваҡытта йылылыҡ хәрәкәте булмай һәм башҡаса структура барлыҡҡа килтереүгә ҡамасауламай, һыу молекулалары билдәле тәртиптә урынлаша, был процесста молекулалар араһындағы бушлыҡ арта һәм дөйөм тығыҙлыҡ түбән төшә, был боҙ фазаһында һыуҙың түбәнерәк тығыҙлыҡта булыуын аңлата. Парға әйләнгәндә, киреһенсә бәйләнештәр өҙөлә. Бәйләштәрҙе өҙөү өсөн бик ҙур энергия кәрәк, шуға һыуҙың башҡа шыйыксалар араһында һәм ҡаты матдәләр араһында иң ҙүр сығыштырмаса йылы һыйҙырыусанлағы. Бер литр һыуҙы бер градусҡа йылытыу өсөн 4,1868 кДж энергия кәрәк. Ошо үҙенсәлеге булғанға күрә, һыу йыш ҡына йылылыҡ биргес итеп файҙалыныла.
Агрегат хәлдәре[үҙгәртергә]
Агрегат хәл буйынса өс төрө бар:
Баҫым артыу менән һыуҙың ҡайнау температураһы күтәрелә[2]:
Тәбиғәттә һыу[үҙгәртергә]
Ер (планета)Ер йөҙөнөң 3/4 өлөшөн һыу тәшкил итә. Ерҙең гидросфераһы Донъя океанын, ҡоро ер һыуҙарын һәм атмосфералағы һыуҙы үҙ эсенә ала. Гидросферала һыу үҙ-ара тәбиғәттәге һыу әйләнеше процесы менән бәйләнгән.
Донъя океаны һыуҙары[үҙгәртергә]
Донъя океанына планеталағы бөтә һыуҙың 96%-тан ашыуы тура килә. Планеталағы һыуҙы материктар һәм утрауҙар айырым океандарға — Тымыҡ, Атлантик, Һинд һәм Төньяҡ Боҙло океанына бүлә. Антарктиданы уратып алыусы Көньяҡ океан айырым күрһәтелә. Майҙаны буйынса иң ҙуры — Тымыҡ океан иң бәләкәйе — Төньяҡ Боҙло океан. Океандарҙың ҡоро ергә инеп торған өлөшө диғгеҙҙәр тип атала. Иң ҙур диңгеҙҙәр: Филлипин,Ғәрәп, Мәрйен диңгеҙҙәре.
Диңгеҙ һәм океан һыуы составында эрегән төрлө матделер бар. 1 литр океан һыуында яҡынса 35 г тоҙ(күберәге аш тоҙо) бар. Бындай һыу сәнәғәттә, ауыл хужалығында ҡулланырға яраҡһыҙ.
Ҡоро ер һыуҙары[үҙгәртергә]
Йылға, күл, һаҙлыҡ, боҙлоҡ һәм ер аҫты һыуҙары ҡоро ер һыуҙары тип атала. Уларҙын күп өлөшө сөсө, әммә тоҙлолара ла осрай. Йылға, күл, һаҙлыҡтарҙа һыуҙың 0,02% тупланған.
Боҙлоҡтағы һыу[үҙгәртергә]
Боҙлоҡтарҙағы һыу туңғанда барлыҡҡа килгән боҙ менән бутарға ярамай. Боҙлоҡтар ҡарҙан барлыҡҡа килә. Ҡар яуып ире өлгөрмәй, ҡар ҡатламы тығыҙлана һәм боҙға әйләнә. Антарктида материгы ҡалып боҙ менән ҡапланған. Һималай, Памир, Тянь-Шань тыу түбәләре боҙлоҡ менән ҡапланған. Боҙлоҡтарҙа барлыҡ һыуҙың 2% тирәһе тупланған.
Ер аҫты һыуҙары[үҙгәртергә]
Ер аҫты һыуҙары Ер ҡабығының өҫкө өлөшөндә урынлашҡан. Улар сөсө, тоҙло, һыуыҡ, йылы, ҡайнар ҙа булыуы мөмкин. Ер аҫты һыуҙары ҡайһы бер урындарҙа шишмә булып ер өҫтөнә сыға. Ер аҫты һыуҙары бөтә һыуҙың 2%
Атмосфералағы һыу[үҙгәртергә]
Беҙҙең планета атмосфераһында һыу ваҡ тамсылар, болот, томан һәм боҫ хәлендә бар. Кондесацияла атмосферанан яуым-төшөм, ямғыр, ҡар, боҙлауыҡ, ысыҡ рәүешендә айырыла. Дөйөм алғанда Ерҙең һыу өлөшө гидросфера, ә ҡоро өлөшө криосфера тип атала. Һыу Ерҙәге бөтә организмдар өсөн иң мөһим матдә булып тора. Ерҙәге тормош һыу мөхитендә барлыҡҡа килгән тигән фараз бар.
Һыуҙы ғилми өйрәнеү[үҙгәртергә]
Гидрология[үҙгәртергә]
Гидрология — ер гидросфераһын, уның үҙенсәлектәрен, унда барған процестарҙы күренештәрҙе өйрәнеүсе фән. Дөйөй, ҡоро ер, дингеҙ гидрологияһына бүленә. Гидрологияның төп өйрәнеү объекты булып — тәбиғәттә һыу әйләнеше, һыу ресурстары, уларҙың барлыҡҡа килеү шарттары һәм үҙенсәлектәрен өйрәнеү, һан һәм сифат яғынан баһалау тора.
Гидрогеология[үҙгәртергә]
Гидргеология — ер аҫты һыуҙарын, уларҙың физик үҙенсәлектәрен һәм химик составын, сығышын, таралыу һәм хәрәкәт итеү үҙенсәлектәрен, ер өҫтө һыуҙары, тау тоҡомдары менән үҙ-ара тәьҫирен өйрәнеүсе фән.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
- Хайуандар һәм үҫемлектәр организмында уртасы 50% һыу бар[3].
- Ер мантияһында һыу миҡдары, Донъя океаны менән сағыштырғанда, 10-12 тапҡыр күберәк[4]..
- Донъя океаны уртаса 3,6 км тәрәнлектә, Ер өҫтөнөң 71% ҡаплай һәм билдәле булған һыу запастарының 97,6% туплаған.
- Әгәр Ерҙә уйһыулыҡтар һәм ҡалҡыулыҡтар булмаһа һыу бөтә Ер өҫтөн 3 км тәрәнлектә ҡаплар ине[5].
- Әгәр бөтә боҙлоҡтар иреп бөтһә, Ерҙә һыу кимәле 64 м-ға күтәрелер ине һәм ҡоро ерҙен 1/8 өлөшө һыу аҫтында ҡалыр ине.
- Диңгеҙ һыуы ғәҙәти 35 ‰ тоҙлолоҡта − 1,91 °C-та туңа[6].
- Һыу ыңғай температурала ла туңа[7].
- Билдәле бер шарттарҙа (нанотрубка эсендә) һыу яңы хәлгә күсә, аблосют нулгә яҡын температураларҙа ағыу һәләтеп һаҡлай[8].
- Һыү ҡояш яҡтыһының 5% кире сағылдыра, ә ҡар 85%. Боҙ аша океанға тик 2% ҡояш яҡтыһы үтә.
- Океандың зәңгәр төҫө һыуҙа яҡтылыҡтың һайланып йотолоуы һәм тарҡалыуы менән аңлатыла.
- Һыу Ерҙә шыйыҡ фазанан ҡаты фазаға күскәндә киңәйә торған күп булмаған матдәләр араһына керә, бынан тыш висмут һәм галлийҙын ошондай үҙенсәлеге бар.
- Һыу фтор булған атмосферала янырға мөмкин, ҡайһы саҡта шартлау менән. Был осраҡта кислород бүленеп сыға.
Һыу темаһы халыҡ ижадында[үҙгәртергә]
Йомаҡ
- Утта янмай, һыуҙа батмай. Яуап: Боҙ.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Вода // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Лосев К.С. Вода. — Л.: Гидрометеоиздат, 1989. — 272 с.
- Лосев К. С. Вода — Л.: Гидрометеоиздат, 1989. — 272 с.
- Гидробионты в самоочищении вод и биогенной миграции элементов. — М.: МАКС-Пресс. 2008. 200 с. Предисловие члена-корр. РАН В. В. Малахова. (Серия: Наука. Образование. Инновации. Выпуск 9). ISBN 978-5-317-02625-7.
- О некоторых вопросах поддержания качества воды и её самоочищения // Водные ресурсы. 2005. т. 32. № 3. С. 337—347.
- Андреев В. Г. Влияние протонного обменного взаимодействия на строение молекулы воды и прочность водородной связи. Материалы V Международной конференции «Актуальные проблемы науки в России». — Кузнецк 2008, т.3 С. 58-62.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Вода как химическое соединение
- Теплофизические свойства воды и водяного пара
- Диаграмма фазовых состояний(инг.)
- Основы геологии Геологическая работа текучих вод
- Водные ресурсы России и мира
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ ингл. International Union of Pure and Applied Chemistry. Nomenclature of Inorganic Chemistry. IUPAC RECOMMENDATIONS 2005. RSC Publishing, 2005. — p. 306.
- ↑ П. И. Воскресенский Техника лабораторных работ. 9-е изд. Л.: «Химия», 1970. С. 696—697
- ↑ Наука и техника. Книги. Загадки простой воды.
- ↑ Состав и природа минтии Земли
- ↑ Биосфера Земли
- ↑ Дайвинг: статьи, каталог снаряжения, обучение, магазины, клубы и центры
- ↑ Всеволод Арабаджи. Загадки простой воды. 2001
- ↑ Science Daily (англ.)


text:
Галогендар
Галогендар — (гр. hals – тоҙ һәм …генез), Д.И.Менделеевтың периодик системаһындағы VII төркөмдөң төп төркөмсәһенең химик элементтары (фтор, хлор, бром, иод һәм астат).
Йөкмәткеһе
Физик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Тәбиғәттә ирекле хәлдә осрамайҙар; хлор, бром, иод, фтор төрлө минералдар (бромаргирит, иодаргирит, криолит, сильвин һ.б.), нефть ятҡылыҡтары һыуҙары, диңгеҙ һыуы һ.б. составына инә; фтор шулай уҡ тере организмдарҙың туҡымаларында (күбеһенсә һөйәк туҡымаһында) бар.
Химик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Ғәҙәти шарттарҙа фтор һәм хлор — газ, бром – шыйыҡса, астат һәм иод — ҡаты матдәләр; астат – радиоактив элемент, тотороҡло изотоптары юҡ. Бөтә галогендар ҙа һыуҙа (фторҙан башҡалары, ул һыуҙы окислай), бром, иод ш. уҡ спиртта, хлороформда эрей. Көслө окисландырыусылар, химик элементтар (тоҙ кислотаһы) һәм органик берләшмәләрҙең ( галоген‑углеводородтар, фторорганик берләшмәләр, хлорорганик берләшмәләр) күбеһе менән тәьҫир итешәләр. Күреү ағзаларының һәм тын юлдарының лайлалы тиресәһен ярһыталар; бромдың ПДК-һы 2 мг/м3, иодтың – 1 мг/м3, фторҙың — 0,15 мг/м3, хлорҙың – 0,003 мг/м3. Организмда иодтың етешмәүе йәки артыҡ булыуы ҡалҡан биҙе ауырыуҙарына килтерә (ҡара: Боғаҡ). Фтор һәм хлорҙы — электролизлап, иод һәм бромды – уларҙың тоҙҙарын окислап, астатты ядро реакциялары ярҙамында алалар.
Файҙаланыу[үҙгәртергә]
Галогендарҙы һәм уларҙың берләшмәләрен органик синтезлауҙа, аналитик реагенттар, хладондар, дезинфекциялау саралары һ.б. сифатында файҙаланалар. Башҡортостанда хлор һәм фтор алыу өсөн байтаҡ сеймал запастары бар ( Таш тоҙ, Флюорит). 20 быуаттың 40-сы йылдары уртаһында Өфөнөң “Уфахимпром” һәм 60‑сы йылдарҙа Стәрлетамаҡтың “Каустик” химия заводтарында хлор етештереү үҙләштерелә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Сюндюков А.З., Макаров В.И. Результаты поисков неметаллических полезных ископаемых //Наука в Советской Башкирии за 50 лет. Уфа, 1969.
- Chemistry of the Elements — 2nd. — Butterworth–Heinemann, 1997. — ISBN 0080379419.


text:
Яҡын Көнсығыш
Яҡын Көнсығыш (ғәр. شرق أدنى, фарс. خاور نزدیک, йәһ. הַמזרח הַקָרוֹב, төр. Yakın Doğu) — Көнбайыш Азиялағы һәм Төньяҡ Африкалағы регион исеме. Был исем европалылар тарафынан иң яҡын күрше көнсығыш регионына бирелгән.
Төп халыҡ: ғәрәптәр, фарсылар, төрөктәр, курдтар, йәһүдиләр. Халыҡтың ҙур өлөшө — мосолман, ләкин Яҡын Көнсығыш христианлыҡтың сығыш урыны. Яҡын Көнсығыш Европанан һәм Американан Азияға юл булып тора.
Климат ғәҙәттә ҡоро, бер нисә эре йылға бар һәм һуғарыу өсөн ҡулланыла. Төп нефть табыусы регион.


text:
Кимжа (Мезень ҡушылдығы)
Кимжа — Рәсәйҙәге йылға. Архангель өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 158 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000050435
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005043
- Бассейн коды — 03.03.00.002
- ГӨ буйынса томы — 03
- ГӨ буйынса сығарылыш — 0
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Кимжа.


text:
Кальцирланған сода
На́трий карбонаты, шулай уҡ натрий карбонаты Na2CO3 — натрий тоҙоноң күмер кислотаһы менән химик берләшмәһе.
Иреү тепператураһы 853 °C, тығыҙлығы 2533 кг/m³ булған аҡ кристалл, һыуҙа эрей, дымды еңел һеңдерә, асыҡ һауала натрий гидрокарбонаты барлыҡҡа килтереп дымды һәм углерод диоксидын йота. Көслө һәм көсһөҙ кислоталар менән углекислый газ сығарып үҙ‑ара тәьҫир итешә.
Тривиаль атамаһы[үҙгәртергә]
Сода — күмер кислотаһы техник натрий тоҙҙарының дөйөм атамаһы.
- Na2CO3 (карбонат натрия) — кальцирланған сода
- Na2CO3·10H2O (натрий карбонаты дигидраты составында 62,5 % кристаллашҡан һыу бар) — кер содаһы; ҡайһы саҡта Na2CO3·H2O или Na2CO3·7H2O формаһында етештерелә.
- NaHCO3 (натрий гидрокаробонаты) — аш содаһы.
Salsola Soda үҫемлеге көлөнән алғандар, «сода» исеме шунан килеп сыға. Сода алыу өсөн кристаллогидратты йылытырға, йәғни кальцирларға кәрәк булған, шуға кальцирланған сода тип атала.
Каустик соданы натрий гидроксиды (NaOH) тип йөрөтәләр.
Оксидтар һәм гидроксидтар[үҙгәртергә]
Алыу[үҙгәртергә]
Рәсәйҙен кальцирланған соданың 58% өлөшөн Стәрлетамаҡта урынлашҡан Сода, ААЙ етештерә.


text:
Астероид
Астеро́ид — Ҡояш системаһындағы, ҡояш тирәләй орбитала әйләнеп йөрөүсе, сағыштармаса ҙур булмған күк есеме. Астероидтар массаһы һәм ҙурлығы буйынса планеталарҙан ҡалыша, улар дөрөҫ булмаған формала һәм атмосфералары юҡ, шулай ҙа уларҙың юлдаштары булыуы мөмкин.
Йөкмәткеһе
Билдәләмә[үҙгәртергә]
Астероид терминын (от бор. грек. ἀσtepoeιδής — «йондоҙға оҡшаған», ἀσtήp — «йондоҙ» и eῖ̓δoς — «ҡиәфәт») Уильям Гершел керетә, уларҙы телескоптан күҙәткән ваҡытта улар йондоҙ кеүек күренә, планеталар уларҙан, айырмалы булараҡ, диск кеүек күренә. «Астероид»тың теүәл билдәләмәһе әлегә тиклем билдәләнмәгән. 2006 йылға тиклем астероидтарҙы кесе планеталар тип йөрөткәндәр.
Квалификация биреү өсөн төп параметр — есемдең ҙурлығы. Диамтры 30 м-ҙан артың булған күк есеме астероид тип атала, бәләкәйерәк күк есемдәре метеоридтар тип атала.[1]
Ҡояш системаһында астероидтар[үҙгәртергә]
Әлеге ваҡытта Ҡояш системаһында йөҙ меңләгән астероид булыуы билдәле. 2013 йылдың 11 ғинуарына торошло мәғлүмәттәр базаһында 97 853 768 объект иҫәпләне, 600 853-нең орбиталары билдәленгән һәм уларға рәсми номер бирелгән.[2] 17 620-һенең был ваҡытта рәсми раҫланған исеме булған.[3] Ҡояш системаһында ҙурлығы 1 км-ҙан ҙурыраҡ 1,1-ҙән 1,9 миллион объект бар тип иҫәпләнә.[4] Әлеге ваҡытта билдәле булған астероидтар Марс менән Юпитер орбиталары араһындағы астероидтар һыҙатында тупланған.
Ҙурлығы яҡынса 975×909 км булған Цецера Ҡояш системаһындағы иң ҙүр астероид булып иҫәпләнә ине, 2006 йылдың 24 августында ул кәрлә планета статусын алды. Башҡа эре булыа иҫәпләнгән (2) Паллада һәм (4) Веста астероидтарының диаметры яҡынса ~500 км(4). Веста астероидтар һыҙатындағы ябай күҙгә күренә торған берҙен-бер объект Астероидтар башҡа орбиталар буйынса хәрәкәт итә, уларҙы Ер (планета)Ерғе яҡын үткәндә күҙәтерғе мөмкин (мәҫәлән, (99942) Апофис).
Һыҙаттағы барлыҡ астероидтарҙың дөйөм массаһы 3,0—3,6·1021 кг[5], был Ай массаһының 4% самаһы. Церера массаһы — 9,5·1020 кг, йәғни дөйөм массаның 32 %, ә өс иң эре астероидтар (4) Веста (9 %), (2) Паллада (7 %), (10) Гигея (3 %) — 51 %, шулай итеп астрономик үлсәү буйынса күпселек астероидтарҙың массаһы бик бәләкәй.
Астероидтарҙы өйрәнеү[үҙгәртергә]
Астероидтарҙы өйрәнеү 1781 йылда Уилям Гершел, Уран планетаһын асҡас башлана. Уның гелиоцентрик аралығы Тициус — Боде ҡағиҙәһенә тигеҙ була.
XVIII быуат аҙағында Франц Ксавер 24 астрономдан торған төркөм ойоштора. 1789 йылда был төркөм, Тициус-Боде ҡағиҙәһе буйынса, Ҡояштан 2,8 астрономик берәмек алыҫлыҡта, Марс менән Юпитер орбиталары араһында планеталар эҙләү менән шөғөлләнә. Билдәле ваҡытта зодиак йондоҙлоғондағы барлыҡ йондоҙҙарҙың координаталарын билдәлергә тигән мәсьәле ҡуйыла. Икенсе төндә координаталар сағыштарыла, ҙур арауыҡҡа күскән объекттар айырып алына. Билдәләнгән планета 30 мөйөш градусына күсерге тейеш, бына еңел күреп була.
Беренса астероид Церераны, был проектта ҡатнашмаған, италиан Джузеппе Пиацци 1801 йылда йөҙйыллыҡ тың беренсе төнөндә аса. Өс башҡа астероид (2) Паллада, (3) Юнона һәм (4) Веста артабынға бер нисә йылда асыла, иң һуңғыһы Веста 1807 йылда асыла. Тағы 8 уңышһыҙ йылдан һуң астрономдарҙың күбеһе унда башҡа бер ни ҙе юҡ тип тикшереүҙе туҡтата.
Әммә Карл Людвиг Хенке ныҡышмалылыҡ күрһәтә, һәм 1830 йылда тикшкренеүҙәр яңынан дауам ителә. Ун биш йылдан һуң ул Астерияны аса, һуңғы 38 йылда беренсе яңы астероид. Ике йыл да үтмәй, Гебаны аса. Бынан һуң эҙләнеүҙәргә яңы астрономдар ҡушыла, артабан йылына кәм тигәндә бер яңы астероид асыла (1945 йылдан башҡа).
1891 йылда Макс Вольф яңы астероидтарҙы эҙләү өсөн фотоға төшөрөү ысулын ҡуллана, оҙон экспонирование менән төшкән фотоларҙа астероидтар ҡыҫҡа яҡты эҙен ҡалдыра.
Был ысул, элекке күҙәтеү ысулына ҡарағанда, яңы астероидтарҙы билдәләүҙе тиҙләтә: Макс Вульф яңғыҙы (323) Брюсиянан башлап 248 яңа астероидты таба, уға тиклем 300-ҙән артыҡ астероид билдәле була. Хәҙер, бер быуат үткәс, бер нисң мең астероид танылған, номерланған һәм исемләнгән. Уларҙың бик күп булыуы билдәле, тик ғалимдар уларҙы тикшерергә ашыҡмай, уларҙы «космос сүп-сары» («vermin of the skies») тип атайҙар.
Астероидтарға исем биреү[үҙгәртергә]
Баштараҡ астероидтарға Рим һәм Грек мифологияһы геройҙары исемдәре биргәндәр, һуңына тикшереүселәр теләһә ниндәй исем биреү хоҡуғын алдылар — мәҫәлән, үҙ исеме менән атарға. Тәүҙәрәк астероидтарға ҡатын-ҡыҙ исеме биргәндәр, ирҙәр исемнен ғәҙәти булмаған орбитаһы булған астероидтарға биргәндәр (мәҫәлән, Ҡояшҡа Меркурийҙан да яҡыныраҡ килеүсе Икарға). Һуңынан был ҡағиҙә лә үтәлмәй.
Орбитаһы яҡшы өйрәнлгән астерод ҡына исем ала. Тиҫтәләгән йыл үткәс кенә исем алған астероидтар билдәле. Орбитаһын иҫәпләп сығарғансы астероидҡа асылған датаһы менән тәртип номеры бирелә, мәҫәлән 1950 DA. Цифр йылды күрһәтә, беренсе хәреф — астероид асылған ярты ярты айлыҡты (миҫалда, февральден икенсе яртыһы). Икенсе хәреф, был ярты айлыҡта асылған тәртип номеры, миҫалда был ярты айлыҡта беренсе асылған астероид.
Рәсми исем алған астероиж исеме һандан (тәртип номеры) һәм исеменән тора — (1) Церера, (8) Флора һ.б.
Астеродтың формаһын һәм үлсәмен билдәләү[үҙгәртергә]
1802 йылда Уильям Гершель һәм 1805 йылда Иоганн Шрётер астероидтың дискын Ептән микрометр ысулы менән үлсәп ҡарайҙар. Уларҙан һуң XIX быуатта яҡты астероидтарҙа башҡа астрономдар үлсәп ҡарай.
Был ысулдың төп етешһеҙлеге нәтижеләрҙең айырмаһы була (мәҫәлән, Церераның иң ҙүр һәм иң бәләкәй размеры унар тапҡыр айырыла).
Хәҙерге заманда поляриметрия, радиолокация, спекл-интерферометрия, транзит и йылылыҡ радиометрия[6] ысулдары ҡулланыла.
Транзит ысулы ябай һәм сифатлы булып тора. Астероид Ер менән сағыштырмаса хәрәкәтендә айырым йондоҙ фоны аша үтә, был күренеш йондоҙҙо астероид ҡаплауы тип атала. Йондоҙ яҡтылығы кәмеү оҙайлығын үлсәп һәм астероидҡа тиклем йыраҡлыҡты белеп, ҙурлығын теүел билдәләп була. Был ысул менән Паллада кеүек эре астероидтарҙың размерын билдәләп була[7].
Астероидтарҙы классификациялау[үҙгәртергә]
Астероидтарҙың дөйөм классификацияһы уларҙың орбита характеристикаһына һәм өҫлөктән сағылған Ҡояш яҡтыһынаң күҙгә күренгән спектрына нигеҙләнгән.
Ҙурлыҡтары буйынса бүлеү[үҙгәртергә]
Размерҙары ҙурайған һайын астероидтар һаны түбәнәйә.
Астероидтар хәүефе[үҙгәртергә]
Әлеге ваҡытта Ер өсөн хәүефле астероидтар юҡ тип иҫәпләнә.
Ни тиклем астероид ҙурыраҡ һәм ауырыраҡ булһа, шул тиклем Ергә хәүеф килтерә, шул уҡ ваҡытта ул астероидты күҙәтеп күреп ҡалыуы ла еңелерәк. Әлеге ваҡытта Апофис астероиды хәүефле тип иҫәпләнә, уның диаметры 300 м, Ер менән бәрелешкәндә ҙур ҡалаға тура тейһә ҡаланы юҡ итеүе мөмкин, әммә дөйөм кешеләк өсөн хәүеф янамай.
Арҡырыға 10 км булған астероидтар үтә хәүефле булып иҫәпләнәләр. Ундай размерлы барлыҡ астероидтар астрономдарға билдәле һәм улар урынлашҡан орбита Ер менән бәрелешеүе мөмкин түгел.
Беренсе 30 астероид[үҙгәртергә]
- Церера (хәҙер кәрлә планета статусында)
- Паллада
- Юнона
- Веста
- Астрея
- Геба
- Ирида
- Флора
- Метида
- Гигея
- Парфенопа
- Виктория
- Эгерия
- Ирена
- Эвномия
- Психея
- Фетида
- Мельпомена
- Фортуна
- Массалия
- Лютеция
- Каллиопа
- Талия
- Фемида
- Фокея
- Прозерпина
- Эвтерпа
- Беллона
- Амфитрита
- Урания
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Шустова Б. М., Рыхловой Л. В. Рис. 1.1 // Астероидно-кометная опасность: вчера, сегодня, завтра / Под ред. Шустова Б. М., Рыхловой Л. В. — М.: Физматлит, 2010. — 384 с. — ISBN 978-5-9221-1241-3.
- ↑ MPC Archive Statistics. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 ғинуар 2012. 11 ғинуар 2013 тикшерелгән.
- ↑ Minor Planet Names. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 июль 2012. 11 ғинуар 2013 тикшерелгән.
- ↑ New study reveals twice as many asteroids as previously believed. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 июль 2012. 28 март 2006 тикшерелгән.
- ↑ Krasinsky, G. A.; Pitjeva, E. V.; Vasilyev, M. V.; Yagudina, E. I. (July 2002). "Hidden Mass in the Asteroid Belt". Icarus 158 (1): 98—105. Ҡалып:Hide in printҠалып:Only in print. http://adsabs.harvard.edu/abs/2002Icar..158...98K.
- ↑ Ҡалып:Cite conference
- ↑ Lang, Kenneth R. The Cambridge Guide to the Solar System — 2003. — P. 390—391. — ISBN 978-0521813068.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Астероиды // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Астероиды
- Популярная статья в журнале «Вокруг света»
- Near-Earth Object Program(инг.)
- Космические лилипуты Ҡалып:Dead link
- Уильям Нейпьер. Опасность комет и астероидов
- Список всех астероидов с номерами
- Имена астероидов в алфавитном порядке
- Каталог орбитальной эволюции малых тел Солнечной системы
- Астероиды — траектория катастрофы. Видео телестудии Роскосмоса. 2012 год.