text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Мәғариф » “Мәғариф тураһында” закон проекты ҡабул ителде
“Мәғариф тураһында” закон проекты ҡабул ителде
Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙа “Башҡортостан Республикаһында мәғариф тураһында”ғы закон проекты тәүге уҡыуҙа ҡабул ителде.
Яңыртылған документта 14 статья бар һәм ул республикала белем биреү өлкәһендәге айырым хәлдәрҙе көйләү хаҡында. Быйыл беренсе сентябрҙән ғәмәлгә инәсәк яңы “Мәғариф тураһында” Федераль законда федераль һәм төбәк вәкәләттәре билдәләнгән. Ошоға бәйле, беҙҙең депутаттар республика вәкәләттәренә тейешле нормаларҙы ҡарарға тейеш. Шул нормалар иҫәбенә урында туған телдә уҡытыу мөмкинлеге лә инә. Яңы закон Башҡортостанда, рус теле менән бер рәттән, дәүләт теле булған башҡорт телен уҡытыуға ҡағылышлы аңлашылмаусанлыҡты ла бөтөрөр, тигән өмөттә күптәр.
Әйткәндәй
Рәсәй Хөкүмәте Премьер-министры Дмитрий Медведев мәктәпкәсә йәштәге балаларға белем биреү мәсьәләләренә арналған селектор кәңәшмәһе уҙғарғайны. Унда Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов та ҡатнашты.
Ил Хөкүмәте башлығы белдереүенсә, быйыл төбәктәр балалар баҡсаларын үҫтереүгә 50 миллиард һум субсидия аласаҡ. “Төбәк етәкселәре шуға иғтибар итһен: аҡса тап мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениеларына тотонолорға тейеш, ә башҡа маҡсаттарға түгел. Беҙ был сумманы оҙаҡ эҙләнек, шуға ла, табыуын-тапҡас, маҡсатлы тотонорға тейешбеҙ”, – тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Дмитрий Медведев.
Яңыртылған документта 14 статья бар һәм ул республикала белем биреү өлкәһендәге айырым хәлдәрҙе көйләү хаҡында. Быйыл беренсе сентябрҙән ғәмәлгә инәсәк яңы “Мәғариф тураһында” Федераль законда федераль һәм төбәк вәкәләттәре билдәләнгән. Ошоға бәйле, беҙҙең депутаттар республика вәкәләттәренә тейешле нормаларҙы ҡарарға тейеш. Шул нормалар иҫәбенә урында туған телдә уҡытыу мөмкинлеге лә инә. Яңы закон Башҡортостанда, рус теле менән бер рәттән, дәүләт теле булған башҡорт телен уҡытыуға ҡағылышлы аңлашылмаусанлыҡты ла бөтөрөр, тигән өмөттә күптәр.
Әйткәндәй
Рәсәй Хөкүмәте Премьер-министры Дмитрий Медведев мәктәпкәсә йәштәге балаларға белем биреү мәсьәләләренә арналған селектор кәңәшмәһе уҙғарғайны. Унда Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов та ҡатнашты.
Ил Хөкүмәте башлығы белдереүенсә, быйыл төбәктәр балалар баҡсаларын үҫтереүгә 50 миллиард һум субсидия аласаҡ. “Төбәк етәкселәре шуға иғтибар итһен: аҡса тап мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениеларына тотонолорға тейеш, ә башҡа маҡсаттарға түгел. Беҙ был сумманы оҙаҡ эҙләнек, шуға ла, табыуын-тапҡас, маҡсатлы тотонорға тейешбеҙ”, – тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Дмитрий Медведев.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


c: text/html

text:
Дауыл тураһында иҫкәртеү көсөндә ҡала
Кисә республиканың бер нисә районында көслө дауыл һәм йәшендәр үтте. Хатта баш ҡалала ла секундына 15 метрға тиклем ел иҫеүе теркәлде. Башҡортостан буйынса дауыл тураһында иҫкәртеү бөгөн дә көсөндә ҡала. Башгидромет синоптиктарының күҙаллауҙарынса, бөгөн көндөң икенсе яртыһында тотороҡһоҙ көсһөҙ ел иҫәсәк. Йәшен ваҡытында ел секундына 21-26 метрға тиклем етеүе ихтимал. Бындай һауа торошо төньяҡ-көнсығыш райондарҙа ғына көтөлә. Йәшендәр күп осраҡта ямғырһыҙ үтәсәк.
— Йәшен һәм киҫкен ел-дауылдар республиканың төньяҡ-көнсығышының йылы һәм һыуыҡ һауа фронты осрашҡан зонаға тура килеүе менән аңлатыла, — тине Башгидрометтың баш синоптигы Анна Казаева. – Ял көндәрендә тыныс, эҫе көндәр торасаҡ. Ямғырҙар әлегә көтөлмәй.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Өфөлә ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтарын утилләштереү буйынса призводство ойоштороласаҡ
Өфөлә ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтарын утилләштереү буйынса экологик яҡтан таҙа производство ойоштороу тураһында килешеү төҙөләсәк. Өфө хакимиәте һәм Etha-Tech компанияһы араһындағы тейешле документҡа бөгөн, 30 июндә, ҡул ҡуйыласаҡ.
«Башинформ» агентлығына «Тәбиғәт» дәүләт унитар предприятиеһының баш белгес-экологы Ирина Мәжитованың хәбәр итеүенсә, әлеге ваҡытта Өфөлә ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтарын утилләштереү буйынса тулы цикллы призводство юҡ. Бөгөнгө көндә ҡалала сүп-сарҙы сорттарға айырыу буйынса ике линия ғына эшләй.


text:
Өфөлә XII «Мәғариф. Фән. Карьера» махсуслаштырылған күргәҙмәһе асыла
Шишәмбе, 27 мартта, «Нефтсе» мәҙәниәт һарайында XII «Мәғариф. Фән. Карьера» махсуслаштырылған күргәҙмәһе асыла. Был сараны уҡыу йорттарының, эш урындары вакансияларының, мәғариф һәм фән индустрияһы ҡаҙаныштарының күргәҙмәһе тип атарға мөмкин.
Йола буйынса иң ҙур мәғариф форумдарының береһе булған был сарала республиканың, Рәсәйҙәге башҡа төбәктәрҙең мәғариф учреждениеларының тулы спектры тәҡдим ителәсәк.
Күргәҙмә сиктәрендә йәнә республика йәштәренә йүнәтелгән «Йәштәргә эш!» акцияһы ойоштороласаҡ. Ул 29 мартта 15 -18 сәғәттәрҙә «Нефтсе» мәҙәниәт һарайында үтәсәк. Бер майҙанда республиканың аплдынғы предприятиелары һәм ойошмаларының тәҡдимдәре менән танышырға мөмкинлек буласаҡ. Кадрҙар хеҙмәте хеҙмәткәрҙәре эш эҙләүселәргә эшкә урынлашыу шарттары тураһында һөйләйәсәк, теләге булғандар ошонда уҡ тест үтә аласаҡ. Бынан тыш, йәштәр Халыҡты эш менән тәьмин итеү дәүләт хеҙмәте идаралығы хеҙмәткәрҙәренә хеҙмәт ҡануниәтенә бәйле һорауҙар бирә аласаҡ.
Күргәҙмә эшләгән көндәрҙә йәш ғалимдар фестивален үткәреү планлаштырыла. Ул юғары һөнәри белем биреү учреждениелары студенттары һәм абитуриенттар араһында ғилми һәм тикшеренеү эшмәкәрлегенең абруйын күтәреүгә йүнәлтелгән.
Мәғариф форумы сараларында Өфөләге барлыҡ вуздар ҙа ҡатнаша. Асыҡ ишектәр көндәре, семинарҙар, ғилми-ғәмәли конференциялар, лекциялар, түңәрәк өҫтәлдәр уҡыусылар, уларҙың ата-әсәләре һәм студенттар өсөн ойошторола.
«Мәғариф. Фән. Карьера» күргәҙмәһе үҙ эшен 30 мартта тамамлай.


text:
“Ҡыҙыҡ менән Мәҙәк” эстрада төркөмө яңы программа тәҡдим итә
7 ноябрҙә “Ҡыҙыҡ менән Мәҙәк” эстрада төркөмө яңы юмористик программаһы менән таныштырасаҡ. Төркөм етәксеһе, Башҡортостандың халыҡ артисы Вәлит Илембәтов хәбәр итеүенсә, программаның төп комик персонаждары Ҡыҙыҡ Ҡотләхмәт улы менән Мәҙәк тамашасыларға өр-яңы һәм иң көлкөлө инсценировкаларын, скетч һәм шаяртыуҙарын тәҡдим итәсәк.
— Беҙҙең яңы проект хәҙерге заман кешеһе тормошонан – дауаханала, мәктәптә, юлда һәм башҡа урындарҙа осрауы бик ихтимал булған көлкөлө хәлдәрҙе күрһәтә, — ти Вәлит Хәлит улы. – Уларҙың һәр береһе туранан-тура беҙгә ҡағыла, шуға ла бик актуаль.
“Ҡыҙыҡ менән Мәҙәк” төркөмөнөң яңы программаһы менән таныштырыу Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының Ҙур залында үткәрелә. Унда артистар Вәлит Илембәтов, Хәмит Теләмов, Ғәлиә Моратова, Филүс Ҡалмурзин, Фаяз Йәнтурин, Хима Мөхәмәтйәнова, Ольга Хәйруллина һәм башҡалар ҡатнаша.


text:
1920 йыл
1920 (бер мең туғыҙ йөҙ егерменсе) йыл — кәбисә йыл, григориан календары буйынса кесаҙна көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1920 йылы, 2 мең йыллыҡтың 920 йылы, XX быуаттың 20 йылы, XX быуаттың 2 ун йыллығының 10 йылы, 1920 йылдарҙың 1 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2 февраль — Рәсәй һәм Эстония араһында Тартус килешеүенә ҡул ҡуйыла.
- 24 март — Башревком Башҡорт АССР-ы территорияһында башҡорт теленең дәүләт статусы тураһындағы положениены ҡабул итә.
Тыуған шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2 ғинуар — Айзек Азимов, АҠШ фантаст яҙыусыһы.
- 20 ғинуар — Федерико Феллини, Италия кинорежиссёры.
- 18 май — Иоанн Павел II, Рим Папаһы (1978—2005).
- 30 июль — Юлдашев Әхнәф Әхмәт улы, башҡорт теле белгесе, төркиәтсе.
- 15 сентябрь — Кәтибә Кинйәбулатова, башҡорт балалар шағиры һәм яҙыусыһы.
- 20 сентябрь — Ибраһим Абдуллин, драматург, яҙыусы.
- 13 октябрь — Сөләймәнов Шәриф Сөләймән улы, Советтар Союзы Геройы.
- 30 ноябрь — Алтон Стюарт Доннелли, АҠШ тарихсыһы.
- 15 декабрь — Ҡудашева Фәриҙә Йәһүҙә ҡыҙы,
Вафат булған шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Шамун Фидаи, башҡорт революционер-шағиры.
- 7 февраль — Колчак Александр Васильевич, Рәсәй империяһы адмиралы.
- 18 апрель — Ниязбаев Ғәбделрәүеф Хәким улы, башҡорт драматургы.
- 28 апрель — Климент Тимирязев, Рәсәй тәбиғәт фәндәре белгесе.
- 14 июнь — Макс Вебер, немец экономисы.


text:
Республикала депутатлыҡҡа 200 кандидат теркәлгән
БР Үҙәк һайлау комиссияһы хәбәр итеүенсә, 2010 йылдың 9 ғинуарына ҡарата 14 мартта үтәсәк һайлауҙарға депутатлыҡҡа 207 кандидат теркәлгән, шуларҙың 122-һе – сәйәси паритяларҙан (шул иҫәптән “Берҙәм Рәсәй”ҙән – 72, КПРФ – 14, ЛДПР — 12), үҙҙәрен үҙҙәре күрһәткәндәр – 85 кеше. Территориаль һайлау комиссиялары депутат мандатына дәғүә итеүселәрҙән 193 кандидатты теркәгән.
БР Үҙәк һайлау комиссияһы һайлауҙарҙы әҙерләү һәм үткәреү эше һайлау ҡануниәте талаптарына ярашлы башҡарыласаҡ, тип белдерә.
Белешмә өсөн, 14 мартта Башҡортостанда 59 һайлау кампанияһы үтәсәк, уның барышында 72 депутат мандаты алмаштырыласаҡ. Улар иҫәбендә — Төньяҡ (N33), Көньяҡ (N49) һәм Мәләүез (N50) кеүек бер мандатлы һайлау округтары буйынса Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға өҫтәмә һайлауҙар үтеүе ҡаралған, шулай уҡ Салауат, Сибай, Ишембай, Яңауыл Советтарына һәм бер нисә муниципаль районда өҫтәмә депутаттар һайланасаҡ. Һайлауҙарҙа 203 мең кеше ҡатнашыуы көтөлә.


text:
Мәләүез һөт-консерва комбинаты «Һөт уңышы-2010» конкурсы Гран-прийын яуланы
Мәскәүҙә «Һөт индустрияһы-2010» VIII Халыҡ-ара форумы үтте. Башҡортостандан абруйлы тармаҡ форумында дүрт предприятие: «Мәләүез һөт-консерва комбинаты», «Аллат» ябыҡ акционерҙар йәмғиәттәре, «Бәләбәй һөт комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «Мәсәғүт һөт-консерва комбинаты» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте ҡатнашты.
Республика предприятиелары продукцияһы тағы бер тапҡыр үҙенең юғары сифатын иҫбатланы.
БР Ауыл хужалығы министрлығы матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, «Һөт уңышы – 2010» дегустация конкурсы Гран-прийына «Мәләүез һөт-консерва комбинаты» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең ҡоро һөт өҫтө лайыҡ булды. «Ҡорот» милли продукты алтын миҙал менән билдәләнде.
"Бәләбәй һөт комбинаты" асыҡ акционерҙар йәмғиәте «Мәрмәр Бәләбәй сыры 45%» өсөн көмөш миҙал алды. Ә Мәсәғүт һөт-консерва комбинаты бер юлы өс алтын миҙал алыуға өлгәште — ҡоро һөт, «Крәҫтиән» майы, «Адыгей» сыры өсөн.


text:
Өфөлә Паралимпия үҙәге төҙөүгә ике миллиард 300 миллион һум аҡса бүленәсәк
Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры Александр Никерин Өфөлә Паралимпия үҙәге төҙөүгә арналған кәңәшмә үткәрҙе.
Йәштәр-спорт ведомствоһы матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, кәңәшмәлә «Башкиргражданпроект» Проект институтының баш архитекторы Илдар Ибраһимов, Өфө ҡалаһының инвалидтар спорт клубы президенты Геннадий Дементьев, «Факел» инвалидтар йәмәғәт ойошмаһы рәйесе Марат Йосопов, «Иҙел» инвалидтар клубы физкультура-спорт йәмғиәте рәйесе Фәнил Ғабдуллин һәм башҡалар ҡатнашты.
— Спортсы-паралимпиясыларыбыҙҙың уңыштары арҡаһында һәм Башҡортостан Республикаһы Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы инициативаһы менән бөтә Рәсәй өсөн уникаль Паралимпия спорты үҙәген беҙҙең респубикала төҙөү хоҡуғын яуланыҡ, – тине кәңәшмәлә Никерин. — Бында спортсылар әҙерләү һәм республика, бөтә Рәсәй кимәлендәге саралар үткәреү өсөн бөтә шарттар булдырыласаҡ.
Проектҡа ярашлы, Үҙәктә бер нисә объект — бассейн, спорт күрһәтеү һәм врач-тергеҙеү комплекстары, ҡунаҡхана, кафе һәм спорт ядроһы буласаҡ.
— Төҙөлөшкә ике миллиард 300 миллион һум аҡса һалырға планлаштырыла, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Александр Павлович. — Паралимпия үҙәген Киров районында, аэропорт яғында төҙөргә ҡарар ителде, ә элек планлаштырылғанса Затон биҫтәһендә түгел.


text:
Фото:
Германия бизнесмендары Башҡортостанға 50 млн евро самаһы инвестиция һалырға планлаштыра
Фото:
Германия предприятиелары Башҡортостан сәнәғәтенә 50 миллион евро тиерлек инвестициялар һалыуҙы планлаштыра. Был хаҡта 28 апрелдә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов менән осрашҡандан һуң журналистарға «Textima Export» компанияһының вице-президенты Уве Фляйшхауэр хәбәр итте.
— Беҙҙең делегация Өфө трикотаж фабрикаһы менән танышты, — тине ул. – Башҡортостан Президенты менән осрашыуҙа предприятие үҫеше һәм уның өсөн яңы ҡорамал һатып алыу перспективаларын тикшерҙек. Шулай уҡ республиканың башҡа төрлө еңел сәнәғәт предприятиеларына техника һатып алыу хаҡында ла һөйләшеү булды.
Атап әйткәндә, Туймазының «Туҡылмаған материалдар фабрикаһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте менән хеҙмәттәшлек итеү планлаштырыла. Бында юл төҙөлөшө һәм «Газпром» ихтыяждары өсөн техник текстиль, материалдар етештереү тураһында һүҙ бара. Был проект үҫештең башланғыс этабында ғына. Яҡынса инвестициялар күләме — 20-25 миллион евро. Бынан тыш, Нефтекаманың «Искож» асыҡ акционерҙар йәмғиәте лә немец эшҡыуарҙары иғтибарын йәлеп итте.


text:
Башҡортостанда Административ реформа үткәреү буйынса республика комиссияһы төҙөлдө
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең «Административ реформа үткәреү буйынса республика комиссияһын төҙөү тураһындағы ҡарарына ҡул ҡуйылды.
Комиссия тураһындағы положениела әйтелеүенсә, ул тәғәйен саралар үткәрелгәндә республика башҡарма власть органдарының үҙ-ара эшмәкәрлеген көйләй, уларҙың федераль башҡарма власть органдарының территориаль органдары, урындағы үҙидара органдары, ойошмалар менән үҙ-ара килешеп эш итеүен тәьмин итә.
Комиссия рәйесе итеп БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары — БР иҡтисади үҫеш министры Владимир Балабанов тәғәйенләнде, тип хәбәр итә республика Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәте.


text:
Республиканың 11 районында тәүге һабантуйҙар үтәсәк
1 июндә Башҡортостандың Әлшәй, Архангел, Бишбүләк, Баҡалы, Бөрйән, Дәүләкән, Ейәнсура, Йылайыр, Ҡалтасы, Ҡырмыҫҡалы һәм Күгәрсен райондарында тәүге һабантуйҙар үтә.
Теүәл бер аҙнанан, 8 июндә, һабан байрамын түбәндәге райондар хеҙмәтсәндәре билдәләйәсәк: Әбйәлил, Асҡын, Ауырғазы, Баймаҡ, Балтас, Бәләбәй, Балаҡатай, Белорет, Бөрө, Благовар, Благовещен, Бүздәк, Борай, Дүртөйлө, Йәрмәкәй, Иглин, Илеш, Ишембай, Ҡариҙел, Ҡыйғы, Краснокама, Кушнаренко, Көйөргәҙе, Мәләүез, Мәсетле, Мишкә, Миәкә, Салауат, Стәрлебаш, Стәрлетамаҡ, Тәтешле, Туймазы, Өфө, Учалы, Федоровка, Хәйбулла, Шишмә, Шаран һәм Яңауыл райондары.
9 июндә һабантуй – Ғафури районында, 12 июндә Саҡмағош районында үтә. Иң аҙаҡ яҙғы байрамды Дыуан һәм Нуриман райондары аграрийҙары билдәләйәсәк.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов 2013 йылда республикала «Һабантуй» халыҡ байрамын үткәреү тураһындағы указға ҡул ҡуйҙы.
Документҡа ярашлы, БР Хөкүмәтенә муниципаль район хакимиәттәре менән берлектә «Һабантуй» байрамын үткәреүҙе ойошторорға ҡушылды.
Байрам үткәреү урындарында Башҡортостандың Һаулыҡ һаҡлау министрлығы медицина персоналының дежурға сығыуын ойошторорға тейеш. БР буйынса Эске эштәр министрлығы менән Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының БР буйынса Баш идаралығына йәмәғәт тәртибен һаҡлауҙы, юл хәрәкәте хәүефһеҙлеген тәьмин итергә һәм байрам сараларында янғын хәүефһеҙлеге сараларын күрергә кәңәш ителде.


text:
10-11-2014, 11:05 / Сәйәсәт
Ир-егеттәр ғаилә һәм ауыл һағында
Милләтебеҙгә хас булған борон-борондан килгән ғәҙәттәр буйынса ғаилә ҡороу ҡағиҙәһе һуңғы йылдарҙа ҙур үҙгәрештәр кисерә. Һәр замандың үҙ заңы, үҙ көйө була тип һөйләргә яратһаҡ та, был хәл һағайырға мәжбүр итә. Үҙ менталитетының сифаттары, ғөрөф-ғәҙәте ҡанына һеңгән башҡорт балаһының ҡасандыр бер килеп Европа ҡанундары буйынса йәшәй алыуы шик тыуҙыра. Һәр быуындың заманына, шул замандың ҡанундарына ғына хас булған холоҡ-фиғеле, үҙенсәлектәре була, тип әйтеүселәр ҙә табылыр. Әлбиттә, шулайҙыр, сөнки һәр кемдең үҙ ҡарашы, фекере булыуы менән дә килешмәйенсә булмай. Бөгөн йәш ғаилә башлыҡтары,...


text:
Азамат Бикбаев Иван Поддубный исемендәге халыҡ-ара турнирҙа бронза яуланы
Төмәндә Иван Поддубный исемендәге грек-рим көрәше буйынса 51-се халыҡ-ара турнир үтте. Ярышта биш Олимпия уйындары чемпионы ҡатнашты: Назир Манкиев, Ислам-Бека Альбиев, Алексей Мишин, Асланбек Хуштов һәм Хасан Бароев.
Башҡортостан көрәшсеһе Азамат Бикбаев 84 килограмм ауырлыҡ категорияһында «бронза» яуланы. Был урынды ул Новосибирск спортсыһы Евгений Богомолов менән бүлеште. Өсөнсө урын өсөн көрәштә Азамат Роман Мелешинды (Ҡаҙағстан) еңде.
Был ауырлыҡ категорияһында Алексей Мишин (Мордовия) еңеүсе булды.


text:
Рөстәм Хәмитов Рәсәй Президентының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле менән таныштырыу тантанаһында ҡатнашты
13 ғинуарҙа Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Түбәнге Новгородта Рәсәй Федерацияһы Президентының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле Михаил Бабич менән таныштырыу тантанаһында ҡатнашты. Яңы вәкил менән төбәк башлыҡтарын Рәсәй Президенты Хакимиәте етәксеһе Сергей Иванов таныштырҙы.
— Рәсәй Президенты Дмитрий Медведев тулы хоҡуҡлы вәкилдәргә күпселек рәсәйлеләрҙе борсоған мәсьәләләрҙе һәр ваҡыт контролдә тоторға, ә кәрәк булғанда тиҙ арала саралар күрергә ҡушты, — тине Сергей Иванов. – Был – дарыуҙарға, бензинға хаҡтар, автомобилдәрҙең техник торошон тикшереү. Ошо уҡ мәсьәләләрҙе губернаторҙар үҙҙәре лә ҙур иғтибар менән контролдә тоторға тейеш.
Сергей Иванов шулай уҡ төбәк башлыҡтарына социаль-иҡтисади мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә ярҙам итеү тулы хоҡуҡлы вәкилдәрҙең төп бурысы булыуын билдәләне.
— Рәсәй Федерацияһы Президентының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле булыу минең өсөн оло мәртәбә, — тине Михаил Бабич. – Илебеҙ оло үҙгәрештәр алдында тора, һәм бөгөн артабан үҫешеү өсөн бөтә мөмкинлектәр ҙә бар.
Рәсәй Президенты Дмитрий Медведев Михаил Бабичты РФ Президентының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле вазифаһына 2011 йылдың 15 декабрендә тәғәйенләне, тип хәбәр иттеләр республика башлығының матбуғат хеҙмәтенән.


text:
Башҡортостанда йыл ярымлыҡ мал аҙығы запасы әҙерләргә планлаштыралар
Быйыл Башҡортостанда бер мал башына 30 центнерҙан кәм булмаған мал аҙығы берәмеген әҙерләп, йыл ярымлыҡ мал аҙағы запасы тупларға планлаштыралар. Бының тураһында республиканың ауыл хужалығы министры Николай Коваленко 4 июндә БР Хөкүмәтендә уҙған видеоселектор кәңәшмәһендә хәбәр итте.
3 июнгә ҡарата мал аҙығы әҙерләүгә 32 район тотонған. Үлән 11 мең гектар майҙанда сабылған, ул пландан 2 процент тәшкил итә. Дөйөм алғанда республика буйынса 1000 тонна бесән һәм 4000 тонна сенаж әҙерләнгән.
— Күп йыллыҡ үләндәр ғәҙәтинән күпкә алдараҡ өлгөрҙө. Шуға күрә сифатлы аҙыҡ әҙерләргә иң уңай ваҡыт. 20 июнгә тиклем ҡуҙаҡлы, ә 25 июнгә тиклем башаҡлы үләндәрҙе сабып бөтөргә тейешбеҙ, — тип билдәләне Николай Коваленко.
Был бурысты үтәү, тәүлек һайын 36 мең гектар күрһәткесенә етеү өсөн республика баҫыуҙарында күп йыллыҡ үләндәрҙе урыуҙы тиҙләтергә кәрәк, тип иҫәпләй министр. Мал аҙығын тәүлек әйләнәһенә әҙерләгәндә генә яҡшы уңышҡа өлгәшеп була. Республикала 2400 сапҡыс бар, уларҙың иҫәбе үлән сабыуҙы оптималь ваҡытта тамамлау өсөн етерлек, тип иҫәпләй Николай Коваленко.
Ауыл хужалығы етештереүселәренә аҙыҡ әҙерләүҙә прогрессив алымдар (бесәнде преслау, сенаж һәм силосты әҙерләгәндә консерванттар һәм ябыу материалдары файҙаланыу) ҡулланырға, шулай уҡ мал аҙығы культуралары балансын рапс, тары, судан үләне, көнбағыш менән тулыландырырға кәңәш ителде.


text:
Юристар көнө менән!
Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов республика юристарын һөнәри байрамдары менән ҡотланы. Ҡотлауҙа шулай тиелә:
“Хөрмәтле юристар!
Һеҙҙе һөнәри байрамығыҙ — Юристар көнө менән ихлас ҡотлайым!
Үҙенең оҙайлы тарихында Рәсәй юриспруденцияһы донъяға бик күп талантлы кешеләр, үҙ эшенең ысын профессионалдарын бүләк итте. Улар үҙ тормошон Закон һүҙенә һәм рухына хеҙмәт итеүгә арнаны. Уларҙың күп яҡлы эшмәкәрлеге беҙҙең илдә генә түгел, сит тарафтарҙа ла бик күп быуын юристар өсөн эталон булып тора.
Бөгөн юрист һөнәре меңдәрсә юридик ойошмаларҙы берләштерә. Юрист булыу маҡтаулы һәм яуаплы. Законға хеҙмәт итеүселәр иңенә йәмғиәт тарафынан хоҡуҡ өҫтөнлөгө принцибын раҫлау, граждандарҙың хоҡуҡтарын һәм азатлыҡтарын яҡлау, Рәсәй ҡануниәтен камиллаштырыу һәм халыҡҡа юридик ярҙам күрһәтеү буйынса бурыстар йөкмәтелә.
Һеҙҙең юғары профессионализм, бурысҡа тоғролоҡ, хоҡуҡты һәм ғәҙеллекте һаҡлау эшенә бирелгәнлек киләсәктә лә Рәсәй дәүләтселеген, граждандар йәмғиәтен һәм граждандарыбыҙҙың хоҡуҡи мәҙәнилеген үҫтереүгә булышлыҡ итер, тип ышанам.
Һеҙгә һаулыҡ, именлек һәм бәхет, тыуған Башҡортостаныбыҙ һәм бөтә Рәсәй мәнфәғәтендәге эшегеҙҙә уңыштар теләйем!
Башҡортостан Республикаһы Президенты М. Рәхимов”.


text:
13-01-2016, 15:23 / Яңылыҡтар
Уҡшуҡтарға Яңы йыл бүләге
Яңы йыл байрамын барыбыҙ ҙа ниндәйҙер мөғжизәләр, бүләктәр көтөп, өмөтләнеп ҡаршы алабыҙ. Киләһе йылда күңелдә йөрөткән изге ниәттәребеҙҙең тормошҡа ашыуына, тормошобоҙҙа ыңғай үҙгәрештәр, уңыштар юлдаш булырына ла балалар кеүек ышанабыҙ. Уҡшуҡ ауылы тарихында ла 2016 йыл мѳғжизәле бүләк алыу менән башланып китте һәм был кѳн ауыл тарихына иҫтәлекле ваҡиға булып яҙылды. Яңы йыл байрамы алдынан уҡшуҡтарға Ҡыш бабайҙың оло бүләге эләкте. Ауылда инде нисә йылдар хыял итеп, түҙемһеҙләнеп көткән табипҡа тиклемге кабинет асылды....


text:
Башҡортостанда «Мәғариф тураһында»ғы федераль закон проектына 60-ҡа яҡын төҙәтмә тәҡдим ителде
БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙа «Рәсәй Федерацияһында мәғариф тураһында»ғы Федераль закон проекты тикшерелде. Ултырышта Дәүләт Думаһының Мәғариф буйынса комитеты рәйесе Александр Дегтярев ҡатнашты. Республиканың Дәүләт Йыйылышы рәйесе Константин Толкачев билдәләүенсә, әле тикшерелгән проект социаль әһәмиәтле проектарҙың береһе булып тора һәм ул республика парламенты депутаттарында ҙур ҡыҙыҡһыныу уята.
Дәүләт Думаһы депутаты Александр Дегтярев закон проекты һәм уны әҙерләү процесы тураһында ентекле һөйләне.
— Закон проекты өҫтөндә эшләүгә йөҙләгән белгес һәм эксперт йәлеп ителде, бер нисә проект әҙерләнде, — тип хәбәр итте Александр Дегтярев. – Бөгөн беҙ Дәүләт Думаһында тикшергән проект иҫәп буйынса туғыҙынсыһы. Төшөнсәләр аппараты әҙерләнде, закондың 1992 йылғы элекке редакцияһында булмаған мөмкинлектәр барлыҡҡа килде.
Шул уҡ ваҡытта, Александр Дегтярев иҫәпләүенсә, закон проекты өҫтөндә ентекле эшләүгә ҡарамаҫтан, уны аҙағынаса эшләп бөтөү мөмкинлеге бар әле. Бөгөнгө көнгә Дәүләт Думаһына закон проектына 500-гә яҡын төҙәтмә тәҡдим ителде. Төҙәтмәләр һаны меңгә етәсәк, тип көтөлә.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, октябрь башында республиканың Дәүләт Йыйылышы ҡарамағында эш төркөмө булдырылғайны. Ул закон проектының икенсе уҡыуына бер нисә тәҡдим һәм төҙәтмә әҙерләгәйне.
Эш төркөмө етәксеһе Лилиә Ғүмәрова һүҙҙәренсә, закон проекты өҫтөндә эшләү процесында 60-ҡа яҡын төҙәтмә тәҡдим ителде. Уларҙың 20-нән ашыуы юридик яҡтан тикшереү үтте һәм Дәүләт Думаһына тәҡдим итеүгә әҙер. Улар араһында – ауыл уҡытыусыларына коммуналь түләүҙәр буйынса ташламаларға, мәктәптәрҙә туған телде өйрәтеүгә, власть органдарының вәкәләттәрен билдәләүгә ҡағылышлы төҙәтмәләр.
Закон проекты буйынса эш дауам итәсәк. Константин Толкачев параллель рәүештә Федераль закон үҙ көсөнә ингәндән һуң ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ҡабул ителәсәк республика закон проектын әҙерләй башларға тәҡдим итте.


text:
Учалы районы, Илсе ауылы.
Изге ынтылыш
Рәүеф Вәли улы Шаһиев Башҡорт дәүләт университетында уҡыған йылдарында уҡ төрлө темаларға әүҙем яҙышты. Хәтерҙә, Тимерғәле Килмөхәмәтовтың беренсе китабы «Йондоҙ төҫө»нә Фәрит Иҫәнғоловтың «Батырҙар утрауы»на яҙған рецензиялары Марат Хәләф улы Минһажетдинов тарафынан юғары баһаланғайны. Ул заманда һуңғы курста уҡыған талиптар төркөм-төркөм булып педагогик практиканы Дәүләкән ҡалаһының 3-сө башҡорт мәктәбендә үтә ине. Уның йомғаҡтары буйынса факультеттың әҙәби түңәрәге гәзитендә һәм «Ленинсы»ла Рәүефтең туған әҙәбиәтте уҡытыу методикаһы һәм пропагандалау юҫығында теоретик характерҙағы мәҡәләһе баҫылды. Был мәҡәлә үҙенең конкретлығы, үткерлеге, туралығы менән ҡайһы бер «йоҡомһорап» ҡына эшләп йөрөгән уҡытыусыларҙы ла ситләтеп үтмәне. Вәли Шәғәли улы Псәнчин, Марат Хәләф улы Минһажетдинов, Роберт Нурмөхәмәт улы Байымов етәкселегендә Күгәрсен, Учалы райондарына тел һәм фольклор экспедициялары, «Башҡортостан пионеры»нда эшләп алыу, республика гәзиттәре менән башланған әҙәби бәйләнеш уға артабан журналислыҡ эшендә ҡәләмен шымартырға, халыҡ менән аралашыуға, әҙәбиәткә ныҡлап яҡынлашыуға, фекер йөрөтөүгә мөмкинлектәр асҡайны. Тыуған яҡтары тартҡандыр егетте: ул учалыһына уҡытырға ҡайтты. Оҙаҡ йылдар уның исем-шәрифе матбуғатта күренмәне. Ул уҡытыусы, мәктәп директоры, ауыл Советы рәйесе, хакимиәт башлығы булып эшләгәндә, әлбиттә, әҙәбиәттә, мәғарифта булып торған яңылыҡтар уның иғтибарынан ситтә ҡалманы, күп уҡыны, тәжрибә тупланы. Ә һуңғы ваҡытта Рәүеф Шаһиев имзаһы менән көндәлек матбуғатта төрлө проблемаларға йүнәлтелгән сығыштар йышайҙы. Уның гәзит-журналдарҙа баҫылған очерктары, һүрәтләмәләре, интервьюлары тормош тәжрибәһе менән һуғарылып, йәшәү мәғәнәһе айышына төшөнөп яҙылған була. Һуңғы ике йылда Учалы ҡала-районының новатор педагогтары, атҡаҙанған уҡытыусылары, мәктәп етәкселәре, атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәрҙәренең, ғалим-педагогтарҙың ижади эшмәкәрлеген яҡтыртҡан портреттар серияһын яҙып сыҡты. Автор уларҙы бергә туплап китап итеп сығармаҡсы. Рәүеф Шаһиевтың геройҙары – күбеһенсә ябай хеҙмәт кешеләре, уларҙың уй-кисерештәре, ауылса алсаҡ йөҙө, саф күңеле, йор һүҙе, ғаилә бәхете, һөйәлле ҡулдары менән хәләл икмәген үҫтереүселәр. Шуға ла уның мәҡәләләре уҡымлы, яҡтылыҡ һибеп, кешене иманға саҡырып тора. Рәүеф студент йылдарында Марат Минһажетдинов, Роберт Байымов йоғонтоһонда башлаған башҡорт яҙыусыларының, ғалимдарының китаптарына ғилми һәм методик йүнәлештәге рецензиялар яҙыуын ныҡ активлаштырҙы. Ошо йәһәттән тәнҡитсе булараҡ нәфис әҙәбиәтте уҡыусы күңеленә тиҙерәк еткереү маҡсатында әҫәрҙәргә йыллыҡ күҙәтеүҙәр яһауын «Ағиҙел» журналы аша бермә-бер ижади һәм системалы алып бара. Төпкөлдә йәшәп һәм әҙәби яңылыҡҡа үҙ тауышыңды беренселәрҙән булып белдереү һәр кемгә бирелгән һәләт түгелдер, тип уйлайым. Халҡыбыҙҙы ғәфләт йоҡоһонан арындырыуға, был ауыр заманда кеше рухына йән өрөүҙә, бөгөн әҙәбиәттең бар нәфислеген, матурлығын, төпкөл асылын, уның геройы булмышын уҡыусыға еткереүҙе республика буйынса, тураһын әйтергә кәрәк, иң оператив һәм проблематик йүнәлештә, заман күҙлегенән сығып эшләгәндәрҙән Учалынан Рәүеф Шаһиевты, Ҡырмыҫҡалынан Рим Исхаковты айырыуса билдәләп үтергә кәрәк. Был ике иптәшкә Яҙыусылар, Журналистар союзынан, Мәғариф Министрлығынан, «Китап» нәшриәтенән тейешле кимәлдә иғтибар үә ҡурсалау ҙа булһа икән. Мин, мәҫәлән, Рәүеф Шаһиевтың замандаштарына арналған очерктарын, яҡташтарының рухи кимәлен күтәргән, уларҙы халыҡ күңеленә һалған һүрәтләмәләрен, хәтирәләрен, бөгөнгө әҙәбиәтте һәм туған тел торошон сағылдырған проблемалы мәҡәләләрен, яҙыусылар ижадына ҡарата аҡыл төбөнән яҙылған ғилми рецензияларын ҙур ҡыҙыҡһыныу менән уҡыйым. Һәр әҫәрҙән ул матурлыҡ эҙләүсән, шул күңел матурлығын һәм яҙыусы позицияһын милли үҙенсәлектәре менән бәйләп, уҡыусы күңеленә еткереүсән. Был – ҙур һәм бик тә мөһим эш.
Эйе, Рәүеф Шаһиев бөгөн үҙ булмышына ҡайтты. Ул замандың иң актуаль һәм оператив жанрҙары – публицистикала, әҙәби тәнҡиттә үҙ фекерен әйтә алыусы, яңы һулыш менән ижад итеүсе журналист ҡәләменә эйә. Уның үҙ төбәгендәге ябай хеҙмәт кешеләренең ғәҙәти йәшәйеш, баш баҫып, сабыр ғына башҡарған эштәрен һүрәтләгән мәҡәләләре, әңгәмәләре уҡыусы тарафынан көтөп алына. Ҡоро һүҙ булмаһын өсөн бер нисәһен атап китәйек. Уның ҡәләме аҫтынан үҙ эштәренең оҫталары «Ауыл Кулибины Етембаев», «Эшләйем Марат», «Сәләмәт тәндә - сәләмәт рух», атҡаҙанған уҡытыусылар хаҡында педагогик очерктар, ижади портреттар сериялары бер кемде лә битараф ҡалдырмағандыр.
Рәүеф Шаһиевтың тағы бер эше хуплауға лайыҡ. Ул үҙенең университет өйрәткән, аныҡ йүнәлеш биргән ғалим-педагог, яҡташы Марат Хәләф улы Минһажетдиновтың иҫтәлегенә «Яҡты хәтер» исемле хәтирәләр китабын туплап нәшриәткә тапшырҙы. Мәшһүр ғалим-педагогтың 65 йәшенә арнала ул китап. Беҙ был хәтирәләрҙә ул замандың әсе, үҙәккә үтерлек сәйәси елдәрен күңел аша үткәреп, арҙаҡлы ғалимдың быға тиклем асылмаған кешелеклелек сифаттарын, ижад маһирлығын, халҡының ялҡынлы патриоты булыуын, киләсәккә ниндәй матур пландар ҡороп йәшәргә өмөтләнгәнен дә тулыраҡ күҙ алдына килтерербеҙ, тип уйлайым. Рәүеф Шаһиевтың үҙ булмышына ҡайтыуының икенсе бер дәлиле. Үҙе ныҡлы сер итеп тотһа ла, әйтәйем инде, үпкәләмәҫ, моғайын: филология фәндәре докторы, профессор Роберт Нурмөхәмәт улы Байымов етәкселегендә «Хәҙерге башҡорт прозаһында герой концепцияһы» темаһы өҫтөндә эшләй, кандидатлыҡ минимумдарын тапшыра. Ғилми ынтылышҡа юлы маҡсатлы уның. Р.Шаһиев – Рәсәй, БР Журналистар союздары ағзаһы. Учалы төбәгендә нәшер ителгән республикала берҙән-бер баҫма «Өлкәр» төбәк журналының мөхәррире вазифаһын башҡара. Мөхәррирҙең иң теләгәне – журнал биттәрендә кешеләргә иман асылын еткереү, әхлаҡ, аңлы белем, яҡшы тәрбиә үрнәктәрен шәхес күңеленә һалыу, халҡыбыҙҙың милли рухын тергеҙеүгә ярҙам итеп, ижади көстәрҙе үҫтереү. Ошо йүнәлештә журнал изге эштәр үтәп килә. Кеше күңелен зирәк аңлаусы, төплө фекерле Рәүеф Шаһиевтың журналистика, мәғариф, мәҙәниәт өлкәһендәге эшмәкәрлеге һәр яҡлап маҡтауға һәм билдәле бер баһаға лайыҡ, тип иҫәпләйем.
Рәшит Низамов, яҙыусы.
ДИПЛОМ
Кандидата наук
КТ №018109
Работы которые могут быть Вам интерессными
poryadok-i-sroki-provedeniya-akcii.html
poryadok-i-sroki-provedeniya-festivalya.html
poryadok-i-sroki-provedeniya.html
poryadok-i-sroki-provedeniya-konkursa5.html
poryadok-i-sroki-provedeniya-konkursa.html
poryadok-i-sroki-provedeniya-proekta.html
poryadok-i-sroki-provedeniya-sorevnovanij.html
poryadok-i-sroki-provedeniya-vistavki.html
poryadok-i-sroki-rassmotreniya-rezultatov-inventarizacii.html
poryadok-i-sroki-rassmotreniya-trudovih-sporov-v-kts.html
poryadok-i-sroki-rassmotreniya-ugolovnih-del-sudom-kassacionnoj-instancii-resheniya-prinimaemie-sudom-kassacionnoj-instancii.html
poryadok-i-sroki-registracii.html
poryadok-i-sroki-registracii-uchastnikov.html
poryadok-i-sroki-sdachi-vipolnennih-rabot.html
poryadok-i-sroki-uplati.html
poryadok-i-sroki-uplati-naloga-i-avansovih-platezhej-po-nalogu.html
poryadok-i-sroki-uplati-naloga-na-imushestvo.html
poryadok-i-sroki-uplati-naloga-na-pribil.html
poryadok-i-sroki-uplati-naloga-predostavlenie-otchetnosti.html
poryadok-i-sroki-uplati-sborov.html
poryadok-i-sroki-uplati-tamozhennih-platezhej.html


text:
Криптовалюта BitGrail иғлан алмашыу, улар был аҡсаны сығарыуҙы туҡтатыу һәм взломать.
8 февралдә улар түгеллеге тураһында рәсми рәүештә иғлан үҙе , 2018.
Хәбәр, юғалтыуҙар bitgrail 17,000,000 Xrb. баш ‘тәржемә рөхсәтһеҙ ’ взломать акад.
Мөһим Иҫкәрмә
Р. с. L үҙ цэрийға Bitgrail файҙаланыусылар рөхсәтһеҙ барлыҡҡа килгән тигән һығымта операция адекватности эске тикшереү, ул н килтерә недополучение. 17 Нано млн менән диал.ә. С. р. идара ла портфель өлөшө Bitgrail.
Мошеннические түләүҙәр һәм эшмәкәрлек өсөн, үрҙә телгә, бөгөн’ ' s һәм компетентлы органдар полицияға ялыу менән полиция тикшереү алып бара ғәҙәти ялыу биреп була..
Иғтибар, зыяндан башҡа валюта түгел рөхсәтһеҙ салауат хамитов.
Артабан тикшереү өсөн үткәргәндәре, нимә булды, сифатына һәм хәүефһеҙлек сараларын һаҡлау өсөн кулланыусылар., бөтә функцияларын сайты, һәм депозиттар шул иҫәптән хамитов, ваҡытлыса туҡтатылды.
Ғәфү үтенеп, беҙҙең ихлас белдерә һәм беҙгә бөтә клиенттар беҙ, кем беҙҙе тапшырыу законһыҙ нано платформа ҡатнашты..
Өҫтәмә пресс-релиз яҡын арала эйәрҙе. .
Рәхмәт иғтибарығыҙ өсөн.
bitgrail.com
Авторы: Ричард Abermann


text:
Көньяҡ Урал башҡорттарының үҙ телетапшырыуы барлыҡҡа килде
ӨФӨ, 2016 йыл, 30 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Силәбе өлкәһенең төп телеканалында тәүге тапҡыр урындағы башҡорттар тураһында программа эфирға сыҡты. Көньяҡ Урал башҡорттары тормошонан һуңғы яңылыҡтар, әһәмиәтле ваҡиғалар һәм факттар – быларҙың барыһы ла урындағы тапшырыуҙа яҡтыртыла. Башҡорт халҡының тарихы, мәҙәниәте тураһында «Уралым» программаһын аҙна һайын ҡарарға мөмкин.
Проект Башҡортостан менән Силәбе өлкәһе араһындағы килешеү сиктәрендә өлкә губернаторы, республиканың Урал төбәгендәге вәкиллеге, өлкә башҡорттары ҡоролтайы ярҙамында тормошҡа ашырылған.
1990 йылдарҙа Силәбе өлкәһендә башҡорт ҡоролтайы ойошторолғандан алып әүҙем ағзалар төбәктең киң мәғлүмәт сараларында милли мәҙәниәтте һәм тарихты пропагандалау менән шөғөлләнә. Көньяҡ Уралдың баш ҡалаһында «Тыуған яҡ», «Дуҫлыҡ» гәзиттәре һәм өлкә гәзиттәрендә «Башҡорт» тигән махсус ҡушымта сығарылды. Хәҙер төбәктә «Уралым» гәзите донъя күрә, башҡортса тапшырыу эфирға сыға башланы.


text:
Марат Тулебаевтың инеш һүҙе:
Һәр кемдең тыуған ере берәү генә була. Йылдар үтеп, ғүмер уҙып, илдәр гиҙеп күпме генә йөрөмәһен, кеше йәнтөйәге хаҡында хәтирәне күңеленең иң түрендә һаҡлай, кендек ҡаны аҡҡан, тәүләп тәпәй баҫҡан тупрағын һәр саҡ һағына, унда ашҡына. Ундағы һәр аҡлан, шишмә, тау әйтеп биргеһеҙ ҡәҙерле, сөнки ул бала саҡтың ғәзиз мәлдәре, донъялағы иң яҡын йән эйәләре — ата-әсәһе, олатай-өләсәләре, туғандары, дуҫтары хаҡында иҫтәлектәр менән бәйләнгән. Сит кешенең ҡолағына ят булып ишетелгән атамалар шул төбәктә тыуып үҫкәндәр өсөн ҙур мәғәнәгә эйә. Ошо атамаларҙа әллә нисәмә быуаттар элек ошонда йәшәгән кешеләр хаҡында хәтирәләр, тыуған ерен дошмандарҙан һаҡлап йәнен аямаған ҡаһармандар, халыҡ тарихындағы фәһемле ваҡиғалар, мәрәкә кешеләр, көлкөлө хәлдәр хаҡында иҫтәлектәр һаҡлана. Әммә ваҡыт үтеү, заманалар үҙгәреү менән халыҡ хәтеренән ҡайһы бер нәмәләр аҡрынлап юйыла бара. Ни тиклем үкенесле булмаһын, баҡыйлыҡҡа күскән һәр быуын үҙе менән баһалап бөткөһөҙ рухи хазиналарҙың күпмелер өлөшөн мәңгелеккә алып китә. Шуға күрә ер-һыу атамаларын, уларға ҡағылған тарихтарҙы, легендаларҙы ваҡытында теркәп алып ҡалыу, уларҙы киләсәк быуындарға еткереү — изге бурысыбыҙ.


text:
Һыйырың сибекме? Тоҡомо насар!19-12-2017, 00:03 // Баҡса // Баҫып сығарырға
Бөгөн күпселек ауылдарҙа һыйыр малы ваҡланды, халыҡ тоҡомһоҙ мал тота. Уларҙың ауырлығы 350-400 килограмдан артмай. Һөҙөмтәлә йылына ни бары 2000-2500 литр һөт бирә. Һыйырҙарҙың һөтө кәмеү түгел, хатта ит сығымы ла аҙ, сифаты ла насарая.
Яһалма ҡасырыуҙың файҙаһы баһалап бөткөһөҙ, сөнки ауыл көтөүендә, әйткәнемсә, яҡшы тоҡомло үгеҙҙәр юҡ. Шәхси йортта аҫрап үҫтерелгәндәренең көсө әҙ: буйы етмәй, орлоғо ваҡ була. Шуға ла күп һыйырҙар тик көҙгә генә аталана, йәйгә быҙау килтерә. Зәғиф, етлекмәй тыуған быҙауҙар ҙа күбәйә. Ҡыҫыр ҡалған һыйырҙар һаны арта. Быҙауҙар йәшел үлән, ҡояш нуры күрмәгән, А, В витаминдары һәм башҡа микроэлементтар етешмәгәндә насар үҫешә, сибек булып тыуа. Ошо етешһеҙлектәрҙе яһалма ысул менән ыңғай яҡҡа хәл итергә мөмкин.
Яһалма ҡасырыуҙа юғары продуктлы, яҡшы тоҡомдан булған үгеҙҙәрҙең аталыҡ орлоғо файҙаланыла, шуға ла быҙауҙар эре кәүҙәле булып тыуа, шәберәк үҫә. Һыйырҙар күп һөт бирә, быҙауҙан ит сығышы ла арта.
Бының өсөн термос-пенал ҡулланыла. Ул һыйырҙы урынында ҡасырыу өсөн пипетка һәм орлоҡ йөрөтөүгә файҙаланыла. Айырым температурала тотола. Ләкин уны һирәк ҡулланалар, тик ҡул менән, биҙрәлә, хатта кеҫәлә, халат аҫтында йөрөтәләр. Был санитар-гигиенаға, һаҡлауға ныҡ кире йоғонто яһай. Әгәр техник-осеменаторҙар өсөн эшкә ярты сәғәт кәрәк булһа, һыйырҙы аҙбарҙа аҫрау осоронда ни бары 10-15 минут ваҡыт етә. Өҫтәүенә яһалма ҡасырыу бруцеллез, лейкоз, трихомоноз кеүек йоғошло ауырыуҙарҙы булдырмауҙа ныҡ ярҙам итә.
Ауыл халҡына мал үрсетеү өсөн урындарҙа һыйырҙарҙы яһалма ҡасырыу бүлектәре асыу, кәрәк ҡорамалдар менән тулыландырыуҙа дәүләт ярҙамы күрһәтелһә, уҡыу йорттарында техник-осеменаторҙар әҙерләнһә, ике яҡҡа ла отошло булыр ине.
Вәсил ҺӨЙӨНДӨКОВ.
Хәйбулла районы,
Һамар ауылы.
Нимә ул
ветоспорин?
Бар тереклек хәстәрлеккә мохтаж. Мал-тыуар ҙа шулай. Был хәҡиҡәт элек-электән билдәле булған. Шуға ла, мәҫәлән, быҙаулаған һыйырға мәтрүшкә ҡушып ҡайнатылған һыу эсергәндәр. Быҙауын иһә, яңы тыуған сабыйҙай күреп, ихлас тәрбиәләгәндәр. Малды йылы аҙбарҙа тотҡандар, татлы бесән менән һыйлағандар. Яҡшы ҡаралған һыйыр малының һөтө лә, ите лә тәмле һәм файҙалы булғанлығын яҡшы аңлаған ата-бабаларыбыҙ.
Яңы заман мал ҡарауҙа ла өр-яңы мөмкинлектәр тәҡдим итә. Шулай, хәлһеҙерәк тыуған быҙауҙарҙы тиҙерәк аяҡҡа баҫтырыу өсөн вакцинация уҙғарыла. Мал-тыуарҙың һаулығын нығытыу өсөн төрлө дарыуҙар һәм витаминдар ҡулланыла. Белгестәр фекеренсә, уларҙың иң шифалыһы – тотош организмға ыңғай йоғонто яһау ҡеүәһенә эйә булған ветоспорин. Уның составында мал-тыуарға ифрат кәрәкле ферменттар, аҡһымдар, углеводтар, витаминдар һәм файҙалы флораны һаҡлаған полипептид антибиотиктар тупланған. Дөйөмләштереп әйткәндә, ветоспорин файҙалы бактерияларҙың тотош армияһын үҙ эсенә алған.
Был препаратты, иммунитетын нығытыу маҡсатынан һәм диспепсия булмаһын өсөн, өс көнлөк быҙауҡайҙарға бирә башлау бигерәк тә яҡшы. Инә һөтөн имгәс тә, яһалма аҙыҡҡа ҡушып, ун көн дауамында 10 миллилитрлап ветоспорин эсерергә кәрәк. Ғөмүмән, ул быҙауҙарға ғына түгел, оло малға ла файҙалы.


text:
Башҡортостанда иртә өлгөрөүсе кәбеҫтәне йыя башланылар
«Алексеевский» совхозында иртә өлгөрөүсе кәбеҫтәне йыйыу башланды, тип хәбәр итә БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәте. Был культура биләгән ике гектарҙан 300 центнер самаһы йәшелсә алырға планлаштыралар.
Кәбеҫтәне айырым күсәндәрҙең 800 грамға тиклем өлгөрөүе буйынса һайлап йыялар. Көн һайын баҫыуҙарҙан йәшелсә үҫтереүселәр биш мең тоннанан ашыу кәбеҫтә оҙата. Иртә өлгөрөүсе кәбеҫтә һаҡлау өсөн яраҡһыҙ булғанға күрә, уны әҙер продукция келәтенән шунда уҡ һатыуға ебәрәләр.


text:
Милли мәғарифты үҫтереү концепцияһы раҫланды
Милли мәғарифты камиллаштырыу һәм артабан үҫтереү маҡсаттарында, Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов үҙ Указы менән Башҡортостан Республикаһында Милли мәғарифты үҫтереү концепцияһын раҫланы.
Указға ярашлы, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенә өс ай эсендә Концепцияның өҫтөнлөклө йүнәлештәрен тормошҡа ашырыу буйынса саралар планы эшләргә һәм раҫларға, үҙ норматив хоҡуҡи акттарын ошо Указға ярашлы килтерергә ҡушылды.
Милли мәғарифты үҫтереү концепцияһы Рәсәй Федерацияһының Милли мәғариф сәйәсәте концепцияһын, Рәсәй Федерацияһы Президенты тәҡдим иткән “Беҙҙең яңы мәктәп” белем биреү инициативаһын, дөйөм башланғыс белемдең федераль дәүләт мәғариф стандартын иҫәпкә алып эшләнде.


text:
Өфөлә йәнә «Симфония төнө» концерты ойошторолаФото: Олег Яровиков
Өфөлә йәнә «Симфония төнө» концерты ойошторола
Өфөлә йәнә «Симфония төнө» концерты ойошторолаФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 28 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Шаршамбы, 10 июндә, Өфөлә «Симфония төнө» акцияһы уҙғарыла. Был хаҡта Башҡортостан Милли симфоник оркестрының XXIII ижад миҙгелен ябыу концертында иғлан ителде.
Быйыл асыҡ һауала классик концерт «Башҡортостан» дәүләт концерт залы алдындағы майҙанда ойошторола. Былтырғы миҙгелдә Башҡортостан Милли симфоник оркестры ошо бинаға күсте. Әле байрам программаһы әҙерләнә.
Сәғәт ярымлыҡ концерт киске сәғәт 8-ҙә башлана.
«Башҡортостанда тыуғандар» исеме аҫтындағы open air тәүге тапҡыр 2013 йылдың 5 сентябрендә Конгресс-холл артындағы майҙансыҡта ойошторолдо. Тамашасылар иғтибарына Роберт Юлдашев, Әлфиә Кәримова, Олег Кирәев, Илһам Вәлиев, Артур Нәзиуллин, Сыңғыҙ Ханнанов үҙҙәренең ижадын тәҡдим итте, республиканың Милли симфоник оркестры сығыш яһаны. Программаның художестволы етәксеһе һәм дирижеры — Рөстәм Сөләймәнов.
2014 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы республика Башлығы грантына асыҡ һауала «Симфония төнөн» үткәрҙе. Программаны Линар Дәүләтбаев етәкселегендәге Йәштәр симфоник оркестры әҙерләне. Концертта Артур Ҡәйепҡолов, Ян Лейше, Гөлнара Вәлиева, Иҙел Аралбаев, Дилара Иҙрисова, Шәүрә Сәғитова, Рөстәм Хәмиҙуллин һәм башҡа артистар ҡатнашты.


text:
Әлисәнең һәм Гүзәл Ситдиҡованың Сәйерстандағы мажаралары10-01-2018, 00:03 // Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт // Баҫып сығарырға
Нәшриәтсе М. Эверсон, мөхәррир-консультант В. Фет тәҡдиме менән ул ҙур эш башҡарған – донъя телдәрен, милли телдәрҙәге әҙәбиәттәрҙе пропагандалау йәһәтенән хәҙерге заман өсөн был — үҙенә күрә еңеү ҙә! Шор, алтай, ҡаҙаҡ, урыҫ, ҡырғыҙ телдәре менән бергә башҡортсаға әйләндерелгән әҫәр Бөйөк Британия китапханаһы каталогына индерелгән.
Википедия, йәғни Интернет-энциклопедияға башҡортса мәҡәләләр яҙыу менән дә әүҙем шөғөлләнә Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы. “Азия” айлығында әүҙем ҡатнашыуы һөҙөмтәһендә уға 12 илдән үҙ телендәге викиға яҙышырға саҡырыу килеп төшкән. Ғәрәп телендә яҙышҡан бер нисә илдән, фарсы, пәнжәби, тай, латыш, үзбәк һәм башҡа википедиялар уны үҙҙәре сафында күрергә теләк белдергән. Бына бит! Әгәр бөгөнгө заман талаптары Интернет селтәре, тәржемәләр аша ла халҡыбыҙ хаҡында башҡаларға еткереүҙе бурыс итеп ҡуя икән, беҙ быны ла атҡарырға тейеш. Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы был эште ең һыҙғанып, ҙур кинәнес менән башҡара.
— Нисек тотоноп киттегеҙ Әлисәне тәржемә итеүгә, Гүзәл апай?
— “Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары”н тәржемә итеүгә тотоноуым үҙе бер сәйерстанлыҡ булды. 2016 йылдың башында көтмәгәндә профессор Виктор Фет тигән кешенән электрон почтама хат килеп төштө. Америкала Кэрролл Йәмғиәте менән хеҙмәттәшлек нигеҙендә Льюис Кэрроллдың данлыҡлы әкиәттәрен бығаса тәржемә ителмәгән телдәрҙә нәшер итеү маҡсатында тәжрибәле лингвистар эҙләүен яҙғайны ул.
2015 йылда Алиса тураһындағы әкиәттең (Alice in the World of Wonderlands) 174 телгә тәржемә ителеүенә арналған өс томлыҡ сығыуын, инглиз телендәге әҫәрҙәрҙән тап ошо әҙәби текстың башҡа телдәргә иң күп әйләндерелеүен дә хәбәр иткәйне. Эштең ирекмәнлек нигеҙендә башҡарыласағын, гонорар булмаясағын, әммә тәржемәнең Ирландияла “Evertype” нәшриәтендә тиҙ арала китап булып сығасағын, Бөйөк Британия китапханаһы каталогына индереләсәген дә иҫкәрткән.
— Тимәк, түләүһеҙ хеҙмәт...
— Эйе, шулай ҙа алырғамы-юҡмы тигән уй башыма килмәне – тотонорға, әлбиттә! Ошондай проектта ҡатнашыу, башҡорт теленең байлығын тәржемә өсөн бик ҡатмарлы һаналған әҫәрҙә күрһәтә алыу милләткә үҙе бер хеҙмәт бит! Әйткәндәй, бер үк ваҡытта тәржемәгә тотоноп, ярты юлда ташлап ҡуйыусылар ҙа булды, сөнки талаптар бик юғары, ә әҫәр, ысынлап та, йүгертеп кенә тылмаслап ҡуя торғандарҙан түгел. Ризалаштым... Һәм хатта бер йылға еткән, ҡайһы саҡ ташлап та ҡуйырҙай булған, ҡул аҫтындағы һүҙлектәрҙе туҙҙырып бөтөрөрлөк эшкә тотондом.
Виктор Фет үҙенең тәржемәгә булған талаптарын, нимәгә иғтибар итергә кәрәклеген, урыҫса тәржемәләрҙә киткән етешһеҙлектәр тураһында ентекле мәҡәләләрен ебәрҙе. Ҡайһы урындарҙа текстарҙан саҡ ҡына ла тайпылмай, ҡайһы ерҙәрендә “башҡортлаштырыу” мөмкинлеген дә уның менән килешеп кенә эшләнем – талап шулай ҡаты ҡуйылды. Бының ғилләһе ябай ғына – ниндәй телгә тәржемә ителһә лә, бер үк һүрәттәр ҡуйыла, әкиәттең төп героиняһының ысын биографияһы менән бәйле урындар ҙа бар.
— Ысын биография, тинегеҙ. Бәлки, ошо хаҡта ентеклерәк әйтерһегеҙ?
— Льюис Кэрролл — атаҡлы инглиз яҙыусыһы һәм Оксфорд университеты Крайст Чёрч колледжының математика уҡытыусыһы Чарлз Лютвидж Додсондың* (1832–1898) псевдонимы. Ул колледж ректоры Генри Лидделл ғаиләһенең яҡын дуҫы булған һәм үҫмер Элис (1852 йылғы) менән уның Лорина һәм Эдит тигән апаларына әкиәттәр һөйләй торған булған. Бер мәл—1864 йылдың 4 июлендә — Кэрролл, уның дуҫы, рухани Робинсон Дакуорт һәм өс ҡыҙ бала кәмәлә йөрөргә сығып китәләр ҙә яр буйында табын ҡороп ултыралар. Шул сәфәр ваҡытында Кэрролл Әлисә исемле ҡыҙыҡайҙың йорт ҡуяны өңөнә осоп төшөүе һәм уның сәйер илдә шаҡ ҡатырғыс мажараларға тарыуы тарихын һөйләй ҙә инде. Элис был әкиәтте Кэрроллдың үҙенә яҙып биреүен үтенә, бер аҙҙан ҡулъяҙма әҙер ҙә була. Һуңғараҡ уға төҙәтмәләр индерелә, тулыландырыла, һәм 1865 йылда китап баҫылып сыға. Шунан бирле “Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары” әкиәтенең төрлө версиялары донъя йөҙөндәге башҡа телдәрҙә нәшерләнеп сығып тора.
— Башҡортса тәржемә кимәлен дә тикшергәндәрҙер әле?.. Тик нисек?
— Минең кимәлде тикшерер ниәттәндер, башта бүлек атамаларын тәржемә итеп ебәреүҙе һораны. Ебәрҙем. Баҡһаң, нәшриәт хужаһы Макс Эверсон төрки телдәрҙе белә булып сыҡты. Ул артабан эшләргә фатиха биргән. Йәнһүрәттәге карапҡа ниндәй атама бирәһең, ул шулай йөҙөп китә тигән ише, әкиәттең исемен нисек алырға тип байтаҡ ҡына баш ваттым әле. Урыҫсаға ул “Алиса в стране чудес”** тип тәржемә ителгән. Анһат ҡына “Алиса мөғжизәләр илендә” тип кенә лә алырға булыр ине. Әммә мин инглизсә нисек аталғанын табып, төбөнә төшөп аныҡлағас ҡына, башҡортсаға “Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары”*** тип әйләндерҙем. Әлбиттә, быны консультантым В. Фет менән кәңәшләшеп эшләнем. Урыҫсаға Алиса тип тәржемә ителгән исем инглизсә Элис булғанлыҡтан, мин уны башҡортлаштырып Әлисә тип алдым.
— Тәржемә эше нисек барҙы?
— Мин бер нәмәгә иғтибар иттем: китапта мөғжизәләр юҡ, унда, төштәргә хас булғанса, сәйер һәм ғәжәп хәлдәр килеп сығып тора. Һөҙөмтәлә, мөхәррир менән кәңәшләшеп, был әкиәти илгә “Сәйерстан” тигән исем уйлап таптым. Кэрроллда ла бит илдең исеме бер һүҙ менән генә бирелгән — Wonderland, ә wonder тигән инглиз һүҙе мөғжизә — miracle тигәндән айырмалы, “ғәжәпләнеү, сәйерһенеү” тигән ҡылым булараҡ та ҡулланыла. Инглизсә тулы атамала Adventures — мажаралар тигән һүҙ ҙә бар. Шул рәүешле “Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары” тигән атама килеп тыуҙы, ул форма яғынан да, эстәлеге буйынса ла инглизсәгә ярашлы булып сыҡты.
Икенсе нәүбәттә персонаждарҙың исемдәре буйынса эш ине. Әлисә тураһында яҙғайным инде. Ә бына Демурованың тәржемәһендәге Элси, Лэси һәм Тилли атлы апалы-һеңлеле өсәүҙең исемдәре өҫтөндә бер аҙ баш ватырға тура килде. Был өс исем — Әлисә һәм уның апаларының шифрланған исемдәре: Elcie — L.C. инициалдарынан килеп сыҡҡан, Лорина Шарлотта; Lacie — Әлисәнең (Alice) үҙ исеменең анаграммаһы, ә Tillie — Матильда, өсөнсө ҡыҙҙың ҡушаматы, Эдит. Мин башҡорт исемдәрен иҫкә төшөрә башланым һәм Әҙилә, Сәлиә, Дилә тип алырға булдым. Иғтибар итегеҙ: Сәлиә — Әлисә исеменең теп-теүәл анаграммаһы! Демурованың урыҫса вариантындағы “кисельные барышни” миндә “ҡымыҙсы ҡыҙҙар”ға әйләнде, ҡыҙ /ҡымыҙ тигәнгә һүҙ уйнатыу ҙа килеп сыҡты. Был бит беҙҙең бейә һөтөнән етештерелгән иң данлы эсемлегебеҙ, ул шифалы булыуы менән дә данлы (Л.Н. Толстой һәм А.П. Чехов башҡорттарға ҡымыҙ менән дауаланырға килеп йөрөгән). Әкиәттә телгә алынған шарап һүҙен дә мин “ҡымыҙ” тип алмаштырҙым.
Ҡомарлы уйындар, шул иҫәптән кәрт уйыны ла, тыйылғандар һанында булғанлыҡтан, беҙҙә уның һындарына ла, тамғаларына ла исем бирелмәгән. Король һәм Королеваны мин Хан һәм Ханбикә тип башҡортлаштырҙым. Черви кәрт тамғаһын ҡомас тип алдым, был ҡыҙыл төҫ төрө — урыҫ телендәге боронғо “червонный” һүҙе кеүек үк һирәк ҡулланыла. Ике хеҙмәтсегә – Мэри-Энн менән Патҡа исем уйлау шулай уҡ шаҡтай ваҡыт алды. Төрлө варианттар тәҡдим итә-итә (хатта Патты Бағанай тип алырға ла булып киткәйнем), исемдәр шулай ҙа кемделер рәнйетеп ҡуймаһын тигән ниәттән, тарихта ятып ҡалғандарын файҙаланырға булдым. Халҡыбыҙҙа ялланып эшләүселәрҙе ялсы тип атайҙар, был һүҙ менән исем дә булған: “Ялсығол” тигән халыҡ йыры ла бар бит. Патҡа тап бына шул Ялсығол, ә Мэри-Эннға Ялсыбикә тип исем ҡуштым.
Тәржемәмдә оҡшаш исемле ике персонаж осрай – Март Ҡуяны һәм Аҡ Йорт Ҡуяны. Кроликтарҙың ҡырағай төрө беҙҙә осрамай, ә Англияла улар бар. Әҫәрҙәгесә Кролик тип кенә ҡалдырырға ла булыр ине, әммә халҡыбыҙҙа йорт хайуаны булараҡ аҫралған кроликтарҙы яҡшы беләләр һәм уға йорт ҡуяны тигән исем дә биргәндәр. Шуға күрә, мөхәррир менән кәңәшләшеп, ошо вариантты ҡалдырырға булдыҡ. Башта ул, үҙе биолог булараҡ, былар икеһе ике төрлө йәнлек тип ризалашмай бер булғайны, шулай ҙа инандыра алдым. Башҡорт уҡыусыһына бик үк таныш булмаған Йоҡосо тигән йәнлек урынына ҡышын йоҡоға талған Һыуырҙы алдыҡ.
Ҡайһы бер осраҡтарҙа башҡа төрки телле тәржемәселәрҙең “Evertype” нәшриәтенә тапшырған эштәренән дә үрнәк алдым. Уларға ҡарап, мин Mock Turtle (Демуровала – Черепаха Квази) тигәнде Быҙаубаш Ташбаҡа тип атаным. Әйткәндәй, европа геральдикаһындағы Грифон беҙҙең өсөн бик үк ят персонаж да түгел: төркиҙәрҙең фольклорында, шул иҫәптән башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадында уға оҡшаш ҡоштар батшаһы – Самрау бар, ул фарсыларҙың Симург тигәненә тап килә.
Бөркөт балаһына Балапан тип исем бирҙем. Башҡорттар борон ваҡ йәнлектәргә йыртҡыс ҡоштар менән һунар иткән һәм уларҙың иң көслө балаларын оянан алып йәнлек тоторға өйрәткән; ғәҙәттә, тәүге булып сыҡҡандары иң көслөһө булған. Тап шуларҙы балапан тип атағандар ҙа инде. Был һүҙ хәҙер онотола төшкән, йәш быуын бөтөнләй белмәй тиһәң дә була, ә мин уны ҡулланышҡа кире ҡайтарырға булдым (урыҫса балобан тигән төрки һүҙ —ыласындарҙың бер төрө, Falco cherrug).
— Һеҙ консультантығыҙ менән башлыса урыҫса яҙышҡанһығыҙ, был бик ҡатмарлы булғандыр бит? Һеҙҙең хаталарҙы ул төҙәтә алмай ҙа инде...
— Орфографияны төҙәтә алмай, әлбиттә. Әммә шул тиклем ентекле итеп башҡортса һүҙлектәр менән эшләй ине: “аллаҡайым” һүҙен, мәҫәлән, ул алып ташлауҙы һораны. Автор, үҙе дини кеше булһа ла, бер урында ла дини төшөнсә ҡулланмаған, тип яҙҙы. Был инде өндәш һүҙгә әйләнгән, дин күҙҙә тотолмай тигәс, ҡалдырырға ризалашты ла, тик мин инде үҙем, телебеҙҙе өйрәнеүселәр аптырап ултырмаһын өсөн, ҡалдырмаҫҡа булдым.
Йәнә бер ҡыҙыҡ булды әле: ауылыбыҙҙа әрмәнде бик күп була торғайны, уны лягушка тип белеп үҫтек бит инде. Шуға күрә уйлап тормай, әкиәттәге “лягушонок”ты әрмәнде тип яҙып ҡуйҙым. В. Фет бер заман: “Ә ниңә “баҡа” тип алманығыҙ, һүҙлектә шулай бит!” – тип яҙып ебәрмәһенме. Шул ябай һүҙ өсөн һүҙлекте ҡарарға мәжбүр булып, олоғайған көнөмдә асыш яһаным – “лягушка” баҡа икән бит, әрмәнде түгел! Әммә был һүҙ башҡортса ҡулланылмай тиерлек, әлдә “тәлмәрйен” тигән синонимы бар... Шуға алмаштырҙым.
— Ҡайһылай ҡыҙыҡ эшләгәнһегеҙ! Тәржемә үҙе бер ижад тип нисек әйтмәйһең инде шунан!
— “Мәктәп каламбурҙары” (IX бүлек)—айырым тема. Улар буйынса мөхәррир менән хатлашыу байтаҡ урын алып торҙо. Уҡырға һәм яҙырға тигәнгә яңғырашлы итеп туҡырға һәм яғырға тип алдым. Арифметиканың дүрт ғәмәле: ҡушыу, алыу, ҡабатлау, бүлеү өсөн шышыу, ағыу, ҡанатлау, бүгеү тигән ҡылымдар ҡулланылды. Демурованың мифтар /рифтар, химик/ мимик (тәжрибәләр) тигән табышын уныңса ҡалдырҙым — был урыҫ теленән ингән һүҙҙәр беҙгә яҡшы таныш. Мәктәптә өйрәнелгән башҡа предметтарҙы үҙебеҙсәләттем, уларҙың атамаларына оҡшаш һүҙ уйнатыу таптым: Заялогия (зоология), Бүтәника (ботаника), Гүйәграфия (география), Тиҙкультура (физкультура), Һүрәт төкөрөү (һүрәт төшөрөү). Ә ҡарт Краб бабай һүҙ оҡшашлығынан сығып Ҡыҫыҡ Күҙ Ҡыҫала булып китте. Ул бит Һуған тел (Туған тел) уҡытҡан, шуға күрә күҙенән йәш ағып торған да, ҡабаҡтары шешенеп, ҡыҫыҡ күҙлегә әйләнгән.
Бик ҡатмарлы урын шул булды: Демуровала “занятия” “занимают” һүҙе менән оҡшаштырып уйнатыла (төп нөсхәлә дәрестәр, lessons, даими ҡыҫҡара, lessen). Мин был һүҙҙәрҙе үтес (бурысҡа аҡса алыу) һәм үтеү (дәрес үтеү) тигән менән бәйләп каламбур яһаным. Был осраҡта Уға аҡылды үтескә алаһы түгел тигән ғибәрә лә тап-таман ғына булды ла ҡуйҙы.
“Балыҡлы” каламбурҙар әллә ни ҡыйынлыҡ тыуҙырманы. Тәрәс тигәнгә уйнатыр һүҙ табыр өсөн генә бер аҙ уның тураһында белешмә уҡырға тура килде. Уның һайыраҡ урындарҙа үрсегәнен белгәс, тәрән һүҙенә лаҡап уйлап сығарҙым: ул бик тә тәрәнгә сумырға хыяллана, тик был хәленән килмәй. Урыҫ телендәгенән айырмалы, Ҡалпаҡсыны ярлы кеше иттем, Хан әйтмешләй, уның үҙе генә түгел, теле лә ярлы булып сыға (был төп нөсхәләге poor man / poor speaker тигән һүҙ уйнатыуға ла тулыһынса тап килә).
Телебеҙҙәге “күлдәй күҙ йәше” тигән ғибәрә лә бик урынлы ғына килеп ултырҙы, ул хатта II бүлеккә исем дә бирҙе (“Күлдәй күҙ йәше”). Күлдәй – халҡыбыҙҙа “иңе-буйы мул” йәки “бик мул, күп” мәғәнәһендә лә ҡулланыла бит. Ғәҙәттә, оҙаҡ, ныҡ итеп илаған осраҡта әйтелә был. Шаяртыбыраҡ та әйтелеү осрай: күҙ йәшең күлдәй булды инде. Күҙ һәм күл һүҙҙәре үҙ-ара яңғырашлы ла.
Уйламағанда Чешир Бесәйе һәм Әлисәнең һөйләшеүендәге табыш сәпкә генә килеп тейҙе. Бесәй ҡыҙҙан Байбисәнән алған бала нимәгә әйләнгәнен һорай: “Сусҡа балаһынамы, сысҡан балаһынамы?” – ти ул. Сысҡан тип мин һүҙ уйнатыр өсөн генә алғайным, ә ул, етмәһә, Бесәйҙең тәбиғи ихтыяжына бик яуап бирә булып сыҡты! Кэрроллдың төп нөсхәһендә — pig / fig (‘сусҡа / инжир’).
Күптән ғәҙәткә ингән бер йола бар икән — “Әлисә”не төрлө телдәргә тәржемә иткәндә Сысҡандың Вильгельм Яулаусы (III бүлек) тураһындағы “бик ҡоро лекция”һын урындағы ерлектеке менән алмаштыралар. Был осраҡта, әлбиттә, тәржемәсенән халҡының күптәнге тарихына, билдәле персонаждарға бик һаҡ ҡарай белеүе лә, әкиәттәге персонаждар әңгәмәһендә тәләкәне сама белеп ҡулланыуы ла үтә мөһим. Йәш Набоковтың урыҫсаға тәржемәһендә (1923) һүҙ Боронғо Рустең Киев кенәздәре тураһында бара. Беҙ иһә башҡорт халҡының ХVI быуаттағы тарихын иҫкә төшөрөргә булдыҡ (тәүге тапҡыр XVIII быуатта Петр Рычков тарафынан һүрәтләнгән): бында башҡорттарҙың урыҫ дәүләтенә ҡушылыу мәле күрһәтелә.
Күп тәржемәселәрҙең өлгөһөнә эйәреп, мин дә Кэрроллдың ҡайһы бер шиғырҙарын башҡортлаштырҙым. “How doth the little crocodile” тигән пародиялы шиғырҙағы “кескәй крокодил” Миңлегөл Хисмәтуллинаның беҙҙә йәше-ҡарты яттан белгән “Бесәй китте еләккә” шиғырының геройына әүерелде.
“Крокодилдар еләктә,
Тырыздары беләктә!
Крокодилдың йөнө юҡ,
Йыйыуының йүне юҡ.
Килеп еткәс еләккә
Менгәндәр, ти, тирәккә,
Һай иҫәүән крокодил,
Еләк булмай унда, бел!”
VII бүлек өсөн мин “Ҡара тауыҡ” тигән йырға пародия яҙҙым.
Валетҡа ғәйеп тағырға маташылған шиғырҙа халҡыбыҙға киң билдәле туй йыры үлсәмен күрҙем һәм үҙгәртмәй-нитмәй тәүге юлын яҙмама индереп тә ебәрҙем. Икенсе юлында ла һөйләш үҙенсәлектәрен һаҡланым: Икәү бергә ултырғанғыҙ, /Минең менән булғанғыҙ (икенсе юл тура мәғәнәнән тыш бүтән төрлө мәғәнә бирә: минең турала ғәйбәт һөйләгәнһегеҙ). Бында дөрөҫ “ғанһығыҙ” ялғауы урынына һөйләшсә биреү үҙен аҡлай – төп нөсхәлә лә юрый грамматик ҡағиҙәләр боҙоп бирелгән. Пародиямдың һуңғы ике юлы ла ғашиҡтар тураһында ҡасандыр бик яратып башҡарылған йырҙан алынды: “Ауыл буйлап һөйләп йөрөмә, Әлегә был сер булһын”.
“Тәмле аш” — “Beautiful Soup” тигән йырҙы мин төп нөсхәнән ныҡ ҡына тайпылып яҙҙым (Демуровала “Вечерняя еда”, Ольга Седакова тәржемәһе). Мөхәррир менән килешеп, ашты мин үҙебеҙҙең данлыҡлы бишбармаҡ менән алмаштырҙым. Белеүебеҙсә, уны элек ҡул менән, йәғни биш бармаҡ менән, ит киҫәктәрен шаҡмаҡлап ҡырҡылған эре һалмаға төрөп тотоп ашағандар. Бында мин биш һармаҡ тигән һүҙҙәр менән каламбур эшләнем. Әйткәндәй, был шиғырға Әлфиә Зиннурова көй ҙә яҙҙы.
“Диңгеҙ кадриле”ндә мөхәррирҙең рөхсәте менән тәлмәрйен-балыҡ образын индереп һәм уны сүмесбаш тип атап, үҙе әйтмешләй, “шиғри-герпетологик теүәлһеҙлек” эшләп ҡуйҙым. Тәлмәрйенгә оҡшауы етмәгән, был куткутья тигән балыҡ (Тetraodon cutcutia) торғаны — сүмесбаш. Минең иһә строфала “баш” һәм “таш” һүҙҙәре менән каламбур эшләгем килгәйне, улар Быҙаубаш Ташбаҡа персонажының исеменә лә инә бит. Бынан тыш, төшәһеңме рефренында ‘т’ һәм ‘ш’ өндәре ҡабатланып килә: Төшәһеңме, төшәһеңме, төшәһеңме бейергә?
– Эш бик ҡатмарлы ғына барған...
— Ҡатмарлылығы тағы шунда булды – орфография башҡа! Әкиәттең төп нөсхәһендәгесә яҙылырға тейеш: тура һөйләмдәр мотлаҡ тырнаҡ эсендә, нөктә, өтөрҙәр тырнаҡ эсендә ҡала, тыштан тире ҡуйылмай. Тырнаҡтарҙың ике төрлөһө лә ҡулланыла. Бына бер шундай осраҡ: «Һүҙҙәре бөтөнләй былай түгел дә инде!» тине бисара Әлисә, күҙҙәренә мөлдөрәп йәш тулды. «Тимәк, мин шулай ҙа – Таңһыу! Хәҙер иҫке йортта йәшәргә тура килер инде. Уйынсыҡтарым да бөтөнләй булмаҫ! Уның ҡарауы, туҡтауһыҙ дәрес әҙерләргә тура киләсәк. Ярай, хәл иттем: мин Таңһыу икән, ошонда бөтөнләйгә торам да ҡалам. Минең арттан килеп кенә ҡараһындар әле! Баштарын эйеп: “Күтәрел, йәнекәй, бында” тип саҡыра башларҙар. Ә мин уларға күҙ һалып ҡына: “Башта минең кем икәнде әйтегеҙ! Яуабығыҙҙы оҡшатһам, сығырмын, юҡ икән — башҡа берәйһенә әүерелгәнгә тиклем ошонда ҡалам!” тиермен».
Тап бына ошо “тырнаҡтар” мине “тырнай-тырнай” эшемде ташлап ҡуйҙырта яҙҙы. Ҡул бит тура һөйләмдәрҙе өйрәнелгәнсә яҙырға тартып ҡына тора!
Инде “тамам” тигән “мөһөр” ҡуйғас та, консультантымдан хат килеп төштө: Байбисәнең (герцогиняны шулай тип алғайным) “Мәғәнәһен уйла, ә һүҙҙәр үҙҙәре табыла!”– тигәнен аңлатырға һорағайны ул. “Дело в том, что в оригинале: “Take care of the sense and the sounds will take care of themselves”, йәғни “заботься о смыслe, a звуки сами о себе позаботятся”. Здесь переиначена английская пословица “Take care of the pence and the pounds will take care of themselves”, “заботься о пенсах, а фунты сами о себе позаботятся” – т.е. “копейка рубль бережет”. Нестеренко попробовал передать это: “Заботься о песне, а ноты придут сами” — имеется в виду “о пенсе” и “банкноты”, не слишком удачно, хотя “песне” и “пенсе” – отличная находка. Нужна фраза вроде пословицы с фонетической игрой слов, включающей игру слов на деньги (монеты). Буквальный перевод этой фразы (как у Демуровой) не очень желателен, т.к. он звучит, как некий выспренний закон поэзии, и непонятен без отсылки к английскому варианту. Это, наверно, самая труднопереводимая фраза в книге. Как Вы считаете?”
Иң ауыр тигән фразаһына мин күп тә уйлап тормай “Тамсы тамып күл яһай, тин йыйылып һум яһай” тигән мәҡәлде үҙгәртеп, “Тамсы тамып күл яһай, уй йыйылып һүҙ яһай” тип яҙып та ебәрҙем. Ул бик ҡәнәғәт ҡалды. Үҙем дә, сөнки инглиз телендәгенә шул тиклем яҡын килеп сыҡты! Бына ниндәй беҙҙең телебеҙ!
— Һеҙҙе тыңлауы шундай ҡыҙыҡлы: ниндәйҙер бер ижади сәм менән эшләгәнһегеҙ!..
— Был хеҙмәт ысын-ысындан ижади булып сыҡты: мин туған телемдә кәрәкле һүҙҙәрҙе, образдарҙы тапҡан һайын ҡабат-ҡабат ләззәт кисерҙем — башҡорт теле төп нөсхәнең иң нәзәкәтле бөгөлдәрен дә образлы, тапҡыр һәм мәргән итеп сағылдыра ала. Әкиәтте донъяның төрлө телдәрендә нәшер итеү проектын тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша алыуыма һәм мөхәррир-консультант В.Я. Фет етәкселегендә тәржемә итеүемә рәхмәтлемен. Минең өсөн был эш әҫәрҙе юғары кимәлдә тәржемә итеү мәктәбе булды.
Ижади ғына түгел, фәнни эш тә булды ул. Автор бер үк һүҙҙәрҙе күп ҡуллана, ә беҙҙең әҙәбиәттә был етешһеҙлек һанала. Әммә консультантымдың талабы буйынса, мин уларҙы синонимһыҙ, гел бер төрлө итеп алырға мәжбүр булдым. Бер һөйләмдә исем ике тапҡыр ҡабатланғанда ла алмаш ҡуйырға рөхсәт булманы...
Эшем өсөн ун дана китап ебәрҙеләр, гонорарһыҙ тәржемә итһәм дә, мин ошо алған һабаҡтарым, тәжрибә өсөн үҙем түләр инем...
Лариса АБДУЛЛИНА әңгәмәләште.
Иҫкәрмә:
*Льюис Кэрроллдың фамилияһы урыҫ телендә даими рәүештә хаталы итеп “Доджсон” тип яҙылып килә. Инглиз телендәге төп нөсхәлә “g” хәрефе яҙылһа ла, әйтелмәй, шуға күрә беҙ “Додсон” тип яҙабыҙ. Кэрролл үҙе фамилияһын тап шулай әйтеп йөрөгән. – М.Э.
**Алиса мөғжизәләр илендә. Әкиәт. (Айгөл Әхмәҙиева тәржемәһе). Өфө: Башҡортостан “Китап” нәшриәте, 1997. 104 бит. ISBN 5-295-02165-3).
***Л. Кэрролл. Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары. (Г. Ситдиҡова тәржемәһе) — Evertype (Ирландия), 2017. — 129 с. — ISBN-10 1-78201-201-X ISBN-13 978-1-78201-201-6.


text:
«Башҡортостан» телерадикомпанияһы һанлы тапшырыуға күстеФото: Олег Яровиков
«Башҡортостан» телерадикомпанияһы һанлы тапшырыуға күсте
«Башҡортостан» телерадикомпанияһы һанлы тапшырыуға күстеФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 20 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалиә Вәлиева/.
«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы (Рәсәй-Башҡортостан, Рәсәй24-Башҡортостан) һанлы тапшырыуға күсте. Дүшәмбе, 20 апрелдә, яңы ҡорамалдар эшләй башланы һәм һанлы форматтағы тәүге эфир булды.
«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы Бөтә Рәсәй дәүләт телерадиотапшырыуҙар компанияһының биш төбәк холдингы менән бер рәттән һанлы сигналға күсә. Тиҙҙән республикала йәшәүсе һәр кем юғары сифатлы тапшырыу ҡарай аласаҡ.
Текст, видеоһүрәт, титрҙар өсөн 16 сервер яуап бирә. Хәбәрселәр, режиссерҙар, техниктар ҡарамағында яңы HD-камералар, студия, эш урындары, заманса аппарат-студия комплексы. Бынан тыш, «Далет» заманса һанлы монтажлау системаһы индерелә — хәҙер донъялағы алдынғы телекомпанияларҙа яңылыҡтарҙы эшкәртеүҙең ошондай системаһы менән файҙаланалар.
Шуны билдәләргә кәрәк: кәрәкле инфраструктура булдырылғандан һуң тулыһынса һанлы тапшырыуға күсереү буласаҡ. Бөтә республика буйынса юғары сифатлы сигнал тапшырыу өсөн махсус вышкалар ҡуйыласаҡ.
«Мега» ғаилә сауҙа үҙәгендә үткән «Рәсәй — Ваҡыт буйлап сәйәхәт. «Ҙур һан» проекты» акцияһының финалы һанлы ҡорамалдарҙың эшләй башлауы менән тап килде. 17 марттан 17 апрелгә тиклем телевизор ҡараусылар республика телерадиотапшырыуҙарының тарихы менән танышты. Акция барышында журналистар телевизион башняның төҙөлөшө, шулай уҡ ветерандар тураһында һөйләне, бер һүҙ менән әйткәндә, телевизион сигналдың тәүге тапшырғыстарынан алып һанлы телевидение технологияларына тиклемге юлды күрһәтте. Ошо ваҡыт эсендә тамашасылар серле һандарҙы йыйып, махсус номерға ебәрҙе. Иң әүҙем ҡатнашҡан ун кеше бүләктәр алды. Акцияның генераль партнеры «УзДЭУ Авто-Өфө» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте әҙерләгән төп приз — автомобиль Инзилә Фәйзрахмановаға тапшырылды.


text:
Юлдарыбыҙ асыҡ булһын
29 января 2014 йыл | Йәмғиәт
Быйылғы ҡыш бик үҙенсәлекле: ҡаты һыуыҡтар ҡарлы-буранлы көндәр менән йыш алышынып тора. Ҡарҙың күп яуыуы халыҡҡа ғына түгел, хеҙмәтләндереүсе ойошмалар – торлаҡ-коммуналь хужалыҡ һәм юл төҙөү-ремонтлау идаралығы хеҙмәткәрҙәре өсөн дә байтаҡ мәшәҡәттәр тыуҙыра. Көсөргәнешле осорҙа юл төҙөү-ремонтлау идаралығы нисек эшләй? Ошо һорауға яуап табыу маҡсатында предприятиеның баш инженеры Ринат Рәйес улы ХУРАМШИНға бер нисә һорау менән мөрәжәғәт иттек. Һүҙ – уға:
Белем һәм оҫталыҡ еңде
29 января 2014 йыл | Мәғариф
Районда "Йыл уҡытыусыһы” конкурсы 1992 йылдан башлап уҙғарыла. Ошо йылдар арауығында унда 100-ҙән ашыу уҡытыусы ҡатнашҡан, бик күптәре лауреат исеменә лайыҡ булған, еңеүсе булып танылған. Һөнәри конкурстар күп уҙа, әммә мөғәллимдәр бәйгеһенең үҙ мәртәбәһе, үҙенә генә хас үҙенсәлеге бар. Конкурстың бөгөнгө ҡатмарлы заманда уҡытыусы һөнәренең абруйын күтәреүгә индергән өлөшө лә баһалап бөткөһөҙ. Тап ошондай конкурс улар өсөн тәжрибә майҙаны ла булып тора, бер-береһенең яңы эш алымдарын өйрәнә, фекер алыша, үҙҙәренә бик күп асыш яһай мөғәллимдәр.


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Иман » Изге ғәмәлдәрҙә, доғала үтһен!
Изге ғәмәлдәрҙә, доғала үтһен!
29 ноябрь – Мәүлит кисе
Мөхәммәт бәйғәмбәр ғәләйһис-сәләм Миләди иҫәп менән 571 йылда Рәбиғел әүүәл айының 12-һендә, дүшәмбе көндө изге Мәккә ҡалаһында тыуа. Ата-әсәһе был тирәлә билдәле кешеләр Ғабдулла бин Ғәбдел Моталлип менән Әминә бин Ваһб була. Атаһы бала тыуғансы уҡ үлеп ҡала, 6 йәшендә әсәһе лә вафат була. Малай әсә наҙы күрмәй етемлектә үҫһә лә, халыҡ араһында абруй ҡаҙана, ышаныслы ир булып үҫә.
Мәүлит, Мөхәммәт бәйғәмбәр тыуған көн – ислам динендәге иң мөбәрәк кистәрҙең береһе. Байрам кисендә рәсүллулла йәшәгән замандар, уның күргән хәлдәре, мөғжизәләре тураһында китаптар уҡыу, вәғәздәр тыңлау, уның тормошон өйрәнеү сауаплы. Бәйғәмбәрҙең кендек инәһе Абдулмоталиб ҡыҙы Сафия: «Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм тыуғанда эргәһендә булдым. Был сабыйҙың үҙендә 35 ғәләмәт күрҙем. Быларҙың һәр береһе уның бәйғәмбәрлегенә дәлил ине. Әсәһенән башы менән тыуҙы, сабый тыуыр-тыумаҫ сәждәгә китте. Ана шул ваҡыт Ер йөҙөндә булған барса йәнле-йәнһеҙ ойоп, уға һәм Аллаһы Тәғәләгә сәждә ҡылды. Ул пак тыуҙы. Йыуырға булғас: «Уны йыумағыҙ, беҙ йыуҙыҡ һәм паклык ебәрҙек», – тигән ап-асыҡ бер ауаз ишеттем. «Алланан башҡа тәңре юҡтыр. Мин уның бәйғәмбәремен», – тип әйткән кеүек тә тойолдо сабый. Фәрештәләрҙең уны: «Әссәләмәғәләйкүм, рәсүллуллаһ», – тип сәләмләгәне лә ишетелде. Малаймы, ҡыҙмы икәнен ҡарайым тиһәм, эргәмдә бер яҡты нур пәйҙә булды. Әсәһенән тыуғанда ҡараңғы төн ине, ҡарайым, бөтөн ер яҡтырҙы, көн уртаһы кеүек булды. Шул арала бөтә ер йөҙө йәшелләнде. Сәхрәләр яҡтырҙы, бөтә ағас япраҡ ярҙы, гөлдәр сәскә атты. Һуңғы бәйғәмбәр донъяға тыуҙы, тигән яҙма күк көмбәҙендә күренде. Бөтә шайтан ҡурҡты», – тип һөйләй.
Мәүлит тыуыу ваҡыты йәки тыуған көн тигәнде аңлата. Мөхәммәт бәйғәмбәр Рабиғел әүүәл айының 11-нән 12-се айына тыуып, 23 йыл бәйғәмбәрлек иткәндән һуң ошо уҡ айҙың шул уҡ көнөндә 63 йәшендә вафат була.
Исламда изге көн һаналған Мәүлит кисендә саҙаҡа биреү, мосолмандарҙы йыйып, табын үткәреү һәм доғалар уҡыу, тыңлатыу был кисте хөрмәт итеү булыр. Мөхәммәт тыуған көндө һәм төндө мосолмандар намаҙҙа үткәрә, Ҡөрьән Кәрим аяттарын уҡый, байрамдың асылына тап килгән мөнәжәттәр әйтә, изге эштәр ҡыла.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
БДУ ҡарамағындағы Бәләкәй дәүләт идараһы академияһын тамамлаусылар дипломдар алды
Волга буйы федераль округында Башҡорт дәүләт университеты ҡарамағындағы Бәләкәй дәүләт идараһы академияһының тәүге сығарылыш студенттары дипломдар алды. 25 йәш белгескә Академияны тамамлау тураһындағы сертификаттарҙы Бәләкәй дәүләт идараһы академияһы директоры, физика-математика фәндәре докторы, профессор Йәүҙәт Солтанаев һәм ҡабул итеү комиссияһы рәйесе, сәйәси фәндәр докторы Юрий Никифоров тапшырҙы, тип хәбәр иттеләр Башҡорт дәүләт университетының матбуғат хеҙмәтенән.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, «Бәләкәй дәүләт идараһы академияһы» Рәсәй Президентының Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле Григорий Рапота башланғысы менән асылды. Дәүләт идараһын һөнәр итеп һайлаған студенттарҙы әҙерләүгә йүнәлтелгән бындай уҡыу йорттары тәүҙә 2006 йылда Түбәнге Новгородта һәм Пермдә булдырылған, әлеге ваҡытта улар Волга буйы федераль округының барлыҡ 14 төбәгендә лә эшләй.


text:
Шыршы ҡупшы кейенеп, беҙгә ҡунаҡҡа килде
05 января 2013 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
28 декабрҙә район мәҙәниәт һарайында уҙған Шыршы байрамына районыбыҙ мәктәптәренең уҡыу алдынғылары, төрлө фәндәр буйынса олимпиадаларҙа, спорт ярыштарында еңеү яулаған, етем һәм аҙ тәьмин ителгән ғаиләләрҙәге балалар һәм Табын ауылындағы приюттан – бөтәһе 100-ләгән бала йыйылғайны. Сарала район Хакимиәте башлығы Р.З.Бохаров менән район мәғариф бүлеге начальнигы Ш.Н.Хәбибуллин ҡатнашты.
Изге Раштыуа көнө менән!
05 января 2013 йыл | Урындағы үҙидара
Бөтә православие христиандарын оло, яҡты һәм матур байрамдарҙың береһе -
Христос Раштыуаһы – Ғайса пәйғәмбәр тыуған көн менән ихлас ҡотлайым!
Христос Раштыуаһы – Ғайса пәйғәмбәр тыуған көн менән ихлас ҡотлайым!
Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?
05 января 2013 йыл | Сәйәсәт
Районда
* Йылан йылының тәүге көндәрендә, йәғни 1-4 ғинуарҙа 8 сабый – 4 малай һәм шул тиклем ҡыҙ бала донъяға килгән.
* Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә шөғөлләнеүсе йәш спортсыларҙы "Красноусол” балаларҙың спорт-туристик лагерының "Имәнкәй” майҙансығы ҡабул итте.
* Йылан йылының тәүге көндәрендә, йәғни 1-4 ғинуарҙа 8 сабый – 4 малай һәм шул тиклем ҡыҙ бала донъяға килгән.
* Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә шөғөлләнеүсе йәш спортсыларҙы "Красноусол” балаларҙың спорт-туристик лагерының "Имәнкәй” майҙансығы ҡабул итте.


text:
«Каруанһарай» Өфөлә Яңы йыл алды байрамдарына старт бирҙе
«Каруанһарай» сауҙа-эш комплексында (www.gostinka.com) «Аждаһаларҙың Яңы йыл алды слеты» күңел асыу һәм байрамдар индустрияһы профессиональ күргәҙмәһе үтте. Сара ҡалала уҙғарылған тәүге Яңы йыл алды сараһы булды.
«Аркада» идара итеү компанияһының маркетинг һәм реклама бүлегенән хәбәр итеүҙәренсә, күргәҙмә сиктәрендә «Аждаһалар парады» республика хәйриә йәрминкәһе үтте, унда Башҡортостандың социаль приюттарында тәрбиәләнеүсе балалар тарафынан эшләнгән изделиелар тәҡдим ителде. Сара йәмәғәтселек иғтибарын социаль етемлек проблемаларына йәлеп итеү һәм етем балалар өсөн йәмғиәттә уңайлы шарттар булдырыу маҡсатында үткәрелде.
Бынан тыш, баш ҡаланың иң яҡшы аниматорҙарының уйын программалары үтте, Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры спектакль ҡуйҙы, иң яҡшы ҡул эштәре авторҙарын бүләкләү тантанаһы һәм «Оҫталар ҡалаһы» ҡул эштәре изделиелары күргәҙмә-йәрминкәһе уҙғарылды.
Проект инициаторҙары — «Каруанһарай» сауҙа-эш комплексының идара итеү компанияһы, Башҡортостандың Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы, «Тамыр» балалар телеканалы, «Мәрхәмәт» хәйриә фонды, «Үҫеш технологияһы» имидж-компанияһы һәм Социаль сәйәсәт менеджерҙары ассоциацияһы.


text:
21 апрелдә Рәсәйҙә Урындағы үҙидара көнө билдәләнә
Бөгөн Рәсәйҙә икенсе тапҡыр Урындағы үҙидара көнө билдәләнә. Яңы байрамды ойоштороу тураһында Указға Рәсәй Президенты Владимир Путин 2012 йылдың 10 июнендә ҡул ҡуйҙы. Яңы дата календарға «урындағы үҙидара институтының ролен һәм әһәмиәтен арттырыу, демократияны һәм гражданлыҡ йәмғиәтен үҫтереү маҡсатында» индерелә, тиелә документта. Дәүләт власы, төбәк һәм муниципалитет органдарына 21 апрелдә байрам сараларын үткәрергә кәңәш ителә.
Байрамдың датаһы тиккә генә һайланмаған. 1785 йылдың 21 апреле, Екатерина II ҡул ҡуйған, ҡалаларға Хоҡуҡ грамотаһын булдырыу көнө. Грамота урындағы үҙидара органдары тураһында Рәсәй ҡануниәтен үҫтереүгә башланғыс һалған.
Башҡортостан Республикаһында әлеге ваҡытта 895 муниципаль берәмек бар, шул иҫәптән туғыҙ ҡала округы, 54 муниципаль район, 14 ҡала һәм 818 ауыл биләмәһе.
Республикала Урындағы үҙидара көнөн билдәләү буйынса төп байрам саралары 18 апрелдә үтте. Өфөлә иң яҡшы муниципаль хеҙмәт вәкилдәрен ҡотланылар. Тантаналарҙа Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов ҡатнашты.


text:
Өфөлә мосолман мәғарифын үҫтереүҙең иң яҡшы традицияларын дауам итәләр Фото: Олег Яровиков
Өфөлә мосолман мәғарифын үҫтереүҙең иң яҡшы традицияларын дауам итәләр
Өфөлә мосолман мәғарифын үҫтереүҙең иң яҡшы традицияларын дауам итәләр Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 9 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Өфөлә «XXI быуаттың мәғариф киңлегендә ислам идеалдары һәм ҡиммәттәре» тигән IX халыҡ-ара ғилми-ғәмәли конференция бара. Быйылғы форум «Ғәлиә» мәҙрәсәһенең 110 йыллығына арналған. Баш ҡалаға илдең төрлө төбәктәренән, шулай уҡ Марокко, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Мысыр, Малайзия, Ираҡ, Иордания, Тунис һәм Төркиәнән 150-нән ашыу ҡунаҡ килгән.
Ҡатнашыусыларҙы төбәк етәксеһе исеменән Башҡортостан Башлығы ҡарамағындағы дәүләт-конфессия мөнәсәбәттәре буйынса совет рәйесе Вячеслав Пятков сәләмләне. Республикала Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назаратының Рәсәй ислам университеты һәм Башҡорт дәүләт педагогия университеты менән берлектә әүҙем тикшеренеү эше алып барыла, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды ул.
«Илдә мосолман мәғарифын үҫтереү буйынса комплекслы программа уңышлы тормошҡа ашырыла. Өфөлә дини уҡыу йорттары илебеҙҙең ошо өлкәләге иң яҡшы традицияларын дауам итә, — тине Вячеслав Пятков. — Республика һәм Волга буйы федераль округы имамдарының, дини ойошма хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү буйынса эш юғары баһаланды. Артабан да Рәсәйҙәге исламдың күп быуатлыҡ гуманистик традицияларын дауам итеү, дини белем биреүҙе үҫтереү, илдә конфессия-ара тыныслыҡты һәм татыулыҡты нығытыу мөһим».
Вячеслав Пятков дини белем биреүҙе үҫтереүгә ҙур өлөш индергәндәре өсөн уҡыу йорттары вәкилдәренә почет грамоталары тапшырҙы.
Конференция барышында «Донъяла ислам мәғарифының киләсәге», «Күп мәҙәниәтле йәмғиәттә Рәсәйҙәге традицион исламдың рухи-әхлаҡи ҡиммәттәре», «Дәүләт-конфессия мөнәсәбәттәре: төбәктәрҙең конструктив тәжрибәһе», «Ислам һәм йәштәр: тәрбиәләүҙең һәм социалләштереүҙең мөһим мәсьәләләре» тигән темаларға бер нисә секция ултырышы уҙа.


text:
Төбәк аграрийҙары 8,3 мең тонна ашлама алған – планлаштырылған күләмдең 18 проценты
Башҡортостандың 30 район хужалыҡтарында минераль ашламалар туплау бара, тип хәбәр итә республиканың Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәте.
БР Ауыл хужалығын консультациялау үҙәге мәғлүмәттәренә ярашлы, әлеге ваҡытта 8,3 мең тонна самаһы минераль ашлама, йәғни планлаштырылған күләмдән 18 процент, һатып алынған. Бер гектар сәсеүгә иҫәпләгәндә был тәьҫирле матдәлә 2,6-шар килограмм ашлама тәшкил итә.
Министрлыҡта билдәләүҙәренсә, күбеһенсә ашламаларҙы Саҡмағош (1846 тонна), Стәрлетамаҡ (920 тонна), Мәләүез (610 тонна) һәм Дүртөйлө (562 тонна) райондары алған.
Шул уҡ ваҡытта әлеге ваҡытта бер гектар сәсеүлеккә иң ныҡ туҡландырыу күләме Саҡмағош районында билдәләнә — тәьҫирле матдәлә 22,1-шәр килограмм ашлама.


text:
Райондың ифрат йәмле төбәгендә — бормаланып аҡҡан Минеште йылғаһы буйында — урынлашҡан Иҫәнбай ауылында көн итеүсе Азамат Бәҙретдинов тап шундай тормош рәүешен һайлаған. Төп һөнәре буйынса — умартасы, Өфө районының Михайловка ҡасабаһындағы 83-сө ауыл һөнәрселек-техник училищеһын тамамлаған.
Райондың ифрат йәмле төбәгендә — бормаланып аҡҡан Минеште йылғаһы буйында — урынлашҡан Иҫәнбай ауылында көн итеүсе Азамат Бәҙретдинов тап шундай тормош рәүешен һайлаған. Төп һөнәре буйынса — умартасы, Өфө районының Михайловка ҡасабаһындағы 83-сө ауыл һөнәрселек-техник училищеһын тамамлаған.
Ошо көндәрҙә "Берҙәм Рәсәй" сәйәси партияһы рәйесе Дмитрий Медведевтың Өфөләге йәмәғәтселекте ҡабул итеү бүлмәһендә Дәүләт Думаһы депутаты Иршат Фәхретдинов халыҡ менән осрашты. Иртәнге сәғәт ун тулып өлгөрмәһә лә, кешенең күплегенә иғтибар иттем. "Былар барыһы ла бер депутатҡа инмәксеме икән?" — тип уйлап та өлгөрмәнем, Иршат Юнир улының ярҙамсылары Владимир Федоров менән Рәмилә Исхаҡова: "Әле бөтәһе лә килеп етмәгән, ҡабул итеү өс сәғәттән ашыу барасаҡ, һуңыраҡ та килерҙәр, моғайын, егермеләп кеше инеп өлгөрөр", — тип аңлатты.
Уҙған быуаттың 90-сы йылдары. Илдә ҙур үҙгәрештәр бара. Нисәмә йыл ысынбарлыҡтан ҡоршау эсендә тотолған халыҡ үҙ асылына ҡайта: туған телгә иғтибар арта, мәсеттәр төҙөлә. Нәҡ шул ваҡытта милли көрәште артабан үҫтереү, йәштәрҙе сәләмәт йәшәү рәүешенә ылыҡтырыу ниәтенән Ғафури районының “Табын” гәзите призына тәүге турнир ойошторола.
Йыл да оло байрамға әүерелә был көн. Тәүҙәрәк ситтә ҡалған ауылдар, мәктәптәр был сафҡа теләп ҡушыла.
Башҡортостандың халыҡ шағиры Рауил Бикбаев Сыңғыҙ Айытматовты “төрки донъяһын тыныс юл менән яулап алған бөйөк төрки” тип атағайны. Ысынлап та, ул башҡорт иленә үҙ әҫәрҙәре менән үтеп инеп, халҡыбыҙҙың рухи донъяһына яҡты нурын һибә, ҡабатланмаҫ, тормошсан образдары, гуманистик идеялары менән ошо мөхитте байыта. Башҡорт халҡы уның йөҙөндә рухи туғанын, ҡәрҙәшен күрә.
Рауил Бикбаевтың ике томдан торған көндәлектәре 1968—2009 йылдарҙы үҙ эсенә ала. Уны уҡып, дүрт тиҫтә йыл эсендә бер кеше яҙмышындағы ғына түгел, республикабыҙ, халҡыбыҙ тарихына ҡағылышлы мөһим хәл-ваҡиғалар менән танышаһың, үткәндәргә бөгөнгө күҙлектән сығып баһа бирәһең.
Рәшиҙә Усман ҡыҙы хеҙмәт юлын 1974 йылда баш ҡалабыҙҙың Орджоникидзе районындағы адвокаттар коллегияһында башлай. Үҙ эшен яратып, еренә еткереп башҡарған йәш белгесте 1988 йылда Орджоникидзе район судына судья итеп ҡуялар, байтаҡ йыл лайыҡлы хеҙмәт иткәндән һуң 2000 йылда ошо уҡ судтың рәйесе итеп тәғәйенләйҙәр. Әйткәндәй, Өфөлә ул — бындай яуаплы вазифаны биләүсе берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ.
Уға ауырыу-һыҙланыу белмәй, балаларына, ейән-ейәнсәрҙәренә, туғандарына шатлыҡ таратып, килен менән тигеҙ ҡартлыҡта, балаларының игелеген-изгелеген күреп, бәхетле оҙон ғүмер кисереүен теләйбеҙ.
Кәрим улым! Һин булғанда ҡояш нур сәсә.
15-се тапҡыр ойошторолған бәйгенең абруйы йылдан-йыл арта. Унда ҡатнашырға теләк белдереүселәр араһында, Башҡортостандан тыш, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Төркиә дәүләттәренән, күрше Татарстан һәм Удмурт республикаларынан, Пермь крайынан, Свердловск, Силәбе, Төмән, Ырымбур өлкәләренән, Мәскәү һәм Санкт-Петербург ҡалаларынан етмештән ашыу йырсы бар.
Йүнсел ханым ҡармаҡҡа ҡапҡан “клиенттары” менән осрашып һөйләшә, фатирҙы күрһәтә һәм өс айға алдан түләүҙәрен һорай. Йәнәһе лә, ауыр хәлгә тарыған, тиҙ арала аҡса кәрәк, кредиттары түләнмәгән.


text:
Тимер быуат
Тимер быуат — кешелек тарихының тәүтормошондағы беренсе синыфтар барлыҡҡа килгән осоро, тимер эшкәртеүҙең таралыуы һәм тимер ҡоралдар эшләү менән билдәләнә; яҡынса беҙҙең дәүергә тиклем 1200 йылдан беҙҙең дәүерҙең 340 йылына тиклем дауам иткән.
Атамаға ҡыҫҡаса аңлатма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тарихтағы өс быуат — таш, бронза һәм тимер быуаттар хаҡында күҙаллау (аңлап-белеү) боронғо (антик) дәүерҙә үк булған, был турала Тит Лукреций Кар хеҙмәттәрендә телгә алына. Шулай ҙа, «тимер быуат» атамаһы бары тик XIX быуат урталарындағы ғилми эштәрҙә генә күренә башлай, тәү тапҡыр уны дат (Дания) археологы Кристиан Юренсон Томсен ҡуллана.
Тимерҙе иретеү һәм эшкәртеү (урыҫса железная металлургия) тарала башлаған осорҙо донъяның барлыҡ илдәре үтһә лә, тимер быуат дәүеренә, ҡағиҙә булараҡ, барлыҡ тәүтормош ҡәбиләләренең дә мәҙәниәте индерелмәй. Улар иҫәбендә бары тик неолит һәм бронза быуат осоронда барлыҡҡа килгән боронғо дәүләттәр — Месопотамия, Боронғо Мысыр, Боронғо Греция, Һиндостан һәм Ҡытай биләмәләренән ситтә ятҡан ҡәбиләләр генә ҡарала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Алексеев В. П., Першиц А. И. История первобытного общества: Учеб. Для вузов по спец. История. — М.: Высшая школа, 1990. — 352 с. (рус.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Советский энциклопедический словарь: — М.: Советская энциклопедия, 1980. — 1600 с. с илл. (рус.)
- Ожегов С. И. Словарь русского языка. — М., 1968. (рус.)
- Русско-башкирский словарь: В 2 т. / Под редакцией З. Г. Ураксина. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2005. Т. 2. П — Я. — 2005. — 680 с.
- Большой Энциклопедический словарь (рус.)


text:
ISBN
Фольклорный архив Башкирского государственного университета

Көйөрғәҙе районы, Яманһары ауылынан Байназарова Ф. яҙып алған.
1. 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10. Ундан уймак, табала ҡоймаҡ, мейестә
бәлеш, тот та йәбеш.
Был уйында нисә кеше уйнаһа ла ярай. Ошолай һанап сыҡҡандан һуң, аҙаҡта ҡалған кеше күҙен ҡаплай. Ул 1,2,3 тип һанап бөткәнсе балалар йәшеренеп бөтөргә тейештәр. Шунан ул әҙләй башлай. Кем беренсе табыла, ул кеше тағы әҙләргә тейешле. Ошолай кешеләр табылып бөткәнсе ҡабатлана.
2. 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10. байҙар кейә төлкө тун. Был уйын да беренсе кеүек эшләнелә.
3. Бер бабай юлға сыҡҡан, тәгәрмәс ватылған, тәгәрмәсен юнәтергә нисә сөй кәрәк булған.
4. Алатыр, былатыр, тау яғынан таң атыр, алабуға-бүҙәнәк, ялпаҡ, ҡалпаҡ, ҡуян, ҡарға, сыпсыҡ, һин ҡал, мин сыҡ.
5. Тары таптым, тауыҡҡа бирҙем, тауш миңә күкәй бирҙе, аны кертеп ҡаҙанға һалдым, лағор-лоғор ҡайнаны, үҙем киттем баҙарға, аҡ суҡ, ҡара суҡ, бында торма, бар сыҡ.
"Ҡыуыш" (Балаган)
Был уйыңда ла тәүҙә шыбаға тотошалар. Аҫта ҡалған кеше эҙләй. Бында һәр бер уйнаусының таяғы булырға тейеш.
Өс-дүрт сыбыҡтан ҡыуыш ҡоралар. Әҙләүсе шул ҡыуыш төбөндә тороп, илле йәки йөҙгә тиклем һанай. Шунан һуң эҙләй башлай. Әгәр берәүҙе тапһа, әҙләүсе уның исемен ҡысҡыра ла, югереп барып ҡыуышты емерә. У табылған уйнаусы йәшенмәй. Ҡалған уйнаусыларҙы эҙләгәндә, берәйһе аңғармаҫтан сығып ҡына ҡыуышты емерһә, тәүге табылған кеше ҡотола һәм ҡабат уйнай башлайҙар. Әгәр береһе лә ҡотҡара алмаһа, бөтәһе лә табылһа, тәүге табылған кеше эҙләүсе булып ҡала. Шунан һуң артабан уйнайҙар.
Йәшенмәк
Бер нисә бала был уйынды уйнауҙан алда шыбаға тотошалар. Иң аҫта ҡалған кеше эҙләргә тейеш була. Үҙ-ара һөйләшеү буйынса эҙләүсе иллегә йәки йөҙгә тиклем һанай, тик күҙен ҡаплай һәм бер урында ғына тора. Уйнаусылар был арала йәшенәләр. Әҙләүсе, һанап бөткәс, эҙләргә тотона. Кемде тәүҙә, икенсеһендә шул әҙләүсе була.
Шулай артабан дауам итәләр.
"Ҡыйғыр"
Уйнаусылар шыбаға тотошалар. Өҫкә сыҡҡан "ҡыйғыр" була, ә ҡалғандары "ҡаҙҙар" була...
Аралары илле — алтмыш метр булған өс урын билдәләйҙәр, йәғни "күл" була инде ул. Бер "күлдән" "ҡаҙҙар" (уйнаусылар), икенсеһенә осалар (югереп керәләр). Шул ваҡытта "ҡыйғыр" бер "ҡаҙ"ҙы тотоп ала алһа, ул тотолған "ҡаҙ" "ҡыйғыр"ҙың ярҙамсыһы була, икенселәрҙе тотоуҙа "ҡыйғыр"ға ярҙамлаша. Бөтә ҡаҙҙар тотолоп бөткәнгә тиклем бер "күлдән" икенсеһенә "осоп" йөрөйҙәр, һәр бер "күлдә" ял итеп алалар. Бөтә "ҡаҙҙар" тотолоп бөткәс, тәүге тотолған "ҡаҙ" "ҡыйғыр" булып ҡала һәм уйынды яңынан башлайҙар. Ҡайһы ваҡытта иң аҙаҡҡа ҡалған "ҡаҙҙы" "ҡыйғыр" итәләр.
Ҡаҙҙар (уйын)
Уйнаусы балалар араһынан береһен "әсәй" итеп, икеһен "бүре" итеп билдәләйҙәр. Әсәләре:
"Ҡыйғаҡ, ҡыйғаҡ ҡаҙҙарым, барығыҙ, һыуға барып килегеҙ, бүренән ҡурҡмағыҙ, килеп сыҡһа, осоғоҙ ҙа китегеҙ", — тип, "ҡаҙҙарҙы" һыуға ебәрә. Ә "бүреләр" көтөп кенә яталар ҙа, "ҡаҙҙарҙың" юлына сығалар һәм уларҙы тотоу өсөн баҫтыра башлайҙар. Әгәр ҙә бер ҡаҙ тотолһа, ул "бүре"гә ярҙамлаша. "Ҡаҙ"ҙарҙың һыуҙан ҡайтыр ваҡытында "әсәй" кеше: "Ап-аҡ ҡына, мамыҡ ҡына, ҡыйғаҡ-ҡыйғаҡ "ҡаҙҙарым" ҡайтығыҙ", - тип ҡысҡыра. Ҡаҙҙар ҡайтыу юлына сығалар. Был ваҡытта "бүреләр" тағы ла уларҙың юлына сығалар һәм тота башлайҙар. "Ҡаҙҙар" тотолоп бөткәнсә, уйынды дауам итәләр. Уйынды ҡабат башлағанда тәү тотолған "ҡаҙҙар" "бүре" булып ҡалалар.
Ссылка на эту публикацию:
[Электронный документ] // Фольклорный архив Башкирского государственного университета: электронное научное издание / под ред. Б. В. Орехова, А. А. Галлямова. [20112018]. Дата обновления: 11.02.2014. URL: http://lcph.bashedu.ru/editions/efolk.php?go=folk_id.239&w=%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD (дата обращения: 27.05.2018).


text:
Арпа
Арпа (лат. Hórdeum) — ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған күп йыллыҡ үләнсел үҫемлек; Орлоғо ярма, һыра һәм мал аҙығы әҙерләүгә тотонола торған оҙон ҡылсыҡлы ашлыҡ һәм уның орлоғо[1]. Кешелек эшкәртеп үҫтергән боронғо культураларҙың береһе.
Ҡарабуған (ячмень обыкновенный) (Hordeum vulgare) L. төрө киң таралған, ҡалған төрҙәре һирәк осрай йәи ҡарағай үҫә. Арпа бойҙайы аҙыҡ-түлек, мал аҙығы өсөн үҫтерелә. Арпа оно икмәк бешереү сәнәғетендә бойҙай һәм арыш онона өҫтәмә балараҡ ҡуллыныла. Техник маҡсатта һыра, арпа ярамаһы етештереү өсөн ҡулланыла. Аҡһым, крахмалға бай булғаны өсөн мал аҙығы булараҡ файҙаланыла. Рәсәйҙә мал аҙығы булараҡ 70 % арпа бойҙайы ҡулланыла.
Арпа иртә өлгөрөүсе һабан һәм ужым культураһы. Тамыр системаһы суҡлы, башлыса, һөрөлгән ҡатламда тарала, айырым осраҡта 1 м-ға етеүе мөмкин. Бейеклеге 130—135 см. Һабағы ҡыуыш эсле һалам. Сәскәһе — ҡатмарлы башаҡ. Емеше — ҡабыҡлы, йәки яланғас һары төҫтәге орлоҡтар.
Арпа — бөртөклөләр араһында иң тиҙ өлгөрә торған культура, шуға күрә уны Йыраҡ Көньяҡта һәм бейек тауҙарҙа үҫтерергә мөмкин. Арпаның ике төрө: ике рәтле арпа (H. distichon) һәм ябай (дүрт-рәтле) арпа (H. vulgare) сәселә. Беренсе төрҙөң һәр төркөмөндә уртансы башаҡсыҡ ҡына уңдырышлы, ҡалғандары редукциялашҡан. Икенсе төрҙөң барлыҡ башаҡсыҡтарында ла бөртөксөләр барлыҡҡа килә. Үҙенән һеркәләнеүсе үҫемлек. Арпа бөртөгөнән он, ярҙырмаған һәм ярҙырған арпа ярмаһы яһайҙар, кофе суррогаты әҙерләйҙәр. Орлоғонан һыра ҡайнатканда сосла алалар. Арпа шулай ук мөһим мал аҙығы.
Оҙон ҡылсыҡлы арпа (H. jubatum) — декоратив үҫемлек.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- • Мәүлүдова Л. Г. MIl Ботаника: Югары төзелешле үсемлекләр систематикасы: Югары уку йортлары өчен д-лек.— Казан: Мәгариф, 2002.— 447 б.: рәс. б-н. ISBN 5-7761-0954-5
- • Башҡорт энциклопедияһы
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ячмень // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Ячмень в БЭАН
- Арпа — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Арпа GRIN сайтында мәғлүмәт (инг.)
- Арпа: «Тормош энциклопедияһы» сайтында мәғлүмәт(EOL) (инг.)


text:
Монополияға ҡаршы федераль хеҙмәт «Башнефть» компанияһының берҙәм акцияға күсеүен хупланы
Монополияға ҡаршы федераль хеҙмәт «Башнефть» акционерҙар нефть компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең компанияға үҙенең бүлендек предприятиеларын — «Өфө нефть эшкәртеү заводы», «Новойл», «Уфанефтехим», «Башкирнефтепродукт» һәм «Ырымбурнефтепродукт» асыҡ акционерҙар йәмғиәттәрен ҡушыу тураһындағы үтенесен ҡәнәғәтләндерҙе, тип хәбәр итә компанияның матбуғат хеҙмәте.
Хәтерегеҙгә төшөрәйек, быйыл 11 мартта «Башнефть» үрҙә күрһәтелгән бүлендек йәмғиәттәрен ҡушыу аша үҙгәртеп ҡороу программаһын башлауы (берҙәм акцияға күсеүе) тураһында иғлан иткәйне. Был үҙгәртеп ҡороу предприятие эшмәкәрлегенең үтә күренмәлелеген арттырыуға, корпоратив идара итеүҙең сифатын һәм һөҙөмтәлелеген, компанияның ҡиммәтле ҡағыҙҙарының ликвидлылығын күтәреүгә йүнәлтелгән.
Ernst & Young, Goldman Sachs (Russia) (финанс консультант) һәм «Хоҡуҡ линияһы» (юридик консультант) «Башнефть» акционерҙар нефть компанияһының үҙгәртеп ҡороу барышындағы консультанттары булып сығыш яһай.
Бүлендек акционерҙар йәмғиәттәре акционерҙарының 26 апрелдәге сираттан тыш дөйөм йыйылыштарында «Башнефть» акционерҙар нефть компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә ҡушылыу формаһындағы үҙгәртеп ҡороуға бәйле мәсьәләләр ҡараласаҡ. 27 апрелдә ошо уҡ мәсьәләләр «Башнефть» акционерҙарының сираттан тыш дөйөм йыйылышында тикшереләсәк.


text:
- Подробности
- Просмотров: 522
БИИШЕВА З. МУЗЕЙЫ, Күгәрсен р‑ны Туйөмбәт а. урынлашҡан. 1998 й. З.А.Биишеваның тыуыуына 90 йыл тулыу айҡанлы асыла. Музей фондында 400‑ҙән ашыу һаҡлау берәмеге, ш. иҫ. яҙыусының китаптары, шәхси әйберҙәре, портреты (рәссамы Ә.Ф.Лотфуллин), Биишева әҫ. б‑са ҡуйылған спектаклдәргә афишалар һәм декорация эскиздары, тыуған яҡты өйрәнеүсе Ф.Х.Азаматов төҙөгән Бейешевтар ырыуы шәжәрәһе, “Туйөмбәт ауылы” диорамаһы бар. Экспозицияла яҙыусының тормошо һәм ижады хаҡында фото‑ һәм документаль материалдар, уның эш кабинеты интерьеры күрһәтелгән.
Л.А.Чишкова
Тәрж. Г.С.Балтабаева


text:
Нефтекама ветерандары өй туйлаясаҡ
24 августа, Нефтекамаға нигеҙ һалыныуға 50 йыл тулыуҙы билдәләү сиктәрендә, ҡаланың Ветерандар советы бинаһын асыу тантанаһы үтә. Совет өсөн бүленгән бина ҡала үҙәгендә филармония янында урынлашҡан. Бүлмәләрҙә ремонт эшләнгән, яңы мебель һатып алынған. Бығаса Ветерандар советы элекке балалар баҡсаһы бинаһында урынлашҡан ине.
Яңы бинала, ҡаланың Һуғыш һәм хеҙмәт ветрандары советы менән бергә, «Хәрби дуҫлыҡ» бөтә Рәсәй йәмәғәт ойошмаһының төбәк бүлексәһе һәм Нефтекаманың йәнә бер ойошмаһы — «Чернобыль» союзы урынлашасаҡ.
Белешмә өсөн. Нефтекамала 250-нән ашыу Бөйөк Ватан һуғышы ветераны йәшәй.


text:
Әлифба байрамы/Фәйрүзә ФӘТҠУЛЛИНА
Баҫылды : 3-09-2013, 16:19 | Категория: 1 сентябрь, Хәрефтәр
Просмотров 1366
- Рубрика:1 сентябрь, Хәрефтәр
- Исеме:Әлифба байрамы
-
- Автор:Фәйрүзә ФӘТҠУЛЛИНА
-
- Район:
-
- Ауыл:
-
- Рәссам:Глеб ГОЛУБЕВ
-
Ҡатнашалар: уҡытыусы, уҡыусылар, иҫке Әлифбалар, яңы Әлифба.
Уҡытыусы. Балалар! Бөгөн беҙҙә Әлифба байрамы. Тылсымлы хәрефтәр илендә рәхәтме һеҙгә, йә, ни әйтерһегеҙ?
1-се уҡыусы.
Башланып китте уҡыуҙар
«А» тигән хәреф менән,
Атай-әсәйҙәр өйрәнгән
Тылсымлы «әлиф» менән.
2-се уҡыусы.
«Я» тигән һуңғы хәрефкә
Барып етербеҙ бер саҡ.
Бөтә серҙәрен һөйләргә
Асылды беҙгә китап.
Уҡытыусы.
Тырыш булығыҙ, уҡыуҙа
Тырышты һөйә белем.
Атай-әсәйҙәр шатланһын,
Ҡыуанһын Тыуған илең! (Р. Ниғмәти)
Уҡыусылар. Рәхмәт, тәүге уҡытыусыбыҙ!
Уҡытыусы. Рәхмәтте әлифбаны уйлап табыусыларға әйтер кәрәк. Кемдәр улар? Әйҙәгеҙ, әлифбаның иң-иң олоһон саҡырайыҡ! (Әлифба!, Әлифба! – тип ҡысҡыралар, тәүге әлифбаның тышлығын кейгән уҡыусы күренә).
1-се Әлифба. Һаумыһығыҙ! Көскә килеп еттем. Ни тиһәң дә миңә 120 йәш булды бит инде...
Уҡыусылар. Шулай бик олоһоңмо ни?
1-се Әлифба. Китап булып сыҡҡансы оҙон-оҙаҡ юл үткәнмен. Боронғо кешеләр үҙ-ара һөйләшеп аралашҡан, сөнки яҙыу өсөн хәрефтәр булмаған. Берәй ергә киткәндә өйҙәгеләр өсөн тире киҫәгенә, туҙға осло таш менән сыйып, һүрәт төшөргәндәр. Былай бик яйһыҙ булған. Унан яйлап һүрәттәрҙе фигуралы хәрефтәргә алмаштырғандар. Грек халҡы иң беренсе булып әлифба төҙөгән. Ә мин 1892 йылда Ырымбурҙа нәшер ителгәнмен. Авторым – В.В. Катаринский (уҡыусылар уны уратып йөрөп ҡарайҙар).
Ишек туҡылдаталар. Икенсе Әлифба күренә.
1-се Әлифба. Әйҙүк, түрҙән үт! Таныш булығыҙ – был кесе туғаным булыр. Уға 105 йәш була.
2-се Әлифба. Рәхмәт, уҡыусылар! Күптән байрамға саҡырғандары юҡ ине. Таныш булайыҡ: мине 1907 йылда, урыҫ ғалимы Ф.Г. Бессонов Ҡазанда башҡорттар өсөн баҫтырып сығарған (уҡыусылар уны ла ҡыҙыҡһынып ҡарайҙар).
Уҡытыусы. Әйҙәгеҙ түргә! Ҡунаҡтарҙың иң-иң ҡәҙерлеләре һеҙ!
1-се Әлифба. Өйрәтә һеҙҙе әлифба
Туған телде һөйөргә.
2-се Әлифба. Дуҫ һәм татыу йәшәргә.
Йырларға һәм бейергә.
Уҡытыусы. Ә ни эшләп беҙҙең яңы Әлифба һаман килмәй? (уҡыусылар яңынан «Әлифба!» тип ҡысҡыралар. Сәхнәгә ялтырап торған кейемле, сағыу төҫтәге хәҙерге китап сыға).
Әлифба. Компьютер алдында оҙаҡ ултырып байрамды онота яҙғанмын, ғәфү итегеҙ.
Уҡыусылар. Әлифбабыҙ, һиңә лә күстәнәстәребеҙ бар. (Уны алҡышлап, әлифбалар эргәһенә ултырталар).
1-се һәм 2-се әлифба. (Яңы әлифбаны тотоп-тотоп ҡарайҙар).
Их! Хәҙер һин ниндәй матурһың! Уҡыусылар бик ҡәҙерләйҙәрҙер инде.
Уҡытыусы. Тәүге әлифбалар булмаһа, яңыһы ла булмаҫ ине. Һеҙҙе беҙ бик яратабыҙ, тәбрикләйбеҙ!
1-се уҡыусы. «Әлифба!»,»Әлифба!» –
Минең тәүге китабым.
Һинән алған белем менән
Киләсәккә юл алам. (Гөлсәсәк Шәрипова)
2-се уҡыусы. Һеҙҙең алда һүҙ бирәбеҙ:
Тырыш булырға,
Ялғанланмаҫҡа,
Артта ҡалмаҫҡа,
«2» ле алмаҫҡа.
3-се уҡыусы. Уҡырбыҙ «5» кә,
Вәғәҙәне үтәрбеҙ,
Тыуған илкәйебеҙгә
Хеҙмәт итербеҙ.
Балалар ҡунаҡтарға шиғыр һөйләйҙәр, йомаҡтар ҡоялар, бейеп күрһәтәләр. Унан хушлашалар.
(голосов:1)
Оҡшаш материал
Комментарийҙар


text:
Ғүмер – балҡыған нәжәғәйХоҙай Тәғәләнең ҡөҙрәте менән һуғарылған тылсымлы таңда бер ҡыҙ бала донъяға килә. Арыш башаҡҡа тулышҡан, мең йондоҙло күктә нәжәғәй уйнаған мәл була был. Сабый иртәнге сәғәт дүрттә күлдәктә тыуа. Ул тәүге ауазын һалғанда ҡапыл күк ҡабағы асылып...
Арғаяштың аҫыл ҡыҙыУның кеүектәрҙе «ут шикелле» тиҙәр. Ысынлап та, 43 йыл ғүмерен мәғарифҡа арнаған, Силәбе өлкәһе Сосновка районында башҡорт ҡоролтайы ойоштороп, 15 йыл дауамында уны лайыҡлы етәкләгән, бөгөн «Аҡ тирмә» ойошмаһының филиалын булдырып, уның янында...
Кәйефебеҙҙең бер сереБорон ир-ат ҡатын-ҡыҙҙың кәйефендәге киҫкен үҙгәрештәрҙе йә Ай йоғонтоһо, йә уның иблес затынан булыуы менән аңлатҡан. Ысынлап та, ай дауамында уның фәрештәләй наҙлы, иблестәй яһил төҫ алған саҡтары күп. Ғәмәлдә иһә, бында бер мистика юҡ, бары тик...
Батырлығы – бала хаҡынаГөлнара ханым егерме туғыҙ йәшендә генә тәүге бәпесен ҡулына ала. Ауырлы саҡта еңел йөрөй ул, анализдары яҡшы була, үҙен һәйбәт тоя. Дәртләнеп йорттарына ремонт яһай. Ҡупшы өйгә бәпес алып, һөйөнөп үҫкәнен күҙәтербеҙ, тип хыяллана йәштәр. Ике яҡлап...
«Үкенерлек түгел был ғүмер...»«Илгә дошман килгәндә ирҙәр менән бергә яу сапҡан сая, үткер, ҡыйыу башҡорт ҡыҙҙары, моғайын, ошолай булғандыр», – тип уйлап ҡуйҙым Ямал Шәкирйән ҡыҙы менән танышҡандан һуң. Һигеҙенсе тиҫтәһен ваҡлауға ҡарамаҫтан, булмышына һаман да элеккесә...
«Ҡыҙым бар, усағымда ҡуҙым бар!»Таңсулпандың әле усында ҡуҙ баҫырыр сағы. Санкт-Петербург кино һәм телевидение университетын тамамлап, режиссер һөнәрен алып сыҡҡан ханым үҙенең яҡты хыялдарын ғәмәлгә ашырырға, тормошто йәйғор төҫтәрендә күрергә һәм кешеләргә лә шул бәхетен өләшеп...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Өфө үҫмерҙәре «Миңә ҡара» фестивалендә һәләттәрен күрһәтә ала
23 майҙа Өфөлә Өфө хакимиәтенең йәштәр сәйәсәте буйынса комитеты һәм ҡаланың «Индиго» психологик-медик-социаль оҙатыу үҙәге менән берлектә «Teen TV» (Санкт-Петербург) телеканалы ойошторған «Миңә ҡара» балалар һәләттәре фестивален киноға төшөрөү үткәрелә. Унда теләк буйынса 12-17 йәштәрҙәге яңғыҙ башҡарыусылар, шулай уҡ ижади коллективтар ҙа ҡатнаша ала. Һәләтле йәштәр бейеү, вокал, акробатика һәм башҡа төрлө жанрҙа сығыш яһау мөмкинлегенә эйә.
Ойоштороусыларҙың хәбәр итеүенсә, фестиваль бөтә Рәсәй социаль проекты иҫәпләнә. Йәш быуын ижадына йәмәғәтселек иғтибарын йәлеп итеү, һәләтле йәштәрҙе асыҡлау һәм ярҙам итеү - уның төп маҡсаты.
Конкурста ҡатнашыу өсөн ғаризаны 18 майға тиклем «Индиго» үҙәгенә тапшырырға кәрәк, уның адресы: Өфө, Шәфиев урамы, 12/2, тел. (347)223-44-49.
22 майҙа республиканың баш ҡалаһында һайлап алыу туры үтәсәк, унда баһалама ағзалары тәҡдим ителгәндәрҙән иң яҡшы 12 номерҙы һайлап аласаҡ, ә 23 майҙа финалға үткән конкурсанттар ҡатнашлығында гала-концертты кинотаҫмаға төшөрөү ойоштороласаҡ. Концерт яҙмаһы «Teen TV» телеканалында күрһәтеләсәк.
Әйтергә кәрәк, өс еңеүсене ҡиммәтле бүләктәр көтә: беренсе урын өсөн – аҡсалата грант, икенсе урынға – видеокамера, өсөнсөгә – акустика системаһы.
Конкурс тураһында тулыраҡ мәғлүмәте www.juniorufa.ru сайтынан һәм (347)223-44-49 телефоны аша алырға мөмкин.


text:
Республикала көҙгө саҡырылыш буйынса «ҡыҙыу бәйләнеш» асылды Фото: автор фотоһы
Республикала көҙгө саҡырылыш буйынса «ҡыҙыу бәйләнеш» асылды
Республикала көҙгө саҡырылыш буйынса «ҡыҙыу бәйләнеш» асылды Фото: автор фотоһы
ӨФӨ, 2015 йыл, 1 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Башҡортостанда хәрби хеҙмәткә саҡырылыш мәсьәләләре буйынса «ҡыҙыу бәйләнеш» телефондары эшләй. Көҙгө кампания осоронда саҡырылыусылар һәм уларҙың ата-әсәләре бер нисә номерға шылтыратып, белгестәргә һорауҙар бирә ала, тип хәбәр иттеләр Башҡортостандың Хәрби комиссариатында «Башинформ» агентлығына.
Республиканың Хәрби комиссариатына (347) 228-02-92 (консультация-хоҡуҡи пункт — көн һайын иртәнге сәғәт 9-ҙан киске 6-ға тиклем), 276-65-76 (юридик бүлек), 253-13-48 (граждандарҙы хәрби хеҙмәткә саҡырыу һәм әҙерләү бүлеге) телефондары буйынса шылтыратырға мөмкин. Өфө гарнизонының хәрби прокуратураһы — 250-05-10. Тиҙ психологик ярҙам — 8-800-7000-183.
Бынан тыш, республика Хәрби комиссариатының Өфөләге бүлектәренә мөрәжәғәт итергә була. Киров һәм Ленин райондары — 254-19-76, Октябрь һәм Совет — 241-49-55 һәм 241-37-99, Орджоникидзе һәм Калинин — 238-57-18. Өфөнөң Дим районы һәм Өфө районы — 227-61-94.


text:
Өфөлә Яңы йыл фейерверкы һәм мәҙәни программа үткәрелмәй
Волгоградтағы фажиғәле ваҡиғалар менән бәйле Ленин исемендәге майҙанда төп Яңы йыл фейерверкын һәм мәҙәни программаны үткәрмәҫкә ҡарар ителде, тип хәбәр итә Өфө хакимиәтенең матбуғат хеҙмәте.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, элек фейерверк 1 ғинуарҙа төнгө сәғәт 2-гә планлаштырыла торғайны.
Йәмәғәт транспорты хәрәкәте расписаниеһына ла билдәле бер үҙгәрештәр индерелә. Ҡаланың даими маршруттары һәм электротранспорт төнгө сәғәт 1-гә тиклем йөрөйәсәк, ә алдан хәбәр ителгәнсә, 3-кә тиклем түгел.


text:
Берҙәм стандартҡа күсәбеҙ6-09-2017, 00:47 // Информация, Социаль мәсьәлә, Сәләмәт булайыҡ // Баҫып сығарырға
Башланғыстың тәҡдим рәүешендә генә булыуына ҡарамаҫтан, табип бынан ары бәхәсле осраҡтарҙа ҡағиҙәнән тайпылыуын аңлатырға тейеш. Медиктарға ауырыуҙарҙы дауалау өсөн аныҡ ғәмәлдәр тәҡдим ителә: дарыуҙар, диагностикалау һәм дауалау алымдары күрһәтелә. Киләһе йыл аҙағына тиклем был система бөтә төбәктәргә таратылырға тейеш. Һаулыҡ һаҡлау министрлығында әйтеүҙәренсә, 2017 йылдан әлеге система табиптарҙың автоматлаштырылған эш урындары аша бөтә ерҙә ғәмәлгә индерелә башлай. Эш 2018 йылдың аҙағына тиклем тамамланырға тейеш.


text:
Яңылыҡтар
Әсәлек капиталы күләме 2016 йылғы кимәлдә ҡала — Башҡортостан буйынса Пенсия фонды
2017 йылда әсәлек капиталы күләме былтырғы кимәлдә ҡала һәм 453 026 һум тәшкил итә. 2018 йылдың 31 декабренә тиклем ғаиләлә икенсе йәки артабанғы сабыйҙың тыуыуы әсәлек капиталына хоҡуҡ бирә. Әммә сертификатты алыу һәм аҡсаны тотоноу ваҡыты сикләнмәгән.
Аҡсаны торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға, баланы уҡытыуға, әсәнең буласаҡ пенсияһына, шулай уҡ инвалид балаларҙы социаль яраҡлаштырыуға йүнәлтергә мөмкин.
«2007 йылдан республикала 260 мең дәүләт сертификаты тапшырылған. Ошо ваҡыт эсендә балалары булған ғаиләләргә ярҙам күрһәтеүгә киткән сығымдар 72 миллиард һум тәшкил иткән», — тип хәбәр итте Рәсәй Пенсия фондының идара ағзаһы, Башҡортостан буйынса идарасыһы Фоат Хантимеров.
Уның әйтеүенсә, торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға — 67,5 миллиард, белем биреү хеҙмәттәрен күрһәтеүгә, пенсияның тупланма өлөшөн булдырыуға, инвалид балаларҙы йәмғиәттә социаль яраҡлаштырыуға — 371,6 миллион, бер тапҡыр бирелә торған түләүгә 4 миллиард һум йүнәлтелгән.
/«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.


text:
Киев
Киев (укр. Київ — [ˈkɪjiw]) — Украинаның баш ҡалаһы һәм иң боронғо ҡала, Киев агломерацияһың үҙәге, герой-ҡала. Днепр йылғаһында урынлашҡан. Украинаның махсус административ-территориаль берәмеге, мәҙәниәт, сәйәсәт, иҡтисад, транспорт, фән һәм дини үҙәге. Шулай уҡ Киев өлкәһенең үҙәге.
Физик-географик ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Климат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Уртаса йыллыҡ температура — +8,4 °C.
- Уртаса йыллыҡ ел тиҙлеге — 2,5 м/с.
- Уртаса йыллыҡ һауаның дымлылығы — 74 %.
- Ҡояш яҡтырытыуының дөйөм оҙайлылығы йылына 1927 сәғәт тәшкил итә.
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Расчет расстояний между городами. Транспортная компания «КСВ 911». Тәүге сығанаҡтан архивланған 13 август 2011. 17 апрель 2010 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сайт города Киев (укр.)


text:
Һөтлө булһын һыйырығыҙ!
Борондан мал үрсетеү менән шөғөлләнгән халҡыбыҙҙа һыйыр быҙаулауы үҙе бер ваҡиға булған. Уның тәүге һөтө – ыуыҙҙан төрлө ризыҡтар бешереп, туған-тыумасаны, күрше-күләнде саҡырып һыйлау йолаһы бөгөнгәсә һаҡланған. Ҡунаҡтар һыйырҙың – һөтлө, йорттоң ҡотло булыуын теләгән. Һыйыр быҙаулағас, ыуыҙын малайға эсерһәң, киләһе йыл – үгеҙ быҙау, ҡыҙ балаға тәмләтһәң, орғасы тыуа, тип тә юрағандар. Республикабыҙҙың төрлө төбәктәрендә ыуыҙ һөтөнән ниндәй ризыҡтар бешерәләр икән?
Учалы ҡалаһында йәшәүсе Әлфиә Әбшәһитова:
– Ыуыҙ һөтөнән әҙерләргә мөмкин булған ризыҡтар байтаҡ. Иң билдәлеһе, моғайын да, ҡоймаҡтыр.
Ҡоймаҡ өсөн 1 литр ыуыҙ һөтөнә 0,5 балғалаҡ шәкәр, 0,5 балғалаҡ тоҙ, кәрәкле ҡуйылыҡҡа еткәнсе он алына. Бер аҙ һөт ҡушырға мөмкин. Бөтәһен бергә һалып туғыйбыҙ ҙа ғәҙәттәгесә ҡоймаҡ бешерәбеҙ.
Эремсек өсөн 3 литр ыуыҙ һөтөнә 1 литр ҡатыҡ кәрәк. Ыуыҙҙы ҡайнатабыҙ ҙа ҡатыҡ ҡушабыҙ. Һүрән утта тотабыҙ. Эреп сығыу менән утын һүндерәбеҙ, һарҡытабыҙ.
Һыйыр яҙын һуңыраҡ быҙаулаған да, ошондай эремсектән шишмәри (вареники) эшләйҙәр. Эслек өсөн эремсеккә ваҡлап туралған тау йыуаһын ҡушалар, тәменсә тоҙ һалалар.
Ыуыҙ һөтөнән май ҙа яҙалар, шунан әбейҙәр бер-береһен сәйгә саҡыра. Был тәғәмдәрҙе әҙерләргә миңә Учалы районының Ялсығол ауылында йәшәүсе инәйем Рәмилә Мөхәррәм ҡыҙы өйрәтте.
Нуриман районы Иҫке Күл ауылында ғүмер итеүсе Мәҙинә Хисаева:
– Беҙҙә эремсекте ошолай эшләйҙәр: 1 литр ыуыҙ һөтөнә ярты стакан самаһы һөт ҡушып, болғатмай ғына ҡайнатабыҙ. Бешеп сыҡҡанда ғына тәменсә тоҙ, шәкәр ҡушабыҙ. Табынға шул килеш тә, ҡаймаҡ менән дә тәҡдим итергә мөмкин.
Ҡатлама өсөн 1 литр ыуыҙ һөтөнә 1-2 йомортҡа, 1-2 ҡалаҡ шәкәр, 1 ҡалаҡ аҡ май, он кәрәк. Аҡ майҙы иретәбеҙ, барыһын бергә ҡушып ҡамыр баҫабыҙ. Уны 0,5 сантиметр ҡалынлығында, сынаяҡ аҫты дәүмәлендә йәйәбеҙ ҙә табаға һалабыҙ. Таба майланмай. Ҡыҙыу мейестә 15 – 20 минут бешерәбеҙ.
Элеккеләр бит стаканлап-ҡалаҡлап үлсәп тормаған, барыһын да яҡынса самалап алған. Шуға рецепты үҙегеҙсә үҙгәртһәгеҙ, һис хилаф булмаҫ. Минең өсөн ҡатлама – сөсө күмәс – иң тәмле ризыҡтарҙың береһе. Бәләкәс саҡта инәйем Мәсҡүҙә Ғүмәрғазы ҡыҙының мейескә тығыр алдынан ҡамырҙың өҫтөн матурлап сәнске менән баҫҡылап сыҡҡанын күҙәтергә ярата инем.
Тәтешле районы Ҡоҙаш ауылынан Филүзә Бәшәрова:
– Йылайыр ҡыҙы мин үҙем. Был яҡ егетенә тормошҡа сыҡҡас, бөтөнләй ят тәғәм хаҡында белдем. Тәтешле халҡы өсөн төплөкәй – бик ҡәҙерле ризыҡ. Ҡалаға киткән кешеләр, «әллә нисә йыл төплөкәй ашағаным юҡ», тип һөйләргә ярата. Уны бейемем Мәрйәм Мулланур ҡыҙы менән икәүләп бешерҙек гел.
Төплөкәй өсөн 5-6 литр ыуыҙ һөтө (2-3 һауым), 7-8 йомортҡа, тәменсә тоҙ, шәкәр, 1-2 ҡалаҡ аҡ май, он кәрәк.
Ыуыҙ һөтөн көйҙөрмәй, ҡарап ҡына эремсек итеп төшөрәбеҙ. Тиҙ генә көйөп бара ул, шуға бик һаҡ эш итергә кәрәк. Эремсеккә йомортҡа һытабыҙ, тоҙ, шәкәр өҫтәйбеҙ (мин эремсектең шәкәрлеһен яратам, күп кеше уны тоҙлораҡ итә, йәғни шәкәр ҡушмай), аҡ майҙы иретеп өҫтәйбеҙ. Йәймә өҫтөнә һалғас, аҡмаһын өсөн 1-2 ҡалаҡ он ҡушып бутайбыҙ. Ҡайһы берәүҙәр манный ярмаһы һала. Эслек әҙер.
Хәҙер һыу, он, тоҙ ҡушып, ҡамыр баҫабыҙ. Ҡыҫтыбый ҡамырынан ҙурыраҡ итеп йәймәләр йәйәбеҙ. Һәр береһенең бер яғын ғына табала ҡатырып алабыҙ. Шул ҡатырған яҡҡа эремсекте тигеҙләп йәйәбеҙ. Быны газ өҫтөндә бешереп булмай, сөнки эремсектең өҫтө ҡыҙарырға тейеш. «Урыҫ мейес»енең утын артҡараҡ этәбеҙ ҙә, табаны алға ултыртып, төплөкәйҙе бешерәбеҙ. Ҡыҙған мейес табалағы йәймәнең аҫҡы яғын бешерһә, ут эремсектең «йөҙөн килтерә» (ҡыҙа- рыуҙы «йөҙө килгән» тип әйтәбеҙ). Мейес ҙур булғас, ике таба ҡуйып, тиҙ-тиҙ генә бешереп була торғайны элек. Хәҙер, газ индергәс, мейестәрҙе һүттек, төплөкәйҙе газ духовкаһында бешерәбеҙ. Яраҡлашырға тура килә инде. Табаға бер нисә йәймәне һалып, духовкаға ҡуйып алабыҙ. Былай еңелерәк, әлбиттә. Тәме генә ҡайтышыраҡ кеүек. Бәлки, улай ҙа түгелдер әле, «элек...» тип һөйләргә яратабыҙ бит инде. Бешереп алған төплөкәйҙәрҙең өҫтөн майлайбыҙ.
Бына әле генә әхирәтем Тәнзилә Тәлғәт ҡыҙының һыйыры быҙауланы. Эремсек эшләп, минең менән дә бүлеште. Төплөкәй бешерҙем, ҡунаҡҡа килгән балаларымды ла һыйланым, фотоға төшөрөп һеҙгә ебәрергә лә форсат табылды.
Филүзә БӘШӘРОВА фотолары.
Теги: