text:
Автор: Мухамедьянова Гульназ Дамировна, музыкальный руководитель I квалификационной категории МАДОУ Аркауловский детский сад "Радуга" с. Аркаулово, Салаватский район, Республика Башкортостан
Ҡатнашалар: Алып барыусы,Тыр-тыр, Мыяубикә.
Балалар күңелле көйгә залға инәләр.
Балалар: Беҙҙең баҡса бигерәк йәмле
Исеме уның «Йәйғор»
Бында беҙгә шундай рәхәт
Шуға күңелебеҙ шат.
Уйнайбыҙ беҙ баҡсала
Ҡояш көлә шатлана.
Нурын һибә һиңә лә.
Зилә менән минә лә.
Ана тағы көлә ул,
Уңғандарҙы һөйә ул.
Нурын һибә һиңә лә
Зилә менән минә лә.
(К.Кинйәбулатова)
Йыр “Баҡсабыҙҙа байрам” Р.Валиуллин көйө һәм һүҙҙәре
Бала. Ҡарағызсы, кемдәр бейей,
Үҙҙәре бик күмәктәр.
Өҫтәрендә төрлө-төрлө
Матур-матур күлдәктәр.
“Яулыҡтар менән бейеү» Ш.Ҡолбарисов көйө
Алып барыусы: Һай, афарин, балалар! Бигерәк дәртле бейенегеҙ.
Ҡапыл ишек асылып китә, Тыр-тыр менән Мыяубикә килеп инәләр.
Тыр-тыр:Ҡара әле, ҡара, бынауҙарҙы әйтәм,тәтәй күлдәктәр кейеп,матур итеп кейенешеп,яһанышып беҙҙән башҡа ғына йыйылышып ултыраларсы.
Алып барыусы:Тороп тор әле,Тыр-тыр, туҡта, ниңә улайшаулап килеп индең? Тәүҙә ҡунаҡтар менән иҫәнләшегеҙ.
Мыяубикә:Эй, үтеп барышлай балаларҙың шиғыр һөйләгәндәрен ,бейеү көйөн ишетеп килдек тә индек шул.
Икеһе бергә:Һаумыһығыҙ, шаян ҡыҙҙар,малайҙар!Һаумыһығыҙ ҡунаҡтар”
Тыр-тыр:Эй ни залығыҙ ҙа бик матур биҙәлгән,бынау малайҙар,ҡыҙҙар ҙа ҡупшы итеп кейенгәндәр, ни әллә һеҙҙә берәй байрам мы ?
Алып барыусы:Эйе шул, Тыр-тыр,беҙҙә байрам. Бөгөн беҙгә ҡунаҡтар килде, балалар уларға үҙҙәренең һөнәрҙәрен күрһәтәләр.
Тыр-тыр(үпкәләп):Ә беҙҙе байрамға саҡырманығыҙ шул.Ни ҡара әле, беҙ килгәйнек,йырламайҙар ҙа , бейемәйҙәр ҙә,эллэ инде йырҙары ла бөттө инде?
Алып барыусы:Юҡ,беҙҙең байрам әле башланып ҡына тора,бына беҙҙең ҡыҙҙар бесәй тураһында йыр йырлап ишеттерәләр.
Мыяубикә: Минең турала ма ? Шәп!!!
Тыр-тыр: Ошо бәләкәй генә ҡыҙҙар йырлайҙа беләләр мә? Ни,мин йырҙарҙы тыңларға харап яратам ул. Эйе-е-е. Улай булғас, тыңлайыҡ әле.
“Бесәй әле кескәй шул”йыры Ҡ.Даян һүҙҙәре,Р.Сәлмәнов көйө.
Тыр-тыр: Үәт бит әй! Ҡайһылай матур йырлайҙар. Ә бейей ҙә беләгеҙ мә?
Алып барыусы: Әлбиттә, беҙҙең Илназ бигерәк оҫта бейей.
Мыяубикә: Бейеһен, бейеһен!
Илназ башҡарыуында “Батырҙар бейеүе” башҡорт халыҡ көйө.
Тыр-тыр:Эх, бигерәк дәрте бейене.Ә ҡайҙа балалар йырларға, бейергә өйрәнгәндәр?
Алып барыусы: Әлбиттә, беҙҙең балалар баҡсаһында. Беҙгә бында бик күңелле, йырлайбыҙ ҙа, бейейбе ҙә, уйнайбыҙ ҙа...
Тыр-тыр менән Мыяубикә: Уйнайһығыҙ ҙа? Беҙ ҙә уйнарға ярятабыҙ.(Ҡыҙҙарҙың сәстәрен тарталар, малайҙарҙы семетәләр.)
Алып барыусы: Туҡтағыҙ Тыр-тыр, Мыяубикә,шулай уйын буламы ни? Беҙҙең балалартатыу уйнаҙар.Әйҙәгеҙ балалар, Тирмә уйынын бергә уйнап алайыҡ.
“Тирмә” уйыны Е.Басс һүҙҙәре,Ф.Гершова көйө
Уйындың аҙағында Тыр-тыр менән Мыяубикә талашып китәләр.
Алып барыусы: Тыр-тыр, Мыяубикә, һеҙ бит дуҫтар ,ә дуҫтар татыу булалар.Бына беҙҙең балалар дуҫлыҡ тураһында йыр беләләр,тыңлағыһ эле.
“Шатлыҡ” йыры
Тыр-тыр:Бигерәк матур йыр, һңҙҙәре ниндәй матур.Беҙ ҙә Мыяубикә менән һәр ваҡыт татыу йәшәрбеҙ.Шулай ма ,Мыяубикә? Асыҡтым әле, ҡайҙалыр тоҡсайымда бер кәнфит бар ине.(Ҙур кәнфит килтереп сыһарала.)
Мыяубикә;Тыр-тыр,дуҫтар менән бүлешергә кәрәк бит.
Тыр-тыр: Һуң кәнфит берәү генә,нисек бөтәһенә лә бүләйем?
Мыяубикә: Ул кәнфит тылсымлы бит.(Эсенән күп кәнфиттәр сығарып балаларға тарата.)
Алып барыусы: Ҡәҙерле ҡунаҡтар, Тыр-тыр һәм Мыяубикә. Һеҙгә бөгөнгө байрамыбыҙ , балаларыбыҙ оҡшаны ма ?
Икеһе лә бергә:Бик тә оҡшаны,һөҙҙә бик күңелле!
Бала: Баҡсала бик күңелле,
Бер туғандай йөрөйбөҙ.
Ә һеҙ беҙгә тағы шулай
Ҡунаҡ булып килегеҙ.
“Шаян йыр” Ә.Зиннурова көйө, Р.Ураҡсина һүҙҙәре.
Поделиться:


c: text/html

text:
Китаптар - ғаилә дуҫы
Унда ирекмәндәр, 44-се балалар баҡсаһы тәрбиәселәре, тәрбиәләнеүселәре, ата-әсәләр бик әүҙем ҡатнашты.
Сараны китап тураһында йомаҡ сисеү менән асып ебәрҙек, матур итеп өйҙә нисек ата-әсәләре, олатай-ѳләсәйҙәре менән китап уҡыуҙары тураһында әңгәмәләштек, билдәле рус һәм башҡорт яҙыусыларын иҫкә төшөрҙөк. Почта ташыусы "Печкин"дың хатын уҡып, хаталы әкиәт исемдәрен төҙәттек, презентациялар, ҡыҙыҡлы уйындар үткәрҙек, әкиәт донъяһына сәйәхәт иттек. Ике китаптың нисек үҙенең уҡыусылары менән "йәшәү"ҙәре әҙәби уҡыу аша һүрәтләнде: бер китап яҡшы уҡыусыға, икенсеһе насарына эләгә. Китаптар осрашып, бер-береһенә шатлыҡ-ҡайғыларын "һөйләне". Бынан һуң, балалар китапты һәр ваҡыт һаҡлап, таҙа тоторға кәрәк, тигән һығымта яһаны. Сара аҙағында ата-әсәләргә ғаиләлә китап уҡыу буйынса һорау теҙмәһе таратып, китапханала сентябрь аҙағына тиклем иғлан ителгән "Иң яҡшы китап уҡыусы ғаилә" конкурсында ҡатнашырға саҡырҙыҡ.
Ата-әсәләр балалар менән бергә уҡырға кәрәклеген, уҡыу һәм уйлау, фекер йөрөтөүҙе үҫтереү өҫтөндә ныҡлы эшләргә кәрәклегенә баҫым яһаны, китапхана хеҙмәткәрҙәренә рәхмәт әйтеп таралышты.
Дауыт Юлтый исемендәге китапхана етәксеһе.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Әҙеһәм Исҡужин исемендәге ҡурайсылар бәйгеһендә Илшат Солтангәрәев еңеү яуланы
Өфөлә Әҙеһәм Исҡужин исемендәге икенсе Асыҡ ҡала ҡурайсылар конкурсы тамамланды. Уның һөҙөмтәләре буйынса Гран-при Өфө егете,“Мираҫ” фольклор ансамбленең ҡурайсыһы Илшат Солтангәрәевҡа тапшырылды. Фәнил Баязитов (Өфө) 16 йәшкә тиклем, Салауат Хәлилов (Күмертау) 16 йәштән өлкәнерәк ҡурайсылар араһында иң яҡшылары, тип танылды һәм беренсе дәрәжә лауреаттары дипломдары менән бүләкләнде.
Конкурс лауреаттары араһында бер пенсионер ҙа бар. Ул – Белорет районы Сәрмән ауылынан Әсҡәт Хәйернуров. Жюри ағзалары, ә улар Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы ректоры Ишмөхәмәт Ғәләүетдинов, билдәле ҡурайсылар Азат Әйетҡолов, Юлай Ғәйнетдинов, оло йәштәге ҡурайсының музыкант оҫталығынан тыш, башҡорт халыҡ йырҙарын үҙенсәлекле башҡарыуын юғары баһаланы.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, Әҙеһәм Исҡужин исемендәге икенсе Асыҡ ҡала ҡурайсылар конкурсында ҡурайҙа уйнау оҫталығына эйә булған 90 музыкант ҡатнашты. Уларҙың күптәре – республика ҡала һәм райондары вәкилдәре.
Конкурсты ойоштороусылар – Өфө хакимиәтенең мәҙәниәт һәм сәнғәт буйынса идаралығы һәм Башҡортостан Ҡурайсылар берлеге.


text:
Фото:
Башҡорт дәүләт филармонияһында мөхәббәтле парҙар концерты үтә
Фото:
Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы сәхнәһендә 14 февралдә Изге Валентин көнөнә арналған үҙенсәлекле концерт үтәсәк. Уның ҡатнашыусылары – билдәле артистар – был көндө үҙҙәренең “икенсе яртылары” менән сығыш яһай.
“Мөхәббәтле парҙар” тип исемләнгән байрам концертында Лилиә һәм Хәлит Фәтиховтар, Нәсимә һәм Азамат Тимеровтар, Лена һәм Владислав Самойловтар, Миңзифа Исҡужина һәм Артур Туктағолов, Лилиә Биктимерова менән Фәдис Ғәниев, Лилиә Ишемйәрова һәм Урал Мортазин, Венера Рәхмәтуллина һәмРушан Биктимеров, Әлфиә Заһиҙуллина һәм Марсель Ҡотоев, Әлфиә Ғәлләмова һәм Рөстәм Шәрипов, Юлиә Чигвинцева менән Рафаэль Сәғитовтар ҡатнаша.
Улар башҡарыуында тамашасы иң саф тойғо – мөхәббәткә арналған музыкаль һәм бейеү номерҙарын ҡарау һәм тыңлау бәхетенә эйә буласаҡ.


text:
Фото:
«Каустик» Өфөлә нефть-газ тармағы өсөн продукция тәҡдим итте һәм партнерҙар менән һөйләшеүҙәр үткәрҙе
Фото:
Коррозия ингибиторҙарын һәм нефть-газ комплексында файҙаланылған башҡа төрлө продукцияһын тәҡдим итә «Газ. Нефть. Технологиялар-2010» күргәҙмәһендә Стәрлетамаҡтың «Каустик» асыҡ акционерҙар йәмғиәте. 20 квадрат метр майҙанда урынлашҡан экспозицияла компания менән етештерелгән продукцияның ассортименты хаҡында тулы мәғлүмәт бирелә.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, күргәҙмә ошо көндәрҙә Өфөнөң Спорт һарайында бара.
Унда «Каустик» асыҡ акционерҙар йәмғиәте белгестәре, шул иҫәптән генераль директор Ан Ен Док та булып китте. «Каустик» йәмғиәтенең мәғлүмәт һәм йәмәғәтселек менән бәйләнештәр бүлегенән хәбәр итеүҙәренсә, продукцияны ҡулланыусылар һәм ҡорамалдар менән тәьмин итеүселәр, ғилми-тикшеренеү институты вәкилдәре, химия предприятиелары өсөн яңы эшләнмәләр авторҙары менән һөйләшеүҙәр үткәрелгән.


text:
«Предприятиела инновацион менеджмент нигеҙҙәре» семинары
11 декабрҙә Өфөлә, «Баштехинформ» республика фәнни-техник һәм мәғлүмәт комплексында, «Предприятиела инновацион менеджмент нигеҙҙәре» семинары үтәсәк. Ул Башҡортостан Республикаһының Сәнәғәт һәм инновация сәйәсәте министрлығы ярҙамында ойошторолған.
Семинарҙа ISPIM халыҡ-ара Профессиональ менеджмент ассоциацияһының мөхбир ағзаһы, Mail.ru интернет-холдингының мәғариф проекттары директоры, «Внешторгклуб» Бөтә Рәсәй тышҡы сауҙа академияһының Инновациялар һәм белем биреү программалары буйынса Корпоратив клубы вице-президенты, РФ Сауҙа-сәнәғәт палатаһының Сәнәғәт үҫеше буйынса комитеты ағзаһы Дмитрий Хамитский ҡатнашасаҡ.


text:
Беҙҙең яҡташ, Татарстандың атҡаҙанған артисы Фәһим Ситдиҡов яҡты донъя менән хушлашты
Башҡортостандан сыҡҡан Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы Фәһим Ситдиҡов яҡты донъя менән хушлашты.
Фәһим Мөнәүир улы Ситдиҡов 1953 йылдың 10 октябрендә Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районының Нарат Йылға ауылында тыуа. Ул режиссер Марсель Сәлимйәнов һәм Шәхсенем Әсфәндиәрованың уҡыусыһы була, 1975 йылдан Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрында эшләй.
Был ваҡыт эсендә артист татар һәм сит ил классик пьесаларында, заманса милли драмаларҙа 40-тан ашыу төрлө ролдәр уйнай.


text:
Ҡариҙел районында бизнесты микрофинанслау офисы асылды
Көн элгәре Ҡариҙел ауылында мөһим ваҡиға булды: бында «Башҡортостан Республикаһы микрофинанслау үҙәге» коммерцияға ҡарамаған автономиялы ойошмаһының офисы асылды.
Офисты асыу тантанаһында БР Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты рәйесе Руслан Кинйәкәев ҡатнашты, ул Ҡариҙел районы эшҡыуарҙарын был мөһим ваҡиға менән ҡотланы.
— Эшҡыуарҙарға административ ҡаршылыҡтарҙы еңеп сығырға ярҙам итеү, уларға үҫешеү өсөн уңайлы шарттар булдырыу – беҙҙең төп маҡсат. «Башҡортостан Республикаһы микрофинанслау үҙәге»нең офисы асылғас, бәләкәй бизнес субъекттарына микрокредиттар алыу еңелләшәсәк, сөнки Өфөгә барырға кәрәкмәйәсәк. Был үҙ сиратында Ҡариҙел районында ғына түгел, ә ғөмүмән республиканың төньяҡ-көнсығыш территорияһында бәләкәй һәм урта бизнесты үҫтерергә булышлыҡ итәсәк, — тине Руслан Кинйәкәев.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, офис ағымдағы йылдың август айында Ҡариҙел районы хакимиәте менән БР микрофинанслау үҙәге араһында бәләкәй эшҡыуарлыҡты үҫтереү һәм яҡлау өлкәһендә төҙөлгән хеҙмәттәшлек һәм үҙ-ара килешеп эш итеү тураһында ике яҡлы килешеү нигеҙендә асылды.
Ҡариҙел районы хакимиәте башлығы Илдар Мусин районда эшҡыуарлыҡ әүҙемлегенең ярайһы уҡ юғары кимәлдә булыуын билдәләне. Бөгөнгө көндә муниципаль берәмектә 638 бәләкәй предприятие бар.
— Яңы офиста бәләкәй эшҡыуарлыҡ субъекттарына бушлай консультациялар ойоштороласаҡ, шулай уҡ бында йылына 11 процент ставкалы, бер миллион һумлыҡ кредит юлларға, килешеүҙәр төҙөргә ярҙам итәсәктәр. Офис хеҙмәткәрҙәре эшҡыуарҙарға даими ярҙам итеп торасаҡ, — тине «Башҡортостан Республикаһы микрофинанслау үҙәге» коммерцияға ҡарамаған автономиялы ойошмаһы директоры Илһам Закиров. – Киләсәктә эшҡыуарҙарға бизнес-пландар, финанс отчеттар төҙөү һәм башҡа документтар әҙерләү буйынса ярҙам итергә уйлайбыҙ.
Ҡариҙел ауылындағы офис республиканың төньяҡ-көнсығыш эшҡыуарҙарын хеҙмәтләндерәсәк. Был Ҡариҙел, Дыуан, Салауат, Мәсетле, Нуриман, Асҡын, Балаҡатай һәм Ҡыйғы муниципаль райондары.


text:
Улар, бал-ҡорто һымаҡ, концерттан ҡонцертҡа осоп, һәр тамашаға үҙенсәлекле сағыу төҫтәр индерәләр. Башҡорт дәүләт филармонияһында бер музыкаль сара ла уларһыҙ үтмәй. Һүҙебеҙ, әлбиттә, һәләтле, ысын мәғәнәһендә йәндәре-тәндәре менән сәнғәткә бирелгән бейеүселәребеҙ хаҡында…
Аяҡтары ергә теймәй ҡоштай осоп, орсоҡтай өйрөлгән, бар хәрәкәттәре менән һәр кемде һоҡландырған бейеүсене кемдәр генә яратмай ҙа кемдәр генә хөрмәт итмәй икән?! Филармонияла эшләгән тәжрибәле, шулай уҡ яңы ғына эшкә килгән йәш талантлы егет һәм ҡыҙҙарыбыҙҙы нәҡ ана шул сифаттары өсөн үҙ итә лә инде тамашасы. Башҡортостандың атҡаҙанған артистары Лилиә Хажиғәлиева һәм Әлиә Нурғәлиева, Регина Баракова, Зарина Солтангилдина, Анастасия Скарженюк нисәмә йылдар инде сәхнәләрҙән беҙгә юғары бейеү сәнғәте өлгөләрен бүләк итә. Һуңғы бер-ике йыл эсендә филармония байтаҡ йәш көстәр менән тулыланды. Улар Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Евгения Цыпина, Рөстәм Ғандалипов, Татьяна Мутафи, Ирина Арыҫланова. Бөгөн уларҙың һәр береһе үҙҙәренә генә хас бейеү алымы менән тамашасы күңелен арбай.
27 апрель үтәсәк концерттың да төп хужалары - бейеүселәр! Үҙҙәренең профессиональ байрамдары – Халыҡ-ара бейеү көнөндә улар йәнә сәхнәлә!
Концертта, шулай уҡ, филармонияның «ижади ҡошсоҡтары» – халыҡ-ара һәм Бөтә Рәсәй конкурстары лауреаты «Салауат» балалар бейеү академияһы (етәксеһе – Маргарита һәм Рөстәм Ғандалиповтар), «Арғымаҡ» һәм «Карауан» төркөмдәре, виртуоз-скрипкасы Марат Сәҙриев, ҡурайсы Илнур Һибәтуллин, виртуоз-ҡумыҙсы Миңләғәфүр Зәйнетдинов, эстрадабыҙҙың сағыу йондоҙҙары Артур Туҡтағолов, Айгөл Һағынбаева, Фәдис Ғәниевтар ҡатнаша.
Ижади яҡтан тамашаны әҙерләүселәр – республикабыҙҙың бейеү сәнғәтенә тос өлөш индергән балетмейстерҙар Башҡортостандың атҡаҙанған артистары Рәмизә Мөхәмәтшина һәм Сулпан Асҡарова.
27 апрель, йома! Ялҡынлы дәрт, спорт һәм сәнғәт, талант һәм хеҙмәт, тылсымлы хикмәт иленә… БЕЙЕҮ ИЛЕНӘ рәхим итегеҙ!


text:
Транспорт
Транспорт (лат. trans — «аша» и portare — «алып бара») — аңлатынға мөмкин:
- Материал етештереүҙең мөһим бер өлкәһе, пассажирҙар һәм йөк ташыуҙы үҙ эсенә ала[1] (Транспортировканы ҡара);
- бөтә төр тәҡмин итеү дөйөмлөгө, транспорт сараларының, техник төҙөлөштәрҙең һәм юл буйындағы төҙөлөштәрҙе, кешеләрҙәң һәм төрлө йөктәрҙе бер урындан икенсе урынға күсереүҙе тәьмин итеү[2]. Был мәҡәләлә ошо мәғәнәлә буласаҡ.
Йөкмәткеһе
Транспорт категориялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡайҙа ҡулланылыуына ҡарап транспорттың ҡулланылыу эшмәкәрлегенә ҡарап ул була ала: атмосферма йә һауа (Һауа шарҙары, вертолеттар, самолеттар, дирижаблдәр һ.б.), ер өҫтө шунда уҡ ер аҫты (метро һ. б.), рельслы (тимер юлы, трамвай һ. б.) һәм рельсһыҙ (автомобилдәр, мотоциклдар, автобустар, троллейбустар һ. б.), һыу (суднолар, катерҙар, кәмәләр, яхталар һ.б.), шунда уҡ һыу аҫты (һыу аҫты кәмәләре), космос (ракеталар, юлдаштар).
Аралаш ҡулланылыуы мөмкин — амфибиялар, оса торған кәмәләр, экранопландар, һауа яҫтығындағы үҙйөрөгөстәр һ.б.
- Ниндәй өлкәлә ҡулланылыуына ҡарап
Транспорт төрҙәренең ҡыҫҡаса характеристикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Артмаҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Егеүле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Автомобиль[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тимер юл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һауа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Торба аша[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡа транспорт төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Введенский Б. А. Малая советская энциклопедия — М.: Советская энциклопедия, 1960. — Т. 9. — Б. 451-452.
- ↑ Слово «транспорт» в Словаре чрезвычайных ситуаций на dicacadimic.ru


text:
матбуғатҡа яҙылыу ун көнлөгөҠәҙерле дуҫтар! 13 – 23 октябрь арауығында Рәсәй почтаһы матбуғатҡа яҙылыу ун көнлөгө уҙғара. Был осорҙа “Башҡортостан ҡыҙы” журналына П2719 индексы буйынса арзаныраҡ хаҡҡа – бер айға 89 һум 14 тингә, ярты йылға 534 һум 84 тингә яҙылырға мөмкин. ...
ҺЕҘҘӘН – ЯҘЫЛЫУ, БЕҘҘӘН – БҮЛӘК!“Башҡортостан ҡыҙы” журналына яҙылыусылар араһында аҙна һайын бүләктәр уйнатыуҙы башлайбыҙ. Был конкурста ҡатнашыу өсөн 2017 йылдың I ярты йыллығына “Башҡортостан ҡыҙы”на яҙылып, квитанция күсермәһен редакцияға ебәрергә кәрәк (бәйләнеш өсөн...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Өфөлә Рәсәйҙең дәүләт флагы көнөндә автоуҙыш үтәсәк Фото: Олег Яровиков
Өфөлә Рәсәйҙең дәүләт флагы көнөндә автоуҙыш үтәсәк
Өфөлә Рәсәйҙең дәүләт флагы көнөндә автоуҙыш үтәсәк Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 22 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
Бөгөн, 22 августа, бөтөн ил Рәсәй Федерацияһының дәүләт флагы көнөн билдәләй. Рәсәй флагы – герб һәм гимн менән рәттән илебеҙҙең рәсми дәүләт символы.
Ошо байрам йәһәтенән Башҡортостандың Йәштәр Гвардияһы «Берҙәм Рәсәй», Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай ҡарамағандығы Йәштәр йәмәғәт палатаһы һәм Өфө ҡалаһы Советы ҡарамағындағы Йәштәр йәмәғәт палатаһы менән берлектә автоуҙыш ойоштора. Рәсәй флагы менән автомашиналар колоннаһы Өфө урамдары буйлап уҙасаҡ.
Автоуҙыш Беренсе май урамы буйлап Моторҙар эшләү берекмәһе мәҙәниәт һарайы алдынан башлана, артабан Октябрь проспекты, Цюрупа урамдары буйлап, Зәки Вәлиди урамы аша Ватан паркына бара. Конгресс-холл алдындағы үрге парковкала колоннала ҡатаншыусыларға Рәсәй флагы менән йәйәүлеләр төркөмө ҡушыласаҡ.
Бөтә колонна Ватан паркына төшәсәк, унда өс төҫлө таҫмалар таратыу һәм Рәсәй флагы төҫөндәге ҡыуыҡтарҙы осороу күҙалланған.
Өфө автоһәүәҫкәрҙәрен автоуҙышта ҡатнашырға саҡыралар. Унда ҡатнашыу өсөн һылтанма буйынса теркәлергә кәрәк.
Автоуҙыш иртәнге сәғәт 11-ҙә Моторҙар эшләү берекмәһе мәҙәниәт һарайы алдынан башлана.


text:
Энеолит
Энеолит, таш-баҡыр быуат т грек. xaλkός «баҡыр» + λίθoς «таш») или энеолит (лат. aeneus «баҡыр» + грек. λίθoς «таш»)) — Таш быуаттан Баҡыр быуатҡа күсеү дәүере. Баҡыр быуат беҙҙең эраға тиклем 4-3 быуатты алып тора, ҡайһы осраҡта оҙонораҡ, ҡайһы осраҡта бөтөнләй булмаған. Эниолит дәүерендә баҡыр ҡоралдар барлыҡҡа килә, әммә таш ҡоралдар күберәк ҡулланыла.
Кешеләр баҡыр самородогын (тәбиғи, саф көйөнсә табылған металл) табып таш эшкәрткән кеүек һуғып эшкәртергә уйлайҙар. Таш киҫәге ватылмай, тик формаһын үҙгәртә. «Таш киҫәге»нә төрлө формалар биреп һауыт-һаба, эш ҡоралдары эшләргә була. Ул ваҡытта быҡыр иретеүҙе белмәйҙәр, шуға күрә баҡырға башҡа металдар ҡушып бронза эшләй белмәйҙәр. Баҡыр йомшаҡ булыуға ҡарамаҫтан, таш әберҙәргә ҡарағанда өстөнлөктәре ҙүр. Ватылған баҡыр әйберҙе сүкеп ватып була, ә ташты ташларға ғына ҡала.


text:
Әсә теле - зиһен асҡысы
Әсә телен үҙе өсөн асып, уны үҙләштереп өлгөрмәгән бала эргә-тирәлә күбеһе урыҫ телендә аралашҡас, уның кәрәк икәнен аңғарып, сабый аҡылы менән аралашыу өсөн шул телде һайлай һәм туған телдә һөйләшергә бик ынтылмай. Сөнки бергә уйнаған дуҫтары, тәрбиәсеһе уға урыҫса өндәшә, телевизор, радио һәм хатта китаптар аша ла мәғлүмәтте ғәмәлдә шул телдә ҡабул итергә тура килә. Өйөр инстинкты эшкә егелә, телһеҙ башҡорттар күпселек ошо юл менән барлыҡҡа килә. Әгәр ят мөхиткә эләккәнгә тиклем бала туған телен камил үҙләштереп өлгөрһә, бер ниндәй ерлек тә, ул ни тиклем генә өҫтөнлөклө булмаһын, телде оноттора, уға булған һөйөү һәм ҡәҙер тойғоһон кәметә алмай. Әсәй, атай һымаҡ, ул да берҙән-бер һәм минеке тигән төшөнсәгә индерелеп, мәңгелек мисәт һуғылып өлгөргән булһа. Ә баланың телмәр үҫеше, телде тулайым тойоу һәләте 5-6 йәштәрҙә үҫешеп етә, ти белгестәр. Шулай итеп, телебеҙ, тимәк, милләт яҙмышы әсәләр ҡулында, тигән һүҙ буш түгел. Инә һөтө менән инмәгәнде тана һөтө менән инмәҫ, ти был хаҡта халҡым.
Бөгөн ер шарында донъяға килгән бәләкәстәрҙең етмеш проценты ике (ҡайһы осраҡта унан да күберәк) теллелек шарттарында үҫергә мәжбүр. Был – заман талабы. Бәлки, аҙабылыр ҙа.
Халыҡтың быуаттар буйы туплап килгән зиһен көсө, рухи ҡиммәттәре һәм аҡылы хәтергә һалынып(генетик код) нәҫелдән-нәҫелгә күсә һәм уны туған тел аша ғына асып була. Туған телен белмәгән кеше ошо хазиналар асманына ишек табып инеүҙән мәхрүм. Туған телдән башҡа хет йөҙ тел бел, улар һинең быуындан-быуынға күсә килгән халыҡ аҡылына, атаҡлы ғалим Л.Карелин яҙып ҡалдырғанса, үҙ затыңдың зиһен порталына(биокомпьютер) асҡыс була алмай. Ә бүтән зат-зәүерҙең рухи байлығына ҡулыңда асҡысың булһа ла, күңелеңдә һуҡмаҡ юҡ, ул бит йөрәк аша үтә торған юл. Ошо арҡала күпме күңел фажиғәләре килеп сыға, беҙ уларға йыш шаһитбыҙ, ләкин ярҙам итә алмай, өнһөҙ күҙәтәбеҙ. Һыу һөлөгөләй, төрлө телдәр белгән, шартлап торған, әммә туған тел аша милләтенең рухи шишмәһенә юлы асылмай, ошо тормошта үҙен табып йәшәй алмаған, ә бары йәнле ҡурсаҡтай ризыҡ һәм төрлө уңайлыҡ, рәхәтлектәр хаҡына баш баҫып эшләп, йәшәү тәмен тоймаған егет-ҡыҙҙарыбыҙ әҙме ни? Ҡанаттары булып та, оса белмәгән ҡоштарға оҡшатам мин ундайҙарҙы...
1930 йылдарҙа уҡ атаҡлы урыҫ ғалимы Л.Выготский, төрлө тәжрибәләр үткәреп, алда яҙылған фекерҙәрҙең ысынбарлыҡҡа тап килеүен “Балалыҡ осоронда күп теллелек мәсьәләһе” тигән хеҙмәтендә иҫбатлаған. Замандаштарыбыҙ араһында уның фекерҙәрен яҡлаусылар ҙа, ҡаршы булыусылар ҙа етерлек. Шәхсән мин, үҙемдең һәм таныштарымдың ғаиләләре өлгөһөндә, уның яҙғандарын сағыштырып ҡарағас, ризалашмай булдыра алманым. Швейцария ғалимы Эпштейндың тикшеренеүҙәренә яраҡлы, бала, әлбиттә, бер нисә телде бер юлы үҙләштерә ала, ләкин тәүҙә бер телде ныҡлап өйрәнеп, уның төҙөлөшөн төшөнөп өлгөрмәгән сабыйҙың төрлө төҙөлөшлө, образдар системаһы айырмалы ике телдә бер ыңғай уйларға мәжбүр булыуы зиһенендә тотҡарланыу барлыҡҡа килтерә һәм телмәр ярлыланыуы күҙәтелә. Бер башта төрлө образдар системаһының болғаныуы телдәр буталыуынан зыянлыраҡ һәм аяныслыраҡ, әлбиттә. Ләкин туған телен аңлап, уның нескәлектәренә төшөнөп өлгөргән кеше өсөн, хатта ул бәләкәй булһа ла, башҡа телдәрҙе өйрәнеү файҙаға ғына.
Ә ғаиләлә атай бер милләттән, әсәй икенсе ҡәүемдән булған осраҡта, ике телде лә өйрәтергә теләгәндәр «бер кеше – бер тел» тигән талаптан сығып эш итергә тейеш, ти француз ғалимы Ронжа. Ул төрлө ғаиләләрҙе күҙәтеп, әгәр ҙә бала менән атай – үҙ телендә, әсәй гел үҙенсә генә аралашһа, тел асылған мәлдә телмәр буталмай, тип иҫбат иткән. Был осраҡта зиһен шаҡарылыуы булмай тиерлек.
Тәбиғәт балаларҙа ял итә, тигән ҡыҙыҡ ҡына фекер бар, һәм әгәр ҙә һәр йән эйәһе донъяға үҙ тәғәйенләнеше менән килә, тиҙәр икән, был ике иҫбатлау бер-береһенә бөтөнләй тап килмәй. Ауыл – милләтебеҙгә һәләттәр биреүсе бишек, тиергә лә яраталар. Сағыштырып ҡарағанда, әтнәкәнең ауылда түгел, бер телле мөхиттә булыуын самаларға була. Инглиз ғалимдары Заер, Смит һәм Юкс Уэльс төбәгендә бер һәм ике телдә һөйләшкән ауыл һәм ҡала балаларының зиһен үҫешен тикшереп ҡарай һәм улар ҙа шундай һығымтаға килә. Бигерәк тә, ике телле балаларҙың ритмдарҙы тойоуҙа бер теллеләрҙән ҡалышыуына иғтибар итәләр, сөнки тел ул өндәрҙең билдәле тәртиптә яңғырауы, һәр тел – үҙе бер ысынбарлыҡ. Икенсе яҡтан, бер юлы бер нисә телдә уйлай алыу туҡтауһыҙ сағыштырыуҙар менән эш итеүгә килтереп, фекерләүҙе үҫтерә тип иҫбатлаусылар ҙа бар.
Ике теллелек солғанышында йәшәргә тура килгән халыҡтарға, тимәк, шул иҫәптән беҙгә лә, сабыйға, милләтебеҙ һәм бала күңеленең түңәрәклеге хаҡына, иң тәүҙә туған телде үҙләштерергә ярҙам итергә, шунан һуң ғына яҡшылап башҡа телдәрҙе лә өйрәтергә кәрәк икәне бәхәсһеҙ.
Заман һәм туған телебеҙ, милләт үҫеше хаҡында үҙ фекерҙәре менән уртаҡлашыуҙарын һорап, эштә лә, өйҙә лә тел һәм рух сәләмәтлеге һағында торған гүзәл ханымдарға – Башҡортостандың мәғариф министры урынбаҫары Венера Фәрит ҡыҙы Вәлиева, БДУ-ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты доценты, профессор Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы Шәрипова һәм быйыл “Йыл уҡытыусыһы” бәйгеһендә ҡатнашҡан уҡытыусылар: Ҡыйғы районы Иҫке Мөхәмәт ауылынан Сәриә Сәлим ҡыҙы Яруллина менән Бөрйән районы Байназар мәктәбенән Рәсимә Рауил ҡыҙы Байназароваға бер нисә һорау менән мөрәжәғәт иттек.
– Уҡыусыларығыҙға һәм балаларығыҙға ҡарап, киләһе быуын башҡорттары мөхитен нисек күҙаллайһығыҙ? Глобалләшеү дәүерендә әсәй уға йоғонто яһай аламы?
Венера Фәрит ҡыҙы. Иң беренсе ғаиләлә туған тел мөхитен булдырыу зарур. Ата-әсә менән үҙ телендә аралашҡан бала мәҙәниәтен, туған мөхитен ихтирам итеп үҫә. Артабан был дуҫтары, синыфташтары менән аралашыу мөхитенә әүерелергә тейеш. Дәрес һәм дәреслектәр аша ғына образлы фекерләү киңлеген биреп булмаясаҡ. Шул уљ ваљытта туған тел нигеҙҙәрен талантлы уҡытыусы, ћөҙөмтєле алымға нигеҙләнгән дәреслектәр ҙә тулыландыра ала.
Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы. Мөхитте әсәй генә тыуҙырмай шул. Ҡыҙҙарым үҫкәндә әсәйем беҙҙең менән йәшәне. Күпте белә, һөйләшеүгә әүәҫ, балаларҙы ауыҙына ғына ҡаратып ултыртыр ине. Шуға беҙҙә туған тел проблемаһы булманы. Хәҙер үҙебеҙ – өләсәй-олатай. Тел мөхите үҙгәрмәне, шул уҡ. Ләкин башҡортса теле асылған ейәнсәребеҙ урыҫ теленә күсеп бара. Баҡсаға барып, тиңдәштәре менән аралаша башлауы урыҫса булды. Бында бер кемде лә ғәйепләп булмай, сөнки ул үҙен башҡалар һымаҡ итеп күрергә теләй. Бигерәк тә телевизор, компьютер йоғонтоһо сикһеҙ.“Дисней” йәнһүрәттәренең сағыулығы, динамикаһы балаларҙы бик арбай. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, “Тамыр” каналы күп осраҡта улар менән ярыша алмай. Бер мәл ҡулға башҡортса “Рәхмәт” тигән фильм килеп эләкте. Ейәнсәрем менән шуны 100-150 мәртәбә генә ҡарағанбыҙҙыр. Үҙе һорап ҡуйҙырып ала, йырҙарын ятлап бөттө, интонацияһына тиклем ҡабатлай. Сюжеты баланы ҡыҙыҡтыра, ул геройҙарҙы аңғармаҫтан ҡабатлай. Тимәк, башҡорт теленә лә шулай ылыҡтырып була.
Рәсимә Рауил ҡыҙы. Өйҙә бала менән әсәй туған телдә аралашмаһа, мәктәп һәм балалар баҡсаһы ғына телгә һөйөү тәрбиәләй алмай. Ата-әсәләр бәләкәй саҡтан уљ башҡортса шиғыр, әкиәттәр һөйләп үҫтерә икән, бала телен яратып үҫәсәк. Сит телдәрҙе уңышлы үҙләштерәм тиһәң дә, әсә телеңде яҡшы белеү кәрәк. Бөгөн йәш кеше эшкә урынлашҡанда, нисә сит телде белеүен һорайҙар, ә башҡорт телен белеү-белмәүе менән ҡыҙыҡһынмайҙар ҙа. Башҡортостанда йәшәгәс, дәүләт теле булараҡ, уны ла һораһындар ине. Шул саҡта бөтәһе лә башҡорт телен өйрәнер ине.
Сәриә Сәлим ҡыҙы. Күңелгә әсәй һалғанды бер ни ҙә үҙгәртә алмай. Һәр бала өсөн әсәһе – үрнәк. Ҡорһаҡта сағында уҡ бала әсә менән бергә шатлана, борсола. Уның телен аңлай, уйҙарын үҙе аша үткәрә. «Балалар баҡсаһына йөрөтөү өсөн кәрәк» булған ят телде тыуыу менән уға көсләп тағып, мейеһендә үҙ ата-әсәһе көсөргәнеш тыуҙыра, бала уларҙың телен аңламай илай, мыжый, уртаҡлыҡ тапмай, үҙҙәре лә һиҙмәйенсә, мөхиткә яраҡлаштырыу маҡсатында, ата-әсә сабыйҙың рухын һындыра, һәм ундай балалар төрлө йоғонтоға тиҙ бирелә. Быға миҫал итеп Сорғот ҡалаһының үҫмерҙәр һәм йәштәр зыяратын килтерергә була.
– Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев, башҡортҡа өс нәмәне белеү мотлаҡ: өләңдәрҙе, йондоҙҙарҙы, ырыу тарихын һәм йолаларҙы, тип яҙған. Ләкин, улай тип ҡараһаҡ, башҡорт араһында ла башҡорттар һирәк килеп сыға лаһа... Икенсе яҡлап, мәктәптә дәрес ваҡыты сикле, ә быларҙы һәр әсәй ҙә бирә алмай, ҡыҙғанысҡа ҡаршы.
Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы. Былар махсус ваҡыт бүлеп өйрәтеп түгел, ә тәбиғи һеңдерелә торған белем. Туғандар менән таныштырып, нәҫеле хаҡында һүҙ ыңғайы һөйләп. Үҙе белмәгәнде, әлбиттә, әсәй балаһына һеңдерә алмай. Шуға йәш әсәйҙәрҙең үҙҙәрен дә тәрбиәләү фарыз. Йолаларҙың да төрлөһө бар. Үҙгәргән, иҫкергәне, яңы килеп ингәне... Мәҫәлән, барыһы ла тыуған көндә тортҡа шәм ҡуйып яндыра, теләк теләп өрә, ул беҙгә ят тип, баланы шатлыҡтан мәхрүм итеү яҡшы түгел бит. Ләкин шәм өрөп һүндереүҙән генә һин башҡорт булыуҙан туҡтайһың, тип кем раҫлаған? Тимәк, хәҙерге заманда рухиәт өсөн М. Өмөтбаев әйткәндәрҙән тыш, башҡа нәмәләр ҙә өҫтәлә, бының йөкмәткеһен асыҡлау башҡортлоҡ мәсьәләһенең яртыһын хәл итеү булыр ине.
Рәсимә Рауил ҡыҙы. Элегерәк бер нисә быуын бергә торған, балалар ҡараулы һәм күңелдәре лә көр булған. Әлеге көндә балаларға өләсәй мәктәбе етмәйҙер, тип уйлайым. Өләсәй тәрбиәһендә үҫкән ғаиләләрҙә балалар нисектер йыр-моңға әүәҫ, төрлө яҡлап һәләтлерәк булып үҫә. Ата-әсәнең эшләүен сәбәп итеп, төп тәрбиәне мәктәп менән балалар баҡсаһына ҡайтарып ҡалабыҙ. Ә тормош бының киреһен раҫлай.
Венера Фәрит ҡыҙы. Бөгөнгө көндә милләтте һаҡлау маҡсатында бер урында ғына төпләнеп ҡалырға тырышыу ҙа дөрөҫ түгелдер. Беҙгә халҡыбыҙҙың бәҫен, абруйын күтәреү өсөн, киреһенсә, аралашырға, ниндәйҙер дәрәжәләргә өлгәшеү зарур. Шул уҡ ваҡытта ауылда ҡалып юҡҡа сығыусы йәштәребеҙ ҙә юҡ түгел бит. Кеше үҙ алдына маҡсат ҡуйып йәшәргә, шуға ынтылырға тейеш. Әлбиттә, бында һәр башланғыстың нигеҙе – ғаиләлә. Ниндәй тәрбиә алған, кемдәр менән аралашҡан – барыһының да йоғонтоһо ҙур. Хәҙер йәштәр алдында бик күп мөмкинлектәр асыҡ, улар үҙ фекерен әйтә ала, маҡсатҡа ирешер юлдар күп, мәҫәлән, интернет, сит телдәр белеү... Тырышлыҡ ҡына кәрәк.
Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы. Сит милләт менән туғанлашырға тура килгән осраҡта ла, үҙ милләтеңә хөрмәт уята алырлыҡ итеп тәрбиәләү мотлаҡ. Элегерәк бер ҡунаҡта булырға тура килде. Хужалар икеһе лә тел белгестәре, мәктәп эшендә оҙаҡ йылдар эшләп, хаҡлы ялға сыҡҡандар. Матур, тәрбиәле ҡыҙҙар үҫтергәндәр. Берәүһе күрше республикала тормошта икән. Ишектән үк милли көйҙәрен ҡуйып, Ҡазан кейәүҙәре ҡаршы алды. Эй, матур сувенирҙар алып килгән, шулар хаҡында мауыҡтырғыс итеп һөйләй. Һоҡланып тыңлайһың, ҡайныһының да кейәүе менән ғорурланыуы йөҙөнә сыҡҡан. Ә икенсе кейәү – үҙ ауылдарынан, ул да, ауыҙын асып, бажаһын тыңлай. Ике кейәүҙең үҙҙәрен тотошонда иҫ киткес айырма күҙгә ташланды. Үҙебеҙҙең эшсән, баһадир егетебеҙгә үҙен күрһәтә белмәгәне өсөн асыу ҙа килеп ҡуйҙы. Шунан, егеттәрҙе эшкә өйрәтеү генә аҙ, тышҡы ҡиәфәтең, тотошоңдо, ҡатын-ҡыҙ менән аралашыу мәҙәниәтен дә бәләкәйҙән һеңдерер кәрәк, тигән һығымта яһаным. Йәш саҡта бит ҡыҙҙар иң тәүҙә тышҡы ҡиәфәткә иғтибар итә. Кейәү һайлау ҙа үҙенә күрә бәйге, әкиәттәребеҙҙә лә хан ҡыҙҙары гел егеттәр араһында бәйгеләр ойоштора бит. Шуларҙы нығыраҡ өйрәткәндә, бәлки, ҡатнаш никах проблемаһы ла ул тиклем киҫкен тормаҫ ине ул.
Рәсимә Рауил ҡыҙы. Ошо урында ирекһеҙҙән Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең һүҙҙәре иҫкә төшә. “Милләтте һаҡлар, уны раҫлар һәм күтәрер тағы бер нәмә бар. Ул –хеҙмәт. Аҡыл һәм ҡул хеҙмәте. Эштән биҙгән халыҡ, хеҙмәткә маһирлығын, ихласлығын, ижади ярһыуын юғалтҡан милләт меҫкенгә ҡаласаҡ. Ул инде “Илем – телем” тип күпме ҡабатлаһа ла, телен дә, моңон да, рухын да, йолаларын да һаҡлай алмаясаҡ“, – тигән һүҙҙәр беҙҙең бөгөнгө асылды аса, асыҡлай ғына түгелме? Мостайса фекер йөрөтөп, иң беренсе аҡыл хеҙмәтен эшкә егеү кәрәктер ул. Юғиһә эштән биҙгән атайҙарҙан эштән биҙер балалар тыуа. Бөгөн тел уҡытыусыһы, милләте киләсәген ҡайғыртһа, телгә, илгә, кесе Ватанға, уның үткәненә-бөгөнгөһөнә һөйөү тәрбиәләү менән бер рәттән, бала күңеленә аҡыл һәм ҡул хеҙмәтенә һөйөү ҙә һалырға тейеш. Боронғо кәсеп-шөғөлдәребеҙҙең файҙалы яҡтары хаҡында бәйән итеү, һөнәрле кешеләр менән осрашыуҙар үткәреү, тәжрибә уртаҡлашыу ҙа – беренсе сиратта рух һағында уяу тороусы телселәр өлөшө. Ҡағиҙә ятлатып ҡына уҡыусыға туған тел нескәлеген төшөндөрөп, тел һутын һеңдереп булмай. Тел асҡысы тәрәндә – беҙҙең күңелдәрҙә, рух һәм тән торошобоҙҙа, донъяға ҡарашыбыҙҙа.
– Әле ғәмәлдә булған уҡытыу методикалары, әсбаптар һәм яҙыусыларыбыҙ йәш быуынға тәҡдим иткән әҫәрҙәр, башҡорт телендәге балалар матбуғаты һәм радио тапшырыуҙары йәш быуындың рухи талаптарын ҡәнәғәтләндерәме?
Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы. Үрҙә әйткәнемсә, күп ерҙә хәҙерге балалар психологияһы иҫәпкә алып еткерелмәй шул. Яңыраҡ “Йыл уҡытыусыһы” ярышында ҡараған дәрестәргә нигеҙләнеп, бындай мәсьәлә бар, тип раҫлай алам. Ҡатнашыусыларҙың күбеһе үҙ алымдарын эшләүҙе хуп күрә, дәреслектәргә әллә ни мөрәжәғәт итмәнеләр. Телетапшырыуҙарҙы күберәк балалар баҡсалары, мәктәптәр менән берлектә эшләһендәр ине. Сөнки телевизорҙан үҙен күреү бала өсөн дә, ата-әсә өсөн дә оло ваҡиға. Тел өйрәнеү бит күберәк күңел тәьҫире менән бәйле.
Рәсимә Рауил ҡыҙы. “Тамыр” каналы башҡорт рухын үҫтереүгә ярҙам итә. Әммә тапшырыуҙары араһында үҫмерҙәргә арналғандары бик әҙ. Ә бит улар тап ошо осорҙа интернет менән мауығып китә. Уҡыусыларҙың рухи талаптарын ҡәнәғәтләндергән башҡорт телендәге уҡыу әсбаптары ла юҡ тиерлек. Әле улар эшләнеү өҫтөндәлер, тигән өмөттә йәшәйбеҙ, ә элекке программаға ярашлы дәреслектәр яңынан үҙгәртелмәйенсә сыға ла сыға. Быйылғы уҡыу йылында 5 класс уҡыусыларын башҡорт әҙәбиәтенән яңы стандарттарға ярашлы дәреслек менән уҡыта башланыҡ. Уның менән уҡытыуы күңелле, уҡыусылар ҙа ярата, сөнки унда заманға ярашлы күп әҫәрҙәр индерелгән.
– Хәҙер балалар бер юлы бер нисә тел өйрәнергә мәжбүр. Күп телдәрҙе өйрәнеү береһен дә ентекле белмәүгә килтермәйме икән? Ғәҙәттә, ҡайһы телдең өҫтөнлөклө булып китеүе баланың яҙмышын билдәләй. Бында отоусылар һәм отолоусылар бармы икән?
Венера Фәрит ҡыҙы. Был осраҡта тырыштар ғына ниндәйҙер һөҙөмтәгә өлгәшә. Тап улар отоусы булып сығалар ҙа инде. Башҡорт теле белгесе күренекле лингвист Жәлил Кейекбаев миҫалында ғына ла күп телдәрҙе яҡшы белеүҙең кешене оло шәхес итеп үҫтереүе хаҡында һүҙ йөрөтөргә була. Хәҙер халыҡ-ара аралашыу майҙаны киңәйә. Сәйәхәт итеүселәр хәрәкәте, миграция көслө. Шуға ла ни тиклем күберәк тел белһәң, шул тиклем яҡшыраҡтыр, ул заман үҙгәрештәренә тиҙ ҡалыплашырға ярҙам итә.
Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы. Мәктәптә дәүләт бушлай өс тел нигеҙҙәрен үҙләштереү мөмкинлеген бирә. Тимәк, был баланың, илдең киләсәге өсөн мөһим. Әммә ошо өс тел араһынан туған телдең доминанта булып ҡалыуы, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, әсәйҙән генә тормайҙыр, тип уйлайым.
Сәриә Сәлим ҡыҙы. «Балаларың русса матур һөйләшә, сере нимәлә?» тиеүселәргә кинәт кенә яуап бирә алмағаным хәтерҙә. Сөнки өйҙә русса һөйләшмәйбеҙ, мохтажлыҡ та юҡ. Ауылыбыҙҙа барыһы ла – башҡорт. Туғыҙынсыла уҡығанда Рәйсә ҡыҙым кинәт кенә инглиз теле бүлегенә уҡырға инергә ҡарар итте. Өфөләге беренсе һанлы колледждың сит телдәр бүлегендә, стипендия алып тороп, бер ауырлыҡһыҙ, күпселектә ҡала балалары булған төркөмдә уҡып сыҡты. Хәҙер БДПУ-ның сит телдәр факультетында ситтән тороп тик «бишлегә» уҡып йөрөй, «Азимут» ҡунаҡханаһында эшләй, французса, инглизсә иркен аралаша. Тимәк, туған телде яҡшы белеү, туған телдә һөйләшеү бүтән телдәрҙе үҙләштереүгә һис кәртә түгел. Рәсимәм мәктәптә уҡығанда башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән республика олимпиадаларында ҡатнашты, инша буйынса республикала икенсе урын алды, аҙаҡ химия йүнәлешендә китте, әле БДУ-ның магистратураһын тамамлау алдында.
“Диңгеҙ эштәрен яҡшы алып барыр өсөн заманында беҙгә ҡумыҡ телен өйрәнергә кәрәк ине. Хәҙер балаларыбыҙ яҡшы эшкә урынлаша алһын өсөн урыҫ телен камил белергә тейеш. Тел – икмәккә ынтыла”, – тигәйне бер сығышында Дағстандан бер депутат, йәшәү кимәле һәм конкуренция хаҡында һүҙ алып. Әммә күңел түңәрәклеге өсөн кешелектең рухи аҙыҡҡа, туған телгә ихтыяжы барыбер ҙә мөһимерәк икәнен онотмаһаҡ ине, тип әйтке килә, фекер алышыуҙы йомғаҡлап.
Гөлнара ХӘЛФЕТДИНОВА ойошторҙо.
Теги:


text:
Сочиҙа XI ҡышҡы Паралимпия уйындары асыла
Йома, 7 мартта, Сочиҙа XI ҡышҡы Паралимпия уйындарын асыу тантанаһы уҙасаҡ. Тантананың башы – Мәскәү ваҡыты буйынса 22 сәғәттә.
Сочиҙа Паралимпияға Рәсәй йыйылмаһы составында Башҡортостандан биш спортсы: Ирек Зарипов, Кирилл Михайлов, Азат Ҡарасурин, Надежда Андреева һәм Александр Давидович ҡатнаша. Бөтә спортсылар саңғы ярыштарында һәм биатлонда сығыш яһаясаҡ.
Ҡышҡы Паралимпия уйындары тарихы эсендә Башҡортостан спортсылары 27 миҙал яуланы, уларҙан 14-те алтын, 11 көмөш һәм икәүһе бронза.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, призлы урындар яулаусы Башҡортостан олимпсыларына республиканан матди бүләкләү ҡаралған: «алтын» өсөн — 1,5 миллион һум, «көмөш өсөн» — миллион һәм «бронза» өсөн – 500 мең һум.


text:
30 ноябрь — әсәлек капиталы иҫәбенән 25 мең һум аҡса алыуға ғариза биреүҙең һуңғы көнө
ӨФӨ, 2016 йыл, 22 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
30 ноябрҙә әсәлек капиталы иҫәбенән бер тапҡыр 25 мең һум аҡса алыуға ғаризалар ҡабул итеү ваҡыты тамамлана. Был хаҡта Рәсәй Пенсия фондының Башҡортостан бүлексәһендәге матбуғат хеҙмәте хәбәр итә.
Электрон ғаризаларҙы Рәсәй Пенсия фондының сайтында бирергә мөмкин.
«Башинформ» агентлығы хәбәр иткәнсә, Башҡортостандың ҡала һәм райондарында Рәсәй Пенсия фонды идаралыҡтарына 40 меңдән ашыу ғариза ҡабул ителгән, улар буйынса 804 миллион һум аҡса күсерелгән. Өҫтәүенә 1,8 меңдән ашыу ғариза электрон төрҙә килгән.
Төбәктә әсәлек (ғаилә) капиталына 253,7 меңдән ашыу дәүләт сертификаты тапшырылған. Әле 136 меңдән ашыу сертификат хужалары бер йәки бер нисә йүнәлеш буйынса капиталды тулыһынса тотонған.


text:
6 сентябрҙә Мәскәүҙә Рөстәм Хәмитовтың матбуғат конференцияһы үтә
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитовтың «Инвестор өсөн көрәш: Башҡортостандың конкурентлыҡ өҫтөнлөктәре» темаһына матбуғат конференцияһы 6 сентябрҙә Мәскәүҙә РБК мәғлүмәт агентлығында үтә.
Тикшереләсәк мәсьәләләр иҫәбендә – берҙәм сауҙа киңлегендә Башҡортостан өсөн асылған мөмкинлектәр, тышҡы иҡтисади эшмәкәрлекте әүҙемләштереү һәм урындағы етештереүселәрҙең конкурентлыҡҡа һәләтен үҫтереү буйынса саралар, Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһының һәм БРИКС илдәренең саммиттарына әҙерлек. Шулай уҡ Башҡортостан Президенты республика менән идара итеү системаһының үҙгәртелгәндән һуң ниндәй булыуы хаҡында ла һөйләйәсәк.
Журналистар үҙ һорауҙарын РБК компанияһының матбуғат үҙәгендә, шулай уҡ мәғлүмәт агентлығының www.rbc.ru сайтында бирә ала. Һорауҙарҙы smi@rbc.ru электрон адресына ла ебәрергә мөмкин.
Сара Мәскәү ваҡыты менән 16.00 сәғәттә башлана.


text:
Бөрйән районының Иҫке Монасип ауылындағы Ослотау (Ҡыҙҙар тауы) башында ҙур булмаған матур түңәрәк ялан бар. Элегерәк яҙ етеп, ер үлән, сәскәләр менән ҡапланғас, май урталарында ауыл ҡыҙҙары шунда менеп күңел асыр булған. Унда яланды тирәләтеп ултырып, сигеү сиккәндәр, бәйләм бәйләгәндәр, шул уҡ ваҡытта йырҙар йырлағандар, таҡмаҡ әйтеп, бейегәндәр. Үҙҙәре менән тау башына баҡырсаға һыу тултырып алып, сәй ҡайнатып эскәндәр.
Был йола Бөйөк Ватан һуғышы башланғансы дауам итә.
Ослотауҙың һул яғында Масаҡ тауы күренә. Ул 5 өлөштән тора: беренсе, икенсе, өсөнсө, дүртенсе, бишенсе тауҙы менгәс кенә, Масаҡ тауына мендем, тип әйтергә була. Уның тарихы былай. Ҡараһаҡал ихтилалында башҡорттар менән карателдәр араһында ҡаты бәрелеш була. Дошмандар яҡшы ҡоралланған, шунлыҡтан башҡорттар еңелә. Күптәр ҡырыла. Ә ике башҡорт һуғышсыһы иҫән ҡалып, ҡулға алынмай. Берәүһе – Атъятҡан яғынан, икенсеһе Масаҡ уяһынан ҡаса. Масаҡ уяһынан киткәне тегеһенә: «Мынан сыҡ, мынан сыҡ!» – тип һөрәнләгән. Шуға күрә халыҡ был тауҙы Масаҡ тауы тип йөрөтә башлаған.
Уның һул яғында Ҡыйрат урынлашҡан. Уның исеме нимә аңлатамы? Граждандар һуғышы йылдарында була был ваҡиға. Тирә-яҡтағы аҡтарҙы ҡыйратырға тигән бойороҡ бирелә. Иҫке Монасип ауылында ла улар бик күп була. Аҡтар Ҡыйрат тауында урынлашып ала, ә ҡаршы яҡта, Ағиҙел йылғаһының теге яғында, йәғни Кепес тауында, ҡыҙылдар торған. Улар араһында ҡаты һуғыш башлана. Ике тауҙан бер-береһенә атышҡандар. Аҡтарҙы тар-мар иткәндәр. Шулай итеп, улар ҡыйратылған, күп ҡан ҡойолған. Һуңынан был тауҙы Ҡыйрат тауы тип йөрөтә башлағандар.
Ауылға килеп инеп, бер саҡрым ара үткәс, уң яҡта әллә ни бейек булмаған ҡая-таш бар. Элек был тирәлә ҡуйы урман булған. Унда ниндәй генә ҡоштар һайрамаған, кейектәре лә тулып йөрөгән. Шул ваҡыттарҙа ошо ҡая-ташына күпләп өкөләр оялаған. Һуғыш ваҡытында утын өсөн байтаҡ ағасты ҡырҡҡандар. Шул сәбәпле өкөләр был урынды ташлап киткән. Улар оялаған ҡая-ташты Өкө ташы тип атағандар һәм әлеге көндә лә был исем онотолмай.
Элек йылға буйында аҡ ҡамыштар бик күп үҫкән. Яҙ көнө бәләкәй йылға ныҡ ташҡан, ярҙарынан сығып ятҡан. Ҡамышы аҡ булғанға был йылғаны халыҡ Ҡамышаҡ йылғаһы тип йөрөтә башлаған. Йәйгелеккә ҡарай ул ҡорой, ә яҙғыһын тулы һыулы була.
Ҡояш ҡалҡҡан яҡта, йәғни көнсығышта, иң бейек тауҙарҙың береһе Шыуҙырғыс бар. Уны халыҡ бушҡа ғына шулай тип атамаған. Тау Ағиҙел йылғаһы буйында урынлашҡан. Ҡыш көндәрендә күпләп ағас ҡырҡҡандар һәм яҙ етеп, Ағиҙел йылғаһының ныҡлап ташҡан сағында уларҙы бейек тауҙан тәгәрәтеп йылғаға төшөргәндәр. Ҡыуғынсылар ағастарҙы тығылған урындарҙа төрткөләп, ағыҙып алып киткән. Ә шыуҙырып төшөргән тауҙы Шыуҙырғыс тауы тип атай башлағандар.
Ялтырғая (Маһизата ҡаяһы) Иҫке Монасип ауылының икенсе өлөшөндә, көньяҡта, Ағиҙел йылғаһы янында урынлашҡан. Уның ике атамаһы бар. Беренсеһе – Ялтырғая. Көҙгө кеүек ялтырап торған өсөн дә шулай атап йөрөтәләр. Икенсеһе – Маһизата ҡаяһы. Кепестә йәшәүсе Маһизата Бикмәтова инәй йәш сағында ошо ҡая башында еләк йыйып йөрөгәнендә яңылыш баҫып, аҫҡа ҡолап төшә һәм ни мөғжизә менәндер тере ҡала. Ауыл халҡы быға ҡыуанып, исемен ҡаяға бирә. Әммә әлеге ваҡытта уның икенсе исемен онота баралар, йышыраҡ Ялтырғая тип йөрөтәләр.
Элегерәк Ағиҙел буйындағы мәсет эргәһендәрәк ҙур өҫтәл ҙурлығында бер таш ятҡан. Ауылда йәшәүсе Мәхүпъямал исемле әбей көн дә килеп йылғала йыуынып, ташҡа ултырып намаҙ уҡый торған булған. Шуға күрә лә был ерҙе Мәхүп ташы тип йөрөткәндәр.
Үҙ төбәгеңдең топонимикаһын белеү, йыйыу, өйрәнеү үҙебеҙ өсөн генә түгел, килер быуын өсөн дә бик мөһим. Ул – беҙҙең үткәнебеҙ, бөгөнгөбөҙ һәм киләсәгебеҙ!
Гөлназ ИШЕМҒУЖИНА, йәш хәбәрсе.
Өфө ҡалаһы, Рәми Ғарипов исемендәге 1-се республика башҡорт интернат-гимназияһы.


text:
Шиғрий осталыҡ
Клара апа Кучковскаяныңҡы “Күңелемнән…” тигән йаңа цыҡҡан китабы ул суңҡы уаҡытта йасып цығарған йаңа шиғерләренән тораты.
Пы китапныңҡы ҡәтере шикләнмәслек, ник тисәң – ул авторның перенце пулып ҡәсерге себертатар телтә әсәрләр йасып үсе аларны китап итеп цығара пашлаған. “Күңелемнән…” – туған телебестә йасылған китап.
Клара апа Куковаскаяның шиғрий ижаты ҡәсерге уғыуцының сағына ҡаҡлы. Ул саҡлыҡ шәғирәнеңке шиғер йасыу әмәленең киң тематик төрлөлөгөнән киләте. Ул темалар – Себерне йаратыу, себертатар телгә сөүөнө уйатыу, кешенеңке тонйатағы урыны, үткәнне искә алыу, шиғерне уғыған кеше пелән шайарып, аның күңелен күтәреү. Ҡәсерге уаҡытта иң кәрәкле темаларның пересе – үс милләтең пелән ғорурланыу, туған телеңне ҡөрмәт итә пелеү.
Туған йерем – Себерем
Ап аҡ ҡарлы Себерем минең
Син минең туған йерем,
Синтә генә үтсен ите ғуй
Минең ҡалған өмөрөм.
Йырлай-йырлай йөрөсәм ите
Цейәле сасларыңта,
Полотларыңның йөсөн күреп
Күл тигән күсләреңтә.
Ҡарағатларыңны мин йыйам
Циләгемне тултырып,
Ҡарағайыңа кел ҡарайым
Арып талсам утырып.
Клара апа Кучковскаяның шиғрий әмәленең тағын пер сур кәрәкле йағы – тыйнаҡлыҡ. Ул үс кәрәклелеген арттырып
китмәйте, үс үсе пелән маҡтанмайты, үсе турлы юмор пелән, ирония пелән ҡарайты:
Күс ацып йомҡынцы
Мин тыуғаннан тонйа пашҡармаған,
Үлсәм тә, йер йемермәс күкләрен,
Ник тыуғанны пелмәй йәшәй йәшәй
Үлгәнемне тә пелмәй йертән китерем…
Талантлы кеше пөтөн нимәтә тә талантлы тип йуҡҡа әйтмәгәннәр. Клара апа Кучковская шиғер йасыуцы та, йырауцы та. Ул пороңҡо себертатар йырларны, мөнәчәтләрне пеләте, йырлайты. Шаның өцөн аныңҡы кән шиғерләрен йырлап та пулаты. Пер нцәсенә йырлар та йасылған. Менә пер шиғерне әсер йыр тип әйткәле тә пулаты:
Сағыныу
Урманнарта искән, әй, йелләртән
Йапраҡ ҡына төшәр өсөлөп,
Сөйгән кенә йарым пергә пулса,
Йәшәр генә итем сөйөлөп.
Сағраларға цыҡсам, йул йуғалтам,
Урманнарға керсәм – атымны,
Йастыҡларға түгел, ташҡа салам
Ҡайғыларға төшкән пашымны.
Таулар пашларынтағы аҡ тирмән
Әй, крупчатка он тарта мигән?
Ир-йегеткәйләрне тонйа түгел –
Сағышлары ҡартайтаты игән.
Ҡара ғына атҡа тилбегә йуҡ
Пашларына ғына салғалы,
Аллам пәғетемә ник пирмәте
Йаннарыңта ғына ҡалғалы?
Клара апаның алттараҡ цыҡҡан “Әйткем киләте..”, “Цыйылмаған ацаҡ” китпаларға ҡарағанта суңҡы “Күңелемнән…” китабынта лирик шиғерләр кәнерәк күренәте. Ул шиғерләртән авторның күңеленең торомон аңнап пулаты. Клара апа, күрәсең, йәшлектәге тормошона та сағынып китәте, әммә пөгөнкөсөн онотмайты:
Мин ҡайттым
Тауыш танып мин уйантым
Сайрайты пер ҡошҡынам,
Йәшлегемтә ташлап киткән
Пер алтаҡцы тусҡынам.
Килеп ҡунҡан йаңатан ул
Ташлап киткән талына,
Ҡәсер инте тырышаты
Моң салғалы йәнемә.
Ҡайта йөрөтөң, ҡошҡынам?
Кемнәр өцөн сайратың?
Ҡаурыйларың ҡаушалыпты
Пөтөптө ғуй ҡайратың.
Кем күңлен күреп йөрөтөң?
Онтоп йертә мин парын?
Син минең өцөн пултың ҡуй
Пертән пер асис йарым,
Тырышма син йас иткәле
Сарғайып пөткән көснө,
Синең төсәлмәс йалғышың
Айырған инте песне.
Пәғеткәйем, пәғет ҡошом!
Өсөлгән йырым минең,
Тик пәғетләр пирмәс инте
Онтолған ҡөйөң синең.
Ҡайттым тимә, син сайрама,
Мин сине абу итмәм,
Ницек кенә сайрасаң та
Мин тәрәсәмне йабам.
Клара апа Кучковскаяның пер аны ғына таныттырған әмәле – юмор пелән пулған тормошҡа ҡарау. Пы күренеш аның шиғерләрентә тә күренеп тораты. Аның юморы мысҡыллау түгел, аның юморы – көлткөлө йәберләрне күреп, аларны шиғергә сала пелеү:
Йомортҡа сатам
Йомортҡа сатам, аламсың? —
Күрше тораты алтымта,
Әллә, мәйтәм … тәүбә,
Ағылы пар ғуй пашынта.
— Ал тисерәк, ал менә,
Йомортҡам уй-буй тәмне,
Мин торам ауыс ацып,
Аңнай алмай пы ҡәлне.
Күрше кәпләйте: икмәк кәрәк –
Әбәң тораға киткән,
Ал, күрше, үгенмәссең –
Сиңә әрсәнкә пирәм!
Кинәт кенә шығыртап
Ацылып китте ҡапҡа,
«Йаҡшы әкә» ағарып китте
Ҡараты та шал йаҡҡа.
Ә, — тип ҡыцҡырты пицәсе –
Ошлатым мин пурнакны,
Мин ацыутан әле генә
Туҡматым йәш ҡурасны.
— Туҡматым, тауыҡ пасмайын
Ашап симереп йатасың,
Сиңә ҡәсер күрсәтәм мин
Йомортҡаның Алласын.
Күрше пицә алтҡа пасты,
Ире ҡацты сыртыма,
Пер иләк тәмне йомортҡа
Суғылып уатылты пашыма.
Ире суҡҡан миңә таматы,
Пицәсе суҡты ҡабырғама,
Ҡотҡар мине исән аман — тип,
Йалынам мин Аллама.
Икесенең күңеле пулты,
Ә минеңке тыңыраҡ –
Пушҡа ғына питемә-пашыма
Йомортҡа сылатым пер иләк.
Үсем сылайым, үсем уйлайым,
Уйлайым та масайам –
Йарайты әле, күрше әкә
Палта сатҡалы цыҡмаған.
Марат Курманов
* * * * *
Клара Кучковскаяның шиғерләренеңке темаларға пайлығы
Йаңа айаҡҡа пасып киләтеген себертатар шиғрийәтнең себертатарца пулған өлөшө артыҡ сур пулмаса та, төрлө темаларға ҡарайты. Ҡәсерге себертатар телтә иң перенце пулып Клара апа Кучковскаяның шиғерләре цыҡты. Алар “Әйткем киләте…”, “Цыйылмаған ацаҡ” китплар пулып тонйа күртеләр. Туған телебестә Мөнирә Хуснутдинова, Ҡалийа Абайдуллина, Сагит Сагитов, Рәҡип Ибрагимов йасатлар. Пы кешеләр туған телебесне үстергәле, онотмағалы пулған эштә оло эш эшләйтләр тисәм, иц кем оторо килмәс тип уйлайым.
Клара апа Кучковская себертатар телтә менә инте өцөнцө китабын цығарты. Ул китап песнең туған телебестә генә. Пы китапныңҡы исеме – “Күңелемнән…” – авторның цынныҡта пулған күнеленән цыҡҡан тойоуларын, күңелентә пулған көйөүләрен, күңелентә тыуған әйткесе килгән сүсләрне пелтерәте. Мыны шиғерләрен уғып аңнап пулаты:
Күңелем минең ҡошцоҡ
Минең күңелем ҡошцоҡтай —
Йырлайты, уйланаты,
Тәрәсә төпкә утырып
Тиктән тик моңнанаты.
Күңелем минең ҡошцоҡтай —
Аташаты йелләртә,
Мөйәшкә йәшенеп кенә
Утыраты төннәртә.
Күңелемне аңнамайым —
Ул минеңке түгелтәй,
Сыуыҡ йелтә өшөп ҡалып
Аны ҡарлар күмәртәй.
Шиғерләрнең авторның күңеленән цыҡҡанын кел “күңел” тигән сүснең ҡабатланыуынта күргәле пулаты:
“Теләкләрем” шиғертән —
…Тошманнарыма таубеҡ пир
Нурлансын күңелләре,
Уйларының йалғышлығын
Аңнасыннар үсләре…
Клара апаның йасҡан шиғерләре төрлө темаларға ҡарайтлар. Мынта уғыуцы туған ауылға сағыныулар, ата-инәне ҡөрмәт итеү, сөйөү, йалғыслыҡ, туслар пелән аралаша пелеү, тошманыңны ҡөрмәт итә пелеү, кешенең тонйатағы урыны турлы уғый алаты.
Перенцетән алып, йаңа китапның пер өлөш шиғерләре Себергә, себертатар телгә пағышланҡан. Автор туған йерен, туған телен, алар турлы ҡайғырыуын кешеләргә шиғер аша пелтергәле тырышаты:
“Әрнеүем” шиғертән
Перцак «себертатар» тип
Шаулап көрләп алтыҡ та,
Көрләп шаулаған эшне
Сантыҡларға салтыҡ та.
Себер игәнебесне исләйбес
Тың кәрәк цаҡта ғына,
Пырас күкрәк тә ҡағабыс
Пайтасы пулса менә.
Телебес песнең ата-пабатан
Порон-пороннан ҡалған,
Үс-үсен саҡлай-саҡлай
Ул, пағыр, арып талған…
…Йаратсаҡ ите Себерне
Пуран ҡарлары пелән
Әгәр инте теле пөтсә,
Себер Себер пулыр мигән?..
Туған йер, туған тел темасы себер татарларға Булат Сулейманов темасы пелән пәле пулаты. Мыны Клара апа пелеп, аңнап, ул песнең өцөн олло пулған кешегә шиғерләрентә энтәшәте:
“Әрнеүем” шиғертән
…Йөс йылға шаулап көрләгән
Пулатыбыс пар ите,
Нинтәй көцлө пулса та,
Ул та тусҡа сар ите.
Йыллыр үтте, Пулат та йуҡ,
Пес перттә пашҡармаған,
Ней әйттем, ней әйтәйем тип
Ҡурғып торабыс аман.
«Мин – себер» тип ҡаты әйткән
Тағын Пулат табылсын,
Таштай ҡатҡан йөрәкләргә
Себер уты ҡабынсын…
“Пулатның уты” тигән шиғерентә Клара апа Булат Сулеймановны йуҡсытып, ҡәсерге көннән аңа әйтелгәле тейеш сүслерне әйткәле тырышаты:
Өйгә түгел — йөрәкләргә
Ҡәтер таҡтаны ҡағайыҡ,
Йертә түгел — йөрәкләртә
Пулатның утын йағайыҡ…
…Суң пулса та уң пулсын тип
Йалғышны төсәтәйек,
“Пес пертәм, көцлө ҡалыҡ” тип
Цитләргә күрсәтәйек!..
Йаңа китапаның игенце пер сур өлөшө Клара апа йаҡыннарына пағышлайты. Пы төргөн шиғерләрентә ул инәкәсен искә алаты, аңа сағынып кән кенә әйткесе килгән сүсләрен әйтәте. Инә тема төркий, татар ижатларта кән йаҡтыртылаты. Пы – төркий ҡалыҡларныңҡы традициясы. Мынта пес инәнең алтынта паш ийеүне күрәбес, инәне ҡөрмәт итеүне тойабыс. Клара апа пы традициятан та ары китмәйте:
Инәнең ҡаҡы
Аллам, Аллам тип әйтәбес
Аллама эшәнәбес,
Ауыр цаҡларта Аллам тип
Инәгә сыйынабыс.
Перенце рәт күс ацҡанта
Йаныңта инәң пулыр,
Тәғәм пулып ауысыңа
Күкрәк сөтләре тамыр.
Инә ҡаҡы – Алла ҡаҡы
Инә йертә пер генә,
Инә йөсөнә тиң пулыр
Йаҡты атҡан көн кенә.
Инә тип йасыулы пулыр
Пәрештә ҡанатына,
Йөрәк эцентә үстерер
Инә әр палсын та.
Түрт ишек пулыр, әй, әтәм,
Оцмаҡларның йулынта,
Өц ацҡыц инәңтә пулыр,
Персе пулыр атаңта.
Үсенең күңелентә пулған сағыныуларны инәкәсенә шиғер аша йеткескәле тырышаты:
Инәмнең мамыҡ шәле
Шантай йомшаҡ, шантай йылы,
Инәмнең мамыҡ шәле,
Шәл йабынып йөрөгән цағы
Аман исемтә әле.
Ҡысым алып пирте тийеп
Масайып кәпләйте ите
Перттә иңенән төшөрмәй
Теләкләр теләйте ите.
Шантай йомшаҡ, шантай йылы
Инәмнең мамыҡ шәле,
Шал шәлгә уранып йатты
Тың ауырайғац ҡәле.
Инәмнең тән йылысын
Шал шәлтә тойам әле,
Йалғыслыҡта йулташ пулты
Инәмнең мамыҡ шәле.
Инәкәм искә төшкән сайын
Шәлен ҡулыма алам,
Шәл йабынып йөрөгән цағын —
Исән цағын сағынам.
Инә темаға инә пулыу темасы та йаҡын. Инә пулыуның ацысын та, цөцөсөн тә әйткән шигелле шәғирә әсәрләрентә күрсәтәте. Инәнең күңелентә паласы өцөн масайыуы та, ҡайғырыуы та – парысы Клара апаның шиғерләрентә. Аларта пес йәш инәнең йаңа туыған, үсеп килгән паласына шатлыҡлары турлы уғый алабыс:
Палам
Ҡулымта йатасың, палам –
Аллам пиргән пүләгем,
Атаң пелән инәкәңнең
Ҡабул пулған теләге.
Ҡарап туймаған йөсөңнө
Ошатам мин үсемә,
Кецкенә генә кәүтәңне
Ҡысайым күкрәгемә.
Күңелемнең иң түрентә
Йасатым, палам, сәлтеп,
Иң әйбәт йырларны йырлап
Утырам сине тирбәтеп.
Ә үсеп йеткән палата пулған уйларын Клара апа “көтөү” тигән сүс пелән пәйләйте. Инә сур пулып йеткән паласы турлы кел ҡайғыраты, паласын сағынаты, көтәте.
Ариба апа ҡөрмәтенә
Ағац өйө йылы, таса,
Мейецтә ут йанаты,
Носки пәйләп солдатына
Йалғыс инә утыраты.
Ҡарамайты ҡулларына –
Күсләре аның утта,
Нишләйтигән палацығы
Ошо кицке минутта.
Нишләйтигән, ҡайтаты ул
Ҡайта илнең ҡырлары,
Шантай ауыр, шантай моңсоу
Йалғыс инә уйлары.
Тәрәсәгә төннәр ҡунҡан
Йалғыс йолтос күкләртә,
Инә аша ҡайғыраты
Пы тыңҡысыс көннәртә.
Тағын пер сур төргөн шиғерләр кешенең тонйатағы урыны турлы йасылған. Мынта пес авторның тирән ағыл йөрөтөүен күрәбес. Пы шиғерләртән күргәнебесцә, Клара апа үсен әллә ней сур итеп ололап күрсәтмәйте. Үсен тик кеше, йалғышын та, төрөсөн тә ҡылған итеп күрсәтәте. Йалғышлыҡларны ул трагедия итеп күрмәйте, кешенең тормош йулынта парысы та пулғалы тийеш пулған ҡәл итеп аңнататы.
Пәғет эстәп
Менә өмөрләр тә үтте
Сөрөнөп тә йығылып,
Пәғет тигәнне эстәй эстәй
Мөйәшләргә төртөнөп.
Үтте тип тә ҡайғырмайым
Әр кемнең тә үтәте,
Пы тонйаға килә пелгән
Анан пер цаҡ китәте.
Арсар пултым, ағыллы та,
Пулты төрлө цаҡларым,
Пер кисәк пәғетем өцөн
Түләтем сур ҡаҡларын.
Тонйаға төрөс итеп ҡарауы көцөнән шиғерләрнең авторы кешәләргә киңәш тә пиреп ҡуйаты. Ул киңәшләр – тирән ағылтан, күргәнне-үткәнне төрөс итеп аңнаутан киләте тип әйткәле пулаты:
Арбаға утырсаң…
Кем арбасына утырсаң,
Син аның көйөн көйлә,
Ҡарға пелән син ҡарға пул –
Ҡыцҡаралмайым тимә.
Мин! – тип ҡыцҡыра пирсеннәр
Асапланма туҡтатып,
Тус ма пы әллә тошман ма?
Ҡалсыннар уйға патып.
«Мин ағыллы» тигәннәргә
Риса пулып паш цайға,
Үсен үлеп маҡтағанҡа
Ағыллы пулыу ҡайта?
Син әйткәнсай күкрәк ҡаҡҡац,
Ул сине эшетмәгән,
Аның арбасынта утырғац,
Син тә ары китмәгән.
Клара апа сөйөү теманы та циттә ҡалтырмаған. Ул тойоу турлы пайтаҡ ҡына шиғерләре пар. Пы тойоуно автор айырылыу, пергә пулмау, көтөү, сағыныу пелән пәйләйте. Шиғерләрнең кәнесен алғасаулы төсләр алаты.
Сурар итем
Мин ҡойаштан сурар итем –
Ник йанасың, ҡойашым,
Әллә син тә — минең перем –
Ҡайғылы мигән пашың?
Мин айтан та сурар итем –
Ник моңайасың, айым,
Синең тә минең шигелле
Өсөләте мә йәнең?
Әйтер итем мин йелләргә —
Сес исәсес, исәсес,
Әллә сес тә сағныуларға
Өсөләсес, түсәсес?
Күңлем моңайып йанаты
Пашларымта кел пуран,
Ҡайғыға, сөйөүгә патып
Синең йаның парам…
Йауапсыс сөйөү турлы Клара апаның шиғерләре пайтаҡ ҡына пулса та, алар ҡуаныцсыслыҡ тойоуно тыутырмайтлар. Парыбер анта уйнау көй тә сиселәте. Автор сөйөүнөң пулып цыҡмағанына “өмөр туҡтаты менә” тип ҡарамайты, ә Клара апанңҡы үсентә пулған шайаннығы, ирониясы аша пиреләте:
Ҡурғам…
Йаратам тип әйталмайым
Эшетеп ҡуйыр, ҡурғам,
Ник килтең тийеп сурартай,
Йанына килеп торсам.
Йөрөйөм үсем ҡурғам та
Ул йөрөгән эсләртән,
Йылы нурлар өмөт итеп
Постай сыуыҡ күсләртән.
Мин ҡурғып йөргән арата
Пер патыры табылған –
Пертә ҡурғып тормаған та
Аңа парып сарылған.
Клара апаныңҡы юморы – ул үсенә пашҡа пер тонйа. Шиғерләртән аңнап пулаты – автор пулған ҡайғы-ҡәсрәткә цумып-кереп утырмайты, пулған ҡәлгә ирониясын ҡатнаштырып, үсен тә, кешеләрне тә тонйаға оптимизм пелән ҡарауға өнтәп, күңелләрне тың күтәрә алатығын шиғерләр йасаты:
Сантуғац пулып пулса!
Ҡарға конторға килепте —
Ул ҡайтан аҡца алған?
Ҡағас пирең – уғығалы парам,
Сантуғац пулып ҡайтам!
Пашҡа ҡарғалар аңа ҡарап
Уйланып утыртылар,
Аҡца түләгәц, пескә ней тип
Бланкны тултыртылар.
Йастылар алар: «Ҡарғаны
Йебәрәбес уғығалы,
Теләйте песнең ҡарғабыс
Пер сантуғац пулғалы».
Аҡца үсенекен итте –
Ҡарға уғығалы китте,
Уғығысы тың килгәнкә
Моратына иреште.
Әйбәт йаҡты пер аланта
Йыйылған сантуғацлар,
Аларға скрипка уйнайты
Оссон ҡойроҡло ҡарлығац.
Ҡарға та йыр өйрәнәте
Эценән сарнай сарнай,
Үсенцә сусҡан пулаты
Ҡойроғон полғай полғай.
Менә шалай сарнай уйнай
Килеп йетте перцаҡ көс,
Сантуғацларны тыңнап пөткәц,
Пиртеләр аңа та сүс.
Ҡарға оцоп ҡунып пасты
Ҡарлығацларның алтына,
Тауышым йомшаҡ пулсын тип
Май тамысты ауысына.
Ҡарлығацлар скрипка сусты,
Турғай циртте манталин,
Ҡарға уйлайты: «Йырлап йебәрсәм,
Ҡыцҡырырлар әфәрин!»
Күкрәген киреп ҡарға
Ҡыцҡырты «ҡарр-ҡарр» тип,
Ҡошлар оцтолар ҡурғып,
«Атты ғуй» тошман тип.
Шал көннән сантуғацлар
Ҡарғатан ҡурғаты игән,
Ҡарға тауышҡа турғайлар
Йөрәк пулып китәте игән.
Ҡарға йөрөйтө үпкәләп –
Йастылар йалғыш ҡағас,
Төрөс ҡағас йасҡалы
Аҡцам пулған пулыр ас.
Теләгем пар менә тип
Эцеңә моңнар тулса,
Аҡца түләп кенә кинәт
Сантуғац пулып пулса!
Аҡца пелән ҡағас алып
Пулып пулмас сантуғац,
Сусып сусып сайрау ҡайта
Ауыс тула «ҡарр» пулғац!
Юмор пелән пергә мынтайын шиғерләртә автор сабаҡ та өйрәтәте, ницек пулғалы йараған-йарамасны күрсәтәте.
Шалай итеп, Клара Кучковскаяның шиғерләре кән темалар аша ҡалығыбысның талантын, тонйаны танып пелеү әмәлне, осталығыбысны пелтерәте, телебеснеңке пайлығын күрсәтәте.
Максим Сагидуллин


text:
Мәғлүмәт
Мәғлүмәт — матди донъя факттарының кеше йәки махсус ҡоролмалар тарафынан ҡабул ителгән сағылышы[1].
Мәғлүмәт – ул материя ла, энергия ла түгел, мәғлүмәт – ул мәғлүмәт
Халыҡ-ара стандарттарҙа «мәғлүмәт» төшөнсәһе түбәндәгесә билдәләнә:
- конкрет контекст сиктәрендә кешеләр бер-береһе менән алышҡан предметтар тураһындағы белемдәр, факттар, идеялар һ.б. (ISO/IEC 10746-2:1996)[3];
- билдәле бер контекста конкрет мәғәнәгә эйә факттар, ваҡиғалар, әйберҙәр, идеялар, төшөнсәләргә бәйле мәғлүмәттәр (ISO/IEC 2382-1:1993)[4].
Мәғлүмәт һүҙе төрлө мәғәнә аңлата, хатта академик Н. Н. Моисеев был төшөнсәнең аныҡ билдәләмәһе юҡ тип таный[5][6].
Шулай ҙа үҙ-ара алышыу өсөн мәғлүмәт күҙ алдына килтерелгән ниндәйҙер бер формала, йәки уның мәғәнәһе булырға тейеш (ISO/IEC/IEEE 24765:2010)[7].
Йөкмәткеһе
- 1 Күренештең асылы һәм сиктәре
- 2 Тарихы
- 3 Мәғлүмәтте классификациялау
- 4 Төрлө фән өлкәләрендә мәғлүмәт
- 5 Ялған мәғлүмәт
- 6 Иҫкәрмәләр
- 7 Әҙәбиәт
- 8 Һылтанмалар
Күренештең асылы һәм сиктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Философия күҙлегенән ҡарағанда, мәғлүмәт — хәрәкәттең матди булмаған (логик, абстракт) формаһы, ул баш мейеһендә төшөнсә, категория, күҙаллау булараҡ барлыҡҡа килә. Матди булмаған форма цифрҙар, хәрефтәр, билдәләр ярҙамында күрһәтелә. Тимәк, кеше матди булмаған форманы тап улар ярҙамында һаҡлай, эшкәртә һ.б.
Сағылыштың билдәләмәһе буйынса[9] мәғлүмәт сағылыштың йөкмәткеһе булып сыға[10].
Ғәмәли фәндәрҙә нимә ул мәғлүмәт һәм нимә мәғлүмәт түгеллеген айырыу мөһим. Был йәһәттән «был объектта ниндәй мәғлүмәт бар» тигән формала һорау ҡуйыу дөрөҫ түгел. Мәғлүмәт һәр ваҡыт шартлы[11].
Кибернетика энергия, материя һәм мәғлүмәтте идара итеү принцибы менән бәйләй, идара итеү принцибы асылы шунан ғибәрәт — хәрәкәт һәм ҙур массаларҙың эшмәкәрлеге йәки ҙур күләмдәге энергияны тапшырыу һәм уны икенсе нәмәгә үҙгәртеү мәғлүмәт тупланған ҙур булмаған күләмдәге энергиялар тарафынан башҡарыла һәм контролдә тотола[12].
Әгәр ҙә был хәрәкәттең артабанғы үҫешендә уға бирелгән энергия йәки импульс, материялар менән алышыныу (әгәр ул булған булһа) әһәмиәткә эйә булмаһа, был үҙ-ара бәйләнешле хәрәкәтте мәғлүмәт булараҡ сығыш яһай.
Мәғлүмәт менән материяның үҙ-ара мөнәсәбәте мәсьәләһе төрлөсә хәл ителә. Мәғлүмәттең атрибутив концепцияһы яҡлы булған Р. Ф. Абдеев, мәғлүмәт материяның төҙөлөшөндә, тип иҫәпләй (әммә ул да бындай мәғлүмәткә айырым билдәләнеш бирә)[11]. Рәсәйҙә лә, сит илдә лә һуңғараҡ барлыҡҡа килгән ҡараштар буйынса, мәғлүмәт материаль түгел, объекттар структураһындағы мәғлүмәт дәлил тип йөрөтөлә (representation form — ISO/IEC/IEEE 24765:2010).
Дәлилдәр, мәғлүмәт һәм уларҙы ҡабул итеүсе араһындағы мөнәсәбәтте С. Г. Середа түбәндәге миҫал менән һүрәтләй: ҡомдағы айыу эҙе материаль, был объект тураһында дәлил; «мәғлүмәт» — ошо дәлилдәр буйынса объектты өйрәнеү, йәғни йәнлектең тоҡомон, буйын, ауырлығын, йәшен һ.б. билдәләү. Өйрәнеү объекты үҙ-аллы йәшәй, объект тураһындағы дәлилдәр бар. Субъект быларҙан күпме мәғлүмәт аласаҡ, быныһы инде уның ниндәй ысулдар ҡулланыуы һәм тикшерелгән объектта уны нимә ҡыҙыҡһындырыуына бәйле[13].
Ошондай уҡ ҡараш, мәҫәлән, С. В. Симонович авторлығындағы информатика дәреслектәрендәге аңлатмаларҙа сағыла[14][15]. Шул уҡ автор «мәғлүмәт» төшөнсәһен билдәләгәндә ҡулланылған өс ҡарашты һыҙыҡ өҫтөнә ала: антропоцентрик (белемгә әйләнергә мөмкин булған), техноцентрик (мәғлүмәттең дәлилдәр менән нығытылыуы), терминлаштырылмаған (билдәләмәнән баш тартыу)[15]. Синергетикалағы динамик системаларҙың үҙ-ара ойошоуын тикшереү өсөн Д. С. Чернавский Генри Кастлер (Henry Quastler) тарафынан тәҡдим ителгән билдәләмәне ҡулланырға тәҡдим итә[16]: «Мәғлүмәт ул бер нисә мөмкин булған бер тигеҙ хоҡуҡлы варианттың иҫтә ҡалғаны». Был билдәләмә тәбиғи фәндәрҙә йыш ҡулланыла[17].
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Мәғлүмәт» латин һүҙе, (лат. informatio «дәлил», «танышыу», «аңлатыу» тигәнде белдерә. Антик фәйләсүфтәр ҙә был термин менән ҡыҙыҡһынған.
Хәҙерге заманда мәғлүмәт иң төп ресурстарҙан һанала. Бер үк ваҡытта ул кешелек йәмғиәтенең үҫешенә этәргес көс, тип иҫәпләнә. Матди донъяла, тәбиғәттә, йәмғиәттә барған мәғлүмәти процестар бөтөн фәнни дисциплиналар тарафынан өйрәнелә. Мәғлүмәтте өйрәнеү менән фәндең ике комплекслы өлкәһе — кибернетика менән информатика шөғөлләнә. Хәҙерге кибернетикала үтә ҡатмарлы системалар ҡарала:
- кешелек йәмғиәте (социаль кибернетика),
- иҡтисад (иҡтисади кибернетика),
- тере организм (биологик кибернетика),
- кеше мейеһе һәм уның функцияһы — аң (яһалма интеллект).
Үткән быуаттың уртаһында барлыҡҡа килгән информатика фәне кибернетиканан айырылып, семантик мәғлүмәтте тикшереү, алыу, һаҡлау, эшкәртеү менән шөғөлләнә.
Мәғлүмәттең нимә белдереүен тикшереү «семиотика» тип аталған фәнни теориялар комплексына нигеҙләнә.
Рәсәйҙә «мәғлүмәт» төшөнсәһе 1960 йылдарҙа, А. Д. Урсулдың «Мәғлүмәттең тәбиғәте» тигән мәҡәләһе сыҡҡас тикшерелә башлай. Ошо ваҡыттан башлап мәғлүмәттең башлыса ике концепцияһы ҡарала: артибутив, уның буйынса бөтөн физик системаларға һәм процестарға мәғлүмәт хас (А. Д. Урсул, И. Б. Новик, Л. Б. Баженов, Л. А. Петрушенко һ.б.), һәм функциональ — уның буйынса мәғлүмәт үҙ-аллы ойоша алған системаларға ғына хас (П. В. Копнин, А. М. Коршунов, В. С. Тюхтин, Б. С. Украинцев һ.б.)[18].
Мәғлүмәтте классификациялау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәғлүмәтте төрлө критерийҙар буйынса төрҙәргә бүлеп була:
- Мәғлүмәтте үҙ-ара алышыусы объекттар буйынса:
- Кеше — кеше
- Кеше — автомат
- Автомат — автомат
- Хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһында сигналдар менән алышыныу.
- Күҙәнәктән күҙәнәккә тапшырылған билдәләр
- Организмдан организмға тапшырылған билдәләр
- Ҡабул итеү ысулы буйынса:
- Визуаль — күреү ағзалары менән ҡабул ителгән
- Аудиаль — ишетеү ағзалары менән ҡабул ителгән
- Тактиль — ҡағылыу рецепторҙары менән ҡабул ителгән
- Еҫ һиҙеү — еҫ һиҙеү рецепторҙары менән ҡабул ителгән
- Тәм тойоу — тәм тойоу рецепторҙары менән ҡабул ителгән
- Формаһы буйынса:
- Текст — телдең лексемаларын күрһәтеү өсөн тәғәйенләнгән символдар формаһында
- Һан — математика ғәмәлдәрен күрһәтеүсе һандар һәм билдәләр формаһында
- График — һүрәттәр, предметтар, графиктар формаһында
- Тауыш — телдән йәки яҙма рәүешендә тәҡдим ителгән
- Видеомәғлүмәт — видеояҙма формаҙында
- Тәғәйенләнеше буйынса:
- Киң ҡулланыу өсөн — йәмғиәттең ҙур өлөшө аңлаған төшөнсәләр менән эш итә
- Махсус — тар социаль төркөмгә генә аңлайышлы
- Серле — ябыҡ каналдар буйынса тапшырылған
- Шәхси — ниндәйҙер шәхес тураһында мәғлүмәттәр йыйылмаһы
- Әһәмиәте буйынса:
- Актуаль — әлеге мәл өсөн бик кәрәкле мәғлүмәт
- Ышаныслы — дөрөҫ мәғлүмәт
- Аңлайышлы — кемгә тәғәйенләнгән, уға аңлайышлы телдә яҙылған
- Тулы — дөрөҫ ҡарар ҡабул итерлек кимәлдә етерлек мәғлүмәт
- Файҙалы — мәғлүмәттең файҙалылығы субъект тарафынан билдәләнә
- Дөрөҫлөгө буйынса:
- Дөрөҫ
- Ялған
Төрлө фән өлкәләрендә мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Математикала[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәғлүмәт теорияһы (бәйләнештең математик теорияһы) — мәғлүмәтте һаҡлау, үҙгәртеү һәм тапшырыуҙы өйрәнә. Ул мәғлүмәттең иҫәбен үлсәү ысулдарына нигеҙләнә. Мәғлүмәт теорияһы бәйләнеш теорияһы ихтыяждарына ҡағылышлы үҫеш алған. Фәндең нигеҙе булып К. Шеннондың 1948 йылда баҫылып сыҡҡан "Информатика һәм кибернетика теорияһы буйынса хеҙмәттәр"е[19] иҫәпләнә. Мәғлүмәт теорияһы мәғлүмәтте тапшырыу системаһының бөтөн мөмкинлектәрен, шулай уҡ уларҙы проектлау һәм техник йәһәттән формалаштырыуҙың төп принциптарын өйрәнә[20].
Мәғлүмәт теорияһы менән радиотехника (сигналдарҙы эшкәртеү теорияһы) һәм информатика бәйле. Был тапшырылған мәғлүмәттең һанын, уның үҙенсәлектәрен билдәләүгә һәм система өсөн иң һуңғы нисбәтен аныҡлауға ҡайтып ҡала. Мәғлүмәт теорияһының төп бүлектәре — мәғлүмәтте ҡыҫыу һәм уны каналға ярашлы (ҡамасауҙарға тотороҡло итеп) кодлаштырыу математика фәненең тикшереү өлкәһенә инмәй. Шулай ҙа «информация» һүҙе математика терминдарында ла ҡулланыла — шәхси (үҙеңдең) мәғлүмәт һәм ике-яҡ мәғлүмәте (дөйөм мәғлүмәт) — мәғлүмәт теорияһының абстракт (математик) өлөшөнә ҡарай. Әммә математика теорияһында «мәғлүмәт» аңлатмаһы бары тик абстракт объекттар менән бәйле ҡулланыла. Бөгөнгө мәғлүмәт теорияһында был аңлатманың файҙаланылыу даирәһе күпкә киңерәк — ул бында материаль объекттарҙың үҙенсәлектәрен аңлата.
Информатикала[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фән булараҡ информатиканың төп өйрәнеү предметы — тап конкрет мәғлүмәттәр (урыҫса данные; хәбәр, белешмә): уларҙы булдырыу, һаҡлау, эшкәртеү һәм тапшырыу ысулдары[21]. Дөйөм алғанда, улар теркәлгән мәғлүмәт[22]:439; факттарҙы, төшөнсәләрҙе йәки ниндәйҙер күрһәтмәләрҙе (инструкции) аралашыу, аңлатыу, мәғәнәһен асып биреү (интерпретация) йәки кеше тарафынан йә автоматик саралар ярҙамында (ISO/IEC/IEEE 24765-2010) эшкәртеү өсөн яраҡлы формаларҙа биреү[23]. Шулай итеп, улар, икенсе төрлө әйткәндә, — формаға (ҡалыпҡа) һалынған мәғлүмәт. Әйтелгән форма башлыса һан рәүешендә була һәм мәғлүмәтте йыйыу, һаҡлау һәм артабан эшкәртеүҙе ЭВМ ярҙамында автоматлаштырып башҡарырға мөмкинлек бирә. Был күҙлектән ҡарағанда мәғлүмәт абстракт төшөнсәгә әйләнә һәм үҙенең мәғәнә йөкмәткеһенә туранан-тура бәйле ҡаралмай. Шуға ла мәғлүмәттең ҙурлығы тигән төшөнсә аҫтында бары тик уның үҙе йыйылған һәм һаҡланған ҡорамалда алып торған күләме генә ҡарала. Бер үк мәғлүмәт кодҡа төрлө ысулдар менән һалынырға һәм һөҙөмтәлә төрлө күләмде алып торорға мөмкин. Бындай осраҡтарҙа «мәғлүмәттең әһәмиәте, ҡиммәте» кеүек төшөнсәләр алға сыға, уларҙы ғәмәли математика (прикладная математика), радиотехника һәм информатика фәндәренең һәр ҡайһыһында булған мәғлүмәт теорияһы (мәғлүмәт тәғлимәте) бүлектәре өйрәнә.
Мәғлүмәт теорияһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәғлүмәт теорияһы (бәйләнештең математик тәғлимәте) — мәғлүмәте һаҡлау, үҙгәртеү һәм тапшырыу процестарын өйрәнә. Ул мәғлүмәт нисбәтен һәм миҡдарын иҫәпләүҙең фәнни ысулдарына нигеҙләнә[24]. Мәғлүмәт теорияһы бәйләнеш тәғлимәте ихтыяждарынан үҫеш алған. Америка инженеры, криптоаналитигы һәм математигы Клод Элвуд Шеннондың 1948 йылда донъя күргән «Работы по теории информации и кибернетике» тигән хеҙмәте был йүнәлештә төп ғилми ҡулланма булып һанала[25]. Мәғлүмәт теорияһы мәғлүмәт тапшырыу системаһының сик мөмкинлектәрен һәм уларҙы проектлауҙың һәм техник йәһәттән тормошҡа ашырыуҙың төп асылдарын һәм нигеҙҙәрен өйрәнә[26].
Мәғлүмәт теорияһы менән шартлы белдереү булған сигналдарҙы эшкәртеүҙе тикшергән радиотехника һәм тапшырылған мәғлүмәттең миҡдарын, үҙенсәлектәрен һәм сик нисбәтен билдәләүсе информатика тығыҙ бәйләнештә тора. Мәғлүмәт теорияһының төп бүлектәре — сығанаҡты кодлау (кодҡа һалыу) йәки мәғлүмәтте ҡыҫыу һәм ҡамасауға тотороҡлоҡ тәьмин итеү маҡсатында канал буйынса кодҡа һалыу (канальное (помехоустойчивое) кодирование). Мәғлүмәт математиканың өйрәнеп-тикшереү өлкәһенә инмәһә лә, «мәғлүмәт» һүҙе был фән төшөнсәләрендә лә ҡулланыла: шәхси мәғлүмәт (собственная информация) һәм ике яҡ мәғлүмәте (взаимная информация) ғилми билдәләмәләре мәғлүмәт тәғлимәтенең абстракт (математик) өлөшөндә ҡарала. Шул уҡ ваҡытта математик тәғлимәттә «мәғлүмәт» бары тик абстракт объекттар — осраҡлы дәүмәлдәр менән генә бәйле булһа, мәғлүмәт тураһындағы хәҙерге заман тәғлимәтендә был төшөнсә күпкә киңерәк мәғәнәлә — материаль объекттарҙың бер үҙенсәлеге булыу йәһәтенән танылыу алған.
Был ике бер төрлө төшөнсәнең үҙ-ара бәйләнеше бәхәсһеҙ. Мәғлүмәт тәғлимәте авторы Клод Шеннон нәҡ осраҡлы һандарҙың математик аппаратын тикшеренеүҙәрендә ҡулланған да инде. Ул үҙе «мәғлүмәт» төшөнсәһен ниндәйҙер фундаменталь тип ҡараған һәм интуитив нигеҙҙә мәғлүмәт аныҡ йөкмәткегә эйә тип һанаған. Мәғлүмәт дөйөм билдәһеҙлекте, асыҡ булмағанлыҡты (неопределённость) һәм алдан әйтеп булмағанлыҡты (информационная энтропия) кәметә. Мәғлүмәт дәүмәлен иҫәпләү мөмкинлеге лә бар. Шуның менән бергә ғалим барлыҡ тикшеренеүселәрҙе үҙ тәғлимәтендәге аңлатма һәм төшөнсәләрҙе фәндең башҡа өлкәләренә туранан-тура күсереү ярамағанлығы хаҡында ла иҫкәртә.
Идара итеү теорияһында (кибернетикала)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Идара итеү теорияһы идара итеүҙең төп ҡанундары өйрәнелә. Кибернетикаға нигеҙ һалыусы Норберт Винер мәғлүмәткә түбәндәгесә аңлатма бирә: «Мәғлүмәт — беҙҙең тышҡы мөхиттән алған мәғлүмәтте билдәләр менән күрһәтеү»[2].
Алгоритмдар теорияһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Алгоритмдар теорияһы мәғлүмәтте эшкәртеү өсөн иҫәпләп сығарыусы һәм идара итеүсе алгоритмдарҙы асыҡлай. Хәҙерге фәндә мәғлүмәтте эшкәртеү ысулы булараҡ алгоритмдар төшөнсәһе ХХ быуаттың 20-се йылдарында Э. Пост һәм А. Тьюринг хеҙмәттәрендә килтерелгән. Алгоритмдар теорияһы үҫешенә рус ғалимдары А. Марков менән А. Колмогоров ҙур өлөш индерә.
Семиотикала[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Семиотика — билдәләр системаһы үҙенсәлектәрен өйрәнеүсе фәнни теориялар комплексы. Семиотиканың семантика тигән өлөшөндә иң яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшелгән. Семантика мәғлүмәттең мәғәнәүи йөкмәткеһен өйрәнә. Семантиканың XIX быуатта Г. В. Лейбниц менән Ф. де Соссюр билдәләгән идеяларын аҙаҡтан Ч. Пирс (1839—1914), Ч. Моррис (1901—1979), Р. Карнап (1891—1970) һәм башҡалар формалаштырыған һәм үҫтергән.
Теорияның төп ҡаҙанышы булып формаль семантик телдәге яҙмалағы текстың тәбиғи телдәге мәғәнәһен күҙ алдына килтерергә мөмкинлек биргән семантик анализ аппаратын булдырыу тора. Семантик анализ мәғлүмәтте бер тәбиғи телдән икенсеһенә әйләндереү өсөн тәғәйенләнгән машина тәржемәһе программаһын булдырыу өсөн нигеҙ булып тора.
Юриспруденцияла[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Нисек итеп расмиләштерелеүҙәренә ҡарамаҫтан, теләһә ниндәй хәбәр, белдереү һәм белешмә — мәғлүмәт йәки төрлө бәйләнеш-мөнәсәбәттәрҙә ҡатнашҡан материаль һәм материаль булмаған объект була. Мәғлүмәтте эшкәртеүҙең һәм тапшырыуҙың технологик мөмкинлектәре үҫеше мәғлүмәттең производствола, идара итеүҙә һәм идеологияла ғына түгел, хатта шәхси мөнәсәбәттәрҙә лә айырым урын алыуына килтерҙе. Мәғлүмәт хәҙерге донъяла тауарға, продукцияға һәм хеҙмәт предметы менән уның объектына әйләнде. Хоҡуҡ мөнәсәбәттәре өлкәһендә ул мәғлүмәт хоҡуғы тип ҡарала. Ҡайһы бер халыҡ-ара хоҡуҡи акттарҙа һәм бәғзе илдәрҙең, шул иҫәптән Рәсәйҙең дә ҡануниәтендә кешенең законды боҙмаған теләһә ниндәй ысул менән мәғлүмәтте ирекле эҙләүгә, алыуға, тапшырыуға, әҙерләүгә һәм таратыуға булған хоҡуғын иғлан ителгән[27].
Физикала[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Матди донъя объекттары гел үҙгәреп тора, һәм был тирә-яҡ мөхит менән энергия алмашыныуҙа сағыла. Эргә-тирәбеҙҙәге бер объекттың торошо үҙгәреүе икенсе объекттың да торошо үҙгәреүенә килтерә. Был күренеш, объекттарҙың ниндәй торошо һәм нисек үҙгәреүенә бер ниндәй бәйләнешһеҙ, бер объекттың икенсе объектҡа сигнал тапшырыуы тип ҡаралырға мөмкин. Объекттың уға сигнал бирелгәндәге үҙгәреше сигналды теркәү тип атала.
Сигнал йәки уларҙың эҙмә-эҙлелеге белдереү (хәбәр, белдермә) барлыҡҡа килтерә. Ул алыусы тарафынан теге йәки был төҫтә һәм төр күләмдә ҡабул ителергә мөмкин. Нәҡ ошо алда телгә алынған сигнал һәм белдереү төшөнсәләрен сифат йәһәтенән дөйөмләштереүсе термин физикала мәғлүмәт була ла инде. Әгәр ҙә сигнал менән белдереүҙәрҙе һан яғынан иҫәпләп була икән — сигналдар һәм белдереүҙәр мәғлүмәттең күләмен үлсәү берәмектәре була тип әйтергә мөмкин.
Бер үк белдереү (сигнал) төрлө иҫәпләү системалары тарафынан бер төрлө түгел, киреһенсә төрлөсә, һәр ҡайһыһы яғынан үҙенсә интерпретациялана. Миҫал өсөн: бер-бер артлы бирелгән бер оҙон һәм ике ҡыҫҡа тауыш сигналы (бигерәк тә уны символдар ярҙамында кодҡа һалғанда -..) Морзе азбукаһында, мәҫәлән, Д (йәғни D) хәрефен аңлатһа, ә төрлө компьютер системаларында иһә — видеокартаның төҙөк булмауын күрһәтә.
Ялған мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ялған мәғлүмәт — тулы булмаған, йәки тулы, әммә кәрәкле булмаған, йәки тулы, әммә тейешле өлкәнән булмаған мәғлүмәт ярҙамында кемделер яңылышыуға этәреү, алдау. Быны эшләүсенең маҡсаты бер — ул үҙенең оппонентын үҙенә кәрәк булғанса эшләтергә теләй. Ялған мәғлүмәт йүнәлтелгән объект уның был теләген үтәй йәки баш тарта ала.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ ГОСТ 7.0-99 Информационно-библиотечная деятельность, библиография. Термины и определения
- ↑ 2,0 2,1 Винер Н. Кибернетика, или управление и связь в животном и машине; или Кибернетика и общество/ 2-е издание. — М.: Наука; Главная редакция изданий для зарубежных стран, 1983. — 344 с.
- ↑ ISO/IEC 10746-2:1996, Information technology — Open Distributed Processing — Reference Model: Foundations.3.2.5: knowledge that is exchangeable amongst users about things, facts, concepts, and so on, in a universe of discourse
- ↑ ISO/IEC 2382-1:1993, Information technology — Vocabulary — Part 1: Fundamental terms.01.01.01: knowledge concerning objects, such as facts, events, things, processes, or ideas, including concepts, that within a certain context has a particular meaning
- ↑ Моисеев Н.Н. Расставание с простотой — М.: АГРАФ, 1998. — Б. 98.
- ↑ Хургин, 2007
- ↑ ISO/IEC/IEEE 24765:2010 Systems and software engineering — Vocabulary: Although information will necessarily have a representation form to make it communicable, it is the interpretation of this representation (the meaning) that is relevant in the first place
- ↑ Информация // Большой энциклопедический словарь / 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2000. — 1434 с.
- ↑ «Отражение — это воздействие одной материальной системы на другую, ведущее к установлению определённого (конкретного) тождества между системами, когда внутренние различия одной системы (отражающей) соответствуют внутренним различиям другой системы (отражаемой)»
- ↑ Урсул, А. Д. Природа информации: философский очерк / А. Д. Урсул; Челяб. гос. акад. культуры и искусств; Науч.-образоват. центр «Информационное общество»; Рос. гос. торгово-эконом. ун-т; Центр исслед. глоб. процессов и устойчивого развития. — 2-е изд. — Челябинск, 2010. — 231 с.
- ↑ 11,0 11,1 Середа, С. Г. Анализ понятия «информация» — метафоры и трактовки / Дистанционное и виртуальное обучение. — Москва. — 2011. N 12
- ↑ Лидовский В. В. Теория информации: Учебное пособие. — М.:Компания Спутник+, 2004. — 111 с. — ISBN 5-93406-661-7
- ↑ Абдеев Р. Ф. Философия информационной цивилизации. — М.: ВЛАДОС, 1994. — 336 с.: 58 ил.
- ↑ Информатика: Базовый курс / С. В. Симонович и др. — СПб.: Питер, 2003. — 640 с.: ил. ISBN 5-8046-0134-2.
- ↑ 15,0 15,1 Симонович С. В. и др. Информатика для юристов и экономистов — СПб: Питер, 2001. — 688 б. — ISBN 5-272-00249-0.
- ↑ Кастлер Г. Возникновение биологической организации = The Emergence of Biological Organization — М.: Мир, 1967.
- ↑ Чернавский, 2004, 1.1 Определения понятия «информация»
- ↑ Материалы «круглого стола» Информационный подход в междисциплинарной перспективе//ред. В. В. Пирожков, Вопросы философии, 2010.
- ↑ C. E. Shannon «A Mathematical Theory of Communication» (Перевод в сборнике Шеннон К. «Работы по теории информации и кибернетике». — М.: ИЛ, 1963. — 830 с., С. 243—322)
- ↑ Теория информации // «Энциклопедия Кругосвет».[1]
- ↑ Захаров В. П. Информационные системы (документальный поиск): Учебное пособие / В. П. Захаров. — СПб.: СПб.гос университет, 2002. — 188 с.
- ↑ CMMI for Development, Version 1.3 (PDF). CMMI-DEV (Version 1.3, November 2010). Carnegie Mellon University Software Engineering Institute (2010). 16 февраль 2011 тикшерелгән.
- ↑ ISO/IEC/IEEE 24765-2010 Systems and software engineering — Vocabulary:
a representation of facts, concepts, or instructions in a manner suitable for communication, interpretation, or processing by humans or by automatic means
- ↑ Информации теория / Ю. В. Прохоров // Излучение плазмы — Исламский фронт спасения. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2008. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов; 2004—, т. 11). — ISBN 978-5-85270-342-2.
- ↑ C. E. Shannon «A Mathematical Theory of Communication» (Перевод в сборнике Шеннон К. «Работы по теории информации и кибернетике». — М.: ИЛ, 1963. — 830 с., С. 243—322)
- ↑ Теория информации // «Энциклопедия Кругосвет».[2]
- ↑ Информация в праве / И. Л. Бачило // Излучение плазмы — Исламский фронт спасения. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2008. — С. 495. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов; 2004—, т. 11). — ISBN 978-5-85270-342-2.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Pieter Adriaans. Information. // Стэнфорд философия энциклопедияһы, 2012. (инг.)
- Adriaans, Pieter, van Benthem, Johan. Introduction: Information is what information does. // Dov M. Gabbay, Pieter Adriaans, Paul Thagard, Johan van Benthem, John Woods (ред.): Philosophy of Information. Amsterdam. С. 4. (инг.)
- Глик Д. Информация. История. Теория. Поток — М.. — 576 б. — ISBN 978-5-17-080465-8.
- Стратонович Р. Л. Теория информации М.: Сов. радио, 1975. — 424 с.
- Урсул А. Д. Природа информации — М.: Политиздат, 1968. — 288 б.
- Урсул А. Д. Проблема информации в современной науке — М.: Наука, 1975.
- Чернавский Д. С. Синергетика и информация (динамическая теория информации) — Едиториал УРСС, 2004. — ISBN 5-354-00241-9.
- Мелик-Гайказян И. В. Информационные процессы и реальность — М.: Наука, Физматлит, 1997. — 192 б. — ISBN 5-02-015086-X.
- Хургин В. Об определении понятия «информация» // Информационные Ресурсы России. — 2007. — № 3.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Высказывания о информации, терии информации и категории отражения. «Системные образования: Информация и отражение» сайты (рус.) (Тикшерелгән 1 февраль 2016)


text:
Республикала ял көндәрендә 400 эскән водитель тотолған
Республика автоинспекцияһында уҙған ял көндәрендә үткәрелгән профилактик сараларға йомғаҡ яһалды. Акция дауамында 12,5 меңдән ашыу һәр төрлө ҡағиҙә боҙоу осрағы асыҡланған. Күп водителдәр элеккесә хәүефһеҙлек ҡайыштарын һанға һуҡмай, ҡыҙыл утҡа үтеү осраҡтары ла күп. Ҡағиҙәне тупаҫ боҙоу осраҡтары, мәҫәлән, ҡаршы юл һыҙатына сығыу, ярамаған урында алда барған машиналарҙы уҙыу осраҡтары асыҡланған. Статистика буйынса, былар иң йыш осраған юл-транспорт һәләкәтенә килтергән сәбәптәрҙең береһе. Бынан тыш, ике ял көнөндә автоинспекторҙар алкоголь ҡулланған 400 водителде ҡулға алған.
2012 йыл башынан алып автоаварияларҙа 66 кеше һәләк булған, 800-ҙән ашыуы төрлө йәрәхәттәр алған, тип хәбәр иттеләр БР буйынса Эске эштәр министрлығында.


text:
Республикала йәштәргә патриотик тәрбиә биреү буйынса программа әҙерләнәсәк
Шишәмбе, 12 мартта, Башҡортостан Хөкүмәте ҡармағындағы Йәштәр сәйәсәте буйынса ведомство-ара комиссияһының сираттағы ултырышында йәштәр сәйәсәте мәсьәләләре тикшерелде.
Вице-премьер Марат Мәһәҙиев йәштәрҙе патриотик рухта тәрбиәләү мәсьәләләренә айырыуса иғтибар бүлде, тип хәбәр иттеләр БР Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәтенән. Үҫмерҙәр һәм йәштәр араһында патриотизм формалаштырыу өлкәһендә власть органдарының үҙ-ара килешеп эш итеүен камиллаштырыу буйынса тәҡдимдәр индерелде. Республиканың йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры Андрей Иванюта хәбәр итеүенсә, Башҡортостанда граждандарҙы патриотик рухта тәрбиәләү буйынса маҡсатлы программа әҙерләү һәм ҡабул итеү планлаштырыла.
Ултырышта шулай уҡ йәштәрҙең финанс белемен арттырыу һәм уларҙы эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге серҙәренә төшөндөрөү буйынса семинарҙар һәм курстар үткәреү тәжрибәһен йәйелдереү, ауылдарҙа йәштәр менән эшләү буйынса белгестәр әҙерләү өсөн йәйге мәктәптәр ойоштороу һәм үткәреү тураһында ҡарарҙар ҡабул ителде.


text:
Башҡортостанда 2014 йылдағы һайлауҙарға журналистарҙы аккредитлау башланды
ӨФӨ, 2014 йыл, 9 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Башҡортостанда ваҡытынан алда республика Президенты һайлауҙарын яҡтыртыуға киң мәғлүмәт сараларын аккредитлау башланды. Тауыш биреү көнөнә тиклем биш көн ҡалды.
БР Үҙәк һайлау комиссияһының мәғлүмәт үҙәге 2014 йылдың 14 сентябрендә Өфө ҡалаһы, Зәки Вәлиди урамы, 46, 601-се бүлмәлә 8 сәғәттән алып 21 сәғәткә тиклем эшләйәсәк.
Аккредитлауға заявкала киң мәғлүмәт сараһы атамаһын, журналистың фамилияһы, исемен, атаһының исемен, уның бәйләнеш телефондарын һәм электрон почта адресын яҙырға кәрәк.
Заявкалар электрон почта буйынса ҡабул ителә: pressa@cikrb.ru (матбуғат киң мәғлүмәт саралары), Larisa@cikrb.ru (телерадиотапшырыуҙар ойошмалары, мәғлүмәт агентлыҡтары, селтәр баҫмалары).
Акредитлау 2014 йылдың 11 сентябрендә 17 сәғәткә тиклем уҙғарыла. Бәйләнеш өсөн телефондар: (347) 218-11-14, 218-11-15.


text:
Фото:
Башҡортостан ҡалаларында тәүге тапҡыр «Өфөнөң йәш виртуоздары» фестивале ойошторола
Фото:
ӨФӨ, 2016 йыл, 27 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
15 апрелдән 19-на тиклем Өфөлә, Стәрлетамаҡта һәм Салауатта «Өфөнөң йәш виртуоздары» фестивале уҙғарыла. Был сарала һәләтле музыканттар — Өфөләге урта махсус музыка колледжы уҡыусылары, Мәскәү һәм Санкт-Петербург консерваториялары студенттары, Владимир Спиваковтың Халыҡ-ара хәйриә фонды стипендиаттары ҡатнаша.
Йәш башҡарыусылар ҡатнашлығында фестиваль үткәреү тәҡдиме менән Владимир Спиваковтың Башҡортостандағы фонды сығыш яһаны. Ошо сарала төбәк халҡы ҡасандыр Өфөнән Мәскәүгә, Санкт-Петербургка, Европаға уҡырға киткән һоҡланғыс музыканттарыбыҙ хаҡында ла белә аласаҡ.
«Йәш башҡарыусыларҙың музыка фестивале идеяһы Владимир Спиваковтың Башҡортостандағы фонды өсөн Мәскәү халыҡ-ара музыка йортонда, Санкт-Петербург филармонияһының бәләкәй залында ойошторолған сағыу концерттарҙың, Өфөлә стипендиаттарыбыҙ ҡатнашлығындағы «Мәскәү виртуоздары» концертының дауамы булды. Был концерттар йәш музыканттарҙың, баш ҡала уҡытыусыларының кимәле юғары булыуын раҫланы», — тип хәбәр итте фондтың директоры Ғәлиә Камаева.
Концерттарҙан тыш, йәш музыканттар, Мәскәү һәм Санкт-Петербург консерваториялары студенттары Өфө, Стәрлетамаҡ, Салауат ҡалаларындағы музыка мәктәптәрендә оҫталыҡ дәрестәре үткәрә. Мәҙәни программала художество мәктәптәрендә уҡыусыларҙың һынлы сәнғәт күргәҙмәләрен ойоштороу ҡаралған.


text:
Баҡса
Баҡса — ағастар, сәскәләр, ҡыуаҡтар һәм башҡа үҫемлектәр үҫтерә торған ер учаскаһы. Сәскәләргә һыу һибеү, сүп утау кеүек баҡсаны хәстәрләү эштәре баҡсасылыҡ тип атала.
Йөкмәткеһе
Баҡса төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баҡсалар күп төрлө. Кешеләрҙең өйө янында бәләкәй генә шәхси баҡсалары бар. Ҡайһы бер баҡсалар сауҙа йорттары, ижтимаҡи биналар, оранжереялар эсендә булыуы мөмкин. Оранжереялар — үҫемлектәр үҫтереү өсөн махсус төҙөлгән биналар. Оранжереяларҙың түбәһе һәм стеналары ҡояш нурҙарын үткәрә торған пластик йәки быяла материалдан төҙөлә.
Декоратив бассейндарҙа һәм һыу ятҡылыҡтарында һыу үҫемлектәре үҫтерелә. Кешеләр һыу тонбойоҡтарын йәки башҡа һыу үҫемлектәрен үҫтерәләр.
Өй янындағы баҡсаларҙан башҡа ла баҡсалар була. Мәҫәлән, ҡала баҡсаһы, ботатик баҡса (үҫемлектәр үҫтерә торған урын), парк һәм баҡсаһы булған зоопарктар. Был баҡсаларҙы баҡсасылар хәстәрләй.
Баҡса менән крәҫтиән хужалығының айырмаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баҡсаның крәҫтиән хужалығы (ауыл хужалығы) менән оҡшашлығы бар; икеһендә лә үҫемлектәр үҫтерелә. Әммә крәҫтиән хужалыҡтары баҡсаға ҡарағанда ҙурыраҡ. Унда йөҙҙәрсә квадрат километр майҙанда үҫемлектәр һәм иген үҫтерелә.
Крәҫтиән хужалыҡтары үҫтерелгән иген, еләк-емеш, йәшелсәләрҙе һатып аҡса эшләй.Ҡайһы бер баҡсаларға ингән өсөн аҡса йыялар. Ә шәхси баҡсаларҙы кешеләр буш ваҡытты үткәреү һәм ял итеү өсөн тоталар.
Баҡсаларҙың киләсәге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баҡсаларҙың үҫемлектәрҙән башҡа, таштар баҡсаһы, һыу ятҡылыҡтары, фонтандары, шарлауыҡтары булған ландшафт үҙенсәләктәре бар. Шулай уҡ ҡыйыҡ аҫтында һөйләшеп ултыра торған, ятып ял итеү өсөн гамак ҡуялар. Рим баҡсаларында, баҡсаның ҙурлығана, тәғәйенләнешенә ҡарап, колонналар, фонтандар, статуялар булыуы мөмкин. Япон баҡсаланың үҙ биҙәлеше, мөмкинлектәре бар.
Баҡсаларҙың роле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡайһы бер осраҡта өй янындағы баҡсаны ғына түгел, бөтә ихатаны баҡса тип атайҙар (мәҫәлен, Бөйөк Британияла ихата урынына баҡса һүҙен ҡулланалар). Өйө янында ере булһа, был ерҙә кешеләр баҡсасылыҡ менән шөғөлләнә. Баҡса ултыртыу, үҫемлектәргә һыу һибеү, ғөмүмән баҡса тәрбиәләү — физик активлыҡ төрө тип иҫәпләнә.
Сәскәләрҙең хуш еҫе таралған баҡсаны күп кешеләр ял итеү урыны тип иҫәпләй. Рауза, бугенвиллея, ардидея сәскәләре баҡсаны биҙәй. Күп кешеләр баҡса ял итеү, күңел асыу урыны тип иҫәпләй. Баҡса шулай уҡ барбекю эҙерләү, китап уҡыу урыны ла.
Күп илдәрҙә һәм мәҙәниәттәрҙә баҡса биҙәү сәнғәт тип иҫәпләнә. Японияла, мәҫәлән, Зен тәбиәғи таштар һәм материалдар ҡулланып шарлауыҡлы декоратив баҡса төҙөгән. Европала 1700 йылдарҙа король һәм королеваларҙың баҡсалары шартлы рәүештә булған (мәҫәлән, Францияла Версаль баҡсалары). Ҡытайҙа ҡытай баҡсалары барлыҡҡа килә. Хәҙерге көндә эшҡыуар кешеләр альтернатив, традицион һәм гомеопатик медицинала ҡулланылған дарыу үҫемлектәрен үҫтерә башланылар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мельник А. Г. Сады Ростовского кремля // Памятники культуры. Новые открытия: Ежегодник. 1990 — М.: Кругъ, 1992. — Б. 459—464. — ISBN 5-7396-0007-3.
- Мельник А. Г. К семантике монастырского сада // Памятники культуры. Новые открытия: Ежегодник. 1994 — М.: Наука, 1996. — Б. 517—518. — ISBN 5-02-011177-5.
- Мельник А. Г. Митрополичий сад Ростовского кремля // История и культура Ростовской земли. 1997 — Ростов, 1998. — Б. 149—163.
- Новикова Е. В. Китайский сад — модель взаимоотношений Человека и Природы // Человек и Природа в духовной культуре Востока. — М.: ИВ РАН: Крафт+, 2004. — С. 397—417.
- Малявин В. В. Волшебство сада // Малявин В. В. Сумерки Дао. Культура Китая на пороге Нового времени. — М., 2003. — С. 302—351.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Лекция Ворониной С. Сады серебряного века.
- История садов Ближнего Востока (инг.)


text:
Өфө кешеһе бәлиғ булмаған танышын халыҡ күп йөрөгән урында үҙен шартлатырға өндәгән Фото: Башҡортостан буйынса Эске эштәр министрлығы | Видео: Башҡортостан буйынса Эске эштәр министрлығы
Өфө кешеһе бәлиғ булмаған танышын халыҡ күп йөрөгән урында үҙен шартлатырға өндәгән
Өфө кешеһе бәлиғ булмаған танышын халыҡ күп йөрөгән урында үҙен шартлатырға өндәгән Фото: Башҡортостан буйынса Эске эштәр министрлығы | Видео: Башҡортостан буйынса Эске эштәр министрлығы
ӨФӨ, 2017 йыл, 7 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Өфөлә террор төркөмө ағзалары әҙерләгән теракт хаҡында тулыраҡ мәғлүмәт билдәле булды. 2016 йылдың апрелендә Башҡортостан Республикаһы буйынса Федераль хәүефһеҙлек хеҙмәте идаралығы һәм Эске эштәр министрлығы махсус операция үткәрҙе, һөҙөмтәлә Өфөлә йәшәгән 35 йәшлек ир ҡулға алынды. Ул үҙенең «Ислам дәүләте» халыҡ-ара террор ойошмаһын яҡлауын раҫлау өсөн республиканың баш ҡалаһында теракт ҡылырға ниәтләгән.
Башҡортостан Республикаһы буйынса Федераль хәүефһеҙлек хеҙмәте идаралығының мәғлүмәт хеҙмәте хәбәр итеүенсә, эҙләү эштәре барышында унда ҡулдан шартлатыу ҡулайламаһын әҙерләү өсөн тәғәйенләнгән компоненттар һәм матдәләр табылған. Шулай уҡ терактты әҙерләгәндә ир үҙенең бәлиғ булмаған танышын енәйәттә ҡатнашырға — халыҡ күп йөрөгән урында үҙен шартлатырға мәжбүр итергә теләүе асыҡланған.
Башҡортостан буйынса Эске эштәр министрлығының матбуғат хеҙмәте мәғлүмәтенә ярашлы, артабан Һамарҙа Өфө кешеһенең 35 йәшлек енәйәттәше тотолған, унан автомат һәм боеприпастар тартып алынған. Шулай уҡ оперативниктар һәм тәфтишселәр Өфөлә йәшәгән 63 йәшлек ҡатындың хоҡуҡҡа ҡаршы эшмәкәрлектә ҡатнашлығын раҫлаған дәлилдәр йыйған. Ул вербовка менән шөғөлләнгән, ирҙәргә аҡса биргән. Компьютер техникаһы, экстремистик йүнәлештәге текстар тартып алынған.
«Башинформ» агентлығы хәбәр иткәнсә, суд ирҙәрҙе «Рөхсәтһеҙ шартлатҡыс матдәләрҙе йәки шартлатыу ҡулайламаларын һатып алыу, һаҡлау, һатыу», «Рөхсәтһеҙ ҡорал һатып алыу», «Алдан килешеү буйынса төркөм тарафынан ҡылынған террор акты» статьялары буйынса 16 һәм 13 йылға ҡаты режимлы колонияға оҙатты. Ҡатын терактты ойоштороуҙа әҙерлек һәм «киң мәғлүмәт сараларын йәки интернет селтәрен файҙаланып, террор ғәмәлен тормошҡа ашырыуға саҡырған» өсөн 10 йылға иркенән мәхрүм ителде. Бынан тыш, һәр кемгә 200-500 мең һум штраф һалынды.
Суд ҡарары үҙ көсөнә инмәгән. Яҡтар хөкөм ҡарарына ялыу бирә ала.


text:
Мөхәббәт илселәреЛуиза һәм Арсен Кәримовтарҙың ғаиләһе менән Мәскәүҙә таныштыҡ. Ҡала китапханаларының береһендә Рәми Ғарипов ижадына арналған сара алдынан үҙ-ара яғымлы итеп башҡортса һөйләшкән атай менән ҡыҙ балаға иғтибар иттем. Бер аҙҙан уларға әсәй кеше лә...
«Бары әсә мөхәббәтен юҡ яулайһы...»Шағирә, Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре Фәниә Ғәбиҙуллина ижады лирик геройы аша авторҙың үҙ-үҙенә яратып та, мәрәкәләп тә, тәнҡитләп тә ҡарай белеүе, күңел ҡабырсағын сая һәм ҡыйыу рәүештә уҡыусыһына асып һала...
Яңы Байрамғол яғалары...Учалы районының Яңы Байрамғол ауылы тарихы быуаттар төпкөлөнә үтеп инә. Нигеҙ һалыныуы XVIII быуаттың 60–70-се йылдарына ҡайтып ҡала. Үкенескә ҡаршы, төбәкте өйрәнеү музейында был ауылдың яғалары юҡ. Бары тик нәҫел буйынса тапшырыла килгән бер...
Үҙ юлым, йәки уңышһыҙлыҡтан нисек ҡотолорға?Ҡырҡ биш йәш минең өсөн һынылыш осоро булды. Үткән тормош юлын, осраған хәл-ваҡиғаларҙы, күренештәрҙе өйрәнә торғас, шуға төшөндөм. Ғүмер буйы атай-әсәйем, туғандарым, уҡытыусылар һәм башҡалар күрһәткән юлдан йөрөнөм. Төҙәтепме, төҙәтмәйме кешеләр...
Ихтыярға сик юҡ...Сәйер инде тормош тигәнең. Кемгәлер аҡ юл һайлай, кемделер һынауҙарға күмә. Стәрлетамаҡ ҡалаһында йәшәүсе Венера Ғәлләм ҡыҙы Абдуллина менән аралашҡандан һуң уның яҙмышына осраған аяуһыҙ кәртәләргә һәм еңеүҙәренә хайран ҡалмаҫлыҡ түгел. Әммә ул әҙәм...
«Сәңгелдәк»ле уның донъяһы«Тамыр» – бер радиотапшырыуҙан башланып, хәҙер тәүлек әйләнәһенә эшләгән, күп проекттарҙы берләштергән бөтә Рәсәйгә берҙән-бер төбәк балалар каналы. Бөгөн уны арҙаҡлы журналист, тиҫтәләгән фильмдар авторы Гөлназ Фәрит ҡыҙы Ҡолһарина етәкләй. Тап...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
- Подробности
- Просмотров: 374
ҠАРАТАШ, тау түбәһе, Ҡырҡтытау һыртының иң бейек нөктәһе, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1997). Әбйәлил р‑ны Буранғол а. көньяҡ‑көнсығышҡа табан 6 км алыҫлыҡта ята. Абс. бейеклеге 1118 м, оҙонлоғо яҡынса 4 км, киңлеге 1 км тирәһе. Формаһы һуҙылған. Таш ҡаласыҡтары (бейеклеге 8—10 м) булған, билән (тәрәнлеге 20 м тиклем) м‑н айырылған 2 түбәнән тора. Ландшафы аҡһыл һоро урман тупрағындағы ҡайын‑уҫаҡ урманынан тора, ҡарағас урмандары (көнсығыш битләүендә — ҡарағай ҡатыш) осрай. Урман бүлкәтенән өҫтәрәк өлгөрөп етмәгән аҡһыл һоро тупраҡтағы һирәк үлән үҫкән әремле‑типсәкле дала таралған. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән Гельм минуарцияһы, ҡом ҡаҙ үләне, шыма еҫле сәскә, энәле ҡәнәфер һ.б. үҫә.
И.М.Япаров
Тәрж. И.М.Япаров


text:
(А.П. Чехов).
Илеш яғы өйҙәрҙең ҙур һәм матур, ҡапҡа-ҡураның биҙәкле булыуы менән айырылып тора. Былар халҡыбыҙҙың ижадҡа маһир, хеҙмәт һөйөүсән икәнлеген күрһәтә. Матурлыҡҡа ынтылыу һәр кемгә хас: үҙе йәшәгән йортон, кейгән кейемен, баҡсаһын, ҡойма-ҡапҡаһын биҙәкләп, зауыҡлы итеп эшләргә ынтыла.
Бер көн әхирәтем Фаягөлгә барһам, матур ҡапҡа, ҡойма эшләткән. Иҫем китеп, аптырап торҙом. “Ауылда Рауил тигән бер егет бар, элекке уҡыусым, үлсәп кенә алды ла килеп бөтәһен дә үҙе эшләне”, — ти.
Телефон номерын алып шылтыратҡайным, егет машинаһында елдереп килеп тә етте. Үлсәне, хаҡын әйтте, аҙна-ун көн дә үтмәне, ҡапҡа, ҡойма, мунса мейесе, тимер ишекте килтереп ҡуйып та китте. Күҙ ҡамаштырырлыҡ был мөғжизә минекеме икән, өнөммө, әллә төшөммө тип һоҡланып ҡарап торҙом.


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Письма » Автобуста
Автобуста
Ҡала-яны автобусы туҡталышҡа етеп килгәндә, йән-фарман йүгергән ир менән бала күренде. Трассанан ситтә ятҡан ауылдан, ахырыһы, көрт йырып туранан оло юлға саба был икәү. Битараф булмаған пассажирҙар шоферға: «Саҡ ҡына көтөп тороғоҙ инде», – тип өндәште. Водитель двигателен һүндереп үк ҡуйҙы ла, сабыр ғына креслоһына ауышты. Ирҙең балаһы бәләкәйгә оҡшаған, сама менән 4 – 5 йәш барҙыр, күтәрәм тиһәң – ауыр, йүгертәм тиһәң, яй, тигәндәй.
Ҡолаҡсын кейгән һәм гаджеттарына «инеп» киткән пассажирҙарҙан тыш, барыһы ла был икәүҙең йүгергәнен тәҙрә аша күҙәтә башланы. Бына ҡыҙыҡ, үҙҙәре йүгерә, үҙҙәре тыйыла алмай көлә. Биттәре ҡыҙарып салонға килеп инделәр – урын эҙләү, сумкаларҙы урынлаштырыу мәшәҡәттәренән арынғандан һуң, автобус, ниһайәт, ҡуҙғалып китте. Быларҙың барыһы ла малайҙың шырҡ-шырҡ көлөүе аҫтында эшләнде. Иркенләп ултырышҡас, бала: «Атай, һин бынан да нығыраҡ уф…ра алаһыңмы ул?» – тип ҡысҡырып һорамаһынмы. Ҡыҙарынған-бүртенгән ир нимә тип яуап ҡайтарырға ла белмәне. Һүҙҙе икенсегә борорға теләп, балаһына сумканан уйынсыҡ машина алып бирҙе.
Халыҡтың берәүҙәре ҡабат тәҙрәгә боролдо, икенселәре өҙөлөп ҡалған әңгәмәһен дауам итте. Хәҙер малайҙың яҡшы кәйефе барыһына ла күсте – автобуста һәр кем үҙ алдына йылмая ине.
Л. ҒӘЛИМЙӘНОВА.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Яратҡан эш – ярты бәхет
–Телселәр ғаиләһендә тәрбиәләнгәнгәме, бәләкәйҙән китап яраттым. Кистәрен әсәй менән атай уҡытыусылар йыйылышына йә сәйәси уҡыуҙарға тип сығып китһә, йыуанысым да, тынысландырыусым да ҡатырға тышлы йыйынтыҡтар була торғайны. Беренсе класта уҡ А. Фадеевтың “Йєш гвардия” романын тулыһынса уҡып сыҡҡайным инде. “Роман-гәзит” алды-ра инек, унда сыҡҡан һәр яңы әҫәр менән танышып барҙым. Ғаиләлә берҙән-бер бала булдым. Ғәҙәттә, яңғыҙ баланы иркә була тиҙәр. Ыснында иһә, киреһенсә, эш күберәк эләгә әле ул. Башҡалар баҫыуҙа сөгөлдөр өлөшөн күмәкләп утағанда һин бер үҙең йөрөйһөң, йорт эштәре лә бер елкәгә төшә. Етмәһә, атай йәйге лагерь етәксеһе, әсәй ауыл хакимиәте башлығы булып эшләгән осорҙа бөтөнләй йортҡа йоҡманылар. Тырышып, донъя көтәм, әсәй ҡайтыуға, өйрәктәрҙе һигеҙ тапҡыр ашаттым, иҙәнде йыуҙым, ашарға бешерҙем, тип яуап тота торғайным.
Мәктәп йылдары күңелле осор булып хәтерҙә ҡалған. Тәүге уҡытыусым Фәрҙиә Абдулла ҡыҙын ҙур рәхмәт менән иҫкә алам. Ә рус теле һәм әҙәбиәтенән уҡытҡан Зариф Харис улы үҙе бер һәләт эйәһе ине. Дәрестәренә иң соҡор елкәле уҡыусылар ҙа дәртләнеп, әҙерләнеп килә торғайны. Ул өйгә эшкә әҫәрҙе уҡып килергә тип түгел, ә шунан үҙебеҙгә оҡшаған биш-алты цитатаны айырып алырға һәм ни өсөн шуларҙы һайлағаныңды, нимәһе менән оҡшай йә оҡшамай икәнен дәлилләп һөйләргә ҡуша торғайны. Теләйһеңме-юҡмы, әҫәрҙе уҡып килергә мәжбүрһең, уҡымайынса цитата һайлап булмай бит. Иҫ киткес яҡшы ысул, әле лә уҡытыусылар шуны ҡулланһа, отолмаҫтар ине, моғайын. Мин шул ғәмәл арҡаһында әҙәбиәт менән ныҡлы дуҫлашып, туғыҙынсыла уҡығанда рус теле һәм әҙәбиәте буйынса республика олимпиадаһында беренселек яуланым. Ул еңеүем тулыһынса һөнәренә мөкиббән киткән уҡытыусымдың эш һөҙөмтәһелер, тием. Шуға ла минең алда ҡайҙа уҡырға барырға тигән һорау булманы, рус филологияһын һайларға ҡарар иттем. Әммә яҙмыш ҡушыуы буйынса, ҡапыл уйымды үҙгәртеп, башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса киттем. Диплом алғас, әсәйем янына, Баймаҡ районы Урғаҙа ауылына, ҡайтып, бер йыл башланғыс кластарҙы уҡыттым. Белемем буйынса ауылда эш булһа, шунда ҡалыр ҙа инем, бәлки, булмағас, тағы үҙенә тартып торған Өфөгә юлландым. Нәшриәттә эшләп йөрөгән курсташым Венера Сафина үҙ янына ҡоҙаланы. Шулай итеп, корректор булып урынлаштым. Хәҙер инде мин күңелем яратҡан шөғөлгә – китап уҡыуҙан торған эшкә килеп эләктем һәм үҙемде һыуҙағы балыҡтай хис иттем. Бер аҙ эшләгәс, календарҙар бүлегенә мөхәррир итеп, шунан мөдир иттеләр. Артабан нәфис әҙәбиәт бүлеге етәксеһенең урынбаҫары итеп ҡуйҙылар. Ризаитдин Фәхретдиновтың, Әбүстең китаптарын башлап мөхәррирләнем. Шунан Мостай Кәримдең йыйынтығын ышанып тапшырҙылар. Уның өсөн бигерәк тә бәхетле булдым, сөнки Мостай ағай беҙҙең ғаилә тормошонда ҙур урын биләгән, уға тәрән йоғонто яһаған шәхес булды. Мәктәптә уҡып йөрөгән сағымда атайһыҙ ҡалдым, илле генә йәшендә ул яҡты донъянан китеп барҙы. Ғүмере буйы башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡытҡан әсәйем, йәшләй ғәзиз кешеһен юғалтып яңғыҙ ҡалғас, терәк-таянысты абруйлы яҙыусыла, замандаш аҡыл эйәһе, фәйләсүф Мостай Кәримдә күргәндер инде. Ҡыйыулығы етеп, һеҙҙең менән бер күрешергә, кәңәшләшергә ине, артабан нисек йәшәргә, нимә эшләргә, тип хат яҙып һалған. Иң мөһиме, бөйөк яҙыусы уның хатын иғтибарһыҙ ҡалдырмаған, йортона ҡунаҡҡа саҡырған. Әсәйемде ҙур ҡунаҡ һымаҡ әҙерләнеп ҡаршы алған Роза апай менән Мостай ағай. Аҙаҡ үҙҙәре лә бер нисә тапҡыр беҙгә, Күгәрсен районы Ҡалдар ауылына, килеп ҡайтты. Студент булып киткәс, улар мине лә үҙ ҡанаты аҫтына һыйындырҙы. Ялдарҙа барып йөрөй торғайным. Мостай бабай һәр ваҡыт минең өлгәшеүем, кемдәр уҡытыуын, хәлдәремде ентекләп һораша ине. Һәр нәмәгә лә ныҡ иғтибарлы булды ул. Бер мәл театрға барышлай дауаханаға хәлен белешергә индем. Ҡыҙыл ғына күлдәк кейеп алғанмын. Шул саҡ Мостай, ҡыҙым, гел ҡаранан кейенәһең дә йөрөйһөң, бына бит сағыу төҫтәр һиңә ҡалай килешә, улайтма, гел ошолай матур, ҡупшы итеп йөрө, тине. Ә Рауза апайҙың миңә булған иҫ киткес мөнәсәбәте һуң… Хәйер, ул барыһына ла шулай ине, үҙенә күрә бер аристократтарға ғына хас холоҡло булды. Мин барһам, бәрәмәс ҡыҙҙыра, алдан бешереп ҡуйыу юҡ, тәрилкәгә эҫе генә көйө һалып бирә. Үҙе ултырмай, ҡунаҡты гел шулай өлтөрәп, баҫып тороп һыйлай ине. Бына бит ул ябайлыҡтың бөйөклөгө, һис кеше айырманылар. Мин кем булғанмын инде улар өсөн, осраҡлы таныштың балаһы, бер уйлап ҡараһаң. Ҡыҙҙары Әлфиә апай – иҫ киткес көслө рухлы шәхес. Мин күп ваљыт унан өлгө алам. Әле улдары Илгиз ағай атаһының томлыҡтарын әҙерләй, мин – мөхәррире. Тормошомдоң бер өлөшөнөң Мостайлы, Роза апайлы булыуы менән сикһеҙ бәхетлемен.
Әлеге эшемә килгәндә, алдағы баш мөхәрриребеҙ Ғәлиә Ғәли ҡыҙы Ғәлимова электән, һине үҙемә алмашҡа әҙерләйем, кил, өйрәнә тор, тип гел янына саҡырып ала торғайны. Ул саҡтағы директорыбыҙ Зөфәр Мөхтәр улы Тимербулатов та ышаныс менән ҡараны, уларға сикһеҙ рәхмәтлемен. Шул арала Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идаралыҡ академияһында уҡып, юридик белем алдым. Әммә юрист булырға яҙманы, нәшриәткә килеп эләкһәң, үҙенән еңел генә ысҡындырмай ул, китап ене бер ҡағылһа, дауалана торған сир түгелдер инде. Үкенмәйем, унда уҡыуым аралашыу даирәмде киңәйтте, юридик белем эшемдә лә ярап ҡала.
– Ҡатын-ҡыҙға етәкселек эше еңел түгелдер инде?
– Директорыбыҙ Илһам Миңлеғәле улы Йәндәүләтов һәм етәкселек звеноһындағы тағы бер нисә көслө затты иҫәпкә алмағанда, беҙҙә эшләгәндәрҙең күбеһе ҡатын-ҡыҙ. Гүзәл заттар коллективы ярайһы уҡ ҡатмарлы ла була әле. Улар бит күңелсәгерәк, хислерәк. Һәр береһенең күңеленә юл табырға кәрәк. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һуңғы ваҡыт ихлас аралашыуға ваҡыт аҙ ҡалғанын тоям. Яуаплылыҡ артты, бүтән саҡта етәксем яуап бирер әле тип уйларға ла ярай, ә бында һылтаныр кеше юҡ. Тағы ла, бөгөн сәсем насар ҡуйылған йә ауырып торам бит әле, тип әйтеп булмай, һин һәр ваҡыт яҡшы кәйефтә булырға бурыслыһың. Урынбаҫарым Әлиә Әнәс ҡыҙы менән бергәләшеп күп проекттар эшләнек. Бер үк шөғөл булғас, уртаҡ тел табып, мәсьәләләрҙе бергә хәл итергә тырышабыҙ.
– Шулай ҙа ваҡыт барҙа нимәләр эшләргә яратаһығыҙ?
– Минең йөрәгемде елкеткән нәмә ул – театр. Премьераларҙы ҡалдырмаҫҡа тырышам. Спектакль йә тамаша ҡарағандан һуң әллә ниндәй мәҡәләләр яҙырлыҡ фекер тыуа. Их, бына ошо урынын тегенеһе менән алмаштырып, анау шағирәнең шиғырын өҫтәп ебәргәндә, бөтөнләй икенсе яңғыраш алыр ине йә ниңә халҡыбыҙға хас булмаған ҡыланыштар менән тамашаның йәмен ебәрҙеләр инде тип, йә янып, йә көйөп ҡайтам.
– Һеҙҙә һуңғы ваҡыт “аһ” итерлек ниндәй баҫмалар донъя күрҙе?
– Төрлө халыҡ-ара бәйгеләрҙә лә беҙҙәге нәшер эшен лайыҡлы күрһәтерлек баҫмаларыбыҙ етерлек. Сентябрь айында ғына Төркмәнстанда, Ашхабад ҡалаһында, йыл да үткәрелеп килгән халыҡ-ара китап күргәҙмәһендә ҡатнашып, «Перәник йорт” китабы өсөн диплом алып ҡайттыҡ. Үткән йылдарҙа ла ҡатнашып торҙоҡ, йөҙҙән ашыу ил ҡатнашҡан был сарала тапшырылған бүләктәр һаны һанаулы ғына булһа ла, әлегәсә буш ҡул менән ҡайтҡаныбыҙ юҡ. Төркмәндәр бигерәк тә беҙҙең балалар өсөн сығарған китаптарыбыҙға ҡыҙыға. Китап, нәшер эшенә уларҙа иғтибар бик ҙур. Китап күрһәҙмәһе унда йыл һайын ойошторола һәм бөтөн донъяның китапҡа бәйле иң алдынғы мәғлүмәте Төркмәнстанда тороп ҡала бара. Президенттары Гурбангулы Бердымухамедовтың донъя күләмендә тап китапҡа бәйле яҡшы абруй яулауы күп нәмә хаҡында һөйләй, тип уйлайым.
Беҙҙең ғорурланырлыҡ баҫмаларыбыҙ байтаҡ. Атаҡлы “Урал батыр” эпосыбыҙҙы быйыл беренсе тапҡыр француз телендә баҫтырҙыҡ. Назар Нәжми хаҡында юғары сифатлы альбом донъя күрҙе. “Хәҙерге заман башҡорт аш-һыуы”, “Перәник йорт” һәм “Башҡортостандың йөҙ иң матур мөйөшө” тигән баҫмаларыбыҙ “Башҡортостандың иң яҡшы тауары” исеменә лайыҡ булды.
– Ниндәй хыялдарығыҙ бар?
– Эшкә килгәндә, проекттарыбыҙ бик күп, минән генә торһа, берәй йыл нәшриәтебеҙҙә тик яңы, йәш авторҙарҙың китаптарын сығартыр инем. Баҫмаға тәғәйенләп ултырған ерҙә эшләгәс, миңә үпкәләүселәр ҙә йыш булалыр инде. Уларҙы ла аңлайым, һәр әҫәрен ғәзиз балаһылай күргән әҙиптәргә уны донъяға күрһәтә алмауҙың нисек икәнен беләм. Әммә, Мостай Кәрим һүҙҙәре менән әйткәндә, бүлеүсе ожмахҡа кермәй. Донъя камил булғанда ла, беҙ кешеләр араһындағы барса мөнәсәбәттәр камил була алмай. Ҡыйын саҡтарҙа мин әсәйемде хәтеремә төшөрәм. Ысын ҡатын-ҡыҙ асылының өлгөһө ул. Исеме лә уның есеменә тулыһынса тап килә – Гәүһәр. Ҡулынан килмәгән эше юҡ, тирә-яҡта ни булыуға ҡарамаҫтан, донъяһы һәр саҡ үҙе үҫтергән сәскәләргә күмелеп ултыра. Унан сабырлыҡҡа өйрәнгем килә. Тормош иптәше Булат ағайға ла рәхмәтем ҙур. Ул әсәйем менән яҙмышын бәйләгәндә ике балаһы ла, мин дә бәләкәйерәк инек әле. Гел туғаным булһа ине, тип хыялланғайным, Хоҙай Тәғәлә мине туғанлы-терәкле яһаны. Булат ағай мине һәр саҡ үҙ балаһылай күрҙе.
Бөтә булмышын китап донъяһы биләгән, йөрәк көсөн уҡыусы мәнфәғәтенә арнаған ихлас күңелле, эшлекле һәм булдыҡлы Зөлфиә Шәрифйән ҡыҙының үҙ тормошо ла һайлап сығарған әҫәрҙәреләй ҡыҙыҡлы һәм яҡты, матур һәм ҡотло булһын! Уның тойомлауы, уның фатихаһы менән донъя күргән затлы һәм һиммәтле баҫмалар әлегеләй китап һөйөүсене һәр саҡ һөйөндөрөп торһон, үҙенә лә, кендек инәһе булған китаптарына ла оҙон һәм яҡты ғүмер теләйек.
Теги: