text:
Ҡаялы гавань
«Ҡаялы гавань» (ингл. Rock Haven) – беренсе мөхәббәт ҡыйынлыҡтары, ҙурайыу һәм шәхси тойғо һәм дини ҡараштарҙың ярашыуҙары тураһында фильм.
Йөкмәткеһе
Сюжеты[үҙгәртергә]
Брэди – 18 йәше тулған, йәш кеше, ул әсәһе менән, Сан-Франсисконан йыраҡ булмаған, төньяҡ Калифорнияның ауыл ерендә йәшәй. Ул ябай, бер аҙ балаларға хас һәм бигерәк динсел егет. Дин уның ғаиләһендә төп урынды биләй, йорт интерьерының ҙур өлөшө христиан тематикаһына бағышланған, предметтары менән йыһазландырылған. Буш ваҡытында ул урындағы сиркәүгә ярҙам итә һәм христиан колледжына инергә әҙерләнә. Ул, һәр ваҡыт бер кемдә булмаған, яҡындағы пляжға йөрөргә ярата, был урын бигерәк аулаҡ һәм ҡаялар менән уратылып алынған, бында ул библия уҡырға һәм ҡояштың батҡанын ҡарарға ярата.
Бер мәл пляжда күрше егетен осрата – Клиффорд, ул, был танышыуҙың сәбәбе булып йәшерен мауығыу булғанына төшөнмәйенсә, уның менән таныша. Клиффорд – асыҡ гей, ләкин Бреди, уның әсәһе кеүек үк, яңы иптәше менән таныштырғандан һуң, белмәй. Уның әсәһе – Марта, шулай уҡ динсел христиан, ул улын Пегги менән таныштырып ҡарай, йәш ҡыҙ, шулай уҡ христиан ғаиләһенән, ләкин Бреди уға бер ниндәй ҡыҙыҡһыныу күрһәтмәй. Һуңынан Пегги сәйер ҡыланышының сәбәбен аңлай һәм Брединың яңы мөнәсәбәттәрен хуплай. Шул ваҡытта, Брединың йәнендә, уның дини ҡараштары һәм Клиффордҡа мауығыуы арҡаһында, эске конфликт барлыҡҡа килә. Мөнәсәбәттәренең дауамын теләп, Бред Клиффордҡа, дин аша уртаҡ тел табыу хәленән, Библия баҫмаһын бүләк итә.
Шулайҙа хис-тойғоһо үҙен ала, Бреди ҡаршы тора алмай һәм Клиффорд менән үбешә. Ул Клиффордтың, улы тураһында бөтәһендә белгән һәм төрлө яҡлап уны хуплаған, әсәһе – Энжи менән таныша. Ул Бреди менән һөйләшә, әсәһенә бер нимә лә һөйләмәҫен белдереп тынысландыра һәм уның үҙенсәлекле булыуын ҡабул итеүен һорай, һәм дин быға мәшәҡәтләмәгәнен белдерә. Бреди сиркәүҙәге хеҙмәтенә бармай ҡала һәм Клиффорд менән сексҡа баҙнат итә, унан һуң ул тулыһынса үҙенең кем икәнен аңлай. Бының турала ул әсәһенә һөйләй, һәм әсәһе уны «гомосексуализмды дауалау» христиан лагерына барырға ышандыра, ул Клиффорд менән бәйләнештәрен өҙөргә тырыша һәм юл сәфәренә йыйына. Клиффорд быға ҡаршы тора алмай һәм атаһының әргәһенә Барселонаға барырға план тота. Бының алдынан, сиркәүҙә осрашыу теләге менән, Пегги аша ҡулъяҙма бирә. Осрашыу ваҡытында улар хушлашалар, һәм Бреди Клиффордҡа үҙенең түшендәге тәреһен бүләк итә. Ул уның ҡалыуын һорай, ләкин Клиффорд, Бредиға асыуланмағанын әйтеп, һәм: «Мин, һинең ышанысың көслөҙөр тип, уйланым» – тиҙә, күҙ йәштәре менән сығып китә. Клиффордтың киткәненән һуң Бреди священник менән һөйләшә һәм диндең тойғоһона ҡаршы килмәгәнен аңлай. Ул әсәһенә бер ҡайҙала бармағанын һәм уны бер нимәлә дауаламаҫын әйтә. Һуңында улар бер-береһен аңлайҙар.
Рольдәрҙә[үҙгәртергә]
- Шон Хогланд - Бреди
- Оуэн Алабадо - Клиффорд
- Лаура Джейн Коулз - Марта
- Кэтрин Хехт - Энжи
- Эрин Дейли - Пэгги
- Джонни Йоно - Дуг
- Дэвид Льюис - Преподобный Браун
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Гомосексуализм тематикаһы ҡуҙғатылған фильмдар:
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Ҡалып:Imdb title
- Rock Haven фильмдың официаль сайты (инг.)


c: text/html

text:
10 февраль
10 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 41-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 324 көн ҡала (кәбисә йылында 325).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Рәсәй — Дипломатик хнҙмәткәрҙәр көнө.
- Рәсәй — Александр Сергеевич Пушкинды хәтерләү көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1962 — СССР территорияһында бәреп төшөрөлгән Америка лётчигы Фрэнсис Гэри Пауэрсты совет разведчигы Рудольф Абельға алыштыралар.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1911 — Мстислав Всеволодович Келдыш, совет математигы һәм механигы.
- 1915 — Владимир Михайлович Зельдин, театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1755 — Шарль де Монтескьё, француз фәлсәфә, хоҡуҡсы, яҙыусы.
- 1837 — Александр Сергеевич Пушкин, урыҫ шағиры һәм прозаигы.
- 1878 — Клод Бернар, француз психологы, эксперименталь психологияға нигеҙ һалыусы.
- 1891 — Софья Васильевна Ковалевская, математик һәм механик.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Мексика
Мексика (исп. México [ˈmexiko]), рәсми исеме — Мексика Ҡушма Штаттары (исп. Estados Unidos Mexicanos) — Төньяҡ Америкалағы дәүләт. Ул төньяҡта АҠШ менән һәм төнъяк-көнсығышта — Белиз һәм Гватемала менән сиктәш. Көнбайыш яғы Калифорния ҡултығы һәм Тыныс океаны һәм көнбайыш яғы Мексика ҡултығы менән йыуыла.
Халҡы[үҙгәртергә]
2010 йылда Мекискала 112 миллион кеше йәшәне (донъяла 11-се урын).
Этник-раса составы: метистар – 60%; индейцтар-30%; аҡтар-9%; башҡа-1%.
Дин буйынса 75% католиктар, 5% протестанттар, 3% атеистар, динде һайланмаған -13%, башҡа диндәр – 4%.
Тел буйынса: 92% тик испан телдә ғенә; 6% испан һәм урындағы индеецтар телдә; 1% тик урындағы индеец телдә һөйләшәләр.
Граммотность -92%.
Ҡалала 77% йәшәй.
Тарих[үҙгәртергә]
Беҙҙең эраһа алдынан 20 мең йылда Үҙәк һәм көнъяҡ Мексикала оседлый кешеләре донъяға килде.
Б. э. алдынан XII—V быуаттарҙа Мексикала ольмектар мәҙәниәте булды. Ольмектар мәҙәниәте Мексиканың һуңғы классик цивилизацияһы мәҙәниәте нигеҙе.
IV—IX быуаттарҙа Мексикала Теотиуакана, сапотектар, тотаноктар, майя мәҙәниәте атты. Майя уңыштары: иероглиф һаты, архитектура, декортатив-ҡулланма сәнғәте, календарь.
XII буатта Үҙәк Мексикала ацтектар киләләр.
1517 йылдан алып Испания Мексикала тикшереү экспедициялар эшен башлай.
1517 йыл- беренсе испан экспедицияһы.
1518 йылда – икенсе экспедиция.
1519 йылдағы өсөнсө экспедиция (Эрнан Кортес етәкселегендә) уңышлы үтте.
1522 йылда испан императоры Карл V Эрнан Кортесты генерал-губернатор вазифаһына тәғәинләнде.
1810 йылда Мексикала Граждан һуғышы үтте.
Төшөрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Аҡыҡ
Аҡыҡ — ҡыҙыл йәки ҡыҙғылт һары төҫтәге аҫыл таш.
Халцедондың йәшерен кристаллы агрегатынан торған тау тоҡомо. Төрлө ҡалынлыҡтағы һәм төҫтәге таптар һәм һыҙыҡтарҙың күп тапҡыр сиратлашыуы хас. Төҫө буйынсаса аҡык бер төрлөләргә, нәҙек һыҙыҡлыларға һәм таплыларға айырыла. Бер төрлөләре: карнеол (ҡыҙыл), сапфирин (күкһел йәшел), сардер (көрән), хризопраз (йәшел). Һыҙыҡлылар: төрлө составлы оникстар. Таплылар: гелиотроп (ҡыҙыл таптар йәки йәшел фондағы һыҙыҡтар), моховиктар (ҡара йәки йәшел ҡушылдыҡлы һөттәй аҡ).
Башҡортостан территорияһында аҡык ҙур запастары Силәбе өлкәһе сигендә (Магнитогорск ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыштараҡ) табылған. Биҙәү һәм ярым аҫыл таш.
Аҡыҡ башҡорт мифологияһында[үҙгәртергә]
- Ҡурсалау маҡсатынан йәш килендәргә аҡыҡ ҡашлы йөҙөк, беләҙек йөрөтөргә ҡушҡандар. [1]
Литература[үҙгәртергә]
- Шуман В. Мир камня. Драгоценные и поделочные камни. — М.: Мир, 1986. С.120.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Мифологический словарь башкирского языка (Ф.Г.Хисамитдинова, 2010)


text:
Баҫым
Баҫым — ижектәрҙең береһе көслөрәк тауыш менән әйтелеүе. Бер нисә ижекле һүҙҙәрҙә бер ижек әйтелеше менән айырылып тора.
Башҡорт телендә баҫым һүҙҙең аҙаҡҡы ижегенә төшә; һүҙгә ялғау ҡушылған һайын, баҫым аҙаҡҡы ижеккә (ялғауға) күсә бара. Шуға күрә һүҙ яһаусы ялғауҙар баҫымлы булыусан. Мәҫәлән: һайлаусы, атлы, эшлекле, эшлекһеҙ.
Хәбәрлек ялғауҙары, ҡылымдың зат ялғауҙары баҫымһыҙ була: ризамын, һөйләйәсәкмен, ҡайтманыҡ һ. б. Һорау алмаштарында һәм ярҙамсы һүҙҙәрҙә баҫым беренсе ижеккә төшә: нисәнсе, нисә, ҡасан; бәлки, әммә, ләкин һ. б.
Көслө хис-тойғоло телмәрҙә логик (грекса logikos — мәғәнәле, фекерле) һәм эмфатик (грексa emphasis -тәьҫир итеү) баҫымдарын айырып йөрөтәләр.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
- Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1
- В.Ш. Псәнчин, Ю.В. Псәнчин. Әсә теле. 10-11 кластар өсөн дәреслек.Өфө-2009 й ISBN 5-295-02834 -8


text:
Ҡояш
Ҡояш — Ҡояш системаһындағы берҙән-бер йондоҙ. Ҡояш тирәләй юлдаштары менән планеталар, кәрле планеталар, астероид, метеороид, комета һәм космос туҙаны әйләнә. Ҡояш массаһы бөтә ҡояш системаһының 99,866% тәшкил итә. Ҡояш — Ергә иң яҡын йондоҙ. Ҡояш нуры Ергә тиклем 150 миллион км араны 8 минут 19 секундта үтә. Башҡа йондоҙҙан кеүек үк, Ҡояш та ғәйәт ҙүр эҫе газ шарынан ғибәрәт, ул нигеҙҙә водород менән гелийҙан тора. Ҡояшта туҡтауһыҙ термоядро реакцияһы бара, һөҙөмтәлә ифрат ҙур энергия бүленеп сыға. Шуның ике миллиардтан бер өлөшө генә Ергә килеп етә.
Ҡояш Ерҙәге тереклекте тәьмин итә. Ҡояш яҡтылығында фотосинтез процесы башҡарыла. Ерҙәге ҡаҙылма байлаҡтар (таш күмер, нефть, торф һ.б.) миллоин йылдар элек Ҡояш энергияһын туплаған. Ерҙәге ел иҫеү, болоттар барлыҡҡа килеү Ҡояш энергияһы менән башҡарыла.


text:
Шына
Шына — эш йөҙө осло мөйөшлө, призма формаһындағы ябай механизм. Эшкәртеүсе предметты айырыу, ярау, бүлеү өсөн ҡулланыла. Шына — «ауыш тигеҙлек» исемле механиканың төрө.
Башҡорт телендә «йүкә шына ҡағыу» — «нимәлер алыу йәки нимәлер эшләтеү өсөн юрамал маҡтау» тигәнде аңлата.
Тарихы[үҙгәртергә]
Шына ҡағыу бик күптән билдәле. 9000 йылдар элек Боронғо Мысырҙа карьерҙа таш аҡтарыу өсөн бронза шыналар ҡулланғандар. Шулай уҡ ағас шыналар ҡулланғандар. Ағас шыналарҙы еүешләгәс, улар бүртеп киңәйгәндәр. Индеецтар болон мөгөҙөн эшләгән шына менән ағас ярған, каноэ, торлоҡ һәм башҡа предметтар эшләгән.
Эш принцибы[үҙгәртергә]
Эш йөҙөнә перпендикуляр йоғонто яһаған ике көс эш башҡара. Шына башҡарған идеаль отош — оҙонлоғоноң һәм тупаҫ яғы киңлеге сағыштырмаһына тиң. Шына оҙонораҡ һәм ослораҡ булған һайын көсө ҙурыраҡ була. Реаль отош ҡаршылыҡ көсөнә бәйләнгән. ; IMA — идеаль отош, W — киңлеге, L — оҙонлоғо.
Ҡулланыу[үҙгәртергә]
Шына ер өҫтөндә ятҡан ауыр предметтарҙы күтәреү, ағас ярыу өсөн ҡулланыла. Балта оҫталары предметтарҙы тура килтереү өсөн ҡуллана. Шына принципы балта, ҡырҡҡы, бысаҡ, ҡаҙаҡ, энә, ҡаҙыҡ кеүек эш ҡоралдарында ҡулланыла.


text:
Аллаһ
Аллаһ (ғәр. الله, Ҡалып:IPA-ar) — исламда юғары илаһи зат.
Ҡөръәндә Аллаһ бер һәм берҙән-бер илаһи көс, донъяны яратыусы һәм ахыры заманда хөкөм итеүсе тип әйтелә. Мөхәммәд иһә ер йөҙөндә уның һуңғы пәйғәмбәре (нәби) һәм илсеһе (рәсүл).
Аллаһ донъяны, мәхлиҡәтте (йән эйәләрен), тәбиғәтте, бәндәләрҙе яратыусы.
Аллаһ ер йөҙөндәге бәндәләрҙе бергә йыйып, үлеләрҙе терелтеп хөкөм итер, йә тамуҡта-йәһәннәмдә, йә иһә ожмах-йәннәткә юллар. Кешеләргә Аллаһ үҙенең барлығын ғүмәлдәре менән күрһәтә һәм белдерә. Донъялағы һәр бер әйбер — Аллаһ мөғжизәһе.
Ҡөръән дә — Аллаһ мөғжизәләренең береһе. Аллаһ тураһындағы тәғлимәт — Ислам диненең аҫылы. Аллаһтың берҙән-берлеге тураһындағы өйрәтмә (тәүхит) Исламдың төп ҡануны.
Был биттең сығанағы: [1]


text:
Ҡыҫала
Ҡыҫала (лат. Crustacea, урыҫ. Ракообразные) — йоҡа ҡабырсаҡ менән ҡапланған быуынтыҡ кәүҙәле, йөҙгөс ҡойроҡло, ҡыҫҡыс аяҡлы сөсө һыу йәнлеге[1].
Йөкмәткеһе
Төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Размерҙары — 150—300 мкм-нан алып (паразит тантулокаридтар) 80 см оҙонлоҡа ҡәҙәре (аяҡ йәйеме — 2 метрғаса).Ауырлыҡтары10 кг, ә гигант тасмания крабы (Pseudocarcinus gigas) — 14 кг-ғаса. Тәне күп һанлы сигменттарҙан(бүлкәттәрҙәҙ) тора. Ҡыҫала һымаҡтар башҡа быуынтыҡ аяҡлыларҙан ике пар башындағы мыйыҡтары менән айырыла. Улар һиҙеү ағзалары.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ҡыҫала һымаҡтар, башлыса, һыуҙа йәшәйҙәр. амфибиотик һәм ҡоро ерҙә йәшәүселәре лә бар. Улар араһында айырым йәшәүселәр һәм паразит рәүешендә йәшәүселәр ҙә бар.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Ҡыҫала һымаҡтар төрлөсә үрсейҙәр. Улар, ғәҙәттә, айырым енеслеләр. Араларында гермоафродиттарҙа бар.
Халыҡ хужалығында[үҙгәртергә]
Ҡыҫала һымаҡтар – кәсепселектең төп тармаҡтарының береһе. Креветкала, крабтар, лангустар һәм башҡа төрҙәр ҡиммәтле делектик аҙыҡтарҙан һанала. Балыҡ үрсетеү заводтарында ҡыҫала һымаҡтарҙан ем эшләйҙәр. Ҡыҫала һымаҡтар биологик һыу таҙартыу яғынан моһим роль уйнайҙар. Уларҙың ҡайһы берҙәре биофильтр һәм детритофаг төркөмдәрен тәшкил итә.
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Архитектура ордеры
Архитектура ордеры (лат. ordo — строй, тәртип) — архитектура композицияһы төрө.
Колонна, пилястры һәм горизонталь антаблементтан тора.
Биш классик ордерҙар айырыла: дорический, ионический, коринфский (Боронғо Грецияла тыуғандар), тосканский һәм композитный — Римда тыуҙы. Коринфский ордер Грецияла күп ҡулланылмаған, Римда күренеш тапҡан.
Возрождение, барокко, классицизм архитектура стилдәрҙә ордерҙар ҡулланыла[1].
Ҡоролош[үҙгәртергә]
Нигеҙе — стереобат (икенсе исеме – база). Стереобатын юғары яғы — стилобат. Вертикаль опоралар — колонна.
Колоннаның юғары яғы антаблемент. Антаблемент бүленә:
- карниз — антаблементтын юғары яғы, кровля ойошторған урыны
- фриз — антаблементтын урта яғы,декор урынлашыу
- архитрав — антаблементтын түбән яғы.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Pavel Vlček Dějiny architektury renesance a baroka — Praha: Česká technika - nakladatelství ČVUT, 2006. — 286 с. — ISBN 80-01-03407-0.


text:
Кәбеҫтә күбәләге
Кәбеҫтә күбәләге — күбәләктәр отрядының аҡ күбәләктәр ғаиләһенә ҡараған бөжәк.
Йөкмәткеһе
Биологик ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡанаттарының ҡоласы 5,5—6,0 см, өҫ яғы аҡ, алғы ҡанаттарының осонда ураҡ рәүешендәге ҡара ҡайма бар, аҫ яғы йәшкелт һары төҫтә. Инә күбәләктең алғы ҡанаты 2 йомро ҡара таплы (ата күбәләктең аҫ яҡтан ғына). Йомортҡалары һары, ҡырлы, кегля формаһында, әүернәһымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәрҙеңяпрағынаһала. Ҡарышлауығының оҙонлоғо 4—4,5 см, һорғолт йәшел, һары һыҙатлы һәм ҡара таплы, йәш ҡарышлауыҡтар — япраҡтың аҫ яғында, өлкәндәре өҫ яғында урынлаша.
Таралышы[үҙгәртергә]
Евразияла һәм Төньяҡ Африкала таралған. Ағаста, ҡыуаҡта, кәртәлә, йорт стенаһында көпһөҙ ҡурсаҡлана. Ҡурсағының оҙонлоғо 2,3—2,5 см, йәшкелт һары, арҡаһы һәм ян‑яғы ҡара таплы.
Башҡортостанда[үҙгәртергә]
БР шарттарында йылына 3 быуын үҫә. Ҡурсағы ҡышлай. Күбәләк яҙ көнө сыға, көндөҙ әүҙем; сәскәле үҫемлектәрҙеңнектары, ҡарышлауығы әүернә һымаҡтарҙың япрағы менән туҡлана. Бөтә республикала осрай.
Зыяны[үҙгәртергә]
Йәшелсә культуралары ҡоротҡосо.
Иҫкәпмәләр[үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ҡалып:Книга:Булавоусые чешуекрылые Средней Азии.
- Ҡалып:Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Насекомые.


text:
Буран турғайы
Буран турғайы, буран түрә, аҡ турғай(урыҫ. Белая лазоревка, лат. Cyanistes cyanus— турғайҙар отрядендәге ҙур булмаған ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Өҙлөкһөҙ һикергеләп йөрөүсе ҡошсоҡ. Дөйөм төҫө аҡ. Күҙҙәре аша ҡара һыҙыҡ үтә. Башы, арҡаһы, ҡанаттары һәм ҡойроғо һорғолт зәңгәр. Ҡанаттарында, ҡойроғоноң ике яҡ ситендә аҡ һыҙыҡтар бар. Өҫ яҡтан ҡойроҡ төбө һәм кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Күкбаш турғайҙан аҡ төҫө менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «тин-тин-тирра».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Япраҡлы һәм аралаш урмандарҙа, һыу буйындағы шырлыҡтарҙа йәшәй. Бөжәктәр һәм уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Бик һирәк осрай. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт һипкелле 9—11 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Иран
Ира́н Исла́м Респу́бликаһы (фарс. جمهوری اسلامی ایران — Джомхури-́йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н, шулай уҡ ҡулланыла Ира́н (фарс. ایران [ʔiˈɾɒn]) йәки Пе́рсия) — Азияның көньяҡ-көнбайышындағы дәүләт. Баш ҡалаһы — Тегеран.
Көнбайышта Ираҡ, төньяҡ-көнбайышта Әзербайжан[1], Әрмәнстан[1], Төркиә менән сикләшә[1] һәм шулай уҡ БМО ХШның 1993 йылғы ҡарарына ярашлы, әрмән көстәре тарафынан яулап алынған[2][3][4][5] биләмә танылмаған Таулы-Ҡарабах Республикаһы[6] хәүефһеҙлек һыҙаты, төньяҡтан — Төрөкмәнстан[1], көнсығыштан — Афғанстан[1] һәм Пакистан сиктәш[1]. Төньяҡтан Каспий диңгеҙе, көньяҡтан Һинд океанының Фарсы ҡултығы һәм Ғосман ҡултығы.
Яҙмаларға ҡарағанда Иран тарихы биш мең йылды эсенә ала. Беренсе дәүләт булараҡ беҙҙең эраға тиклем 5 меңенсе йылда, Хузестанда Элам дәүләте төҙөлгән. Ә беҙҙең эраға тиклемге 3 меңенсе йылда инде Дарий I Ахеменид дәүере Фарсы империяһы булған. Ул Грек иленән алып Һинд йылғаһынаса киңәйгән. Ул ваҡытта ил зороастризм динендә булған. XVI быуатта ислам ҡабул ителгән.
1979 йыл Иранда Ислам революцияһы булып уҙа. Етәксеһе булып аятулла Хомейни торған. Ошо ваҡытта монархия ҡолатыла һәм Ислам Республикаһы төҙөлә.
Иран иҡтисады ЭТП күләме буйынса Көнбайыш Азияла һәм Ислам донъяһында Төркиәнән ҡала икенсе урында килә[7] һәм регионда технология яғынан иң үҫешкән илдәр иҫәбендә. Иран Евразияла стратегик мөһим төбәк, ул нефть, тәбиғи газ запастарының ятҡылыҡтарына бай.
В 2012 йылдан (ошо йылдың 3 авгусынан сәркәтиб-ил булараҡ) Иран Берләшмәүселәр хәрәкәте лидеры, БМО-нан ҡала халыҡ-ара икенсе хәрәкәт булып тора.[8]
Йөкмәткеһе
Этимология[үҙгәртергә]
Ирандың әлеге исеме (фарс. ايراﻥ) пехл. Erān һүҙе аша авест. Airyāna килеп сыҡҡан, һәм үҙ атама һүҙ борноғо һинд иран халҡы — «arya» булып киткән. Йәғни арийҙар иле.[9]
Беҙҙең эраға тиклем (550—327 йылдар) Әһәмәниҙәр осоронда «Aryānam Dahyunam» төшөнсәһе үҙгәреп Ҡалып:Lang-peo — «Арийҙар дәүләте» исеменә алмаштырылған. Тәүҙәрәк, беҙҙең эраға тиклемге 250 йылдарҙа һәм беҙҙең эраның 224 йылдарында Аршакиҙар иле тип йөрөтөлгән. Фрай Ричард билдәләүенсә: парфяндар экспансияһынан Aria термины (грек сығанаҡтарынан Ariane) таралып, ҙур арияға әйләнеп, арийҙар батшалығы эквивалент исемен ала һәм йәйерәп ятҡан Сәсәниҙәр үҙҙәренең илен шулай атай.[10] Страбон Ариана (Άpιavή) атамаһы аҫтында фарсы батшалығының көнсығыш провинцияларын: Гедрозия, Дрангиана, Арахозия, Паропамиз, Ария (йәғни Areia, боронғо фарсы телендә Haraiva, хәҙерге Герат), Парфия и Карманияны күҙ уңында тотҡан.[11]
Беҙҙең эраның 224—651 йылдарында ил Сәсәниҙәр иле тип йөрөтөлгән — пехл. Erānšahr () был исем авест. «Airyānam Xšaθram» һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан, һәм «ариҙар батшалығы» тип йөрөтөлгән. Авест «ai» дифтонгһы фарсы телендә үҙгәреп киткән «е» тип [12]. Сәсәниҙәрҙең рәсми титулы Эран һәм Анеран батшаларының батшаһы булған.[11].
Иранлыларҙың үҙ атамаһы — ирани. Бер нигә ҡарамай борон-борондан Иран тип йөрөткәндәр. Башҡа илдәрҙә «Персия» тип иҫкесә атап йөрөтөлгән. 1935 йылда шаһ Реза барыһына ла Иран тип йөрөтөргә талап иткән.
Тарихы[үҙгәртергә]
Иран дәүләтселеге тарихы донъяла иң боронғоларҙан иҫәпләнә. Быуаттар буйына ил Көнсығышта мөһим роль тота. Дарий 1-се ваҡытында Фарсы империяһы Грециянан алып, Һинд океанынаса йәйрәп ятҡан. Урта быуаттарҙа ла(XVII быуат һәм XVIII быуат) Иран бик көслө ил һаналған.XIX быуат аҙағында ил ярым колониаль илгә әйләнгән. 1935 йылдан исемен үҙгәртеп - Иран булып киткән. 1979 йылғы Ислам революцияһынан һуң, Ислам республикаһы исемен алған.
Боронғо Иран[үҙгәртергә]
Иран биләмәһендә тәүге халыҡтарҙың килеп ултырыуы бик боронға барып тоташа. Иран халыҡтары был ерҙәрҙә тәү халыҡтар булараҡ, беҙҙең эраға тиклемге I быуатта уҡ билдәле. (Фарсы, мидия, бактриялылар, парфяндар) ҡәбиләләренең бер өлөшө көнбайышта тау типһәненә килеп урынлашҡан, ә киммерийҙар, сарматтар, аландар, белуджиҙар Ғосман ҡултығы буйына яр буйлап ултырған.
Мөһим иран дәүләте булараҡ Мидия батшалығы танылған, ул беҙҙең эраға тиклемге VIII быуат аҙағында VII башында нигеҙләнгән. Баш ҡалаһы булып, Хамадандағы (Экбатана). Улар тиҙ рәүештә көнбайыш иранды тотош, көнсығышын яртылаш контролгә алған. Вавилондар менән бергәләп Ассирия империяһын тар-мар иткән. Йылға арауығын һәм Урартуҙы буйһондорған, һуңғараҡ Әрмән тауҙарын баҫып алған.
Ахеменидтар[үҙгәртергә]
Беҙҙең эраға тиклемге 553 йылда йәш фарсы Аншаны батшаһы һәм Фарс Бөйөк Кир II (Ахменидтар династияһы) мидейсыларға ҡаршы сыға. Кир Экбатанды яулап ала һәм үҙен Персия һәм Мидия батшаһы тип иғлан итә. Шул авҡытта мидия батшаһы Иштувегу әсирлеккә алына. Һуңғараҡ бер провинцияның наместнигы итеп билдәләнә. Бөйөк Кир II үҙенең үлеменә хәтле (беҙҙең эраға тиклемге 529-сы йыл) Ахминедтар империяһын буйһондора, бөтә Көнсығыш Азияны, Урта диңгеҙҙән һәм Анатолиянан алып Һырдаръя ғә хәтле баҫып ала. Кир беҙҙең эраға тиклемге 546-сы йылда батшалыҡтың баш ҡалаһы Пасаргадты нигеҙләй. Ул шунда ерләнгән. Уның улы Камбиз атаһы биләмәһен Египт һәм Эфиопияғаса киңәйтә.
Камбиз вафатынан һуң уның вариҫтары һәм яҡындары араһынан власҡа Дарий Гистасп килә. Дарий тиҙ рәүештә тәртип керетә башлай, һәм баҫып алыу сәйәсәтен яңынан башлап ебәрә. Ахеменидтар дәүләте Балҡанға ҡәҙәре киңәйә. Ә көнсығышта Һиндҡа ҡәҙәре барып етә. Һәм шул ваҡыттағы иң көслө, ҡеүәтле дәүләткә әүерелә. Ул илде эске административ берәмектәргә бүлгеләй. Влас страпияларға бүленә, тик ғәскәр уларға буйһондоролмай. Хәрби башлыҡтар администрация хакимдәре булып тора. Дарий шулай уҡ аҡса реформаһы ла үткәрә. Алтын аҡса дарик керетә. Сауҙа селтәре үҫешә. Дарий зороастризм динен үҙ итә, ул дәүләт дине булараҡ ҡабул ителә. Шул уҡ ваҡытта баҫып алынған дәүләттәренң диндәренә тыныс ҡарай, түҙемлелек күрһәтә.
Дарий I вариҫтары эске ҡоролошто емерә башлай. Страпиялар үҙаллылыҡ ала, ил тарҡала. Ошо шарттарҙа македония полководецы Александр Македонский хәрби паходтар башлай һәм беҙҙең эраға тиклемге 330 йылда Ахеменидтар дәүләтен ҡолата.
Парфия һәм Сасанидтар[үҙгәртергә]
Александр Македонский вафатыынан һуң (беҙҙең эраға тиклемге 323 йыл уның империяһы бер нисә дәүләткә бүлгеләнә. Хәҙерге Иран биләмәһенең ҙур өлөшө Селевкияла тороп ҡала, шулай ҙа Парфия батшаһы Митридат I селевикидтарға ҡаршы һуғыш башлай һәм Персияға индерә. Беҙҙең эраға тиклемге 92 йылда Йылға арауығын да буйһондора. Парфия һәм Боронғо Рим араһында Евфрат буйлап сик билдәләнә. Әммә римлеләр шунда уҡ килешеүҙе боҙа, һәм баҫып керә. Әммә еңелеү кисерә. Яуап итеп парфяндар бөтә Левантты һәм Анатолияны яулай, тик Марк Антоний кире Ефратҡаса сигендерә. Ошонан һуң парфяндарҙа Рим ҡыҫылышы менән граждандар һуғышы тоҡана.
224 йылда Ардашир Папакан, Фарсылағы Хәйер ҡалаһы башлығы улы, Артабана IVсенең армияһын ҡыйрата һәм Фарсы империяһы — Ираншахрға (« Арийҙар батшалығы») — нигеҙ һала. Баш ҡалаһы итеп Фирузабад һайлана. Сасанидтар династияһы башлана. Аристократия һәм зороастрий руханилыҡтары көсәйтелә. Башҡа диндәгеләргә ҡарата эҙәрлекләүҙәр башлана. Административ реформалар үткәрелә. Сасанидтар римлеләр һәм Урта Азияның күсмә халыҡтарына ҡаршы көрәш дауам ителә.
Хөсрәү I (531—579) хакимлыҡ иткән саҡта әүҙем экспансиялар башлана. Антиохия, 540 йыл Египет баҫып алына. Шулай уҡ Ғәрәп ярым утрауы яр буйҙары яулана, шул иҫәптән Йемен. Хәсрәү хәҙерге Таджикистан биләмәһендәге эфталиттар дәүләтен юҡҡа сығара. Хәсрәүҙең хәрби уңышлыҡтары Иран мәҙәниәтенһәи сауҙаһын сәскә атыуға килтерә.
Хөсрәү I-ҙең ейәне Хөсрәү II (590—628) Визпнтия менән һуғышты тергеҙә. Әммә еңеү яулай алмай. Хәрби сығымдар сауҙанан килгән һалым менән ҡаплана, быға риза булмаған сауҙагәрҙәр баш күтәрә. Восстание ваҡытында Хәсрәү тотп язалап үлтерелә, ейәне Йездигерд III (632—651) сасанидтарҙың һуңғы батшаһы була. Византия менән һуғыш тамамланһа ла, дәүләт юҡҡа сығыуын дауам итә. Көньяҡтан фарсылар яңы дошмандары ғәрәптәр менән бәрелешә.
Ғәрәп һәм төрөк ябырылыуҙары[үҙгәртергә]
Санасидтар Иранына ғәрәптәр 632 йылдан сапҡындар ебәрә башлайҙар. 637 йыл Кадисиә янындағы һуғыш та фарсы ғәскәре еңелә. 652 йылғаса барған ғәрәп ябырылыуҙары һөҙөмтәһе булып, Персия Хәлифәткә керетелә. Ғәрәптәр Персияға ислам керетә. Исламлашҡан Иран ныҡ үҫешә башлай. Әҙәбиәт, философия, сәнғәт, медицина бик үҫешә. Фарсы мәҙәниәте ислам алтын дәүерен башлап ебәрә.
750 йылдафарсы генералы Әбү Мөслим Омейядтарға ҡаршы Аббасидтар походына етәкселек итә. Тәүҙә Дәмәшкегә, унан һуң Хәлифәт баш ҡалаһы Бағдадҡа. Яңы хәлиф уға яуап итеп фарсы губернаторҙарына билдәле автономия бүләк итә. Шулай уҡ бер нисә фарсы вәкилен вәзирлекә ала. 822 йылда Хөрәсән губернаторы Таһир бин Гусейн бин Мусаб правинцияларға бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм үҙен Таһиридтар династияһының беренсе ырыу башлығы итеп таныта. Саманидтар етәкселек итә башлауға, Иран ғәрәптәрҙән үҙенең бойондороҡһоҙлоғон тергеҙә.
Фарсы йәмәғәтселеге исламды ҡабул итеүгә ҡарамаҫтан, Иранда ғәрәпселек уңыш ҡаҙанмай. Ғәрәп мәҙәниәтен тағыу, киреһенсә фарсыларҙы ғәрәптәргә ҡаршы торорға этәргес була. Милли үҙаңды тергеҙеүгә фарсы теленең һәм әҙәбиәтенең яңыртылыуы мөһим роль уйнай. Пик ваҡыты булып IX—X быуаттар тора. Ошо айҡанлы Фирҙәүсиҙең “Шахнамә”һе билдәлелек ала. Ул тик фарсы телендә ижад ителгән.
962 йылда төрөк полководецы Алп-Тиген Саманидтарға ҡаршы Ғәзнәүиҙәр дәүләтенә нигеҙ һала. Баш ҡалаһы Ғәзни (Афғанстан). Ғәзнәүиҙәр ваҡытында фарсы мәҙәниәте сәскә аиыуын дауам итә. Уның баш ҡалаһын силжүктәр Исфаханға күсерә.
1220 йыл Ирандың Хорезм ханлығына ҡараған төньяҡ-көнсығыш өлөшө Сынғыҙхан ғәскәре һөжүменә эләгә. Бөтә Хөрәсән һәм хәҙерге Ирандың көнсығыш өлөшө бөлгөнлөккә төшә. Ярты халыҡ монголдар тарафынан үлтерелә. Аслыҡтан һәм һуғыш һөҙөмтәһендә 2,5 миллион халҡы булған Иранда ни бары 250 мең кешеһе тороп ҡала. [сығанаҡ 337 көн күрһәтелмәгән]. Иранды буйһондороуҙы Сынғыҙхандың ейәне Хулагу тамамлай. Бында улар ил хандары булып XIV быуат урталарына тиклем тора.
Аҡһаҡ Тимер үҙенең империяһы Сәмәрҡәндкә нигеҙ һала. Ул Ирандың барлыҡ маһир оҫталарын йыйып, Сәмәрҡәндте төҙөүгә йәлеп итә. Мәҫәлән, тебриз оҫталары Гүр Әмир кәшәнәһен төҙөй. Аҡһаҡ Тимерҙең кесе улы Шаһрух иран мәҙәниәтен һәм фәнен сәскә атуыға килтерә. Был тимуридтар эпохаһы Солтан Хөсәйен Байҡара етәкләгәнгә хәтле дауам итә.
Иран дәүләтен үҙәкләштереү Сафауттар династияһы килгәс яңыртыла. Улар монголдар династияһына сик ҡуя.
Ислам Ираны[үҙгәртергә]
1501 йыл Сафауттар династияһынан Исмәғил I шаһ булған саҡта Иранға исламдың шиғый ағымын дәүләт дине булараҡ ҡабул итә . 1503 йыл Исмәғил Аҡ ҡайынлы ны тар-мар итә һәм емереклектәр өҫтөнә баш ҡалаһы Тебриз менән яңы дәүләт төҙөй. Сафауттар династияһы осоронда Ирандың иң үҫешкән осоро Бөйөе Ғәббәс ваҡытында була. Ул Ғосманлы империяһын тар-мар итә, үҙенә хәҙерге Ираҡты, Афғанстанды, Әзербайжан менән Әрмәнстан, Грузия биләмәләрен ҡуша. Шулай уҡ Гилән һәм Мазендеранды ла ҡушып, биләмәһен Тигр йылғаһынан алып Һинд ярҙарынаса киңәйтә. Баш ҡала Тебриздан Казвинға күсерелә, унан һуң Исфаханға. Баҫып алыуҙар Иранға байлыҡтар килтерә. Мәҙәниәт сәскә ата.
Мәҙәниәт алға китә. Иран үҙәкләштереләгн илгә әйләнә. Ҡораллы көстәр яңыртыла. Бөйөк Ғәббәс вафатынан һуң империя аҫҡа тәгәрәй. Етәкселек итә белмәгәнлектән Ҡандағар һәм Бағдадты юғалта. 1722 йыл әфған-ғизәйлеләр Иранға яу саба. Улар Исфаханды ала һәм Сфауттарҙың ил нтәксеһе үлтерелә. Иранда Афшаридтар власҡа килә.
Нәҙер Шаһ дәүләт динен сөнни исламға үҙгәртә. Унан тһуң Афғанстанды яулай һәм кире Фарсы иленә Ҡандағарҙы ҡайтара. Еңелгән афған ғәскәре Һиндостанға ҡаса. Нәҙер Шаһ һинд мағоло Мөхәммәд Шаһҡа ҡабул итмәҫкә саҡыра, тик шах уның һүҙенг ҡолағына элмәй. 1739 йыл Нәҙер Шаһ ғәскәре Дәһлигә (Дели) бәреп керә. Тик унда восстание ҡуба. Фарсылар ҡалала һуйыш ойоштора. Һиндостанды талап, кире Иранға ҡайталар. 1740 йылда Нәҙер шаһ Төркөстанға поход яһай, һөҙөмтәлә, Иран сиге Амударъяға хәтле киңәйә. Кавказда фарсылар Дағстанғаса барып етә. 1947 йыл Нәҙер шаһ үлтерелә.
1750 йыл власҡа Кәрим хан килә, ил менән етәкселек Зендтарға күсә. Ил башлығы булып 700 йылдан һуң, ниһәйәт фарсы милләтле кеше ултыра. Ул баш ҡаланы Ширазға күсерә. Илдә тыныслыҡ урынлаша. Һуғыштар булмай, мәҙәниәт сәскә ата. Зендтар династияһы өс быуын ғына хакимлыҡ итә. 1781 йыл власть Каджарҙар династияһына күсә. Династияны башлап ебәреүсе Мөхәммәт аға Каджар хан Зендтар һәм Афашаридтар династияһы вариҫтары менән килешә, Иранда Каджарҙар династияһын нығыта. Мөхәммәд хан Грузяның Тифлис ҡалаһына поход яһай,Ю 20 мең халыҡты юҡ итә. Икенсе тапҡырға Грузияға поход 1797 йыл ойошторола. Тик ул барып сыҡмай, Мөхәммәт хан ҡул аҫтындағы грузин һәм курд ялсылары уны үлтерә. Үҙенең үлеме алдынан баш ҡаланы Тәһаранға күсерә.
Рәсәйгә ҡаршы уңышһыҙ һуғыштар Каджар ваҡытында фарсы иле яртылаш биләмәһенән ҡолаҡ ҡаға. Оҙаҡҡа һуҙылған ҡаршылыҡ акцияларынан һуң, 1906 йыл илдә конституцион революция була. Иран конституцион манархия иленә әүерелә. 1918 йылдың йәйендә британ ғәскәре Иранды баҫып ала. 1919 йылдың 9 авгусында инглизиран килешеүе төҙөлә. 1920 йыл Гилян останда Гилян Совет Республикаһы иғлан ителә. Ул 1921 йылдың сентябренәсә йәшәй. 1921 йылдың 21 февралендә Риза Бәхләүи хан Әхмәт Шаһты ҡыйрата һәм 1925 йылда яңы шаһ тип иғлан ителә. 1921 йылдың 26 февралендә РСФСР Ирандың бойондороҡһоҙлоғон танып килешеү төҙөй.
Бәхләүи «шахиншах» («шаһтар шаһы») тигән термин индерә. Уның осоронда Иранда индустриализация башлана., инфраструктура бөтөнләй модернизациялана Икенсе бөтә донъя һуғышында Бөйөк Британия менән Советтар союзына үҙҙәренең ғәскәрен керетеүгә рөхсәт һорай, шаһтар шаһы баш тарта. Союзташтар И ранға бәреп керә. Шаһты төшөрәләр һәм нефть ятҡылыҡтарына, тимер юлына контроллекте үҙҙәренә алалар. 1942 йыл И рандың суверенлылығы тергеҙелә. Власть Бәхләүиҙең улы Мөхәммәт Реза ҡулына күсә. Советтар союзы Төркиәнең баҫып кереүенән һаҡланыу өсөн үҙ ғәскәрҙәрен 1946 йылғаса Иранда тота.
Һуғыштан һуң Мөхәммәт Реза вестернизация һәм деисламизация буйынса әүҙем сәйәсәт алып бара, әммә халыҡ уны аңлай алмай. Бик күп забостовкалар митингылар уҙа. 1951 йылда Ирандың Хөкүмәт рәйесе булып Мөхәммәт Мосадиҡ килә. Ул реформасылыҡ менән әүҙем шөғөлләнә, British Petroleum компаниеһының килемен тәғәйенләү буйынса килешеүҙе яүынан ҡарарға өлгәшә. Ирандың нефть сәнәғәтен шәхси милектән дәүләт милкенә әйләндереү (национализация) уҙғарыла.
1957 йыл йәшертен полиция САВАК булдырыла.
1963 йыл радикаль реформалар һөҙөмтәһендә илдән («Аҡ революция») аятолла Хомейни ҡыуыла.
1965 йыл «Федаяне Ислам» группировкаһы кешеләре пример-министр Хәсән Әли Мансурҙы үлемесле яралай.
1973 йыл шаһ власын көсәйтеү сәйәсәте ваҡытында сәйәси фирҡәләр һәм берекмәләр тыйыла.
1970-се йылдар аҙағында Иран Бәхләүи режимына ҡаршы күпләп баш күтәреүҙәр башлана, һәм монархия бөтөрөлә.
1979 йыл Илдә Ислам революцияһы уҙа, ислам республикаһы төҙөлә.
Географияһы[үҙгәртергә]
Иран көньяҡ-конбайыш Азияның урта көнсығышында урынлашҡан. Майҙаны (1648 мең км²) , донъя буйынса ун етенсе урынды биләй. Әзербайжан (Нахичиван АР-һын да керетеп) 611 км арауыҡта сикләшә. км)[13] Төньяҡ-көнбайышты Әрмәнстан менән (35 км), төньяҡ-көнсығышта Төрөкмәнстан менән (992 км) , көнсығышта Пакистан менән (909 км) һәм Афғанистан менән (936 км) , көнбайышта Төркиә менән (499 км) һәм Ираҡ менән (1458 км) арауыҡта сиктәш. Төньяҡта Каспий диңгеҙе, көньяҡта Ғәрәп диңгеҙенең Фарсы һәм Ғосман ҡултыҡтары ярҙарын йыуа.
Ирандың админстратив бүленеше[үҙгәртергә]
Ирандың төп административ берәмеге булып остандар (фарс. استان ostān; мн.ч. — استانﻫﺎ — ostānhā)тора. Улар кесерәк биләмәләргә шәһәростандарға бүленә (фарс. شهرستان)Ә улар тағы ла бахштарға (фарс. بخش) бүленә. Иң эре остан баш ҡала (фарс. مرکز — markaz)булып тора. Һәр остан етәксеһе булып остандар (остандар — استاندار)тора. Иран 31 останға бүленә. .
Халҡы[үҙгәртергә]
1950—1990 йылдарҙа ил демографик шартлау кисерә. 1979 йылдан алып 2006 йылғаса ил халҡы 70,495782 млн кешегә етә. Тик 1990 йылдарҙа тыуым һиҙелерлек кәмей. Һәм әле быуындар күсәгилешлеге буйынса түбән. Тыуымдың суммар коэфиценты — 1,87 Был бик түбән күрһәткес. Тыуымды үҫтереү өсөн кәмендә 2,15)[14]. Кәрәк. Халыҡтың 61%-ты утыҙ йәшкә етмәгән (май 2009). Белемлелек (грамоталылыҡ) 84% , урбанизация — 71 %.
Иранлыларҙың һаны сит мәмләкәттәрҙә 4 миллион кешене тәшкил итә. Уларҙың күбеһе 1979 йылғы Ислам инҡилабынан һуң Австралияға, Төньяҡ Америкаға һәм Европаға күсенгән. Унан башҡа 1996 йылға ҡарата мәғлүмәттәрҙә Иранда Афғанистандың һәм Вәзирстандың миллиондан артыҡ ҡасаҡтары йәшәгән[15].
Иран Конституцияһы милләтенә һәм ниндәй дин тотоуына ҡарамайынса һәр гражданына социаль һаҡлау гарантиялай: пенция, эшһеҙлек буйынса түләү (пособие), ғәриплек һәм медецина страховкалауы. Мәғариф һәм медецина хеҙмәттәре бушлай. Ил халҡының йән башына йыллыҡ килеме— 2700 АҠШ доллары (2006). Халыҡтың 18% хәйерселек сигендә кө күрә[16].
Иран — күп милләтле (полиэтник) дәүләт[17]. Рәсми сығанаҡтар юҡ. ҮРЕ(ЦРУ) мәғлүмәттәрен буйынса илдә: фарсылар (61%), азербайджандар (16%), курдтар (10%), лурҙар (6%), ғәрәптәр (2%), белуджиҙар (2%), төрөкмәндәр һәм төркиҙәр (2%) йәшәй[18].
Дин[үҙгәртергә]
Иранлыларҙың күпселеге мосолмандар. Халҡының 89%-ты шиғый мосолмандар (дәүләт дине иҫәпләнә). Иран дәүләте Ирак, Әзербайжан һәм Бахрейн менән бер рәттән шиғыйҙар күпселекте тәшкил иткән дәүләт булып тора. Иранда ике изге ҡала иҫәпләнә. Береһе Мәшхәд ҡалаһы. Унда Реза имамы кәшәнәһе урынлашҡан. Икенсеһе Ҡом ҡалаһы. Был ҡала шиғыйҙарҙың дини үҙәге булып тора. Ҡалала шиғый университеттары һәм семинарийҙары урынлашҡан.
Сөнни момолмандар йәмғеһе 9% тирәһе. Башҡа диндәгеләр 2% бахаиҙар, мандейҙар, индустар, езидтар, зороастрийсылар, Йәһүдтәр һәм христиандар. [19].
Иҡтисады[үҙгәртергә]
Өҫтөнлөктәре: донъяла ОПЕК илдәре араһында нефть етештереү буйынса икенсе урын; 2000 йылдан донъя баҙарында нефттең хаҡы күтәрелә бара. Уның традицион экспортҡа ебәреү өсөн сәнәғәт тармаҡтары: келәмдәр етештереү, ыуылдырыҡтар һәм төрлө сәтләүектәр(фисташка) етештереү үҫә.
Насар яҡтары: 1979 йылда Иранға ҡаршы йүнәлтелгән АҠШ-тың Иранға ҡаршы санкцияһы, Иран менән аралашыуҙы һәм илгә төрлө технологияларҙы индереүҙе тыя. Иң юғары эшһеҙлек (12%) һәм инфляция (2004 йыл — 11,3%; 2008 йыл — 28,2%).
2009 йыл инфляция бик ныҡ тәгәрәй. Ул октябрҙә 16,7% тәшкил итә. Был илдә ҙур иҡтисади проблемаларға алып килә. Бында ил призеденты Мәхмүт Әхмәдинежад ғәйепләнә, ул урындағы иҡтисадты нығытыу өсөн, бик түбән проценттарға заемдар тарата.
Иран Азия ҡитғаһында эре иҡтисади дәүләт булып тора. Ул тик Ҡытайҙан, Япониянан, Һиндостандан, Төркиәнән, Индонезиянан һәм Көньяҡ Кореянан ғына ҡалыша.
Иран нефть сәнәғәте үҫешкән индустриаль дәүләт. Нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы предприятиелары бар. Нефть, күмер, тәбиғи газ сығарыу һәм баҡыр, тимер, марганец, ҡурғаш, цинк рудалары етештереү үҫешкән. Машина төҙөлөшө, металлэшкәртеү, шулай уҡ аҙыҡ-түлек сәнәғәте һәм текстиль сәнәғәте йәйелдерелгән. Шулай уҡ келәм һәм метиздар етештереүҙең кустар тармағы әүҙемләшкән. Ауыл хужалығы сәнәғәтенең тароңмаҡтары: бойҙай, арпа, дөгө, ҡуҙаҡлылар, мамыҡ, шәкәр сөгөлдөрө, шәкәр ҡамышы, тәмәке, сәй, сәтләүектәр, фисташкалар үҫтерелә. Малсылыҡта һарыҡтар, кәзәләр, дөйәләр һәм һыйыр малы үрсетелә. 7,5 млн га ер эшкәртелә.
Бюджет килеменең 45%-ты экспортҡа нефть һәм газ һатыуҙан килә. 31%-ты — һалым һәм йыйымдарҙан. 2007 йылғы ЭТП 852 млрд АҠШ доллары тәшкил иткән.
Экспорттың төп тауарҙары: сей нефть һәм нефть эшкәртмәләре, металл мәғдәндәре, емеш-еләк һәм сәтләүектәр, келәмдәр.
Төп һатып алыусы илдәр (2008 йыл): Ҡытай 15,3%, Һиндостан 10,4%, Көньяҡ Корея 6,4%, Төркиә 6,4%, Италия 4,5%.
Импорттың төп тауарҙары: ауыр машина төҙөлөшө продукцияһы һәм химия сәнәғәте, автомобилдәр, тимер, ҡорос, тәбиғи сеймал, аҙыҡ-түлек, ҡулланыу тауарҙары, текстиль, ҡағыҙ. Иранға һатыусы илдәр (2008 йыл) — БҒӘ 19,3%, Ҡытай 13%, Германия 9,2%, Көньяҡ Корея 7%, Италия 5,1%, Франция 4,3%, Рәсәй 4,2%.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Живой поиск по почтовым индексам Ирана от компании «ПроГрафик», Москва.
- Иран Open Directory Project (dmoz) һылтанмалар каталогында.
- Инфляция в Иране
- Хөкүмәт сайтлар
- Высший руководитель Ирана
- Президент Ирана
- Совет стражей
- Исламский консультативный совет
- Совет экспертов
- Совет целесообразности
- Путешествие Иран
- Министерство юстиции
- Организация по атомной энергии
- Башҡа
- Израиль делает хорошую мину при плохой игре Густерин В. П.
- Удушающий прием Густерин В. П.
- Об ирано-российских экономических связях
- Информационное агентство IRNA
- РИА IRAN news
- О семье последнего шаха
- Изобразительное искусство Ирана
- Иран в январе: Живой дневник Глеб Шульпяков.
- Геннадий Литвинцев. За пределами Глобалистана
- Сайт об Иране и языке фарси. Новостная лента об Иране
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Иран — Общие сведения о стране
- ↑ Резолюция СБ ООН № 822 от 30 апреля 1993 года
- ↑ Резолюция СБ ООН № 853 от 29 июля 1993 года
- ↑ Резолюция СБ ООН № 874 14 октября 1993 года
- ↑ Резолюция СБ ООН № 884 от 12 ноября 1993 года
- ↑ Оджалан подался в Карабах
- ↑ Сравнение ВВП (инг.)
- ↑ Ахмадинежад заложил бомбу под ООН
- ↑ История древнего Востока: От государственных образований до древних империй / Под ред. А. В. Седова; Редкол.: Г. М. Бонгард-Левин (пред.) и др.; Ин-т востоковедения. — М.: Вост. лит., 2004. — 895 с.: ил., карты. — ISBN 5-02-018388-1 (в пер.)
- ↑ Ричард Фрай. Наследие Ирана — М.: «Восточная литература» РАН, 2002. — С. 20. — ISBN 5-02-018306-7.
- ↑ 11,0 11,1 Иран // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- ↑ Этимологический словарь иранских языков. Том 1. — М.: Изд. фирма «Восточная литература» РАН, 2000. — 327 с. — ISBN 5-02-018124-2; ISBN 5-02-018125-0
- ↑ CIA — The World Factbook
- ↑ Iranian People (en). NationMaster.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 18 август 2013. 17 август 2013 тикшерелгән.
- ↑ Iran popin pages: Tables — Population by sex and nationality, Iran 1996 (en). Social Development Division. Тәүге сығанаҡтан архивланған 18 август 2013. 17 август 2013 тикшерелгән.
- ↑ Иран (en). Central Intelligence Agency. 17 август 2013 тикшерелгән.
- ↑ YouTube — Broadcast Yourself
- ↑ Ethnic groups (en). Central Intelligence Agency. 17 август 2013 тикшерелгән.
- ↑ Дискриминация бахаи в Иране


text:
Канада
Кана́да (ингл. Canada [ˈkænədə], франц. Canada [kanaˈda]) — Төньяҡ Америкала урынлашҡан дәүләт, ҙурлығы буйынса донъяла өсөнсө урында. Атлантик, Тымыҡ һәм Төньяҡ боҙ океандары менән йыуыла. Көньяҡтан һәм төньяҡ-көнбайыштан АҠШ, төньяҡ-көнсығыштан Дания (Гренландия) һәм көнсығыштан Франция (Сен-Пьер һәм Микелон) менән сиктәш. Канада менән АҠШ сиге —донъялағы иң оҙон ил сик.
Канада — инглиз һәм француз телдәре федераль кимәлдә рәсми тип таналған, ике телле, мәҙәниәте күп ҡырлы, парламентар системалағы конституцион монархия иле. Канаданың иҡтисады күп тармаҡлы, тәбиғи ресурстарға һәм сауҙаға нигеҙләнгән, сәнәғәте технологик яҡтан киң үҫешкән ил.
Бөгөнгө көндә Канада 10 провинция һәм 3 территорияны берләштергән федератив дәүләт.


text:
Баффин, Уильям
Уильям Баффин (англ. William Baffin; 1584 — 1622 23 январы) бритайнаг наудзæуæг, 1616-æм азы Баффины денджыз æмæ Баффины Зæххы сакъадах чи ссардта, уый.
Баффины биографийæ бирæ цыдæртæ зындгонд нæу. Уый райгуырд Лондоны, фыццаг хатт йæ кой кæнынц 1612-æм азы, уæд уый æххуыс кодта капитан Джеймс Холлæн Индимæ цæгат-ныгуылæн фæндаг (Цæгат Америкæйы цæгатырдыгæй) ссарыны хъуыддаджы.
1615-æм азы йæ нау «Дискавери»-йыл Баффин ногæй ацыд цæгат-ныгуылæн фæндаг агуырынмæ, фæлæ уыцы экспедици дæр нæ фæрæстмæ.


text:
Ҡалып:Созвездие астрономического объекта
Алголь — Персей B‑һы, үҙгәреүсе тотолоусы-ҡуш (зәңгәрһыу һәм һары) йондоҙ.
Алголь орбитаһы. Был анимация 55 CHARA интерферометрының яҡындағы Н-төркөмө инфро ҡыҙы төркөмө һүрәтенән йыйып эшләнелгән. Орбиталь фазаһы осоронда. Уның ҡайһы бер фазалары эләкмәгән. Шуға күрә һикергән кеүек күренә.
Визуаль йондоҙ дәүмәле 69 сәғ эсендә 2m,2—3m,5 сиктәрендә даими рәүештә үҙгәреп тора. Ерҙән яҡынса 88 яҡтылыҡ йылы алыҫлығында урынлашҡан. Төньяҡ ярымшар йондоҙлоғона ҡарай. БР терр‑яһында байымай торған яҡтыртҡыс, йыл әйләнәһенә күренә. Нояб.—дек. төн уртаһында йондоҙ көньяҡҡа офоҡ өҫтөнән иң ҙур бейеклеккә (75°) күтәрелгән саҡ — күҙәтеү өсөн иң уңайлы осор.
Ҡалып:Звёзды созвездия Персея


text:
Быуынтыҡ аяҡлылар
Быуынтыҡ аяҡлылар (урыҫ. Членистоногие, лат. Arthropoda, бор. грек. ἄpθpov — ,sesy һәм πoύς, πoδός) — кәүҙәләре бүлектәргә бүленгән, ә аяҡтары ҡабатланыусан бер тигеҙ өлөштәрҙән торған умыртҡаһыҙ хайуандарҙың иң юғары төрөнә ҡараған беренсел ауыҙлылар тибы. Был тип 1,5 млн. төрҙө берләштерә. Уларҙың кәүҙәләре быуынтыҡланып, симметрик ике яртыға бүленгән, тәндәре хитин менән ҡапланған төрлө хайуандар керә. Быуынтыҡ аяҡлылар — ике яҡлы симметриялы, һыуҙа һәм ҡоро ерҙә тереклек итеүгә яраҡлашҡан, хайуандар.
Беренсе быуынтыҡаяҡлылар боронғо иң ябай төҙөлөшлө күп төклө селәүсендәрҙән килеп сыҡҡандар. Бер нисә классты берләштерә. Мәҫәлән: ҡыҫала һымаҡтар, үрмәксе һымаҡтар, бөжәктәр һ.б.
.


text:
Мирная (йылға)
Мирная — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Урта Терсь йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса [2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200010589
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201058
- Бассейн коды — 13.01.03.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Мирная.


text:
Африка
Африка — Урта һәм Ҡыҙыл диңгеҙҙән көньяҡта, Атлантик океандан көнсығышта һәм Һинд океанынан көнсығышта урынлашҡан ҡитға. Шулай уҡ Африка тип материк һәм тирә-яғындағы утрауҙарҙы атайҙар. Майҙаны 30 065 000 кв.км йәки ҡоро ерҙең 20,3 %, утрауҙары менән бергә 30,2 миллион кв. км, дөйөм Ер шарының 6% һәм ҡоро ерҙең 20,4% биләй. Африка территорияһында 53 дәүләт, 4 танылмаған дәүләт һәм 5 бойондороҡһоҙлоҡ алмаған территория (утрау) урынлашҡан.
Африка халҡы 1 миллиард кешегә яҡын. Бында иң боронғо кеше — гоминид ҡалдыҡтары табылған, шуға күрә Африка кешелектең боронғо тыуған иле тип иҫәпләнә. Sahelanthropus tchadensis, Australopithecus africanus, A. afarensis, Homo erectus, H. habilis һәм H. ergaster һымаҡ ата-бабаларын иҫәпкә алғанда, гоминидтар ете миллион йыл элек йәшәгән.
Эфиопияла табылған Homo sapiens ғаиләһе ике йөҙ мең йыл элек йәшәгән, тип билдәләнә.
Ҡитға экваторҙа һәм бер нисә климат зонаһында урынлашҡан, был төньяҡ субтропик климат бүлкәтенән көньяҡ субтропик бүлкәтенә һуҙылған берҙән-бер материк. Даими яуым-төшөм һәм һуғарыу етешмәгәнлектән, климаттың тәбиғи көйләнеүе, яр буйҙарынан башҡа күҙәтелмәй.
Африканың мәҙәни, иҡтисади, сәйәси һәм социаль мәсьәләләрен африканистика фәне өйрәнә.
Географияһы[үҙгәртергә]
Рельефында тигеҙлектәр өҫтөнлөк итә. Бейек һәм һуҙылыа киткән тау теҙмәләре юҡ. Иң бейек нөктәһе − Килиманджаро тауы, уның ҡарлы түбәһе 5895 м бейеклектә ята.
Ҡитға экваторҙа һәм бер нисә климат зонаһында урынлашҡан. Был ҡитға төньяҡ субтрапик климаттан көньяҡ субтрапик климатҡа һуҙылған.
Африка иң еҫе матарик. Уның күп өлөшөндә һауа температураһы +20С-тан юғары. Йыл миҙгелдәре яуған ямғыр күләме менән генә айырыла. Сахара сүллеге Африкала урынлашҡан. Бында һауа +40С-ҡа тиклем йылына.
Материк йылғаларға бай. Нил – Ер йөҙөндәге иң оҙон йылға, уның оҙонлоғо 6671 км.
Иң ситтәге нөктәләре :
- Төньяҡ — мыс Бланко (Бен-Секка, Рас-Энгела, Эль-Абъяд)
- Көньяҡ — мыс Игольный
- Көнбайыш — мыс Альмади
- Көнсығыш — мыс Рас-Хафун
Сәйәси бүленеше[үҙгәртергә]
Африкала 55 ил һәм 5 үҙе бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән һәм танылмаған дәүләт бар. Уларҙың күбеһе бик оҙаҡ Европа дәүләттәренең колониялары булған һәм XX быуаттың 50-60-сы йылдарында ғына бойондороҡһоҙ була алғандар. Уға тиклем тик Мысыр (1922 йылдан), Эфиопия (Урта быуаттарҙан), Либерия (1847 йылдан) һәм КАР (1910 йылдан) бойондороҡһоҙ булғандар; КАР һәм Көньяҡ Родезияла (Зимбабве) XX быуаттың 80-90-сы йылдарына тиклем урындағы (ҡара) халыҡҡа ҡарата дискриминациялы апартеид режимы һаҡланған. Хәҙерге ваҡытта был илдәрҙең күбеһендә аҡ халыҡҡа ҡарата дискриминациялы булған режим хаким. Freedom House исемле тикшеренеү ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса һуңғы йылдарҙа күп африка илдәрендә, (мәҫәлән, Нигерияла, Мавританияла, Сенегалда, Конгола (Киншаса) һәм Экваториаль Гвинеяла) демократик режимдан авторитар режимға күсеү күҙәтелә[2].
Ҡитғаның төньяғында Испания (Сеута, Мелилья, Канар утрауҙары) һәм Португалия (Мадейра) территориялары, алыҫтараҡ Азор утрауҙары урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ "World Population Prospects: The 2010 Revision" United Nations (Department of Economic and Social Affairs, population division)
- ↑ Afrikas Mühen mit der Demokratie und das Versagen des Westens(нем.)
- ↑ 3,0 3,1 2007 ҡарата
- ↑ декабрь 2007 йыл
- ↑ 5,0 5,1 2005 йыл
- ↑ 6,0 6,1 6,2 2006 йыл
- ↑ 2005 йыл
- ↑ Дауамлы халҡы юҡ, сөнки был территориялар тәбиғи заповедниктар тип иғлан ителгән. 56 кеше — ғилми станция персоналы
- ↑ Кейптаун — закон сығарыу, Претория — административ, Блумфонтейн — мәхкәмә баш ҡалалары.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Аҡрын йөрөүсөләр
Аҡрын йөрөүсөләр (лат. Tardigrada, (урыҫ. Тихоходки ) — микроскопик умыртҡаһыҙҙар төрө, быуынтыҡ аяҡлыларға яҡын. Экстремофилдар.
400 дән артыҡ төрө бар. Дымлы мүктә, үҫемлек ҡалдыҡтарында, сөсө һыуҙа, ләмле ҡомда һәм ташта, шулай уҡ ер өҫтөндәге үҫемлектәрнең һыулы элпәләрендә йәшәй. Кәүҙәләре 0,1-1,2 мм оҙонлоҡта, таҙа, әҙ сегментлы, 4 пар бүлгәләнмәгән ябай ослоҡтары бар. Төзелештәре буйынса буынтыҡ аяҡлыларға яҡын, ләкин улар ябыйыраҡ. Ҡан әйләнеше һәм газ алмашы ағзалары юҡ. Бер күҙәнәкле һыу үҫемлектәре, селәүсендәр, нематодалар һ.б. ваҡ организмдар менән туҡланалар. Аҡрын йөрөүселәрҙең ҡорһаҡ аяҡлы моллюсктар ашҡазанднарында йәшәүсе паразит формалары билдәле. Йәшерен йәшәү рәүеше алып баралар. Уңайһыҙ шарттарҙа кутикуляр ҡапламы аҫтында шар һымаҡ циста стадияһында йәки бик ныҡ һыуһыҙландырғанда ҡоро «мейескә» стадияһын барлыҡҡа килтерәләр. Был хәләттә 10 йылдан артыҡ йәшәргә һәләтле, -272°C- ҡа ҡәҙәр һыуытыуға, +150°C -ҡа ҡәҙәр йылытыуға түҙәләр, был ваҡытта кислород ҡулланыу 600 мәртәбә кәмей. Бындай анабиотик фазаларҙы иҫәпләгәндә, улар 60 йылдан да артыҡ йәшәргә мөмкин.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Бисеров В.И. Определительная таблица пресноводных тихоходок СССР // Зоол. журнал. 1989. Т. 67, вып. 6; Barnes R.S.K., Calow P., Olive P.J.W. The Invertebrates: a new synthesis // Blackwell Sci. USA. 1993.


text:
Веймар Республикаһы
Ве́ймар Респу́бликаһы (нем. Weimarer Republik, Deutsches Reich Weimarer Republik (белешмә • ярҙам)) — историяграфияла ҡулланылған 1919 йылдан 1933 йылға тиклем Германиянын исеме. Рәсми рәүештә был дәүләт һаман "Германия Дәүләте" (нем. Deutsches Reich) тип атала.
Беренсе Донъя һуғышынан һуң Германияла республика барлыҡҡа килә. 1919 йылда Веймар ҡалаһында милли йыйылыш була. Яңы конституция яҙыла.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Нәфис фильм "Кабаре" (урыҫ.)
- Нәфис фильм "Три товарища"(урыҫ.)


text:
Ар
Ар (урыҫ. Арово) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына торошло халыҡ һаны 620 кеше[1] Почта индексы — 452161, ОКАТО коды — 80257810001.
Йөкмәткеһе
Халыҡ һаны[үҙгәртергә]
Географик урыны[үҙгәртергә]
Исеме[үҙгәртергә]
Урыҫсаһы Арово тип алынған. Әммє 1999 йылда "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль бүленеше" тигән китапты баҫмаға әҙерләүсе иптәштәр ул атаманы боҙоп белешмәгә "Әри" тип индереп ебәрҙе. Ошо хата "Башҡорт энциклопедияһы"на ла (I том) инеп киткән. Юл буйында ла, ауылға кергәндә һәм сыҡҡан урында әлеге шул "Әри" тигән яҙылышҡа тап булаһың. Әммә ауыл атамаһының дөрөҫ єйтелеше ћєм яџылышы — Ар. Әүәл башҡорттар фин-уғыр халыҡтарын, шул иҫәптән удмурттарҙы ар тип атаған. 1971 йылдың йәйендә унда йәшәгән ҡарттар ауыҙынан ауыл тарихының арҙар менән бәйле булыуы, бер урамында элек арҙар (удмурттар) йәшәгәнлеге тураһында иҫтәлектәр яҙып алдым. Арҙар үҙҙәре лә, тирә-яҡтағы башҡорттар, татарҙар ҙа ауылды фәҡәт Ар тип атай. Республикабыҙҙың административ-территориаль төҙөлөшө китабының 2007 йылғы баҫмаһында был хата төҙәтелде. Шишмә районы хакимиәте лә ауыл осондағы аншлагта әлеге хатаны төҙәтеү сараһын күрһен ине[2]. .
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы
- ↑ Рәшит Шәкүр. Һәр атама ҡомартҡы. «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 21 февраль


text:
Юлий Цезарь
Гай Ю́лий Це́зарь (лат. Gaius Iulius Caesar [ˈgaːjʊs ˈjuːljʊs ˈkae̯sar]; 13 июль, башҡа мәғлүмәт буйынса, 12 июль 100 йыл Б.Э.Т 100 или 102 йыл Б.Э.Т 102 йыл Б.Э.Т[1] — 15 март [[44 йыл Б.Э.Т |44 йыл Б.Э.Т — Боронғо римдың сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре, Боронғо Рим диктаторы [2], ғәскәр башлығы, яҙыусы. Галлияны яулап алып Цезарь Рим дердаваһы сиктәрен төньяҡ Атлантикаға тиклем киңәйтә һәм Рим дәүләтенә хәҙерге Франция ерҙәрен буйһондора, шулай уҡ Британия утрауҙарына һөжүм итә. Цезарь эшмәкәрлеге Көнбайын Европаның мәҙәни һәм сәйәси ҡийәфәтен тамырҙан үҙгәртә һәм киләсәк европалылар күңелендә юйылғыһыҙ эҙ ҡалдыра. Гней Помпей менән берлектә Рим йәмғиәтен реформалай башлай, һәм үҙе улгәс Рим империяһы ойошоуға булышлыҡ итә.
Һуңыраҡ күп кенә монахтар үҙҙәрен легендар Цезарь менән бәйләргә теләй. Немец телендә нем. Kaiser («кайзер») һүҙе шунан килеп сыҡҡан, шулай уҡ урыҫ һүҙе «царь» «Цезарь» һүҙенә кәрҙәш булып тора.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ . Некоторые учёные, основываясь на датах занятия им определенных магистратур (которые могли заниматься лишь по достижении определенного возраста), указывали на 101 или 102 год до н. э., но консенсусным является 100 год до н. э. Goldsworthy, 30.
- ↑ Вынудил Сенат дать ему права бессрочного диктатора Римской республики, вопреки конституции, которая позволяла носить этот титул не более полугода.


text:
- Билдәле хоккейсы, Рәсәй беренселегенең биш тапҡыр чемпионы Владимир Антипов яратҡан шөғөлөнән китмәксе булды.
36 йәшен тултырған һөжүмсе үҙ карьераһында «Локомотив», «Салауат Юлаев», «Трактор» һәм шулай уҡ НХЛ-дың ҡайһы бер клубтарында ла сығыш яһай. «Салауат Юлаев» составында ла илебеҙ чемпионы була. Рәсәй йыйылма командаһы составына ла саҡырыла. Унда донъя беренселегенең көмөш һәм бронза миҙал призеры булып таныла. Һуңғы миҙгелде Антипов «Северсталь»дә уҙғарҙы.Далее...
Коммент.: 0 Просмотр.:61 Добавлено:4 августа 2014
- Уҙған миҙгелдә КХЛ-дағы иң ҡиммәтле уйынсылар исемлегенә ингән һаҡсы Антон Бабчук Өфөнө Түбәнге Новгородҡа алмаштырҙы.
Дөрөҫөрәге, юлаевсылар етәкселеге унан баш тартты. 30 йәшлек хоккейсы былтыр өфөләр менән өс йылға килешеү төҙөгәйне. Әммә ул үҙ кимәлен күрһәтә алманы. «Салауат Юлаев»та 54 осрашыу үткәреп, бары 12 (3+9) мәрәй йыйҙы.Далее...
Коммент.: 0 Просмотр.:36 Добавлено:4 августа 2014
- «Салауат Юлаев» командаһы һөжүмсеһе Сергей Зиновьев киләһе миҙгелдән «Сочи» клубында уйнаясаҡ.
34 йәшлек хоккейсы яңы команда менән бер йылға килешеү төҙөгән. Уҙған миҙгелдә Зиновьев юлаевсылар составында 30 осрашыу үткәреп, 12 (5+7) мәрәй йыйҙы. Ғөмүмән, үҙәк һөжүмсе заманында Рәсәй йыйылма командаһында уңышлы уйнап, күптәрҙең һөйөүен яулағайны. Өфөләр составында ла төп уйынсы булып һаналды. Тик һуңғы йылдарҙа ғына, төрлө йәрәхәттәр алып, ни сәбәптәндер үҙ уйынын таба алмай ыҙаланды.
Далее...
Коммент.: 0 Просмотр.:47 Добавлено:4 августа 2014
- Футбол буйынса чемпиондар лигаһында квалификация уйындары булып үтте.
Санкт-Петербургтың «Зенит» командаһы Кипрҙа АЕЛ клубы менән осрашты. Ҡунаҡтар күп ваҡыт өҫтөнлөк итһә лә, булған мөмкинлектәрен файҙалана алмай, һөҙөмтәлә хужаларға 0:1 иҫәбенә еңелде. Улар араһындағы икенсе хәл иткес уйын 6 августа Санкт-Петербургта уҙасаҡ.
Кипр тигәндән, бынан ике йыл элек шул уҡ «Зенит» уйынсылары урындағы Апоэл командаһына чемпиондар лигаһы бәйгеһендә 2:1 иҫәбенә отолғайны.Далее...
Коммент.: 0 Просмотр.:35 Добавлено:4 августа 2014
- Халыҡ-ара еңел атлетика федерацияһы, ике Рәсәй спортсыһын, допинг ҡулланыуҙа ғәйепләп, ике йылға яратҡан шөғөлөнән ситләтте.
Спорт атлауы буйынса Европа чемпионы Станислав Емельянов менән йүгереүҙән Екатерина Костецкая хәҙер турнирҙарҙа ҡатнашмаясаҡ.
Далее...
Коммент.: 0 Просмотр.:33 Добавлено:4 августа 2014
- Быға тиклем «Зенит» футбол клубын һәм футбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһын етәкләгән голланд белгесе Дик Адвокат эш эҙләп, Сербияға барып сыҡты.
Ул Сербия йыйылма командаһы менән ике йылға килешеү төҙөгән. Шуныһы ҡыҙыҡ: Адвокат унда 10 тапҡырға әҙерәк эш хаҡы аласаҡ. Сағыштырып ҡарағанда, Рәсәйҙә алған бер айлыҡ эш хаҡы өсөн унда йыл буйына ең һыҙғанып тырышырға тура киләсәк.Далее...
Коммент.: 0 Просмотр.:39 Добавлено:4 августа 2014
link
{mainlink_code_ads}


text:
Фразеологик берәмектәр
Фразеологик берәмектәр - лексик яҡтан өлөштәргә бүленмәгән, бер нисә һүҙҙән тороп, бер генә мәғәнә аңлатыусы һүҙҙәр ҡушылмаһы. Мәҫәлән: тамаҡ ялғау, күҙ терәү, билбау аҫты бушау, һөрән һалыу.
Фразеологик берәмектәр ике йәки унан күберәк һүҙҙәрҙән тора. Ул һүҙҙәр бер-береһенә мәғәнәләре яғынан ныҡ бәйләнгән була. Уларҙы башҡа һүҙҙәр менән алмаштырып булмай. Мәҫәлән: төп башына ултыртыу фразеологик берәмегенә ингән һүҙҙәрҙе айырып алһаҡ, уларҙың һәр береһе үҙенең төп мәғәнәһен аңлата: төп-ағасты киҫеп алғандан һуң ҡалған өлөшө, ултырыу-берәй әйбер өҫтөнән урын алыу. Был һүҙҙәр бер нисек тә алдау мәғәнәһен бирмәй. Ә уларҙы бергә әйтһәң, тәрән мәғәнәле тапҡыр һүҙҙәр килеп сыға. Шуға ла фразеологик берәмектәр күсмә мәғәнәлә ҡулланыла. Улар һөйләү йәки яҙыу телмәренең тәьҫирен көсәйтә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
- Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1


text:
Эстония Республикаһы 15 маакондтан (өйәҙҙән; эст. maakond) тора, өйәҙ башы старейшина (аҡһаҡал); эст. maavanem тип атала. Өйәҙҙәр ике төрлө муниципалитеттарға бүленә: ҡалалар (linn) һәм ҡасабалар (vald).
Тағы бер административ берәмеге — ҡасаба волосы (alevvald). Ҡасаба волосы составына бер генә ҡасаба керә. Эстонияла 6 ҡасаба волосы бар: Аэгвийду, Ярваканди, Кохтла-Нымме, Лавассааре, Тоотси һәм Вяндра.
Хәҙергә Эстонияла 227 муниципалитет бар.
(При нажатии на изображение (название) какого-либо уезда, будет осуществлён переход на соответствующую статью.)


text:
Һөйләм
Һөйләм — синтаксистың төп берәмеге. Һөйләүсенең йәки яҙыусының тыңлаусыға йәки уҡыусыға әйтергә теләгән фекере һөйләмдә формалаша.
Йөкмәткеһе
Һөйләмдең төп билдәләре[үҙгәртергә]
- Һөйләм тамамланған уйҙы белдерә.
- Һөйләмдең грамматик нигеҙе була. Ул эйә менән хәбәрҙән тора. Грамматик нигеҙ бер баш киҫәктән дә торорға мөмкин. Мәҫәлән:Эңер. Яҙ.
- Һөйләм аҙағында пауза яһала, тамамланған интонация була.
- Һөйләм - аралашыу берәмеге.
- Һөйләмдә нимәлер тураһында хәбәр бирелә, һорау ҡуйыла, кешенең эске кисерештәре сағыла. Ошонан сығып, хәбәр, һорау, бойроҡ, өндәү һөйләмдәр була.
Әйтелеү маҡсаты буйынса ябай һөйләм төрҙәре[үҙгәртергә]
Хәбәр[үҙгәртергә]
Һорау[үҙгәртергә]
Өндәү[үҙгәртергә]
Бойроҡ[үҙгәртергә]
Логик баҫым[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ә. М. Аҙнабаев, С.А. Таһирова Әсә теле дәреслеге, 7 класс Өфө- 2009 йыл.
- М.Ғ. Усманова. Башҡорт теле грамматикаһы.Өфө -2007 йыл, 111 бит


text:
Галилео Галилей
Галилео Галилей (итал. Galileo Galilei; тулы исеме: Галилео ди Винченцо Бонайути де Галилей (итал. Galileo di Vincenzo Bonaiuti de' Galilei). 1564 йылдың 15 февралендә Пизала тыуған — 1642 йылдың 8 ғинуарында Арчетрила вафат булған) — Италия физигы, механигы, астрономы, фәйләсуфы һәм математигы. Үҙ ваҡытының фәнни үҫешенә ҙур йоғонто яһаған. Беренсе булып күк йөҙө есемдәрен күҙәтеү өсөн телескоп ҡулланған һәм бик мөһим астрономия асыштарын эшләгән. Үҙ хеҙмәттәрендә Аристотелдең метафизикаһынан баш тарта һәм экспериментлы физикаға нигеҙ һала.
Ул доньяның гелиоцентризм теорияһын яҡлай һәм шул сәбәпле католик сиркәү менән етди конфликта була.
Йөкмәткеһе
- 1 Биографияһы
- 2 Мифтар һәм версиялар
- 3 Әҙәбиәт
- 4 Шулай ук ҡара
- 5 Һылтамалар
Биографияһы[үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә]
Галилей 1564 йылда Италияла урынлашҡан Пиза ҡалаһында билдәле, әммә фәҡирләшкән композитор Винченцо Галилей (1520—1591) ғаиләһендә тыуа. Галилейҙың нәҫеле XIV быуаттан уҡ мәғлүм. Уның бер нисә тура ата-бабаһы Флорентий дәүләтенең етәкселәре булған; бер бабаһы — шулай уҡ Галилео исемле мәшһүр табиб, 1445 йылда хатта дәүләт башлығы булып һайлана.
Винченцо Галилей һәм Джулия Амманнати ғаиләһендә алты бала була, бары тик дүрте генә өлкән йәшкә етә: Галилео (баш бала), Вирджиния һәм Ливия исемле ҡыҙҙар һәм кинйә малай Микеланджело. Микеланджело үҫкәс атаһы кеүек лютна өсөн яҙыусы мәшһүр композитор булып китә.
Галилейҙың йәш сағы тураһында мәғлүмәт аҙ. Йәш саҡтан малай сәнғәткә тартыла. Ғүмер буйы ул музыканы һәм рәсемдәр төшөрөүҙе ярата.
Башланғыс белемде Галилей яҡындағы Валломброза исемле монастырҙа ала. Ул бик ныҡ уҡырға ярата, синыфта иң яҡшы уҡыусылар араһында тора. Галилей христиан дине әһеле булырға теләгән, ләкин атаһы уға рөхсәт итмәй.
1581 йылда Галилей атаһының кәңәшен тыңлап, табиблыҡҡа өйрәнеү өсөн Пиза университетына килә. Студент булып өс йылдан кәмерәк уҡый, шул осорҙа уҡ боронғо фәлсәфәселәр һәм математиктар китаптары менән таныша, уҡытыусылар араһында еңелмәҫлек бәхәссе булып таныла. Шул ваҡытта рәсми тыйылған Коперник теорияһы менән таныша.
Тиҙҙән атаһының финанс хәле насарая, улының уҡыуы өсөн түләй алмай. Галилейға бушлай уҡырға рөхсәт һорап ҡарай (һәләтле уҡыусыларға ундай ташламалар булған); үтенесе кире ҡағылып, Галилей ғилми дәрәжә алмайынса Флоренцияға ҡайтырға мәжбүр була. Бәхетенә, ул уйлап сығарыусыларҙың иғтибарын үҙенә йәлеп итә. Пиза профессорҙары араһында маркиз Гвидобальдо дель Монте уның һәләтен айырмалы рәүештә баһалай. Ул Архимед заманынан донъяла бындай даһи гений юҡ, тип иҫәпләй. Йәш кешенең ғәжәп һәләтенә һоҡлана, уның бағымсыһы була һәм герцог Фердинандтан түләүле ғилми вазифа урынына үтенес һорай. Тиҙҙән 1589 йылда Галилео Пиза университетына математика профессоры булып килә.
1591 йылда уның атаһы вафат була, һәм ғаиләне аҫрау бурысы Галилейға күсә. Беренсе сиратта ул кесе һеңлеһенең тәрбиәһен ҡайғыртырға тейеш була.
1592 йылда Галилей бай һәм абруйлы Падуя университетында дәрәжәле урын алып, астрономия, механика, математика фәндәрен уҡыта башлай.
Падуя, 1592—1610[үҙгәртергә]
Падуяла торған осоро — Галилейҙың фәнни эшмәкәрлегендә иң юғары нөктәһе. Ул урындағы университетта билдәле профессор булып китә. Студенттар өйөрө менән уның лекцияларына йөрөйҙәр. Ғалим туҡтауһыҙ Венеция хөкүмәтенең төрлө техник ҡоролмалар эшләүгә йомошон үтәй.
Ошо йылдарҙа «Механика» трактатын яҙа, был китап ҡыҙыҡһыныу уята һәм француз телендә баҫылып сыға. Есемдәрҙең ергә ирекле төшөүен һәм маятник хәрәкәте теорияһын яҙа.
Голландияла күҙәтеү торбаһын уйлап сығарғандарын белгәс, үҙ ҡулдары менән телескоп эшләй һәм күккә төбәп ҡарай. Ул Айҙа тауҙар барлығын аса, Һөт юлы айырым йондоҙҙарҙан торғанын күрә. Юпитерҙың 4 юлдашы барлығын аса.
Үҙенең тәүге асыштарын, 1610 йылда Флоренцияла сыҡҡан «Йондоҙҙар хәбәрсеһе» (лат. Sidereus Nuncius) китабында яҙа. Китап шаҡ ҡатырғыс уңышҡа эйә була, хатта тәхеттә ултырған заттар ҙа үҙҙәренә телескоп эшләтеп алалар. Бер нисә телескопты Галилей Флоренцияның сенатына бүләк итә, ихтирам йөҙөнән сенат Галилейҙы ғүмерлеккә профессор итеп тәғәйенләй. 1610 йылда Галилейҙың асыштарын Рим астрономы Клавиус раҫлай. Галилей билдәле ғалим булараҡ бөтә Европала абруй ҡаҙана. Асыштар менән ҡәнәғәтһеҙҙәр ҙә була. Ҡайһы бер астрологтар һәм врачтар яңы күк есемдәре «астрология өсөн хәүефле» һәм ғәҙәттәге астрологик алымдар нигеҙенән емереләсәк, тип иҫәпләй.
Флоренция, 1610—1632[үҙгәртергә]
Герцог Козимо II һарайында Галилеоның бурыстары ауыр булмай — ул герцогтың улдарын уҡытырға һәм герцог үткәргән сараларҙа кәңәшсе һәм вәкил булып ҡатнашырға тейеш була.
Галилео фәнни тикшеренеүен дауам итә һәм Венера фазаларын, Ҡояш таптарын, Ҡояштың үҙ күсәре тирәләй әйләнеүен аса. Үҙенең уңыштарын (айырым осраҡта өҫтөнлөгөн) бәйләнсек стилдә яҙып сыға, һәм үзенә дошмандар булдыра.
Коперникты яҡлау[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер профессор һәм дини әһелдәргә Галилеоның тәҫьире үҫеүе, уның фекер йөрөтөүе Аристотель тәғлимәттәренә ҡаршы булыуы оҡшамай һәм улар агрессив ойошмаға берләшәләр. Уларға бигерәк тә изге яҙмаларға ҡаршы булған донъяның гелиоцентрик системаһы оҡшамай.
1611 йылда Галилей Римға юллана, унда Рим Папаһына коперниканлыҡ католицизмға ҡаршы килмәй, тип иҫбатларға тырыша. Папа Павел V уны бик йылы ҡабул итә. Һаҡлыҡ менән генә аңлатмалар биреп, үҙенең телескопын күрһәтә. Кардиналдар күккә ҡарау гонаһ түгелме икәнлеген асыҡлау өсөн комиссия төҙөй һәм «ҡарарға мөмкин» тигән фекергә киләләр. Был ваҡытта Рим астрономдары Венераның Ер тирәләй әйләнәме, әллә Ҡояш тирәләйме икәнен асыҡлау өсөн фекер алыша (Венера фазалары алышыныу иһә икенсе фекерҙе айырым-асыҡ иҫбатлай).
1613 йылда Галилей «Ҡояштағы таптар тураһында яҙмалар» китабын сығара. Был китапта ул асыҡтан-асыҡ Коперник системаһын яҡлай.
1615 йылдың 25 февралендә Рим инквизицияһы Галилейҙы ерестә ғәйепләп үзенең эшен башлай. Үҙенең рухи монополияһын һаҡлау өсөн, католик сиркәү ҙә копениканлыҡты тыя.
1616 йылдың 5 мартында Рим рәсми рәүештә гелиоцентризмды хәүефле ересь тип эдикт сығара. Галилей сиркәү тыйыуы менән килешә алмай, һәм был тыйыуҙы боҙмай ғына дөрөҫлөктө яҡлау юлын эҙләй. Флоренцияға ҡайтып, төрлө ҡараштағы фекерҙәрҙе йыйып, китап сығара. Китап өҫтөндә ул 16 йыл эшләй.
Яңы механиканы булдырыу[үҙгәртергә]
1616 йылғы хәл иткес декреттан һуң Галилей ғаләмдең дөйөм төҙөлөшөн һүрәтләгән Аристотель тәғлимәттәрен тәнҡитләй. 1623 йылда «Һанап ҡарау оҫтаһы» (итал. Пробирных дел мастер, итал. Il Saggiatore) китабы сыға.
1624 йылда Урбан VIII исемле Рим Папаһы булып Галилеоның дуҫы Маттео Барберини һайлана. Галилео уның янына килеп 1616 йылғы эдиктты ғәмәлдән сығарыуын һорай. Урбан VIII уны бик йылы ҡабул итә, бүләктәр, маҡтау һүҙҙәре әйтә. Тик төп мәсьәләне хәл итмәй ҡалдыра.
Был эдикт ике быуаттан һуң — 1818 йылда юҡҡа сығарыла.
«Инголиға хат»ында ул «Ниндәйҙер нөктә йыһандың үҙәге тип табылһа, был нөктә, Ер түгел, Ҡояш буласаҡ» тип белдерә. Бынан тыш Ай, Ер һәм башҡа планеталарҙың тартыу көсө бар тип белдерә. Механикала инерцион системала сағыштырыу принципын асыҡлап бирә. «Әгәр кораблде хәрәкәткә килтерһәк, уның тиҙлеге үҙгәрешһеҙ булһа, уның тиҙлеген берәү ҙә һиҙмәйәсәк», тип яҙа.
Католик сиркәүе менән ҡаршылыҡ[үҙгәртергә]
1632 йылда, 30 йыллыҡ эш һөҙөмтәһе булып, Галилеоның «Птолемей һәм Коперник — ике ғәләм системаһы тураһында һөйләшеү» исемле китабы донъя күрә. Китап өс һәүәҫкәр фәнде яратыусының (коперниксы Сальвиати, нейтраль ҡатнашыусы Сагредо һәм Аристотель һәм Птолемей яҡлы Симпличио) һөйләшеүе формаһында яҙылған. Биографтар бер ҡатлы Симпличиола Рим Папаһы үҙен таныған һәм ярһыған, тип билдәләй. Бер нисә айҙан китап тыйыла, Галилеоны ерестә ғәйепләп Римға Инквизиция хөкөмөнә саҡыралар.
Беренсе һорау алыуҙан һуң Галилео ҡулға алына һәм 18 көнгә төрмәгә ябыла. Бындай йомшаҡлыҡ Галилеоның үҙ ғәйебен танып үтенес һорарға ризалығы менән аңлатыла.
Инквизицияның өс эксперты китап тыйыуҙы боҙа тигән һығымтаға киләләр.
Һөҙөмтәлә ғалим һайлау алдына ҡуйыла: ул үҙенең «яңылышыуҙарынан» баш тарта һәм үтенес һорай, йә иһә уны Джордано Бруно кеүек инквизиция ҡорбандары яҙмышы көтә.
Хөкөм уны еретик түгел, ә ересь булмауы шикле кеше тип ҡарар сығара. Бындай ҡарар уны утта яндырыуҙан ҡотҡара. Хөкөм ҡарары иғлан ителгәс, Галилео тубыҡланып ҡағыҙҙан ваз кисеү яҙыуын уҡып ишеттерә. Рим Папаһы әмере менән был ҡарар католик Европаның бөтә университеттарына ебәрелә.
Һуңғы йылдары[үҙгәртергә]
Папа уны төрмәлә оҙаҡ тотмай. Биш айҙан һуң тыуған иленә ҡайтырға рөхсәт ителә. Ул ҡыҙҙары йәшәгән Арчетрила урынлаша. Ҡалған көндәрен өйҙә һаҡ аҫтында, инквизиция күҙәтеүе аҫтында үткәрә.
Галилео Галилей 1642 йылдың 8 ғинуарында, 78 йәшендә вафат була.
1979 йылдан башлап 1981 йылға тиклем Рим Папаһы Ионн Павел II башланғысы менән Галилеоны аҡлау буйынса комиссия эшләй.
1992 йылдың 31 октябрендә Папа Ионн Павел II, ғалимды Коперник тәғлимәтенән көсләп баш тартырға мәжбүр иткәндәр, 1633 йылғы инквизиция хаталанған тип, рәсми белдереү яһай.
Мифтар һәм версиялар[үҙгәртергә]
«Ул барыбер әйләнә!»[үҙгәртергә]
Бөтәһенә мәғлүм булған риүәйәт: Галилей сиркәү алдында хөкөм ҡарары буйынса ваз кисеүенән һуң, "Ул барыбер әйләнә!" тип әйткән, ләкин быны дәллиләгән факттар юҡ. Был мифты журналист Джузеппе Баретти 1757 йылда яҙып сығарған.
Галилей һәм Пиза башняһы[үҙгәртергә]
Риүәйәттәрҙә Галилей Пиза башняһының ауыу тиҙлеген үлсәгән тип һөйләнә. Галилей ысынлап та бындай эксперименттәр эшләгән, ләкин уларҙың Пиза башняһына ҡағылышы юҡ.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Оригинал телендә[үҙгәртергә]
- Le Opere di Galileo Galilei (1929-1939). Галилейҙың 20 томлыҡ классик китабы.
- Том 1. Хәрәкәт тураһында (De Motu), яҡынса 1590.
- Том 2. Механика (Le Meccaniche), яҡынса 1593.
- Том 3. Звездный вестник (Sidereus Nuncius), 1610.
- Том 4. Һыуҙағы әйберҙәр тураһында (Discorso intorno alle cose, che stanno in su l’aqua), 1612.
- Том 5. Ҡояштағы таптар тураһында (Historia e dimostrazioni intorno alle Macchie Solari), 1613.
- Том 6. Һанап ҡарау оҫтаһы (Il Saggiatore), 1623.
- Том 7. Ике донъя системаһы тураһында әңгәмә (Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo, tolemaico e copernicano), 1632.
- Том 8. Ике яңы фән тураһында (Discorsi e dimostrazioni matematiche intorno a due nuove scienze), 1638.
- Lettera al Padre Benedetto Castelli (Кастеллига хаттар]], 1613.
Шулай ук ҡара[үҙгәртергә]
Һылтамалар[үҙгәртергә]
- Галилео Галилейға бағышланған урыҫса сайт
- The Art of Renaissance Science (ингл.)
- Галилей китапханаһы (ингл.)
- Galileo Galilei


text:
Кеҫәрткеләр
Кеҫәртке — оҙонса кәүҙәһе ҡаты тәңкә ҡау менән ҡапланған оҙон ҡойроҡло, йылғыр хәрәкәтле, һөйрәлеүсе ваҡ йәнлек.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Һөйрәлеүселәр отряды. 20‑нән ашыу ғаиләһе, 4300 төрө билдәле, Антарктиданан башҡа бөтә континенттарҙа таралған. Башҡортостанда орсоҡ йыландар (орсоҡ йылан) һәм ысын кеҫәрткеләр (бала тыуҙырыусы кеҫәртке һәм сос кеҫәртке) ғаиләһенә ҡараған 3 төрө бар. Кәүҙәһе валик формаһында, тығыҙ, ян-яҡтан ҡыҫылған йәки цилиндр һымаҡ, оҙонлоғо 15‑тән алып 45 см тиклем, мөгөҙ тәңкәләр менән ҡапланған. Тиреһе ҡоро, биҙһеҙ. Ата сос кеҫәртке арҡаһы башлыса йәшел төҫтә (инә кеҫәртке — һоро), ҡорһағы аҡ йәки тоноҡ йәшел, ҡара таплы; бала тыуҙырыусы кеҫәртке кәүҙәһенең өҫкө өлөшө көрән төҫтә, ҡарағусҡыл йәки асыҡ һыҙатлы, ата кеҫәртке аҫҡы өлөшө ҡыҙғылт һары, инә кеҫәртке — аҡһыл һоро йәки йәшкелт. Башы бәләкәй, муйынынан аҙ айырылған, күҙ ҡабағы хәрәкәтсән, айырым. Конус формаһындағы ваҡ осло тештәре, ҡолаҡ тишеге һәм ҡолаҡ ярыһы үҫешкән, Якобсон ағзаһы (төрән-танау ағзаһы) бар. Аяғы биш бармаҡлы йәки бармаҡһыҙ (орсоҡ йылан). Бала тыуҙырыусы кеҫәртке һәм сос кеҫәртке боттарының эске яғында күҙәүҙәр урынлашҡан, уларҙан үрсеү осоронда мөгөҙләнгән күҙәнәктәр бүленеп сыға. Күп кәҫәрткеләр ҡурҡыныс тыуғанда ихтыярһыҙ рәүештә ҡойроғоноң бер өлөшөн өҙөп ҡаса, ҡайтанан үҫкәне ҡыҫҡараҡ була.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Енси диморфизм хас: ата кеҫәртке ҡойроғо оҙонораҡ. Енси яҡтан 2—3 йылда өлгөрә. Аталаныу эстә була. Инә кеҫәртке соҡорға 6—12 йомортҡа һала (сос кеҫәртке) йәки балаларын йоҡа үтә күренмәле тышсала тыуҙыра (бала тыуҙырыусы кеҫәртке). 5 йылға яҡын йәшәй. Көндөҙ, һирәгерәк эңерҙә әүҙем. Сентябрь аҙаҡтарында имеҙеүселәрҙең өңдәренә, ағас тамырҙары аҫтындағы бушлыҡтарға инеп ҡышлай, май башында сыға. Ер өҫтө умыртҡаһыҙҙары (балдаҡлы селәүсендәр, моллюскылар, үрмәкселәр, бөжәктәрҙең балағорттары һәм имаголары) менән туҡлана. Сос кеҫәртке даланың ҡоро ҡояшлы урындарында, урман аҡландарында, уба битләүҙәрендә, бала тыуҙырыусы кеҫәртке республиканың бөтә биләмәһендә киң япраҡлы урмандарҙа, һыу ятҡылыҡтары янында йәшәй. Орсоҡ йылан БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
- Хабибуллин В.Ф. Фауна пресмыкающихся Республики Башкортостан. Уфа, 2001.


text:
8 февраль
8 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 39-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 326 көн ҡала (кәбисә йылында 327).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Йәш герой-антифашист көнө.
- Ираҡ — Революция көнө.
- Рәсәй — Рәсәй фәне көнө.
- Рәсәй — Риелтор көнө.
- Рәсәй — Хәрби топограф көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1672 — Исаак Ньютон төҫ һәм яҡтылыҡ тураһында доклад менән сығыш яһай.
- 1724 — Рәсәй фәндәр академияһын ойоштороу тураһындағы указға Императора Петр I ҡул ҡуя.
- 1943 — Икенсе бөтә донъя һуғышы: совет ғәскәрҙәре Курск ҡалаһын ала.
- 2002 — Солт Лейк Сити ҡалаһында XIX ҡышҡы Олимпиада уйындары башлана.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1834 — Дмитрий Иванович Мендеев, Бөйөк урыҫ химигы, педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре.
- 1828 — Жюль Верн, француз яҙыксыһы, фәнни фантастикаға нигеҙ һалыусы.
- 1920 — Закир Ханов, Башҡортостандың халыҡ артисы.


text:
Мела
Мела — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Ручьи йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса [2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000040758
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004075
- Бассейн коды — 03.02.03.005
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
- ГӨ буйынса сығарылыш — 0
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Мела.


text:
Алатуба
Алатуба (урыҫ. вя́хирь, витю́тень, лат. Columba palumbus) — күгәрсендәр ырыуындағы ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Йорт күгәрсененән байтаҡ ҙур. Дөйөм төҫө ҡуйы күкһел һоро. Ҡойроғоноң осо, яурындары, ҡанаттарындағы һыҙаттар ҡара. Күҙҙәре ҡара көрән,аяҡтары ҡара ғыҙыл, суҡышының осо һары, төбө ҡыҙыл. Күк күгәрсендән яурындарының ҡара таптары менән айырыла. Тауышы тоноҡ:"ху-хууу".
Йәшәгән урыны[үҙгәртергә]
Европа һәм Көнбайыш Себерҙең урта һыҙаттарында, Африканың төньяҡ көнсығышында йәшәйҙәр. Йәшәү регионына ҡарап ултыраҡ, күсмә һәм ярым күсмә ҡоштар. Башҡортостанда күсмә ҡош иҫәпләнә.Киң таралған. Ите өсөн аулайҙар. Ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Ағас ҡыуыштарында, ғайһы саҡ ағас баштарында оялай.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Төрлө үлән һәм ағас орлоҡтары менән туҡлана.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
2 бөртөк аҡ йомортҡа һала.
Диалекттарҙа әйтелеше[үҙгәртергә]
Ҙур күгәрсен, алатүбә, аладыуа, дәү күгәрсен,урман күгәрсене.


text:
Ғәрәп теле
Ғәрә́п теле́ (ғәр. العربية, әл-ғәрәбиә) Афро-Азия ғаиләнең семит тармағына ҡарай. Ғәрәп телендә һөйләшеүселәр һаны — яҡынса 300 миллион кеше. Ҡөрьән китабы яҙылған классик ғәрәп телен бөтә донъя мосолмандары дини маҡсаттарҙа ҡуллана.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Классик, әҙәби һәм һөйләш телдәре
- 3 Ғәрәп яҙмаһы
- 4 Ғәрәп теле фонетикаһы
- 5 Ғәрәп теленең грамматикаһы
- 6 Ғәрәп теленең башҡа телдәргә йоғонтоһо
- 7 Ғәрәп яҙмаһы башҡорт телендә
- 8 Ғәрәп телендә һөйләшеүселәр
- 9 Әҙәбиәт
- 10 Һылтанмалар
Тарихы[үҙгәртергә]
Ғәрәп теле афро-азиатик ғаиләнең семит тармағына ҡарай. Был тармаҡҡа ҡараған телдәрҙең байтағы — «үле» телдәр, тулыһынса ҡулланыуҙан сыҡҡандар йә дини маҡсаттарҙа ғына ҡулланыла. Ғәрәп теле иһә, киреһенсә, донъя буйлап киң таралған. Быға ислам диненең үҫешеүе, айырыуса мосолмандарҙың изге китабы, ғәрәп телендә яҙылған Ҡөрьән сәбәбсе.
«Ғәрәп теле» термины тәү башлап беҙҙең эраға тиклемге яҡынса III быуатҡа ҡараған боронғо йәһүд сығанаҡтарында осрай. VII-се быуат баштарында беренсе яҙма ҡомартҡы —Ҡөрьән китабы пәйҙа була. Шул осорҙа ислам менән бергә ғәрәп теле киң тарала башлай. Бер быуат самаһы үтеүгә, ғәрәп теле Урта Азиялағы Амурдарья йылғаһынан алып Атлантик океанға тиклем һуҙылған, хатта Европаның Иберий ярымутрауына үтеп ингән ҙур империяның рәсми теленә әүерелә.
Бөгөнгө көндә ғәрәп теле донъяла иң таралған телдәрҙең береһе булып тора.
Классик, әҙәби һәм һөйләш телдәре[үҙгәртергә]
Ғәрәп теленең бер-береһенән байтаҡҡа айырылып торған өс формаһы бар.
Классик ғәрәп теле, шулай уҡ ул Ҡөрьән ғәрәп теле исеме аҫтында билдәле — Ҡөрьән китабы яҙылған һәм ислам дәүеренә тиклемге дәүерҙән алып Ғәрәп хәлифәте тарҡалыуына тиклем ҡулланылған тел варианты. Теорияла классик ғәрәп телендә синтаксик һәм грамматик нормалар билдәләнә, шулай уҡ классик һүҙлек бирелә. Әммә-ләкин ысынбарлыҡта хәҙерге авторҙар бер ҡасан да тиерлек саф классик ғәрәп телендә яҙмай, уның урынына иһә хәҙерге стандарт ғәрәп теле исеме аҫтында билдәле әҙәби телде ҡуллана. Телдең был варианты ғәрәп баҫмаларында, радио, телевидение, реклама, фильмдарҙа ҡулланыла, ҡайһы бер ғәрәп халыҡтары өсөн ул — һөйләү теле. Ғәрәп телендә һөйләшеүсе белемле кешеләрҙең күбеһе әҙәби ғәрәп телен аңлай, төрлө диалекттарҙа һөйләшкән ғәрәптәр өсөн ул — аңлашыу ысулы.
Ғәрәп һөйләү теленә уның төрлө ерҙә, төрлө милләт тарафынан ҡулланылған диалекттары керә. Был диалекттар шул тиклем бер-береһенән айырыла, хатта ҡайһы бер тел белгестәре уларҙы айырым телдәр тип ҡарай. Телдең диалекттары ғәҙәттә рәсми булмаған һөйләшеү мөхитендә, мәҫәлән, сериалдарҙа һәм ток-шоуҙарҙа, шулай уҡ ҡайһы берҙә яҙма рәүештә шиғырҙарҙа һәм рекламаларҙа ҡулланыла.
Мөхәммәт пәйғәмбәр дәүерендә үк ғәрәп теленең төрлө диалекттары булыуы иғтибарға лайыҡ. Мөхәммәт пәйғәмбәр үҙе Мәккәнең, Ғәрәп ярымутрауының көнбайыш өлөшө диалектында һөйләшә, Ҡөрьән нәҡ ошо диалекта яҙыла. Әммә был осорҙа Ғәрәп ярымутрауының көнсығыш диалектының абруйы юғарыраҡ була, һәм ахырҙа Ҡөрьән ошо диалектҡа ярашлы үҙгәртелә.
Төп ғәрәп теле диалекттары[үҙгәртергә]
- Ғәрәп ярымутрауы төркөмө:
-
- хәлийә диалекты(Кувейт, Ираҡ, Сәғүд Ғәрәбстаны, Бәһрәйен, Ҡатар, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Оман)
- бәһрәни диалект (Бәһрәйен, Оман)
- нәджди диалект (Сәғүд Ғәрәбстаны)
- омани диалект (Оман)
- хиджази диалект (Сәғүд Ғәрәбстаны)
- шиһи диалект (Оман)
- зофари диалект (Оман)
- күвәйти диалект (Кувейт)
- йәмәни диалект (Йемен, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сомали)
- Ираҡи төркөм (йәки Месопотамия төркөмө):
- Сүриә—Палестина төркөмө
- Мысыр төркөмө (йәки нили төркөм):
-
- тшади диалект (Чад, Судан, Көньяҡ Судан)
- судани диалект (Судан)
- сәиди диалект (Мысыр)
- мысри диалект (Мысыр)
- джуби диалект (Көньяҡ Судан)
- Мәғриби төркөм
-
- мәғриби диалект (Марокко)
- тунис диалекты (Тунис, Ливия, Алжир)
- Алжир диалекты (Алжир)
- Ливия диалекты (Ливия)
- хәсәниә диалекты (Алжир, Мали, Мавритания, Марокко, Көнбайыш Сахара)
- Джиджәл диалекты (Алжир)
- Мальт диалекты (Мальт)
- Сахара диалекты (Алжир, Нигер)
Ғәрәп яҙмаһы[үҙгәртергә]
Ғәрәп яҙмаһының төп үҙенсәлеге шул: бында текст уң яҡтан башланып, һулға табан китә. Тыныш билдәләренән өтөр аҫтан өҫкә ҡарай күтәрелеп, осо уңға бөгөлә (،), ә һорау билдәһе уң яҡҡа ҡаратып ҡуйыла (؟). Цифрҙар иһә уңдан һулға түгел, ә һулдан уңға уҡыла.
Ғәрәп яҙыуында баш хәрефтәр юҡ. Унда һөйләм башында ла, яңғыҙлыҡ исемдәрҙә лә шул уҡ юл хәрефтәре яҙыла.
Ғәрәп яҙмаһының йәнә бер үҙенсәлеге — бында һүҙҙәге бөтә хәрефтәр бергә ҡушып яҙылмай, бер үк һүҙ икегә, өскә, хата унан да күберәк өлөшкә бүлеп яҙыла. Сөнки ғәрәп телендә үҙенән һуң килгән хәрефкә ялғап, тоташтырып яҙып булмай торған өҙөк хәрефтәр бар. Ошо сәбәптән һәр хәрефтең дүрт төрлө яҙылышы бар:
- яңғыҙ — хәрефтең яңғыҙ яҙылышы;
- башта — һүҙ башында йәки һүҙ эсендәге өлөш башында яҙылышы;
- уртала — һүҙ йәки өлөш уртаһында яҙылышы;
- аҙаҡта — һүҙ йәки өлөш аҙағында яҙылышы.
Ғәрәп теле фонетикаһы[үҙгәртергә]
Һуҙынҡылар[үҙгәртергә]
Ғәрәп телендә а, ә, у, ү, и, ы һуҙынҡылары бар. Улар әйтелеше буйынса ҡыҫҡа һуҙынҡыларға һәм оҙон һуҙынҡыларға бүленә. Оҙон һуҙынҡылар хәрефтәр ярҙамында яҙылһа, ҡыҫка һуҙынҡылар иһә хәрефтәрҙең өҫтөнән йә аҫтынан ҡуйылған махсус тамғалар — хәрәкәләр ярҙамында билдәләнә. Ғәрәптәр ғәҙәттә хәрәкәһеҙ уҡып, яҙалар, шулай ҙа уларҙы Ҡөрьәндә һәм ғәрәп теле һүҙлектәрендә осратырға мөмкин.
Тартынҡылар[үҙгәртергә]
Ғәрәп телендә 28 тартынҡы бар. Тартынҡылар араһында айырыуса эмфатик тартынҡылар тип аталған дүрт д, т, с, ҙ өндәре үҙенсәлекле. Улар дад, та, сад, ҙа хәрефтәре ярҙамында яҙыла. Эмфатик тартынҡылар башҡаларынан ҡатыраҡ әйтелеүе менән айырыла. Был тартынҡылар артынан килгән һуҙынҡыларға ла йоғонто яһай — улар артынса ә, ү, и урынына а, у, ы һуҙынҡылары ҡулланыла. Бындай өндәр донъяның башҡа бер телендә лә осрамай, шуға ла ғәрәптәр үҙҙәрен ҡайһы берҙә Дад кешеләре тип атай.
Тамаҡ төбө тартынҡылары араһында ғайн һәм ъәйн хәрефтәре менән билдәләнгән өндәр шулай уҡ иғтибарға лайыҡ. Уларҙың тәүгеһе башҡорт телендәге ғ хәрефе менән оҡшаш яңғыраһа, икенсеһе иһә тамаҡ мускулдары ҡыҫылғанда барлыҡҡа килә. Ғәҙәттә был өн башҡорт теленә күскән һүҙҙәрҙә ғ хәрефе менән алмаштырыла йәки бөтөнләй төшөп ҡала.
Ғәрәп теленең грамматикаһы[үҙгәртергә]
Семит ғаиләһенә ҡараған башҡа телдәрҙәге кеүек үк, ғәрәп теленә лә ҡатмарлы һәм ғәҙәти булмаған морфология (һүҙҙәрҙең тамырҙан барлыҡҡа килеү ысулы) хас. Тамыр ғәҙәттә өҫ тартынҡынан тора. Был тамыр артабан бихисап яңы һүҙҙәр сығанағына әүерелә. Мәҫәлән, «к-т-б» тамырынан ғына ошондай һүҙҙәр барлыҡҡа килә:
- كَتَبَ — КәТәБә — ул яҙҙы
- أَكْتُبُ — әКТүБү — мин яҙам
- كِتَابٌ — КиТә:Бүн — китап
- كُتُبٌ — КүТүБүн — китаптар
- كَاتِبٌ — Кә:ТиБүн — яҙыусы
- كُتَّابٌ — КүТТә:Бүн — яҙыусылар
- مَكْتَبَةٌ — мәКТәБәтүн — китапхана
һ.б.
Ғәрәп грамматикаһында өс килеш (төп килеш,төшөм килеш һәм эйәлек килеш), өс һан (берлек, икелек, күплек), ике род (الجنس, женес) (مذكر, мөзәккәр — ир һәм المؤنث, мөэннәс — ҡатын-ҡыҙ) һәм өс торош (билдәһеҙлек, билдәлелек һәм нейтраль) бар. Аныҡлаусылар, исемдәр кеүек үк, килеш, һан, род һәм торош менән үҙгәрә.
Ҡылымдар өсөн зат (беренсе, икенсе һәм өсөнсө), род һәм һан хас. Улар үткән һәм үткән булмаған заман, төп йүнәлеш һәм төшөм йүнәлеше, хәбәр, бойороҡ, ихтималлыҡ, шарт һөйкәлеше һәм көслө һөйкәлеш (һуңғыһы семит ғаиләһенә ҡараған телдәргә хас) менән үҙгәрә. Бынан тыш сифат ҡылымдар, ҡылымдан яһалған исемдәр ҡулланыла.
Ғәрәп теленең башҡа телдәргә йоғонтоһо[үҙгәртергә]
Инглиз, испан һәм уларға туғандаш телдәр хөкөм һөргән көнбайыш илдәрҙә тәү ҡарашҡа ғәрәп теле яҡын да булмаған һымаҡ. Шулай ҙа ғәрәп теле — инглиз, француз, португал, испан һәм башҡа телдәр өсөн байтаҡ һүҙҙәр сығанағы. Урта быуат осоронда әҙәби ғәрәп теле Европа мәҙәниәтенә, айырыуса фәндәр, математика һәм фәлсәфә өлкәһенә ҙур йоғонто яһаған, һөҙөмтәлә, Европа телдәре һүҙлеге лә бихисап һүҙҙәрҙе унан алған.
Ғәрәп теленән алынған һүҙҙәр «ал-» тип башланыуынан танылып тора. Португал телендә, мәҫәлән, aldeia (ауыл) йәки Algarve, инглиз телендә күптәргә таныш algebra (алгебра), alchemy (алхимия) һәм alcohol (алкоголь).
711 йылдан алып 1492 йылға тиклем, Иберий ярымутрауында ислам дине хөкөм һөргән осорҙа испан теленең Кастилия һәм башҡа күп диалекттарына ғәрәп теленән күп һүҙҙәр кереп ҡала. Хәҙерге испан һүҙлеге ғәрәп теленән бихисап һүҙҙәрҙе үҙ эсенә алған, шулар иҫәбендә taza (сынаяҡ), loco (диуана) һәм café (ҡәһүә). Бынан тыш, Испанияла байтаҡ географик атамалар ғәрәп телендә.
Ғәрәп теле шулай уҡ, башлыса XIX быуаттағы Мәғриб илдәренең һәм Алжирҙың Франция тарафынан оккупацияһы арҡаһында, француз теленә лә көслө йоғонто яһаған. Күп француз һүҙҙәре, шулар араһында bougie (шәм), sucre (шәкәр) ғәрәп һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән.
Ғәрәп теленең башҡорт теленә йоғонтоһо[үҙгәртергә]
Ислам донъяһына ҡараған фарсы, төрөк, ҡаҙаҡ, һинд һәм башҡа телдәр менән бер рәттән, башҡорт теленең һүҙлегенә бихисап ғәрәп һүҙҙәре кергән. Ғәрәп теленән һүҙҙәр үҙләштереү башҡорттарға ислам дине килеп кергәс, сама менән 7-8 быуаттарҙа башланған булырға тейеш, тип фараз итеп була. Мәҫәлән иң киң таралған һүҙҙәр — хәләл, харам, гөнаһ һ.б.
Хәҙерге йәнле башҡорт һөйләштәрендә ғәрәп һүҙҙәре менән йәнәшә шул уҡ мәғәнәне аңлатҡан төп башҡорт һүҙҙәрен ҡулланыу хас. Мәҫәлән, ғөрөф-ғәҙәт һүҙе урынына йола, нәҫел һүҙе урынына ырыу, тоҡом, гөнаһ һүҙе урынына яҙыҡ һүҙе йыш ҡулланыла. Лексик яҡтан был һүҙҙәр башҡорт телендә — синоним хоҡуғында.
Ғәрәп теле — сингармонизмлы тел түгел, бында һүҙҙең тамырында ҡалын һуҙынҡылар ҙа, йомшаҡ һуҙынҡылар ҙа булырға мөмкин. Башҡорт теле бер һүҙҙең тамырында ике рәттең һуҙынҡылары (ҡалын йәки йомшаҡ һуҙынҡылар) булыуға юл ҡуймай. Ғәрәп һүҙҙәре башҡорт һүҙлегенә кергәндә, һуҙынҡы өндәр тулыһынса башҡорт теленә хас булған сингармонизм законына буйһонғандар. Мәҫәлән, дауа, ғалим, әҙәм һ.б.
Ғәрәп яҙмаһы башҡорт телендә[үҙгәртергә]
Х быуаттан башҡорттар мөхитенә ғәрәп хәрефе менән яҙылған төрлө китаптар, яҙмалар килеп инә. Аҙмы-күпме ваҡыт үтеүгә, башҡорттар үҙҙәре лә шул хәреф менән яҙа башлағандар. Үҙ заманының уҡымышлылары ҡулдан күп нәмә яҙып ҡалдырғандар, улар араһында тарихи документтар менән шәжәрәләр ҙә, эпос, легендалар һәм башҡалар ҙа бар. Боронғо ҡәбер таштарындағы, һәр төрлө һәйкәлдәрҙәге яҙыуҙар ҙа ғәрәп хәрефе менән башҡарылған. XIX быуатта, XX быуат башында байтаҡ китап, әҙәби әҫәрҙәр, журнал, газета, һәр төрлө мөһим документтар анна шул ғәрәп хәрефе менән баҫылған. 1928-1930 йылдарға тиклем партия, совет учреждениеларында эш йөрөтөү ҙә ғәрәп хәрефе менән алып барылған.
Ғәрәп телендә һөйләшеүселәр[үҙгәртергә]
Ғәрәп теле 300 миллиондан ашыу кеше өсөн туған тел. Башлыса улар 22 ғәрәп иле — Ғәрәп лигаһының ағзалары: Алжир, Бәһрәйен, Джибути, Мысыр, Иордания, Ираҡ, Йемен, Ҡатар, Коморҙар, Кувейт, Ливан, Ливия, Мавритания, Марокко, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Оман, Палестина, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Сомали, Судан, Тунис илдәрендә йәшәй.
Ғәрәп теле рәсми телдәрҙең береһе рәүешендә ғәрәп булмаған өс илдә — Израиль, Чад, Эритреяла ҡабул ителгән.
Ғәрәп теле халыҡ-ара тел статусына эйә. Ул — Берләшкән милләттәр ойошмаһы ҡулланған алты телдең береһе. Ул, бынан тыш, — Африка берлеге, Ислам конференцияһы ойошмаһы, Ислам үҫеш банкы һымаҡ халыҡ-ара ойошмаларҙың рәсми теле булып тора.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Павел Гусиерин. «Арабский язык в современном мире»
- «Арабский язык» сайты
- «Arabic.ru» сайты
- Илдус Әмирхан «Тәҗвид фәне»
- Вашкевич Н.Н. «Звуковые и грамматические особенности арабского языка»
- Ғәли Ишбулатов «Ғәрәп яҙмаһын өйрәнеүселәргә әлифба»
- Жәлил Кейекбаев «Ғәрәп һәп фарсы телдәренән ингән һүҙҙәрҙә сингармонизм»
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Ar-Ru.ru — Ғәрәп-урыҫ һүҙлеге (урыҫ.)
- Umkin.ru — Урыҫ-ғәрәп һүҙлеге (урыҫ.)
- Madaris.ru — Ғәрәп телен өйрәнеүсе мосолмандар өсөн сайт, видео-дәрестәр (урыҫ.)
- Arabic.ru — Ғәрәп теле һәм ғәрәп донъяһы (урыҫ.)
- Arabi.ru — Ғәрәп телен һәм мәҙәниәтен һөйөүселәр форумы (урыҫ.)
- Arabic-Keyboard.org — Ғәрәп клавиатураһы (урыҫ.)


text:
Япон теле
Япон теле (үҙ атамаһы 日本語, ниһонго ) — япондарҙың теле, Японияның рәсми[1] дәүләт теле. 140 миллионға яҡын кеше япон телендә ирекле аралаша, 125 млн кеше өсөн ул туған тел (донъяла 9-сы урын).
Башҡа телдәр араһында япон теленең аналогы юҡ, иң яҡын булыу сәбәпле аны Алтай телдәренә кертәләр.
Япон теле — идеография һәм ижек фонографияһын берләштергән оригинал яҙыулы агглютинатив тел.
Таралыу географияһы[үҙгәртергә]
Япон теллеләрҙең күпселеге Япон архипелагында йәшәй. Элек Япония яулаған ерҙәрҙә лә япон теле ҡулланыла (Корея, Тайвань, Ҡытай өлөшө). Төньяҡ һәм Көньяҡ Америкала япон эмигранттары әлеге телдә аралаша. Шулай уҡ телде Азия һәм Океанлыҡ мәктәптәрендә өйрәнәләр.
Аниме тип аталған жанр тәҫъирендә бөтөн донъяла япон теле ҙур популярлыҡ яуланы һәм әүҙем өйрәнелә.
Диалекттар[үҙгәртергә]
Японияның географик үзенсәләктәр сәбәпле япон теленең тиҫтәләп диалекты бар. Алар һүҙлек составы, морфология, ҡайһы бер осраҡтарҙа һөйләм буйынса айырыла. Иң киң таралған диалекттар араһында ҡансай-бен (関西弁), тохоку-бен (東北弁) һәм канто-бен (関東弁) кеүек диалекттарнын атап була.
Һәр япон стандарт япон телен белә, ләкин йыраҡ диалекттар вәкилдәре бер-берһен аңламауы мөмкин.
Яҙыу[үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Һөйләшеүселәр һаны буйынса телдәр исемлеге
- Телдәрҙең Интернетта ҡулланылышы
- Киң таралған телдәр исемлеге
- Алтай телдәре
- Япония
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Японияла дәүләт теле статусы Конституцияла, ҡанундарҙа теркәлмәгән
Һылтамалар[үҙгәртергә]
- Русса-японса, японса-русса онлайн һүҙлек (урыҫ.)
- Япон теле дәрестәре (урыҫ.)
- Японсылар өсөн файҙалы һылтамалар йыйынтығы (урыҫ.)


text:
Али (Ғәли) Әбү Талип
Али (Ғәли) ибн Әбү Талип ибн Ғәбд әл-Моталлип ибн Хашим ибн Ғәбд-әл-Манаф (ғәр. علي بن أبي طالب [ʕaliː ibn ʔæbiː t̪ˤɑːlib]; яҡ. 600 — 24 ғинуар, 661) — атаҡлы сәйәсмән һәм йәмәғәт эшмәкәре [1]; Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ике туған ҡустыһы, кейәүе һәм сәхәбә, дүртенсе хаҡ хәлиф (656—661) һәм шиғыйҙарҙың беренсе имамы. Идара иткән осорҙа хәҙрәти Ғәлигә Әмир әл-Мөьминин (мөьминдәр юлбашсыһы) исеме бирәләр[1].
Ғәли Ислам ҡабул иткән беренсе бала була; артабан ул Исламдың тәүге йылдарындағы бар ваҡиғаларында һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр Ислам дошмандары менән алып барған барлыҡ яуҙарҙа ҡатнаша. Мин ғилем ҡалаһы булһам, Ғәли ошо ҡаланың асҡысы» — ти торған булған Рәсүл. Хәлиф Усманды фетнә күтәргән һалдаттар үлтергәндән һуң хәҙрәти Ғәли хәлиф булып ҡала. Мүәвиә күтәргән фетнәгә ҡаршы сыға, харижит ҡулынан һәләк була.
Ислам тарихына хәҙрәти Ғәли фәжиғәле яҙмышлы хәлиф булып инеп ҡала[2]. Сөнниҙәр уны дүртенсе хаҡ хәлиф тип һанай. Шиғыйҙар хәҙрәти Ғәлиҙе Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡандаш туғаны булыуы, яугирлеге һәм юлбашсылығы өсөн изгеләр рәтенә ҡуйып, Беренсе Имам тип ололоҡлай. Ул һуғышта ҡаһарманлыҡ һәм кирәмәттәр күрһәткәне хаҡында риүәйәттәр күп. Урта Азияла хәҙрәти Ғәлиҙең ете ҡәбере бар тип һанайҙар, йыназа ваҡытында кешеләр мәрхүм һалынған дөйә етәүгә әйләнеп, төрлө яҡҡа йүнәлгәнен күргән икән.
Йөкмәткеһе
- 1 Тормош юлы
- 2 Хәлифә
- 3 Үлеменән һуң
- 4 Хәҙрәти Ғәли шәхесе
- 5 Ғаиләһе һәм тоҡомдары
- 6 Иҫтәлеге
- 7 Иҫкәрмәләр
- 8 Әҙәбиәт
- 9 Һылтанмалар
Тормош юлы[үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә]
Ғәли 600 йылда рәжәп айының 13-өндә Мәккәлә ҡөрәйештәрҙең Бану Хашим ырыуы башлығы Әбү Талип һәм Ватима бинт Әсәд ғаиләһендә донъяға килгән. Бик күп сығанаҡтарҙа әтелеүенсә, Ғәли Ҡәғбәтуллала тыуған берҙән-бер бала булған.[3]. Әбү Тали Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең атаһының бер туған ҡустыһы булған. Мөхәммәт с.ғ., ата-әсәһе вафат булғас, ошо ағаһында тәрбиәләнгән. Мөхәммәт ғ.с. Ғәрәбстандың бик бай ҡатынына өйләнгәндән һуң етеш йәшәй башлай, ә ағаһы, киреһенсә, бөлгөнлөккә төшә. Шул шарттарҙа Пәйғәмбәр Ғәлиҙе үҙенә тәрбиәгә ала.
Ғәлигә 9 йәш тулғас, иман шартын ҡабул итә. Шулай итеп, балалар араһынан ғына түгел, ғөмүмән, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән һуң беренсе булып Ислам ҡабул иткән мосолман булып сыға.
Яугир[үҙгәртергә]
Бәҙер һуғышында хәҙрәти Ғәли байраҡсы була. Был һуғышта ул үҙен ҡаһарман яугир итеп күрһәтә. Үҙенә ташланған Вәлид ибн Муғирәне еңә һәм үлтерә [1].Бынан һуң яраланған Хәмзә менән бергәләп әл-Харисҡа ярҙамға ташланалар, һәм уға һөжүм иткән Шәйбәне үлтереп, әл-Харисты яу ҡырынан алып сығалар [4]. Мосолмандар һәм ҡөрәйештәр араһындағы тәүге һуғышта тәүгеләре еңеп сыға. Ҡаһарманлығы өсөн Ғәлигә «Аллаһ Арыҫланы» тигән ҡушамат бирәләр[1]. Был һуғыштан һуң Мөхәммәт Пәйғәмбәр уға "Зүлфиҡәр" тип аталған ике ҡырлы ҡылыс бүләк итә[5].
625 йылдың мартында Үхүд тауы янында йәнә мосолмандар менән ҡөрәйештәр бәрелешә. Яу алдынан алышҡа Ғәли менән Талха ибн Әбү Талха сыға. Ғәли еңеп сыҡҡандан һуң мосолмандар һөжүмгә ташлана[6]. Мәгәр Үхүдтәге яуҙа мосолмандар тәүге тапҡыр еңелә, әммә был берҙән-бер осраҡ булып ҡала .
Ғәли һәм тәүге хәлифәләр[үҙгәртергә]
Мөхәммәт Пәйғәмбәр бәхилләшеү хажынан һуң Мәккә менән Мәҙинә араһында туҡталып, Ғәли тарафына ахырҙа төрлө мәғәнә һалып аңлатыласаҡ һүҙҙәр әйтә. Пәйғәмбәр ғ.с. Ғәлиҙе үҙенең вариҫы, бар күңеле менән тоғро туғаны тип атап, өммәтенең уны мәүлә тип ҡабул итеүен теләгәнен әйтә а[3]. Шиғыйҙар быны хәҙрәти Ғәли Мөхәммәт Пәйғәмбәр урынында ҡалырға тейешле кеше булған тип аңлата. Сөнниҙәр иһә хәҙрәти Ғәлигә Пәйғәмбәрҙең туғаны булараҡ бурыстар һалып ҡалынған тип һанай. [3].
Мөхәммәт с.ғ.с. 632 йылдың 8 июнендә үҙенең Мәҙинәләге йортонда вафат була. Вафатын белгәс, бер төркөм ансар йыйылып, кемде хәлифә итеү мәсьәләһен күтәрәләр. Уларға хәҙрәти Ғүмәр, Әбү Бәкр, Әбү Ғөбәйд һәм йәнә бер нисә мөһәжир килеп ҡушыла[7]. Хәҙрәти Ғәли менән ғаилә ағзалары Пәйғәмбәрҙең йыназаһына әҙерләнеп тороп ҡалалар [3]. Башта йыйылған кешеләр Мәҙинәләге хәҙрәжиҙәр ҡәбиләһе башлығы Сәғәд ибн Үбәдте һайламаҡсы була, әммә күптәр был вазифаға Пәйғәмбәр туғандары лайығыраҡ тигән фекер белдерә. [7]. Хәҙрәти Ғәлиҙе сәхәбәләр Әбү Зәрр әл-Ғифари, Миҡдад ибн әл-Әсүәд һәм фарсы Сәлмән әл-Фариси күрһәтә, әммә уларҙы тыңлаусы булмай[8]. Әбү Бәкр менән фекерҙәштәре килеп етеүе хәлде үҙгәртеп ебәрә. Йыйылыш Әбү Бәкергә ант килтерә, уға «Аллаһ рәсүле урынбаҫары» дәрәжәһе бирелә — хәлифә рәсүли-л-лаһи (ябай ғына әйткәндә хәлифә). Хәҙрәти Ғәли ҡаршы булмай, әммә йәмәғәт тормошонан ситләшеп, тулыһынса тормошон Ҡөрьәнде өйрәнеүгә һәм өйрәтеүгә бағышлай[3].
Әбү Бәкер вафаты алдынан үҙ урынына хәҙрәти Ғүмәрҙе күрһәтә, ә уныһы үлер алдынан 6 сәхәбәнең исемен атай һәм шуларҙан башлыҡ һайларға ҡуша. Ахыр сиктә 4 исем ҡала - хәҙрәти Ғәли, Усман ибн Ғаффан, Сәғәд ибн Әбү Ваҡҡас һәмӘз-Зөбәйер ). Исеме аталған Талха ҡайҙалыр киткән була. Йыйылышта алып барған Ғәбд-Рахман, үҙегеҙҙе һайламаһалар, кемде күрһәтер инегеҙ, тигән һорауға хәҙрәти Ғәли хәҙрәти Усманды атай, ә уныһы - хәҙрәти Ғәлиҙе. Ҡалған икәү хәҙрәти Усманды атай. Хәҙрәти Усман өсөнсө хәлифә итеп һайланаБольшаков О.Г. История Халифата. Эпоха великих завоеваний. 633-656 гг — «Восточная литература» РАН, 2000. — Т. 2. — С. 157. — ISBN 5-02-017376-2. » .
Хәлифә[үҙгәртергә]
Хәҙрәти Усманды үлтергәндең өсөнсө көнөнә хәҙрәти Ғәлиҙе хәлифә итеп һайлайҙар. Ант килтергәндең иртәгәһенә мәсеттә вәғәз тотоп, ул былай ти:
Аллаһ һеҙҙең арала үлем ҡапҡаһын асты һәм төн ҡараңғылығындай фетнә башланды. Сабыр һәм зирәк булмаһаҡ, уйлап эш итмәһәк, был хәлдән сығып булмаҫ. Әгәр миңә һәм Аллаһы тәғәләгә буйһонһағыҙ, мин Пәйғәмбәребеҙ юлына өндәйем. Биллаһи,һеҙ бер фекергә килмәйенсә минең Мөхәммәт өммәтенә хаким булырға теләмәгәнде Аллаһы тәғәлә күреп тора, әммә бөгөн һеҙ минең хаҡта бер фекергә килдегеҙ һәм шуға күрә мин һеҙҙе ташлап ҡуя алмайым. …[9]
Хәлифәттә фетнә[үҙгәртергә]
Идара итергә тотонғас, хәҙрәти Ғәли Мәҙинәлә тиҙ үк тәртип урынлаштыра. Уның хакимлығын Мысырҙа, Ираҡта һәм Йәмәндә таныйҙар. Мәгәр Сүриә башлығы һәм Усмандың туғаны — Мүәвиә I яңы хәлифте Усманды үлтереүселәр яҡлы тип һанап, уға ҡаршы сыға. Ул Шам (Дамаск) мәсетендә Усмандың ҡанлы күлдәген һәм ҡатыны Наиләнең туралған бармаҡтарын ҡуя. [10]. Хәҙрәти Ғәлиҙе хәлифә итеп таныуҙан полководец Сәғәд ибн Әбү Ваҡҡас та баш тарта[11].
Ғәрәбстанда ла хәҙрәти Ғәлигә ҡаршылар байтаҡ була. Уларҙың күбеһе Мәҙинәнән Мәккәгә күскән була, ә бында Пәйғәмбәрҙең ҡатыны Ғәйшә р.ғ. хәҙрәти Ғәлиҙең Усманды үлтереүселәрҙе язаларға ашыҡмауҙа ғәйепләй.
Дөйә һуғышы[үҙгәртергә]
656 йылдың авгусында, Мүәвиә менән аралар тамам өҙөлгәс, хәҙрәти Ғәли уның менән һуғышҡа әҙерләнә башлай. Мәгәр беренсе булып уға ҡаршы Талха ибн Ғөбәйҙулла етәкселегендә мәккәләр сыға, уның ике туғаны әз-Зөбәйер һәм Ғәйшә р.ғ. лә уға ҡушыла. Ғәйшә был көндө дөйәнән төшмәй һуғышта ҡатнаша. Улар Басра кешеләрен ҡотортоп, хәҙрәти Усманды үлтереүселәрҙе ҡырып бөтөрә. Мәгәр күрше Күфә хәҙрәти Ғәлиҙе яҡлаша. Тиҙҙән 12 меңәлп ғәскәр менән хәҙрәти Ғәли Басраға һөжүм яһай һәм, декабрҙә һуғыш хәҙрәти Ғәли файҙаһына тамамлана. Талха үлтерелә, әз-Зөбәйер менән Ғәйшә р.ғ. ҡасып китә. Басра тулыһынса баш һала һәм хәҙрәти Ғәлиҙең хакимлығы нығына.
Сиффин һуғышы. Харижиҙар[үҙгәртергә]
657 йылдың ғинуарында хәҙрәти Ғәли Күфәгә күсенеп, шунда үҙенең хөкүмәтен урындаштыра. Хәлифәттең алыҫтағы төбәктәре лә уға баш һалып, хакимиәте нығына, ғәскәре 50 меңгә етә. Апрелдә ул Сүриәгә яу менән сыға, Евфрат аша сығып, Сиффин ауылы янында Мүәвиә ғәскәре менән бәрелешә.
Алыштың икенсе көнөнә хәҙрәти Ғәли ғәскәре өҫтөнлөк ала[11]. Фетнәселәр еңелә башлай, әммә Әмр әл-Әс һөңөләргә Ҡөрьән биттәре ҡаҙап күтәрергә ҡуша - һуғыш шунда уҡ туҡтай . Хәҙрәти Ғәли ҡор баштарына кәңәш һорап мөрәжәғәт итә. Берәүҙәр ярашайыҡ, ти, икенселәр яуҙы дауам итеү яҡлы була. Бер аҙ уйланғас, хәҙрәти Ғәли уларға: «Мин кисә һеҙгә бойора инем, бөгөн һеҙҙең бойороҡто тыңлайым, идара итеүсенән идара ителеүсегә әйләндем. Һеҙҙең тере ҡалғығыҙ килә, шуға күрә мин һеҙҙең ихтыярға ҡаршы бара алмайыми »[12]. Мүәвиәнең ғәскәре һаҡланып ҡала,ә Ғәли яғында бүленеш башлана: 12 мең һалдат хәҙрәти Ғәлиҙе ҡыйыуһыҙлыҡта ғәйепләп, ташлап китә. Уларҙы хәрижиттәр тип атай башлайҙар.
Һәләк булыуы[үҙгәртергә]
Хәҙрәти Ғәли үҙен үлтереҙәрен белә, был хаҡта Пәйғәмбәр ҙә әйткән була, үҙенең дә күңеле һиҙенә. Харижиҙар өммәт бүленеүенә сәбәпсе булған 3 кешене лә - хәҙрәти Ғәлиҙе, Мүәвиәне һәм Әмр әл-Әсте бер юлы үлтерергә кәрәк тигән фекергә киләләр. [13].
661 йылдың 22 ғинуарында 3 хаслыҡсы, шул иҫәптән, Ибн Мулжәм, Күфә мәсетендә сабах намаҙына тиклем ҡалалар. Таңда хәҙрәти Ғәли аҙан ҡысҡыра ла мәсеткә инә. Шул саҡ теге өсәү уға ташлана, Ибн Мүлжәм: «Хөкөм Аллаһ ҡулында, ә һинең менән хәнйәрле кешеләрең ҡулында түгел!»- тип ҡысҡыра. Фетнәселәрҙең берәүһе яҙа тейә, тап Ибн Мулжәм ағыулы хәнйәр менән хәҙрәти Ғәлиҙе яралай. Ҡасып барғандарында уны тотоп алып хәлифә алдына баҫтыралар: «Йәнгә - йән, әгәр үлһәм - үлтерегеҙ, тере ҡалһам, үҙем хәл итермен", - ти хәҙрәти Ғәли[14].» Мүәвиә менән әл-Әс ҡотолоп ҡала. Мүәвиәнең аяғы ғына яралана, ә Әмр урынына яңылыш икенсе берәүҙе үлтерәләр.
Хәҙрәти Ғәли Хәсән һәм Хөсәйен улдарын саҡырып ала һәм уларға тәҡүә һәм намыҫлы, сабыр булырға васыят итә, икенсе ҡатынынан тыуған ҡустыларын шәфҡәтлелек менән тәрбиә ҡылырға ҡуша. Яҡындарын йыйып, мосолмандарға васыятын әйтә. Һуңғы һулышына тиклем шәһәҙәне ҡабатлап ята. 23 ғинуар көнө, Рамаҙандың 21-се көнөндә хәлиф Ғәли ибн Әбү Талип вафат була.
Хәҙрәти Ғәлиҙе Күфә янында ерләйҙәр. Уны ерләгән урын сер итеп тотола, нәммә хәлифә Һарун әр-Рәшит осоронда билдәле була һәм уның өҫтөнә төрбә төҙөйҙәр. Изге урын янында Ән-Нәжәф ҡалаһы барлыҡҡа килә[15].
Үлеменән һуң[үҙгәртергә]
Дошмандары хәҙрәти Ғәлиҙе «Әбү Тураб» («Туҙан атаһы») тип атай. [16]. Риүәйәттәрҙән күренеүенсә, 664 йылда, вафаты алдынан Әмр ибн әл-Әс гонаһтарына тәүбә итә, һәм хәҙрәти Ғәлигә ғәҙелһеҙ булыуына үкенес белдерә. [17]. Хакимлыҡҡа килгән Мүәвиә Өмийәдтәр династияһына баш һала, улар хәлифәткә 90 йыл баш булып тора. Мүәвиә тарафдарҙары йылдар буйы төрлө тантаналарҙа хәҙрәти Ғәлиҙе исемләп ҡарғай. Ғәли яҡлылар иһә уға тиклемге 3 хәлифәне һәм Мүәвиәне ҡарғап яуап бирә. [18].
Хәҙрәти Ғәли шәхесе[үҙгәртергә]
Ислам тарихына хәҙрәти Ғәли бик фажиғәле яҙмышлы кеше булып инеп ҡалған[2]. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән тыш мосолман халыҡтары телендә уның тиклем бер кемгә лә бағышланған китаптар юҡ [3]. Барыһы ла хәҙрәти Ғәлиҙең бик тәҡүә, Ҡөрьәнгә һәм Сөннәткә ярашлы йәшәгән, шулар буйынса хөкөм сығарған шәхес тип иҫбатлай. Дин ҡушҡанса ғына йәшәгән, нәфселәнмәгән, донъя малы йыймаған. Ҡайһы бер авторҙар уға сәйәси оҫталыҡ һәм хәйлә етмәгән тип һанай. [15].
Хәҙрәти Ғәлиҙе сөнниҙәр ҙә, шиғыйҙар ҙа ололоҡлай. Шиғыйҙар династияһын башлап ебәргән Сефевиҙәр шаһы Исмәғил I Хатаи үҙенә сеги-дери Ғәли (һүҙмә-һүҙ «Ғәли ишеге эте») тигән титул да ала[19]. Шаһ Исмәғил 1-се ваҡытында һуғылған көмөш тәңкәгә (Тебриз,1510—1511 йй.)хәҙрәти Ғәлигә данлау яҙылған. [20]}}
Ғаиләһе һәм тоҡомдары[үҙгәртергә]
Ҡатыны һәм балалары[үҙгәртергә]
- 1-се ҡатыны, Фатима: [21]
- Имам Хәсән
- Имам Хөсәйен
- Үмм Күлсүм
- Зәйнәб
- 2-се ҡатын, Хәүлә, Ҡайса ибн Жәфәр әл-Хәнәфи ҡыҙы:
- 3-сө ҡатыны, Үмм әл-Бинәйн, әл-Мәһел ибн әд-Диян ибн Хазам әл-Киләби ҡыҙы:
- Ғәббәс әл-Әкбәр
- Абдаллаһ
- ОУсман әл-Әкбәр
- Джафар ал-Акбар
- Ғүмәр
- 4-се ҡатыны, әс-Сәхбә үмм Хәбиб, Рабиа әт-Тәғлиби ҡыҙы:
- Әмр әл-Әкбәр
- 5-се ҡатыны, Ләйлә, Масуд ибн Хәлит әт-Тамими ҡыҙы:
- Абд ар-Рахман, ҡушаматы Әбү Бәкр
- Ғөбәйҙуллаһ
- 6-сы ҡатыны, Әсмә, Умайс әл-Хасамийа ҡыҙы:
- Йахиа
- Аун
- 7-се ҡатыны, Үмәмә, Әб--л-Әс ибн әр-Рабиа ибн Ғәбд әл-Ғазза ибн Ғәбд Шәмс ҡыҙы:
- Мөхәммәт әл-Әсһәр
- Башҡа ҡатындарынан:
- Жәфәр әл-Әсһәр
- Мөхәммәт әл-Аусат
- Ғаббас әл-Әсһәр
- Ғүмәр әл-Әсһәр
- Усман әл-Әсһәр
Тоҡомдары[үҙгәртергә]
624 йылда Мөхәммәт с.ғ.с. уға ҡыҙы Фатиманы бирә. [22]. Уларҙың 5 балаһы була: улдары Хәсән менән Хөсәйен, Мөҡсин (бәләкәй сағында үлеп ҡала) өыҙҙары Үмм Күлсүм һәм Зәйнәб[23].
Ҡыҙы Зәйнәбте хәҙрәти Ғәли туғаны Абдулла ибн Жәфәргә кейәүгә бирә[24].
Хәсән менән Хөсәйен шиғыйҙарҙа икенсе һәм өсөнсө имамдар тип һанала. Ҡалған 9 имам Хөсәйендән киткән тоҡомдан.
Хәҙрәти Ғәлиҙең улы Хәсәндән киткән бүләһе Идрис I Фәс ҡалаһына нигеҙ һала (хәҙер Марокко), Идрисиҙар династияһын башлай, улар Төньяҡ Африкала X быуатҡа тиклем идара итә.
Иғлан ителгән тоҡомдары[үҙгәртергә]
Мысырҙа хакимлыҡ иткән фитимиҙар династияһы үҙен Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡыҙы фатиманан һәм хәҙрәти Ғәлиҙән киткән тип иҫәпләй. XVI быуатта Иранда Сефевиҙәр династияһы ла үҙен Пәйғәмбәр затынан киткән тип иғлан итә[25], 1979 йылдың октябрендә Ираҡ президенты сөнни Сәддәм Хөсәйенде Ән-Нәжәфтә имам Ғәлиҙән киткән быуындан тип иғлан итәләр[26].
Иҫтәлеге[үҙгәртергә]
- Иранда хәҙрәти Ғәли исеме Ҡалып:Ғәскәр офицер университетына бирелгән, уның исемендәге метро һәм шоссе бар
- Таһранда Имам Али музейы бар.
- Иранда 12 томлыҡ Имам Али Энциклопедияһы сығарылған.
- Баҡы янында(Әзербайджан) һәм Захедан ҡалаһында (Иран) Али ибн Әбү Талип мәсете бар.
- Һамбургта (Германия) иран Имам Али мәсете бар.
- Иранда хәҙрәти Ғәли тураһында «Имам Али» тигән телесериал төшөрөлгән. Шулай уҡ « Аллаһ арыҫланы» тигән фильм бар (Al-Nebras).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Ҡалып:ИЭС2007
- ↑ 2,0 2,1 Ислам: Энциклопедический словарь — Наука, 1991. — С. 18. — ISBN 5-02-016941-2.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 ʿAlī (Muslim caliph) (en), Encyclopædia Britannica.
- ↑ Большаков О.Г. История Халифата — «Восточная литература» РАН, 2000. — Т. 1. — С. 100. — ISBN 5-02-018165-Х, 5-02-016552-2.
- ↑ Ислам: Энциклопедический словарь — Наука, 1991. — С. 79. — ISBN 5-02-016941-2.
- ↑ Большаков О.Г. История Халифата — «Восточная литература» РАН, 2000. — Т. 1. — С. 114. — ISBN 5-02-018165-Х, 5-02-016552-2.
- ↑ 7,0 7,1 Большаков О.Г. История Халифата — «Восточная литература» РАН, 2000. — Т. 1. — С. 190. — ISBN 5-02-018165-Х, 5-02-016552-2.
- ↑ И.П. Петрушевский Ислам в Иране в VII—XV веках (курс лекций) — Изд-во Ленинградского университета, 1966. — С. 39.
- ↑ Олег Георгиевич Большаков История Халифата — Наука, 1989. — Т. 3. — С. 18-19.
- ↑ Philip K Hitti History of Syria, Including Lebanon and Palestine — Gorgias Press LLC, 2004. — С. 431. — ISBN 1593331193, 9781593331191.
- ↑ 11,0 11,1 И.П. Петрушевский Ислам в Иране в VII—XV веках (курс лекций) — Изд-во Ленинградского университета, 1966. — С. 43.
- ↑ Олег Георгиевич Большаков История Халифата — Наука, 1989. — Т. 3. — С. 58-59.
- ↑ The Encyclopaedia of Islam — Brill, 1986. — Т. 3. — С. 887-890. — ISBN 90-04-08118-6.
- ↑ Олег Георгиевич Большаков История Халифата — Наука, 1989. — Т. 3. — С. 88.
- ↑ 15,0 15,1 ALĪ B. ABĪ ṬĀLEB. Encyclopædia Iranica. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2012.
- ↑ В.В. Бартольд Сочинения — Наука, 1966. — Т. 6. — С. 20-21.
- ↑ Ҡалып:ИЭС2007
- ↑ Энциклопедическій лексикон — Санкт-Петербург, 1835 Т. 1. — С. 515.
- ↑ Л.И. Климович Ислам — Наука, 1965. — С. 273.
- ↑ Л.И. Климович Ислам — Наука, 1965. — С. 122.
- ↑ Сказал автор
- ↑ Ислам: Энциклопедический словарь — Наука, 1991. — С. 253. — ISBN 5-02-016941-2.
- ↑ FĀṬEMA. Encyclopædia Iranica. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2012.
- ↑ Ҡалып:ИЭС2007
- ↑ И.П. Петрушевский Ислам в Иране в VII—XV веках (курс лекций) — Изд-во Ленинградского университета, 1966. — С. 362.
- ↑ Криворучко А.П., Рощупкин В.Т. Багдадский вождь: взлёт и падение... Политический портрет Саддама Хусейна на региональном и глобальном фоне — М.: Проспект, 2008. — С. 193. — ISBN 978-5-392-00071-5.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Большаков О. Г. История Халифата. Т. 3. Между двух гражданских войн (656—696). М.: Восточная литература, 1998. С. 9—89.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Али бен-Аби-Талеб // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Викиһаҡлағыста Али ибн Абу Талиб темаһы буйынса медиафайлдар бар
- В Йемене найден древнейший Коран и меч имама Али
Ҡалып:Последовательность людей
Ҡалып:Последовательность людей
Ҡалып:Шиизм Ҡалып:Сахабы Ҡалып:Праведные халифы


text:
Арыҫлан бөжәктәр
Арыҫлан бөжәктәр (лат. Myrmeleontidae, урыҫ. Муравьиные львы ) — селтәр ҡанатлылар отрядынан бөжәктәр ғаиләһе. Ҙур кәүҙәлеләр, тышҡы яҡтан энә ҡараҡтарын хәтерләтәләр. 2 меңгә яҡын төрө билдәле, Рәсәйҙә — 10. Кәүҙә оҙонлоғо 18—30 мм, мыйыҡтары суҡмар һымаҡ, башынан һәм күкрәгенән ҡыҫҡараҡ; ҡуйы һоро төҫтә; ҡорһағы оҙон, нәҙек; ҡанаттары һуҙынҡы, төбенә таба тарайған, ваҡ йыш селтәрле, йәйелгәндә 56—70мм, алдағы ҡанаттары ҡоңғорт, башы һәм күкрәктәре һарғылт таплы; аяҡтары һарғылт-көрән төҫтә. Йәйенке, ҡыҫҡа личинкаларының ауыҙ өлөшө оҙон, алға сығып тора; ер өҫтөндә йәки ҡомда ҡорбандарын аулау өсөн конус һымаҡ соҡор ҡаҙалар. Ер өҫтөндәге төрлө бөжәктәр (айырым алғанда, ҡырмыҫҡалар) бүрәнкә һөҙәклелегенә эләгеп, ҡом бөртөгө ташҡыны менән бергә аҫҡа тәгәрәй һәм уларҙың еңел табышына әүерелә. Арыҫлан бөжәктәр асыҡ, яҡшы йылына торған урындарҙа, ҡарағай урманы буйҙарында, урман юлдары, йылға ярҙары буйында ҡом ишелмәләрендә йәшәй. Кис һәм төндә оса.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Захаренко А. В., Кривохатский В. А. 1993. Сетчатокрылые (Neuroptera) европейской части бывшего СССР. Известия Харьковского энтомологического общества. 1(2), 34–83.