text:
26 март
26 март — григориан стиле буйынса йылдың 85-се (кәбисә йылында 86) көнө. Йыл аҙағына тиклем 280 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1830 — Мормон китабы баҫыла.
- 1871 — Париж коммуннаһы советы һайлана.
- 1872 — Рәсәйҙә беренсе почта карточкаһы сыға.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1888 — Вәлиев Мәсәлим Мөшәрәп улы — композитор, дирижёр, башҡорт профессионал музыка сәнғәтенә нигеҙ һалыусы. Беренсе башҡорт операһын яҙыусы.


c: text/html

text:
Ертишкестәр
Ертишкестәр (лат. Soricidae, (урыҫ. Землеройковые ) — ләпәк сысҡандарға яҡын торған, тышҡы күренештә сысҡандарға оҡшаған, бөжәктәр, ваҡ ҡоштар һ.б. менән туҡлана, Көньяҡ Америка менән Австралиянан башҡа бөтә илдәрҙә йәшәй торған ваҡ кейектәр[1];Soricomorpha отрядынан һөтимәрҙәр.
21 ырыуҙы, 300 -гә яҡын төрҙө үҙ эсенә ала. Һәр ерҙә (поляр өлкәләрҙән, Австралия һәм Көньяк Американан тыш) таралған. Ертишкестәр кулҡанатлы ярғанаттар менән бер рәттән булған имеҙеүселәрҙән иң кескенәләре: кәүҙә оҙонлоғо 4-18 см, ҡойроғо 1-12 см. Тышҡы ҡийәфәте менән сысҡандарға оҡшаш, әмма, уларҙан айырмалы булараҡ, йөҙө осланып һуҙылған. Күҙҙәре кескенә, ҡара сәйлән бөртөгөләй. Күпселегенең ҡолаҡ япрағы бөтөнләй тейәрлек йөн менән ҡапланған. Йөн ҡапламы ҡыҫҡа, тығыҙ, ялтырауыҡлы. Ер өҫтөндә, ер аҫтында һәм яртылаш һыуҙа йәшәйҙәр. Тәүлек әйләнәһе әүҙемдәр, ҡышын йоҡоға талмайҙар. Йылына бер нисә тапҡыр үрсейҙәр. Бер ояла 3 тән 12 гә ҡәҙәр бала була. Ертишкестәр һаны бөжәктәр һ.б. умыртҡаһыҙҙарның күплегенә, шулай уҡ метеорологик шарттарға бәйле, аҙ ҡарлы һалҡын ҡыштарҙан һәм ҡоролоҡтан һуң киҫкен кәмей. Урман һәм ауыл хужалығы өсөн файҙалы, зарарлы бөжәкләрне күпләп юҡ итәләр. 12−15 ай йәшәйҙәр.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Гнейс
Гнейс (от нем. Gneis) — кварц, шпат һәм слюданан торған тау тоҡомо[1]; метаморфик тау тоҡомо; күләмле, ғәҙәттә, гранитоид составлы, буй-буй кристаллы сланец. Ҡатнашмалары булараҡ, гранаттар, дистен һ.б. осорай. Магматик (ортогнейстар тип атылыусы вулканик) һәм ултырма (парагнейстар) тоҡомдарынан ныҡ (тирән) метоморфизмы нәтижәһендә барлыҡҡа килә. Тығыҙлыгы 2650-2870 кг/м3, көпшәклелеге 0,5-3,0 %. Кембрийғаса боронғо комплекстларда йыш осорай. Ер тарихында гнейс хасил булыу процессы 2,5 млрд. йылдар элек булған. 2,7-3,1 млрд. йыл элек хасил булған, гранат ҡатнаш эндербит-гнейслар, пироксен-плагиоклаз, амфибол-пироксен-платоклас гнейслар, биотит-амфибол плато-гнейстар осорай. Гнейстарга, мәҫәлән, һелтеләләренә, һирәк осорай торған элементтарҙың (Ta, Nb, Be һ.б.) ҙур мәғдән сығанаҡтары тура килә. Гнейс тоҡомдар, башлыса, ваҡланған таш, бут ташы алыуҙа һәм тышлау ташы булараҡ ҡулланыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь (под редакцией З.Г.Ураксина, 2005)
Ссылки[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Гнейс на Кристаллов. NET (урыҫ.)
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Яйыҡ
{{#if:||
Яйыҡ (урыҫ. Урал, ҡаҙ. Жайық) — Көнсығыш Европала йылға.
Йөкмәткеһе
Исем[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Боронғо исем (1775 йылға тиклем) - Яйыҡ. Гидроним боронғо-иран исеменән: *Daiks исеме менән Клавдий Птолемей II быуаттағы картағына күрһәтелғән [1]. Хәҙерге ваҡытта рәсми рәүештә «Яйыҡ» исеме Ҡаҙағстанда ҡулланыла. Рәсәйҙә — Урал. Башҡорт телендә йылғаны Яйыҡ һәм Урал исемдәре ҡулланыла (мәҫәлән Учалы районы Уральск ҡасабаһы янында юл таҡтаһы). Александр Пушкин «Пугачёв тарихында» яҙҙы:
Оҙонлоҡ буйынса Европала өсөнсө урында (Волга ,Дунайҙан һуң) [2].
Боронғо европа карталарҙа йылға Rhymnus fluvius исемен йөрөтә. 1140 йылда беренсе тапҡыр урыҫ летопистәрендә осрай:
Емельян Пугачев Крәстиән һуғышынан һуң 1775 йылда Екатерина II указы буйынса Яйыҡ исемде алмаштырған.
Яйыҡ аҡҡан райондар һәм торлаҡ пункттар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Буранғол (Учалы районы)
- Рысай (Учалы районы)
- Ҡалҡан
- Юлдаш (Учалы районы)
- Ураҙ (Учалы районы)
- Уральск (Учалы районы)
- Яңы Байрамғол (ауыл)
- Ғәҙелша
- Наурыҙ (Учалы районы)
- Йәһүҙә (Учалы районы)
- Мишкә (Учалы районы)
- Мәҫкәү (Учалы районы)
- Волковский, Үрге Урал районы, Силәбе өлкәһе
- Үрге Урал, Үрге Урал районы, Силәбе өлкәһе
- Дзержинка, Үрге Урал районы, Силәбе өлкәһе
- Каширинский, Үрге Урал районы, Силәбе өлкәһе
- Спасский, Үрге Урал районы, Силәбе өлкәһе
- Ивановский, Үрге Урал районы, Силәбе өлкәһе
- Приморский, Үрге Урал районы, Силәбе өлкәһе
- Үрге Ҡыҙыл, Агаповка районы, Силәбе өлкәһе
- Магнитогорск, Силәбе өлкәһе
- Агапов, Аблязово, Янгельский, Агаповка районы пункттары, Силәбе өлкәһе
- Ҡыҙыл районы, Силәбе өлкәһе
- Кваркено районы, Ырымбур өлкәһе
- Новотроицк, Ырымбур өлкәһе
- Орск, Ырымбур өлкәһе
- Новоорск районы, Ырымбур өлкәһе
- Гай районы, Ырымбур өлкәһе
- Ҡыуандыҡ районы, Ырымбур өлкәһе
- Беляевка районы, Ырымбур өлкәһе
- Ырымбур районы, Ырымбур өлкәһе
- Ырымбур
- Переволоцк районы, Ырымбур өлкәһе
- Новосергиевка районы, Ырымбур өлкәһе
- Ташла районы, Ырымбур өлкәһе
- Кваркено районы, Ырымбур өлкәһе
- Ҡаҙағстан
- Каспий диңгеҙе
География[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Йылға Учалы районының Буранғол ауылы янында башлана [3]. Пётр Рычков «Топография Оренбургская» китапта яҙған [4]:
Үҙенең башында Яйыҡ төнъяктан көнъяҡҡа аға. Ҡаҙағ даланың бәләкәй тауҙарын осрашып төнъяк-көнбайышҡа китә. Ырымбурҙан көнъяк-көнбайышҡа китә. Уральск янында йылға яңынан бөгөлә. Яйыҡтан бассейны 237 000 км²[5][6][7]. Оҙонлоғо 2428 км. Ҡаҙағстанда оҙонлоғо 1082 км. Һыуҙын горизонты 635 м ята.
-
Учалы районында Яйыҡ аша күпер
-
-
-
«Европа — Азия» таҡтаһы Яйыҡ ярында Үрге Урал районы, Үрге Урал ҡалаһы
-
Яйыҡтын ҡушылдыҡтары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Уң яҡтан[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Артазым
- Оло Ҡыҙыл
- Таналыҡ (йылға)
- Губерля
- Һаҡмар (йылға)
- Заживная
- Кинделя
- Иртек
- Чаган, Ҡаҙағстан
һул яҡтан[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Фауна[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
-
-
-
Әзербайжан почта маркаһында колпица
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ http://www.kirsoft.com.ru/skb13/KSNews_267.htm Юлиан Кулаковский. Карта Европейской Сарматии по Птолемею
- ↑ река Урал
- ↑ Урал — статья в Энциклопедии Башкортостан
- ↑ Рычков Пётр Иванович: «Топография Оренбургская» СПб., 1762 стр.223—224
- ↑ Географический атлас России — М.: ПКО «Картография», 1998.
- ↑ Урал // Словарь современных географических названий : Электронное издание / Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова.. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
- ↑ Урал, река // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907.(урыҫ.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Чибилёв А. А. Река Урал: Историко-географические и экологические очерки о бассейне р. Урал — Л.: Гидрометеоиздат, 1987. — 168 б. — (Реки и озёра нашей Родины).
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Балков В. А. Яйыҡ // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.(урыҫ.)
- Урал, река // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907.(урыҫ.)
- Яйыҡ — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә


text:
Ҡарһаҡ
Ҡарһаҡ, ҡарһаҡ төлкө, дала төлкөһө (урыҫ. Корсак, лат. Vulpes corsac)— Себер далаларында йәшәй торған ваҡ төлкө. Ҡаһаҡ төлкөгә оҡшаған. Кәүҙәһе төлөнән бәләкәйерәк, ҡолаҡтары ҙурыраҡ, ослоҡтары о: онораҡ. Кәүҙәһе оҙонлоҡо 50—60 см, ҡойроғо — 25—35 см. Бейеклеге 30 см тирәһе. Ауырлығы 4-6 кг. Мороно ҡыҫҡа осло, бите киң, ҡолағы киң һәм осло.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Позвоночные животные России: Корсак
- Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)


text:
10 ғинуар
10 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 10-сы көнө. Йыл аҙағына тиклем 356 көн ҡала (кәбисә йылында 357).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1775 — Мәскәүҙә «Болотный» майҙанында үҙен Пётр III-сө тип танытҡан Емельян Пугачёв язалана.
- 2001 — «Нупедия»ның бер өлөшө булараҡ Wikipediaға нигеҙ һалына. 5 көндән Wikipedia үҙ аллы сайтҡа әйләнә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1883 — Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы, Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау эшенә нигеҙ һалыусы.
- 1937 — Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы, башҡорт яҙыусыһы һәм әҙәбиәт ғалиме, яҙыусы, филология фәндәре докторы (1984), профессор, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1997).
- 1965 — Ураҙғолов Рәлис Ришат улы, башҡорт журналисы, яҙыусы, Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1995).


text:
Ҡариҙел (йылға)
{{#if:||
Ҡариҙел (Өфө) — Көньяҡ Уралдағы йылға. Ҡариҙел, йылға, Ағиҙел йылғаның уң ҡушылдығы.
Силәбе өлкәһе, Ҡарабаш тау итәгендәге Өфө күленән башлана.
Силәбе, Сведловск өлкәләре, Башҡортостандың Дыуан, Ҡариҙел, Нуриман, Благовещен, Иглин, Өфө райондары аша аға.
Өфө ҡалаһының көньяғында Ағиҙел йылғаһына уң яҡтан ҡушыла.
Ҡариҙел йылғаһының оҙонлоғы 918 км.
Төп ҡушылдыҡтары: Бисәрт, Төй уң яҡтан, Әй, Йүрүҙән һул яҡтан
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Бадков В. А. Өфө, йылға // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.


text:
Нефтекама
Нефтекама (башҡ. Нефтекама) — Башҡортостандағы республика әһәмиәтендәге ҡала.
2014 йылда Нефтекама ҡала Советының ҡарары нигеҙендә урындағы хакимиәт башлығы итеп Рәшит Дәүләтов тәғәйенләнде[2].
Йөкмәткеһе
Халыҡ һаны[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡалала тыуған, йәшәгән һәм эшләп киткән билдәле шәхестәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Диваев Рафаил Үзбәк улы (2 ноябрь 1950 йыл) — Башҡортостандың билдәле дәүләт эшмәкәре, 2008—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-Министры урынбаҫары, 1996—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының эске эштәр министры, милиция генерал-лейтенанты, 1995—1999 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының I саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты, Почёт һәм Салауат Юлаев ордендары кавалеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. 1977—1995 йылдарҙа Нефтекама ҡала эске эштәр бүлегененең енәйәтселәрҙе эҙләү бүлексәһе етәксеһенең урынбаҫары, етәксеһе, артабан ҡала эске эштәр бүлеге етәксеһе урынбаҫары һәм етәксеһе, аҙаҡтан ҡала эске эштәр идаралығы етәксеһе була[3].
- Мөхәмәтшин Игорь Тимербулат улы (15 август 1963 йыл, Нефтекама), — вице-адмирал, һыу аҫты кәмәләрендә хеҙмәт итеүсе (урыҫса — подводник), 2012 йылдан адмирал Н. Г. Кузнецов исемендәге Хәрби-диңгеҙ академияһының начальник урынбаҫары[4].
- Хужин Илвир Илдар улы (14 июнь 1990, Нефтекама) — Рәсәй спортсыһы, бобслейсы, Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. 2014 йылда Сочи ҡалаһында үткән Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. Бобслей буйынса Рәсәй Федерацияһы йыйылма командаһы составында Александр Касьянов экипажында сығыш яһап, дүртенсе урынды яуланы.
- Әғзәмов Эдуард Лотфи улы (5 ноябрь 1937) — журналист һәм яҙыусы, СССР журналистар союзы, Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының яҙыусылар союзы ағзаһы (1993), БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Ғәли Соҡорой исемендәге әҙәби премия лауреаты. 1964 йылдан Нефтекамала йәшәй, «Ҡыҙыл таң» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе булып эшләне.
- Якушев Владимир Владимирович (14 июнь 1968, Нефтекама) — Рәсәйҙең билдәле дәүләт эшмәкәре, 2005 йылдың 24 ноябренән Төмән өлкәһе губернаторы, «Берҙәм Рәсәй» сәйәси фирҡәһенең Юғары советы ағзаһы, иҡтисад фәндәре кандидаты (2005), Почёт (2008) һәм IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2012) ордендары кавалеры[5].
Ҡала тураһында[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2015. 6 август 2015 тикшерелгән.
- ↑ хакимиәт башлығы һайланды
- ↑ Официальный сайт Министерства внутренних дел Республики Башкортостан. Глава 8. Ими гордится МВД Башкортостана (урыҫ.)
- ↑ Моряки и корабли. Мухаметшин Игорь Тимербулатович
- ↑ * Губернатор Тюменской области. Официальный сайт (урыҫ.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. (урыҫ.)
Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегәнә иғтибар итегеҙ.
- 1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
- 1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны
Ауылдағы халыҡ һаны буйынса мәғлүмәтте халыҡ иҫәбе буйынса алыу урынлы. Бөтә ил күләмендә үткән 1897, 1920, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 2002, 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр бар һәм асыҡ ҡулланыуҙа табырға була. Ҡайһы бер китаптарҙы электрон төрҙә асып ҡарап була. 1926 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса һәр ауыл тураһында мәғлүмәт осрағаны юҡ әле. Унан башҡа Өфө виләйәтендә 1865, 1879, 1886 йылдарҙа урындағы халыҡ иҫәбе алынған. Тағы ла ревиз яҙмалары аша мәғлүмәт бар.
- 1859 һәм 1865 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.I. Уфимская губерния, 1877. — Уфа:Китап, 2002. — 432 с. ISBN 5-295-03188-8 (ч. I). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Өфө виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1859 һәм 1865 йылдарға ҡарата бар.
- 1866 йыл — Список населенных мест. Ч. II. Оренбургская губерния, 1866. — Уфа: Китап, 2006. — 260 с. ISBN 5-295-03815-7 (ч. II). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Ырымбур виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1866 йылға ҡарата бар.
- 1897 йыл — Перепись населения. т.45 кн.01 Уфимская губерния. Н.А.Тройницкий (ред.)(С.-Петербург, 1901)
-
- Был китапта Өфө виләйәте ауылдары буйынса мәғлүмәт бар. 500 кешенән күберек булған ауылдар исемлеге.
- 1920 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.III. Башреспублика, 1926. — Уфа. Китап, 2002. — 400 с. ISBN 5-295-03091-1 (ч. III). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Был китап 1926 йылға ҡарата төҙөлгән, әммә халыҡ иҫәбе 1920 йылға ҡарата бирелгән.
- 1939 йыл — БАССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1940 года – Уфа:Государственное издательство, 1941. – 387 с.
-
- Был китапта 1939 йылғы иҫәп алыу буйынса һәр ауыл буйынса мәғлүмәт бар.
- 1989 һәм 2002 йылдар — Башҡортостан Республикаһы ауылдарында 1989 һәм 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны.
- 2010 йыл — Башҡортостан Республикаһы ауылдарында 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны
- Население Башкортостана: XIX-XXI века: статистический сборник / Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республики Башкортостан. — Уфа:Китап, 2008. — 448 с.: ил. ISBN 978-5-295-04439-7
-
- 1897 йылғы халыҡ иҫәбенән башлап ҡалалар, ҡала төрөндәге ҡасабалар, райондар, район үҙәктәре буйынса халыҡ һаны бар.


text:
Бәшмәктәр
Бәшмәк (күплектә: бәшмәктәр) тереклек итеүсе организмдың бер төрө; бәшмәктәр төрөнә сүпрә, күк һәм тәнле бәшмәктәр ҡарай. Бәшмәктәр хайуандарҙан, үҫемлектәрҙән һәм башҡа төр тереклектән айырым Батшалыҡҡа бүленгән.
Бәшмәк күҙәнәктәрендә ядролар бар. Целлюлозанан торған үҫемлектәрҙең күҙәнәктеренең стенкаһынан айырмалы рәүештә, уларҙың күҙәнәк стеналары (диуар) хитиндан тора. Был һәм башҡа айырмалар бәшмәктәрҙе, Eumycota (ысын бәшмәктәр) йәки Eumycetes тип аталған берҙәм зат төркөмөнән барлыҡҡа килеүен күрһәтә. Уларҙың дөйөм ата-бабалары һәм дөйөм монофилетлы төркөмдәре бар.
Уларҙың төп йәшәү рәүеше сапрофитлы: бәшмәк үҙе тирәләй ятҡан үле органик матдәне аҙыҡ урынына ҡуллана һәм шулай итеп уларҙы тарҡата.[1]
Структура[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Репродукция[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Бәшмәктәр ике юл менән барлыҡҡа килә: енси һәм енесһеҙ. Ҡайһылары тәнле бәшмәктәр булып үҫешә: был емеш биреү органдары. Ҡыйыҡ аҫтында гимениаль пластиналары бар, нәҡ уларҙа яңы бәшмәк булып үҫеп китергә һәләтле споралар һаҡлана. Ҡалған осраҡтарҙа бәшмәктәр спорангий (споралар тоҡсаһында) митоз ярҙамында килеп сыҡҡан енесһеҙ спораларҙы йәки мейоз ярҙамында килеп сыҡҡан енси спораларҙы һаҡлай. Спроралар гаплоидлы була.
Бәшмәктәр бер күҙәкле йәки күп күҙәкле була ала. Сүпрә бер күҙәкле була һәм ике ысулдың береһе менән барлыҡҡа килә: енси һәм енесһеҙ. Енесһеҙ репродукция ябай һабаҡсаланыу ярҙамында килеп сыға.
Мицелий[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Күп күҙәнәкле бәшмәктәрҙең гифтар тип аталған, мицелий формаһында вегетатив үҫеү сүстәре бар. Мицелий ғәҙәттә синцитий була. Был күҙәнәк ҡыршағысы (бүлгесе) тулы түгел тигәнде аңлата, һәм күҙәнәк ядролары бер-береһенән нормаль күҙәнәктәрҙәге кеүек бүленмәгән була. Төрҙәр араһында ваҡ айырмалар бар.
Симбиоз[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Симбиоз бергә йәшәү ысулын аңлата. Ҡайһы бер бәшмәктәр ылымыҡтар менән бергә мүк формаһында килә. Бындай берҙәмлектә, бәшмәк туҡымалары эсендә ылымыҡ күҙәнәктәре йәшәй. Тамамлаусы һөҙөмтә булып яңы, юшҡынға оҡшаш, таштарға һәм башҡа тышҡы йөҙҙәргә йәбешкән тереклек формаһы була. Бөтә бәшмәктәрҙең 20 % тирәһе мүкләнгән (лихенинланған) була.
Башҡа әһәмиәтле симбиоз төрө — микориза. Был осраҡта үҫемлек тамыры эсендә бәшмәк йәшәй; күп ағастар тамырҙарында микориза бар. Был механизм икеһенә лә файҙа килтерә.
Патогендар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Бәшмәктәрҙең ҡайһы берҙәре ауыл хужалығы культураларында төрлө ауырыуҙар барлыҡҡа килтереп кенә ҡалмай, кешеләрҙә лә ҡаты сир тыуҙырыуы мөмкин. Бәшмәктәрҙең бик ағыулылары ла бар, шуға ла уларҙың үҙегеҙ белмәгәндәрен ашау ғына түгел, бөтөнләй йыймағыҙ.
Ҡулланыу[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ашарға яраҡлы бәшмәктәр кешеләр аҙыҡ сифатында киң ҡуллана. Сырҙарҙың ҡайһы бер билдәле төрҙәренә бәшмәк ҡушып әҙерләгән ашамлыҡ үҙенсәлекле була: бәшмәк сырға ҡабатланмаҫ тәм һәм текстура бирә.
Ҡайһы бер бәшмәктәр психотроп (психик) матдәләр эшләп сығарырға һәләтле. Бер нисә төрө, айырыуса, тәнле псилоцибин бәшмәктәре (тылсымлы тәнле бәшмәктәр кеүек әйтелеш аҫтында билдәле), уларҙы галлюциноген үҙенсәлектәре өсөн ҡулланалар. Хәҙерге ваҡытта ҡайһы бер бәшмәктәрҙе антибиотик сығанағы (мәҫәлән, пенициллин) сифатында файҙаланалар, сөнки был үҫемлектәрҙең күбеһе антибиотиктарҙы бактерияларға ҡаршы тәбиғи һаҡланыу сараһы итеп эшләп сығара.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Margulis L. Schwartz K.V. & Dolan M. 1999. Diversity of life: the illustrated guide to the five kingdoms. Jones & Bartlett, Sudbury MA.


text:
Дубай (ҡала)
Дуба́й (ғәр. دبيّ) — Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең ҙур ҡалаһы, Дубай әмирлегенең административ үҙәге[1].
Тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Коллектор селтәрҙәре һалған ваҡытта Дубай тирәһендә табылған мангр һаҙлыҡтары ҡалдығына 7000 йыл тирәһе. 5000 йылдар самаһы элек ярҙар ил эсенә инә биргән һәм әлегәсә шулай ҡала. Был урындарҙы ҡом баҫҡан. Исламға ҡәҙәр бындағы халыҡ Баджаи (Баджар) тигән илаһҡа табынған. Византия империяһы һәм Сәсәниҙәр империяһы (һуңғылары төбәктең иң ҙур өлөшөнә эйә булған) хакимлығы аҫтында төбәк алға киткән.
XIX быуат башында Әл Әбү Фәләс тоҡомоноң бер тармағы - Бәни Йосой- Дүбайҙә нығынып, 1833 год йылға тиклем Әбү-Дәбигә баш булған. 1820 йылдың 8 ғинуарында Дүбәй һәм башҡа төйәктәр шәйехтәре Британия хөкүмәте менән «Дөйөм диңгеҙ солох килешеүе» төҙөй. 1833 йылда әл Мәҡтүм династияһы Әбү Дәбигә идара итеүҙән баш тартып, Дүбайҙе тартҡылашһыҙ ғына үҙ ҡулына ала. Дүбәй Берләшкән Короллек ҡулы аҫтынан, Осман империяһының һөжүмдәренән яҡлау булырына вәғәҙә алып, "Айырым Килешеү" нигеҙендә сыға .
XIX быуатта ҡаланың хәл торошона ике фажиғә ҙур зыян килтерә: две катастрофы нанесли большой урон благосостоянию города: 1841 йылда ҡалала сәсәк һалыуы, кешеләрҙе Дәйрәнән көсығышҡа китергә мәжбүр итә, ә 1894 йылда ут сығып, ҡаланың күп өйҙәре яна. Мәгәр сауҙа өсөн яйлы был урын иғтибарҙы йәлеп итеүҙән туҡтамай. Дүбай әмире сит илдәрҙән дә килһендәр өсөн һалымды бик аҙ алдырта. Бигерәк тә ул замандың төп сауҙа үҙәге булған Шәрҡиәнән (Шәрджә) күпләп киләләр.
1940-сы йылдарҙа Дүбәй бәләкәй генә була әле. Халҡы диңгеҙҙән ынйы сығарып, аҙыҡ-түлеккә алмаштырып йәшәй. Әммә Японияла яһалма жемчуг етештерергә өйрәнәләр, һәм тәбиғи ынйыға ихтыяж кәмей. Бөлгөнлөк башлана. Нефть табылыу хәлде үҙгәртә - Дүбәйҙә халыҡ ишәйә, төҙөлөш ҡыҙа БҒӘ.
Ҡала райондары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡаланың төп райондары:
- Бар Дубай — тарихи үҙәк;
- Гарденс — йоҡо районы;
- Даунтаун — төҙөлөп ятҡан эш районы;
- Дейра — ҡаланың көнбайыш сауҙа өлөшө;
- Джумейра — яр буйы йәшәү урыны;
- Дубай Марина — төҙөлөп ятҡан район;
Ҡәрҙәш ҡалалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Брисбен
- Голд-Кост
- Ереван
- Данди
- Каракас
- Франкфурт-на-Майне
- Сянган
- Гандинагар
- Хайдарабад
- Багдад
- остров Киш
- Тегеран
- Барселона
- Гранада
- Астана
- Актау
- Ванкувер
- Гуанчжоу
- Шанхай
- Эль-Кувейт
- Бейрут
- Триполи
- Монтеррей
- Мәскәү
- Дамаск
- Нью-Йорк
- Финикс
- Лос-Анджелес
- Детройт
- Стамбул
- Женева
- Пусан
- Осака
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ The Government and Politics of the Middle East and North Africa. D Long, B Reich. p.157
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- The Government and Politics of the Middle East and North Africa. D Long, B Reich. p.157


text:
Ҡуяндар
Ҡуяндар(лат. Leporidae) — ер йөҙөнөң күпселек өлөшөндә йәшәгән, 100-ҙән артыҡ төргә бүленә торған һөтимәр, кимереүсе кейектәр; һөтимәрҙәр ғаиләһенән ҡуяндар отрядынан булған, оҙон ҡолаҡлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло ҡыр һәм йорт йәнлеге.
Кимереүселәр ғаиләһенә ҡараған ҡыҫҡа ҡойроҡло, оҙон шеш ҡолаҡлы йәнлек[1]; булмаған aҡ йәки һоро төҫлө урман һәм дала хайуаны. Ҡуяндар үлән ашай.
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Цӹлдӹр
Цӹлдӹр (латинлӓ Bombycilla garrulus; алыкмарла шелде, ильывуй, чуркатвуй) — цӹлдӹр йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 19–23 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 32–35.5 см, нелӹцшӹ 55 г якте шоэш. Вуйыштыжы раскыдын цаклаш лимӹ кекрек улы, партьывлӓ доно сӓрнӓ, пӹсӹн чонгештӓ. Пӹжӓшӹжӹм шоэнрӓк кушшы шӹргӹ пушӓнгӹвлӓ вӹлнӹ опта. Кӹцкӹ дон пӓртнявлӓм качкын ӹлӓ. Пӹжӓшӹштӹ 3–7 мыны якте лин кердеш.
Лӹвӓл йишвлӓ[тӧрлӓш | править вики-текст]
- Bombycilla garrulus garrulus – йыдпел Sweden гӹц ирвел Урал кырыквлӓ якте йыдпел Европа
- Bombycilla garrulus centralasiae – ирвел Урал кырыквлӓ гӹц йыдпел Ази якте
- Bombycilla garrulus pallidiceps – йыд-вадывел Америка


text:
Азия
А́зия — Ер йөҙөнөң иң ҙур киҫәге, Европа менән бергә Евразия ҡитғаһын хасил итә[1]. Майҙаны (утрауҙар менән бергә) — 43,4 млн км² самаһы[1]. Халҡы — 4,2 млрд кеше (2012) (Ер халҡының 60,5 %). Азия донъяның үҫеш кисереүсе иң ҙур төбәге булып тора[2].
Йөкмәткеһе
Атамаһының килеп сығышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Хетт дәүерендә Кесе Азияның төньяҡ-көнбайышында Ассув батшалығы була[3]. Хеттарҙың уны еңеүе тураһында Тудхалияс IV анналдарында телгә алынған. Грек эпосында был батшалыҡ троялыларҙың союздашы Асий батша аша кәүҙәләндерелә. Грек мифологияһында Асия исемен океанида, Прометейҙың ҡатыны, йөрөтә, мифологияға ярашлы, донъя киҫәгенең атамаһы шунан килеп сыҡҡан. Геродот осорона инде гректарҙа был донъя киҫәге Асия (Азия) тип йөрөтөлгән.
Урыны һәм сиктәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Азияның материк өлөшө нигеҙҙә көнсығыш (Чукотка ярымутрауы ғына иҫкәрмә булып тора) һәм төньяҡ ярымшарҙарҙа урынлашҡан. Азия Африка менән Суэц муйыны аша тоташҡан, Төньяҡ Американан уны тар ғына Беринг боғаҙы айыра. Ситке нөктәләрҙең географик координаттарын «Төп мәғлүмәттәр» киҫәгендә ҡара.
Европа менән Азия сиге[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Донъяның был киҫәктәре араһында тәү тапҡыр сик билдәләү Боронғо Греция дәүеренә ҡарай. Фараз ителеүенсә, боронғо грек географы Гекатей Милетский донъяны Европа менән Азияға бүлгән тәүге ғалим булған: үҙенең «Ерҙәрҙе һүрәтләү» тигән хеҙмәтендә ул Фасис йылғаһы (Грузияла Риони йылғаһы) һәм Урта диңгеҙ аша улар араһында сик үткәрә[4]. Европа менән Азия араһында сик үткәреү мәсьәләһен донъяны өс киҫәккә (Европа, Азия һәм Ливияға)[5] бүлгән Геродот, Фукидид, Изократ, Полибий (Европа һәм Азия сиген «Дөйөм тарих» тигән хеҙмәтендә Танаис (Дон)[6] аша үткәргән), Страбон («География» тигән хеҙмәтендә шулай уҡ Танаис буйлап сик үткәрә[6]) кеүек боронғо грек ғалимдары күтәрә. Үҙ сиратында, боронғо Рим яҙыусыһы Өлкән Плиний ике донъя киҫәге араһындағы сикте Понт менән Каспий араһындағы муйын (Кавказ тауҙары), Киммерия Боспоры (Керчь боғаҙы) һәм Меотида (Азов диңгеҙе) буйлап үткәрә[6].
XVIII быуатҡа тиклем Европа менән Азия араһындағы сиктең Азов диңгеҙе һәм Дон буйлап үткән өлөшө шик аҫтына алынмай һәм Козьма Индикоплов (VI быуат), Мартин Бельский (1550 йыл), Герард Меркатор (XVII быуат), Михаил Ломоносов (XVIII быуат) хеҙмәттәрендә раҫлау таба. Ләкин шул осорҙа уҡ башҡа фекерҙәр ҙә була. Мәҫәлән, Урта быуаттарҙағы ғәрәп сығанаҡтары Европаның көнсығыш сиге тип Итил (Волга) һәм Кама йылғаларын һанаған[7].
XVIII быуатҡа башҡа төрлө фекерҙәр күбәйә төшә. Әйтәйек, француз картографы Гийом Делиль[en] Европаның көнсығыш сиген Обь буйлап, ә урыҫ хеҙмәтендәге немец сәйәхәтсеһе Иоган Георг Гмелин менән француз географы Жан Жак Элизе-Реклю Енисей буйлап үткәрә. 1730 йылда «Европа менән Азияның төньяҡ һәм көнсығыш өлөштәре» тигән китапта швед ғалимы Филипп Иоганн Страленберг тарафынан беренсе тапҡыр Азия һәм Европа араһындағы сикте Урал тауҙарының һыу бүленеше буйлап, ә Көньяҡ Уралдан ары — Дөйөм Һырт, Һамар, Волга йылғалары буйлап Камышинға һәм артабан Дон буйлап үткәреү идеяһы тәҡдим ителә. Шул уҡ ваҡытта сикте Урал буйлап үткәреү фекерен белдереүҙә Страленбергтың беренселегенә ҡарата урыҫ ғалимы Василий Никитич Татищев дәғүә белдерә, ул үҙе был идеяны 1720 йылда уҡ әйтеүен хәбәр итә[7]. 1745 йылда «Рәсәй лексиконы» нда ул былай тип яҙа:
Артабан Азия менән Европа араһында сикте Урал буйлап үткәреү Ф. А. Полунин (1773), С. И. Плещеев (1793), И. П. Фальк (1824), Г. Е. Щуровскийҙың (1841) ғилми хеҙмәттәрендә сағылыш тапты[7]. Шул уҡ ваҡытта был ике донъя киҫәге араһындағы көнсығыш сиктең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә айырма ҙур була: П. С. Паллас (1773) уны Урал йылғаһының урта ағымынан Дөйөм Һырттың көньяҡ битләүҙәре, Волга, Эргени һәм Маныч йылғаһы буйлап үткәрә, бөтөн Каспий буйы уйһыулығын Азияға беркетә; Г. Ф. Миллер (1750) менән Ф. А. Полунин (1773) — Дон, Волга, Кама, Ағиҙел һәм артабан Урал һырты буйлап; С. И. Плещеев (1793) менән И. Ф. Гакман (1787) Эмба йылғаһы буйлап үткәрә[7].
XIX—XX быуаттарҙа сик мәсьәләһе артабан үҫеш ала. 1850 йылда Германия ғалимы А. Гумбольдт, Европа — ул Азияның бер өлөшө, сөнки Европа менән Азия араһында сик юҡ, тигән фекерҙе әйтә. Үҙ сиратында, француз географы П. Гуру «Азия» тигән китабында (1956): «Европа — Азияға ҡараған ярымутрау, ә Азия — яһалма төшөнсә…», — тип белдерә, У. Паркер иһә «Европа: как далеко?»[7] тигән китабында (1960), Европа һәм Азия тигән ике материк юҡ, Евразия тигән берәү генә бар, тигән ҡарашты сағылдыра[7].
Совет фәнендә Европа менән Азия сиге мәсьәләһе 1950—1960-сы йылдарҙа СССР География йәмғиәтенең Мәскәү филиалы эшмәкәрлегендә үҫеш ала. Был юҫыҡта Ю. К. Ефремов (1958), В. И. Прокаев (1960) һәм Э. М. Мурзаев (1963) төп хеҙмәттәрҙең авторҙары булып тора.
Ю. К. Ефремов 1958 йылда СССР География йәмғиәте Мәскәү филиалының мәктәп һәм физик география бүлексәһе ултырышындағы докладында, Азия менән Европа араһындағы сик мәҙәни-тарихи мәғәнәгә генә эйә, улар араһында тәбиғи сик юҡ, Урал да, Кавказ да донъяның ике киҫәге араһында сик булып хеҙмәт итә алмай, тип раҫлай[7]. Һөҙөмтәлә ултырышта бөтә совет дәреслектәрендә сағылыш тапҡан тәҡдим ҡабул ителә[7]:
Әлеге ҡарарҙы В. И. Прокаев тәнҡитләй (1960), ул был тәҡдимдең физик-географик тулылыҡ принцибын боҙоуын раҫлай. Уның фекеренсә, был принципҡа ярашлы, сик Урал иленең (тулыһынса Европала ята) көнсығыш ситенән һәм Каспий буйы уйһыулығы менән Туран иленең (Азияға ҡарай) төньяҡ-көнбайыш ситенән үткәрелергә тейеш[7]}. Ошоға ҡарамаҫтан, В. И. Прокаев был тасуирламаны Азия менән Европа араһындағы сик тип һанамай, сөнки ул йәшәп килгән традицияларға, атап әйткәндә, Урал тауҙарының һыу бүленеше, Урал йылғаһы, Ҙур Кавказдың һыу бүленеше һәм Керчь боғаҙы буйлап үткәрелгән сиккә ҡаршы килә[7].
Азия менән Европа сиге мәсьәләһенә үҙ хеҙмәтендә совет ғалимы Э. М. Мурзаев (1963) ҡағыла. Донъяның был ике киҫәге араһында сикте антропологик, тарихи, лингвистик һәм этнографик нигеҙҙәрҙә үткәреп булмаҫын билдәләп, ул ике вариант тәҡдим итә.
- Беренсе вариант — сәйәси-административ рубеждар нигеҙендә. Уға ярашлы, Азия менән Европа араһындағы сик — Грузия һәм Азербайжандың (Каспий диңгеҙе тулыһынса Азияға ҡарай) дәүләт сиктәре, артабан Рәсәй менән Ҡаҙағстандың дәүләт сиктәре буйлап Силәбе өлкәһенә тиклем бара. Силәбе, Свердловск, Төмән өлкәләре, Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец автономиялы округтары тулыһынса Азияға ҡарай. Кар диңгеҙе, был вариант буйынса, тулыһынса Азияға, Яңы Ер архипелагы Европаға инә.
- Икенсе вариант — физик-географик рубеждар нигеҙендә.[7]Ул «Кавказ — Каспий — Урал йылғаһы — Урал һырты» формулаһына нигеҙләнә[7].
Хәҙерге осорҙа Азия менән Европа араһындаға сик бәхәсле булып ҡалыуын дауам итә. Рәсәй география сығанаҡтарында Европа менән сикте, ҡағиҙә булараҡ, Урал тауҙары һыу бүленеше, Мугалжар, Эмба йылғаһы, унан һуң Каспий диңгеҙе, Аракс йылғаһы, Ҡара һәм Мәрмәр диңгеҙҙәре, Босфор һәм Дарданелла боғаҙҙары буйлап үткәрәләр.
Рәсәйҙә статистик-иҡтисади хисаплауҙарҙа Азия менән Европа сиге Архангельск өлкәһенең, Коми Республикаһының, Свердловск һәм Силәбе өлкәләренең көнсығыш административ сиктәре һәм артабан Рәсәй менән Ҡаҙағстандың дәүләт сиктәре, Дағстандың, Ставрополь һәм Краснодар крайҙарының төньяҡ административ сиктәре буйлап үткәрелә[8].
Азия менән Африка араһындағы сик[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Азия менән Африка араһында сикте билдәләүгә тәүге ынтылыштар Боронғо Греция дәүеренә ҡарай [9]. Ғәҙәттә ул Нил йылғаһы буйлап үткәрелә, ләкин Геродот б.э.т. V быуатта Мысыр территорияһын Азия һәм Африка өлөштәренә бүлеүгә ҡаршы була, шунлыҡтан был сикте Мысырҙың көнбайыш сиге буйлап үткәреп, уны тулыһынса Азияға индерә[9]. Үҙ сиратында Страбон сикте Ҡыҙыл диңгеҙ һәм Синай ярымутрауында ятҡан Бардавиль күле тамағы араһындағы Урта диңгеҙ менән тоташҡан муйын буйлап билдәләй[9]. Боронғо Рим дәүерендә һәм Урта быуаттарҙа ҡайһы бер ғалимдар сикте Суэц муйыны буйлап үткәрә, ләкин күпселек йә Нилды, йә Мысырҙың көнбайыш сиген сик тип һанауҙы дауам итә[9].
Хәҙерге заманда Азия менән Африка араһында сик Суэц муйыны йә Суэц каналы буйлап үтә. Һөҙөмтәлә, Мысырҙың Синай ярымутрауында урынлашҡан өлөшө — Азияға, ә ҡалған өлөшө Африкаға инә.
География[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Азия Төньяҡ Боҙло, Һинд һәм Тымыҡ океандар, шулай уҡ — көнсығышта — Атлантик океандың материк эсендәге диңгеҙҙәре (Азов, Ҡара, Мәрмәр, Эгей, Урта диңгеҙҙәр) менән йыуыла. Шуның менән бергә эске аҡманың киң өлкәләре лә бар — Каспий һәм Арал диңгеҙҙәренең, Балхаш күленең һ.б. Байкал күле эсәр һыу боло буйынса донъялағы бөтә күлдәрҙе үтеп китә; Байкалда донъя эсәр һыу болоноң 20 % тупланған (боҙлоҡтарҙы һанамайынса). Үле диңгеҙ донъялағы иң тәрән тектоник сөңгөл булып тора (диңгеҙ кимәленән −405 метр түбән). Азия ярҙары ярайһы уҡ әҙ бүлгеләнгән, ҙур ярымутрауҙар бар — Кесе Азия, Ғәрәп, Һиндостан, Корей, Камчатка, Чукотка, Таймыр һ.б. Азии ярҙарына яҡында (Оло Зонд, Новосибирск, Сахалин, Төньяҡ Ер, Тайвань, Филиппин, Хайнань, Шри-Ланка, Япон һ.б.) кеүек ҙур утрауҙар бар, уларҙың бөтәһенең майҙаны бергә 2 млн км².
Азия аҫтында дүрт мөһабәт платформа — Ғәрәп, Һинд, Ҡытай һәм Себер платформалары ята.[10]Б Был донъя киҫәге территорияһының ¾ өлөшөн тауҙар һәм яйлалар биләй, айырыуса бейектәре Үҙәк һәм Урта Азияла тупланған[10]. Дөйөм алғанда, Азия — бейеклектәрҙең абсолют нөктәләре буйынса ифрат ҡапма-ҡаршылыҡлы төбәк[10]. Бер яҡтан, бында донъяның иң бейек түбәһе — Джомолунгма тауы (8848 м) урынлашҡан, икенсе яҡтан, иң тәрән сөңгөлдәр — тәрәнлеге 1620 метрға еткән Байкал күле һәм диңгеҙ кимәленән 392 метрға түбәнерәк Үле диңгеҙ ошо уҡ донъя киҫәгендә[10]. Көнсығыш Азия — әүҙем янартауҙар төбәге.
Азия төрлө ҡаҙылма байлыҡтарға (айырыуса — яғыулыҡ-энергетика сеймалына) бай.
Азия территорияһында климаттың бөтә төрҙәре лә тиерлек — алыҫ төньяҡтағы арктиктан көньяҡ-көнсығыштағы экваториаль төргәсә. Көнсығыш, Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияла — муссон климат (Ерҙәге иң дымлы урын — Гималайҙағы Черапунджи төбәге — Азияла урынлашҡан), ә Көнбайыш Себерҙә — континенталь, Көнсығыш Себерҙә һәм Һарыарҡала — ҡырҡа континенталь, ә Үҙәк, Урта һәм Көнбайыш Азияла — уртаса һәм субтропик бүлкәттәрҙең ярымсүл һәм сүл климаты. Азияның Көньяҡ-Көнбайышына тропик сүл климаты хас, ул Азияла иң эҫе урын.
Рельефы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Азияның алыҫ төньяғын тундралар биләй. Көньяҡтараҡ тайга йәйрәй. Көнбайыш Азияла уңдырышлы ҡара тупраҡлы далалар ята. Үҙәк Азияның Ҡыҙыл диңгеҙҙән алып Монголияға тиклемге ҙур өлөшөн сүлдәр биләй. Уларҙың иң ҙуры — Гоби сүле. Гималай тауҙары Үҙәк Азияны Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия тропиктарынан айырып тора.
Гималай тауҙары — донъяның бик бейек тау системаһы. Бассейндары Гималайҙа урынлашҡан йылғалар көньяҡтағы баҫыуҙарҙы ләм менән туйындыра, уңдырышлы тупраҡ хасил итә.
Физик-географик районлаштырыу һәм субтөбәктәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Азияны түбәндәге физик-географик райондарға бүлеү ҡабул ителгән:
- Көнсығыш Азия (Корея ярымутрауы, Япон утрауҙары, Ҡытайҙың көнсығыш өлөшө);
- Көнбайыш Азия (Көньяҡ Кавказ һәм Азия алды ҡалҡыулыҡтары);
- Төньяҡ Азия (Себер һәм Евразияның төньяҡ-көнсығышы);
- Урта Азия (Памир, Тянь-Шань, Туран уйһыулығы);
- Көньяҡ-Көнсығыш Азия (Һинд-Ҡытай ярымутрауы һәм Малай архипелагы);
- Көньяҡ-Көнбайыш Азия (Ғәрәбстан ярымутрауы һәм Левант);
- Көньяҡ Азия (Һиндостан ярымутрауы һәм Шри-Ланка утрауы (Мальдив архипелагы).
БМО-ла ҡабул ителгән классификацияға ярашлы, түбәндәге субтөбәктәр айырыла:
- Көнсығыш Азия (ҠХР һәм Ҡытай Республикаһын үҙ эсенә алған Ҡытай, Көньяҡ һәм Төньяҡ Корея, Монголия, Япония)
- Көнбайыш Азия (Әзербайжан, Әрмәнстан, Бахрейн, Грузия, Израиль, Иордания, Ираҡ, Йемен, Катар, Кипр, Кувейт, Ливан, БҒӘ, Оман, Фәләстин территориялары, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Төркиә)
- Көньяҡ-Көнсығыш Азия (Бруней, Көнсығыш Тимор, Вьетнам, Индонезия, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Таиланд, Филиппин)
- Көньяҡ Азия (Афғанстан, Бангладеш, Бутан, Һиндостан, Иран, Мальдив, Непал, Пакистан, Шри-Ланка)
- Үҙәк Азия (Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Тажикстан, Төркмәнстан, Үзбәкстан)
Шул уҡ ваҡытта был классификация берҙән-бер дөрөҫ тип һаналмай. Башҡа классификациялар ҙа бар, мәҫәлән[11]:
- Көнсығыш Азия (КХДР, ҠХР, Корея Республикаһы, Тайвань, Япония)
- Үҙәк һәм Төньяҡ Азия (Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Монголия, Тажикстан, Төркмәнстан, Үзбәкстан, Рәсәйҙең Азия өлөшө, шулай уҡ ҠХР-ҙың автономиялы өс төбәге — Эске Монголия, Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы һәм Тибет)
- Көньяҡ-Көнбайыш Азия (Әзербайжан, Әрмәнстан, Афғанстан, Бахрейн, Грузия (өлөшләтә), Израиль, Иордания, Ираҡ, Иран, Йемен, Катар, Кипр, Кувейт, Ливан, БҒӘ, Оман, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Төркиәнең Азия өлөшө, Мысырға ҡараған Синай ярымутрауы)
- Көньяҡ Азия (Бангладеш, Бутан, Һиндостан, Мальдив, Непал, Шри-Ланка)
- Көньяҡ-Көнсығыш Азия (Бруней, Көнсығыш Тимор, Вьетнам, Индонезия, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Таиланд, Филиппин).
Азия илдәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Азия территорияһында әлеге ваҡытта тулыһынса йә өлөшләтә урынлашҡан 54 дәүләт иҫәпләнә, уларҙың дүртеһе (Абхазия, Ҡытай Республикаһы, Төньяҡ Кипрҙың Төрөк Республикаһы, Көньяҡ Осетия) өлөшләтә генә танылған. Таулы Карабах Республикаһы — танылмаған дәүләт. Рәсәйҙе Азия илдәре исемлегенә индереү бөтәһенән элек уның ошо донъя киҫәгендә урынлашҡан булыуына бәйле (халҡының ҙур өлөшө — Европала, территорияһының ҙур өлөшө — Азияла). Төркиә менән Ҡаҙағстан территоияһы һәм халҡының аҙ өлөшө Европаға ҡарай, шунлыҡтан улар Европа илдәре исемлегенә инә (бөтә версиялар буйынса Европа менән Азия сиге).[12]}. Европа илдәренә йыш ҡына Әзербайжан менән Грузия ла (Ҙур Кавказ аша Европа менән Азия араһында сик үткәргәндә уларҙың бәләкәй генә өлөштәре Европа территорияһына инеп ҡала), Европа Берләшмәһенә ингән, ләкин географик яҡтан тулыһынса Азияла ятҡан һәм Европа менән тығыҙ сәйәси һәм мәҙәни бәйләнештәргә эйә булған Кипр ҙа индерелә.[13]
Халҡы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Азияға халыҡ һаны үҫешенең бик юғары уртаса йыллыҡ тиҙлеге хас (был күрһәткес буйынса Азия Африканан ғына ҡалыша); һуңғы ваҡытта был тиҙлек кәмей төштө һәм 1,3 % тәшкил итә. Азияла донъя халҡының 60 % йәшәй. Ҡытай менән Һиндостан халҡының дөйөм һаны донъя халҡының 40 % бирә. 7 дәүләттә 100 миллиондан ашыу кеше йәшәй (үрҙә аталғандарҙан тыш — Индонезия, Пакистан, Бангладеш, Япония и Филиппин).
Азияла кешелектең төп өс расаһы — монголоид (ҡытайҙар һ.б.), европеоид (Көнбайыш Азия халыҡтары) һәм негроид (Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның ҡайһы бер халыҡтары) — вәкилдәре йәшәй. Азияның этник составына төрлөлөк хас.
Азияла ҡытай, һинд, тибет-монгол, урта азиат, вавилон кеүек боронғо цивилизациялар барлыҡҡа килгән. Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның баҫыусылыҡ өсөн ыңғай шарттары хәҙерге халыҡтарҙың байтағына башланғыс һалған.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Азия, материк // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907.(урыҫ.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Кравчук П. А. Рекорды природы — Л.: Эрудит, 1993. — 216 б. — 60 000 экз. — ISBN 5-7707-2044-1.
- ↑ Цзэн Цинхун: Ҡытай Азия илдәре менән бергә үҙ-ара хеҙмәттәшлекте нығырытға ниәт тота
- ↑ История Древнего Востока. Кн.1. Ч.2. С.149, 188
- ↑ Чубарьян, 2005, p. 31
- ↑ Чубарьян, 2005, p. 31-33
- ↑ 6,0 6,1 6,2 Чубарьян, 2005, p. 34
- ↑ 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 Чибилёв А.А. Евро-Азиатская граница: история вопроса и современные представления. Русское Географическое Общество. Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 март 2012. 19 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ Кондрашов, 2008, p. 210
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 Bhagwat, 2009, p. 90
- ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 %28%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C %D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%29/ Азия (часть света) — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- ↑ Duka, 2007, p. 73-75
- ↑ worldatlas., The Middle East The Middle East. — «As a point-of-interest, Armenia and Azerbaijan have long been associated with the Middle East, but in recent years, some sources now consider them to be more closely aligned with Europe based on their modern economic and political trends. We have moved in that direction, and the same applies for the island country of Cyprus, as it does for Georgia, the former Russian republic.» Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 октябрь 2012. 30 сентябрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ worldatlas., The Middle East The Middle East. — «As a point-of-interest, Armenia and Azerbaijan have long been associated with the Middle East, but in recent years, some sources now consider them to be more closely aligned with Europe based on their modern economic and political trends. We have moved in that direction, and the same applies for the island country of Cyprus, as it does for Georgia, the former Russian republic.» Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 октябрь 2012. 30 сентябрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ 14,0 14,1 Сикте Кум-Маныч уйпаты аша үткәргәндә
- ↑ Атап әйткәндә, ЦРУ ҡабул иткән илдәр классификацияһына ярашлы (см.), Әзербайжан Көньяҡ-Көнбайыш Азияға ҡарай. Илдең бик бәләкәй өлөшө генә Төп Кавказ һыртынан, Европа — Азия сигенең ҡабул ителгән варианттарының береһенән, төньяҡтараҡ ята.
- ↑ Кавказдан төньяҡтараҡ Азербайжандың Шабран (1739 км²), Кусар (1542 км²), Хачмас (1063 км²), Сиазань (759 км²), Куба (2610 км²) райондары һәм Хызын районының төньяҡ өлөшө (тотош район — 1711 км²) ята. Бөтә майҙан: 9424 км² (Хызын районын тулыһынса индергәндә, өлөшләтә — 8600 км² самаһы йәки Азербайжандың бөтә майҙанының (86 600 км², ТКР-ҙы ла индереп) 10 %.
- ↑ Атап әйткәндә, ЦРУ ҡабул иткән илдәр классификацияһына ярашлы (см.), Грузия Көньяҡ-Көнбайыш Азияға инә. Илдең бер бәләкәй өлөшө генә Европа — Азия сигенең ҡабул ителгән варианттарының береһе булған Төп Кавказ һыртынан төньяҡтараҡ ята.
- ↑ Ҙур Кавказдан төньяҡтараҡ Грузияның түбәндәге райондары (муниципалитеттары) урынлашҡан: Казбеги (1082 км²), Душети муниципалитетының төньяҡ өлөшө (тотошлайы — 2207 км²), Ахмета муниципалитетның төньяҡ өлөшө (тотошлайы — 2982 км²). Был өс муниципалитеттың дөйөм майҙаны — 6271км², уларҙаың Ҙур Кавказдан төньяҡтараҡ ятҡандары — 3700км² самаһы йәки Грузияның бөтә майҙанының (69700км², Көньяҡ Осетия Республикаһын һәм Абхазия Республикаһын индереп) 5 %-ы.
- ↑ Европа һәм Азия араһындағы сикте Эмба аша үткәргәндә Европаға Ҡаҙағстан террриторияһының 14 %-ы инә; Урал йылғаһы буйлап сикте 1964 йылдан бирле (Лондонда Халыҡ-ара География Союзының XX Конгресы) үткәрмәйҙәр (ҡара: Физик география һәм геоэкология кафедраһы. «Волгоград дәүләт социаль-педагогия университеты» ФГБОУ ВПО (ФГБОУ ВПО «ВГСПУ») тәбиғәт-география факультеты. География тураһында ҡыҙыҡлы факттар: Европа менән Азия сиге ҡайҙан үтә?)
- ↑ ttps://archive.is/20130417172902/www.rgo.ru/2011/02/evro-aziatskaya-granica-istoriya-voprosa-i-sovremennye-predstavleniya/ Урыҫ географик йәмғиәте. А. А. Чибилёв. Европа-Азия сиге: мәсьәләнең тарихы һәм хәҙерге заман ҡараштары. Евразия феномены: бер ҡитғала ике донъя киҫәге]
- ↑ Европа менән Азия араһындағы сикте (Ҡаҙағстан эсендә) Эмба йылғаһы аша үткәргәндә, унан көнбайыштағы Европа өлөшө түбәндәге территорияларҙы индерер: Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе (тулыһынса, 151300 км² ашыу); Атырау өлкәһе (118600 км²; Жылыой районының көньяҡ өлөшөнән тыш — 103000 км² самаһы); Аҡтүбә өлкәһенең төньяҡ-көнбайыш өлөшө (300600 км²; Шалкар (62200 км²), Ырғыҙ (41500 км²), Айтекебий райондарынан (31300 км²), Байгана районының көньяҡ һәм урта өлөшөнән тыш (61000 км²-нан 40000 км² самаһы ) — яҡынса 126 000 км²). Эмба һәм Орь йылғаларынан көнбайыштараҡ ятҡан территориялар йәмғеһе — яҡынса 380 000 км² йәки илдең тотош территорияһының (2724902 км²) 13,9 %-ы
- ↑ Түбәндәге формула буйынса иҫәпләнә: БМО баһаһы2012/БМО баһаһы2011 x100-100.
- ↑ Түбәндәге формула буйынса иҫәпләнә: БМО баһаһы2012 БМО мәғлүмәттәре буйынса йыллыҡ үҫеш100.
- ↑ Түбәндәге формула буйынса иҫәпләнә: LN(2)/LN(БМО мәғлүмәттәре буйынса үҫеш)/100+1). Шулай уҡ LOG10(2)/LOG10(БМО мәғлүмәттәре буйынса үҫеш/100+1) формулаһына ярашлы алынған мәғлүмәттәр ҙә алына.
- ↑ 9 йылдың 20 декабренән — Ҡытай Халыҡ Республикаһы составында Автономиялы территория. Элгәре — португал колонияһы.
- ↑ Израиль оккупациялаған территориялар. Газа секторы менән Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын үҙ эсенә ала
- ↑ ҠХР-ҙың Автономиялы төбәге. 1999 йылдың 20 декабренә тиклем — Португалия колонияһы
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Bhagwat S.B. Foundation of geology — Global Vision Publishing Ho, 2009. — Т. 1. — 218 б. — ISBN 8182202752.
- Duka C. World Geography — Rex Bookstore, Inc., 2007. — 218 б. — ISBN 971234696X.
- Кондрашов А.П. Новейшая книга фактов: для самых умных и любознательных в вопросах и ответах : в 3-х томах — RIPOL classic, 2008. — Т. 1. — 494 б. — ISBN 538600347X.
- Чубарьян А.О. Российский европеизм — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2005. — 416 б. — ISBN 5-224-05369-2.
- Азия интеграцияһында Рәсәйҙең ҡатнашыуы


text:
Германия
Герма́ния (шулай уҡ Әлмәниә (иҫке әҙәби)); рәсми исеме Герма́ния Федерати́в Республика́һы, нем. Deutschland, Bundesrepublik Deutschland) — Европалағы ил, Европа Берләшмәһе ағзаһы. Майҙаны — 357 022 км², донъяла 61 се урында тора. Баш ҡалаhы — Берлин, Европаның иң ҙур ҡалаларының береһе (икенсе урында тора). Дәүләт теле — немец теле.
Дәүләт төҙөлөшө — федератив ил, административ-берәмеге булып 16 федератив ер тора. Германияла дәүләт идара итеү формаһы — федератив республика. 2005 йылдан башлап Ангела Меркель федерал канцлер. Германия Европаның үҙәгендә урынлашҡан, Балтик диңгеҙе һәм Төнъяҡ диңгеҙе һыуҙары менән йыуыла. Төнъяҡтан Дания менән, көнсығыштан Польша һәм Чехия менән, көнъяҡтан Австрия һәм Швейцария менән, көнбайыштан Франция, Люксембург, Бельгия һәм Нидерланд менән сик буйҙары киҫешә.
Тиҙ үсешкән иҡтисадлы индустриаль ил. ЭТП 2009 йылда 3,24 триллион Америка доллары, йән башына 39 442 Америка доллары тирәһе тәшкил итә. Аҡса берәмеге — евро.
Германия "Ете илдәр төркөмөнө"нә инә. Германия Америка Ҡушма Штаттарынан ҡала имиграция буйынса икенсе урында тора.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Боронғо тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Урта быуаттар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Пруссияның күтәрелеүе[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
XVIII—XIX быуат[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Феодал төҙөлөшө һаҡлана. Европаның иҡтисади яҡтан иң түбәнге иле.
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Административ бүленеше[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Германия Федератив Республикаһының майҙаны 357 021 квадрат км. Германия — федератив ил, уның территорияһы 16 тиң хоҡуҡлы субъекттан тора.
Ерҙәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Ирекле дәүләт Бавария
- Баден-Вюртемберг
- Берлин
- Бранденбург
- Бремен ере
- Ирекле һәм Ганза ҡалаһы Гамбург
- Гессен
- Мекленбург — Алғы Померания
- Түбәнге Саксония
- Райнланд-Пфальц
- Саар
- Ирекле дәүләт Саксония
- Саксония-Анхальт
- Төньяҡ Рейн-Вестфалия
- Ирекле дәүләт Тюрингия
- Шлезвиг-Гольштейн
Йәшәү кимәле[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иҡтисады[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
2009 йылда Германияның ЭТП 2 триллион 811 миллион Америка доллары менән донъяла 5- се урында тора ине (Америка Ҡушма Штаттарынан, Ҡытайҙан, Япониянан һәм Һиндостандан ҡала). Экспорт буйынса Германия донъяла алдыңғы урындарҙы алып тора. Made in Germany бренды менән сыҡҡан тауарҙар бар донъяға таныш. Германияла эшләнгән, тимәк сифатлы. Йәшәү кимәле буйынса Германия донъяла 5-се урында тора.
Германияла юғары технологик йығаҙ етештереүсе ойошмалар биҡ күп:
- Viessmann. Штаб-фатиры Гессен ерендә урынлашҡан. Ул донъяла йылытыу ҡаҙандар иң эре етештереүсе. Шулай уҡ ул тәбиғи газ, дизель, биодизель эшләғән ҡаҙандар, бойлерҙар, йылытыу йығаҙды автоматик идара итеү системаларҙы етештерә. Йыллыҡ оборот - 1,4 млрд евро.
- Vaillant Group
- Protherm
- Wilo. Төньяҡ Рейн-Вестфалия ерендә урынлашҡан вентиляция йығаҙы, кондиционер, насостар етештереүсе. Штаб-фатир Дортмундта.
- Grundfos
- Smedegaard
- Kermi, йылылыҡ радиаторҙар эре етештереүсе
- Korado
- Sira
- Arbonia
- Global
- Oventrop, радиатор арматураһы эре етештереүсе.
- Danffos
- Zilmet, мембран бактар эре етештереүсе.
- Thermaflex, торбалар өсөн гидроизоляция материалдар эре етештереүсе.
- Энергофлекс
- BUDERUS
- REHAU, Теплоэнергетика
- UPONOR
- DAB
- ZILMET
- ADL
- Tatramat, һыу йылытҡыстар донъя лидеры.
Халҡы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Германия Федератив Республикаһының майҙаны Германияла 2014 йылғы халыҡ иҫәбенән күренеүенсә 80 миллион кеше иҫәпләнә. Германия халҡының 92 % — немецтар, 1,749 — миллион төрөк, 930 мең — элекке Югославия республикаһы граждандары, 187,5 мең Рәсәй һәм 129 мең Украина граждандары тәшкил итә.
Мәҙәниәте[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Спорт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Германияла спорт ныҡ үҫешкән, дөйөм халҡының 25-30 % (24-27 миллион кеше) төрлө спорт ойошмаларың ағзалары булып торалар. Спорт менән шөғөлләнеүселәр йыл һайын 5-6 % артып бара. Германияның футбол йыйылма командаһы донъяла көслөләрҙән һанала. Немецтарҙың исәбендә донъя чемпионатаның 12 миҙалы бар: 4 алтын, 4 көмөш, 4 бронза; Европа чемпионатында 8 миҙал: 3 алтын, 3 көмөш, 2 бронза. Германияның футбол йыйылма командаһы бөтә донъя турнирҙарының иң уңышлыларының береһе. Германияла ҙур теннис та киң таралған. 80се йылдар аҙағында Борис Беккер һәм Штеффи Граф теннис олимпына менгәс, илдә теннис бумы башлана. Граф — һәләтле тенниссы, Ҙур Алтын Шлемда берҙән-бер еңеүсе һәм тарихта иң оҙаҡ еңеүсе була. 2000се йылда Германияның йөҙйыллыҡ спортсмены тип таныла. Формула 1ҙең иң уңышлы һәм тынылыу алған ярышсыһы, 7 тапҡыр донъя чемпионы Михаэль Шумахер ҙа — немец. Германияла биатлон да киң таралған. Был спорт төрөндә иң ныҡ танылған немец — Магдалена Нойнер, ике тапҡыр олимпияда чемпионы, донъяла берҙән-бер ун ике тапҡыр биатлондан донъя чемпионы, өс тапҡыр донъя кубогын яулаусы.


text:
19 февраль
19 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 50-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 315 көн ҡала (кәбисә йылында 316).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара киттар көнө.
- Әрмәнстан — Китап бүләк итеү көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1800 — Наполеон Бонапарт үҙен Францияның консулы тип иғлан итә.
- 1878 — Томас Эдисон фонографҡа патент ала.
- 1986 — Советтар Союзында «Мир» орбиталь станцияһы эшләй башлай.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1473 — Николай Коперник, поляк астрономы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1989 - Ғәлләмов Абдрахман Әбдрәхим улы, башҡорт теленең ғалим-методисы.


text:
Таштурғай
Таштурғай , таш турғайы, шаҡылдаҡ, шыҡылдаҡ (лат. Oenanthe, урыҫ. Rfvtyrf) — себен турғайҙары ғаиләһендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Турғай ҙурлыҡ, Оҙон ғына аяҡлы, ерҙән йөрөүсе ҡош. Өҙлөкһөҙ ҡойроғон бәүелтә. Ата ҡоштоң һырты аҡһыл һоро, кәүҙәһенең аҫ яғы һарғылт аҡ. Ҡанаттары, ҡойроғоноң осо, күҙҙәре аша үткән киң һыҙыҡ ҡара, ҡойроғоноң төбө аҫтан да, өҫтән дә аҡ. Инә ҡоштоң һырты ҡыҙғылт көрән, кәүҙәһенең аҫ яғы алһыу һоро. Ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара-көрән. Бейеүсе таштурғайҙан тамағының һоро төҫтә булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «шаҡ-шаҡ». Башлыса ҡоштарҙың тауышына оҡшатып һайрай
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ташлы асыҡ урындарҙа, тау итәктәрендә йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Өңдәрҙә, таш аҫта¬рында һәм араларында оялай. 5—6 бөртөк аҡһыл зәң¬гәр йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
29 октябрь
29 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 302-се көнө (кәбисә йылында 303-се). Йыл аҙағына тиклем 63 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Ер — Халыҡ-ара инсульттан һаҡланыу көнө.
Милли[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Төркиә — Республика көнө.
- Рәсәй — Эске эштәр министрлығының ведомствонан тыш һаҡлау хеҙмәткәрҙәре көнө.
- Сербия — Конституция көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1863 — Халыҡ-ара Ҡыҙыл тәре ойошторола.
- 1918 — Рәсәй коммунистик йәштәр союзы (РКСМ, аҙаҡтан ВЛКСМ) ойошторола.
- 1945 — Нью-Йоркта беренсе шариклы ручка һатыуға сығарыла.
- 1954 — «Өфөнефтехим» асыҡ акционерҙар йәмғиәте эш башлай.
- 1959 — Сибай медицина колледжы асыла.
- 1969 — Интернеттың тыуған көнө.
- 2012 — Windows Phone 8 операцион системаһы барлыҡҡа килгән.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1880 — Абрам Фёдорович Ио́ффе, совет физигы, академик, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1955).
- 1895 — Ғәзиз Әлмөхәмәтов, йырсы һәм композитор, БАССР-ҙың беренсе халыҡ артисы (1929). Сәйәси репрессия ҡорбаны.
- 1897 — Йозеф Геббельс, нимес сәйәсмәне.
- 1900 — Александр Реформа́тский, урыҫ тел белгесе, филология фәндәре докторы (1962), профессор.
- 1922 — Александр Зиновьев, совет һәм Рәсәй ғалиме, социолог, философ һәм яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
- 1929 —
- Я́сен Засу́рский, совет һәм Рәсәй әҙәбиәт белгесе, 1965—2007 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультеты деканы.
- Евгений Примаков, совет һәм Рәсәй сәйәсмәне.
- 1933 — Рим Әхмедов, Башҡортостандың урыҫ телендә ижад итеүсе яҙыусыһы, тәржемәсе, тыуған яҡты һәм дарыу үләндәрен өйрәнеүсе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
- 1948 — Елена Драпе́ко, совет һәм Рәсәй театр һәм кино актёры, йәмәғәт эшмәкәре, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1980).
- 1954 — Руслан А́ушев, совет һәм Рәсәй хәрби, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Ингуш Республикаһының беренсе президенты, Советтар Союзы Геройы (1982), генерал-лейтенант.
- 1955 — Эльвира Нәбиуллина, Рәсәй дәүләт эшмәкәре, иҡтисадсы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1783 — Жан Лерон Д’Аламбер, француз математигы.
- 1938 — Сәхипгәрәй Сәйетғәлиев, Өфө ҡалаһында тыуған СССР-ҙың сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре, сәйәси репрессия ҡорбаны.
- 1971 — Арне Тиселиус, швед биохимигы.
- 1995 — Риза Ишморат, Башҡортостандың Яңауыл районында тыуған драматург, йәмәғәт эшмәкәре, Татар АССР-ының һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
- 2001 — Григорий Чухрай, совет кинорежиссёры, сценарист һәм педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1981).


text:
Һарыҡсылыҡ
Һарыҡсылыҡ —— (һарыҡ үрсетеү) малсылыҡтың тармағы. Еңел сәнәғәт өсөн ҡиммәтле сеймал төрҙәре: йөн, тире; һәм аҙыҡ продукттары: ит, май, һөт бирә. Башҡортостанда һарыҡсылыҡ менән борон-борондән шөғөлләнәләр. Тиреләренән эшкәртеп төрлө һауыт-һаба, тирмә өсөн кәрәк-яраҡтар эшләгәндәр, йөнөнән тула, кейеҙ баҫҡандар. Улар тирмәнең үҙе өсөн кәрәк булған. Һарыҡ, йылҡы малы менән бер ҡатарҙан тибендә йөрөгән.
Нигеҙҙә урындағы шырт йөнлө михнев тоҡомло һарыҡтар үрсетелгән. 1950 йылдан алып республикала урындағы һарыҡтары перекос(ит-йөн), алтай һәм совет мереносы(йөн-ит) тоҡомло тәкәләренән тотош ҡасырыу үткәрелгән. 1990 йылдарҙан республика хужалыҡтарында нәҙек йөнлө тоҡомло йөн-ит йүнәлещендәге һарыҡтар үрсетелде; ауыл халҡы аҫыраған һарыҡтарҙың байтағы ярым нәҙек һәм шырт йөнлө ҡатнаш төркөмдәрҙән тора. Республикала йылына 5 меңдән ашыу йөн ҡырҡып алынған. Әҙерләнгән иттең дөйөм күләмендә һарыҡ ите сағыштырмаса 4-4,5 % тәшкил итте.
Республика буйынса һәр һарыҡтан йөн ҡырҡыу уртаса 2,8-3,4 кг тәшкил итте. Дүртөйлө, Учалы, Баймаҡ, Туймазы,Ҡырмыҫҡалы райондарында 4-5-әр кг барып етте. Республиканың Урал аръяғы далалары (Байиаҡ, Әбйәлил, Хәйбулла һәм Ейәнсура райондары) тауар продукцияһын етештергән төбәк булып торҙо. Унда республикалағы һарыҡтарҙың 27% тупланған ине, һәм йөн етештереүҙең 3-тән 1 өлөшөн улар етештерҙе. Һуңғы йылдарҙа һарыҡсылыҡ республикала ҡырҡа кәмене.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Васильев Н.А. , Целютин В.К. Овцеводство и технология производства шерсти и баранины. М.1990.
- Ерохин А. И., Ерохин С. А. Овцеводство. — М.: МГУП, 2004. — 479 с ISBN 5-8122-0780-1


text:
4 март
4 март — григориан стиле буйынса йылдың 63-се (кәбисә йылында 64) көнө. Йыл аҙағына тиклем 302 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Беларусь — Милиция көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1726 — Петербургта Фәндәр Академияһы янында Рәсәйҙә беренсе гимназия асыла.
- 1789 — Нью-Йоркта АҠШтың беренсе конгресы эш башлай.
- 1837 — Михаил Лермонтов «Шағыр үлеме» шиғыры өсөн ҡулға алына.
- 1849 — Австрияның яңы конституцияһы ҡабул ителә.
- 1880 — «Нью-Йорк Дейли График» гәзитендә беренсе фотография репродукцияһы баҫыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
4 март — Фәниә Ғәбиҙуллина, журналист, шағир һәм яҙыусы, Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2008).


text:
Аббасов Азат Зиннәт улы
Азат Зиннәт улы Аббасов (19.1.1925 — 11.10.2006) — Татарстандың күренекле опера йырсыһы, СССР-ҙың (1977), РСФСР-ҙың (1966) һәм Татар АССР-ының халыҡ артисы, Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.
Тормош һәм хеҙмәт юлы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Азат Аббасов 1925 йылда Татар АССР-ы (хәҙер Татарстан Республикаһы) Алабуға ҡалаһында тыуған. Ҡазан авиация техникумын тамамлап, вертолет заводында конструктор булып эшләй. 1944 йылда Сәлих Сәйдәшев кәңәше буйынса Мәскәү консерваторияһының татар милли опера студияһына уҡырға керә. Уны тамамлағас, 1950 йылда Ҡазанға ҡайта һәм 1950—1990 йылдарҙа Муса Йәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры солисы булып эшләй.
Ижади эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Белгестәр билдәләүенсә, йырсының тауышы лирик-драматик тенор. Театрҙа эшләү дәүерендә төрлө билдәле операларҙа 100-ҙән ашыу партия башҡара. Шуларҙан айырыуса Самат («Самат», Хөснулла Вәлиуллин), Alfredo Gérmont («La traviata», Джузеппе Верди), Сергей («Катерина Измайлова», Дмитрий Шостакович) бигерәк тә уңышлыларҙан һанала.
Маҡтаулы исемдәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Татар АССР-ының халыҡ артисы
- РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1966)
- СССР-ҙың халыҡ артисы (1977)
- Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты
- 19 ғинуар көнө тыуғандар
- 1925 йылда тыуғандар
- 11 октябрь көнө вафаттар
- 2006 йылда вафаттар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Ҡазанда вафат булғандар
- СССР-ҙың халыҡ артистары
- РСФСР-ҙың халыҡ артистары
- РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары
- Ғабдулла Туҡай премияһы лауреаттары
- Алфавит буйынса музыканттар
- Татарстандың халыҡ артистары


text:
Нанотехнология
.
Нанотехноло́гия — айырым атом һәм молекулаларҙы манипуляциялап, атом төҙөлөшө алдан билдәләнгән, материалдар етештереү һәм ҡулланыу тураһында теоретик яҡтан нигеҙләнгән, практик яҡтан тикшерелгән, төплө һәм ғәмәли фән һәм техника өлкәһе. Молекуляр кимәлдә, йәғни 1 нм-ҙан 100 нм-ға тиклем масштабта материалдарҙың төҙөлөшө менән идара итеү.
Яңы ҡаҙаныштар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Наноматериалдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Углерод нанокөпшәләре — бер нисә тиҫтә нанометр диаметрлы, бер нисә сантиметр оҙонлоҡтағы цилинр.
- Фуллерен — углерод атомдарынан торған сфера формаһындағы күпҡыр, углеродтың аллатропик үҙгәреш класына керә (башкалары — алмаз, графит).
- Графен — бер яҫылыҡта ятҡан углерод атомдары.


text:
Аҡсубай районы
Аҡсубай районы (урыҫ. Аксубаевский район) — Татарстандағы муниципаль район. 1930 йылдың 10 июлендә ойошторолған. Административ үҙәге — Аҡсубай ауылы. 2010 йылғы иҫәп буйынса районда 31 050 кеше йәшәй, милли составы: сыуаштар — 44 %, татарҙар — 39 %.
Апас — аграр район. Ауыл хужалығында төп тармаҡтар: һөт, ит, бал етештереү, игенселек һәм урмансылыҡ.
Райондан сыҡҡан арҙаҡлы шәхестәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Хәсән Туфан (1900-1981) — шағир (Иҫке Кармәт ауылы).
- Әнүәр Хәйри — ғалим, ислам белгесе, языусы һәм тәржемәсе, текстолог (Шәрбән ауылы).
- Ғәли Динмөхәмәтов — дәүләт эшмәкәре.
- Сәләм Алишев (1929-2015) — ғалим, тарих фәндәре докторы, Татарстандың атҡаҙанған фән эшмәкәре.


text:
Мосолман календары
Һижри тәҡүим (ғәр. الـتـقـويم الـهـجـري әт-тәҡүимүл-һижри) — Ислам динендә ҡулланылган ай тәҡүиме. Йыл иҫәбе Һижрәттән, йәғни Мөхәммәд Пәйғәмбәрҙең Мәккәнән Мәҙинәгә күсеүенән (Милади тәҡүим буйынса 622 йылдың 16 июле), башлана.
Һижри йыл 12 айҙан һәм яҡынсаа 354 көндән тора. Шул сәбәпле Ислам байрамдары Милади тәҡүимгә тап килмәй, күсеп бара..
Ай тәҡүиме буйынса тәүлек ҡояш батҡандан башлана.
Мосолман календары — мосолман илдәрендә дини байрамдарҙы билдәләү өсөн ҡулланылған ай календары.
Мосолмандар көндәлек тормошта ҡояш календарынан (григориан календары, «миләди» йыл иҫәбе" файҙаланһалар ҙа һиҗрә календары ла ғәмәлдә һанала. Ғәрәптәр беҙҙең эраға тиклем үк Ай хәрәкәтенә ҡарап алап барған булған. Ислам дине менән ул башҡа халыҡтарға ла күскән. Һиҗрәт (ғәр. кусеп китеү) йыл — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең Мәккәнең Мәҙинә ҡалаһына күскән йылы эра башы тип иҫәпләнә. Әммә беренсе йылдың бренсе көнө итеп (662 йылдың 20 сентябре) түгел, ә күскән йылдың беренсе айы мөхәррәмдең беренсе көнө, 662 йылдын 16 июле ҡабул ителгән.
Мосолман календаре буйынса ай башы Ай циклына бәйләнгән, йәғни Айҙың яңы сиреге тыуһа яңы ай тыуа. Ай циклы 29 көн 12 сәғәт 44 минут 3,8 секунд дауам итә, шуға күрә йоп һанлы айҙарҙа 30 көн, таҡ һанлы айҙарҙа 29 көн. Йыл 354 көндән тора һәм 12 айға бүленә. Кәбисә йылында 355-се көн итеп зөлхизә айы аҙағына бер көн өҫтәлә. Айҙың хәрәкәте Ерҙән күҙәткәндә бик ҡатмарлы. Йыл миҙгеленә ҡарап, күҙәтеүсенең географик урынана ҡарап Ай күренергә тейешле көндә «тыумаҫка ла» мөмкин. Шуға ла дини байрамдарҙы төрлө илдә йә бер көн алдан, йә бер көн һуңлап үткәрәләр.
Йөкмәткеһе
Ай исемдәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Мөхәррәм — ғәр. محـرّ م 30 көн
- Сәфәр — صفـر 29 көн
- Рабиғел әүүәл — ربـيع الأول 30 көн
- Рабиғел ахыр — ربـيع الآخر 29 көн
- Йомадиәл әүүәл — جمادى الأول 30 көн
- Йомадиәл ахыр — جمادى الآخر 29 көн
- Рәжәб — رجـب 30 көн
- Шәғбан — شعـبا ن 29 көн
- Рамаҙан — رمضا ن 30 көн
- Шәүүәл — شوّ ال 29 көн
- Зөлҡағиҙә — ذو الـقـعـدة 30 көн
- Зөлхизә — ذو الحجة 29-30 көн
Йыл иҫәбен табыу формулаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1 мөхәррәм, 1422 й. — 26 март, 2001
- 1 мөхәррәм, 1423 й. — 15 март, 2002
- 1 мөхәррәм, 1424 й. — 5 март, 2003
- 1 мөхәррәм, 1425 й. — 22 февраль, 2004
- 1 мөхәррәм, 1426 й. — 10 февраль, 2005
- 1 мөхәррәм, 1427 й. — 31 ғинуар, 2006
- 1 мөхәррәм, 1428 й. — 20 ғинуар, 2007
- 1 мөхәррәм, 1429 й. — 10 ғинуар, 2008
- 1 мөхәррәм, 1430 й. — 29 декабрь, 2008
- 1 мөхәррәм, 1431 й. — 18 декабрь, 2009
- 1 мөхәррәм, 1432 й. — 8 декабрь, 2010
- 1 мөхәррәм, 1433 й. — 27 ноябрь, 2011
- 1 мөхәррәм, 1434 й. — 15 ноябрь, 2012
- 1 мөхәррәм, 1435 й. — 5 ноябрь, 2013
- 1 мөхәррәм, 1436 й. — 25 октябрь, 2014
- 1 мөхәррәм, 1437 й. — 15 октябрь, 2015
бында Г — григориан календары буйынса йыл, И — ислам календары буйынса йыл. Мәҫәлән, мосолман календары буйынса 1410 йылға Г=1410+622-(1410/33)=1989 йыл тура килә. Был формула 1 йылға яңылышлыҡ биреүе мөмкин. Григориан стиленән мосолман календарына күсеү өсөн ошо формула ҡулланыла:
Һижри тәҡүимдең барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һижрәт — ғәрәп һүҙе, сит ергә күсеп китеү, тигәнде аңлата. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең һәм башҡа мосолмандарҙың Мәккәнән Йәсрибкә /аҙаҡ Мәҙинә/ күсенеүе һижрәт тип атала. Был хәл 622 йылда була. Ошо йылдан башлап мосолманлыҡ нығына һәм киң тарала башлай. Тимәк, йыл иҫәбе 622 йылдың 16 июленән иҫәпләнә. Тәүге ай Мөхәррәм айы тип атала.
Һижри йыл иҫәбе Миләди йыл иҫәбенә тап килмәй. Миләди — тыуыу тигән һүҙ. Миләди йыл — хәҙерге календарь йылы — Ғайса пәйғәмбәр тыуған йылдан башлана. Һижри йыл менән Миләди йылдарҙың айырмаһын ябай арифметик юл менән, йәғни 622 һанын алып ташлап ҡына иҫәпләп сығарып булмай, сөнки хәҙерге календарь йылының ай көндәре Мосолман календарының ай көндәренә тап килмәй. Мосолман йылы 354 (кәбисә йылы 355) көндән торһа, миләди йыл 365 (кәбисә йылы 366) көндән тора. Шуның өсөн йылдар иҫәбен иң яҡшыһы дини календарҙан ҡарап белергә кәрәк.
Ай көндәренең һаны тап килмәгәнлектән, мосолман байрамдарының көндәре, ураҙа айҙары ла төрлө ваҡытҡа тура килә. Мөхәррәм айы — 30 көн, Сәфәр айы — 29, Рәбиғел әүүәл айы — 30, Рәбиғел ахыр айы — 29, Йомадиәл әүүәл — 30, Йомадиәл ахыр — 30, Рәжәб — 30, Шәғбан — 29, Рамаҙан — 30, Шәүүәл −29, Зөлҡәғиҙә — 29, Зөлхизә — 30 көн.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Башҡортса дини календарь — Өфө, «Китап», 2006—2012 йй.
- Бураҡаева Мәрйәм. Дин һәм мәҙәниәт. — «Киске Өфө», 2012, 22 октябрь


text:
23 август
23 август — григориан стиле буйынса йылдың 235-се (кәбисә йылында 236) көнө. Йыл аҙағына тиклем 130 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Европа Берләшмәһе — Нацизм һәм сталинизм ҡорбандарын иҫкә алыу көнө.
- Беларусь — Дәүләт статистикаһы көнө.
- Украина — Украина дәүләт флагы көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1942 — Бөйөк Ватан һуғышында Сталинградты обороналау башланған көн.
- 1943 — Рәсәйҙең Хәрби дан көнө: Совет ғәсҡәрҙәренең Курск дуғаһындағы еңеүе. Был ваҡиға Бөйөк Ватан һуғышы барышына һынылыш бирә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1929 — Әхиәр Хәким, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2001), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы; Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1984).


text:
Англия
Англия короллеге — Бөйөк Британияның иң ҙур адинистратив өлөшө.
Йөкмәткеһе
Ҡоролош[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Региондар (ингл. Regions, йәки Government Office Regions) — Англияның юғары баскыста торған административ-территориаль өлөштәр. Һәр регион гралыҡтарға бүленә.
Региондарға бүленеү 1994 йылда Джон Мейджор хөкүмәте менән индерелде.
Англияның региондар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Көньяҡ-көнсығыш Англия[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Оксфордшир[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
О́ксфордшир (ингл. Oxfordshire [ˈɒksfərdʃər] йә [ˈɒksfərdʃɪər]) — Англияның көнъяғында церемониаль һәм метрополь булмаған графлығы. Үҙәк — Оксфорд. Халыҡ һаны — 620 мең кеше (графстволар араһында 35-се урын, 2007).
Көньяҡ-көнсығыш Англия составында.
Майҙан — 2605 км² .
Ҡоролош: 5 район һәм округтар.
Влас. Округта тәртипте «Темз Вэлли Полис» полиция бүлеге һаҡлай. Штаб- Кидлингтон ауылында ята, Оксфорд эргәһендә.
Көнсығыш Суссекс[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Көнсығыш Суссекс[3] (ингл. East Sussex, /ˈsʌsɨks/;) — көнсығыш Англияла йола үткәреү һәм метрополь булмаған графлығы. Графлыҡ Көнъяк-көнсығыш Англия регионға инә.
Баш ҡала — Льюис, иң эре ҡала — Брайтон и Хоув. Халыҡ һаны - 761 800 кеше графстволар араһында 28-се урын, 2007). Майҙан - 1792 км² (33-се урын); Ҡоролош:6 административ район - округ.
Суррей[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Су́ррей йәки Саррей (ингл. Surrey [ˈsʌri]) Англияның йола үткәреү һәм метрополь булмаған графлығы, Көнъяк-көнсығыш Англия регионға инә. «Өйҙәге графлыҡтарҙан» береһе ( «Домашнее графство», Home Counties en: Home counties. Үҙәк — Кингстон-апон-Темс, тарихи яҡтан — Гилдфорд. Халыҡ — 1098300 кеше (2007). Майҙан — 1963 км²; Норт Доунс тауҙары Суррейҡа көнбайштан көнсығышҡа ятҡандар. Гралыҡты икеғә бүлә: төнъяк – ауыл хужалығы ерҙәре, көнъяк — тауҙар ере.
Күренекле кешеләр
- Джули Эндрюс, актриса
- Эрик Клэптон, композитор һәм йырсы
- Уорик Дэвис, (гоблин Крюкохват, профессор Флитвик ролен башҡарған, «Поттериана»).
- Том Фелтон ( Драко Малфей, «Поттериана»)
- Джоанна Роулингтын китабында Гарри Поттер ошо адрес буйынса йәшәне: Литтл Уингинг ҡалаһы, Тисовая урамы, Суррей графлығы
Кент[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Кент (ингл. Kent. /kɛnt/;, лат. Cantium, Canthia) —Англияның көнъяғындағы церемониаль һәм метрополь булмаған графлығы. Баш ҡалаһы — Мейдстон. Халыҡы — 1,359 млн кеше (графлыҡтар араһында 1-се урын). Көньяҡ-көнсығыш Англия регионына инә.
Күренекле кешеләр
- Графлыҡ Джефри Чосерҙын «Кентербери әҫәрҙәре» аша күп кешеләр араһында ҡолаҡта.
- Чарльз Диккентың атаһы графлыҡта, Чатем дингеҙе портында эшләгән. Яҙыусы Рочестера, клиф һаҙлыҡтары тураһында яҙған.
- Уильям Тёрнер рәссамы сығышы менән ошо графлыҡтан.
- Әҙәбиәт буйынса нобель премияһы лауреаты Уильям Голдинг.
- Венди Коуп поэтассаһы.
Тарихы Рим ғәскәрҙәре караптары Британ утрауҙарына тәүге Кент графлыҡта төштөләр.
- Цезарь килер алдынан ерҙәр бельгия халҡы составында була.
- Вальмер һәм Танет араһында Цезарь хәрби карабынан төшә.
Иҫтәлекле урындары
- Замок Рочестер
- Замок Лидс
- Кентербери
- Кентерберийский собор
- Аббатство Святого Августина
- Изге Мартин Сиркәүе
- Дувр
- The White Cliffs Experience
- Тентерден
- Tenterden Steam Railway
Көнбайыш Мидленд[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Көнбайыш Мидленд йәки Уэст Мидленд[4] (Уэст-Мидлендс; ингл. West Midlands) — Англияның 9 региондарҙын береһе. Баш ҡала — Бирмингем. Майҙан 13 004 км².Халыҡ — 5 642 600 кеше.
Административн ҡоролош.
Иҡтисад. Уэст Мидленд регионда Астон Мартин, Ягуар Карс, Лэнд Ровер, ЭмДжи Карс, Морган, Маркос, Уэстфилд, ДжиТиЭм компаниялар заводтары һәм штаб-фатирҙары урынлашҡан.
Спорт. Англияның 20 профессональ клубтарҙын 4 — Уэст Мидлендтан:
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Mason, Chris England 'most crowded in Europe' (инг.). BBC News (2008-09-16). Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 5 июнь 2010 тикшерелгән.
- ↑ 2011 Census, Population and Household Estimates for the United Kingdom: (2011 Census: QS211EW Ethnic group (detailed), wards in England and Wales (ZIP 7239Kb))
- ↑ Карта «Великобритания, Ирландия, масштаб 1:1 500 000, Роскартография, 2007 год.»
- ↑ Великобритания // Большая российская энциклопедия, том 5, Москва: Научное изд-во «Большая российская энциклопедия», 2006.


text:
Мәхмүт Ҡашғари
Мәхмүт Ҡашғари, Мәхмүт ибн әл-Хөсәйен ибн Мөхәмәт әл-Ҡашғари (уйг. مەھمۇد قەشقىرى, Мәhмут Қәшқәри,1029—1101) — Ҡашғар ҡалаһынан төрки ғалимы. Сығышы буйынса — Ҡараһанлылар хакимлыҡ иткән дәүерҙә тыуған юғары ҡатлам кешеһе.
Уның атаһы Баласуған ҡалаһында хакимлыҡ иткән. Ҡашғари Бағдад ҡалаһында эшләгән, һәм ул үҙенең «Төрки һүҙҙәренә аңлатма» (Kitâbü divân-i lûgat it-Türk) тигән хеҙмәте менән билдәле. Ҡашғари үҙенең һүҙлеге өсөн төрки илдәргә фәнни экспедицияға сығып китә. Күп йылдар төрки телле халыҡтар йәшәгән ҡалалар, ҡышлауҙар, йәйләүҙер буйлап сәйәхәт итә. Ул төрки халыҡтарҙың фольклор, йола, героик эпостарҙан өҙөктәр, тарихи риүәриәттәр, 400 яҡын мәҡәл һәм әйтемдәрен яҙып ҡалдыра. Хеҙмәтен 1074 йылда тамамлай.
Диуану лөғәт әт-төрк («Төрки һүҙҙәренә аңлатма») — фонетика, морфология һәм тел үҙенсәлектәренә бағышланған ҡомартҡы. Һүҙлек Урта Азия, Төрөкмәнстан, Волга һәм Урал буйы халыҡтарының ауыҙ-тел ижадын туплаған. Мәхмүд Ҡашғари бөгөндә тел, фольклор, әҙәбиәт өйрәнеүселәргә ҡиммәтле сығанаҡ.
Мәхмүт Ҡашғари, шулай уҡ, башҡорт теле тураһында беренсе яҙма мәғлүмәт ҡалдырған шәхес булараҡ билдәле.
Әҫәрҙәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- «Диван лугат ат-тюрк» («Словарь тюркских наречий»), первый перевод на русский язык Зифа-Алуа Ауэзова-Эрмерс, Алматы, «Дайк-Пресс», 2006, 1300 стр.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Мәхмүт Ҡашғари исемендәге халыҡ-ара хикәйәләр бәйгеһе
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Мәхмүт Ҡашғари // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Махмуд Кашгарский спустя тысячу лет заговорил на русском языке(урыҫ.)
- Махмуд Кашгари спустя 1000 лет…(урыҫ.)


text:
Һаралйын
Һаралйын, саралйын, саралдин, урман тәкәһе, күк тәкәһе, ҡыр кәзәһе, яландыр тәкәһе(урыҫ. Бекас, лат. Gallinago gallinago)— Ҡыҫҡа аяҡлы, оҙон суҡышлы, арҡаһы көрәнһыу буйлы, ҡорһағы аҡ төҫтәге көйөлдөләр ғаиләһенә ҡараған сыйырсыҡ ҙурлыҡ һаҙ ҡошо.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Оҙон суҡышлы, ҡыҫҡа аяҡлы сәпсәү. Яҡшы ғына йөҙә. Яҙғыһын уйын ваҡыттарында һауала, түңәрәктәр яһап, юғарыға күтәрелә, кәйелеп аҫҡа төшкәндә кәзә тауышы сығара, һырты ҡара һәм һары һыҙыҡлы ерәнһыу көрән. Ҡойроғо ерән, ҡорһағы аҡ. Муйыны, түше ҡара таплы. Зырҡыуыттан ҡорһағы аҡ булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ерҙә өҙөк-өҙөк «тә-кә-тәке-тә-кә», ерҙән күтәрелгәндә, «ҡыһх», һауала уйнағанда, «мә-ъә-ъә-ъә-ъә» тигән тауыштар сығара.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Йылға һәм күл буйҙарында, һаҙлыҡтарҙа, батҡылдарҙа йәшәй. Селәүсен, төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә оялай. Көрән һәм һоро таплы 4 бөртөк һарғылт көрән йомортҡаһы була. Ите әсән аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90
- Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)


text:
19 март
19 март — григориан стиле буйынса йылдың 78-се (кәбисә йылында 79) көнө. Йыл аҙағына тиклем 287 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Рәсәй — Һыу аҫты кәмәһендә хеҙмәт итеүселр көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1474 — Венецияла уйлап табыуҙы һаҡлау тураһында закон ҡабул ителә, был автор хоҡуғын яҡлаған беренсе закон.
- 1899 — Петербургта Рәсәйҙәге беренсе «ашығыс ярҙам» станцияһы эшләй башлай.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1911 — Закиров Әхмәт Закир улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 1949 — Валерий Леонтьев, совет һәм рәсәй поп-йырсыһы, актёр, манси милләтенән.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1963 — Вәлиев Әкрәм Мөхәррәм улы (Әкрәм Вәли), шағир, балалар яҙыусыһы, тәржемәсе.


text:
Хъырымаг-тæтæйраг æвзаг
Хъырымаг-тæтæйраг æвзаг (Qırımtatar tili, Къырымтатар тили) кæнæ хъырымаг æвзаг (Qırım tili, Къырым тили) у Хъырымы тæтæйрæгты æвзаг, хауы тюркаг æвзæгтæм.
Ныры официалон фыссынал у латинаг алфавиты бындурыл, туркаг фыссынады æнгас.
Хъырымаг-тæтæйраг æвзагыл дзурынц 250 мин адæймаджы бæрцы Хъырымы. Æндæр регионты цы дзурджытæ цæрынц, уыдоны нымæц бæлвырд зындгонд нæу.
Æвзаджы ис æртæ диалекты: хуссар былгæроны диалект, быдыры диалект æмæ астæуккаг диалект. Хъырымы тæтæйрæгты фылдæр хай дзурынц астæуккаг диалектыл, уый у литературон нормæйы бындур.


text:
Йомрандар
Йомран ((лат. Spermophilus йәки Citellus) — тейен һымаҡтар (Sciuridae) ғаиләһенә ҡараған ваҡ кимереүсе йәнлек. Кәүҙәләренең оҙонлоғо — 14-40 см, ҡойроғо 4- 25 см. Артҡы тәпәйҙәре алғы аяҡтарына ҡарағандә оҙонораҡ. Ҡолаҡтары оҙон, бер аҙ һалпайған. Арҡа һыртының төҫө төрлөсә, йәшелдән көлһыу төҫкәсә. Йышыраҡ арҡаларында ҡара шаҙра була. Арҡа буйынан ҡара һыҙаты, сыбар төрткөләре лә була. Кәүҙә өлөшөнөң ситтәре буйлап асыҡ һыҙаттар үтә. Ҡорһағы ҡоңғорт- һары йәки аҡһыл төҫтә. Ҡышҡа ҡарай йомрандың тиреһе йомшара, ҡуйыра, йәйен һирәгәйә, ҡыҫҡаҡ һәм ҡатҡыл була. Уртында тоҡсалары була. Имсәктәре 4-6 иш (пар). Йомрандар Төньяҡ ярымшарҙың уртаса киңлегендә дала, урманлы дала, туғайлы дала, урман, тундра ланшафттарында киң таралған. Асыҡ ландшафттар өсөн хас. Йылға буйҙарының биләмәләрендә Поляр түңәрәккәсә, ә дала биләмәләрендә ярым сүллеккәсә, хатта сүллектәрҙә лә, таулы урындарҙа 3500 м бейеклектә таралған. Йәшәүҙәре ер өҫтөндә, күмәкләп, үҙҙәре соҡоп яһаған өңдәрҙә йәшәйҙәр. Өңдәренең ҙурләғә һәм оҙонлоғо тәғәйен ландшафтҡа һәм йомрандың төрөнә бәйле. Ҡомло тупраҡта оҙонлоҡ 15 метрғаса булһа, тығыҙ тупраҡлы урындарҙа 5-7 метр. Өңдәрендә йомшаҡ үлән түшәлгән б-лмәләре була. Уларҙың үҙенсәлекле характеры- ҡурҡыныс янағандә ике аяғына үрә баҫып һыҙғырыу. Уларҙың туҡланыу ризығы — ояларынан алыҫ булмаған урындағы үләндәрҙеү тамыры һәм һабаҡ өлөштәре. Ҡайһы бер тҡрҙәре бөжәктәр менән дә туҡлана. Иген бөртөктәренән һәм -лән орлоҡтарынан аҙыҡ боло(запасы) әҙерләйҙәр. Иртәнге :әм киске эңерҙәрҙә бик әүҙемдәр, көндөҙ өңдәрендә уҙғаралар. Ҡышҡыһын улар тәрән йоҡоға талалар. Йоҡоларының оҙонлоғо географик киңлеккә ҡарай. Ҡайһы бер яҡтарҙа аҙыҡ етмәгәнлектәе йәй көндәрендә лә йоҡлайҙар Йомрандарҙың тороғоу ваҡыты йоҡонан уянғас, бер нисә көндән башлана. Инә йомран йылына бер тапҡыр балалай. Балаларының һаны 2 нән алып 12-гә хәтле. Йөклөлөк мөҙҙәте 23-28 көн. Эрерәк төрҙәр тире эшкәртеү промыслаһында мөһим роль тота. Шулай уҡ һунар спортында (варминтинг) ҠУЛЛАНЫЛА. Күп төрҙәре ауыл хужалығы культуралары дошманы. Улар шулай уҡ чума, туляремия, бруцеллёз ауырыуҙарын күсереүсе булып та тора.
Классификация[1][үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Йомрандар ырыуында 38 төр, шуларҙың 9-ы Рәсәйҙә. Төрткөлө йомран, бәләкәй йомран, һары йомран һәм оҙон ҡойроҡло йомран иң ғәҙәтиҙәре.