text:
Мәккә
Мәккә (ғәр. مكة Мәккә, шулай уҡ مكة المكرمة — Мәккә әл-Мөкәррәмә — Хөрмәтле Мәккә) — Сәғүд Ғәрәбстанының көнбайышындағы ҡала, Ҡыҙыл диңгеҙҙән 100 саҡрымға яҡын алыҫлыҡта. Мосолмандарҙың хаж ҡылыу үҙәге булып тора[1]. Мосолман булмағандарға Мәккәгә инеү тыйылған.
Мәккә — мосолмандарҙың изге ҡалаһы. 630 йылда Мөхәммәт Пәйғәмбәр етәкселегендәге позициялары нығынған мәҙинә общинаһы мосолмандары Мәккәгә ингәндәр, ҡала ҡаршы тормайынса баш һалған, унда йәшәгән халыҡ Ислам динен ҡабул иткән. Ҡәғбәле Мәккә дини үҙәккә әйләнгән, һәм мосолмандар, ҡайһы урында булһалар ҙа, һәр ваҡыт ҡиблаға йөҙҙәрен бороп, намаҙ уҡыу йолаһын ҡабул иткәндәр.
Мәккә уртаһында донъялағы иң ҙур һәм мосолмандарҙың үҙәк мәсете Әл-Хәрәм урынлашҡан, уның ихатаһында изге Ҡәғбә ташы тора.
2011 йылда Мәккәлә донъялағы иң массив манаралар-күп ҡатлы бик бейек йорттар комплексы Абрадж аль-Бейт төҙөлгән; улар араһында иң бейеге — Король манараһы — бейеклек буйынса донъяла өсөнсө урында тора һәм унда донъялағы иң ҙур һәм иң бейек сәғәт урынлаштырылған.
2010 йылдың 13 ноябрендә асылған ер өҫтөндәге Мәккә метрополитены — илдә тәүге булып ҡала буйлап йөрөтөүҙе һәм хаж ҡылыусыларҙы (Мөздәлифә һәм Мина үҙәндәренә, Ғәрәфәт тауына) ритуал йола атҡарыу урындарына юғары кимәлдә, тиҙ, еткереү һәм кире ташыу хеҙмәтен башҡара.
Мәккә эргәһендәге үҙәндә Минаға хаж ҡылыусыларҙың донъялағы иң эре палаткалар ҡалаһы урынлашҡан.
Мәккәлә хажға килеүселәр һаны бик күп булған мәлдәрҙә йыш ҡына халыҡ бер-береһен тапай, янғындар сыға һәм күпләп янып үлеүселәр һәм һәләк булыусылар осрағы күҙәтелгән инциденттар булып тора. Шулай итеп, 1990 йылда Мәккә һәм Мина араһындағы йәйәүлеләр тоннелендә 1,5 мең хаж ҡылыусы һәләк булды.
Йөкмәткеһе
- 1 География
- 2 Демография
- 3 Климат
- 4 Тарихы
- 5 Шулай уҡ ҡарағыҙ: Беренсе фетнә
- 6 Иҡтисады
- 7 Хөкүмәте
- 8 Мәҙәниәте
- 9 Хаж ҡылыу
- 10 1979 йылдың ноябрендә Әл-Хәрәм мәсетен баҫып алыу
- 11 Мәккәгә мосолман булмағандарҙы индереү тыйыла
- 12 Мәккә панорамаһы
- 13 Иҫкәрмәләр
- 14 Әҙәбиәт
- 15 Һылтанмалар
- 16 Әҙәбиәт
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәккә диңгеҙ кимәленән 227 метр бейеклектә, һәм Ҡыҙыл диңгеҙ яр буйынан яҡынса 80 километрҙа тора[2]. Үҙәк Мәккә йыш ҡына "Мәккә уйпаты"тип аталған тау араһындағы коридорҙа урынлашҡан. Был өлкәгә Әл Таниим ҡулы, Бакка үҙәне һәм Абкар үҙәге инә[3][4]. Ошо таулы урын хәҙерге ҡаланың киңәйеү стратегияһын билдәләгән дә инде. Ҡаланың күпселек өлөшө менән сағыштырғанда, уның үҙәге түбәндәрәк ятҡан Масджид әл-Харам районында урынлашҡан. Мәсет тирәһендәге территория иҫке ҡалаға ҡарай. Төп проспекттары -Әл-Мудаах һәм Суг әл-Лайл мәсеттән төньяҡта, һәм Ас-Суг Ассагир- көньяҡта. Ҡала үҙәгендәге Оло Мәсет тирәһендәге арауыҡ ҡайтанан планлаштырыла, йөҙәрләгән өйҙәрҙән торған кварталдар киң проспекттар һәм ҡала майҙандары менән алмаштырыла. Традицион йорттар урындағы тоҡомдарҙан һалынған һәм, ҡағиҙә булараҡ, ике йә өс ҡатлы булған. Мәккәнең дөйөм майҙаны 1200 км²-ҙан ашыу[5].
Борон Мәккәлә ҡайһы бер төп һыу сығанаҡтары, атап әйткәндә, зәм-зәм ҡойоһо булған. Шулай уҡ Әйн Зөбәйдә тигән шишмә булған. Был шишмәнең сығанаҡтары булып Мәккәнең көньяҡ-көнсығышынан 20, Ғәрәфәт тауының (Жәбәл Әрәфә) көнсығышынан бер нисә саҡрым йыраҡлыҡта ятҡан Жәбәл (ғәр. тау) Саад һәм Жәбәл Ҡабҡаб тауҙары торған. Уларға ер аҫты каналдары аша һыу ағып килгән. Бәләкәй һыуһаҡлағыстарға һәм цистерналарға йыйылған ямғыр һыуы өсөнсө һыу сығанағы булған. Яуым-төшөм наҡыҫлығына ҡарамай, боронғо замандарҙан бирле һыу ташыу ҡурҡынысы янаған. Әл-Курди яҙып ҡалдырғанса, 1965 йылға саҡлы 89 тарихи һыу баҫыу осрағы булған, шул иҫәптән Сәғүд Ғәрәбстанында ла. Уҙған быуатта көслө һыу ташыуҙарҙың береһе 1942 йылда булған. Ошо һәләкәттән һуң Мәккәлә дамбалар төҙөгәндәр.[4]
Демография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡала халҡы һаны динамикаһы:
Климат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәккәнең климаты — тропик сүлле. Мәккә донъялағы һауа торошо иң эҫе торған ҡалаларҙың береһе. Абсолют минимум +10 °C, абсолют максимум +51,4 °C. Ҡалала уртаса йыллыҡ температура +30,7 °C (сағыштырырға була, донъяның иң эҫе тораҡ урыны һаналған Даллолдың уртаса йыллыҡ температураһы ≈34 °C). Октябрҙән апрелгә саҡлы бында яуым-төшөм һирәк була, декабрь-ғинуарҙа ҡалаға Урта диңгеҙҙән һирәк циклондар килеп етә. Башҡа айҙарҙа яуым-төшөм бөтөнләй булмай тиерлек.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ислам традицияһы Мәккәгә нигеҙ һалыусылар Исмәғил (Тәүратта Измаил) тоҡомдары тип иҫәпләй. Грек тарихсыһы Сицилия Диодоры б.э.т. I быуатта «Грек мифологияһы (Тарихи китапхана)»[6] хеҙмәтендә Ғәрәп ярымутрауында «бөтөн ғәрәптәр тарафынан изге тип һаналған һәм хөрмәт ителгән» изге ғибәҙәтхана булған тип яҙған[7]. Мосолмандар был ғибәҙәтхананы Ҡәғбә булған тип һанайҙар. Клавдий Птолемей был ҡаланы «Макораба» тип атаған булырға тейеш, әммә был факт бәхәсле булып ҡалған[8].
Сама менән V быуат тирәһендә Ҡәғбә ғәрәп мәжүси ҡәбиләләренең культ үҙәге булған. Мәккәлә хакимлыҡ иткән ҡорайыштар ҡәбиләһе табынған Ғәрәп пантеонының баш Хоҙайы — Хубал[9][10]. Был культ ғәрәптәр тарафынан VII быуатта Ислам дине ҡабул ителгәнгә хәтле йәшәп килгән.
Ҡорайыштар тәжрибәле сауҙагәрҙәр һәм һатыусылар булған. VI быуатта улар тәмләткестәр менән сауҙа итә башлағандар, диңгеҙҙә барған һуғыштар сауҙагәрҙәрҙе ҡоро ер юлдарын эҙләргә мәжбүр иткән. Византия быға тиклем Ҡыҙыл диңгеҙҙе контролдә тотҡан, әллә был дәүерҙә пиратлыҡ көсәйгән. Фарсы ҡултығы, Тигр һәм Евфрат йылғалары аша үткән икенсе юл да хәүефле булған. Был осорҙа Мәккә Петра һәм Пальмира кеүек сауҙа үҙәктәренән дә популяр булған[3][11]. 575 йылда Сәсәниҙәр дәүләте ҡаланы христиан юлбашсыһы Абраха етәкселегендәге Аксум батшалығы һөжүменән һаҡлап алып ҡалған. Көньяҡ Ғәрәбстан ҡәбиләләре фарсы батшаһы Хосроу Беренсенән ярҙам һорағас, ул Мәккәгә армия һәм флот алып килгән. Фарсы килеп баҫыуы Ғәрәбстанда һәм Мәккәлә (был ваҡытта буласаҡ Ислам Пәйғәмбәре Мөхәммәткә 6 йәш булған) христиан дине таралыуға кәртә булған[12].
Ислам дине барлыҡҡа килгәнсегә саҡлы оҙаҡ йылдар дауамында Мәккә хаж ҡылыу объекты булған, мәжүси хаж ҡылыусылар үҙҙәренең ғибәҙәтханаһына килгән һәм шифалы Зәм-зәм һыуын эскән[13].
Мәккәне Мөхәммәттең яулап алыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урта быуаттар һәм унан һуңғы тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәккә бер ваҡытта ла мосолман баш ҡалаһы булмаған, ләкин мосолман хакимдары уның именлеген хәстәрләгән. Ғүмәр ибн әл-Хәттаб (634-44 йылдар) һәм Усман ибн Әффан (644-56 йылдар) идара иткән йылдарҙа түбән урынлашҡан кварталдарҙы һыу баҫыу ҡурҡынысы янаған осорҙа, плотиналар һәм Ҡәғбә тирәһендәге территорияны һаҡлаусы дамбалар төҙөү маҡсатында, хәлифәләр христиан инженерҙарын саҡырып килтерергә мәжбүр булған[3].
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Мәҙинәгә күсенеүе Мәккәнең мөһимлеген түбәнәйткән, хәҙрәте Али, дүртенсе хәлифә, үҙенең баш ҡалаһы итеп Әл-Күфәне һайлағас, Мәккәнең баһаһы тағы ла кәмей төшкән. Өмәүиҙәр хәлифәлеге баш ҡаланы Дамаскҡа, ә 500 йылға яҡын дәүерҙә Ислам империяһы үҙәге булып ҡалған Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенекен Бағдадҡа күсерә.
Али ибн Әбү Талип Мөхәммәттең өйөндә тәрбиәләнгән ике туғаны һәм кейәүе булған. Ул Ислам динен ҡабул итеүсе иң тәүге кеше лә булған. Вафаты алдынан яңы хәлифә һайлау маҡсатында Ғүмәр саҡырған шурала Али Усман менән тигеҙ тауыш йыйған. Али, бәхәсһеҙ, тәхеткә дәғүә иткән. Хәҙерге көнгә килеп еткән ҡапма-ҡаршы мәғлүмәттән билдәле булыуынса, тәхеткә дәғүә иткәндәр араһында тағы ике кеше бар: Аз-Зөбәйер ибн әл-Аввам һәм Талха ибн Ғөбәйҙулла. Шураның һуңғы ҡатнашыусыһы Саад ибн Абу Ваккас хәлифә һайлауҙа ҡатнашыуҙан ҡәтғи баш тартҡан. Али, Сүриә һәм Палестинаны иҫәпләмәгәндә, бөтөн хәлифәлектә танылыу алған. Был ерҙәр наместнигы Мүәвиә I ниндәйҙер үҙгәрештәр көткән, Алиға яҡынламаған.
Талха һәм аз-Зөбәйер менән Алиҙың мөнәсәбәттәре шунда уҡ боҙолған. Ғүмәр Ислам алдындағы ҡаҙаныштары, тип бер кемде лә айырып бүләкләмәгән булһа, Алиҙың ҡаҙнанан һәр мосолманға өс динар аҡса таратҡанын оҡшатмаған улар. Башҡа мәғлүмәттән билдәле булыуынса, улар Әл-Күфә һәм Басрала наместник урынына өмөт иткән. Ләкин Али уларҙың үҙенән көслө булып китеүенән ҡурҡҡан. Ғәйшә р.ғ. ҙә Алиҙың дошмандары рәтенә баҫҡан.
Али ғәскәр йыя башлаған. Талха һәм аз-Зөбәйер, хажға барыу һылтауы менән, оппозиция үҙәгенә әйләнгән Мәккәгә килгәндәр һәм улар ҙа үҙҙәре яҡлылырҙы йыйған. Ғәскәр йыйыу бик ҙур ҡыйынлыҡтар менән барған. Ғәрәп мосолмандарының был дәүерҙәге кәйефен, әгәр ысын динле менән дингә ышанмағандарҙы айыра торған ҡылыс бирһә, Алиға ҡушылам, тип әйткән Саад ибн Абу Ваккас сағылдырған.
Талха, аз-Зөбәйер һәм Ғәйшә р.ғ. үҙҙәре яҡлылар менән Басраға күсенгән. Ҡанлы алыштан һуң был мөһим ғәскәри үҙәк менән идара итеүҙе үҙ ҡулдарына алғандар. Наместник Абу Муса әл-Ашари, үлтереүселәрҙе язалауҙы талап итеп, үҙ-ара ҡан ҡойоуға ҡаршы тороуына ҡарамаҫтан, Али үҙенең яғына Күфәне йәлеп итә алған.
656 йылдың декабрь башында тиңһеҙ ҡаты һуғышта Али ғәскәре еңеүгә өлгәшкән. Талха һәм аз-Зөбәйер үлтерелгән, Ғәйшә р.ғ. әсир ителгән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ: Беренсе фетнә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаланы Өмәүиҙәр хәлифәлеге ике тапҡыр, 683 һәм 692 йылдарҙа, ҡамауҙа тотҡан. Хашимиҙар идара иткән саҡта ҡала күпмелер ваҡыт сәйәси ваҡиғаларҙа ҡатнашмаған.
930 йылда Мәккә Карматтар Әбү-Таһир Әл-Йәнәби етәкселегендәге мосолман сектаһы тарафынан яулана һәм талауға дусар ителә Abū-Tāhir Al-Jannābī[14]
1349 йылда Мәккәне Ҡара үлем пандемияһы солғап алған.[15].
1517 йылда Бәркәт бин Мөхәммәт шәриф, Ғосман империяһы хакимлығын таныһа ла, байтаҡ бойондороҡһоҙлоҡҡа ла эйә булған[16].
1803 йылда ҡала Дирий әмирлеге тарафынан яулап алынған[17], һәм Мәккә 1813 йылға саҡлы уның составында булған. Был ваҡиға ҡаланы 1517 йылдан бирле ҡулында тотҡан Ғосман империяһының престижын ҡаҡшатҡан. Ғосман империяһы Мәккәне Мысыр хедивы Мөхәммәт Али Мысырлы хакимлығына ҡайтарыу бурысын ҡуйған, һәм 1813 йылда был ниәт тормошҡа ашырылған.
1818 йылда сәләфиҙәр тағы ла еңгән, ләкин Әл Сәғүд кланының бер өлөшө ҡотолған, һәм улар 1891 йылға саҡлы йәшәгән Нәжд әмирлеген булдырған. Мәккә йыш-йыш холера эпидемияһына дусар булған[18]. 1831 йылдан алып 1930 йылдарҙағы хаж ҡылыу осоронда 27 эпидемия теркәлгән. 1907-1908 йылдарҙағы хаждарҙа 20 меңдән артыҡ хажи холера йоҡтороп вафат булған[19].
Мәккә шәрифенең ихтилалы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беренсе бөтә донъя һуғышында Ғосман империяһы Британия империяһына һәм уның союзниктарына ҡаршы Германия яҡлы булып һуғышҡан. Дарданелл операцияһы һәм Әл-Кутты ҡамау барышында Истанбулға һәм Бағдадҡа һөжүмде уңышлы кире ҡаға. Британия агенты Томас Лоуренс ғосман хакимы, Мәккә шәрифе Хөсәйен бин Али менән мәкерле һүҙ беркеткәндәр. Хөсәйен бин Али Ғосман империяһына ҡаршы сыҡҡан, һәм Мәккә өсөн көрәш барышында уның ғәскәрҙәре яулаған тәүге ҡала ла Мәккә булған. Шәрифтең ихтилалы көнсығыш фронтында боролошло мәл булған. Хөсәйен шәриф яңы дәүләт, Хиджаз короллеген төҙөгән, һәм Мәккәне короллектең баш ҡалаһы тип иғлан иткән.
Сәғүд Ғәрәбстаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1924 йылда Мәккә өсөн һуғыш тоҡанған, Абдул-Ғәзиз ибн Сәғүд Хөсәйен бин Али, Мәккә шәрифенә һәм Хиджаз короленә ҡаршы һуғышҡан. Ибн Сәғүд, Һашимиҙарҙың 700 йыл дауамындағы идара итеүен юҡҡа сығарып, Мәккәне яулап алған, ә Хөсәйен бин Али Джиддәгә ҡасҡан. 1926 йылдың 10 ғинуарында Абдул-Ғәзиз ибн Сәғүд Хиджаз короле тип иғлан ителгән, Нәжд һәм Хиджаз короллеге барлыҡҡа килгән[20]. 1932 йылдың 23 сентябрендә Нәжд һәм Хиджаз Сәғүд Ғәрәбстаны тип аталған бер дәүләткә берләшкән.
Сәғүдтәр хакимлығы осоронда иҫке ҡаланың бик күп тарихи биналары емерелеүгә дусар ителгән. Сәғүд Ғәрәбстанындағы исламдың рәсми версияһы булған ваһһабизм, һынташтарға табыныуҙан ҡурҡҡанлыҡтан, тарихи һәм дини һәйкәлдәрҙе хөрмәтләүгә кире ҡарашта тора. Һөҙөмтәлә 1985 йылдан башлап тарихи биналарҙың 95 %, шулар араһында меңәр йыл элек барлыҡҡа килгәндәре лә, емертелгән[21][22].
Шул иҫәптән Мөхәммәд Пәйғәмбәрҙең ҡыҙы һәм тарафдаштары төҙөткән ете мәсеттең бишеһе емерелеүгә дусар ителгән[23].
Мөхәммәд Пәйғәмбәр ҡатыны Хәҙисәнең, Әбүбәкерҙең, Али-Ораиданың, Мөхәммәттең ейәненең өйҙәре һәм башҡа биналар емертелгән[24].
Рәсми фараз буйынса, биналар Хаж ҡылыусыларҙы ҡабул итеү өсөн инфраструктура булдырыу маҡсатында емертелгән, әммә, Али-Ораида өйө табылһа ла, Король Фахд, уның табыныу объектына әйләнеренән ҡурҡып, үҙ ҡулы менән бинаны ер менән тигеҙләргә әмер биргән[22].
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәккә иҡтисады йыл әйләнәһендә ойошторолған хаж ҡылыу менән тығыҙ бәйләнгән. Хаж ҡылыуҙан алынған килем Мәккәнең иҡтисадын ғына түгел, бөтөн Ғәрәп ярымутрауының иҡтисадын туҡландыра. Элек хаж ҡылыусылар һалым түләгәндәр. Бөйөк Депрессия осоронда һалымдар бигерәк юғары булған, һалым һалыу 1972 йылға саҡлы дауам иткән. Хаж ҡылыуҙан килгән килемгә хаж ҡылыусыларҙы хеҙмәтләндереү ҙә инә. Saudi Arabian Airlines авиакомпанияһының килеменең 12 % хаж ҡылыуҙан туплана. Хаж ҡылыусылар файҙаланған һәр төрлө транспорт, шулай уҡ уларға бирелгән ҡунаҡханалар ҙа, башҡа торлаҡ та юғары килем килтерә.[4]
Ҡала килеме 100 миллион долларҙан ашыу, шул уҡ ваҡытта Сәғүд Ғәрәбстаны Хаж хеҙмәтләндереүенә 50 миллионға яҡын аҡса тотона. Ҡалала сәнәғәт предприятиелары бар, ләкин Мәккә нефть экспортлауға нигеҙләнгән Сәғүд иҡтисадында мөһим роль уйнай тип әйтеп булмай[25]. Мәккәлә текстиль, мебель һәм һауыт-һаба эшләп сығарыла. Иҡтисадтың күп өлөшөн хеҙмәтләндереү сфераһы биләй.
Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Мәккә иҡтисады етерлек төрлөлөк менән билдәләнә. Ҡала предприятиеларына гофрирланған тимер етештереү, баҡыр тимерлектәре, ағас әйберҙәр эшләү, тышлыҡ көпләү оҫтаханалары, май һыҡтырыу, тәмлекәстәр эшләү, икмәк бешереү предприятиелары, тирмәндәр, ҡош фабрикалары, туңдырылған аҙыҡ-түлек импорты, фотоателье, конторалар, боҙ етештереү предприятиелары, һалҡын эсемлектәр фабрикалары, бөҙрәханалар, китап магазиндары, туристик агентлыҡтар һәм банктар ҡарай[4].
Һауа транспорты мөмкинлектәре үҫешкәнлектән, хаж ҡылыусылар һаны күп тапҡырға артты, һәм шуның өсөн 20 һәм 21 быуаттарҙа Мәккә ҡалаһы ла шаҡтай үҫеш кисерҙе. Меңәрләгән сәғүдлеләр йыл әйләнәһенә хажиҙарҙы отель һәм магазиндарҙа хеҙмәтләндереү менән мәшғүл, был хеҙмәткәрҙәр, үҙ сиратында, торлаҡҡа һәм хеҙмәт күрһәтеүгә мохтажлыҡ тыуҙыра. Бөгөнгө Мәккә автострадалар ҡалаһы, унда сауҙа үҙәктәре һәм күп ҡатлы бик бейек йорттар төҙөлгән[26].
Хөкүмәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәккә ҡалаһының хакимиәте - Сәғүд хөкүмәте тарафынан тәғәйенләгән мэр етәкселегендәге урындарҙа һайланған 14 вәкилдән торған Әл-Әминтип аталған Мәккә муниципалитеты идаралығы. Мәккәнең хәҙерге мэры Усама әл-Бар[27].
Мәккә Мәккә округының (провинцияһының) баш ҡалаһы. 2007 йылдың 16 майынан административ округтың (провинция) губернаторы - принц Хәлид әл-Файсал Әл Сәғүд[28].
Мәҙәниәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хажиҙарҙың күплеге, ҡайһы береһенең Мәккәлә даими йәшәү маҡсатында тороп ҡалыуы сәбәпле, ҡала Мосолман донъяһында төрлөлөгө менән айырылып торған иң үҙенсәлекле ҡалаларҙың береһе бөгөн. Сәғүд Ғәрәбстанының ҡалған өлөшө, бигерәк тә Неджд менән ҡапма-ҡаршы (контраст) ҡуйһаң, The New York Times яҙғанса, Мәккә, уйҙар азатлығы һәм фекер алышыуҙың «һоҡланғыс оазисы», ә шулай уҡ «Мәккәлә йәшәүселәр үҙҙәрен күп кенә ислам бәхәстәрендә өҫтөнлөк алған үрмәләгән экстремизмға ҡаршы тороу таянысы» тип һанағанлыҡтан, «кәрәкмәгән либерализм» үҙәгенә әйләнгән[29].
Ғосман империяһы ([вәли[вазифа)|вәли]]йе (наместник) Ғосман Нури-паша 1885 йылда Мәккәгә беренсе китап баҫыу станогы алып ҡайтҡан. Хашимиттар осоронда ҡаланың рәсми гәзите Әл-Ҡиблабаҫылһа, Сәғүд хөкүмәте был станокта яңы Умм әл-Кура гәзитен баҫтырған. Һуңғараҡ баҫыу ҡорамалдары ҡалаға Яҡын Көнсығыштың башҡа региондарынан килтерелгән[4].
Бөгөнгө көндә ҡаланың үҙенең Әл Наква (Форум) гәзите бар. Шулай уҡ Мәккәлә башҡа Сәғүд иле һәм халыҡ-ара гәзиттәр таратыла: Сәғүд гәзите, Әл Мәҙинә, Оказ һәм Әл-Билад.
Ҡалала йөҙәрләгән кабель, спутник һәм башҡа телевизион каналдар эшләй.
Патриархаль Мәккәлә төп спорт төрҙәре булып алдан уйланылмай, тиҙ генә әҙерләнгән (импровизацияланған) көрәш һәм йүгереү ярыштары торған[4]. Бөгөн унда иң популяр спорт төрө футбол, ҡалала 1945 йылда нигеҙ һалынған Сәғүд Ғәрәбстанындағы иң боронғо Әл-Вахда футбол клубы урынлашҡан. Әбдел Ғәзиз королдең стадионы Мәккәлә иң ҙуры, 38 000 тамашасы һыйҙыра[30].
Хаж ҡылыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыл һайын миллионлаған мосолман Мәккәгә хаж ҡыла. Хаж ҡылыуҙың ике төрө бар: Хаж һәм Умра.
Йыл һайын Мәккәлә һәм уға яҡын ятҡан ҡалаларҙа Хаж ҡылыу ойошторола. Хаж ваҡытында әллә нисәмә миллион төрлө милләт кешеләре бергә табыналар, доғалар уҡыйҙар. Мәккәгә барырлыҡ физик һәм матди мөмкинлеге булған һәм сәфәр барышында яҡындарына йәшәү шарттары тыуҙыра алырлыҡ сәләмәт мосолман, ғүмерендә бер тапҡыр булһа ла, хаж ҡылырға бурыслы.
Умра, Хаждан айырмалы рәүештә, мотлаҡ тейеш тип иҫәпләнмәй, ләкин уны Ҡөрьән тәҡдим итә[31].
1979 йылдың ноябрендә Әл-Хәрәм мәсетен баҫып алыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1979 йылдың 20 ноябрендә Әл-Хәрәм мәсетен, ундағы 6000 дини кешеһе менән бергә, 500 кешенән торған боевиктар төркөмө ҡамап ала. Төркөм башында тороусы Әл-Үтәйби нефттең Ҡушма Штаттарға һатылмауын, ә дәүләт байлығы тәләфләнмәүен, һәм сәғүдиҙәрҙең властан китеүен талап иткән. Мәсеткә беренсе тапҡыр ҡаты һөжүм (штурм) кире ҡағылған, икенсе ынтылыш 22 ноябрҙә башланған: мәсеттең ҡапҡаһына һөжүм итеп ҡарайҙар — уңышһыҙ тамамлана. Өсөнсө тапҡыр 12 бронетранспортёр һәм биш вертолёт менән нығытылған 3000 һалдат ынтылып ҡарай. Ләкин террористар ракета ҡоролмалары ярҙамында 3 БТР-ҙы юҡ итәләр һәм бер вертолётты бәреп төшөрәләр. Шул саҡта король ярҙам һорап Францияға мөрәжәғәт иткән. Был икенсе дин кешеләренә берҙән-бер ташлама яһау осрағы булған. 4 декабрҙә айырым хәүефле осраҡтарҙа ғына файҙаланылған ғәскәри берәмек - француз спецназы мәсеткә ҡаты һөжүм ойоштора, 200 һуғышман (боевик) һәм 250 аманатҡа алынған кеше һәләк булған.
Мәккәгә мосолман булмағандарҙы индереү тыйыла[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мосолман булмағандарға ҡалаға инеү Сәғүд Ғәрәбстаны закондары менән ҡәтғи тыйыла[32]. Однако в истории были некоторые исключения. Мәккәне 1503 йылда күргән беренсе мосолман булмаған кеше Болонья ҡалаһынан итальян сәйәхәтсеһе Людовико де Вертема булған (итал. Ludovico de Verthema). XIX быуат уртаһында Мәккәгә Афғанстандан уйлап сығарылған исем менән хажға килгән сэр Ричард Фрэнсис Бёртон мосолман булмағандарҙың иң билдәлеһелер. Шулай уҡ, 1979 йылда Сәғүд Ғәрәбстаны хөкүмәте үтенесе менән террористар тарафынан баҫып алынған мәсет территорияһын азат итеү маҡсатында саҡырылған француз спецназы һалдаттары ла мосолман түгел.
Мәккә панорамаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мәккә. Ҡәғбәтулла мәсете
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ (Хажды ҡарағыҙ)
- ↑ Islamic World, p. 13
- ↑ 3,0 3,1 3,2 «Makka — The pre-Islamic and early Islamic periods», Encyclopaedia of Islam
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 «Makka — The Modern City», Encyclopaedia of Islam
- ↑ Mecca Municipality. Holymakkah.gov.sa. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 6 апрель 2010 тикшерелгән.
- ↑ Диодор Сицилийский. Греческая мифология (Историческая библиотека). М., Лабиринт, 2000. (Серия «Античное наследие»).
- ↑ Translated by C H Oldfather, Diodorus Of Sicily, Volume II, William Heinemann Ltd., London & Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, MCMXXXV, p. 217.
- ↑ Crone, Patricia Meccan Trade and the Rise of Islam — Princeton University Press, 1987. — P. 134–135. — ISBN 1593331029.
- ↑ Hawting, G. R. (1980). «The Disappearance and Rediscovery of Zamzam and the 'Well of the Ka'ba'». Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London 43 (1): 44–54 (44).
- ↑ Islamic World, p. 20
- ↑ Lapidus, p. 14
- ↑ Bauer, S. Wise The history of the medieval world: from the conversion of Constantine to the First Crusade — W. W. Norton & Company, 2010. — P. 243. — ISBN 978-0-393-05975-5.
- ↑ Lapidus, pp. 16-17
- ↑ Mecca. Infoplease.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 6 апрель 2010 тикшерелгән.
- ↑ The Islamic World to 1600: The Mongol Invasions (The Black Death). Ucalgary.ca. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 6 апрель 2010 тикшерелгән.
- ↑ Mecca – LoveToKnow 1911. 1911encyclopedia.org (2007-04-12). Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 6 апрель 2010 тикшерелгән.
- ↑ «The Saud Family and Wahhabi Islam». Library of Congress Country Studies.
- ↑ Asiatic Cholera Pandemic of 1826-37 . UCLA School of Public Health.
- ↑ Cholera (pathology). Britannica Online Encyclopedia.
- ↑ Саудівська Аравія / Реферати по географії — завантажити реферат, банк рефератів, реферати (укр.)
- ↑ Taylor, Jerome. Mecca for the rich: Islam's holiest site 'turning into Vegas', The Independent (24 сентябрь 2011).
- ↑ 22,0 22,1 'The destruction of Mecca: Saudi hardliners are wiping out their own heritage', The Independent, 6 August 2005, retrieved 17 Jan. 2011
- ↑ Destruction of Islamic Architectural Heritage in Saudi Arabia: A Wake-up Call, The American Muslim, retrieved 17 Jan. 2011
- ↑ ‘Shame of the House of Saud: Shadows over Mecca’, The Independent, 19 April 2006
- ↑ Mecca. World Book Encyclopedia. 2003 edition. Volume M. p. 353
- ↑ Howden, Daniel. Shame of the House of Saud: Shadows over Mecca, The Independent (UK) (19 апрель 2006). 3 май 2007 тикшерелгән.
- ↑ Mecca Seeks to Lead Saudi Arabia’s Solar Energy Expansion, Bloomberg, Bloomberg (22 September 2012). 20 ғинуар 2013 тикшерелгән.
- ↑ Prince Khalid Al Faisal appointed as governor of Makkah region. Saudi Press Agency (16 May 2007). Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 1 ғинуар 2008 тикшерелгән.
- ↑ Fattah, Hassan M. Islamic Pilgrims Bring Cosmopolitan Air to Unlikely City, New York Times (2005-01-20).
- ↑ Asian Football Stadiums — Stadium King Abdul Aziz
- ↑ Ҡалып:Cite article
- ↑ Глава ЦРУ тайно принял ислам, утверждает агент ФБР islamnews.ru 13 февраля 2013 года
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Густерин П. В. Города Арабского Востока — М.: Восток—Запад, 2007. — 352 б. — (Энциклопедический справочник). — 2000 экз. — ISBN 978-5-478-00729-4.
- Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (1890—1907).
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Густерин П. МЕККА
- Кааба — Мекка
- MakkahLive’s Channel on YouTube — прямая трансляция из Мекки
- Мекка: священный город похож на Манхэттен? (репортаж Би-би-си)
Ҡалып:Сәғүд Ғәрәбстанының ҡалалары
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- З. Шафиғи. Рауил Үтәбай-Кәрими. Ислам. Белешмә һүҙлек. Ҡазан-1993 й. ISBN 5-298-00949-2


c: text/html

text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Страница 304
Күбәләктәр елп-елп оса
Яңылыҡтар таҫмаһы // 7-02-2011, 15:10
Тере сәскәләр осоп йөрөгән сихри баҡсала төрлө төҫтәр менән ем-ем итеп балҡыған күбәләктәргә һоҡланып йөрөгән бер мәлде иңенә ошо сәскәләрҙең берәүһе килеп ҡунһа, мотлаҡ теләк теләп ҡал. Африка ҡәбиләлереенең береһендә ошо мәлдә теләнгән теләк ҡабул була тигән ышаныс йәшәй. Ҡышын ниндәй күбәләктәр, тип аптырамағыҙ. "Феерия" күбәләктәр баҡсаһында 15 февралдә Африка, Көньяҡ Америка, Көньяҡ-Көнсығыш Азиянан килтерелгән тере күбәләктәр экспозицияһы асыласаҡ . Күбәләктәрҙе яҡындан күҙәтергә, улар менән фотоға төшөргә мөмкин. Тропик күбәләктәре кешегә ылығып барыусандар, шуға ла сәстәрегеҙгә, ҡулығыҙға килеп ҡунһалар ҙа аптырамағыҙ, ә сәбәләнмәй генә матурлыҡҡа һоҡланығыҙ. Экспозицияға атай-әсәйһеҙ ҡалған балалар бушлай инә ала....
Ғилман Ишкинин яҡты доньянан китеп барҙы.
Яңылыҡтар таҫмаһы // 7-02-2011, 14:19
5-се февраль тыуған яғына ҡайтып барғанда газель микроавтобусында Төйөмбәт ауылы янында аварияға эләгеп айында арабыҙҙан билдәле шәхес, шағир Ғилман Ишкинин һәләк булды. Туғандарынан, яҡындарынан, шиғриәтте һөйөүселәрҙең ҡайғыһын уртаҡлашабыҙ....
Һыҙҙыраһы ине, ҡурайҙа!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 4-02-2011, 12:52
- Ҡурай? -Әү. - Ҡайҙа үҫтең? - Урманда үҫтем. - Кем ҡырҡты? - Оҫтаҡырҡты. - Ни эшләргә? - Уйнарға...
Халҡыбыҙҙың милли ҡоралында уйнарға теләйһегеҙме? Рәхим итегеҙ! Талантығыҙҙы асып, аҫыл башҡорт көйҙәренең тарихын өйрәнеп, үҙегеҙҙе һәм яҡындарығыҙҙы таң ҡалдырығыҙ....
Халҡыбыҙҙың милли ҡоралында уйнарға теләйһегеҙме? Рәхим итегеҙ! Талантығыҙҙы асып, аҫыл башҡорт көйҙәренең тарихын өйрәнеп, үҙегеҙҙе һәм яҡындарығыҙҙы таң ҡалдырығыҙ....
Притон юҡ ителде
Яңылыҡтар таҫмаһы // 3-02-2011, 18:38
Наркокүҙәтеү идаралығының «ышаныс телефоны»на Өфөнөң Зорге урамы йорттарының береһендә наркомандар йыйыла, тигән шылтыратыу булғас та, полиция шунда уҡ сара күрә - әйтелгән адрес буйынса тикшерергә барып та етә. Бер бүлмәле фатирҙа, баҡһаң, дезоморфин яһау өсөн медицина препараттары, химия реактивтары туп-тулы, имеш. Оперативниктар наркотиктан иҫереп ултырған биш кешене лә ҡулға алған. Уларҙың икәүһе генә эшләй, ҡалғандары - әрәмтамаҡтар. Араларында балалы ҡатын-ҡыҙҙар ҙа бар. Етмәһә, притон ойоштороусы ла - әсә кеше....
Табышайыҡ, ҡауышайыҡ
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 1-02-2011, 10:34
Абонент 01.
Миңә 40 йәш, юғары белемлемен. Мәктәп йәшендәге ике балам бар. Насар ғәҙәттәре булмаған, балаларҙы яратҡан, тормош көтөүгә, ғаилә ҡороуға етди ҡараған, матди яҡтан етеш 40 – 45 йәштәрҙәге ир-ат менән танышырға теләйем. Хатҡа фото һалыу мотлаҡ....
Миңә 40 йәш, юғары белемлемен. Мәктәп йәшендәге ике балам бар. Насар ғәҙәттәре булмаған, балаларҙы яратҡан, тормош көтөүгә, ғаилә ҡороуға етди ҡараған, матди яҡтан етеш 40 – 45 йәштәрҙәге ир-ат менән танышырға теләйем. Хатҡа фото һалыу мотлаҡ....
На станции Тюльма взорвались и сгорели цистерны с бензином
Яңылыҡтар таҫмаһы // 30-01-2011, 20:01
На станции Тюльма(Белорецкий район - возле Ассы) в грузовом поезде произошел взрыв цистерен с бензином. По предварительным данным вначале в грузовом составе произошло сход с рельсов одной цистерны. При приближении к станции Тюльма от искр сошедшей цистерны огон охватил другие цистерны. В результате огнем были охвачены 10-12 цистерен, в некоторых из них произошли взрывы. В данное время туда подтянуты пожарные расчеты с г.Межгорья и Белорецка, оперативные службы МЧС, специализированный пожарный состав Куйбышевской железной дороги. Сейчас очаг пожара ликвидирован, пожарные расчет продолжают тушение локальных участков....
Ураллылар туғандарын эҙләй
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 29-01-2011, 12:01
Төркиәлә, бик йыш булмаһа ла, башҡорт тамырлы кешеләр осрай. Былтыр Анкарала ТЮРКСОЙ ойошмаһы тарафынан үткәрелгән Науруз байрамы ваҡытында Өзәр Ураллы исемле кеше менән таныштым....
«Тура бәйләнеш»кә шылтыратығыҙ
Яңылыҡтар таҫмаһы // 28-01-2011, 16:00
Бөгөндән, йәғни 28 ғинуарҙан башлап, һәр йомала БР йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры Александр Никерин физик культура, спорт тармағы хеҙмәткәрҙәре өсөн «тура бәйләнеш» үткәрә. Тренер, уҡытыусылар, етәкселәр үҙҙәрен борсоған һорауҙарҙы бирә ала. Иҫегеҙҙә тотоғоҙ – һәр йома 16.00 менән 18.00 сәғәт араһында 272-97-08 телефоны буйынса «тура бәйләнеш».
...
...
Ильсур Тайсин гастрольгә Әбйәлил, Ейәнсура, Йылайыр, Хәйбуллаға сыға!
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 27-01-2011, 00:43
Популяр пародист, юморист ҡурайсы Илсур Тайсин ошо арала Әбйәлил, Ейәнсура, Йылайыр, Хәйбулла яҡтарына гастрольгә сығырға тора. Ильсур үҙе пародист булараҡ, концерттарын бик ҡыҙыҡлы итеп үткәрмәксе. Концертта йырсы Фәриҙә Ишемйәрова, ҡурайсы Фәиҙ Шәрипов һ.б. ҡатнаша. Был концерттын информацион бағыусылары булып "Йәшлек" гәзите һәм Башҡорт порталы(Bash-portal.ru) тора. Бөтә тәҡдимдәр менән беҙгә йәки Башпортал (Bash-portal.ru) сайтына мөрәжәғәт итә алаһығыҙ!
Концерттың графиктары:...
Концерттың графиктары:...
ГАИ-ла тик офицерҙар хеҙмәт итәсәк
Яңылыҡтар таҫмаһы // 26-01-2011, 13:05
Техосмотр функцияһы элеккесә ЮХХДИ идаралығы иңендә ҡала. Был турала Эске эштәр министрлығының ЮХХДИ идаралығы етәксеһе Динар Ғилметдинов белдерҙе. Хәтерегеҙҙә булһа, Эске эштәр министрлығын реформалау барышында инспекциянан был бурысты алып шәхси структураға биреү тураһында һүҙ булғайны. Әммә Башҡортостан Президенты был ниәтте кисектереп торорға ҡарар итте. Һәр хәлдә транспорт сараларына техник тикшереү үткәреүгә элеккесә милиция яуаплы буласаҡ. Йәғни, автоинспекция әлеге бурысты үтәүҙе дауам итәсәк. Шул уҡ ваҡытта был өлкәлә лә Эске эштәр министрлығының башҡа подразделениеларындағы кеүек үк ҡыҫҡартыуҙар буласаҡ. Былтыр ғына автоинспекцияла эшләүселәр һаны 396 кешегә кәмеһә, быйыл йәнә 300 хеҙмәткәр ҡыҫҡартыласаҡ....
[/aviable]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 672
“АЛТЫН СОЛОҠ”, зоологик заказник. 1997 й. башҡорт бал ҡорто популяцияһын һаҡлау һәм тергеҙеү маҡсатында ойошторола. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының үҙәк өлөшөндә Бөрйән р‑нында урынлашҡан. Сиктәре төньяҡта — Ҡалыу һәм Арҙаҡты һырттарының көньяҡ ситтәре, көнсығышта — Баҙал һырты, көньяҡта — Ағиҙел й., көнбайышта — Шүлгәнташ ҡурсаулығының көнсығыш сиге, төньяҡ-көнбайышта Нөгөш й. һәм Ушарлаҡ һыртының көнбайыш битләүҙәре буйлап үтә. Майҙаны 90,7 мең га, терр‑яның 94,0%‑ын урман ҡаплаған. Заказник терр‑яһы буйлап Оло һәм Кесе Нөгөш, Күжә (Нөгөш й. ҡушылдығы), Ҡурығас (Ағиҙел й. ҡушылдығы) һ.б. йй. аға; “А.С.” сиктәрендә Мәсем тауы һәм тәбиғәт ҡомартҡыһы булған Туҡмаҡ аҡланы урынлашҡан. Рельефы һыртлы-убалы, тәрән йылға үҙәндәре м‑н йырғыланған. Саған, йыла һәм ҡайын ҡатыш киң япраҡлы имән-йүкә урмандары үҫә. Көньяҡ экспозиция битләүҙәрендә ҡоро ҡарағай урмандары һәм урыны м‑н таулы һолобаш-ҡылғанлы, ҡыуаҡлы далалар таралған. “А.С.” БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре үҫә: бойҙан, дөйә ҡылғаны, ысын кәкүк ситеге һ.б. Бүре, ҡабан, мышы, себер ҡоралайы, һоро айыу, ябай төлкө, һуйыр, ябай торомтай һ.б. йәшәй. Заказникта БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡама, ваҡ ярғанат, күк ҡарға, һыу туҙбаш йыланы, европа бәрҙеһе, шаршы күкене һ.б., ш. уҡ БР‑ҙың һәм РФ‑тың Ҡыҙыл китаптарына индерелгән балабан, ҡарағош, бөркөт, көсөгән, сапсан, һунағара, шоңҡар, аполлон һ.б. осрай.
Ф.Ф.Абдуллин, Л.А.Едрёнкина
Тәрж. З.Б.Латипова


text:
Пермь крайы
Пе́рмь крайы — Рәсәй Федерацияһы субъекты, илдең Европа өлөшөндә урынлашҡан. Волга буйы федераль округы составына инә. Үҙәге — Пермь ҡалаһы.
Крайҙа 32,73 мең башҡорт йәшәй, уларҙың 16,6 меңе Барҙым районында, 8,1 меңе — Пермдә теркәлгән.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Пермь губернаһы
Төбәк тарихы 1781 йылда ойошторолған Пермь губернаһынан башланғыс ала. 2005 йылдын 1 декабрендә Пермь өлкәһе һәм Коми-Пермяк автономиялы округы нигеҙендә край ойошторола. Ике төбәк берләшеүе 2003 йылдын 7 декабрендә үткәрелгән референдумға ярашлы тормошҡа ашырылды.
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пермь крайы Уставына ярашлы, төбәктең дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма власть[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пермь крайы Губернаторы — крайы башлығы һәм төбәктең иң юғары вазифалы кешеһе, край Хөкүмәте етәксеһе. Хөкүмәт статусы һәм хоҡуғы Пермь крайы Уставы менән билдәләнгән.
Суд власы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пермь крайы суд системаһы составында:
- Пермь крайы суды — Рәсәй Юғары судының түбәнге инстанция суды
- Пермь крайы арбитраж суды — Рәсәй Юғары судының түбәнге инстанция суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Өлкә Парламенты — Пермь крайының Закондар сығарыу йыйылышы.
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сиктәшлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Климат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Климаты — уртаса континенталь. Ғинуарҙа уртаса температура — −18,5…-15 °С.
Йылғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Административ-территориаль бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Райондар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Путин назначил Решетникова врио губернатора Пермского края. Сетевое издание «РИА Новости» сайты, 2017, 6 февраль (рус.) (Тикшерелгән 6 февраль 2017)
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Азатлык радиосы: Барҙаларға барҙым әле


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 01.06.2018
Игеҙәктәр – игеҙ бәхет!
Махсус бит // 1-06-2018, 15:47
Салауат районынан Ғибаҙуллиндар – бер түгел, ике пар игеҙәктең ата-әсәһе
Игеҙ бала ата-әсә өсөн оло шатлыҡ та, икеләтә яуаплылыҡ та. Игеҙәк тәрбиәләүселәр икеләтә тәрбиәле булырға тейеш. Таныш булығыҙ – был татыу, матур, бәхетле ғаилә Салауат районынан Ғибаҙуллиндар булыр. Ун ике йыл ҡулға-ҡул тотоношоп йәшәгән Алһыу Тимерйән ҡыҙы менән Вадим Фәхрәзи улы бер түгел, ике пар игеҙәк тәрбиәләй. Ата-әсәнең оло бәхете булған Айһылыу менән Айгүзәлгә – ун бер, Илназ менән Алмасҡа өсәр йәш.
Ҡарынында игеҙәктәр йөрөткәнен белгәс, буласаҡ әсәнең түбәһе күккә тейә. Тормош иптәше лә был хәбәрҙе ҡыуанып ҡабул итә. Тиҙҙән бер-береһенә ике тамсы һыу кеүек оҡшаш күркәм ҡыҙҙар донъяға тәүге ауазын һала. Бер юлы икеләтә бәпес тыуыу шатлығын кисергән Ғибаҙуллиндар ең һыҙғанып ҡыуаныслы мәшәҡәттәргә сума. Ғаилә йәмле Йүрүҙән буйында урынлашҡан Комсомол ауылында йорт һалып инә, ҡош-ҡорт тота, емеш-еләк үҫтерә. Ә ҡыҙҙар, ай үҫәһен көн үҫеп, тиҙ үк ҡул аҫтына инә. Айһылыу менән Айгүзәл уҡыуҙа ла алдынғы, өйҙә лә ҙур ярҙамсы, шул уҡ ваҡытта футбол секцияһында шөғөлләнеп, ярыштарҙа призлы урындар ғына яулай. Ир менән ҡатын ҡыҙҙарға һеңле йәки ҡусты алып ҡайтыу хаҡында уйлана башлай....
Аҫлы-өҫлө сынаяҡты Гөлфиә КИЛЕНБАЕВА отто!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 1-06-2018, 14:03
Хөрмәтле дуҫтар!
"Йәшлек" гәзите төркөмө иғлан иткән конкурсты - мәсет төшөрөлгән сынаяҡ йыйылмаһын уйнатыуҙы түҙемһеҙлек менән көткәнһегеҙҙер.
17 майҙан алып, репост ярышы тураһындағы яҙманы 197 кеше дуҫтарына һөйләгән, 335-ы лайҡылдаған, 17 мең кешенең күҙенә салынған.
Бәйгене йомғаҡланыҡ! Осраҡлы һан генераторлы махсус сайт аша еңеүсе - Гөлфиә КИЛЕНБАЕВА билдәләнде!
Еңеүсенең беҙҙең менән бәйләнешкә инеүен һорайбыҙ!
Ошо арала тағы ла репост конкурсына старт биреләсәк....
Һынауҙарын да, еңеп сығыр көсөн дә бирер Хоҙай
Новости / Иман // 1-06-2018, 07:00
Күп балалы ғаиләлә тыуып үҫтем. Элек атай-әсәйҙәр йыш ҡунаҡ саҡырышты. Атайыбыҙ ныҡ эсте, ул иҫереп алһа, өйҙә гел һуғыш, ҡаңғырыш сыҡты. Үҫеп, башлы-күҙле булып бөттөк. Бала саҡта, шул араҡы минең табында бер ҡасан да булмаясаҡ, тип уйлай торғайным. Юҡ, әлеге шул ҡунаҡ, өмәләр эскелекһеҙ үтмәй. Ирем ныҡ эсә башланы. Уны бергә эскән иптәштәренән, эскелектән ҡасырам тип уйлап, ҡалаға күсеп киттек. Беҙҙең тормош мин уйлағанса ғына барманы. Кеше фатирында түләп торабыҙ, эшләп тә, эш хаҡын түләмәй тотҡарлайҙар. Ирем ҡалаға күскәс, бөтөнләй «егет»кә әйләнде. Бергә эшләгән, ирҙән айырылған ҡатын менән cыуалырға тотондо. Һөйәркәһенән эсеп ҡайтып: «Һин – ауыл бисәһе, исмаһам, минең менән ҡуша эсә лә белмәйһең», – тип мәсхәрәләй торғайны. Айырылайым, тиһәм, атай-әсәй, туғандарым, түҙ-түҙ, тип өгөтләнеләр. Эсеп, ҡул күтәрһә лә, балаларым атайлы булһын, ирҙән айырылған, тигән һүҙҙәрҙе ишетмәйем, тип түҙҙем. Түҙмәй, ҡайҙа барайым....
Гемоглобинды күтәреү өсөн
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 1-06-2018, 07:00
1. Кишер һуты. Бер стакан һутҡа 500 г тирәһе кишер тура килә. Аҙнаһына 3 – 4 стакан эсергә кәңәш ителә.
2. Ер еләге һәм ҡайын еләге. Әлбиттә, ҡайнатылмаған еләктәрҙең файҙаһы күберәк.
3. Сөгөлдөр. Уны ҡырғыс аша үткәреп ашарға мөмкин, шулай уҡ һуты ла файҙалы.
4. Бал, әстерхан сәтләүеге, мүк еләгенән әҙерләнгән тәмлекәс – гемоглобинды күтәреүҙең бик яҡшы сараһы. Уларҙы бергә бутап, әҙ-әҙләп ашарға мөмкин.
5. Үләндәр төнәтмәһенең дә файҙаһы ҙур. Икешәр ҡалаҡ кесерткән һәм ҡара бөрлөгән япрағы, өсәр ҡалаҡ һары мәтрүшкә менән ромашка сәскәһе онтағына 700 г ҡайнар һыу ҡойоп, термоста төнәтергә. Көнөнә өс тапҡыр берәр стакан эсергә.
6. Бал менән гөлйемеш төнәтмәһе гемоглобинды күтәреү өсөн генә түгел, дөйөм хәлде яҡшыртыу, иммунитетты нығытыу өсөн дә яҡшы.
7. Туҡланыу рационында ҡарабойҙай, алма, ҡурай еләге, гранат булырға тейеш....
2. Ер еләге һәм ҡайын еләге. Әлбиттә, ҡайнатылмаған еләктәрҙең файҙаһы күберәк.
3. Сөгөлдөр. Уны ҡырғыс аша үткәреп ашарға мөмкин, шулай уҡ һуты ла файҙалы.
4. Бал, әстерхан сәтләүеге, мүк еләгенән әҙерләнгән тәмлекәс – гемоглобинды күтәреүҙең бик яҡшы сараһы. Уларҙы бергә бутап, әҙ-әҙләп ашарға мөмкин.
5. Үләндәр төнәтмәһенең дә файҙаһы ҙур. Икешәр ҡалаҡ кесерткән һәм ҡара бөрлөгән япрағы, өсәр ҡалаҡ һары мәтрүшкә менән ромашка сәскәһе онтағына 700 г ҡайнар һыу ҡойоп, термоста төнәтергә. Көнөнә өс тапҡыр берәр стакан эсергә.
6. Бал менән гөлйемеш төнәтмәһе гемоглобинды күтәреү өсөн генә түгел, дөйөм хәлде яҡшыртыу, иммунитетты нығытыу өсөн дә яҡшы.
7. Туҡланыу рационында ҡарабойҙай, алма, ҡурай еләге, гранат булырға тейеш....
[/aviable]


text:
Тәһәжжүд намаҙы
Тәһәжжүд намаҙы
Тәһәжжүд намаҙы тип төндә йоҡонан уянып нәфел намаҙ ҡылыуға әйтәләр.
Тәһәжжүд намаҙы 2, йә 4, йә 6, йә 8, йә 10, йә 12 рәҡәғәтле нәфел намаҙы. Уртаса алты рәҡәғәтле намаҙ төндә уҡыла. Тәһәжжүд намаҙы ваҡыты төнгө 2–се яртыла, йәғни көндөҙгө өйлә намаҙы ваҡытынан тап 12 сәғәт үткәс башлана һәм имсәк ваҡытына, йәғни, иртәнге намаҙ башланыуға 15 минут ҡалғанға ҡәҙәр дауам итә.
Тәһәжжүд намаҙындағы сауаптар икһеҙ-сикһеҙ күп. Уны даими уҡығандарҙың һәр доғаһы ҡабул ҡылына, дәрәжәләре юғары була, сөнки ул – Рәсүллаһ саллал-лаһ ғәләйһи үә сәләмдең берҙә ҡалдырмаған һәм уҡып барған намаҙы.
"Исра" сүрәсенең һәм 78 сы аяттарында: "Ҡояштың көнбайышҡа йүнәлеүенән төндөң ҡаралыуына тиклем намаҙ ҡыл, таң ваҡытында намаҙ ҡыл, сөнки сәхәр намаҙына фәрештәләр шаһит булыр. «Әй, Мөхәммәд! Төндәрен уянып, артыҡ намаҙҙар ҡыл. Раббың һине маҡтар, юғары дәрәжәгә күтәрер»,—тиелгән.
Тәһәжжүд намаҙы хәҙрәти пәйғәмбәребеҙгә (ғәләйһиссәләм) был аят менән әмер ителгән. Шул уҡ аятта Аллаһ Тәғәлә илсеһен юғары дәрәжәгә күтәрәсәген тәһәжжүд намаҙы әмер иткәндән һуң белдергән. Был юғары дәрәжә менән тәһәжжүд намаҙы араһында бер бәйләнеш (элемтә) барлығын күрһәтә. Әгәр шулай булһа тәһәжжүд намаҙының әһәмиәте ҙур икәнлеге асыҡлана.
Аллаһу Субхәнәһү Тәғәлә пәйғәмбәр ғәләйһиссәләмгә әйтә: «Уҡы һин тәһәжжүд намаҙын, „Мәҡамәм мәхмүҙә“ тигән дәрәжәле урынға ирешерһең», — ти.
Был намаҙға бигерәк тә «Мүзәммил» сүрәсенең 1-8 аяттарында ишара ителгән: «Ий, , сорналып уралған Мөхәммәд (ғәләйһиссәләм)! Төндөң уртаһында, теләһәң бер аҙ һуңыраҡ, теләһәң бер ни тиклем бер үк ваҡытта намаҙға тор, йәки әкрен-әкрен Ҡөръән уҡы. Дөрөҫтән дә Беҙ һинә күтәреүе бик ауыр булған Ҡөръәнде вәхи итәсәкбеҙ. Һис шикһеҙ (асыҡтан-асыҡ) кистәрҙе ғибәҙәт ҡылыу бик тәсирле (абруйлы), Ҡөръән дә уҡыу бик уңайлылыр, сөнки көндөҙ һине быларҙан айырасаҡ эштәрең барҙыр. Раббыңдың исемен зикер ит, һәр нәмәне ҡалдырып, уға йүнәл!». Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләмдең был намаҙҙы ҡылыуын белгән һөйөклө сәхәбәләре лә был намаҙҙы уҡый башлағандар.
Әйтеп үтелгән аяттарҙа лә тәһәжжүд намаҙының әһәмиәте аңлашыла. Был намаҙҙы пәйғәмбәр ғәләйһиссәләмдән башлап, уға ысын күңелдән ышанған кешеләр бөгөнгә ҡәҙәр ҡылып килә. Был намаҙ шул уҡ хис һәм иман менән Ҡиәмәт көнөнә тиклем ҡылынасаҡ, сөнки пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм: «Кисә намаҙын дауам итегеҙ...», — тип бойорған. Тәһәжжүд намаҙы ике рәкәғәт менән унике рәкәғәт араһында ҡылыныр.
Ибн Ғаббас раҙыйаллаһу ғәнһү риүәйәт итеүенсә пәйғәмбәр ғаләйһиссәләмдең тәһәжжүд намаҙынан һуң был доғаны уҡыуы әйтелгән:
Аллаһүммә ләкәл хәмдү әнтә ҡайимәс сәмәәүәәти үәл әрдый үә мән фииһиннә үә ләкәл хәмдү әнтә мәликүс сәмәәүәти үәл үәл ардый үә мән фииһиннә үә ләкәл хәмдү әнтә нүүрус сәмәәүәәти үәл әрдый үә мән фииһиннә үә ләкәл хәмдү әнтәл хәҡҡу үәғдүнәл хәҡҡу үә лиҡааүкә хәҡҡу үә ҡаулүкә хәҡҡу үәл джәннәтү хәҡҡу үәннәрү хәҡҡу үән нәбиййүнә хәҡҡу үә Мөхәммәдү хәҡҡу үәссағәтү хаҡ.
Аллаһуммә ләкә әсләмтү үә бикә әәмәнтү үә ғәләйкә тәүәккәлтү үә иләйкә әнәбтү үә бикә хаасамтү үә иләйкә хәкәмтү фәғфирлии мәә ҡаддәмтү үә мәә әххартү үә мәә әсрартү үә мәә әғләнтү әнтәл Муҡаддиму үә әнтәл Мүәххыйру үә ләәәә иләәһә иллә әнтә әү ләәә иләәһә ғайрукә үә ләә хәүлә үә ләә ҡүүәтә иллә билләһ.
(Аллаһым! Маҡтау Һиңә хастыр. Һин күктәрҙе һәм ерҙе һәм унда булған бөтә нәмәне бер тәртипкә ҡуйыусыһың. Маҡтау Һиңәлер. Һин күктәрҙә һәм ерҙә һәм уларҙа булған бөтә нәмәләрҙең падишаһы. Маҡтау Һиңә хастыр. Һин күктәгеләрҙең һәм ерҙәгеләрҙең нурыһың. Маҡтау Һиңәлер. Һин Хаҡһың, вәғҙән хаҡтыр, ахирәттә Һине күрмәк хаҡтыр. Һүҙең хаҡтыр, йәннәт хаҡтыр, йәһәннәм хаҡтыр. Пәйғәмбәрҙәр хаҡтыр үә Мөхәммәд хаҡтыр, ҡиәммәт хаҡтыр.
Аллаһым! Һиңә тапшырылдым. Һиңә инандым. Һиңә тәүәккәл иттем. Һиңә йүнәлдем. Һинең ризалығың өсөн дошмандарға ҡаршы сыҡтым, арабыҙҙа Һине генә Хаким иттем. Раббым! Ҡылған һәм ҡылынасаҡ бөтә гонаһтарымды ғәфү ит. Йәшерен һәм асыҡ ҡылған бөтөн гөнаһтарымды кисер, алға үткәргән дә — Һинһең, артҡа ҡалдырған да — Һинһең. Һинән башҡа илаһ юҡ, Аллаһым! Һинән башҡа көс һәм ҡеүәт эйәһе бер кем дә юҡ, Раббым!)
Пәйғәмбәребеҙҙең ғәләйһиссәләм бөтә төнгө намаҙҙарында шул уҡ доғаны уҡыуы һөйләнелмәй. Билдәле булғанса, ул намаҙҙарҙа төрлө доғалар уҡыған. Төнгө намаҙҙар уҡыусыларҙың төрлө доғалар уҡыуҙарында зыян юҡтыр. Был, киреһенсә, яҡшы тип һанала.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 29.05.2017 в 02:07, и размещена в категории Доғалар һәм намаҙ. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Үҙебеҙҙе аяманыҡ бала ғына булһаҡ та
02 марта 2015 йыл | Хаттар
Әсәйем – Нәзирә Ғимай ҡыҙы Ишморатова Яңы Ҡарамыш ауылында күп балалы ғаиләлә тыуа. Һуғыш башланғанда уға 4 кенә йәш була. Атаһы һуғыштың тәүге айҙарында уҡ фронтҡа китә.
Боронғо юл тергеҙелһә…
02 марта 2015 йыл | Хаттар
Иртәнге сәғәттәрҙә Красноусол - Архангел автомобиль юлында Юлыҡ боролошонан Еҙем-Ҡаранға табан таяҡҡа таянған, бер-береһен ҡултыҡлап-етәкләп, яй ғына шыуышҡан кешеләрҙе йыш осратырға тура килә. Улар Ҡауарҙы ауыл советына ҡараған ауыл кешеләре, ҡайһыһы Еҙем-Ҡаран участка дауаханаһына, кемелер дарыуханаға китеп бара. Иртән Ҡауарҙынан Красноусолға йөрөгән маршрут автобусына Еҙем-Ҡаранға барып әйләнергә форсат юҡ, кире ҡайтышлай ғына, билет алыусылар булһа, инеп пассажирҙарҙы ҡалдырып сыға. Йомош менән иртүк Еҙем-Ҡаранға килгән кешеләрҙең был автобусҡа ултырып ҡайтыу мөмкинлеге тыуа.
Ташбүкәндәр ҡор көтә
02 марта 2015 йыл | Йәмғиәт
Үткән йылдың июль баштарында Ишембай районының Ҡолғона ауылында гәрәй-ҡыпсаҡтарҙың 4-се йыйыны булып үтте. Йыйын сираттағы ҡорҙо 2015 йылдың июнь айында Ғафури районындағы берҙән-бер гәрәй-ҡыпсаҡтар йәшәгән төйәктә - Ташбүкән ауылында үткәрергә ҡарар итте. Түбәндәге мәҡәлә гәзит уҡыусыларҙы, ошо буласаҡ ваҡиға алдынан, ҡыпсаҡ ырыуы һәм уларҙың бер ярсығы булған гәрәй-ҡыпсаҡтар менән бер аҙ таныштырып китеүҙе маҡсат итеп ҡуя.
Бындай көн дә бар!
02 марта 2015 йыл | Хаттар
Ниндәй матур, ниндәй гүзәлбыл донъя,
Хуш еҫтәрен таратып
гөл-сәскәләр үрелә,
Ҡоштар һайрай сут-сут килеп,
Йәм өҫтәй улар ергә...
Ғафури төбәгенең һоҡланғыс ҡыҙы
02 марта 2015 йыл | Йәмғиәт
Минең оҙайлы хеҙмәт биографиям республиканың мәғариф һәм фән системаһы менән бәйле булды.
Оҙаҡ йылдар мәғариф, фән һәм юғары уҡыу йорттары, шулай уҡ БР Мәғариф министрлығы хеҙмәткәрҙәре профсоюзы өлкә комитетында эшләү дәүерендә Ғафури районы мәғариф хеҙмәткәрҙәре һәм кешеләре менән тығыҙ аралаша инем. Ғафури ере бик күп арҙаҡлы шәхестәр – дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре, яҙыусылар, ғалимдар, етәкселәр, табиптар, уҡытыусылар, ауыл хужалығы эшсәндәрен һәм башҡаларҙы тәрбиәләп, оло юлға сығарҙы.
Оҙаҡ йылдар мәғариф, фән һәм юғары уҡыу йорттары, шулай уҡ БР Мәғариф министрлығы хеҙмәткәрҙәре профсоюзы өлкә комитетында эшләү дәүерендә Ғафури районы мәғариф хеҙмәткәрҙәре һәм кешеләре менән тығыҙ аралаша инем. Ғафури ере бик күп арҙаҡлы шәхестәр – дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре, яҙыусылар, ғалимдар, етәкселәр, табиптар, уҡытыусылар, ауыл хужалығы эшсәндәрен һәм башҡаларҙы тәрбиәләп, оло юлға сығарҙы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 370
НАМАҘЛЫҠ, намаҙ уҡығанда иҙәнгә йәйә торған келәм. Н. нәфис өлгөләре биҙәү-ҡулланма сәнғәте әҫәрҙәре булып тора. Н. бәрхәттән, эслек ҡуйып, йоҡа туҡыманан тегәләр, һирәкләп һуғып эшләйҙәр (ҡара: Балаҫ һуғыу), нағыш һалалар (ҡара: Сигеү). Ғәҙәттә, Н. композицияһы орнаменттан (ҡайһы берҙә мосолман каллиграфияһы элементтары м‑н) ғибәрәт; уның нигеҙен арка мотивы — шартлы рәүештә мәсетте символлаштырған михраб тәшкил итә. Арка тирәһендәге арауыҡты спираль һымаҡ бөгөлгән һабаҡ рәүешендәге орнамент (“ислими”, “масал”; диндарҙарҙы орлоҡтан үҫеп сыҡҡан көслө шытым м‑н сағыштырыу) биҙәй, ул туҡтауһыҙ үҫеп, яңырып торған тормошто сағылдыра. Арка өҫтөндә ҡап уртала намаҙ ваҡытында ҡәғбә яғына күрһәтергә тейеш булған иң сағыу биҙәктәрҙең береһе урынлашҡан; намаҙ уҡыусының ҡарашы шул биҙәккә төбәлгән була. Арка эсендәге киңлек (намаҙ уҡыусының тубыҡланған, башын иҙәнгә терәгән урыны) биҙәлмәй. Н. һәр мосолман ҡатыны эшләй белгән; уны йыш ҡына ҡәҙерле кешеләргә бүләккә әҙерләгәндәр. Башҡортостанда 20 б. аҙ. Н. халыҡ оҫталары эшләй; ҡайһы бер райондарҙа кейеҙ Н. баҫалар. Хәҙ. Н., традицион форманы һаҡлап, проф. рәссамдар М.Ә.Ниғмәтйәнова, Р.Р.Юлдашбаева һ.б. эшләй. Н. өлгөләре Нестеров М.В. исемендәге художество музейында, Милли музейҙа, Венгрия этнография музейында (Будапешт) һаҡлана.
Әҙәб.: Я н б у х т и н а А. Декоративное искусство Башкортостана. ХХ век: от тамги до авангарда. Уфа, 2006.
А.Ғ.Йәнбухтина
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
Йоһанн Вольфганг фон Гёте
Иоһа́нн Во́льфганг фон Гёте (нем. Johann Wolfgang von Goethe исеменең немецса яңғырашы ; 28 август 1749, Майндағы Франкфурт, Германия — 22 март 1832, Веймар, Германия) — немец шағиры, дәүләт эшмәкәре, тәбиғәт фәндәре белгесе һәм аҡыл эйәһе. Атаһы — Йоһанн Каспар Гёте, бюргер, әсәһе — Катарина Элизабет Гёте, олатаһы — ҡала старшинаһы[1].
Йөкмәткеһе
- 1 Бала сағы, уҡыу осоро һәм тәүге шиғырҙары
- 2 Биографияһы
- 3 Ижады
- 4 Замандаштарының мөнәсәбәте
- 5 Гёте Рәсәйҙә
- 6 Гёте һәм башҡорттар
- 7 Хәтер
- 8 Вариҫтары
- 9 Бүләктәре
- 10 Гёте әҫәрҙәрен руссаға тәржемә итеүселәр
- 11 Библиография
- 12 Ҡыҙыҡлы факттар
- 13 Иҫкәрмәләр
- 14 Һылтанмалар
Бала сағы, уҡыу осоро һәм тәүге шиғырҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Германияның Майндағы Франкфурт ҡалаһында тыуған. 1765 йылдан башлап Лейпциг университетында уҡый, 1770 йылда Страсбург ҡалаһында хоҡуҡ фәндәре докторы дәрәжәһен ала. Тәүге Höllenfahrt Christi исемле шиғырын 1765 йылда яҙа.
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Атаһы элекке адвокат, император советнигы, Иоһанн Каспар Гёте 1710 йылда Майндағы Франкфурт тигән иҫке немец сауҙа ҡалаһында, бай бюргер ғаиләһендә тыуған. Әсәһе Катарина Элизабет Гёте (Тексторҙа тыуған, нем. Textor, 1731—1808) — ҡала старшинаһы ҡыҙы.
1750 йыл ғаиләлә Корнелия тигән икенсе бала тыуған[2]. Унан һуң тағы ла дүрт бала тыуған, улар барыһы ла сабый саҡта уҡ үлгән. Атаһы үтә ваҡсыл, талапсан, хисһеҙ, әммә ғәҙел кеше була. Атаһынан уға мираҫ булып белемгә ынтылыу, хеҙмәттә төпсөрлөк, бөхтәлек, ныҡлыҡ, сабырлыҡ, сыҙамлылыҡ ҡалған.
Әсәһенең холҡо бөтөнләй башҡа була. Кейәүгә 17 йәштән сыға, иренә ҡарата йылы хистәр тоймай. 18 йәштә беренсе балаһын таба, улын ныҡ ярата, малай әсәһен «Frau Aja» тип йөрөтә. Әсә улында ижадҡа һөйөү уята, ул Гёте өсөн хәстәрлелек һәм аҡыл символы була. Катарина Саксония-Веймар герцогиняһы Анна Амалия Брауншвейгская менән хат алыша.
Ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Энтони Графтон Гётены «Антик идеалдар ярҙамында хәҙерге мәҙәниәтте байытыуҙың өлгөһө» тип билдәләй[3].
Ижадының тәүге осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гётеның был дәүерҙәге иң әһәмиәтле әҫәре булып «Гец фон Берлихинген, Тимер ҡуллы рыцарь» («Gottfried von Berlichingen mit der eisernen Hand») драмаһы тора, ул замандаштарын хайран ҡалдыра. Тап ошо әҫәр Гётены немец әҙәбиәтенең иң алғы һыҙығына сығара. Шекспирҙың тарихи йылъяҙмаларына оҡшатып, прозала яҙылған был әҫәрҙең үҙенсәлеге шунда: ул бығаса мәҙәниәттең иң йоғонтоло ағымы булған Мәғрифәтселек әҙәбиәтенә ҡаршы сыға. Мәғрифәтселек әҙәбиәтенең типик образы — социаль ғәҙеллек өсөн көрәшкән яҙыусы бөтөнләй икенсе төрлө асыла. Рыцарь Гец фон Берлихинген илдә барған ваҡиғалар йоғонтоһона бирелә, крәҫтиәндәр ихтилалын етәкләргә мәжбүр була; ихтилал киҫкенләшкәс, иң ауыр мәлдә крәҫтиәндәрҙе ҡалдырып китә. Ил менән идара итеүселәр тантана итә: уларҙың алдында инҡилапҡа күтәрелгән ябай халыҡ та, үҙенең ихтыярын уларға ҡаршы ҡуйып маташҡан шәхес тә көсһөҙ. Гец иректе кешелек донъяһында түгел, үлемдә, «тәбиғәт-әсә» менән ҡушылыуҙа таба. Пьесаның аҙаҡҡы күренеше символик мәғәнәгә эйә: Гец баҡсаға сыға, сикһеҙ күк йөҙөн, үҙен уратып алған тәбиғәтте күреп һоҡлана һәм: «Хоҙай Тәғәлә, Һинең күгең аҫтында, иректә нисек рәхәт! Ағастар бөрөләнә, бөтә донъя уңышҡа өмөт бағлай. Хушығыҙ, ҡәҙерлеләрем! Тамырҙарым ҡырҡылған, мин көсөмдө юғалтам. Ирек, ирек!» - тип өндәшә.
Әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Клавиго» (1774)
«Йәш Вертерҙың ғазаптары» (1774)
«Ифигения Тавридала» (1779—1788)
«Торквато Тассо» (1780—1789)
«Урман батшаһы» (1782)
«Эгмонт» (1788)
«Үҫемлектәр метаморфозаһы тураһында тәжрибә» (1790)
«Рейнеке-лис» (1794)
«Герман менән Доротея» (1794)
«Фауст» (1774—1832)
«Төҫ теорияһына ҡарата» (1810)
«Көнбайыш-көнсығыш һүҙлек» (1819)
Автобиография Гёте И. В. Поэзия и Правда (Dichtung und Wahrheit). — М.: «Захаров», 2003. — 736 б. ISBN 5-8159-0356-6.
«Йәш Вертерҙың ғазаптары»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Йәш Вертерҙың ғазаптары» (1774) — хаттарҙан торған роман, немец әҙәбиәтенең «Дауыл һәм һөжүм» осоронда ижад ителгән иң уңышлы әҫәр. Әгәр ҙә «Гец фон Берлихинген» Гётеның исемен Германияла билдәле итһә, «Вертер» яҙыусыны бөтә донъяға таныта. Романда мөхәббәт тарихы нигеҙендә кеше һәм донъя араһындағы конфликт һүрәтләнә. Вертер — хисле, шул уҡ ваҡытта көслө шәхес. Финалда яңғыраған атыу тауышы менән үҫмер ғәҙелһеҙлек хөкөм һөргән донъяға һәм унда йәшәгән ике йөҙлө кешеләргә ҡаршы сыға. Ул Германияның ҡанундарын кире ҡаға һәм тәкәббер, алдаҡсы кешегә әйләнеүҙән үлемде өҫтөн күрә. Ул — Прометейҙың антиподы, Вертер-Прометей — Гётеның был осорҙа ижад иткән геройҙарының аҙаҡҡы быуыны. Уларҙың йәшәйеше өмөтһөҙлөк менән һуғарылған. Вертер үҙе уйлап сығарған донъяны ысынбарлыҡ тип иҫбат итергә тырышҡанда үҙен юғалта, Прометей, Олимп власынан азат булған «ирекле» йәндәр хасил итеп, үҙен мәңгеләштерергә ниәтләй.
«Ифигения»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ифигения исемле героиня Таврида ярҙарында ағаһы Орестты һәм уның дуҫы Пиладты үлемдән ҡотҡарырға тырыша. Бының өсөн үҙенең һәм уларҙың яҙмышын Тавриданың батшаһы Фоанттың ҡулына тапшыра. Был ҡылығы менән ул Тантал ырыуын ҡәһәрҙән азат итә. Әҫәрҙә Орест образы ла иғтибарға лайыҡ. Башта ул икеләнеү, ярһыу ҡосағында булһа, драманың аҙағында тыныслыҡ таба. Уның күңелендә һиллек урынлашыуҙа Ифигения сәбәпсе. Орест — "Дауыл һәм һөжүм"де еңеп сыға алған Гётеның үҙе ул.
Рим элегиялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Элегиялар»ҙың үҙәк образы — шағир (Гёте), ул антик мәҙәниәт тормошона ҡушылып, донъяға скульптор күҙҙәре менән баға.
«Эгмонт»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Эгмонт» трагедияһында Нидерландтың Испан хакимлығы менән көрәше сағыла. Әммә милли үҙаллылыҡ өсөн көрәшсе ролен башҡарһа ла, Эгмонт көрәшсе итеп һүрәтләнмәй. Бөгөнгө менән генә йәшәгән Эгмонт яҙмыш, тарих ихтыярына ҡаршы көрәшеүҙән баш тарта. Көрәшә белгән Гец урынына Эгмонт килә.
«Торквато Тассо»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1790 йылда Гёте «Торквато Тассо» драмаһын тамамлай. Унда ике кеше: шағир Тассо менән батшаның яҡын кешеһе Антонио (герцог Феррараның статс-секретары) бәрелеше һүрәтләнә. Тассо хакимлыҡ иткән ҡанундарға буйһонмай, Антонио был ҡанундар буйынса йәшәй. Бәрелеш Тассоның еңелеүе менән тамамлана. Драма Гётеның эске донъяһына алып инә, ул да Веймар һарайының ҡанундарына буйһонған элекке штюрмер (штюрмерҙар — немец һәм рус дворяндары нәҫеле).
Балладалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1797 йылда Гёте менән Шиллер балладалар яҙыу буйынса бәйге ойоштора. Ошо рәүешле был жанрҙың үҫешенә юл һалына. Үҙенең балладаларында Гёте мөхәббәт мөнәсәбәттәрен сағылдыра һәм, тәнҡитселәр фекеренсә, шул рәүешле «донъяны бар итеү серҙәренә төшөнөргә, упҡынға күҙ һалырға теләй»[4].
«Вильгельм Мейстерҙың уҡыу йылдары»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Вильгельм Мейстерҙың уҡыу йылдары» (1796) — Гётеның иң әһәмиәтле әҫәре. Уны яҙыусы 1776 йылда уҡ башлай. Роман йәш бюргер тураһында, ул бала саҡтан театр менән мауыға, үҙен актер һәм драматург булараҡ һынап ҡарай. Коммерция шөғөлөн ташлап, труппа менән сәйәхәт итә. Ошо урында роман туҡтап ҡала һәм, ун йылдан уға кире әйләнеп ҡайтҡас, Гёте уның йүнәлешен тулыһынса үҙгәртә. Романдың тәүге варианты һаҡлана, әммә геройҙың артабанғы юлы театрҙан ғәмәли эшмәкәрлеккә алып бара. Тик бында бюргерҙар кеүек капиталды арттырыу өсөн түгел, ә йәмғиәткә файҙа килтереү маҡсаты ҡуйыла. Немец әҙәбиәтенең Виланд осоронда уҡ барлыҡҡа килгән «тәрбиәүи роман» тигән төшөнсә Гётеның ошо романында ҡабатлана.
«Фауст»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Фауст» трагедияһы өҫтөндә яҙыусы ғүмере буйына эшләй. Трагедияны Франкфуртта 1773 йылдарҙа башлай. Беренсе өлөштөң сюжеты Веймарға күсеп барғанға тиклем тамамлана, ул «Пра-Фауст» тип йөрөтөлә һәм яҙмалар Гёте үлгәндән һуң ярты быуат үткәс кенә табыла. Италиянан ҡайтҡас, 1790 йылда Гёте өс күренеш менән тулыландырылған өлөштө баҫтыра һәм беренсе өлөш 1808 йылда ғына тулыһынса донъя күрә. Икенсе өлөш өҫтөндә эш 1800 йылдар тирәһендә башлана, айырым өҙөктәре баҫылһа ла, ә тулы варианты, авторҙың үҙенең теләге буйынса, уның үлеменән һуң ғына сыға. Шулай итеп «Фауст» Гётены алтмыш йыл тирәһе оҙатып бара һәм трагедия уның ижадының һәм донъяға ҡарашының эволюцияһын сағылдыра. «Фауст» өсөн материал булып реаль фигура — XVI быуаттың беренсе яртыһында йәшәгән ғалим һәм күрәҙәсе доктор Фауст тирәләй йөрөгән легенда тора. Халыҡ уны тылсым сәнғәтенә өйрәнеү өсөн йәнен иблискә һатҡан тип һөйләй. Бала саҡтан уҡ ишетеп йөрөгән был тарих яҙыусыла ҡыҙыҡһыныу уята һәм уны «Дауыл һәм һөжүм» идеяһы рухында тормошҡа ашырыу хыялы тыуа.
Замандаштарының мөнәсәбәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гётеға ҡарата замандаштарының мөнәсәбәте төрлөсә була. «Вертер» ҙур уңыш ҡаҙанһа ла, мәғрифәтселәр уны пессимизм тыуҙыра торған әҫәр тип ҡабул итә. «Ифигения» 1770 йылдарҙа Гётены үҙҙәренең юлбашсыһы тип иҫәпләгән штюрмерҙарға барып та етмәй. Гердер үҙенең уҡыусыһының классицизм йүнәлешендә үҫешеүен аңлап етмәй. Романтизм йүнәлешендә ижад итеүселәр ике төрлө ҡарашта була. Классик донъяға сумған Гётеға ҡаршы булыусылар ҙа, уның «Гец фон Берлихинген», «Вертер», «Фауст» әҫәрҙәрен, әкиәттәрен, «Вильгельм Мейстерҙың уҡыу йылдары»н ихлас ҡабул итә.
«Йәш Германия» яҙыусылары Гётеның әҫәрҙәрендә либерал-демократик идеялар тапмағас, уны яҙыусы ғына түгел, кеше булараҡ та инҡар итә. Әйткәндәй, 1849 йылда Гётеның 100 йыллыҡ юбилейы Шиллерҙыҡына ҡарағанда насарыраҡ үтә. Гётеның ижадына ҡыҙыҡһыныу XIX быуаттың аҙағында кире уяна.
Гёте Рәсәйҙә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәйҙә Гёте XVIII быуаттың аҙағында уҡ билдәле була. рус теленә тәржемә ителгән беренсе әҫәре 1780 йылда барлыҡҡа килә, ул «Клавиго» тип аталған прозалағы драма була (тәржемәсеһе О. П. Козодавлев)[5]. 1781 йылда уны «Вертер»ҙың авторы булараҡ телгә ала башлайҙар. Романдың беренсе тәржемәһе 1781 йылда (тәржемәсеһе Ф. Галченков, 1794, 1796 йылдарҙа ҡабаттан баҫыла) һәм 1798 йылда (тәржемәсеһе И. Виноградов) [6] донъя күрә. Радищев үҙенең "Сәйәхәттәр"ендә белдереүенсә, «Вертер»ҙы уҡыу уны шатлыҡ йәштәре түгергә мәжбүр итә. Новиков "Драматик һүҙлек"тә (1787) Көнбайыштың иң бөйөк драматургтары исемлегенә Гётены ла индерә. 1801 йылда Гётеның романына эйәреп яҙылған әҫәр - «Рәсәй Вертеры» сыға. Рус сентименталистары (Карамзин һ.б.) үҙҙәренең ижадында йәш Гётеның йоғонтоһон тоя. Пушкин дәүерендә Гете менән ҡыҙыҡһыныу арта. «Московский вестник» эргәһендә барлыҡҡа килгән романтиктар (Веневитинов һ.б.) төркөмө үҙҙәренең баҫмаһын яҙыусының ҡурсыуы аҫтына ҡуя, Гётеның йөҙөндә романтик поэзияны тыуҙырған остазды күрә. Пушкин да "Фауст"тың авторы тураһында ыңғай фекерҙә була.
Германияла барған бәхәстәрҙең йоғонтоһо ла була, әлбиттә. 1830 йылдарҙың аҙағында Менцелдең «Немец әҙәбиәте» тигән китабы русса баҫыла. Унда Гётеның ижадына кире баһа бирелә. Гёте ижадына мөкиббән киткән Белинский 1840 йылда мәҡәлә баҫтыра һәм унда Менцелдең Гётеға биргән ҡылыҡһырламаһын «әҙәпһеҙ һәм оятһыҙ»[7] тип атай. Һуңғараҡ уның был тойғолары үтә, Гётены бөйөк шағир тип иҫәпләй.
1860-сы йылдарҙағы зыялылар Гётеға битарафлыҡ күрһәтә. Улар Германия йәштәренең феодализм менән көрәштән баш тартҡан[8] Гётены яратмауын аңлай. XIX быуаттың икенсе яртыһында ижад иткән күп рус яҙыусылары өсөн Гёте — әһәмиәтһеҙ фигура[9]. Л. Н. Толстой Гётеның ижадын кире баһалай («Герман һәм Доротея» һәм «Вертер»ҙан башҡаларын)[10]. Әммә Пушкин осоронда телгә алынған шағирҙарҙан тыш, Гёте Фет (ул «Фауст», «Герман менән Доротея», "Рим элегиялары"н тәржемә итә)[16] , Майков («Алексис һәм Дора», «Шағир һәм сәскә үҫтереүсе ҡыҙ»ҙы тәржемәләй)[17], А. Толстой («Коринф кәләше», «Хоҙай һәм баядера» һ.б. әҫәрҙәрен тәржемә итә)[11] һәм айырыуса Тютчев («Вильгельм Мейстер»ҙан шиғырҙарҙы, «Йырсы» балладаһын тәржемә итә)[19] ижадына йоғонто яһай. Символистар яҙыусының культын булдыра[20]. В. Иванов шулай тип белдерә: «Поэзияла ҡасандыр Гёте булдырған символизм принцибы, оҙаҡ аҙашып йөрөгәндән һуң, тағы ла үҙенең урынына ҡайтты» [12]. Гёте шиғырҙарына Шуберт яҙған йырҙарҙың текстары Цветаеваның аҙыҡҡы тәржемәләре була. «Фауст» В. И. Лениндың яратҡан китаптарының береһе була[13][14].
Гёте һәм башҡорттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гёте башҡорт яугирҙәре менән дә осраша. 1814 йылдың ғинуарында ул дуҫы Фридрих Вильгельм Генрих фон Треберға хат яҙа, шунда ошо осрашыуҙы ентекле һүрәтләй. Гёте ул мәлдә Веймарҙа йәшәй. Ҡаланың протестант мәктәбендә башҡорттарҙың намаҙ уҡыуына тап булыуын әйтә. Һуңынан яҙыусы уларҙы үҙенә саҡыра. Башҡорттар был осрашыу иҫтәлегенә ян һәм уҡ бүләк итә. Гёте улына яҙған хатында: «Мин бында уларҙың принцтарын, солтандарын күрҙем», — ти. Был «принц»тарҙың береһенең, башҡорт отряды етәксеһенең фамилияһы Альберт Гётеның атаһына яҙған хаттары араһында табылған бер яҙмаһында була. Яҡынса 1814 йылдың 22 мартында яһалған яҙмала: «Ғосман Ғүмәров, башҡорт кенәзе» тип яҙылған. Әйткәндәй, тарихи сығанаҡтарҙан билдәле булыуынса, 1814 йылда Изге Лауренция сиркәүе янында, Тюрингия кенәзлеге принцы Гюнтер башҡорт уҡ-һаҙаҡтарының көсөнә шик белдергәс, дүрт башҡорт йәйәнән уҡ атыу оҫталығын күрһәтә. Бер уҡ сиркәү көмбәҙенең төбөн тишеп ҡаҙала. Ағас уҡ серегәс, уны ҡоросҡа алыштыралар. Был ҡорос уҡ әлеге мәлдә алтынға алыштырылған. Был сиркәү Веймарҙан 100 саҡрым алыҫлыҡтағы Шварц ҡалаһында урынлашҡан[15][16].
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гёте хөрмәтенә Меркурийҙағы кратер һәм гётит тигән минерал аталған. Гётеның героиняһы хөрмәтенә 1905 йылда бер астероидҡа Зулейка тигән исем бирелә. Санкт-Петербургта шағирға бюст ҡуйылған. Швейцарияла Дорнах ҡалаһында Гётеға бағышлап бина — Гётеанум төҙөлгән[17].
Вариҫтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гёте һәм ҡатыны Кристиананың биш балаһы була. Өлкән улдары Августтан һуң тыуған башҡа балалары иҫән ҡалмай. Августтың өс балаһы — Вальтер Вольфганг, Вольфганг Максимилиан, Альма. Август атаһы үлерҙән бр йыл алда Римда мәрхүм була. Августтың балалары никахҡи инмәй һәм шуға ла Гётеның тоҡомо 1885 йылда өҙөлә.
Бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бавария тажынының Граждан ҡаҙаныштары орденының Ҙур тәреһе кавалеры (1827) (Бавария)
- 1-се дәрәжә Изге Анна ордены кавалеры (Рәсәй империяһы)
- Австрия императоры Леопольд орденының Командор тәреһе кавалеры (Австрия)
- Почётлы легион орденының Ҙур тәреһе кавалеры (Франция)
Гёте әҫәрҙәрен руссаға тәржемә итеүселәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Брюсов Валерий Яковлевич
- Грибоедов Александр Сергеевич
- Григорьев Аполлон Александрович
- Жуковский Василий Андреевич
- Заболоцкий Николай Алексеевич
- Заходер Борис Владимирович
- Кочетков Александр Сергеевич
- Кузмин Михаил Алексеевич
- Левик Вильгельм Вениаминович
- Лермонтов Михаил Юрьевич
- Лозинский Михаил Леонидович
- Пастернак Борис Леонидович
- Струговщиков Александр Николаевич
- Толстой Лев Николаевич
- Толстой Алексей Константинович
- Тютчев Фёдор Иванович
- Фет Афанасий Афанасьевич
- Холодковский Николай Александрович
Библиография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Antoine Berman, L'épreuve de l'étranger. Culture et traduction dans l’Allemagne romantique: Herder, Goethe, Schlegel, Novalis, Humboldt, Schleiermacher, Hölderlin., Gallimard, Essais, 1984. ISBN 978-2-07-070076-9
- Charles Du Bos, Goethe Archives Karéline, 2008.
- {de} Friedrich Gundolf, Goethe, 1916
- {de} Karl Otto Conrady, Goethe — Leben und Werk, Artemis Verlag Zürich 1994, 1040 Seiten.
- {de} Richard Friedenthal, Goethe — sein Leben und seine Zeit, Piper-Verlag München
- {de} Nicholas Boyle, Goethe. Der Dichter in seiner Zeit. Aus dem Engl. übers. von Holger Fliessbach. Frankfurt am Main: Insel 2004.
- {de} Bd. 1: 1749—1790. (Insel-Taschenbuch. 3025) ISBN 3-458-34725-9
- {de} Bd. 2: 1790—1803. (Insel-Taschenbuch. 3050) ISBN 3-458-34750-X
- {de} George Henry Lewes, Goethe’s Leben und Schriften. übers. von von Julius Frese. Berlin : Duncker 1857.
- {de} Gero von Wilpert, Goethe-Lexikon. Stuttgart 1998, Kröner, ISBN 3-520-40701-9
- {de} Goethe, Johann Wolfgang, in Allgemeine Deutsche Biographie, Leipzig, München 1875—1912, Bd. 9, S. 413ff.
- {de} Wolfram Voigt/Ulrich Sucker, Johann Wolfgang von Goethe. BSB B. G. Teubner Verlagsgesellschaft, Reihe, Biographien hervorragender Naturwissenschaftler, Techniker und Mediziner Band 38, Leipzig 1987
- {de} Renate Wieland, Schein Kritik Utopie. Zu Goethe und Hegel. München (edition text + kritik) 1992, ISBN 3-88377-419-7
- {de} Ettore Ghibellino, Goethe und Anna Amalia — eine verbotene Liebe, A.J. Denkena-Verlag, Weimar 2003, ISBN 3-936177-02-3
- {de} Peter Matussek, Goethe zur Einführung. Hamburg: Junius, 2002, 2. Aufl., ISBN 3-88506-972-5
- {de} Jürgen Hartmann, Goethe und die Ehrenlegion/ Goethe et la Légion d’Honneur Mainz: Schmidt Universitätsdruckerei, 2005, ISBN 3-93 5647-27-1
- {fr} Dorian ASTOR, Goethe. Faust. Texte et dossier, La Bibliothèque Gallimard, Ed. Gallimard, 2002.
- {fr} Bortoft, La démarche scientifique de Goethe — Editions Triades, 2001
- {fr} Marcel Brion, Goethe, Albin Michel, 1982
- {fr} Édouard Rod, Essai sur Goethe, Paris, Perrin, 1898
- {fr} Nanine CHARBONNEL, Sur le Wilhelm Meister de Goethe, Cousset (Fribourg, Suisse) : Delval, 1987
- {fr} Pascal Hachet, Les psychanalystes et Goethe, Paris, L’Harmattan, 1995.
- {fr} Jad Hatem, Satan, monothéiste absolu selon Goethe et Hallaj, Éditions du Cygne, Paris, 2006
- {fr} Jean Lacoste, Goethe — La nostalgie de la lumière, Paris, 2007
- {fr} Ruiz, Alain, Le poète et l’Empereur, Goethe et Napoléon, La revue Napoléon no.36 La capitulation de Madrid, novembre 2008.
- {fr} Sieveking, Hinrich & al. L'Âge d’or du romantisme allemand — Aquarelles et dessins à l'époque de Goethe. Musée de la Vie romantique, Paris, 2008
- {fr} Roland Krebs, Johann Wolfgang Goethe, éditions Belin (collection Voix allemandes), Paris, 2010
- Р.Штейнер. Мировоззрение Гёте / Пер. с нем. — СПб.: Деметра, 2011. — 192 с., 500 экз., ISBN 978-5-94459-037-4 («Goethes Weltanschauung», 1897)
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гёте бер нисә йыл үҙенән 36 йәшкә кесе Беттина фон Арним менән хатлашҡан. Хатлашыу 1807 йыл башланған һәм 1811 йылғаса, Беттина Гётеның ҡатыны менән талашҡанға хәтле дауам иткән. Был турала Милан Кундераның "Үлемһеҙлек" тигән романында һөйләнелә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Бекетов А. Н. Гёте, Иоганн Вольфганг // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- ↑ Goethe Chronology — World of Biography
- ↑ Журнальный зал | НЛО, 2006 N82 | ЭНТОНИ ГРАФТОН — От полигистора к филологу
- ↑ Пронин В.А. Год баллад // Литературная энциклопедия терминов и понятий — 2001. — Б. 180-181.
- ↑ Жирмунский, 1981, с. 30
- ↑ Жирмунский, 1981, с. 35
- ↑ Белинский В. Г. Менцель, критик Гёте // Собр. соч., т. 2 — М.: Академия наук СССР, 1959. — 563 б.
- ↑ Жирмунский, 1981, с. 322
- ↑ Жирмунский, 1981, с. 326
- ↑ Жирмунский, 1981, с. 330
- ↑ Жирмунский, 1981, с. 341
- ↑ Жирмунский, 1981, с. 349
- ↑ Батюшков Ф. Д. Гете на рубеже двух столетий // История западной литературы (1800-1910) т. 1, кн. 1 — М., 1912. — 114 б.
- ↑ Крупская Н.К. Что нравилось Ильичу из художественной литературы // В.И. Ленин о литературе и искусстве — М.: Политиздат, 1976. — 623 б.
- ↑ Г. Г. Ишимбаева. Гёте и Восток: актуальная современность и духовные искания немецкого классика//Ватандаш, Уфа, 2005, № 7
- ↑ «Башҡорт рухы феномены Европаны бөгөн дә аптырата әле»//Киске Өфө, 2015, № 52.
- ↑ АНТРОПОСОФИЯ
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Н. А. Холодковский. Вольфганг Гете. Его жизнь и литературная деятельность
- Иоганн Гёте — Личность. Биография. Библиография. Высказывания
- «Фауст, человек стремления». Духовнонаучные комментарии Р.Штейнера к «Фаусту» Гёте. Том I
- «Проблема Фауста. Романтическая и классическая Вальпургиева Ночь». Духовнонаучные комментарии Р.Штейнера к «Фаусту» Гёте. Том II
- Максим Мошков китапханаһында Иоганн Гете
- Иоганн Гёте: На Восток отправься дальный…
- Афоризмы Иоганна Гёте
- «Русский» Гете
- Луков Вл. А. Гёте Иоганн Вольфганг // Электронная энциклопедия «Мир Шекспира» (2010).
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- 28 августа тыуғандар
- 1749 йылда тыуғандар
- Германияла тыуғандар
- 22 мартта вафат булғандар
- 1832 йылда вафат булғандар
- Германияла вафат булғандар
- Австрия Леопольд ордены командорҙары
- Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары
- I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары
- Ботаник таксондар авторҙары
- Германия яҙыусылары
- Германия шағирҙары
- Немец яҙыусылары
- Немец шағирҙары
- XVIII быуат яҙыусылары
- XIX быуат яҙыусылары
- Германия философтары
- XVIII быуат философтары
- Алфавит буйынса ботаниктар
- Германия масондары
- Натурфилософтар
- Пруссия фәндәр академияһы ағзалары
- Бавария ФА ағзалары


text:
«Мобиль репортер» федераль проектының башҡортса версияһы сыға башлай
ӨФӨ, 2018 йыл, 25 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
«Башҡортостан» ДТРК-һы (ВГТРК филиалы) «Мобиль репортер» федераль проектының башҡортса версияһын әҙерләй.
Был аҙнала Өфөлә III «Мобиль репортер» Бөтә Рәсәй премияһы сиктәрендә «Он-лайн хәбәрсе» тигән яңы проект менән таныштырыу сараһы уҙа. Яңы студия, яңы алып барыусы һәм «Мобиль репортер» өсөн яңы тел.
Иң халыҡсан программа хәҙер башҡорт телендә лә сыға башлай. «Он-лайн хәбәрсе» тапшырыуын Ғәзиз Лоҡманов алып бара, ләкин теләгән һәр кем уның авторы була ала.
Яңы проект авторы һүҙҙәренсә, «башҡортса мобиль репортер программаһы — заман ҡушыуы ул, сөнки интернетта туған телдәрҙә үҙенсәлекле контент күптән бар, даими авторҙар ҙа етерлек. Тәбиғәт күренештәре йәки юл-транспорт ваҡиғаһы кадрҙары, яратҡан йорт хайуандары тураһында ҡыҙыҡлы видеояҙма йәки һаманғаса хәл ителмәгән проблема. Репортаждың темаһы төрлө булырға мөмкин, берҙән-бер шарт: роликты телефонды горизонталь рәүештә тотоп төшөрөргә һәм уны тапшырыуға ебәрергә».
«Башҡорт телендәге «Мобиль репортер», программаның русса версияһы кеүек үк, танылыу яулар, тип ышана журналистар. «Рәсәй 24 — Башҡортостан» каналында ул теүәл ике йыл сыға. 205 сығарылыш яҙҙырылған, 1500 самаһы репортаж эфирҙа күрһәтелгән. Халыҡ журналистары төшөргән роликтар һәр саҡ ихлас хис-тойғолар уята.
III «Мобиль репортер» Бөтә Рәсәй премияһы Өфөлә 27-29 сентябрҙә уҙа. Өфөгә Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән, шулай уҡ Беларусь Республикаһынан журналистар килә. Ләкин премияның төп геройҙары, әлбиттә, улар – халыҡ хәбәрселәре. Өфөлә уларҙы бай программа көтә.
«Башҡортостан» ДТРК-һы директоры Азамат Сәлихов һүҙҙәренсә, «ошо өс көндә илебеҙҙең 30 төбәгенән коллегаларыбыҙ һәм Белорусь Республикаһынан журналистар илебеҙҙәге билдәле журналистарҙың һәм блогерҙарҙың оҫталыҡ дәрестәрен тыңлай, республикала граждандар журналистикаһының нисек үҫешеүен һәм 100 йыллыҡ юбилей алдынан республикабыҙ, Рәсәйҙең алдынғы төбәктәренең береһе тураһында белә ала.
Бынан алда ике йыл рәттән Калининградта уҙған «Мобиль репортер» Бөтә Рәсәй премияһы тәүгә пропискаһын үҙгәртә һәм Башҡортостанға килә. Еңеүсе-хәбәрселәр өсөн ҡулдан эшләнгән һындар әҙер ҙә инде. Фестивалдең барлыҡ ҡунаҡтарын республикабыҙҙың милли колориты менән таныштырыуға йүнәлтелгән сағыу концерт программаһы әҙерләнә.
http://www.bashinform.ru/news/1215752-mobilnyy-reporter-zapuskaet-bashkirskuyu-versiyu-federalnogo-proekta-/


text:
- Подробности
- Просмотров: 487
ДИФФЕРЕНЦИАЛЬ ОПЕРАТОР, дифференциаль аңлатма һәм сик шарттары м‑н билдәләнгән оператор. Ябай һәм бүлендек сығарылмалы (мәҫ., эллиптик, гиперболик, параболик), һыҙыҡлы, квазиһыҙыҡлы, һыҙыҡлы булмаған Д.о. айырыла. Д.о. теорияһы операторҙар теорияһының классик ысулдарын (мәҫ., ҡыҫҡа сағылыштар ысулын) сығарылыштарҙы бифуркациялау теорияһында, мәсьәләләрҙе үҙ ҡиммәттәренә тикшереүҙә, дифференциаль тигеҙләмәләр өсөн сик мәсьәләләре сығарылыштарының барлығы һәм берәү генә булыуы т‑дағы теоремаларҙа ҡулланырға мөмкинлек бирә. Республикала 20 б. 50‑се йй. алып һыҙыҡлы ябай һәм эллиптик Д.о. спектраль теорияһы үҫеш ала. Башҡорт дәүләт университетында (Х.Х.Мортазин, Й.Т.Солтанаев, Й.Й.Фазуллин) сингуляр Д.о. спектраль үҙенсәлектәре (спектраль тарҡалыуҙар, спектр урынлашыуының сифат һәм һан үҙенсәлектәре һәм асимптотикаһы) өйрәнелә. Тәү башлап бүлендек сығарылмалы Д.о. күп төрлөлөктәрҙәге регулярланған эҙҙәре тикшерелә, ике үлсәмле гармоник осциляторҙың һәм Лаплас—Бельтрами операторының ике үлсәмле сфералағы болартыуҙары өсөн Гельфанд—Левитан эҙҙәренең формулалары табыла (Фазуллин); кире спектраль мәсьәләләр һәм уларҙың механикалағы ҡушымталары тикшерелә (А.М.Әхтәмов). 90‑сы йй. башлап Стәрлетамаҡ педагогия академияһында (К.Б.Сабитов) ҡатнаш типтағы бүлендек сығарылмалары булған Д.о. өсөн спектраль мәсьәләләр өйрәнелә. Лаврентьев‑Бицадзе Д.о., Чаплыгин Д.о. үҙ ҡиммәттәре табыла һәм үҙ функциялары төҙөлә, улар нигеҙендә ҡатнаш типтағы тигеҙләмәләрҙең сик мәсьәләләренең биортогональ рәттәр суммаһы рәүешендәге сығарылыштары табыла. Математика институтында күп төрлөлөктәрҙәге Д.о. тикшерелә, Д.о. индексы теорияһы, Д.о. теорияһының геометриялағы ҡушымталары, Д.о. спектраль теорияһы (Ю.А.Кордюков), эллиптик Д.о. һәм уларҙың һөҙөмтәләре үҫеш ала (Р.С.Сакс).
Әҙәб.: Наймарк М.А. Линейные дифференциальные операторы. М., 1969;
Садовничий В.А., Султанаев Я.Т., Ахтямов А.М. Обратные задачи Штурма-Лиувилля с нераспадающимися краевыми условиями. М., 2009.
Й.Т.Солтанаев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Бесән әҙерләп һаталар
17 июля 2013 йыл | Ауыл хужалығы
Ауылдарҙа, хужалыҡтарҙа ҡыҙыу бесән осоро. Ауыл хужалығы механизаторҙары әҙерләү тимерлеге булған 130-сы һөнәрселек училищеһы ла бөгөн бесән әҙерләү менән мәшғүл.
“Йәшел ураҡ” көндәлеге
17 июля 2013 йыл | Ауыл хужалығы
Район хужалыҡтарында мал аҙығы әҙерләү дауам итә. 16 июлгә ҡарата 5895 тонна бесән, 3100 тонна сенаж тупланған. Район буйынса алғанда һәр шартлы мал башына 7,2 центнер мал аҙығы тура килә.
Хәйерле сәғәттә, игенсе!
17 июля 2013 йыл | Ауыл хужалығы
Бер ай самаһы элек кенә шаулатып-гөрләтеп һабантуй уҙғарып, яҙғы баҫыу эштәренә йомғаҡ яһалған ине. Сәскән игендәр ни арала үҫкәндер ҙә, ни арала өлгөргәндер. Хәйер, көҙҙән сәселгән ужым культуралары иртә өлгөрөүсән була бит. Ана, "Сатурн” крәҫтиән хужалығында ла ужым бойҙайы өлгөрөп етешкән. Шуға ла күп уйлап тормай уны яҫмаларға һалырға булғандар.
"Йәнле ауыл"да эшһеҙҙәр булмаясаҡ
17 июля 2013 йыл | Ауыл хужалығы
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Хөкүмәттә оператив кәңәшмә үткәрҙе. Унда Ауырғазы районында тормошҡа ашырылған "Йәнле ауыл" проекты тәҡдим ителде.
Ярты ай ваҡыт бирелә
17 июля 2013 йыл | Ауыл хужалығы
Башҡортостан аграрийҙары иген һәм ҡуҙаҡлы культураларҙы йыйыуға төштө, тип хәбәр итте рес-публика Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 279
УҪАҠ БӘШМӘГЕ, базидиомицеттар класының лекцинум затына ҡараған бәшмәктәрҙең бер нисә төрө. Төньяҡ ярымшарҙа таралған. Башҡортостанда һарғылт һоро, йәки ҡыҙғылт һоро У.б. һәм ҡыҙыл У.б. үҫә. Эшләпәләренең диам. 30 см тиклем, тәүҙә сите һабына ныҡлап һырынған ярымшар формаһында, һуңынан ситтәренән тиресә һалынып торған мендәр рәүешендә, ҡыҙыл‑һары һәм ерән‑ҡыҙыл төҫтә, һарғылт һоро У.б. — асығыраҡ Гименофоры тоноҡ аҡ йәки һорғолт төҫтә, ваҡ йомро күҙәнәкле. Һабының оҙонлоғо 8–15, ҡалынлығы 1,5–3 см, цилиндр формаһында, ҡайһы берҙә төбөнә табан киңәйә, һорғолт аҡ төҫтә, аҡ, һуңынан һоро тәңкәләр, һарғылт һоро У.б. һоро, һуңынан ҡара төҫтәге тәңкәләр м‑н ҡаплана. Итсәһе тығыҙ, аҡ төҫтә, һынған урынында күк төҫкә инә. Спора онтағы ҡыҙғылт көрән төҫтә. Уҫаҡ, һирәгерәк — ҡайын, имән, ҡарағай һ.б. м‑н микоризаға инә. Ҡыҙыл У.б. япраҡлы һәм ҡатнаш урмандарҙа, һарғылт һоро У.б. ғәҙәттә респ. бөтә терр‑яһында ҡайынлыҡтарҙа һәм ҡайын м‑н ҡатнаш урмандарҙа үҫә; июндән сент. тиклем осрай. Ашарға яраҡлы бәшмәк.
И.Е.Дубовик
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 267
ТӨҘӨЛӨШТӘ НОРМАТИВ ДОКУМЕНТТАР СИСТЕМАҺЫ, башҡарма власть һәм төҙөлөш идаралығы органдары тарафынан ҡулланыусыларҙың, йәмғиәттең һәм дәүләттең хоҡуҡтарын һәм закон һаҡлаған мәнфәғәттәрен яҡлау маҡсатында төҙөлөш продукцияһын етештереү һәм эксплуатациялауҙың бөтә этаптарында файҙаланыу өсөн ҡабул ителгән документтар йыйылмаһы. Норматив документтарҙың мәжбүри үтәлә торған (миним. кәрәкле һәм макс. мөмкин булған кимәлдәрҙә), тәҡдим ителгән (илдәге һәм донъялағы иң юғары стандарттар кимәлендә) һәм белешмә положениелары була. Федераль документтар: төҙөлөш нормалары һәм ҡағиҙәләре (төҙөлөш продукцияһын етештергәндә үтәү мәжбүри булған талаптарҙы билдәләй), дәүләт стандарттары (проектлауҙың мәжбүри үтәлә торған һәм тәҡдим ителгән положениелары), проектлау һәм төҙөү б‑са ҡағиҙәләр йыйынтығы (айырым үҙ аллы мәсьәләләр б‑са мәжбүри нормалар м‑н сикләнмәгән положениелар), системаның етәксе документтары (төҙөлөштә, архитектурала, проектлау һәм эҙләнеү эштәрендә норматив документтарҙы әҙерләү һәм ҡулланыу б‑са мәжбүри үтәлә торған һәм тәҡдим ителгән ойоштороу- методик процедуралар); РФ субъекттарының (терр. төҙөлөш нормалары; РФ төбәктәренең тәбиғи‑климатик һәм соц. үҙенсәлектәрен, милли традицияларын, иҡт. мөмкинлектәрен иҫәпкә алып һәм ярашлы терр-ялар сигендә ҡулланыу өсөн мәжбүри булған һәм тәҡдим ителгән положениелар) һәм хужалыҡ эшмәкәрлеге (пр‑тиеларҙың, берекмәләрҙең производство-тармаҡ стандарттары һәм ведомстволарҙың төҙөлөш нормалары) документтары айырыла. БР Төҙөлөш комплексы ғилми‑тикшеренеү, проект‑конструкторлыҡ һәм производство ин‑тында “Ҡыуаҡтар рәүешендәге ауыш свайҙарҙан торған фундаменттарҙы проектлау һәм төҙөү буйынса электрон хисаплау машиналары өсөн программалар комплекты булған инструкция” (ВСН 67.262-89), “БР шарттарында төҙөлөш өсөн свайлы фундаменттар проектлау буйынса инструкция” (2005); “Башкиргражданпроект” һәм Көнбайыш Урал инженерлыҡ‑төҙөлөш эҙләнеүҙәре тресы м-н берлектә “Карсланған территорияларҙа эҙләнеүҙәр, бина һәм ҡоролмаларҙы проектлау, төҙөү һәм эксплуатациялау буйынса инструкция” (ТСН 302‑50‑95.РБ), “БР‑ҙың йыуҙыртып өйҙөрөлгән территорияларын төҙөлөш йәһәтенән үҙләштереү. Эштәрҙе проектлау һәм алып барыу нормалары” (ТСН 301‑50‑95.РБ) эшләнә һәм индерелә.
А.Л.Готман
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Был мышы балаһының «Күләш» ҡырағай хайуандарҙы ҡотҡарыу үҙәгендә йәшәүенә өс йыл инде. Ярҙамға мохтаж бәләкәсте Туймазы районынан килтерәләр. Һәйбәтләп ҡарап тәрбиәләгәс, Степан ҡушаматлы хайуанҡай нығынып, үҫеп етә. Хәҙер үҙен иреккә ебәрергә лә ваҡыт. Әлбиттә, яңы тормошҡа ҡабаттан яраҡлашырға тура килһә лә, тәбиғи шарттарҙа йәшәү уға барыбер һәйбәтерәк буласаҡ. Ниндәй генә ҡаршылыҡтар көтһә лә, мышыҡай еңеп өйрәнергә тейеш.
Степан менән бергә Зина ҡушаматлы мышыны ла сығарырға тейештәр ине. Былтыр уны иреккә ебәргәйнеләр инде. Яңы тормош шарттарына өйрәнеп китеү бик ауырға тура килгән, ахырыһы. Йәй буйы ваҡыт-ваҡыты менән серәкәйҙәрҙән ҡасып, бында килеп йөрөгән. Ә ҡар яуғас, бөтөнләй ҡышларға ҡалған.
Көндәр йылы, урманда аҙыҡ етерлек, шуға үҙәк белгестәре мышыларҙы урманға ебәрергә ҡарар иткән. Ҡушаматын ишетеү менән Степан шунда уҡ килеп етә, ә Зина бөгөн ниңәлер күренмәй әле. Тарбаҡлыларҙы ҡараусы Флүзә һәм Роберт Әҙиевтәр, нимә булды икән, тип борсола башлай. Кисә генә күҙ алдында йөрөй ине бит. 11 ҡабан торған вольерға инеүе ҡурҡынысыраҡ, шулай ҙа тапмайынса булмай. Ана, бер яҡтан Зинаны эҙләүселәрҙе Алтай ҡушаматлы марал да ҡарап ҡалды. Былтыр яңы йыл алдынан уны ҡотҡарыусылар Ағиҙел йылғаһынан сығарғайны. Ул үҙәктә йәшәгән мышылар менән дуҫлашып алһа ла, айырым урында тотола. Оҙаҡламай дирекцияның бүлек етәксеһе Мөнир Иҙрисовтың тауышы ишетелә. Баҡһаң, Зина быҙаулаған икән.
Мышы балаларын вольерҙа марал һәм ҡабандар менән бергә ҡалдырыу хәүефле икәнен аңлап, үҙәк белгестәре уларҙы икенсе урынға күсерҙе. Алдағы көндәрҙә был бәләкәстәрҙең яҙмышы хәл ителәсәк. Әгәр ҙә бөтәһе лә яҡшы барһа, инәһе Зина менән бергә урманға ебәрәсәктәр.
Бөтәһе лә шулай мәж килеп йөрөгәндә Степан инде урманда күҙ уңынан юғалған ине. Ул Кушнаренко районындағы «Күләш» ҡырағай хайуандарҙы ҡотҡарыу үҙәгенән иреккә ебәрелгән алтынсы мышы булды.
Г. ФАКИЛОВА.


text:
Яңылыҡтар
Моноҡалаларҙа эшҡыуарлыҡҡа булышлыҡ итеүгә федераль саралар йәлеп итеү буйынса Башҡортостан – беренсе
Башҡортостан моноҡалаларҙа эшҡыуарлыҡҡа булышлыҡ итеүгә федераль саралар йәлеп итеү буйынса беренселектә тора. Ошо көндәрҙә Мәскәүҙә бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡҡа дәүләт ярҙамы – төбәк бюджеттарына субсидиялар бүлеү буйынса конкурс уҙҙы. Моноҡалаларҙа бәләкәй эшҡыуарлыҡҡа ярҙам итеү өсөн алған саралар күләме буйынса Башҡортостандың Эшҡыуарлыҡ һәм сауҙа буйынса дәүләт комитеты икенсе йыл рәттән беренсе урында килә.
Республиканың бөтә алты моноҡалаһы ла – Күмертау, Нефтекама, Учалы, Бәләбәй, Благовещен һәм Белорет ҡалалары федераль субсидиялар алыуға конкурста ҡатнаша. Һөҙөмтәлә, дөйөм субсидия күләме – 130 миллион һумдан ашыу тәшкил итә.
Муниципалитеттарҙың яҡынса мәғлүмәттәре буйынса, 470-тән ашыу яңы эш урыны булдырған һәм 2500 самаһы эш урыны һаҡлап ҡалған 180-дән ашыу бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ предприятиеһы тура финанс ярҙам (субсидиялар һәм гранттар) алған.
Конкурс йомғаҡтары буйынса, бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡҡа ярҙам итеүгә Башҡортостанда федераль бюджеттан 255 миллион һумдан ашыу аҡса йәлеп ителгән. Уларҙан микрофинанс эшҡыуарлыҡты финанслау ойошмаларын асыуға һәм үҫтереүгә – 53 миллион һум, Социаль өлкә инновациялары үҙәген булдырыуға һәм үҫтереүгә – 5 миллион һум, Эшҡыуарлыҡҡа ярҙам итеү үҙәген асыуға һәм үҫтереүгә – 30 миллион һум, йәштәрҙе эшҡыуарлыҡҡа йәлеп итеү буйынса сараларға – 11,2 миллион, Төбәк инжиниринг үҙәген булдырыуға һәм үҫтереүгә – 26 миллион, моноҡалаларҙа бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттарына ярҙам итеүгә – 130 миллион һум.
/«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.


text:
Хәлиҙә хәбәрҙәре
23 марта 2013 йыл | Хаттар
* Үткән йәйҙең ҡоро килеүе сәбәпле, малдарҙы ҡышлатыу уңғандар өсөн сираттағы һынау булһа, ялҡауҙарға аҡтыҡ малдарынан да ҡотолорға һылтау ғына булды.
Сәхнә солтаны Әнүәр
23 марта 2013 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Ерҙәге бар матурлыҡ – ҡояштан, тормоштағы бар гүзәллек – кешенән, тип яҙып ҡалдырған рус яҙыусыһы Михаил Пришвин. Ысынлап та, әҙәм балаһының был яҡты донъяға яҡтылыҡ һәм матурлыҡ өләшеү өсөн генә яратылыуы бәхәсһеҙ. Бөгөнгө һүҙем тамашасыларға яҡшы кәйеф бүләк итеүсе сәхнә ветераны, һәүәҫкәр театр артисы, уҡытыусы Әнүәр Әсҡәт улы Ғәзизов тураһында.
Көнгә ҡарап юлға сыҡ
23 марта 2013 йыл | Йәмғиәт
Тәбиғәттә насар һауа шарттары юҡ, тип йырҙа йырланғанса, кеше тәбиғәт күренештәренә яраҡлашып йәшәргә тырыша. Бының өсөн тирә-яҡ мөхиттә барған үҙгәрештәрҙе дөрөҫ баһалап, килер афәттәрҙе күҙаллап, уларҙың зыянын мөмкин тиклем кәметеү саралары күрелә. Тап шуның менән шөғөлләнә лә инде метеорология хеҙмәте.
Шырпы уйынсыҡ түгел
23 марта 2013 йыл | Хоҡуҡ
Ғаиләлә балаға ут менән уйнарға ярамағанын өйрәтеү газды тоҡандырма, шырпы тотма тигән ябай ғына тыйыуҙарҙан тора. Әммә тыйылған емеш һәр ваҡыт татлы: балалар яңы мауығыуҙар эҙләп кенә тора, шырпы һәм ут сығара торған әйберҙәр менән шаяралар. Йыш ҡына бындай уйын фажиғә менән тамамлана.
Дөрөҫ һаҡларға кәрәк
23 марта 2013 йыл | Хоҡуҡ
Республикала үҙ-үҙеңде һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән атыу ҡоралдарын юғалтыу осраҡтары йышайҙы. Мәҫәлән, 2012 йылда шундай 61 берәмек ҡорал юғалтылһа, шуларҙың 44-е – газ ҡоралы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 352
ПОНОСОВА‑МОЛЛО Е.А. ЙОРТО, тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы, ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы. Өфөлә урынлашҡан (К.Маркс урамы, 6). 1900 й. сауҙагәр С.С.Манаев заказы б‑са Петербург архитекторҙар йәмғиәте тарафынан эшләнгән проект б‑са (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, инженер‑архитектор К.А.Гуськов проекты б‑са) төҙөлгән. 20 б. башындағы усадьба архитектураһы өлгөһө (баҡса, фонтан, ярҙамсы биналары булған). 2 ҡатлы, силуэты һәм күләм‑киңлек ҡоролошо йәһәтенән үҙенсәлекле кирбес бина, архитектураһында эклектика (неоклассицизм, модерн һ.б. мотивтар ҡулланыу) һыҙаттары күҙәтелә. Төрлө үлсәмле архитектур күләмдәр бинаның эсен ирекле планлаштырыу шартынан килеп сыҡҡан. Был эске бүлмәләрҙең үҙ‑ара уңайлы һәм функциональ бәйләнешен, тышҡы яҡтан бинаның үҙенсәлекле күркәмлеген тәшкил иткән. Инеү урыны төп фасадҡа һәм йорттоң үҙәк өлөшөнә асимметриялы итеп урынлашҡан; болдор өсмөйөш фронтонлы һәм антаблементлы, 2 квадрат колонналы тәрән портик рәүешендә төҙөлгән, уға декоратив металл ҡойма терәтелгән. Рустланған, ҡатмарлы итеп һырланған кәрниздәр, семәр йөҙлөклө тәҙрәләр, һылап яһалған биҙәктәр, аркалы һәм тура мөйөшлө тәҙрәләр бинаға күркәмлек өҫтәй. Урынды уңышлы һайлау, масштабты һәм төҫтәрҙе яраштырыу һөҙөмтәһендә уратып алған мөхиткә тап килеп, ҡаланың хәҙ. картинаһын тултырып тора. 1980 йй. башында — реставрация (архитектор Р.Сәлимов проекты), 2008 й. реконструкция (В.Ҡәйүмов) үткәрелә, төкәтмә итеп зал төҙөлә (Р.И.Кирайдт). 1909 й. алып йорттоң хужаһы Е.А.Поносова‑Молло була, 1919 й. июнендә унда — егерме бишенсе уҡсылар дивизияһы штабы, һуңынан сит ил коммунистары клубы, 1921 й. башлап — Губерна фәнни китапханаһы (ҡара: Милли китапхана), 1930 йй. — Өфө революция музейы һәм Ҡарт большевиктар йәмғиәте, 1951 й. алып Ғалимдар йорто, РФА Өфө ФҮ һәм Фәндәр академияһы Президиумдары, 2007 й. башлап Этнологик тикшеренеүҙәр институты м‑н Археология һәм этнография музейы урынлашҡан.
Әҙәб.: Н и г м а т у л л и н а И.В. Старая Уфа: ист.‑краеведч. очерк. Уфа, 2004; С е м ё н о в а С.Ю. Как строилась и жила губернская Уфа (конец ХVI – начало ХХ вв.): очерки. Уфа, 2004.
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 438
“КАРУАНҺАРАЙ”, башҡ. халыҡ йыры, оҙон көй. Тәүге тапҡыр М.И. Солтанов 20 б. 10‑сы йй. яҙып ала һәм үҙенең “Башҡорт һәм татар мотивтары” (“Башкирские и татарские мотивы”; 1916) китабында баҫтыра. Йырҙың артабанғы варианттары С.Агиш, М.А.Буранғолов, З.Ғ.Исмәғилев, Л.Н.Лебединский, И.В.Салтыков, А.А.Эйхенвальд, Х.Ф.Әхмәтов тарафынан яҙып алына. Лирик‑эпик характерҙағы йыр. Каруанһарай төҙөлөүгә бәйле ижад ителгән. Шиғри текстың бер нисә варианты бар, төп темаһы — мөхәббәт. Көйө аҙ биҙәлгән, уртаса диапазонлы, үҙгәреүсән метроритмик төҙөлөшкә эйә. Башҡарыусылар араһында Ф.Ә.Килдейәрова, Ғ.З.Сәфәрғәлин, М.Х.Хисмәтуллин, “Каруанһарай” фольклор‑эстрада төркөмө. Йырҙы А.К.Березовский фп. өсөн, М.М.Вәлиев хор һәм оркестр өсөн, А.Т.Кәримов тауыш һәм фп. өсөн, А.В.Фере хор (a cappella) өсөн эшкәрткән. Көйө А.С.Ключарёвтың “К.” темаһына симфоник оркестр өсөн Фантазияһында, Й.З.Бикбирҙин тарафынан һалынған ш. уҡ исемле бейеүҙә ҡулланылған.
Әҙәб.: Башкирское народное творчество. Т.8. Песни (дооктябрьский период). Уфа, 1995; Камаев Ф.Х., Шонкаров Н.Д., Хамитова Г.Ч. 400 башкирских народных песен. Уфа, 2011.
Г.С.Хәмитова
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова