text:
Муниципальное бюджетное образовательное учреждение
«Средняя общеобразовательная школа села Старокубово»
Муниципального района Иглинский район Республики Башкортостан
«Рассмотрено »
на заседании РМО
_________/ Х.Н Сафина./
«____»________2016 г.
«Согласовано»
Заместитель директора
школы по УВР
__________/ Ф.Ф.Гареева./
«____»____________2016 г.
«Утверждаю»
директор школы
Камалетдинов У.Н
Приказ №___
«__» _________ 2016 г.
Рабочая программа учебного курса
«Башкирский язык »
для 5-9 классов.
Составитель: учитель башкирского языка
Абсаликова Гульнара Габдулахатовна.
2016-2017 учебный год
Пояснительная записка
Рабочая программа составлена на основе следующих нормативно-правовых документов:
Конституции РФ;
Конвенции о правах ребенка;
Федерального закона от 29 декабря 2012 г. № 273-ФЗ "Об образовании в Российской Федерации";
Приказа № 1089 от 5 марта 2004 "Об утверждении федерального компонента государственных образовательных стандартов начального общего, основного общего и среднего (полного) общего образования" (в соответствии с изменениями);
Приказа от 9 марта 2004 г. N 1312 Об утверждении федерального базисного учебного плана и примерных учебных планов для образовательных учреждений Российской Федерации, реализующих программы общего образования;
Постановления Главного государственного санитарного врача РФ от 29 декабря 2010 № 189 «Об утверждении СанПиН 2.4.2.2821-10 «Санитарно-эпидемиологические требования к условиям и организации обучения в общеобразовательных учреждениях»;
Закон "О языках народов Российской Федерации" (с изменениями и дополнениями) от 25 октября 1991 г. № 1807-I
Закона Республики Башкортостан «Об образовании в Республике Башкортостан» от 1 июля 2013 г. № 696-з;
Концепции развития национального образования в Республике Башкортостан от 31 декабря 2009 г. № УП-730; Республиканская программа развития образования на 2012-2017 годы от 30.12.2012 года.
Закон «О языках народов Республики Башкортостан»(с изменениями и дополнениями) от 15 февраля 1999 года № 216-з
Регионального базисного учебного плана и примерных учебных планов для общеобразовательных учреждений Республики Башкортостан, реализующих программы общего образования (Приказ министерства образования РБ № 905 от 29 апреля 2015 года. );
Башҡорт теленән программа 5-9 класс ( Төп дөйөм белем биреү буйынса башҡорт мәктәптәре өсөн башҡорт теленән программа). Төҙөүсеһе: З.М.Ғәбитова.-Өфө, Китап, 2012 й.
Учебного плана МБОУ СОШ с. Старокубово Иглинского района
Приказ № 16 от «20» августа 2016 г.
Положения о рабочей программе МБОУ СОШ с. Старокубово Приказ № 5 от « 29 » мая 2014 г.
Төп дөйөм белем биреү маҡсаттарын тормошҡа ашырыуҙа «Башҡорт теле» предметының өлөшө
Башҡорт теле — башҡорт халҡының туған теле һәм Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле булып һанала.
Туған телдең метапредмет белем биреү функцияһы мәктәптә белем алыу процесында бала шәхесен формалаштырыуҙа «Башҡорт теле» предметының универсаль, дөйөмләштереү характерын билдәләй.
Башҡорт теле баланың фекер үҫешенә булышлыҡ итә; уҡыусыларҙың интеллектуаль һәм ижади һәләтен үҫтерергә ярҙам итә; белем һәм күнекмәләрҙе үҙ аллы үҙләштереү һәләттәрен үҫтерә, шулай уҡ уҡыусыларҙың үҫтереүсе уҡыу эшмәкәрлеген ойоштора. Туған тел башҡорт мәҙәниәтен өйрәнеүгә нигеҙ булып тора һәм башҡорт әҙәбиәтенең рухи тел байлығын үҫтереүгә булышлыҡ итә; уҡыусыларҙы кешелектең мәҙәни- тарихи тәжрибәһенә ылыҡтыра. Киләсәктә төрлө белемде үҙләштереү һәм һаҡлау формаһы булараҡ, башҡорт теле бөтә
предметтар менән тығыҙ бәйләнештә тора һәм профессиональ күнекмәләрҙе үҙләштереү сифатына йоғонто яһай. Аралаша белеү, шул һөҙөмтәлә уңыштарға өлгәшеү, юғары профессиональ һәм социаль әүҙемлек шәхес тормошоноң төрлө өлкәләрендә өлгәшелгән уңыштарын билдәләүсе характеристика булып тора. Туған тел ул баланың төрлө тормош ситуацияларында тәрбиә- этик нормаларын формалаштырыу нигеҙе; әхлаҡ нормалар позицияһынан сығып, үҙ ҡылыҡтарына дәлилле баһа биреү мөмкинлеген дә үҫтерә.
Төп мәктәптә башҡорт телен уҡытыу маҡсаттары:
туған телгә ҡарата һөйөү, мәҙәниәт күренеше булараҡ, телгә ҡарата аңлы ҡараш тәрбиәләү; туған телдең төп аралашыу, кеше эшмәкәрлегенең төрлө сфераһынан белем алыу ҡоралы булыуын, йәмғиәттә ҡабул ителгән әхлаҡ-этик нормаларҙы үҙләштереү сараһы булыуын аңлау; туған телдең эстетик ҡиммәттәрен үҙләштереү;
көндәлек тормошта һәм уҡыу эшмәкәрлегендә туған телде аралашыу сараһы булараҡ үҙләштереү; үҙ-ара аңлашыу һәм үҙ-ара фекер алышыуға һәләтлелекте үҫтереү; үҙ телмәреңде камиллаштырыу; мөһим төп уҡыу белемен һәм универсаль уҡыу хәрәкәттәрен (эшмәкәрлек маҡсаттарын аныҡ итеп әйтә белеү, уны планлаштырыу, библиографик эҙләнеү үткәреү, төрлө типтағы лингвистик һүҙлектәрҙән, сығанаҡтарҙан, Интернеттан тейешле мәғлүмәтте алыу һәм эшкәртеү һ. б.) үҙләштереү;
тел системаһы төҙөлөшөн һәм уның хәрәкәттә булыу законлығын үҙләштереү; стилистик ресурстарҙы һәм төп әҙәби тел нормаларын күҙәтергә өйрәнеү; анализлау, сағыштырыу, классификациялау һәм тел факттарын баһалау һәләттәрен үҫтереү; яҙма һәм һөйләү телмәрен, телмәр эшмәкәрлеге төрҙәрен, аралашыуҙың төрлө ситуацияларында телде ҡулланыу ҡағиҙәләрен, телмәр этикет нормаларын үҙләштереү; актив һәм потенциаль һүҙлек запасын байытыу; телмәрҙә грамматик сараларҙы ҡулланыу күләмен киңәйтеү; алынған белемде, күнекмәне аралашыу процесында, уҡыу эшмәкәрлегендә һәм көндәлек тормошта ҡулланыу һәләтлеген камиллаштырыу.
Уҡыу предметына дөйөм характеристика
Төп дөйөм белем биреү мәктәптәрендә башҡорт теле курсының йөкмәткеһе белем биреү процесында метапредмет һәм предмет маҡсаттарына өлгәшеүгә йүнәлдерелгән. Был үҙ йәһәтендә коммуникатив, тел, лингвистик һәм мәҙәни компетенцияны формалаштырыуҙы һәм үҫтереүҙе күҙ уңында тота.
Коммуникатив компетенция телмәр эшмәкәрлегенең төрҙәре, аралашыуҙы, һөйләү һәм яҙма телмәр төрҙәрен үҙләштереүҙе иҫәптә тота, тел материалын һәм күнекмәләрҙе кәрәкле ситуацияларҙа ҡуллана алыуҙы талап итә. Коммуникатив компетенция аралашыуҙың маҡсатын билдәләй, телмәр ситуацияһын баһалай белеүҙе, аралашыусының коммуникация ысулдарын һәм ниәттәрен иҫәпкә алыуҙы, адекват стратегик аралашыуҙы һайлауҙы һәм үҙ телмәреңде аңлы рәүештә үҙгәртеүгә әҙер булыуҙы күҙ уңында тота.
Тел һәм лингвистик компетенция йәмғиәт күренеше булараҡ, тел тураһында тейешле белемде үҙләштереү нигеҙендә уның төҙөлөшөн, үҫешен, хәрәкәттә булыуын формалаштырыуҙы аңлата; башҡорт әҙәби теленең төп нормаларын үҙләштереү; һүҙлек запасын һәм уҡыусы телмәренең грамматик төҙөлөшөн байытыу; фән булараҡ, лингвистика тураһында тейешле белем, уның төп бүлектәренә кәрәкле булған тел күренеше факттарын анализлау һәм баһалау мөмкинлеген формалаштырыу; төрлө төрҙәге лингвистик һүҙлектәр менән ҡуллана белеү.
Мәҙәни компетенция туған телдең мәҙәниәтен сағылдырыусы форма булараҡ аңлауҙы күҙ уңында тота, тел һәм халыҡ тарихының бәйләнештә булыуын, башҡорт теленең милли-мәҙәни үҙенсәлеген, башҡорт телмәр этикет нормаларын үҙләштереүҙе, милли-мәҙәни компонентлы һүҙҙәр мәғәнәһен аңлатыуҙы белдерә.
Программала материал коммуникатив-эшмәкәрлек йүнәлештә бирелгән. Тәҡдим ителгән материал белем биреүҙе генә иҫәпкә алмай, ә эшмәкәрлек формаһын тормошҡа ашыра.
Беренсе (1 цифры аҫтында) тел һәм телмәр күренеше һәм уларҙың хәрәкәттә булыуын аңлатыусы лингвистик аңлатмаларҙың исемлеге бирелә. Икенсе (2 цифры аҫтында) тейешле аңлатмаларҙы өйрәнеү процесында эшкәртелеүсе төп уҡыу-уҡытыу эшмәкәрлек төрҙәре һанап кителә.
Башҡорт теле курсының коммуникатив-эшмәкәрлек йүнәлешен көсәйтеү, уны белем алыуҙа метапредмет һөҙөмтәләргә йүнәлтеү, кешенең тышҡы мөхиткә тиҙ яраҡлашыу һәм унда әүҙем эшмәкәрлекте дауам итеүгә һәләтле булараҡ, функциональ грамоталылыҡты формалаштырыуҙың мөһим шарттары булып тора.
Функциональ грамоталылыҡтың мөһим индикаторы — предмет-ара статус: коммуникатив универсаль укыу эшмәкәрлеге (телмәр эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәре менән эш итеү, тиңдәштәре һәм оло кешеләр менән аралашыуҙы ҡороу; телдән һәм яҙма телмәрҙе адекват ҡабул итеү, ҡуйылған проблема буйынса үҙ ҡарашыңды теүәл, дөрөҫ, логик яҡтан төҙөк һәм тасуири әйтеп биреү, аралашыу процесында яҙма һәм һөйләү телмәре нормаларын һәм башҡорт телмәр этикетын һаҡлау); танып белеү универсаль уҡыу эшмәкәрлеге (проблеманы аныҡлау, дөрөҫ аргументлай белеү, логик яҡтан төҙөк фекер йөрөтөү, иҫбатлай белеү, раҫлаусы йә кире ҡағыусы тезис килтереү, библиографик эҙләнеүҙе тормошҡа ашырыу, төрлө сығанаҡтарҙан кәрәкле мәғлүмәт алыу, төп һәм өҫтәмә мәғлүмәтте билдәләү, уҡыу маҡсатын асыҡлау, аралашыу маҡсатынан сығып уҡыу төрөн һайлау, мәғлүмәти-компьютер сараларын ҡулланыу; мәғлүмәтте системаға килтереү һәм киренән эшкәртеү, уны төрлө ысулдар менән күрһәтеү һ. б.); регулятив универсаль уҡыу эшмәкәрлеге (эшмәкәрлек маҡсатын ҡуя һәм аныҡ итеп әйтә белеү, эшмәкәрлекте эҙмә-эҙлекле планлаштыра һәм кәрәк саҡта үҙгәртә белеү; үҙ контроль, үҙ баһалау, үҙ коррекциялау һ. б. тормошҡа ашырыу). Функциональ грамоталылыҡтың мөһим компоненты телмәр эшмәкәрлеге төрҙәренә нигеҙләнә һәм мәктәптә туған телде өйрәнеү аша уҡыусыларҙың фекерләү һәләтен маҡсатлы йүнәлештә үҫтереүҙе күҙ уңында тота.
Функциональ грамоталылыҡты формалаштырыу, уҡыусыларҙың телмәр эшмәкәрлеген камиллаштырыу, төрлө аралашыу шарттарында башҡорт теленең уны ҡулланыу үҙенсәлектәрен белеү нигеҙендә төҙөлә. Уҡыу процесы телде анализлау күнекмәләрен формалаштырыуға ғына йүнәлдерелгән булырға тейеш түгел, ә шулай уҡ телмәр мәҙәниәтен тәрбиәләү, тормошта мөһим күнекмәләрҙе формалаштырыу, төрлө уҡыу төрҙәрен ҡулланыу, тексты мәғлүмәти эшкәртеү, мәғлүмәтте төрлө формала эҙләү, телмәр ситуацияһына, әҙәби тел нормаларына һәм аралашыуҙың этик нормаларына яраҡлы төрлө ысулдарын файҙаланыу. Шулай итеп, төп дөйөм белем биреү мәктәптәрендә башҡорт телен уҡытыу баланың дөйөм мәҙәни кимәлен
үҫтерергә, артабан уҡыуын төрлө белем биреү учреждениеларында дауам итә алырлыҡ кимәлдә булырға тейеш.
Төп йөкмәткеле йүнәлеш
Программа структураһында башҡорт теле курсының йүнәлеше коммуникатив, тел һәм лингвистик, мәҙәни компетенцияны формалаштырыуҙа сағылыш тапты. Унда күрһәтелгән компетенцияларҙы формалаштырыуҙы тәьмин итеүсе өс бәйләнешле йүнәлеш билдәләнә:
коммуникатив компетенцияны формалаштырыуҙы тәьмин итеүсе йөкмәтке;
тел һәм лингвистик компетенцияны формалаштырыуҙы тәьмин итеүсе йөкмәтке;
мәҙәни компетенцияны формалаштырыуҙы тәьмин итеүсе йөкмәтке.
Беренсе йөкмәткеле йүнәлеш өлгө программала аралашыу телмәр күнекмәләрен аңлы рәүештә формалаштырыуға йүнәлдерелгән бүлектәр менән бирелә: «Телмәр һәм аралашыу телмәре», «Телмәр эшмәкәрлеге», «Текст», «Телдең функциональ төрлөлөгө».
Икенсе йөкмәткеле йүнәлештең бүлектәре телдең төҙөлөшө һәм тел берәмектәренең үҙенсәлектәрен сағылдыра: «Тел тураһында дөйөм белешмә», «Фонетика һәм орфоэпия», «Графика», «Морфемика һәм һүҙьяһалыш», «Лексикология һәм фразеология», «Морфология», «Синтаксис», «Телмәр мәҙәниәте», «Дөрөҫ яҙыу: орфография һәм пунктуация».
Программала бирелгән «Тел һәм мәҙәниәт» бүлеге телдең халыҡ тарихы һәм мәҙәниәте менән бәйләнештә булыуын асыҡларға ярҙам итә.
Уҡыу процесында күрһәтелгән йөкмәткеле йүнәлештәр бер- береһе менән тығыҙ бәйләнештә һәм интеграцияланған. Һәр бер бүлекте өйрәнеүҙә уҡыусылар тейешле белем һәм күнекмәләр генә үҙләштереп ҡалмай, ә телмәр эшмәкәрлеге төрҙәрен камиллаштыра, төрлө коммуникатив күнекмәләрҙе үҫтерә, шулай уҡ, милли-мәҙәни феномен булараҡ, туған тел тураһында күҙаллауҙарын тәрәнәйтә.
«Башҡорт (туған) теле» предметының өйрәнеү һөҙөмтәләре
Төп дөйөм белем биреү мәктәбенең сығарылыш уҡыусыларының башҡорт (туған) теле программаһын үҙләштереүҙә шәхси һөҙөмтәләре булып түбәндәгеләр тора:
башҡорт телен башҡорт халҡының төп милли-мәҙәни ҡиммәте булараҡ аңлау, интеллектуаль, ижади һәләтлектәрен һәм шәхестең мораль-этик сифаттарын үҫтереүҙә туған телдең ролен, уның мәктәптә белем алыу процесындағы әһәмиәтен билдәләү;
башҡорт теленең эстетик ҡиммәтен аңлау; туған телгә ҡарата ихтирам, һөйөү, уның менән ғорурланыу тойғоһо тәрбиәләү; милли-мәҙәни сағылыш булараҡ, башҡорт теленең таҙалығын һаҡлау тураһында хәстәрлек күреү; үҙ телмәреңде камиллаштырыуға ынтылыу;
аралашыу процесында кәрәкле һүҙлек запасына эйә булыу һәм үҙ фекереңде иркен еткереү өсөн тейешле грамматик сараларҙы үҙләштереү; үҙ телмәреңде күҙәтеү һәм уны баһалау күнекмәһен булдырыу.
Башҡорт (туған) теле программаһын үҙләштереүҙең метапредмет һөҙөмтәләре:
1) телмәр эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен үҙләштереү:
аудирование һәм уҡыу:
телдән һәм яҙма бирелгән мәғлүмәтте (коммуникатив йүнәлеш, текст темаһы, төп фекер; төп һәм өҫтәмә мәғлүмәт) адекват ҡабул итеү;
төрлөсә уҡыу күнекмәләрен булдырыу (эҙләнеү, ҡарап сығыу, танышыу, өйрәнеү); төрлө стилдәге, жанрҙағы текстарҙы үҙләштереү;
төрлө стилдәге һәм жанрҙағы тексты ишетеп, адекват ҡабул итеү; аудирование менән эш итеү (һайлап алыу, танышыу);
төрлө сығанаҡтарҙан мәғлүмәтте һайлап алыу һәләтлелеге (матбуғат саралары, уҡыу өсөн тәғәйенләнгән компакт-дискылар, Интернет ресурстары); төрлө типтағы һүҙлектәр менән иркен ҡулланыу; белешмә өсөн әҙәбиәт, шулай уҡ электрон ҡулланмаларҙан һайлап алыу күнекмәһен булдырыу;
һайлап алыу алымдары менән эш итә белеү һәм тәғәйен темаға материалды системаға килтереү; уҡыу йә аудирование һөҙөмтәһендә алынған мәғлүмәтте үҙ аллы эҙләй алыу күнекмәләренә эйә булыу; мәғлүмәтте ҡайтанан эшләй алыу, еткерә белеү;
стилистик үҙенсәлектәрҙе иҫәпкә алып, йөкмәткенән һәм ҡулланылған тел сараларынан сығып, фекерҙе сағыштыра алыу;
һөйләү һәм яҙыу:
алдағы уҡыу эшмәкәрлегенең (индивидуаль һәм коллектив) маҡсатын билдәләү һәләтлелеге, эштең эҙмә-эҙлелеге, өлгәшелгән һөҙөмтәләрҙе баһалау, уларҙы телдән һәм яҙма формала адекват аныҡ итеп әйтеү;
тыңланған йә уҡылған тексты тәҡдим ителгән кимәлдә (план, һөйләү, конспект, аннотация) һөйләй алыу;
төрлө телмәр стилендә һәм төрлө жанрҙарҙа аралашыу ситуацияһына ҡарап телдән һәм яҙма текст төҙөй алыу;
телдән һәм яҙма формала үҙ фекереңде иркен еткерә белеү, тексты логик яҡтан эҙмә-эҙлекле төҙөү талаптарын һаҡлау;
төрлө төрҙәге монологты (хикәйәләү, һүрәтләү, фекер йөрөтөү; төрлө төрҙәге монологтарҙың берләшеүе) һәм диалогты (этикетты үҙ эсенә алған, диалог-һорашыу, диалог-аралашыуға өндәү, диалог-фекер алышыу һ. б.; төрлө төрҙәге диалогтың берләшеүе) үҙләштереү;
ғәмәлдә төрлө телмәрҙәге аралашыуҙың орфоэпик, лексик, грамматик, хәҙерге башҡорт әҙәби теленең стилистик нормаларын һәм яҙма телдә төп орфографик һәм пунктуацион ҡағиҙәләрҙе һаҡлау;
телмәр этикет нормаларын һаҡлап, аралаша алыу, телмәр аралашыу процесында ым-ишара, мимиканы урынлы ҡулланыу;
уҡыу процесында һәм көндәлек аралашыуҙа үҙ телмәреңде контролдә тота алыу; йөкмәткенән, һүҙҙәрҙе урынлы ҡулланыуҙан сығып, үҙ телмәреңде баһалай белеү; грамматик һәм телмәр хаталарын таба, уларҙы төҙәтә алыу; үҙ тексыңды мөхәррирләү һәм камиллаштыра белеү;
үҙ тиңдәштәрең аудиторияһында ҙур булмаған доклад, реферат менән сығыш яһау; бәхәстә, төрлө аргументтар ҡулланып, көнүҙәк проблемалар буйынса сығыштарҙа ҡатнашыу;
2) алынған белем һәм күнекмәләрҙе көндәлек тормошта ҡуллана белеү; туған телде башҡа төрлө фәндәрҙән белем алыу сығанағы булараҡ файҙаланыу; тел күренештәрен анализлау буйынса алған белем һәм күнекмәләрҙе предмет-ара (сит тел, әҙәбиәт һ. б. дәрестәрҙә) ҡулланыу;
3) аралашыу процесында тирә-яҡтағы кешеләр менән коммуникатив маҡсатлы бәйләнештә, ниндәйҙер эш төрөн бергә эшләү, бәхәстә, күтәрелгән көнүҙәк темаларҙа фекер алышыуҙа ҡатнашыу; формаль һәм формаль булмаған шәхестәр менән мәҙәни аралашыу барышындағы төрлө ситуацияларҙа телмәр этикетының милли- мәҙәни нормаларын үҙләштереү.
Предмет һөҙөмтәләре:
телдең төп функциялары тураһында, башҡорт теленең башҡорт халҡының милли теле, Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле булыуы тураһында, тел һәм халыҡ мәҙәниәтенең бәйләнештәре тураһында, туған телдең кеше һәм йәмғиәт тормошондағы роле тураһында ҡараш булдырыу;
гуманитар фәндәр системаһында туған телдең урынын һәм мәғарифта тулыһынса уның ролен аңлау;
туған тел тураһында төп фәнни нигеҙҙе үҙләштереү; уның кимәл һәм берәмектәр бәйләнешен аңлау;
тел ғилеменең төп аңлатмалары: лингвистика (тел ғилеме) һәм уның төп бүлектәре; тел һәм телмәр, телмәр аралашыуы, һөйләү һәм яҙма телмәр, монолог, диалог һәм уларҙың төрҙәре; аралашыу ситуациялары, фәнни, публицистик, рәсми-эшлекле * стилдәр, матур әҙәбиәт теле; функциональ-мәғәнәүи телмәр төрҙәре (хикәйәләү, һүрәтләү, фекер йөрөтөү); текст, текст төрҙәре; телдең төп берәмектәре, уларҙың билдәләре һәм телмәрҙә ҡулланыу үҙенсәлектәрен үҙләштереү;
башҡорт теленең лексикаһы һәм фразеологияһының төп стилистик ресурстарын, башҡорт әҙәби теленең төп нормаларын, һөйләү этикет нормаларын үҙләштереү;
телдең төп берәмектәрен, грамматик категорияларын анализлау һәм таныу, тел берәмектәрен аралашыу шарттарына ярашлы ҡулланыу;
һүҙгә төрлө анализ төрҙәрен (фонетик, морфематик, һүҙьяһалыш, лексик, морфологик), һөйләм һәм һүҙбәйләнешкә
синтаксик анализ, төп билдә һәм структура күҙлегенән сығып, күп аспектлы анализ яһау;
тел-һүрәтләү саралары һәм уларҙы уҡыусы телмәрендә ҡулланыу;
туған телдең эстетик функцияһын таныу, матур әҙәбиәт текстарын анализлағанда телмәрҙең эстетик кимәлен баһалау.
Башҡорт (туған) теленең базислы уҡыу (белем биреү) планында урыны.
Башҡортостан Республикаһының башҡорт телендә уҡытылған дөйөм белем биреүсе мәктәптәр өсөн йыллыҡ өлгө уҡыу планы башҡорт телен 420 сәғәт күләмендә уҡытыуҙы күҙ уңында тота: 5-се класс — 105, 6-сы класс — 105, 7-се класс — 70, 8-се класс — 70, 9-сы класс — 70 сәғәт.
Башҡорт теленән төп белем биреүҙә программа инвариант өлөшөн тәшкил итә һәм ул 370 сәғәткә иҫәпләнгән. Программаның вариатив өлөшө 50 сәғәт (аҙналы уҡыу планына ҡаралған дөйөм сәғәттәр һанының 12%) тәшкил итә һәм эш программаһының авторҙары тарафынан формалаштырыла.
Коммуникатив компетенцияны тәьмин итеусе йөкмәтке .
Телмәр һәм аралашыу телмәре
Телмәр һәм аралашыу телмәре. Телмәр ситуацияһы. Һөйләү телмәре, яҙма телмәр. Диалогик һәм монологик телмәр. Монолог, монолог төрҙәре (хикәйәләү, һүрәтләү, фекер йөрөтөү, төрлө төрҙәге монологтың берләшеүе). Диалог, диалог төрҙәре (этикет, диалог- һорашыу, диалог-фекер алышыу һ. б.; төрлө төрҙәге диалогтың берләшеүе).
Һөйләү һәм яҙма телмәрҙең төп үҙенсәлектәрен аңлау; һөйләү һәм яҙма телмәр өлгөләрен анализлау. Диалогик һәм монологик телмәрҙе айырыу. Монолог телмәрҙе (хикәйәләү, һүрәтләү, фекер йөрөтөү, төрлө төрҙәге монологтың берләшеүе) һәм диалогты (этикет, диалог-һорашыу, диалог-фекер алышыу һ. б.; төрлө төрҙәге диалогтың берләшеүе) үҙләштереү. Коммуникатив маҡсатты һәм төрлө аралашыу ситуацияларында һөйләүсенең мотивын аңлау. Формаль һәм формаль булмаған шәхес-ара аралашыуҙа телмәр тәртибе нормаларын үҙләштереү.
Телмәр эшмәкәрлеге
Эшмәкәрлек булараҡ телмәр. Телмәр эшмәкәрлеге төрҙәре: уҡыу, аудирование (тыңлау), һөйләү, яҙыу.
Уҡыу мәҙәниәте, аудирование, һөйләү һәм яҙыу.
Телмәр эшмәкәрлегенең төп төрҙәрен үҙләштереү.
Текстағы төп һәм өҫтәмә мәғлүмәтте адекват ҡабул итеү.
Аралашыу ситуацияларына яраҡлы рәүештә тулы һәм ҡыҫҡартып уҡылған йә тыңланған текстың йөкмәткеһен биреү. Уҡыуҙың төрлө төрҙәрен (эҙләнеү, танышыу, өйрәнеү) дәреслек һәм башҡа мәғлүмәти сығанаҡтар менән эшләү ысулдарын үҙләштереү. Аудированиеның төрлө төрҙәрен (һайлау, танышыу, деталләү) үҙләштереү. Тыңланған йәки уҡылған текстың йөкмәткеһен (ентекләп, ҡыҫҡартып, һайлап) һөйләп биреү.
Телдән һәм яҙма монологик, шулай уҡ маҡсатты, аралашыу ситуацияһын һәм сфераһын иҫәпкә алып, төрлө коммуникатив йүнәлешле телдән диалог төҙөү.
Текст.
Текстың аңлатмаһы, текстың төп билдәләре (өлөштәргә айырылыуы, мәғәнәүи берҙәмлек, бәйләнешлек). Тема, коммуникатив күрһәтмә, текстың төп мәғәнәһе. Текстың микротемаһы.
Текстың өлөштәренең һәм һөйләмдәренең бәйләнеш саралары. Текстың коммуникатив-стилистик сараһы булараҡ абзац.
Текстың функциональ-мәғәнәүи төрө: һүрәтләү, хикәйәләү, фекер йөрөтөү. Текстың структураһы. Текстың планы. Текста теманы үҫтереү ысулдары.
Тексты мәғлүмәти эшкәртеүҙең төп төрҙәре: план, конспект, аннотация.
Темаға, төп мәғәнәгә, телмәрҙең функциональ-мәғәнәүи төрөнә ҡарау күҙлегенән тексты анализлау. Текстың планын төҙөү. Текстың мәғәнәүи бүлектәрен билдәләү, текста һөйләмдәрҙең бәйләнеү ысулдарын һәм сараларын билдәләү. Текста тел үҙенсәлектәрен анализлау. Маҡсат, тема, төп мәғәнә, адресат, ситуация һәм аралашыу шартынан сығып, тел сараларын һайлау. Төрлө типтағы, стилдәге, жанрҙағы текстарҙы төҙөү. Тексты төҙөү нормаһын һаҡлау (логик яҡтан төҙөк, эҙмә-эҙлекле, бәйләнешле, темаға яраҡлы һ. б.). Һөйләү һәм яҙма телмәрҙе баһалау, мөхәррирләү. Тексты мәғлүмәти эшкәртеү.
Телдең функциональ төрлөлөгө
Телдең функциональ төрлөлөгө: һөйләү теле; функциональ стилдәр: фәнни, публицистик, рәсми, матур әҙәбиәт теле.
Ҡулланыу сфераһы, типик аралашыу ситуациялары, телмәр бурысы, тел саралары. Стилдәр. Уларҙы ҡулланыу үҙенсәлектәре.
Фәнни (баһалама, аннотация, сығыш, доклад, мәҡәлә, рецензия), публицистик (сығыш, мәҡәлә, интервью, очерк), рәсми (расписка, ышаныс ҡағыҙы, ғариза, резюме) стилдәрҙең төп жанрҙары, һөйләү телмәре (хикәйә, әңгәмә, бәхәс).
Һөйләү телмәренең, матур әҙәбиәт теленең һәм функциональ стилдәрҙең үҙенсәлектәрен табыу. Йөкмәтке, стилистик үҙенсәлектәр, тел сараларын ҡулланыу күҙлегенән телмәрҙе ҡаршы ҡуйыу һәм сағыштырыу. Төрлө стилдәге яҙма телмәр, жанр һәм телмәр төрҙәре: тезис, конспект, баһалама, хат, расписка, ышаныс ҡағыҙы, ғариза, резюме; хикәйәләү, һүрәтләү, фекер йөрөтөү. Уҡыусының үҙ тиңдәштәре алдында ҡыҫҡа ғына доклад, белдереү менән сығыш яһау ы; төрлө аргумент ҡулланып, бәхәстә ҡатнашыуы.
Тел һәм лингвистик (тел) компетенцияһын тәьмин итеусе йөкмәтке
Тел тураһында дөйөм төшөнсә
1. Башҡорт теле — башҡорт халҡының милли теле, Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле. Лингвистика — тел ғилемен өйрәнеүсе фән. Лингвистиканың төп бүлектәре. Күренекле телселәр.
2. Кеше тормошонда коммуникатив белемдең мөһимлеген һәм йәмғиәт, дәүләт тормошонда башҡорт теленең ролен аңлау.
Башҡорт теленең килеп сығышын белеү, уның башҡа телдәр менән бәйләнештә булыуын күҙаллау. Башҡорт теленең матурлығын, байлығын, тасуирилығын аңлау.
Фонетика һәм орфоэпия
Лингвистика бүлеге булараҡ фонетика.
Телдең берәмеге булараҡ өн. Һуҙынҡы өндәрҙең системаһы. Тартынҡы өндәрҙең системаһы. Телмәр ағымында өндәрҙең үҙгәреше. Фонетик транскрипцияның элементтары. Ижек. Баҫым.
Лингвистика бүлеге булараҡ орфоэпия. Норматив әйтелеш һәм баҫымдың төп ҡағиҙәләре.
Һүҙҙә өн функцияһының мәғәнәүи айырмалығына төшөнөү. Баҫымлы һәм баҫымһыҙ һуҙынҡыларҙы, яңғырау һәм һаңғырау, ҡалын һәм нәҙек һуҙынҡыларҙы айырыу. Һүҙҙәрҙең әйтелеш һәм яҙылыш үҙенсәлектәрен транскрипция элементтары ярҙамында аңлатыу. Һүҙҙәргә фонетик анализ яһау.
Әҙәби тел нормаларына яраҡлы һүҙҙәрҙең дөрөҫ әйтелеше. Орфоэпик нормалар күҙлегенән сығып, баланың үҙенең һәм икенсе кешенең телмәрен баһалауы.
Фонетик-орфоэпик белем һәм күнекмәләрҙе уҡыусының үҙ телмәрендә ҡулланыуы.
Графика
Лингвистика бүлеге булараҡ графика. Яҙыуҙың үҫеше тураһында элементар белешмә. Башҡорт алфавитының составы, хәрефтәрҙең исеме. Өн һәм хәрефтәрҙең нисбәте. Яҙыуҙа ҡалын һәм нәҙек һуҙынҡыларҙы билдәләү. Баш (ҙур) һәм юл (бәләкәй) хәрефтәре.
Кешелектең үҫеш тарихында яҙыуҙың әһәмиәтен төшөнөү. Һүҙҙең өн һәм хәреф составын сағыштырыу. Һүҙҙә өн һәм хәрефте таныу. Һүҙлек, белешмә, энциклопедия, СМС хәбәрҙәрҙән мәғлүмәт эҙләгәндә алфавитты ҡулланыу.
Морфемика һәм һүҙьяһалыш
Лингвистика бүлеге булараҡ морфемика. Телдең минималь мәғәнәүи берәмеге булараҡ морфема.
Тамыр, суффикстар — морфеманың төрҙәре. Аффикстың төрҙәре: һүҙ яһаусы, форма яһаусы һәм һүҙ үҙгәртеүсе.
Тамыр. Тамырҙаш һүҙҙәр. Тамырҙа һуҙынҡы һәм тартынҡыларҙың сиратлап килеүе.
Һүҙҙең структураһында тарихи үҙгәрештәрҙең мөмкинлеге. Этимология тураһында аңлатма. Этимологик һүҙлектәр.
Лингвистика бүлеге булараҡ һүҙьяһалыш.
Һүҙҙәрҙең төп яһалыу ысулдары: лексик-семантик, фонетик, морфологик, лексик-морфологик, лексик-синтаксик һүҙьяһалыштар.
Телмәрҙең төрлө өлөшөндә һүҙҙәрҙең һүҙ яһаусы үҙенсәлектәре. Форма һәм һүҙ яһау процесында морфеманың ролен аңлау. Лексик мәғәнәһен һәм яһалышын иҫәпкә алып, һүҙҙе морфемаларға бүлеү һәм анализ яһау.
һүҙьяһалыштың төп ысулдарын билдәләү, һүҙҙең һүҙ яһаусы сылбырын төҙөү, һүҙьяһалыш буйынса анализ яһау.
Һүҙлектәрҙе төрлө уҡыу мәсьәләләрен сисеүҙә ҡулланыу.
Әҙәби телмәрҙә һүҙ яһауҙың тасуири сараларын ҡулланыуҙы күҙәтеү.
Белем һәм күнекмәләрҙе ғәмәлдә ҡулланыу.
Лексикология һәм фразеология
1. Лингвистика бүлеге булараҡ лексикология. Телдең берәмеге булараҡ һүҙ. Фекер, хис, эмоцияны сағылдырыуҙа һәм формалаштырыуҙа һүҙҙең роле. Интеллектуаль һәм телмәр үҫешенең күрһәткесе булараҡ кешенең лексиконы.
Һүҙҙең лексик һәм грамматик мәғәнәһе. Бер һәм күп мәғәнәле һүҙҙәр; тура һәм күсмә мәғәнәле һүҙҙәр. Троптарҙың нигеҙе булараҡ күсмә мәғәнәле һүҙҙәр. Һүҙҙәрҙең тематик төркөмө. Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлектәре.
Синонимдар. Антонимдар. Омонимдар. Башҡорт теленең синоним һәм антоним һүҙлектәре.
Килеп сығышы буйынса башҡорт теленең лексикаһы: төп башҡорт һәм үҙләштерелгән һүҙҙәр.
Актив һәм пассив запас күҙлегенән башҡорт теленең лексикаһы. Архаизмдар (иҫкергән һүҙҙәр), тарихи һүҙҙәр, неологизмдар.
Ҡулланыу сфераһы күҙлегенән башҡорт теле лексикаһы. Киң ҡулланышлы һүҙҙәр. Диалект һүҙҙәр. Терминдар һәм профессионализмдар. Жаргон һүҙҙәр.
Лексиканың стилистик ҡатламы.
Лингвистика бүлеге булараҡ фразеология. Фразеологизмдар, уларҙың билдәһе һәм мәғәнәһе. Мәҡәлдәр, әйтемдәр, афоризмдар, ҡанатлы һүҙҙәр. Фразеологик һүҙлектәр.
Лексик һүҙлектәр һәм туған телдең һүҙ байлығын арттырыуҙа уларҙың роле.
Лексикология һәм фразеологияның төп тасуири саралары.
2. Фекерҙе, хисте, эмоцияны белдереүҙә һүҙҙең мәғәнәһен аңлау; үҙ лексиконыңды киңәйтеү. Актив һәм пассив күҙлектән сығып, лексик мәғәнә тибы буйынса лексиканы дифференциациялау, ҡулланыу сфераһы, экспрессив һүрәтләү һәм стилистик буйһоноу, килеп сығышы.
Лексик сараларҙы мәғәнә, сфера һәм аралашыу ситуацияһына яраҡлы ҡулланыу. Уҡыусыларҙың үҙҙәренең һәм икенсе кешенең телмәрен теүәл, урынлы һәм тасуири һүҙ ҡулланыу күҙлегенән сығып баһалауы.
Һүҙҙәргә лексик анализ яһау.
Төрлө типтағы (аңлатмалы һүҙлек, синоним, антоним, фразеологик һ. б.) лексик һүҙлектәрҙән тейешле мәғлүмәтте алыу һәм уларҙы кәрәкле урында ҡулланыу.
Төрлө стилдәге әҫәрҙәрҙә һәр төрлө функциональ телмәрҙә лексика һәм фразеологияны сағылдырған һүрәтләү сараларын ҡулланыуҙы күҙәтеү.
Морфология
1. Грамматиканың бүлеге булараҡ морфология.
Һүҙҙең лексик-грамматик разряды булараҡ һүҙ төркөмдәре. Һүҙ төркөмдәрен классификациялау принцибы. Башҡорт телендә һүҙ төркөмдәренең системаһы.
Үҙ аллы һүҙ төркөмдәре. Исем, сифат, һан, алмаш, ҡылым, рәүеш һүҙ төркөмдәренең морфологик һәм синтаксик үҙенсәлектәре, дөйөм категориаль мәғәнәһе.
Ярҙамсы һүҙ төркөмдәре: теркәүестәр, бәйләүестәр, киҫәксәләр.
Модаль һүҙҙәр: оҡшатыу һәм саҡырыу һүҙҙәре.
2. Грамматик мәғәнәһе, морфологик билдәһе һәм синтаксик роленән сығып, һүҙ төркөмдәрен таныу. Төрлө һүҙ төркөмдәренә ҡараған һүҙҙәргә морфологик анализ яһау. Хәҙерге башҡорт әҙәби теле нормаларына яраҡлы төрлө һүҙ төркөмдәренең һүҙҙәр формаһын ҡулланыу.
Морфологик белем һәм күнекмәләрҙе дөрөҫ яҙыу практикаһында ҡулланыу.
Синтаксис
Грамматиканың бүлеге булараҡ синтаксис. Синтаксистың берәмеге булараҡ һүҙбәйләнеш һәм һөйләм.
Синтаксик берәмек булараҡ һүҙбәйләнеш, һүҙбәйләнеш төрҙәре. Һүҙбәйләнештең бәйләнеү төрҙәре.
Әйтелеү маҡсаты яғынан .һөйләм төрҙәре. Һөйләмдең грамматик нигеҙе, баш һәм эйәрсән киҫәктәр, уларҙы сағылдырыу ысулдары. Хәбәр төрҙәре.
Ябай һөйләм төрҙәре: ике составлы, бер составлы, тарҡау һәм йыйнаҡ, тулы һәм кәм һөйләмдәр.
Бер составлы һөйләм төрҙәре.
Һөйләмдең тиң киҫәктәре, һөйләмдең айырымланған киҫәктәре, өндәш, инеш һүҙ һәм инеш һөйләмдәр.
Ҡушма һөйләмдәрҙең классификацияһы. Ҡушма һөйләм араларында синтаксик мөнәсәбәтте сағылдырыу саралары. Теркәүесһеҙ, теркәүесле теҙмә ҡушма һөйләмдәр, теҙмә ҡушма һөйләмдәр, эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр.
Икенсе кешенең телмәрен еткереү ысулы.
Һүҙбәйләнеш төрҙәренә һәм һөйләмдәргә синтаксик анализ яһау. Төрлө синтаксик конструкцияға анализ һәм уларҙы телмәрҙә дөрөҫ ҡулланыу. Үҙ һәм икенсе кешенең телмәрен дөрөҫ һәм урынлы ҡулланыу. Синтаксик конструкцияларҙың дөрөҫ һәм тасуири ҡулланылыуын баһалау.
Синтаксис буйынса белем һәм күнекмәләрҙе дөрөҫ яҙыу практикаһында ҡулланыу.
Синтаксик конструкцияларҙың төрлө стилдәге текстарҙа һәм төрлө функциональ телмәрҙә дөрөҫ ҡулланылыуын күҙәтеү.
Дөрөҫ яҙыу: орфография һәм пунктуация
Дөрөҫ яҙыу ҡағиҙә системаһы булараҡ орфография. Орфограмма аңлатмаһы.
Морфема составында һуҙынҡы һәм тартынҡыларҙы дөрөҫ яҙыу. ь һәм ъ дөрөҫ яҙылышы.
Бергә, дефис аша һәм айырым яҙыу.
Баш һәм юл хәрефтәрен яҙыу.
Күҙҙәрҙе юлдан юлға күсереү.
Орфографик һүҙлектәр һәм белешмәләр.
Дөрөҫ яҙыу ҡағиҙә системаһы булараҡ пунктуация.
Тыныш билдәләре һәм уларҙың функцияһы. Тыныш билдәләренең төрҙәре.
Һөйләм аҙағында тыныш билдәләре.
Ябай һөйләм аҙағында тыныш билдәләре.
Ҡушма һөйләмдә тыныш билдәләре: теркәүесһеҙ, теркәүесле теҙмә ҡушма һөйләмдәр, теҙмә ҡушма һөйләмдәр, эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр, төрлө төрҙәге бәйләнешле ҡушма һөйләмдәр.
Тура телмәр һәм цитата, диалогтарҙа тыныш билдәләре.
Орфографик һәм пунктуацион һиҙгерлекте булдырыу. Яҙма телмәрҙә орфографик һәм пунктуацион нормаларҙы күҙәтеү. Һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙыуҙа фонетик, морфема һүҙьяһалышы һәм морфологик анализға нигеҙләнеү. Һөйләмдә тыныш билдәләренең ҡуйылышын аңлатҡанда грамматик-интонацион анализға нигеҙләнеү.
Дөрөҫ яҙыу өсөн орфографик һүҙлектәр һәм белешмәләр ҡулланыу.
Мәҙәни компетенцияны формалаштырыуҙы тәьмин итеүсе йөкмәтке
Тел һәм мәҙәниәт
Телдә халыҡ мәҙәниәте һәм тарихының сағылышы. Башҡорт телмәр этикеты.
Башҡорт халыҡ ижады әҫәрҙәрендә, матур әҙәбиәттә һәм тарихи текстарҙа милли-мәҙәни компонент мәғәнәһе менән тел
берәмеген асыу; лингвистик һүҙлектәр (аңлатмалы, этимологик һ. б.), уларҙың мәғәнәһен аңлатыу. Республиканың тарихи һәм мәҙәни традицияларын сағылдырыусы һүҙ һәм аңлатмаларҙың килеп сығышы тураһында белдермә әҙерләү өсөн этимологик һүҙлектәр һәм белешмәләр ҡулланыу. Уҡыу эшмәкәрлегендә һәм көндәлек тормошта башҡорт телмәр этикет ҡағиҙәләрен урынлы ҡулланыу.
Сайт, посвященный изучению башкирского языка – http://tel.bashqort.com/home
Электронный журнал учителей башкирского языка и литературы - http://ostaz.ru/
Башкирский языковой портал - http://bashkort-tele.narod.ru/
Башкирский форум - http://www.bashforum.net/ http://bashkort-tele.livejournal.com/
www.morb.ru Официальный сайт Министерства образования Республики Башкортостан
www.edu.ru Федеральный портал "Российское образование"
www.минобрнауки.рф.минобрнауки.рф Министерство образования и науки РФ
http://www.pravitelstvorb.ru/ Официальный сайт Правительства Республики Башкортостан
www.apkpro.ru Академия повышения квалификации и профессиональной переподготовки работников образования
www.ege.edu.ru официальный информационный портал ЕГЭ.
kpolyakov.narod.ru Методические материалы и программное обеспечение для школьников и учителей
window.edu.ru информационная система "Единое окно доступа к образовательным ресурсам"
school-collection.edu.ru единая коллекция цифровых образовательных ресурсов
fcior.edu.ru федеральный центр информационно-образовательных ресурсов
7 класс. Башҡорт теле аҙнаһына - 2 сәғәт КТП.
Дәрес темалары
Сәғәт
Прогр. буйынса
Фактик
Үтәлеш
Өйгә эш
Иҫкәрмә
1
Туған телем – иркә гөлөм
1
01.09
Тел тураһында шиғыр һайлап ятла.
2
6-cы класта үтелгәнде ҡабатлау
1
02.09
5.6 кл. үтел.ҡабатла.
3
Диагностик диктант.Таштурғай
1
08.09
4
Хаталар өҫтөндә эш. Синтаксистың төп маҡсаты
1
09.09
22,23- сө күн.
5
Һүҙбәйләнеш һәм һөйләм
1
15.09
Ҡоштар тураһында һөйләргә әҙерлән.
6
Һүҙбәйләнештәрҙең яһалыу юлдары
1
16.09
27-се күн.
7
Һүҙбәйләнештәрҙең яһалыу юлдары
1
22.09
29-сы күн.
8
Эйәртеүле бәйләнештең төрҙәре
1
23.09
35-се күн.Иншаға әҙерлән. Бәхетле ҡартлыҡ.
9
Т.ү. Инша. Бәхетле ҡартлыҡ
1
30.09
10
Хаталар өҫтөндә эш. Ярашыу
1
03.10
40-сы күн.
11
Башҡарылыу
1
07.10
44-се күн.
12
Йәнәшәлек
1
10.10
50-се күн.
13
Һөйкәлеү
1
14.10
57-се күн.
14
Һүҙбәйләнеш һәм ҡушма һүҙ
1
17.10
61-се күн.
15
Нығынған һүҙбәйләнештәр
1
21.10
65,68-се күн.
16
Т.ү. Өйрәнеү изложениеһы. Өс алтын ҡурсаҡ
1
24.10
Контроль һорауҙарға яуап әҙерлән.
17
Хаталар өҫтөндә эш. Һүҙбәйләнеш буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
1
28.10
72-се күн.
18
Ике составлы ябай һөйләмдәр. Эйә менән хәбәр араһында һыҙыҡ.
1
07.11
79-сы күн.
19
Аңлатмалы диктант. Балалар шифаханаһы
1
11.11
20
Хаталар өҫтәндә эш. Аңыҡлаусы
1
14.11
86-сы күн. Аныҡлаусыларҙы тап.
21
Тиң һәм тиң булмаған аныҡлаусылар
1
18.11
90-сы күн.
22
Өҫтәлмәлек
1
21.11
98-се күн.
23
Тултырыусы
1
25.11
102-се күн.
24
Тура һәм ситләтелгән тултырыусы
1
28.11
104,106-сы кү.
25
Т.ү. Контроль изложение. Полк улы
1
02.12
26
Хаталар әҫтөндә эш. Рәүөш хәлдәре
1
05.12
113-сө күн.
27
Күләм-дәрәжә хәлдәре
1
09.12
117-се күн.
28
Урын,ваҡыт хәлдәре
1
12.12
119-сы күн.
29
Шарт,сәбәп хәлдәре
1
16.12
133-сө күн.
30
Маҡсат,кире хәлдәре
1
19.12
138,139
31
Контроль ҡырҡым Ҡышлаусы ҡоштар
1
23.12
32
Хаталар өҫтөндә эш Һөйләмдә һөйләм киҫәктәренең урынлашыу тәртибе
1
26.12
144-се күн.
33
Ике составлы һөйләмдәр
1
16.01
Үтел.ҡабат.һорауҙар-ға яуап яҙ.
34
Бер составлы һөйләмдәр.Билдәле эйәле һөйләм
1
20.01
150-се күнегеү.
35
Билдәһеҙ эйәле һөйләм
1
23.01
159-сы күн.
36
Эйәһеҙ һөйләм. Атама һөйләмдәр
1
27.01
164-се күн.
37
Т.ү.Өйрәнеү изложениеһы.Вәли һәм Ғәли
1
30.01
38
Хаталар өҫтөндә эш.Тулы һәм кәм һөйләмдәр.
1
03.02
98-се бит үтел.ҡабатла.167-се күн.
39
Тиң киҫәкле һөйләмдәр
1
06.02
178-се күн.
40
Тиң киҫәктәр эргәһендә тыныш билдәләре
1
10.02
181-се күн
41
Тиң киҫәктәр эргәһендә дөйөмләштереүсе һүҙҙәр
1
13.02
186-сы күн
42
Ҡабатлау өсөн күнегеүҙәр.
1
17.02
Ҡабатлау өсөн һорауҙарға яуап яҙ.
43
Аңлатмалы диктант.Яҙ көнө
1
20.02
44
Хаталар өҫтөндә эш. Өндәш һүҙҙәр.
1
24.02
192-се күн
45
Өндәш һуҙҙәр эргәһендә тыныш билдәләре.
1
27.02
Контроль иншаға әҙерлән Тәбиғәт-беҙҙең
байлығыбыҙ.
46
Тү Контроль инша. Тәбиғәт-беҙҙең
байлығыбыҙ
1
02.03
47
Инеш һүҙ
1
05.03
198,199-сы күн
48
Инеш һөйләмдәр
1
09.03
Башҡорт әҙәбиәте дәреслегенән 5 һөйләм яҙ.
49
Контроль диктант. Хәйләһеҙ донъя файзалы
1
12.03
Ҡабатлау өсөн һорауҙарға яуап яҙ
50
Хаталар өҫтөндә эш. Айырымланыу тураһында төшөнсә.
1
16.03
208-се күн
51
Өҫтәлмәлектәрҙең айырыуланыуы
1
19.03
211-се күн
52
Аныҡлаусыларҙың айырымланыуы.
1
23.03
216-сы күн
53
Хәл әйтеме һәм уларҙың үҙенсәлектәре
1
06.04
220-се күн
54
Хәл әйтемдәренең айырымланыуы.
1
09.04
225-се күн
55
Хәл әйтемдәренең айырымланыуы.
1
13.04
230-сы күн
56
Тү Контроль изложение.
Илмырҙа.
1
16.04
57
Хаталар өҫтөндә эш. Тура һәм ситләтелгән телмәр.
1
20.04
241-се күн
58
Тура телмәрле һөйләмдәр.
1
23.04
244-се күн
59
Тура телмәрле һөйләмдәрҙе тыныш билдәләре.
1
27.04
246-сы күн
60
Диалог.
1
30.04
249,251.күн
61
Цитаталар
1
04.05
Контроль иншаға әҙерлән Иң йәмле
ай-май.
62
Контроль инша.Иң йәмле
ай-май
1
07.05
63
7-се синыфта үтелгәнде ҡабатлау.
1
11.05
258-се күн
Номер материала: ДБ-215351
Не нашли то что искали?
Вам будут интересны эти курсы:


c: text/html

text:
Вәғәҙә — иман30-09-2016, 04:47 // Сәйәсәт // Баҫып сығарырға
Һөйләшеүҙә “Берҙәм Рәсәй”, КПРФ, ЛДПР, “Ғәҙел Рәсәй” һәм “Гражданлыҡ платформаһы” партияларынан депутаттар ҡатнашты.
— Бергәләп эш итеү — беҙҙең өсөн иң мөһиме. Беҙ теге йәки был партия вәкилдәренә бүленергә тейеш түгел. Һеҙҙе халыҡ һайланы. Улар бөтә депутаттар ҙа кеше мәнфәғәттәрен яҡларға тейеш тип иҫәпләй, — тине Рөстәм Зәки улы.
Республика Башлығы һайлаусыларҙың тормоштоң яҡшырыуын көтөүен иҫкә төшөрҙө. Төбәккә республика өсөн мөһим мәсьәләләрҙе хәл итә алырҙай әүҙем депутат корпусы кәрәк, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды ул.
— Барыбыҙ ҙа булған етешһеҙлектәрҙе бөтөрөү өҫтөндә эшләргә тейешбеҙ. Шуға күрә бергәләп тырышасаҡбыҙ. Бөтәгеҙ ҙә республика, халыҡ мәнфәғәтен яҡлайһығыҙ, — тип йомғаҡ яһаны Рөстәм Хәмитов.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Фото:
100-ҙән ашыу имам Учалыла квалификацияһын күтәрҙе
Фото:
Учалы районында имамдарҙың квалификацияһын күтәреү курстарына 100-ҙән ашыу дин әһеле йыйылды. Был БР мосолмандарының Диниә назараты быйыл үткәргән етенсе күсмә белем биреү сараһы. Имамдарҙы уҡытырға БР мосолмандарының Диниә назараты, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты хеҙмәткәрҙәре, шулай уҡ Әл-Әзһәр Халыҡ-ара Ислам университетынан шәйех Мөхәммәд Хөсәйен килде.
Республикабыҙҙа ошондай имамдарҙың квалификацияһын күтәреү курстары үткәреү традицияға әүерелде. БР мосолмандарының Диниә назараты Өфөгә уҡырға килә алмаған алыҫ райондар дин әһелдәре өсөн уларҙы былтыр көҙҙән үткәрә башланы. Курстар республиканың Миәкә, Мәсетле, Ҡариҙел һәм башҡа ҡайһы бер райондарында үткәрелде. Райондарҙың дини хеҙмәткәрҙәрен уҡытыуҙың бындай формаһы файҙалы ғына түгел, уңайлы ла – уларҙың ваҡыттары ла экономиялана, Өфөгә барып йөрөүгә аҡса ла түкмәйҙәр.


text:
Марафон беҙгә килеп етте
Уны муниципаль райондың мәҙәниәт идаралығы начальнигы Зәлифә Әхмәҙей ҡыҙы Әғләмова Дыуан районынан ҡабул итте. Өфөнөң “Еңеү” паркында тоҡандырылған махсус капсуланы ҡабул итеү сараһына күрше Әбйәлил, Бөрйән, Учалы райондарынан, Межгорье ҡалаһынан бик күп ҡунаҡтар килде. Унда шулай уҡ мунициаль район Советы һәм хакимиәте етәкселеге, Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары, яугир-интернационалистар, мәктәп уҡыусылары, уҡытыусылар, хәрби-илһөйәрлек клубы вәкилдәре лә ҡатнашты. Сараның рәсми өлөшө Геройҙар аллеяһында Мәңгелек
ут янында үтте.
Яуҙа һәләк булған яугирҙәр иҫтәлегенә сәскәләр һалғандан һуң, муниципаль район хакимиәте башлығы В.Г. Миронов, Халыҡ ижады республика үҙәгенең генераль директоры Б.В. Ишбирҙин һәм Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, “Память” китабы авторы Д. К. Трофимов сарала ҡатнашыусыларҙы сәләмләп, сығыш яһаны. Артабан Мәңгелек уттан ҡабыҙылған махсус капсулаларҙың бәләкәйҙәре Бөрйән, Учалы, Әбйәлил райондары, Межгорье ҡалаһы вәкилдәренә, төп капсула Өфө ҡалаһы округының Мәҙәниәт һәм сәнғәт идаралығы начальнигы урынбаҫары Г.Ә. Әҙелгилдинаға тапшырылды.
Беҙҙең районға тәғәйенләнгән капсула тантаналы марш аҫтында ҡала Мәҙәниәт һарайына күсерелде.
“Еңеү марафоны” на ярашлы “Еңеү салюты” республика халыҡ ижады конкурсы ла иғлан ителгәйне. Сараның икенсе өлөшөндә үҙешмәкәр коллективтар ошо конкурста сәнғәт оҫталығы буйынса үҙ- ара көс һынашты. Конкурс программаһына ярашлы, һәр муниципаль берәмек үҙенең театрлаштырылған концерт программаһын тарихи, документаль, әҙәби материалдарҙы файҙаланып күрһәтергә тырышты. Сара башланырҙан алда жюри ағзалары һәр райондың фойеға ҡуйылған биҙәү-ғәмәли сәнғәт, һүрәт һәм фотоһүрәттәр күргәҙмәһе менән танышты. Беҙҙең район тамашасылар иғтибарына картиналар галереяһының, тарихи крайҙы өйрәнеү музейының, район мәҙәниәт һарайының “Еңеү йондоҙо балҡыһын” биҙәү-ғәмәли һәм үҙәкләштерелгән китапхана системаһының “Еңеү йылъ- яҙмаһы тоноҡланмаһын” күргәҙмәләрен тәҡдим итте.
Учалылар үҙ күргәҙмәһен биҙәү-ғәмәли сәнғәтенә арнаһа, бөрйәндәр фотокүргәҙмә һәм электрон презентация тәҡдим итте. Әбйәлил районы ҡунаҡтарының күргәҙмәһе лә мәғлүмәти яҡтан бай, йөкмәткеле тип табылды. Көндөҙгө ун икенсе яртыла башланған конкурс киске һигеҙҙәрҙә генә тамамланды. Концерт программаһының бай, сағыу булыуы тамашасы күңеленә хуш килде.
Эльза МӨХӘМӘҘИЕВА.
Автор фотолары.


text:
Камила Дәүләтова Республиканың мәғариф министры урынбаҫары итеп тәғәйенләнде
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов үҙенең бойороғо менән Камила Дәүләтованы республиканың мәғариф министры урынбаҫары итеп тәғәйенләне.
Камила Йәүҙәт ҡыҙы Дәүләтова 1962 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙағстанда тыуған. Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған. Сәйәси фәндәр кандидаты.
Төрлө йылдарҙа ВЛКСМ Өфө районы комитеты секретары, Йоматау ауыл хужалығы техникумында математика һәм иҫәпләү техникаһы уҡытыусыһы, Өфө нефть техникумында комсомол комитеты секретары, ВЛКСМ Ленин районы комитеты, һуңынан ВЛКСМ Өфө ҡалаһы комитетының уҡыусы йәштәр һәм пионерҙар бүлеге секретары-мөдире булып эшләй, «Башҡортостан пионерҙары» ойошмаһының республика советы рәйесе була.
1996 йылда Өфө хакимиәтенең Йәштәр эштәре буйынса идаралығы начальнигы, бер йылдан – Йәштәр эштәре буйынса БР Дәүләт комитеты рәйесе, артабан – БР Министрҙар Кабинеты ҡарамағындағы Йәштәр эштәре буйынса идаралыҡ начальнигы, Йәштәр сәйәсәте буйынса БР Дәүләт комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә.
2003-2007 йылдарҙа – дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты.
2008 йылдан алып БР мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры урынбаҫары, йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрының беренсе урынбаҫары, республика мәҙәниәт министрының беренсе урынбаҫары, мәҙәниәт министры вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы, Башҡортостан Президенты ярҙамсыһы вазифаларын биләй, тип хәбәр ителә БР Мәғариф министрлығы сайтында.


text:
Илеш районында 98 йортҡа иҫәпләнгән яңы биҫтә төҙөү планлаштырыла Фото: Олег Яровиков
Илеш районында 98 йортҡа иҫәпләнгән яңы биҫтә төҙөү планлаштырыла
Илеш районында 98 йортҡа иҫәпләнгән яңы биҫтә төҙөү планлаштырыла Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 20 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалиә Вәлиева/.
Илеш районының Түбәнге Сереккүл ауылында 34 гектар майҙанлыҡ «Төньяҡ» биҫтәһен төҙөү планлаштырыла.
Республиканың Ауыл хужалығы министрлығында «2014-2017 йылдарға һәм 2020 йылға тиклем ауыл биләмәләрен тотороҡло үҫтереү» федераль маҡсатлы программаһын тормошҡа ашырыу сиктәрендә комплекслы төҙөлөш һәм ауыл биләмәләрен төҙөкләндереү проекттарының презентацияһы булды.
Планға ярашлы, дөйөм майҙаны 9504 квадрат метр һәм һәр береһенең 20 сутый ер участкаһы булған 98 йорт төҙөләсәк. Биҫтәлә фельдшер-акушерлыҡ пунктын, китапхананы, 70 урынлыҡ залды, 50 урынлыҡ балалар баҡсаһын үҙ эсенә алған социаль-мәҙәни үҙәк буласаҡ. Инженер коммуникацияларын — һыу, газ, электр менән тәьмин итеү һәм элемтә линияларын төҙөү күҙ уңында тотола. Инфраструктураның хаҡы 175,4 миллион һум тип баһалана. Йорттар милекселәр йәки инвесторҙар иҫәбенә төҙөләсәк.
Яҡын арала был проект Рәсәйҙең Ауыл хужалығы министрлығына тәҡдим ителәсәк.


text:
Болғарҙар
Болға́рҙар (булғарҙар, лат. bulgares, грек. BoύλYapoι) — төрки ҡәбиләләр берләшмәһе[1]. IV быуаттан Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ яры буйынан Каспийға һәм Төньяҡ Кавказға тиклем далаларҙы биләй, VII быуаттың 2-се яртыһында өлөшләтә Дунай буйына, һуңыраҡ Волганың урта ағымы буйына һәм башҡа региондарға күсенә.
Артабанғы хәҙерге халыҡтарҙың этногенезында ҡатнашалар: балҡарҙар, башҡорттар, болгарҙар, ҡарасәйҙәр, македондар, сыуаштар, татарҙар[2][3]. Болгария дәүләтенең исеме ошо ҡәбиләләр берләшмәһенән барлыҡҡа килгән.
Йөкмәткеһе
Этноним[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Грек һәм латин сығанаҡтарында болғарҙарҙы, башҡа күсмә халыҡтарҙы кеүек, ҡайһы саҡта һундар тип атағандар[4].
Мадъяр тел белгесе Бернат Мункачи буйынса, болғар — «биш уғыр» тип аңлатыла[5][6]. Тел белгесе Ә. М. Аҙнабаев башҡорт этнонимының да баш+уғыр//уғор+т: биш+уғыр+т (бында «биш» — һан, «уғыр» — ҡәбилә атамаһы, «т» — дөйөм алтай күплек күрһәткесе) өлөштәренән тора тип иҫбатлай һәм «венгр» (вун[7] уғар//уғыр) һәм «болғар» (бäл[8] уғор//уғар//уғыр) этнонимдарының этимологиялары менән сағыштыра[9].
Рәсәй тарихсыһы А. П. Новосельцев фекеренсә, этнонимдың икенсе өлөшө уғырҙар менән баштағы бәйләнештәрҙе күрһәтә, ә беренсе өлөшө «болға» (рус. смешивать) төрки һүҙенән барлыҡҡа килгән һәм был ваҡытта ул «болғанған уғырҙар» тип аңлатыла[10].
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Болғарҙарҙың боронғо тыуған ерҙәре аныҡ билдәле түгел[4]. Бер фараз буйынса улар беҙҙең эраның башында Ете йылға үҙәнендә барлыҡҡа килгәндәр[11]. Тикшеренеүселәрҙең фекере буйынса, болғарҙарҙың формалашыуында уғыр һәм иран компонентары мөһим ролде уйнай[4].
Болғарҙар IV быуат аҙағында һундарҙың Көнсығыш Европаға походына йәлеп ителәләр. Болғар ҡәбиләләренең составына яҡынса 460–470 йылдарҙа Европаға килгән төрки телле күсмә ҡәүемдәрҙең яңы тулҡындары ҙур йоғонто яһай[4].
480 йылдарҙан болғарҙарҙың бер өлөшө Византия тарафынан осготтарға ҡаршы көрәшкә йәлеп ителә. Улар был осорҙа Дунай йылғаһы буйында (Тиса буйында йәғни Сирмий ҡалаһы тирәһендә) йәшәгән. V быуат аҙағында — VI быуат уртаһында болғарҙар күп тапҡыр Византияға яу менән бара[4]. VI быуаттың беренсе яртыһында кутриғырҙар һәм утриғурҙар болғарҙар составында йәки уларға яҡын булған халыҡ була. 558 йылдан һуң улар аварҙар тарафынан тар-мар ителә һәм өлөшләтә Карпат котловинаһына күсешкә йәлеп ителә[4].
VII быуаттың 1‑се сирегендә (яҡынса 630–660 йылдарҙа) Азов диңгеҙе буйында ҡалған болғарҙарҙың бер төркөмө (барсилдар, унуғырҙар һ.б.) адыгтар, аландар һәм башҡа ҡәбиләләр менән баш ҡалаһы Фанагория булған Бөйөк Болғар дәүләтен булдыра[11].
VII быуаттың 2‑се сирегендә Ҡобрат хан һәм уның улдары Аспарух, Батбай һәм Ҡутрағ етәкселегендәге бер төркөм болғарҙар Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ яр буйын һәм Днепр йылғаһының түбәнге ағым буйын баҫып ала. 640 йылдар тирәһендә Ҡобрат хан вафат булғандан һуң, хазарҙар ҡыҫымы һөҙөмтәһендә болғар ҡәбиләләренең бер өлөшө Аспарух хан юлбашсылығында Балҡанға күсенә һәм 680 йылда славяндар менән бергә Беренсе Болгар батшалығы (Дунай Болғары) дәүләтен төҙөй[11]. Был дәүләттә хәҙерге Болгарияның төп халҡы — болгарҙар ойошҡан. Шулай уҡ болғар ҡәбиләләренең бер өлөшө Төньяҡ Италияға күсә[4].
Ҡутрағ хан етәкселегендәге болғарҙар Волганың урта ағымы буйына (хәҙерге Һамар ҡалаһы тирәһе) күсенә һәм бында Имәнкиҫкә һәм Кушнаренко мәҙәниәттәре ҡәбиләләре ҡаршылығына осрай. Бөйөк Болғар дәүләте тарҡалғас, Батбай хан ҡулы аҫтындағында болғарҙарҙың бер өлөшө, шул иҫәптән барсилдар («ҡара болғарҙар»), Хазар ҡағанатына буйһона. VIII быуаттың 40‑сы йылдарында барсилдар Волга—Кама һәм Үрге Дон буйына күсенә[11]. Бөйөк Болғар дәүләте тарҡалғас, болғарҙарҙың икенсе төркөмө X быуатта Волга—Кама буйында башҡа халыҡтар менән бергә Волга буйы Болғары дәүләтен төҙөй[4]. 965 йылға тиклем Волга буйы Болғары Хазар ҡағанатына буйһонған һәм болғарҙар уларға яһаҡ түләгән. Х быуат башында батша Алмыш болғар ҡәбиләләрен берләштерә башлаған. IX—X быуаттарҙағы яҙма сығанаҡтарға ярашлы был ҡәбиләләр араһында болғарҙар, есегелдәр, бәшнәктәр, сыуаштар (сыуаз), башҡорттар (башхарт), мадъяр-төркиҙәр, баранжарлар, уғыҙҙар һ. б. телгә алына. Болғар төркөмөнә өс ҡәбилә (берсула, есегел, болғар) ингән[12]. Хазар ҡағанаты менән көрәштә батша Алмыш, Бағдад хәлифәлегенә номиналь рәүештә буйһоноп, уға таянған. Бағдад хәлифәһе Болғарға илселек ебәрә, һәм 922 йылда Алмыш хан ислам динен дәүләт дине тип иғлан итә. Илселек составында ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн Фаҙлан да була[13]. Х быуат башында Болғар, Сыуар, Ноҡрат, Йүкәтау, Биләр, Һамар һ. б. ҡалалар барлыҡҡа килә[14]. Археологик һәм яҙма мәғлүмәттәргә ярашлы, Волга буйы Болғарында 150 ҡала һәм 800-ҙән ашыу торама пункт иҫәпләнгән[15].
X—XII быуаттарҙа урыҫ кенәздәре Болғарға яу менән барып торған. Урыҫ хакимдарының дәүләткә даими ҡурҡыныс янауы арҡаһында Х быуаттың икенсе сирегендә Волга буйы Болғарының баш ҡалаһы Кама аръяғының үҙәк өлөшөнә — Биләр ҡалаһына күскән[12]. 985 йылда болғар хакимы Киев кенәзе Владимир I менән солох килешеүен төҙөй[16].
1220—1240 йылдарҙағы ҡаты алыштарҙан һуң Волга буйы Болғарын монгол-татарҙар баҫып ала. Болғар, бер ни тиклем автономияһын һаҡлап, Жуси улусы (Алтын Урҙа) составына инә. Уның тәүге баш ҡалаһы итеп XIII быуатта Болғар билдәләнә. Ҡала бер үк ваҡытта яңы монгол дәүләтенең сәйәси, сауҙа һәм һөнәрселек үҙәге лә булып. Артабан Болғар мәҙәниәте Алтын Урҙа мәҙәниәтенең мөһим өлөшөнә әйләнә. Болғар кенәздәре үҙ биләмәләрен башлыса Вятка һәм Кама йылғалары буйлап киңәйтә. XIII быуаттың 2-се яртыһында — XIV быуатта төп халҡы Кама аръяғынан Кама алдына күсә. Болғария эсендә Ҡазан, Болғар, Йүкәтау һ. б. кенәзлектәр айырылып сыға. Волга Болғарының иҡстисади һәм сәйәси күтәрелеше Алтын Урҙа хандарының яуҙары, эске низағтар, урыҫ кенәздәренең яуҙары (1360 йылдан алып), Аҡһаҡ Тимерҙең ябырылыуы (1390-сы йылдар уртаһы, Ҡондорса буйындағы яу), ушкуйниктар һөжүмдәренән туҡталып ҡала. 1438 йылда Волга буйы Болғарының территорияһында Ҡазан ханлығы барлыҡҡа килә[12].
Хужалығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡыуғын малсылыҡ менән шөғөлләнгән болғарҙар Х быуатҡа ҡарай ултыраҡ тормошҡа күсә. Һабан игенселеге (арпа, бойҙай, тары һ. б. сәскәндәр) һәм ярым күсмә һәм ултыраҡ малсылыҡ (башлыса йылҡы үрсеткәндәр) хужалыҡтың итеүҙең төп төрө булған. Тағы ла балыҡсылыҡ, солоҡсолоҡ һәм һунарсылыҡ үҫеш алған. Балсыҡтан, ағастан һәм һөйәктән төрлө әйберҙәр яһау, шулай уҡ тимерселек, көршәкселек, зәргәрлек һәм быяла эшләү таралыу ала[15][11].
Волга буйы Болғары географик яҡтан уңайлы урында урынлашҡан, уның ерҙәре аша Көнсығыш һәм Төньяҡ Европаны Шәреҡ менән бәйләүсе мөһим һыу юлдары үткән. X—XI быуаттарҙа Волга һәм Кама йылғалары буйында болғар сауҙа-һәнәрселек ҡала-факториялар селтәре барлыҡҡа килә. Волга буйы Болғары Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге, Византия империяһы, Боронғо Рус дәүләте, Көнсығыш Европаның төньяғы, Урал Һәм Көнбайыш Себер халыҡтары менән сауҙа иткән[12]. Илдән башлыса ҡиммәтле тире, иген, күн, бал һәм балауыҙ сығарылған, илгә тәмләткестәр, зиннәтле әйберҙәр, ҡорал, көмөш (IX—X бб.), гәүһәр, ебәк һ. б. индерелгән. Сауҙа һалымы дәүләт ҡаҙнаһының иң мөһим керем статьяларының береһе булып торған[16].
Мәҙәниәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Орхон-Йәнәсәй ҡомартҡыларынан башланған ҡәбер таштарындағы шиғри яҙмалар традицияһы болғар осоронда дауам итә. Ташта уйылған болғар эпиграфия ҡомартҡылары ғәрәп яҙыуының куфи йәки ҫөлөҫ почеркында яҙылған. Хәҙерге ваҡытта төрлө һаҡланыу кимәле менән яҡынса 400 болғар эпиграфия ҡомартҡылары (фрагменттар менән бергә) һаҡланып ҡалған[17]. «Болғар хандарының исемлеге» – болғар яҙыуының иң боронғо ҡомартҡыһы тип иҫәпләнә, ул хронология һәм генеалогия буйынса мәғлүмәттәрҙән тора[18].
Волга буйы Болғары осоронда Урал‑Волга буйы халыҡтарының күп яҡлы һәм тотороҡло бәйләнештәре һәм үҙ‑ара йоғонтоһо төрки телендә ижад ителгән берҙәм боронғо болғар әҙәбиәтен барлыҡҡа килтерә[19][20]. Болғар яҙыусылары араһынан Борханетдин Ибраһим әл‑Болғари, Хәмид ибн Иҙрис (XII б. 1-се яртыһы) һәм башҡаларҙың исемдәре билдәле. Сөләймән бин Дауыт әл-Саҡсиниҙың «Заһрут әл-риня» тигән әҫәренең ҡулъяҙмаһы хәҙерге заманға тиклем һаҡланған. Тажетдин ибн Юныс әл-Болғари фармакология буйынса «Әт-Тирйәк әл-Кәбир» (XII—XIII бб. араһы) китабын ижад итә. Шулай уҡ Хажиәхмәт әл-Болғариҙың «Әл-Джами», «Әт-Тәриҡәт» һәм «Әл-Фәүәүид» тигән хеҙмәттәре лә Шәреҡтә киң таралыу ала[21].
XIII башында шағир Ҡол Ғәли болғар осоро әҙәбиәтенең классик өлгөһө булып торған «Ҡиссаи Йософ» әҫәрен ижад итә. Башҡорт сығышлы тарихсы, ҡазый Яҡуп ибн Ноғман әл-Болғариҙың (1165 й. үлгән)«Тәуарихи Болғарийа» тарихи-әҙәби әҫәре уның замандаштары булған Әл-Гарнати, Казвини һ.б. ғәрәп ғалимдарына билдәле булған[22][23].
Волга буйы Болғары һәм башҡорттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
X—XIII быуаттарҙа Башҡортостандың көнбайыш өлөшө Волга буйы Болғары составында була, болғар ҡәбиләләре башҡорттарҙың этногенезында әүҙем ҡатнаша. Башҡорт теле вокализмы болғар теленең төп вариҫы булып торған сыуаш теленең һуҙынҡылар системаһына бик яҡын. Болғар ҡәбиләләре менән сауҙа-иҡтисади, мәҙәни һәм хәрби бәйләнештәр була. Волга буйы Болғары башҡорттарҙың үҫешенә этномәҙәни йоғонто яһай[15].
Ибн Фаҙлан мәғлүмәттәренә ярашлы, 921—922 йылдарҙа башҡорт ерҙәре менә Волга буйы Болғары араһындағы сик Оло Сәрәмсән буйынса үткән. XII быуаттағы ғәрәп географы Иҙриси хәбәр итеүенсә, болғар ҡәбиләләре башҡорттарҙың Ҡараҡыя, Ҡазира (Ҡастра, Ҡастр) һәм Мазира (Масра, Мастр) ҡалаларына йыш ҡына һөжүм иткән[24][25][26].
1229 йылдың яҙында монгол-татарҙарҙың 30 меңлек ғәскәре көнбайышҡа йүнәлгән һәм көҙгә ҡарай Яйыҡ һәм Волга буйы далаларына килеп еткән. Бында улар башҡорттар һәм уларҙың союздашы болғарҙарҙың ҡаты ҡаршылығына осрай. 1232 йылда монгол-татарҙар Волга буйы Болғарының баш ҡалаһы Биләрҙе яулап алырға ниәтләй, әммә Оло Сәрәмсән һәм Ҡондорса йылғалары буйҙарындағы төп оборона һыҙығында туҡтатыла[27]. Шулай ҙа артабанғы яуҙарҙа монгол-татар илбаҫарҙары башҡорттарҙы һәм болғарҙарҙы яулап алырға ирешә. Рәшит әт-Дин буйынса, 1236 йылдың көҙөндә монгол-татарҙар «бүләр һәм башҡорттарға ҡаршы яу асып, ҡыҫҡа ваҡыт эсендә, бик ҙур көс түкмәйенсә, яулап ала», Бүләр һәм Башгирд илдәре яулап алынһа ла, уларҙың халҡы йәнә баш күтәрә[28].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ О принадлежности булгар к тюркам см.: Pritsak O. Die bulgarische Fürstenliste und die Sprache der Protobulgaren. — Wiesbaden: Ural-Altaische Bibliothek, Otto Harrassowitz, 1955; Баскаков Н. А. Введение в изучение тюркских языков. — М.: Высшая школа, 1969. — С. 210—236; Бешевлиев В. Първобългарите. Бит и култура. — София: Наука и изкуство, 1981. — С. 11—20.
- ↑ Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения — М.: Наука, 1974. — Б. 413—425.
- ↑ Янгузин Р. З. Этногенез башкир // Ватандаш. — 2002. — № 5. — С. 132—147. — ISSN 1683-3554.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 Гавритухин И. О. Булгары // Большая российская энциклопедия. Т. 4: Большой Кавказ — Великий канал — М.: «Большая Российская энциклопедия», 2006. — 752 б. — ISBN 5-85270-333-8.
- ↑ Muncacsi. Ethnographia, VI, Budapest, 1945, стр. 280—281.
- ↑ Karataty, Osman. In Search of the Lost Tribe: the Origins and Making of the Croatian Nation [1]
- ↑ Сыуаш телендә «вун» — 10 һанын аңлата
- ↑ Сыуаш телендә «пилллек//пилек» — 5 һанын аңлата
- ↑ Аҙнабаев Ә. М. Тағы ла «башҡорт» этнонимы тураһында // Ватандаш. — 2002. — № 6. — С. 100—106. — ISSN 1683-3554.
- ↑ Новосельцев А. П. Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. Гл. 3.2 [2]
- ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 Иванов В. А. Болғарҙар // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 Кокорина Н. А., Кузьминых С. В. Булгария Волжско-Камская // Большая российская энциклопедия. Т. 4: Большой Кавказ — Великий канал — М.: «Большая Российская энциклопедия», 2006. — 752 б. — ISBN 5-85270-333-8.
- ↑ Иванов В. А., Илъясов Б. С. Ибн Фаҙлан // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- ↑ Димитриев В. Д. Волжская Болгария.// Чувашская энциклопедия [Электронный ресурс] / Чуваш. гос. ин-т гуманитар. наук, Чуваш. кн. изд-во. — Чебоксары, 2009.
- ↑ 15,0 15,1 15,2 Мәжитов Н. А. Болғарҙар // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- ↑ 16,0 16,1 Измайлов И. Л. Булгария Волжско-Камская // Татарская энциклопедия: В 6 т. — Т. 1: А—В / Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. — 672 б. — ISBN 5-85247-035-Х.
- ↑ Хузангай А. П. Болгарские эпиграфические памятники.// Чувашская энциклопедия [Электронный ресурс] / Чуваш. гос. ин-т гуманитар. наук, Чуваш. кн. изд-во. — Чебоксары, 2009.
- ↑ Хузангай А. П., Погодин Е. П. Именник болгарских ханов.// Чувашская энциклопедия [Электронный ресурс] / Чуваш. гос. ин-т гуманитар. наук, Чуваш. кн. изд-во. — Чебоксары, 2009.
- ↑ Байымов Р. Н., Хөсәйенов Ғ. Б. Башҡорт әҙәбиәте // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- ↑ Родионов В. Г. Литературы народов Урало-Поволжского региона.// Чувашская энциклопедия [Электронный ресурс] / Чуваш. гос. ин-т гуманитар. наук, Чуваш. кн. изд-во. — Чебоксары, 2009.
- ↑ Родионов В. Г. Булгарская литература.// Чувашская энциклопедия [Электронный ресурс] / Чуваш. гос. ин-т гуманитар. наук, Чуваш. кн. изд-во. — Чебоксары, 2009.
- ↑ Идельбаев М. Х. Якуб ибн Нугман // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8.
- ↑ История башкирского народа, 2012, с. 107
- ↑ История Башкортостана. Ч. 1. С древнейших времён до 1917 г. / Учебник для 8—9 кл. — Под ред. И. Г. Акманова — Уфа: Китап, 1996. — Б. 27. — 240 б. — ISBN 5-295-01918-7.
- ↑ Юсупов Ю. Письменные источники о городах средневековой Башкирии // Ватандаш. — 2009. — № 11. — С. 37—40. — ISSN 1683-3554.
- ↑ Вахитов Р. Города башкир средневековья // Ватандаш. — 2016. — № 1. — С. 84—105. — ISSN 1683-3554.
- ↑ Гагин И. А. Политические и культурные связи Волжской Булгарии и Восточной Руси перед татаро-монгольским нашествием.
- ↑ Антонов И. В. Башкиры и Башкортостан в письменных источниках ХIII—XIV вв // Ватандаш. — 2010. — № 1. — ISSN 1683-3554.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Валеева Д. К. Искусство волжских болгар. — Казань, 1983.
- Генинг В. Ф., Халиков А. Х. Ранние болгары на Волге. — М., 1964.
- История башкирского народа: в 7 т. / гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН — Уфа: Гилем, 2012. — Т. II. — 400 б. — ISBN 978-5-91608-100-8.
- Казаков Е. П. Булгарское село Х-XIII веков низовий Камы. — Казань, 1991.
- Казаков Е. П. Культура ранней Волжской Болгарии (этапы этнокультурной истории). — М., 1992.
- Мажитов Н. А., Султанова А. Н. История Башкортостана. Древность. Средневековье — Уфа, 2009.
- Рашев Р. Прабългарите през V–VII век. София, 2005.
- Смирнов А. И. Волжские булгары. — М., 1951.
- Хузин Ф. Ш. Булгарский город в Х — начале XIII века. — Казань, 2001.
- Фахрутдинов Р. Г. Археологические памятники Волжско-Камской Булгарии и ее территория. — Казань, 1975.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Иванов В. А. Болғарҙар // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.


text:
Ҡаланың юғары наградаларына 29 өфөлө лайыҡ булдыФото: Евгений Рәхимҡолов
Ҡаланың юғары наградаларына 29 өфөлө лайыҡ булды
Ҡаланың юғары наградаларына 29 өфөлө лайыҡ булдыФото: Евгений Рәхимҡолов
Өфө ҡала Советы рәйесе Евгений Семивеличенко Башҡортостан баш ҡалаһының иң лайыҡлы кешеләренә наградалар тапшырҙы.
Советтың матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, тәбрикләнеүселәр араһында төрлө һөнәр эйәләре – табиптар, уҡытыусылар, театр актерҙары, шағирҙар, дизайнерҙар, сәнәғәт һәм халыҡты хеҙмәтләндереү предприятиелары хеҙмәткәрҙәре бар. Бөтәһе 29 кеше.
— Ҡала Советы президиумы наградланыусыларҙы һәр ваҡыт ентекле һайлап ала, — тине Евгений Семивеличенко. – Осраҡлы кешеләр һеҙҙең арағыҙҙа юҡ. Ҡала алдындағы ҡаҙаныштарығыҙ оло баһаға лайыҡ. Коллегаларығыҙ араһында яулаған ихтирамығыҙ, хеҙмәтегеҙ менән быны күп тапҡырҙар иҫбатланығыҙ. Күптәрегеҙ ҡала кимәлендә генә түгел, республика һәм федераль кимәлдәрҙә лә наградаларға лайыҡ булды.
Дүрт кешегә ҡаланың юғары наградаһы – Өфөнөң Почет грамотаһы тапшырылды. Ҡалғандары ҡала Советының Почет грамоталарына лайыҡ булды. Тәбрикләнеүселәр араһында байтаҡ медицина хеҙмәткәрҙәре бар. Был осраҡлы түгел – 16 июндә илдәге барлыҡ медицина хеҙмәткәрҙәре үҙҙәренең һөнәри байрамын билдәләй.
Бындай наградлауҙар Өфө ҡала Советында даими рәүештә үткәрелеп тора. Улар, ғәҙәттә, ҙур байрамдар алдынан ойошторола.
Тантаналы сара, йола буйынса, күмәкләп фотоға төшөү менән тамамланды.


text:
Өфөлә Рудольф Нуриевҡа тағы ла бер таҡтаташ асылдыФото: Олег Яровиков
Өфөлә Рудольф Нуриевҡа тағы ла бер таҡтаташ асылды
Өфөлә Рудольф Нуриевҡа тағы ла бер таҡтаташ асылдыФото: Олег Яровиков
1 декабрҙә Өфөлә Рудольф Нуриевҡа тағы ла бер мемориаль таҡтаташ асылды. Уны асыу тантанаһы хореографик училищелар һәм мәктәптәрҙең Рудольф Нуриевтың тыуыуына 75 йыл тулыуға арналған I Бөтә Рәсәй фестиваленә тап килтерелде, тип хәбәр иттеләр БР Мәҙәниәт министрлығы матбуғат хеҙмәтенән.
Мәшһүр бейеүсенең барельефы менән таҡтаташ Р.Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы бинаһына ҡуйылды.
Элек был адрес буйынса — Свердлов урамы, 38 – буласаҡ бейеү Генийы уҡыған 2-се урта мәктәп урынлашҡан булған. Таҡтаташ барельефын Өфө скульпторы Рөстәм Хәсәнов эшләгән.
Өфөлә Рудольф Нуриевҡа таҡтаташ Башҡорт дәүләт опера һәм балета театры стенаһына элек ҡуйылғайны инде — был бинала бейеүсе балет сәхнәһендә үҙенең тәүге аҙымдарын яһаған.


text:
Башҡортостанда өйләнешеүселәр йәше олоғая
Башҡортостанда уҙып барған йылдың 11 айында 33054 никах теркәлгән, уҙған йылдың ошо уҡ осоро менән сағыштырғанда бер мең ярымға күберәк. Был мәғлүмәттәр тураһында «Башинформ» мәғлүмәт агентлығына Башҡортостан Республикаһының Гражданлыҡ хәле акттарын теркәү идаралығы начальнигы урынбаҫары Алһыу Фәттәхова хәбәр итте.
Бынан тыш, республикала бәлиғ булмаған өйләнешеүселәр һаны кәмеү һәм ғаилә ҡорорға теләүселәрҙең йәше артыу тенденцияһы күҙәтелә. Быйыл кәләштәрҙең уртаса йәше – 25-30, ә кейәүҙәрҙең 28-34 йәш тәшкил итте. Уҙған йылдарҙа ҡатын-ҡыҙҙарҙың уртаса йәше – 18-24, ә ирҙәрҙең 25-34 йәш тәшкил итә ине.
Уҙып барған йыл ҡабаттан никахҡа инеүселәр һаны артыуы, шулай уҡ күпселек кәләштәр ирҙәренең фамилияларын алыуҙан баш тартыуы менән айырылып торҙо.


text:
Өфөлә Максим Дунаевский һәм Артур Нәзиуллиндың гала-концерты булаФото: Олег Яровиков | Видео: Мирон Доровских
Өфөлә Максим Дунаевский һәм Артур Нәзиуллиндың гала-концерты була
Өфөлә Максим Дунаевский һәм Артур Нәзиуллиндың гала-концерты булаФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 29 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
29 октябрҙә Салауат ҡалаһының «Нефтехимик» һарайында, 30 октябрҙә Өфөнөң «Башҡортостан» дәүләт концерт залында «Максим Дунаевский, Артур Нәзиуллин һәм яңы быуын йондоҙҙары» проектының гала-концерты була. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығында уҙған матбуғат конференцияһында проектты ойоштороусылар һәм унда ҡатнашыусылар журналистарҙың һорауҙарына яуап бирҙе.
«Данлыҡлы Дунаевскийҙар династияһы вәкиленең һәм билдәле музыканттарҙың килеүе — республикабыҙ өсөн ҙур мәртәбә. Өфөләрҙе һәм баш ҡала ҡунаҡтарын ошо концертта көтөп ҡалабыҙ. Унда билдәле йырҙар яңыса яңғыраясаҡ», — тине республиканың мәҙәниәт министры урынбаҫары Шамил Абдраҡов.
Проектты Өфөлә күрһәтергә Башҡортостандың атҡаҙанған артисы, Мәскәү дәүләт филармонияһы солисы, кларнетсы Артур Нәзиуллин тәҡдим иткән.
«Өфөгә килеүем — үҙе бер байрам. Кисә «Йондоҙлоҡ» исемле премияны тапшырҙым, һәләтле балаларҙың сығыштарын ҡараным, — тип һөйләне Артур Нәзиуллин. — Был проект минең өсөн бик ҡәҙерле, сөнки унда дуҫтарым, тәү сиратта капитаныбыҙ Максим Дунаевский ҡатнаша. Концертта төрлө музыка яңғыраясаҡ. Маэстро үҙе алып барасаҡ һәм Башҡортостан тамашасыларына бер нисә номер бүләк итәсәк».
Максим Дунаевский һәм Артур Нәзиуллин менән бергә сәхнәлә шулай уҡ халыҡ-ара конкурстарҙа еңеү яулаған йәш артистар сығыш яһай. Улар Рәсәй Президенты грантына эйә булыусы, виолончелдә уйнаусы Арсений Чубачин, халыҡ-ара конкурстар лауреаты, пианист Владимир Седов (фортепиано), Башҡорт опера һәм балет театры солисткаһы Дилара Иҙрисова. Программаның махсус ҡунағы — «Тауыш» программаһы финалсыһы, билдәле джаз йырсыһы Марианна Савон.
«Мин Өфөлә өсөнсө тапҡыр һәм йәнә мине дуҫым, иҫ киткес музыкант Артур Нәзиуллин саҡырҙы. Өфөгә ҙур теләк менән киләм. Ҡаланың мәҙәни үҫешен күреү бик күңелле», — тине Арсений Чубачин.
Салауатта танылған музыканттар һәләтле балалар өсөн дүрт номинация: тынлы, ҡыллы инструменттар, академик вокал һәм фортепиано буйынса оҫталыҡ дәрестәре үткәрә.


text:
Трансформерҙар
Баҫылды : 16-02-2018, 13:53 | Категория: Тылсымлы һандыҡ » Әкиәттәр
Просмотров 201
- "Аҡбуҙат"та баҫылған:02-2018
-
- Рубрика:Тылсымлы һандыҡ » Әкиәттәр
- Исеме:Трансформерҙар
-
- Автор:Гөлсинә ЙОСОПОВА
-
- Район:
-
- Ауыл:
-
- Рәссам:Лиана НИҒМӘТЙӘНОВА
-
(Әкиәт)
Йәшәгән, ти бер трансформер. Исеме Тимеркәй булған. Ул ҡалала берҙән-бер генә, ти. Машинаға, роботҡа, хатта велосипедҡа әйләнә алған,
ти. Ләкин бер үҙенә күңелһеҙ булған. Минең һымаҡ тағы кем бар икән, тип эҙләргә тотонған. Ләкин юҡ та юҡ. Бер саҡ ҡараһа, бер машина китеп барған да ҡапыл роботҡа әйләнеп өйгә инеп киткән. Был артынан йүгергән, тик тота алмаған. Подьезд төбөндә оҙаҡ ҡына көтөп торған. Бына теге ҡапыл килеп сыҡҡан да велосипедҡа әйләнеп елдергән. Тимеркәй уның артынан машинаға әйләнеп сапҡан. Ҡыуып еткән.
— Һин кем? — тип һораған.
— Мин бер малайҙың уйынсығы. Ҡорос булам. Ул мине туҙҙырып ташлап ҡуя, уйнатмай. Һин кемдең уйынсығы?
— Мин бер кемдеке лә түгел. Мин уйынсыҡтарҙы магазинға илткәндә төшөп ҡалғанмын. Бөтә дуҫтарым да әле магазинда. Бәлки, уларҙы һатып та алғандарҙыр. Уларға рәхәт, өйҙә генә ултыралар.
— Ә минең өйҙә генә ултырғым килмәй. Теге малай диван аҫтына ла ташлап ҡуя, таратып та һалып ҡуя. Ҡайһы бер өлөштәремде юғалта ла, эҙләп йөрөй.
Былар бергәләп уйнай башлаған. Бер-береһе менән баҫтырышҡандар. Береһе машина булып йүгерһә, икенсеһе самолетҡа әйләнеп осҡан. Шунан Ҡорос исемле трансформер урамда ғына йөрөп арыған. Өйгә ҡайтҡыһы, рәхәтләнеп ял иткеһе килгән. Ләкин Тимеркәйҙең бер үҙен ҡалдырып китә алмаған. Яңы дуҫын да үҙе менән алған. Ә малай ни, бер түгел ике трансформеры булғанға ҡыуанған ғына! Иң ғәжәбе шул: уйынсыҡтарын бүтән туҙҙырмай башлаған, ти.
Гөлсинә ЙОСОПОВА
Рәссам Лиана НИҒМӘТЙӘНОВА
(голосов:0)
Оҡшаш материал
Комментарийҙар


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов Рәсәй Сәйәсәт мәктәбен тамамлаусыларҙың проекттарын юғары баһаланы
Фото:
23 октябрҙә республика Президенты Рөстәм Хәмитовҡа төбәк Рәсәй Сәйәсәт мәктәбен тамамлаусыларҙың Башҡортостандың социаль-иҡтисади үҫешен камиллаштырыуға йүнәлтелгән иң яҡшы инновацион проекттары тәҡдим ителде. БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай Йортонда Сәйәсәт мәктәбен тамамлаусылар менән осрашыуҙа «Берҙәм Рәсәй» фирҡәһенең Генераль советы секретары урынбаҫары, Социаль-консерватив сәйәсәт үҙәге президенты Юрий Шувалов, «Берҙәм Рәсәй» фирҡәһенең Төбәк политсоветы секретары, республика парламенты спикеры Константин Толкачев, ҡайһы бер министрлыҡтар һәм ведомстволар етәкселәре ҡатнашты.
Был презентация йомғаҡтары буйынса Рөстәм Хәмитов проекттарҙың төрлөлөгөн һәм актуаллеген билдәләне.
— Был туризм да, ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү ҙә, электрон йорттар идаралығы, йәштәр өсөн интерактив телеканал... Мин йәштәребеҙҙең шул тиклем талантлы булыуына хайран ҡалам, — тине төбәк башлығы. — Был проекттарҙың күбеһен беҙ мотлаҡ тормошҡа ашырасаҡбыҙ, сөнки проекттар иҡтисади планда бик ҡыҙыҡлы һәм файҙалы. Беҙҙең бурыс проекттар авторҙарын яҡлауға ҡайтып ҡала. Был — республиканың киләсәге, буласаҡ сәйәсмәндәр һәм идара итеүселәр, беҙ улар өсөн шарттар булдырырға тейешбеҙ. Беренсе төбәк Рәсәй Сәйәсәт мәктәбе тап беҙҙә эшләүе Башҡортостан өсөн үтә мөһим.


text:
Яҙын Өфөлә Инновацион-сәнәғәт салоны үтәсәк
9 мартта Өфөлә Инновацион-сәнәғәт салоны асыласаҡ. Был ваҡиға Башҡортостанда күргәҙмәләр сараларының яҙғы-йәйге миҙгелен аса, ул республикалағы һәм илдәге һуңғы фәнни, техник, технологик ҡаҙаныштарҙы күрһәтергә тейеш.
Быйылғы салон дүрт махсус күргәҙмәне берләштерә: «Промэкспо», «Станоктар һәм инструменттар», «Насостар һәм компрессорҙар», «Махсус кейем. Хеҙмәтте һаҡлау».
Башҡортостан күргәҙмә компанияһынан хәбәр итеүҙәренсә, Инновацион-сәнәғәт салоны-2011-ҙә ҡатнашыусыларға Ишембай станоктар эшләү заводына барыу, «Металл эшкәртеү технологияларында һәм металл эшкәртеү машиналары һәм комплектлау изделиелары конструкцияларында заманса тенденциялар» конференцияһында, шулай уҡ «Ремонт. Тергеҙеү. Реновация» II Бөтөн Рәсәй конференцияһында, машиналар эшләү производствоһына идара итеү һәм ойошмаларҙа эш урындарын аттестациялау буйынса мөһим темаларға семинарҙарҙа ҡатнашыу мөмкинлеге биреләсәк.
«Махсус кейем. Хеҙмәтте һаҡлау» махсус күргәҙмәһе сиктәрендә «ProFashion» махсус кейем күрһәтеү конкурсы үткәреләсәк. Конкурс, махсус кейем уңайлы ғына түгел, матур ҙа булырға тейешлеген иҫбатлап, профессиональ моданы үҫтереү тенденцияһын күрһәтәсәк.


text:
Фото:
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов БР буйынса эске эштәр министры Игорь Алешин менән осрашты
Фото:
Йәкшәмбе, 3 апрелдә, Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Башҡортостан Республикаһы буйынса эске эштәр министры, полицияның генерал-лейтенанты Игорь Алешин менән осрашты.
Игорь Алешин төбәк министрҙары араһында тәүгеләрҙән булып ҡайтанан аттестация үтте һәм БР буйынса Эске эштәр министрлығы етәксеһе вазифаһына яңы дәрәжәлә — полицияның генерал-лейтенанты булараҡ тәғәйенләнде.
Республика башлығы Игорь Алешинды был ваҡиға айҡанлы ҡотланы һәм министрлыҡ етәксеһенә, әлеге ваҡытта Эске эштәр министрлығы системаһында барған үҙгәртеп ҡороуҙар берүк ведомство эшмәкәрлеген көсһөҙләндермәһен һәм кешеләр хәүефһеҙлеген тәьмин итеүҙә сағылмаһын, тигән бурыс ҡуйҙы.
Игорь Алешин Рөстәм Хәмитовҡа күптән түгел булып үткән Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының киңәйтелгән коллегияһы һөҙөмтәләре тураһында хәбәр итте.
— Бөгөн Рәсәй Эске эштәр министрлығы системаһында барған үҙгәртеп ҡороуҙар Башҡортостандағы эске эштәр органдары эшмәкәрлегенә бер нисек тә ҡамасауламаҫ, тип ышанам. Барыһы ла ғәҙәттәге режимда эшләй, граждандар именлеге тәьмин ителә. Хеҙмәткәрҙәр араһында тәртип йомшарыуына юл ҡуйылмауын беләм, — тип үҙ фекерен әйтте республика Президенты.
Игорь Алешин Башҡортостан Президенты менән рәсми осрашыуҙан һуң журналистар менән үткән брифингыла, Эске эштәр министрлығы Уставына ярашлы был протокол осрашыуы булды, тигән аңлатма бирҙе.
— Реформалар осоронда төп бурыс – йәмәғәт тәртибен һаҡлау мәсьәләләренә зыян килтермәү,— тип белдерҙе министр. – Шулай уҡ эштән бушатылған хеҙмәткәрҙәрҙе эш менән тәьмин итеү мәсьәләһе лә хәл итеүҙе талап итә.
Игорь Алешиндың билдәләүенсә, БР буйынса Эске эштәр министрлығы федераль министрлыҡта әле лә яҡшы иҫәптә һәм үҙ бурыстарын, һис шикһеҙ, теүәл башҡарып сыға аласаҡ.
Хәтерегеҙгә төшөрәйек, 1 апрелдә Рәсәй Президенты Дмитрий Медведев «Рәсәй Федерацияһы эске эштәр органдарының юғары етәкселек составы хеҙмәткәрҙәренә махсус званиелар биреү һәм Рәсәй Федерацияһы эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре вазифаһына тәғәйенләү тураһында»ғы Указға ҡул ҡуйҙы. «Полиция тураһында» Федераль законға ярашлы ҡайтанан аттестация тәртибендә Игорь Алешинға РФ субъекттарының тәүге ете территориаль эске эштәр органдары етәкселәре иҫәбендә полицияның генерал-лейтенанты тигән махсус звание бирелде. Ошо уҡ Указ менән ул Башҡортостан Республикаһы буйынса эске эштәр министрлығы вазифаһына тәғәйенләнде.


text:
Фото:
БР Президенты Япония делегацияһы менән хеҙмәттәшлек йүнәлештәрен тикшерҙе
Фото:
16 июндә Башҡортостан Президенты Японияның рәсми делегацияһы вәкилдәре менән Башҡортостан һәм Япония араһындағы хеҙмәттәшлектең стратегик йүнәлештәрен тикшерҙе. Рөстәм Хәмитов яңы партнерҙар ҡатнаша алырлыҡ өлкәләрҙе билдәләне.
Тәү сиратта, был химия сәнәғәтенә һәм ауыл хужалығына иҫәп тотоп машиналар һәм станоктар эшләү. Химия производствоһында ла ҡыҙыҡлы проекттарҙы ғәмәлгә ашырырға мөмкин, сөнки тап ошо өлкәлә Башҡортостан Рәсәйҙә алдынғы урында. Берлектәге эшмәкәрлек өсөн өсөнсө йүнәлеш – ауыл хужалығы. Донъялағы экологик яҡтан хәүефһеҙ аҙыҡ-түлеккә булған ихтыяжды һәм республиканың уңдырышлы ерҙәрен иҫәпкә алғанда, был тема тағы ла әһәмиәтлерәк күренә.
Ике яҡҡа ла файҙалы эшмәкәрлектең йәнә бер аспекты – төҙөлөш. Башҡортостан Президенты, республика Япониянан килгән партнерҙарҙың тәжрибәһен үҙләштерергә әҙер, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды. Атап әйткәндә, Рөстәм Хәмитов республиканы экологик йәһәттән таҙа заманса төҙөлөш материалдары етештереү һәм алдынғы технологиялар ҡыҙыҡһындырыуын билдәләне.
— Беҙ Башҡортостанда ҙур төҙөлөш компанияһы вәкиллеген аса алабыҙ, — тине Рөстәм Хәмитов, Япония делегацияһы ағзаларына мөрәжәғәт итеп.
Башҡортостан Президенты сауҙа мөнәсәбәттәре менән республиканың донъяның 100 иле менән бәйле булыуы һәм 2010 йыл йомғаҡтары буйынса тауар әйләнеше 10 млрд доллар тәшкил итеүе хаҡында һөйләне.
— Дөйөм тырышлыҡ менән беҙ сауҙа-иҡтисади бәйләнештәрҙе юғарыраҡ кимәлгә күтәрә алабыҙ,— тигән ышанысын белдерҙе Рөстәм Хәмитов. – Бөгөн Япония менән тауар әйләнеше 30 миллион долларҙан артмай.
Республиканың ғорурлығы – тәбиғәт. Уның сәләмәтләндереү факторҙары Башҡортостанда электән уңышлы файҙаланыла. Осрашыуҙа ошо перспективалы йүнәлеш буйынса хеҙмәттәшлекте үҫтереү ҙә тикшерелде.
— Ер тетрәгәндән һуң һауыҡтырыу өсөн Япониянан балаларҙы ҡабул итергә әҙербеҙ, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов. – Япония халҡы иңенә төшкән ауырлыҡтарҙы уйлап борсолабыҙ, һәм һәләкәтле ер тетрәү эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ярҙам күрһәтергә әҙербеҙ.
Республика Президенты киләсәктә Башҡортостанда берлектә шифаханалар төҙөү мөмкинлеген дә һыҙыҡ өҫтөнә алды.
Япония делегацияһы башлығы, «ROTOBO» ассоциацияһы президенты Такаси Нисиока составына эре 150 япон предприятиеһы ингән коммерцияға ҡарамаған ойошма исеменән килеүе хаҡында һөйләне. Такаси Нисиока, визит емешле булыр һәм Рәсәй менән Япония араһындағы сауҙа-инвестиция бәйләнештәрен нығытыуҙа аныҡ һөҙөмтәләргә өлгәшербеҙ, тигән ышанысын белдерҙе.
Япония делегацияһы башлығы билдәләүенсә, Мәскәү менән Санкт-Петербург япон эшҡыуарҙарына яҡшы таныш.
— Рәсәйҙә хеҙмәттәшлек өсөн ҙур потенциалы булған башҡа төбәктәр барлығын да аңлайбыҙ, Башҡортостан да шулар иҫәбендә,— тине Такаси Нисиока.
Ул Японияның республикала үҫтерергә теләгән өс йүнәлешен билдәләне.
Хеҙмәттәшлек өсөн төп тема – Рәсәй территорияһында автокомпоненттар етештереү өсөн яҡшы партнерҙар табыу. Йәнә бер мөһим йүнәлеш — электр энергияһын һаҡсыл һәм һөҙөмтәле файҙаланыу. Японияла был өлкә ярайһы ныҡ үҫешкән, һәм улар үҙҙәренең технологияларын нефтехимия производствоһына индерергә әҙер.
Берлектәге проекттар өсөн өсөнсө мөмкинлек – сәнәғәт инфраструктураһын төҙөү һәм әҙерләү. Япония яғы сүп-сар яғыу заводы төҙөлөшө һәм канализация системаларын камиллаштырыу буйынса тәжрибәһе менән уртаҡлашырға әҙер.
Япония делегацияһы башлығы, визит дауамында берлектәге эшмәкәрлек өсөн башҡа йүнәлештәр ҙә билдәләнер әле, тигән ышанысын белдерҙе.
Башҡортостан Президенты билдәләүенсә, республика хеҙмәттәшлек темптарын арттырырға теләй. Октябрҙә Башҡортостандың эшлекле даирәләренең Көнсығыш ҡалаһына визиты планлаштырылған.
— Беҙ мөмкинлектәребеҙҙе тағы бер тапҡыр тикшереп ҡарап, бөгөн билдәләгән йүнәлештәр буйынса инвестицион проекттарҙы әҙерләрбеҙ, — тип һығымта яһаны Рөстәм Хәмитов.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов Дөйөм халыҡ тауыш биреүендә ҡатнашыусы кандидаттар исемлеген етәкләне
Фото:
15 июлдә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Дөйөм халыҡ тауыш биреүендә (праймеризда) ҡатнашыусы кандидаттар ҡатнашлығында кәңәшмә үткәрҙе.
Кандидаттар исемлегендә йәмғеһе 120 кеше бар, улар иҫәбендә — Дәүләт Думаһы депутаттары, алдынғы экономистар, мәҙәниәт эшмәкәрҙәре, спортсылар, йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре. Исемлекте Рөстәм Хәмитов етәкләне.
— Декабрь айында — һайлауҙар, — тине Президент. – Унда яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшеү өсөн беҙгә көндән-көн әүҙемерәк эшләргә кәрәк. «Берҙәм Рәсәй» партияһы һәм һайлауҙа ҡатнашасаҡ башҡа партиялар ҙа көстәрен бергә туплап, үҙ сафтарына партия яҡлыларҙы ла, һәм был процестарҙы ойоштора алырлыҡ интеллектуаль көстәрҙе лә йәлеп итәсәк. Шуның өсөн һайлау ваҡытында үҙ позицияларыңды яҡлау менән оҙатып барылған еңел булмаған көрәш көтөлә.
Быға бәйле Рөстәм Хәмитов хәлдең киҫкенләшеүен дә фараз итә.
— Ләкин был сәйәси тормош, — тине ул. – Һәм быға йәмғиәттә төрлө тәҡдимдәр, төрлө фекерҙәр булырға тейеш, тигән күҙлектән сығып, төплө аҡыл менән ҡарарға кәрәк. Ваҡыт барыһын да ишетеүҙе, тыңлауҙы һәм барыһына ла ярҙам итеүҙе талап итә, тип тағы ла бер әйтәм. Беҙ алып барасаҡ сәйәсәт тәү сиратта халыҡ фекеренә таянһын өсөн, республикала йәшәүсе кешеләргә ярҙам итергә кәрәк.
Власть үҙенән-үҙе эш итә алмай, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды республика Президенты. Ул тәү сиратта халыҡҡа таянырға һәм уның мәнфәғәтен яҡларға тейеш. Ләкин бындай үҙ-ара килешеп эш итеүҙәр, уның фекеренсә, һуңғы йылдарҙа күҙәтелмәне.
— Быйыл хәл үҙгәрә, — тип хәбәр итте Рөстәм Хәмитов. – Был Халыҡ фронты формалашыуына бәйле, һәм был йәмәғәт хәрәкәте көсәйә бара. Халыҡ фронты һәм партиялар, был осраҡта «Берҙәм Рәсәй», аша власҡа үҙ фекерҙәрен еткереп, сәйәсәттә ҡатнаша алыуына халыҡ ышана.
— Беҙҙең алда ҙур һынау – праймериз үтеү тора, — тине республика Президенты. – Халыҡ лидерҙар, үҙҙәре ышанған кандидаттар өсөн тауыш бирәсәк. Шуның өсөн был – үҙ-үҙебеҙҙе һынау осоро, яуаплы процедура. Беҙ барыбыҙ ҙа борсолабыҙ һәм дөрөҫ эшләйбеҙ, сөнки был – сәйәсмәндәр рейтингтары, теге йәки был сәбәптәр буйынса бөгөн был эшмәкәрлек менән мәшғүл булған кешеләр рейтингтары.
Рөстәм Хәмитов 120 кешенең 15-ләбе генә был исемлектең лидерҙары буласағын һәм Дәүләт Думаһы депутаттары булып китәсәген иҫкә төшөрҙө. Шуға күрә исемлектә булған кешеләрҙең байтағы Рәсәй парламенты составына инмәйәсәк. Әммә уларҙың күпселеге Өфө ҡалаһы Советына, БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға һайлауҙарҙа ҡатнаша аласаҡ.
Һуңғы ваҡытта кешеләр власҡа нығыраҡ ышана башланы, тип белдерҙе ул, һәм кәңәшмәлә ҡатнашыусыларҙы халыҡҡа яҡыныраҡ булырға саҡырҙы. Ләкин Рөстәм Хәмитов ситуацияны ҡаҡшатырға маташыусылар ҙа барлығын белдерҙе, шуға күрә барыһына ла әҙер булырға кәрәк. Был бер-беребеҙҙе аңларға, бер бөтөн итеп күрергә, барыһын да берләшергә мәжбүр итергә тейеш.
— Халыҡ беҙҙән эш һәм хеҙмәт хаҡы менән бәйле мәсьәләләрҙе хәл итеүҙе көтә, — тине Президент. – Беҙҙең бурыс – кешеләргә эш биреү, инвесторҙар йәлеп итеү, яңы эш урындарын булдырыу, административ ҡаршылыҡтарҙы бөтөрөү. Халыҡты иҡтисади тормошҡа йәлеп итергә тейешбеҙ. Әгәр эш урындарын булдыра алмайбыҙ икән, кешеләргә эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнеү мөмкинлеге бирергә кәрәк. Халыҡҡа был йәһәттән ярҙам итеү зарур.
Эшһеҙлек кәмеүгә табан бара, республикала уның күрһәткесе уртаса Рәсәйҙекенән түбәнерәк, тине Рөстәм Хәмитов.
— Эш урындарын булдырыу беҙҙең төп бурысыбыҙ булып тора. Бының өсөн тәү сиратта ауыл ерендә предприятиелар булдырыу зарур. Ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү буйынса предприятиелар төҙөү өҫтөндә эшләргә кәрәк. Магазиндарҙа үҙебеҙҙә етештерелгән продукция һатылырға тейеш. Республика етештереүселәре ассоциацияһының йыйылышы хаҡында кисә уҡыным. Мине ишетеүҙәре бик яҡшы. Халыҡ беҙҙең тәҡдимдәрҙе хуплай. Әгәр был эштәрҙе башҡармаһаҡ, беҙ алға китә, үҫешә алмаясаҡбыҙ.
Башҡортостан Президенты торлаҡ мәсьәләһе хаҡында ла әйтте.
Республикала, Рөстәм Хәмитов билдәләүенсә, үҙҙәрен торлаҡ менән тәьмин итә алмаған кешеләр бик күп. Улар – инвалидтар, балалар йортонда тәрбиәләнеүселәр. Уларға ла ярҙам итергә кәрәк.
— Һеҙҙең күптәрегеҙҙе Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың киләһе саҡырылышында күрергә теләр инем, — тип мөрәжәғәт итте ҡатнашыусыларға Рөстәм Хәмитов. – Беренсе аҙымды яһанығыҙ инде. Халыҡ һеҙҙе йәмәғәт фекере лидерҙары, төплө аҡыллы кешеләр итеп күрә. Беҙ бергә эш итәсәкбеҙ. Берҙәмлекте тарҡатырға тырышыуҙы мин хыянат итеп ҡабул итәсәкмен. Беҙҙең сафтарҙа хыянат, һатылыу булмаясаҡ. Сөнки беҙ республикабыҙҙың үҫеше өсөн эшләйбеҙ. Бысраҡ сайттарҙа аноним рәүештә урынлаштырылған мәғлүмәткә ышанырға кәрәкмәй.
Билдәләп үтәбеҙ, Дөйөм халыҡ праймеризы 21 июлдә башланып, 8 авгусҡа тиклем дауам итәсәк. Кандидаттарҙы һайлап алыу республика буйынса 17 майҙансыҡта үтәсәк.


text:
Иҫәнғолдан Зөлфиә Бикбулатова иң яҡшы башҡорт шәле конкурсының Гран-приһына лайыҡ булды Фото: Башҡортостан Дәүләт Йыйылышының матбуғат хеҙмәте
Иҫәнғолдан Зөлфиә Бикбулатова иң яҡшы башҡорт шәле конкурсының Гран-приһына лайыҡ булды
Иҫәнғолдан Зөлфиә Бикбулатова иң яҡшы башҡорт шәле конкурсының Гран-приһына лайыҡ булды Фото: Башҡортостан Дәүләт Йыйылышының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2015 йыл, 18 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Башҡортостанда республика мамыҡ шәле фестивале уҙҙы. Байрам Ейәнсура районында үткәрелде. Унда жюри ағзаһы сифатында Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы депутаты Зөһрә Исмәғилева ҡатнашты, тип хәбәр иттеләр төбәк парламентында.
Фестиваль йәмғиәттең башҡорт шәленә ҡыҙыҡһыныуын арттырыу, халыҡ оҫталарының һөнәри кимәлен күтәреү, тәжрибә алмашыу һәм ижади аралашыу маҡсатында ойошторолдо.
Ейәнсуралар һәм ҡунаҡтар йәнә 23 команданың һәм оҫталарҙың сығыштары менән һоҡлана алды. 200-гә яҡын ҡатнашыусы үҙенең оҫталығын күрһәтте. Байрам ҡунаҡтарына визитка-сәләмләүҙәр, шаян таҡмаҡтар тәҡдим ителде. Фестиваль сиктәрендә мамыҡтан бәйләнгән әйберҙәр күргәҙмәһе эшләне.
Сара һуңында ҡатнашыусылар бүләкләнде. Иҫәнғол ауылы оҫтаһы Зөлфиә Бикбулатова Гран-приға лайыҡ булды. Ауыл биләмәләре араһында Бикбау һәм Һаҡмар ауыл советтары командалары иң яҡшыһы тип танылды. Оҫталарҙың эше айырым билдәләнде.
«Мамыҡ шәлдәрҙең юғары сифатлы булыуын билдәләп үтке килә. Ейәнсура районы оҫталарына «Ағиҙел» фабрикаһы менән хеҙмәттәшлек булдырырға тәҡдим итәм. Уның емешле һәм уңышлы буласағына ышанам», — тине депутат.
Зөһрә Исмәғилева фестивалде ойоштороусыларға һәм ҡатнашыусыларға рәхмәт әйтте, шулай уҡ призерҙарға ҡиммәтле бүләктәр тапшырҙы.


text:
Республика мәктәптәрендә компьютерҙарҙы тикшереү дауам итә
Бик күп мәктәптәрҙә педагогтар уҡыусыларҙың компьютерҙарҙы ниндәй маҡсатта файҙаланыуын тикшермәй. Балаларҙы негатив мәғлүмәттән һаҡлау тураһындағы закон үтәлешен тикшереү буйынса 2011 йылға йомғаҡ яһаған республика прокуратураһы шундай һығымтаға килгән. Асыҡланыуынса, мәктәптәрҙәге компьютерҙарҙан экстремистик, порнографик сайттарға, шулай уҡ наркотиктарҙы рекламалаған һәм уларҙы етештереү өсөн рецептар биргән ресурстарға сикләүһеҙ инеү кеүек «Мәғариф тураһында»ғы РФ законын боҙоу осраҡтары ныҡ таралған.
Ведомство мәғлүмәттәренә ярашлы, 2011 йылда район һәм ҡала прокурорҙары судҡа 385 ғариза биргән, 50 күрһәтмә индергән, уҡыу йорттарының 177 хеҙмәткәрен дисциплинар яуаплылыҡҡа тарттырған.
— Суд ҡарарҙары буйынса мәктәп компьютерҙары уҡыусыларҙың хәүефле эстәлекле сайттарға инеүен сикләүсе программалар менән йыһазландырылған. Бындай хоҡуҡ боҙоуҙарҙың күп булыуын иҫәпкә алып, тикшереүҙәр быйыл да дауам ителәсәк, — тип хәбәр иттеләр республика прокуратураһының матбуғат хеҙмәтенән.


text:
2015 йылдың ете айы йомғаҡтары буйынса халыҡтың килеме 6,4 процентҡа артҡан
ӨФӨ, 2015 йыл, 9 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалиә Вәлиева/.
2015 йылдың ете айы йомғаҡтары буйынса халыҡтың йән башына уртаса килеме 24 465 һум тәшкил иткән һәм былтырғы ошо уҡ осор менән сағыштырғанда 6,4 процентҡа артҡан. Был хаҡта социаль-хеҙмәт мөнәсәбәттәрен көйләү буйынса өс яҡлы республика комиссияһы ултырышында Башҡортостандың хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры Ленара Иванова хәбәр итте. Ултырыш 9 октябрҙә Башҡортостан Хөкүмәтендә уҙҙы.
Ғинуар-июлдә хеҙмәткәрҙең уртаса айлыҡ хеҙмәт хаҡы 25 087 һумға еткән, былтырғы ошо уҡ осор менән сағыштырғанда 3,7 процентҡа артҡан. Йыл башынан республика буйынса, шулай уҡ иҡтисадтың реаль секторында хеҙмәт хаҡы үҫеше кәмей.
Ете айҙа республикала уртаса айлыҡ эш хаҡы кимәле Рәсәй буйынса уртаса хеҙмәт хаҡынан 75,5 процент тәшкил иткән.
Рәсәй Президентының 2012 йылдың 7 майындағы «Дәүләт социаль сәйәсәтен ғәмәлгә ашырыу буйынса саралар тураһында»ғы Указы менән 2018 йылға хеҙмәт хаҡы күләмен 1,4-1,5 тапҡырға арттырыу бурысы ҡуйылған. Һуңғы өс йылда Башҡортостанда эш хаҡы — 1,13, Рәсәйҙә 1,15 тапҡырға артҡан.
Ленара Иванова билдәләүенсә, иң түбән хеҙмәт хаҡын ауыл һәм урман хужалығы хеҙмәткәрҙәре ала — 13,6 мең һум. Иң юғарыһы — файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу предприятиеларында — 44,8 мең һум.


text:
Григорий Рапота, Рөстәм Хәмитов һәм РФ оборона министры урынбаҫары Дмитрий Булгаков оператив штаб кәңәшмәһен үткәрҙе
Иглин районының Урман ауылы эргәһендәге ваҡиғалар урынына бөгөн иртән Рәсәй Федерацияһы Президентының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле Григорий Рапота, Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов, Рәсәй оборона министры урынбаҫары армия генералы Дмитрий Булгаков килде. Снарядтар шартлаған боеприпастар келәтенән алыҫ түгел урынлашҡан штабта Григорий Рапота Дмитрий Булгаков һәм Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов ҡатнашлығында кәңәшмә үткәрҙе. Әлеге ваҡытта Рәсәй Президентының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле Башҡортостан Президенты һәм РФ оборона министры урынбаҫары менән бергә шартлауҙар урынын ҡарар өсөн вертолетта һауаға күтәрелде.
Янғын урынында ҡотҡарыу хеҙмәттәре эшләй, мародерлыҡ осраҡтарына юл ҡуймаҫ өсөн тейешле саралар күрелә. Урман ауылы халҡы эвакуацияланған, әммә штабтан алыҫ түгел ерҙә биш автбус дежурға ҡалдырылған. Янғынды һүндереү өсөн һыуҙы яҡындағы быуанан ташыйҙар.
Боеприпастар келәтендә шартлауҙар әле һаман дауам итә.


text:
Рәсәйҙең миллионлы ҡалаларынан йәш журналистар Өфө һәм Башҡортостан менән танышасаҡ
2015 йылда Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы ағзалары булған дәүләт башлыҡтары Советы ултырышын һәм БРИКС дәүләттәре һәм хөкүмәттәре башлыҡтарының осрашыуын үткәреүгә әҙерлек сиктәрендә 21-25 августа Өфөлә Халыҡ-ара йәш журналистар, фотохәбәрселәр һәм блогерҙар форумы үтәсәк. Унда Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы ағзалары булған дәүләттәр һәм Рәсәйҙең миллионлы ҡалалары вәкилдәре ҡатнашасаҡ.
Өфөгә илдең миллионлы ҡалаларында йәшәгән журналистар һәм блогерҙар араһында иғлан ителгән асыҡ конкурста еңеү яулаған ун кеше киләсәк. Бәйгене ойоштороусылар булып «2015 йылда Өфө ҡалаһында ШОС һәм БРИКС сараларын үткәреү өсөн шарттар булдырыу буйынса проекттарға ярҙам итеү офис-төркөмө» автономиялы коммерцияға ҡарамаған ойошмаһы, БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы, Башҡортостан Демократик йәштәр иттифағы менән берлектә Өфө хакимиәте сығыш яһағайны.
Ҡала хакимиәтенән хәбәр итеүҙәренсә, форум ҡунаҡтары милли мәҙәниәт, йолалар, халыҡтар тарихы, шулай уҡ Өфөнөң һәм Башҡортостанда урынлашҡан башҡа райондарҙың сәнәғәт һәм инновацион мөмкинлектәре менән танышасаҡ.
Сарала ҡатнашыусыларҙы экскурсоводтар һәм тарихсылар оҙатып йөрөйәсәк.


text:
Йәш йырсы Сулпан Кейекбирҙина ҡапыл вафат булды
ӨФӨ, 2015 йыл, 30 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
2015 йылдың 29 сентябрендә 39 йәшендә Башҡорт дәүләт филармонияһы артисткаһы Сулпан Кейекбирҙина ҡапыл вафат булды.
Сулпан Кейекбирҙина — йырсы, республика конкурстары лауреаты. Өфө сәнғәт училищеһында, Өфө дәүләт сәнғәт академияһында Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың халыҡ артисткаһы Флүрә Килдейәрова класында белем алған.
Академияны тамамлағас, «Йәдкәр» фольклор-эстрада төркөмөндә эшләй башлай. Башҡорт халҡының оҙон көйҙәрен һәм шаян йырҙарын, башҡорт композиторҙарының романстарын һәм арияларын башҡарған Сулпан үҙенсәлекле коллективтың репертуарына яңы һулыш бирә, ижади багажын һирәк яңғыраған фольклор өлгөләре менән байыта. Республика сәнғәт оҫталары менән Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы сараларында ҡатнаша. 2015 йылдан йырсы «Сармат» эстрада төркөмөндә ижад юлын дауам итә, республика буйлап концерт менән сәфәргә сыға. Коллектив менән Пермь ҡалаһында һәм Әбйәлил районында ойошторолған һабантуйҙарҙа ҡатнаша.
«Сулпан Кейекбирҙина йөҙөндә мәҙәни йәмәғәтселек илебеҙҙең музыкаль киңлегендә башҡорт сәнғәтенең абруйын арттырыуға булышлыҡ иткән йырсыны юғалтты», — тип хәбәр иттеләр филармонияла. Йырсының өс балаһы ҡалды.
Мәрхүмә менән хушлашыу көнө һәм ваҡыты аныҡлана.


text:
- Подробности
- Просмотров: 675
ГЕТЕРОТРОФТАР (гр. geteros — бүтән, башҡа һәм гр. trophe — аҙыҡ), углерод сығанағы итеп тышҡы мөхиттән органик матдәләрҙе ҡулланыусы организмдар. Г. бөтә хайуандар, бәшмәктәр, хлорофилһыҙ үҫемлектәр, күпселек бактериялар ҡарай. Г. күҙәнәктәрендә, ҡағиҙә булараҡ, йәшел пигмент — хлорофилл — юҡ; Г. үҙҙәренең тән матдәләрен органик булмаған ҡушылмаларҙан синтезлауға һәләтле түгелдәр. Туҡланыу ысулы б‑са Г. аҙыҡтың ҡаты өлөшсәләрен эләктереп алыусы һәм эшкәртеүсе голозойҙарға (үҫемлектәр м‑н туҡланыусы һәм йыртҡыс хайуандар); организмдарҙың тәне йәки уларҙың тереклек итеү продукттарының тарҡалыуы ваҡытында барлыҡҡа килгән эрегән органик матдәләр м‑н туҡланыусы сапротрофтарға йәки осмотрофтарға (күпселек бәшмәктәр һәм бактериялар, сәскәле үҫемлектәрҙең ҡайһы бер төрҙәре); үҙ-ара отошло туҡланыу мөнәсәбәттәре м‑н бәйләнгән бергә тереклек иткән ике йәки унан күберәк зат — симбиотиктарға (лишайниктарҙың вегетатив тәне составына ингән бәшмәктәр, кешенең һәм имеҙеүселәрҙең эсәктәрендәге микробиота); башҡа тере организмдарҙың һуттары, тән туҡымалары йәки өлөшләтә эшкәртелгән аҙығы м‑н туҡланыусы паразиттарға (вирустар, күп бактериялар, бәшмәктәр, умыртҡаһыҙҙар, сәскәле үҫемлектәрҙең ҡайһы бер төрҙәре) бүленә. Ҡатнаш туҡланыулы организмдар бар: яҡтылыҡта — автотрофтар, ҡараңғыла Г. һымаҡ үҫешеүсе ылымыҡтар (хламидомонадалар, хлореллалар), бөжәктәр м‑н туҡланыусы үҫемлектәр (һыу бөрсөгө, ысыҡ үләне). Г. төрлө экологик шарттарҙа үҫергә һәләтле, тәбиғәттә биомассаның икенсел продукцияһын барлыҡҡа килтерәләр. Автотрофтар м‑н берлектә трофик мөнәсәбәттәр ярҙамында м‑н бәйләнгән берҙәм биол. система тәшкил итәләр. Ҡатмарлы органик матдәләрҙе ябайыраҡтарға, артабан минераль матдәләргә әйләндереп, тәбиғәттәге матдәләр әйләнешендә мөһим роль уйнайҙар. Тупраҡта тереклек итеүсе Г., азот һәм үҫемлектәргә кәрәкле башҡа туҡланыу элементтары м‑н байытып, уның уңдырышлылығын күтәрәләр. Г. өйрәнеү Башҡорт дәүләт университетында, Биология институтында, Биохимия һәм генетика институтында, Аграр университетта алып барыла. Шулай уҡ ҡара: Зоология, Микробиология.
Н.Ә.Кирәева
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 750
“ҠАРАҒАЙ‑ҠЫПСАҠ ЫРЫУЫ ШӘЖӘРӘҺЕ”, башҡ. ауыҙ‑тел ижады ҡомартҡыһы, шәжәрә. Төрки телендә. Р.Ғ.Кузеевтың билдәләүе б‑са, шәжәрәнең ҡыпсаҡ һәм бөрйән ҡәбиләләренең үҙ‑ара мөнәсәбәттәрен сағылдырған баш өлөшө 14—15 бб. төҙөлгән, ә көньяҡ‑көнсығыш башҡ. ҡәбиләләренең Рус дәүләте составына ҡушылыуы (ҡара: Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы) һәм артабанғы йылдар ваҡиғалары т‑да хикәйәләгән төп өлөшө 17— 18 бб. тиклем яҙылған. Шәжәрә текстан һәм генеалогик таблицанан тора. Хикәйәләү ҡыпсаҡтарҙың легендар ырыу башлығы Лоҡман‑Хәкимдән башлана һәм уның бер нисә быуынынан һуң ҡарағай‑ҡыпсаҡтарҙың юлбашсыһы Бабсаҡ бейгә күсә. Артабанғы хәл‑ваҡиғалар, нигеҙҙә, “Бабсаҡ менән Күсәк” эпосы сюжетына тап килә, ш. уҡ ваҡытта унда эпоста булмаған ҡайһы бер ваҡиғалар һәм факттар ҙа осрай. Мәҫ., Ҡарағөлөмбәт ҡарымтанан ҡурҡып үлтергән Бабсаҡ бейҙең улы Шыҡманай телгә алына. Шәжәрәләге ваҡиғалар тормошсан итеп бирелгән. Шәжәрәнең тексына ярашлы, ҡыпсаҡтар м‑н бөрйәндәр көрәшенең сәбәбе — ике ырыу башлыҡтарының сәйәси власть өсөн талашыуы. Фотокопия 1959 й. Бөрйән р‑ны Иҫке Монасип а. М.М.Сәғитов тарафынан эшләнгән. Шәжәрә “Башҡорт шәжәрәләре” (“Башкирские шежере”; 1960) йыйынтығында баҫылған.
Әҙәб.: Башкирские родословные. Уфа, 2002. Вып. 1.
М.Х.Нәҙерғолов
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
«Башнефть» акцияларын файҙаланыу һәм тауыш биреү тәртибе тураһында акционерҙар килешеүенә ҡул ҡуйылды Фото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
«Башнефть» акцияларын файҙаланыу һәм тауыш биреү тәртибе тураһында акционерҙар килешеүенә ҡул ҡуйылды
«Башнефть» акцияларын файҙаланыу һәм тауыш биреү тәртибе тураһында акционерҙар килешеүенә ҡул ҡуйылды Фото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2015 йыл, 16 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Илья Спиридонов/.
16 сентябрҙә Дәүләт милке менән идара итеү буйынса федераль агентлыҡ һәм Башҡортостан Республикаһы «Башнефть» компанияһының акцияларын файҙаланыу һәм тауыш биреү тәртибе тураһында акционерҙар килешеүенә ҡул ҡуйҙы. Документты Рәсәйҙең иҡтисади үҫеш министры урынбаҫары Ольга Дергунова, Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов, Башҡортостандың ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министры Евгений Гурьев ҡултамғалары менән нығытты.
Килешеүгә ярашлы яҡтар «Башнефть» компанияһы акционерҙарының дөйөм йыйылыштарында, шулай уҡ Директорҙар советының уның эшмәкәрлегенең мөһим мәсьәләләре, үҫеш стратегияһын, бюджетты раҫлау, тәҡдим ителгән дивидендтарҙың күләмен билдәләү, килешеүҙәрҙе хуплау, Директорҙар советы рәйесен һайлау, компания президентын тәғәйенләү һәм башҡа мәсьәләләр буйынса ултырыштарында акционерҙарҙың хоҡуҡтарын килешеп ғәмәлгә ашырыу бурысын үҙ өҫтөнә алды.
Акционерҙарҙың килешеүе билдәһеҙ ваҡытҡа тиклем төҙөлдө һәм ҡул ҡуйылғандан алып үҙ көсөнә инде. Килешеүҙең тексы менән Башҡортостандың Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығы сайтында танышырға мөмкин.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, Рәсәй милкендә «Башнефть» акционерҙар нефть компанияһы асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең 88 951 379 ябай акциялары (устав капиталының 50,08 проценты) бар. Башҡортостан милкендә – «Башнефть» акционерҙар нефть компанияһы асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең 38 128 551 ябай акциялары һәм 6 280 076 өҫтөнлөклө акциялары (устав капиталының 25 проценты).


text:
Сидерат – йәшел ашлама
Уларҙы иртә яҙҙан, йәшелсәләрҙе сәсмәҫ борон йә уңыш йыйып алынғас та сәсәләр. Шул уҡ ваҡытта түтәлдә төрлө йәшелсәләр менән сидераттарҙы йәнәш ултыртып, байтаҡ ҡоротҡостарҙан, ауырыуҙарҙан һаҡлап ҡалып була. Уларҙы сәскә атмаҫ борон сабалар йә, тәпке менән өҙөп, ергә күмәләр. Йәшелсәләр ошонан һуң ике аҙна үткәс кенә сәселә. Артыҡ үҫеп, һабағы ҡатһа, ваҡытында серемәйенсә файҙа урынына зыян килтереүе бар. Сапҡан үләнде компостҡа һалырға була. Киптереп, түтәлдәргә йәшелсә-емештең төбөнә түшәргә (мульча) мөмкин, ул сүп үләне үҫеүенән, ҡороуҙан һаҡлар.
Бер үк культураны шул уҡ урынға 4-5 йылдан ғына кире сәсергә тәҡдим итәләр. Тик ҡайһы саҡ был ҡағиҙәне үтәү ауыр. Картуф баҡсаһын нисек икенсе урынға күсерәһең? Тап ошо мәлдә лә сидераттар ярҙамға килә. Мәҫәлән, картуф йыйып алынғас та, уның урынына гәрсис сәсеү ҡаты ҡортто (проволочник) һәм башҡа ҡоротҡостарҙы ҡыуа, фитофтороздың шашыуына ла сик ҡуя. Шул уҡ ваҡытта кәбеҫтә алдынан гәрсис сәсергә ярамай. Тағы ниндәй йәшелсәгә ҡайһы сидерат килешә?
Аңлатма өсөн: кәрешкә – вика, ҡандала үләне – донник, тиле шалҡан – сурепка, әсе борсаҡ – люпин, яҫмыҡ – чечевица, май тормаһы – редька масличная, туҡранбаш – клевер.
Теги: Ашлама Сидерат Баҡса