text:
Елизавета I
Елизаве́та I (7 сентябрь 1533 йыл — 24 март 1603 йыл), Изге королева Бесс[1], Ҡыҙ королева[2] — Англия королеваһы һәм Ирландия королеваһы 1558 йылдың, 17 ноябренән Тюдор династияһының һуңғы вәкиле. Англия короле Генрих VIII һәм уның икенсе ҡатыны Анна Болейндың ҡыҙы.
Елезавета етәкселек иткән дәүерҙе «Англияның алтын быуаты» тип атайҙар, сөнки ул быуатта мәҙәниәт сәскә ата. Шекспир, Марлоу, Бэкон һәм башҡалар- Елизавета дәүере кешеләре. Анг 3FC0 ияның донъяла әһәмиәте арта (Еңелмәҫ армада, Дрейк, Рейли, Британия Ост-Һинд компанияһы).
Генрих VIII ҡыҙы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Елизавета 1533 йылдың 7 сентябрендә Гринвичтә, король һарайында, йәкшәмбе көнөдә тыуған. Уның әсәһенә король бик ныҡ ғашиҡ булып өйләнә. Генрих VIII Анна күптән көткән улдар табып бирер тип өмөтләнә. Екатерина Арагонская менән булған оҙайлы никахы ла Англияға вариҫ ир бала бирмәй һәм Тюдорҙар династияһы юҡҡа сығыуға бара. Шуға ла Екатеринаның тыуыуы береһен дә шатландырмай. Сөнки быға тиклем инде ғаиләлә бер ҡыҙ бала, принцесса Мария, була. Тағы ла ҡыҙ бала тыуыуы ҡыҙматас королде сығарынан сығара, асыуын ғына ҡабарта.
Шулай ҙа бала тыуыуға арналған мәжлес тантаналы шарттарҙа үтә. Ҡыҙ шул уҡ Гринвич ҡалаһында 10 сентярь көнө суҡындырыла. Балаға исемде Генрих VIII әсәһе Елизавета Йорк хөрмәтенә бирәләр.
1533 йылдың декабрендә ҡыҙға йәшәү урыны булараҡ, Хэтфилд-хаус резеденцияһын билдәләйҙәр. Был Лондондан бик алыҫ булмай. Ата-әсәләре баланың хәлен белешергә бик һирәк килә. Шулай ҙа Анна Болейн балаһын ныҡ ярата. Атаһы балаға битараф булған тип әйтеп булмай. Уның тик бер етешһеҙлеге була — ҡыҙ бала булып тыуған. Королеванан элеккесә малай табыуын көтәләр.
Елизаветаға ике йәш тә һигеҙ ай тигәндә, әсәһеҙ ҡала. Анна Бойленды илгә хыянат итеүҙә ғәйепләп язалайҙар. Ул атып үлтереүгә хөкүм ителә. Анна Генрихҡа малай табып бирмәй, суд уны иренә бер нисә тапҡыр хыянат итеүҙә ғәйепләй. Был инде Генрихтың Аннанан арынырға теләүе генә була. Хыянат итеү бары тик ул уйлап сығарған уйҙырма икәне баштан уҡ барыһына ла аңлашылып тора. Шуға ҡарамаҫтан 1536 йылдың 19 майында суд ҡарары тормошҡа ашырыла, королева Анна язалана .
Генрих VIII тағы ла өйләнергә ашыға, Елизаветаны тыума бала тип иғлан итә. Королдең бығаса булған ике никахы ғәмәлдән сыҡҡан тип иҫәпләнә Һәм уларҙың бер ниндәй ҙә хоҡуҡи эҙемтәләре булмай.
Үҫмер сағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Елезавета үҙенең һәләттәрен бик иртә күрһәтә башлай. Ун йәшендә грек, итальян һәм француз телдәрендә аралаша ала. Латин телен ул бик яҡшы белә. Ул тарихсыларҙың боронғо Рим тарихы яҙмаларын уҡып ҡына ҡалмай, үҙенең үгәй әсәһенә, Екатерина Паррға оҙон-оҙон хаттар яҙа. Әммә барыбер ул һаман да никахһыҙ тыуған бала булып иҫәпләнә. Тик уны тәрбиәләү өсөн Кембридждан бик уҡымышлы кешеләр йәлеп ителә, улар араһында Реформация идеяларын таратыусылар ҙа була. Роджер Эшамды Елизаветаның иң яратҡан уҡытыусыларының береһе тип атайҙар. Бер аҙҙан уға ҡустыһы Эдуард ҡушыла. 1543—1547 йылдарҙа короллектә тыныс була. Генрих Екатерина Парр менән үҙен бәхетле тоя. Сөнки ҡатыны уға малай, буласаҡ вариҫ үҫтерә. «Никахһыҙ тыуған» тип ситләтелгән ҡыҙҙары менән аралашып йәшәй башләй.
1547 йылдың 28 ғинуарында Елизавета Энфилдә саҡта уға атаһының вафаты тураһында хәбәр итәләр. Король васыятнамәһе буйынса тәхет улы Эдуардҡа ҡала, Эдуард үлгән осраҡта тәхет (әгәр Эдуардтың вариҫтары булмаһа) Марияға, һәм уның балаларына, һуңынан Елизаветаға һәм уның балаларына ҡалырға тейеш. Ошо васыятнамәһе менән Генрих VIII ҡыҙҙарын таный һәм Англия тажына, Европалағы принцтар менән никахҡа инергә өмөт бирә.
Елизаветаның үгәй әсәһе Екатерина Парр бер аҙҙан Эдуарда VI әсәһенең ағаһы Томас Сеймурға кейәүгә сыға. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Томас Сеймур Елизаветаға өйләнергә теләгән тиелә. Аристократ Сеймурҙар Говардтар (Анна Боллейндың әсәһе Элизабет Говард яғынан) менә туған була, бәлки шуға Елизавета менән Томасты туғанлыҡ хистәре бәйләп торғандыр тигән фараз да бар.
1549 йылда Екатерина Парр баланан һуң өҙлөгөп, донъя ҡуя, ә Томас Парр шул уҡ йылда дәүләт боролошо яһарға тырыша, ләкин 1549 йылда язалана. Елизаветаны Сеймурға ярҙам итеүҙә ғәйепләргә уйлаһалар ҙа ул үҙенең ғәйебе булмауын дәлилләй ала.
1551 йылда Эдуард VI яратҡан апаһы Елизаветаны Лондонға саҡырып ала, ләкин 6 июль 1553 Эдуард ҡапыл үлеп китә . Елизавета өсөн был бик ҙур ҡайғы бкла.
Эдуард үлгәндән һуң лорд-протектор Джон Дадли тәхеткә Джейн Грейҙы (Генрих VII бүләһе) ултырта. 1553 йылда тәхет өсөн Джейн менән принцесса Мария яҡлылар араһында көрәш башлана. Джейн Грей еңһә, Елизавета бер ҡасан да тәхеткә ултырмаҫ ине, ә Мария ултырһа, ул иң беренсе тәхет вариҫы булыр ине. Тик бар күңеленән католиктар яҡлы королева янында йөрөү уға ҙур хәүеф менән янай. Елизавета Хэтфилдта тороп ҡала — барон Уильям Сесилдың (Совет секретары) кәңәшен тыңлай .
Марии I Тюдор дәүере[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1553 йылдың октябрендә Мария I Лондонда король тәхетенә ултыра. Утыҙ ете йәшлек королева (Испания королдәре Фердинанд менән Изабелла ейәнсәре) Англияны католик сиркәүе ҡулы аҫтына ҡайтарырға уйлай. Был осорҙа Англияла католиктар күберәк була, ләкин Генрих менән Эдуард дәүерендә протестанттар дәүләттә иң юғары вазифаларҙы биләй .
1554 йылдың ғинуарында протестант Томас Уайетт Мария менән Испания короле Филипп II никахына ҡаршы фетнә ойоштора. Мария Елизаветаны король төрмәһе Тауэрға ябырға бойороҡ бирә.
Тауэрҙа уның бала саҡ дуҫы Роберт Дадли ҙа ултыра, тикшеренеүселәр улар тышта йөрөгәндә осраша алғандыр тигән фекерҙә.
1554 йылда Лондонға Испания короле Филипп II килә. Туй алдынан Мария һеңлеһенТауэрҙан сығара. Принцесса Вудстокҡа ([Оксфордшир графлығы) һөргөнгә китә. Елизаветаға хатлашыу рөхсәт ителмәй. Елизавета элеккесә тәхет вариҫы тип иҫәпләнә. Мария менән Филипптың балаһы булмай. Елизаветаны Хэтфилд-хаус һарайына ҡайтаралар. Филипп та тәхет вариҫы Елизавета менән яҡшы мөғәлләмә итә, сөнки Мария бик ҡаты сирләй башлай.
1558 йылдың ноябрь айында Мария бик теләмәһә лә , Совет талабы буйынса , һеңлеһен тәхет вариҫы итеп тәғәйенләй. Англия протестанттарын ныҡ ҡыҫырыҡлаған, күптәрен язалаған королева 17 ноябрь 1558 вафат була, ул тарихҡа Ҡанлы Мария булып инеп ҡала .
Йәш королеваның тәүге аҙымдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мария үлеп, өс көн үткәс тә, яңы королева кәңәшмә үткәрә. Уильям Сесил Англияның дәүләт секретары, Роберт Дадли - кавалерия етәксеһе, Томас Перри ҡаҙнасы вазифаһына тәғәйенләнә.
1558 йылдың 28 ноябрендә Лондон йәш королеваны шатланып ҡаршы ала . Елизаветаға был саҡта егерме биш йәш була. Үҙ йәшендәге башҡа ҡатындар менән сағыштырғанда, Елизавета йәшерәк күренә. Елизавета I модаға бик күп иғтибар бүлә, 1566 йылда Оксфордта рәсми сараға ул, донъяла беренсе булып, терһәгенә тиклем етеп торған бирсәткәләр кейеп килә [3].
15.01.1559 йыл- Раштыуа байрамынан һуң Елизавета тәхеткә ултыра: ул Англияға тағы ла бер нисә байрам көнөн бүләк итергә була.
25.01.1559 йыл- Елизавета дәүерендәге беренсе Парламент эшен башлай.
Тәхеткә ултырғас, Елизавета Марияға ярҙам иткән католиктарҙың береһен дә илдән ҡыумай, уларҙы ҡыҫырыҡламай. «Бер төрлөлөк тураһында акт» менән Елизавета Англияла Реформацияны дауам итеүе тураһында белдерә, католиктарға Англияла месса (католиктарҙың төп дини йолаһы) үткәреү тыйылмай. Был диндәрҙең һыйышып йәшәүе арҡаһында Англияла граждандар һуғышы тоҡанмай ҡала.Елизавета үҙе протестанттар менән католиктарҙың һыйышып йәшәүе яҡлы булһа ла, уның ярандары уға һәр саҡ католиктар уға үлем менән янағанын иҫкәртеп тора, католик руханиҙарын эҙәрлекләй. Елизавета дәүере аҙағына Англия халҡының күпселеге протестант динле була.
10 февралдә Парламент королеваға кейәүгә сығып,бала, Англия тәхете вариҫын, табырға ҡуша.
Елизаветаға өйләнергә теләүселәр араһында : Испания короле Филипп II (Мария I ире), эрцгерцогтар Фредерик менён Карл Габсбург, Швеция кронпринцы Эрик, һуңыраҡ герцог Франсуа Анжу, хата урыҫ батшаһы Иван IV (Иоанн Васильевич Грозный) була .
Елизавета буласаҡ ире менән власты бүлешергә теләмәй, ләкин 1559 йылда ул парламентҡа уйлап ҡараға ризалыҡ бирә. Халыҡ араһында Роберт Дадли менән королева араһында бала саҡта уҡ тыуған ҡайнар хистәр тураһында хәбәр йөрөй. Роберт Дадли Елизаветаға өйләнергә теләһә лә, ҡатыны Эми Робсарттың ҡапыл үлеп китеүенән һуң королева менән мөнәсәбәттәре тағы ла ҡатмарлаша төшә. Сөнки Дадлиҙың ғәйебе булмауы асыҡланһа ла, халыҡ араһында ғәйбәт тарала. Роберт Дади менән Елизаветаның бәйләнеше 1588 йылға тиклем, лорд вафат булғансы дауам итә. 1562 йылда Елизавета сәсәк менән ауырып китә һәм ул үҙе үлеп киткән осраҡта тип Роберт Дадлиҙы лорд-протектор итеп билдәләй. Ғүмеренең аҙағынаса Елизавета үҙен ғиффәтле ҡыҙ кеше тип таный.
Ләкин 1587 йылда Испания министры Фрэнсис Энгелфилдтың Испания короленә яҙған өс хаты табыла. Уларҙа Елизавета менән Роберт Дадлиҙың Артур Дадли исемле улы барлығы тураһында яҙыла. Артурҙы королеваны ҡарап үҫтергән Кэтрин Эшли Роберт Саузерн ғаиләһенә биргән. Үлер алдынан Саузерн Артурға уның атаһы һәм әсәһе кем булыуы тураһында әйтә. Быны инглиз тарихсыһы Пол Доэрти ҙа ҡеүәтләй [4].
Сит ил илселәре лә 1561 йыл тирәһендә королеваның бик ныҡ йыуанайып китеүе тураһында хәбәр итә. 1562 йылдан һуң яҙған доғаларында Елизавета Аллаһтан үҙен гонаһы өсөн ярлыҡауҙы үтенә, тик ниндәй гонаһ икәнен яҙмай. Әлегә был сер асылмаған.
Тәүге һуғыш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1559 майында Шотландия протестанттары королева-регент Марии де Гизға ҡаршы күтәрелә (Мария Стюарттыңң әсәһе). Мария де Гизға ярҙамға тыуған иле Франциянан ғәскәр ебәрелә. Лорд Сесил Елизаветаға протестанттарға ярҙам итергә кәңәш бирһә лә, ул Шотландияның эске эшенә асыҡтан асыҡ ҡыҫылмай.
Елизавета Шотландия протестанттарына йәшерен генә аҡса ебәрә.
1560 йылда Йәшерен Совет Елизаветанан Шотландияға Марии де Гизға ҡаршы ғәскәр ебәреүҙе талап итә. Инглиздәр ярҙамы менән протестанттар еңә һәм 6 июль 1560 йылда Эдинбургта килешеү төҙөлә. Англия менән Франция үҙ ғәскәрҙәрен Шотландиянан ҡайтара. Мария де Гиз вафат була.
Марии Стюарт (Франциск II ҡатыны) Англия тәхетенә бер ҡасан да ҡул һуҙмаясағы тураһында һүҙ бирергә тейеш була . Мария Эдинбург договорын ратификацияламай.Ошо ваҡыттан алып, ике дәүләт араһында оҙайлы дошманлыҡ башлана.
1560 йылда Марии Стюарт тол ҡала, 1561 йылда ул Эдинбургҡа ҡайтып, Шотландия тәхетенә ултыра.
Мария Стюарт Англия тәхетенә дәғүә итә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөйөк немец шағиры Фридрих Шиллер Марияны бер ғәйепһеҙ ҡорбан, ә Елизаветаны—яуыз хаким, залим итеп һүрәтләй. Ләкин ысынбарлыҡ улай ябай булмай.
Елизавета Англияның законлы королеваһы, ләкин Мария Сюарт Англия короле Генрих VII ейәнсәре булыуы менән файҙаланып, Англия тәхетенә ултырырға теләй, уның ярандары уға ошо турала көн дә тылҡып тора. Ләкин 1543 йылғы Генрих VIII васыятында Мария Стюарт бөтөнләй иҫкә лә алынмай. Европа католиктары (папа, монархтар) әлбиттә Мария яҡлы була. Шотландияла Марияға ҡаршы бола башлана. Мария Англияға ҡаса, Елизавета уға ярҙам итә, Мария Шеффилд замогында йәшәй. Тик ул һаман да Англия тәхетенән баш тартмай, Елизаветаға ҡаршы аҫтыртын эш алып бара. Суд Марияны үлем язаһына хөкөм итә. 1587 йылдың 8 февралендә Мария язалана.
Англияла сәнәғәт үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XVI икенсе яртыһында Англияла дәүләт ярҙамы менән ҙур фабрикалар төҙөлә, артиллерия, дары, стекла, ҡағыҙ, тимер купоросы кеүек тауарҙар күпләп етештерелә башлай. Күмер, тимер сығарыу арта. Англиянан эшкәртелмәгән йөндө сығарыу тыйылғас, еңел сәнәғәт үҫә башлай, Англия буҫтауҙы күпләп сит илдәргә сығарып, һата башлай . 1566—1568 йылдарҙа Голландялағы кеүек Король биржаһы булдырыла[5].
100 йыл эсендә Англия Европаның артта ҡалған иленән Европалағы сауҙа һәм сәнәғәт иң көслө үҫешкән дәүәткә әйләнә. 100 тоннан артыҡ һыу һыйҙырышлы караптар һаны 1588—1629 йылдарҙа 10 тапҡырға арта (35 -тән 350). Инглиздәрҙең хәрби караптары Испанияныҡынан еңелерәк, етеҙерәк була, туптары— йыраҡҡараҡ ата [5].
Елизавета дәүерендә берәҙәклеккә ҡаршы закон буйынса 80 меңдән ашыу кеше үлем язаһына хөкөм ителгән.
Диңгеҙ хужаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Король Генрих VII Англияла король флотын булдыра. Елизавет дәүерендә Англия көслө диңгеҙселек иленә әйләнә. Елизавета дәүерендә бер туған Уильям менән Джон Хокинс, Френсис Дрейк океандарҙа сауҙа караптарына һөжүм итеүсе пират командаларын етәкләй, улар хөкүмәткә лә өлөш сығарып тора тигән мәғлүмәттәр була. Бигерәк тә 1570 йылдарҙа инглиз диңгеҙселәре йыш ҡына Испанияның сауҙа караптарына һөжүм итә, уларҙы талай. Англия ҡыҫымы аҫтында Испания әкрен генә төп диңгеҙселәр иле булыуҙан туҡтай. 1587 йылда инглиздәр Төньяҡ Америкала Джейстаунға (Виргиния штаты) нигеҙ һала.
1585—1604 йылдарҙа Англия менән Испания араһындағы оҙайлы һуғыш бара. 1588 йылда Испанияның «Бөйөк Армада»һы Британия ярҙары янында ҡыйратыла . Королева диңгеҙселәре янында була, Тилбериҙа Елизавета [6]:
Минең тәнем көсһөҙ һәм хәлһеҙ ҡатын-ҡыҙҙыҡы, ләкин миндә король йөрәге һәм ҡыйыулығы, улай ғына түгел— Англия короленеке
,-ти.
Елизавета I һәм Иван Грозный[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был дәүерҙә Англияла Мәскәү сауҙа компанияһы эшмәкәрлеген йәйелдерә. Muscovy Trading Company (Московская торговая компания) 1551 йылда барлыҡҡа килә(Эдуара VI ваҡытында). Ләкин Елизавета I дәүере- уның осоро.
Мәскәү Компанияһының резиденцияһы (Иҫке инглиз йорто], хәҙер — музей) Кремль янында — Варварка урамында була .
Ивван IV ҡатын-ҡыҙҙарҙан ти Елизавета менән генә хат алышҡан. Ивана Грозный Елизавета Тюдорға 11 хат яҙған (батша яҙған бөтә хаттарҙың 1/20). Тәүге хатын ул 1562 йылда яҙа.
Ике төрлө фекер йәшәп килә. Йәнәһе, батша Елизаветаға өйләнергә теләгән, ә Елизавета тәҡдимде кире ҡаҡҡан. Елизазета Иванға кейәүгә сығып, христианлыҡты Уралға тиклем таратырға уйлаған тигән фекер ҙә йәшәп килә.
Бер аҙ ваҡыт улар хатлашмай, батша менән Елизавета 1584 йылға тиклем хат алыша (Иван IV үлгәнсе).
1600—1601 йылдарҙа Лондонда урыҫ илсеһе Григорий Иванович Микулин йәшәй.
Сәнғәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Основная статья: Елизаветинская драма
Елизавета сәнғәтте, бигерәк тә театрҙы ярата. 1582 йылда Елизавета I Король труппаһын булдыра, унда Уильям Шекспир ҙа ҡатнаша.
Ғүмеренең һуңғы йылдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғүмеренең һуңғы йылдарында королева үҙенең тышҡы ҡиәфәтенә артыҡ иғтибар итмәһендәр өсөн, бик күп биҙәүестәр ҡуллана, буяна.
Олоғайп барған Елизавета яҡын дуҫтарының үлемен ауыр кисерә. 1603 февралендә ул бик көслө дерессияға бирелә һәм 1603 йылдың 24 мартында Лондондағы Ричмонд һарайында яҡты донъя менән хушлаша. Елизавета I Тюдор Вестминстер аббатлығында ерләнә.
Елизавета үҙ вариҫы тип Мария Стюарттың улы Яков Стюартты тәғәйенләй. Шуның менән Англияла Тюдорҙар династияһы бөтә.
Елизавета Тюдорҙың ата-бабаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәнғәттәге образы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Главный персонаж в трагедии Ф.Шиллера «Мария Стюарт»
- Персонаж приключенческой повести «Ключ к тайне» Джефри Триза
- Главный персонаж романа В. Скотта «Кенилворт»
- Главная героиня пьесы «Смуглая леди сонетов» Бернарда Шоу
- Главный женский персонаж романа Густава Майринка «Ангел западного окна». В этом романе она выступает герметической супругой мага и алхимика Джона Ди
- Эпизодический персонаж в романе Рафаэля Сабатини «Псы Господни»
Елизавета Тюдор тураһында китаптар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Борис Грибанов «Елизавета I, королева Англии»;
- Карен Харпер «Королева»;
- Розалин Майлз «Я, Елизавета»;
- Кэролли Эриксон «Елизавета I»;
- Эвелин Энтони «Елизавета I»;
- Ольга Дмитриева «Елизавета Тюдор»;
- Наталья Павлищева «Елизавета. Любовь Королевы-девственницы»;
- Таша Александер «Елизавета. Золотой век»;
- Роберт Н. Стивенс, Джон Беннет «Тайна королевы Елизаветы»;
- Кристофер Хейг «Елизавета I Английская»;
- Джин Плейди «Елизавета Английская»;
- Виктория Балашова «Елизавета Тюдор. Дочь убийцы»;
- Виктория Холт «Беспечный лорд и королева»;
- Виктория Холт «Мой враг — королева»;
- Элисон Уэйр «Леди Элизабет»;
- Филиппа Грегори «Любовник королевы» (The Virgin’s Lover, 2004);
- Элисон Уэйр «Elizabeth the Queen».
Кино[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сара Бернар в короткометражном немом фильме «Королева Елизавета» (1912)
- Ганна Ральф в немецком фильме «Фаворит Королевы» / Der Favorit der Königin (1922)
- Бетт Дэвис в фильме «Частная жизнь Елизаветы и Эссекса» (1939)
- Флора Робсон в фильмах «Морской ястреб» (1940), «Пламя над Англией» (1937)
- Джин Симмонс в фильме «Малышка Бесс» (1953)
- Бетт Дэвис в фильме «Любовь королевы» (1955)
- Гленда Джексон в телесериале «Елизавета: Королева английская» (1971) и фильме «Мария — королева Шотландии» (1971)
- Марина Неёлова в советском телефильме «Принц и нищий» (1972)
- Элизабет Энн О’Брайэн в телесериале «Принц и нищий» (1996)
- Миранда Ричардсон в телесериале «Чёрная Гадюка»
- Квентин Крисп в фильме Салли Поттер «Орландо» (1992) по одноимённому роману Вирджинии Вулф
- Кейт Бланшетт в фильмах «Елизавета» (1998) и «Золотой век» (2007)
- Джуди Денч в фильме «Влюблённый Шекспир»
- Кэтрин Маккормак в минисериале «Заговор против короны» (2004)
- Хелен Миррен в мини-сериале «Елизавета I» (2005)
- Энн-Мэри Дафф в мини-сериале «Королева-девственница» (2005)
- Лаоиз Мюррэй в телесериале «Тюдоры» (2010)
- Аноним / Anonymous (2011; Великобритания, Германия, США) режиссёр Роланд Эммерих, в роли Елизаветы Джоэли Ричардсон (в молодости), Ванесса Редгрейв (в старчестве).
- Джоанна Пейдж в юбилейном эпизоде сериала «Доктор Кто» «День Доктора».
Башҡалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- П Рик Уэйкмандың «The Six Wives of Henry VIII» рок-әҫәре персонажы (1973)
- Голланд рок-опере Ayreon да п «Dragon On The Sea» йыры уның исеменән башҡарыла һәм Дрейкка тәғәейнләнә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Это прозвище упоминается в книге У. Теккерея «Ярмарка тщеславия» и в романе Ч. Диккенса «Лавка древностей».
- ↑ Радио ЭХО Москвы :: Все так, 15.07.2007 13:14 Елизавета I Английская — дева нации: Наталья Басовская
- ↑ Как свои пять пальцев. // The New Times, 08.11.2010
- ↑ Sarah Chalmers. Did-Virgin-Queen-secret-love-child.html Did the Virgin Queen have a secret love child? // MailOnline.
- ↑ 5,0 5,1 Лилли С. Люди, машины и история. — М.: Прогресс, 1970. — С. 109—110. — 432 с.
- ↑ Leah Marcus, Janel Mueller and Mary Rose (eds.), Elizabeth I: Collected Works (The University of Chicago Press, 2002), p. 325, n. 1
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дерюжинский В. Ф. Елизавета, королева английская // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Елизавета I Английская — дева нации. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»
- Захаров Н. В., Луков Вл. А. Елизавета I Тюдор // Электронная энциклопедия «Мир Шекспира».
- Захаров Н. В. Елизаветинцы // Электронная энциклопедия «Мир Шекспира».


c: text/html

collection: archivebot

text:
Иудаизм
Иудаи́зм (бор. грек. Ἰouδaϊσuός), «йәһүд дине», «йәһүдилек» (Йәһүд батшалығына исем биргән Йәһүдә ырыуы атамаһынан, һуңынан, Икенсе ҡорам осоронан (б.э.т. 516 — б.э. 70 бб.), йәһүд халҡының атамаһына әйләнә — йәһ. יהודה) — йәһүд халҡының дини, милли һәм этик ҡараштары, кешелектең иң боронғо монотеистик диндәренең береһе.
Күп телдәрҙә «йәһүд» һәм «иври (еврей)» төшөнсәләре бер термин менән йөрөтөлә һәм һөйләшеү барышында уларға айырма яһалмай, был иврилыҡты иу 1000 даизмдағы аңлатыуға тап килә. Хәҙерге урыҫ телендә «еврей» һәм «йәһүд» төшөнсәләре араһында айырма бар, береһе иври (еврей) милләтен, икенсеһе иудаизм диненә ҡарағанлыҡты белдерә, грек теле һәм мәҙәниәтендә лә шундай бүленеш бар. Башҡорт телендә бындай бүленеш күҙәтелмәй. Иудаизм ивриҙан күпкә киңерәк төшөнсәгә эйә булған грек һүҙенән — Ioudaiosтан килеп сыҡҡан[1].
Йәһүдтәр — йәһүд булып тыуған һәм йәһүдлекте ҡабул иткәндәрҙе лә эсенә алған этнодини төркөм[2]. 2010 йылда бөтә донъяла йәһүдтәр һаны 13,4 миллион, йәғни Ерҙә йәшәүселәрҙең 0,2%-ы тип иҫәпләнә. Уларҙың 42%-ы Израилдә, 42%-ы — АҠШ менән Канадала, ҡалғандарының күпселеге Европала йәшәй[3].
Йәһүд тигән һүҙҙең баш мәғәнәһе — Йәһүд батшалығы кешеһе[4], һуңғарыраҡ — Рим провинцияһы булған Йәһүдиәлә йәшәүсе, йәки Йәһүдә ырыуына ҡараған исраил[5]. Төньяҡ Исраил батшалығы ҡолағас, халҡы әсирлеккә алып кителә һәм Йәһүдиә батшалығы бөтә халыҡтың вәкиле булып тороп ҡала, шул саҡтан «йәһүд» атамаһы «иври» атамаһына тулыһынса тиерлек тиңләшә[6].
Иудаизм 3000 йылдан ашыу мөҙҙәтле мираҫҡа дәғүә итә. Иудаизм — иң боронғо монотеистик диндәрҙең береһе[7], бөгөн дә Иудаизм — иң боронғо монотеистик диндәрҙең береһе, бөгөнгә тиклем йәшәп килгәндәрҙең дә иң боронғоһо[8][9].
Иудаизм тарихы түбәндәге ҙур үҫеш осорҙарына бүленә:
- «Тәүрат» иудаизмы (б.э.т. XX б. — б.э.т. VI б.),
- Икенсе ҡорам иудаизмы (б.э.т. VI б. — б.э. II б.), шул иҫәптә эллин осоро иудаизмы (б.э.т. 323 йылдан һуң),
- Талмуд иудаизмы (б.э. II б. — б.э. XVIII б.)[10].
Хәҙерге иудаизмға 19-20-се быуаттарҙа барлыҡҡа килгән төрлө «ағымдар» йәки «йүнәлештәр» инә. Иң эреләре — ортодоксаль иудаизм (үҙ сиратында хәсидтәрҙе, «литвактарҙы», заман ортодоксияһын, дини сионистарҙы һ.б. эсенә ала), реформистик һәм консерватив ағымдар (нигеҙҙә, АҠШ-та һәм Канадала). Ҡайһы бер илдәрҙә яҡынса реформистикҡа тап килгән ағым либераль йә прогрессив иудаизм тип атала, ә консерватив иудаизм эйәрсендәрен АҠШ менән Канадала «масорти» тип йөрөтәләр. Бынан тыш, «традицион» иудаизмға эйәреүселәр, йәғни «масорти», тип, үҙҙәре ортодокс булмаһа ла, күп йолаларҙы тотҡан һәм ортодоксаль иудаизмды хуплаған кешеләр (тәү сиратта Израилдә) атала. Элекке СССР-ҙа ла шулай булған һәм был әле лә дауам итә: иудаизм динен тотҡан күптәр көнкүреш кимәлендә уның бөтә ҡанундарын үтәмәй, ләкин үҙҙәрен башҡа ағымдарға индермәй һәм ортодоксаль раввиндарҙы хөрмәт итә. Ләкин СССР тарҡалғас, Рәсәйҙә прогрессив ағымдарға ҡараған общиналар ҙа барлыҡҡа килде.
Хәҙерге заман иудаизмында хоҡуҡ, остазлыҡ һәм власть сығанағы булып торған һәм дөйөм танылған институт йәки шәхес юҡ. Хәҙерге ортодоксаль иудаизмдың хоҡуҡ сығанағы (Галаха) — төрлө общиналарҙа нығынған традициялар һәм раввин респонстары, улар Танахҡа («Яҙма Тора») һәм Талмудҡа («Ауыҙ-тел Тораһы») нигеҙләнә. Галаха, атап әйткәндә, йәһүдтәрҙең тормошоноң башҡа хоҡуҡ системаларында енәйәт, граждан, ғаилә, корпоратив һәм йола хоҡуҡтары менән көйләнә торған яҡтарын көйләй. XVI быуатта Йосеф Каро төҙөгән Шулхан арух ҡағиҙәләр тупланмаһы ортодоксаль иудаизмдың төрлө ағымдарында ҡабул ителгән, ул Галаха белгестәренең күп быуаттар буйына барған хеҙмәт һөҙөмтәһе булып тора. Ашкеназ ивриҙары уны ашкеназ общинаһының йолаларын иҫәпкә алған Моше Иссерлестың (Рамо) һәм шулай уҡ һуңғыраҡ осор төҙәтмәләре һәм аңлатмалары менән ҡабул иткән.
Йөкмәткеһе
- 1 Терминдың килеп сығышы
- 2 Символдар 1000
- 3 Төп һыҙаттары
- 4 Танах
- 5 Тарих
- 6 Ортодоксаль иудаизм
- 7 Реформистик (прогрессив) иудаизм
- 8 Консерватив иудаизм
- 9 Реконструктивистик иудаизм
- 10 Иудаизмдың башҡа ағымдары
- 11 1000 Изге урындар
- 12 Израилдә иудаизмдың статусы
- 13 Башҡа диндәр менән мөнәсәбәттәр
- 14 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 15 Иҫкәрмәләр
- 16 Әҙәбиәт
- 17 Һылтанмалар
Терминдың килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Иудаизм» термины Ἰouδaϊσuός тигән грек һүҙенән (урыҫса әйтелеше ff6 60;— «иудаисмо́с») килеп сыҡҡан, ул йәһүд-эллин әҙәбиәтендә б.э.т. I б. күренә башлай[11]; 8:1) һәм йәһүд динен эллин мәжүсилегенә ҡаршы ҡуя. Ҡайһы бер телдәрҙә тар мәғәнәлә йәһүд динен белдергән «иудаизм» термины менән бер рәттән бөтә йәһүд цивилизацияһын, шул иҫәптән, динде лә үҙ эсенә индергән дөйөм термин да бар: урыҫтарҙа — еврейство, алмандарҙа — Judentum, инглиздәрҙә — Jewry йәки Jewish People. Ивритса «иудаизм» һәм «иврилыҡ» терминдары — синонимдар. йәһ. יַהֲדוּת (Яһадут) термины Бабил әсирлегенән һуң барлыҡҡа килә. Идишта иудаизм ғәҙәттә идиш ייִדישקײט (идишка́йт) термины менән йөрөтөлә, һүҙмә-һүҙ тәржемәлә ул «иврилыҡ» (ивритса идиш ייִדיש, еврейский), йәғни ивриса йәшәү рәүеше тигәнде аңлата.
Символдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Доға уҡыу, шаббат һәм кашрутты тотоу, кипа (баш кейеме) кейеп йөрөү символик мәғәнәгә эйә[12].
XIX быуаттан мөһим символдарҙың береһе — алты ҡанатлы Дауыт йондоҙо[13]. Иудаизмдың боронғораҡ символы — ете сатлы шәмдәл (Менора), Тәүратҡа һәм йолаға ярашлы, ул Изге Сатырҙа һәм Йәрүсәлим ҡорамында торған. Өҫкө яғы түңәрәкләтелгән дүрт мөйөшлө ике йәнәш таш таҡта ла иудаизм билдәһе булып тора, был һын синагогалар биҙәлешендә йыш осрай. Был таш таҡталарға ҡайһы берҙә тулыһынса йә ҡыҫҡартылып 10 1000 анун йә булмаһа йәһүд алфавитының ошо ҡанундар һаны булып йөрөгән тәүге 10 хәрефе соҡоп яҙыла.
Тәүратта шулай уҡ 12 ырыуҙың һәр береһенең байрағы ла һүрәтләнә. Ғәҙәттә хәҙерге йәһүдтәр сығышы менән, нигеҙҙә, Йәһүдә ырыуынан һәм уның биләмәһендә урынлашҡан Йәһүдиә батшалығынан тип иҫәпләнгәс, арыҫлан — ошо ырыуҙың билдәһе — шулай уҡ иудаизм символы булып иҫәпләнә. Ҡайһы берҙә арыҫлан хакимлыҡ таяғы — батшаның хакимлыҡ итеү билдәһе менән һүрәтләнә, был ырыуға үҙенең күрәҙәлегендә Яҡуп пәйғәмбәр батшалыҡ юрай (Башл. 49:10). Таш таҡталарҙың ике яғында — «ҡанундар һағында» — торған ике арыҫлан һыны ла осрай.
Төп һыҙаттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Иудаизм бер аллалылыҡ иғлан итә[14][15], уны кешенең Алла тарафынан Үҙ асылына һәм ҡиәфәтенә оҡшатып яралтылыуы тураһындағы тәғлимәт менән тәрәнәйтә — Алланың кешене һөйөүе, Алланың кешегә ярҙам итергә тырышыуы һәм Изгелектең еңәсәгенә ышаныс бының һөҙөмтәһе б 1000 улып тора.
- Алла сикһеҙ Камиллыҡ, сикһеҙ Аҡыл һәм Ҡөҙрәтлелек, шулай уҡ Рәхимлек, Мөхәббәт һәм Ғәҙеллек сығанағы булып тора, ул кешене Яралтыусы ғына түгел, уға Атай ҙа итеп ҡарала.
- Тормошто Алла менән Кеше араһында — айырым кеше кимәлендә лә, халыҡ кимәлендә лә (милләт тарихында Тәҡдир), «бер бөтөндө тәшкил иткән кешелек» кимәлендә лә — барған Әңгәмә тип аңлау.
- Кешенең (һәр бәндәнең, һәр милләттең һәм тотош кешелектең) Алла Үҙ асылына һәм ҡиәфәтенә оҡшатып яралтҡан рухи йән эйәһе булыуы тураһындағы тәғлимәт, кешенең сикһеҙ һәм бөтә яҡлап рухи камиллашыуынан ғибәрәт булған идеаль тәғәйенләнеше тураһындағы тәғлимәт.
- Бөтә кешенең Аллаға мөнәсәбәттә тиң булыуы тураһында тәғлимәт: һәр бәндә Алла Улы булып тора, һәр кемгә Алла менән ҡушылыу йүнәлешендә камиллашыу өсөн юл асыҡ, һәр кемгә был тәғәйенләнешенә өлгәшеү өсөн саралар — ирекле ихтыяр һәм илаһи ярҙам — бирелә.
- Шуның менән бергә иври халҡының айырым Миссияһы (йәғни Һайланмалығы) бар, ул Илаһи хәҡиҡәттәрҙе кешелеккә еткереүҙән һәм шуның аша уға Аллаға яҡынайырға ярҙам итеүҙән тора. Был бурысты тормошҡа ашырыу өсөн Алла иври халҡы менән Килешеү төҙөй һәм уға ҡанундар бирә. Алла менән Килешеү юҡҡа сығарыла алмай; ул йәһүд халҡына юғарыраҡ кимәлдәге яуаплылыҡты йөкмәтә.
- Йәһүдтәргә Тора аша кешелеккә бирелгән әхләҡи йөкләмәләрҙең мотлаҡ минимумын үтәргә тәҡдим итә: йәһүдтәр бойороҡтарҙы иғлан иткән Биш китаптан 613 өҙөмтәне (мицвот) мотлаҡ үтәргә тейеш булһа, Алланың Нух менән төҙөгән Килешеүенең ҡатнашыусыһы тип һаналған йәһүд түгелдәр Нух улдарының ете ҡанунын үтәргә бурыслы[16]. Шул уҡ ваҡытта иудаизм миссионерлыҡ менән шөғөлләнмәй, йәғни прозелитизмға ынтылмай (йәһүдсә — гиюр), һәм йәһүд халҡының милли дине булып тора.
- Рухи башланғыстың матди донъя өҫтөнән тулы хакимлығы, шул уҡ ваҡытта матди донъяның да рухи ҡиммәте булыуы тураһында тәғлимәт: Алла — матдилыҡтың тулы Хакимы, уны Булдырыусы: һәм Ул Кешегә матди есеме аша матди донъяла үҙенең идеаль тәғәйенләнешен тормошҡа ашыра алһын өсөн матди донъяла өҫтөнлөк биргән;
- Мәсих (Мессия, йәһ. מָשִׁיחַ, 1000 «мәсехләнгән», йәғни батша) килеүе тураһында тәғлимәт «И перекуют мечи свои на орала и копья свои — на серпы; не поднимет народ меча на народ, и не будут больше учиться воевать … и наполнится вся земля познанием Господа» (Ис.2:4). (Мәсих — ул батша, Дауыт батшаның тура вариҫы булып торасаҡ, йәһүд йолаһына ярашлы, тереләй күккә алынған Ильяс (Элияһу) пәйғәмбәр тарафынан батшалыҡҡа мәсехләнәсәк.)
- Үлеләрҙең донъя ахырында яңынан терелеүе (эсхатология) тураһында тәғлимәт, йәғни билдәле бер ваҡытта үлеләр үҙ кәүҙәләренә ҡайтасағына һәм ерҙә яңынан йәшәйәсәгенә ышаныу. Үлеләрҙең терелеүе тураһында йәһүд пәйғәмбәрҙәренең күптәре әйтә, мәҫәлән, Иезекииль (Йехәзкел), Даниил (Даниел) һ.б. Әйтәйек, Даниел пәйғәмбәр был хаҡта шулай ти: «И многие из спящих в прахе земли пробудятся, одни для жизни вечной, другие на вечное поругание и посрамление» (Дан.12:2).
Йәһүдтәр — йәһүд булып тыуғандарҙы ла, иудаизмды ҡабул иткәндәрҙе лә эсенә алған этнодини төркөм[2]. 2010 йылда бөтә донъяла йәһүдтәр һаны 13,4 миллион, йәғни Ерҙә йәшәүселәрҙең 0,2%-ы, тип иҫәпләнә. Бөтә йәһүдтәрҙең 42%-ы Израилдә, 42%-ы АҠШ менән Канадала, ҡалғандарының күпселеге Европала йәшәй[3].
Йәһүд тигән һүҙҙең баш мәғәнәһе — Йәһүд батшалығы кешеһе[17], һуңғарыраҡ — Рим провинцияһы булған Йәһүдиәлә йәшәүсе, йәки Йәһүдә ырыуына ҡараған исраил[18]. Төньяҡ Израиль батшалығы ҡолатылып, уның бөтә халҡы әсирлеккә алып кителгәндән һуң Йәһү 1000 батшалығы бөтә халыҡтың вәкиле булып тороп ҡала, шул саҡтан «йәһүд» атамаһы «еврей» атамаһына тулыһынса тиерлек тиңләшә[19].
Иудаизм 3000 йылдан ашыу мөҙҙәтле мираҫҡа дәғүә итә. Иудаизм — иң боронғо монотеистик диндәрҙең береһе[7], бөгөнгә тиклем йәшәп килгәндәрҙең дә иң боронғоһо[20][21].
Иудаизм тарихы түбәндәге ҙур үҫеш осорҙарына бүленә:
- «Библия» иудаизмы (б.э.т. XX б. — б.э.т. VI б.),
- Икенсе ҡорам иудаизмы (б.э.т. VI б. — б.э. II б.), шул иҫәптән эллин осоро иудаизмы (б.э.т. 323 йылдан һуң),
- Талмуд иудаизмы (б.э. II б. — б.э. XVIII б.),
- хәҙерге заман иудаизмы (1750 йылдан хәҙерге көнгә тиклем)[10]
Хәҙерге иудаизмға 19—20 быуаттарҙа барлыҡҡа килгән төрлө «ағымдар» йәки «йүнәлештәр» инә. Иң эреләре — ортодоксаль иудаизм (үҙ сиратында хәсидтәрҙе, «литвактарҙы», заман ортодоксияһын, дини сионистарҙы һ.б. эсенә ала), реформистик һәм консерватив ағымдар (нигеҙҙә, АҠШ-та һәм Канадала). Ҡайһы бер илдәрҙә яҡынса реформистикка тап килгән ағым либераль йә прогрессив иудаизм тип атала, ә консерватив иудаизм эйәрсендәрен АҠШ менән Канадала «масорти» тип йөрөтәләр. «Традицион» иудаизмға эйәреүселәр, йәғни «масорати»ҙар, үҙҙәре ортодокс булмаһа ла, күп йолаларҙы тота һәм ортодоксаль иудаизмды хуплай (тәү сиратта Израилдә). Был элекке СССР-ҙа ла шулай булған һәм әле лә шулай: иудаизм динен тотҡан күптәр көнкүреш кимәлендә уның бөтә ҡанундарын үтәмәй, ләкин үҙҙәрен башҡа ағымдарға индермәй һәм ортодоксаль раввиндарҙы хөрмәт итә. Ләкин СССР тарҡалғас, Рәсәйҙә прогрессив ағымдарға ҡараған общиналар ҙа барлыҡҡа килде.
Хәҙерге заман иудаизмында хоҡуҡ, остазлыҡ һәм власть сығанағы булып торған һәм дөйөм танылған институт йәки шәхес юҡ. Хәҙерге ортодоксаль иудаизмдың хоҡуҡ сығанағы (Галаха) — төрлө общиналарҙа нығынған традициялар һәм раввин респонстары, улар Танахҡа («Яҙма Тора») һәм Талмудҡа («Ауыҙ-тел Тораһы») нигеҙләнә. Йәһүдтәрҙә Галаха тормоштоң ғәҙәттә башҡа халыҡтарҙағы хоҡуҡ системаларында енәйәт, гражда 1000 , ғаилә, йәмәғәт һәм йола хоҡуҡтары менән көйләнә торған яҡтарын көйләй. XVI быуатта Йосеф Каро төҙөгән Шулхан арух ҡағиҙәләр тупланмаһы ортодоксаль иудаизмдың төрлө ағымдарында ҡабул ителгән, ул Галаха белгестәренең күп быуаттар буйына барған хеҙмәт һөҙөмтәһе булып тора. Ашкеназ йәһүдтәре уны ашкеназ общинаһының йолаларын иҫәпкә алған Моше Иссерлестың (Рамо) һәм шулай уҡ һуңыраҡ осор төҙәтмәләре һәм аңлатмалары менән ҡабул иткән.
Танах[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Танах — йәһ. תנ"ך, өс һүҙҙән яһалған аббревиатура: Тора́ йәһ. תורה, Невии́м йәһ. נביאים, Ктуви́м йәһ. כתובים — Ҡанун, Тәғлимәт; Пәйғәмбәрҙәр һәм Яҙмалар. Тора Мусаның Биш китабы тип тә йөрөтөлә, сөнки был биш китап, йолаға ярашлы, Муса тарафынан Алланан Синай тауында алынған.
Танахты «Иври Библияһы» тип тә йөрөтәләр (христиандарҙа ул Иҫке Ғәһедтең ҡануни китаптарына инә). Унда донъя һәм кеше яратылмышы, Алла менән килешеү һәм ҡанундар, шулай уҡ иври халҡының барлыҡҡа килгәндән алып Икенсе Ҡорам осоро башланғанға тиклемге тарихы һүрәтләнә.[22] Иудаизм һәм уның дини-фәлсәфәүи тәғлимәте христианлыҡ һәм ислам барлыҡҡа килеү нигеҙе була[23].
Иври Библияһы төрлө контекстарҙа туранан-тура йәки ситләтеп Алланы аңлатҡан төрлө исемдәр һәм эпитеттар ҡуллана. Классик тәфсирселәр был исемдәрҙең һәр береһен ҡулланыу үҙенсәлектәренә ҡарата, мәҫәлән, ҡайһы осраҡта рәхимлелек сифаты ҡаты хөкөмдән өҫтөнлөк ала икән 1000 легенә, аңлатма бирә.
Исемдәрҙе ҡулланыу менән бәйле текст үҙенсәлектәрен өйрәнеү хәҙерге заман Библия тәнҡитенең Документаль гипотезаһы нигеҙенә ятты.
Тора (Тәүрат)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
То́рa (ивр. תּוֹרָה — тора́, «тәғлимәт, ҡанун» мәғәнәһендә; ашкеназ әйтелешендә — То́йро), Ҡөрьәндә — Тәүрат
- Ҡағиҙә булараҡ, Тора тип Мусаның Биш китабы (грек. πevtάteuxoς) йәки Муса китаптары атала.
- Биш китаптың үҙендә «Тора» тип йышыраҡ Алланың ҡайһы бер бойороҡтары (Сығ.15:25), ҡайһы бер ҡанундар (Башл.26:5) йәки теге йәки был әйбергә ҡағылышлы ҡанундар, мәҫәлән, «тотош яндырыу ҡануны (Тораһы)» (Лев.6:2), «ғәйеп ҡорбаны тураһында ҡанун (Тора)» (Лев.7:1) һ.б. атала.
- «Тора» һүҙе шулай уҡ вәғәз йәки ата-әсә кәңәштәре мәғәнәһендә лә осрай.
- Ҡайһы берҙә Тора тип тотош Танахты атайҙар.
- Мәғәнәһенең артабан киңәйеүе Яҙма Ҡанун (Тора ше-би-хтав) һәм Ауыҙ-тел Ҡануны (Тора ше-бе-‘ал пе) айырылыуға бәйле: Биш китапта осрай торған күплек формаһындағы торот һүҙе Алла асылышының ошо ике яғына ҡарай тигән билдәләмә ала, ә традиция буйынса улар Мусаға Синай тауында бирелгән тип ҡарала.
- Иң киң мәғәнәлә Тора тип бөтә иври ҡанундары тупланмаһын атайҙар.
- Тора термины шулай уҡ тәғлимәтте лә аңлата — философик, ғилми һ.б. системаны (мәҫәлән, торат Кант — `Кант теорияһы, тәғлимәте, философияһы`; торат а-яхасут — `Сағыштырмалыҡ теорияһы`).
Тораға (Тәүратҡа) комментарийҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тора тексы һәм асылы аңлау өсөн ауыр булғанлыҡтан (шул иҫәптән хатта уны өйрәнеүсе кешеләр өсөн дә), быуаттар буйы аҡыл эйәләре уның айырым положениеларын тәфсирләргә тырыша. Ҡайһы бер тәфсирселәр, мәҫәлән, Раши, Яҙма Тораның һәр һөйләменә тиерлек комментарий эшләгән. Йола мәғлүмәттәре буйынса, Муса Синай тауында Алланан Яҙма Тора менән бергә Ауыҙ-тел Тораһын да алған, ул тәрән, йәшерен мәғәнәләрҙе асып һала, Яҙма Тораны тулыландыра һәм «әйтеп еткерелмәгәнде» аңлата. Яҙма Торала телдән әйтелгән Тораның барлығына тура дәлил булмаһа ла, Шмот (Сығыу) китабында былай тиелгән: «Һәм Муса Раббының бөтә һүҙҙәрен яҙып ҡуйҙы…».
Ауыҙ-тел Тораһы быуындан-быуынға телдән-телгә тапшырыла, был II быуатта уның Мишна рәүешендә, һуңынан Гемарала теркәлгәненә тиклем дауам итә, улар бергә Талмудты барлыҡҡа килтерә.
Талмудтың хәҙерге баҫмаларына Тораны тәфсирләгән гаондарҙан (геоним) алып (иртә Урта быуат) XVII быуатҡа тиклемге төрлө быуын аҡыл эйәләренең комментарийҙарын индерәләр.
Комментарийҙарҙың икенсе өлөшө Мидрашҡа инә. Яратылмыш (Брешит Рабба), Левиҙар (Вайикра Рабба) (иртә мидраштар), Сығыу (Шмот Рабба) китаптарына мидраштар бар.
Шулай уҡ Тосефта (Мишнаға аңлатмалар һәм өҫтәмәләр) бар.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Библия эҙләү археологияһы уңышлы барыуға ҡарамаҫтан, Танах ғәмәлдә исраилдарҙың иң боронғо тарихы тураһында мғлүмәт биреүсе берҙән-бер сығанаҡ булып тора, шунлыҡтан боронғо иври тарихының ҡайһы өлөштәре — ысын, ҡайһылары легенда икәнлеген асыҡлап булмай. Танахта ғына түгел, башҡа сығанаҡтарҙа ла телгә алынған беренсе шәхес — Исраил батшаһы Ахав; уның тураһында б.э.т. 853 й. ҡараған ассирий яҙмаһында һөйләнелә[24]. Шул уҡ ваҡытты Тәүраттан башҡа ике сығанаҡта (Меш батша стелаһы менән Т 4ba ль-Дан стелаһы) таштағы был яҙыуҙар барлыҡҡа килгәнгә тиклем 100—150 йыл элек кенә йәшәгән Дауыт батша династияһы (Дауыт тоҡомо) телгә алына. Меш стелаһында Мештың Ғомри батша, Ахавтың атаһы, менән яуҙары тураһында әйтелә.
Барлыҡҡа килеүе тураһында фараздар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғалимдарҙың күбеһе документаль фараз яҡлы, улар раҫлауынса, Тора (Биш китап) бер-береһенә бәйһеҙ бер нисә әҙәби сығанаҡты берләштереү юлы менән төҙөлгән, ә тулыһынса Муса тарафынан яҙылған китап түгел[25][26][27].
Күптәр фекеренсә, Беренсе Ҡорам осоронда Исраил кешеләре һәр халыҡтың үҙ аллаһы булыуына ышанған, ләкин уларҙың Аллаһы иң баш Алла тип һанаған, йәғни монолатрия ҡарашында торған[28][29]. Ҡайһы берәүҙәр, ҡәтғи монотеизм Бабилға ҡыуып алып кителеү осоронда зороастр дуализмына яуап булараҡ үҫешкән, тип иҫәпләй.[30]Танах текстарында гонаһҡа батыуҙа иблис шауҡымы булыуы телгә алына башлай, уға тиклемге сығанаҡтарҙа ул осрамай[31]. Был фаразға ярашлы, тик эллин дәүерендә генә күпселек йәһүдтәр үҙҙәренең Аллаһы берҙән-бер булыуына, ә уларҙың халҡын берҙәм дин туплап тороуына ышана башлай[32]. Джон Дей фекеренсә, Библиялағы Эль, Бәғел һ.б., бәлки, тамырҙары менән гректарҙың аллалар пантеонына нигеҙләнгән иртә ҡәнғән диненә барып тоташалыр[33].
Нью-Йорк университетының иудаика кафедраһы профессоры Л. Шиффман былай тип яҙа:
Ҡайһы бер ғалимдар, патриархтарҙың дин тәғлимәте бары тик монолатрияның бер формаһы ғына булған, тип раҫлай…, ләкин Библия шаһит — патриархтар ысын мәғәнәһендә бер аллалы булған. Шуның менән бергә, һуңғары библияса ҡорбан килтереү системаһының үҫеше иртә исраилдарҙың демонистик көстәргә ышаныуын дәлилләй.[34] Күп аллалы Месопотамия менән Угарит пантеондарын хәтерләтә…[35].
Ортодоксаль иуда 1000 зм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ортодоксаль иудаизм (бор. грек. ὀpθoδoEίa — «дөрөҫ фекер» мәғ.) — иудаизмда классик йәһүд диненә эйәргән ағымдарҙың уртаҡ атамаһы. Ортодоксаль иудаизм, йәһүд дине ҡануниәте (Галаха) Талмудта нисек теркәлгән һәм Шулхан арухта нисек нығытылған булһа, мотлаҡ шулай үтәлергә тейеш, тип һанай. Ортодоксаль иудаизмда бер нисә йүнәлеш бар — литвак, төрлө төркөмдәргә бүленгән хәсидлек, модернистик ортодоксаль иудаизм (ингл. Modern Orthodox Judaism), дини сионизм. Диндарҙарҙың дөйөм һаны — 4 миллиондан ашыу кеше.
Литвактар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге заман иудаизмының ашкеназ тармағындағы классикаға нығыраҡ бирелгән йүнәлеше. Литвактар тип аталалар, сөнки уларҙың төп дини үҙәктәре — йешивалары — Икенсе донъя һуғышына тиклем нигеҙҙә 1000 итвала (Бөйөк Литва кенәзлегенә хәҙерге Литва, Беларусь һәм өлөшләтә Польша менән Украина ерҙәре инә).
«Литва Мәктәбе» хәсидлеккә һәм дини сионизмға ҡарағанда алдараҡ барлыҡҡа килә.
Литвактар бөйөк Талмуд ғалимы булып танылған Вильна Гаонының (Элияһу бен Шлоймэ Залман раввиндың) эйәрсендәре булып тора. Уның фатихаһы менән Воложинда заманса өлгөлө литвак йешиваһы ойошторола.
Рәсәйҙә литвактар РИДООК (Рәсәй йәһүд дини общиналар һәм ойошмалар конгресы) составына инә.
Литвак ағымына ингән билдәле раввиндар, ғалимдар һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре: раввин Исроэль Мейр а-Коэн (Хафец Хаим), рав Шах.
Хәсидлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XVIII быуатта барлыҡҡа килгән дини-мистик хәрәкәт. Әлеге осорҙа хәсидлек үҙәктәре Израилдә, АҠШ-та, Бөйөк Британияла һәм Бельгияла урынлашҡан.
Ортодоксаль модернизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ортодоксаль модернизм ортодоксаль иудаизмдың бөтә принциптарына тоғро ҡала, шул уҡ ваҡытта уларҙы хәҙерге мәҙәниәт һәм цивилизация, сионизмды дини аңлау менән яраҡлаштыра. Израилдә йәшәгән ортодоксаль динле йәһүдтәрҙең 1000 яртыһынан ашыуы уға эйәрә.
XIX быуатта "Заман ортодоксияһы"н раввиндар Азриэль Хильдесхаймер (1820—1899) менән Шимшон-Рафаэль Гирш (1808—1888) эшләй башлай, улар Тора вэ дэрех эрец — Тораның тирә-яҡ (хәҙерге) донъя менән гармонияла булыу принцибын иғлан итә.
Дини сионизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
"Заман ортодоксияһы"ның тағы бер йүнәлеше — дини сионизм — 1850 йылда рав Цви Калишер тарафынан нигеҙләнә, XX быуат башында рав Авраам-Ицхак Кук уны тәрәнәйтеп эшләй.
XX быуаттың икенсе яртыһында хәрәкәттең төп идеологтары — р. Цви-Иехуда Кук (Израиль) менән р. Йосеф-Дов Соловейчик (АҠШ).
Хәҙерге замандың күренекле вәкилдәре: р. Авраам Шапира (вафаты — 2007 йыл), р. Элиезер Беркович (вафаты — 1992 йыл), р. Мордехай Элон, р. Шломо Рискин, р. Йехуда Амиталь, р. Аарон Лихтенштейн, р. Ури Шерки, р. Шломо Авинер.
Урыҫ телле йәһүд общинаһында заман ортодоксияһы һәм дини сионизм принциптарына Зеев Дашевский һәм Пинхас Полонский етәкселек иткән Маханаим ойошмаһы эйәрә.
Реформистик (прогрессив) иудаизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIX быуат башында рационализм һәм ҡағиҙәләр системаһын үҙгәртеү — «этик» ҡағиҙәләрҙе һаҡлап, «йола» ҡағиҙәләренән баш тартыу идеяһы нигеҙендә барлыҡҡа килә. Прогрессив иудаизм хәрәкәте — ул иудаизмдағы либераль ағым. 1000 рогрессив (заманса) иудаизм ҡарашынса, йәһүд йолалары даими үҙгәрә һәм үҫә, һәр яңы быуын уға яңы мәғәнә һәм яңы йөкмәтке өҫтәй. Прогрессив иудаизм дини йолаларҙы бөгөнгөгә яраҡлаштырып үҙгәртергә ынтыла һәм Галаханы кире ҡаға.
Прогрессив иудаизм хәрәкәте үҙен Исраил пәйғәмбәрҙәренең эшен дауам итеүсе тип иҫәпләй һәм ғәҙеллек, рәхимлелек, яҡыныңды хөрмәт итеү юлынан бара. Прогрессив иудаизм хәрәкәте хәҙерге заман тормошон йәһүд Тәғлимәте менән бәйләргә тырыша; уның эйәрсендәре меңйыллыҡтар арауығында ла йәһүд йолалары менән йәһүд тәрбиәһе үҙенең көнүҙәклеген юғалтмағанлығына инана.
200 йыл самаһы элек Европала барлыҡҡа килгән прогрессив иудаизмдың бөгөн 5 ҡитғала, 36 илдә йәшәгән бер миллиондан ашыу эйәрсене бар. Эйәрсендәрҙең күпселеге АҠШ-та йәшәй, унда ивриҙар өсөн генә түгел, ә универсаль тәғәйенләнешле әхләҡи-этик тәғлимәт сифатындағы реформистик иудаизм барлыҡҡа килә. Реформистик иудаизм теләгән бер формалағы иудаизмды ҡабул иткән йәһүд булмағандарҙы ла, атаһы йә әсәһе яҡлап йәһүд милләтенән булғандарҙы ла йәһүд тип таный.
Бөйөк Британияла идея йәһәтенән реформистик иудаизмға яҡын торған хәрәкәт либераль иудаизм тип атала. Ә Бөйөк Британиялағы реформистик иудаизм идея яғынан АҠШ-тағы консерватив хәрәкәткә оҡшаш. Либераль, реформистик һәм реконструктивистик хәрәкәттәр йәмғеһе бергә прогрессив иудаизм тип йөрөтөлә.
Консерватив иудаизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иудаизмда хәҙерге осор хәрәкәте, XIX быуат уртаһында Германияла барлыҡҡа килә, ойошҡан формалары XX быуат башында АҠШ-та ла яһала. Тәүҙән үк реформистик иудаизм тармағы булып тора.
Консерватив иудаизм АҠШ-ҡа йәһүдтәр Көнсығыш Европанан күпләп күскән 1000 дән һуң көсәйә, сөнки улар нигеҙҙә реформистик общиналарға береккән традицион (йәғни ортодоксаль) ғаиләләрҙән сыҡҡан йәһүдтәр була. Уларға немец классик реформистик иудаизмы ят була, шул уҡ ваҡытта улар йолаларҙы көн дә үтәүҙе күпселек ортодокстар кеүек мотлаҡ тип һанамай. Һөҙөмтәлә, консерватив иудаизм айырым хәрәкәт булып китә, шул уҡ ваҡытта уның йоғонтоһо аҫтында күп кенә традицион йолалар реформистик иудаизмға кире ҡайта.
АҠШ-та тағы ла Conservadox тип йөрөтөлгән ҡатлам бар, уның дини ғәмәлиәте консерватив һәм ортодоксаль (модернистик) иудаизм араһындағы урталыҡта ята. Уның ҡатнашыусылары — ғәҙәттә дини йолаларҙың үтәлешенә ортодоксаль общиналарҙағыса уҡ ҡәтғи ҡарамаған, ләкин консервативтарҙан ҡәтғирәк мөнәсәбәттә булған һәм консерваторҙарҙың реформистарҙан күсергән ғәмәлиәттәрен үҙҙәренә алмаған ғаиләләрҙән сыҡҡан диндарҙар. Шул уҡ төркөмдө йыш ҡына «традицион» йәһүдтәр тип тә атайҙар (уларҙы ультраортодокстарға ла, реформистарға ла, консерваторҙарға ла ҡаршы ҡуйып). Шулай итеп, консерватив иудаизм төрлө ҡараштарҙан тора.
Реконструктивистик иудаизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Раввин Мордехай Капландың иудаизмға цивилизация тип ҡарау идеяһына нигеҙләнә, барлыҡҡа килгән сағында — консерватив иудаизм тармағы. Реформистик иудаизм менән бергә World Union for Progressive Judaismға инә.
Иудаизмдың башҡа ағымдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гуманистик иудаизм хәрәкәте
- Раввин Майкл Лернерҙың яңырыусы иудаизмы
Изге урындар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Изге ҡала — Йәрүсәлим, унда Ҡорам булған. Ҡорам тауы иудаизмда мөҡәддәс урын һанала. Иудаизмдың башҡа изге урындары — Хеврондағы Махпела мәмерйәһе, унда Библиялағы тәү ата-бабалар ерләнгән; Бет-Ләхәм (урыҫ. Вифлеем) — был ҡалаға барғанда мәрхүм булған тәү әсә Рәхилә (урыҫ. Рахель) юл буйына ерләнгән; Наблус (йәки Шхем; урыҫ. Сихем), унда Йософ (урыҫ. Иосиф) ерләнгән; Цфат (урыҫ. Сафед), унда мистик Каббала үҫеш алған; Тверия, унда оҙаҡ йылдар Синедрион ултырыштары үткәрелгән.
Израилдә иудаизмдың статусы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Израиль халҡының (5,3 млн) 25 % самаһы ортодоксаль иудаизмдың тулы эйәрсендәре булып тора (уларҙың бер яртыһы — литвак йүнәлеше һәм хәсидселек яҡлы, икенсе яртыһы — дини сионизм яҡлы), тағы 35 % самаһы үҙҙәрен өлөшләтә ортодоксаль иудаизмға индерә[36][37].
Израилдә дин дәүләткә ҡарамай (йәғни граждандар өсөн мотлаҡ түгел), ләкин ул дәүләттән айырылмаған. Тик дини учреждениелар ҡарамағында ғына булған мәсьәләләр бар (өйләнешеү, айырылышыу, үлем, гиюр — иудаизмға күсеү). Шулай уҡ ике яҡтың килешеүе менән «Бет дин» дин хөкөмө суды тарафынан ҡарала ала торған башҡа мәсьәләләр ҙә бар. Һәр осраҡта ла Юғарғы судҡа апелляция бирергә мөмкин. Израилдең ҡайһы бер закондары традицион дин хоҡуғы — Галаха нигеҙендә ҡабул ителгән.
Израилдә шулай уҡ — шәмбе һәм иудаизмдағы бөтөн байрамдар (Песах, Шавуот, Рош а-Шана, Йом Кипур, Суккот) ял көнө булып тора.
Башҡа диндәр менән мөнәсәбәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иудаизм һәм мәжүсилек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иудаизмдың мәжүси диндәргә мөнәсәбәтен Алейну Лешабе́ах доғаһы күрһәтеп тора (хәҙерге тексын Бабил талмудсыһы Рав Аба Арика яҙған, III быуат), йәһүдтәҙең тәүлек әйләнәһендәге дини хеҙмәттәре барыһы ла ошо доға менән тамамлана:
Бөтөн донъя Раббыһын данлау, бар донъяны Яралтыусының бөйөклөгөн иғлан итеү беҙгә йөкмәтелгән. Сөнки ул беҙҙе донъя халыҡтарына оҡшаш итмәгән, ерҙәге ҡәбиләләр кеүек булыуҙы мөмкин итмәгән. Ул беҙгә уларҙың тәҡдирен бирмәгән, уларҙың барыһына биргән яҙмышты беҙгә бирмәгән. Сөнки улар бушлыҡҡа һәм юҡлыҡҡа табына һәм улар ҡотҡармай торған илаһтарға доға ҡыла  .
— «Сидур Врата молитвы», урыҫсаға Пинхас Полонский етәкселегендә тәржемә ителгән — М., 1993, 144—145 биттәр.
Йәһүд общинаһына эллиндар динен тағырға маташыу Мәккәбиҙар һуғышына сәбәпсе була.
Иудаизм һәм христианлыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тотош алғанда, иудаизм христианлыҡҡа иудаизмдың нигеҙен донъя халыҡтарына еткерергә тейешле «үҙенән сыҡҡан», йәғни «бүлендек дин», тип ҡарай:
«» ([[|.]][[ru:s:#|]])«  һәм Йешуа Ганоцри һәм дә унан һуң килгән исмәғилдәр пәйғәмбәре менән булған хәлдәр Мәсих батша өсөн юл һалыу, бөтә донъяны Бөйөктәрҙән-Бөйөккә хеҙмәт итеүгә әҙерләү булып торҙо, был хаҡта ошолай тип әйтелгән: «Тогда Я вложу в уста всех народов ясные речи, и станут люди призывать имя Господа и будут служить Ему все вместе» (Соф.3:9) Ни рәүешле [теге икәү быға йоғонто яһаны]? Улар арҡаһында бөтә донъяға Мәсих, Тора һәм ҡағиҙәләр тураһында хәбәр таралды. Был хәбәрҙәр алыҫ утрауҙарға ла барып етте, һәм сөннәтләнмәгән йөрәкле күп халыҡтар Мәсих тураһында, Торалағы ҡағиҙәләр хаҡында фекерләшә башланы. Был кешеләрҙең ҡайһылары ҡағиҙәләрҙе дөрөҫ, ләкин беҙҙең осорҙа көсөн юғалтҡан, сөнки билдәле бер мөҙҙәткә генә бирелгән булған тип һанай. Икенселәр, ҡағиҙәләрҙе тура мәғәнәһендә түгел, ситләтеп аңларға кәрәк, ти, һәм бына Мәсих килде лә уларҙың йәшерен мәғәнәһен аңлатты.
— Рамбам. Мишне Тора, Законы о царях, гл. 11:4
Ләкин ысын Мәсих килгәс, уңышҡа һәм бөйөклөккә өлгәшкәс, бөтәһе лә ата-бабалары яңылыш өйрәткәнен һәм пәйғәмбәрҙәре хата юлға төшөргәнен аңлар.»
— Рамбам. Мишне Тора, Законы о царях, гл. 11:4
Христианлыҡты уның IV быуатта эшләнгән тринитар һәм христологик догматикаһы менән бергә илаһҡа табыныу (мәжүсилек) тип аңларғамы, әллә Тосефта шитуф («өҫтәмәләр» менән бергә ысын Аллаға ла табыныу) булараҡ билдәле булған йәһүд түгелдәр өсөн яраҡлы монотеизм формаһы тип ҡабул итергәме — абруйлы раввин әҙәбиәтендә был хаҡта берҙәм фекер юҡ[38].
Христианлыҡ тарихи йәһәттән иудаизм эсенән яралған: Ғайса (йәһ. יֵשׁוּעַ) үҙе һәм уның эйәрсендәре (апостолдар) йәһүд булып тыуған һәм тәрбиәләнгән; ивриҙар христианлыҡты күп һанлы йәһүд секталарының береһе тип иҫәпләй. Мәҫәлән, апостол Павел өҫтөнән судта Павел үҙен фарисей тип атай, шуның менән бергә был баш ҡаһин менән йәһүд а 1000 һаҡалдары тарафынан әйтелә.
Иудаизм фекеренсә, Насратта (ивр. Нацрат, урыҫ. Назарет) йәшәгән Ғайса бер ниндәй дини әһәмиәткә эйә түгел, һәм уның мәсихлек статусын таныу (шуға ярашлы, «Христос» (Мәсих) тигән титулды ҡулланыу) дөрөҫ түгел[39]. Ул осорҙоң дини йәһүд текстарында Иисус (Ғайса) тип танырлыҡ шәхес бер тапҡыр ҙа телгә алынмай.
Иудаизм һәм ислам[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ислам менән иудаизмдың үҙ-ара мөнәсәбәттәре VII быуатта Ғәрәп ярымутрауында ислам барлыҡҡа килеү һәм таралыу менән башлана. Ислам менән иудаизм Ибраһим диндәренә ҡарай һәм Ибраһимдан башланған боронғо дөйөм нигеҙгә эйә. Шунлыҡтан был ике дин араһында уртаҡлыҡтар күп. Мөхәммәт раҫлауынса, ул иғлан иткән дин — саф Ибраһим дине, һуңынан уны йәһүдиҙәр һәм христиандар боҙған.[40]
Йәһүдтәр, христианлыҡтан айырмалы, исламды эҙмә-эҙлекле монотеистик дин тип таный[41]. Ҡағиҙә булараҡ, мосолман илдәрендә йәшәгән йәһүдтәргә үҙ динен тоторға һәм үҙҙәренең эске эштәренә идара итергә рөхсәт бирелгән.[42] Улар торор урын һәм һөнәр һайлауҙа ирекле булған[43] Ислам Андалусияһында (Испания) 712—1066 йылдар йәһүд мәҙәниәтенең алтын быуаты тип аталған. Лев Поляков яҙыуынса, мосолман илдәрендә иври общиналары ҙур ташламалар менән файҙаланған һәм сәскә атҡан. Уларҙың эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегенә аяҡ салған закондар һәм социаль кәртәләр булмаған. Күп йәһүдтәр мосолмандар яулап алған төбәктәргә күсенер һәм үҙҙәренең общиналарын ҡорор булған 1000 [44]. Ғосман империяһы Испаниянан католик сиркәүе тарафынан ҡыуылған йәһүдтәрҙе һыйындырған.
Ғәҙәттә, мосолман булмағандар, шул иҫәптән йәһүдтәр ҙә, мосолман илдәрендә подданный сифатында йәшәгән. Был халыҡтар өсөн Ғәббәсиҙәр осороноң абруйлы мосолмандары тарафынан эшләнгән ҡанундарға нигеҙләнгән зимми статусы булған[45]. Ғүмерҙәре һәм мөлкәттәренең яҡлаулығы менән файҙаланып, улар, йәмғиәт тормошоноң бөтә өлкәләрендә лә бары тик ислам хакимлығын бер һүҙһеҙ танырға һәм махсус һалым (джизйә) түләргә тейеш булған[45]. Шуның менән бергә улар башҡа һалымдарҙан (зәҡәт) һәм ғәскәри хеҙмәттән азат ителгән.
Иудаизм динен тотоусы халыҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Быуаттар ағышында йәһүд диаспораһында мәҙәни һәм тел үҙенсәлектәре буйынса айырымланған төркөмдәр барлыҡҡа килгән. Күптәре айырым йәһүд этнолекттарында, диалекттарында һәм телдәрендә һөйләшә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ [1] Webster, judaic
- ↑ 2,0 2,1 См., напр., Deborah Dash Moore, American Jewish Identity Politics, University of Michigan Press, 2008, p. 303; Ewa Morawska, Insecure Prosperity: Small-Town Jews in Industrial America, 1890—1940, Princeton University Press, 1999. p. 217; Peter Y. Medding, Values, interests and identity: Jews and politics in a changing world, Volume 11 of Studies in contemporary Jewry, Oxford University Press, 1995, p. 64; Ezra Mendelsohn, People of the city: Jews and the urban challenge, Volume 15 of Studies in contemporary Jewry, Oxford University Press, 1999, p. 55; Louis Sandy Maisel, Ira N. Forman, Donald Altschiller, Charles Walker Bassett, Jews in American politics: essays, Rowman & Littlefield, 2004, p. 158; Seymour Martin Lipset, American Exceptionalism: A Double-Edged Sword, W. W. Norton & Company, 1997, p. 169.
- ↑ 3,0 3,1 World Jewish Population, 2010. Sergio Della Pergola, Hebrew University of Jerusalem
- ↑ Иудей // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- ↑ Ринекер Ф., Майер Г. Иудеи, иудаизм // Библейская энциклопедия Брокгауза — Christliche Verlagsbuchhandlung Paderborn, 1999. — 1226 б.
- ↑ Иудеи // Нюстрем Э. Библейский энциклопедический словарь, 1868 г. (репринт М.: Локид-пресс, 2005 г.)
- ↑ 7,0 7,1 Religion & Ethics - Judaism. BBC. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 июнь 2012. (инг.)
- ↑ Religion: Three Religions, One God Public Broadcasting Service (инг.)
- ↑ поиск в books.google.ru по «Judaism is the oldest surviving monotheistic religion»
- ↑ 10,0 10,1 Judaism // Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2012.
The history of Judaism here is viewed as falling into the following major periods of development: biblical Judaism (c. 20th-4th century BCE), Hellenistic Judaism (4th century BCE-2nd century CE), rabbinic Judaism (2nd-18th century CE), and modern Judaism (c. 1750 to the present).
- ↑ В русском синодальном переводе термин отсутствует, но может быть найден в английском переводе (Библия короля Якова)
- ↑ Суббота — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (урыҫ.)
- ↑ Маген Давид — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (урыҫ.)
- ↑ Иудаизм — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (урыҫ.)
- ↑ Некоторые исследователи считают древнейшей монотеистической религией зороастризм. Однако монотеистичность зороастризма до сих пор остаётся спорным вопросом. Существует также мнение, что первым был атонизм, провозглашенный египетским фараоном Эхнатон (1364—1347 годы до н. э.). Однако монотестичность атонизма, как и зороастризма, ставится под сомнение. Кроме того, есть версия, что Моисей мог жить раньше Эхнатона (правда, существование Моисея не является историческим фактом), и Эхнатон заимствовал монотеизм из иудаизма. Ряд исследователей (см. напр. Бертран Рассел, «История западной философии») считает, что религия евреев на ранних этапах своей истории имела форму монолатрии, а монотеизм начал оформляться в VI в. до н. э., после возвращения евреев из Вавилонского пленения (то есть значительно позже жизни Эхнатона).
- ↑ Ноевых сынов законы — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (урыҫ.)
- ↑ Иудей // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- ↑ Ринекер Ф., Майер Г. Иудеи, иудаизм // Библейская энциклопедия Брокгауза — Christliche Verlagsbuchhandlung Paderborn, 1999. — 1226 б.
- ↑ Иудеи // Нюстрем Э. Библейский энциклопедический словарь, 1868 г. (репринт М.: Локид-пресс, 2005 г.)
- ↑ Religion: Three Religions, One God PBS (инг.)
- ↑ поиск в books.google.ru по «Judaism is the oldest surviving monotheistic religion»
- ↑ Библия. Влияние Библии на мировую и еврейскую культуру — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (урыҫ.)
- ↑ Библия. Влияние Библии на мировую и еврейскую культуру — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (урыҫ.)
- ↑ Рассел, Бертран — История западной философии — Новосибирск: Сиб. унив. изд-во; Изд-во Новосиб. ун-та, 2001
- ↑ Yehezkal Kauffman, The Religion of Israel
- ↑ Robert Alter The Art of Biblical Poetry
- ↑ E. A. Speiser Genesis (The Anchor Bible)
- ↑ John Bright A History of Israel
- ↑ Martin Noth The History of Israel
- ↑ Ephraim Urbach The Sages
- ↑ Ephraim Urbach The Sages
- ↑ Shaye Cohen The beginnings of Jewishness
- ↑ John Day. Yahweh and the Gods and Goddesses of Canaan , Sheffield Academic Press, 2000. — 282 с.; «Yahweh+and+the+Gods+and+Goddesses+of+Canaan»&hl=en&sa=X&ei=eOmgUJS4H6PR0QX0yYH4CA&ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&q=canaanite&f=false стр. 30-37, 68-73.
- ↑ Шиффман, Лоуренс. От текста к традиции: История иудаизма в эпоху Второго Храма и период Мишны и Талмуда / Пер. с англ. А. М. Сиверцева. — М.; Иерусалим: Мосты культуры: Гешарим, 2000. — 276 c. [2]
- ↑ Шиффман, Лоуренс. От текста к традиции: История иудаизма в эпоху Второго Храма и период Мишны и Талмуда / Пер. с англ. А. М. Сиверцева. — М.; Иерусалим: Мосты культуры: Гешарим, 2000. — 276 c. [3]
- ↑ Poll: 7.1 percent of Israeli Jews define themselves as Reform or Conservative
- ↑ Poll: 7.1 percent of Israeli Jews define themselves as Reform or Conservative
- ↑ J. David Bleich. Divine Unity in Maimonides, the Tosafists and Me’iri (in Neoplatonism and Jewish Thought , ed. by L. Goodman, State University of New York Press, 1992), pp. 239—242.
- ↑ Пинхас Полонс 1000 кий. Евреи и христианство
- ↑ Энциклопедия «Britannica» , 1987, Том 22, стр. 475.
- ↑ Маймонид — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (урыҫ.)
- ↑ Lewis, Bernard (1984). The Jews of Islam. Princeton: Princeton University Press. стр.10,20
- ↑ Lewis, стр. 8,62
- ↑ Поляков, Лев. The History of Anti-semitism. стр.68-71
- ↑ 45,0 45,1 Бат Йеор. Исторический очерк // «Зимми»: христиане и евреи под властью ислама = The Dhimmi: Jews and Christians Under Islam — Fairleigh Dickinson University Press, 1985. — ISBN 0-8386-3233-5.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Алов А. А., Владимиров Н. Г. — Иудаизм в России. М.: Институт Наследия, 1997
- Фрейд З. — «Этот человек Моисей»
- Никольский Н. М. «Политеизм и монотеизм в еврейской религии» (на белорус. яз., Минск, 1931; рус. вариант в кн.: Никольский Н. М. Избр. произведения по истории религии, М., 1974) (недоступная ссылка с 15-05-2013 (1392 дней) — история)
- Фишбейн М. Религиозные трад 1000 иции иудаизма // Религиозные традиции мира. Т. 1. М., 1996.
- Иудаизм от А до Я./ сост. Н. Б. Антонов. М.: АСТ: Восток-Запад, 2007—288 с.
Иудаизм тураһындағы ресурстар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Иудаизм и Евреи
- Иудаизм — книги, статьи, лекции
- ЕЖеВика — Академическая Вики-энциклопедия по еврейским и израильским темам
- Еврейские праздники и традиции
- Хабад Любавич
- Еврейское Радио Уроки Иудаизма в прямом эфире.
- «Хасидус по-русски» Еврейский портал по изучению иудаизма. Более ста книг по иудаизму он-лайн.
- Еврейская электронная библиотека
- «Рассказывает рав Исроэль Зельман».
- Лекции по Торе и Каббале в формате MP3
- Маханаим — еврейский культурно-религиозный центр
- http://www.evrey.com/
- Глобальный еврейский on-line центр
- Аудио и видео онлайн лекции по иудаизму
- Махон Меир
- Практика иудаизма
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Шкурко Э. А. Иудаизм // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Иудаизм — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (урыҫ.)
- "Иудаизм " . Книги по иудаизму
- Статья "Иудаизм ". Энциклопедия «Кругосвет».
- Статья "Иудаизм ". «Мир религий».
- Статья «Иудаизм (краткий очерк)». Сайт А. Львова.
- «Еврейская традиция» Школьный учебник
- «История иудаизма до нашей эры» Обзорно-аналитическая статья Юрия Клименковского
- «Иудаизм и Ислам» Обзорно-аналитическая статья
- Словарь терминов, используемых в текстах Иудаизма
- Новейший философский словарь

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Бөйөк Кир II
Бөйөк Кир II ( — Куруш) — фарсы батшаһы, беҙҙең эраға тиклемге б. э. т. 559 — б. э. т. 530 йылдарҙа хакимлыҡ итә, Әһәмәниҙәр династияһынан. Камбис I улы һәм шулай уҡ батша ҡыҙы Мандананның, батша ҡыҙҙары Мидии Иштувегу (Астиага), Әһәмәниҙәр державаһына нигеҙ һалыусы.
Йөкмәткеһе
Кирҙың сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сығанаҡтарҙан[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кирҙың тормош юлы башлыса Геродот тарихынан таныш. Шулай уҡ мәғлүмәтте боронғо грек тарихсыһы, б.э.т. V быуатта фасы мәрмәрһарайында йәшәүсе Ктесийҙың яҙмаларынан, һәм Иҫке Ғәһеттән(Ветхий Завет)тан алырға мөмкин. Сығанаҡтарҙың төп нөсхәләре бик һирәк. Кир Манифесынан башҡалары бер нисә шәхси вовилон документтары ғына ҡалған. Шулар ғына ваҡиғалар ағымын төҙөргә ярҙам итә.
Кирҙың бала сағы һәм йәшлек йылдары[үҙ 497 әртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кирҙың тыуыу датаһы теүәл билдәләнмәгән. 600 дан б.э.т. 590 йылғаса. йылдар арауығында тыуған тип иҫәпләнелә. Уның бала сағы һәм ү:мер йылдары тик легендалар аша ғына таныш. Тик уларҙың һәр береһе башҡаларына ҡаршы килә. Грек тарихсыһы Ксенофонт б. э. т. V быуатта уҡ шулай тип яҙып ҡалдырған.
Геродоттың яҙмаларына ышанһаҡ, Кирҙың әсәһе мидия батшаһы Астиага (Иштувегу) ҡыҙы Мандана, күрәҙәселәр әйтеүе буйынса, ул донъя башлығы буласаҡ малай табырға тейеш була. Шуға күрә лә Астиаг был хәлде булдырмаҫ өсөн, уны мидия кешеһенә бирмәйенсә, бер фарсыға кейәүгә бирә. Шулай ҙа бәләләрҙән ҡасыу өсөн, ауырлы ҡыҙын ул үҙенә саҡыра. Ир бала тыуғас, уны юҡҡа сығарырға теләй. Ул был эште сановнигы Гарпагҡа үтәрнә ҡуша. Ә Гаопаг уны үлтермәй, Астиагтың ҡолдарының береһенә, бер көтөүсегә бирә һәм баланы тау башына йыртҡыстар күп булған ергә ташларға ҡуша. Ул уны үҙенең өйөнә алып ҡайта, сөнки уның ҡатыны үле бала тыуҙырған булған. Атай-әсәй булараҡ улар батша балаһын тәрбиәләргә, ә үлгән бала мәйетен тау башына алып менеп ташларға килешәләр. Батша балаһының һәйбәт кейемдәрен кейендереп, тауға ташлайҙар. Шунан һуң улар Гарпагҡа барыһы ла эшләнде тип еткерәләр. Гарпаг үҙенең ышаныслы кешеләрен тауға ебәрә һәм бала мәйетен ерләргә ҡуша. Ышаныслы кешеләре шулай эшләйҙәр. Гарпаг быға ышана.Әммә был теге үлгән бала була. Шулай итеп Кирҙың бала сағы батша ҡолдары араһында үтә.[1]
Малайға ун йәш тулғанда, малайҙар менән һуғыш уйыны уйнаған саҡта батша булып һайлана. Тик быға мидияның бик билдәле кешеһенең улы риза булмай. Кир уны туҡмап язя бирә. Туҡмалған баланың атаһы Астигҡа уның улын ҡол балалары туҡмай, тип ошаҡлай. Бала Астигҡа хөкөм ҡарары алыр өсөн килтерелә. Астиг майлайҙы күргәс тә шиккә төшә. Сөнки был балала уларҙың нәҫеленә оҡшаш яҡтарын таба. Баланың ата-әсәһен ҡурҡыт 1000 ып дөрөҫлөктө әйттерәләр. Гарпаг ҡаты хөкөмгә тарттырыла: уны төшкө ашҡа Кир менән йәштәш булған балаһының ите бирелә. Аҙаҡ Астиаг тағы ла күрәҙәселәргә мөрәжәғәт итә. Күрәҙәселәр алдан әйткән юрау булған инде. Уны балалар донъя батшаһы итеп һайлағандар. Элекке юраусылар ошоно юрағандар, тиҙәр. Астиг быға ышана һәм баланы фарсы иленә, ата-әсәһенә кире ебәртә.[2]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Тураев Б. А.. История древнего Востока / Под редакцией Струве В. В. и Снегирёва И. Л. — 2-е стереот. изд. — Л.: Соцэкгиз, 1935. — Т. 2. — 15 250 экз.
- Белявский В. А.. Вавилон легендарный и Вавилон исторический. — М.: Мысль, 1971. — 319 с. — 60 000 экз.
- Дандамаев М. А. Мидия и Ахеменидская Персия // История древнего мира / Под редакцией И. М. Дьяконова, В. Д. Нероновой, И. С. Свенцицкой. — Изд. 3-е, испр. и доп. — М.: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1989. — Т. 2. Расцвет древних обществ. — 572 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-02-016781-9.
- Дандамаев М. А. Политическая история Ахеменидской державы. — М.: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1985. — 319 с. — 10 000 экз.
- Древний Восток и античность. // Правители Мира. Хронологическо-генеалогические таблицы по всемирной истории в 4 тт. / Автор-составитель В. В. Эрлихман. — Т. 1.
- О чём повествует Курош в своей хартии (недоступная ссылка с 14-05-2013 (1005 дней) — история)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Кир Старший // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Ҡалып:Smithbio
- Кир


text:
Ғайса (пәйғәмбәр)
’И́са бну Марйама, ’И́са ибн Марьям (ғәр. عيسى ابن مريم — Иисус сын Марии) — Исламда Ғайса пәйғәмбәр, (нәби) һәм Аллаһтың рәсүле, Инжилдә — Иисус Христос.
Йөкмәткеһе
Исламда Ғайса пәйғәмбәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Исламдағы иң хөрмәтле пәйғәмбәрҙәр иҫәбенә инә, улар араһында Нух (Ной), Авраам(Ибраһим), Муса (Муса (пәйғәмбәр)) һәм Мөхәммәт. Ҡөрьәндә донъяға килеүе Әҙәм ғәләйһиссәләмдекенә оҡшаш. Ҡөрьәндә әйтелеүенсә, Аллаһ Ғайсаға изге китап Инжил иңдергән. Ислам эсхатологияһында Ғайса Дәжжәлгә ҡаршы көрәшер пәйғәмбәр тип нарыҡлана.
Ғайсаның донъяға килеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Яралтылыуы
Исламда Ғайса пәйғәмбәр Аллаһтың бойороғо буйынса, атай ҡатнашлығыһыҙ донъяға килгән тип иҫбатлана. Әҙәм ғәләйһисссәләм дә атайһыҙ яралтыла, шуға бында оҡшашлыҡ бар тип һанала. Ҡөрьәндә бәйән ителеүенсә, Мөхәммәт пәйғәмбәр янына бер төркөм нәсәра килә лә, ни өсөн мосолмандар Ғайсаны илаһи зат түгел тип әй ff6 еп кәмләй, тигән дәғүә белдерә. Быға яуап итеп[2], Ҡөрьән Кәримдән аят килтерелә: "Әҙәм ғәләйһиссәләм атайһыҙ һәм әсәйһеҙ яралтылды, шуның кеүек Ғайса ғәләйһиссәләм дә атайһыҙ бар ҡылынды. Икеһе лә Аллаһтың ҡөҙрәте менән , ғәҙәти булмаған юл менән яралтылдылар. Әҙәм ғәләйһиссәләм ата-әсәһеҙ яралтылған булһа ла, Аллаһының улы тип әйтмәйҙәр, ни өсөн Ғайса ғәләйһиссәләмде Аллаһ улы, тиҙәр[3]
- Донъяға килеүе
Ҡөрьәндә Мәрйәм Ғайсаны алыҫҡа китеп таба, тип әйтелә.
- Мәрйәмдең тыуған йортона ҡайтыуы
Ғибәҙәт ҡылыр ваҡыт етә. Шул мәл гел генә уҡыныр михрабында Мәрйәмдең юҡлығын күрәләр. Йыраҡ түгел Бәйт Ләхем тип аталған дошман ҡәүем йәшәгәнгә күрә, ҡурҡып уны эҙләй башлайҙар. Етмәһә, кемдер Мәрйәмдең шул яҡҡа китеп барғанын шәйләп ҡалған. Кешеләрҙән бик оялһа ла, ҡурҡһа ла, Мәрйәм ҡайтыр яҡҡа китә.Ҡаршыларына сабый күтәреп килеп сыҡҡан Мәрйәмдең ишетмәгән һүҙе ҡалмай. Атаң-әсәң яҡшы кешеләр, Бәйтел-Мәҡдистә бығаса ишетелмәгән-күрелмәгән насарлыҡ эшләнең, тип битәрләйҙәр.
«Ғайсаны күргәс, улар: „Һин Бәйтел-Мәҡдистә быға ҡәҙәр булмаған насар эш менән килдең. Әй Һарундың һеңлеһе! Һинең атаң Ғимран яуыз кеше түгел, Бәйтел-Мәҡдистең имамы, ғибәҙәт ҡылыусыларҙың олуғы ине. Әсәң Хәббә бинте Фәҡуд та боҙоҡ ҡатын түгел ине. Ата-әсәң яҡшы кешеләр була тороп, был баланы һин нисек таптың?“ — тиҙәр».
Барыһы ла Ғимран ғаиләһен тик яҡшы яҡтан белһә лә, ҡаты асыуланалар .
Балалығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сабыйын тотоп килеп сыҡҡан Мәрйәмгә бит һөйләшергә ҡушылманы. Ул ымлап ҡына, яуапты баланан алығыҙ, тигән ишара яһай. Ҡәүемдәштәре оторо ҡыҙып китә: — Әле һин беҙҙе мәсхәрәләп, имсәк баланан яуап алдыртмаҡсыһың. Ул әле һөйләшеү түгел, бер нәмә лә аңламай.
Мәрйәм Инәгә алдан уҡ сабый һөйләшә белеп тыуасағы хәбәр ителгән булған:
Был мөғжизә ырыуҙаштарын ышанырға мәжбүр итә. Барыһы ла сабыйҙың Аллаһ рәсүле булыуын иҫбатлай.
Ғайсаның вәғәздәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мосолман дине буйынса Ғайса Исламдағы башҡа пәйғәмбәрҙәр кеүек үк, Аллаһтың берәү генә икәнен аңлатҡан, иманға өндәгән. ,
Тәүрат һәм Инжил[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инжилдә Ғайсаның Ирод I батша ваҡытында йәшәүе бәйән ителә (б.э.т. 4 йыл)),Август идара иткән ваҡытҡа ла тура килә (б.э.т. 6 йыл), Йәһүҙиәлә халыҡ һанын алғанда ул була. Быны теүәл раҫлап булмай, әммә был мәсьәлә менән шөғөлләнгән белгестәр Ғайса пәйғәмбәр б.э.т. 7—6 йылдарҙа тыуған тип һанай.
Мосолмандар Ғайсаға иңгән хаҡ Инжил юғалған, исеме генә ҡалған тип һанай. Йәғни был китаптан Ғайсаның ысын тарихын белеп булмай, тиҙәр.
Ғайса (ғ.с.) әйткән:
Әммә Ғайса ғ.с. вәғәздәренә ҡолаҡ һалыусылар әҙ була, 12 кеше иман килтереп, уның сәхәбәләренән булдылар:
Ғайсаның рисәләте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инжилдә әйтелеүенсә, Ғайса ғ.с. 12 сәхәбәһе менән тотош Фәләстинде йөрөп сыҡҡан. Сәйәхәте ваҡытында ул бик күп кирәмәттәр күрһәткән, ауырыуҙарҙы аяҡҡа баҫтырған, үлгәндәрҙе терелткән.
Ғайса ғ.с. әйткән:
Ғайса ғ.с. күрһәткән был мөғжизәләр кешеләргә тәрән йоғонто яһай. Ул һәр ерҙә лә был кирәмәттәрҙең тик Аллаһтың бойороғо менән генә үтәлеүен әйтә, «Аллаға инаныуың һине ҡотҡарҙы», — тип әйтеп йөрөй.
Иман килтереүселәр арта барғанын күреп, элекке руханиҙар һәм ғөләмәләр уға ҡарата хаслыҡ уйлай башлай.
Вафаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡөрьән Ғайса ғәләйһиссәләмдең йәһүҙиҙәр ҡулынан һәләк булыуын кире ҡаға.
Ҡөрьәндә Ғайсаның исемдәре һәм эпитеттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғайсаның исеме Ҡөрьәндә төрлө эпитеттар менән бирелә.
Ҡөрьән, 4:171 «Мәсих — Мәрйәм улы Ғайса, Аллаһының ебәрелгән илсеһе, Аллаһы тәғәләнең кәлимәһе, йәғни Аллаһы тәғәләнең һүҙе менән генә атайһыҙ яралтылған!»
- Аллаһ кәлимәһе — был төшөнсә Ҡөрьәндә тик Ғайса ғ.с.гә ҡарата ғына ҡ 1000 улланылған. Аллаһ иманлы Мәрйәмгә баланың исемен ул донъяға килмәҫ элек үк белдереп ҡуя. Ғайсаға Аллаһ исемде үҙе ҡуша — «Мәсих Ғайса».
Ҡөрьәндә Ғайса ғ.с. тураһында аяттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡөрьәндә Ғайса ғ.с. исеме 25 тапҡыр ҡабатлана, Әҙәм исеме лә шул саҡлы уҡ. Был ҡайһы бер ғөләмәләр әйтеүенсә Ғайса менән Әҙәм ғәләйһиссәләмдәрҙең берҙәй ғәләмәт булыуын күрһәтә -
- «Мәрйәм» сүрәһенең 16- 40-сы аяттарында Ғайса пәйғәмбәрҙең яралыуы һүрәтләнә. Мәрйәм бәлиғ булғас, бер саҡ ул башҡаларҙан ситкәрәк китеп, тәнен күрмәһендәр өсөн пәрҙә ҡороп, ғөсөл ала башлай. Ҡапыл уның ҡаршыһында бик сибәр ир һынында Ябраил фәрештә пәйҙә була. Ҡыҙ ҡалтырап төшә һәм: «Әгәр ҙә һин Алланан ҡурҡыусы тәҡүә бәндә булһаң, һинең зарарыңдан Аллаға һыйынам», — ти һала. Ябраил фәрештә иһә:
— Мин Алланың илсеһе. Һине бер пак һәм маҡтаулы бала менән шатландырырға килдем, — тип яуаплай. Билдәле, Мәрйәм был һүҙҙәрҙән бөтөнләй ҡаушай, ғәжәпләнә: — Минең нисек балам тыуһын?! Миңә бер ир кешенең дә ҡағылғаны юҡ, мин уйнашсы түгел, — тип асыулы яуаплай. — Дөрөҫ, — ти Ябраил фәрештә. — Ләкин Раббыбыҙ: «Ир кеше ҡағылмаған ҡыҙҙан бала таптырыу Беҙҙең өсөн бик еңел эш. Беҙ ул баланы ҡөҙрәтебеҙҙе күрһәтер өсөн кирәмәт һәм уға иман килтереүселәргә рәхмәт итеп иңдерәсәкбеҙ. Ул баланы атайһыҙ яралтыу тәҡдир ҡылынған эш, булмайса ҡалмаҫ», — тине".
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Иисус в Исламе — взгляд мусульман
- Алиев А. Иисус в Исламе // «Дагестанская правда», 23.12.2004.
- Путилов С. Иисус в Коране // Интернет-портал «Credo.ru», 22.10.2007 г.
- Мусульманский Иисус Антология. Сост., перевод, коммент. Б. Г. Деревенского. СПб.: «Амфора», 2009.
- Иисус Христос — взгляд Ислама
- Тәсһилүл бәйән фи тәфсирил Ҡөрьән// Ҡөрьән тәфсиренең еңеләйтелгән аңлатмаһы. 4 томда. — Ҡазан:2004 йыл
- Ситдиҡова Гүзәл. Динебеҙҙә ҡатын-ҡыҙ//Башҡортостан ҡыҙы. −2008,№ 8 (Мәрйәм Инә)


text:
Генетика
Гене́тика (от грек. Yevntwς — тыуҙырыусы [1][2][3]) — нәҫелсәнлек һәм үҙгәреүсәнлек тураһында фән.
Йөкмәткеһе
Инеш һүҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башта генетика нәҫелсәнлек һәм үҙгәреүсәнлек закондарын бары фенотипик мәғлүмәттәр нигеҙендә генә өйрәнә.
Ген нәҫелсәнлектең элементар берәмеге булыуын, нәҫелсәнлектең хромосомалар тәғлимәтен асыу цитология, молекуляр биология һәм башҡа фәндәр методтарын ҡуллана башлау менән генә мөмкин була.
Хәҙерге көндә гендарҙың ДНК йәки РНК молекулаларының айырым урындары булып, уларҙа бөтә генетик мәғлүмәттең кодланыуы һәм һаҡланыуы иҫбат ителгән.
Эукариот организмдарҙың ДНК молекулаһы хромосоманың эсендә төрөлгән һәм күҙәнәк ядроһы эсендә һаҡлана. Шулай уҡ, митохондрияларҙың и хлоропластҙың (үҫемлектәрҙә) үҙ ДНК-лары бар.
Прокариоттарҙа ДНК молекулаһы йомоҡ ҡулса хәлендә (бактериальная хромосома, или генофор) һәм цитоплазма эсендә ята. Йыш ҡына прокариоттарҙа вағыраҡ ДНК молекулалары — плазмидтар ҙа була.
Өйрәнеү объекты буйынса генетиканы үҫемлектәр, хайуандар, микроорганизмдар , кеше генетикаһына һәм башҡаларға бүлеп йөрөтелә.
Өйрәнеү методтары буйынса фән молекуляр генетикаға, экологик генетикаға, популяциялар генетикаһына һәм башҡаларға айырып ҡрала.
Генетиканың ҡаҙаныштары медицинала, ауыл хужалығында, микробиологик сәнәғәттә, гендар инженерияһында киң ҡулланыла. [4].
Грегорь Менделдең эштәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1865 йылда монах Грегорь Мендель [Августин]] монастырендә (Брно), хәҙерге Чехия) биләмәһендә) урындағы тәбиғәт өйрәнеүселәр йәмғиәте ултырышында сығыш яһай.
Доклады "Үҫемлек гибридтары менән тәжрибәләр” тип атала. Унда Мендель ҡауыштырыу методын ҡулланып, үҙе асҡан нәҫелсәнлек закондары тураһында сығыш яһай.Тәжрибәләре ярҙамында һәр нәҫел үҙсәнлеге артында нәҫел факторы тороуын, нәҫел факторҙары үҙ-ара ҡушылмауын, ә айырым берәмектәр булып, нәҫелдән нәҫелгә күсеүен иҫбат итә.
Фәнгә был асыштар Мендель закондары булып инеп ки 1000 тһәләр ҙә, танылыу өсөн 35 йыл кәрәк булып сыға. Иҫ китмәле асыштарҙы ҡабул итергә замандаштары өлгөрөп етмәгән булып сыға.
Классик генетика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XX быуат башында Карла Корренса, Эриха Чермака һәм Гуго Де Фриза үҫемлектәрҙе гибридлаштырыу буйынса тәжрибәләре тураһында сығыш яһайҙар.
Мендель закондарын бары яңынан асҡан ғына булһалар ҙа, хеҙмәттәре баһалап бөткөһеҙ. Ғәлимдар закондарҙы һәр береһе айырым , бер-береһенән бәйһеҙ аса; Мендель закондарының дөрөҫлөген иҫбатлай; генетика фәненә нигеҙ һалына.
1900 йыл генетика фәненең тыуған йылы булып тарихҡа инә. Фәнгә исем инглиз натуралисы Уильям Бэтсон тарафынан бирелә ( 1905 йылда шәхси хат менән һәм 1906 йылда йәмәғәтселек алдында). 1909 йылда Дания ботанигы Вильгельмом Йогансеном «ген» төшөнсәһен ҡулланышҡа индерә.
Генетиканың үҫешенә Нәҫелсәнлек хромосомалары тәғлимәте ныҡ йоғонто яһай. Америка генетигы Томаса Ханта Моргана һәм уның уҡыусылары дрозофилала (Drosophila melanogaster) үткәрелгән тәжрибәләре ярҙамында [[Сцепленное наследование| нәҫел үҙсәнлектәренең бәйле күсеүе осраҡтарын аса. Шуның нигеҙендә гендарҙың урынын күрһәтеп, хромосомалар картаһын төҙөйҙәр. Хромосомаларҙың эләгешеү төркөмдәрен асыҡлайҙар (1910—1913 йй.).
Молекуляр генетика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Молекуляр генетиканың үҫеше 1940—1950-х йылдарҙан башланып китә.
ДНК молекулаларының төҙөлөшен асыҡлауға өлгәшәләр, нәҫел мәғлүмәте йөрөтөүен иҫбатлайҙар. ДНК коды, кодтың триплетлы булыуын, аҡһым синтезлау механизмын асалар.
Мендель закондары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- [[Мендель закондары # Беренсе быуын гибридтарының бер төрлөлөге
- [Мендель закондары # Билдәләрҙең тарҡалыу законы
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Genetikos (Yevet-ιkός). Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon. Perseus Digital Library, Tufts University.
- ↑ Genesis (Yέveσις). Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon. Perseus Digital Library, Tufts University.
- ↑ Genetic. Online Etymology Dictionary.
- ↑ {{{заглавие}}} — 3-е изд. — Большая российская энциклопедия, 1999. — ISBN 5852702528.


text:
Главные вкладки
Ғибәҙуллина Регина Айҙар ҡыҙы
Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы сайтына рәхим итегеҙ!
Профессия: башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
Профессиональные интересы: башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡытыуҙа инновацион технологиялар
Увлечения: нәфис әҙәбиәт уҡыу, һүрәт төшөрөү.
Страна: Рәсәй
Регион: Республика Башкортостан
Населенный пункт: Нефтекама ҡалаһы
Место работы: Нефтекама ҡалаһының "Полилингваль күп профилле интернат-мәктәбе"
Навигация
Ссылка на мой мини-сайт:https://nsportal.ru/gibadullina-regina-aydarovna
Мин халҡымдың сәскә күңеленән, бал ҡортондай, ынйы йыямын! Рәми Ғарипов
О себе
Тыуған ерем - Илеш районы, Илеш ауылы
Белемем - юғары, М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты
Эш урыным - Башҡортостан Республикаһы Нефтекама ҡалаһының "Полилингваль күп
профилле интернат-мәктәбе" муниципаль дөйөм белем биреү автоном учреждениеһы
Категориям - юғары
Педагогик стажым - 13 йыл
Книги, которые сформировали мой внутренний мир
Ноғман Мусин әҫәрҙәре,
Ғайнан Хәйриҙең "Боролош" романы,
Таңсулпан Ғарипованың "Бөйрәкәй" романы
Мой взгляд на мир
Моё портфолио
Уҡытыусы- ул белем биреүсе генә түгел, ә иң тәүҙә тормошто һәм кешеләрҙе яратырға өйрәтеүсе һәм балаларҙың күңеленә изгелек орлоҡтары сәсеүсе тәрбиәсе
Добавить творческую работу ученика
Код для вставки списка публикаций на другие сайты


text:
Главные вкладки
Хисматуллина Нурсиля Гаязовна
Сайт воспитателя
Һаумыһығыҙ, хөрмәтле коллегалар! Һеҙҙе үҙемдең шәхси сайтымда күреүемә бик шатмын.
О себе
Аҡ ҡағыҙҙай сабый күңеленә
Яҡшылыҡтан орлоҡ һала алһам,
Һәр баланың һиҙгер йөрәгенә
Яратырлыҡ асҡыс таба алһам,
Кәрәк саҡта шағир, артист булып,
Бала күңелдәрен яулаһам,
Янымдағы булған һәр баланың
Яҡын дуҫы булып ҡала алһам...
Ә балалар, ололарҙы ҙурлап,
Кеселәрҙе кесе итһәләр,
Үҫеп етеп, илгә хеҙмәт итеп,
Тыуған ерҙе өҙөлөп һөйһәләр -
Бына ошо инде оло бәхет:
Яҙмыштарҙың тәңгәл килеше,
Үҙем теләп алған һөнәремдең -
Хеҙмәтемдең хәләл емеше.
(С.Мостафина "Бәхет")
Мин - Хисмәтуллина Нурсилә Ғаяз ҡыҙы. Тыуған ерем - Бөрйән районы Нәби ауылы. Башланғыс кластар уҡытыусыһы һөнәрен 2003-2008 йылдарҙа Благовещен ҡалаһының педагогия колледжында үҙләштерҙем. 2012 йылда Бөрө ҡалаһының юғары уҡыу йортон тамамланым.
Әлеге ваҡытта балалар баҡсаһында башҡорт төркөмөндә тәрбиәсе булып эшләйем. Эшемдең маҡсаты - балаларҙа телебеҙгә һөйөү, ҡыҙыҡһыныу тәрбиәләү.
Книги, которые сформировали мой внутренний мир
З.Биишеваның "Яҡтыға" трилогияһы


text:
Баланы тәрбиәләүҙә дидактик уйындарҙың роле
статья
Скачать:
Предварительный просмотр:
“Баланы тәрбиәләүҙә дидактик уйындарҙың роле”
Бала-саға уйындары шартлыса ике ҙур төркөмгә бүленә: сюжетлы-ролле уйындар һәм ҡағиҙәле уйындар. Сюжетлы-ролле уйындар башлыса көндәлек көнкүреш һәм йәмғиәттәге күренештәренә, төҙөлөш һәм төрлө ҡоролмалар менән эш итеүгә бәйле булалар, тәбиғи материалдар менән уйын ҡороуға, күңел асыу һәм театрлаштырылған уйындар уйнауҙы үҙ эсенә алалар. Ҡағиҙәле уйындарға дидактик уйындар һәм хәрәкәтле уйындар инә.
Бөтә был уйындарҙа баланың фекерләү ҡеүәһен, телмәрен, хәтерен, күҙаллау һәләтен, ихтыяр көсөн үҫтереүгә йүнәлтелгән. Уйындар аша бала шәхес булараҡ формалаша һәм донъяуи әхлаҡи ҡағиҙәләр менән таныша һәм уларҙы үҙләштерә.
Һәм беҙ бөгөн һеҙҙең менән дидактик уйындарға туҡталып китәбеҙ.
Дидактик уйындар - өйрәтеүсе уйындар булып һаналалар. Уларҙың төп маҡсаты булып өйрәнелгән күнекмәләрҙе, эш-хәрәкәттәрҙе нығытыу, зиһен, хәтер үҫтереү тора.
Һәр дидактик уйындың маҡсаты, уйын хәрәкәте һәм уйын ҡағиҙәләре була. Уҡытыу ысулы булараҡ дидактик уйындарҙы бөтә төр дәрестәрҙә лә ҡулланырға була. Тирә-йүн менән таныштырыу, ябай математик төшөнсәләр формалаштырыу, телмәр үҫтереү, музыкаль тәрбиә биреү дәрестәрендә дөйөмләштереү, сағыштырыу, баланың белем кимәлен билдәләү һәм өйрәнелгән материалдарҙы нығытыу маҡсатында улар әүҙем ҡулланылалар.
Үҙ аллы уйын эшмәкәрлеге булараҡ дидактик уйындар дәрестән тыш ваҡытта ҡулланыла. Тәрбиәсе дидактик уйындарҙы төрлөсә ойоштора ала: дәрестәрҙә дидактик уйынды нисек уйнарға, уйын ҡағиҙәләре һәм уйын барышында башҡарыласаҡ эш-хәрәкәттәр менән таныштырһа, дәрестән тыш ваҡытта ул үҙе уйында ҡатнашыусы булып йәки уйын ҡағиҙәләренең үтәлешен баһалаусы ролен башҡара. Шул уҡ ваҡытта балаларҙың үҙ-ара мөнәсәббәттәрен ҡулайлай.
Быйыл минең өлкәндәр төркөмө. Һәм дидактик уйындарҙы өлкәндәр төркөмөндә дәрестәрҙә нисек ҡулланырға була икәнен һеҙгә һөйләп китмәксемен.
Был төркөм балалары менән уйындар ойошторғанда уларҙың ҡыҙыҡһыныусанлығын, күҙәтеүсәнлеген, һәр яңы, сағыу өйбергә иғтибарлыҡ күрһәтеүсәнлеген иҫтә тоторға кәрәк. Балалар зирәклек, отҡорлоҡ, ныҡышмалылыҡ, түҙемлек, сабырлыҡ күрһәтә алырлыҡ һәм уйындан шатлыҡ, күңел ҡыуанысы табырлыҡ дидактик уйындар тәҡдим итеү – балалар үҫеше өсөн үтә файҙалы була.
Уйында балаларҙың бер-береһе менән ярышып уйнауы ҙур урын ала. Шуға ла балаларға уйын һайлағанда һәм уның маҡсатына ирешеү юлдарын эҙләгәндә балаларға үҙаллылыҡ һәм тапҡырлыҡ күрһәтеү мөмкинселеген биреү кәрәк.
Уйын ойоштороуҙа тәрбиәсенең роле ҙур: ул балаларға аңлайышлы итеп уйындың йөкмәткеһен, ҡағиҙәләрен һәм башҡарыласаҡ эш-хәрәкәттәрҙе аңлата. Уларҙы балалар нисек төшөнгәнен асыҡлай һәм улар менән бергә уйнай. Балалар ныҡлап уйнай башлағас, уларға үҙаллы уйнарға тәҡдит итә. Үҙе уйындың барышын ситтән күҙәтә, кәрәк саҡта ярҙам итә. Күп сораҡта тәрбиәсенең уйында ошондай әүҙем ҡатнашыуы талап ителмәй. Өҫтәл-баҫма уйындарында балаларға уйын ҡағиҙәләрен аңлатыу ҙа етә. Уйын аҙағында бөтә балаларға ла яҡшы баһа биреү кәрәк: кемгәлер етеҙерәк, ҡыйыуыраҡ булырға, кемгәлер эште аныҡ һәм дөрөҫ үтәргә ҡеүәт бирәсәк.
Шулай итеп, өлкән төркөмдәрҙә дидактик уйындар менән етәкселек итеү тәрбиәсенән ҙур әҙерлек эшен үткәреүҙе һәм методик яҡтан оҫталыҡты талап итә. Дидактик уйындар балаларҙа үҙ-ара аралашыу ҡоралы һәм яҡшы мөнәсәббәттәр тәрбиәләү ысулы булараҡ та ҙур урын алып тора.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Дидактические игры. Дидактик уйындар.
"Бер һүҙ менән әйт" "Бер һүҙ менән әйт" дидактик уйыны өсөн карточкалар. Был карточкалар балаларҙы дөйөмләштереп әйтә белергә өйрәтеү менән бер рәттән, уларҙың актив һүҙлеген үҫтереү өсөн дә файҙ...
Мәктәпкәсә 13c7 йәштәге балаларҙың этнокультура белемдәрен үҫтереүҙә дидактик уйындар ҡулланыу.
Яңы стандарттар буйынса белем йөкмәткеһен заман талаптарына тура килтереү, уның сифатын күтәреү бурыстарын хәл итеү маҡсатҡа ҡуйыла. Киләсәк быуынды тормошҡа әүҙем ҡарашта булған, ...
Дидактик уйындар.Милли орнаменттар менән.
Аҫалы балаҫ төҙөү. Милли һүрәттәрзә ҡыҙыҡлы математика....
"Дидактик уйындар"
маҡсатлы...
Дидактик уйындар
1.Дидактик уйын “Нимә нисек тауыш сығара?”Бал ҡортоҠарғаЙыланҠаҙ“бҙҙҙ-бҙҙҙ-бҙҙҙ” тип йырлай.“ҡар-ҡар-ҡар” тип ҡарҡылдай.“ҫҫҫ-ҫҫҫ-ҫҫҫ” тип ыҫылдай....
Дидактик уйындар (үҙ уйындарым)
Балалар баҡсаһында дидактик уйындар/´МӘКТӘПКӘСӘ белем биреү учреждениеһында дидактик уйын – баланың шәхесен һәр яҡлап тәрбиәләү ысулы, ул уйын эшмәкәрлеге менән бәйле. Был ысул менән файҙа...
Дидактик уйындар (эш тәжрибәһенән)
Бала уйын эшмәкәрлеге аша үҫешә. Дидактик уйындар баланы тирә-йүн менән таныштырыу, ябай математик төшөнсәләрҙе формалаштырыу, физик һәм музыкаль тәрбиә биреү, художество-эстетик һәм телмәр белеүен...


text:
Көҙ бйрамы
методическая разработка (подготовительная группа)
Матур байрамға әҙерлек
Скачать:
Предварительный просмотр:
Көҙгө муллыҡ байрамы.
Маҡсаттар.
- Балаларҙы тәбиғәткә һөйөү, һаҡсыл ҡараш, ғорурлыҡ хисен тәрбиәләү.
- Икмәккә, хеҙмәт кешеләренә ихтирам тойғоһон уятыу.
- Балаларҙың физик, музыкаль һәләтен үҫтереү.
Ҡатнашалар: ололар: Көҙһылыу, Ҡарасҡы.
Балалар: йәшелсәләр, әбей, бабай.
Байрам барышы.
Вальс көйөнә бейеп, йәшелсә костюмдарында япраҡ тотҡан балалар инә.
Тунәрәк ярым әшләп торалар.
Алып барыусы:
- Һаумыһығыҙ, балалар!
-Бөгөн беҙ һеҙҙең менән байрамға йыйылдыҡ.
-Ә ниндәй байрам икәнен, кем белә?
-Дөрөҫ, көҙ байрамы, мул уңыш, йәшелсә байрамы.
Тәбиғәтте йәмләндереп, Беҙҙгә көҙ килеп етте, Матур күлдәктәрен кейеп Урманды күркәм итте. Ҡайындарҙа-һары күлдәк, Муйылда-ҡыҙыл күлдәк. Көҙгө һырға таҡҡандар, Миләш менән баландар. Бына шулай куңелле, Беҙҙең яҡта көҙ көнө.
(Аяҡ аҫтына һары, ҡыҙыл, йәшел төҫтәге япраҡтар һибелгән).
(Йыр «Осень милая шурши» )
Алып барыусы:
-Афарин балалар!
-Ә беҙ кемде байрамға саҡырырға онотҡанбыҙ?
-Эйе, Көҙһылыуҙы.
-Әйҙәгеҙ балалар бергәләшеп, йырыбыҙҙы йырлап алайык,
-Бәлки йырыбыҙҙы ишетеп, Көҙһылыу беҙгә байрамға килер.
(Йыр “Что нам осень принесет”).
(Көҙһылыу инә).
Көҙһылыу:
- Һаумыһығыҙ, дуҫтарым! -Һаумыһығыҙ, балалар! -Мин – уңыш, муллыҡ килтереүсе Көҙһылыу булам.
Һеҙгә ашығып килдем мин,
Һеҙҙе һағынып килдем мин,
Һеҙгә сәләм килтерәм
Йыраҡ-йыраҡ илдәрҙән
Көҙгө әсе елдәрҙән.
Мине көттөләрме икән.
Балалар: Көттөк, көттөк.
Алып барыусы:
Баҡсаларға көтмәҫтән,
Ниндәй алтын төҫ керҙе.
Япраҡтар яуҙы юлға,
Көҙ килде бит, көҙ килде
- Әйҙәгеҙ, Көҙһылыу, түрҙән үтегеҙ, байрамда бергәләп күнел асайыҡ.
Көҙһылыу:
Сер итеп һеҙгә әйтәм.
Шиғырҙар мин яратам.
-Ә һеҙ, балалар, шиғырҙар беләһегеҙме?
Алып барыусы:
-Әйҙәгеҙ, балалар, көҙ тураһында шигырҙар һөйләп ишеттерәйек Көҙһылыуға.
(Балалар шиғыр һөйләйҙәр).
Көҙһылыу:
-Афарин балалар!
-Бигерәк куп шиғырҙар беләһегеҙ икән.
-Матур итеп һөйләйһегеҙ, рәхмәт.
Алып барыусы:
Бөгөн беҙҙең баҡсабыҙҙа
Йәшелсәләр ҡунаҡта.
Шуға күрә һөйләшәбеҙ
Тик ошо ғына хаҡта.
-Ә хәҙер йомаҡ ҡойоп алайыҡ.
1. Алма тиһәң, алма түгел, ҡыяр тиһәң – түңәрәк. (Помидор.)
2. Ҡыҙыл төймә таптым, ауыҙыма ҡаптым. (Еләк.)
3. Осо нәҙек, төбө йыуан, ярата уны ҡуян. (Кишер.)
4. Башы юҡ – эшләпәле, аяғы бар – итекһеҙ. (Бәшмәк.)
5. Илай ҙа илай, бала-сағаны өйгә ҡыуалай. (Көҙ.)
6.Олоһо ла, кесеһе ла-эшләпә кейә(Бәшмәк).
7.Тышы буй-буй, эсэ-ҡыҙыл, Емештәре ҡап-ҡара. Бал тәме килә үҙенән. Киҫкеләп ашап ҡара.(арбуз). 8.Аяҡһыҙ,ҡулһыҙ ҡапҡа аса.( ел). 9.Үҙе илай, үҙе һыйлай.(көҙ). 10.Балалар, әйтегеҙ әле, күк йөҙөн болот ҡаплап, ямғыр яуһа, нимә беҙҙе ҡаплай?
Балалар: ҡулсатыр-зонтик.
Алып барыусы:
-Әйе кулсатыр, зонтик.
-Ә хәҙер кыҙҙар һеҙгә ҡулсатыр-зонтиктар менә бейеп курһәтер.
(Бейеу зонтиктар менән.)
Алып барыусы:
-Әйҙәгеҙ, балалар, беҙ аҙғына ял итеп, уйын уйнап алайык.
(Уйын “Йәшелсә менән йемеш-йеләкте айыр.”)
Көҙһылыу:
-Ай! Афарин балалар, һеҙҙен менән бигерәк кунелле икән.
Алып барыусы:
- Ә хәҙер кыҙҙар көҙһылыуға тамсы бейеуҙәрен буләк итәләр.
(Бейеү: «Тамсы бейеүе»)
Көҙһылыу:
-Ҡыҙҙар бейеуегеҙ минә бик нык окшаны.
Алып барыусы:
-Ә хәҙер, көҙһылыу менан, бер уйын уйнап алайык.
(Уйын «Тылсымлы кулсатыр»)
Көҙһылыу:
-Афарин, балалар, бик кунелле һеҙҙең менан.
Алып барыусы:
-Көҙ көнө баҡсанан, мул йәшелсә-емеш йыйып алалар. Ошо йомаҡты сисһәгеҙ, тағы ниндәй үҫемлек хаҡында һөйләргә онотҡаныбыҙ икәнен белерһегеҙ. Яҙын сәсәләр. Көҙөн уралар, Тирмәндә тарталар.
Нимә ул? – Дөрөҫ Бойҙай. -Бойҙай – беҙҙен иң ҙур байлығыбыҙ. Бойҙайҙан он эшләйҙәр. Ә ондан икмәк бешерәләр. -Кем икмәк тураһында мәҡәлдәр белә?
-Әйҙәгеҙ мин башын әйтәм мәкәлден, ә һеҙ аҙағын.
1.Икмәк – ил байлығы.
2.Икмәктән оло аш юҡ.
3.Ерҙе һөйгән ас булмаҫ.
4.Икмәкте ер уңдырмай, тир уңдыра.
5.Ағасты япраҡ, кешене хеҙмәт биҙәй.
6.Йәйен эшләһәң, ҡышын ашарһың.
7.Кем эшләмәй, шул ашамай.
8.Сәсмәһән яҙ көнө, ни ашарһың көҙ көнө?
9.Яман орлоҡ сәсеп, яҡшы иген көтмә.
10.Сәскән йыйыр, сәсмәгән илар.
11.Көҙ айы-байлыҡ, муллыҡ.
Көҙһылыу:
-Афарин, мәҡәлдәрҙе ҡайһылай күп беләһегеҙ икән.
Алып барыусы:
-Ҡарағыҙ але балалар беҙҙең баҡсала йашелсалар ниндай күп уңған быйыл .
(Бейеу: “Йәшелсәләр бейеуе”)
(Сценка: “Йәшелсәләр бәхәсе”)
(Йыр «Уңыш йыры» )
(Йыр «Хоровод - вышли дети в огород) (Хороводтан һуң ҡарасҡы инә.)
Ҡарасҡы:
Һаумыһығыҙ! Мин һуңламаным мы байрамға.
-Уф, олгорҙом щикелле, минең эшем бик куп баҡсала, йашелсаларҙе ка 1aee рап һаҡлап, богон байрам иканен онотоп боттом.
Алып барыусы:
-Һаумы Ҡарасҡы, байрамыбыҙ ботоп кила ине шул. Һин килгас берай уйын уйнап алайыҡ һинеңменан.
(Уйын «Пугало»)
Ҡарасҡы:
- Ҡалай һеҙҙең менан куңңелле икан. Рахмат һеҙга күңелемде астығыҙ
Көҙһылыу:
-Ә мин һеҙга буш ҡул менан килманем балалар, кәрҙинемә һеҙгә күстәнәс алып килдем.
(Балаларға кустәнәстәр өләшә).
Көҙһылыу: - Рәхмәт, балалар. Байрамығыҙ бик оҡшаны. -Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, миңә китергә лә ваҡыт етте, мине бит икенсе балалар баҡсаһында ла көтәләр. -Икенсе йылға тиклем һау булығыҙ. Ҡарасҡы: Минә лә икенсе йәйгә тиклем ял итергә кәрәк, баҡсаларҙа йашелсаларҙе, емеш-елактарҙе алып бөттөләр, эш бөттө, һаү булып тороғыҙ.
(Музыка уйнай, көҙһылыу менән ҡарасҡы хушлашып сығып китәләр). (Йомғаҡлау). (Куңелле көй аҫтында, балалар сығып китә.)


text:
Ҡарға бутҡаһы байрамы
план-конспект занятия (подготовительная группа)
Скачать:
Предварительный просмотр:
Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы
Асҡар ауылы «Миләш» балалар баҡсаһы
Мәктәпкә әҙерлек төркөмөндә
«Ҡарғатуй байрамы йолаһы»
темаһына асыҡ дәрес конспекты
Әҙерләне: Суфиянова Г.М.
Иҙрисова З.Ғ.
2019
ИНЕШ ҺҮҘ. ҠАРҒА БУТҠАҺЫ
Ҡарға бутҡаһы - ҡатын-ҡыҙ байрамы. Бешерем-төшөрөм, бәйгеләрҙә еңеүселәрҙе бүләкләү сығымдарын улар бергәләп күтәрә. Ауыл буйлап бүләк, ярма, май, йомортҡа йыйыусыларҙы алсабырҙар тип йөрөтәләр. Алсабыр итеп ауылда абруйлы, һүҙе үтемле, үҙе күңелсәк, йыр, бейеү оҫтаһы булған әбейҙәрҙе һайлайҙар. Ауыл буйлап бүләк, ризыҡ йыйғанда, алсабырҙар сағыу-сағыу күлдәктәр кейеп, биҙәкле таяҡтарға таянып, һамаҡлай-һамаҡлай йөрөйҙәр. Уларға бала-саға эйәрә, ҡысҡырып һамаҡ әйтә:
Ҡарға әйтә: "Ҡар, ҡар,
Ҡарғатуйға бар, бар!"
Ҡарғатуйға бармағандың
Күңеле булыр тар, тар,
Күңеле булыр тар, тар -
Ҡарғатуйға бар, бар!
Байрам көндө ҡатындар, ҡыҙҙар һәм балалар тауға йәки башҡа ҡалҡыу урынға сығалар. Йола буйынса, байрамға килгәндәр ағасты биҙәп тәңкәләр, көмөш беләҙектәр, муйынсаҡтар, балдаҡтар элә, төрлө төҫтәге таҫмалар, яулыҡтар бәйләй. Шул ваҡытта теләгән яҡшы теләктәр, изге хыялдар тормошҡа аша, тиҙәр.
Байрамда ғәҙәттә уңдырышлылыҡты кәүҙәләндергән ҡыяҡлыларҙан (арпа, тары, бойҙай) ҡарға бутҡаһы бешерәләр. Сәй табынына бал, бауырһаҡ, бәлеш, гөбәҙиә, ҡоймаҡ, сәк-сәк, эремсек һ.б. ризыҡ ҡуялар. Аштан һуң ҡоштар һыйлау (ҡарға ашатыу, ҡарға һыйлау) йолаһы үткәрелә: ҡалған бутҡаны түңгәк, таш өҫтөнә, ағас төбөнә һалып сығалар, тәбиғәткә, ҡоштарға һәм ата-бабалар рухына мөрәжәғәт итеп, муллыҡ һәм именлек, уңыш һәм уңдырышлылыҡ һорап изге теләктәр әйтәләр; малайҙар ағас башына менеп ҡарға һ.б. ҡоштар булып ҡысҡыралар.
Байрамда ярыштар һәм төрлө халыҡ уйындары үткәрәләр, әйлән-бәйлән уйнайҙар, дөңгөр, думбыра, ҡумыҙ һ.б. халыҡ ҡоралдарына ҡушылып бейейҙәр, йырлайҙар, таҡмаҡ әйтәләр.
Байрам тамамланғас:
Ҡар-р-р, ҡар-р-р, ҡарғалар!
Ишетәһегеҙме, ҡарғалар!?
Баҡсаларҙа алмағас,
Ҡорой, ямғыр яумағас.
Ҡар-р-р, ҡар-р-р, ҡарғалар,
Беҙ тағы ла китәбеҙ.
Йыйылышып, һыйланығыҙ,
Ямғыр, яу! - тип теләгеҙ. - тип һамаҡлай-һамаҡлай таралышыр булғандар
“Ҡарға бутҡаһы” байрамы сценарийы
Байрам үткәрелә торған ялан байрамса биҙәлгән: тирмә ҡуйылган,тирмә эсе биҙәлгән, сәхнә эшләнгән, самауыр ҡайнатырға кәрәк-яраҡтар әҙерләнгән, ҡаҙан аҫылған, милли уйындар, көрәш өсөн майҙансыҡтар билдәләнгән. Байрамға килеүселәргә төҫлө таҫмалар таратыла.
Байрам барышы: (Әмилә, Ҡарғалар-Рәсүл, Ғәзиз, Дан ҡорған артында тороп ҡалалар) Балалар бейеү көйөнә килеп инәләр, түңәрәк буйлап бейеп йөрөйҙәр, музыка туҡтаһа ултыралар.(Ултырғыстар әҙерләргә, шулай уҡ инәйҙәргә лә)
Алып барыусы: Ҡар-р-р, ҡар-р-р, ҡарғалар!
Ишетәһегеҙме, ҡарғалар!?
Баҡсаларҙа алмағас,
Ҡорой, ямғыр яумағас.
Ҡар-р-р, ҡар-р-р, ҡарғалар,
Беҙ тағы ла китәбеҙ.
Йыйылышып, һыйланығыҙ,
Ямғыр, яу! - тип теләгеҙ! -Ошондай һамаҡтар менән башҡорттар элек Ҡарға бутҡаһы байрамын үткәрер булғандар.
Ҡарға бутҡаһы — башҡорттарҙың яҙҙы ҡаршылауға арналған йыл һайын үткәрелә торған күркәм байрамы. Ҡатындар, ҡыҙҙар һәм балалар (14 йәшкә тиклемге малайҙар) тауға йәки башҡа ҡалҡыу урынға сыҡҡандар. Бер көн алда ауыл кешеләренән йыйған аҙыҡ-түлек килтерелгән. Ҡолға тотҡан балалар өй һайын йөрөп, бүләктәр йыйғандар, ҡарға бутҡаһына саҡырғандар, арпа, тары, бойҙай ярмаларынан бутҡа бешергәндәр.. Аштан һуң ҡоштар һыйлау (ҡарға ашатыу, ҡарға һыйлау) йолаһы үткәрелгән: ҡалған бутҡаны түңгәк, таш өҫтөнә, ағас төбөнә һалып сыҡҡандар, тәбиғәткә, ҡоштарға һәм ата-бабалар рухына мөрәжәғәт итеп, муллыҡ һәм именлек, уңыш һәм уңдырышлылыҡ һорап изге теләктәр әйткәндәр; малайҙар ағас башына менеп ҡарға һ.б. ҡоштар булып ҡысҡырған. Байрамда ярыш ойошторғандар, милли уйындар уйнағандар
Сәхнәгә өс инәй сыға.
1-се инәй:
Килеп еттек яланға,
Сәләмләйек ер-һыуҙы.
Имен-аман йәшәнек,
Бына тағы йыл уҙҙы.
Сәхнәгә һөлгө,ҡулъяулыҡ, таҫмалар тағылған ҡолға тотоп балалар сыға(Әмилә).
Һөлгө йыям, күрегеҙ.
Һеҙ ҙә бүләк бирегеҙ.
Аллы-гөллө һөлгө тағып
Ҡарғатуйға килегеҙ!
(1-се инәй ҡолғаға яулыҡ бәйләй, ҡунаҡҡа килеүселәр һөт, май, ярмаларын балаларға бирәләр, кемдер яулыҡ, таҫтамал бәйләй)
2- се инәй ( батмусҡа бал, май һалынған ике сынаяҡты тотоп сыға): Изге хәбәрегеҙ өсөн ауыҙығыҙға бал яғам.
3-сө инәй:
Хәйерле хәбәрегеҙ өсөн ауыҙығыҙға һары май! (Балаларға бал,май ҡаптыралар,балалар рәхмәттәр әйте, халыҡ араһына бүләктәр, аҙыҡ-түлек йыйырға инеп китәләр)
2-се инәй:
Рәхмәт ,айым ,нурҙарыңа!
Рәхмәт,ҡояш нурҙарыңа!
Рәхмәт,шифа биргән һыуым!
Ҡаныр тағы һыуһыным.
3 се инәй.
Бына, һау булғас, ҡарғалар ҡайтып, ҡар бөтөп, ҡара ергә баҫыр көн тыуҙы.
2-се инәй:. Инде яуҙар булмай, имен- аман ғүмер итергә яҙһын!
Бөтәһе бергә. Шулай шул, шулай!
1- се инәй: Әйҙәгеҙ, илдә тыныслыҡ, ерҙә бәрәкәт булһын өсөн ултырып доға ҡылып алайыҡ! (Балалар эргәһенә ултырып доға ҡылалар)
Ат-тинйә, фиттин-йә, әхирәтә-хәсәнәтә уаһина ҡаҙабынар.
Йә Аллам йә рәхим, теләктәребеҙҙе ҡабул ҡыл. Амин. Аллаһыәппәр.
Сәхнәгә ҡурай моңона ҡарға костюмдарында 3 бала сыға.
Дан:Ҡарр-ҡарр-ҡарр!
Ҡарға туйға барр-барр!
Ҡарғатуйға бармағандың
Күңеле булыр тарр-тарр!
Ҡарға туйға барр-барр!
Ҡарғалар сәхнә артына инеп китәләр һәм сәхнәгә ҡояшты символлаштырып таҫмалар тотҡан Яҙ образындағы ҡыҙҙы алып сығалар.
Яҙ:
Һаумы ҡояш, һаумы яҡты көн!
Һаумы урман, ҡамышлы күл!
Һаумыһығыҙ болан-туғайҙар!
Аҫыл ҡанат, һабантурғайҙар!
Йомшаҡ елдәр,рәхмәт һеҙгә,
Ямғыр һыуын килтер беҙгә.
Рәхмәт һиңә,хәтфә ерем,
Һыйҙарыңды тәтей ирен.
(Ҡарғалар хәрәкәттәр яһап осалар).
1-се ҡарғаРәсүл:
Асылды аҡ ҡалын юрған.
Иҫә яҙғы елдәр ҙә
Беҙ ҡайтабыҙ, һағындырған
Тыуған үҫкән ерҙәргә.
2-се ҡарға Ғәзиз:
Көндәрҙе юлда үткәреп,
Ҡыуанышып һеҙгә остоҡ
Ҡанаттарға күтәреп
Һеҙгә яҙ алып ҡайттыҡ.
Ҡар-ҡар-ҡар (осоп китәләр)
Алып барыусы. Әйҙәгеҙ, бутҡа бешкәнсе, тәнде яҙып, уйнап, бейеп алайыҡ! – (Балалар йырлай һәм уйын үткәрелә)- 1.Шаян йыр. 2. Аҡ тирәк-күк тирәк уйыны.(Урындарына ултыралар)
Алып барыусы:
-Балалар, ә һеҙ беләһегеҙме,беҙҙә шундай бер йола бар, ул “ Һыу һибешеү” тип атала. Бала- саға, йәштәр, ҡарт- ҡоро урамға сығып, ямғыр апайға теләктәр әйтеп, һыу һибешкәндәр. Был йола ямғыр ваҡытында яуһын, уңыш мул булһын өсөн эшләнгән. Әйҙәгеҙ, һыу һибешеүҙе бейеү аша күрһәтеүсе Аделина менән Юлайҙы саҡырайыҡ әле! (бейеү)
Бейеүҙән алда икәүләп һамаҡлайҙар:
Яу,яу ямғырым!
Яу,яу, ямғырым!
Иртәнсәк тә, кис ҡырын
Илгә ҡытлыҡ килмәһен!
Игендәрҙе үҫтерһен!
Ямғыр яу, яу!
Беҙ булайыҡ һау, һау!
Инәй 1-се: Балалар, уйнап арығанһығыҙҙыр инде, әйҙәгеҙ, күңелдәрҙе күтәреп,
таҫмаларыбыҙҙы матур теләктәр теләп, ағастарға бәйләп ҡуяйыҡ.
Инәй 2 -се: Бар изге теләктәребеҙ ҡабул булһын.! Әйҙәгеҙ, бисмилла әйтеп, таҫмаларыбыҙҙы элеп, илебеҙгә именлек, донъябыҙға тыныслыҡ теләйек.( Таҫмалар эленә)
Алып барыусы:
Сылтырашып торһондар !
Елберләшеп торһондар !
Беҙҙе иҫләп торһондар !
Ҡотто һаҡлап торһондар !
Яман күҙҙән һаҡлаһындар!
Татыулыҡты - маҡтаһындар !
Ғәҙеллекте – яҡлаһындар !
Именлекте - теләһендәр!
3 –сө инәй: Әйҙәгеҙ, балалар, күңел асып, уйындар уйнап алайыҡ!
Майҙансыҡтарҙа йыр һәм милли уйын үткәрелә: Косилка-Молотилка йыры, “Йәшерәм яулыҡ»уйыны.(Балалар түңәрәккә ултыралар, уйындан тормайҙар)
Сәхнәгә 1-се инәй сыға.
1 –cе инәй: Эй, балалар, бутҡа бешкәндер инде.-уртаға Нәзилә менән Әмилә сығалар.
Нәзилә: Тәмле микән бутҡаһы,
Ауыҙ итәйек әле.
Матур яҙҙы ҡаршылап
Байрам итәйек әле!
Әмилә: Һалҡын ағай, кит-кит,
Ҡояш апай, сыҡ-сыҡ.
Һөтлө һыйыр яланда,
Майлы бутҡа ҡаҙанда,
Тәтәй ҡалаҡ баҙарҙа,
Ҡояш апай, сыҡ-сыҡ!
Бутҡа таратыла. Ашайҙар.(Балалар ултырғысҡа ултыралар)
2-се инәй: Малайҙар, ҡыҙҙар! Бутҡабыҙҙан ҡарғаларға өлөш ҡалдырайыҡ. Ямғырҙы ваҡытында яуҙырһындар. Илгә именлек, беҙгә туҡлыҡ, һаулыҡ теләһендәр.
3-сө инәй:
Бутҡа ҡарға аҙығы,
Бутҡа ҡарға аҙығы,
Шул бутҡаны хурлаһаң,
Башыңа төшөр яҙығы.
Ал ризыҡты, ал.
Аша ҡарғам, аша.
Ағас төптәренә ҡалған бутҡаларҙы һалып сығалар.
Сәхнәлә: 1- се инәй: Эй, тәбиғәт, барса йән эйәләре,
Һәммәгеҙҙән һорайым:
Яуындар яуһын,яуһын,
Аллам рәхмәтен һалһын,
Икенсе йылға ошо ерҙә
Йыйылайыҡ тағы бергә.
2-се инәй: Эй, хоҙайым, һинән һорайым,
Сәскәләрең нурлы булһын,
Үләндәрең күпереп торһон,
Йылғаларға һыуҙар тулһын,
Балыҡтарың һыуға сумһын,
Мал тыуарҙар ишәйһендәр,
Бәхетлеләр ишләнһендәр,
Яуыз уйлы, ҡара эстәр
Терһәктәрен тешләһендәр.
3-сө инәй: Эй,ҡөҙрәтле хоҙайҡайым,
Һәммәбеҙгә етә көсөң.
Балаларың ҡыуанһындар
Изге итеп үҙенең көсөн.
Үҙ икмәген үҙе игеп,
Ҡара тиркәйҙәрен түгеп,
Үҙе ашап үҙ икмәген,
Аллам, ҡабул ит теләгем,
Ҡушыла барлыҡ йөрәгем.
Алып барыусы: Әйҙәгеҙ, балалар, Наҙа бейеүен бейеп алайыҡ хәҙер (Малайҙар ҡыҙҙарҙы етәкләп, парланып теҙелеп торалар һәм бейейҙәр). Бейеүҙән һуң ултыралар.
Тамамлау. Алып барыусы:
Кәмәләре һәңгелсәк,
Арбалары ҡалтырсаҡ.
Ҡарға туйы булды тамам,
Инде килде ҡайтыр саҡ
Имен торһон донъялар,
Күрешербеҙ яҙ һайын,
Хушығыҙ,хушығыҙ!
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Шежере-байрамы
«Свою родословную знай, традиции семьи уважай, почитай!»...
Кәкүк сәйе байрамы.
Кәкүк сәйе байрамы. Маҡсат:1. Боронғо йолаларҙы кире ҡайтарыу.2. Балаларҙың ижади һәләтен үҫтереү.3. Йолаларға ҡарата, башҡ...
« Ҡарға бутҡаhы » фольклор байрамы. (байрам сценарийы ) - «Воронья каша» народный праздник (Сценарий праздника)
« Ҡарға бутҡаhы » фольклор байрамы. (байрам сценарийы ) - «Воронья каша» народный праздник (Сценарий праздника)Маҡсат: Халыҡтыӊ боронғо йолаларын ҡыҙыҡhыныу уятыу, тирə-яҡ мөхиткə hөйөʏ həм hаҡсыл мөн...
Сәскәләр байрамы
Уртансылар төркөмө өсөн фольклор байрамы сценарийы...
Бал байрамы
Данный сценарий будет интересен музыкальным руководителям, воспитателям и педогогам дополнительного образования...
Нардуған байрамы
Нар-нар-Нардуған!Нардуғанға кил туған!...
КОНСПЕКТ совместной деятельности педагога и детей (НОД) по теме «Празднование Курбан байрама»
познакомить детей с традициями проведения крымскотатарских праздников, поддержать у детей интерес к обычаям и традициям этнического народа Крыма. Познакомить с культурой, с ремеслами крымс...
- Мне нравится (1)