text:
- Подробности
- Просмотров: 235
ТОРЛАҠ ФОНДЫ, торлаҡ биналар йыйылмаһы. Күп фатирлы һәм шәхси торлаҡ йорттарҙы, махсус йорттар һәм фатирҙарҙы, эштәге һәм йәшәүгә яраҡлы йорттарҙағы башҡа торлаҡ урындарын үҙ эсенә ала. Милек формаһы б‑са дәүләт, муниц., шәхси, йәмәғәт, ш. уҡ ҡатнаш формаларға бүленә. Т.ф. иҫәпкә алыуҙың төп күрһәткесе булып уның майҙаны (торлаҡ һәм ярҙамсы бүлмәләр майҙанының суммаһы булараҡ билдәләнә) тора. Революцияға тиклем Башҡортостанда Т.ф. күп өлөшө (1913 й. ҡала Т.ф. дөйөм майҙаны 1,2 млн м2 тәшкил иткән) шәхси милектә була һәм шәхси торлаҡ йорттарҙан, эшселәр ятаҡтарынан, килемле йорттарҙан (ҡара: Ҡунаҡханалар), ҡуналҡаларҙан һ.б. тора. Революциянан (1917) һуң күсемһеҙ милекте национализациялау эшселәрҙең һәм уларҙың ғаиләләренең бөтә уңайлыҡтары булған коммуналь фатирҙарға күпләп күсеүенә булышлыҡ итә. РСФСР ХКС‑ының 1921 й. 8 авг. ҡарарына ярашлы, урындағы советтарға торлаҡ йорттарҙы уларҙа йәшәүселәр коллективына оҙайлы ваҡытҡа ҡуртымға биреү рөхсәт ителә (ҡара: Торлаҡ кооперацияһы). Торлаҡ‑төҙөлөш кооперативтары ҡатнашлығында Т.ф. тергеҙеү, 20‑се йй. аҙ. алып яңы торлаҡ төҙөү башлана (ҡара: Торлаҡ‑гражданлыҡ төҙөлөшө). КПСС ҮК һәм СССР МС‑ының “СССР‑ҙа торлаҡ төҙөлөшөнөң үҫеше тураһында”ғы ҡарары (1957) м‑н бәйле 60‑сы йй. башында Т.ф. һиҙелерлек үҫеүе ғаиләләрҙе айырым фатирҙарға күсереүгә булышлыҡ итә. Т.ф. күбеһенсә дәүләт һәм муниц. милектә була. 90‑сы йй. башлап шәхси Т.ф. өлөшө арта, шәхси торлаҡ төҙөлөшө үҫә (ҡара: табл.) 1989 й. алып БР‑ҙа Т.ф. хосусилаштырыу башлана (2011 й. яҡынса 34,5 млн м2 торлаҡ бина хосусилаштырылған). 1997 й. БР Президентының “Торлаҡ проблемаһын хәл итеү, иҫке торлаҡ фондында йәшәгән граждандарҙың торлаҡ шарттарын яҡшыртыу һәм социаль‑мәҙәни тәғәйенләнешле объекттарҙы төҙөү буйынса өҫтәмә саралар тураһында” указы ҡабул ителә, уны тормошҡа ашырыу барышында Т.ф. иҫке һәм авария хәлендәге йорттарының сағыштырма өлөшө 2011 й. 1,2%‑ҡа тиклем кәмей. БР Торлаҡ төҙөлөшө фонды эшләй, ул торлаҡ төҙөлөшөн, ипотека кредиттарын (ҡара: Ипотека) һ.б. инвестициялай. Т.ф. торлаҡ‑эксплуатация ойошмалары (ҡара: Торлак-коммуналь хужалыҡ) тарафынан идара ителә һәм хеҙмәтләндерелә. БР Т.ф. (мең м2): 1990 й. — 60782,8; 1995 — 68510,6; 2000 — 71851,8; 2010 — 87441,8; 2011 — 89380,1; 2015 — 98363,5. 2011 й. респ. Т.ф. 1,6 млн ашыу айырым фатирҙан тора, уларҙың бер бүлмәлеләре — 33,7%, ике бүлмәлеләре — 34,4, өс бүлмәлеләре — 25,0, дүрт һәм унан күберәк бүлмәлеләре — 6,9%. Ҡалаларҙа һәм ауылдарҙа Т.ф. төҙөкләндереү кимәле: һыу үткәргес м‑н 94,8% һәм 60,3%, канализация — 93,2 һәм 48,5, үҙәктән йылытыу — 97,8 һәм 72,4, эҫе һыу — 88,4 һәм 38,4, газ — 86,6 һәм 84,3, ванна — 83,1 һәм 21,6, иҙәнгә ҡуйыла торған электр плиталары м‑н 11,4% һәм 2,7% (ярашлы рәүештә) йыһазландырылған. Халыҡтың торлаҡ м‑н тәьмин ителгәнлеге 1 кешегә уртаса 24,2 м2 дөйөм майҙан (ҡалаларҙа — 22,6; ауыл райондарында — 26,8) тура килә. Иң ҙур Т.ф. (мең м2) Өфө (22545,9), Стәрлетамаҡ (5496,7), Салауат (3212,2) ҡалаларында, ш. уҡ Иглин (1223,6), Өфө (2425,2) һәм Шишмә (1280,6) р‑ндарында урынлашҡан.
Г.А.Карташева, К.Ф.Мөхәмәтдинов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина
Торлаҡ фонды структураһы, %-ҙ а


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 239
ТЕННИС, уртаһында сетка торған майҙансыҡта (кортта) туп һәм ракеткалар м‑н спорт уйыны. Яңғыҙ (ирҙәр һәм ҡатын‑ҡыҙҙар) һәм парлы (ирҙәр, ҡатын‑ҡыҙҙар һәм ҡатнаш) ярыштар айырыла. Башҡортостанда Т. үҫеше Өфөлә 1910 й. Видинеев баҡсаһында (ҡара: Аксаков С.Т. исемендәге баҡса) һәм Ушаков паркында (ҡара: Ленин В.И. исемендәге парк) тәүге корттарҙың асылыуына бәйле. 1923 й. Т. 1‑се Бөтә Башҡ‑н олимпиадаһының программаһына индерелә. 1928 й. БАССР йыйылма командаһы беренсе тапҡыр Т. б‑са ярыштарҙа РСФСР‑ҙың авт. республикалары һәм өлкәләре спартакиадаһында ҡатнаша. 1977 й. Өфөлә Т. һарайы төҙөлә. Өфөлә РСФСР чемпионаты (1979), Рәсәй кубогы финалы (2008), “Теннислы Европа” серияһының халыҡ‑ара турниры, үҫмерҙәр һәм ҡыҙҙар араһында Европа команда кубогының зона ярыштары (икеһе лә — 2012), Салауат ҡ. 1984 й. алып йыл һайын Бөтә Рәсәй үҫмерҙәр турниры, Өфөлә 1995 й. башлап Н.Л.Рогова иҫтәлегенә Бөтә Рәсәй үҫмерҙәр турниры, 2007 й. — Рәсәй команда беренселеге үткәрелә. Респ. Т. б‑са СССР‑ҙың тәүге спорт мастеры — В.Н.Павлов (1976). Халыҡ‑ара ярыштарҙа А.Г.Черкасов юғары ҡаҙаныштарға ирешә. Т. б‑са респ. СДЮСШОР командаһы — спорт мәктәптәре араһында (1993, 1995), БР йыйылма командаһы — ҡыҙҙар (2004, 2009) һәм үҫмерҙәр (2011, 2015) араһында Рәсәй беренселектәре еңеүсеһе. БР тенниссылары араһында: Е.В.Чалова — Рәсәйҙең абс. чемп., О.В.Шкундина — Европа беренселегенең бронза призёры (икеһе лә — 2008), П.И.Монова — ҡатнаш (2011) һәм парлы (2014—15) разрядтарҙа Рәсәй чемп., А.Н.Савельев — ҡатнаш разрядта Рәсәй чемп. (2011), А.И.Сәйетгәрәев — инвалид коляскаһында Т. б‑са ирҙәр араһында Рәсәй чемп. (2015) һәм үҫмерҙәр араһында Донъя команда кубогын яулаусы (2014). Респ. теннис буйынса олимпия резервы спорт мәктәбе, Өфөлә (3) һәм Нефтекама ҡ. (1) Т. клубтары, Октябрьский, Салауат, Стәрлетамаҡ, Туймазы ҡҡ. секциялары (4 меңгә яҡын кеше шөғөлләнә; 2016) бар. 1968 й. алып БР Т. федерацияһы эшләй.
Ф.Н.Хафизов
Тәрж. М.Н.Моратшина

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
(«Ваҡыт!» гәзите, №1 (80), 15.01.2014)
Мәрхәмәтле һәм Рәхимле Аллаһ исеме менән!
Барса маҡтауҙарыбыҙ – ғаләмдәр Раббыһы Аллаһҡа. Уның сәләме һәм бәрәкәте һуңғы пәйғәмбәр Мөхәммәткә ﷺ, уның ғаиләһенә, сәхәбәләренә һәм Хөкөм көнөнә ҡәҙәр Ҡөрьән һәм Сөннәт юлынан барыусы барлыҡ мосолмандарға ирешһен!
Ҡәҙерле уҡыусыларыбыҙ! Бына миләди 2014 йылға ла аяҡ баҫтыҡ, һижри календарь буйынса был 1435 йылдың рабиғүл-әүүәл айына тура килә.
Уҙған йыл редакция өсөн төрлө ваҡиғаларға бай булды. Аллаһы Тәғәлә Ҡөрьәндә шулай тигән: «Ихтимал, һеҙ берәй нәмәнән нәфрәтләнә торғанһығыҙҙыр, ә ул һеҙҙең өсөн хәйерле, һәм, ихтимал, һеҙ берәй нәмәне ярата торғанһығыҙҙыр, ә ул һеҙҙең өсөн насар. Ысынлап та, Аллаһ белә, ә һеҙ белмәйһегеҙ!» («Һыйыр» сүрәһе, 2:216).
Белеүегеҙсә, гәзитебеҙҙең баш мөхәррире алышынды, редколлегия ла үҙгәрештәр кисерҙе. Ҡай саҡ гәзитте баҫтырыуға аҡса ла етмәгән осорҙар булды, «Ваҡыт!» хеҙмәткәрҙәре бушлай эшләп йөрөнө. Фәҡәт Аллаһ ризалығы өсөн, иншә Аллаһ. Уларҙың был ғәмәлдәре ҡабул булһын.
Йәнә шуны иҫегеҙгә төшөрөп үтергә ине, хөрмәтле гәзит уҡыусыларыбыҙ: бергә булмайынса тороп, динебеҙҙе үҫтереп булмаясаҡ, сөнки беҙ – Мөхәммәт ﷺ өммәте, берҙәм өммәт. Хәҙистәрҙә телгә алыныуынса, Ислам өммәте – бер бөтөн тән, бер бинаның таштары кеүек.
Мин, баш мөхәррир вазифаһын башҡарыусы булараҡ, редакция исеменән һеҙгә, ҡәҙерле уҡыусылар, телефон һәм хаттар аша әйтелгән йылы һүҙҙәрегеҙ өсөн, доғаларығыҙ һәм саҙаҡаларығыҙ өсөн рәхмәт белдерергә теләйем. Аллаһы Тәғәлә барыһын да ҡабул итһен, яҡшылыҡ менән ҡайтарһын һәм Үҙенең ихлас ҡолдарына вәғәҙә иткән Йәннәт баҡсаларына индерһен.
«Ваҡыт!» гәзитен даими алдырыуығыҙ өсөн ҙур рәхмәт. Хатта ҡайһы бер уҡыусыларыбыҙ туғандарын, яҡындарын яҙылырға өгөтләй, яҙҙыра.
«Ваҡыт!» гәзите – ул, иң тәү сиратта, Ислам хаҡындағы сәхих, дөрөҫ ғилем. «Ваҡыт!» – ул Аллаһтың хаҡ динен таратыу, һәм Хөкөм көнөндә бының өсөн һәммәбеҙгә лә ҙур әжер булыр, иншә Аллаһ.
Гәзит һандары һуңлап баҫылып килеүенә ҡарамаҫтан, беҙҙең менән бергә ҡалдығыҙ. Күрһәткән ышанысығыҙ өсөн джәзәкүмү-Ллаһу хайра.
Редакция коллективы бер урында тормай, һеҙҙең менән бергә үҫешә. Иншә Аллаһ, киләсәктә һеҙҙе тағы ла яҡшыраҡ материалдар менән ҡыуандырмаҡсыбыҙ.
Аллаһ бәрәкәт бирһен – гәзитебеҙ татар телендә лә сыға башланы («Безнең Вакыт!» исеме менән). Шулай уҡ нәшриәт эше лә әүҙем генә башланып китте. Ишморат хәҙрәт Хәйбуллин етәкселегендә «Дин дәрестәре», «Намаҙ китабы» исемле хеҙмәттәр донъя күрҙе. Тиҙҙән яңы китаптар, тәржемәләр нәшер ителәсәк, иншә Аллаһ.
Билдәле булыуынса, гәзитебеҙҙе күберәк хаҡлы ялда булған оло быуын вәкилдәре уҡый. Ә бит улар – йәштәргә өлгө! Ҡыҙғанысҡа күрә, йәштәр дингә бик үк ылығып бармай, уларҙың күбеһе аҙғын тормош алып бара…
Йәштәргә дөрөҫ тәрбиә биреү – барыбыҙҙың да төп бурысы. Һеҙгә, оло быуын вәкилдәре, мөрәжәғәтем: балаларығыҙҙа һәм ейәндәрегеҙҙә Аллаһҡа һәм уның рәсүленә ﷺ ҡарата мөхәббәт тәрбиәләгеҙ, ғилем алыуға, дини китап-гәзиттәр уҡыуға һөйөү уятығыҙ. «Ваҡыт!» гәзитен уҡыһындар, имандарын арттырһындар. Был, шулай уҡ, уларҙың үҙ туған телен онотмауына, ата-бабалар ҡалдырған мираҫты һаҡлауына ла сәбәп булыр, иншә Аллаһ.
Һәм ахырҙа – ғаләмдәр Раббыһы Аллаһҡа маҡтау!
Әхмәт СӘҒӘҘИЕВ


text:
Терракотанан яһалған армия
Терракотанан яһалған армия (ҡытай |兵馬俑|兵马俑|bīngmǎ yǒng|бинма юн) — Ҡытайҙа император Цинь Ши Хуан мавзолейы янында ерләнгән терракотанан яһалған ҡытай яугирҙары скульптуралары. Был скульптуралар егерме быуат элек эшләнгән һәм Сиань ҡалаһы янында ергә күмелгән булған. 1974 йылда фермерҙар һыу ҡойоһо ҡаҙыған ваҡытта табылалар. Меңдәрсә яугир һәм ат фигуралары табыла. Һуңға мәғлүмәт буйынса 6000, һәм меңдәрсәһе әле ҡаҙып алынмаған.
Ҡытай тарихсыһы Сыма Цянь белделеүенсә, Цинь Ши Хуан Б. Э.Т 221 йылда Ҡытайҙың беренсе императоры булғанға тиклем был армияны төҙөргә ҡушҡан. Эштәр Б. Э.Т 247 йылда Цинь король булғас башлана[1]. Был фигуралар Цинь үлгәс, теге донъяла уны һаҡлау өсөн эшләнә. Ул Б. Э.Т 210 йылда вафат була. Ер аҫтындағы ҡаланы 700,000 эшсе төҙөй. Ҡала байлыҡ менән тултырылған һәм матур итеп биҙәлгән була. Ҡытай хөкүмәтенең ер аҫтындағы һарайҙы ҡаҙып алырға пландары юҡ.
Һәр яугир балсыҡтан эшләнгән. Уларҙың оҙонлоғо 2-шәр метр, армия командирҙары тағы ла бейегерәк. Скульптуралар шул тиклем ентекләп эшләнгән, уларҙың һәр береһенең йәшен, чинын һәм индивидуаллеген билдәләп була. Бер-береһенә оҡшаған ике һалдат юҡ. Ҡайһы берҙәре кинжал, уҡ, йәйә, ҡылыс, һөңгө менән коралланған.
Йыйыу конвейеры[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Терракотта фигуралары оҫтаханала эшләнгән. Баш, аяҡ-ҡулдар, кәүҙә айырым эшләнгән һәм аҙаҡ йыйылған[2]. Тикшереүҙәр битте эшләү өсөн 8 форма булған икәнен күрһәтә. Битте ҡойғас, балсыҡтан ҡабатланмаҫ индивидуыллеген эшләп ҡуйғандар[3]. Барыһын да бергә йыйғас, мимика өҫтәп ҡуйғандар.
Аяҡтары ла ошондай ысул менән эшләнгән. Был ысул туҡтауһыҙ эшләргә мөмкинлек биргән. Балсыҡ фигураларҙы яндырғандар. Һәр оҫтахана фигураларға үҙ билдәләрен ҡуйған. Һәр фигура үҙ хәрби формированиеһында дәрәжәһенә ҡарап үҙ соҡорона күмелгән.
Башҡа сайттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ UNESCO Long description of the Mausoleum of the first Qin Emperor. [1]
- ↑ «A Magic army for the Emperor».
- ↑ Jane Portal and Qingdao Dan 2007.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Debainne-Francfort, Corrine. «The Search for Ancient China». (Harry N. Abrams Inc. Pub. 1999): 91-99.
- Dillon, Michael(ed). «China: A Cultural and Historical Dictionary». (Curzon Press, 1998): 196.
- Ledderose, Lothar. «A Magic Army for the Emperor» from «Ten Thousand Things : Module and Mass Production in Chinese Art» ed. Lothar Ledderose, (Princeton UP, 2000): 51-73.
- Perkins, Dorothy. «Encyclopedia of China: The Essential Reference to China, Its History and Culture». (Roundtable Press, 1999): 517—518.
- Ульянов, М. Ю. Цинь Шихуан и его армия — Восточная коллекция, 2007, с. 20-38.


text:
Оҙата барған йырГөлнур Гиззатуллина Хикәйә Машина тигеҙ юлдан, һыуҙағы кәмә кеүек, еңел генә алға елдерә. Салондағы моң һине иркәләй, наҙлай, бала саҡҡа алып ҡайта. Һәр хәлдә, шефҡа ҡарап, шулайҙыр, тип уйлайым. Ул, йоҡомһорап барған кеүек булһа ла, шул моң...
Йырға, данға лайыҡ...– Ҡыҙҙар, подъем! Вагон бушатырға команда булды... Әйҙәгеҙ, йәһәтерәк, мои милые, әйҙәгеҙ, тороғоҙ инде, мои дорогие, доченьки... – Алтмыштан уҙған старшина Тихонов һәндерәләргә түшәлгән, йоҡарып, тетелеп бөткән һалам матрастарҙа кейемле көйө...
Атай, әсәй – ике ҡанат……Һоҡланғыс әҙибәбеҙ Гөлнур Яҡупованың трилогияһын ҡабат күңелемдән үткәрҙем. Тәрән йөкмәткеле, хисле, йырлап торған телле, бай мәғлүмәтле әҫәр һәр өйгә көтөлгән ҡәҙерле ҡунаҡ булып килеп инә… «Атайлы бала – арҡалы» тигән рубриканы халыҡ хуплап...
Йырлы ер ҙә икән ЙылайырГөлшат Кинйәбулат ҡыҙы Зөлҡәрнәева Йылайыр районы Юлдыбай ауылында йәшәй. Ғүмере буйы мәктәптә рус теле һәм әҙәбиәтенән уҡытҡан. БР мәғариф алдынғыһы, хеҙмәт ветераны. Тормош иптәше менән ике ул тәрбиәләп үҫтергәндәр. Әле хаҡлы ялда булыуына...
Бала яҙмышын әсә яҙаҮткән һандарҙың береһендә бәләкәстәрҙең үҫеш баҫҡыстары хаҡында яҙғайныҡ. Унда яңы тыуған сабыйға ниндәй ҡатмарлы һынауҙар үтергә тура килгәнен белдек. Әгәр ҙә үҙебеҙҙе бәләкәстәребеҙ тулҡынына көйләп, йөрәгебеҙгә йышыраҡ ҡолаҡ һалһаҡ, уларҙың...
Ниндәй ул мосолман ҡатын-ҡыҙы?Исламда ирҙәрҙең дә, ҡатындарҙың да хоҡуҡтары тигеҙ, Аллаһ алдында һәр ҡайһыһы үҙ ғәмәлдәре өсөн яуап тотасаҡ. Ислам динендә ҡатын-ҡыҙға оло ихтирам күрһәтелә. Ҡөрьәндә «Ҡатындар» сүрәһе бар. Мөхәммәт пәйғәмбәр саллаллаһу-ғәләйһиссәләм ислам дине...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Республикабыҙҙың төп театры менән спортты нимә берләштерә? Әлбиттә, дәрт, дарман, рух, күңел күтәренкелеген театрыбыҙҙың спектаклдәренән дә алып ҡайтабыҙ. Шулай ҙа, халыҡ әйтмешләй, сәләмәт тәндә – сәләмәт рух!
Бөгөн, 5 июнь М.Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрының Ғаилә йылына арналған «Әсәйҙәр өсөн күнекмә» тип аталған социаль проекты старт алды.
Сараны танылған шоумен Искәндәр Урманцев һәм үҙебеҙҙең йәш актриса Гөлмирә Исмәғилева алып барҙы. Беҙҙең менән күнекмәләр яһарға почетлы ҡунаҡ – Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, Паралимпия уйындарында ҡатнашып 8 тапҡыр чемпион исемен яулаған, донъя һәм Европа чемпионкаһы, Башҡортостан Республикаһы дәүләт йыйылышы – Ҡоролтай депутаты, дәүләт наградалары кавалеры Оксана Савченко килде. Физик күнекмәләрҙе “Арена -3000” фитнес клубынан алдынғы инструкторы күрһәтте.
17.30 сәғәттән 18.00 сәғәткә тиклем барған сәләмәтлек акцияһында ябай тамашасылар менән бер рәттән беҙҙең театр һәм кино йондоҙҙары, танылған эстрада йондоҙҙары, телевидение алып барыусылары ҡатнашты.
Тамашасыларҙы күңелле музыка, күтәренке кәйеф, шулай уҡ спонсорҙарҙан иҫ китмәле бүләктәр көттө! Төрлө акцияларҙа ҡатнашыу мөмкинселеге булды. Шулай уҡ сараны ойоштороусылар бөгөнгө спектаклгә билетты ташлама менән һатып алыу өсөн купондар таратты.


text:
24 октябрь
24 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 297-се көнө (кәбисә йылында 298-се). Йыл һуңына тиклем 68 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- — БМО көнө.
- — Бөтә донъя үҫеш тураһында мәғлүмәт көнө.
- — Халыҡ-ара ҡағыҙ көнө.
- Рәсәй — Махсус тәғәйенләнешле подразделениелар көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1648 — Вестфаль солохона ҡул ҡуйыу, 30 йыллыҡ һуғыштың тамамланыуы.
- 1857 — Кембриджды тамамлаусылар Шеффилдта донъялағы беренсе футбол командаһын булдыра.
- 1897 — Рәсәй Империяһында беренсе футбол матчы үткәрелә.
- 1909 — Француз механигы Ж. Легань «Вуазен» самолетында Рәсәйҙә тәүге тапҡыр күрһәтеү осошо башҡара, ул Гатчина хәрби яланында 10 метр бейеклектә 1,5 саҡрым самаһы осоп үтә.
- 1929 — Ҡара кесаҙна, Бөйөк депрессия башлана.
- 1939 — СССР Германияға нефть һәм иген һатыу тураһында килешеү төҙөй.
- 1941 — Бөйөк Ватан һуғышы барышында Харьковты немец ғәскәрҙәре баҫып ала.
- 1945 — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының уставы үҙ көсөнә инә. БМО халыҡ-ара хеҙмәттәшлек һәм күмәк именлекте үҫтереү аша тыныслыҡты һаҡларға теләгән 51 ил тарафынан нигеҙләнә. Әлеге көндә 192 ил БМО ағзаһы булып тора.
- 1964 — Төньяҡ Родезия бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм атамаһын Замбия тип үҙгәртә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Вәлиуллин Ҡәҙим Барый улы (24.10.1930), тарихсы-ғалим, юғары мәктәп ветераны. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1996). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006).
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Риф Тойғонов (24.10.1946—8.01.2014), башҡорт шағиры һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2012—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы рәйесе. Рәсәй Федерацияһының (2006) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Сергей Чекмарёв һәм Фәтих Кәрим исемендәге әҙәби премиялар лауреаты.
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Шафиҡов Сәғит Ғәйли улы (24.10.1952), телсе-ғалим, тәржемәсе. Филология фәндәре докторы (1999), профессор (2000). «Урал батыр» эпосын инглиз теленә тәржемә итеүсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
- Ғәлиев Марат Ғәлиәкбәр улы (24.10.1957), ғалим-хирург, республика онкология диспансерының бүлек мөдире, медицина фәндәре кандидаты. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
- Әминев Марат Мөхәмәт улы (24.10.1967), журналист, прозаик-сатирик, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. Сығышы менән Ғафури районы Һабай ауылынан.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ришат Рәхимов (24.10.1953), ҡурайсы, педагог, композитор. 1998 йылдан Башҡортостан Республикаһы Ҡурайсылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982).
- Усков Валерий Иванович (24.10.1958—10.2013), журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. СССР Журналистар союзы ағзаһы. 2001—2013 йылдарҙа Мишкә районының «Дружба» гәзите мөхәррире. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, Мишкә районының почётлы гражданы (2014, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Архангел районы Ҡыҙыл Еҙем ауылынан.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1804 — Вильгельм Вебер, немец физигы.
- 1882 — Имре Кальман, венгр композиторы («Цирк принцессаһы»).
- 1886 — Григорий Орджоникидзе, революционер, совет дәүләт эшмәкәре.
- 1911 — Аркадий Исаакович Райкин, совет режиссёры.
- 1921 — Лев Гинзбург, рус совет шағиры, немец шиғриәте өлгөлөрен тәржемәләүсе.
- 1936 — Билл Уаймен (ысын исеме Уильям Джордж Перкс), «The Rolling Stones» инглиз рок-төркөмөнөң бас-гитарасыһы.
- 1966 — Роман Аркадьевич Абрамович, Рәсәй эшҡыуары.
- 1985 — Уэйн Руни, инглиз футболсыһы.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1601 — Тихо Браге, Дания астрономы.
- 1948 — Франц Легар, венгр композиторы.
- 1957 — Кристиан Диор, француз кейем модельеры.
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 494
ИЗГЕ ТРОИЦА СОБОРЫ. Бөрө ҡ. урынлашҡан. 1835—41 йй. А.Р.Ватлашев һәм мәхәллә халҡы хәйеренә төҙөлә, 1841 й. изгеләндерелә. Классицизм стилендәге собор таштан бер көмбәҙле итеп һалына, ҡыңғырауҙары (төп ҡыңғырау 333 бот тартҡан) булған 3 яруслы сиркәү манараһы була, таш нигеҙгә ҡоролған суйын ҡойма м‑н кәртәләнә. Бина тәре рәүешендә төҙөлә. Эсендә төп урындарҙың береһен Нерукотворный Спас иконаһы алып тора. 1873 й. ҡорамға, 1879 й. приделдарына яңы иконостастар ҡуйыла. 1880 й. бағыусылар аҡсаһына стеналарына һүрәттәр төшөрөлә һәм клирос артына 8 киот эшләнә. Соборҙың 3 өҫтәле була: төп өҫтәле — Изге Тереклек башы Троица хөрмәтенә (1841 й. изгеләндерелә), уң приделдағыһы — Пресвятая Богородица Раштыуаһы хөрмәтенә (1840), һулдағыһы — святитель Николай Чудотворец хөрмәтенә (1841). 19 б. аҙ. соборға Бөрө эргәһендә урынлашҡан Николай часовняһы (таштан төҙөлгән) теркәлә. 1841 й. причт протоиерейҙан, 2 священниктан, дьякондан һәм 3 псаломсынан тора. 19 б. аҙағына мәхәлләгә ҡала һәм 10 ауыл диндарҙары инә (6535 кеше, ш. иҫ. 3199 ир‑ат һәм 3336 ҡатын‑ҡыҙ, уларҙың 29‑ы — расколсы). 1930‑сы йй. башында ябыла, сиркәү манараһы емерелә, 1950‑се йй. көмбәҙ барабаны һүтеп алына; бинала “Аврора” кинотеатры урынлаша. 90‑сы йй. аҙ. диндарҙарға кире ҡайтарыла, тергеҙеү эштәре алып барыла. Билдәле булған настоятелдәре: И.Д.Гуменский (19 б. аҙ.), Ф.П.Стрелков (20 б. башы). Бина архитектура ҡомартҡыһы.
П.В.Петров
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 316
ӨФӨ ПРИКАЗ ЙОРТО, 16 б. аҙ. — 18 б. башында урындағы идара органы. Өфөлә һәм Өфө өйәҙендә адм., хәрби, дипломатик, полиция, суд, финанс һ.б. эштәргә идара итә. Ө.п.й. башында Өфө воеводаһы тора, уға дьяк, подьячийҙар, целовальниктар, таможня башлыҡтары, годовальщиктар, тәржемәсе һәм тылмастар буйһона. Ө.п.й. Ҡазан һарайы приказы һәм Ҡазан воеводаһының дәүләт грамоталары, мисәттәр, отводнойҙар, писцовыйҙар, строельныйҙар, таможня, яһаҡ китаптары һ.б., хеҙмәтле кешеләрҙең исемлектәре һаҡлана. Өфө провинцияһы ойошторолоу м‑н Өфө провинция канцелярияһына үҙгәртелә.
Р.Ғ.Буканова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 298
ПАРАБОЛИК ТИГЕҘЛӘМӘЛӘР, айырым сығарылмалы һәм коэф. матрицаһы ыңғай билдәләнгән дифференциаль тигеҙләмәләр класы. Йылы үткәреүсәнлек, диффузия, шыйыҡлыҡты һәм газды фильтрлау һ.б. стационар булмаған процестарҙы һүрәтләй. Башҡортостанда 20 б. 80‑се йй. алып П.т. теорияһының ҡайһы бер аспекттары б‑са тикшеренеүҙәр БДПУ‑ла, Матем. ин‑тында, Механика ин‑тында, ӨДАТУ‑ла һәм СДПА‑ла алып барыла. Икенсе һәм юғары дәрәжәле П.т. өсөн беренсе ҡатнаш мәсьәлә өйрәнелгән; беренсе ҡатнаш мәсьәлә сиселештәренең сифат үҙсәнлектәрен сикләнмәгән өлкәләрҙә өйрәнергә мөм‑ кинлек биргән ысул уйлап сығарылған, П.т. сиселештәре кәмеү тиҙлегенең аныҡ баһалауҙары һ.б. табылған (Ф.Х. Мөҡминов, И.М.Бикҡолов). Төрөлмә тибындағы функционалдарҙың, сик мәсьәләләрен өйрәнеү һәм П.т. аныҡ сиселештәрен төҙөү өсөн тейеүсе һәм локаль булмаған үҙгәртеүҙәрҙең ҡулланылыуы тикшерелгән, т‑ра ҡырҙарын тасуирлау өсөн коэф. үҙгәреүсән булған П.т. асыҡланған формулалары табылған, күҙәнәкле мөхиттәрҙә адсорбция һәм десорбция динамикаһы мәсьәләһенең аныҡ сиселештәретөҙөлгән һ.б. (А.В.Жибер). П.т. өсөн һыҙыҡлы булмаған башланғыс‑сик мәсьәләләрен сисеүҙең ите‑рацион ысулдары уйлап сығарылған (И.И.Голичев). Сикләнмәгән өлкәлә псевдодифференциаль П.т. өсөн сик мәсьәләләренең сиселештәре берҙән‑бер булыуының аныҡ кластары табылған һ.б. (Л.М.Кожевникова). Сикләнмәгән өлкәлә тигеҙ булмаған П.т. сиселештәре кәмеү тиҙлегенең баһалауҙары табылған һ.б. (В.М.Ғилемшина).
Ф.Х.Мөҡминов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 849
ДАРЫУ ҮҪЕМЛЕКТӘРЕ, медицина һәм ветеринарияла дауалау йәки иҫкәртеү саралары булараҡ ҡулланылған үҫемлектәр. Д.ү. дауалау үҙенсәлектәре уларҙа биологик актив матдәләр (күләме үҫемлектең төрө, йәше һәм мөхит шарттарына бәйле) булыуы м‑н бәйле. Д.ү. дарыухана практикаһында — төнәтмә, һарҡынды һ.б. дарыу формаларын, гален производстволарында — төнәтмә, һурынты һ.б. гален һәм яңы гален препараттарын әҙерләү, химия‑фармацевтика етештереүҙә таҙа тәьҫир итеүсе матдәләр алыу өсөн файҙаланыла. БР флораһында Д.ү. фәнни медицинала ҡулланылған — яҡынса 100 төрө һәм халыҡ медицинаһында 100‑ҙән ашыу төрө асыҡланған. Башлыса ҡырағай Д.ү. сеймалы тотонола, ҡайһы бер төрҙәр (арония, календула һ.б.) культивациялана. Д.ү. тәьҫир итеүсе матдәләрҙең күләме һәм кешенең, хайуандарҙың организмына өҫтөнлөк итеүсе фармакологик тәьҫире б‑са классификациялана. Тәьҫир итеүсе матдәләрҙең күләме б‑са составында лайлалар (алтей, ҡурай еләге, юл япрағы һ.б.), май һәм липидтар (етен, кукуруз һ.б.), витаминдар (кесерткән, миләш, эт дегәнәге һ.б.), эфир майҙары (ҡанүлән, мәтрүш, һаҙанаҡ һ.б.), гликозидтар (һары умырзая, ынйы сәскә һ.б.), алкалоидтар (биҙгәксән, тилебәрән һ.б.), фенол берләшмәләре (ҡыҙыл көртмәле, туйыр абағаһы һ.б.), антрацен биреүселәр (ҡуҙғалаҡ, эт муйылы һ.б.), флавоноидтар (арыҫлан ҡойроғо, энәлек һ.б.), дуплаусы матдәләр (ерек, имән һ.б.) булған Д.ү. бүленә. Фармакологик классификация б‑са Д.ү. 10‑дан ашыу төркөмө айырып йөрөтөлә. Үҙәк нервы системаһы ауырыуҙарын дауалау ваҡытында — арыҫлан ҡойроғо, ҡамсат сәскә, шыҡтым һ.б., йөрәк һәм ҡан тамырҙарын – уймаҡ сәскә, һары умырзая, һары үләне, ынйы сәскә һ.б., ашҡаҙан‑эсәк юлын — бүре муйылы, кәбеҫтә, ҡаҙ үләне, ҡымыҙлыҡ, ҡырҡъяпраҡ, һарыгүҙ һ.б., бауыр, үт ҡыуығы, бөйөр һәм бәүел юлдарын дауалау ваҡытында барбарис, ҡайын, ҡырҡбыуын, туманаҡ, шиңмәҫгөл һ.б. ҡулланыла. Спазмолитик, ауыртыуҙы баҫыусы сара булараҡ — кишер, тилебәрән, укроп һ.б., ҡамаштырыусы, антисептик, микробҡа, шешеүгә ҡаршы – андыҙ, һары мәтрүш һ.б., бабасырға ҡаршы – еҙтөймә, ҡабаҡ, һарымһаҡ һ.б., ҡан туҡтатыуҙа — балан, кесерткән, көтөүсе муҡсаһы, меңъяпраҡ һ.б., инсектицид һәм акарицид булараҡ аҡһырғаҡ, ҡарағай һ.б. файҙаланыла. Гинекологияла — һары томбойоҡ, һырғанаҡ һ.б., дерматологияла – ҡайын, эт дегәнәге, хамомилля һ.б., авитаминозды дауалағанда һәм иҫкәрткәндә витаминлы үҫемлектәр һ.б. ҡулланыла. Башҡортостандың Д.ү. т‑да тәүге эштәр 20 б. 20‑се йй. А.Черданцев һәм А.Э.Линд тарафынан баҫылып сыға. 20‑се йй. аҙ. алып Д.ү. таралыуын өйрәнеүҙе Башҡортостан комплекслы экспедицияһы үткәрә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Д.ү. ареалдары – Өфөгә эвакуацияланған ғалимдар (В.И.Грубов, М.И.Котов һ.б.) һәм Е.Н.Клобукова‑Алисова етәкс. Ботаника баҡсаһының (ҡара: Ботаника баҡса‑институты) хеҙм‑рҙәре тарафынан, фармакологик үҙенсәлектәре Медицина университетында (И.А. Лерман) өйрәнелә. 50‑се йй. Ботаника баҡсаһында Д.ү. 100‑ҙән ашыу төрөн интродукциялау һәм уларҙың үҫеү, ҡулланыу даирәләрен өйрәнеү б‑са эштәр алып барыла (Клобукова-Алисова). Респ. Д.ү. системалы рәүештә тикшереү 60‑сы йй. башлана. Биология институтында — Д.ү. ареалы, биологияһы, ресурстары (Е.В.Кучеров, Ә.Х.Ғәлиева һ.б.), БДМУ‑ла – Д.ү. запасы һәм фармакологияһы (Р.Н.Абдуллина, Ф.С.Зарудий, Д.Н.Лазарева, В.С.Мөхәмәтшина, Х.М.Насиров, Т.И.Плеханова, С.С.Хәйретдинов һ.б.), Ботаника баҡсаһында интродукцияланған үҫемлектәрҙең (Л.М.Абрамова, И.З.Андреева, И.Е.Анищенко, Р.В.Вафин, О.А.Кәримова һ.б.) һәм бүлмә үҫемлектәренең (З.Н.Сөләймәнова) фенологияһы өйрәнелә. 90‑сы йй. алып Башҡорт дәүләт университетында (Р.М.Бәширова, И.Й.Усманов һ.б.), Сибай институтында (Н.И.Барышникова, М.М.Ишморатова, Ә.Ә.Әминева һ.б.) һәм Биология ин‑тында (С.Н.Жигунова, Ә.Ә.Иҫәнғолова, Н.И.Фёдоров һ.б.) һ.б. — Д.ү. популяция төҙөлөшөн, физиологик һәм химик составын, БДМУ‑ла (Ю.Г.Афанасьева, Н.В.Кудашкина, К.А.Пупыкина һ.б.) фармакогностик үҙенсәлектәрен тикшереү башлана. 20‑нән ашыу Д.ү. (дарыу алтейы, Шишкин йүтәл үләне, ябай көкөртлөкәй, янтайыусан шыҡтым һ.б.) БРҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Л.М.Абрамова, С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Был уйында балалар ғына түгел, өлкәндәр ҙә ҡатнаша. Бүләк отоп та ҡыуана күптәре. Бына әле сәй сервизы Хәйбулла районының Әбеш мәктәбе директоры Радмир Вәкил улы Ниғмәтуллинға тапшырылды.
– Яңыраҡ ҡына беҙгә өр-яңы 22 урынлыҡ автобус бүләк иткәйнеләр. Шәп вездеход! Уны Өфөнән үҙебеҙ барып алдыҡ. Был автобусҡа беҙҙең юлдарҙан йөрөүе бер ни тормай. Рәхмәт хөкүмәтебеҙгә!
Бына бөгөн «Йәншишмә» үҙ бүләген килтергән. Шатлыҡ өҫтөнә шатлыҡ инде. Мәктәбебеҙҙә гәзитте алдыралар, яратып уҡыйҙар. Киләсәктә лә бергә булайыҡ! – тип оҙатып ҡалды ул беҙҙе.
Ҡәҙерле атай-әсәйҙәр, олатай-өләсәйҙәр,
хөрмәтле уҡытыусылар, етәкселәр һәм эшҡыуарҙар!
Изге ураҙа айында балаларға рухи аҙыҡ – гәзиткә подписка бүләк итһәгеҙ, үҙегеҙгә мең сауап алырһығыҙ. Туғандарығыҙға, тыуған ауылығыҙ мәктәбенә, китапханаларға яҙҙырған милли баҫмаларҙы йөҙәрләгән кеше уҡып ҡыуаныр һәм һеҙгә рәхмәттәр яуҙырыр.
Милләттәштәр! Гәзит-журналдарыбыҙҙың ябылыуына юл ҡуймайыҡ. Эште үҙебеҙҙән башлайыҡ һәм башҡаларҙан да шуны талап итәйек. Берҙәм булайыҡ, бергә булайыҡ!
Гәзиткә яҙылыу хаҡы – 477 һум 54 тин.
Индексы – П 2765.


text:
- Подробности
- Просмотров: 947
СЫУАШТАР (үҙ атамаһы саваш), Сыуашстандың төп халҡы. С. һаны 1989 й. РСФСР‑ҙа – 1773,6 мең кеше, Сыуаш АССР‑ында – 906,9 мең; 2010 й. РФ‑та – 1435,8 мең, Сыуаш Респ. 814,7 мең кеше тәшкил итә. БАССР‑ҙа 1989 й. С. һаны – 118,5 меңдән ашыу; БР‑ҙа 2010 й. 107,4 мең кеше була. Айырыуса Стәрлетамаҡ (14,3 мең кеше), Өфө (9,4 мең), Салауат (3,2 мең), Күмертау (2,3 мең), Октябрьский (1,9 мең) ҡҡ., Бәләбәйҙә һәм Бәләбәй р‑нында (13,6 мең), Ауырғазы (10,8 мең), Бишбүләк (9.2 мең), Стәрлетамаҡ (4,7 мең), Ҡырмыҫҡалы (4,9 мең) р‑ндарында тупланып йәшәйҙәр. С. күбеһе сыуаш телендә, урыҫ телендә, татар телендә, бер өлөшө башҡорт телендә һөйләшә. Диндарҙарының төп өлөшө – православие, бер өлөшө ислам динен тота, мәжүсилек осрай. С. составында өҫкө (вирьял, тури), урта (анат енчи) һәм аҫҡы (анатри) этник төркөмдәр билдәле. Башҡортостанда С. Ыҡ‑Сөн, Ыҡ буйы, Ағиҙел буйы һәм Үрге Ағиҙел локаль төркөмдәргә бүленә. С. Башҡортостан терр‑яһына күсеүе 16 б. 2‑се ярт. башлана, башлыса Кама аръяғы сик һыҙығы буйлап төньяҡ һәм көнбайыш төбәктәрҙә ултырғандар. Ырымбур сик һыҙығы төҙөлөү һәм Ырымбурға нигеҙ һалына башлау м‑н, С. күбеһе Ағиҙел һәм Ыҡ йй. (Кама й. ҡушылдығы) араларына таралған. С. башлыса керҙәш булып башҡорттарҙың аҫаба ерҙәренә күсеп ултырған. Өфө губернаһында сыуаш халҡы Бәләбәй өйәҙендә, Стәрлетамаҡ өйәҙендә, Өфө өйәҙендә һәм Минзәлә өйәҙендә тығыҙ тупланып йәшәгән. Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре б‑са, С. һаны 1897 й. Өфө губ. – 60,6 мең, 1939 й. БАССР‑ҙа 106,8 мең кеше булған. Игенселек хужалыҡтың төп тармағы булған, һыйырсылыҡ, ҡошсолоҡ, умартасылыҡ, йәшелсәселек, һунар, балыҡсылыҡ һәм емеш‑еләк йыйыу ярҙамсы урын биләгән. Иген культураларынан арыш, борай, һоло, арпа, һирәгерәк бойҙай, ҡарабойҙай, техник культураларҙан киндер, етен, ҡомалаҡ, йәшелсә культураларынан картуф, кәбеҫтә, һуған, борсаҡ һ.б. сәскәндәр. Ағастан кәрәк‑яраҡ һәм йөрөү саралары эшләү, ағасты семәрләү, талдан һәм һаламдан үреп әйберҙәр яһау, туҡыусылыҡ, сигеү, бәйләү һ.б. м‑н шөғөлләнгәндәр. Ат арбаһы, кырандас, ҡыш көндәре утын санаһы, терһәкле сана, артлы һәм ултырғыслы екке саналар С. традицион йөрөү саралары булған. Ағас каркаслы, өҫтән тире йә ҡабыҡ м‑н ябылған туй көймәле арбаһы (куме) айырылып торған. Һыу транспортының традицион төрҙәре булып таҡтанан эшләнгән һәм ағастан соҡоп яһалған кәмәләр һаналған. Торамалары ауыл (ял), һуңыраҡ бүлендек ауыл, утар тибында булған. Йорт‑ҡураларының планировкаһы Г йәки П рәүешендә төҙөлгән, ихата өй (пурт, зурт), келәт (келет), аласыҡ (лаз), мунса (мунча), мөгәрәп (няхреп), һарай һ.б. ҡаралтыларҙан торған. Торлаҡтар башлыса бурап эшләнгән (көньяҡ райондарҙа балсыҡ йә самандан) 4 стеналы, соланлы, күп бүлмәле (19 б. башлап таралғандар), ҡабыҡ, транса, таҡта йәки һалам м‑н ябылған ике яҡлы ҡыйыҡлы өйҙәрҙән торған. Мейес (камака), һике (сак), һәндерә (сентре), эскәмйәле өҫтәл һ.б. традицион интерьерҙың төп элементтары булған. Торлаҡты эске яҡтан биҙәгәндә төрлө төҫтәге һуғылған балаҫ, шаршау, ашъяулыҡ, сигеүле таҫтамал, селтәрҙәр һ.б. ҡулланғандар. Традицион ҡатын‑ҡыҙ кейеме киндер, һуңыраҡ төрлө ептән туҡылған мул итеп тегелгән күлдәктән (кепе), алъяпҡыстан (саппун, черситти), билбауҙан (хырамоли) торған. Баш кейеменә етен, йөн, сатин, ебәк яулыҡтар (тутар, явлак), ситтәре ҡайылған һәм селтәрле, таҫтамал рәүешендәге киндер туҡыма (сурпан) ингән. Еткән ҡыҙҙар – сәйлән һәм ваҡ тәңкәләр м‑н биҙәлгән торҡа рәүешендәге башлыҡ (тухья), өлкән ҡатын‑ҡыҙ мәрйен, төҫлө сәйлән һәм көмөш тәңкәләр м‑н биҙәп тегелгән башлыҡ кейгән. Традицион ҡатын‑ҡыҙ биҙәүестәре: муйынсаҡ (шарса), сәйлән, тәңкәләрҙән (суха, тенкелле мая) теҙелгән муйынсаҡ, сулпы (сурпан сакки, шулкеме), уҡа, тәңкәләр теҙмәһе, сәйлән һ.б. м‑н биҙәлгән, тәңкә баҫып тегелгән түшелдерек (сухал, кепе уме, усу), бәйләмес (тевет), балдаҡ (сере), һырға (халханки), сәс биҙәүестәре (сивет шере‑__пи, ярапа) булған. Традицион ирҙәр кейеме мул итеп тегелгән киндер күлдәктән (кепе), туҡылған йәки үрелгән суҡлы билбауҙан (писиххи) һәм ыштандан (йем) торған. Баш кейеменә кейеҙ эшләпәләр, тиренән тегелгән башлыҡтар (селек) ҡараған. Ирҙәр һәм ҡатын‑ҡыҙҙың өҫ кейеме буҫтауҙан тегелгән сәкмәндән (сахман), сатиндан йә кизе‑мамыҡ туҡыманан тегелгән бөрмәле еләндән (йелен), һарыҡ тиреһенән тегелгән тундан (керек) торған, аяҡтарына сабата (сапата), итек, калуш, ботинка, быйма (самата, касата) кейгәндәр. С. традицион аш‑һыуы игенселек һәм малсылыҡ продукттарын бергә ҡулланыуға ҡоролған. Төрлө йәшелсә һәм ит һурпалары, туҡмаслы йә сумарлы аш (салма яшки, замах яшки), щи, бутҡа (пата) һ.б. таралған. Ит аштарынан ярма һәм туралған ит һалып бешерелгән колбаса (тултармаш), туралған ит һәм май һалып әҙерләнгән һарыҡ ҡарыны (шарттан) ҡулланғандар. Байрамдарҙа ит, ярма йә картуф һалынған ҙур түңәрәк бәлеш (хуплу), көлсә, картуфлы йә эремсекле бәрәмәс (пуремеч) һ.б. бешергәндәр. Өй шарттарында әҙерләнгән һыра (сара), кеүәҫ, әсегән бал (карчама), бал (симпыл), ҡымыҙ (камас), май айраны (уйран) эскәндәр. С. ғаилә‑никах мөнәсәбәттәрендә традицион һыҙаттар һаҡланған: бәләкәй ғаиләләр (5–8 кеше) күп булған, һирәгерәк күмәк йәшәгән ҙур ғаиләләр (12–40 кеше) осраған. Ғаилә башлығы булып иң өлкән ир, ҡағиҙә булараҡ, олатай (асатте) иҫәпләнгән, уның ҡатыны (асанне) ҡатын‑ҡыҙ араһында ойоштороусы булған. Традицион ғаилә байрамы һәм йолалары кеше тормошоноң төп этаптарын сағылдырған. С. туй 4–5 көн дауам иткән, кәләш яғында ла, кейәү яғында ла үткәрелгән. Ҡыҙ димләү, бирнә түләп алыу, бүләк бирешеү, кейәүҙең дуҫ егеттәре, кәләштең әхирәттәре йырлауы һ.б. айырыуса бай йөкмәткеле булған. Ерләү йолалары консервативлығы м‑н айырылған, мәжүсилек һәм православие традициялары бергә үрелеп барған. Ҡояшты (заварни) хөрмәтләп, ата‑бабаларҙы (манкун), мал‑тыуарҙы (сурхури) ҡурсалаған рухтарға табынып, йолалар һәм сәсеү эштәре бөтөүгә (акатуй), тәбиғәт сәскә атыуға (уяв) һ.б. арнап байрамдар үткәреү игенселек календары м‑н бәйле булған. Сәсеү эштәре бөтөү м‑н С. ҡорбан килтергән һәм ямғыр саҡырыу (зумар чяк) йолаһы үткәргән. Уңыш йыйыу эштәре тамамланғас, рәхмәт әйтеп (кер сари, чуклеме), ата‑бабалар рухына арнап доға ҡылғандар (автан яшки). Музыка ҡоралдарынан волынка (шапар), көснә (кесле), скрипка (серме купас), һыбыҙғы (шахлич), барабан (параппан), 19 б. 2‑се ярт. алып ш. уҡ балалайка (тамра), гармун (хут купас), һуңыраҡ гитара, мандолина, баян һ.б. таралған. Сыуаш фольклоры йыр (ҡунаҡ, туй, сәңгелдәк, мәрхүмде иҫкә алыу, рекрут, тарихи һ.б. йырҙар), әкиәт, мәҡәл, легенда һәм риүәйәттәрҙән ғибәрәт. БР‑ҙа Сыуаштар канашы (съезы), 1986 й. алып Сыуаш мәҙәниәте йәмғиәте, 1993 й. – Сыуаш йәштәре союзы, 1995 й. – “Һыуыҡшишмә” тарихи-мәҙәни үҙәге, Бишбүләк р‑нының Бишбүләк а. сыуаш халҡын хеҙмәтләндереү китапханаһы эшләй. 70‑тән ашыу сыуаш фольклор ансамбле, ш. иҫ. “Нарспи” ансамбле, ойошторолған. Халыҡ ижадына арналған “Акатуй”, “Уяв” (Бишбүләк, Ҡырмыҫҡалы һ.б. р‑ндарҙа) традицион сыуаш байрамы һәм фестивалдәре, “Шапчак сасси” (“Һандуғас тауышы”) Төбәк‑ара сыуаш йырын йәш башҡарыусылар конкурсы үткәрелә. Сыуаш телендә “Урал сасси” гәз. сыға.
И.Г.Петров
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
Мәктәбебеҙҙең бер нисә алдынғы уҡыусыһы тураһында яҙып үткем килә. Улар бөтәһе лә яҡшы уҡыуҙары, һәләттәре, әүҙемлектәре менән айырылып тора. XI синыфты тамамлаған Миләүшә МӘХМҮТОВА спорт яғынан шәп. 2014 йылда саңғы буйынса Башҡортостан йыйылма командаһына инеп, Анапаға ярышҡа барҙы һәм II урын яуланы. ГТО нормативтарын үтәүҙә лә иң-иңе булды.
– Ваҡытымды бушҡа үткәрергә яратмайым, шунлыҡтан һүрәт төшөрәм һәм шахмат уйнайым, – ти ул.
Фәнис АБДУЛЛИН да:
– Cпорт менән шөғөлләнеүҙән ҡәнәғәтлек алам. Әгәр ҙә һеҙ үҙегеҙгә ышанаһығыҙ икән, барлыҡ маҡсаттарығыҙға ирешерһегеҙ, – ти. Фәнис ағай теүәл фәндәрҙе үҙ итә. Математиканан олимпиадалар еңеүсеһе. Ә гер күтәреү буйынса республика ярышында I урын алды.
VIII синыфты тамамлаған Вәлиә ЙӘНТҮРИНА ла – бына тигән спортсы. Еңел атлетика менән шөғөлләнә. Ул да ГТО нормаларын һәйбәт тапшыра. Күп олимпиадалар еңеүсеһе. Урыҫ теле һәм әҙәбиәте – иң яратҡан дәрестәре. Инглиз телен ихлас өйрәнә, хатта йырлай ҙа. Вәлиә бейергә лә әүәҫ. Төрлө сараларҙың алмаштырғыһыҙ алып барыусыһы. Буш ваҡытында һүрәт төшөрә, бәйләм бәйләй.
– Киләсәктә табип һөнәрен үҙләштереп, кешеләрҙең ғүмерен ҡотҡарғым килә. Маҡсаттарым тормошҡа ашыр, тип уйлайым, – ти ҡыҙ.
Белем усағының тағы бер ғорурлығы – унынсынан Тимур МӘМБӘТҠОЛОВ. Ул – математика һәм физкультуранан Бөтә Рәсәй олимпиадаһы призёры. Физиканан да еңеү яуланы. Район конкурстарында ҡатнашып, урындар ала. Тәнәфестә лә Тимурҙың буш йөрөгәнен күрмәҫһең: сөнки өҫтәл теннисы, шашка, шахмат, гер күтәреү менән мауыға. Спорт яратҡан егет еңел атлетика буйынса беренселекте бирмәҫкә тырыша.
Үҙемдең синыфташтарым араһында Наил ЗӘЙНУЛЛИН үрнәк булып тора. Ул да төрлө яҡтан һәләтле. Бик тырыш, ҡуйған маҡсатына ирешеүсән һәм ярҙамсыл. «Бишле»гә генә уҡый, математика, урыҫ һәм инглиз телдәренән район олимпиадаһы еңеүсеһе. Физиканан фәнни-ғәмәли конференцияла ла беренсе булды. Интернет аша дистанцион бәйгеләрҙә лә еңеүсе исемен ала. Пианинола, синтезаторҙа уйнай, бейеү түңәрәгенә лә теләп йөрөй.
Заһиҙә РӘЖӘПОВА, йәш хәбәрсе.
Әбйәлил районы, Ҡаҙмаш мәктәбе.


text:
Бөйөк Себер Боҙ походы
Бөйөк Себер Боҙ походы —Аҡтар хәрәкәтендә ҡабул ителгән 1920 йылдың ҡышында адмирал Колчактың Көнсығыш фронты армиялары көнбайышҡа сигенеүенең атамаһы. Себер ҡышының үтә ауыр шарттарындағы операция барышында, оҙонлоғо буйынса тиңһеҙ булған, Барнаулдан һәм Новониколаевскиҙан[1]Читаға тиклем, яҡынса 2000 километрлыҡ атлы-йәйәүле ара үтеү.
Поход менән 1919 йылдың 26 ғинуарында тәғәйенләнгән Көнсығыш фронты Генераль штабының баш командующийы генерал-лейтенант Каппель Владимир Оскарович етәкселек итә. Уның 1920 йылдың 26 ғинуарҙағы вафатынан һуң ғәскәрҙәр өҫтөнән командованиены генерал Сергей Николаевич Войцеховский ҡабул итә.
Йөкмәткеһе
Походтың тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аҡ армияның сигенеүе 1919 йылдың ноябрь — декабрь айҙарында Омск һәм Новониколаевск операцияларындағы ауыр еңелеүҙәрҙән һуң башлана. Генерал Каппель етәкселегендәге армия яраланғандарҙы ташыу өсөн булған эшелондарҙы ҡулланып, Транссебер тимер юлы буйынан сигенә. Уларҙың эҙенән көнбайыштын Г. Х. Эйхе командованиеһы аҫтындағы 5-се Ҡыҙыл армияһы һөжүмләй. Хәлде тыл ҡалаларындағы күп һанлы болалар һәм айырым-айырым партизан отрядтарының атакалары ҡатмарлаштыра, унан да нығыраҡ зәһәр себер һыуыҡтары йәнгә тейә. Аҡ частарҙың үҙҙәре бер нисә еңелеүҙәрҙән һуң төшөнкөлөккә бирелә, үҙәкләштергән тәьмин итеү тотҡарлана, өҫтәлмә тулыландырыу туҡтатыла, тәртип катастрофик хәлдә була. Көнсығыш фронтының 2-се Аҡ армияһы штабы начальнигы генерал-майор С. А. Щепихин үҙенең шул осорҙағы часына «ҡоралланған өйөр генә» тигән характеристика бирә.
Ошо шарттарҙа Колчак ғәскәрҙәрендә сикһеҙ ышаныс һәм абруй ҡаҙанған В. О. Каппельдe фронт командующийы итеп тәғәйенләүе Колчак армияһының фәжиғәнән ҡотолоуға беренсе ынтылышы була. Уның ҡарамағында 2-се армияның частары ғына ҡала, сөнки 1-се һәм 3-сө армиялар менән бәйләнештәр өҙөлгән була. Тимер юлы өҫтөнән контроль чехословак корпусы ҡулында була, шуға күрә генерал Каппелдең частары тимер юлы мөмкинлектәре менән файҙалана алмай һәм аҡ ғәскәрҙәр саналарға тейәлеп китә. Шулай итеп, ситтән ҡарағанда, армиялар бик ҙур сана ылауҙары булып күренә.
Каппельдeң беренсе аҙымы бөтә икеләнгәндәргә большевиктарға бирелеү йәки өйҙәренә таралыу рөхсәте тураһында приказы була. Ошо уҡ приказда ул уның менән ҡалғандарҙың бөтәһен дә ауыр һынауҙар көтөсәге тураһында иҫкәртә. Ошоноң менән ул сафта яугирҙарҙың иң ышаныслы контингентын ҡалдыра. Армияның һаны ныҡ кәмей, әммә уның һуғышҡа һәләтлеге — арта. Красноярскиҙы штурмлау — беренсе һынау була. Аҡ гвардиясылар Красноярскиға яҡынлашҡан ваҡытта большевиктар етәкселегендә эшселәрҙең ихтилалы башлана, уға гарнизон начальнигы генерал Бронислав Зиневич етәкселегендәге гарнизон ҡушыла. Генерал Зиневич большевиктар менән солох төҙөргә ҡарар иткәс, Каппелде телефондан ризалашырға өгөтләй башлай. Генерал Каппель солохҡа риза булмай һәм аҙаҡтан Зиневичтың гарнизонын ҡаланан бәреп сығарырға бойора. Бер нисә уңышһыҙ бәрелештәрҙән һуң (1920 йылдың 5 — 6 ғинуары) Красноярскиҙы төньяҡтан урап үтеп һәм Дрокино ауылы эргәһендә Ҡыҙыл армия частары менән ауыр алышта бирешмәйенсә, Енисейҙы аша сығып, көнсығышҡа табан китәләр. Яҡынса шул уҡ һанлы кеше Красноярск гарнизонына бирелә. Аҡ гвардия частарының был ғәмәлдәре быға тиклем үтелгән походтан арығанлығы һәм артабанғы юлдың билдәһеҙлеге менән бәйле була.
7 ғинуарҙа 2-се һәм 3-се аҡ армияларының ҡалдыҡтары ҡушылалар, дөйөм сафта 30 000 кеше иҫәптә була. Красноярскиҙән һуң сигенеүҙе бер нисә колонна менән алып барырға ҡарар ителә, сөнки бындай ҙур ғәскәрҙе тәьмин итеүе ауырлыҡтар тыуҙыра. Константин Сахаров командованиеһы аҫтында бер колонна Себер тракты һәм тимер юлы буйлап хәрәкәт итә, ә Каппелдең колоннаһы Красноярcкиҙән аҫтараҡ, Енисей буйлап төньяҡҡа табан, һуңынан Кан йылғаһынан Канскиға тиклем йүнәлә. Канскиҙа улар тимер юлына барып сығырға һәм Сахаров колоннаһы менән осрашырға тейеш була. Юлдың оҙонлоғо 105 км була. Һикәлтәле тайга йылғаһы буйлап 90 км һуҙымлығында бер ниндәй ҙә торлаҡ, бер нисә һунар өйҙәренән башҡа, осрамай.
Кан йылғаһының тамағы янында дөйөм колоннанан 11-се Ырымбур казак полкы һәм 3-сө Барнаул уҡсылар полкы (командиры — полковник А. И. Камбалин) айырымланалар. Улар генерал А. П. Перхуров командованиеһы аҫтында артабан төньяҡҡа Енисей буйлап, уның Ангара менән ҡушылған урынына тиклем, баралар. Үҙаллы, ҡыш өҫтөндә 3000 километр тайганан зәһәр һыуыҡта, Енисейҙан Ангара буйлап Илим йылғаһы тамағына тиклем, артабан Илимск ҡасабаһына, аҙаҡтан Усть — Кут ҡасабаһына тиклем легендар күсенеүҙе башҡаралар. Лена йылғаһы эргәһендә Подымахинское ауылында 1920 йылдың 11 мартында генерал А. П. Перхуровты уның отряды менән бергә ҡыҙыл партизандары пленға алалар. Отряд был ваҡытта дезертирлыҡтан, ауырыуҙарҙан, туңыуҙан һәм аслыҡтан бик ныҡ бирешкән була. Артабан Усть-Кутҡа тиклем юлды отрядтың ҡалдыҡтары Лена буйлап Верхоленскиға тиклем генерал Сукиндың командованиеһы аҫтында үтәләр. Сукиндың отряды сафтарында 4 меңдән дә кәм булмаған кеше иҫәптә торған һәм улар яҡшы ҡоралланған булған. Февраль айында Качуг районы Бирюлька ауылында уларға ҡаршы Нестор Каландарашвилиның ҡыҙыл отряды һуғыша. Алыш көнө буйы тиерлек бара. Сукиндың отряды ҡаты ҡаршылыҡ осратып, сигенә. Һуңынан улар эвенк оҙатыусыларын табып, Бирюльканы урап үтәләр һәм Лена йылғаһы буйлап өҫкә ,Чанчур йылғаһына тиклем, Чанчурҙан Байкал һырты аша Онгуренға алып барған юлға сығалар. Унда инде, бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡ тапмай, аҡтар Байкал аръяғына һәм артабан Усть- Баргузинға тиклем китәләр. 1920 йылдың 14 мартында колонна Читаға килеп етә. Улар был ваҡытта ауырыу, аяҡ-ҡулы туңған, йонсоған кеше булып күренәләр[2][3].
Был этапта аҡ ғәскәрҙәргә эҙәрлекләүҙән ҡотолорға форсат табыла, сөнки ҡыҙылдарҙың ғәскәрҙәре Красноярскиҙа тәьмин итеү һәм тулыландырыу өсөн туҡталып ҡалалар. Каппелдең ғәскәрҙәрен юҡ итеү А. Д. Кравченко һәм П. Е. Щетинкиндың партизан отрядтарына бойорола. Кан йылғаһынан үтеү аҡтар өсөн походтың иң ауыр участкаларҙың береһе була. Тарихсы Руслан Гагкуев походтың ошо эпизодын ошолай тасуирлай:
10 ғинуарға үтә ауыр һәм ҙур юғалтыуҙарҙан торған Кан йылғаһы буйлап үтеү тамамлана — ғәскәрҙәр Барга ауылына килеп сығалар. Ошо күсенеү ваҡытында генерал Каппель йылыуға (полынья) төшөп китә һәм аяҡтарын туңдыра. Аяҡтарын ампутациялау һәм һыуыҡ тейеүҙән үпкәләре шешеү генералдың хәлен бик насарайта, әммә ул һаман да ғәскәрҙәр менән етәкселек итеүен дауам итә, вәкәләттәренең ҡайһы берҙәрен генә генерал Войцеховскийға ышанып тапшыра. Канскиҙағы ихтилал һәм гарнизондың большевиктар яғына күсеүе тураһында ишеткәс, Каппель 12-14 ғинуарҙа ҡаланы көньяҡтан урап үтә. Артабан ғәскәрҙәр Себер тракты буйлап хәрәкәт итә, көслө ҡар яуыу һәм ҡаты һыуыҡтар шарттарында был еңел бирелмәй. 19 ғинуарҙа ғәскәрҙәр Замзор станцияһын баҫып алалар һәм Иркуткиҙағы ихитилал тураһында белеп ҡалалар. Һыуыҡҡа хәҙер ауыр алыштар өҫтәлә. 22 ғинуарҙа аҡ частар ҡыҙыл ихтилалсыларҙы һәм партизандарҙы Нижнеудинскиҙан ҡыуып сығаралар, иртәгәһе көндә Каппель унда үҙенең иң һуңғы кәңәшмәһен үткәрә, ә 26 ғинуарҙа армия хәрәкәт иткән юлда Утай тимер юлы разъезында вафат була. Алдағы көн ғәскәрҙәр менән етәкселекте генерал Войцеховскийға тапшырып өлгөрә. Каппелдең кәүҙәһен походты дауам иткән ғәскәрҙәр үҙҙәре менән алып китә.
21 ғинуарҙа Иркутскиҙа Рәсәйҙең Юғары Хакимы адмирал Колчакты чехословактар большевиктарға тотторалар. 23 ғинуарҙа Нижнеудинскиҙа үлем түшәгендә ятҡан генерал Каппель янында үткән армия штабы советында Иркутскиҙы штурмлап алырға, Колчакты азат итергә һәм Байкал аръяғында большевиктар менән көрәшеү өсөн яңы фронт ойоштороу буйынса ҡарар сығарыла. 24 ғинуарҙа Иркутскиға аҡтар ғәскәрҙәренең һөжүме башлана.
Иркутскиҙа власты яулаған ҡыҙылармеецтар аҡтарҙы туҡтатырға маташалар, уларға ҡаршы Иркутскиҙан Зима станцияһын баҫып алған ҡыҙыл отрядтар ебәрелә.. 29 ғинуарҙа Войцеховскийҙың 2-се армия частары Зиманы кире тартып ала.
Аҡ армияның Иркутскиға табан хәрәкәте оҙаҡҡа һуҙылып китә. Каппелевсыларҙың Иркутскиҙы шулай ҙа алыу Һәм Колчакты ҡотҡарыу мөмкинлегенән ҡурҡып, Ленин приказы менән Колчакты атып үлтереүҙе раҫлай[5] 1920 йылдың 7 февралендә Колчакты судһыҙ-ниһеҙ атып үлтерәләр.
Колчакты атып үлтереүҙәре тураһында ишеткәндән һуң генерал Войцеховский Иркутскиҙы штурмлауҙы үткәрмәҫкә була. Каппелевсылар ике колонна менән Иркутскиҙы урап үтәләр һәм Большое Голоустное ауылына йүнәләләр. Байкалды аша сығыу һәм Байкал аръяғы тимер юлының Мысовая станцияға етеү планлаштырыла. Унда каппелевсыларҙы атаман Семеновтың ғәскәрҙәре һәм санитар поездары көтә.
1920 йылдың февраль урталарында каппелевсылар Байкалды аша сыға. Был сығыу ҙа, Кан йылғаһы буйлап сығыу һымаҡ, Бөйөк Себер походының иң ҡатмарлы өлөштәренең береһе була. Барыһы Байкалды 30-35 мең кеше үтә. Мысовая станцияһында яралы һәм ауырыу каппелевсыларҙы, шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар һәм балаларҙы эшелондарға урынлаштыралар, ә сәләмәт булғандар үҙенең походын (яҡынса 600 км) Читаға тиклем дауам итәләр. Читаға улар 1920 йылдың март башында барып етә[6]
Поход тамамланғандан һуң генерал Войцеховский «Бөйөк Себер походы өсөн» Хәрби Орденының айырма Билдәһен раҫлай[7] (награданың атамаһы уны Урыҫ Император армияһы Изге Георгий Ордены менән бер рәткә ҡуя)[8]). Билдә менән Бөйөк Себер Боҙ походын үткән бөтә офицерҙар һәм һалдаттар наградлана.
Башҡорттар Бөйөк Себер Боҙ походында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Граждандар һуғышының тарихын өйрәнеү өсөн шул осорҙағы сәйәси көстәрҙең эшмәкәрлеген өйрәнеү кәрәк. 1922 йылда V Бөтә Башҡорт партконференцияһы үҙенең «Милли көрәш һәм Вәлидов тураһында» исемле өндәмәһендә Әхмәтзәки Вәлидигә контрреволюционер мөһөрөн таға. 1926 йылда партияның Башҡорт обкомы ҡабул иткән тезистарға ярашлы («Башҡорт хәрәкәтенең характеристикаһы») 1917 йылдың февраленән октябрь айына тиклем башҡорт хәрәкәте ыңғай баһа ала, ә Октябрь революцияһынан һуң — буржуаз-милли, контрреволюцион тип таныла. Шуға күрә, ул периодтағы хеҙмәттәрҙә (С. Атнағолов, Ш. Типеев) башҡорттарҙың аҡтар хәрәкәтендә ҡатнашыуы кире яҡтан баһалана, ә уның лидерҙары башҡорт халҡының бер өлөшөн дошман лагерына әйҙәгән контрреволюционерҙар, итеп күрһәтелә.
Шул уҡ ваҡытта 50-се, 60-80-се йылдарҙа донъя күргән Б. Х. Юлдашбаевтың хеҙмәттәрендә объектив рәүештә Башҡорт хөкүмәтенең, Башҡорт хәрби шураһының эшмәкәрлеге ыңғай баһалана, урындағы большевиктарҙың милли мәсьәләләрҙә ебәрелгән хаталары күрһәтелә. Илдә үҙгәртеү осоро башланыу менән әүҙем ижтимағи хәрәкәт барлыҡҡа килә, хәтирәләрҙе баҫтырып сығаралар.
Башҡорт милли хәрәкәте бик ҡатмарлы юл үткән. 1918 йылдың май аҙағында, Чехословак корпусы Силәбене алғандан һуң, Башҡорт хөкүмәте үҙенең эшмәкәрлеген бында дауам итә. Июнь айында Башҡорт хәрби шураһы булдырыла һәм ул Башҡорт ғәскәрен ойоштороу эштәрен башлай. 1918 йылдың көҙөндә 3-сө Башҡорт пехота полкы (командиры Ғ. Таған) полковник Каппель частары менән ҡыҙылдарға ҡаршы ҡаты һуғыштарҙа ҡатнаша. 1919 йылдың башында З. Вәлиди башҡорт ғәскәрҙәрен бер ергә туплай башлай. 18 февралдә Башҡорт хөкүмәте һәм ғәскәрҙәре Совет власы яғына күсә, ә Ғ. Тағандың полкы күсеп өлгөрмәй, Колчак полкты таратырға ҡуша. Полк бойороҡҡа буйһонмай, ҡаршылыҡ күрһәтеп ҡарай. Полктың мөлкәте тартып алына. Колчак армияһының төрлө частарында 2000 тирәһе башҡорт иҫәпләнгән. Б. Б. Филимоновтың «Адмирал Колчактың Аҡ армияһы» исемле монографияһында Байкал аръяғына барып еткән Аҡ армия составында (4-се Өфө уҡсылар, 8-се Кама уҡсылар полктарында һәм Айырым Кама атлы дивизионында) башҡорт яугирҙарының күп булыуын билдәләй. Башҡорт яугирҙары түҙемлелеге, ҡаһарманлығы яғынан да, тәртип яғынан да айырылып торған.
Ғәлимйән Тағандың «Башҡорттар Байкал аръяғында» исемле рус телендә яҙылған хеҙмәте күп һорауҙар тыуҙыра, әммә ул башҡорттарҙың аҡтар армияһы менән Бөйөк Себер Боҙ походында кисергәндәренә бер ни тиклем асыҡлыҡ индерә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, 4-5 мең км үткән юл михнәттәре тураһында бик һаран яҙылған.
Башҡорт халҡының киләсәге буйынса Вәлиди менән ҡырҡа риза булмаған М. Ҡорбанғәлиев Чита ҡалаһында башҡорт яугирҙарын бер формированиеға туплау өсөн күп көс һала.
1920 йылдың 14 июнендә Читала башҡорт делегаттарының кәңәшмәһе уҙғарыла. Кәңәшмәгә тиклем Ҡорбанғәлиев һәм Таған атаман Семенов менән һөйләшеп, башҡорттарҙы уның ғәскәрендә бер урында туплауға ризалыҡ алалар. Ултырышта ҡатнашыусы башҡорттар Рәсәй Көнсығыш сиктәрендәге Хәрби-Милли идаралығын булдырыуға өлгәшәләр. Уның рәйесе итеп М. Ҡорбанғәлиев һайлана. Ултырыштың протоколынан күренеүенсә, башҡорттар край власын барлыҡ көстәре менән яҡлаясаҡтары һәм Алыҫ Көнсығыш армияһының һәм Рәсәй Көнсығыш Сиктәрендәге башҡорттарҙы казак ғәскәрҙәре рәтенә индереү, уларға Ырымбур казак ғәскәренә бирелгән хоҡуҡтар һәм бурыстар биреү тураһында үтенәләр. Бер тауыштан мосолман туғанлығының үҙәк Идаралығының рәйесе итеп Алыҫ Көнсығыш армияһы муллаһы Сәлимгәрәев, уның иптәше — поручик Тағанов, сәркәтибе — штаб-ротмистр Шәфиғуллин, ҡаҙнасы — гарнизон муллаһы Солтанов һәм совет ағзалары итеп — Шәмғулов мулла, Зәкир Ишмөхәммәтов, Сабирхузин мулла, Өфө дивизияһы муллаһы Ғиләзитдинов һәм подполковник Асланов һайлана. Ошо уҡ ултырышта Бөтә ҡораллы көстәре баш командующийы атаман Семеновты Мосолман туғанлығының почетлы рәйесе һәм Алыҫ Көнсығыш армияһының командующийы генерал-лейтенант Лохвицкийҙы почетлы ағза итеп һайлайҙар. Башҡорт ғәскәренең почетлы казактары (Ил ағаһы) итеп 11 оло дәрәжәле офицер тәҡдим ителә[9] . Әммә атаман Семеновтың ризалығы хәлде яҡшы яҡҡа үҙгәртә алмай.
Башҡорттарҙы частарҙан бирмәйҙәр. Ҡорбанғәлиев ебәргән вәкилдәрҙе урыҫ офицерҙары мыҫҡыллай, хатта туҡмай[10] . Башҡа төрлө вәхшилектәр ҙә күҙәтелә. Башҡорттарҙың берләшеүенә ҙур ҡаршылыҡ тыуа. Шул уҡ ваҡытта идаралыҡтың штабы начальнигы вазифаһына генералдар үҙ кешеләрен тәҡдим итәләр. Әммә Хәрби — Милли идаралыҡтың рәйесе ваҡытлыса вазифа башҡарыусыһы итеп Тағановты тәғәйенләй. Ошо уҡ ваҡытта армияла хәлдәр ҡатмарлаша. 1920 йылда Себер һәм Алыҫ Көнсығыш совет власы контроле аҫтында була, атаман Семеновтың ғәскәрҙәренең төп көстәре ҡышҡа табан тар-мар ителә. Аҡтар хәрәкәте тулыһынса еңелеүгә дусар була.
1920 йылдың 14 ноябрендә, ойошторолоуынан 5 ай үтеүгә, Хәрби — Милли идаралығы рәйесе Ҡорбанғәлиев идаралыҡтың ғәмәлдәрен туҡтатып тороу тураһында бойороҡ сығара (21 һанлы приказ, 1920 йылдың 14 ноябре, Манчжурия). Аҡ армияһының еңелеүенән һуң башҡорт хәрәкәте Алыҫ Көнсығышта юҡҡа сыға, башҡорттар төрлө яҡҡа тарҡала.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Бринюк Н. Ю. Крах армии А. В. Колчака и её «Ледяной поход» под руководством генерала В. О. Каппеля//«Военно-исторический журнал», 2013, № 1. — Стр.48-54.
- ↑ В.Перминов: Генерал Каппель. - Правая.ru - Радикальная ортодоксия. www.pravaya.ru. 12 ноябрь 2015 тикшерелгән.
- ↑ А вот об одном из сподвижников «грузинца» Александр Дмитриевич Мишарин сын крестьянина Дмитрия Дмитриевича Мишарина из Жигалово. Мать Фекла Прокопьевна Тарасова из Рудовки. Год рождения примерно 1986 г. Образование имел низшее. Окончил начальную школу. Затем 27х(?) класс. училище в Тутуре. Женился 20 лет. Александр Дмитриевич был взят как ратник ополчения в 1915 г., служил в Иркутске в 4 (9?) Сибирском запасном полку. После окончания полковой учебной команды ему было присвоено звание унтер-офицера. В этом звании он и вернулся домой в конце 1917 г. До декабря месяца 1919 г. А. Д. нигде не служил, работал в своем хозяйстве. В декабре месяце в Жигалово организовался небольшой отряд из местных крестьян против Колчаковской власти. В отряде было примерно 150 человек, и Александр Дмитриевич был избран командиром этого отряда. Из Жигалово отряд дошел до с Верхоленска и сделал остановку там. Спустя недели две в Верхоленск пришел со своим небольшим отрядом Каландаришвили. В Верхоленске отряды Мишарина и Каландаришвили и местные повстанцы объединились в один отряд. Командиром объединенного отряда стал Каландаришвили, а Мишарин стал его заместителем. (Зверев настаивал сохранить командование за Мишариным, стр. 149). Из Иркутска отряд Каландаришвили был отправлен обратно в Качугский район, куда из Усть-Кута вверх по Лене двигался отряд Колчаковских войск под командованием генерала Сукина, отступая от Красной Армии. Отряд Сукина насчитывал в своих рядах не менее 4 — х тысяч человек и хорошо был вооружен. В феврале месяце в дер. Б…? Качугского района с сукинцами состоялся бой. Со стороны красных в бою участвовал отряд Каландаришвили, отряд Бурлова и крестьян Жигаловского и Качугского районов. Бой продолжался почти весь день. Сукинцы получили упорное сопротивление и отступили, а после нашли проводников эвенков, обошли Бирюльку(?) окружным путём и вышли на дорогу, ведущую на Онгурен и, уже не встречая сопротивления, ушли за Байкал. После боя в Бирюльке, отряд Каландаришвили некоторое время стоял в Качуге, а затем переместился в Манзурку, где когда-то находился (примерно до 20 апреля). В Манзурке отряд Каландаришвили получил приказ идти за Байкал воевать с японцами. Те, кто желал вернуться домой, могли получить удостоверения о нахождении в отряде. Местные крестьяне Качугского и Жигаловского районов в большинстве уволились из отряда, в этом числе оказался и Александр Дмитриевич. Как пишет Рудых Василий Григорьевич, двоюродный брат по бабушке Фекле Прокопьевне: « Лично помню, что я приехал домой к 1 мая 1920 г. В сентябре месяце 1920 г. Александр Дмитриевич и я были мобилизованы в Красную Армию, как бывшие унтер-офицеры старой армии. Нас оставили служить в Верхоленской роте. Александр Дмитриевич был назначен помощником командира роты (командиром роты был некто Жданов), а я помощником командира взвода. В то время в окрестностях гор. Верхоленска действовали белые во главе с Черепановым Андрианом. Нашей роте приходилось бороться с черепановцами. Мне помнится, в ноябре месяце Александр Дмитриевич выехал с взводом кавалерии в разведку сперва по р. Куленге, вверх до деревни Белоусовой, а затем по речке Тальме (правый приток р. Куленги). Там находились в то время два населенных пункта с. Кутырган и улус Талий. Они сделали разведку до Талия и выше. На обратном пути взвод сделал остановку в Талие. Отдохнув немного в Талие, взвод взял направление на Верхоленск. В то время банда Черепанова сделала засаду в ельнике около Талия. Когда взвод подъехал к ельнику, они из засады убили Александра Дмитриевича и волостного комиссара из Белоусовой. В Верхоленске, узнав о происшествии, два взвода и пехоты и кавалерийский взвод на другой день рано утром выехали под командой уездного комиссара Быргазова к месту происшествия и у деревни Кутырган мы обнаружили банду. Завязалась перестрелка и, не приняв боя, банда отступила. Нам показалось, что они отступили на Талай, и мы пошли за ними. И когда заняли Талай, сделали остановку. А черепановцы, полагая, что в Верхоленске солдат не осталось пытались занять Верхоленск, но наши им дали отпор. В Талае трупа Александра Дмитриевича обнаружить не удалось. Очевидно, они его спустили в речку Тальму. А верхнюю одежду удалось найти, которую я отправил его жене в Жигалово. Вот и все, что я хотел сообщить. Капиталов он не имел. Офицерского звания тоже.»http://64.233.183.104/search?q=cache:S-4pwqF1a9kJ:akturitsyn
- ↑ Интервью Руслана Гагкуева для д/ф «Последняя тайна генерала Каппеля»
- ↑ Плотников И. Ф. Александр Васильевич Колчак. Жизнь и деятельность.//Кто, когда и как решил вопрос об убийстве А. В. Колчака? Ростов н/Д.: изд-во «Феникс», 1998. — 320 с.
- ↑ Иркутские союзники совершили Первый пеший Байкальский «ледяной» переход в память о Великом Сибирском («Ледяном») походе
- ↑ Список награждённых Знаком отличия Военного Ордена «За Великий Сибирский Поход» 1-й и 2-й степени
- ↑ А. М. Буяков. Знаки и награды Российских эмигрантских организаций в Китае. Русский Остров, 2005.
- ↑ Валиди Тоган А.-З., Инан А., Таган Г. Служение. Сборник трудов башкирских ученых-эмигрантов — лидеров национально-освободительного движения 1917—1920 годов./Сост. и пер. А. М. Юлдашбаев. — Уфа: Китап, 2007, стр. 26-29
- ↑ Валиди Тоган А.-З., Инан А., Таган Г. Служение. Сборник трудов башкирских ученых-эмигрантов — лидеров национально-освободительного движения 1917—1920 годов./Сост. и пер. А. М. Юлдашбаев. — Уфа: Китап, 2007, стр. 49-51
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- В. О. Вырыпаев, Р. Г. Гагкуев, Н. Л. Калиткина. Каппель и каппелевцы — М.: «Посев», 2007. — 778 б. — (Белые воины). — 1500 экз. — ISBN 978-5-85824-174-4.
- С. Волков. Великий Сибирский Ледяной поход — М.: «Центрополиграф», 2004. — (Россия забытая и неизвестная. Белое движение). — 2000 экз. — ISBN 5-9524-1089-8.
- А. И. Камбалин. 3-й Барнаульский Сибирский стрелковый полк в Сибирском Ледяном походе. в «Журнальном зале»
- Н. Ю. Бринюк. Крах армии А. В. Колчака и её «Ледяной поход» под руководством генерала В. О. Каппеля // Военно-исторический журнал. — 2013. — № 1. — С. 48—54.
- Волегов И. Воспоминания о Ледяном походе / Recollection of the Ice march: 1918-1922 — [Австралия] : изд. А. Волеговой. — Данденонг, Виктория: Тип. Г. А. Павлова, 1988. — 273 б. — ISBN 0-7316-3683-X.
- Валиди Тоган А.-З., Инан А., Таган Г. Служение. Сборник трудов башкирских ученых-эмигрантов — лидеров национально-освободительного движения 1917—1920 годов./Сост. и пер. А. М. Юлдашбаев. — Уфа: Китап, 2007, стр. 26-29, 49-51.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Варженский В. Великий Сибирский Ледяной поход
- Клерже Г. И. Ледяной поход
- Филатьев Д. В. Катастрофа белого движения в Сибири
- Памяти предводителя Великого Сибирского Ледяного похода


text:
Әхмәр Ғүмәр-Үтәбай
Рәмил Ҡол-Дәүләт
(30 май 1958 – 12 ғинуар 1998)
Ҡол-Дәүләттең ғүмере ай күрҙе, ҡояш алды, тигәндәй генә булып тойолдо. Уның менән танһыҡтар ҡанғансы аралашып-аңлашып та, һөйләшеп-фекерләшеп тә өлгөрөп булманы. Юҡ, беҙҙең ваҡыт хәтһеҙ күп ине: беҙ, бер үк йылдарҙа ҡәләм тирбәлтә башлаған дуҫтар-быуындаштар, йәғни Рәмил Ҡол-Дәүләт, Буранбай Исҡужин, Рәйес Түләк, Ғәбиҙулла Зарипов, Ғилман Ишкинин, Марсель Искәндәр һәр саҡ бергә булдыҡ, тик үҙ-ара ихласлап аралашырға ул замандың йолалары, йәшлегебеҙ максимализмы мөмкинлек бирмәне кеүек. Үкенескә күрә, осрашыуҙарыбыҙҙың күбеһенең күңел асыуға ҡоролғанын да танырға тура килә. Осрашыуыбыҙ төп шарт ине, нимә хаҡында әңгәмәләшеүебеҙ түгел. Ул замандың барлыҡ йолалары ла тап шул күңел асыуға ҡоролғас, башҡа төрлө аралашыу барыбер ҙә формаль килеп сығыр ине һымаҡ...
Маҡсаттар ҙа, ғәмдәр ҙә икенсерәк ине шул ул йылдарҙа. Етмәһә, беҙҙе “коммунизмда йәшәйәсәкһегеҙ, ул ҡоролош кешелектең иң камил йәмғиәте һаналасаҡ”, тип тәрбиәләнеләр. Өҫтәүенә, үткән быуаттың 90-сы йылдарында башланған үҙгәрештәр шауҡымы үҙ тарихыбыҙға һәм ысынбарлығыбыҙға өр-яңы күҙлектән ҡарарға мөмкинлек биреүе беҙҙе уғата ҡанатландырып ебәрҙе. Ниңәлер арабыҙҙа Рәмил дуҫыбыҙ мөстәҡиллек, суверенитет идеяларына шикләнеберәк ҡараны. Бындай ҡараш уның күпселек шиғырҙарында сағылыш тапты. Юҡ, ул шатлана белде, тик һағышҡа төрөлгәйне уның бындай күңел сағылышы:
«Үҙ илем бит, үҙ ерем бит,
Ҡалай ғына булһа ла...» –
Тиеп, дошманға сер бирмәй,
Шып-шым йәшәргә ҡала...
Самаһыҙ ғорур инекме әллә үтә бер ҡатлы булдыҡмы? Бөрйәндә йәшәүсе дуҫыбыҙ, яҙыусы, фотограф Флүр Ғазин: “Бергә йөрөгәндә минең ҡулда һәр ваҡыт фотоаппарат булды. Исмаһам, бергәләп фотоға ла төшөргә эшкинмәгәнбеҙ. Нимә уйлағанбыҙҙыр инде, мәңге йәшәрбеҙ тип уйланыҡмы икән?” – тип иҫкә ала ул йылдарҙы.Ысынлап та, бергәләп фотоға төшөүҙе әллә кәрәкле тапманыҡмы, әллә инде бындай ғәмәлде ваҡ- төйәккә иҫәпләнекме, әйтеүе ҡыйын. Һанда-һаяҡ икешәр йә өсөшәр генә бергә төшкәндәрен иҫәпкә алмағанда ул йылдарҙы һынландырған фотолар юҡ кимәлендә.
Әле генә килеп беҙҙең быуын вәкилдәре ғүмерҙең дә, тормоштоң да ысын ҡәҙерҙәрен белер йәшкә еттек. Бихисап күп юғалтыуҙар, мөмкинлектәр ҡулдан ысҡынғас ҡына. Ә ул саҡта...
Әҙәбиәт донъяһына килде лә, күренде лә, балҡыны ла, донъяға һоҡланды ла, бик күптәрҙе һоҡландырҙы ла Ҡол-Дәүләт, иң беренселәрҙән булып донъялыҡтан китеп тә барҙы. Бер бөйөк полководец әйтмешләй, «Килдем, күрҙем, еңдем...», тигән кеүек булды инде, гүйә, уның ғүмере. Донъялыҡтан ул китте, әммә халҡыбыҙ күңелендә, әҙәбиәт донъяһында исеме тороп ҡалды. Шиғырҙарын ҡайһы ғына заманда алып уҡыһаң да, улар әле генә яҙылғандай, шул замандыҡы булып ҡабул ителә. Ә бына быныһы инде бик һирәктәргә генә бирелә торған бәхет. Үҙҙәре иҫән саҡта ла әҫәрҙәре йәшәүҙән туҡтаған ижадсылар була. Әйтһәң, әҙәм ышанмаҫ. Рәмилебеҙ ауырып аҙна-ун көнгә дауаханаға ята ла, унан сығыуына сираттағы пьесаһын яҙып та өлгөрә ине. Пьесаһы тиҙ арала берәр театрҙа ҡуйыла һала. Ул дауаханаға эләктеме, беҙ шул йылда премьера көтәбеҙ. Әйтерһең дә, ғүмеренең шулай ҡыҫҡа ғына булырын белгән кеүек, хатта ауырыу мәлен дә ижад өсөн файҙалана белде.
Шуныһы үкенесле, Ҡол-Дәүләт был «сирен» башҡа дуҫтарыбыҙға ла «йоҡтороп» китте. Уның артынан «тыр-тыр» эйәргән Ғәбиҙулла ла, Марсель дә, Рәйес тә, Буранбай ҙа, Ғилман да ғүмерҙәренең һуңғы һулышына тиклем тик ижад менән генә йәшәне, дөрөҫөрәге, ғүмерҙәре иҫәбенә ижад итте. «Егеттәр, тегендә барғас, күпме йәшәнең, ҡайҙа һәм кем булып эшләнең, тип һорамаҫтар, нимә яҙҙың, тип һорарҙар» тигән һүҙбәйләнеш тә беҙҙең егеттәр ауыҙынан әйтелде.
Ысынлап та, егеттәрем һайлам уҡ кеүек инеләр. Барыһы ла ҡыҫҡа ғына ғүмерендә әйтер һүҙҙәрен әйтеп өлгөрҙө, нисек итеп әйтте әле. Рәйес Түләк әйтмешләй, «беҙҙең төркөм алдында Рәмил булды» һәм йәшәүҙә лә, үлемдә лә тәүге «сирҡанысты» ул алды. Ә Ҡол-Дәүләттең үҙ-үҙен тотошо, атлап йөрөүҙәре ниндәй ине һуң! Һоҡланғыс ине! Оҙон, сираҡтай нәҙек, саҡ ҡына алға эйелеберәк торған кәүҙә. Яҫы маңлай, асыҡ һәм ниндәйҙер мөғжизә түгелер йөҙ, һыҙылып киткән мыйыҡ. Ҡабаланмай, һәлмәк кенә баҫып атлап килеүҙәре оло бер тантанаға тиң. Гүйә, ниндәйҙер, үҙенең шиғырындағыса, Өлкәнтау урынынан ҡуҙғалған да, дәрәжәһен һаҡлай белеп кенә дала ҡыҙыра кеүек. Дәрәжәһен дә һаҡлай, үҙе йөрөгән ерҙәренең ҡәҙерен дә белдертә кеүек. Ул йәненән артыҡ күреп табынған ошо ерҙе яратмай, уға һоҡланмай ҡара. Урынынан ҡуҙғалған Өлкәнтау кеүек ине Рәмил дуҫыбыҙ. Уның был олпатлығы, һәлмәклеге ижадында ла сағылыш тапты. Ҡол-Дәүләттең буш шиғырҙары, күләм булһын өсөн генә яҙылған әҫәрҙәре бөтөнләй юҡ. Һүҙ уйнатҡанда ла, шиғыр аша йылмайғанда ла шағир һәр саҡ кинәйәне, әйтергә теләгән фекерен иң беренсе урынға ҡуйҙы. Ғөмүмән, уның ижадының башланғыс, өйрәнсек осоро булдымы икән? Булманы, тәүге шиғырҙары менән үк ул өлгөрөп еткән, ҡойоп ҡуйған шағир ине. Ә тотош Ер шары, кешелек һәм мәңгелек кимәлендә ошо Ҡол-Дәүләтһеҙ йәшәгән ваҡыт эсендә нимә үҙгәрҙе һуң? Әйтергә кәрәк, артыҡ бер нәмә лә үҙгәрмәне кеүек. Барыһы ла һаман да элеккесә, һаман да Ҡол-Дәүләттең билдәле «Килен» шиғырында әйткәнсә, оло илебеҙ менән «ҡәйнә-килен» мөнәсәбәтендә йәшәйбеҙ. Бөйөк үҙгәртеп ҡороуҙың тәүге йылдарында ыңғай яҡҡа үҙгәрештәр булғандай тойолдо ла, тормош йылғабыҙ үҙ үҙәненә кире ҡайтты кеүек. Әллә инде башҡаса йәшәй белмәйбеҙ, әллә теләмәйбеҙ, әллә хәлебеҙҙән килмәй? Шағирҙың эпитеттарға, сағыштырыуҙарға, кинәйәләргә «үтә лә аяуһыҙ булыуы, киҫкен мөнәсәбәте» шул уҡ замандың шәхескә, халыҡҡа ҡарата аяуһыҙ булыуының, киҫкен мөнәсәбәтенең сағылышы ғыналыр. Ҡол-Дәүләт «Мәмерйә» шиғырында беҙ йәшәгән тормошто мәмерйә образы менән сағыштыра:
Һәр аҙымды үлсәп кенә
Баҫмаһаң бында әгәр,
Башҡа яуған таштар кеүек,
Яуырға тора ҡәһәр...
Шик-шөбһәле был бушлыҡта
Кем һуң ҡалырға теләр?
Ҡалһа ҡалыр бында бары
Ҡуш йөрәкле йә йүләр!
Ысынлап та, үҙе тойған бушлыҡта, шиғырындағы мәмерйәлә ҡалырға теләмәнеме икән ни шағир? Унда ҡалыуҙы йүләрлеккә һананымы? Шуға үҙен һаҡламанымы, һаҡланманымы? Әллә инде халҡыбыҙ әлмисаҡтан алып хыялланып та, быуаттар буйы көрәшеп тә, яулаған тулы азатлыҡтың һағым ғына икәнен тойҙомо? Шағирҙың бик күп шиғырҙарында урын алған ошо «Мәмерйә» шиғырындағыса мотивты мин пессимизмға тиңләмәҫ инем. Ошо урында Ҡол-Дәүләт ижадының төп асылын билдәләгән йөкмәткегә, йүнәлешкә тап булабыҙ ҙа инде. Ул да булһа – кешенең, милләттең асылын ҡыйратыуға йүнәлтелгән ижтимағи ҡоролоштоң, сәйәсәттең емерткес ғәмәлен, эшен фашлау. Ғөмүмән, Рәмил тормошта ла, ижадында ла хәҡиҡәтте күҙгә тура ҡарап әйтә алырлыҡ шәхес булды. Йәшеренеп йәшәмәне, ышыҡлана белмәне. Хәҡиҡәтте әйтеү ул саҡта ғына түгел, һәр заманда ла еңел булмаған. Һәр хәлдә шағир «Мәмерйә» шиғырында хаҡты әйткән бит, тип ҡуям. «Мин китермен, бер китермен, шуҡ елдәргә тағылып...» тигән шағир ғүмеренең аҙағында яҙған бер шиғырында. Ҡайһы тарафтарға юлланыуҙы күҙалланы икән шағир? Дөрөҫөн әйткәндә, Рәмилдең тормошо тотошлайы менән һағыштарҙан ғына торған кеүек ине. Бәхетле үк булып үтмәгән сабый, бала сағы, тәҡәттәрен ҡоротҡан сиргә тарыуы, заман һалған ыҙалар шағир өсөн эҙһеҙ үтмәне. Ҡол-Дәүләт үҙенең тәбиғи булмышы менән дә «яралы торна» хәләтендә ине. Шағирҙың ошоға оҡшаш һыҙланыуҙарға ҡоролған әҫәрҙәре күп кенә. Әммә уларҙа шағир заман һалған яраларынан һыҙланыуын ғына белдерә, ошо һыҙланыуҙарының туғандарының, халҡының һыҙланыуҙары менән уртаҡ икәненә ишаралай, әммә зарланмай.
Уның тормошта ла, әҫәрҙәрендә лә йылмайыуы һәр саҡ күҙ йәштәре аша оло донъяға күренә. Тормошта ла, ижадта ла үтә танһыҡ, көтөп алған байрам ине уның өсөн йылмайыу. Ғазаптары аша булғанғамы, Рәмил ғәжәйеп йылмая, сабыйҙай шатлана белгән зат ине. Был һәләте иң тәүҙә уның шиғырҙарында сағылды, аҙаҡ драматик әҫәрҙәренә күсте. Әммә шағирҙың әрнеү-ғазаптары ҡыҫыр булманы, илһам эҙләп «ғазапланған» шағирҙыҡы һымаҡ үҙмаҡсатҡа ҡоролманы, улар бары тормош асылының сағылышы ғына булды. Был йәһәттән Ҡол-Дәүләт «Быума» поэмаһында бар асылы менән беҙҙең күҙ алдына баҫа. Хәс тә Рәйес Түләк үҙенең «Яныу» поэмаһы менән беҙҙең алда һынланған кеүек:
Йәшермәйем, ҡай саҡ ошо илдә
Тыуып үҫкәнемә үкендем.
Мин йәшендән һуғып үлтереүен,
Һәм йотоуын ерҙән үтендем...
Күренекле шағирә Тамара Ғәниеваның Ҡол-Дәүләттең “Саңдау” шиғырына биргән баһаһын хрестоматия материалы итеп ҡуйырлыҡ:
“...Ә бит шағирҙың “Һигеҙенсе мөғжизә” тип аталған йыйынтығына индерелгән ошо шиғыры мәңгелек һәм баҡыйлыҡ аралығында йәшәгән кешелектең мәңгелеккә дәғүә итеүсе ҡиммәттәре һандығынан урын алыуҙы даулар ҡеүәткә эйә...
Сәхнәнән уҡылһа, һирәктәрҙең күңел ишеген ватып инер ине ул, моғайын. Ә бит, асылда, бындағы ассоциатив мөмкинлектәр бихисап һәм драматик көсөргәнеш, образ бөтөнлөгө алда телгә алынған шиғырҙарынан күпкә көслөрәк. "Саңдау" күҙгә ташланған ғына өс эске образды ҡойоп ҡуя. Береһе – шул уҡ Башҡортостан, ил-төйәк, халыҡтың үҙ еренә хужа булғандағы элегик мөхите һәм уның көтөү-көтөү булып килеп инеүсе күскенселәр һәм колонизаторҙарҙың хаяһыҙ талау, ҡырыу-ҡыйратыу һөҙөмтәһенән саңдауға әйләнеүе; икенсеһе – тойғолар гармонияһы тыуҙырған элегия, ғашиҡтарҙың алһыу күҙлеге генә тойомлар хозурлыҡ һәм хыянат көйҙөргән күңел битләстәре; өсөнсөһө – бер ҡатлы булған булып автор оҫталығы тәҡдим иткән матди бер күренеш: конкрет сәскәле тау һәм уның яп-ябай фажиғәһе... “Саңдау”ҙың эске мөмкинлектәре бихисап уның. “Саңдау” заманалар һынауын үтеп, ҡапма-ҡаршылыҡтар, күтәрелеш-бәрелештәр һәм ғауғалы ығы-зығы ҡатыш романтикаға әйҙәгән ХХ быуат аҙағы ваҡиғалары йоғонтоһонда тыуған һәм беҙҙең бөгөнгө замандаштар “урраға” ҡабул иткән ҡайһы бер шиғыр-поэмаларҙан да оҙағыраҡ йәшәйәсәк...” (“Мөғжизә нисәү була?” “Ағиҙел, 1991 йыл, 12-се һан”)
Ҡол-Дәүләттең берсә һыңҡылдата баҫып, берсә ҡанаттарын йәйеп киңлектәрҙә шыҡыйған бөркөттәй талпынып бейегәнен күрһәгеҙ ине! Һүҙҙәр менән генә быны аңлатып та, һүрәтләп тә булмай торғандыр. Күңеле күккә ашырҙай булып шатланғанда бейене ул. Бындай сағы уның бик һирәк булды, шуға һирәк бейене лә. Кәләше Әминә улы Рәсүлде тапҡас, ул дөйөм ятаҡты бер итеп төнө буйы талпынды. Бейеүе иртәгеһен автобусҡа ултырып бала табыу йортона барған саҡта ла дауам итте. Баш ҡаланың 4-се бала табыу йорто ҡаршыһында концерт ҡуйҙыҡ. Беҙҙең тамашасыларыбыҙ — йорттоң тәҙрәһенән беҙгә ҡарап тороусы, әсә булыу шатлығынан балҡыусы ҡыҙ-ҡатындар. Улар араһында Әминә лә бар... Нимәләр генә эшләһәк тә, Рәмилде бейеүенән туҡтата алманыҡ. Мөмкин дә түгел ине. Уны бейеүенән туҡтата алмаған кеүек йән яныуынан да һүрелдереү мөмкин булмағандыр. Ысын шағирҙар шулай булаларҙыр ул...


text:
- Подробности
- Просмотров: 609
ЗИСМАН Нафтоли Азрильевич (13.7.1928, Могилёв‑Подольский ҡ.), хужалыҡ эшмәкәре. Техник ф. канд. (1970). Одесса элемтә электротехник ин‑тын тамамлағандан һуң (1949) Өфө элемтә аппаратураһы з‑дында инженер, лаб. нач. булып эшләй. 1957 й. алып “Солитон” ҒТИ‑ның (Өфө) лаб. нач., 1960 й. — нач. урынбаҫары, 1969—95 йй. ген. директоры. З. ҡатнашлығында ватан һәм сит ил (Болгария, Польша, Чехословакия) заводтарында 40‑ҡа яҡын элемтә тапшырыу системаһы һәм уларға үлсәү саралары эшләнә һәм производствоға индерелә. З. СССР‑ҙа тәүге тапҡыр махсус тәғәйенләнешле элемтә сүсле‑оптик системалары аппаратураһын эшләй. З. етәкс. бер һәм күп модлы оптик сүстәр, сүсле яҡтылыҡ үткәргестәр эшләп сығарыу технологияһы индерелә, уларҙы файҙаланып респ. тәүге сүсле‑оптик элемтә линияһы төҙөлә. СССР‑ҙың Дәүләт пр. лауреаты (1977). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орд. м‑н бүләкләнгән (1971, 1986).
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Өфөнөң электр транспорты паркы яңы троллейбустар менән тулыландыФото: Андрей Старостин
Өфөнөң электр транспорты паркы яңы троллейбустар менән тулыланды
Өфөнөң электр транспорты паркы яңы троллейбустар менән тулыландыФото: Андрей Старостин
Ҡаланың электр транспорты селтәрен яңыртыу программаһы сиктәрендә Өфөлә биш яңы троллейбус һатып алынды. Баш ҡаланың муниципаль электр транспорты идралығына яңы техника тапшырып, Өфө хакимиәте башлығы Ирек Ялалов бының ҡаланың электр транспортын тергеҙеү буйынса аныҡ һөҙөмтә булыуын биләләне.
— Республика Президенты ярҙамы менән былтыр ун троллейбус һәм дүрт трамвай һатып алдыҡ. Был техника энергияны һаҡсыл файҙаланыу технологиялары буйынса эшләнгән. Шулай итеп, мәҫәлән, әлеге троллейбустар элеккеләре менән сағыштырмаса – 30-35 процентҡа, ә трамвайҙар 40 процентҡа тиклем электр энергияһын әҙерәк ҡуллана, — тине ҡала башлығы.
Ирек Ялалов билдәләүенсә, бөгөн барлыҡ пассажирҙарҙың дүрттән бер өлөшө, йәғни 55 миллион кеше электр транспорты менән йөрөй. Бынан тыш, әлеге ваҡытта Өфө белгестәре трамвай һәм метробус кеүек тиҙ йөрөүсе ер өҫтө транспорты төрҙәре системаһын әҙерләү буйынса проектлау эштәрен алып бара.
«Башҡортостан троллейбус заводы»ның яңы троллейбустарында һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн барлыҡ уңайлыҡтар ҡаралған, шулай уҡ коляскала ултырған инвалидтар өсөн махсус урындар булдырылған.
Ҡаланың электр транспорты селтәрен яңыртыу программаһы сиктәрендә 2013-2015 йылдарҙа йәмғеһе 100 троллейбус, 100 трамвай һәм 20 электробус һатып алыу планлаштырыла.


text:
Төбәктең Дәүләт автоинспекцияһында юл-транспорт ваҡиғаһы урынында төшөрөлгән фотоларҙы социаль селтәргә һалыуҙы хуплайҙар
Төбәктең Дәүләт автоинспекцияһында юл-транспорт ваҡиғаһы урынында төшөрөлгән фотоларҙы социаль селтәргә һалыуҙы хуплайҙар Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 17 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Башҡортостандың Дәүләт автоинспекцияһы етәкселеге юл-транспорт ваҡиғаһы урынында төшөрөлгән фотоларҙы социаль селтәргә һалыуға ҡарата үҙ фекерен белдерҙе. Ведомствола иҫәпләүҙәренсә, кешеләр был һүрәттәргә ҡарап, юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен боҙоуҙың фажиғә менән тамамланыу ихтималлығы хаҡында уйлана.
Водителдәр һәм йәйәүлеләр үҙҙәре өсөн ауыр эҙемтәләрҙе, юлда үҙеңде дөрөҫ тотмау нимәгә килтерергә мөмкин икәнлеген аңлаһа, юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен боҙмаҫ ине. Йәмғиәт үҙе лә хоҡуҡ боҙоуҙарҙың эҙемтәләрен күрһәтеүгә ҡыҙыҡһыныу белдерә.
«Беҙ үҙебеҙ ҙә телевизор ҡарамаған, ә интернетта ултырған йәш быуындың иғтибарын йәлеп итеү өсөн социаль селтәрҙәрҙә юл-транспорт ваҡиғаһы эҙемтәләрен күрһәтәбеҙ. Беҙ ҙә алға барабыҙ, коммуникация технологиялары йәмғиәт менән бергә үҫешергә, заман менән бергә атларға мөмкинлек бирә», — тип билдәләнеләр Башҡортостан буйынса ЮХХДИ-да.


text:
Һәр кем белергә тейеш
19 октября 2016 йыл | Яңылыҡтар
Республиканың һалым органдары физик шәхестәргә 2016 йылда түләнәсәк милек һалымына ҡағылышлы мөһим мәғлүмәттәрҙе еткерә:
Әсәлек капиталы алыусыларға
19 октября 2016 йыл | Яңылыҡтар
Республикабыҙҙың Пенсия фонды идаралыҡтарында Әсәлек капиталының
25 мең һум күләмендә бер тапҡыр түләнә торған өлөшөн алыу өсөн ғаризалар ҡабул итә.
25 мең һум күләмендә бер тапҡыр түләнә торған өлөшөн алыу өсөн ғаризалар ҡабул итә.
Әүҙемлек булғанда эш ырар
19 октября 2016 йыл | Урындағы үҙидара
Һәр ҡайһыбыҙҙың ҡатнашлығы менән ауылдарыбыҙҙағы мөһим мәсьәләләрҙе хәл итеү мөмкин буласаҡ Республика көнө алдынан ғына районыбыҙға шатлыҡлы яңылыҡ хаҡында хәбәр килде – урындағы башлағыстарҙы яҡлау Программаһы буйынса конкурсҡа йомғаҡ яһалған. Еңеүселәр асыҡланған, шул иҫәптән районыбыҙҙың был программала ҡатнашыуы һөҙөмтәһе билдәле булды. Район хакимиәте башлығының иҡтисад һәм финанс бу-йынса урынбаҫары, был мәсьәлә өсөн яуаплы булған С.Р.ҒӨБӘЙҘУЛЛИНА конкурстың һөҙөмтәләре хаҡында һөйләй.
Балаларҙы нисек яҡларға?
19 октября 2016 йыл | Хоҡуҡ
Әле ҡасан ғына илебеҙҙә балаларҙы ҡыйырһытыу, уларға ҡул күтәреү бик һирәк күренеш булып, бындай хәл булған осраҡта ла ул ата-әсәнең психик йәһәттән сирле булыуына, эскелек менән мауығыуына, йә булмаһа уларҙың криминаль үткәненә бәйле була торғайны. Бөгөн иһә бындай күренештең ғәҙәти хәлгә әйләнеүе берәүгә лә сер түгел. Ғаиләләрҙә бындай хәлдәр
айырыуса йыш күҙәтелә. Бындай осраҡтарҙа балалар төп зыян күреүселәр була, сөнки улар физик һәм психологик йәһәттән үҙҙәренә ҡаты күңеллелек күрһәткән, рәнйеткән, ҡул күтәргән ололарға бәйле.
Балаларға ҡарата ҡаты күңеллелек күрһәтеү, уларға ҡарата шәфҡәтһеҙ булыу – ата-әсә, йәки уларҙы алмаштырыусылар, йә булмаһа башҡа кешеләрҙең аңлы рәүештә йәки һаҡһыҙлыҡ һөҙөмтәһендә баланың имгәнеүенә, үлеменә килтергән ҡылығы, баланың хоҡуҡтарына һәм именлегенә янауы ул.
айырыуса йыш күҙәтелә. Бындай осраҡтарҙа балалар төп зыян күреүселәр була, сөнки улар физик һәм психологик йәһәттән үҙҙәренә ҡаты күңеллелек күрһәткән, рәнйеткән, ҡул күтәргән ололарға бәйле.
Балаларға ҡарата ҡаты күңеллелек күрһәтеү, уларға ҡарата шәфҡәтһеҙ булыу – ата-әсә, йәки уларҙы алмаштырыусылар, йә булмаһа башҡа кешеләрҙең аңлы рәүештә йәки һаҡһыҙлыҡ һөҙөмтәһендә баланың имгәнеүенә, үлеменә килтергән ҡылығы, баланың хоҡуҡтарына һәм именлегенә янауы ул.
Бизнесҡа тәүге аҙымдар
19 октября 2016 йыл | Йәмғиәт
Республикала Йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министрлығы тарафынан "Һин - булдыҡлы” Программаһы тормошҡа ашырылыуы һәр кемгә мәғлүм. Уның маҡсаты булып яңы быуын эшҡыуарҙарҙы табыу, йәғни эшҡыуарлыҡ эшенә күберәк йәштәрҙе йәлеп итеү һәм әүҙемдәрҙе дәртләндереү тора. Ул мәғлүмәт биреү, уҡытыу һәм консультатив характерлы сараларҙы үҙ эсенә ала.


text:
- Подробности
- Просмотров: 782
ЙОЛАЛАР, ғөрөф-ғәҙәткә (ҡара: Йола), йәмғиәт ҡанундарына бәйле эш-ҡылыҡ тәртибе йыйылмаһы. Унда дини ҡараштар, көнкүреш традициялары, соц. идеялар һәм ҡиммәттәр сағыла. Й. тормоштоң объектив ағышын ыңғай йүнәлешкә бороу һәм соц. мөнәсәбәттәрҙе көйләү өсөн хеҙмәт итә. Дәүләт барлыҡҡа килгәндән һуң традицион Й. м‑н бер рәттән үҙенсәлекле Й., йәмәғәт һәм дәүләттең сәйәси тормошона бәйле ғөрөф-ғәҙәт һәм тәртип формалаша. Й. шәхес һәм коллектив (ғаилә, община һ.б.) тарафынан үтәлергә мөмкин. Башҡорттарҙың традицион Й. иҫәбенә хужалыҡ итеүҙеңтрадицион формаларына (ҡара: Ер эшкәртеүгә бәйле йолалар, Малсылыҡҡа бәйле йолалар) бәйле календарь һәм кеше тормошондағы иң мөһим ваҡиғаларҙы сағылдырған ғаилә (ҡара: Бала тыуыуға бәйле йолалар, Ерләү йолалары, Туй йолалары) Й. инә. Шулай уҡ халыҡ медицинаһында имләү Й. бар. Й. үткәреү йола фольклоры, арбау, изге теләктәр әйтеү, ҡорбан килтереү, йола аштары әҙерләү (ҡара: Башҡорт аш-һыуы) һәм уртаҡ табын ҡороу м‑н бергә үрелеп бара. Башҡорттарҙың традицион Й. исламға тиклемге дини инаныуҙар, хайуандар культы (ҡара: Ат культы, Болан культы, Бүре культы), ҡоштар культы, ата-бабалар культы, магия м‑н бәйләнеш күҙәтелә. Ислам дине ҡабул ителеү м‑н мосолман йолалары тарала. Байрамдарҙа, халыҡ уйындарында, халыҡ йыйылыштарында (ҡара: Йыйын, Ҡоролтай) Й. үткәрелгән (ҡара: Кәкүк сәйе, Ҡарғатуй, Майҙан, Һабантуй). Й. башҡ. фольклоры әҫәрҙәрендә сағылыш тапҡан.
Ф.Ф.Фәтихова
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
Скачать CE билдәһе (CE маркировкаһы) Conformité Européenne — «европа ярашлы» вектор форматта. ai, cdr, cmx, eps, архив һәм бер svg pdf: znak-CE.zip
Скачать тамғаларға буйынса европа форматына. png: 2000 px, 600 px, 300 px.
CE маркировкаһы (франц аббревиатуралар. Conformité Européenne — «европа ярашлы») — махсус билдәләр, тауар килтереү, акциялар ул, ес талаптарына һәм стандарттарға тап килгән директивалар төп тауар тип европа союзы гармониялаштырған, шулай уҡ, йәғни, аҙыҡ-түлек тип баһалай директиваһына ярашлы процедура үтә. Ce тыш күрһәтеүсе билдә, был зарарлы тауар була алмай. (ҡот осҡос) ҡулланыусылар һаулығы өсөн уның, шулай уҡ тирә-яҡ мөхит өсөн безвредный.


text:
Отзывы и благодарности
Путь в тысячу миль начинается с одного шага!
Өфөбөҙ бигерәк матур!
V класс уҡыусылары менән Өфөгә сәйәхәт ҡылырға тигән хыялыбыҙ көтмәгәндә тормошҡа ашты: лицей-интернаттың 50 йыллыҡ юбилейы уңайынан “Доплайн” туристик компанияһы экскурсия ойошторҙо.
Беҙҙе милли батырыбыҙ Салауат Юлаевтың Ағиҙелдең текә ярында урынлашҡан мөһабәт һәйкәле ҡаршыланы. Унан йәмле Өфөгә аяҡ баҫтыҡ. Бигерәк матур беҙҙең баш ҡала! Ул һаман да күркәмләнә, төҙөкләндерелә. Өфө буйлап сәйәхәт Дуҫлыҡ монументынан башланды. Бында беҙгә ҙур бүләк яһаған “Доплайн” туристик компанияһы директоры Гөлниса Аҡбашева менән осрашҡас, юлды Иҫке Өфө буйлап дауам иттек. Экскурсовод Гүзәл һылыу беҙҙе тарихи урындар менән таныштырҙы, бихисап мауыҡтырғыс мәғлүмәт бирҙе. Артабан Салауат Юлаев һәйкәленә табан йүнәлдек. Башын ғорур күтәреп арғымаҡта сабып барған, ҡасандыр тыуған ере, азатлыҡ өсөн көрәшкән милли батырыбыҙ һынына һоҡланып ҡарап торҙоҡ, фотоға төштөк. Артабан “Макдональдс”та тамаҡ ялғаныҡ. Унда Гөлниса Шамил ҡыҙы балаларға волейбол, футбол уйындары өсөн туп, уҡыу әсбаптары, портфель бүләк итте, яҡшы уҡырға, сит телдәр өйрәнергә кәрәклеге хаҡында әйтте. Унан “Родина” кинотеатрында мажаралы фильм ҡараныҡ. Дим ҡасабаһындағы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы музейы ла балаларға ифрат оҡшаны. Көн бик тиҙ үтте. Баш ҡалаға сәйәхәттән рухи көс, күңел көрлөгө алып ҡайттыҡ. Шуныһы ҡыҙыҡ: “Доплайн” хеҙмәткәрҙәре менән хушлашып, автобуста ҡуҙғалып ҡына киткәйнек, ямғыр яуып ебәрҙе. Әйтерһең дә, Аллаһ Тәғәлә беҙгә аҡ юл теләй һәм туристик компания хеҙмәткәрҙәренең изге эшен тәбрикләй ине. Балаларға онотолмаҫ сәйәхәт ойошторған “Доплайн”дың директоры, яҡташыбыҙ Гөлниса Аҡбашеваға, ихлас хеҙмәткәрҙәренә ҙур рәхмәт белдерәбеҙ, эштәрендә уңыш теләйбеҙ.
Гөлсәсәк ШӘРИПОВА, лицей-интернат уҡытыусыһы. Район: Дәүләкән ҡалаһы. Выдержка из газеты "Башкортостан" от 27 июня 2015 г.


text:
Яңылыҡтар
«Башҡортостан Башлығы менән тура бәйләнеш»
Бөгөндән Башҡортостан Башлығы менән тура бәйләнеш өсөн һорауҙар ҡабул ителә башланы.
Шылтыратыуҙар ҡабул итеү үҙәге «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһында урынлашҡан. 13 апрелгә тиклем һәр кем тәүлек әйләнәһенә эшләгән берҙәм 8-800-550-95-07 телефоны буйынса шылтыратып, Рөстәм Хәмитовҡа мөрәжәғәт итә ала. Республика халҡы өсөн шылтыратыуҙар бушлай.
Бынан тыш, электрон почта буйынса, шулай уҡ 8-917-781-12-85 номерына WhatsApp, Viber, Telegram Messenger ярҙамында мөрәжәғәт итергә мөмкин (ул шылтыратыуҙар өсөн түгел, хәбәрҙәр ебәреү өсөн тәғәйенләнгән).
Һорауҙарҙы «Бәйләнештә» һәм «Facebook» социаль селтәрҙәрендәге төркөмдәрҙә лә ҡалдырырға мөмкин.
Республика Башлығы менән асыҡтан-асыҡ һөйләшеүҙе Башҡортостан юлдаш телевидениеһы, «Рәсәй-Башҡортостан», «Бөтә Өфө», «РБК-Өфө» телеканалдарында ҡарарға, «Рәсәй радиоһы Башҡортостан», «Спутник FM» радиостанцияларында тыңларға мөмкин.
Быйыл тура бәйләнеш яңы форматта уҙа. Студияға журналистар менән бер рәттән төрлө эшмәкәрлек өлкәһе вәкилдәре саҡырыла.
Тура эфирға әҙерлек барышында ҡала һәм райондарҙа Башҡортостанда йәшәүселәрҙең мөрәжәғәттәрен яҙҙырыу өсөн телевизион майҙансыҡтар булдырыла, унда теләгән һәр кем Рөстәм Хәмитовҡа һорау бирә ала.


text:
- Подробности
- Просмотров: 374
КАР Василий Алексеевич (1730 — 25.2.1806, Мәскәү), хәрби эшмәкәр. Ген.‑майор (1770). Дворяндарҙан. 1756—63 йй. Ете йыллыҡ һуғышта һәм 1768—72 йй. Речь Посполитаяла Бар конфедерацияһын тар‑мар итеүҙә ҡатнашыусы. 1748 й. алып рус армияһында. 1773 й. 14 окт. башлап Е.И.Пугачёвтың Төп ғәскәрен ҡыйратыу өсөн Ҡазандан Ырымбурға йүнәлтелгән экспедиция корпусы (1,7 мең кеше) командующийы [ҡара: Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75)]. 7—9 нояб. Бөгөлмә ведомствоһы Йүзәй а. янында И.Н.Зарубин һәм А.А.Овчинников отрядтары м‑н алышта еңелә, корпусы м‑н Бөгөлмә биҫтәһенә сигенә. Өфө провинцияһы Стәрлетамаҡ пристане эргәһендә башҡорт һәм мишәр командаларының баш күтәреүселәр яғына сығыуы һәм 13 нояб. Ырымбур тирәһендә корпус м‑н ҡушылырға килгән полк. П.М.Чернышёв командаһының ҡыйратылыуы т‑да хәбәр алып, 18 нояб. етәкселекте ген.-майор Ф.Ю.Фрейманға тапшыра һәм С.‑Петербургҡа китә. 1 дек. хеҙмәттән бушатыла. Калуга һәм Мәскәү губ. поместьеларында йәшәй.
Әҙәб.: Анучин Д. Первые успехи Пугачёва и экспедиция Кара: материалы для истории Пугачёвского бунта //Военный сборник. СПб., 1869. Т.67. №6.
Н.М.Ҡолбахтин
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
Һыу инеү, йөҙөү сәләмәтлек өсөн ифрат та файҙалы: мускулдар, арҡа һөйәге нығына, организм сыныға. Һыу тән тиреһе аша үтеп, нервы системаһына ыңғай йоғонто яһай, ҡан әйләнешен, организмда матдәләр алмашыныу процесын яҡшырта. Әммә хәүефһеҙлек саралары тураһында ла оноторға ярамай. Юғиһә, сәләмәтлегегеҙҙе нығытыу урынына, киреһенсә, уға зыян килтереүегеҙ ихтимал.
Мәҫәлән, һыу инер алдынан күп итеп ашау тыйыла. Үҙегеҙҙе һәйбәт тойғоғоҙ килһә, һыу инергә бер сәғәт алдан һәм һыуҙан сыҡҡандан һуң бер аҙ ваҡыт үткәс кенә туҡланырға рөхсәт ителә.
Һыуҙа тағы бер хәүеф бар: көтмәгәндә тәнегеҙҙе көҙән йыйырыуы ихтимал. Бер тапҡыр ғына булһа ла, ошондай хәлгә тарыһағыҙ, һыу ингәндә тәрән урынға барыуҙан тыйылығыҙ.
Күлдәрҙә һәм быуаларҙа инфекциялы сирҙәр ҙә йоҡторорға мөмкин. Шуға күрә бындай урындарҙа икеләтә һаҡ булыу кәңәш ителә. Һеҙ һыу инергә яратҡан урынды ҡоштар үҙ иткәнме? Ул саҡта башҡа һыу ятҡылығын һайлау яҡшыраҡ. Бындай урында эсәк таяҡсалары һәм гельминттар һағалай. Яңылыш ҡына һыу йотһағыҙ ҙа, һуңынан ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙары эләктереүегеҙ, аллергияға дусар булыуығыҙ мөмкин. Шулай уҡ һаҡһыҙлыҡтан төрлө тән йәрәхәттәре алыусылар ҙа байтаҡ. Таныш булмаған урында һыу инергә йыйындығыҙ икән, аяҡ аҫтығыҙға иғтибарлыраҡ булығыҙ. Йылға-күл төптәрендә ярылған шешә һәм быяла һауыттар, тимер-томор тулып ята. Шулай уҡ осло таштар ҙа осрауы ихтимал. Был урын тураһында башҡаларҙан да һорашырға онотмағыҙ.
Ҡайһы саҡта һыу буйында көтөлмәгән хәлдәр ҙә була. Мәҫәлән, кемдер һыуға бата башлаһа, иң тәүҙә тиҙ генә ҡотҡарыусыларға, яҡшы йөҙә белеүселәргә хәбәр итегеҙ. Батып барыусыны ҡотҡарғанда уға һаҡ ҡына яҡынлашырға кәрәк, сөнки ҡото осоп, һине лә һыу төбөнә һөйрәйәсәк. Уны кейеменән, сәсенән тотоп тартырға кәрәк, ҡул бирергә ярамай.
Һыу инеү күңел асыу ғына түгел, ә һәр беребеҙҙән яуаплылыҡ та талап итә. Шуға күрә, әйҙәгеҙ, рәхәтләнеп һыу инегеҙ, сәләмәтлегегеҙҙе нығытығыҙ, тик хәүефһеҙлек саралары тураһында ғына онотмағыҙ!


text:
Ҡымыҙ һәм башҡорт аты күптән республиканың брендына әйләнгән, ти Рөстәм Хәмитов. Йәғни, ата-бабалар беҙгә иҡтисади яҡтан отошло тармаҡ ҡалдырған, уны дөрөҫ файҙаланырға кәрәк.
Рөстәм Хәмитов, республика ҡаҙнаһын башлыса яғыулыҡ-энергетика комплексы ширҡәттәре генә тулыландыра, башҡа тармаҡтар түбән кимәлдә, тип белдерә. Яңы ширҡәттәр асырға, инвесторҙарҙы күберәк йәлеп итергә кәрәк, тип иҫәпләй ул.
Хәҙер Нефтекама ҡалаһындағы НЕФАЗ ширҡәтендә Бразилия автобустарын йыя башларға кәрәк, тине Рөстәм Хәмитов Нефтекамаға барғанда.


text:
- Подробности
- Просмотров: 507
ВАСКУЛИТ (лат. vasculum — тамыр), ваҡ ҡан тамырҙарының көбө шешеү. Тәрән һәм өҫкө В. айырыла. В. барлыҡҡа килеүгә инфекцион ауырыуҙар, дарыу препараттарына үтә ныҡ һиҙгерлек, нәҫелдән килгән бирешеүсәнлек, аҙыҡ м‑н ағыуланыу, травма һ.б. булышлыҡ итә. Киҫкен һәм хроник формала үтә. Төп симптомдары: тән сабыртыу, туҡымаларҙың өҫкө ҡатлам некрозы сығанаҡтары, мускул, быуындар ауыртыу, биҙгәк тотоу, тән тартышыу һ.б. Диагностика өсөн гистологик, иммунологик, клиник тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау медикаментоз (глюкокортикоидтар, иммуноглобулиндар, иммунодепрессанттар, спазмолитик, цитостатик дарыуҙар, ҡан тамыры препараттары һ.б.), плазмаферез үткәреү һ.б. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: аневризмалар, ҡан һауыу, туҡымаларҙың тәрән некроздары, аяҡ шешенеүе, эре тамырҙар тромбозы һ.б. Иҫкәртеү: сәләмәт йәшәү рәүеше, сифатлы аҙыҡ м‑н туҡланыу, В. сәбәпсе булған факторҙарҙы булдырмау. Медицина университетында 20 б. 60— 70‑се йй. респ. геморрагик В. м‑н ауырыуға анализ үткәрелә (К.П.Стешина, Б.Х.Әхмәтова һ.б.), 80‑се йй. геморрагик В. һәм киҫкен бөйөр етешмәүсәнлеге м‑н ауырыусыларҙа тромбогеморрагик синдром өйрәнелә (Р.М.Фазлыева, Д.Х.Хунафина һ.б.), 90‑сы йй. алып В. диагностикалау һәм иҫкәртеү алымдарын камиллаштырыу б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә (Л.М.Вәлишина, М.А.Нартайлаҡов, М.М.Фазлыев, Ә.А.Хәмитов һ.б.).
Л.М.Вәлишина, Ә.А.Хәмитов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Өмөтлө ҡәләм
26 февраля 2014 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
“Ҡатындар” китабын ҡайҙан табырға?
26 февраля 2014 йыл | Кәңәштәр
Яҡташыбыҙ, билдәле шағирә һәм яҙыусы Гөлнур Яҡупованың "Ҡатындар” трилогияһын яратып ҡабул иттек. Уның китап булып баҫылып сығыуын да көтөп алдыҡ. Тик уны һатыуҙа таба алмайбыҙ: Өфө китап магазиндарында күптән бөткән икән.
“Әкиәт” ишеге һәр ваҡыт асыҡ булһын
26 февраля 2014 йыл | Хаттар
Һәр матур йорт күркәмлеге, йылы усағы менән үҙенә тартып тора. Район үҙәгендәге "Әкиәт” балалар баҡсаһы ла 309 баланы үҙ ҡосағына алған. Бөгөн 25 йыллыҡ юбилейын билдәләгән балалар баҡсаһына 1988 йылдың сентябрендә эшкә тәғәйенләндем. Әммә тәрбиәсе булып түгел, төҙөүсе булып эш башланыҡ. Сөнки был ваҡытта баҡсала төҙөлөш эштәре тамамланмағайны әле.
Байрам атайҙарға арналды
26 февраля 2014 йыл | Хаттар
Ҡормантау мәктәбенең ҡыҫҡа ваҡытлы көн төркөмөндә Ватанды һаҡлаусылар көнөнә арналған иртәлек үтте.
Туҡталыш күсерелерме?
26 февраля 2014 йыл | Хаттар
"Табын” гәзите биттәрендә Ҡаранйылға ауылында башҡарылған ыңғай эштәр (зыяратты кәртәләү, юлды тәртипкә килтереү өмәләре, Яңы йылды үҙенсәлекле итеп уҙғарыу һ.б.) даими яҡтыртылып килде. Красноусол юл төҙөү-ремонтлау идаралығы эшселәренең Сәйетбаба - Ҡаранйылға юлын күтәртеп, тигеҙләүенә лә бик шатбыҙ. Хәҙер унда асфальт түшәргә генә ҡалды.


text:
ИҒЛАНДАР / Авторҙар / Әкиәттәр
Маҡтансыҡ ҡарға
Гөлнур ЯҠУПОВА
Маҡтансыҡ ҡарға
Борон-борон заманда, ҡарға командир, һайыҫҡан һалдат булғанда, йәшәгән, ти, бер ҡарға. Һайыҫҡандарға командир, имеш, ти. Башҡа ҡарғаларҙан айырылып торһон өсөн, тегенсе терпе уға ҡарағусҡыл ҡыҙыл төҫтәге һиммәтле бүрек тегеп биргән, ти. Һалдаттарын теҙгәндә, команда биргәндә, ҡарға гел шул бүркен кейә икән, ти.
Барлыҡ ҡарғалар шул бүреккә көнләшә, имеш. Исмаһам, бер кейеп ҡарағылары килә, әммә командир ҡарға бүркен башынан һалмай, ти. Шулай ҙа, йәйге селләләрҙә ул затлы баш кейемен сисеп үлән араһына һалып тороп, бер нисә тапҡыр юғалтҡаны булған, әммә тоғро һалдаттары — һайыҫҡандар шыҡырыҡлап йөрөп шунда уҡ табып алалар икән.
Көнсөл ҡарғалар бер заман һайыҫҡандарҙы ҡоторта башлаған: имеш, урманда ризыҡ табыуы ауырлашты, ауылға, аҙбар-ҡура тирәһенә осорға рөхсәт ителмәй, сөнки командир ҡарға бик аяуһыҙ ҡаты тотҡан.
Һайыҫҡандар шыҡырыҡ-шыҡырыҡ килеп был ҡотҡоно таратҡан, ә көнсөл ҡарғалар, бер уңайлы мәлде тура килтереп, командирҙың бүркен урлап, ҡуйы үлән араһына йәшергән, ти.
Ҡарт ҡарғаны, бүркен юғалтҡас, командирлыҡтан төшөргәндәр. Ҡарғалар менән һайыҫҡандар үҙ-ара ғауғалашып, ахырҙа, айырым-айырым көн күрә башлаған, ти.
Ә теге бүреккә бер сос үләндең күҙе төшкән дә, башына кейеп тә ҡуйған, имеш. Уға оҡшатып, күрше үләндәр ҙә баяғы тегенсе терпенән бүрек тектереп алған, ти, йәнәһе — моданан ҡалышмайҙар.
Был хаҡта ишетеп ҡалған ҡарт ҡарға үҙенең бүркен юллап барһа, күҙе ҡамашҡан:
бығаса ҡуйы йәшел келәм булып ҡына күренгән үләндәр бөтәһе лә ҡыҙғылт бүрек кейеп ултыралар, ти.
— Ҡарғабаш, ҡар-ҡар, ҡарғабаш! — тип ҡарҡылдаған да аптырап ҡарт ҡарға, ары осоп киткән, ти.
Ә үләндәр бер-береһенә ҡарап көлөшә икән:
— Һин — ҡарғабаш!
— Ә һин үҙең?
— Мин дә ҡарғабаш!
Ысын-ысын, әкиәт түгел, командир ҡарғаның бүркен кейгән үләндәрҙең исеме "ҡарғабаш” булып киткән, ти, шул замандан бирле.
Һүҙлек:
Ҡарғабаш (туҡранбаш) сәскәһе - цветы клевера (рус.).
Рәссам Майя ҠӘЙҮМОВА
04-2017


text:
Монархия
Мона́рхия (лат. monarcha < грек. uovapxίa — «бер власлылыҡ»: грек. uόvoς — «яңғыҙ» һәм грек. ἀpxwv — «әмир, бойороусы») — юғары дәүләт власы бер кеше — монах (король, батша, император, герцог, эрцгерцог, солтан, әмир, хан һ.б.) ҡулында булған идара итеү формаһы. Ҡағиҙә булараҡ власть мираҫ буйынса бирелә. Шулай уҡ власть үҙәктә, йәғни башҡалала тупланған булыуы мөмкин. Ошоға оҡшаш сәйәси ҡоролош Киев Русендә булған.
Йөкмәткеһе
Монархия билдәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- власта ғүмере буйына берҙән-бер дәүләт башлығы (батша, король, император, шаһ) булыуы;
- юғары властың мираҫ буйынса (тәхет вариҫы булыу законы буйынса) күсеүе;
- монарх милләттең берҙәмлеген, ғөрөф-ғәҙәттең күсәгилешлеген, дәүләтте халыҡ-ара аренала күрһәтә;
- Контрасигнатура институты билдәләгән монархтың юридик иммунитеты һәм иреклелеге.
Монархия төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өҫтөнлөктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Монарх бала саҡтан уҡ, буласаҡ юғары хаким итеүсе итеп тәрбиәләнә. Был уға зарур сифаттырын үҫтерергә, власть осраҡлы кеше ҡулына эләкмәүен гарантиялай;
- Монарх властең берҙәмлеген һәм ҡаҡшамаҫлығын тәьмин итә;
- Монарх теләһә ниндәй сәйәси партиянан юғары фигура булып тора;
- Монархтың дәүләт тормошонда оҙайлы үҙгәртеп ҡороуҙар үткәрергә мөмкинлектәре ҙур;
- Монарх, ваҡытлыса һайлап ҡуйылған етәксегә ҡарағанда, үҙенең яуаплылығын тоя.
Етешһеҙлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Монарх бала саҡтан уҡ дәүләт менән идара итеүсе булараҡ тәрбиәләнә. Был башҡа кешеләргә ҡарата эгоизм, меҫкенле ҡараш тыуҙыра;
- Демократик республикала власть һайлау юлы аша алышынһа, монархияла — монарх үлгәндән һуң ғына. Шуға күрә, вариҫтар йыш ҡына монархты йәки власҡа башҡа дәғүә итеүсене үлтергән осраҡтар бар.
- Власть кандидаттың һәләтенә ҡарап алышынмай, ә кем тыуғанлығына ҡарап. Бының һөҙөмтәһендә, власҡа бөтөнләй идара итә белмәгән кеше килеүе мөмкин;
- Монархтың юридик яуаплылығы юҡ, шуға күрә бөтөнләй дәүләт мәнфәғәтендә булмаған ҡарарҙар сығарыуы мөмкин;
- Монархияла диктатура барлыҡҡа килеүгә мөмкинлектәр күберәк;
- Монархияла фекерҙәр төрлөлөгөнә юл ҡуйылмай;
- Монархтың туған-тыумасаһының хоҡуҡтары күберәк, был «бөтә кешелә ирекле һәм бер тигеҙ хоҡуҡлы» тигән принципҡа тап килмәй.


text:
- Подробности
- Просмотров: 220
СВЕРЦИЯ, т р и п у т н и к (Swertia), бабасырутыһымаҡтарғаиләһенәҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 70 төрө билдәле; Евразия, Көнсығыш Африка һәм Төньяҡ Американың Тымыҡ океан яры тауҙарында таралған. Башҡортостанда тупаҡ С. үҫә. Күтәрелеп үҫкән тамырһабаҡлы күп йыллыҡүлән. Һабағы төҙ, ябай, һирәгерәк өҫкөөлөшөндә тармаҡлы, бейеклеге 20—50 см. Япрағы йомортҡа, эллипс йәки оҙонса эллипс формаһында, һабаҡ осона табан кәмей, сиратлы, өҫкөләре ҡайһы берҙәҡапма‑ҡаршы. Тамыр яны һәм аҫҡы һабаҡ япраҡтары оҙон ҡанатлы һаптарҙа. Сәскәһе бысраҡ миләүшә төҫөндә, тупаҡ көрәк һымаҡ, кәүшәк тәлгәш‑һепертке рәүешле сәскәлектәргә йыйылған. Июнь—авг. сәскә ата. Емеше — оҙонса йомортҡа формаһындағы ҡумта, сент. өлгөрә. Дымлы болондарҙа, һаҙлыҡтарҙа, һаҙланған урман һәм таллыҡтарҙа, йышыраҡ Белорет (Ирәмәлтауы, Ямантау, Көмәрҙәк, Машаҡһырттары һ.б.) һәм Учалы (Әүәләкһырты, Уйташ тауы һ.б.) р‑ндарыныңөҫкө урман һәм ярым яланғас бүлкәттәрендәүҫә. Декоративүҫемлек. Составында флавоноидтарбар, халыҡмедицинаһындаҡулланыла. Реликт.
А.Ә.Мулдашев
Тәрж. Г.А.Миһранова
СВЕРЦИЯ, т р и п у т н и к (Swertia), бабасырутыһымаҡтарғаиләһенәҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 70 төрө билдәле; Евразия, Көнсығыш Африка һәм Төньяҡ Американың Тымыҡ океан яры тауҙарында таралған. Башҡортостанда тупаҡ С. үҫә. Күтәрелеп үҫкән тамырһабаҡлы күп йыллыҡүлән. Һабағы төҙ, ябай, һирәгерәк өҫкөөлөшөндә тармаҡлы, бейеклеге 20—50 см. Япрағы йомортҡа, эллипс йәки оҙонса эллипс формаһында, һабаҡ осона табан кәмей, сиратлы, өҫкөләре ҡайһы берҙәҡапма‑ҡаршы. Тамыр яны һәм аҫҡы һабаҡ япраҡтары оҙон ҡанатлы һаптарҙа. Сәскәһе бысраҡ миләүшә төҫөндә, тупаҡ көрәк һымаҡ, кәүшәк тәлгәш‑һепертке рәүешле сәскәлектәргә йыйылған. Июнь—авг. сәскә ата. Емеше — оҙонса йомортҡа формаһындағы ҡумта, сент. өлгөрә. Дымлы болондарҙа, һаҙлыҡтарҙа, һаҙланған урман һәм таллыҡтарҙа, йышыраҡ Белорет (Ирәмәлтауы, Ямантау, Көмәрҙәк, Машаҡһырттары һ.б.) һәм Учалы (Әүәләкһырты, Уйташ тауы һ.б.) р‑ндарыныңөҫкө урман һәм ярым яланғас бүлкәттәрендәүҫә. Декоративүҫемлек. Составында флавоноидтарбар, халыҡмедицинаһындаҡулланыла. Реликт. А.Ә.МулдашевТәрж. Г.А.Миһранова


text:
Мәҙәни яңылыҡтар
Башҡортостанда «Сәсәндәрем, килегеҙ!» төбәк сәсәндәр фестивале үтте. Ул Әлшәй районының административ үҙәгендә, Раевка ауылының Мәҙәниәт йортонда үтте. Филология фәндәре докторы, танылған сәсәниә Розалиә Солтангәрәева проект етәксеһе булып сығыш яһаны. Фестивалдә Миәкә, Дәүләкән, Әлшәй райондары сәсәндәре ҡатнашты.
Фестиваль сиктәрендә йәш сәсәндәр өсөн Розалиә Солтангәрәева оҫталыҡ дәресе ойошторҙо. Розалиә Солтангәрәева – халыҡ йырҙарын, үҙе яҙған әҫәрҙәрҙе башҡарыусы, филология фәндәре докторы, Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Ул Мәскәүҙә 12-се Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале (1985 йыл) дипломанты, Алма-атала Халыҡ-ара аҡындар һәм сәсәндәр конкурсы (1996 йыл), Смоленскиҙа Бөтә Рәсәй халыҡ йырҙарын башҡарыусылар конкурсы (1991 йыл), Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге бүләккә республика халыҡ йырҙарын башҡарыусылар конкурсы (1984 йыл), Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге әҙәби премия лауреаты, Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнгән. 2011-2017 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтен етәкләне. Сактаган Баишев исемендәге Аҡтүбә университетының хөрмәтле профессоры. Башҡорт фольклоры һәм традицион мәҙәниәте буйынса бик күп монографик тикшереүҙәр, йыйынтыҡтар, әсбаптар, ғилми мәҡәләләр авторы. Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының баш ғилми хеҙмәткәре.


text:
- Подробности
- Просмотров: 460
ИВАНОВ Святослав Несторович (3.2.1911, Түб. Новгород ҡ. — 13.10.2003, Екатеринбург ҡ.), геолог. СССР ФА-ның мөхбир ағзаһы (1970), геол.-минералогия ф. д‑ры (1948), проф. (1953). Урал тау ин‑тын тамамлаған (Свердловск ҡ., 1932). Фәнни хеҙмәттәре металлогения, петрология, тау тоҡомдары реологияһы, тектоника проблемаларына арналған. И. тарафынан ер ҡабығының вертикаль гидродинамик зоналығы, йәшел ташлы метаморфизмдың тәбиғәте б‑са тауҙарҙан йәш булыуы нигеҙләнә, баҡыр колчеданы ятҡылыҡтарының вулканоген‑ултырма сығышы һәм уларҙың тупланыу үҙенсәлектәре т‑дағы күҙаллауҙар үҫтерелә. Литосфера плиталары тектоникаһы нигеҙендә Урал һ.б. йыйырсыҡлы өлкәләрҙең тәрәндәге төҙөлөшө һәм геол. үҫеш тарихы концепцияһы авторҙашы. Уның ҡатнашлығында формация‑геодинамика нигеҙендә Уралдың тектоник картаһы төҙөлә. И. етәкс. Сибай баҡыр колчеданы ятҡылығы, Учалы баҡыр колчеданы ятҡылығы асыла һәм разведкалана, Баймаҡ баҡыр мәғдәне районының перспективалары нигеҙләнә. 250‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы. Сталин пр. лауреаты (1949), РФ Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге пр. лауреаты (2003). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1954, 1975), Халыҡтар дуҫлығы (1981) орд. м‑н бүләкләнгән. Святославит минералына И. исеме бирелгән.
Хеҙм.: Опыт изучения геологии и минералогии колчеданных месторождений Урала. Свердловск, 1947; Формирование земной коры Урала. М., 1986 (авторҙ.).
Әҙәб.: К 100‑летию Святослава Несторовича Иванова //Литосфера. 2011. №1.
И.Б.Серавкин
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
- Подробности
- Просмотров: 585
ЗАГС, гражданлыҡ хәле акттарын теркәү, хоҡуҡтарҙың һәм бурыстарҙың барлыҡҡа килеүен, үҙгәреүен йәки туҡтатылыуын билдәләгән, ш. уҡ граждандарҙың хоҡуҡи хәлен күрһәткән гражданлыҡ хәле акттары т‑дағы яҙма мәғлүмәттәр (тыуым, үлем, никахты теркәү һәм өҙөү, уллыҡҡа йәки ҡыҙлыҡҡа алыу, атай булыуҙы асыҡлау, исемде, фамилияны, атай исемен алмаштырыу һ.б. факттар). Рәсәйҙә гражданлыҡ хәле акттарын теркәү 1722 й. индерелә. 18—19 бб. яҙмалар мәсет һәм сиркәүҙәрҙең метрика кенәгәләрендә теркәлгән. Бөтә Рәсәй ҮБК‑ның һәм ХКС-тың “Гражданлыҡ никахы, балалар тураһында һәм хәлдәр акттары кенәгәләрен индереү тураһында” декреты ҡабул ителгәндән һуң (1917), метрика кенәгәләре алып барыу һәм артабан һаҡлау өсөн ҡала, өйәҙ һәм улус идараларына тапшырыла. РСФСР Юстиция ХК‑ның «“Сиркәүҙе дәүләттән һәм мәктәпте сиркәүҙән айырыу тураһында” декретты тормошҡа ашырыу тәртибе тураһында”ғы» (1918) ҡарары м‑н метрика кенәгәләре З. губерна, ҡала һәм улус бүлектәре йәки нотариаттар ҡарамағына тапшырыла. 1919 й. аҙағында З. бүлектәре өйәҙ һәм улус башҡарма ком‑ттарының бүлексәләре, 1923 й. урындағы эске эштәр органдары эргәһендәге З. өҫтәлдәре итеп үҙгәртелә. 1920 й. граждандарҙы теркәү идаралығы ойошторола (1924 й. алып БАССР Эске эштәр ХК‑ның адм.‑ойоштороу идаралығы составында З. бүлеге). 1930 й. административ райондар барлыҡҡа килгәс, район башҡарма ком‑ттары һәм ауыл советтары эргәһендә З. бүлектәре булдырыла; БАССР Эске эштәр ХК‑ның адм.‑ойоштороу идаралығы БАССР ХКС‑ының З. бүлеге итеп үҙгәртелә. 1994 й. З. бүлеге БР МКның З. идаралығы итеп үҙгәртелә (2004 й. БР Юстиция министрлығының З. идаралығы, 2010 й. БР‑ҙың З. идаралығы). 1994 й. башлап акттар т‑дағы яҙмалар урындағы хакимиәт, ауылдарҙа һәм ҡасабаларҙа ауыл һәм ҡасаба хакимиәттәре ҡарамағындағы ҡала һәм район З. бюролары, 2006 й. алып Респ. З. идаралығының терр. бүлектәре тарафынан башҡарыла. 2011 й. теркәлгән акттар: тыуым т‑да — 56310, үлем т‑да — 54558, никах теркәү — 38186, никахты өҙөү — 17974, атайлыҡты асыҡлау — 8165, уллыҡҡа алыу — 466, исемде алмаштырыу т‑да — 2044. Шулай уҡ ҡара: Рәүиз мәғлүмәттәре, Халыҡ иҫәбен алыу, Халыҡ һанының ғәмәли үҙгәреше.
Д.М.Исхаҡов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина