text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 22.02.2018
Ватанды һаҡлаусылар көнө менән!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 22-02-2018, 15:30
Һуғандың ярҙамы тейҙе
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 22-02-2018, 07:00
Йөрәк ауырыуынан аяҡтарым ныҡ итеп шешенеп, һары һыу йыйылды. Уларға ҡарауы ҡурҡыныс ине. Шул ваҡыт күптәнге танышым бер рецепт биргәйне, ярҙамы тейҙе. Бының өсөн ике һуғанды таҙартып, ит үткәргестән үткәрергә һәм өҫтөнә бер аҙ шәкәр һибеп, төнгөлөккә ҡалдырырға. Иртәнсәк һутын һөҙөп алып, көнөнә ике-өс тапҡыр ашар алдынан берәр ҡалаҡ эсергә. Аяҡтың шешеүе бөткәнгә тиклем шул дарыуҙы эсергә кәрәк. Әлбиттә, һөҙөмтә тиҙ генә лә булмауы мөмкин, әммә әҙ-әҙләп кенә булһа ла шешеүе ҡайта.
Вилә.
Шаран районы.
...
“Техника – минең тормошом”
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 22-02-2018, 07:00
Шамил Хөснөтдинов 15 сәғәт буйына туҡтамайынса машина йүнәтеп, рекорд ҡуйған
Мәләүездә һәләтле балалар күп. Шуларҙың береһе – 3-сө гимназия уҡыусыһы Шамил Хөснөтдинов. Ул бәләкәйҙән машина менән ҡыҙыҡһына. Өфөнән апаһы алып ҡайтҡан уйынсыҡ машиналарҙы боҙоп йыйыу яратҡан шөғөлө була. Алты йәшенән машина йөрөтөргә өйрәнә. 2015 йылдан ныҡлап техника менән ҡыҙыҡһына башлай. “ВАЗ – 2106” машинаһын һүтеп, тулыһынса яңынан йыя....
Мәләүездә һәләтле балалар күп. Шуларҙың береһе – 3-сө гимназия уҡыусыһы Шамил Хөснөтдинов. Ул бәләкәйҙән машина менән ҡыҙыҡһына. Өфөнән апаһы алып ҡайтҡан уйынсыҡ машиналарҙы боҙоп йыйыу яратҡан шөғөлө була. Алты йәшенән машина йөрөтөргә өйрәнә. 2015 йылдан ныҡлап техника менән ҡыҙыҡһына башлай. “ВАЗ – 2106” машинаһын һүтеп, тулыһынса яңынан йыя....
[/aviable]


c: text/html

text:
Apxeίo:Nuvola Esperanto flag.svg
Iσtopιkό apxeίou
Πatήσte σe uιa nuepounvίa/ώpa Yιa va δeίte to apxeίo όπwς euφavιZόtav ekeίvn tnv xpovιkή σtιYuή.
Xpήσn apxeίou
Oι akόλouθeς 9 σeλίδeς xpnσιuoπoιoύv πpoς autό to apxeίo:
Kaθoλιkή xpήσn apxeίou
Ta akόλouθa άλλa wiki xpnσιuoπoιoύv autό to apxeίo:
- Xpήσn σe ba.wikipedia.org
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Comp1089
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Tlustulimu
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Patrol110
- Ҡалып:ББ-Вәкиллек
- Ҡалып:Рәхим итегеҙ
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Mys 721tx
- Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Азат Хәлилов
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Алекс Брантнер
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Borovi4ok
- Wikipedia:Вәкиллек/Яңы мәҡәлә яҙыу ғаризалары/Eo/Intro
- Wikipedia:Вәкиллек/Яңы мәҡәлә яҙыу ғаризалары
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Max98
- Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Random mess
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Niklem
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Khatsala
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Rustam habiahmetov
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Yuldashbaeff
- Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Glossologist (usurped)~bawiki
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Tatareian
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Политучий Александр
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Grzechooo
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Smiley.toerist
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Rupeshsreeraman
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Gamma127
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Insureagent
- Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Eurohunter
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Diacritica
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Mert1638
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Talker6
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Mjbmr
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Мурад 97
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Anvarsheich
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Amikeco
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Kaiyr
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Igor508
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Avicennasis
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:ChristianH
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Хәлит
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Kanjy
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Mikhail Ryazanov
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Renessaince
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Gazizova Elvira
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Roustammr/Архив
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Фәрит Асанбаев
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Bigfan.m
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Юрматы
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Шәнгәрәй
- Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Felix~bawiki
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:СафиуллинИБ
- Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:Talanov
Aeίte πepισσόtepn kaθoλιkή xpήσn autoύ tou apxeίou.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Джәмәрәт
Шайтандарға таш ташлау (ғәр. رمي الجمرات) —Сәғүд Ғәрәбстаныдағы Мәккә ҡалаһына хажға барған ваҡытта үтәлә торған ғибәҙәттәрҙең береһе .[1][2][3]. (ғәр. جمرات джәмәрәт (күпл. ); берл. — джәмрә) - хаж ҡылыусылар шайтандарға таш ташлай торған бағаналар. Хаж ҡылыусылар джәмәрәт тип аталған өс диуарға (элек өс бағана булған) таш ташлай. Диуарҙар Мәккәнән көнсығыштараҡ Минаүҙәнендә урынлашҡан. Был хаж ваҡытында үтәлә торған фарыз (мотлаҡ үтәлә торған) ғәмәл. Йола Ибраһим Пәйғәмбәр тормошонан бер ваҡиғаны хәтергә төшөрөү айҡанлы үтәлә - ул улы Исмәғилде ҡорбанға килтермәҫкә, Аллаһы тәғәләнең әмерен үтәмәҫкә ҡотортҡан шайтанға өс тапҡыр таш бәреп ҡыуып ебәрә.
Зөлхизә айының 10-сы көнөндә Ҡорбан байрамы ваҡытында хаж ҡылыусылар бер ҙур джәмрәгә ете таш ташларға тейештәр. Таш ташлағандан һуң һәр хаж ҡылыусы сәсен алырға тейеш (ҡатын-ҡыҙ толом осон бер аҙ ҡыҫҡарта). Алдағы ике көндә улар һәр өс диуарға етешәр таш бәрергә тейеш. Шулай итеп, һәр хаж ҡылыусы 49-ҙан дә кәм булмаған таш ташларға тейеш. Хаж ҡылыусылар Минала йәнә бер көнгә ҡалһа, улар яңынан шул өс джәмрәгә етешәр таш бәрергә бара. Йола башҡарыр өсөн таштарҙы йә Мөздәлифәлә, йә Минала тәүге тапҡыр ташларға барыр алдынан йыя.
Джәмрәләрҙе алыштырыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2004 йылға тиклем джәмрәләр бейек бағаналар рәүешендә ҡуйылған булған. 2004 йылғы хаждан һуң Сәғүд Ғәрәбстаны хакимиәте хәүеңфһеҙлек тәьмин итер өсөн бағаналарҙы диуарға алыштыра.Бағанаға бәргән саҡта йыш ҡына таштар ҡаршы яҡта торған кешеләргә барып тейә торған булған. Джәмрәләргә үтеүҙе еңеләйтеү өсөн йәйәү үтерлек бер яруслы күпер һалынған, уны Джәмәрәт күпере тип атайҙар. г
Джәмәрәләр ошондай атамалар йөрөтә(көнсығыш яғынан башлап):
- Беренсе джәмрә (әл-джәмрә әл-үлә), йәки Кесе джәмрә (الجمرة الصغرى|әл-джәмрә әс-сүғра);
- Урта джәмрә (الجمرة الوسطى|әл-джәмрә әл-вуста);
- Ҙур джәмрә (ғәр. الجمرة الكبرى), йәки Акаба Джәмрәһе (جمرة العقبة|джәмрә әл-Акаба).
2004 йылға тиклем кесе һәм урта джәмрәләр араһында 150 метр булған, ә урталағыһы һәм ҙуры араһындаа — 225 метр[4].
Хәүеф-хәтәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шайтандарға таш ташлау ғибәҙәте -хаж ҡылғандағы иң хәүефле ғәмәл. Халыҡ эркелеп килеү арҡаһында ҡыҫылып, тапалып үлгәндәр ҙә була.Хәүефһеҙлек тәьмин итер өсөн бағаналарҙы диуарға алыштырыу хәлде бер аҙ еңеләйтә, кешеләр тиҙерәк үтә башлай, таш менән йөрәхәтләнеү ҙә кәмей. Хаж ҡылыусылар артыуын иҫәпкә алып Джәмәрәт күперен дә киңәйтәләр.
Риүәйәттәрҙән күренеүенсә, Мөхәммәт Пәйғәмбәр бер генә тапҡыр хаж ҡылып ҡала, һуңғы тапҡыр таш ташларға ул зухр намаҙын уҡығас уҡ бара. Шул арҡала күп кенә хаж ҡылыусылар ошо ваҡытта таш ташларға барырға тырыша, был иһә кешеләрҙең ҡыҫылыуына, тапалыуына килтерә. Күп ғөләмәләр быны төшлөктән эңер төшкөнгә тиклем үтәргә мөмкин тип һанай.
2006 йылда джәмрәләр янында 346 хажи һәләк була, 289 кеше имгәнә. 2015 йылдың сентябрендә 2.4 меңдән ашыу кеше тапалып үлә [5].
Сәғүд Ғәрәбстаны хакимиәте шайтанға таш ташлағанда хажиҙарҙың хәүефһеҙлеген тәьмин итер өсөн бик күп көс һала [6].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Burton Richard Francis Personal Narrative of a Pilgrimage to El Medinah and Meccah — 1857. — P. 226.
- ↑ Abū Dāʼūd Sunan Abu Dawud: Chapters 519-1337 — Sh. M. Ashraf, 1984.
- ↑ Hughes Thomas Patrick Dictionary of Islam. — P. 225. — ISBN 978-81-206-0672-2.
- ↑ Al-Haboubi, Muhammad H. (October 2003). «A New Layout Design for the Jamarat Area (Stoning the Devil)». The Arabian Journal for Science and Engineering 28 (2B).
- ↑ AP count: Over 2,400 killed in Saudi hajj stampede, crush, The Associated Press (10 November 2015).
- ↑ Хадж к святым местам входит в кульминационную стадию. vesti.ru (2008-12-08). 23 февраль 2016 тикшерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 351
КАМЫШИНКА ҠАЛАСЫҠТАРЫ, б.э.т. 6 б. — б.э. 7 б. археологик ҡомартҡылары. Бөрө р‑ны Камышинка а. эргәһендә Ағиҙел й. уң ярында урынлашҡан. 20 б. 50‑се йй. А.П.Шокуров тарафынан асыла. 2 ҡаласыҡ табылған. К.ҡ.I 5 ур м‑н уратылған. Керамика табылған (ҡырсынташ һәм ҡабырсаҡ ҡушып яһалған, бәләкәй генә соҡорло биҙәк төшөрөлгән). К.ҡ.II 1980 й. Б.Б.Агеев тикшерә. Майҙаны 130 мең м2, 180 м2 асылған. 2 ур (киңлеге 5 м, бейеклеге 1,5—3 м) һәм соҡор (киңлеге 2 м, тәрәнлеге 0,5 м) м‑н уратылған. Керамика Ананьин мәҙәниәте (ауыҙы тыш яҡҡа бөгөлгән йәки тура, муйыны тирәләй бәләкәй генә соҡорло биҙәк м‑н уратылған һәм горизонталь бау эҙҙәре м‑н биҙәлгән көршәк рәүешендәге һауыттар), Ҡара абыҙ мәҙәниәте (ауыҙы тыш яҡҡа бөгөлгән, муйыны тирәләй бәләкәй генә соҡорло биҙәк йәки һырҙар м‑н биҙәлгән көршәк рәүешендәге түңәрәк төплө һауыттар) һәм Бахмут мәҙәниәте (ауыҙы тыш яҡҡа бөгөлгән, муйыны тирәләй соҡорло биҙәк, һырҙар, ҡыя һыҙыҡтар м‑н биҙәлгән йәки тышына тотош бәләкәй генә соҡорло биҙәк баҫылған көршәк рәүешендәге һауыттар) һауыттарынан ғибәрәт. Ҡаласыҡта баҡыр таралғы, кельт-балта, балсыҡ тигель, балсыҡ һәм таш орсоҡбаштар, хайуан һөйәктәре табылған. Халҡы малсылыҡ, игенселек, һунарсылыҡ м‑н шөғөлләнгән. Ҡомартҡы тимер быуатта Урал буйына халыҡтар килеп ултырыу этаптарын күҙалларға мөмкинлек бирә. К.ҡ. материалдары Археология һәм этнография музейында һаҡлана.
Әҙәб.: Агеев Б.Б., Овсянников В.В. Камышинское II городище //Уфимский археологический вестник. Уфа, 2000. Вып.2.
В.В.Овсянников
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
- Подробности
- Просмотров: 298
НЕЛИДОВ Григорий Васильевич (?—9.12.1826, Өфө), дәүләт эшмәкәре. Действительный статский советник. Дворяндарҙан. 1822—26 йй. Ырымбур граждан губернаторы. 1824 й. 16—18 сент. Өфөлә император Александр I ҡабул итеүҙә, Изге Благоверный кенәз Александр Невский ҡорамына (ҡара: Александр сиркәүе) нигеҙ һалыуҙа ҡатнаша. 20‑се йй. башында Ырымбур губернаһы ҡалаларына һөрөлгән сәйәси һөргөнсөләр — Новгород һәм Харьков губ. хәрби торамаларында хөкүмәткә ҡаршы сығыш яһауҙа ҡатнашҡан “Филики Этерия” йәшерен грек йәмғиәте һәм Вилен губ. “Филоматы”, “Черныя братия” йәшерен поляк түңәрәктәре ағзалары өҫтөнән дөйөм күҙәтеү алып бара.
И.М.Гвоздикова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Горизонталь буйынса. 3. Оҙонса башлы, осло моронло, шырт йөнлө йыртҡыс йәнлек. 7. Тарбаҡ мөгөҙлө эре хайуан. 8. Эт исеме. 9. Саға торған бөжәк. 14. Пионер атрибуты. 15. Һауаның төп өлөшөн тәшкил иткән газ. 17. Канаданың символы булып торған ағас. 18. Чипсыны нимәнән эшләйҙәр? 20. «Тархун» эсемлек булараҡ. 21. Рәсәйҙә яңыраҡ был машина өсөн биатлон уйлап сығарҙылар.
Вертикаль буйынса. 1. Ишетеү ағзаһы. 2. Скипидарҙы нимәнән эшләйҙәр? 4. СССР гербындағы эш ҡоралы. 5. Ябай һабан. 6. Мал аҙбары. 8. Үҙе бер ҙә ашамай, ашағанда бушамай. 10. Спагетти нимә ул? 11. Эсе ҡыҙыл, тышы ҡара, ышанмаһаң, ашап ҡара. 12. Кафела үткәрелгән юбилей мәжлесе. 13. Кимереүсе йәнлек. 16. Терһәкле ағза. 19. Хәҙерге мамонт.
Тимур ҒӘБИТОВ төҙөнө.
Өфө ҡалаһы.


text:
Бишҡурайҙа тарихи ваҡиғаларға бәйле тауҙар бик күп. Уларҙың риүәйәттәре бигерәк тә ҡыҙыҡлы.
Ауылға ингәс тә һулда Ноғай тауы күренә.1938 йылғы ауылдашыбыҙ Мирзаһит Вафин һүҙҙәренә ҡарағанда, XV быуаттарҙа Ҡазанға ноғайҙар сауҙа менән бара торған булған. Ноғайҙар, тигәнем, Алтын Урҙа тарҡалғас, Ноғай ханлығы (Ҡаҙағстан, Ырымбур өлкәһенең көньяғы) барлыҡҡа килә. Бына шунан йөрөгән сауҙагәрҙәр ошо тау битләүендә туҡтап, шишмә буйында ашарға бешереп, ял итеп китергә ғәҙәтләнгән. Тау атамаһы шул дәүерҙән ҡалған.
Даим Ғәни улы Яуышев Иштуған тауының риүәйәтен ауылыбыҙҙың аҡһаҡалы Әғзәм Ҡормашевтан яҙып алған: XVIII быуатта ике бер туған мари Пермь яғынан бында килеп сыға. Гүзәл тәбиғәт ҡосағында урынлашҡан төбәкте бик оҡшатып, ошонда төпләнергә булалар һәм йәнәшә йорт һалалар ҙа татыу ғүмер итәләр.
Хәниф һәм Зәкиә Миңлеғәлимовтар һөйләүенсә, Тимерле ҡул тауының исеме ошонда 3 – 4 быуат элек тимер рудаһы табылыуға бәйле. Хәҙер шифалы һыулы өс шишмә бәреп сыҡҡан. Һыуы зәңгәрһыу төҫтә, составында аҙ ғына тимер бар.
1942 йылғы Мөнәүәрә Ситдиҡова һүҙҙәренә ҡарағанда, Арыу әбей ҡабырғаһы тауы буйлап һалынған юлдан йөк тейәп ҡайтҡанда, фурманы ауып, бер әбей йөк аҫтында үлә. Шуға «Арыу ғына әбей ине, мәрхүмә…» – тигәндәр.
«Ҡайһы бер атамаларҙың сере һүҙҙең мәғәнәһендә һаҡлана, – тип һөйләне 1941 йылда ошо ауылда тыуған Рәшит Әхмәтгәрәй улы Хәзиев. – Беттекәй тауы – текә тауҙан егеүле атта йөк менән төшкәндә «Бөттөк, әй!» – тип ауып китеү ҡурҡынысы янағанда әйтелгән».
Даим Яуышев әйтеүенсә, Урыҫ тауының риүәйәте шундай: революция ваҡытында бында бик ҡаты һуғыштар булған. Яу тынғас, халыҡ үҙенең батырҙарын хөрмәтләп, зыяратҡа урынлаштырған, ә араларындағы урыҫты, дине христиан, тип мосолман зыяратына түгел, ә ошо тау башына ерләгәндәр. Тәүҙә «Урыҫ ерләнгән тау» тип, һуңыраҡ «Урыҫ тауы» тип йөрөтә башлағандар.
1941 йылғы Тәғзимә Йомағолова, Ғабдрахман тауының тарихы ошо тау битләүенә ҡайын, шыршы ағастары ултыртҡан кеше менән бәйле, ти. Ғабдрахман шул тиклем ныҡыш булған, бер йылды алынмаған үҫентеләр урынына икенсе яҙҙа ҡабат өҫтәп сыҡҡан. Ул үҙ һүҙендә торған: ошо тауҙы урман менән ҡаплаған.
Ҡарағол – ауылдың иң бейек тауы. Рәшит ағай Хәзиев һөйләүенсә, тау башына ҡаланса ҡуйылған һәм ҡарауылға кеше тәғәйенләнгән. Янғын сығыуын, яу килеүен йыраҡтан уҡ күреп ҡалып, «Ҡарауыл!» – тип ҡысҡыра торған булған. Шул дәүерҙән был һүҙ тау атамаһы булып киткән, йылдар үтеү менән Ҡарағолға әйләнгән.
Алина ФӘРРӘХОВА.
Туймазы районы, Бишҡурай мәктәбе.


text: 8 октябрь Исламбай ауыл китапханаһы, Аҫҡар ауыл китапханаһы менән берлектә республика көнөнә бағышлап “Тыуған илем-алтын бишек” исемле шиғыр конкурсы һәм Башҡортостандың, хозур Бөрйәнебеҙҙең тәбиғәтенә, күренекле шәхестәренә арнап "Тыуған яғыңды беләһеңме?" уйын-бәйге үткәрҙеләр. Был сара уҡыусыларҙың илебеҙҙең арҙаҡлы шәхестәре тураһында белемдәрен киңәйтеү, тыуған илгә һөйөү һәм ғорурлыҡ тойғоһо уятыу маҡсаты менән ойошторолдо. Кисә Башҡортостанға бағышланған шиғыр һөйләү конкурсы менән башланып китте. Республикабыҙҙы данлаған шиғырҙары менән 16 уҡыусы бәйге тотто. Артабан ике ауыл уҡыусылары араһында “Тыуған яғыңды беләһеңме?» исемле ярыш ойошторолдо. Исламбай мәктәбе уҡыусылары "Бөрйәнем", ә Аҫҡар уҡыусылары "Йәнтөйәк" исеме аҫтында сығыш яһанылар. Уҡыусылар бик ентекле әҙерлек менән килгәндәр ине. Уйындың беренсе туры – Башҡортостандың тәбиғәтенә, икенсе туры - "Әҙәби һуҡмаҡ" - арҙаҡлы шәхестәрҙең, яҙыусыларҙың фотоһүрәттәренә ҡарап танып, уларҙың ниндәй әҫәрҙәр ихад итеүен белеүгә, өсөнсө туры - Бөрйәнгә арналды. Шулай уҡ балалар “Башҡортостан” һүҙенән "кем күберәк һүҙ төҙөй", Башҡортостаныбыҙҙы маҡтап шиғыр сығарып, шағирлыҡ оҫталыҡтарында күрһәттеләр. Ике команда ла тигеҙ мәрәй йыйып, уйын-бәйге дуҫлыҡ еңеүе менән тамамланды. Ә шиғыр һөйләүселәр конкурсында 1-се урын - Аксәскә Мырҙағолова, 2-се урын - Наҙгөл Мырҙабулатова һәм Динар Халиков, 3-сө урын - Гүзәл Әхмәтйәнова менән Айгизә Галиуллиналарға бирелде. Ярышта ҡатнашҡан барлыҡ уҡыусыларға ла маҡтау ҡағыҙҙары һәм иҫтәлекле бүләктәр тапшырылды. «Тыуған илем-алтын бишек” уйын кисәһе уҡыусыларҙың хәтерендә матур хәтирә булып оҙаҡ һаҡланыр тигән ышаныста ҡалабыҙ, сөнки ошондай саралар белемде арттыра, шағир – яҙыусыларҙың тормошон, ижадын, тыуған еребеҙҙең, тыуған Башҡортостаныбыҙҙың тарихын тулыраҡ белергә ярҙам итә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 414
ИҠТИСАДИ РАЙОНДЫ КОМПЛЕКСЛЫ ҮҪТЕРЕҮ, урындағы етештереү факторҙарын һәм инфраструктураны оптималь файҙаланыу нигеҙендә төбәк иҡтисадының үҙ-ара бәйләнешле һәм пропорциональ үҫеше; район‑ара һәм халыҡ‑ара хеҙмәт бүленешендә иҡт. райондың урынын билдәләй. Иҡт. район структураһы: район иҡтисады структураһының нигеҙен тәшкил иткән етештереү комплекстарын барлыҡҡа килтереүсе пр‑тиелар; был комплекстарға инмәгән, ләкин ошо районда урынлашҡан пр‑тиелар; район инфраструктураһы. 1921 й., 1938—40 йй., 1963 й., 1982 й. Дәүләт планы СССР‑ҙың иҡт. р‑ндары селтәрҙәрен әҙерләй һәм үҙгәртә. Халыҡ хужалығы үҫешенең биш йыллыҡ пландары уларға ярашлы төҙөлә һәм раҫлана.
Башҡортостан 1963 й. тиклем һәм 1982 й. алып — Урал иҡт. р‑нына, 1963 й. башлап Волга буйы иҡт. р‑нына ҡарай. Планлы иҡтисад осоронда И.р.к.ү. функциональ роле район иҡт. структураһына ингән тармаҡтарҙың үҙ‑ара тәьҫирен оптималләштереүҙән тора. Башҡортостан иҡтисадын үҫтереү башлыса дөйөм Союз мәсьәләләрен хәл итеүгә йүнәлтелә, был респ. матди етештереү өлкәһе тармаҡтарының үҫеше һәм соц. үҫеше кимәлдәре араһындағы ярашһыҙлыҡҡа килтерә. БР иҡт. үҙаллылыҡ алғандан һуң химия сәнәғәтенең, нефтехимия сәнәғәтенең, машиналар эшләүҙең һәм металл эшкәртеүҙең (ҡара: Металл конструкциялар һәм изделиелар сәнәғәте), ҡара металлургияның, төҫлө металлургияның тотҡан урыны сағыштырмаса юғары һаҡлана, ш. уҡ ваҡытта ағас эшкәртеү сәнәғәте, еңел сәнәғәт, аҙыҡ-түлек сәнәғәте етерлек кимәлдә үҫешә алмай.
М.Н.Иҫәнбаев
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Глокалләшеү
Глокалләшеү — иҡтисади, социаль, мәҙәни үҫештә төрлө йүнәлешле тенденцияларҙың һыйышып йәшәүе: глобалләшеү ерлегендә төбәк айырмалары бөтөр тип көтөлһә, уларҙың, киреһенсә, һаҡланыуы һәм көсәйеүе күҙәтелә. Ҡушылыу һәм бер төрлөгә әйләнеү урынына сепаратизм, төбәк үҙенсәлектәренә ҡыҙыҡһыныу, боронғолоҡ традицияларына һәм диалекттарҙы тергеҙеүгә иғтибар арта.
Глобалләшеүҙең төп мәнфәғәте[1] — иҡтисади, финанс, мәғлүмәти, кеше, матди һәм башҡа төрлө ағымдарҙы көсәйтеү. Ләкин был хәрәкәт төбәктәр, сығанаҡтар һәм ҡабул итеүселәр араһында ҙур айырмалар булғанда ғына бара. Мәҫәлән, туризм. Бөтә ерҙә лә бер төрлө булһа, ҡайҙалыр барыуҙың мәғәнәһе ҡалмай. Трансмилли корпорацияларға, иҡтисади глобалләшеүҙе төп тормошҡа ашырыусылар булараҡ, төбәк айырмалыҡтарын һаҡлау ғына түгел, уларҙы көсәйтеү отошло. Хәҙерге заман иҡтисадында төрлө төбәктәрҙең потенциалы араһында айырма булһа ғына килем алып була. Күп төрлөлөктөң үҫеүе эҙемтәһе булараҡ, дәүләттәр араһында «ҡапма-ҡаршылыҡ фронттары» рәүешендә йәшәүен дауам иткән сиктәр юҡҡа сыға. Яһалма административ сиктәр тәбиғи төбәк, социаль-иҡтисади һәм социаль-мәҙәни сиктәр менән алмашына.
Мәҙәни төбәктәр хәҙерге дәүләттәргә ҡарағанда майҙаны буйынса байтаҡҡа бәләкәйерәк. Был ҡапма-ҡаршылыҡ киң таралыу ала барған сепаратизм рәүешендә ғәмәлләшә. Ҡайһы бер дәүләттәр ваҡ өлөштәргә таралып төштө. Таралмағандарында айырылып сығыу маҡсатын ҡуйған экстремистик террористик төркөмдәр эш итә. Был тенденциялар тәү ҡарашҡа ғына дөйөм глобалләшеү барышына ҡаршы торған кеүек. Ғәмәлдә, ваҡ төбәктәр глобаль трансфедерацияла ғына «үҙбилдәләнешкә хоҡуҡ» ала ала. Трансфедерацияға тәүҙә дәүләттәр инһә, һуңынан төбәктәр ҡушыласаҡ. Бәлки, дәүләттәр кимәле һаҡланыр ҙа, ләкин сәйәси әһәмиәттәре ныҡ кәмейәсәк. Глокаль (глобаль+локаль) кешелек төрлөсә, ләкин бергә йәшәйәсәк.
Әлеге көнгә глобаль мәҙәниәт менән милли һәм этник мәҙәниәттәрҙең бер-береһенә көслө йоғонтоһо асыҡ күренә. Глобаль һәм локаль тенденциялар «һуңғы иҫәптә бер-береһен тулыландыра һәм бер-береһенә үтеп инә, ләкин ҡайһы бер осраҡтарҙа бәрелешеүҙәре лә ихтимал» (Роланд Робертсон).
Глокалләшеү нигеҙендә үҙәкһеҙләштерелгән һәм «ғәҙел» донъя идеяһы ята. Глокалләшеү моделдәре үҙ-үҙен ойоштороуҙың селтәр формаларына һәм мәҙәниәт-ара коммуникацияға нигеҙләнә. Тәүге глокаль ойошма — Glocal Forum, ул 2001 йылда ойошторолған. Маҡсаты — төбәктәрҙең үҫешен йылдамлатыу, локаль проблемаларға иғтибарҙы арттырыу[2].
Глокалләшеү универсаль тауарҙарҙы етештереү һәм ҡулланыу өлкәһендәге төп тенденцияларҙың төбәк формаларын алыуында, йәғни локаль баҙар үҙенсәлектәренә яраҡлашыуында сағыла. Трансмилли компаниялар менән глобалләшеүгә ҡаршы хәрәкәт араһында көрәш көсәйә барған осорҙа глокалләшеүҙе килештереүсе вариант тип ҡарарға була. Трансмилли корпорацияларҙың ҡайһы берҙәре глокалләшеүҙе төбәктәрҙә производстволар асыуҙы йәки ҡулланыусыларҙың ихтыяждарына һәм зауыҡтарына яраҡлашыуҙы күҙҙә тотҡан стратегия сифатында пропагандалай.
«Үҙбилдәләнешкә хоҡуҡ» проблемаһы донъя терроризмының нигеҙе булып тора һәм 200 дәүләттең 5000 этносҡа репрессив баҫымы арҡаһында хасил була. Глобаль трансфедераль һәм транстөбәк структураһын төҙөү терроризм аҫтындағы был нигеҙҙе бәреп сығарасаҡ, сөнки террористарҙың яртыһы үҙ теләгенә — үҙ милләттәренең үҙаллылығына өлгәшәсәк, ә профессиональ енәйәтсе булып торған икенсе яртыһы, сәйәси маҡсатһыҙ ҡалып, ҡәҙимге донъя енәйәтселеге сафтарына берегәсәк. Глобаль трансфедерация шарттарында әлеге «үҙ дәүләтселеге» булмаған халыҡтар өсөн дәүләт булдырыу маҡсаты юҡҡа сығасаҡ, сөнки «дәүләтселеге булмаған» милләттәр ҡалмаясаҡ. Сәйәси бойондороҡһоҙлоҡҡа ынтылыу Ер шарының бер киҫәген ҡырҡып алыу кеүек үк мәғәнәһеҙ булып ҡаласаҡ. Әлеге осорҙа глобалләшеү менән локалләшеү тенденцияларының берегеү процесы бара.


text:
Бигерәк ихлас кеше ул Нәсих Хәлисов. Ижадта ла, көндәлек тормошта ла. Донъяны сикһеҙ яратыуынан, уны тағы ла матурыраҡ, камилыраҡ итеп күрергә ынтылыуынан, үҙен уратҡан бөтөн кешеләргә булған оло ихтирамынан киләлер был. Башҡалар иғтибар ҙа итмәгәнде күңеле менән тоя, һис уйламаған ерҙән мөғжизәләр таба, зиһендәрҙе уята белеүе менән һоҡландыра беҙҙе рәссам.
Әбйәлил районындағы Хөсәйен тигән төпкөл генә бер ауылда Гөлнур һәм Хөббөтдин Хәлисовтарҙың биш балалы ғаиләһендә тыуып буй еткерә ул. Ғаилә башлығы уҙған быуаттың алтмышынсы йылдары башында Темәстә училище тамамлап, ошондағы мәктәпкә уҡытыусы итеп ебәрелгән була. Нәсих Хөббөтдин улы бала сағының Хөсәйендә үткән осорон әле урыҡ-һурыҡ ҡына хәтерләй: “Йәшәгән йортобоҙ ике фатирлы ине, шуның бер яғында беҙ торһаҡ, икенсеһендә мәктәп урынлашҡайны. Атайыма эшкә алыҫҡа йөрөргә тура килмәне инде, бер нисә аҙым ғына. Биналар етешмәгәс, өҫтәүенә уҡыусылар ҙа әҙ булғас, өсәр класс бергә белем алды... Ә Ирәндек итәгендәге ул ауыл шундай матур ине! Ҡаршыбыҙҙа ғына – ҡарағас урманы. Мәктәп, йәғни беҙ йәшәгән өй, ҡарағастан буралған. Күптәр таштан келәт һала торғайны. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, халыҡ кәмеүе арҡаһында мәктәп бөттө, аҙаҡ ауылдан да буш өйҙәр генә ҡалды. Ҡарағас йорттар, таш келәттәр ни тиклем ныҡ, оҙон ғүмерле булмаһын, кешеләрһеҙ ауылдың йәне юҡ бит ул...”
Хәлисовтар Хөсәйендән ун биш саҡрым алыҫлыҡта ятҡан Ишбулды ауылына күсенә. Әхмәтша олатайҙарының үгеҙгә егелгән арбаһына бар әйберҙәрен тейәп, юлға сыҡҡандары, Фәтих ағаһының әтәс күтәреп атлағаны һаман күҙ алдында геройыбыҙҙың. Ишбулдыға килгәс, тәүҙә ваҡытлыса йәшәү урыны хәстәрләйҙәр, унан аталары, олаталарының иҫке өйөн һүтеп, яңы йорт төҙөргә тотона. Алты-ете йәшлек Нәсих ғаилә башлығының оҫта ҡулдарынан күҙен алмай, һәр эшен ентекле күҙәтә, үҙе өсөн мөһим серҙәрҙе тәжрибә һандығына һала бара...
Төрлө фәндәрҙән белем биргән Хөббөтдин ағайҙың балаларға дәрестә күрһәтеү өсөн үҙе яһаған күргәҙмә материалдары күп була. Нәсихте рәсем төшөрөү менән мауығып китергә тап шулар этәргәндер, моғайын. Малай, атаһының ижади эштәрен йыш ҡарай торғас, ҡулына ҡәләм алырға баҙнат итә, бер аҙҙан китаптарҙан йәнлек, ҡош һүрәттәрен ҡағыҙға күсерергә әүәҫләнә. Лениндың “Правда” гәзитендә баҫылып сыҡҡан портреты буйынса кеше йөҙөн дә яһарға өйрәнә. Бишенсе класта уҡыған сағында атаһы “Смена-8” аппараты һатып алып биргәс, фотоға төшөрөү менән ныҡлап ҡыҙыҡһынырға тотона.
Бер мәл Хөббөтдин ағай “Пионер” журналында Өфөләге художество мәктәп-интернатына балалар ҡабул ителеүе хаҡында иғлан күреп ҡала ла улы Нәсихтән: “Шунда уҡырға барырға теләгең юҡмы?” – тип һорай. Рәссамлыҡ эшендә тормош мәғәнәһе күрә башлаған малай шунда уҡ: “Эйе, эйе!” – тип ризалығын белдерә. Конкурс ҙур булып, бер урынға ун бала дәғүә итһә лә, Нәсих Хәлисовтың теләге бойомға аша.
Мәктәп-интернатта малайҙың ойоштороу эшенә, уйлап табыуға һәләтен тиҙ асыҡлайҙар. Башҡалар кеүек көн дә гимнастика, футбол менән шөғөлләнергә теләһә лә, Нәсихтең күберәк ваҡыты радиоузелда эшләп, плакаттар төшөрөп, башҡа төрлө яҙыу-һыҙыу башҡарып үтә. Уҡытыусылары Айрат Даян улы менән Людмила Николаевна биргән дәрестәрҙә линогравюра һәм ҡалайҙан сүкеп һүрәт яһау серҙәренә яҡшы төшөнә.
– Мәктәп-интернатта бөтә фәндәрҙән дә бик көслө уҡыттылар. Беҙҙең кластан Башҡорт дәүләт педагогия институтының художество-графика факультетына инеү өсөн ун өс бала һынау тотҡайны, берәүебеҙ генә физика буйынса үтә алманы, – тип хәтерләй Нәсих Хөббөтдин улы. – Ниңәлер ул саҡта ете-һигеҙ фәндән имтихан бирҙерҙеләр. Моғайын, уҡырға килергә теләүселәр күп булғанғалыр...
Институтта белем алған йылдар Нәсих өсөн ысын тормош мәктәбенә әйләнә. Был осорҙа, асыҡтан-асыҡ әйтәйек, аҡса табырға өйрәнә ул. Йыл һайын төҙөлөш отрядтарына тупланған егет һәм ҡыҙҙарға 50-шәр тингә өс-дүрт төҫтән торған шеврондар эшләп бирә, урам һепереүсе булып ялланып, айына 70 һум эш хаҡы ала. Быға 40 һумлыҡ стипендияны ла ҡушһаң... Ҡыҫҡаһы, ауыл мәктәбендә уҡытҡан атаһының хеҙмәте 120 һумға баһаланғанда, студент аҡсаны унан кәм тапмай. Төҙөлөш отрядтарына яҙылыуы иһә, үҙе әйтмешләй, романтика өсөн генә булғандыр.
Йәйге каникул осоронда Нәсих колхозда эшләй. Малсы йәки игенсе сифатында түгел, ә үҙ һөнәре, йәғни яҙыу-һыҙыу буйынса. Махсус килешеү нигеҙендә. Кран ярҙамында күтәрелеп, ҙур хәрефтәр менән “Миру – мир!” тип яҙғанын әле лә күптәр иҫләп ала. Ун көнлөк эше өсөн 300 һум түләгәндәр!
Һуңғы курста уҡығанда егет ошо уҡ институтта белем алған Ишембай ҡыҙы Фәриҙәгә өйләнә. Диплом тапшырғанда Әлшәй районы үҙәге Раевкала рәсем, һыҙма һәм хеҙмәт уҡытыусыһы булып эшләү өсөн йүнәлтмә лә бирәләр. Тик, йәшәү урыны табылмау һәм ҡатынының ауырға ҡалыуы сәбәпле, баш ҡаланан ситкә китә алмай Нәсих. Үҙенең художество мәктәп-интернатына кире ҡайта. Балалар менән тиҙ арала уртаҡ тел таба, педагог булараҡ тәжрибә туплай. Тик... эш менән артыҡ мауығып китеп, армия хаҡында онотоп ебәргән икән.
Ҡатыны ауырлы булһа ла, Нәсих Хөббөтдин улы хәрби бурысын үтәүҙе кисектереп тормай. Бәхеткә күрә, Стәрлетамаҡтан ары ебәрмәйҙәр уны. Хәрби часть – Фәриҙәһе тыуып үҫкән Йәнырыҫтан ни бары 38 саҡрым алыҫлыҡта. Батальон командиры ла һәйбәт кеше булып сыға, бер ваҡытта ла үтенестәрен кире ҡаҡмай.
Армиянан һуң Нәсих Хәлисов ғаиләһе менән Өфөлә төпләнергә тип ныҡлы ҡарар ҡыла. Тимер юл вокзалы яғындағы бер ойошмаға ойоштороусы-педагог булып урынлаша, уның етәкселеге ярҙамы менән тәүҙә – бер, аҙаҡ ике бүлмәле фатир юллауға өлгәшә. Ғаиләһен матди яҡтан яҡшыраҡ хәстәрләү өсөн буш ваҡыттарында магазиндарҙың, башҡа предприятиеларҙың заказдарын алғылай.
– “Башҡортостан” гәзите редакцияһына урынлашҡанға тиклем гел шулай ике-өс эштә йөрөргә тура килде, – тип һөйләй Нәсих Хөббөтдин улы. – Бер саҡ “Башҡортостан ҡыҙы” журналына биҙәлеш мөхәррире эҙләйҙәр ине. Адресымды яҙып ҡалдырҙым. Күпмелер ваҡыттан ауылда бесән эшләп йөрөгән ерҙән Өфөгә саҡырттылар. Бер юлы “Комсомольская правда”ла ла эшләп йөрөнөм...
“Башҡортостан” гәзите менән бәйләнгәндән бирле Нәсих Хәлисовтың тормошонда яңы дәүер башлана. Бында әле лә рәссамлыҡ донъяһына башкөллө сумып эшләй ул. “Элек бер урында ла ижади йәһәттән ошо гәзит редакцияһындағы һымаҡ ҡәнәғәтлек тойманым, – ти геройыбыҙ. – Сәбәбе ябай ғына: мин, интернатта уҡып сыҡҡан кеше булараҡ, коллектив яратам, мәж килеп, ихласлап йөрөргә өйрәнгәнмен”.
Шундай шәп кеше ғаиләһенән уңмай буламы! Ике юғары дипломлы Фәриҙә Абдрахман ҡыҙы менән бынамын тигән ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергән улар. Өлкәндәре Айһылыу Башҡортостан дәүләт аграр университетын тамамлаған. Әлеге көндә ире Андрей менән ике ҡыҙ үҫтерә. Әлфиә атаһының юлын һайлаған – М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының художество-графика факультетында белем алып сығып, әле шәхси фотостудияһында хеҙмәтләндерә. Иптәше Михаил менән бер ҡыҙ һәм бер ул тәрбиәләйҙәр.
Бөгөн Нәсих Хәлисовты, Башҡортостандағы исемле йылдарҙың етеһенең эмблемаһын ижад иткән талантлы рәссам булараҡ, республика халҡы яҡшы белә. Башҡортостандың үҙ ирке менән Рәсәйгә ҡушылыуының 450 йыллығына арналған эмблемаһы айырыуса киң танылыу алды. Төрлө ойошмаларҙың, ведомстволарҙың, сараларҙың билдәләре, йәғни логотиптары хаҡында әйтеп тораһы ла түгел. Бынан тыш, “Башҡортостан” гәзитендәге һәр фотоһүрәт ошо рәссамдың ҡулы, зиһене аша үтә, баҫманың биҙәлешен яҡшыртыу йәһәтенән дә Нәсих Хәлисовтың хеҙмәте оло баһаға лайыҡ. Тағы ете тиҫтә самаһы китапты биҙәгәнен иҫәпкә индерһәк!.. “Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре”, “Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре” кеүек абруйлы исемдәрҙе юҡҡа алмаған ул.
Атаһы алып биргән “Смена”нан һуң йәш сағында “ФЭД”, “Киев-19” аппараттары менән “һунар” иткән, аҙаҡ заманса һанлы ҡорамалдарҙы ла үҙләштергән оҫта фотограф икәнлеген телгә алмау мөмкин түгел. Йәшәйештең төрлө мәлдәре – ҡыҙығы ла, ҡыҙғанысы ла Нәсих Хәлисовтың объективына эләгеп кенә тора. Уның дүрт тапҡыр шәхси күргәҙмәһен ойоштороуы ла күп нәмә хаҡында һөйләй. Бөгөн уның иҫ киткес бай фотоархивында ниҙәр генә һаҡланмай! Рәссамыбыҙҙың ниндәй генә фотоһүрәтен алып ҡарама, тормош һулышы тойола, йылдар ауазы ишетелә, йән йылылығы бөркөлә. Был сәнғәткә ваҡыт та буйһона төҫлө: тормош ағышы бер мәлгә туҡталып, һине үҫмер саҡтарыңа, йәшлегеңә алып ҡайта, хәтфә яландар буйлап йүгертә, ихлас кешеләр менән осраштыра...
— Фотоһүрәттәрҙе ауылда төшөрөргә яратам. Унда бөтә нәмә лә тәбиғи, ябай, ихлас, асыҡ, яһалмалыҡ юҡ. Тыуған яҡтарыма ҡайтһам, яратҡан шөғөлөмдән кинәнес алып, илһамланып киләм. Шулай ҙа бөгөн минең төп геройым – әсәйем Гөлнур Яхъя ҡыҙы Хәлисова. 80-ен үтһә лә, һаман да дәртле, үҙаллы йәшәргә тырышып ята, — ти Нәсих Хөббөтдин улы.
Нәсих ағайҙың һәр ҡылығында, һәр һүҙендә ихласлыҡ тоям. Бая үҙе әйткәнсә, тәбиғилек. Әңгәмә барышында бер ниҙе лә йәшермәй, асылып китеп һөйләүе тиһеңме, ижади эштән кинәнес алыуымы, үҙенән алда башҡаларҙы уйлауымы, яҙмышынан һәр саҡ риза булыуымы – барыһында ла ошо сифаты сағыла. Шуға ла уның тормошо көйлө, ижады берәгәйле, дуҫтары күп, уға рәхмәтлеләр бихисап.
...Компьютеры янында мөкиббән китеп фотоһүрәт эшкәртә оҫта. Ҡамасауламайым тип, артында һаҡ ҡына баҫып торам. Һоҡланып күҙәтәм, шул уҡ ваҡытта был эштең серҙәренә төшөнөү теләгем көслө. Их, өйрәнеп алғанда...
– Өйрән, өйрән, – тип ҡапыл уйҙарымды бүлә рәссам, эшенән айырылмай ғына. – Кешегә бер ниндәй һөнәр ҙә артыҡ түгел ул. Өйрәнергә тырышыу, ҡыҙыҡһыныу, ныҡыш булыу шарт.
Белем бүлешкәндән арта ғына, тиҙәр. Ошо хәҡиҡәткә үҙ өлгөһөндә инандырып, йәштәрҙе тәрбиәләү, үҫтереү бурысын да алға ҡуйып, хеҙмәт һәм тормош тәжрибәһен йомарт өләшеп йәшәй Нәсих Хөббөтдин улы. Шуға ла, һүрәттәре кеүек, бөгөнгөһө лә, киләсәге лә яҡты, сағыу уның.


text:
- Подробности
- Просмотров: 206
УҢЫШТЫ ПРОГРАММАЛАУ, а.х. культураларының уңышын формалаштырыу процесы м‑н идара итеү, майҙан берәмегенән юғары сифатлы продукцияның макс. күләмен алыуға йүнәлтелгән. У.п. этаптары: 1) һәр бер баҫыуҙан тәбиғәт ресурстарының торошо һәм уңышты формалаштырыу факторҙары т‑да мәғлүмәт йыйыу; 2) тәбиғәт һәм матди ресурстарҙы баһалау, планлаштырылған уңыш күләмен билдәләү; 3) планлаштырылған уңдырышлылыҡты формалаштырыу программаһын матем. модель рәүешендә төҙөү; 4) тәбиғәт ресурстары һәм сәсеү торошон даими контролдә тотоу; 5) уңышты формалаштырыу өсөн технологик операция ҡулланыу т‑да ҡарар ҡабул итеү. У.п. бөтә этаптарында ла эште автоматлаштырыу күҙ уңында тотола. У.п. теоретик нигеҙҙәрен эшләү 20 б. 70‑се йй. Волгоград, Ҡазан а.х. ин‑ттарында, К.А.Тимирязев ис. Мәскәү а.х. акад. башлана. Башҡортостанда У.п. б‑са тикшеренеүҙәр 1974 й. алып Аграр университетта (Н.Р.Бәхтизин, Р.Р.Исмәғилев, М.Ғ.Сираев, М.Х.Уразлин һ.б.), БНИИСХ‑ла (Н.Х.Жданов, Ҡ.Б.Мәғәфүров һ.б.) үткәрелә: арыш, бойҙай, һоло, арпаның минераль туҡланыу элементтарын һәм һыу ҡулланыу коэф., ужым арышының юғары продуктлы сәсеүлектәренең оптималь параметрҙары һәм респ. төрлө ауыл хужалығы зоналарында баҫыу культураларының мөмкин булған уңдырышлылығы билдәләнә. У.п. ҡулланыу тәбиғәт һәм матди ресурстарҙы рациональ файҙаланырға һәм баҫыу культураларының уңдырышлылығын 10—12%‑ҡа арттырырға мөмкинлек бирә. У.п. фитотрондарҙа һәм теплица хужалыҡтарында (“Алексеевка” ДУАХП) киң ҡулланыла. Шулай уҡ ҡара: Агрометеорология, Агротехника.
Р.Р.Исмәғилев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Марафон
Марафо́н (грек. Mapaθώv, Marathṓn) — еңел атлетика дисциплинаһы, 42 километр 195 метр (26 миль 385 ярд) дистанцияға йүгереүҙән ғибәрәт. Донъяның төп марафондары Халыҡ-ара марафондар һәм йүгереү ярыштары ассоциацияһы (AIMS) эгидаһы аҫтында һәм ул эшләгән ҡағиҙәләр буйынса үткәрелә. AIMS ҡағиҙәләре Халыҡ-ара еңел атлетика федерациялары ассоциацияһы (IAAF) тарафынан раҫланған.
Марафон 1896 йылдан — ирҙәрҙең, 1984 йылдан ҡатын-ҡыҙҙарҙың еңел атлетика программаһына ингән олимпия дисциплинаһы.
Марафон ярыштары шоссела үтә, ләкин марафон тигән һүҙҙе йышыраҡ, оҙон дистанцияларға йүгереүҙән айырмалы, тигеҙһеҙ ерҙән йә экстремаль шарттарҙа оҙайлы йүгереүгә ҡарата ҡулланалар. Уларҙың дистанциялары «классик» дистанциянан ныҡ айырылырға мөмкин.
Марафон дистанцияһының яртыһы, ярыммарафон, шоссела йүгереүҙә киң таралған аралыҡ булып тора, уның буйынса айырым уҙыштар һәм донъя беренселектәре үткәрелә, донъя рекордтары теркәлә.
Марафон дистанцияһының сиреге, сирек марафон, еңел атлетиканың рәсми дисциплинаһы түгел, әммә 2010-сы йылдар башынан донъя һәүәҫкәр йүгеректәре уға ҡыҙыҡһыныу күрһәтә. Сирек марафондар традицион марафон һәм ярыммарафон сиктәрендә төп ярыштар менән йәнәш үткәрелә.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Ҡағиҙәләре
- 3 Иң етеҙ 10 марафонсы
- 4 Физиология һәм әҙерлек
- 5 Ярыштар классификацияһы һәм календары
- 6 Билдәле марафон уҙыштары
- 7 Билдәле марафонсылар
- 8 Ҡыҙыҡлы факттар
- 9 Иҫкәрмәләр
- 10 Әҙәбиәт
- 11 Һылтанмалар
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Антиклыҡ осоронда[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Легенда буйынса, Фидиппид[2] исемле грек яугире (башҡа сығанаҡтарҙа — Филиппид[3]) беҙҙең эраға тиклем 490 йылда Марафон эргәһендә булған алыштан һуң гректарҙың еңеүе тураһында хәбәр итеү өсөн Марафондан Афинаға тиклем туҡтамай йүгерә. Афинаға килеп еткәс, ул: «Афиналылар, шатланығыҙ, беҙ еңдек!» тип ҡысҡыра ла йығылып үлә. Был легенданы раҫлаған документаль сығанаҡтар юҡ. Геродот буйынса, Фидиппид (грек. Φeιδιππίδnς) Афинанан Спартаға ярҙам һорарға ебәрелгән әҙәм була һәм 230 км араны ике көндән дә аҙыраҡ ваҡытта үтә. Уның Марафондан Афинаға йүгереп барыуы тураһындағы легенда тәүләп Плутархтың «Афинаның даны»[4] тигән эссеһында беҙҙең эраның I быуатында (ысынлап булған ваҡиғаларҙан һуң 550 йылдан ашыу ваҡыт үткәс) хикәйәләнә.
Хәҙерге осорҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡ-ара олимпия комитеты 1896 йылда яу булған яландан Афинаға тиклемге аралыҡты үлсәй; ул 34,5 километр булып сыға. Хәҙерге осорҙоң 1896 йылда үткән беренсе уйынында һәм 2004 йылғы Олимпиадала марафон йүгереүе Марафондан Афинаға тиклем оҙонлоҡтағы дистанцияла үтә.
Бындай араға йүгереү фекерен француз филологы Мишель Бреаль тәҡдим итә, ул был дисциплинаның Афиналағы 1896 йылғы беренсе Олимпия уйындары программаһына индерелеүен теләй. Был идеяны хәҙерге Олимпия уйындарына башланғыс һалған Пьер де Кубертен да, грек ойоштороусылары ла хуплай. Грецияла беренсе һайлап алыу марафоны үткәрелә, унда был араны 3 сәғәт тә 18 минутта үткән Харилаос Василакос еңә. Грек тамашасыһын ныҡ ҡыуандырып, һайлап алыу ярышында бишенсе булып килгән грек һыу ташыусыһы Спиридон Луис беренсе Олимпия уйындарының еңеүсеһе була, дистанцияны ул 2 сәғәт 58 минут 50 секундта үтә. Легендар йүгереккә хатта юлда сағында Халандри (Chalandri) ауылы эргәһендә туҡтап, ағаһы биргән бер стакан шарапты эсеп алыу ҙа ҡамасауламай. Йәйге Олимпия уйындары программаһына ҡатын-ҡыҙҙар марафоны беренсе тапҡыр 1984 йылда (Лос-Анджелес, АҠШ) индерелә.
Дистанция[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үтелергә тейешле ара тәүҙә төрлө оҙонлоҡта була, сөнки ярышҡа сыҡҡан бөтә спортсыларҙың бер үк маршрутты үтеүе генә мөһим тип иҫәпләнелә. Олимпия марафонының оҙонлоғо мәсьәләһе һәр уйында айырым хәл ителә.
Беренсе Олимпия уйындарында дистанция — 40 км, 1908 йылдағы Лондон Олимпиадаһында — 26 миль 385 ярд (42 км 195 м), 1912 йылда —40,2 км, 1920 йылғы Олимпиадала — 42,75 км. Тәүге ете Олимпиадала марафон дистанцияһы оҙонлоғо алты төрлө була: 40-тан 42,75 километрға тиклем (ике тапҡыр — 40 км).
42,195 км оҙонлоғондағы дистанция марафон йүгереүенең рәсми оҙонлоғо итеп 1921 йылда Халыҡ-ара һәүәҫкәр еңел атлетика федерацияһы (хәҙерге IAAF) тарафынан раҫлана.
Олимпия традицияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге замандың беренсе Олимпия уйындарынан башлап (1896 йыл) ирҙәр марафоны еңел атлетика программаһының иң һуңғы ваҡиғаһы булып тора, ул Олимпиаданың төп стадионында тамамлана, финишы йыш ҡына Уйындарҙың ябылыу тантанаһы алдынан бер нисә сәғәт элек, хатта был тантананың бер өлөшө булырлыҡ итеп ойошторола.
Ҡағиҙәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм ҡағиҙәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ярышты үткәреү ҡағиҙәләрен Халыҡ-ара марафондар һәм йүгереү ярыштары ассоциацияһы (AIMS) эшләгән. Уларҙы Халыҡ-ара һәүәҫкәр еңел атлетика федерацияһы (IAAF) ҡабул иткән. Шулай итеп, марафон үткәреү ҡағиҙәләре Халыҡ-ара һәүәҫкәр еңел атлетика федерацияһының шоссела йүгереү буйынса дөйөм ҡағиҙәләренә буйһона. Донъя рекордтары һәм башҡа ҡаҙаныштар секундҡа тиклем теүәллек менән теркәлә. IAAF сертификатлаған дистанцияның ҡалҡыу урындарының бейеклек айырмаһы 1/1000-ҙән, йәғни 1 километрға 1 метрҙан артыҡ булырға тейеш түгел. Барлыҡ дистанцияла аралашып килгән бөтә ҡалҡыу урындар йәмғеһе 42 метрҙан ашып китһә, был марафондың күрһәткестәре рәсми түгел тип табыла, ә донъя рекордтары ратификацияланмай. Ҡалҡыу урындар тейешленән бейегерәк булғанлыҡтан IAAF стандарттарына тап килмәгән тип табылған иң билдәле марафондар — Бостон марафоны (136,29 м) һәм Лос-Анджелес марафоны (121,94 м). Дистанция оҙонлоғо — 42 195 метрҙан кәм дә, ошо оҙонлоҡтоң 0,1 процентынан (42 метрҙан) күберәккә артыҡ та булырға тейеш түгел[5].
Коммерция марафондары бер юлы күмәк старт системаһы буйынса үткәрелә. Ләкин ғәмәлдә старт һыҙығын бөтә ҡатнашыусыларҙың бер юлы үтеүе мөкин түгел, быға бер нисә минут талап ителә. Шунлыҡтан ойоштороусыар AIMS сертификатлаған ярыштарҙа ҡатнашыусыларға старт һыҙығын үтеүҙе теркәгән электрон чип беркетә. Финишҡа еткән һәр ҡатнашыусының финиш факты ғына түгел, аралыҡ һөҙөмтәләре лә, йәғни ваҡыт «брутто»һы һәм «нетто»һы ла иҫәпкә алына: һөҙөмтә старт мәленән алып һәм старт һыҙығын киҫеп үтеү мәленән алып һанала. Йомғаҡлау таблицаһында һөҙөмтәләр «брутто» ваҡытының артыу тәртибе буйынса урынлаштырыла — ул рәсми ваҡыт була[6][7]. Ҡатнашыусының дипломында «нетто» ваҡыты ла күрһәтелергә мөмкин.
Донъя рекордтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2004 йылдың 1 ғинуарына тиклем IAAF тарафынан донъя рекордтары рәсми танылмай. Шуға тиклем «иң яҡшы марафон һөҙөмтәләренең» (World Bests) статистикаһы алып барыла. 2002 йылда AIMS үҙенең ҡағиҙәләренә бер аҙ төҙәтмә индерә һәм ИААФ-ҡа шуны белдерә: әгәр ИААФ 2003 йылда сираттағы конгреста AIMS рекордтарын донъя рекордтары итеп раҫламаһа, AIMS үҙенең донъя рекордтары исемлеген раҫлаясаҡ. 2003 йылдың 21 авгусында ИААФ сираттағы конгресында шоссе буйлап йүгереү, шул иҫәптән марафон йүгереүе буйынса донъя рекордтарын таный. Был, әлбиттә, AIMS-тың мөһим ҡаҙанышы булып тора[8].
Иң яҡшы ҡаҙаныш донъя рекорды тип танылһын өсөн, марафон дистанцияһы ИААФ стандарттарына тап килергә тейеш. Ләкин марафон маршруттары профиле, диңгеҙ кимәленә ҡарата бейеклеге һәм япмаһының сифаты буйынса һаман ныҡ айырыла, шуға сағыштырыу етерлек кимәлдә объектив тип танылмай. Ҡағиҙә булараҡ, диңгеҙ кимәленән әллә ни бейек булмаған тигеҙ урында, уңайлы һауа торошо шарттарында һәм пейсмейкерҙар (йүгереү темпы буйынса өлгө булған йүгеректәр) ҡатнашлығында үткән марафондар айырыуса һәйбәт тиҙлек менән үтә.
Ирҙәр араһында донъя рекорды — 2:02.57, уны 2014 йылдың 28 сентябрендә Берлин марафонында 30 йәшлек Кения йүгереге Деннис Киметто ҡуя.
Ҡатын-ҡыҙҙар араһындағы иң яҡшы донъя һөҙөмтәһен 2003 йылдың 13 апрелендә Лондон марафонында Бөйөк Британия йүгереүсеһе Пола Рэдклиф күрһәтә — 2:15:25; был күрһәткес ир пейсмейкерҙар ярҙамында өлгәшелә. Ҡатын-ҡыҙҙар араһында пейсмейкер ирҙәр ҡатнашлығынан тыш өлгәшкән иң яҡшы күрһәткес — 2:17:1, уға 2017 йылда Лондон марафонында Кения йүгереге Мэри Кейтани өлгәшә[9].
Иң етеҙ 10 марафонсы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ирҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатын-ҡыҙҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Физиология һәм әҙерлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Даими тиҙлек һәм организмдағы һыу миҡдарын һаҡлау — марафон йүгергәндәге ике мөһим шарт. Марафон трассаһында (ҡағиҙә булараҡ, 5 км һайын) йүгереүселәргә һыу, энергетик эсемлек һәм ризыҡ (банан, киптерелгән емештәр һ.б.) тәҡдим итеү пункттары урынлашҡан.
Хатта әҙерлекле кеше өсөн дә марафон йүгереү — бик ҡатмарлы физик көсөргәнеш, уңышҡа өлгәшер өсөн уға алдан әҙерләнергә кәрәк. Марафон ойоштороусы спорт йәмғиәттәренең йүгереү мәктәптәре була, улар марафон йә ярыммарафон йүгереү өсөн кешене махсус әҙерләй. Кәм тигәндә ярты йыл әҙерләнергә тәҡдим ителә. Күнекмәләр кислород үҙләштереүҙе яҡшыртыу, мускулдарҙы нығытыу, организмды оҙайлы физик көсөргәнешкә өйрәтеү маҡсатын ҡуя.
Әҙерлек барышында оҙон араларға йүгереү организмдың майҙы һөҙөмтәле тотоноу, мускулдарҙа гликоген туплау һәләттәрен арттыра. Күнекмә ваҡытында марафон дистанцияһына йүгереү тәҡдим ителмәй, сөнки унан һуң организм элекке хәленә ҡайтһын өсөн күп ваҡыт кәрәк була. Ғәҙәттә әҙерлек аҙағына йүгереп үтелә торған иң оҙон дистанция 35 километрҙан артмай. Марафонға бер ай самаһы ҡалғас, күнекмәләр темпын әкренәйтәләр, ә марафон алдындағы һуңғы аҙнала һәүәҫкәр йүгереүселәргә ҡыҫҡа араларға ғына (5-10 км) йүгерергә рөхсәт ителә[12][13][14].
Ғәҙәттәге әҙерлекһеҙ кешенең тәнендә 380 г (1500 ккал) самаһы гликоген була. Интенсив йүгергәндә сәғәтенә 600—800 ккал сарыф ителә, был запас тулыланмаһа, ике сәғәттән организм уларҙы тулыһынса тотоноп бөтә (һынылыш мәле ғәҙәттә марафондың 30-сы километры тирәһендә була), һәм ҡанда шәкәр кимәле төшә. Ошо арҡала бик ныҡ арыу һәм хәлһеҙлек хисе тыуа, аяҡтар бүрәнәгә әйләнә. Был фазала организм май запастарын тотона башлай, әммә быға бер аҙ ваҡыт кәрәк була, өҫтәүенә, май — һөҙөмтәле «яғыулыҡ» түгел. Күнекмәләр үтеү һәм махсус туҡланыу гликоген запасын 800 грамға (3500 ккал) еткерә ала. Спортсыларҙың күбеһе ғәҙәттә углеводлы диета ултыра, ә ярыш алды кисендә күп итеп макарон ашау марафонсылар менән триатлеттар араһында йолаға әүерелгән тиерлек[15]. Ярыш алдындағы көндә интенсив күнекмә менән ҡәҙимге диета тәҡдим иткән тикшеренеүселәр ҙә бар[16].
Һауа торошоноң һәм старт ваҡытының әһәмиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Юғары һөҙөмтәләргә өлгәшеү өсөн старт ваҡытының һәм дистанция профиленең дөрөҫ һайланыуы зарур[17] Марафон өсөн ҡулай температура — 14—16 °С тирәһе. Һауа температураһы шунан юғарыраҡ булһа, һөҙөмтә температураның һәр градусына ҡарата уртаса 40—60 секундҡа насарлана[18]. Температура +18 °C-тан юғары булһа, ул ҡайһы бер категория йүгеректәр өсөн хәүефле тип һанала, ә +28 °C-тан юғары температурала ярыш үткәрелмәй.[19]. Организмдың үтә ҡыҙыуы — марафонсы өсөн төп хәүеф. Ләкин һауаның юғары температураһы һәм ҡояш эҫеһе организмдың үтә ҡыҙыуы өсөн хәл иткес шарттар түгел. Йүгереүсе организмында йылылыҡ көйләнеүе тәндең елләүе һәм тирләү ярҙамында башҡарыла. Бының өсөн махсус экипировка, дистанцияла һыу эсеү, дөрөҫ йүгереү тактикаһы һәм стратегияһы ҡулланыла.
Күпселек билдәле марафонсыларҙың старты календарь датаһына ныҡлы бәйләнгән һәм алдан уҡ тәғәйенләп ҡуйылған була. Ғәҙәттә маршрут та даими. Һауа торошон алдан күрәҙәләү мөмкин түгел. Ғәҙәттә, уртаса бүлкәттәге илдәрҙә марафон ярыштары — яҙ йә көҙ, ә эҫе климатлы илдәрҙә (мәҫәлән, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендәге Дубай марафоны) ҡыш үткәрелә.
Коммерция марафондары өсөн стартты төшкә тиклем сама менән иртәнге 8:30—11:00 сәғәт тирәһендә биреү ҡабул ителгән[20]. Коммерцияға ҡарамаған ярыштар программаһында марафон старты ғәҙәттә ярыштарҙың дөйөм селтәренә һәм асыу йә ябыу тантанаһына бәйле була. Был осраҡта старт төштән һуң да бирелеүе лә ихтимал.
Ярыштар классификацияһы һәм календары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Марафон төрҙәре:
- коммерцияға ҡарамаған — йәйге Олимпия уйындары, донъя, Европа, ҡитға чемпионаттары, ил чемпионаттары һәм башҡа старттарҙың программаһына инә торған ярыштар;
- коммерция марафондары донъяның эре ҡалаларында йыл да үткәрелә, улар араһында World Marathon Majors (Биш ҙур марафон) айырылып тора[21]; коммерция марафондары йүгереү ярыштарында ҡатнашырға теләгән һәр кемгә асыҡ.
Йәнә экстремаль марафондар була — мәҫәлән, Төньяҡ ҡотоптағы[22], сүллектәге, тауҙарҙағы һ. б. марафондар. Шулай уҡ спорт көс һынашыуы түгел, ә хәйриә йә реклама маҡсаттарындағы марафон ярыштары (ингл. fun-runfun-run) ойошторола.
Шоссела үткән ярыштарҙың, еңел атлетиканың стадион дисциплиналарынан айырмалы, үҙ графигы бар. Коммерция марафондары күп осраҡта һәйбәт һауа торошо хас булған март-апрелдә һәм сентябрь-октябрҙә үткәрелә. Бындай ярыштарҙың программаһына инвалид коляскаларындағы спортсыларҙың ярыштары һәм башҡа цикллы спорт дисциплиналары ингеләй[23].
Коммерция марафондарында, ҡағиҙә булараҡ, ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар ярышы бер үк көндө, бер үк сәғәт эсендә, хатта ҡайһы ваҡытта бергә лә старт ала[24].
Шоссела йүгереү дисциплиналарынан тик марафон ғына олимпия программаһына индерелгән. Донъя кимәлендәге марафонсылар йылына ике-өс тапҡырҙан артыҡ стартҡа сыҡмай. Улар ҡатнаша торған ярыштарҙы ентекле һайлай, һәм коммерцияға ҡарамаған ярыштар йыш ҡына уларҙың графигына инмәй[25].
Билдәле марафон уҙыштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыл һайын донъяның төрлө илендә 800-ләп марафон уҙышы үткәрелә. Европаның тәүге марафондарынан Кошица марафоны (Словакия) 1924 йылдан башлап үткәрелә. IAAF-тың айырыуса абруйлы марафондарына махсус статус (лейбл) бирелә: Алтын, Көмөш йә Бронза лейблдар.
Күп кеше ҡатнашлығында үтә торған абруйлы Бостон, Нью-Йорк, Чикаго, Лондон, Токио һәм Берлин марафондары World Marathon Majors серияһына инә һәм Алтын лейблға эйә. Уларҙа профессиональ марафонсылар өсөн донъя кубогы этаптары үтә. Ҡатнашыусылар һаны стартта 30 мең һәм унан да артыҡ була. Башҡа билдәле марафондар (Silver Label): Роттердам марафоны, Амстердам марафоны, Вашингтон марафоны, Гонолулу марафоны, Лос-Анджелес марафоны, Рим марафоны һәм Париж марафоны.
Донъяның иң эре марафондарында еңеүселәргә юғары приздар түләнә. Мәҫәлән, Бостон марафонының приз фонды 2008 йылда 796 000 USD була, еңеүсегә шул сумманан 150 000 USD түләнә[26]. Берлин марафонында ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында еңеүселәр 2012 йылда $500 меңәр ала[27].
Һәүәҫкәр йүгеректәр өсөн абруйлы марафондарҙа билдәле атлеттар менән бергә ҡатнашыу ғына ла шөһрәтле һанала. Ләкин ҡайһы бер абруйлы марафондарҙа, бөтә теләгәндәрҙе лә ҡатнаштырыу мөмкинлеге булмағанлыҡтан, кандидаттар араһында лотерея үткәрелә йә квалификация нормативтары индерелә.
Рәсәйҙәге марафондар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәйҙә йыл һайын 50-ләп марафон үткәрелә. Дөйөм алғанда, Рәсәйҙә марафон хәрәкәте донъя кимәленән күпкә артта ҡала. Финишҡа килеп еткән ҡатнашыусылар һаны[28] буйынса фекер йөрөткәндә, иң эре марафондар: Мәскәү марафоны, Мәскәү халыҡ-ара тыныслыҡ марафоны, Аҡ төндәр һәм Себер халыҡ-ара марафоны. Себер халыҡ-ара марафоны 2011 йылда AIMS версияһы буйынса донъяның иң яҡшы 50 марафоны исемлегенә индерелгән[29] һәм 2011 йылдың аҙағында Рәсәй марафондары араһында беренсе булып Road Race Bronze ИААФ статусын алған[30].
Билдәле марафонсылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
АҠШ-та, Рәсәйҙә (СССР), Кенияла, Эфиопияла, Японияла һәм Европа илдәренең күбеһендә етди марафон мәктәптәре бар.
Абебе Бикила (Эфиопия) һәм Вальдемар Церпински (ГДР) ике тапҡыр олимпия чемпионы була. 1952 йылда Эмиль Затопек (Чехословакия), 5000 м, 10 000 м һәм марафонда бөтәһе өс алтын миҙал яулап, уникаль ҡаҙанышҡа өлгәшә. Ә был ярышта ул марафонды ғүмерендә беренсе тапҡыр йүгергән була. Дүрт тапҡыр олимпия чемпионы Лассе Вирен 1976 йылда Затопектың уңышын ҡабатларға итә, әммә финишҡа бишенсе булып килә.
- Грете Вайтц
- Ингрид Кристиансен
- Роза Мота
- Валентина Егорова
- Тегла Лорупе
- Пола Рэдклифф
- Лилия Шобухова
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 42 км 195 метрға йүгереү Ironman триатлонының өсөнсө этабы булып тора.
- Ярышып һәм ярышмай йүгереү сиктәрендә күп тапҡыр үтелеүсе марафондар була. Мәҫәлән, 2003 йылда британ Ранульф Файнс 7 көндә ете ҡитғала 7 марафонда ҡатнаша. 2014 йылға «7 ҡитғала 7 көндә 7 марафон» коммерция продуктына әүерелә[31], ҡатын-ҡыҙҙарҙан Марианна Зайкова (Финляндия) беренсе еңеүсе була[32].
- 2010 йылда бельгий Стефаан Энгелс көн айын марафон йүгерергә ҡарар итә. Ғинуарҙа имгәнеп, иҫәпте яба ла 2010 йылдың 5 февралендә ҡабаттан башлай. 2011 йылдың 5 февралендә 49 йәшлек Стефаан Энгелс 365-се марафонын үтә. Ул марафонға көн һайын уртаса 4 сәғәт тотона, иң яҡшы һөҙөмтәһе 2 сәғәт 56 минут тәшкил итә.[33] Ә испан Рикардо Абад Мартинес 2010 йылдың 1 октябренән 2012 йылдың 12 февраленә тиклем 500 көндә 500 марафон йүгерә.
- Джонни Келли 1928 йылдан 1992 йылға тиклем Бостон марафонында 61 тапҡыр ҡатнаша, 58-ендә финишҡа етә, икеһендә еңә (1935 һәм 1945 йылдарҙа)[34].
- Испан ғалимдары иҫбат итеүенсә, марафонсыларҙың һөйәктәре оҙаҡ ҡартаймай һәм муртыҡланмай[35].
- 2003 йылда Рәсәйҙән Сергей Бурлаков Нью-Йорк марафонында ҡатнаша һәм донъяла дүрт ампутация менән марафон дистанцияһын үткән беренсе кеше була[36]. Сергейҙың ике аяғы ла, ике ҡулы ла ампутацияланған.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ https://www.hdsports.de/marathon/ergebnisse-berlin-marathon-2018-fotos
- ↑ Геродот, VI, 105—106.
- ↑ Лукиан. «В исправлении ошибки, допущенной в приветствии» (гр., анг.).
- ↑ http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Moralia/De_gloria_Atheniensium*.html De_gloria_Atheniensium (инг.)(англ.)
- ↑ THE MEASUREMENT OF ROAD RACE COURSES
- ↑ «Правила проведения соревнований ИААФ» стр.140 (рус.)(рус.)
- ↑ Пример итоговой таблицы соревнований
- ↑ AIMS 1982—2007: 25 Years of Running History. The official Silver Jubilee publication of the Association
- ↑ Лондонский марафон
- ↑ Лучшие результаты за все времена у мужчин
- ↑ лучшие результаты за все времена у женщин
- ↑ Hal Higdon Marathon Training Schedule: Novice 1 (англ.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 апрель 2013. 9 апрель 2013 тикшерелгән.
- ↑ MarathonRookie.com 16-Week Marathon Training Schedule. Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 апрель 2013. 9 апрель 2013 тикшерелгән.
- ↑ About.com Beginners' Marathon Training Schedule (англ.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 апрель 2013. 9 апрель 2013 тикшерелгән.
- ↑ Carbohydrate Loading Christopher D. Jensen. June 2012
- ↑ Если за день до гонки, спортсмен выполняет очень короткую, но очень высокой интенсивности тренировку (например, несколько минут бега), то потребляет 12 г углеводов на килограмм мышечной массы в течение ближайших 24 часов. Это приводит к 90 % увеличению гликогена.The Evolving Art of Carbo-Loading Matt Fitzgerald June 2012
- ↑ «Марафон», М. З. Залесский журнал «Химия и жизнь» № 5, 1983 г., с. 86-89 (Тикшерелгән 2 май 2009)(Проверено 2 мая 2009)
- ↑ Коновалов В., Нечаев В., Барбашов С. Марафон. Теория и практика — Омск, 1991. — Б. 220.
- ↑ Предпосылки хороших результатов Олимпийского марафона 2004 года. IAAF New Studies in Athletics 3 — 2003 David E.Martin (Тикшерелгән 2 май 2009)(Проверено 2 мая 2009)
- ↑ Berlin-Marathon. Information and scheduler (Тикшерелгән 28 апрель 2009)(Проверено 28 апреля 2009)
- ↑ World Marathon Majors official site (Тикшерелгән 28 апрель 2009)(Проверено 28 апреля 2009)
- ↑ На Северном полюсе прошёл самый экстремальный и холодный марафон. (Тикшерелгән 28 апрель 2009)(Проверено 28 апреля 2009)
- ↑ competition scheduler IAAF (Тикшерелгән 2 май 2009)(Проверено 2 мая 2009)
- ↑ «How low can Loroupe go?» espn.com (Тикшерелгән 2 май 2009)(Проверено 2 мая 2009)
- ↑ Пекин-2008: Гебреселасси может пропустить олимпийский марафон (Тикшерелгән 2 май 2009)(Проверено 2 мая 2009)
- ↑ Boston Marathon Hikes Prize Money
- ↑ BMW Berlin Marathon (Тикшерелгән 30 сентябрь 2012)(Проверено 30 сентября 2012)
- ↑ Рейтинг портала probeg.org
- ↑ SIM вошел в список лучших марафонов мира — НП «Марафон»
- ↑ Бронзовый лейбл | RusAthletics — Легкая атлетика России
- ↑ World Marathon Challenge — 7 Marathons on 7 Continents in 7 Days
- ↑ Рожденная в СССР: Марианна Зайкова на пути к мировому достижению
- ↑ BBC — Belgian Stefaan Engels completes record 365th marathon
- ↑ Джон Келли умер в 97 лет
- ↑ Длительные пробежки помогут замедлить старение костей, заявляют ученые | РИА Новости
- ↑ Погонцева К. Без рук, без ног, а все превозмог // Российская Газета. — 2004. — 13 февр.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Браун С., Грэхем Дж. Цель – 42. Практическое руководство для начинающего марафонца — М., 1979. — Б. 84.
- Коновалов В., Нечаев В., Барбашов С. Марафон. Теория и практика — Омск, 1991. — Б. 220.
- Арселли Э., Канова Р. Тренировка в марафонском беге: научный подход — М.: Терра-Спорт, 2000. — Б. 71.
- Лидьярд А., Гилмор Г. Бег с Лидьярдом — М.: Физкультура и спорт, 1987.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Василий Парняков, Майя Гусейнова Школа бега СкиРан. — видеоуроки, в том числе, и по теме марафонской подготовки новичков. Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 февраль 2012.
- Список лучших достижений в марафоне (мужчины) время до 2ч 10’30" (инг.)(инг.)
- Список лучших достижений в марафоне (женщины) до 2ч 30’00" (инг.)(инг.)
- Официальный сайт AIMS — Международной ассоциаций марафонов и пробегов (инг.)(инг.)
- Марафон на сайте IAAF


text:
Һаумы, берҙән-берем, яратҡаным! Ошо хатты уҡып, бәлки, уй-хистәремде аңларһың. Интернатҡа килгәс, тәү күреүҙән оҡшаттым да өс йыл инде һине генә уйлап йәшәйем. Ҡайҙа ғына барһам да, күҙ алдымдан китмәйһең. Үҙең менән һөйләшкәндә лә тәнем сымырлап, ҡаушап ҡалам, әйтергә теләгән һүҙҙәрем онотола. Уҡырға ла һине күрергә генә килгән кеүекмен.
Их, оҙаҡламай уҡыу йылы ла тамамлана. Һәр беребеҙ тыуған райондарына таралышыр. Йәйгеһен үҙеңде күрмәй торһам, ҡыйын булыр инде. Ә һин минең нимә уйлағанымды белмәйһең, дуҫ итеп кенә күрәһең. Шуға икенсе ҡыҙҙар менән һөйләшкәнеңде күрһәм, нисек ауыр кисергәнемде белһәң икән?! Тик аңламайһың шул. Бөтә кешегә лә яратыу, һөйөү хистәрен татыу тойғолары бирелмәгәндер ҙә. Бәлки, мин һинең ниндәй икәненде бик белеп тә бөтмәйемдер. Шулай ҙа көтәм әле. Шайтан ғына өмөтһөҙ, тиҙәр бит. Ҡапыл уйламағанда миңә ғашиҡ булырһың да сәскәләр тотоп килерһең, тип хыялланам.
Ҡыҙ кеше сабыр булырға тейеш. Шуға әлегә эргәңдә ихлас йылмайыуыңды, шаяртыуҙарыңды тыңлап, тыныс ҡына йөрөй бирәм.
ЙОНДОҘ.
Өфө ҡалаһы.


text:
Республика биләмәһенә Арктика һалҡындарының үтеп инеүе көсәйә
Республика биләмәһенә Арктика һалҡындарының үтеп инеүе көсәйә Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 23 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Башҡортостан биләмәһенә Арктика һалҡынының үтеп инеүе көсәйә. Автомобиль хужаларын йәйге тәгәрмәстәрҙе ҡышҡыға алмаштырырға саҡыралар, тип хәбәр итә «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы. Температураның ҡапыл түбәнәйеүе республикала көндәрҙең һалҡынайыуына килтерҙе, ә уҙған ял көндәрендә төньяҡ һәм таулы райондарҙа ҡар яуҙы, юлдарҙа боҙлауыҡ хасил булды. Төбәктең көньяғында ла яуым-төшөм көтөлә. Ошо аҙнаның башында һауа торошо әллә ни үҙгәрмәй.
«Республика биләмәһендә һауа торошон һалҡын арктик һауа массаһы билдәләйәсәк, шуға күрә һауа температураһы артабан да түбәнәйәсәк: төндә 0, -5 градустан -3,-8-гә тиклем, аяҙытҡанда -13. Көндөҙ иһә -2, +3 градус. Төбәктә урыны менән бер аҙ епшек ҡар яуыуы, ваҡытлыса ҡар ятыуы, төндә һәм иртән юлдарҙың ҡайһы бер участкаларында боҙлауыҡ көтөлә», — тине Башгидрометүҙәктең метеофараздар бүлеге начальнигы Гөлназ Заһитова.
Алдан хәбәр ителгәнсә, метеорологтар фаразына ярашлы, 4-8 ноябрҙә республикала ҡар ятыуы көтөлә.


text:
Һөйөү. Мөхәббәт. Бәхет. Ҡайһы саҡта улар тик әкиәттә, китаптарҙа ғына була, тип уйлап ҡуяһың. Һәр кемдең беренсе мөхәббәт кисерештәре, хистәре, тылсымлы бер моң кеүек, йөрәктәрҙә мәңге һаҡлана.
Мин дә тәүге тапҡыр ғашиҡ булған мәлемде яҡшы хәтерләйем. Бер нисә йыл элек А. исемле егет артымдан ҡалмай күҙәтеп йөрөй торғайны. Тәүҙә иғтибар итергә тырышманым. SМS хаттар аша хәлдәремде һорашып торҙо, кәңәштәрен дә бирә ине. Ысынын әйткәндә, беҙҙең арала шулай дуҫлыҡ ептәре барлыҡҡа килде. Шул мәлдә үҙемдә был егеткә ҡарата ниндәйҙер тойғолар уяна башлауын һиҙҙем. Ошоға саҡлы барыһы ла яҡшы ине лә бит. Тик… Оҙаҡламай ул иң яҡын, берҙән-бер әхирәтемдең артынан йүгерә башламаһынмы?! Йөрәгем өҙөлөп төшкән кеүек булды. Тик әхирәтем уға иғтибар бирмәне. А. күпме маташһа ла, бушҡа ғына булды.
Минең барлығымды ла онотҡандыр инде, тиһәм, юҡ икән. Бер аҙҙан иҫенә төшөп, яныма килеп етмәһенме?! Шулай рәхәт кенә кире ҡайтырға уйлағайны ла, ҡаршы булдым. Ә үҙемә шул хәтлем ҡыйын. Уйҙарымда, күҙ алдымда ул ғына. Холҡо һәйбәт булмауын аңлап, түҙҙем. Һағынһам да, оноторға тырыштым.
Ваҡыт һыу кеүек аҡты. Ошо хәлдән һуң уны онотоуға ирештем. Оҙаҡламай мин икенсе егеткә ғашиҡ булдым. Дөрөҫөрәге, ул үҙе башлап һөйөү хистәрен белдерҙе. Әле беҙ һәйбәт итеп аралашабыҙ.
Һеҙ ҙә, дуҫтарым, һөйөп-һөйөлөп йәшәгеҙ! Ниндәй генә ҡыйынлыҡтар, аңлашылмаусанлыҡтар килеп тыуһа ла, бирешмәгеҙ!
АЛТЫНАЙ.
Бөрйән районы.


text:
26 апрель көнө Рәми Ғарипов исемендәге 1–се Башҡорт республика гимназия-интернатында “Аҡйондоҙ” халыҡ бейеүҙәре ансамбленең Халыҡ-ара бейеү көнөнә арналған “Бейеүгә дан!” исемле концерты уҙғарылды. 29 апрель - Халыҡ-ара бейеү көнө байрамы, ЮНЕСКО ҡарары буйынса француз балетмейстеры, реформатор, бейеү сәнғәте теоретигы Жан Жорж Новеррҙың тыуған көнө иҫтәлегенә 1982 йылдан алып билдәләнеп килә. Бейеү байрамына Башҡортостандың билдәле шәхестәре - Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, Рәсәй Федерацияһының һәм Баш ҡ ортостанды ң халыҡ артисы, профессор Таңсулпан Даһи ҡыҙы Бабичева, Башҡортостандың халыҡ артисы, Нефтехимиктар мәҙәниәт үҙәге директоры Рәсүл Рафиҡ улы Ҡарабулатов, республика капиталь төҙөлөш идаралығы директоры Ғәфүр Рәфҡәт улы Ҡулмырҙин, донъяның виртуоз ҡумыҙсыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, БашҡортостандыңШәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты Миңлеғәфүр Миңләхмәт улы Зәйнетдинов, “Беренсе” сығарылыш уҡыусылары ассоциацияһы вәкиле Ислам Ғилман улы Баймөхәмәтов, ата-әсәләр, сығарылыш уҡыусылары, гимназистар саҡырылған ине.
Гимназия директоры Ләйсән Нурмөхәмәт ҡыҙы Фазлетдинова ҡунаҡтарҙы сәләмләгәндән һуң, тантаналы шарттарҙа профессор Таңсулпан Даһи ҡыҙы Бабичеваға гимназияның Рәми Ғарипов исемендәге премияһын тапшырҙы.
Тамаша легендар “Гөлнәзирә” бейеүе менән башланып китте һәм “Тәбиғәт ҡосағында”, “Бөрйән егеттәре”,“Татар халыҡ бейеүе”, еврейхалыҡтары бейеүе “Хава нагива”, “Мордва халыҡтары”, “Зилалай”, “Дала башҡорттары”, “Бөрйән ҡыҙҙары”, “Казачий”, “Ауыл егеттәре”, “Тыпырҙаҡ”, “Йәшлек”, “Ҡулэше оҫталары”, “Ҡороҡсолар”, “Колхоз йәштәре”, “Азамат” тигән бейеүҙәр башҡарылды.
“Аҡйондоҙ” халыҡ бейеүҙәре ансамбле гимназияла 2004 йылдан алып эшләп килә. Уның ойоштороусыһы һәм тәүге етәксеһе - Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Әнүәр Хәким улы Шафиҡов. Ул етәкселек иткән йылдарҙа 30-ҙан ашыу төрлө халыҡ бейеүҙәре ҡуйыла. 2017 йылда Әнүәр Хәким улы ансамблде ышаныслы ҡулдарға - Әнфәр һәм Нәзифә Нурмөхәмәтовтарға тапшыра. Быйылғы ижад миҙгеле бик бай һәм уңышлы булды, тиҫтәгә яҡын яңы бейеүҙәр ҡуйылды, гимназия эсендә, ҡала буйынса үткәрелгән сараларҙа әүҙем ҡатнаштылар.
Кисәлә “Аҡйондоҙ” халыҡ бейеүҙәре ансамбле тамашасыларға бейеүҙәр аша хис-тойғоларҙы, башҡорт халҡының ғөрөф-ғәҙәттәрен, башҡорт рухын еткерә алды, бейеү байрамы ысын мәғәнәһендә рух байрамына әүерелде.
Ансамблгә яңынан-яңы уңыштар, ижади дәрт-дарман, тамашасылар һөйөүе, йылы алҡыштар теләп ҡалабыҙ! Афарин!


text:
- Подробности
- Просмотров: 498
БАРАНОВСКИЙ Егор Иванович (1821, Могилёв губ. — 1914, ш. уҡ губ. Выдринка а.), дәүләт эшмәкәре. Действительный статский советник (1858). Дворяндарҙан. Император хоҡуҡ белеме уч‑щеһын тамамлағандан һуң (С.‑Петербург, 1840) Сенат департаменттары канцелярияларында, юстиция һәм эске эштәр министрлыҡтары органдарында хеҙмәт итә. 1853 й. алып Ырымбур вице‑губернаторы, 1858 й. — Ырымбур граждан, 1861—62 йй. Һарытау губернаторы. Алпауыт крәҫтиәндәре көнкүрешен яйға һалыу б‑са Ырымбур губерна дворяндар ком‑тын (Өфө, 1858) асыу инициаторы, Крәҫтиән реформаһын үткәреү яҡлы була. 1858 й. А.Е.Жадовский имениеһы крәҫтиәндәренең, М.В.Пашков (ҡара: Пашковтар) һәм А.А.Сухозанет заводтары эшселәренең йәшәү һәм хеҙмәт шарттарын тикшереүҙе ойоштора (материалдар 1859—60 йй. “Колокол” гәз. баҫыла). М.В.Авдеев, Э.Желиговский, А.Н.Плещеев һәм Ырымбур губернаһына һөргөнгә ебәрелгән башҡа яҙыусыларҙы, шағирҙарҙы ҡурсалай. 60—80‑се йй. Мессина ҡ. (Италия) Рәсәй пароходсылыҡ һәм сауҙа йәмғиәтендә, Императрица Мария опекунлыҡ советында хеҙмәт итә, Мәскәүҙә мед., белем биреү һәм попечителлек учреждениелары м‑н идара итә.
Әҙәб.: Гудков Г.Ф., Гудкова З.И. С.Т.Аксаков. Семья и окружение: краевед. очерки. Уфа, 1991.
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Ғүмер байрамың менән!
11 января 2017 йыл | Хаттар
Красноусол ауылында йәшәүсе
Зәйтүнә Әхмәтғәли ҡыҙы Зәйнешеваны
юбилейы менән ҡотлайым,
Сәләмәтлек теләп иң элек.
Һәр бер көнөң үтһен бәхет менән,
Зәйтүнә Әхмәтғәли ҡыҙы Зәйнешеваны
юбилейы менән ҡотлайым,
Сәләмәтлек теләп иң элек.
Һәр бер көнөң үтһен бәхет менән,
Йәшә шатлыҡтарға күмелеп!
Үткәндәрҙе хәтерләп
11 января 2017 йыл | Хаттар
Инеш һүҙ
Ир-уҙаман пенсияға сыҡҡандан һуң икенсе көнөнә, ғәҙәте буйынса, иртә таңдан тороп тышҡа сыҡты. Ул үҙен бер кемгә лә кәрәкмәгән, шул уҡ ваҡытта өҫтөнән меңәрләгән тонна йөк алып ташланған кеүек итеп хис итте. Әйтерһең дә күктәге ҡош инде: нимә теләһә шуны эшләй ала – бер кем дә уға тегене эшлә, быны эшлә, тип бойороҡ бирмәй, әрләүсе лә, мыжыусы ла юҡ. Типһә тимер өҙөрҙәй ир үҙен түбәнһетелмәгән ғорур кеше итеп тойҙо. Ул ошо халәтенең бик оҙаҡҡа, тиҫтә йылдарға һуҙылыуын теләне. Шулай булып сыҡты ла. Пенсияға сыҡҡандан һуң 15 йыл һуҙымында ул бер нимә тураһында ла уйламаны ла, борсолманы ла. Ауырлыҡта үткән бала сағы, унан һуңғы уҡыу, үҫмер йылдары, ғаилә ҡороуы, балалар үҫтереүе, алдағы тормош хәлдәре тураһында уйламаҫҡа тырышты. Ләкин бындай вайымһыҙ тормош оҙаҡ дауам итә алмай. Тормош бит бер урында тормай, алға ағыуын дауам итә. Бер быуынды икенсеһе алыштыра һәм был тәбиғи хәл. Ә яҡты донъяла йәшәүебеҙ өсөн ашау-эсеү, өҫкә кейергә кейем, уңайлы торлаҡ, алыҫ араға йөрөү өсөн транспорт сараһынан тыш рухи аҙыҡ та кәрәк бит әле. Уны ла ауылдағы, илдәге яңылыҡтар, донъя хәлдәре ҡыҙыҡһындыра, йыр-моң тыңлап алғыһы, китап, гәзит-журнал уҡығыһы килә. Бының өсөн үҙенең физик яҡтан таҙа, һәр саҡ хәрәкәттә, аҡылы камил, барлыҡ ағзаларының да теүәл булыуын теләй.
Илдәге үҙгәртеп ҡороу елдәре һөҙөмтәһендә бер төркөм һатлыҡ йәндәр ярҙамы менән фашизм идеяларының тергеҙелеүе лә борсоуға һала уны. Айырым илдәрҙә фашизм идеяһы менән һуғарылған ҡомһоҙ әҙәмдәрҙең матди байлыҡ артынан ҡыуып власҡа ынтылыуы, бындай хәлдәрҙең илебеҙ йәштәренә лә тәьҫир итеүе ҡурҡыныс хәл, тип иҫәпләй.
Ошолар хаҡында бына нимә ти ул: "Беҙҙең ата-бабалар, ағай-апайҙарыбыҙ фашизмды үҙ өйөндә дөмөктөргәндәр ине бит заманында. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланып етмеш йылдан ашыу ваҡыт уҙһа ла, фашизм идеяһы айырым кешеләр, бигерәк тә йәштәр араһында яҡлау табыуы борсоуға һала. Йылан үҙе үлһә лә, ағыуы ҡала тиеүҙәре дөрөҫтөр. "Фашизм” әллә ни насар һүҙ ҙә түгел. Итальян теленән тәржемә иткәндә "фаше” һүҙе "ойошма, партия” мәғәнәһен аңлата. Тик беҙҙең аңға "фашизм” бөтөнләй башҡа төрлө һеңеп ҡалған.
Яуызлыҡтың иң киң таралған юлы булып көслө илдәрҙең көсһөҙҙәрен ҡорал ҡулланып үҙенә буйһондорорға ынтылыуы, уларҙы баҫып алыуы, үҙҙәренә ҡулай хөкүмәт булдырырға ынтылыуы тора. Бындай хәл элек тә булған һәм әле лә дауам иттерелә.
Көслө дәүләттәр үҙҙәренә ҡулай булмаған көсһөҙ дәүләттәргә ҡаршы террор ҡулланалар, экстремистик төркөмдәргә ярҙам итеп уларҙы ҡоралландыралар һәм көсһөҙҙәргә ҡаршы һөсләтәләр. Таяҡтың ике башы булған кеүек, был террорҙан үҙҙәре лә зыян күреүе ихтимал бит. Шулай булмаҫ тип берәү ҙә гарантия бирә алмай.
Коррупция ла дәүләт өсөн иң яуыз дошман булып тора. Дәүләт милкен урлаусылар иҡтисадтың нигеҙ ташын ҡаҡшата. Шовинизм да бик ҡурҡыныс яуызлыҡ. Бер милләтте бөтөрөп, икенсеһен арттырырға ниәтләнеүселәр бар. Ислам дине артына йәшеренеп, үҙҙәрен изгелек ҡылыусылар тип атаусыларҙың барлыҡҡа килеүе лә яуызлыҡтың бер төрө булып тора”. Бына ошолар хаҡында уйлана, борсола ла инде өйҙә ятҡан ветеран.
Ир-уҙаман пенсияға сыҡҡандан һуң икенсе көнөнә, ғәҙәте буйынса, иртә таңдан тороп тышҡа сыҡты. Ул үҙен бер кемгә лә кәрәкмәгән, шул уҡ ваҡытта өҫтөнән меңәрләгән тонна йөк алып ташланған кеүек итеп хис итте. Әйтерһең дә күктәге ҡош инде: нимә теләһә шуны эшләй ала – бер кем дә уға тегене эшлә, быны эшлә, тип бойороҡ бирмәй, әрләүсе лә, мыжыусы ла юҡ. Типһә тимер өҙөрҙәй ир үҙен түбәнһетелмәгән ғорур кеше итеп тойҙо. Ул ошо халәтенең бик оҙаҡҡа, тиҫтә йылдарға һуҙылыуын теләне. Шулай булып сыҡты ла. Пенсияға сыҡҡандан һуң 15 йыл һуҙымында ул бер нимә тураһында ла уйламаны ла, борсолманы ла. Ауырлыҡта үткән бала сағы, унан һуңғы уҡыу, үҫмер йылдары, ғаилә ҡороуы, балалар үҫтереүе, алдағы тормош хәлдәре тураһында уйламаҫҡа тырышты. Ләкин бындай вайымһыҙ тормош оҙаҡ дауам итә алмай. Тормош бит бер урында тормай, алға ағыуын дауам итә. Бер быуынды икенсеһе алыштыра һәм был тәбиғи хәл. Ә яҡты донъяла йәшәүебеҙ өсөн ашау-эсеү, өҫкә кейергә кейем, уңайлы торлаҡ, алыҫ араға йөрөү өсөн транспорт сараһынан тыш рухи аҙыҡ та кәрәк бит әле. Уны ла ауылдағы, илдәге яңылыҡтар, донъя хәлдәре ҡыҙыҡһындыра, йыр-моң тыңлап алғыһы, китап, гәзит-журнал уҡығыһы килә. Бының өсөн үҙенең физик яҡтан таҙа, һәр саҡ хәрәкәттә, аҡылы камил, барлыҡ ағзаларының да теүәл булыуын теләй.
Илдәге үҙгәртеп ҡороу елдәре һөҙөмтәһендә бер төркөм һатлыҡ йәндәр ярҙамы менән фашизм идеяларының тергеҙелеүе лә борсоуға һала уны. Айырым илдәрҙә фашизм идеяһы менән һуғарылған ҡомһоҙ әҙәмдәрҙең матди байлыҡ артынан ҡыуып власҡа ынтылыуы, бындай хәлдәрҙең илебеҙ йәштәренә лә тәьҫир итеүе ҡурҡыныс хәл, тип иҫәпләй.
Ошолар хаҡында бына нимә ти ул: "Беҙҙең ата-бабалар, ағай-апайҙарыбыҙ фашизмды үҙ өйөндә дөмөктөргәндәр ине бит заманында. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланып етмеш йылдан ашыу ваҡыт уҙһа ла, фашизм идеяһы айырым кешеләр, бигерәк тә йәштәр араһында яҡлау табыуы борсоуға һала. Йылан үҙе үлһә лә, ағыуы ҡала тиеүҙәре дөрөҫтөр. "Фашизм” әллә ни насар һүҙ ҙә түгел. Итальян теленән тәржемә иткәндә "фаше” һүҙе "ойошма, партия” мәғәнәһен аңлата. Тик беҙҙең аңға "фашизм” бөтөнләй башҡа төрлө һеңеп ҡалған.
Яуызлыҡтың иң киң таралған юлы булып көслө илдәрҙең көсһөҙҙәрен ҡорал ҡулланып үҙенә буйһондорорға ынтылыуы, уларҙы баҫып алыуы, үҙҙәренә ҡулай хөкүмәт булдырырға ынтылыуы тора. Бындай хәл элек тә булған һәм әле лә дауам иттерелә.
Көслө дәүләттәр үҙҙәренә ҡулай булмаған көсһөҙ дәүләттәргә ҡаршы террор ҡулланалар, экстремистик төркөмдәргә ярҙам итеп уларҙы ҡоралландыралар һәм көсһөҙҙәргә ҡаршы һөсләтәләр. Таяҡтың ике башы булған кеүек, был террорҙан үҙҙәре лә зыян күреүе ихтимал бит. Шулай булмаҫ тип берәү ҙә гарантия бирә алмай.
Коррупция ла дәүләт өсөн иң яуыз дошман булып тора. Дәүләт милкен урлаусылар иҡтисадтың нигеҙ ташын ҡаҡшата. Шовинизм да бик ҡурҡыныс яуызлыҡ. Бер милләтте бөтөрөп, икенсеһен арттырырға ниәтләнеүселәр бар. Ислам дине артына йәшеренеп, үҙҙәрен изгелек ҡылыусылар тип атаусыларҙың барлыҡҡа килеүе лә яуызлыҡтың бер төрө булып тора”. Бына ошолар хаҡында уйлана, борсола ла инде өйҙә ятҡан ветеран.
Патриотик тәрбиә – берләштереүсе көс
11 января 2017 йыл | Урындағы үҙидара, Йәмғиәт
21 декабрҙә ра-йон хакимиәтенең ултырыштар залында район ветерандарының 3-сө пленумы булып үтте. Унда ветерандар советы ағзалары, беренсел ветеран ойошмалары рәйестәре, ауыл биләмәләре башлыҡтары, ветерандар менән эшләүсе ра-йон хеҙмәттәре етәкселәре, хәрби комиссариат, афған ветерандары советы, ДОСААФ, йәштәр ойошмалары вәкилдәре, ауылдарҙан делегаттар ҡатнашты.


text:
- Подробности
- Просмотров: 476
ДОРОШЕНКО Рюрик Александрович (28.10.1948, Гурьев ҡ.), физик. Физика-матем. ф. д-ры (2000), проф. (2001). БДУ‑ны тамамлағандан һуң (1971) шунда уҡ эшләй, 1980 й. алып Молекулалар һәм кристалдар физикаһы ин‑тында (1990 й. башлап лаб. мөдире). Фәнни эшмәкәрлеге магнитлы ярым үткәргестәрҙә һәм диэлектриктарҙа фотоиндукцияланған күренештәрҙе, магнитлы домен структуралары физикаһы һәм магнит үҙенсәлектәре тәртипкә килтерелгән кристалдарҙа резонанс күренештәрен өйрәнеүгә арналған. Д. оптик нурланыш, һығылмалы көсөргәнеш, электр һәм магнит ҡырҙары тәьҫирендә иттрийҙың легирланған феррит-гранаттарының һәм халькогенидлы хромлы феррошпинелдәрҙең физик үҙенсәлектәрен тикшерә; магнит доменлы структурала, магнитланыу йүнәлеше үҙгәреү, магнитострикция һәм магнит анизотропияһы процестарында, резонанс үҙенсәлектәрендә һәм яҡтылыҡ йотолғанда фотоиндукцияланған тәьҫирҙәрҙе аса. 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. К.П.Краузе ис. пр. лауреаты (2002). 2-се дәрәжә “Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн” орд. м-н бүләкләнгән (2002).
В.А.Мазунов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Бөрө ҡалаһында сыҡҡан янғын һөҙөмтәһендә 14 ғаилә ҡыйыҡһыҙ ҡалған
Бөрө ҡалаһында сыҡҡан янғын һөҙөмтәһендә 14 ғаилә ҡыйыҡһыҙ ҡалған
Әле уларға 20 мең һумға тиклем аҡсалата компенсация түләү ҡарала. Янғын эҙемтәләре бөтөрөлгән. Ваҡиға урынында оператив тикшереү эштәре бара.Бер тәүлек элек кенә йәшәүгә яраҡлы булған ике ҡатлы ағас йорт бөгөн ошондай хәлдә. Ғүмер буйы йыйған мөлкәттәрен юғаотҡан Фатир хужалары Һерәйешеп ҡалған бүрәнәләргә ҡарап йортһоҙ ҡалыуҙарына һаман да ышана алмай.
Неля Камаева, зыян күреүсе: «Эшемә лә алыҫ түгел тип, байтаҡ йылдар йыйған аҡсама октябрь айында ғына ошо йорттан фатир һатып алдым. Уңайлы ине. Янғын ваҡытында өйҙә түгел инем, төндә күршем шылтыратты. Әле һаман да аңлап етмәйем».
Ғәҙәттән тыш хәл сыҡҡан төндә ошо уҡ йортта йәшәүсе оло йәштәе ханым вафат була. Әлегә ул янғын эҙемтәләренәнме, әллә һөрөмдән ағыуланып үлгәнме? Билдәһеҙ.
Алексей Мальцев, Бөрө ҡалаһында йәшәүсе: «Янғын сығыуға сәғәт ярым тирәһе ҡалғас, инәйемдең үлеме тураһында ишеттем. Ул яңғыҙ йәшәй ине. Полиция, ғәҙәттән тыш хәл министрлығы хеҙмәткәрҙәре килде. Шул ваҡытта обойҙар шытырлаған кеүек тауыш аңғарҙым. Күрше фатирға инеп ҡарарға уйламаныҡ та».
Йәш ғаилә Ирина менән Андрей Исиляевтар фатирҙы әсәлек капитлына һатып алған. Бөгөн ике бәләкәй балаларын туғандарына ҡалдырып, үҙҙәре ваҡытлыса йәшәп тороу урыныа килгән.
Андрей Исиляев, зыян күреүсе ғаилә: «Был бары ваҡытлыса йәшәп тороу урыны ғына.. Торлаҡ мәсьәләһен хәл итергә кәрәк. Иң мөһиме үҙебеҙ, балалар иҫән-һау.
Әлегә ҡунаҡханала ике ғаилә урынлашҡан. Ә Ҡалғандар туғандарына барып һыйынырға мәжбүр булған.
Илдар Фәсхетдинов, Бөрө районы хакимиәте башлығының ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса комиссия урынбаҫары: «Осраҡ буйынса рәсми экспертизалар юҡ. Яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, янғындың сәбәбе мейесте артыҡ ҡыҙҙырыуға бәйле. Зыян күреүсе ғаиләләргә егерме мең һум самаһы аҡсалата ярҙам күрһәтеү ҡарала. Шулай уҡ матди ярҙам кеше башына ҡарап иҫәпләнә»


text:
- Подробности
- Просмотров: 489
“АҒИҘЕЛ”, ял базаһы. “Баштур” ЯАЙ составына инә. Белорет р‑нында, Ҡағы а. 3 км, Белорет т. юл ст. 76 км алыҫлыҡта Ағиҙел й. буйында урынлашҡан.
1964 й. бөтә Рәсәй әһәмиәтендәге турбаза булараҡ асыла, 2002 й. хәҙ. статусын ала. 2 ҡатлы корпусы һәм йәйге коттедждары (284 урын), спорт майҙансығы, туристик ҡорамалдар прокаты пункты, медпункты, ашханаһы, мунсаһы бар (2010). Июнь—авг. айҙарында эшләй. 2 аҙналыҡ һыу походтары ойошторола (ҡара: Туристик маршруттар).
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
XIX быуаттың урталары тирәһендә Петербургтан бер рус түрәһе — Навалихин тигән геолог ике-өс ярҙамсыһы менән хәҙерге Баймаҡ районының Күсей ауылына килеп төшә. Ауылдарҙан кзшеләр яллап, алтын эҙләү эшен башлап ебәрәләр. Эҙләнә торғас, ҡара тупраҡ аҫтынан күпләп һибелмә алтын таба башлайҙар. Ки-ҫәк-киҫәк самородок алтындар ҙа табылып ҡуя. Табылған алтындарҙы Навалихин һәр көн үҙе йыя барған. Алтын ни тиклем күп табылһа ла, эшселәргә эш хаҡын бик аҙ түләгән. Алтын сауҙаһы менән бик тиҙ байып киткән, йыйылған алтындарҙы ҡораллы конвой менән Петербургка үҙе алып барыр булған. Петербургтан әйләнеп ҡайтыу ына, уның ярҙамсылары тағы ла күпләп алтын йыйып торғандар.
Олатайҙарҙың һөйләүҙәренә ҡарағанда, көндәрҙең береһендә бик ҙур бер киҫәк самородок алтьш табыла.
Уның ҙурлығы ат башындай булған, имеш, тиҙәр. Быны күреү менән, Навалихиндьщ күҙҙәре маңлайына менгән. Шатлығынан ҙур йыйын йыйып: «Кем дә кем минең исемгә көй сығара ала, шул кешегә бөртөк алтын вәғәҙә итәм һәм, ошо ҙур самородокты күтәреп, һеҙҙең алда бейер инем», — тигән. Күп тә үтмәй, олпат кәүҙәле, ҡалын ҡара мыйыҡлы бер кеше, халыҡ алдына сығып, Навалихинға ҡарап, гөрләтеп ҡурайҙа бейеү көйөн уйнап ебәргән. Навалихил, ҙур самородокты яурынына күтәреп, бер-ике урап бейеүгә хәлдән тайып урынына барып ултырған да, кеҫәһенән талпан ҙурлығы бер бөртек алтын сығарып, ҡурайсыға биргән. Шул саҡ халыҡ: «Бик аҙ бирәһең бит ҡурайсыға алтынды», — тип геү килгәндәр... «Алтын ҙур булмай ул», — тигән дә Навалихин, самородогын ҡосаҡлап, контораһына ашығып инеп киткән. Көй халыҡ араһында бик тиҙ таралған, уны ҡурайсылар «Навалихин көйө» ҙә был көй шул исем менән ҡурай-тип уйнай торған булғандар. Хәҙер ҙа уйнала.
Тоҡтағол ауылы Исмәғзәм Мәғәфүров, Ильяс Мәғәфүров, Хизбулла Мөхәмәтҡолов ағайҙарҙан көйөн һәм тарихын отоп алдым. Ильяс агай хәҙер ҙә бар, Моҡас ауылында йәшәй.


text:
Өфө ҡалаһы Ленин районының биләмәһе 70,9 км. тәшкил итә һәм үҙ эсенә Затон, Нижегородка биҫтәләрен ала. Районда 86 240 кеше, 73 милләт вәкиле йәшәй.
Сәнәғәт, транспорт, төҙөү комплексы, сауҙа һәм хеҙмәттәр өлкәһе райондың иҡтисад үҫешен тәьмин итә. Районда 35 эре һәм урта предприятиелар, 5 меңдән ашыу кесе һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттары хужалыҡ эшмәкәрлеген алып бара.
Райондың ҡулланыусылар баҙарында инфраструктура предприятиелары 281 стационар сауҙа объекттарынан, 82 стационар булмаған, 9 сауҙа-сервис комплекстарынан, 109 йәмәғәт туҡланыуы һәм 338 хеҙмәттәр өлкәһе предприятиеларынан тора.
Хәҙерге ваҡытта районда 18 төҙөлөш ойошмаһы эшләй.
Ленин районының мәғариф киңлегендә 19 827 бала 18 балалар баҡсаһы, 4 мәктәп, 2 гимназия, 3 мәғариф үҙәге, 2 лицей, 5 өҫтәмә белем биреү учреждениеларында тәрбиәләнә һәм белем ала.
Районда 10 дәүләт һаулыҡ һаҡлау учреждениелары һәм 7 шәхси медицина үҙәге медицина хеҙмәтен күрһәтә. Дауалау-профилактика учреждениеларының алдынғылары булып 1-се Республика тире-венерология диспансеры, 44-сы поликлиника, 9-сы ҡала дауаханаһы, 6-сы балалар поликлиникаһы һәм 9-сы стоматология поликлиникаһы һанала. Шулай уҡ районда «Рәсәй тимер юлдары» ААЙ Юл тергеҙеү медицина һәм реабилитация үҙәге эшләп килә.
Район халҡының рухи үҫешенә мәҙәниәт учреждениелары тарафынан үткәрелеп килгән саралар булышлыҡ итә. Бөгөн районда 2 музыка мәктәбе, «Йәдкәр» мәҙәниәт йорто, Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы, Өфө художество һәм «Мираҫ» галереялары, Н.Латфуллин исемендәге Башҡортостан Республикаһының Хәҙерге заман сәнғәте музейы, Башҡортостан Республикаһының геология һәм файҙалы ҡаҙылмалар музейы, Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзының Бәләкәй күргәҙмә залы, «Синема-парк» кинотеатры, 2 дөйөм һәм 1 балалар китапханары эшләй.
Район тормошонда үсмерҙәр һәм йәштәр менән ҙур эш башҡарыла, быға «Алһыу парустар» Йәштәр клубтары берләшмәһе муниципаль бюджет учреждениеһы ҙур өлөш индерә.
Физик культура һәм спорт сәләмәт йәмғиәттең айырылғыһыҙ өлөшө булып тора. Районда спорт оҫталығы һәм юғары спорт ҡаҙаныштары Башҡортостан Республикаһының Спорт әҙерлеге Үҙәгендә, спорт профилле 5-се Республика мәктәп-интернатында, «Башнефть» профессиональ шашка клубында һәм 11-се, 16-сы, «Геркулес» олимпия резерв спорт мәктәптәрендә формалаша.


text:
Өфөнөң Октябрь районы – иң йәш һәм халыҡ тығыҙ йәшәгән, ҡаланың көньяҡ һәм төньяҡ өлөшөн тоташтырыусы район. 9 мең гектар майҙанда яҡынса 246 меңдән ашыу кеше йәшәй. Район рәсми исемен РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы нигеҙендә 1977 йылдың 23 мартында ала. Район үҙенең сиктәрен ике тапҡыр үҙгәртә, һуңғы тапҡыр 1992 йылда район составына Нуғай ауыл советына ингән Нуғай, Жилино, Зинино ауылдары һәм Нуғай кордоны ҡушыла.
Сәнәғәт
Октябрь районынының йөҙөн 450-нән ашыу эре һәм урта индустриаль предприятиелар билдәләй. Улар араһында «Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» акционерҙар ойошмаһы, «Полиэдрон» ябыҡ акционерҙар ойошмаһы, «Медтехника» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте, «Дубитель» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «Промсвязь» заводы, Өфөнөң «Восход» икмәк берекмәһе кеүек бөтә республикаға билдәлеләре бар.
Сауҙа һәм ҡулланыусылар баҙары
Октябрь районында 1600-ҙән ашыу сауҙа, хеҙмәтләндереү һәм йәмәғәт туҡланыуы нөктәләре эшләй. Бында «Планета» эре сауҙа-күңел асыу комплексы, «Башҡортостан» лайф-стайл үҙәге, «Июнь», «Олимп», «Простор» сауҙа үҙәктәре, «Сипайловский» сауҙа-сервис комплексы, «Леруа Мерлен», «Лента», «Окей», «Максидом» һәм башҡа магазиндар урынлашҡан.
Төҙөлөш һәм төҙөкләндереү өлкәһе
Районда торлаҡ төҙөлөшө күләме йылдан-йыл арта – йыллыҡ артым 40 мең квадрат метр самаһы тәшкил итә. Бигерәк тә Глумилино, Сипайлово, Парк, Нагаево, Жилино, Зинино биҫтәләрендә төҙөлөш әүҙем бара. Һуңғы биш йылда биш балалар баҡсаһы һәм ике мәктәп төҙөлдө. 410 күп фатирлы йортта капиталь ремонт башҡарылды, 170 балалар өсөн уйын майҙансығы һәм 82 гимнастика-турник комплекстары урынлаштырылды, 700 мең квадрат метр газон булдырылды, 16 мең квадрат метр тротуарға декоратив брусчатка һалынды, 70 туҡталҡа павильоны реконструкцияланды, 600 мең квадрат метрҙан ашыу юлдар ремонтланды.
Мәғариф
Райондың мәғариф системаһы 41 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһын, 14 дөйөм белем биреү мәктәбен, 1 белем биреү үҙәген, 3 гимназияны, 4 лицейҙы, айырым предметтарҙы тәрәнәйтеп өйрәнеүҙе тәьмин иткән 2 мәктәпте, 6 өҫтәмә белем биреү учреждениеһын, балалар, 1 йәкшәмбе мәктәбен, «Радуга» (Николаевка) һәм «Альбатрос» (Подымалово) исемле 2 балалар һауыҡтырыу-уҡытыу лагерын – йәмғеһе 74 учреждениены үҙ эсенә ала. Төрлө йылдарҙа 84-се татар гимназияһы, 93-сө гимназия, 124, 127-се мәктәптәр, 136-сы Башҡорт лицейы, 159-сы мәктәп «Рәсәйҙең иң яҡшы 100 мәктәбе» конкурсы лауреаттары исемлегенә инделәр, 141-се, 159-сы мәктәптәр, 155-се һәм 42-се лицейҙар, 93-сө гимназия «Электрон мәктәп» республика конкурстары еңеүселәре булдылар.
Һаулыҡ һаҡлау
Октябрь районында төрлө милек формаһындағы 100-ҙән ашыу медицина ойошмаһы эшләй. Улар араһында ҡаланың 21-се клиник дауаханаһы, БДМУ клиникаһы, «Аллоплант» Бөтә Рәсәй күҙ һәм пластик хирургия үҙәге, Республика клиник онкология диспансеры һәм башҡалар.
Фән
Октябрь районын лайыҡлы рәүештә баш ҡаланың алдынғы фәнни үҙәге тип атарға мөмкин. Рәсәй фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге, Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты, Технология һәм етештереүҙе ойоштороу институты, «ПЕТОН» нефть һәм газ ғилми-тикшеренеү һәм проект институты, «Башҡортостан» агрохимия хеҙмәте үҙәге һәм башҡа ғилми берләшмәләр хеҙмәткәрҙәре тарафынан үткәрелгән һәм етештереү өлкәһенә индерелгән фундаменталь тикшеренеүҙәр, ғилми асыштар ғилми даирәләрҙә ҙур уңыш менән файҙалана.
Спорт
Районда 500-ҙән ашыу спорт ҡоролмаһы һәм майҙансыҡтары, 6 меңдән ашыу балалар һәм үҫмерҙәр шөғөлләнгән 11 спорт мәктәбе иҫәпләнә. Йыл һайын спорт сараларында 26 меңдән ашыу район халҡы ҡатнаша. Район үҙенең олимпия чемпиондары шорт-трексылар Семен Елистратов һәм Руслан Захаровтың сағыу еңеүҙәре, трамплиндан саңғыла һикереү һәм саңғы двоеборьеһы, тау саңғыһы һәм фристайл буйынса спортсмендарҙың уңыштары менән хаҡлы рәүештә ғорурлана.
Мәҙәниәт
Октябрь районы баш ҡаланың мәҙәни үҙәктәренең береһе булып тора. Уның биләмәләрендә Рус дәүләт академия драма театры, «Нур» Өфө дәүләт татар театры, Йәш тамашасы театры, Дәүләт циркы, Өфө ҡала планетарийы, «Искра», «Простор», «Киномакс» кинокомплекстары, «Смена» балалар кинотеатры, Мәжит Ғафури исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы, «Ҡашҡаҙан», «Мөғжизәле донъя» мәҙәниәт һәм ял парктары, ун китапхана, өс балалар музыка мәктәбе, балалар сәнғәт мәктәбе һәм Ғәзиз Әлмәхәмәтов исемендәге Республика гимназия – интернаты һәм башҡа мәҙәниәт усаҡтары урынлашҡан.
Йәштәр сәйәсәте
Октябрь районы барлыҡҡа килеү датаһы буйынса ғына түгел, ә бында ғүмер итеүсе йәш кешеләрҙең һаны буйынса буйынса ла иң йәш райондарҙан һанала. Бында йәшәү урынын һәм ҡыҙыҡһыныуын иҫәпкә алып, йәштәрҙең һәм үҫмерҙәрҙең ялы 12 үҫмерҙәр клубынан, «Йәш ижад» йәштәр үҙәге, дүрт хәрби-патриотик клубтан торған «Балалар плюс» балалар, үҫмерҙәр һәм йәштәр берләшмәһе тарафынан ойошторола. Йәш быуын белемде биш урта махсус уҡыу йорттарында, Башҡортостан социаль технологиялар институты һәм ВЭГУ Академияһы филиалдарында ала.
450096, г. Уфа, ул. Комсомольская, 142/1
Телефон/факс: 237-40-00
E-mail: oktadm@ufacity.info


text:
Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округының Орджоникидзе районы 144,4 квадрат метр майҙанды биләй. Өфө ҡалаһындағы ете райондың береһе ул. Баш ҡаланың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан.
2018 йылдың 1 ғинуарына ҡарата мәғлүмәттәр буйынса, район биләмәһендә 169 798 кеше йәшәй. Уларҙың 165 675-е ҡала халҡы булһа, 4123-ө – ауыл халҡы.
Райондың барлыҡҡа килеү датаһы рәсми рәүештә 1952 йылдың 25 феврале тип иҫәпләнә, әммә уның тарихы күпкә алданыраҡ башланған – ХХ быуаттың 30-сы йылдарында, йәғни Өфөнән төньяҡтараҡ крекинг-завод төҙөлөшө башланғас.
РСФСР Юғары Советы Президиумы указы (1952 й., 25 февраль) менән Черниковск ҡалаһы өс районға бүленә: Сталин, Калинин һәм Орджоникидзе райондары. Һуңғыһы бигерәк тә йылдам үҫешә башлай, сөнки тап бында нефтехимия, нефть эшкәртеү предприятиелары төҙөлә.
Әлеге ваҡытта Орджоникидзе Өфөлә иң күп сәнәғәт предприятиелары тупланған район һанала. Ундағы 220 эре һәм уртаса предприятиеларҙа 57 меңдән ашыу кеше эшләй. 5 меңдән күберәк кесе эшҡыуарлыҡ субъекты бар. Райондың сәнәғәт етештереүсәнлеге Өфө ҡалаһындағы дөйөм күләмдең 44 процентын тәшкил итә.
Орджоникидзе районы үҙенең эре һәм үҫешкән предприятиелары менән генә түгел, ә бай тарихы һәм һоҡланғыс кешеләре – төрлө һөнәр эйәләре булған хеҙмәтсәндәре менән дә танылыу яулаған. Район әүҙем үҫешә: заманса торлаҡ йорттар төҙөлә, мәктәптәр, балалар баҡсалары, поликлиникалар, спорт объекттары реконструкциялана һәм асыла.
Район — нефть эшкәртеү, нефтехимия, микробиология, үҫемлектәрҙе һаҡлауҙың химик ысулдары һәм сәнәғәт төҙөлөшө өлкәһендәге процесстарҙы эшләп сығарыу һәм проектлау буйынса эре фәнни үҙәк булып тора.
Ҡала Советының да Орджоникидзе районына ҡарауын әйтеп үтергә мөмкин.
Бәйләнеш өсөн:
450064, Өфө ҡалаһы, Тыныслыҡ урамы, 6-сы һанлы йорт
Факс: 242-02-72
E-mail: adm69@ufanet.ru
; orgadm@ufacity.info


text:
Өфө ҡалаһының Совет районы тимер юл һәм автомобиль магистралдәре киҫелешендә урынлашҡан. Бында тимер юл вокзалының “Өфө” станцияһы урынлашҡан, мөһим транспорт артериялары – Октябрь һәм Салауат Юлаев проспекттары үтә.
Ҡаланың 7 районы араһында Совет районы халыҡ һаны буйынса иң тығыҙы, 1 кв. км территорияға 11 меңдән артыҡ кеше тура килә. Районда 177 меңдән ашыу кеше йәшәй, улар 100-ән артыҡ милләт вәкилдәре.
Был биләмәлә барлығы 125 урам, улар барыһы бергә 106, 5 км тәшкил итә, майҙаны – 1,3 млн. кв.км.
Совет районы биләмәһендә урынлашҡан “ВДНХ-ЭКСПО” һәм “Уфа-Арена” кеүек ҙур объекттар йыл һайын халыҡ-ара күргәҙмәләр һәм саралар майҙанына әйләнә.
Бөгөнгө көндә Совет районында 279 урта һәм эре предприятие үҙ эшмәкәрлеген алып бара, 12 меңдән ашыу урта һәм кесе эшҡыуар теркәлгән. Район предприятиялары етештергән күпселек тауарҙар билдәлелеккә эйә, Рәсәй һәм унан ситтә даими ихтыяж менән ҡулланыла.
Өҫтөнлөклө йүнәлештәрҙең береһе булып район инфраструктураһын үҫтереү, халыҡтың йәшәү кимәлен яҡшыртыу, торлаҡ төҙөү, парк һәм скверҙарҙы тәртиптә тотоу тора. Һуңғы биш йылда Совет районында яңы ял итеү зоналары булдырылды һәм тәртипкә килтерелде: “Революция көрәшселәренә”, “Еңеүҙең 50 йыллығы”, “Нестеров исемендәге парк”, “Башҡортостан урмансылары паркы”, Йәштәр мәҙәниәт һарайы алдындағы һәм Октябрь проспектындағы скверҙар яңыртылды. Ә Иван Якутов исемендәге парктың реконструкцияланыуы районда ғына түгел, ҡала кимәлендә мөһим сараларҙың береһе булды.
Халыҡҡа медицина хеҙмәте күрһәтеү 14 дауалау-профилактик учреждениеһында тормошҡа ашырыла.
Район биләмәһендә 215 спорт ҡоролмаһы, 54 спорт залы, 12 хоккей ҡумтаһы, 7 бассейн, 6 спорт мәктәбе, 7 спорт федерацияһы эшләй. Район спортсылары Рәсәй, донъя кимәлендәге ярыштарҙа ҙур уңыштар яулай.
Район яҙмышы меңләгән кешеләр яҙмышы менән тығыҙ бәйләнгән: кемдер ошонда тыуып үҫкән, кемдер бында Башҡортостандың төрлө мөйөштәренән уҡырға йәки эшкә килгән. Уларҙың һәр береһе үҙенең көндәлек эше, актив эшмәкәрлеге менән Совет районын үҫтереүгә, уның сәскә атыуына үҙ өлөшөн индерә. Бында йәшәгән бар халыҡты районға ҡарата булған ихтирам һәм һөйөү берләштерә.
450005, Өфө ҡ., Ревлюция ур., 111-се й.
Ҡабул итеү бүлмәһе: 273-33-09
Факс: 273-15-38
E-mail: sovadm39@bk.ru Совет районы социаль селтәрҙәрҙә


text:
Алға ҡуйып ҙур маҡсаттар
25 мая 2018 йыл | Уңғандарыбыҙ
Йәш эшҡыуар Дамир Ҡунафин Красноусолда йәшәй. Һамар архитектура-төҙөлөш университетын тамамлаған, өсөнсө йыл инде "Проект-смета төркөмө” предприятиеһы директоры вазифаһын башҡара. Бер үк ваҡытта эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегендә лә - башта үҙен сауҙала һынап ҡарай, "Карапуз” балалар тауарҙары магазины асып, бер аҙ эшләп ала. Әммә был өлкәлә конкуренцияның ҙур булыуын аңлаған эшҡыуар төҙөлөш менән шөғөлләнә башлай һәм бөгөн районыбыҙ ойошма-предприятиеларын төҙөлөш материалдары менән тәьмин итеү буйынса әүҙем эшмәкәрлек алып бара.
Булдыҡлыға уңыш юлдаш
25 мая 2018 йыл | Ауыл хужалығы
Эшҡыуарлыҡ йылдан-йыл нығыраҡ үҫеш ала – шуныһы ҡыуаныслы. Теләге булған, ҡулынан килгән кеше, әйҙә, үҙ аллы эшләһен, етеш тормошта йәшәһен – бының өсөн барлыҡ мөмкинлектәр тыуҙырылған. Хәҙерге заманда ауырлыҡтар алдында баҙап ҡалмайынса йүнсел булыу, маҡсатыңа өлгәшеү өсөн тәүәккәллек, ышаныслы аҙымдар менән алға барыу зарур, һәләтеңә, мөмкинлегеңә ҡарап дөрөҫ йүнәлеш алыу ҙа мөһим.
Һабантуйға әҙерлек
25 мая 2018 йыл | Урындағы үҙидара, Йәмғиәт
=Район хакимиәтендә
Район хакимиәте яҙғы баҫыу эштәре тамамланыу уңайынан 2018 йылдың 10 июнендә халыҡ байрамы – һабантуй уҙғарыу хаҡында ҡарар ҡабул итте.
Байрамды уҙғарыу буйынса саралар планы раҫланған, ойоштороу комитеты, эшсе комиссия төҙөлгән.
Ауыл хужалығы бүлегенә, агросәнәғәт комплексы предприятиелары етәкселәренә хужалыҡтарҙың ҡышҡы һәм яҙғы баҫыу эштәре осорондағы эшмәкәрлегенә йомғаҡ яһау, юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкән хеҙмәт алдынғыларын бүләкләү буйынса тәҡдимдәр әҙерләү йөкмәтелә.
Ҡарарҙа яуаплы кешеләргә һәүәҫкәр һәм профессио-наль артистарҙың сығыштарын, спорт ярыштары, халыҡ
уйындары, төрлө конкурстар, сауҙа ойошторорға, байрамды матур уҙғарыу өсөн тәртип булдырырға ҡушыла.
Район хакимиәте яҙғы баҫыу эштәре тамамланыу уңайынан 2018 йылдың 10 июнендә халыҡ байрамы – һабантуй уҙғарыу хаҡында ҡарар ҡабул итте.
Байрамды уҙғарыу буйынса саралар планы раҫланған, ойоштороу комитеты, эшсе комиссия төҙөлгән.
Ауыл хужалығы бүлегенә, агросәнәғәт комплексы предприятиелары етәкселәренә хужалыҡтарҙың ҡышҡы һәм яҙғы баҫыу эштәре осорондағы эшмәкәрлегенә йомғаҡ яһау, юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкән хеҙмәт алдынғыларын бүләкләү буйынса тәҡдимдәр әҙерләү йөкмәтелә.
Ҡарарҙа яуаплы кешеләргә һәүәҫкәр һәм профессио-наль артистарҙың сығыштарын, спорт ярыштары, халыҡ
уйындары, төрлө конкурстар, сауҙа ойошторорға, байрамды матур уҙғарыу өсөн тәртип булдырырға ҡушыла.
25 май - мәктәптәрҙә һуңғы ҡыңғырау көнө
25 мая 2018 йыл | Мәғариф
Һәйкәлдәр – тереләр өсөн, хәтер – мәңгелек
22 мая 2018 йыл | Хаттар
9 Май – Еңеү көнө – беҙҙең өсөн иң ҡәҙерле, иң ҙур байрамдарҙың береһе. Ошо иҫтәлекле көн алдынан обелиск-һәйкәлдәр асыла, булғандары тәртипкә килтерелә.
Беҙҙең Бурлы ауылында ла 60-70-се йылдарҙа һуғыш яланынан әйләнеп ҡайта алмаған яугир ауылдаштарыбыҙҙың яҡты иҫтәлегенә бағышлап обелиск ҡуйылғайны. Йылдар үҙенекен итте: ямғыр-ҡарҙан, ел-бурандан был һәйкәл яйлап ҡына төҫһөҙләнеп, емерелеп, йәғни ташландыҡ хәлгә килде. 9 Май байрамы алдынан, Бөйөк Еңеүҙең 73 йыллығы уңайынан обелиск һәм уның биләмәһе яңы төҫ алды. Ул Ғәлинур Нафиҡов һәм Рәшит Хәсәнов (ауылға күсеп ҡайттылар, ҡатыны ауылдашыбыҙ) инициативаһы менән төҙөкләндерелде. Ауыл халҡының да ярҙамы тос булды: берәүҙәр финанс йәһәтенән, икенселәр буяу-төҙөлөш материалдары менән тәьмин итте, бәғзеләр обелиск биләмәһен һәм тирә-яғын тәртипкә килтереүҙә эшләне. Илдус Ситдиҡов менән Илшат Абдрахманов һәйкәлде яңыртһа, Наил Шәрипов менән Илшат Хөснөтдинов ҡоймалап алды. Хәҙрәттәр Ғаяз Харисов (таҡтаташҡа яугирҙарҙың исем-шәрифтәрен яҙҙырған) менән Фәнис Сәфиуллин транспорт менән ярҙам итте, Рәзил Зәйнуллин тракторы менән йыйылған сүп-сарҙы түкте.
Күмәкләгән – яу ҡайтарған, тигәндәй, байрам алдынан күмәк көс менән обелискыны яңыртып һәм тирә-яғын матурлап, изге эшебеҙ менән яугир-ауылдаштарыбыҙҙың рухын шатландырыуыбыҙға ҡәнәғәт булып таралыштыҡ.
Беҙҙең Бурлы ауылында ла 60-70-се йылдарҙа һуғыш яланынан әйләнеп ҡайта алмаған яугир ауылдаштарыбыҙҙың яҡты иҫтәлегенә бағышлап обелиск ҡуйылғайны. Йылдар үҙенекен итте: ямғыр-ҡарҙан, ел-бурандан был һәйкәл яйлап ҡына төҫһөҙләнеп, емерелеп, йәғни ташландыҡ хәлгә килде. 9 Май байрамы алдынан, Бөйөк Еңеүҙең 73 йыллығы уңайынан обелиск һәм уның биләмәһе яңы төҫ алды. Ул Ғәлинур Нафиҡов һәм Рәшит Хәсәнов (ауылға күсеп ҡайттылар, ҡатыны ауылдашыбыҙ) инициативаһы менән төҙөкләндерелде. Ауыл халҡының да ярҙамы тос булды: берәүҙәр финанс йәһәтенән, икенселәр буяу-төҙөлөш материалдары менән тәьмин итте, бәғзеләр обелиск биләмәһен һәм тирә-яғын тәртипкә килтереүҙә эшләне. Илдус Ситдиҡов менән Илшат Абдрахманов һәйкәлде яңыртһа, Наил Шәрипов менән Илшат Хөснөтдинов ҡоймалап алды. Хәҙрәттәр Ғаяз Харисов (таҡтаташҡа яугирҙарҙың исем-шәрифтәрен яҙҙырған) менән Фәнис Сәфиуллин транспорт менән ярҙам итте, Рәзил Зәйнуллин тракторы менән йыйылған сүп-сарҙы түкте.
Күмәкләгән – яу ҡайтарған, тигәндәй, байрам алдынан күмәк көс менән обелискыны яңыртып һәм тирә-яғын матурлап, изге эшебеҙ менән яугир-ауылдаштарыбыҙҙың рухын шатландырыуыбыҙға ҡәнәғәт булып таралыштыҡ.
Фәнисә ҒӨЗӘЙЕРОВА.
Бурлы ауылы.
Бурлы ауылы.


text:
Мулаго фонды
Мулаго фонды (ингл. Mulago Foundation[2]) — Америкалағы коммерцияға ҡарамаған шәхси фонд (траст), юғары һөҙөмтәле инвестицияларҙа[3][4][5] һәм венчур филантропияһында махсуслаша («ҙур шартлау филантропияһы»[6]). Инвестициялар үҫеш кисереүсе илдәрҙә һаулыҡ һаҡлауға, фәҡирлекте бөтөрөүгә, тәбиғәтте һаҡлауға һалына (фонд фәҡирлек проблемаларын хәл итеү йүнәлешендә эшләгән ойошмаларҙы эҙләй)[7][8][9].
Ойошторолоуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фонд Германиянан банкирҙар ғаиләһе Арнольдтар аҡсаһына ойошторола, уларҙың мөлкәте Икенсе донъя һуғышы башланыр алдынан нацист Германияһы тарафынан национализациялана, ә ғаилә ағзаларына Швейцария аша АҠШ-ҡа ҡасырға тура килә[10].
Фондты ойоштороу идеяһын педиатр, филантроп һәм сәйәхәтсе Райнер Арнольд (ингл. Rainer Arnold) ҡуҙғата. Ул ғүмерен Перу, Боливия, Уганда, Сомали, Пакистан һәм башҡа үҫеүсе илдәрҙә медицина хеҙмәткәрҙәрен уҡытыуға бағышлай. Ул был илдәрҙең халҡын фәҡирлектән ҡотҡарырға, балаларына белем һәм киләсәктә лайыҡлы эш бирергә хыяллана. 1993 йылда, медик студенттар менән Боливияла Анд тауҙарына сәйәхәт ваҡытында, Рейнер кинәт вафат була.
Ағаһының ниәтен тормошҡа ашырыу өсөн Генри Арнольд (ингл. Henry Arnold)[11] коммерцияға ҡарамаған фонд ойоштора, Райнерҙың дуҫы Кевин Старрҙы (ингл. Kevin Starr) идарасы директор итеп саҡыра.
Фондҡа исем Уганда баш ҡалаһы Кампаланың урта өлөшөндәге Мулаго (ингл. Mulago) ҡалҡыулығы хөрмәтенә бирелә.
Мулаго фондының штаб-фатиры [ Сан-Франциско ]ҡалаһында (Калифорния, АҠШ) урынлашҡан.
Мулаго фонды инвестициялаған объекттар араһында түбәндәгеләр бар: Living Goods, Educate Girls, One Acre Fund, Proximity Designs, Root Capital, Medic Mobile, Blue Ventures, KOMAZA, Samasource, VisionSpring һ.б.
Эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мулаго фонды юғары социаль һөҙөмтә бирә торған проекттарға ҡушылыусы иң эре социаль инвесторҙар иҫәбенә инә.
Бындай ойошмаларҙың күбеһенән айырмалы рәүештә, ул инвестициялау объекттарын теләк буйынса ғаризалар ҡабул итеү юлы менән түгел, ә үҙе эҙләп таба.
Фонд етәксеһе Кевин Старр социаль предприятиеларҙың килемле булыу мөмкинлегенә ышанмай, быны раҫлап, бик күп дәлилдәр килтерә, шунлыҡтан устав капиталына заемдар һәм вкладтар ғына түгел, гранттар рәүешендә лә инвестициялар һалырға әҙер[12]. Фонд сәйәсәтен ул ошолай тип һүрәтләй: «Килем алыу (for-profit) маҡсатын ҡуяһығыҙмы һеҙ, әллә коммерцияға ҡарамаған эшмәкәрлекме (not-for-profit), нисек кенә булмаһын, һеҙҙең эшмәкәрлек бик ҙур социаль һөҙөмтәгә өлгәшергә тейеш (impact).   Минең эшем — һөҙөмтә һатып алыу. Мин хәйриә иғәнәһе итеп биргән һәр доллар   һөҙөмтә (bang) бирһен»[13].
Мулаго фонды белдереүенсә, талап ителгән социаль һөҙөмтәгә өлгәшеү өсөн фонд, күпме кәрәк, шунса инвестицияларға һәләтле[14]. 2010—2011 йылдар мәғлүмәттәре буйынса, Мулаго фондының 171 миллион АҠШ доллары күләмендә үҙ активтары бар[1].
Ойошмалар менән эшләгәндә Мулаго фонды алынаһы һөҙөмтәне баһалау өсөн биш аҙым ҡуллана[15]:
- Эшмәкәрлектең һәм һуңғы һөҙөмтәнең (шул иҫәптән һөҙөмтә төбәлгән төркөмдөң дә) реаль маҡсаты.
- Өлгәшелгәнде баһалау өсөн дөрөҫ индикатор һайлау.
- Үҙгәрештәрҙе күрһтәтеү һәм уларҙың һайланған ысулдар менән тормошҡа ашырылырн иҫбатлау.
- Аныҡ һандар менән үҙгәрештәргә һәм һөҙөмтәгә һалынған көстө күрһәтеү.
- Проект хаҡын, шулай уҡ сығымдар менән алынған һөҙөмтәнең реаль нисбәтен билдәләү.
Баһалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
GiveWell Мулаго фондын юғары социаль һөҙөмтәләргә өлгәшеү йәһәтенән Билл һәм Мелинда Гейтстар фонды һәм Сколл фонды менән бер рәткә ҡуйҙы[16][17].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Allen Grossman, Sarah Allpeby, Caitlin Reimers.
- ↑ В некоторых источниках: Arnhold and Mulago Foundations.
- ↑ Stefanos Zenios, Lyn Denend, Amy Lockwood, Stacey McCutcheon.
- ↑ Stefanos Zenios, Lyn Denend, Amy Lockwood, Stacey McCutcheon.
- ↑ Stefanos Zenios, Lyn Denend, Amy Lockwood, Stacey McCutcheon.
- ↑ Who We Are (инг.). Big Bang Philanthropy. 26 май 2015 тикшерелгән.
- ↑ MULAGO FOUNDATION (инг.). Skoll Foundation. 26 май 2015 тикшерелгән.
- ↑ Laura Hattendorf The Trouble With Impact Investing: P2 (инг.). Stanford Social Innovation Review. 26 май 2015 тикшерелгән.
- ↑ Half-Baked: Why We Need To Rethink Social Enterprise Accelerator Programs (инг.). Forbes. 26 май 2015 тикшерелгән.
- ↑ WENDY MOONAN.
- ↑ Executive Profile Henry Helmut Arnhold (англ.
- ↑ Kevin Starr.
- ↑ Jessie Scanlon.
- ↑ См.
- ↑ The Mulago Foundation: How We Think About Impact (инг.). The Tactical Philanthropy. 26 май 2015 тикшерелгән.
- ↑ Holden Karnofsky.
- ↑ Process: international aid charities — 2012 version (англ.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рәсми сайт: mulagofoundation.org
- LinkedIn: mulago-foundation.
- Kevin Starr, Laura Hattendorf. The Trouble With Impact Investing: P1, P2, P3 // 2012-01-24, Stanford Social Innovation Review.
- Сколл фонды сайтында Мулаго фонды блогтары: Mulago Foundation.
- Видео:


text:
Башҡортостанда янғын: төҙөк булмаған мейес арҡаһында ҡатын һәләк булған, иренең тәне бешкән
Башҡортостанда янғын: төҙөк булмаған мейес арҡаһында ҡатын һәләк булған, иренең тәне бешкән Фото: Карина Камаева
ӨФӨ, 2017 йыл, 23 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Башҡортостандың Стәрлебаш районында сыҡҡан янғында бер ҡатындың ғүмере өҙөлдө. 22 ноябрҙә төнгө 12 тула 7 минутта диспетчер хеҙмәтенә Банковка ауылында йорт яныуы тураһында хәбәр итәләр. Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан буйынса баш идаралығы матбуғат хеҙмәте мәғлүмәтенсә, ваҡиға урынына Стәрлебаш ауыл советының авария-ҡотҡарыу посы ирекмәндәре һәм янғынға ҡаршы федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса 14-се отряды ебәрелә.
Таңғы 4 тула 14 минутта янғын тулыһынса һүндерелә.
Утта 49 йәшлек ҡатын һәләк булған. 52 йәшлек ире уны үҙаллы ҡотҡарырға маташһа ла, килеп сыҡмаған. Йорт хужаһының тәне бешкән, ләкин ул дауаханаға ятыуҙан баш тартҡан. Янғынды һүндереү барышында ҡатындың кәүҙәһе табылған.
Әле урында тикшереүсе эшләй. Фажиғәгә янғын хәүефһеҙлеге ҡағиҙәләрен боҙоу сәбәпсе булыуы ихтимал.


text:
Өфөлә инвалидтар өсөн һөнәрҙәр йәрминкәһе уҙа
Өфөлә инвалидтар өсөн һөнәрҙәр йәрминкәһе уҙа Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 24 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
30 ноябрҙә баш ҡалала инвалидтар һәм һаулыҡ торошона бәйле мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн махсус вакансиялар йәрминкәһе ойошторола.
«Башинформ» агентлығына Өфөнөң халыҡ мәшғүллеге үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, тәҡдим ителгән һөнәрҙәр иҫәбендә — архивариус, әйҙәүсе инженер, тәрбиәсе, табип, автомобиль водителе, китапханасы, дизайнер, инженер-программист, программист, кассир, консультант, урам һепереүсе, йөк тейәүсе, мастер, яғыулыҡ ҡойоу станцияһы операторы, өҫтәмә белем биреү уҡытыусыһы, слесарь, ремонтлаусы слесарь, слесарь-сантехник, техник, уҡытыусы, фармацевт һәм электр монтажлаусы.
Бынан тыш, йәрминкәгә килеүселәргә мәшғүллек өлкәһендәге дәүләт хеҙмәттәре күрһәтелә. Шулай уҡ хеҙмәт баҙарындағы хәл тураһында мәғлүмәт, компьютер диагностикаһы, психолог кәңәштәре, һөнәри йүнәлеш буйынса консультациялар биреү ҡаралған.
Бөтә хеҙмәттәр ҙә бушлай.
Вакансиялар йәрминкәһен үткәреү урыны һәм ваҡыты: Ибраһимов бульвары, 47/1, иртәнге сәғәт 10-дан көндөҙгө 12-гә тиклем.


text:
Ырымбур губернаһы
Ырымбур губернаһы (виләйәте) — XVIII—XIX быуатта Рәсәй империяһының административ берәмеге (өлкәһе); хәҙерге Ырымбур өлкәһе, өлөшләтә Башҡортостан һәм Татарстан республикалары, Силәбе, Ҡурған, Һамар, Һарытау өлкәләренә һәм Ҡаҙағстандың Атырау һәм Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәләренә тура килә. Үҙәге — Ырымбур ҡалаһы.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Борондан төбәкте төрлө ерле төрки халыҡтар биләй: Көньяҡ Урал һәм тирә-яҡтары — башҡорттарҙың борондан тыуған йорто; көнбайышыраҡ — татарҙар ере; башҡорт йортонан көньяҡ-көнсығыштағы далаларҙа ҡаҙаҡтар күсмә тормош итә; Түбәнге Яйыҡ — нуғайҙар биләмәһе булараҡ билдәле.
XVII быуаттың икенсе яртыһынан алып Рәсәй империяһы Көньяҡ Уралда һәм тирә-яҡ төбәктәрҙә йоғонтоһон көсәйтә килә. Төбәктәге тәүге урыҫтар Иван Грозныйҙың язаларынан ҡасып, Яйыҡ буйына күсеп килә. Пётр I Ырымбур ерҙәрен Рәсәй өсөн мөһим терәк майҙан, Урта Азияға инер өсөн уңайлы ҡапҡа тип күрә. Хәйер, уның ниәттәре Анна Иоанновна осоронда ғына ғәмәлғә аша башлай. Төбәккә казактар күсереп ултыртыла, башҡорт менән ҡаҙаҡ ерҙәре араһында ҡәлғә һыҙаты төҙөлә.
1744 йылда Ырымбур губернаһы ойошторола; 1752 йылға уға Әстрәхән губернаһынан Гурьев ҡаласығы, 1773 йылда Ҡазан губернаһынан Һамар ҡалаһы ҡушыла.
1775 йылың октябренә ҡарата губерна түбәндәге өс провинциянан тора [2]:
- Ырымбур провинцияһы
- Иҫәт провинцияһы
- Өфө провинцияһы.
1782 йылда Өфө наместниклығы ойошторола; уға ике өлкә (область) — Өфө һәм Ырымбур өлкәләре инә.
Өфө өлкәһенә түбәндәге 8 өйәҙ ҡарай:
- Өфө өйәҙе
- Бөрө өйәҙе
- Минзәлә өйәҙе
- Бөгөлмә өйәҙе
- Боғорослан өйәҙе
- Бәләбәй өйәҙе
- Стәрлетамаҡ өйәҙе
- Силәбе өйәҙе
Ырымбур өлкәһенә 4 өйәҙ ҡарай:
- Ырымбур өйәҙе
- Верхнеурал өйәҙе (Үрге Яйыҡ өйәҙе)
- Быҙаулыҡ өйәҙе
- Сергиев өйәҙе.
Шул уҡ ваҡытта Гурьев менән Уральск ҡалалары Әстрәхән губернаһына күсерелә; Ырымбур башҡала тип билдәләнә. 1796 йылда Өфө наместниклығының атамаһы "Ырымбур губернаһы"на үҙгәртелә, Ырымбур башғалаһы булып ҡала. 1802 йылы башҡала Өфөгә күсә. 1850 йылда Бөгөлмә, Боғорослан һәм Быҙаулыҡ өйәҙҙәре яңы ойошторолған Һамар губернаһына бирелә. 1865 йылы губерна икегә — Өфө һәм Ырымбур губернаһына- бүленә. Шул уҡ йылда бығаса үҙ махсус (кантон һәм йорт) идаралығы аҫтында булған башҡорттар дөйөм губерна идаралығына күсә.
1919 Ырымбур губернаһынан Силәбе губернаһы бүленә. 1928 йылда төбәк Урта Волга өлкәһенә индерелә, 1934 йылда айырым Ырымбур өлкәһе булдырыла.
Ырымбур мамыҡ шәле Рәсәй Почтаһы маркаһы, 2013 йыл
Ырымбур станцияһы оҫтаханалары, 1901 йыл
Административ бүленеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1865—1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһы 5 өйәҙҙән тора:
Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм халыҡ һаны — 1 836 мең; халыҡ тығыҙлығы — 1 кв. км-ға 10 кеше; 6 ҡалала 174 мең кеше тора.
1897 йылға торошло халыҡ иҫәбе (туған тел буйлап)[3]:
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии).
- ↑ Изменение административно-территориального деления России за последние 300 лет
- ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
Шулай уҡ карағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]