text:
Тарихи Башҡортостан
Тарихи Башҡортостан — тарихи тәңгәл, башҡорт халҡының тарихи биләгән ере.
«Тарихи Башҡортостан» термины хәҙерге ваҡытта башҡорт этносының, мәҙәниәтенең, теленең таралыу өлкәһен билдәләү өсөн, лингвистик, этнографик, мәҙәниәт, тарихи эҙләнеүҙәр өсөн кәрәк. Ул шулай уҡ бөгөнгө Башҡортостан Республикаһынан ситтә йәшәгән башҡорт халҡының мәҙәни бәйләнештәрен нығытыу өсөн төбәк-ара сәйәсәтендә, шулай уҡ күрше региондар халҡы менән тарихи берлекте күрһәтеү өсөн ҡулланыла.
Терминдың синонимдары — был ерҙең иртәрәк барлыҡҡа килгән исемдәре: «Башгурд», «Башгирд», «Башгирд», «Баскардия», «Башгирдия», «Фийафи Башкырт/Башкырт далалары», «Башҡорттар иле», «Бастарктар иле», «Башкырд», «Башджарды», «Башҡортостан», «Pascatir», «Bashirdi». Төбәкте «Башгурд» тип исемләгән иң тәүге хәбәр (VIII б.) Фазлаллах Рәшид-ад-диндың «Оғуз-нәмә»[1] хеҙмәтендә осрай.
«Тарихи Башҡортостан» төшөнсәһе «Бөйөк Венгрия» (Major Hungaria, Magna Hungaria — венгрҙарҙың ата-бабалары торған ере тип фаразлана) төшөнсәһе менән уртаҡ. XIII б. Франциск монахы Джованни да Плано Карпини сәйәхәтенән һуң яҙған эшендә телгә алына.
Йөкмәткеһе
Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Географик урыны Көньяҡ Урал һәм уның тирәһенә тап килә. Рәсми яҡтан сиктәре билдәләнмәгән. Һәр бер тарихи осорҙа сиктәре яҡынса ғына күрһәтелгән.
Иң боронғо мәғлүмәттәрҙе «Диуану әл-лөғәт әт-төрк» (1072—1074) авторы Мәхмүд Ҡашғари күрһәтә. Китаптағы һыҙмаға ярашлы был урындар «Фийафи Башҡырт» йәки «Башҡырт далалары»[7] тип атала. Һыҙма дөрөҫ географик урынды тасуирламай, ләкин көнбайыштан Каспий диңгеҙе һәм Волганың Этиль үҙәненең, көнбайыштан һәм төньяҡтан — Урал тауҙарының, көнсығыштан — Иртыш үҙәненең булыуы "Башҡырт далалары"ның урынын билдәләргә ярҙам итә. Унан алда X б. Ибн Фаҙлан исемле сәйәхәтсе Әл-Башгирд дәүләте тураһында яҙа һәм сәйәхәт иткән саҡта үткән йылғаларҙы һанап китә [8].
Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик һүҙлегенә ярашлы:
Ошо уҡ ваҡыттағы икенсе сығанаҡҡа ҡарағанда, территорияға «…Кама, Ағиҙел, Яйыҡтың ике яғынан бөтә урман һәм дала ерҙәр …» [10] инәләр.
Төрлө тарихи сығанаҡтар һәм рәсми документтарҙы, шул иҫәптән, Ҙур һыҙым китабын[3], ҡулланып, заман тарихсылары тарихи территорияны XVII—XIX бб. ошолай тасуирлайҙар:
Дәүләт һәм ерле-административ буйһоноуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көньяҡ Урал башҡорттарында тәүге осорҙа дәүләтселектең булыуы тураһында хаҡ дәлилдәр юҡ. Шул уҡ ваҡытта, Ибн Фаҙлан, Джиованни дель Плано Карпини[13], Гийом де Рубрук[14], башҡорт шәжәрәләре һәм эпостары бында XIII б. тиклем уҙ аллы идара итеү формаһы булыуы тураһында һөйләй. С. И. Руденко[5], Әбү Заид әл-Балхи[6] ға һылтанып, Башҡортостандың көнбайыш райондары Булғар дәүләтенә инеүе тураһында яҙа. З. И. Йәнекәев, Р. Ғ. Кузеев[7] ҡа һылтанып, «…бүләр (биләр), йәнәй, меңле, әйле ырыуҙары башҡорттары шәжәрәләрендә үҙ хакимдары итеп булғар хандарын Айҙар, Сәйет, Әмир, Сәлим, Илһам, Ғабдуллаларҙы яҙғандар…»[7]. З. И. Йәнекәев үҙ эшендә татар-монголдарҙың баҫып инеүенә тиклем төрки телле дәүләттәр конфедерацияһы Дешт-Ҡыпсаҡ составында көслө башҡорт дәүләте — Табын ханлығы булыуы тураһында яҙа. Автор Р. Ғ. Кузеевтың[8] ғилми эшенә нигеҙләнә. Венгр монахы Юлиан [20] 1235—1236 йй. башҡорттарҙың үҙ хакимы — ханы — тураһында яҙа.
XIII быуатта Тарихи Башҡортостан Монгол дәүләтенең йоғонтоһона әләгә. Джиованни дель Плано Карпини һәм С. И. Руденко кеүек авторҙарға ярашлы, Башҡортостан Волга Булғары дәүләтенең тарҡалыуынан һуң монголдар тарафынан яулап алына. С. И. Руденко фекеренсә, Булғар ханлығын яулау 1229 йылда булһа, 1236 йылда «…бар Башҡортостан яуланған…». Л. Н. Гумилев тасуирламаһында «… монгол-башҡорт һуғышы 14 йыл барған… Башҡорттар яуҙарҙа еңгәндәр һәм, ахырҙа, дуҫлыҡ һәм берләшмә тураһында килешеү төҙөп, артабанғы яулап алыуҙарҙа бергә ҡатнашҡандар…»[9]. Уныңса был хәл 1220—1223 йй. булған
З. И. Йәнекәев ҡарашынса, был ике фекер бер-береһенә ҡаршы килмәй. Волга Булғары йоғонтоһо аҫтында булған башҡорт ырыуҙары, Биләрҙең ҡолауынан һуң, бойондороҡто танырға мәжбүр була. Мөйтән-бей башлығында башҡорт ырыуҙарының күпселеге Монгол дәүләтенә үҙ ирке менән ҡушыла. «Башҡортостан тарихы» авторҙары «…башҡорттарҙың монгол дәүләтенә ҡушылыу…» 1207—1208 йй. булған, тип һанайҙар. Шул уҡ ваҡытта «…башҡорттарҙың ҡушылыуында мәжбүр итеү һәм таныу акты ла бар…». Шуға күрә, Алтын Урҙа тарихын өйрәнеүсе Г. А. Федоров-Давыдовтың фекере иғтибарға лайыҡ. Монголдар яуланған ерҙәрҙә урындағы хакимдарҙы бер ҡасан да ҡалдырмағандар. Башҡорттарға ғына үҙ ханын ҡалдырыу мөмкинселеге бирелгән, сөнки үҙ иректәре менән монголдарҙың башлығын танығандар…"[10]. Тарихи Башҡортостандың урындағы халҡы һәм буйһондороусылар араһындағы мөнәсәбәттең үҙенсәлекле булыуы тураһында башҡорттарҙың үҙ аллы халыҡ булып ҡалыуы һөйләй.
Билдәле булыуынса, XIII быуатта Батый-хан ҡорған үҙ аллы Алтын Урҙа дәүләте барлыҡҡа килгән, тарихи Башҡортостан уның эсенә ингән. В. Л. Егоров[11] «Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв.» хеҙмәтендә, Әл-Омари һәм Рубрукка һылтанып, Алтын Урҙаның территорияһын (Башҡортостан өлкә тип әйтелгән ерен) шулай итеп тасуирлай — «…дәүләттең территорияһын тотош тасуирлағанда, иң билдәле ҡалаларҙың исемен килтерә. Улар араһында Хорезм, Сыгнак, Сайрам, Яркенд, Дженд, Сарай, Маджар, Азак, Акчакерман, Кафу, Судак, Саксин, Укек, Булғар, Дербент, шулай уҡ Себер һәм Ибирь өлкәләре, Башкырд, Чулыман» (С.29) һәм империяның төньяҡ сиге — «… төньяҡ сик булып Булғар һәм Башкырд (Башҡортостан) өлкәһе күрһәтелгән…» (с. 30).
Ғәрәп тарихсыһы әл-Омариға һылтанып, шулай уҡ Греков һәм Якубовский «Алтын Урҙа һәм уның ҡолауы» тигән хеҙмәтендә: «…Джейхун яғынан был дәүләттең сиктәре — Хорезм, Саганак, Сайрам, Яркенд, Дженд, Сарай, Маджар ҡалаһы, Азак, Акча-кермен, Кафа, Судак, Саксин, Укек, Булгар, Себер өлкәһе, Ибирь, Башкырд һәм Чулыман… Баку ҡалаһы… — Ширван крайы ҡалаларының береһе, уның эргәһендә „Тимер ҡапҡалар“, уларҙы төрөктәр Димиркапу» тип атайҙар[24] .
Сәйәси-административ төҙөлөш тураһында: «…сығанаҡтарҙа Алтын Урҙаның уң һәм һул яҡ сигенең барлыҡҡа килеү сәбәптәре аныҡ билдәләнмәгән, ти автор . Г. А. Федоров-Давыдов ике яҡты Волга бүлгән тигән фекер менән ризалашмай. Моғайын, был сик Яйыҡ (Урал) й. тирәһенән үткәндер…» (160 б.). Яика (Урал) …" (С.160). «… Алтын Урҙаның ерле-административ бүленеше нигеҙендә улус системаһы булған. Уның асылында феодалдарҙың хандан биләмә (улус) алыу хоҡуғы тора, шуның өсөн биләүсе үҙенә хәрби һәм иҡтисади бурыстары алған…» (С. 162). Улустарҙың урынлашыу тасуирламаһын алғанда (163б.), тарихи Башҡортостан туғыҙынсы һәм унынсы улустарға (Яйыҡтың (Урал) уң һәм һул ярҙары буйында) буленгән, тип фаразларға була. Бәлки ҡайһы бер ерҙәр Волганың һул яры буйлап урынлашҡан һигеҙенсе улусҡа (Батый-хандың шәхси ере) ингәндер. «Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв.» китабындағы карталарға ярашлы, тарихи Башҡортостан ерҙәре Сарай һәм Шибан улустары ҡарамағында булған.
XIII—XIV бб. ерҙәр төрлө улустарға, йәғни урындағы хакимдарға, буйһонған. Олоҫтарҙың аныҡ сиктәре булмаһа, Урал һырты йәки Ағиҙел йылғаһы буйлап үткәндер, тип фаразларға мөмкин.
Алтын Урҙа тарҡалғас, тарихи Башҡортостан ерҙәре Нуғай урҙаһы, Ҡазан, Себер ханлыҡтарына ингән.
XVI б. икенсе яртыһында башҡорттар Рәсәйгә ҡушылалар .
Рәсәй империяһы составында ерле-административ төҙөлөшөнөң үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорттар Рәсәй дәүләтенә ҡушылғас, тарихи Башҡортостан ерҙәре Ҡазан өйәҙенә инә. 1586 йылдан төп ерҙәр — Өфө өйәҙенә, төньяҡ-көнсығыш өлөш — Верхотур өйәҙенә, Урал аръяғы ерҙәре — Тубыл өйәҙенә бүленә. Был өйәҙҙәр менән идара итеү Мәскәү ҡалаһында урынлашҡан Ҡазан һәм Себер приказдары тарафынан алып барылған. Бындай идара итеү системаһы XVIII б. тиклем һаҡланған.
Петр батша реформаһы (1708 й.) нигеҙендә Рәсәй 8 ҙур губернаға бүленә. Башҡортостан ерҙәре бүленеп, Ҡазан, Себер губерналарына буйһона. Киләһе Петр реформаһы (1744 й.) ваҡытында Ырымбур губернаһы барлыҡҡа килә, ул тәүҙә Өфө, Иҫәт, Ырымбур провинцияларынан, ә 1781 й. — Ырымбур, Өфө, Стәрлетамаҡ, Бөрө, Минзәлә, Верхнеуральск, Троицк, Силәбе, Бөгөлмә өйәҙҙәренән тора.
1781 й. Ырымбур губернаһы үҙгәртелеп, Өфө наместниклығына әйләнә, ул Өфө һәм Ырымбур өлкәләренән тора. Өфө өлкәһе Өфө, Бөрө, Стәрлетамаҡ, Минзәлә, Бәләбәй, Силәбе, Бөгөлмә, Боғорослан өйәҙҙәренән торған. Ырымбур өлкәһе — Ырымбур, Верхнеуральск, Быҙаулыҡ, Сергиев өйәҙҙәренән торған. 1784 й. Өфө наместниклығында Троицк өйәҙе барлыҡҡа килә.
1796 й. Өфө наместниклығынан 10 өйәҙҙән торған Ырымбур губернаһын төҙөгәндәр. Бәләбәй, Боғорослан һәм Сергиев өйәҙҙәре бөтөрөлә. 1804 й. Бәләбәй һәм Боғорослан өйәҙҙәре яңынан төҙөлә. Тарихи Башҡортостандың сит ерҙәре Пермь өлкәһенең Уса, Пермь, Красноуфимск, Екатеринбург, Шадрин өйәҙҙәренә, Вятск губернаһының Йылабуға, Сарапул өйәҙҙәренә, Һарытау губернаһының Вольск, Хвалын, Хотинск өйәҙҙәре ерҙәренә инә.
1851 й. Бөгөлмә, Быҙаулыҡ, Боғорослан өйәҙҙәре Һамар губернаһына күсә.
1865 й. Ырымбур губернаһы Өфө һәм Ырымбур губерналарына бүленә. Өфө губернаһы составына Өфө, Бөрө, Бәләбәй, Стәрлетамаҡ, Златоуст, Минзәлә өйәҙҙәре инә.[12]
Февраль революцияһына тиклем башҡорттарҙың Рәсәй империяһы составында хоҡуҡи статусын «Положение о башкирах» (1863 й. 14 майында ҡабул ителгән). Революциянан һуң республиканың дәүләт структураһын төҙөү процесстары башлана.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡортостан тарихы
- Башҡорттар
- Башҡортостан Республикаһы
- Башҡорт АССР-ы
- Бәләкәй Башҡортостан
- Оло Башҡортостан
- Өфө губернаһы
- Ырымбур губернаһы
- Ҡазан ханлығы
- Себер ханлығы
- Нуғай Урҙа
- Алтын Урҙа
- Монгол империяһы
- Волжская Булгария
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Фазлаллах Рашид-ад-дин. Огуз-наме. Баку, 1987. С. 68, 69.
- ↑ Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. Т. 3, Санкт-Петербург, 1891. с. 225-240.
- ↑ Книга Большого Чертежа. / Подготовка к печати и редакция К. Н. Сербиной. М.:Л., 1950. С. 139
- ↑ История Башкортостана с древнейших времен до наших дней: В 2 т. / И. Г. Акманов, Н. М. Кулбахтин, А. З. Асфандияров, и др.; Под ред. И. Г. Акманова. Т. 1. История Башкортостана с древнейших времен до конца XIX в. — Уфа: Китап, 2004. — 488 с.: ил. — С. 111.
- ↑ Руденко С. И. Башкиры: Историко-этнографические очерки. — Уфа: Китап, 2006. — 376 с.:ил.
- ↑ Руденко С. И. Башкиры: Историко-этнографические очерки. — Уфа: Китап, 2006. — 376 с.:ил.
- ↑ 7,0 7,1 Башкирские шежере/ Сост. Р. Г. Кузеев. Уфа, 1960. С. 50-63, 166—173, 175—223
- ↑ Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. С. 261—265.
- ↑ Гумилев Л. Н. Древняя Русь и Великая Степь. С. 459.
- ↑ История Башкортостана с древнейших времен до наших дней: В 2 т. / И. Г. Акманов, Н. М. Кулбахтин, А. З. Асфандияров, и др.; Под ред. И. Г. Акманова. Т.1. История Башкортостана с древнейших времен до конца XIX в. — Уфа: Китап, 2004. — 488 с.: ил. — С. 66.
- ↑ Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв. —М.:Наука, 1985. — 244 с.:ил.
- ↑ Гатауллин Р. Ш. Динамика административно-территориального подчинения исторического Башкортостана // Организация территории: статика, динамика, управление: Материалы IV Всероссийской научно-практической конференции (Уфа, февраль 2007). — Уфа, 2007. — 288 с. — стр. 98-103.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Средневековые источники — о древних башкирских городах
- Институты государственного управления и самоуправления у башкир в XV—XVI вв.
- Уфа намного древнее Казани
- Южные башкирские территории в начале XVIII века
- Название «Башкирия» в прошлом
- Расселение народов Исторического Башкортостана. Статья в журнале Ватандаш


c: text/html

text:
Франц Петер Шуберт
Франц Пе́тер Шу́берт (нем. Franz Peter Schubert; 31 ғинуар, 1797, Химмельпфортгрунд, Австрия[1] — 19 ноябрь, 1828, Вена) — Австрияның бөйөк композиторы, музыкала романтизмға нигеҙ һалыусы; 600 йыр, туғыҙ симфония, бик күп камера музыкаһы һәм фортепиано өсөн соло музыкаһы авторы.
Хәҙерге көндәрҙә лә Шуберт әҫәрҙәре популярлығын юғалтмай һәм классик музыкаһының иң билдәле өлгөләренә әйләнгән.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Франц Петер Шуберт Вена ҡалаһы биҫтәһендә Лихтенталь үҙешмәкәр музыкант. мәхәллә мәктәбе уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуа. Уның атаһы, Франц Теодор Шуберт, Моравия крәҫтиән ғаиләһенән сыҡҡан; әсәһе, Элизабет Шуберт (ҡыҙ фамилияһы Фиц), Силезия слесаре ҡыҙы була. Уларҙың ун дүрт балаһының туғыҙы сабый саҡта үлә[2],ә Францтың бер ағаһы — Фердинанд шулай уҡ үҙен музыкаға бағышлай[2].
Франц бик иртә үҙенең музыкаль һәләттәрен күрһәтә башлай. Уның беренсе остаздары ғаилә ағзалары була: атаһы уны скрипкала уйнарға өйрәтә, ә өлкән Игнац ағаһы — фортепьянола[3]. Алты йәшенән ул Лихтенталдәге мәхәллә мәктәбендә уҡый. Ете йәштән Лихтенталь сиркәүе капельмейстерынан органда уйнау өсөн дәрестәр ала башлай. Мәхәллә мәктәбенең регенты М. Хольцер уны йырға өйрәтә башлай[3].
Үҙенең матур тауышы арҡаһында ун бер йәшендә Франц «йырсы малай» итеп Веналағы Батша һарайы капеллаһына һәм Конвиктҡа (пансионлы мәктәп) алына. Унда уның дуҫтары булып Йозеф фон Шпаун, Штадлер, Альберт Штадлер һәм Антон Хольцапфель китәләр. Венцель Ружичка Шубертҡа генерал-бас өйрәтә, һуңынан Антонио Сальери Шубертты үҙенә бушлай уҡыуға ала, контрапунктты һәм композицияны уҡыта (1816 йылға тиклем)[3]. Шуберт йыр менән генә шөғөлләнмәгән, ул Йозеф Гайдндың һәм Вольфганг Амадей Моцарттың инструменталь әҫәрҙәре менән дә таныша, сөнки ул Конвикт оркестрында икенсе скрипка була.
Бер аҙҙан Шубертта композитор таланты асыла. 1810 йылдан 1813 йылға тиклем Шуберт опера, симфония, фортепиано өсөн пьесалар һәм йырҙар яҙа[4].
Уҡыуҙа Шубертҡа математика һәм латынь ауыр бирелә, ә 1813 йылда уны хорҙан сығаралар, сөнки уның тауышы үҙгәреү осорон кисерә. Шуберт өйөнә ҡайта ла уҡытыусылар семинарияһына уҡырға инә һәм 1814 йылда уны тамамлай[3]. Һуңынан ул атаһы хеҙмәт иткән мәктәпкә (был мәктәптә ул 1818 йылға тиклем эшләй)[3] уҡытыусы булып эшкә төшә[4]. Эштән буш ваҡытында ул музыка ижад итә. Күпселектә ул Кристоф Виллибальд Глюк, Моцарт һәм Бетховенды өйрәнә. Тәүге үҙаллы әҫәрҙәрен — «Уйын — көлкөлө иблис замогы» операһын («Увеселительный замок сатаны») һәм месса фа мажорҙы — ул 1814 йылда яҙа.
Өлгөргәнлек осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шуберттың эше уның булмышына тура килмәй һәм ул композитор сифатында үҙен һынап ҡарарға тырыша. Әммә баҫтырып сығарыусылар уның эштәрен баҫтырыуҙан баш тарталар. 1816 йылдың яҙында уға Лайбахта (хәҙер Люблян) капельмейстер вазифаһына эшкә алыуҙан баш ҡағалар. Тиҙҙән Йозеф фон Шпаун познакомил Шубертты шағир Франц фон Шобер менән таныштыра. Шобер Шуберт менән билдәле баритон Иоганн Михаэль Фоглде осраштыра. Фогль башҡарыуындағы Шуберттың йырҙары Вена салондарында ҙур популярлыҡ менән файҙалана башлай[4]. Шубертҡа беренсе уңышты 1816 йылда ижад ителгән «Урман батшаһы» («Лесной царь») («Erlkönig»)балладаһы алып килә, написанная им в году[5]. 1818 йылдың ғинуарында Шуберттың беренсе композицияһы донъя күрә — Erlafsee йыры (в качестве дополнения к антологии под редакцией Ф. Сартори)[6].
Шуберттың дуҫтары араһында чиновник Й. Шпаун, үҙешмәкәр шағир Ф. Шобер, шағир И. Майрхофер, шағир һәм комедиограф Э. Бауэрнфельд, рассәмдәр М. Швинд һәм Л. Купельвизер, композитор А. Хюттенбреннер һәм Й. Шуберт булалар. Улар Шуберт ижадының табыныусылары булалар һәм әленән — әле матди ярҙам күрһәтеп торалар.[3].
1818 йылда Шуберт мәктәптә эшен ҡалдыра[4]. Июлдә ул Желизға (хәҙер Словакия ҡалаһы Жельезовец), граф Иоганн Эстерхазиның йәйге резиденцияһына күсә, бында ул уның ҡыҙҙарына дәрестәр бирә башлай. Ноябрҙең уртаһында ул Венаға кире ҡайта[7]. Икенсе тапҡыр Эстерхазиларҙа ул 1824 йылда була[3].
1823 йылда уны Штирия һәм Линцск музыкаль союздарының почетлы ағзаһы итеп һайлайҙар[3].
1820 йылдарҙа Шуберттың һаулығы насарая башлай. 1822 йылдың декабрендә ул ауырып китә[8],әммә 1823 йылдың көҙөндә хәстәханала ятып сыҡҡандан һуң, уның һаулығы яҡшыра.
Аҙаҡҡы йылдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1826 йылдан алып 1828 йылға тиклем Шуберт, Грацала ҡыҫҡа ваҡыт йәшәгәнен иҫәпкә алмағанда, Венала йәшәй. Ул 1826 йылда дәғүә иткән император һарайы бәләкәй сиркәүендә вице-капельмейстер вазифаһы уға тәтемәй, вазифаға Йозеф Вайгль тәғәйенләнә. 1828 йылдың 26 март ында ул берҙән — бер күмәк кеше өсөн асыҡ ҙур уңыш ҡаҙанған концерт бирә[3] һәм уға 800 гульден алып килә. Шул уҡ ваҡытта уның күп һанлы йырҙары һәм фортепиано әҫәрҙәре баҫтырлыпып сығарыла.
Композитор ҡорһаҡ тифынан[3] 1828 йылдың 19 ноябрендә 32 йәше тулыр — тулмаҫ ике аҙна биҙгәк тотҡандан һуң үлеп ҡала. Аҙаҡҡы теләгенә ярашлы, Шубертты Веринг зыяратында ерләйҙәр, ошо уҡ зыяратта бер йыл элек шуберт алла урынына күргән Бетховен да ята. Һәйкәлдә ошондай мәғәнәле һүҙҙәр ырып яҙылған: «Үлем бында гүзәл хазинаны, унан да гүзәлерәк өмөттәрҙе күмде». 1888 йылдың 22 января уның көлөн Веналағы Үҙәк зыяратына күсереп ерләнеләр[4].
Ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шуберттың ижад мираҫы төрлө жанрҙарҙы үҙ эсенә ала. Ул 9 симфония, 25 артыҡ камера-инструменталь әҫәрҙәр, 21 фортепиано сонатаһы, фортепиано өсөн ике һәм дүрт ҡуллыҡ бик күп пьесалар, 10 опера, 6 месса, хор өсөн бер нисә әҫәр, ниһәйәт, йыр ансамбле өсөн 600 ашыу йыр. Йәшәү дәүерендә һәм вафатынан һуң оҙайлы ваҡыт композиторҙы, тәү нәүбәттә, йырҙар авторы булараҡ баһалайҙар. XIX быуаттан алып ғына тикшереүселәр яйлап уның ижадының башҡа өлкәләрендәге ҡаҙаныштарына төшөнә башлайҙар. Шуберт арҡаһында йыр тәү башлап әһәмиәте буйынса башҡа жанрҙар менән бер рәткә баҫа. Йырҙың шиғри образдары Австрия һәм Германия шиғриәтенең бөтә тарихын тиерлек сағылдыра, шул иҫәптән ҡайһы бер сит ил авторҙарының да.
Вокаль әҙәбиәтенендә Бетховендың «Йыраҡтағы һөйгәнемә»(«К далекой возлюбленной») йырҙар йыйынтығы идеяһының дауамы булырҙай шағир Вильгельм Мюллерҙың «Гүзәл тирмәнсе ҡатын» («Прекрасная мельничиха») һәм «Ҡышҡы юл» («Зимний путь») шиғырҙарына ижад ителгән Шуберттың йырҙары йыйынтығы ҙур әһәмиәткә эйә. Был әҫәрҙәрҙә Шуберт йырҙың көй төҙөлөшөндә иҫ киткес талынтын һәм кәйеф торошоноң ҙур төрлөлөген күрһәтә; аккомпанементҡа өҫтөнлөклө әһәмиәт һәм художестволы мәғәнә бирә.
Уның аҙаҡҡы «Аҡҡош йыры» («Лебединая песня») йыйынтығы ла һоҡланғыс, был йыйынтыҡтағы күп кенә йырҙар бөтә донъяға билдәле булып китә.
Шуберттың музыкаль һәләте фортепиано музыкаһына яңы юлдар аса. Уның до мажор һәм фа минор Фантазиялары, экспромттары, музыкаль моменттары, сонаталары ғәжәп бай ижади хыялын һәм оло аһәнлелек батырлығын иҫбат итәләр. Камера һәм симфоник музыкаһында — ҡыл квартеты ре миноры, квинтет до мажоры, «Форельный» фортепиано квинтеты («Forellenquintett»), «Ҙур симфонияның» до мажоры һәм «Тамамланмаған симфонияның» си миноры — Шуберт үҙ ваҡытында хакимлыҡ һөргән Бетховендың фекерләүенән байтаҡҡа айырылған үҙенең ҡабатланмаҫ һәм бойондорокһоҙ музыкаль фекерләүен күрһәтә.
Шуберттың күп һанлы сиркәү әҫәрҙәренән (мессалар, оферториялар, гимндар һ. б.) рухи яҡтан камил характерлы һәм музыкаль байлыҡ менән айырыуса месса ми-бемоль мажоры айырылып тора.
Ул ваҡытта башҡарылған опералар араһынан Шубертҡа иң ныҡ оҡшағандары Йозеф Вайглдең «Швейцариялылар ғаиләһе» («Швейцарское семейство»), Луиджи Керубининың «Медея» операһы, Франсуа Адриан Буальдьёның «Париж Иоанны» («Иоанн Парижский»), Изуардтың «Сандрильона»һы һәм бигерәк тә Кристоф Виллибальд Глюктың «Тавридалағы Ифигенияһы» («Ифигения в Тавриде»). Ул ваҡытта бик модалы булған Италия операһы менән Шуберт бик аҙ ҡыҙыҡһына; тик «Севильский цирюльник» һәм Джоакино Россининың «Отелло» операһынан ҡайһы бер өҙөктөре уны һоҡландыра.
Вафатынан һуң танылыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шуберттан һуң бик күп баҫылмаған яҙмалары ҡала (алты месса, ете симфония, ун биш опера һ. б.). Ҡайһы бер күләме буйынса бәләкәйерәк әҫәрҙәре композиторҙың вафатынан һуң уҡ донъя күрә, әммә ҙур хеҙмәттәренең яҙмалары Шуберттың туғандарының, дуҫтарының, нәшриәтселәрҙең китап шкафтарында йәки ҡапсыҡтарында ятып ҡалдылар[9]. Хатта уның иң яҡын кешеләре лә ул нимә яҙғанын белмәгән, күп йылдар дауамында уны йырҙар короле тип кенә танығандар[10]. 1838 йылда Венаға килгән саҡта Роберт Шуман Шуберттың саңланып ятҡан «Ҙур симфонияһыны» яҙмаларын табып ала һәм үҙе менән ошо әҫәрҙе Феликс Мендельсон башҡарған Лейпцигкә алып китә. Шуберттың әҫәрҙәрен табыу һәм асыу эшенә иң ҙур өлөштө Венаға 1867 йылда барып сыҡҡан Джордж Гроув һәм Артур Салливан индерәләр. Уларға ете симфония, «Розамунда» пьесаһынан ҡушылып башҡарыу өсөн музыка, бер нисә месса һәм опералар, камера музыкаһынан бер әҙерәк һәм бик күп һанлы төрлө фрагменттар һәм йырҙар[9]. Был асыштар Шуберттың ижадына ҡыҙыҡһыныуҙы көсәйттеләр.[11] Ференц Лист 1830—1870 йылдарҙа Шуберттың байтаҡ әҫәрҙәрен, бигерәк тә йырҙарын, транскрипциялай һәм аранжировкалай. Ул, Шуберт «донъяла булған музыканттар араһында иң шиғриәтлеһе» тип әйткән[12]. Антонин Дворжакты айырыуса Шуберттың симфониялары ҡыҙыҡһындыра, ә Гектор Берлиоз һәм Антон Брукнер «Ҙур симфонияның» үҙҙәренең ижадына йоғонтоһон таныйҙар[13].
1897 йылда нәшриәтселәр Брайткопф һәм Гертель композиторҙың фәнни яҡтан тикшерелгән әҫәрҙәр баҫмаһын сығара, уның төп редакторы Иоганнес Брамс була. XX быуаттың композиторҙары Бенджамин Бриттен, Рихард Штраус һәм Джордж Крам йә Шуберт ижадын пропагандалаусылары була, йә үҙҙәренең музыкаһында уның әҫәрҙәренә аллюзиялар эшләйҙәр. Бик шәп пианист булған Бриттен Шуберттың йырҙарын башҡарғанда аккомпаниаторлыҡ иткән һәм үҙе лә йыш ҡына уның сололарын һәм дуэттарын уйнаған[13].
Тамамланмаған симфония[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Симфония си минор DV 759 («Тамамланмаған»)дың ижад иткән ваҡыты — 1822 йылдың көҙө. Ул Грацтағы үҙешмәкәр музыкаль ойошмаһына бағышланған була һәм Шуберт уның ике бүлеген дә 1824 йылда уйнап күрһәтә. Яҙма 40 йылдан ашыу Вена дирижеры Иоганн Хербек табып 1865 йылда концертта уйнағанға тиклем, Шуберттың дуҫы Ансельм Хюттенбреннерҙа һаҡланған. (Шуберт тарафынан тамамланған ике тәүге өлөштәре,ә 3 һәм 4 яҙылмаған өлөштәре урынына Шуберттың тәүге осорҙарҙа яҙған Өсөнсө ре мажор симфонияһынының аҙаҡҡы өлөшө яңғырай). Симфония 1866 йылда ике өлөшлө итеп баҫыла[14]
Әлегә тиклем Шуберттың «Тамамланмаған симфонияны» тамамланманыуының сәбәбе билдәһеҙ ҡала. Бәлки, ул уны логик нөктәһенә тиклем еткерергә уйлағандыр: тәүге ике өлөшө тулыһынса тамамланған, ә өсөнсө өлөшө (скерцо характерында) ҡаралама рәүешендә генә ҡалған. Финалға бер ниндәй ҙә эскиздары ла ҡалмаған (уларҙың юғалыуының да ихтималлығы бар).
Оҙайлы ваҡыт «Тамамланмаған симфония» — тулыһынса осланған әҫәр тигән фекер йәшәй килде, сөнки образдар даирәһе һәм уларҙың үҫеше үҙен ике өлөш сиктәрендә сарыф итеп бөтөрә. Сағыштырыу өсөн Бетховендың ике өлөштән торған симфониялары һәм романтик — композиторҙарҙың ошондай әҫәрҙәре ғәҙәти күренеш булыуы тураһында һүҙ барҙы[15]. Әммә был версияның бушаҡлығын, Шуберттың тәүге ике тамамланған өлөштәре ике төрлө, бер — береһенән йыраҡ тональностәрҙә яҙылғанлығы, күрһәтә. (Бындай осраҡтар бер ҡасан да теркәлмәгән)
Хәҙерге ваҡытта «Тамамламаған» симфонияның бер нисә тамамлау варианттары бар (мәҫәлән, инглиз музыка белгесе Брайан Ньюбаулдтың (ингл. Brian Newbould) һәм Рәсәй композиторы Антон Сафроновтың варианттары.
Әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Опералар — Альфонсо һәм Эстрелла (1822; постановка 1854, Веймар), Фьеррабрас (1823; постановка 1897, Карлсруэ), 3 тамамланмаған, шул иҫәптән Граф фон Гляйхен, һ.б.;
- Зингшпили (7), шул иҫәптән Клаудина фон Вилла Белла (Гёте текстына, 1815, 3 акттан тәүгеһе һаҡланған; постановка 1978, Вена), Игеҙәк ағала- ҡустылар (1820, Вена), Заговорщики, или Домашняя война (1823; постановка 1861, Франкфурт-на-Майне);
- Пьесаларға музыка — Тылсымлы арфа (1820, Вена), Розамунда, княгиня Кипрская (1823, там же);
- Солистар, хор һәм оркестр өсөн — 7 месса (1814—1828), Немец реквиемы (1818), магнификат (1815), оффертории һ.б. рухи әҫәрҙәр, ораторийҙар, кантаталар, шул иҫәптән Мирьямдың Еңеү йыры (1828);
- Оркестр өсөн — симфониялар (1813; 1815; 1815; Фажиғәле, 1816; 1816;Кесе до мажор, 1818; 1821, бөтөрөлмәгән; Тамамланмаған, 1822; Ҙур до мажор, 1828), 8 увертюра;
- Камера-инструменталь ансамблдәр — 4 соната (1816—1817), фантазия (1827) скрипкиа һәм фортепиано өсөн; соната арпеджионе һәм фортепианоөсөн (1824), 2 фортепиано триоһы (1827, 1828?), 2 ҡыл триоһы (1816, 1817), 14 или 16 ҡыл квартеттары (1811—1826), фортепиано квинтеты Форель (1819?), ҡыл квинтеты (1828), октет ҡыллы һәм тынлылар өсөн (1824), Интродукция һәм вариациялар «Кипкән сәскәләр» темаһына йыр («Trockene Blumen» D 802) флейта һәм фортепиано өсөн һ. б.;
- Фортепиано өсөн 2 ҡуллап — 23 соната (шул иҫәптән 6 бөтөрөлмәгән; 1815—1828), фантазия (Скиталец, 1822, һ.б.), 11 экспромттар (1827-28), 6 музыкаль момент (1823—1828), рондо, вариациялар һәм башҡа пьесалар, 400 бейеүҙән ашыу (вальсытар, лендлерҙар, немец бейеүҙәре, менуэттар, экосезтар, галоптар һ.б.; 1812—1827);
- Фортепиано өсөн 4 ғуллап — сонаталар, увертюралар, фантазиялар, Венгр дивертисмент (1824), рондо, вариациялар, полонездар, марштар.
- Вокаль ансамблдәр ирҙәр, ҡатын — ҡыҙ тауыштары өсөн һәм ҡатнаш составтар ҡушылып һәм ҡушылмай башҡарыу өсөн;
- Тауыш өсөн йырҙар Фортепиано менән(600 артыҡ), шул иҫәптән циклдар «Прекрасная мельничиха» (Шуберт) (1823) һәм «Зимний путь» (1827), «Аҡҡош йыры» йыйынтығы (1828), «Третья песня Эллендың өсөнсө йыры» («Ellens dritter Gesang», шулай уҡ Шуберттың «Ave Maria»һы «Урман батшаһы»(«Erlkönig» И. В. Гёте шиғырына 1816).
Әҫәрҙәр каталогы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Композиторҙың тере сағында уның эштәренең бик аҙы баҫылғанға күрә, бик аҙҙарының ғына үҙенең опус номеры бар, булған осраҡтарҙа ла номер тулыһынса дөрөҫ итеп әҫәрҙең ижад ителгән ваҡытын күрһәтмәй. 1951 йылда музыка белгесе Отто Эрих Дойч Шуберттың әҫәрҙәре каталогын баҫып сығара, был каталогта композиторҙың барлыҡ әҫәрҙәре хронологик тәртиптә, яҙылған ваҡытына тура килтерелеп урынлаштырылған[16][17].
Астрономияла[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Франц Шуберттың музыкаль пьесаһы «Розамунда» хөрмәтенә 1904 йылда асылған астероидҡа (540) Розамунда исеме бирелгән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Шуберттың аҙаҡҡы сонаталары
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Хәҙер Венаның 9-сы районындағы Альзергрунд составында
- ↑ 2,0 2,1 Hilmar, 2007, с. 609
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 3,9 Шуберт Франц Петер / Ю. Н. Хохлов // Ҙур совет энциклопедияһы : в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Шуберт Франц. Энциклопедия Кольера. — Открытое общество. 2000.. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2012. 24 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ Шуберт, Франц-Петер // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- ↑ Walther Dürr, Andreas Krause (Hrsg.): Schubert Handbuch, Bärenreiter/Metzler, Kassel u.a. bzw. Stuttgart u.a., 2. Aufl. 2007, S. 68, ISBN 978-3-7618-2041-4
- ↑ Dietmar Grieser: Der Onkel aus Preßburg. Auf österreichischen Spuren durch die Slowakei, Amalthea-Verlag, Wien 2009, ISBN 978-3-85002-684-0, S. 184
- ↑ Andreas Otte, Konrad Wink. Kerners Krankheiten großer Musiker. — Schattauer, Stuttgart/New York, 6. Aufl. 2008, S. 169, ISBN 978-3-7945-2601-7
- ↑ 9,0 9,1 Kreissle von Hellborn, Heinrich (1865). Franz Schubert, pp. 297—332
- ↑ Gibbs, Christopher H. (2000). The Life Of Schubert. Cambridge University Press, pp. 61—62, ISBN 0-521-59512-6
- ↑ Мәҫәлән, Крайсль 324 биттә описывает интерес к творчеству Шуберта в 1860 йылдарҙағы Шуберт ижадына ҡыҙыҡһыныу тураһында бәйән итә, ә Гиббс 250—251 биттәрҙә 1897 йылда композиторҙың йөҙ йыллығы айҡанлы үткән оло тантана тураһында яҙа
- ↑ Liszt, Franz; Suttoni, Charles (translator, contributor) (1989). An Artist’s Journey: Lettres D’un Bachelier ès Musique, 1835—1841. University of Chicago Press, p. 144. ISBN 0-226-48510-2
- ↑ 13,0 13,1 Newbould, Brian (1999). Schubert: The Music and the Man. University of California Press, pp. 403—404. ISBN 0-520-21957-0
- ↑ В. Галацкая. Франц Шуберт // Музыкальная литература зарубежных стран. Вып. III. — М.: Музыка. 1983. — С. 155
- ↑ В. Галацкая. Франц Шуберт // Музыкальная литература зарубежных стран. Вып. III. — М.: Музыка. 1983. — С. 212
- ↑ Deutsch О. Е., In collaboration with D. R. Wakeling, Schubert. Thematic catalogue of all his works in chronological order, London, 1951
- ↑ Переработанное и дополненное издание: Franz Schubert. Thematischer Verzeichnis seiner Werke in chronologischer Folge… Neuausgabe in deutscher Sprache bearb. und hrsg. von der Editionsleitung der Neuen Schubert-Ausgabe und W. Aderhold, Kassel, 1978
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Глазунов А. К. Франц Шуберт. Прил.: Оссовский А. В. Хронограф, перечень произведений и библиогр. Ф. Шуберта. Academia 1928 г. 48с.
- Франц Шуберт тураһында хәтирәләр / Сост., перевод, предисл. и примеч. Ю. Н. Хохлова. — М., 1964.
- Хохлов Ю. Н. Шуберт Ф. П. // Музыкальная энциклопедия (под ред. Ю. В. Келдыша). — М.: Советская энциклопедия, 1982. — Т. 6. — С. 435—446.
- Жизнь Франца Шуберта в документах. Сост. Ю. Н. Хохлов. — М., 1963.
- Конен В. Шуберт. Изд. 2-е, доп. — М.: Музгиз, 1959. — 304 с.
- Вульфиус П. Франц Шуберт: Очерки жизни и творчества. — М.: Музыка, 1983. — 447 с.
- Хохлов Ю. Н. «Зимний путь» Франца Шуберта. — М., 1967.
- Хохлов Ю. Н. О последнем периоде творчества Шуберта. — М., 1968.
- Хохлов Ю. Н. Шуберт. Некоторые проблемы творческой биографии. — М., 1972.
- Хохлов Ю. Н. Песни Шуберта: Черты стиля. — М.: Музыка, 1987. — 302 с.
- Хохлов Ю. Н. Строфическая песня и её развитие от Глюка к Шуберту. — М.: Эдиториал УРСС, 1997.
- Хохлов Ю. Н. Фортепианные сонаты Франца Шуберта. — М.: Эдиториал УРСС, 1998. — ISBN 5-901006-55-0.
- Хохлов Ю. Н. «Прекрасная мельничиха» Франца Шуберта. — М.: Эдиториал УРСС, 2002. — ISBN 5-354-00104-8.
- Франц Шуберт: К 200-летию со дня рождения: Материалы Международной научной конференции. — М.: Прест, 1997. — 126 c. — ISBN 5-86203-073-5.
- Франц Шуберт: переписка, записи, дневники, стихотворения. Сост. Ю. Н. Хохлов. — М.: Эдиториал УРСС, 2005.
- Франц Шуберт и русская музыкальная культура. Отв. ред. Ю. Н. Хохлов. — М., 2009. — ISBN 978-5-89598-219-8.
- Шуберт и шубертианство: Сборник материалов научного музыковедческого симпозиума. Сост. Г. И. Ганзбург. — Харьков, 1994. — 120 c.
- Hilmar E. Schubert, Franz Seraph Peter (нем.) // Neue Deutsche Biographie. — 2007. — Т. 23. — С. 609—612.
- Alfred Einstein: Schubert. Ein musikalisches Porträt. — Pan-Verlag, Zürich, 1952.
- Peter Gülke: Franz Schubert und seine Zeit. — Laaber-Verlag, Laaber, 2002. — ISBN 3-89007-537-1.
- Peter Härtling: Schubert. 12 moments musicaux und ein Roman. — Dtv, München, 2003. — ISBN 3-423-13137-3.
- Ernst Hilmar: Franz Schubert. — Rowohlt, Reinbek, 2004. — ISBN 3-499-50608-4.
- Kreissle. Franz Schubert. — Вена, 1861.
- Von Helborn. Franz Schubert.
- Rissé. Franz Schubert und seine Lieder. — Ганновер, 1871.
- Aug. Reissmann. Franz Schubert, sein Leben und seine Werke. — Берлин, 1873.
- H. Barbedette. F. Schubert, sa vie, ses oeuvres, son temps. — Париж, 1866.
- A. Audley. Franz Schubert, sa vie et ses oeuvres. — П., 1871.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Записи всех песен для голоса с фортепиано (недоступная ссылка с 14-05-2013 (1233 дней))
- Статья из Музыкального энциклопедического словаря и несколько mp3-файлов с сочинениями Шуберта
- mp3-записи фортепианной музыки Шуберта
- Еще одна статья, Почему Шуберт не завершил симфонию
- Каталог сочинений Шуберта, незавершённая восьмая симфония (инг.)
- Полное собрание вокальных сочинений Шуберта в 7 частях в Нотном архиве Бориса Тараканова
- Британский институт Ф. Шуберта
- Общество Ф. Шуберта в США
- Франц Шуберт: ноты произведений на International Music Score Library Project
- Шуберт. Полные либретто опер на русском языке
- 31 ғинуар көнө тыуғандар
- 1797 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Венала тыуғандар
- 19 ноябрь көнө вафаттар
- 1828 йылда вафаттар
- Венала вафат булғандар
- Алфавит буйынса музыканттар
- Алфавит буйынса композиторҙар
- Австрия композиторҙары
- XIX быуат композиторҙары
- Классицизм дәүере композиторҙары
- Романтик композиторҙар

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ҡыҙыл балыҡ
Ҡыҙылса, Ҡыҙылбалыҡ (урыҫ. Обыкнове́нный тайме́нь[1], лат. Hucho taimen) — мәрсен һымаҡтар төркөмөнә ҡараған ҡараһыу тәңкәле, ҡыҙғылт ҡанатлы йыртҡыс балыҡ[2]; һөмбаш балыҡтар ғаиләһенә ҡараған балыҡ. «Ҡыҙыл китап»ҡа кергән.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һорораҡ, суртанға оҡшаған, туҡмаҡ башлы, ваҡ тәңкәле, ҡанаты ҡыҙыл ҡара булған ҡыҙыл төҫтәге балыҡ.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шәп аҡҡан, таҙа, һалҡын һыулы йылғаларҙа йәшәй. Иң ағын урындарҙы һайлай. Башҡортостанда Ҡариҙел, Ағиҙел, Еҙем йылғаларында осрай.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Позвоночные животные России: обыкновенный таймень
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005


text:
Конфуций
Конфуций — Боронғо Ҡытай фәйләсуфы. Ул кешелекле кеше сифаттары тураһында өйрәтә.
Кешелекле кеше сифаттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Кешелеклелек
- Ғәҙеллек
- Йолаларға тоғролоҡ
- Аҡыллылыҡ
- Эскерһеҙлек
Cәйәси ҡараштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Конфуций белемден нигеҙе — яҡышылыҡ приницбы. Идара иткән кешеләр идеал булырға тейештәр. Уларҙын йәшәйеше йолаларҗа буйһонорға тейеш. Улар гуманист яҡлы, бурыслы, белемғә ыгтылырға тейеш. Дәүләт — ҙур ғәйлә. Ил башлығыныҡ маҡсаты халыҡты ашатыу һәм өйрәтеү. Байҙарға һәм ярлылыарға бүленеү насар түгел.
Конфуций буйынса йенәйәт эшләү өсөн язаны ҙурайтыу йәмғиәттә йенәйәтселеген кәметмәй.


text:
Сөрәкә турғай
Сөрәкә турғай (лат. Prunella modularis, урыҫ. Лесная завирушка) — түрғайҙан бәләкәйерәк ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ерҙә йәки ҡыуаҡтарҙа йөрөүсе бик һаҡ ҡош. һайрағанда ағас остарына күтәрелә, һырты буй-буй ҡара таптар менән сыбарланған ҡара-көрән.Түше һоро, ҡорһағы һорғолт көрән, һандуғастан бәләкәйерәк булыуы һәм һыртының сыбарлығы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауышы бик үк көслө булмаған: «ср-рри». һайрауы, һандуғастыҡы кеүек, төрлө юғарылыҡтағы сутылдауҙан тора.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡыуаҡлыҡтарҙа, төрлө урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. һирәк осрай. Ағас ботаҡтарында, ҡыуаҡтарҙа оялай. 4—5 бөртөк йәшкелт зәңгәр төҫтәге йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Рәжәб
Рәжәб — һижри иҫәп менән йылдың етенсе айы. 5 рәжәб — рәғәиб кисәһе. 26 рәжәб — миһраж кисе. Рәжәб айы мосолмандарҙа кесе хаж ай булып та һанала. Ғәрәптәр элек-электән был айҙы ураҙалар тотоп, ҡорбандар салып үткәрә торған булғандар. Төрлө һуғыштап һәм яу сабыуҙарға сик ҡуйылған.
Был ай — һаңғырау ай. Бәндәләрҙең гонаһтары хаҡында Аллаһы Тәғәлә ишетеп бармай, рәхмәт-бәрәкәттәре яуып тора.
Был айҙа Мөхәмәдтең, ғәләйһис-сәләм, ата-әсәһе никахҡа инә, ошо уҡ айҙа пәйғәмбәребеҙ миһражға күтәрелә.


text:
Шевченковский район Улица Дегтяревская, 5
Нас находят по поисковым запросам
ул. Дегтяревская 5 дегтярёвская 5 Дегтяревская,5 ул. Дегтяревская 5 rfhnf дегтяревская 5 карта киева на карте ул. Дегтяревская, 5 дегтярёвская 5 карта дегтяревская 5а карта киев дегтяревская 5 на карте ул.дегтяровская 5 ул.дегтяревская, 5 ул. Дегтеревская 5 г. Киев дегтяревская, 5 ул. Дегтяревская, 5а карта киев, дегтеревская 5 дегтяревская ул. 5 дегтяревская, 5 а дегтяревская 5а ул. Дегтяривская 5 Дегтяревской, 5а на карте дегтяревская 5 ул. дегтяревская 5а ул. дегтяривская, 5. дегтяревская улица карта дегтяревская 5а киев дегтяревская 5 а улица дегтяревская 5-а ул дегтяровская 5 дегтяревская 5 на карте дегтеревская 5 карта дегтяревская 5 карта киев Карта киева дегтяревская 5-а дегтяривская 5 карта киев ул. Дегтяревская 5 аллея дегтяревская улица дегтяревская,5 на карте киева ул.дегтяревская,5 на карте киева ул. дехтяревская, 5а адрес ул.дегтяревская, 5 ул. дегтяревская, 5. улица дегтяревская 5 ул. дегтяревская 5 киев киев ул.дегтяревская 5 Дегтяревская, 5 карта ул. Дегтяревская, 5 на карте дегтяревская 5ть дегтярёвська 5 ltunzhtdcrfz 5 дигтеревская 5 карта дехтяревского 5 киев дегтеревская 5 ул дегтяревская 5 карта дегтяревская 5 ул.дегтяревская 5 ул. дегтяревская, 5ф дегтяреская 5 карта карта дегтяревская, 5 дегтяревская 5 киев на карте ул.Дегтяревская 5, арт-резиденция “Мын” карта Kiev LOFT дегтяревская 5 арт-резиденция Мын (ул.Дегтяревская 5) карта киев карта дегтяревская5 дегтяревская 5 на карте Киева дегтяревская 5 киев Арт-резиденция "Мин", Дегтяревская, 5 Дегтяревская 5 карты дегтяревска 5 карта арт киев нолф на дегтяревской дегтяревская, 5 на карте киева ул. дегтяревская, 5 Дегтяревская 5, карта дегтеревская 5 улица показать на карте дегтеревскую 5 о - дегтярёвская, 5 ул . дегтяревская 5 Дегтяреская карта зоологическая 5-дехтяревская 21 Улица Дегтярская, 5 г. Киев дегтяривська 5 карта дегтяревская 5а на карте Дегтярівська 5 карта ул. Дегтяревская 5 как доехать ул. дегтяревская, 5 на карте киева дягтяревская 5 на карте дигтеревская 8 ул. дегтярёвская 5 на карте дегтярёвская, 5 на карте ул. дегтяревская, 5 киев киев ул.дегтяревская 5/5 киев дегтяревская 5 карта киев, дегтяревская 5 карта


text:
Һыҙғыраҡ сөрәгәй
Һыҙғыраҡ сөрәгәй, сөрәгәй, сүрәгәй, сөрәкә, сөрәкә өйрәк(урыҫ. чирок-свистунок, лат. Anas crecca)— ваҡ ҡыр өйрәге.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йорт өйрәгенән бәләкәйерәк. Яңғыҙ, парлашып йәки күмәкләшеп йәшәйҙәр. Яҙғыһын ата өйрәктең башы ерәнһыу көрән; күҙе аша яурындарына ҡарай сағыу һары һыҙыҡ менән ҡайылған ҡара-йәшел юлаҡ үтә. Түше ҡара һыҙыҡлы һәм төртөклө көрән төҫтә. Ҡабырғаларында арҡыры ҡара һыҙыҡтар бар. Ҡанаттарының сите аҡ, осо ҡара. Ҡойроғо ҡара, төбөндә ҡыҙыл тап бар. Ҡанаттарындағы көҙгөһө йымылдаҡ сағыу йәшел.(Көҙгө — бында: өйрәктәрҙең ҡанатындағы төҫө Менән айырылып торған тап). Йәйге һәм көҙгө ата ҡош, инә өйрәк һымаҡ, ҡара таптар менән сыбарланған һорғолт көрән. Керелдәк сөрәгәйҙән йәшел көҙгөһө менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ата өйрәктәр ҡалтырауыҡлы һыҙғыра: «фрйүүк-фрйүүк», ә инә өйрәктәр быжҡылдай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ваҡ күлдәр, йылға ятыуҙары һәм ҡылыларында ҡәшәй. һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ояһы ерҙә, ҡыуаҡ, сытыр ышығында, үлән араһында. 8—10 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ите әсән аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Дементьев Г. П., Гладков Н. А. Птицы Советского Союза — Советская наука, 1953. — Т. 4. — С. 382-395. — 635 с. (урыҫ.)
- Лысенко В. И. Том 5 - Птицы. Вып. 3 - Гусеобразные // Фауна Украины — Киев: Наукова думка, 1991. (урыҫ.)


text:
18 сентябрь 2013 йыл, 12:14
автор: Галина Бахшиева
Башҡортостан аграрийҙары яҙғы сәсеүгә 220 мең тоннанан ашыу орлоҡ әҙерләгән, планға ҡарата был 75 процент тәшкил итә.
Бөгөнгө көнгә 2014 йылға орлоҡ әҙерләү буйынса планды республиканың 13 районы аграрийҙары тулыһынса үтәгән, тип хәбәр иттеләр БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Шул уҡ ваҡытта Республика страховка фондына 17 мең тонна иген һалынған, был тейешле күләмдең 38 процентын тәшкил итә. План һигеҙ районда үтәлгән.
Ужым культураларының күсмә фонды ла тулылана. Бөгөнгө көнгә унда 40 мең тонна орлоҡ һалынған, планға ҡарата был 67 процент тәшкил итә.
Нуриман һәм Салауат райондарында ужым культураларының күсмә фондына иген һалыу буйынса план, шул тәртиптә, 67 һәм 26 процентҡа арттырып үтәлгән. Дөйөм алғанда был эштәр республиканың 22 районында башҡарылған, тип хәбәр иттеләр аграр ведомствонан.


text:
18 август 2010 йыл, 11:31
автор: Евгений Рәхимҡолов
«Әл-Әзһәр» халыҡ-ара ислам университетында (Мысыр) белем алған беҙҙең республика студенттары тыуған илендә йәйге практика үтергә ҡайтты. Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назараты йүнәлтмәһе буйынса улар Ғафури, Стәрлетамаҡ, Мәсетле, Белорет, Ишембай, Учалы, Ҡырмыҫҡалы райондарына барып, урындағы имамдар эшендә ярҙам итә башланы.
Йәйге практика үткәндән һуң студенттар БР мосолмандары Диниә назаратына уның тураһында тулы отчет бирергә, шулай уҡ үҙҙәре башҡарған уҡыу әсбаптары тәржемәһен һәм имамдарҙан алынған баһаламаны тапшырырға тейеш.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, әлеге ваҡытта “Әл-Әзһәр” университетында беҙҙең республиканан 50-гә яҡын студент белем ала, араларында ҡыҙҙар ҙа бар. Әммә, үкенескә күрә, матди проблемалар арҡаһында уларҙың барыһы ла йәйге практикаға ҡайта алмай. Ҡайһы берәүҙәр, өйөн күрмәйенсә, уҡыу йылдарын тулыһынса сит илдә үткәрергә мәжбүр.
Әл-Әзһәрҙә уҡыған беҙҙең студенттарға сит илдә Башҡортостанды презентациялау кеүек мөһим миссия ла йөкмәтелгән. Яҙғыһын, мәҫәлән, студенттар Мысырҙа төбәгебеҙ тарихына һәм мәҙәниәтенә бағышланған күргәҙмәләр серияһын үткәрҙе. Был, үҙ сиратында, ғәрәп донъяһында илдең һәм республиканың имиджын күтәрергә булышлыҡ итте.
БР мосолмандары Диниә назараты вәкилдәре һәм республиканың билдәле мәҙәниәт эшмәкәрҙәре беҙҙең студенттарҙа даими ҡунаҡта була. Миҫал өсөн, яҙғыһын Ҡаһирәләге Башҡортостан студенттарын БР мосолмандары Диниә назараты рәйесенең мәғариф, тышҡы бәйләнештәр һәм йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса урынбаҫары Руслан Сәйәхов, Кинйә Арыҫланов исемендәге Хәйриә фонды вице-президенты Салауат Юлбарисов, РФ һәм БР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, БР Фоторәссамдар союзы рәйесе Рәмил Килмәмәтов һәм республиканың бер нисә йәмәғәт эшмәкәре барып күрҙе.


text:
Википедия:Ҡатнашыусының шәхси бите
- Википедияла иҫәп яҙмаларын исемләү һәм файҙаланыуға бәйле кәңәштәр Википедия:Ҡатнашыусылар исемдәре тигән биттә.
Википедияла ҡатнашыусыға үҙлегенән ике махсус бит асыла — ҡатнашыусының шәхси бите һәм фекер алышыуҙарҙа ҡатнашыу бите. Википедияла теркәлгән ҡатнашыусының шәхси бите «Ҡатнашыусы:Исем» адресында, фекерләшеүҙәр бите — «Ҡатнашыусы фекерҙәре:Исем»[1] Был ике бит (һәм ярҙамсы биттәр) «башҡарыусы майҙаны» барлыҡҡа килтерә. Улар энциклопедия өҫтөндә эшләгән башҡа ҡатнашыусылар менән дөйөм мәсьәләләр буйынса һөйләшеү-кәңәшләшеү өсөн ярҙамсы булып тора.
Йөкмәткеһе
- 1 Ҡатнашыусы биттәренең статусы һәм унда башҡаларҙың инә алыуы
- 2 Ҡатнашыусының шәхси бите
- 3 Ҡатнашыусының фекер алышыу бите
- 4 Теркәлмәгән(аноним) ҡатнашыусылар биттәре
- 5 Ҡатнашыусының ярҙамсы биттәре
- 6 Ҡатнашыусы биттәрнең йөкмәткеһе
- 7 Иҫкәрмәләр
Ҡатнашыусы биттәренең статусы һәм унда башҡаларҙың инә алыуы[вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатнашыусы биттәре Википедия мәҡәләһе түгел, ә айырым : ҡатнашыусыларҙың исемдәр майҙаны тигән урында тора . Википедияға инеүселәргә быны аңлатыр өсөн үҙ битегеҙҙә махсус {{Userpage}} ҡалыбы ҡуйырға мөмкин.
Ҡатнашыусылар биттәре энциклопедик мәҡәләләргә тәғәйенләнгән категорияларға индерелмәй, бары тик категорияларҙың ярҙамсы бүлектәрендә «Википедия: Берләшмә» генә ҡуйылыуы ихтимал .
Ҡатнашыусыларҙың биттәренә башҡа википедиясылар ҙа инеп ҡарай һәм хатта төҙәтмәләр индерә ала. Әйткәндәй, башҡаларҙың шәхси биттәренә саҡырмайса барып инеп төҙәтә башлау — тәрбиәһеҙлек һәм ҡайһы бер осраҡтарҙа хатта вандаллыҡ тип танылыуы мөмкин.
Ҡатнашыусының шәхси битенә (йәки фекерләшеүҙәр битенә) һылтанма ҡатнашыусы ҡултамғаһы тигән урында ҡуйылырға тейеш.
Үҙеңдең ҡатнашыусы битен йә ярҙамсы битте юйҙыртыуға ҡуйыу өсөн уға махсус {{Db-owner}} ҡалыбы ҡуйыу етә. Күпмелер ваҡыттан хакимдарҙан кемдер уны алып ташлар.
Ҡатнашыусының шәхси бите[вики-тексты үҙгәртергә]
Урыҫ телендәге Википедия берләшмәһе аныҡ ҡына итеп ошондай мәғлүмәттәрҙең күрһәтелеүе файҙалы тип һанай[2][3], әммә был мотлаҡ түгел:
- теге йәки был телде белеү кимәле тураһында;
- ҡатнашыусы менән нисек бәйләнешкә инергә мөмкинлеге тураһында;
- элемтә өсөн иң уңайлы ваҡыт, сәғәт бүлкәте тураһында;
- ҡатнашыусының йәшәгән урыны, башҡа ҡайҙарҙа йәшәгәне тураһында;
- үҙенә нисек өндәшеүҙе хуп күреүе тураһында;
- телмәр хаталарын башҡа ҡатнашыусыларҙың төҙәтеүенә рөхсәт тураһында;
- йәше тураһында;
- белеме тураһында;
- фәнни квалификацияһы һәм эшмәкәрлеге (ғилми дәрәжә, баҫылған хеҙмәттәре һ.б.) тураһында;
- һөнәре тураһында;
- йәнәш вики-проекттарҙа ҡатнашыу тураһында;
- Википедия проекттарында ҡатнашыу тураһында;
- вики-статусы тураһында (патруль, хаким, бюрократ һ.б.);
- ҡатнашыусыға ниндәй темалар буйынса мөрәжәғәт итергә мөмкинлек тураһында;
- Википедияға индергән өлөш тураһында;
- вики-бүләктәр тураһында;
- Википедияны хеҙмәтләндереү һәм мәҡәләләр яҙғанда ҡул аҫтында тоторға яйлы булған мәғлүмәттәр (вики-ҡорал) тураһында;
- Википедиялағы, Викимедиа фондындағы һәм уның менән тығыҙ эшләгән башҡа сайттарҙағы файҙалы мәғлүмәттәргә һылтанмалар;
- ниндәйҙер файҙаланыусының башҡа тел бүлектәрендәге биттәренә интервики .
Ҡатнашыусы битендә тематик проект ойошторғанда кәрәк булырлыҡ төрлө ғәмәли тәжрибә тураһында мәғлүмәттәр ҡуйыу рөхсәт ителә.
Күпселек осраҡта ҡатнашыусы үҙенең битенә нимәне нисек урынлаштырыуҙы үҙе хәл итергә хоҡуҡлы. Әммә хакимдар ҡатнашыусы биттәрендә ошондай мәғлүмәттәр ҡуя ала:
- ҡатнашыусының иҫәп яҙмаһы исеме ярарлыҡ түгел икәне тураһында;
- иҫәп яҙмаһын кемдәндер сәлдергәне тураһында;
- иҫәп яҙмаһын бикләү тураһында;
- иҫәп яҙмаһын Википедия:ВИРТ ҡағиҙәләрҙе боҙоп ҡулланыу тураһында;
- ҡатнашыусыға ҡарата Арбитраж комитет ҡабул иткән ҡарарҙар тураһында.
Ҡатнашыусыларҙың ҡайһы бер биттәре махсус маҡсаттарға файҙаланыуы мөмкин. Мәҫәлән, боттар, йәки юзербокстар өсөн яраҡлы тип табылған Участник:Box биттәр .
Викимедиа проекттарының Мәғлүмәт йәшеренлеге сәйәсәтенә ярашлы ,Википедияла ҡатнашҡан бер кем дә үҙенең ысын исемен асырға бурыслы түгел — шуның өсөн ҡатнашыусы битендә был хаҡта хәбәр итеү ирекле .
Әгәр үҙегеҙҙең ҡатнашыусы битендә ниндәй ҙә булһа мәғлүмәт ҡуйырға теләмәһәгеҙ, башҡа ҡатнашыусыларға һеҙҙең менән аралашыуҙы еңеләйтер өсөн уларҙы фекер алышыу битенә йүнәлтегеҙ .
Ҡатнашыусының фекер алышыу бите[вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатнашыусының фекер алышыу биттәре башҡа ҡатнашыусылар менән Википедияла эшләүгә ҡағылышлы мәсьәләләрҙе асыҡтан-асыҡ тикшереүгә тәғәйенләнә.
Башҡа ҡатнашыусылар һеҙгә хәбәр ҡалдырған осраҡтарҙа икенсе юлы сайтҡа ингәндә һәр ваҡыт һеҙгә үҙлегенән махсус белдереү ебәреләсәк. Ул һеҙ фекер алышыу битенә инмәй тороп экранда күренеп тик торасаҡ.Көйләнмәләрҙә википочта опцияһы һүндерелмәгән осраҡта бындай белдереү һеҙгә уның аша ла ебәреләсәк.
Фекер алышыуҙар ойоштороу өсөн {{Аҫта яңылар}} һәм {{Өҫтә яңылар}} ҡалыптарын файҙаланырға мөмкин.
Теркәлгән ҡатнашыусыларҙың фекер алышыу биттәре үҙҙәренең үтенесе буйынса ла юйҙыртылмай.
Репликаларҙы һәм фекерҙәрҙе яңы урынына һылтанма бирмәй тороп юйҙыртыу тыйыла. Быға хәбәрҙәр архивы(ҡара архивҡа һалыу буйынса тәҡдимдәр), фекер алышыуҙың бүтән бите, йәки биттең архив версияһы инеүе мөмкин. Ҡырағай һәм мәғәнәһеҙ репликаларға, шулай уҡ күрәләтә дөрөҫ булмаған иҫкәртеүҙәргә был тыйыу ҡағылмай. Юйҙыртыла торған репликаны ошолай баһалайһығыҙ икән, айыҡ аҡыл менән эш итегеҙ. (НҠағиҙәләр менән уйнамағыҙ!) һәм икенсе бер ҡатнашыуысының (мәҫәлән, Википедия:ФА, Википедия:ВУ, Википедия:ЗКА һ.б.) һорауы буйынса репликаны юйҙыртыу ҡағиҙәне боҙоу булып сығыуы мөмкин[4].
Теркәлмәгән(аноним) ҡатнашыусылар биттәре[вики-тексты үҙгәртергә]
Википедияны теркәлмәй генә, исем ҡуймай ғына мөхәррирләгәндә ҡатнашыусының IP-адресы Википедияға ингән бар ваҡыт дауамында теркәлә бара, уның буйынса аноним ҡатнашыусының эш бите төҙөлә һәм теркәлгән ҡатнашыусыныҡы кеүек үк Википедияға индергән өлөшө, «фекерҙәр бите» сағылдырыла. Уларҙа шулай уҡ фекер алышып та була, иҫкәртеүҙәр һәм хатта шәхси мәғлүмәттәр ҙә урынлаштырыла ала.
Бындай биттәрҙе файҙаланыуҙың шулай ҙа етешһеҙлектәре бар:
- Һеҙҙең «шәхси» һәм ярҙамсы биттәрегеҙҙе IP-адресығыҙҙан (йәки, әйтәйек,прокси-серверҙан) файҙаланған башҡалар ҙа үҙенеке тип әйтеүе мөмкин;
- IP-адресығыҙҙы үҙгәрткәндә биттәрегеҙ менән "элемтә"не юғалтаһығыҙ(йөкмәткеһенә ҡыйынлыҡ менән булһа ла инә алаһығыҙ, шулай ҙа).
Иҫәп яҙмаһын теркәп ҡуйыуығыҙ һеҙгә исемегеҙҙе йәшерергә күберәк мөмкинлек бирә, сөнки теркәлгән ҡулланыусыларҙың IP-адрестары махсус рөхсәте булған CheckUser ҡулланыусылар ғына күрә ала.
Аноним ҡатнашыусының фекер алышыу бите хәбәрҙеренең әһәмиәте юғалыу сәбәпле юйҙыртыла ала(критерий У.2. ҡыҫҡа ваҡытта юйҙыртыу үлсәмдәре). Был шул уҡ IP-адрестан исем ҡуймай ғына эшләгән башҡа файҙаланыусылар буталмаһын тигән маҡсаттан эшләнә.
Ҡатнашыусының ярҙамсы биттәре[вики-тексты үҙгәртергә]
Һәр ҡатнашыусы үҙенә Ҡатнашыусының ярҙамсы биттәре булдыра ала. Ул Ҡатнашыусы:Исем/атама рәүешендә булыуы мөмкин. Мәҫәлән, махсус һылтанма буйынса күсеп, (Ҡатнашыусы:Һеҙҙең бит/Ҡаралама, һеҙ /Ҡаралама ярҙамсы биттәр булдыра алаһығыҙ.
Ярҙамсы биттәр исемлеген бер нисә юл менән ҡарарға була. Бар ысулдар ҙа бер үк һөҙөмтә бирәсәк:
- Үҙегеҙҙең шәхси битегеҙҙе, фекер алышыу битен йәки теләгән бер ярҙамсы битте асырға ла «Ҡоралдар» тигән менюла «Ҡатнашыусы өлөшө» тигән яҙыуға сыҡылдатырға. Өҫкө буй һыҙатта «Башҡарған эштәр» тигән һылтанмаға баҫып та шуны эшләргә мөмкин.
«Ҡатнашыусы өлөшө» тигән бит асылыр, уны өҫкә табан йүгертеп иң аҫҡы өлөшөнә төшкәс, «Ярҙамсы биттәр» опцияһына сыҡылдатырға.
- «Ҡоралдар» менюһында «Махсус биттәр» пунктын һайлап, асылған биттәге «Бит исемлектәре» тигән юлда «Бит атамалары баштары буйынса күрһәткес» тигәнгә сыҡылдатырға. Асылған һыҙатта үҙегеҙҙең ҡатнашыусы исемен яҙғас, «Ҡатнашыусы» тигән исемдәр майҙанына инеп, «Башҡарырға» тигәнгә баҫырға. Йәки һыҙатта «Ҡатнашыусы:Һеҙҙең ҡатнашыусы исемегеҙ» тип яҙып, исемдәр майҙанын үҙгәртмәй генә «Башҡарырға» тигәнгә баҫырға.
http://ru.wikipedia.org/wiki/Эш бите:PrefixIndex/User:Һеҙҙең ҡатнашыусы исемегеҙ/һылтанмаһы буйынса күсергә йәки
[[Эш бите:PrefixIndex/User:Һеҙҙең ҡатнашыусы ]]һылтанмаһын файҙаланырға була.
Ярҙамсы биттәр ошо маҡсаттарҙа ҡулланыла ала:
- шәхси маҡсатта — Ҡомлоҡ, мәҫәлән, Ҡатнашыусы:Исем/Ҡомлоҡ,
- мәҡәләләр өҫтөндә эшләгәндә текстарҙың өҙөктәрен ваҡытлыса һаҡларға ҡуйыу өсөн,
- мәҡәләне төп майҙанға сығарырға иртә булған осраҡта өлөшләп яҙа торор өсөн,
- фекер алышыу битен архивҡа ҡуйыр өсөн, мәҫәлән, Ҡатнашыусы фекерҙәре:Исем/Архив/Яҙ, 2007,
- кәрәкле һылтанмалар исемлеге булдырыр өсөн,
- ҡатнашыусы битенә биҙәктәр әҙерләр өсөн,
- башҡа техник маҡсаттарҙа.
Атамалары .js и .css тип тамамланған ярҙамсы биттәр Javascript һәм CSS кодтары өсөн ҡулланыла, ул ҡатнашыусы браузерында башҡарыла (ентеклерәк Википедия:Персональ биҙәлеш тигәндә ҡара). Бындай биттәргә ҡатнашыусы бары тик үҙе, хакимдар һәм сайт төҙөүселәр MediaWiki генә төҙәтмәләр индерә ала.
Ҡатнашыусы биттәрнең йөкмәткеһе[вики-тексты үҙгәртергә]
Рөхсәт ителгән йөкмәтке[вики-тексты үҙгәртергә]
Өҫтәге ике абзацтан сығып әйткәндә, күләме ҙур булмаған ошондай мәғлүмәттәр рөхсәт ителә:
- Википедия тураһында тәнҡитле фекерҙәр; улар Википедия:Этика тәртибе һәм Википедия:Мыҫҡыллауҙыңү, янауҙың һәм яһиллыҡтың тыйылыуы;
- индергән өлөшкә анонимдар, лицензиялар булыуға (шул иҫәптән, fair use материалдарына), рекламаға, тәбиғи исем-баштарға мәҡәләләргә мөнәсәбәт һәм ни өсөн икәне[5];
- теге йәки был һүҙбәйләнештәр, хәрефтәр һәм тамғалар буйынса фекерҙәр һәм өҫтөнлөк биреүҙәр ;
- Википедияның «иделогик ағымдарына» мөнәсәбәт;
- Википедияның ниндәйҙер бер төрөнә өҫтөнлөк биреү"фауналар" ;
- шәхси блогтар асыу, социаль селтәрҙәрҙә, форумдарҙа ҡатнашыу һ.б. ;
- вики-эшмәкәрлек менән бәйле булмаған уйындар, спорт төрҙәре, йыр-моң, әҙәбиәт һәм башҡа шөғөлдәр менән мауығыу; матди-мәғәнәүи ихтыяждар, сәфәрҙәр, шулай уҡ Википедия программаһына инерлек темалар тураһында;
- милләте, теге йәки был ғибәҙәтханаларҙа булыу, фирҡәләрҙә йәки ижтимағи хәрәкәттәрҙә ҡатнашыу һәм башҡа ғәмәли сағылыштар[6] дини, идеологик һәм социаль инаныстарҙы сағылыдырыуы мөһим;
- ҡатнашыусы ниндәй программа тәьминәтен файҙалана;
- айырым ҡатнашыусыға бәйләнмәгән, Википедияға ҡағылышлы айырым тематикалы мәғлүмәт һәм һылтанмалар һайлап алыу;
- башҡа кешеләрҙең хәтерен ҡалдырмаҫлыҡ юмор (мыҫҡыллау, кешенән көлөү һәм тиҫкәре коннотациялар) по отношению к другим людям,, ҙур булмаған матур фотографиялар;
- ҡатнашыусы (фото)портреты;
- Википедияны яҡшыртыуға йүнәлтелгән өгөт-нәсихәт һәм уның принциптарына бәйле эш (мәҫәлән: һөйләнеп ваҡыт уҙҙырма, мәҡәләләр яҙ);
- йөкмәткеһен барыһы ла ҡабул итерлек, авторы күрһәтелгән, ҙур булмаған цитаталар .
Бындай мәғлүмәтте урынлаштырыр өсөн ошо ҡалып менән файҙаланырға мөмкин{{Userbox/Таблица}}.
Тәжрибә һәм тест алыу үткәреү өсөн ҡатнашыусыға үҙ майҙанын файҙаланыу тыйылмай. Шулай уҡ пиктограммаларҙы башҡалар сығынты менюларҙы файҙаланғанда ҡамасауламаҫлыҡ итеп ҡатнашыусы битенең эсенә йәки өҫкө уң мөйөшкә урынлаштырыу рөхсәт ителә:

[[Файл:|15px]]

Йәшерелә торған йөкмәтке[вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатнашыусыларҙың инаныстары энциклопедияға индергән өлөштәренә йоғонто яһауы мөмкин, ә ҡайһы саҡ ҡатнашыусыларҙың теге йәки был инаныстары бер үк мәҡәләләр өҫтөндә бергәләп эшләгән саҡта бер-береһе өсөн файҙалы булыуы ла ихтимал. Шул уҡ ваҡытта үҙ инаныстарыңды белдереү башҡа төрлө фекерләүселәрҙә кире ҡараш тыуҙырыуы ихтимал, улар тәғәйен бер ҡатнашыусыға, ул индергән өлөшкә ҡарата насар мөнәсәбәт күрһәтә башлауҙары мөмкин. Шулай килеп сыҡмаһын өсөн ошондай мәғлүмәттәрҙе йәшерергә тәҡдим ителә:
- теге йәки был төбәктәргә йәки уларҙағы хакимиәттәргә мөнәсәбәт;
- айырым милләттәргә, дәүләт ҡоролоштарына, дингә, илдәргә, тарихи ваҡиғаларға мөнәсәбәт;
- башҡа кешеләрҙең ғәҙәттәренә, ҡараштарына һәм рухи ҡиммәттәренә мөнәсәбәт;
- теге йәки был шәхестәргә, уларҙың ғәмәлдәренә йәки биографияһындағы ваҡиғаларға мөнәсәбәт;
- интим тормоштағы үҙенсәлектәр;
- үткер темалар айҡанлы мыҫҡыллы һәм тәләкәле көлөүҙәр;
- социаль- сәйәси инаныстар;
- ҡатнашыусының дини, сәйәси, идеологик һәм социаль хәленә мөнәсәбәт;
- дини инаныстар;
- псевдо-Вавилон: «боҙоп һөйләшеү» һәм башҡа тәбиғи булмаған «телдәр».
Шәхси биттә шундай мәғлүмәттәргә башҡа ҡатнашыусыларҙың кире ҡараш булыуы ихтималлаығын иҫтә тотоп[7], уларҙы ошо ысулдарҙың береһе менән йәшереп була:
- тексты һәм ерлекте бер төҫтә алыу , был осраҡта яҙманы файҙаланыусы айырып алып уҡығанда ғына күрә ала ;
- ундай мәғлүмәтте төрөлә торған блоктарҙа {{һандыҡ}} ҡулланып йәшереп була.
Тик шунда ла шәхси биттәрҙе Википедия маҡсаттарына яуап бирмәгән ниәттәрҙә файҙаланыр өсөн был ысулдарҙы бик ҡулланмаһағыҙ ине[8].
[!] Был ҡағиҙәгә һылтанма менән ошо тамғаны ҡуйыу (киң асыла торған блоктың исеме янында йәки ярҙамсы биткә һылтанма янында[9]) Был юл менән ҡатнашыусы блоктағы биттең йәки ярҙамсы биттәрҙең йөкмәткеһе айҡанлы мөмкин булған ризаһыҙлыҡтар өсөн үҙенән яуаплылыҡты ала
Тамға коды:
[[Википедия:ВОТКАЗ| [!] ]]
Ҡатнашыусы битендә рөхсәт ителмәгән йөкмәтке[вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатнашыусы битендә ошоларға урын юҡ:
- ҡатнашыусының үҙ фекерен булған факт тип иҫбатлауы (Википедия:НТЗ);
- вандаллыҡ, ҡырағайлыҡ, шулай уҡ ҡаҙарылғыс мәҡәләләр (Википедия:ВАНД);
- башҡа ҡатнашыусылар тарафына тупаҫлыҡ, ҡаҙарылыу, мыҫҡыллап көлөү (Википедия:ВЕЖ);
- башҡа кешеләрҙе йәки төркөмдәрҙе кәмһетеү һәм яла яғыу (Википедия:НО);
- башҡалар биләгән материалдарҙы урынлаштырыу (Википедия:АП);
- коммерция ойошмалары йәки сайттары рекламаларын ҡуйыу(Википедия:СПАМ);
- Викимедиа Фонды проекттарындаҡатнашмаған кешеләр менән йыш аралашыу, йәки уларҙа эшләүгә ҡағылышһыҙ хәбәрләшеү (Википедия:НЕХОСТИНГ);
- Башҡа ҡатнашыусыларға бойороҡ һөйкәлештә, өгөт-нәсихәт, шиғар рәүешендә бирелгән фразалар[10] (Википедия:ТРИБУНАТҮГЕЛ);
- Википедияға ҡатнашы булмаған бәхәсле фекерҙәр[11]; әгәр фекерҙәр бәхәс һәм низағ сығарырлыҡ булһа(Википедия:ДЕСТ);
- троллинг, шулай уҡ Википедиянан ситтәге, атамаһы һәм йөкмәткеһе бәхәсле материалдарға һылтанма;
- социаль, иделологик һәм дини дошманлыҡ тыуҙырырлыҡ мәғлүмәттәр — айырым төркөмдәргә, идеологияларға һәм диндәргә насар ҡараш булыуы, шул иҫәптән ниндәйҙер маргиналь төркөмдәрҙә, хәрәкәттәрҙә һәм төрлө илдәрҙә тыйылған диндәрҙә ҡатнашыу тураһында яҙыу ;
- милли дошманлыҡ тыуҙырырлыҡ мәғлүмәттәр — милләттәр, милли мәҙәниәттәр һәм милли дәүләттәр тураһында кире фекер тыуҙырылыҡ яҙмалар, шул иҫәптән ҡатнашыусы милләтсе йәки шовинист булыуы тураһында хәбәрҙәр;
- ҡатнашыусыны һис шикһеҙ файҙалы тип танылмаған өсөн категорияларға бүлгесләү (Википедия:КАТ);
- оҙайлы ваҡыт мөхәррирләнмәгән проекттарҙы арбитражға биреү.
- файҙаланыусылар Википедия навигацияһы менюһына инә алмаҫлыҡ материалдар ҡуйыу
Шулай уҡ ҡатнашыусылар биттәрен Википедия принциптарына һәм ҡағиҙәләренә тап килмәгән маҡсаттарҙа ҡатнашыусы берекмәләре төҙөү өсөн ҡулланыу шулай уҡ тыйыла.[12].
Хакимдар ҡатнашыусы мыҫҡыллы һәм ярамаған исемдәр ҡуйыу арҡаһында бикләнгән биттәрҙе юйҙыртырға хаҡлы. Ваҡыты билдәләнмәй бикләнгән биттәр көнүҙәктән төшкән осраҡта ғына юйҙыртыла (Википедия:НУВ).
Низағтарҙы хәл итеү[вики-тексты үҙгәртергә]
Ярамай тигән билдәләмәгә йөкмәткеһе тап килеүенә шик булмаған ҡатнашыусы биттәре кисекмәҫтән юйҙыртыла. Уны тергеҙергә маташыу тупаҫ ҡылыҡ тип һанала (Википедия:ДЕСТ). Әгәр ярамаған йөкмәтке биттең бер өлөшөндә генә булһа, ул Википедия:КУ аша юйҙыртылмай.
Йөкмәтке төрлө исемлектәрҙәге төрлө пункттарға индерерлек булһа, уны иң ныҡ тап килгән пунктҡа индерәләр.
Ҡатнашыусы битендәге йөкмәткене ярарлыҡ, йәшеререлек йәки юйҙыртырлыҡ тип таныу буйынса бәхәс сыҡҡанда бының буйынса мәнфәғәттәре булған теләгән бер ҡатнашыусы ул ҡатнашыусының фекер алышыу битендә үҙ ҡарашын нигеҙләп яҙырға хоҡуҡлы. Был осраҡта кәрәкмәгән низағтарға юл ҡуймаҫ өсөн был үтенескә ҡаршы булған тауыштар иғтибарға алынмай. Үтенестәр Участник:Юйҙыртырға тигән иҫәп яҙмаһының ярҙамсы биттәрендә тотола, унда яңы үтенесте нисек тултырыуҙы күрһәткән өлгө һәм кәңәштәр бар.
Әгәр үтенесте мәғлүмәтле итеп өс ҡатнашыусы яҡлап сыҡһа (шәхси биттә был йөкмәткенең ҡуйылыуын ни өсөн яҡлауҙарын күрһәтеп һәм ул йөкмәткене бер һөйләм менән нисек атарға булыуын яҙып), был осраҡта нигеҙле тип һанала һәм хаким, килешмәүселәрҙең дәлилдәренең ҡағиҙәләргә ярашлы булыуын тикшереп, тейешле сара күрә ала. Хаким ниндәйҙер йөкмәткене юйҙыртыуҙы нигеҙле тип табып, ҡарар сығарған осраҡта ул прецедент булып һанала һәм киләсәктә шуға оҡшаш хәлдәр килеп сыҡҡанда мотлаҡ үтәлергә тейеш тип һанала. Был маҡсатта дөйөмләштерелгән әҙерләмә ғәмәлдәге ҡағиҙәләрҙең ярашлы исемлектәренә индерелә.
Юзербокстарҙы урынлаштырыу[вики-тексты үҙгәртергә]
Берләшмә тарафынан юғары баһа бирелгән шәхси биттәр ғәмәли йөкмәтке иҫәбенә индерелә һәм ҡалып: итеп файҙаланыла ала. Икенән артыҡ ҡатнашыусы тарафынан файҙаланылған йөкмәтке иҫәп яҙмаһының Участник:Box ярҙамсы биттәренә ҡуйылыуы мөмкин . Бүтән юзербокстар ҡатнашыусы биттәрендә тулыһынса асылған килеш ҡуйыла йәки был ҡатнашыусыларҙың ярҙамсы биттәренә урынлаштырыла (Участник:Box тигән биттәге кеүек). Википедия: майҙанында берләшмә тарафынан танылмаған каталогтарҙы ҡуйыу рөхсәт ителмәй. Юзербокс атамаһы шулай уҡ шәхси бит йөкмәткеһе тип һанала.
Иҫкәрмәләр[вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ . «Ҡатнашыусы:» урынына шулай уҡ «User:», ә «Ҡатнашыусы фекерҙәре» урынына — "User talk: " тип ҡулланырға була.
- ↑ Шәхси биттәр буйынса һорауламалар
- ↑ Шәхси биттәр тураһында тауыш биреүҙәр
- ↑ форумда фекер алышыуҙар
- ↑ Бындай ҡалыптар Википедия өсөн мөһим мәсьәләләр буйынса фекер алышыу өсөн кешеләрҙе туплай ала .
- ↑ Улар йәмғиәттә ҡабул ителгән ҡағиҙәләр сиктәрендә булырға тейеш.
- ↑ см. Арбитраж:О формулировках решения АК по иску 315
- ↑ Арбитраж:Толкование пяти столпов в отношении страниц участников#Ҡарар
- ↑ Ярҙамсы биттең исемендә йөкмәткеһе асылыуы коллегаларығыҙға өсөн уңайлы булыр — иғтибарға лайыҡмы-түгелме икәнлеге күренеп торор.
- ↑ әгәр был өгөттәр «вики-философияға» тап килмәһә, ирекле материалдарға һәм энциклопедияны тултырыуға йүнәлтелмәһә Creative Commons
- ↑ , шулай уҡ тормошҡа ниндәйҙер ҡарашты иҫбатлауға ҡоролған декларациялар. Улар «Был ҡатнашыусы шулай тип иҫәпләй… …» тигән рәүештә генә булһа ла, өнәлмәй
- ↑ см. Арбитраж:О толковании ВП:ЧНЯВ применительно к объединениям участников


text:
Ботаника
Ботаника (бор. грек. Botάvn — "ботанэ", "йәшеллек, үлән, үҫемлек") — биологияның төп тармаҡтарының береһе, үҫемлектәр тураһында комплекс фән. Ботаника үҫемлектәр батшалығын, автотроф прокариоттарҙы, һәм бәшмәктәрҙе, уларҙың эске һәм тышҡы төҙөлөшөн, үҫешен, Ер шарында таралыуын, тирә-яҡ мөхит менән мөнәсәбәтен һәм бер-береһе менән бәйләнештәрен өйрәнә.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кеше үҙенең үҫемлектәр донъяһынан айырым йәшәп булыуы мөмкин түгеллеген иртә аңлаған, шуның өсөн үҫемлектәр тураһындағы практик белемдәрҙең барлыҡа килеүе, кеше цивилизацияһының иң боронғо этаптарына тура килә. Беренсе булып үҫемлектәр тураһында мәғлүмәт Боронғо Көнсығыш яҙмаларында иҫкәртелә. Гректар ботаникаға нигеҙ һалып, фәнгә әйләндерәләр. К. Линней боронғо грек философ һәм тәжрибәсе Теофрасты «ботаника атаһы» тип атай. Урта быуаттарҙа тәбиғи фәндәрҙең абруйы төшә, ботаника XVI быуаттан һуң ғына әүҙем үҫешә башлай. XVIII – XIX быуаттарҙа ботаника айырым фәндәргә бүленә башлай, һәм XX быуаттың беренсе яртыһында үҫемлектәр тураһында комплекс фәнгә әйләнә.
Бүлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге көндә ботаника — ул һәр береһенең үҙ мәсьәләһе һәм үҙ тикшеренеү ысулы булған фәндәр системаһы.
- Семантика — ботаниканың иң мөһим өлөшө, ботаник дисциплиналар араһында иң ололарҙың береһе. Үҫемлектәр семантикаһы үҫемлекәрҙең классификацияһын һәм филогенияһын, йәғни таскондар затлығын өйрәнә.
- Морфология — үҫемлектәрҙең үҙенсәлеген һәм төҙөлөш тәртибен өйрәнә.
- Анатомия — үҫемлектәрҙең эске төҙөлөшөн (структураһын) өйрәнә.
- Эмбриология — үҫенте барлыҡҡа килеү тәртибен, артабанғы үҫентенең үҫешен өйрәнә.
- Физиология — үҫемлектәрҙә барған процестарҙы, мәҫәлән, фотосинтез, матдәләр транспортировкаһын, һыу әйләнешен, үҫеү һәм башҡаларҙы өйрәнә. Физиология морфология һәм биохимия менән тығыҙ бәйләнештә тора.
- Геоботаника — үҫемлектәр төркөмөнөң үҙенсәлектәрен, төҙөлөшөн һәм таралыуын өйрәнә.
- Үҫемлектәр географияһы — үҫемлектәрҙең Ер шарында элекке һәм хәҙерге таралыу үҙенсәлектәрен өйрәнә.
- Үҫемлектәр экологияһы — үҫемлектәрҙең бер-береһе менән һәм тирә-яҡ мөхит менән мөнәсәбәтен өйрәнә.
- Ботаник сығанаҡтарҙы өйрәнеү, йәки иҡтисади ботаника — үҫемлектәрҙе хужалыҡта ҡулланыу мөмкинлектәрен һәм юлдарын өйрәнә.
- Фитопатология — вирустар, бактериялар һәм бәшмәктәр тарафынан тыуҙырылған үҫемлектәр ауырыуҙарын өйрәнә.
Өйрәнеү даирәһе буйынса ботаника түбәндәге өлөштәргә бүленә:
- Карпология — емештәрҙе өйрәнә.
- Палинология — үҫемлектәрҙең һеркәләрен өйрәнә.
- Палеоботаника — ҡаҙылдыҡ үҫемлектәрҙе өйрәнә.
- Альгология — ылымыҡтарҙы өйрәнә.
- Микология — бәшмәктәрҙе өйрәнә.
- Бриология, лихенология — мүктәрҙе өйрәнә.
- Птеридология — ҡаҙаяҡтарҙы өйрәнә.
- Дендрология — ағастарҙы һәм ҡыуаҡтарҙы өйрәнә һәм башҡалар.


text:
06 октябрь 2016 йыл, 15:35
фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 6 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/. Башҡортостандағы 12 гимназия һәм лицей илдең иң яҡшы 500 белем биреү ойошмаһы исемлегенә инде. Улар 2015-2016 уҡыу йылында юғары һөҙөмтәләр күрһәтте. Мәктәптәрҙең исемлеге Рәсәйҙең Мәғариф һәм фән министрлығы сайтында баҫылған.
Исемлектә Өфөләге 39-сы, 64-се, 9-сы һәм 93-сө гимназиялар, шулай уҡ 153-сө лицей, Октябрьскийҙағы 2-се һәм 3-сө гимназиялар, Стәрлетамаҡтағы 3-сө башҡорт лицей-интернаты һәм 1-се гимназия, Салауаттағы 1-лицей, Нефтекамалағы 1-се гимназия һәм 1-се лицей бар.
Бынан тыш, Өфөләге 39-сы гимназия, 153-сө лицей һәм Стәрлетамаҡтағы 3-сө башҡорт-лицей интернаты «Уҡыусыларҙың һәләттәрен үҫтереү өсөн яҡшы мөмкинлектәр тыуҙырған 200 дөйөм белем биреү ойошмаһы» исемлегенә инде.


text:
15 сентябрь 2011 йыл, 14:12
автор: Әлфиә Әһлиуллина
Баш ҡала хакимиәте яҡын арала Өфөлә төҙөлөргә тейешле Музыка йортон проектлауға архитектура проекттары конкурсын иғлан итте. Конкурс йомғаҡтары буйынса Музыка йортоноң иң яҡшы архитектура-планлаштырыу проекты билдәләнәсәк.
Агентлыҡҡа ҡала хакимиәтенән хәбәр итеүҙәренсә, конкурста ҡатнашыуға заявкалар ҡабул итеү 23 сентябрҙә тамамлана, конкурс эштәрен тапшырыу иһә 11 ноябргә тиклем тип билдәләнгән.
Бынан һуң 24 ноябргә хәтле конкурс эксперттары һәм жюрийы эшләйәсәк.
Йомғаҡтар яһау һәм еңеүселәрҙе наградлау тантанаһы 25 ноябрҙә үтәсәк.


text:
24 июнь 2016 йыл, 10:05
фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 24 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/. Башҡортостанда урындағы үҙидараның вәкиллекле органдарына һайлауҙар июнь аҙағына тиклем тәғәйенләнә. 17 июндә Рәсәй Президенты Владимир Путин Дәүләт Думаһы депутаттарын һайлау буйынса кампанияға старт бирҙе. Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһы республика Дәүләт Йыйылышына өҫтәмә һайлауҙар тәғәйенләү тураһында ҡарар ҡабул итте.
«Ҡайһы бер муниципаль советтарҙа һайлауҙар тәғәйенләнгән. Райондарҙа төп тәғәйенләүҙәр киләһе аҙнала, 29-30 июндә уҙа», — тип һөйләне «Башинформ» агентлығында үткән матбуғат конференцияһында Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһы башлығы Хәйҙәр Вәлиев.
Дәүләт Думаһына һайлауҙар менән бер рәттән республикала һигеҙ ҡала округтары Советына (Ағиҙел, Күмертау, Нефтекама, Октябрьский, Салауат, Сибай, Стәрлетамаҡ, Өфө) — Межгорье ҡалаһы ҡала округынан тыш бөтә ҡала округтарына; 54 муниципаль район һәм 10 ҡала биләмәһе Советтарына (Баймаҡ, Бәләбәй, Благовещен, Дәүләкән, Дүртөйлө, Ишембай, Мәләүез, Туймазы, Учалы, Яңауыл); Асҡын, Белорет, Бишбүләк, Бөрө, Благовар, Йәрмәкәй, Ейәнсура, Ҡалтасы, Кушнаренко, Мәләүез, Нуриман, Салауат райондарындағы 41 ауыл биләмәһе Советтарына депутаттар һайлау була, тип билдәләне Хәйҙәр Вәлиев.
2-се Инорс бер мандатлы һайлау округы һәм 19-сы Нарыш бер мандатлы һайлау округы буйынса Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттарын өҫтәмә һайлау башланған да инде.
Рәсәйҙә 74 партия һайлауҙа ҡатнашырға хоҡуҡлы, шуларҙың 14-е парламент льготаһына эйә һәм улар ҡултамға йыймайынса ҡатнаша, тип иҫкә төшөрҙө республиканың Үҙәк һайлау комиссияһы башлығы.


text:
21 октябрь 2015 йыл, 18:23
ӨФӨ, 2015 йыл, 21 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/. Туғыҙ айҙа Башҡортостанда инфляция кимәле 9,5 процент тәшкил иткән. Был хаҡта 20 октябрҙә Башҡортостанстат ҡарамағындағы Йәмәғәт советы ултырышында хаҡтар һәм финанс статистикаһы бүлеге етәксеһе Венера Ғәйнанова хәбәр итте.
«Быйылғы туғыҙ ай йомғаҡтары буйынса республикала инфляция кимәле 9,5 процент тәшкил итте, был уҙған йылдағы күрһәткестән (6,2 процент) 1,5 тапҡырға күберәк. Аҙыҡ-түлек тип һаналмаған тауарҙарға хаҡтар 10,6 процентҡа күтәрелгән, былтырғы ошо уҡ осор менән сағыштырғанда дүрт тапҡырға тиерлек артҡан. Аҙыҡ-түлек тауарҙарына (9 процент) һәм хеҙмәттәргә (8,6) хаҡтар үткән йылдағы кеүек үк юғары, — тип билдәләне Венера Ғәйнанова. — Рәсәйҙә ғинуар-сентябрҙә уртаса инфляция күрһәткесе 10,4 процент кимәлендә. Республикала ҡулланыусылар хаҡы индексы — 114,6, ил буйынса 115,7 процент тәшкил иткән».
Инфляция кимәле ҡулланыусылар тауарҙарына һәм хеҙмәттәргә хаҡтарҙың артыуы менән билдәләнә һәм иҡтисадтың торошон тасуирлай. Инфляцияның төп күрһәткесе булараҡ тауарҙарға һәм хеҙмәттәргә ҡулланыусылар хаҡтары индексы файҙаланыла.


text:
30 декабрь 2013 йыл, 17:28
автор: Людмила Терновая | фото: Андрей Старостин
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов төрлө өлкәләрҙә уңыш ҡаҙанған хеҙмәткәрҙәргә юғары дәүләт наградалары тапшырҙы. Федераль һәм республика кимәлендәге наградалар тапшырыу тантанаһы республика Йортонда үтте.
— Яңы йыл алдынан мин күңелле миссия башҡарам – һеҙгә наградалар тапшырырға теләйем, — тине Рөстәм Хәмитов. — Наградалар лайыҡлы, һеҙ уны үҙ хеҙмәтегеҙ, тырышлығығыҙ менән яулап алдығыҙ. Бына шулай бөтә күңелегеҙҙе һалып, тырышып, намыҫлы эшләгәнегеҙ өсөн һеҙгә рәхмәт кенә әйтәһе килә.
Башҡортостан Президенты Волгоградтағы трагедия темаһын урап үтә алманы.
— Тағы ла Волгоградтан фажиғәле хәбәр: сираттағы теракт – троллейбусты шартлатҡандар. Тағы ла күп кешеләр үлгән. Әлбиттә, был беҙҙең кәйефте ҡыра. Аңлашыла, илебеҙҙең үҫешеүе күптәрҙә ҙур көнсөллөк уята, шул сәбәпле етди проблемалар килеп тыуа ла. Беҙ, һис шикһеҙ ҡайғы уртаҡлашабыҙ. Былар ауыр хәбәрҙәр. Әммә быны эшләүселәр беҙҙе ҡурҡыта алмай, беҙ үҙебеҙгә тейешлене эшләйәсәкбеҙ: хеҙмәт итәсәкбеҙ, үҫешәсәкбеҙ, һәм беҙҙе бер кем дә туҡтата алмаясаҡ.
Наградалар тапшырып, Рөстәм Хәмитов, «һеҙҙең кеүек етди, көслө кешеләребеҙ булғанда, беҙ тағы ла ышаныслыраҡ, тағы ла тырышыбыраҡ эшләйәсәкбеҙ, шулай булырға тейеш тә», тип һыҙыҡ өҫтөнә алды.
— Һеҙҙе лайыҡлы наградаларығыҙ менән ҡотлайым, һеҙгә изгелек, һаулыҡ, уңыштар теләйем. Яңы йыл алдынан бындай награда алыу үтә ҡыуаныслы. Уҙып барған йылда һеҙ намыҫлы хеҙмәт иттегеҙ, дәүләт быны иғтибарһыҙ ҡалдырманы һәм хеҙмәтегеҙҙе тейешенсә баһаланы, — тине республика башлығы.
Дәүләт наградаларына 20 кеше лайыҡ булды. Улар араһында – табиптар, журналистар, уҡытыусылар, төҙөүселәр, муниципаль берәмек башлыҡтары, ғалимдар.


text:
11 апрель 2012 йыл, 13:00
автор: Дмитрий Слезин
11-14 апрелдә «Санкт-Петербургтың ҙур призы» халыҡ-ара хоккей турниры үтәсәк. Боҙ майҙандарында Словакия, Финляндия, Чехия, Швециянан 20 йәшкә тиклемге спортсылар, шулай уҡ Рәсәйҙең һәм Санкт-Петербургтың үҙенең йәштәр йыйылма командалары осрашасаҡ.
Рәсәй командаһы составында Өфөнөң «Толпар» хоккей клубынан да уйынсылар бар. Улар – Алексей Василевский, Азат Мәзитов, Булат Хамматов.
Рәсәй командаһы Словакия һәм Финляндия менән төркөмгә эләкте.
Матчтар теҙмәһе:
11 апрель:
Санкт-Петербург – Чехия; Рәсәй – Финляндия.
12 апрель:
Чехия – Швеция; Рәсәй – Словакия.
13 апрель:
Финляндия – Словакия; Швеция – Санкт-Петербург.


text:
Бөгөн Башҡортостан башлығы хеҙмәт алдынғыларына дәүләт наградалары тапшырҙы
Дүрт тиҫтәнән ашыу кешенең фиҙаҡәр хеҙмәте орден, почет грамоталары һәм маҡтаулы исемдәр менән баһаланды. Рөстәм Әхмәтйәновтың бар ғүмере милли оркестр менән бәйләнгән. Үҙемде башҡа һөнәр эйәһе итеп күҙ алдына ла килтерә алмайым , ти ул. Арыу-талыу белмәй оҙаҡ йылдар республикаға хеҙмәт иткәне өсөн Рөстәм Зигфрид улы Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре исемен алды. Юғары баһаға лайыҡ булыусылар араһында етәкселәр ҙә, ябай эшселәр ҙә, уҡытыусылар ҙа, сәнғәт вәкилдәре лә бар ине.Бер төркөм хеҙмәт алдынғылары Республиканың Почет грамотаһы, маҡтаулы исемдәр менән бүләкләнде. Улар араһында сәсәниә, башҡорт фольклорына тос өлөш индереүсе Розалия Әсфәндиәр ҡыҙы ла бар.Рөстәм Хәмитов бүләкләнеүселәрҙе тәбрикләп, тәү сиратта уларға уңыштар теләне. Башҡортостандың үҫеше - тап ошондай шәхестәрҙең тынғыһыҙ хеҙмәте менән бәйлелеген билдәләне. Бөгөн 47 кеш Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың дәүләт наградалары менән бүләкләнде.. Төрлө тармаҡтарҙа эшләһәләр ҙә уларҙы һөнәри оҫталыҡ, яуаплылыҡ һәм хеҙмәткә тоғролоҡ кеүек күркәм сифаттар берләштерә.


text:
20 ноябрь 2014 йыл, 10:45
фото: БР Президентының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2014 йыл, 20 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/. Республика Башлығы Рөстәм Хәмитов, Стәрлебаш районында эш сәфәрендә булып, 2006 йылда файҙаланыуға тапшырылған «Стәрле» спорт-сәләмәтләндереү комплексын ҡараны. Башҡортостан Президенты 25 метрлыҡ йөҙөү бассейнын, күнекмә һәм фитнес-залдарын, шулай уҡ шахмат секцияһын ҡараны, йәш спортсылар менән аралашты.
Спорт комплексына 450-нән ашыу бала йөрөй, улар волейбол, баскетбол, йөҙөү, милли «көрәш», шахматтар, хоккей, мини-футбол, саңғы ярыштары кеүек спорт төрҙәре буйынса секцияларҙа шөғөлләнә. Балалар менән 11 тренер-уҡытыусы эшләй.
Республика Президентының һорауҙарына яуап биреп, «Стәрле» спорт-сәләмәтләндереү комплексы директоры Илнур Исламоратов түләүле хеҙмәттәрҙең комплексты тотоуға тотонолған сығымдарҙың яртыһын да ҡапламауын һөйләне.
Башҡортостан Башлығы Мәҡсүт ауылында 3-сө балалар баҡсаһында булды. Ул ташландыҡ бинанан үҙгәртелеп ҡоролған һәм 2014 йылдың башында файҙаланыуға тапшырылған. 85 урынлыҡ объекттың смета хаҡы 5,1 миллион һум тәшкил иткән.
Балалар баҡсаһы мөдире Зәкиә Сәфәрғәлиева республика Президентына балалар учреждениеһының эше тураһында һөйләне. Балалар баҡсаһында тәрбиәләнеүселәр башҡорт һәм инглиз телдәрен өйрәнә, үҙ күнекмә залында шөғөлләнә, ижади һәләттәрен үҫтерә.
Рөстәм Хәмитов төҙөлөп бөтмәгән йәки ташландыҡ объекттарҙы үҙгәртеп-ҡороу юлы менән мәктәпкәсә учреждениелар төҙөү тәжрибәһен хуплауын билдәләне. Ул бюджет сараларын тотанаҡлы файҙаланырға ғына түгел, ә балалар баҡсаһына сират проблемаһын оператив хәл итергә лә мөмкинлек бирә.


text:
29 март 2016 йыл, 15:42
ӨФӨ, 2016 йыл, 29 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Олеся Серёгина/. 2016 йылдың ғинуар аҙағына республикалағы ҙур һәм урта предприятие, ойошмаларҙың дөйөм бурысы 1122,8 миллиард һум тәшкил иткән, тип хәбәр итә Башҡортостанстат. Күрһәткес кредитор бурысын һәм банк, заем кредиттары буйынса бурысты үҙ эсенә ала. Кисектерелгән бурыс өлөшө — 1,6 процент, йәғни 17,4 миллиард һум.
Ҙур һәм урта предприятие, ойошмаларҙың дебитор бурысы — 410,5 миллиард, кисектерелгән бурысы 29,3 миллиард һум тәшкил иткән. Кисектерелгән дебитор бурысы өлөшөнә 7,1 процент тура килә (бер йыл элек — 8,1 процент).


text:
Кем ғәйепле депутатмы, түрәме?
Ҡала шураһы депутаттары Башҡортостан президентына мэр өҫтөнән ялыу яҙған.
Республика башҡалаһында коррупция күренештәре артыуы күҙәтелә. Өфө ҡалаһы прокуратураһында әйтеүҙәренсә, һуңғы осорҙа уҡытыусылар, табиптар, балалар баҡсаларында эшләүселәр араһында ришүәтселек күбәйгән. Былтыр, мәҫәлән, ошондай ике йөҙгә яҡын осраҡ булған. Бер осраҡта Өфөләге ойошмаларҙың береһендә эшләгән арбитраж идарасы ҡулға алынған. Ул 500 мең һум күләмендә ришүәт алып тотолған.
Күптән түгел ошондай осраҡ Башҡорт дәүләт педагогия университетында асыҡланды. Унда бер уҡытыусы ришәүәт алыуҙа ғәйепләнә. Психология уҡытыусыһын Өфө ҡалаһы эске эштәр идаралығының иҡтисади енәйәттәр менән көрәш бүлеге хеҙмәткәрҙәре уны 13 мең һум ярым ришәүәт алған саҡта ҡулға алған. Был сумманы студенттар уҡытыусыға психология буйынса имтихан өсөн йыйған.


text:
30 ноябрь 2015 йыл, 16:16
ӨФӨ, 2015 йыл, 30 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Сергей Захаров/. Өфөлә Башҡортостандың Иҡтисади үҫеш министрлығы, Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы, Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты, Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы ярҙамында эшлекле ҡатын-ҡыҙҙарҙың «Уңыш» ХI бөтә Рәсәй конкурсының төбәк этабы уҙҙы.
Ун бер ҡатын-ҡыҙ — һаулыҡ һаҡлау, мәҙәниәт, сауҙа, экология, ауыл хужалығы, йәмәғәт туҡланыуы, мәғариф, матурлыҡ һәм идара итеү өлкәләре вәкилдәре уның призерҙары булды.
Бәйгеселәрҙең ҡаҙаныштары дүрт номинация буйынса баһаланды: «Рәсәй эшлекле ҡатын-ҡыҙҙарының иң яҡшы вәкиле», «Тормошомдағы уңышым», «Рәсәй эшлекле-ҡатын-ҡыҙҙарының белдереүе», «Ҡатын-ҡыҙ етәкләгән иң яҡшы йәмәғәт ойошмаһы». Шуның менән бергә хеҙмәткәрҙәр һаны, карьера үҫеше, милли проекттарҙа ҡатнашыу, шәхси социаль инновациялар, йәмәғәт йәки сәйәси ойошмаларҙа ҡатнашыу, хәйриәлек менән шөғөлләнеү кеүек критерийҙар иҫәпкә алынды.
Римма Еникееваның «Балалар өсөн бассейндар», Клара Төхвәтуллинаның «Бал ҡорто төшө», Гөлнара Абзалованың инглиз телен өйрәнеүҙе үҫтереүгә йүнәлтелгән проекттары бөтәһенең дә иғтибарын йәлеп итте.
Конкурстың финалы 8 декабрҙә Мәскәүҙә уҙа. Рәсәйҙең иң яҡшы эшлекле ҡатын-ҡыҙҙары «Алтын ҡош» премияһына эйә буласаҡ.


text:
03 август 2015 йыл, 10:19
фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 3 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалиә Вәлиева/. Рәсәй Торлаҡ кодексының 155-се статьяһына ярашлы, капиталь ремонтҡа түләүҙәрҙе тотҡарлаған йәки тулыһынса түләмәгән күп фатирлы йорттағы милекселәр капиталь ремонтлау фондына пеня түләргә тейеш.
Пеня түбәндәгесә иҫәпләнә: капиталь ремонт өсөн бурыс рефинанслау ставкаһының 0,003 өлөшөнә һәм түләүҙәр кисектерелгән көндәрҙең һанына ҡабатлана.
Түләү ваҡыты билдәләнгәндән һуң икенсе көндән түләүҙәр кисектерелгән көндәрҙе һанау башлана. Рәсәй банкының 2012 йылдың 13 сентябрендәге 2873-сө күрһәтмәһенә ярашлы, рефинанслау ставкаһының күләме йылына 8,25 процент тәшкил итә.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, «Башҡортостандың төбәк операторы» фондының попечителдәр советы милекселәр һәм бина майҙандары тураһында мәғлүмәтте аныҡлауға бәйле 2015 йылдың 31 июленә тиклем капиталь ремонтҡа түләүҙәрҙе тотҡарлаған өсөн пеня һалмаҫҡа тигән ҡарар ҡабул иткәйне.


text:
22 июль 2010 йыл, 17:17
автор: "Башинформ" | фото: Андрей Старостин
Рәсәй Федерацияһы Юғары Суды ҡарамағындағы Суд департаменты Генераль директоры Александр Гусевтың приказы менән Башҡортостан Республикаһында Суд департаменты идаралығы начальнигы итеп Богдан Иванкович тәғәйенләнде.
Уның кандидатураһы БР Юғары суды һәм БР Судьялар советы менән килешелде.
Биографик белешмә.
Богдан Павлович Иванкович 1963 йылдың 11 октябрендә Украина ССР-ы Львов өлкәһенең Верхняя Рожанка ауылында тыуған. 1982 йылда Львов төҙөлөш техникумын тамамлап, ул техник-төҙөүсе һөнәре ала. 1990 йылда Алыҫ Көнсығыш дәүләт университетын тамамлағандан һуң уға юрист квалификацияһы бирелә. 1990 йылдан 1992 йылға тиклем Сахалин өлкәһенең Анивский районы прокурор ярҙамсыһы, прокуратура тәфтишсеһе булып эшләй. 1992 йылдан 2009 йылға тиклем Сахалин һәм Ростов өлкәләрендә судья була.
Өйләнгән, ике балаһы бар.


text:
07 март 2012 йыл, 11:36
автор: «Башинформ» | фото: Андрей Старостин
Кисә Башҡорт дәүләт филармонияһында Башҡортостан Республикаһының Бойондороҡһоҙ профсоюздар федерацияһы Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнә ҡарата концерт үткәрҙе. Байрамда Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры Азамат Илембәтов та ҡатнашты.
– Республиканың мәғариф, һаулыҡ һаҡлау өлкәләрендә, социаль хеҙмәттәр органдарында эшләүсе кешеләрҙең дүрттән өс өлөшө — ҡатын-ҡыҙҙар, — тине Азамат Илембәтов. — Әммә бында эш һанда ғына түгел, ә улар башҡарған эштең сифатында. Тырышлыҡ, иғтибарлыҡ, сабырлыҡ талап ителгән эште ҡатын-ҡыҙҙар ғына башҡара ала.
Премьер бөгөнгө йәмғиәттә ҡатын-ҡыҙ ролен баһалауҙа яңы тенденцияларҙы ла һыҙыҡ өҫтөнә алды: «Гүзәл зат үҙенең ғаилә усағын һаҡлаусы, яратҡан әсә, ҡатын ролдәрен лайыҡлы үтәһен өсөн дәүләт быға күберәк иғтибар бүлә башланы».
Премьер-министр республикала йәшәүсе барлыҡ ҡатын-ҡыҙҙарҙы байрам менән ҡотланы һәм профсоюз хәрәкәте активистарына Башҡортостан Хөкүмәте грамоталарын тапшырҙы.


text:
28 декабрь 2009 йыл, 11:29
автор: Евгений Рәхимҡолов, Эльвира Латипова | фото: Александр Данилов
Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов шәмбе көнө, 26 декабрҙә, республиканың төньяҡ-көнсығыш райондарында булып ҡайтты. Сәфәрҙең маҡсаты – социаль инфраструктура объекттарының эше менән бәйле мәсьәләләрҙе урында хәл итеү.
Уны төҙөлөш, архитектура һәм транспорт министры Рауил Ибәтуллин һәм мәғариф министры Зиннәт Аллаяров оҙатып йөрөнө.
Ҡыйғы районында Президент медиктар өсөн буласаҡ торлаҡты ҡараны. Үрге Ҡыйғы ауылында Үҙәк район дауаханаһының элекке хирургия корпусының ике ҡатлы бинаһы дөйөм ятаҡ итеп үҙгәртеп төҙөлә. Әлеге ваҡытҡа уның түбә ябыуы яңыртылған, инженер коммуникациялары төҙөлгән. Бина сайдинг менән көпләнә. Объектты тапшырыу февралгә планлаштырылған.
Балаҡатай районының Яныбай ауылында был көндө мәктәп һәм балалар баҡсаһы тантаналы асылды. Заманса талаптарға яуап биргән яңыртылған мәктәпкә хәҙер капиталь төкәтмә өҫтәлде, унда спорт залы һәм оҫтахана урынлашҡан. Мәктәптең майҙаны 1750 квадрат метрға тиклем ҙурайҙы. Ә балалар баҡсаһы итеп торлаҡ йорт үҙгәртеп ҡоролдо. Хәҙер педагогтарға һәм тәрбиәләнеүселәргә иркенерәк тә, йылыраҡ та, хәүефһеҙерәк тә буласаҡ: элек балалар баҡсаһы иҫке ағас бинала урынлашҡайны.
Ошо уҡ райондың Ямаш ауылында реконструкциянан һуң Мәҙәниәт йорто асылыуын байрам иттеләр. Эштәр июнь айында башланғайны. Хәҙер иҫке клубты танырлыҡ та түгел – уның урынында үҙ статусына тулыһынса тап килгән ысын Мәҙәниәт йорто ҡалҡып сыҡты.
Дыуан районында республиканың төньяҡ-көнсығышында берҙән-бер ауыл хужалығы профилендәге уҡыу йорто – аграр техникум үҙгәртеп ҡорола. Техникумды уҙған быуаттың 90-сы йылдарында уҡ реконструкцияларға ҡарар итәләр, әммә килеп сыҡмай: 2000 йылда эште туҡтаталар. Бына 2009 йылдың октябрендә генә төҙөүселәр ҡайтанан эшкә тотона. Әлеге көндә эштәр тамамланыуға яҡынлаша, биҙәү һәм түбә ябыу эштәре бара.
Мортаза Рәхимов булған һуңғы объект — «Янғантау» санаторийы эргәһендәге дөйөм белем биреү мәктәбе. Унда әле реконструкция алып барыла, төкәтмә иҫәбенә мәктәптең майҙаны ике тапҡырға ҙураясаҡ.


text:
19 ноябрь 2010 йыл, 9:25
автор: "Башинформ"
Кисә Йылабуғала «Лин-менеджмент — уңышлы бизнес гаранты» төбәк-ара форумы үҙенең эшен башланы, тип хәбәр итә «Татар-информ» мәғлүмәт агентлығы. «Төрлө өлкәләрҙә — сәнәғәттә, һаулыҡ һаҡлауҙа, мәғарифта, банк өлкәһендә, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ һәм төҙөлөштә "Һаҡсыл етештереү" инструменттарын файҙаланыуҙың һөҙөмтәлелеген күрһәтеү» — шундай маҡсат ҡуйған ойоштороусылар.
Форум эшендә 300-ҙән ашыу кеше ҡатнаша. Был эшҡыуарҙар, сәнәғәт предприятиеларының, төҙөлөш һәм проект ойошмаларының етәкселәре һәм әйҙәүсе белгестәре, бәләкәй һәм урта бизнес, һаулыҡ һаҡлау, мәғариф ойошмалары вәкилдәре, банк өлкәһе һәм территориаль сауҙа-сәнәғәт палатаһы вәкилдәре.
Ҡатнашыусы төбәктәр араһында — Татарстан, Башҡортостан, Удмуртия, Сыуашстан, Мордовия, Һамар өлкәһе.
Бөгөн форум сиктәрендә «КамАЗ» һәм «ПО ЕлАЗ» асыҡ акционерҙар йәмғиәттәренең производство майҙандарында, Йылабуғалағы поликлиникала һәм Туполев исемендәге Ҡазан дәүләт техник университетының Йылабуғалағы филиалында мастер-кластар үтәсәк.


text:
Республика йәмәғәтселеге Фирҙәүес Нафиҡова менән хушлашты
Республика йәмәғәтселеге бөгөн РСФСР-ҙың халыҡ, Башҡортостандың атҡаҙанған артисткаһы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Фирҙәүес Нафиҡова менән хушлашты. Балет театрында солист булараҡ ижади эшмәкәрлеген башлай. Фирҙәүес Нафиҡова 30 йылдан ашыу ғүмерен сәхнәгә бағышлай, башҡорт, рус һәм сит ил классикаһы спектаклдәрендә ҡабатланмаҫ образдар тыуҙыра. 1959-сы йылда ул Венала йәштәр һәм студенттарҙың етенсе Бөтә Донъя фестивалендә лауреат исеменә лайыҡ була. 1975-се йылда СССР-ҙың ҙур театры саҡырыуы буйынса Дон-Кихот спектаклендә Китри, Кармен-сюита спектаклендә Кармен партияларын башҡара. Театр сәнғәтен үҫтереүгә тос өлөш индергәне өсөн уға РСФСР-ҙың халыҡ артисткаһы, Башҡортостандың атҡаҙанған артисткаһы тигән маҡтаулы исемдәр бирелә, 1977-се йылда Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы тапшырыла.


text:
20 ғинуар 2011 йыл, 10:39
автор: Рәсүл Хәмиҙуллин
20 февралдән 26-һына тиклем Сингапурҙа АТЭС (Азия – Тымыҡ океан иҡтисади хеҙмәттәшлеге) илдәренең эшлекле хеҙмәттәшлеге программаһы сиктәрендә «Сингапурҙа бизнес-аҙна» Халыҡ-ара инвестиция-төҙөлөш форумы үтәсәк.
Рәсәй Федерацияһы менән Сингапурҙың төҙөлөш предприятиелары һәм ойошмалары араһында туранан-тура сауҙа-иҡтисади бәйләнештәрҙе үҫтереүгә булышлыҡ итеү, берлектәге фәнни-техник программаларҙы һәм бизнес-проекттарҙы ғәмәлгә ашырыу, Рәсәйгә инвестициялар һәм алдынғы технологиялар йәлеп итеү һәм башҡалар форумдың төп маҡсаты булып тора.
Башҡортостан Республикаһы Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитетының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, Рәсәй Федерацияһы һәм Сингапурҙың дәүләт власы органдары вәкилдәре, шулай уҡ банк һәм страховкалау секторы, төҙөлөш тармағы предприятиелары етәкселәре форумдың ҡатнашыусылары иҫәпләнә.
БР Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты республиканың төҙөлөш ойошмаларына Халыҡ-ара форумда ҡатнашырға тәҡдим итә.


text:
03 июнь 2010 йыл, 17:45
автор: Любовь Колоколова
Удмуртия баш ҡалаһы Ижевскиҙа «Рәсәй инновацияларына – Рәсәй капиталы» III Рәсәй форумы үтә. Унда БР сәнәғәт, инвестиция һәм инновация сәйәсәте министрының беренсе урынбаҫары Роберт Ваһапов һәм Башҡорт дәүләт аграр университетының биология-технология факультеты деканы профессор Ринат Һаҙыев ҡатнаша.
Сара Рәсәй Федерацияһы Президентының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле бойороғона ярашлы үткәрелә. Иҡтисадтың агробиотехнологик секторын үҫтереүгә Рәсәй төбәктәренең инновацион потенциалын йәлеп итеү, дәүләт һәм бизнес мөмкинлектәрен бергә туплау, фәнни технологияларҙы файҙаланыу һәм яңы инновацион проекттарҙы ҡулланыу механизмдарын камиллаштырыу иҫәбенә һөҙөмтәле эшҡыуарлыҡ башланғыстарын яҡлау форумдың төп миссияһы булып тора.
Форум сиктәрендә VIII бизнес-фәрештәләр һәм инноваторҙар йәрминкәһе — инновациялар өлкәһендә инвестиция талабын һәм тәҡдимен бергә ҡушыу өсөн презентациялар майҙансығы үткәрелә.


text:
28 октябрь 2014 йыл, 15:41
фото: Марат Мирхәйҙәров, Гөлсәсәк Ханнанов
ӨФӨ, 2014 йыл, 28 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлсәсәк Ханнанова/. Уҙған йәкшәмбелә Мәскәүҙә «ВДНХ»-ла «Мәскәү — дөйөм йортобыҙ» Мәскәү төбәк яҡташтары ойошмаларының фестивале сиктәрендә «Башҡортостан Республикаһы көнө» уҙҙы. Сараны Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһының Тулы хоҡуҡлы вәкиллеге һәм «Башҡортостан яҡташтары» Төбәк йәмәғәт ойошмаһы ойошторҙо. Байрам Мәскәү Хөкүмәте булышлығында уҙҙы.
Республика көнө баш ҡалала икенсе тапҡыр киң билдәләнде. Тәүге тапҡыр ул былтыр Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгендә уҙғайны һәм «Мәскәү — дөйөм йортобыҙ» фестиваленең башланыуына арналғайны, уның сиктәрендә баш ҡала хөкүмәте йыл һайын һәр төбәк яҡташтар ойошмаһына йылына бер тапҡыр бер көнгә мәҙәни программа үткәреү өсөн, яҡташтар ойошмаһы ҡарамағына, Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенең 62-се павильонын бирә. Мәскәү фестивале ойоштороусыларының фекере буйынса, нәҡ Башҡортостандың программаһы инде икенсе йыл бик күп ҡатнашыусыны йыя һәм сағыу, бай йөкмәткеле уҙа.
Республика көнө алдынан Мәскәүҙең Садовое кольцоһы буйлап махсус, башҡорт орнаменттары менән биҙәлгән мәғлүмәти троллейбус йөрөнө. Унда быйыл баш ҡала вуздарына уҡырға ингән республиканың беренсе курс студенттары түңәрәк буйлап экскурсия яһаны. «Башҡорт» троллейбусынан Мәскәүҙә Республика көнөн үткәреү тураһында иғлан яңғыраны.
Байрам башҡорт телендә «Башҡортостан» киностудияһының ҡыҫҡа метражлы һәм анимация фильмдарын бушлай күрһәтеү менән башланды. Республика көнөн рәсми рәүештә «Башҡортостан яҡташтары» Төбәк йәмәғәт ойошмаһы рәйесе, Башҡортостандан Федерация Советы ағзаһы Рафаил Зинуров һәм РФ Президенты ҡарамағында Башҡортостан Республикаһының Тулы хоҡуҡлы вәкиле вазифаһын башҡарыусы Олег Матыцин астылар. Артабанғы программа туғыҙ сәғәт дауамында «нон-стоп» режимында уҙҙы. Башҡорт дәүләт филармонияһы профессиональ артистарының сығыштарын халыҡ бейеүҙәре, Мәскәүҙең һәүәҫкәр башҡорт коллективтарының номерҙары, республика тормошон төрлө яҡтан күрһәтеүсе классик этюдтар, презентациялар алмаштырҙы. Бында шулай уҡ сувенирҙар, бал һәм милли биҙәүестәр йәрминкәләре, башҡорт телендә йәштәр КВН-ы, милли дискотека ойошторолдо. Ҡунаҡтарҙың һәр береһе программала үҙе өсөн ҡыҙыҡлы нәмә таба алды.


text:
29 март 2012 йыл, 18:06
автор: Тимур Рәхмәтуллин
Йәрмәкәй районының Иҫке Шах ауылында Башҡортостандың Хәрби хәрәкәт ветерандары союзы вәкилдәре Афғанстанда һәләк булған һалдат Илмир Исхаҡовтың туғандары менән осрашты. Егет 1986 йылдың мартында Герат провинцияһында БТР-ҙа шартлаған. Делегация составында яугирҙың хеҙмәттәштәре – әлеге йәмәғәт ойошмаһының рәйесе Тимерйән Рәжәпов һәм Ветерандар союзының Өфөнөң Орджоникидзе районы буйынса бүлексәһе рәйесе Артур Әхмәтов булды. Улар менән бергә Ноябрьский ҡалаһы афғансылары берләшмәһенән йырҙар ижад итеүсе һәм башҡарыусы Виктор Тупиков та килде. Осрашыуҙа шулай уҡ Марат Тазиев етәкселегендә Афғанстан һәм Чечнялағы хәрби хәрәкәттәр ветерандары ойошмаһының Йәрмәкәй районы бүлексәһе вәкилдәре лә ҡатнашты.
Ветерандар яугир ҡәберендә булды, унда сәскәләр һалды, Илмир Исхаҡовтың бер туған апайы менән аралашты.
Бынан һуң Иҫке Шах мәктәбендә Афғанстанда һәм Чечняла һәләк булған һалдаттарға арналған «Йәшә һәм иҫлә» концерты үтте. Сара барышында Илмир Исхаҡовтың хәрби юлы хаҡында һөйләнеләр. Виктор Тупиков һәм Артур Әхмәтов үҙҙәре яҙған йырҙар йырланы. Ҡунаҡтарға мәктәп музейын күрһәттеләр, унда Афғанстанға бағышланған экспозиция бар.
Тимерйән Рәжәпов «Башинформ» агентлығына һөйләүенсә, Афғанстан ветерандары яҡын арала Учалы районына барып, йәнә бер һәләк булған хеҙмәттәштәренең туғандары менән осрашырға уйлай.


text:
09 июль 2014 йыл, 12:56
автор: Ләйлә Аралбаева | фото: Лариса Ветлугина коллажы
Учалы районының Ахун ауылында бронза быуаты дәүерендәге менгирҙар (таштар) комплексы асыҡланды. Ҡоролманың йәше – яҡынса дүрт мең йыл. Алдан урындағы халыҡ белгән, әммә уларға айырыуса иғтибар итмәгән боронғо ҡоролмаларҙы Учалы ҡалаһының крайҙы өйрәнеүселәре тапҡан. «Башҡортостан Стоунхенджы» горизонталға яҡын астрономик обсерватория булған.
— Был обсерватория Ҡояшты, Айҙы күҙәтеү, зодиак йондоҙлоҡто, Ҡояш сығыу нөктәһен, көн менән төндөң тигеҙлек көндәрен һәм ҡояш торошон билдәләү өсөн ҡулланылған. Шулай уҡ бындай урындар төрлө йолалар үткәреү өсөн файҙаланылған, — тип хәбәр итте «Интерфакс-Волга буйы» агентлығына Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре Вячеслав Котов.
Быға оҡшаш мегалит комплекстарын табыу был территорияларҙа йәшәгән халыҡтың астрономияны белгәнен, календарь алып барыуҙарын, шул иҫәптән йолалалар үткәреүҙәрен, шулай уҡ улар араһында ҡоролмалар төҙөлөшөн ойоштороусы башлыҡтарҙың булғанын дәлилләй, тип билдәләне ғалим.
2000-се йылдар башында Ахун ауылында тәүге мегалит комплексы табыла, уны «Ахун менгирҙары» тип атайҙар. Был ҡоролманың йәше шулай уҡ дүрт мең йылдан ашыу тәшкил итә. Әлеге ваҡытта объект район хакимиәте һағында тора, уға экскурсиялар ойошторолған.


text:
29 февраль 2016 йыл, 18:07
ӨФӨ, 2016 йыл, 29 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/. Екатеринбургта «Йәдкәр» башҡорт халыҡ театр коллективына нигеҙ һалыусы һәм уның етәксеһе Фәймә Йосопованың 65 йәшлек юбилейы уңайынан байрам концерты ойошторолдо. Концерт барышында Башҡортостандың талантлы артисы һәм хореограф Урал Мортазин башҡорт халыҡ бейеүҙәре буйынса оҫталыҡ дәресе күрһәтте.
«Йәдкәр» башҡорт халыҡ театр коллективы — Екатеринбургта «2009 йылда өлкә милли мәҙәниәттәр конкурстары лауреаты», 2011 йылда Свердловск өлкәһе Мәҙәниәт һәм туризм министрлығының «Үҙешмәкәр халыҡ ижады коллективы» тигән юғары исемгә лайыҡ булған берҙән-бер коллектив. Былтыр уға 15 йыл тулды. Ошо йылдар эсендә «Йәдкәр» күп тапҡыр төбәк башҡорт мәҙәниәте фестивалдәрендә сығыш яһаны, 2003 йылдан «Екатеринбург шишмәләре» халыҡ ижады фестивалдәрендә даими ҡатнаша. Ҡалалағы бер милли байрам да театр коллективынан тыш үтмәй, тип хәбәр итте Башҡортостандың Силәбе өлкәһендәге даими вәкиллегенең матбуғат секретары Михаил Хәбиров.
Юбиляр Фәймә Йосопова «Йәдкәр» башҡорт халыҡ театр коллективын, Свердловск өлкәһе башҡорттары үҙәген етәкләй, шулай уҡ Өфөлә үткәрелгән Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты ла.


text:
24 октябрь 2011 йыл, 11:54
автор: Тимур Рәхмәтуллин
ТВЦ федераль телеканалының «Анна Прохорова менән ваҡиғалар үҙәгендә» («В центре событий с Анной Прохоровой») программаһы журналистары ике көн дауамында Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы «айыҡ ауылдар» тураһындағы репортаждар төшөрөү менән шөғөлләнде.
«Айыҡ Башҡортостан» төбәк йәмәғәт хәрәкәте рәйестәше Ренат Зәйнуллиндың әйтеүенсә, Мәскәүҙән килгән ҡунаҡтарҙы Рәсәй өсөн үҙенсәлекле «2011 йылдағы айыҡ ауыл» йәмәғәт конкурсы, башҡорт халҡының тормошо һәм ғөрөф-ғәҙәттәре ҡыҙыҡһындырған.
— Айыҡлыҡ – ауыл халҡының тәбиғи торошо, — тип билдәләне Ренат Зәйнуллин. – Ошоға дәлилдәр теркәлде лә инде камераға.
Конкурсҡа яҡынса йомғаҡтар яһалған «2011 йылдағы айыҡ ауыл» конкурсының ойоштороу комитеты ултырышы ла журналистар иғтибарынан ситтә ҡалманы.
ТВЦ хәбәрселәре әйтеүенсә, «аҙна һайын донъяла бихисап ваҡиғалар булып үтә – һәм барыһы ла сәйәсәт һәм бизнес кеүек юғары өлкәләргә ҡағылмай. Телевизион яңылыҡтар сығарылышына эләкмәгәндәрҙең дә тамашасылар өсөн ҡыҙыҡлы һәм файҙалы булыуы ихтимал».
Шуға күрә рәсәйлеләргә Башҡортостанда үткәрелгән үҙенсәлекле конкурсты күрһәтергә ҡарар ителгән дә инде.


text:
Луи Пастер
Луи́ Пасте́р (дөрөҫ әйтелеше Пастёр[2] , франц. Louis Pasteur; 27 декабрь 1822, Доль, Юр депертаменты — 28 сентябрь 1895, Париж янындағы Вильнёв-л’Этан) — француз микробиологы и химигы, Француз академиһы ағзаһы(1881). Пастер, әсеү һәм башҡа кеше сирҙәренең микробиологик эҙемтәһен күрһетеп, микробиология һәм иммунологияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе була.
Уның кристалл төҙөлөшө һәм поляризация күренеше өлкәһендә хеҙмәттәре стереохимияға башланғыс була[3]. Пастер хәҙерге ваҡытта тормоштоң ҡайһы бер формалары үҙенән-үҙе барлыҡҡа килеүе тураһында бәхәскә нөктә ҡуя, тәжрибә юлы менән бының булыуы мөмкин түгел икәнен иҫбат итә. Уның исеме фәнни булмаған даирәлә ул уйлап тапҡан һәм һуңынан уның исеме менән аталған пастеризации технологияһы менән билдәле.
Йөкмәткеһе
Химия өлкәһендәге хеҙмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беренсе фәнни хеҙметен Пастер 1848 йылда баҫтыра. Луи Пастер, вино кислотаһының физик үҙенсәлентәрен өйрәнгәндә, әсеү юлы менән алынған кислотаның оптик активлығы булыуын аса — яҡтылыҡтың поляризация яҫылығын әйләндерергә һәләтле, химик синтезланған изомеры воноград кислотаһының ундай һәләте юҡ.[4] Кристалдарҙы микроскоп менән өйрәнеп, ул уларҙың ике типта булыуын аса, уларҙың төҙөлөшө бер береһенә көҙгөләгесә сағыла. Берәүһенең һыу иремәһе поляризация яҫылығын сәғәт стрелкаһы йөрөшө буйынса, икенсеһе кире яҡҡа әйләндәрә. Ике иретмәнең 1:1 ҡатнашмаһының оптик активлығы юҡ.
Әсеү процессын өйрәнеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әсеүҙе Пастер 1857 йылдан өйрәнә. Ул ваҡытта әсеү химик процесс тигән тәғлимәт өҫтөнлөк ала (Ю. Либих), әсеүҙең биологик характеры тураһында хеҙмәт баҫылған була Ш. Каньяр де Латур, 1837), ләкин ул танылмай. 1861 йылда әсегән ваҡытта спирт, глицерин, гәрәбә кислотаһы махсус микроорганизмдар булғанда ғына барлыҡҡ килеүен иҫбат итә.
Әсеү процессы әсетке бәшмәктәрҙең йәшәү эшмәкәрлеге менән тығыҙ бәләнгән, улар сетке шыйыҡса иҫәбенә үрсейҙәр.
Йоғошло аурыуҙарҙы өйрәнеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1864 йылда француз вино эшләүселәре вино сирҙәренә ҡаршы ысул эшләп биреүен һорап мөрәҗәғәт итәләр. Вино аурыуҙарын аурыу тыуҙырыусы микроорганизмдар булыуын күрһәтә, һәр аурыуҙың үҙ тыуҙырыусыһы бар, был тикшкереүҙәр нитижәһендә монография яҙа. Зарарлы «ойошҡан ферменттар»ҙы юҡ итеү өсөн виноны 50—60 градусҡа тиклем йылытырға тәҡдим итә.
Пастеризация тип аталған процесс лаборатория һәм аҙыҡ сәнәғәтендә киң ҡулланыла.
1865 йылда Пастерҙы, ебәк селәүсендәренең сирҙәрен өйрәнеү өсөн, элекке уҡытыусыһы Францияның көньяғына сыҡыра. Генрих Герман Роберт Кохтың «Түләмә сиренең этиологияһы» баҫылып сыҡҡас Пастер үҙен иммунологияға бағышлай һәм тәләмә (сибирская язва), тыуҙырыу биҙгәге, ваба һ.б. ауырыуҙарҙың ауырыу тыуҙырыусы микробтар булыуын иҫбатлау һәм һаҡланыу прививкаларын тәҡдим итә.
Ҡотороу сиренә ҡаршы беренсе прививка 1885 йылдың 6 июлендә 9 йәшлек Йозеф Майстерға әҫәһе һорауы буйынса эшләнә. Дауалау уңышлы тамамлана, малайҙа ҡотороу билдәләре бөтә.
Пастеризация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пастериза́ция — шайыҡ аҙыҡты 60 минут буйына 60 °C эҫелектә йәкт 30 минут буйы 70—80 °C эҫелектә тотоу процессы. Был технология XIX быуатта француз микробиологы Луи Пастер тәҡдим иткән. Аҙыҡ продукттарын зарарһыҙландырыу һәм һаҡлау ваҡытын оҙайтыу өсөн ҡулланыла.
Был процесс барышында микроорганизмдарҙың вегетатив формаһы юҡҡа сыға, әммә споралары йәшәүгә һәләтлеген юғалтмай һәм уңайлы шарттар барлыҡҡа килгәндә үҫә башлайҙар. Шуға күрә пастеризацияланған аҙыҡ-түлекте (һөт, һыра һ.б.) түбән температурала һаҡлайҙар һәм уларҙың һаҡлау ваҡыты сикләнгән. Пастеризацияланған аҙыҡтың туҡлыҡлыҡ ҡиммәте үҙгәрмәй, тәм сифаты һәм ҡиммәтле компоненттар (витаминдар, ферменттар) һаҡлана тип иҫәпләнә.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Пастер биология һәм медицина буйынса белеме булмаған килеш ғүмере буйы биология менән шөғөлләнә.
- Пастер бөтә илдәрҙең тиерлек ордендары менән бүләкләнгән. Уның барлығы 200-ге яҡын наградаһы бар.
Иҫтәлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пастер исеме менән донъяның күп ҡалаларында 2000-дән артыҡ урам аталған. Шул иҫәптән АҠШтың Калифорния штатының Пало-Альто һәм Ирвайн, Флорида штатының Бостон һәм Полк, Техас штатының Сан-Антонио, Канаданың Квебек һәм Жонкье́р, Аргентинаның Сан-Сальвадор-де-Жужуй һәм Буэнос-Айрес, Бөйөк Британияның Грейт-Ярмут, Австралияның Квинсленд; Камбоджаның Пномпень; Вьетнамдың Хошимин, Алжирҙың Батна, Индонезияның Бандунг, Ирандың Таһран (Тегеран), Италияның Милан, Румынияның Бухарест, Клуж-Напока һәм Тимишоара, Ҡаҙағстандың Астана ҡалалары урамдары Луи Пастер исемен йөрөтә.
Рәсәйҙә 1923 йылда Санкт-Петербургта асылған эпидемиология һәм микробиология фәнни-тикшеренеү институты Луи Пастер исемен йөрөтә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Российские биологи в институте Пастера. Часть 1 | Архивы Российской академии наук
- ↑ Несмотря на то, что в точности передать французское произношение средствами русского языка невозможно, наиболее схожее с оригиналом произношение — Пастёр с ударением на «ё». В русском языке устоялось иное произношение (Пасте́р) в силу обстоятельств, связанных с буквой «ё»
- ↑ H. D. Flack (2009). «Louis Pasteur's 1848 discovery of molecular chirality and spontaneous resolution, together with a complete review of his chemical and crystallographic work» (Acta Crystallographica A65, pp. 371-389).
- ↑ Joseph Gal: Louis Pasteur, Language, and Molecular Chirality. I. Background and Dissymmetry , Chirality 23 (2011) 1−16.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Завадовский М. М. Л. Пастер — 1934 год. — 172 с. (Жизнь замечательных людей)
- Шлегель Г. Г. История микробиологии. — М: изд-во УРСС, 2002.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Пастёр, Луи // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Пстер институты сайты (инг.) (фр.)
- «VIVOS VOCO» сайтында Пастер бите
- Алфавит буйынса шәхестәр
- 27 декабрь көнө тыуғандар
- 1822 йылда тыуғандар
- Францияла тыуғандар
- 28 сентябрь көнө вафаттар
- 1895 йылда вафаттар
- Францияла вафат булғандар
- Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары
- Кавалеры французского ордена Сельскохозяйственных заслуг
- I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары
- Франция микробиологтары
- Франция химиктары
- XIX быуат биологтары
- Франция академияһы ағзалары
- Лондон короллеге йәмғиәте сит ил ағзалары
- Копли миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- Левенгук миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- Румфорд миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- АҠШ Милли ФА ағзалары һәм ағза-корреспондеттары


text:
17 апрель 2013 йыл, 9:43
автор: Розалия Вәлиева
«Кеше. Юлдар. Ҡала» төбәк-ара фәнни-ғәмәли конференцияһы Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университетында 24 апрелдә үтә. Был хаҡта БР Транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитетының рәсми сайтында хәбәр ителә.
Конференцияла транспорт инфраструктураһы, интеллектуаль транспорт системалары, инновацион эшләнмәләр һәм уларҙы хәүефһеҙ юл хәрәкәтен ойоштороу системаһына индереү юлдары, шулай уҡ транспорт хәрәкәтендә ҡатнашыусыларҙың именлеген тәьмин итеү технологиялары, юлдарҙың сифатлы һәм хәүефһеҙ булыуына төп талаптар, ҡаланың транспорт инфраструктураһын үҫтереүҙә алдан күҙаллау һәм планлаштырыу механизмдары тураһында фекер алышыу планлаштырыла.


text:
19 сентябрь 2011 йыл, 17:19
автор: Галина Бахшиева
Дүрт көн дауамында, 20-23 сентябрҙә, Өфөнөң Нефтселәр мәҙәниәт һарайында «УралЛегПром» XIII төбәк-ара махсус күргәҙмә-йәрминкәһе эшләйәсәк. Унда Башҡортостандан, Рәсәй һәм Белорусияның башҡа төбәктәренән 130-лап еңел сәнәғәт предприятиелары ҡатнашасаҡ. Улар үҙҙәренең көҙ һәм ҡыш миҙгелдәренә иҫәпләнгән яңы кейем коллекцияларын тәҡдим итәсәк.
Бынан тыш, йәрминкә-күргәҙмә сиктәрендә III һөнәрселек фестивале үтәсәк. Уны ғәҙәти рәүештә Башҡортостандың Һөнәрселек палатаһы ойоштора.
Республиканың Сәнәғәт һәм инновацион сәйәсәт министрлығы, Башҡортостандың Сауҙа һәм ҡулланыусыларҙың хоҡуҡтарын яҡлау буйынса дәүләт комитеты, Өфө хакимиәте, «БашЭКСПО» күргәҙмә үҙәге, «Башлегпром» ассоциацияһы һәм Башҡортостандың Һөнәрселек палатаһы «УралЛегПром» көҙгө күргәҙмә-йәрминкәһен ойоштороусылар булып сығыш яһай.
Күргәҙмә-йәрминкәне асыу тантанаһы 12 сәғәттә башлана.


text:
16 декабрь 2011 йыл, 15:29
автор: Әлфиә Әһлиуллина
20 декабрҙә Өфө художество галереяһында «Натюрморт» республика һынлы сәнғәт күргәҙмәһе асыласаҡ. Экспозицияла билдәле рәссамдар менән бер рәттән яңы ижад итә башлаған йәштәрҙең дә эштәре тәҡдим ителәсәк. Тамашасылар 150 авторҙың йәмғеһе 200-ләгән эше менән таныша аласаҡ.
— Республика күргәҙмәһе йыл аҙағында осраҡлы ғына үткәрелмәй, — тип асыҡланылар «Рәсәй Рәссамдар союзы» бөтә Рәсәй ижади ойошмаһының Башҡортостан төбәк бүлексәһенән. – Йылды республиканың һынлы сәнғәт оҫталарының ижады тәҡдим ителгән сағыу ҡыҙыҡлы экспозиция менән тамамлау беҙҙә матур йолаға әүерелде.
Шулай уҡ күргәҙмәне асыу тантанаһы сиктәрендә «Башҡортостан Республикаһы рәссамдары» баҫмаһының презентацияһы үтәсәк, ул 1934 йылдан башлап бөгөнгө көнгә тиклем республиканың профессиональ һынлы сәнғәте тарихына, шулай уҡ рәссамдар һәм сәнғәт белгестәре ижадына бағышланған, тип хәбәр иттеләр Рәссамдар союзынан.