text:
Йоһанн Себастьян Бах
Йо́һанн Себа́стьян Бах (нем. Johann Sebastian Bach; 31 март 1685 — 28 май) — XVII быуаттағы барокко дәүеренең бөйөк немец (әлмән) композиторы. Орган һәм оркестр өсөн тәғәйенләнгән, шулай уҡ вокал һәм башҡа 1000-гә яҡын музыкаль әҫәр авторы. Донъяның иң күренекле композиторҙарының береһе булып һанала. Уның ижадында операнан башҡа бөтә жанр музыкаль әҫәрҙәр бар. Бах — шулай уҡ педагогика буйынса бер нисә ғилми хеҙмәт авторы.
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йо́һанн Себа́стьян Бах 1685 йылдың 31 мартында Айзенах ҡалаһында (Саксен-Айзенах, Изге Рим Империяһы) музыканттар Иоганн Амброзиус Бах һәм Элизабет Леммерхирт ғаиләһендә һигеҙенсе бала булып тыуған. Бахтар XVI быуат башынан уҡ киң билдәле музыканттар була, күптәре был һөнәргә бар ғүмерен арнай.
Йо́һанн Себа́стьянға туғыҙ йәш тулғанда уның әсәһе, ә тағы бер йылдан атаһы вафат була. Органсы булып эшләгән оло ағаһы Иоганн Кристоф малайҙы үҙ тәрбиәһенә ала. Иоганн гимназияла уҡый башлай, ағаһы уны органда һәм башҡа клавишалы музыка ҡоралдарында уйнара өйрәтә. Музыка сәнғәтенә тәбиғәттән бирелгән һөйөү нигеҙендә ул был шөғөлде ныҡлап үҙ итә һәм төрлө ҡоралдарҙа яңынан-яңы әҫәрҙәр өйрәнеү менән бик теләп шөғөлләнә. 1707 йылда ике туған һеңлеһе Мария Барбараға өйләнә. Уларҙың ете балаһы була, тик Бахтың тәүге ҡатыны йәшләй вафат була ( 1720). Бах Ангальт-Кеттен герцогы һарайы йырсыһы Анна Магдалена Вилькеға өйләнә, улар ун өс балаға ғүмер бирә.
1723-1750 йылдарҙа Лейпцигта йәшәй . Изге Фома ( die Thomanerkirche) сиркәүендә кантор һәм музыка уҡытыусыһы булып хеҙмәт итә, аҙна һайын Изге Фома һәм Изге НИколай сиркәүҙәрендә концерттар бирергә тейеш була. 1740-сы йылдар аҙағында Бах һуҡырая башлай, ғүмеренең аҙағында бөтөнләй күрмәй. 1750 йылдың 28 майында Лейпциг ҡалаһында вафат булған.
Әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иоганн Себастьян Бах клавесин, орган, виола, волончель, флейта, скрипка, лютня, клавикорд һәм хор өсөн меңдән ашыу әҫәр ижад иткән.
- Сергей Александрович Морозов. Иоган Себастьян Бах Серия "Жизнь замечательных людей", М., "Молодая гвардия", 1975
- 31 мартта тыуғандар
- 1685 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Германияла тыуғандар
- 28 июлдә вафат булғандар
- 1750 йылда вафат булғандар
- Лейпцигтә вафат булғандар
- Алфавит буйынса музыканттар
- Алфавит буйынса композиторҙар
- Германия композиторҙары
- Барокко эпохаһы композиторҙары
- XVIII быуат композиторҙары
- Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викимилекҡа һылтанма
- Алфавит буйынса музыка педагогтары
- XVIII быуат тарихы
- Шәхестәр:Лютеранлыҡ
- Англикан изгеләр
- Һуҡыр музыканттар


c: text/html

text:
МЕНЮ
Мәләүездең һәм Мәләүез районы муниципаль районының ижтимағи-сәйәси гәзите.
Рубрики
12.10.2018
09:10
- Ата-бабаларыбыҙҙың төйәгендә төпләнгәнемә һис үкенмәйем, сөнки һәр кемдең үҙенең тыуып үҫкән еренә, халҡына ҡарата илһөйәрлек тойғо тойғоһо булырға тейештер тип уйлайым. Ҡатыным да бында тыуып үҫкән. Улымдың да тап ошо ерҙә ҡалыуы беҙҙе ҡыуандыра.
Беҙҙең ауылға килгәндә, халыҡ бында татыу, берҙәм. Күптәр бер-береһенә ярҙам ҡулы һуҙырға ынтылып тора. Өмәләргә лә дәррәү сығабыҙ.
Замана, әлбиттә, ауыр. Эш юҡлығы эсте бошора, тап шуның өсөн күптәр ситкә китергә мәжбүр. Мәктәп юҡлығы ла бәкәлгә һуға. Эскелек хафаға һала ине, хәҙер ундай күренеш һирәгәйҙе тиһәк тә була. Буйҙаҡлыҡ мәсьәләһе көнүҙәк. Староста булараҡ халыҡ төрлө һорауҙар менән мөрәжәғәт итә. Уларҙың барыһын да кәңәшләшеп, бергәләп хәл итергә тырышабыҙ. Бында инде ауыл биләмәһе хакимиәтенең, район етәкселегенең ярҙамы тойола. Төрлө дәүләт программаларында ҡатнашырға тырышабыҙ, сараларҙан ситтә ҡалмайбыҙ. Ауылдың киләсәге бармы? Әлбиттә, бар, сөнки кеше хәҙер аңланы: үҙең тырышһаң матур, заманса итеп тормош көтөп була. Быны һуңғы йылдарҙа ауылдарҙың ыңғай яҡҡа үҙгәреүе, яңы йорттар барлыҡҡа килеүе дәлилләй. Шәриптә лә бер нисә йәш ғаилә төпләнде, өй һалды. Мал ҡарап, баҡса үҫтереп йәшәргә тырышалар. Кескәйҙәрҙең дә булыуы - матур күренеш, балалар баҡсаһы гөрләп тора. Шулай булғас, заман ауыр тип торорға түгел инде, тырышып йәшәргә лә йәшәргә.
«Көнгәк» гәзитенә килгәндә үҙем ауылда иң беренселәрҙән булып яҙылдым. Башҡорттар яҙылмаһа, уҡымаһа - баҫмабыҙҙы кем алдырһын? Тап уның дөйөм тиражы беҙҙең берҙәмлекте, көстө, белемле икәнебеҙҙе күрһәтә лә инде.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ҡатын-ҡыҙ түше
- Был мәҡәлә ҡатын-ҡыҙ түшенең социомәҙәни аспектарына бағышланған. Анатомяһы тураһында мәҡәлә — Һөт биҙе.
Ҡатын-ҡыҙ түше — уңдырышлылыҡ символы булараҡ ҡабул ителә. Бик күп мәҙәниәттәрҙә бала табыу һәм уңдырышлылыҡ алиһәләре күп йәки ҙур түшле ҡатын-ҡыҙ итеп һүрәтләнгән.
Бөйөк рәссамдарҙың йөҙҙәрсә картиналарында яланғас түшле ҡатын-ҡыҙ һүрәтләнгән.
Ҡатын-ҡыҙҙың үҫешкән түше икенсел енси билдәләр булып һанала. Бик күп халыҡтарҙа кеше алдында түште асыҡ йөрөтөү оятлы һанала. Әммә ҡайһы бер мәҙәниәттәрҙә бындай тыйыу сикле йәки бөтөнләй юҡ. Ҡайһы осраҡтарҙа яланғас түште (топлес) күрһәтергә ярай, ҡасан юҡ икәненә ҡараш төрлө. Бәғзе бер көнбайыш мәҙәниәттәрҙә пляжда рөхсәт ителһә, кеше йәшәгән урындарҙа, мәҫәлән, ҡала үҙәгендә, тыйыла. Күпселек осраҡтарҙа декольте рөхсәт ителһә лә, шунан артығы тыйыла. Әгәр түште асыу бала имеҙеү менән бәйле булһа, ҡағиҙә булараҡ , мөмкин тип һанайҙар. Феминисткаларҙың фекеренсә иһә ҡатын-ҡыҙҙың йәмғиәттә яланғас түш күрһәтә алыуы енестәрҙең тигеҙлеге менән бәйле[1].
Түштең үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Орлоҡланған йомортҡа күҙәнәгенең Хромосома йыйылмаһы (генотип) тәүбашлап енси айырманы (фенотип) тәьмин итә. 9—10 йәштә енси өлгөрөш осоронда түш үҫә башлай һәм был 2—3 йыл дауам итә. Таннер буйынса(ингл. Tanner scale) түш һәм төктәр үҫә башлауы ошонда һүрәтләнә[2][3]:
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Beyond comparison: sex and … — Google Books
- ↑ Мазурин А. В., Воронцов И. М. Пропедевтика детских болезней — 1-е изд. — М.: Медицина, 1986. — Б. 303. — 432 б. — 100000 экз.
- ↑ Жуковский М. А. Детская эндокринология — 3-е изд. — М.: Медицина, 1995. — Б. 632. — 656 б. — 8000 экз. — ISBN 5-225-01167-5.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
35 мең һәм унан да күберәк: Башҡортостанда яңы вакансиялар баҫылды
ӨФӨ, 2017 йыл, 18 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостандың Хеҙмәт министрлығы 35 мең һумдан ашыуыраҡ эш хаҡы түләнгән яңы вакансиялар хаҡында мәғлүмәт баҫтырып сығарҙы.
Ведомствонан хәбәр итеүҙәренсә, «Империя» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенә Өфөлә эшләү өсөн сәнәғәт һәм граждандар төҙөлөшөндә проект-смета эштәре буйынса инженер талап ителә. Юғары белем, «инженер-сметчик» һөнәренә эйә булыу, биш йылдан кәм булмаған эш тәжрибәһе, КС-2, КС-3, «Гранд-смета» программаларын белергә кәрәк.
Хеҙмәт хаҡы — 35 мең һум.
Өфөләге «Центр ПРО» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенә табип-гинеколог талап ителә. Эш тәжрибәһе бер йылдан кәм булмаҫҡа тейеш.
Эш график буйынса.
Хеҙмәт хаҡы — 35 мең һум.
Баш ҡалалағы «РИО Люкс» күсемһеҙ милек агентлығы риэлтор эҙләй, эш тәжрибәһе кәрәк. Хеҙмәткәрҙең бурыстары: клиенттар базаһы менән эшләү, һөйләшеүҙәр алып барыу, күсемһеҙ милек объекттарын күрһәтеү, килешеүҙәр төҙөү, консультациялар биреү.
Хеҙмәт хаҡы — 50-90 мең һум.
Октябрьскийҙағы «Стройтранс-логистик» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенә өс йылдан кәм булмаған эш тәжрибәһенә эйә «С» һәм «Е» категориялы йөк автомобиле водителе талап ителә. Башҡортостан буйлап вахта ысулы.
Хеҙмәт хаҡы — 37,5 мең һум, социаль пакет.
«Автобан» юл-төҙөлөш компанияһы акционерҙар йәмғиәте Мәскәү өлкәһендә эшләү өсөн автогрейдер машинисын, йөк тейәгес водителен һәм үҙйөрөшлө каток машинисын ҡабул итә. Эш тәжрибәһе бер йылдан кәм булмаҫҡа тейеш.
Хеҙмәт хаҡы — 60-70 мең һум.
«Торгмастер» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенә Өфөлә эшләү өсөн ваҡлап сауҙа итеү предприятиеһы директоры талап ителә. Етәксе вазифаһында эшләү тәжрибәһе мотлаҡ.
Уның бурыстары: магазинда сауҙа итеүҙе ойоштороу, хеҙмәткәрҙәрҙе өйрәтеү һәм уҡытыу, магазиндың план күрһәткестәрен үтәү.
Хеҙмәт хаҡы — 40 мең һум.
Ошо һәм башҡа вакансиялар менән Башҡортостан Хеҙмәт министрлығының халыҡ мәшғүллеге мәғлүмәт порталында танышырға мөмкин.
http://www.bashinform.ru/news/1093961-35-tysyach-i-vyshe-v-bashkirii-opublikovany-novye-vakansii-/?utm_medium=right_p2&utm_content=right_p2_popular1_&utm_source=bashinform


text:
Ауырғазы районында ауыр хәлгә тарыған йөклө ҡатындарға һәм әсәләргә ярҙам күрһәтелә. Өйөндә иҙелеүҙән һәм йәберләнеүҙән ҡайҙа ҡасырға белмәгән гүзәл заттар өсөн кризис үҙәге ишектәре һәр саҡ асыҡ.
Үҙәк урындағы меценат Денис Мигаль тарафынан әсәһенең йортонда асылған һәм “Ярослава” исемен йөрөтә. Бөтә сығымды ойоштороусы үҙ иңенә алған. Үҙәк хеҙмәткәрҙәре гүзәл заттарға аш-һыу әҙерләүҙә, йорт һәм ҡул эштәрендә ярҙам күрһәтә, оҫталыҡ дәрестәре үткәрә. Бында төрлө дин һәм милләт вәкилдәре килә ала. Хаҡ түләргә кәрәкмәй. Әммә хеҙмәткәрҙәр һәр төрлө ярҙамды, йылы әйберҙәрҙе, аҙыҡ-түлекте, балалар уйынсыҡтарын ҡыуанып ҡабул итә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 365
ПЕРИТОНИТ (гр. peritonaion — ҡорһаҡ ярыһы), ҡорһаҡ ярыһының шешеүе. Микрофлора үтеп инеү характеры б‑са беренсел, икенсел һәм өсөнсөл П.; шешеү процесының таралышы б‑са — таралмалы (диффуз, йәки дөйөм) һәм сикле; барышы б‑са — киҫкен һәм хроник П.; үҫеше б‑са реактив (тәүге 24 сәғәт), токсик (24—72 сәғәт) һәм терминаль фазалар айырыла. Кешеләрҙә һәм хайуандарҙа иркен ҡорһаҡ ҡыуышлығына бактериаль инфекция, химик ҡуҙғытҡыстар (ашҡаҙан‑эсәктәге аҙыҡ ҡалдыҡтары, үт, бәүел) һ.б. эләгеүе арҡаһында үҫешә. Сәбәптәре: киҫкен инфекцион‑шешеү ауырыуҙары, травмалар һәм ҡорһаҡ ҡыуышлығы ағзаларына операциялар, һирәк осраҡта ҡуҙғытҡыстың ҡан һәм лимфа юлдары аша ниндәйҙер башҡа шешкән ағзанан күсеүе мөмкин һ.б. Төп симптомдары: ҡорһаҡтың көслө ауыртыуы, уҡшыу, ҡоҫоу, эс күбеү, ҡорһаҡ мускулдарының көсөргәнешле булыуы. Диагностика өсөн клиник, инструменталь (рентгенологик, эндоскопик, ультратауыш һ.б.) һәм лаб. тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау: хирургик, симптоматик. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: күп ағзаларҙың етешмәүсәнлеге, сепсис, үлемгә килтергән септик шок. Башҡортостанда 20 б. 40‑сы йй. алып БДМИ‑ла (ҡара: Медицина университеты) И.‑Ғ.Ғ.Ҡадиров һәм А.А.Полянцев етәкс. эренле яраларҙы һәм ҡыуышлыҡтарҙы йыуып таҙартыу (Ә.С.Дәүләтов), П. булғанда ҡорһаҡ ҡыуышлығын дренажлау (Л.Ф.Воронкова, Ю.С.Улимаев, К.А.Фёдоров, Т.Д.Шигарев) ысулдары эшләнә. 70‑се йй. балаларҙа аппендикуляр сығышлы П. (А.Ә.Ғүмәров, М.Ғ.Мәүлитова), ит үрҙергән (Б.А. Байков), диафрагма аҫтындағы (А.М.Пенькова, К.С.Шахов) П., уларҙы дауалағанда гипербарик ок‑ сигенация ысулын ҡулланыуҙың һөҙөмтәһе (М.Ә.Ғәлиев) өйрәнелә. 80—90‑сы йй. балаларҙа күп ағзаларҙың етешмәүсәнлеге, септик шок м‑н ҡатмарланған аппендикуляр П. булғанда метаболик һәм иммунологик үҙгәрештәр (В.В.Викторов, Э.Ғ.Дәүләтов), балаларҙа таралған аппендикуляр П. булғанда ҡандың һәм бәүелдең хемилюминесценцияһы (И.М.Ниғмәтуллин, Р.Р.Фәрхетдинов) тикшерелә. В.М.Тимербулатов етәкс. таралмалы эренле П., ш. иҫ. эсәктең бөтәү яраһы м‑н П. (Т.И.Мостафин), диагностикалауҙың (И.В.Верзакова, Л.Н.Какаулина, Р.Ғ.Каланов, М.Һ. Ҡунафин) һәм комплекслы дауалауҙың (Р.А.Мананов, Н.М.Мехтиев, А.А.Ширяев) ультратауыш ысулдары, үткә бәйле П. дауалауҙың (Ю.В. Богдасаров, Р.М.Ғарипов) һәм балаларҙа П. хирургик юл м‑н (Ф.Х.Ғайнанов, Ғүмәров, П.И.Миронов, Р.Ш.Хәсәнов), ш. иҫ. лапароскопия ҡулланып (И.А.Мәмлиев), дауалауҙың аҙ инвазив ысулдары эшләнә. 2000 й. алып таралмалы П. булған ауырыуҙарҙа метаболик боҙолоуҙарҙы төҙәтеү (А.Г. Какаулин), ҡыҙ балаларҙа ҡорһаҡ ҡыуышлығының түбән өлөшө һәм кесе янбаштың сикле П. дауалау (Э.С.Ғәҙелшин, С.Ю.Мөслимова, Д.Ш.Сабирйәнова), балаларҙа аппендикуляр П. видеоэндохирургик дауалау (В.В.Макушкин, В.У.Сатаев) ысулдары уйлап табыла, уларҙың артабанғы һөҙөмтәләре (В.А. Парамонов) өйрәнелә. Балаларҙа П. булғанда ҡорһаҡ ҡыуышлығын лапароскопик санациялағанда ауыртыуҙы баҫыу һәм операциянан һуңғы осор үҙенсәлектәре (М.З.Ихсанов), таралмалы П. булған ауырыуҙарҙа эсәктәр көсһөҙлөгө синдромының морфофункциональ сағылышы (Д.Ә.Йәнекәев, Д.С.Куклин, Мостафин, Л.Ш.Сафинова) тикшерелә. Таралмалы П. булғанда зонд аша энтераль туҡландырыу мөмкинлектәре өйрәнелә (М.Ә.Саҙретдинов, Р.Р.Фаязов, Ә.Ғ.Хәсәнов һ.б.), үт ташы ауырыуы булған ауырыуҙарҙа П. иҫкәртеү (А.З.Муллайәнова), аппендикуляр П. үткәргән балаларҙы шифахана‑курорттарҙа реабилитациялау (А.Р.Заһитов, Ш.С.Ишемов, Р.М.Хәйруллина һ.б.) ысулдары камиллаштырыла.
Әҙәб.: Синдром кишечной недостаточности при перитоните. /В.М.Тимербулатов [и др.]. Элиста, 2008.
Н.М.Мехтиев
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Өфө хакимиәте баш архитектор эҙләй
ӨФӨ, 2017 йыл, 1 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Башҡортостандың баш ҡалаһы хакимиәте Өфөнөң баш архитекторы вазифаһына конкурс иғлан итте. Конкурс тураһында мәғлүмәт ҡала хакимиәтенең рәсми сайтында урынлашҡан.
Квалификация, эшкә кәрәкле белем, оҫталыҡ талаптары менән «Вакансиялар» бүлегендә танышырға мөмкин. Өфө ҡалаһы хакимиәтендә баш ҡаланың баш архитекторын ноябрь аҙағынаса тәғәйенләү күҙаллана. Әлеге ваҡытта Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы хакимиәтенең Баш архитектура һәм ҡала төҙөлөшө идаралығы етәксеһе вазифаһын Галина Чиглинцева башҡара.


text:
- Подробности
- Просмотров: 280
ФУЗАРИУМ (Fusarium), дейтеромицеттар класына ҡараған бәшмәк заты. Яҡынса 60 төрө билдәле, киң таралған. Башҡортостанда 10‑дан ашыу төрө бар. Мицелийҙары төклө, аҡ, аҡһыл, алһыу миләүшә йәки һоро төҫтә; айырым төрҙәрҙә хламидоспоралар (гифтарҙың ҡалын тышсалы бер күҙәнәкле өлөштәре) барлыҡҡа килтерә. Макроконидиялары бер нисә күҙәнәктән тора, орсоҡ, ураҡ формаһында, микроконидиялары бер күҙәнәкле, 1—2 бүлкәле, овал, йомортҡа, эллипс, һирәгерәк груша, шар формаһында һ.б. Конидия туплағыстары ҡыҫҡа, дөрөҫ төҙөлөшлө түгел, конидиоген күҙәнәктәрҙең суҡтары м‑н, яңғыҙар йәки мендәр булып (спородохиялар) берләшкән. Вегетатив юл һәм конидиялар ярҙамында (һыу, бөжәктәр, һауа ағымы ярҙамында таратыла) үрсей. Тупраҡта, үҫемлектәрҙә һәм уларҙың ҡалдыҡтарында мицелий, хламидоспоралар (муҡсалы стадияһы булғанда — перитециялар) рәүешендә һаҡлана. Үҫемлектәрҙә паразит булып йәшәгән төрҙәре (ҡыяҡлылар Ф., картуф Ф., осло споралы Ф. һ.б.) тамырҙарҙы, орлоҡтарҙы, емештәрҙе серетә, ш. уҡ фузариоз һулыуҙы тыуҙыра. Ф. күп төрҙәре — сапротрофтар; матдәләр алмашыныуында, тупраҡ яһалыу процесында ҡатнаша, ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәрҙең ризосфераһы компоненттары, антибиотиктар, токсиндар, фитогормондар барлыҡҡа килтерә. Ф. ҡайһы бер төрҙәре торон бәшмәктәрҙә, тут бәшмәктәрендә үҫешә; бөжәктәрҙә паразит булып йәшәй, ш. уҡ кеше һәм йылы ҡанлы хайуандарҙың дерматиттарын, микоздарын, токсикоздарын тыуҙыра.
Р.Ғ.Миңлебаев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 211
УРМАНТАУ МӘМЕРЙӘҺЕ, 1 ‑ с е А т а у т а м а ҡ. Салауат р‑ны Урмантау а. көнсығышҡа табан 2 км алыҫлыҡта Йүрүҙән й. үҙәненең уң битләүендә урынлашҡан. Карст мәмерйәһе, аҫҡы пермдең әртә ярусы эзбизташтарында барлыҡҡа килгән. Төньяҡ‑көнбайыш һәм төньяҡ‑көнсығыш йүнәлешле каньон һәм туннель формаһындағы коридорҙарҙан торған лабиринттан ғибәрәт. Оҙонлоғо 621 м, тәрәнлеге 36 м, уртаса киңлеге 2,0 м, уртаса бейеклеге 3,7 м, амплитудаһы 36 м, майҙаны 1004 м2, күләме 3767 м3. Тәрән карст упҡынындағы мәмерйә ауыҙынан (киңлеге 1,0 м, бейеклеге 1,5 м) һикәлтәләр һәм ҡоҙоҡтар м‑н берләшкән 2 ҡатлы коридорҙар лабиринты башлана. Иҙәне балсыҡ, ваҡ таштар м‑н ҡапланған; үтә туйындырылған ҡабыҡ һымаҡ һарҡымдар, сталактиттар һәм сталагмиттар бар. Мәмерйә ҡоро, ауыҙы эргәһендә йәйгә тиклем боҙ һаҡлана. Ярғанаттар йәшәй.
Ю.В.Соколов
Тәрж. И.М.Япаров


text:
- Подробности
- Просмотров: 203
ТЕРАПИЯ (лат. therapia — дауалау), эске ағзалар ауырыуҙары этиологияһын, патогенезын, клиник сағылышын өйрәнеүсе һәм уларҙы диагностикалау, дауалау, иҫкәртеү, ауырыуҙарҙы реабилитациялау ысулдарын эшләүсе клиник медицина һәм ветеринария өлкәһе.
Медицинала Т. Аллергология, гастроэнтерология, гематология, кардиология, нефрология, пульмонология, ревматология, тергеҙеү медицинаһы һәм курортология, эндокринология һ.б. айырыла. 20 б. 40‑сы йй. БДМИ‑ла (ҡара: Медицина университеты) Ғ.Н.Тереғолов етәкс. гипертония ауырыуы, йөрәктең ишемия ауырыуы этиологияһы һәм таралышы, 50—60‑сы йй. нефттең, уны эшкәртеү продукттарының көкөртлө берләшмәләренең йөрәк‑ҡан тамырҙары һәм башҡа системалар торошона, һөнәри ауырыуҙар формалашыуына йоғонтоһо өйрәнелә башлай (З.Ш.Заһиҙуллин, Ғ.М.Мөхәмәтова, З.С.Тереғолова һ.б.), крупоз пневмония булғанда кардио‑респиратор системаһының торошо һәм биохимик күрһәткестәре тикшерелә (З.Ш. Заһиҙуллин, Д.И.Татаринов, М.Н.Фридман). 70—80‑се йй. йөрәк (Р.Н.Килдебәкова, В.Л.Нәзифуллин, Б.Х.Әхмәтова һ.б.), ашҡаҙан‑эсәк юлы (С.В.Базанова, А.Я.Крюкова һ.б.) ауырыуҙарының иртә диагностикаһы, патогенезы, дауалау һәм иҫкәртеү аспекттары, үпкәнең специфик булмаған хроник ауырыуҙарын (З.Ф.Асҡарова, Ш.З.Заһиҙуллин, Р.Х.Зөлҡәрнәев, У.Р.Фәрхетдинов, Әхмәтова һ.б.), аллергия ауырыуҙарын (Ә.Н.Бикбулатова, Х.Х.Ганцева, С.Ә.Йәнекәева) диагностикалау һәм дауалау ысулдары уйлап табыла, сәнәғәт пр‑тиелары эшселәре (Л.Н.Минһажетдинова), Өфөнөң башҡа халҡы (Ш.З. Заһиҙуллин) араһында йөрәк‑ҡан тамырҙары ауырыуҙары үҫешенә булышлыҡ итеүсе факторҙар тикшерелә, йөрәктең электр майҙанын диагностикалауҙың автоматлаштырылған комплексы булдырыла (Р.З. Әмиров). 90‑сы йй. алып атеросклероз һәм уның өҙлөгөүҙәре нигеҙендә ятҡан липидтарҙы перекись м‑н окислау механизмдары, йөрәк‑ҡан тамырҙары ауырыуҙары булғанда нейрогумораль регуляцияның һәм гомеостаздың боҙолоуы (Л.Т.Ғилметдинова, Ә.Н. Закирова, Э.Ғ.Моталова, Э.Р. Сыртланова һ.б.), сейяра ауырыуы, хроник холецистит, энтероколиттарҙы дауалағанда ҡымыҙ ҡулланыуҙың һөҙөмтәлелеге (Г.В.Журавлёва, Г.К. Макеева, Р.Я.Хәсәнов) өйрәнелә. Төрлө халыҡтың төркөмдәре араһында аш һеңдереү системаһы ауырыуҙарының таралышы, клиник ағышы үҙенсәлектәре тикшерелә, уларҙы иртә диагностикалау, комплекслы дауалау һәм иҫкәртеү ысулдары эшләнә (Н.А. Власова, Л.В.Волевач, Крюкова, Н.С.Ҡазыханов, Л.П.Фәйезова һ.б.), ревматоид артриттың патогенезы, эске ағзалар ауырыуҙары булғанда гормондарға бәйлелек синдромы өйрәнелә (Р.Ә.Дәүләтшин, Р.А. Нурмөхәмәтова, Г.С.Фрондис). 21 б. башынан тоташтырғыс туҡыманың диффуз ауырыуҙары клиникаһы һәм ағышы үҙенсәлектәре, уларҙы лазер терапияһы ҡулланып дауалау һөҙөмтәлелеге тикшерелә (З.В.Бәкерова, Л.А. Лепилина һ.б.). Гемостаздың, иммун системаһының боҙолоуын диагностикалау критерийҙары һәм уларҙы дарыуҙар, анемия, лейкоз булғанда дауалауҙың экстракорпораль алымдары ҡулланып төҙәтеү ысулдары индерелә (Ә.Б.Бәкеров, Д.Х. Кәлимуллина, В.И.Никуличева, Г.Ш. Сафуанова һ.б.). Гломерулонефрит, геморрагик васкулит, бөйөрҙөң киҫкен етешмәүсәнлеге, ҡабаттан танауҙан ҡан китеү, бауыр цирроздары, бөйөр синдромлы геморрагик биҙгәк булғанда гемостаз һәм фибринолиз системаһы (В.Т.Ғайсина, И.М.Заһиҙуллин, Р.М. Ибраһимов, Г.Х.Мирсаева, М.М. Фазлыев, Р.М.Фазлыева), эндемик боғаҡтың таралышы һәм үҫеү сәбәптәре өйрәнелә, тиреотоксикозды, аутоиммун тиреоидитты дауалау ысулдары камиллаштырыла (И.Ғ.Рәхмәтуллин, Л.М.Фәрхетдинова). Т.В.Моругова етәкс. шәкәр диабеты мәсьәләләре б‑са фәнни тикшеренеүҙәр һәм практик эштәр алып барыла. Башҡортостан курорттарының дауалау факторҙары өйрәнелә, киң таралған ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм сирлеләрҙе шифахана‑курорт һәм рекреация учреждениеларында дауалау, реабилитациялау ысулдары уйлап табыла (Л.Ғ.Байымбәтов, Ғилметдинов, Ш.З.Заһиҙуллин, Р.Ғ.Фәрхетдинов, Ә.Ғ.Шамаев һ.б.).
Ветеринарияла Т. Дөйөм һәм айырым Т. айырыла. Фәнни тикшеренеүҙәр 1946 й. Аграр университетта эске йоғошһоҙ ауырыуҙар, клиник диагностика һәм фармакол. каф. ойошторолғандан һуң үткәрелә. 40 — 50‑се йй. Ф.Р.Окишев етәкс. комплементты консервалау, һыйыр малында матдәләр алмашыныуы боҙолоуын иртә диагностикалау ысулдары өйрәнелә. 60‑сы йй. алып географик патология мәсьәләләре тикшерелә. Каф. ғалимдары (С.А.Ивановский, Н.Й.Мусина, Окишев, Н.А.Судаков һ.б.) Ветеринария лабораторияһы хеҙм‑рҙәре (Т.А.Богданович, З.А.Урманов һ.б.) м‑н берлектә респ. төрлө райондарында а.х. малдарының эндемик ауырыуҙарын асыҡлау һәм өйрәнеү б‑са фәнни экспедициялар үткәрә. Хайуандарҙа матдәләр алмашыныуы боҙолоуын дианостикалау, иҫкәртеү һәм дауалау мәсьәләләренә Р.Х.Авзалов, В.Н.Байматов, П.Я.Гущин, Р.С.Ғиззәтуллин, Э.Р.Исмәғилева, В.Г.Кирилов, Ф.Ә.Кәримов Ғ.М.Ҡазбулатов, Ә.Ғ.Маннапов, Р.Т.Маннапова, В.Н.Поляков, Н.Г. Фенченко, Т.Ә.Фәритов, Ф.С.Хәзиәхмәтов, Ғ.Р.Шакирова һ.б. хеҙмәттәре арналған. 90‑сы йй. башлап А.Ф.Исмәғилева етәкс. хайуандар һәм ҡоштар иммунитетын коррекциялау б‑са фәнни тикшеренеүҙәр алып барыла, уларҙың тәбиғи резистентлығына һәм продуктлылығына дарыуҙарҙың тәьҫире өйрәнелә.
Ш.З.Заһиҙуллин, В.Г.Кирилов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Хәрәкәт ваҡытында водителдәргә йоҡлап китергә ирек бирмәгән баш кейеме уйлап табылған. Ул махсус программа ярҙамында идара ителә. Был шәп әйберҙе Ford америка концерны белгестәре һәм GTB фирмаһы инженерҙары яһаған. Башлыҡ күп сәғәттәрен руль артында ултырып, оҙон юл йөрөүселәргә бик ҡулай. Үҙебеҙ ҙә шофёрҙарҙың йоҡлап китеп, фажиғәләргә эләгеүен ишетеп торабыҙ бит.
Ошондай күңелһеҙ хәлдәрҙән ҡотолор өсөн махсус эшләп сығарғандар ҙа инде. Әлеге баш кейеме үҙендә урынлашҡан приборҙарҙың күрһәткесен һәр ваҡыт тикшереп тора. Унда ҡуйылған программа кешенең күҙе йомола башлауын һиҙеп ҡалһа, башлыҡ шунда уҡ тауыш сигналдары, тирбәлеү һәм яҡтылыҡ ебәреп, тиҙ генә тәьҫирен еткерә. Бынан һуң водитель уянып, дәртләнеп, юлды артабан дауам итә.
Башлыҡ-будильник тәүге тапҡыр Бразилияла йөк машинаһы – Fordтың 60 йыллығы көнөндә күрһәтеүгә сығарыласаҡ.


text:
Чукотка ярымутрауы. 1947 йылғы американың хәрби картаһы
Чукотка ярымутрауы (Чукотка) — Евразия материгының иң төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан ярымутрау. Төньяҡтан Төньяҡ Боҙло океандың Чукот диңгеҙе менән, көньяҡтан Тымыҡ океандың Беринг диңгеҙе менән йыуыла. Алаясканан тар ғына Беринг боғаҙы айырып тора. Ярымутрауҙың көнсығыш яры буйында Аракамчечен утрауы бар.
Был көнбайыш ярымшарҙа урынлашҡан Азия континентының берҙән-бер өлөшө.
Ярымутрау Рәсәй федерацияһының Чукот автоном округы составына инә. Ярымутрауынҙа Провиденский һәм Чукот райондары урынлашҡан.


text:
- Подробности
- Просмотров: 372
ИОНЛАШЫУ (гр. ión — барыусы), электрик яҡтан нейтраль өлөшсәләрҙең (атомдар, молекулалар һ.б. атомлы‑молекуляр системаларҙың) бер йәки бер нисә электроны айырылып китеү йәки ҡушылыу һөҙөмтәһендә иондарға әүерелеүе. “И.” термины элементар актҡа ла (атом, молекуланың И.), шундай акттарҙың йыйылмаһына ла (газ, шыйыҡлыҡ, ҡаты есем, плазма И.) тура килә. И. механизмы артыҡ энергияны өҫтәп индереүҙең ысулына һәм уның дәүмәленә бәйле, шунан сығып бәрелешеү (икенсе өлөшсәләр м‑н бәрелешеү һөҙөмтәһендә), ҡыр (көслө электр ҡыры тәьҫиренән), термик (юғары т‑ра тәьҫиренән), ҡаты есемдәрҙәге (мәҫ., тиҙ йөрөшлө атомдарҙың өҫкө йөҙ м‑н тәьҫирләшеүе) һ.б. И. төрҙәре айырыла. Ҡуйы газдарҙа түбән энергиялы өлөшсәләр шәлкеме м‑н тәьҫир иткәндә баҫҡыслы, юғары энергиялы тәьҫир итеү ваҡытында күп тапҡыр И. күҙәтәләр. И. процестары физикала (түбән температуралы плазма), химияла (иондар алмашыныуы), биологияла (зарядланған өлөшсәләрҙең күсерелеүе), электроникала һ.б. файҙаланыла. Башҡортостанда 1960 й. алып Химия ин‑тында, 1980 й. — СССР ФА БФ Физика һәм матем. бүлегендә, 1988 й. — Молекула һәм кристалдар физикаһы ин‑тында В.И.Хвостенко етәкс. күп атомлы молекулаларҙың кире иондары б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә, һөҙөмтәлә яңы эксперименталь ысул — кире иондарҙың резонанслы эләктереп алыныуының масс‑спектрометрияһы асыла һәм үҫеш ала, ул молекулаларҙың электрон төҙөлөшөн фундаменталь тикшереүҙәр һәм ғәмәли (аналитик) үлсәүҙәр башҡарырға мөмкинлек бирә.
Әҙәб.: Мазунов В.А., Юмагузин Т.Х., Хвостенко В.И. Масс-спектрометрия резонансного захвата электронов: метод и ретроспективный обзор. Уфа, 1987.
В.А.Мазунов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Беҙҙең Менән Элемтәгә Керергә
- Мин Чартер Рейсы Самолеты Менән Шәхси Сервис WysLuxury.
- Беҙҙең Менән Элемтәгә Керергә
- Лира 55 Шәхси Самолеттар Һатыу Өсөн
- Мин Чартер Рейсы Самолеты Менән Шәхси Сервис WysLuxury.
- Грант алыуға ҡаршы чартер рейсы самолеты авиация кардон
- Private Jet Charter Flight Service From or To Spokane, Вашингтон
- Шәхси Хаҡы Чартер
- Минең Менән Йәнәш Осоу Хеҙмәте Уставын Шәхси Реактив | Прокат Буш Аяҡ Компанияһы Самолеты
- Шәхси чартер рейстары реактив самолеттар өсөн хәбәрләшеүе минең менән цитаталар
- Gulfstream Aerospace Aircraft Private Jet Charter List
- Шәхси самолетты ҡуртымға йәки ҡуртымға чартер самолеты һауаға Колорадо
- Калифорния чартер рейсы самолеты йәки шәхси табырға була.
Теги
Шәхси чартер осошҡа хаҡы Арканзас Гүзәл һәм чартер рейсы самолеты Глобал Экспресс бомбардие xrs Глобал бомбардие прокат һәм чартер самолеты Экспресс xrs Шәхси самолеты Тусон зафрахтовывать Шәхси самолеты зафрахтовывать Висконсин Шәхси самолеты Фрахтование вайоминг штаты. Висконсин уставында шәхси самолеты Корпоратив чартер самолеты Мемфис берҙән-бер авиакомпания, эт Шәхси чартер осошҡа хаҡы Форт Майерс Гольфстрим 5 чартер самолеты Гольфстрим 5 шәхси самолеты уставы Гольфстрим 5 Шәхси чартер самолеты Гольфстрим 5 шәхси чартер самолеты Гольфстрим G550 Гольфстрим Интерьер G550. Гольфстрим буш чартер осошҡа. Шәхси чартер Туксон самолет хаҡы ПЭТ Шәхси самолеты булыуына йорт хайуандары Уставында шәхси самолеты Мемфис Уставында шәхси самолеты Туксон Шәхси самолетты ҡуртымға Мемфис Шәхси самолетты ҡуртымға Туксон Шәхси чартер Арканзас Шәхси компанияһы чартер Делавэр Шәхси компанияларҙың устав реактив сан-диего Шәхси компанияһы чартер Вайоминг Шәхси чартер рейсы самолеты Делавэр Шәхси самолеты чартер рейстары сан-диего Шәхси чартер Форт-Майерс тома шәхси чартер Шәхси чартер ценообразование Делавэр Флорида ценообразование шәхси чартер Шәхси чартер рейсы самолеты хаҡы сан-диего Шәхси чартер хаҡы Теннесси Флорида тарифтар шәхси чартер Тарифтар шәхси чартер Теннесси Реактив хеҙмәте уставын шәхси Делавэр Шәхси самолеты чартер рейстары сан-диего Шәхси самолетты ҡуртымға Вайоминг Шәхси чартер самолеты Висконсин Шәхси самолетты ҡуртымға мемфис. Шәхси самолетты ҡуртымға вайоминг штаты. Шәхси чартер осошҡа хаҡы висконсин


text:
- Подробности
- Просмотров: 197
ҮҘӘК ЗАВОД ЛАБОРАТОРИЯҺЫ, сәнәғәт пр‑тиеһындағы лаб. комплексы, лаб. контроль, ғилми‑тикшеренеү һәм эксперименталь‑производство эштәрен башҡара. Ү.з.л. бурыстары производствоның үҙенсәлектәренә һәм күләменә бәйле. Ү.з.л. сеймал, яғыулыҡ сифатын, технологик процесс ваҡытында материалдарҙың химик составы үҙгәреүен, физик характеристикаларҙы, ағынты һыуҙарҙың һәм газ ташландыҡтарының ҡушылмаларын анализлай, бракты күҙаллау, цехтарҙағы етешһеҙлектәрҙе бөтөрөү өсөн продукцияның механик үҙенсәлектәрен һынай. Продукцияның сифатын күтәреү, материалдарҙы, яғыулыҡты экономиялау, ҡалдыҡтарҙы утилләштереү өсөн технологик процестарҙы камиллаштырыу, сеймалдың яңы төрҙәрен эҙләү һәм улар нигеҙендә продукция эшләү б‑са тикшеренеүҙәр алып бара (башлыса тармаҡ ғилми‑тикшеренеү учреждениелары м‑н берлектә). Цех һәм экспресс лаб. эшенә методик етәкселек итә, производство талаптарына ярашлы технологик инструкциялар, карталар төҙөй. Эшкәртеүсе пр‑тиеларҙа ҡорамалдарҙың коррозия сәбәптәрен өйрәнә, ҡулланылған мөхиттең коррозион активлығын кәметеү ысулдарын эшләй, авария булдырыусы ситуацияларҙы анализлап, уларҙы бөтөрөү б‑са тәҡдимдәр индерә. Ҡара металлургия пр‑тиеларында контроль функцияларын химик, металлографик, механик һынау, спектраль, дефектоскопия һ.б. лаб. тарафынан башҡара. Техник тикшеренеү эштәре домна, ҡорос иретеү, прокат, ш. иҫ. махсус металл өйрәнеү, физик, рентген һ.б. лаб. үткәрелә. Машиналар эшләү, металл эшкәртеү сәнәғәте һәм ҡара металлургия Ү.з.л. составы башлыса оҡшаш. Байтаҡ пр‑тиеларҙа лак, буяу, май, яғыулыҡ, коррозия, форма биреүсе материалдар һ.б. химия-технология лаб. бар. Технология лаб. термик, ҡойоу, тимерлек‑преслау, пластик массалар һ.б. лаб. инә. Химия сәнәғәтендә Ү.з.л. составына эре аналитик лаб. (бүлектәр), физика‑химия бүлеге, анализдың яңы ысулдарын уйлап табыу һәм махсус тикшеренеү технология лаб. (бүлектәр) инә. Ү.з.л. составына йыш рентген структуралы анализ, электрон микроскопия, дефектоскопия (ультратауыш, магнит һ.б.) һ.б. лаб. инә (контроль-үлсәү приборҙарҙы һәм автоматика лаб. күп осраҡта Ү.з.л. составына инмәй). Башҡортостанда Ү.з.л. машиналар эшләү, микробиология сәнәғәте, нефть сығарыу сәнәғәте, нефть эшкәртеү сәнәғәте, нефтехимия сәнәғәте һәм эшкәртеү сәнәғәтенең башҡа тармаҡтары пр‑тиеларында ойошторолған. Байтаҡ пр‑тиеларҙа Ү.з.л. нигеҙендә ғилми‑тикшеренеү йәки ғилми-технологик үҙәктәр булдырылған. Тәүге цех лаб., ш. иҫ. Үҙәк ғилми- тикшеренеү лаб. (ҡара: Өфө нефть ғилми‑тикшеренеү институты), 20 б. 30‑сы йй. ойошторола (ҡара: Химик анализ). Өфө крекинг заводында (ҡара: Өфө нефть эшкәртеү заводы) лаб. тәүге етәксеһе К.П.Лавровский була. 50‑се йй. Стәрлетамаҡ сода з‑дында (ҡара: “Сода”; 1950 й. алып, тәүге етәксеһе И.А.Легенченко), 18‑се комб‑тта (ҡара: “Газпром нефтехим Салават”; 1952 й. алып, тәүге етәксеһе Ф.И.Сенчук), Стәрлетамаҡ синтетик каучук з‑дында (ҡара: “Каучук”; 1959 й. алып, тәүге етәксеһе А.Г.Лиакумович), Өфө синтетик спирт з‑дында (ҡара: “Уфаоргсинтез”; 1959 й. алып) һ.б. Ү.з.л. булдырыла.
Р.Н.Ғимаев
Тәрж. Л.Н.Абдрахманова


text:
Ҡояш системаһы
Ҡояш системаһы — үҙәгендә Ҡояш, һәм уның тир тирәләй әйләнеп йөрөгән бөтә тәбиғи объекттарҙы берлештергән планеталар системаһы.
Бөтә объекттарҙа Ҡояш менән гравитация көсө менән бәйле һәм эллиптик орбита буйынса Ҡояш тирәләй хәрәкәт итә. Дүрт эске планета (Меркурий, Венера, Ер, Марс) Ер группаһындағы планета тип атала. Башлыса улар силикат һәм металдарҙан тора. Дүрт тышҡы планета (Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун) Ер группаһындағы планеталарҙан ауырыраҡ һәм баглыса водород һәм гелийҙан торалар. Уларҙы газ гиганты тип атайҙар.
Ҡояш системаһында бәләкәй есемдәр менән тулған ике өлкә бар. Марс һәм Юпитер орбиталары араһында астероидтар поясы урынлашҡан. Нептун орбитаһынан алыҫыраҡ транснептун объекттары урынлашҡан. Бында Церера, Плутон, Хаумеа, Макемаке һәм Эрида тигән кәрлә планеталар урынлашҡан.
Быларҙан тыш Ҡояш тирәләй меңләгән ваҡ есемдәр хәрәкәт итә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 510
ВЕРЕЩАГИН Вадим Леонтьевич (12.8.1963, Ангарск ҡ.), математик. Физика‑матем. ф. д‑ры (1999). Иркутск ун‑тын тамамлағандан һуң (1985) РФА‑ның Себер бүлексәһе Идара итеү теорияһы һәм системалары динамикаһы ин‑ты (Иркутск ҡ.) хеҙм‑ре, 1991 й. башлап өлкән ғилми хеҙм‑ре. 2000 й. алып Математика ин‑тының төп ғилми хеҙм‑ре, бер үк ваҡытта ӨДАТУ-ла уҡыта. Фәнни тикшеренеүҙәре математик физикаға, интегралланыусы системалар теорияһына арналған. В. дискрет системаларҙы асимптотик интеграллауҙы, сингуляр сиселештәр өсөн синус-Гордон тигеҙләмәһен тарҡатыуҙы, Шрёдингер һыҙыҡлы булмаған тигеҙләмәһенең коллапсланыусы сиселештәре үҙенсәлектәрен, Вольтерр сынйыры өсөн сик мәсьәләләренең зоналар һуңындағы сиселештәрен, яҡтылыҡ үткәргестәрҙәге векторлы DM-солитондарҙы һ.б. өйрәнә. 30‑ға яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
Х е ҙ м.: Дискретные цепочки Тода и метод Лапласа //Теоретическая и математическая физика. 2009. Т.160. Вып.3; Однофазное усреднение для цепочки Абловица—Лэдика //Математические заметки. 2010. Т.87. Вып.6.
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
1889 йыл
1889 (бер мең һигеҙ йөҙ һикһән туғыҙынсы) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шишәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1889 йылы, 2 мең йыллыҡтың 889 йылы, XIX быуаттың 89 йылы, XIX быуаттың 9 ун йыллығының 9 йылы, 1880 йылдарҙың 10 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы — күренекле башҡорт дин әһеле, Башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәре.
- 16 апрель — Чарли Чаплин, американ һәм инглиз кино актеры, сценарисы, композиторы һәм режиссеры.


text:
- Подробности
- Просмотров: 355
ПАРАЗИТАР АУЫРЫУҘАР, кешенең, хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең паразиттар тыуҙырған ауырыуҙар төркөмө.
Кешенең П.а. Медицинала П.а. иң ябайҙар (протозойлылар йәки протозооздар), гельминттар (гельминтоздар), ш. уҡ быуынтығаяҡлылар (энтомоздар һәм акароздар) тыуҙырған ауырыуҙар инә. Тыуҙырыусының ауырыу таратыу ысулына ҡарап аҙыҡ (алиментар), бәйләнеш, һауа‑саң аша күскән һәм трансмиссив П.а. айырыла. Башҡортостанда протозойлы ауырыуҙар араһында лямблиоз, токсо‑плазмоз, трихомоноз; гельминтоздар араһында — аскаридоз, гименолепидоз, дифиллоботриоз, описторхоз, тениаринхоз, тениоз, токсокароз, трихинеллёз, трихоцефалёз, энтеробиоз, эхинококкоз; быуынтығаяҡлылар тыуҙырған ауырыуҙар араһында педикулёз, ҡысынма теркәлгән. Күпселек П.а. үҙенсәлеге — уларҙың хроник булыуы һәм клиник билдәләренең үҙенсәлеклеге аҙ булыуы (организмдың астенияға, аллергияға бирешеүсәнлеге, балаларҙа — физик һәм психик үҫеш тотҡарланыуы). Диагностика өсөн эпидемиологик анамнез, лаб. (паразиттарҙы материалда асыҡлау, махсус мөхиттәрҙә йәки лаб. хайуандарҙа үрсетеү), иммунологик һәм инструменталь (рентгенография, ультратауыш м‑н тикшереү, компьютер, магнит‑резонанс томографияһы һ.б.) тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау: медикаментоз (антгельминтиктар, протозойға ҡаршы, десен‑сибилирлаусы, дезинтоксикациялаусы һ.б. дарыуҙар), хирургик һ.б. Иҫкәртеү: тирә‑яҡ мөхитте санитар һаҡлау, һыу м‑н тәьмин итеүгә һәм туҡланыу продукттарына системалы рәүештә санитар контроль булдырыу, ауырыу таратыусылар м‑н көрәш, химик профилактика ойоштороу, халыҡ араһында санитар‑ағартыу эше алып барыу һ.б. БР‑ҙа кешенең П.а. диагностикалау, дауалау һәм иҫкәртеү проблемалары Медицина университетында өйрәнелә.
Хайуандарҙың П.а. Ветеринарияла П.а. гельминтоздар (нематодалар, трематодтар, цестодалар һәм сусҡа селәүсендәре тыуҙырған ауырыуҙар), протозооздар (ҡамсылылар класына ҡараған патоген иң ябайҙар, инфузориялар, микроспоридиялар, пироплазмидалар, споровиктар һ.б. тыуҙырған ауырыуҙар) һәм арахноэнтомоздар (талпандар һәм бөжәктәр тыуҙырған ауырыуҙар) инә. Башҡортостанда гельминтоздар араһында аскаридоз, дикроцелиоз, мониезиоз, тын алыу һәм аш һеңдереү ағзалары стронгилятоздары, телязиоз, фасциолёз, эхинококкоз; протозооздар араһында — пироплазмидоздар, эймериоздар; арахноэнтомоздар араһында — гастрофиллёздар, псороптоздар, саркоптоздар, эстроздар; гельминтозооантропоноздар араһында дифиллоботриоз, описторхоз, токсокароз, трихинеллёз, эхинококкоз таралған. Балыҡтарҙың П.а. аргулёз, ботриоцефалёз, дактилогироз, дипилидиоз, ихтиофтириоз, лигулёз һ.б. (паразит хайуандар тыуҙырған ауырыуҙар) инә. П.а. иҫкәртеү: үҙ ваҡытында диагностикалау һәм дауалау, малсылыҡ продукттарын етештергән, эшкәрткән, һаҡлаған һәм һатҡан ваҡытта санитария‑гигиена ҡағиҙәләрен үтәү. БР‑ҙа эхинококкоз күбеһенсә Баймаҡ, Учалы, Хәйбулла, Әбйәлил р‑ндарында, трихинеллёз — Күгәрсен (паразит йөрөтөүсе — һоро айыу), Благовар, Бүздәк, Илеш, Туймазы, Шишмә р‑ндарында (бурһыҡ); фасциолёз Баҡалы, Дүртөйлө, Илеш, Мишкә, Яңауыл р‑ндарында таралған. БР‑ҙа һыйыр малында П.а. 2005 й. — 40060, 2006 — 31591, 2007 — 28053 осраҡ теркәлгән, ваҡ малда ярашлы рәүештә — 776, 2069, 1607, йылҡы малында — 543, 359, 330, сусҡала — 8047, 6901, 6998 осраҡ. Хайуандарҙың П.а. диагностикалау, дауалау һәм иҫкәртеү б‑са фәнни тикшеренеүҙәр Аграр университетта, Ауыл хужалығы институтында, Башҡорт дәүләт университетында, лаб. диагностика Ветеринария лабораторияһында алып барыла.
Үҫемлектәрҙең П.а. актиномицеттар, бактериялар, бәшмәктәр, вирустар, микоплазмалар, нематодалар, талпандар һ.б. м‑н зарарланғанда барлыҡҡа килә. Респ. үҫемлектәрҙең П.а. араһында гельминтоспориоз, гетеродероз, торон, йоғолма тейеү, ринхоспориоз, септориоз, склеротиниоз, энтомоздар һ.б. осрай. Үҫемлектәрҙең П.а. диагностикалау, дауалау һәм иҫкәртеү өлкәһендә фәнни тикшереүҙәр БДАУ‑ҙа, БДУ‑ла, БНИИСХ‑ла, Урман тәжрибә станцияһында алып барыла. Шулай уҡ ҡара: Паразитология.
Д.Ә.Вәлишин, Ғ.З.Хәзиев
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 330
РАДИОАЛҒЫС, радиосигналды (артабан — сигналды) ҡабул итеү, көсәйтеү һәм ундағы мәғлүмәтте файҙаланыуы уңайлы булған төргә әйләндереү өсөн ҡоролма. Юғары йышлыҡ трактынан (бирелгән йышлыҡтағы сигналды айыра һәм көсәйтә), детекторҙан (түбән йышлыҡтағы сигналды формалаштыра), түбән йышлыҡ көсәйткесенән, электр энергияһы сығанағынан тора. Тәғәйенләнеше б‑са проф. (радиоэлемтә, радиолокация, радионавигация һ.б.) һәм көнкүреш (радиотапшырыу сигналдарын ҡабул итеү өсөн); эшләү принцибы б‑са — тура көсәйтеүсе, супергетеродинлы һәм детекторлы Р. айырыла. 20 б. 80‑се йй. В.К. Макаров етәкс. Өфө коммутация аппаратураһы__з‑дында, А.С.Попов ис. Радиотапшырыуҙарҙы ҡабул итеү һәм акустика б‑са Бөтә Союз ҒТИ‑нда (Ленинград) “Темп” ғилми‑тикшеренеү технология ин‑ты (Одесса ҡ.) м‑н берлектә уйлап табылған Р. тәжрибә өлгөһө эшләнгән һәм радиостанцияларҙың оҙон, урта, ҡыҫҡа (һуңғыһы икегә бүленгән) тулҡынлы һәм ультраҡыҫҡа тулҡынлы диапазондарындағы тапшырыуҙарын ҡабул итеү өсөн бөтә тулҡындарҙа эшләй торған II класс “Өфө‑201” Р. сериялы етештерелә, уның ультраҡыҫҡа тулҡынлы диапазонында өс һәм урта тулҡынлы диапазонында бер станцияға алдан көйләп теркәү, бөтә диапазондарҙа электрон көйләүе, станцияға көйләү аныҡлығын светодиод м‑н күрһәтеү һ.б. ҡаралған була. Р. конструкцияһында СССР‑ҙа тәүге тапҡыр ҡалын плёнкалағы гибрид интеграль схемаларҙы ҡулланыу, уның ышаныслы эшләүен тәьмин итеү, ауырлығын һәм тышҡы үлсәмдәрен кәметеү мөмкинлеген бирә. Шул уҡ ойошмалар һәм “Радиотехника” ПБ (Рига) м‑н берлектә з‑дта станцияларҙы алдан теркәү ҡаралмаған, ҡыҫҡа тулҡындарҙың дүрт бәләкәй диапазоны (поддиапазоны) һәм тышҡы антеннаны тоташтырыу, ергә тоташтырыу, баш телефондарын, тышҡы электр энергияһы сығанағын тоташтырыу өсөн оялары булған “Меркурий‑210” һәм “Меркурий‑210/2” Р. әҙерләнгән һәм эшләнгән (1992 й. тиклем).
Ә.М.Мөфтәхов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 306
ПЕРФИЛЬЕВ Афанасий Петрович (1731, Яйыҡ ҡаласығы — 10.1.1775, Мәскәү), Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е.И.Пугачёв ген.‑аншефы. Казак. Сотник. Яйыҡ казак ғәскәрендә хеҙмәт иткән. Яйыҡ казактарының 1772 й. ихтилалында ҡатнашыусы. Казактарҙың делегацияһы составында С.‑Петербургта Яйыҡ ихтилалында ҡатнашыусыларҙы ярлыҡау т‑да ғариза бирә. Пугачёвты ҡулға алыу т‑да Рәсәй хөкүмәтенең йәшерен күрһәтмәһен ала. 1773 й. дек. аҙ. ихтилалға ҡушыла. Пугачёвтың Йәшерен советына ингән. Ырымбур ҡ. эргәһендә, 1774 й. ғин. — апр. башында Яйыҡ ҡаласығы янында, май—авг. баш күтәреүселәрҙең Төп ғәскәрҙәре сафында Көньяҡ Урал, Кама һәм Волга буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. 12 сент. Яйыҡ ҡаласығы эргәһендә әсиргә алына. Яйыҡ йәшерен комиссияһында, нояб. алып Мәскәүҙә Сенаттың йәшерен экспедицияһында тикшереү аҫтында була. Язалап үлтерелә.
Әҙәб.: О в ч и н н и к о в Р.В. Следствие и суд над Е.И.Пугачёвым и его сподвижниками: источниковедч. исслед. М., 1995.
И.М.Гвоздикова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 511
БАШҠОРТ ПОЛКТАРЫ, 1) 1789—1856 йй. рус армияһының ҡайһы бер тактик берләшмәләре сафындағы башҡорттарҙың еңел атлы хәрби частары. Ойошторолған ваҡытта Ырымбур айырым корпусы ком. буйһона. Тарихы 17—18 бб. башҡ. отрядтары һәм командаларына (ҡара: Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте) бәйле. Һәр полк 5 сотнянан тора (ғәскәри старшина, 2—3 яҫауыл, 5 сотник, 10 пятидесятник, 50 десятник һәм рядовойҙар — бөтәһе яҡынса 570 кеше). Б.п. хәрбиҙәре ҡорал, кейем, ат һәм ат егеү кәрәк‑ярағын үҙ иҫәбенә ала. Ырымбур губернаһынан ситтә булғанда тәьминәткә ҡуйыла. 1790—92 йй. Б.п. Полоцк наместниклығының Динабург ҡ. алып Ригаға тиклем арала, 1828 й. Подольск губ. Ямполь ҡ. алып Днестр лиманына тиклем, 1830—31 йй. Бессарабия өлк. Измаил һәм Килия ҡәлғәләрендә, 1855—56 йй. Балтик яр буйында дәүләт сиген һаҡлауға йәлеп ителә. 1788—90 йй. рус‑швед һуғышында (4 полк), 1806—07 йй. рус‑прус‑француз һуғышында (18, яуҙарҙа — 4), Ватан һуғышында (1812) һәм рус армияһының сит илгә походтарында (1813—14) ҡатнаша (20 полк). 1878—82 йй. Ырымбур хәрби округында (ҡара: Хәрби округтар) Башҡорт атлы полкы урынлашҡан була.
2) 1918—22 йй. Башҡорт ғәскәре, Башҡорт корпусы, Башҡорт айырым корпусы, Беренсе Башҡорт уҡсылар дивизияһы, Икенсе Башҡорт уҡсылар дивизияһы, Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмө, Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы һәм Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһының уҡсылар һәм кавалерия частары.
Ә.З.Әсфәндиәров
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text: Халыҡ-ара Матурлыҡ көнө уңайынан Баймаҡ үҙәкләштерелгән китапхана хеҙмәткәрҙәре Сәрүәр Иҙелбаева һәм Венера Ишбаева”Матурлоыҡтың юҡтыр сиктәре” исемле сара үткәрҙеләр.Сарала Урал арьяғы сәнәғәт колледжы студенттары, ҡаланың матурлыҡҡа ғашиҡ төрлө һөнәр эйәләре, үҙ ҡулдары менән гүзәллек тыуҙырыусы, тирә-йүндәгеләргә матурлыҡ өләшеүсе ҡалабыҙҙың уңғандары ҡатнашты. Улар: ҡалабыҙҙың “Фантазия” ателье етәксеһе Әнисә Байрамғолова , Баймаҡ машиналар эшләү заводы технологы Сибәғәтуллина Айгөл, Республика Һылыуҡай-2006 бәйгеһендә еңеүсе Бәхтиева Юлиә, республика ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте ағзаһы , әүҙем йәмәғәт эшмәкәре , китапханың тоғро китап уҡыусыһы (ғаиләһе менән уҡыусы) Рәмзиә Бәхтиева, “Умырзая” фотосалоны фотографы Рауил Иҫәнов.Сараның төп ҡунаҡтары үҙҙәренең һөнәри үҙенсәлектәре тураһында, тышҡы һәм эске матурлыҡтың мөһимлеген һыҙыҡ өҫтөнә алдылар. Матурлыҡ алиһәһе Юлиә Бәхтиеваның сығышы күптәрҙе уйландырҙы һәм дәртләндерҙе. “Милләт әсәһе” титулына лайыҡ булыусы Рәмзиә Бәхтиеваның фәһемле сығышын, моңло йырын тулҡынланып тыңланылар. Ҡул эштәренә маһир ҡунаҡтарыбыҙ Сибәғәтуллина Айгөл, Әнисә Байрамғолова, Иҫәнов Рауилдың эштәре күңелдәрҙә тик һоҡланыу тойғоһо уятты. Китапханала ойошторолған “Матурлыҡ донъяны ҡотҡарыр” исемле китап күргәҙмәһе янында күҙәтеү китап уҡыусыларҙа ҡыҙыҡһыныу уятты. Сара аҙағында Айгөл Сибәғәтуллина сәскәләр эшләү буйынса мастер-класс үткәрҙе .


text:
Сәсән, скрипкасы, ҡурайсы, бейеүсе, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Абрар Арғынбаев техник белемле белгес булһа ла ( оҙаҡ йылдар Сибай баҡыр-көкөрт комбинатында механик булып эшләй), башҡорт халыҡ ижадына, мәҙәниәтенә, сәнғәтенә бар ғүмерен бағышлап йәшәгән шәхес.
Хәтер кисәһенә Абрар Арғынбаевтың туғандары, класташтары, дуҫтары килде. Уҡыу йортоноң директор урынбаҫары Семен Николевич Чернов ҡунаҡтарға экскурсия ойошторҙо. Институт музейында бер мөйөш Абрар Арғынбаевтың музыка ҡоралдарын, уның эшмәкәрлеге, ғаиләһе тураһындағы мәғлүмәттәрҙе ҡомартҡы итеп һаҡлай.
Үҙенең сығышында Семен Николевич Абрар Арғынбаев тураһында бик йылы һүҙҙәр әйтте. Сибай башҡорттарының Ҡоролтайы етәксеһе Ирек Бикмәтов та Абрар Солтан улы менән бергә эшләгән йылдарҙы хәтеренә төшөрҙө һәм ошо ҡомартҡыны һаҡлаған Хәҙисә Исмәғил ҡыҙына рәхмәт һүҙҙәре әйтте.Кисәне алып барыусы журналист Рауилә Сәфәрғәли ҡыҙы Сибай телестудияһындағы Абрар Арғынбаев тураһында тапшырыуҙар циклынан өҙөк күрһәтте.Ошо ҡыҫҡа ғына сығыш аша кисәлә ҡатнашыусылар Абрар Арғынбаевтың үҙе менән күрешкәндәй булды. Кисәлә институттың "Сармат”, “Ете ырыу” һәм Йәштәр үҙәгенең “Йәнгүҙәй” фольклор ансамблдәре сығыш яһаны.
Институттың матбуғат хеҙмәте
© Сибайский институт Башкирского Государственного Университета 1998-2017
Верстка и дизайн - Ринат Байрамгулов


text:
- Подробности
- Просмотров: 558
ҒӘЛИМОВ Жәмил Фәйзулла улы [5.12.1929, БАССР‑ҙың Бәләбәй кантоны Ыҫлаҡ а. (БР‑ҙың Әлшәй р‑ны)], технолог. Техник ф. д‑ры (1988), проф. (1990). БР‑ҙың атҡ. фән эшмәкәре (1992), СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1968), СССР‑ҙың химия сәнәғәте отличнигы (1978), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987). ӨНИ‑не тамамлағандан һуң (1958) шунда уҡ эшләй. Фәнни эшмәкәрлеге нефтте крекинглау процестарын интенсификациялауҙы өйрәнеүгә, нефть эшкәртеү процестары газдарын олигомерлаштырыу, крекинг катализаторҙарын синтезлауҙың яңы технологияларын эшләүгә бәйле. Ғ. тарафынан технологик ҡорамалдарҙы парафинлы һәм асфальтлы-ыҫмалалы ултырмаларҙан һаҡлау композициялары уйлап табыла, улар БР һәм ТР‑ҙың нефть-газ сығарыу пр‑тиеларында индерелә; Өфө, Яңы Куйбышев НЭЗ‑дарында крекинг катализаторҙарын синтезлау технологиялары һәм Пермь НЭЗ‑ында каталитик риформинг режимы камиллаштырыла. 170‑тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 63 уйлап табыу авторы.
Хеҙм.: Методы анализа катализаторов нефтепереработки. М., 1973 (авторҙ.); Силикофосфатные катализаторы олигомеризации нефтезаводских газов: синтез, свойства и применение. Уфа, 1999 (авторҙ.); Химия природных энергоносителей: (в лекциях и вопросах). Уфа, 2007.
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Категория:Төньяҡ Осетия
- Был категорияның төп мәҡәләһе юҡ — Төньяҡ Осетия. Тема буйынса мәҡәлә яҙып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
Эске категориялар
Был категориялағы барыһы 6 эске категорияның 6 эске категорияһы күрһәтелгән.
Г
- ► Төньяҡ Осетия географияһы (1 К)
М
- ► Төньяҡ Осетия мәҙәниәте (буш)
Т
- ► Төньяҡ Осетия тарихы (буш)
- ► Төньяҡ Осетия тораҡ пункттары (1 К)
- ► Төньяҡ Осетия мәсеттәре (1 Б)
Ш
- ► Шәхестәр:Төньяҡ Осетия (буш)
«Төньяҡ Осетия» категорияһындағы мәҡәләләр.
Был категорияла бер генә бит бар.


text:
- Подробности
- Просмотров: 438
ФЛАВОНОИДТАР, биологик актив матдәләр, үҫемлек пигменттары, бензо‑Y‑пиран сығарылмалары. Молекулаларында 2 бензол ҡулсаһы бер‑береһенә пропан гетероциклик кислородлы фрагмент (фенилпропан каркасы С6—С3—С6) м‑н бәйләнгән фенол берләшмәләре. 1000‑дән ашыу Ф. билдәле, үҫемлектәрҙә киң таралған, ҡайһы берҙә микроорганизмдарҙа, бөжәктәрҙә осрай. Пропан фрагментының окисланыуы дәрәжәһенә бәйле флаван (катехиндар, лейкоантоциандар — төҫһөҙ матдәләр), флавон (флаванондар, флаванонолдар — төҫһөҙ, флавондар, флавонолдар — һары), флавилия (антоциандың составында оксоний төркөмө булғандары — ҡыҙыл, күк, шәмәхә) сығарылмалары айырыла. Шулай уҡ Ф. аурондар, дигидрохалкондар, халкондар (һары матдәләр), изо‑ һәм нео‑флавоноидтар ҡарай. Гликозидтар, уларҙың ациль сығарылмалары киң таралған. Металл иондары м‑н, антоциандар — флавонолдар, флавондар (копигментация), изопреноидтар, алкалоидтар (флаволигнандар) м‑н комплекстар барлыҡҡа килтерә. Катехиндар, антоциандар йылытҡанда, тура ҡояш нурҙары аҫтында, ферменттар тәьҫирендә еңел окислана; флавондар, флавонолдар тотороҡлораҡ. УФ‑нурланышты йота, антимутаген, антиоксидант активлыҡҡа эйә; сәскә таждарына төҫ, үҙағасҡа ныҡлыҡ бирә, патоген бәшмәктәргә тотороҡло итә. Үҫемлектәр һәм микроорганизмдар өсөн индуктор (сигнал матдә) булып тора, аталандырыуҙа ҡатнаша (төргә үҙенсәлек бирә). Радио‑ һәм гепатопротектор, капилляр нығытыусы (катехин, гесперетин, рутин, кверцетин; халкон һәм дигидрохалкон сығарылмаларын Р витамины төркөмөнә индерәләр), үт бүлеп сығарыуҙы көсәйтеүсе, диуретик дарыуҙар һ.б., аҙыҡ антиоксиданттары, дуплаусы матдәләр (ҡара: Дуплау) сифатында; сәй, ҡәһүә, какао, шарап яһауҙа (Ф. окисланыу продукттары эшкәртеү продукттарына тәм, төҫ, хуш еҫ бирә) ҡулланыла. Башҡортостан флораһы составында Ф. булған үҫемлектәргә бай (арыҫлан ҡойроғо, ҡымыҙлыҡтар, миләүшә, суҡмарбаш, энәлек һ.б.). Ботаника баҡса‑институтында һыйырғолаҡ (С.Ғ.Кәримова), энәлек (Р.Ф.Вафин, В.П.Путенихин), гөлйемеш (Н.М.Мурысёва) Ф.; БДМИ‑ла Ф. биохимик, физиол. тәьҫире (З.Я. Лагно, И.А.Лерман, Х.М.Насиров, Л.М.Сольц, Я.А.Фиалков һ.б.) тикшерелә. 90‑сы йй. алып БДМИ‑ла составында флавоноид булған үҫемлектәр һәм йыйылмалар тикшерелә (Ю.Г.Афанасьева, Н.В.Кудашкина, В.А.Лиходед, Т.И.Плеханова, К.А. Пупыкина, С.Ғ.Хәсәнова). БДУ‑ла, Биология институтында составында Ф. булған дарыу үҫемлектәренең ресурсы (Ә.Х.Ғәлиева, С.С. Хәйретдинов), ҡурай еләге һәм ҡара бөрлөгән (А.Я.Герчиков, Г.В.Шендель һ.б.), айыу ҡурайы, меңъяпраҡ, шөңгөр сәскә (Р.М.Бәширова һ.б.) япраҡтарындағы Ф. өйрәнеү алып барыла. “Фармстандарт—Өфө витамин заводында” гөлйемеш емештәре, монгол сәйе тамыры һығынтыһынан Р витамины алыу технологияһы үҙләштерелә; капилляр нығытыусы аскорутин етештерелә. “Чародейка” фирмаһында, Өфө НЭЗ‑ында, “Таймас” ЯСЙ‑нда (Өфө) виноград төшө, һырғанаҡ, гөлйемеш һ.б. алынған Р витамины экстракттары косметика саралары етештереүҙә ҡулланыла.
Әҙәб.: З а п р о м е т о в М.Н. Фенольные соединения: распространение, метаболизм и функции в растениях. M., 1993.
Н.В.Кудашкина
Тәрж. Л.Н.Абдрахманова


text:
Салауатнефтемаш
АЙО «Салауатнефтемаш» (1978 йылға тиклем — «Салауат машина төҙөү заводы (СМЗ)») — бөгөнгө көндә шыйыҡса хәлендәге, газ хәлендәге матдәләрҙе һаҡлау, транспортировкалау буйынса мөрәжәғәттәр менән бәйле нефть һәм газ эшкәртеү, нефть химияһы, химия сәнәғәте һәм башҡа тармаҡтар өсөн ҡорамалдар етештереүсе алдынғы ширҡәттәрҙең береһе булып тора. Предприятиеның урынлашҡан урыны — 453256, БР, Салауат ҡалаһы, Йәш гвардеецтар урамы, 26.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Предприятиеға нигеҙ һалыусы булып 18-се һанлы комбинаттың Ремонт һәм механика заводы (РМЗ) тора, ул 1951 йылда ҡалыплашмаған ҡорамалдар эшләү һәм килтерелгән технологик ҡорамалдарҙы файҙаланыуға тапшырыу өсөн ғәмәлгә индеререлә.
1957 йылда РМЗ базаһында Салауат машиналар төҙөү заводы (СМЗ) булдырыла.
1989 йылда СМЗ НПО «Салауатнефтемаш» тип үҙгәртелә, уның составына «Ишембайнефтепроммаш» (Ишембай кәсепселек ҡорамалдары заводы һәм Ишембай машиналар эшләү заводы), Туймазы Химмаш-ы, Октябрь ЗНПОЙ-ы, Юлаговещ арматура заводы, Маячный ҡасабаһындағы «Нефтехиммаш» заводы инә. Баш предприятие — Салауатнефтемаш.
2000 йылда «Салауатнефтемаш» НПО-һы «Салауатнефтемаш» АЙО -һы итеп үҙгәртелде[1]. «Салауатнефтемаш» НПО -һына ингән предприятиелар үҙаллылыҡ ала.
2011 йылда «Салауатнефтемаш» АЙО-һына нигеҙ һалыуға 60 йыл тулды.
2014 йылда «Салауатнефтемаш» АЙО-һы БР-ның машиналар эшләү тармағы сәнәғәте ойошмалары араһындағы конкурстың «Хеҙмәт шарттарын һәм хефһеҙлеген иң яҡшы ойоштороусы» номинацияһында 1000-дән ашыу кешеһе булған ойошмалар араһында еңеп сыҡты.
Милекселәре һәм етәкселеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Предприятие продукцияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Газ өсөн ҡорамалдар, нефть химияһы һәм химия сәнәғәте.
- Тире-торбалы йылылыҡ алмаштырыу аппараты
- Торба эсендәге торба йылылыҡ алмаштырыусылары
- Һауа һыуытҡысы
- Колонна ҡорамалдары[2]
- Цилиндр һауытлы аппараттар
- Һауытлы ҡорамалдар
- Сепараторҙар, компенсаторҙар
- Таҙартыу фильтрҙары
- Осло биктәр
- Эшләтеп ебәреү камералары
- Запасовка ҡоролошо
«Салауатнефтемаш» АЙО-һы импортты алмаштырыу программаһы сиктәрендә ҡорамалдар етештереү буйынса түбәндәге эштәр үткәрә:
- Бикләү арматураһы
- Пластин һәм спираль тибындағы йылылыҡ алмаштырыу ҡорамалдары
- Картриджлы фильтрҙар
- Газгольдерҙар
- Нефть химияһы блок ҡорамалдары башҡарылышында
Шулай уҡ, маҡсатлы финанслау булғанда, үҙенең булған буш майҙандарын импортты алмаштырыуға йүнәлтелгән өҫтәмә ҡоролма төрҙәрен етештереүгә әҙер.
Эшмәкәрлек күрһәткестәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Салауатнефтемаш» АЙО-һы үҙ тармаҡтары араһындағы һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә («Газ комплексы өсөн ҡорамалдар һәм технологиялар» 13-сө халыҡ-ара күргәҙмә — «Нефтегаз-2010» Мәскәүҙең ЦВК «Экспоцентр», 2010. һ. б.), заманса ҡорамалдар һәм технологияларға, нефть эшкәртеү һәм нефть химияһында сәнәғәт төҙөлөшөнә арналған халыҡ-ара конференцияларҙа әүҙем ҡатнаша. 2014 йылда Ҡаҙанда үткән «Нефть, Газ. Нефть химияһы» 21-се Халыҡ-ара Күргәҙмәнең ҡатнашыусыһы була.
2014 йылдың майында «Салауатнефтемаш» АЙО-һы «Башҡортостандың иң яҡшы тауарҙары» республика конкурсы лауреаты була.
Социаль сфера[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Предприятие, ойошҡан рәүештә, һәр ярты йылға бер Күмертау ҡалаһының етем һәм ата-әсәләр ҡарауынан мәхрүм ҡалған балалар өсөн «Маячный» дәүләт белем биреү учреждениеһына бара.
Предприятиела Йәштәр Берләшмәһе ойошторолған, ул Профсоюз комитеты ярҙамында ойошма биләмәһе сиктәрендә лә, унан тыш та үткәрелгән спорт, мәҙәни, белем биреү, производство сараларында ҡатнаша.
Предприятиеның перспективалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Салауатнефтемаш» АЙО-һы дәүләттең тармаҡты үҫтереү сәйәсәте буйынса дәртләндереү сараһына йүнәлтелгән. Әлеге ваҡытта нефть эшкәртеү заводтары менән килешеү эштәре алып барыла (2016 йылға тиклемге күҙаллауға ярашлы, НПЗ физик һәм әхлаҡи яҡтан иҫкергән ҡорамалдарҙын 50 % самаһын техник үҙгәртеп ҡороу һәм импортҡа алмаштырыласаҡ ҡорамалдарҙың яңыһын уйлап сығарыу иҫәбенә яңыртырға ниәтләй).
Сит ил партнерҙарын эҙләү һәм хеҙмәттәшлектә үҙ стратегияһын уйлап сығарыу предприятиеның ыңғай мәлдәре булып тора.
Етәкселеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Предприятие директорҙары:
- ТулвинскийА. Ш. — 1953 йыл.
- Тюрин П. С. — 1955 йылдан.
- Чопикашвили Ш. А. — 1956 йылдан.
- Ведерников Л. Г.- 1965 йылдан.
- Татанаров А.А — 1973 йылдан.
- Пурис Е. Г. — 1974 йылдан.
- Ларцев А. В. — 1986 йылдан.
- Черных Ю. А. — 1995 йылдан
- Рәхимов Х. Х.- 2009 йылдан.
- Ғәлиуллин Р. А. — 2010 йылдан
- Запрометов А. Ю. — 2014 йылдан
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Предприятиела РФ Президенты Ельциндың Башҡортостан Республикаһындағы даими вәкиле Харлов Алексей Иванович[3], МЧС эштәре буйынса министр, БР Президенты хакимиәтенең ведомство-ара берләшмәһе сәркәтибе Мәһәҙиев Марат Шарифович[4] үҙҙәренең хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Салаватский нефтехимик» гәзите. № 49 (4982) 17.12.2011йыл. «Цистерналар артынан сират теҙелгән» мәҡәләһе.
- «Салауат». «Беҙҙең республика ҡалалары» серияһы. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте. 1965.
- «Салауат». Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте. 1987


text:
Кинематографияға иғтибар арта13.07.2018
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары бишенсе саҡырылышта йомғаҡлаусы пленар ултырышта “Башҡортостан Республикаһында кинематографияға дәүләт ярҙамы тураһында”ғы Башҡортостан Республикаһы Законына үҙгәрештәр индереү хаҡында”ғы Закон проектын беренсе уҡыуҙа ҡабул итте.
— Закон проектында төшөрөүҙе, прокатҡа сығарыуҙы һәм күрһәтеүҙе өлөшләтә финанслау рәүешендәге дәүләт ярҙамы федераль ҡануниәттә төшөнсәһе аныҡ билдәләнгән милли фильмдарға ҡарата күрһәтелеүе күҙ уңында тотола, — тине Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе Константин Толкачев. — Бынан тыш, Башҡортостан дәүләт власы органдарының республика прокат таныҡлыҡтарын тапшырыу вәкәләтен көсөнән сыҡҡан тип танырға тәҡдим ителә. Был фильмға прокат таныҡлығын биреү, баш тартыу һәм таныҡлыҡты саҡыртып алыу тәртибен көйләгән федераль норматив хоҡуҡ акттары менән ошо законды яраштырыу өсөн кәрәк. Әле федераль ҡануниәттә төбәк прокат таныҡлыҡтарын тапшырыу ҡаралмаған.


text:
Көҙ – бәшмәк йыйыу мәле. Был ваҡытта уларҙың ниндәйҙәре генә өлгөрмәй. Ҡайһы берҙәре ҡар яуғанға тиклем ултыра. Беҙ барыһын да белеп бөтмәһәк тә, республикабыҙ урмандарында уларҙың 60-ҡа яҡын ашарға яраҡлы төрө бар. Тәмле генә түгел, урман ите файҙалы ла.
Бәшмәктән ниндәй генә ризыҡтар әҙерләмәйбеҙ. Күҙ алдығыҙға шунда уҡ тоҙланған йәки маринадланғаны килеп баҫҡандыр, шулаймы? Ә унан бит иҫ китмәле тәмле билмән эслеге лә, икра һәм башҡа тәмлекәстәр әҙерләргә, төрлө салаттарға ҡушырға ла мөмкин. Шулай итеп…
Бәшмәктән икра
1 килограмм бәшмәккә (баллы, шыршы бәшмәге) 200 грамм кишер, 1 баш һуған, 2 һарымһаҡ тырнағы, тәменсә үҫемлек майы, тоҙ, борос алына.
Бәшмәктәрҙе яҡшылап йыуабыҙ ҙа тоҙло һыуҙа 10 минут тирәһе ҡайнатабыҙ. Һуғанды ваҡ итеп турап, майлы табала ҡыҙҙырабыҙ. Ҡырылған кишер, иҙелгән һарымһаҡ өҫтәп, 15 минут томалап бешерәбеҙ. Бешкән бәшмәкте блендерға һалып ваҡлайбыҙ ҙа баяғы табала ҡыҙҙырған массаны һалып бутайбыҙ. Икра әҙер. Уны стерилләнгән банкаларға тултырып, һалҡын урында һаҡларға кәрәк. Бындай ризыҡты икмәккә яғып ашарға ла, ҡоймаҡ эслеге итеп ҡулланырға ла мөмкин.
Билмән эслеге
Уны әҙерләү өсөн ярты кило тоҙланған бәшмәк, тәменсә ҡаймаҡ, 6 баш һуған кәрәк.
Тоҙланған бәшмәкте һалҡын һыуҙа сайҡатып алырға ла ит турағыс аша үткәрергә. Килеп сыҡҡан фаршҡа ҡаймаҡ, йомортҡа, ваҡ итеп туралған һуған ҡушып, яҡшылап бутайбыҙ. Эслек әҙерәк кеүек тойолһа, картуф иҙмәһе ҡушырға ла мөмкин. Ул тағы ла туҡлыҡлыраҡ булыр.
Хәҙер ҡамыр йәйеп, билмәндәр яһарға ғына ҡала. Бәшмәк билмәне ҡаймаҡ менән бик тәмле була.
Бәшмәк ҡушылған винегрет
Был салатты әҙерләү өсөн 2 ҡыҙыл сөгөлдөр, 2 картуф, 1 кишер, 100 грамм консерваланған фасоль, 3 тоҙланған ҡыяр, 1 баш һуған, 300 грамм маринадланған йәки тоҙланған бәшмәк кәрәк буласаҡ.
Бешкән сөгөлдөр, картуф, кишерҙе таҙартып, шаҡмаҡлап турайбыҙ. Һуғанды ваҡ итеп, ҡыярҙы түңәрәкләп киҫәбеҙ. Шунан барыһын бергә ҡушып, тоҙ, үҫемлек майы, фасоль һәм бер аҙ бәшмәк өҫтәп, һәйбәтләп бутайбыҙ. Хәҙер тәрән һауыт алып, төбөнә полиэтилен йәйәбеҙ. Уның өҫтөнә тоҙланған бәшмәктең ҡалған өлөшөн ипләп кенә теҙеп һалабыҙ ҙа әҙер салатты бушатабыҙ.
Винегретты 2 – 3 сәғәт һыуытҡыста тотҡас, һай тәрилкәгә һаҡ ҡына әйләндереп һалабыҙ.


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Тормош юлдары ҡатмарлы » Һәр кемдең үҙ сере, һис ҡасан бөтәшмәҫ күңел яраһы...
Һәр кемдең үҙ сере, һис ҡасан бөтәшмәҫ күңел яраһы...
Ира эштән һуң магазинға ғына һуғылды ла, тура дауаханаға йүгерҙе. Палатаға инеп, барыһы менән дә һаулашҡас, әсәһе янына килде:
– Әсәй, сәләм!
– Һин кем? – стенаға текәлеп ятҡан ҡатын килеүсегә башын борҙо.
– Һуң был бит мин – ҡыҙың, – Ира аптырап әсәһенә ҡараны.
Ҡатын йәмһеҙ итеп көлдө:
– Һин – минең ҡыҙым?! Үҙеңде көҙгөлә күргәнең бармы? Шүрәле ишеһең. Ә минең ҡыҙым һып-һылыу. Ҡуй инде, маймыл...
Ира илап ебәрмәҫ өсөн ауыҙын йырып, дорфа ҡыланды – әсәһенең мендәрен йәтешләп һалды, юрғанын рәтләне:
– Ну, ғәфү ит, шулай булғаныма, – ә үҙ алдына, маймылдан тыуғанмындыр, тип мөңгөрләне.
Әсәһенең ошо арала иҫе инәле-сығалы: йә бер кемде лә танымай, йә кинәт аҡылы теүәлләнә. Бына әле лә ята торғас, Ираға иғтибарлы ҡарашын йүнәлтеп:
– Бәй, Ира, һин килгәнһең дә, ни эшләп һаулыҡ та һорашмай ултыраһың? – тип йылмайғандай итте.
– Уянғаныңды көттөм, – тиеү менән сикләнде Ира. Әсәһе йоҡлап киткәс, уйҙары менән бала сағына әйләнеп ҡайтты.
... Атаһы менән әсәһен тәүҙән үк, пар түгелдәр, тигәндәр. Атаһы оҙон буйлы, ҡашыҡҡа һалып йоторҙай сибәр, уҡымышлы, ә әсәһе буйға тәпәш кенә, урта профессиональ белемле. Ни тип өйләнешкәндәрҙер, был турала бер ваҡытта ла ата-әсәһенең дә, туғандарының да һөйләгәне булманы. Ира үҙен белгәндән алып ғаиләләрендә гел ыҙғыш, иреш-талаш ине. Өйҙөң ҡотон осорған ғауғаларҙы әсәһенең башлап ебәргәнен хәтерләй. Сәмле, ғәрсел ҡатын ирен ҡыҙғаныуҙан ни эшләргә белмәй янъял ҡуптарғандыр, ахыры. Сөнки атаһын, юғары белемле белгесте, тиҙ арала эше буйынса үрләткәндәр, һәм ул йыш ҡына һуң ҡайта башлаған, күпселектә – һалмыш. Ира иң ҡатмарлы мәлгә этәргес булған төндө ап-асыҡ хәтерләй: уны, ун йәшлек ҡыҙ баланы, әсәһе уятып, әйҙә, киттек, тип кейендереп алып сығып киткәйне.
Һалҡын ямғырлы август төнөндә атаһының эш урынына барып етәләр. Ҡараңғылыҡҡа сумған бинаның бер генә тәҙрәһендә ут баҙырай – унда, ҡорғандарҙы ла тартмай, атаһы ниндәйҙер ҡатын менән ҡосаҡлашып, үбешә. Әсәһе күҙҙәрен шар асып, өнһөҙ шул тәҙрәгә оҙаҡ ҡарап тора ла, Ираның барлығын да онотоп, ҡайтыу яғына шәп-шәп атлай. Ира уның артынан йүгерә. Йүнләп бер ни ҙә аңламаһа ла, әсәһен йыуатырға, уның усын һыпырырға теләй, ләкин ҡулдарын ныҡ итеп һелтәп атлаған әсәһен етәкләргә бер нисек тә өлгөрә алмай. Ҡыҙыҡай өндәшергә лә ҡурҡа. Ҡайтып етеп, фатирға ингәс, әсәһе шатырлатып ишектәрҙе бикләй:
– Ике аяғының береһен баҫтырмаясаҡмын!
Һуңынан, күп йылдар үткәс, “изге бәндәләрҙең” ишеккә аноним яҙыуҙар ҡыҫтырғанын, шул арҡылы улар атаһының эш урынына аңдып барып йөрөүҙәрен белде. Атаһының бергә эшләгән йәш ҡыҙ менән һөйөшөүен ҡайһы көнсөл бәндә күтәрә алмағандыр, уныһы билдәһеҙ (бәлки, уға ғашиҡ берәй ҡатындыр, сөнки күркәм иргә өмөт итеүселәр аҙ булмай). Ләкин шул “изгелек теләүсе” күрәләтә ғаиләне емерә, ике кешене бәхетһеҙ итә – Ираны һәм уның әсәһен. Әсәһе үҙ һүҙендә тора: өйгә инергә маташҡан иренә ишекте асмай, уйнаш иткән ереңә кире бар, тип ирешеп ҡысҡыра. Бер-ике көндән ире, исмаһам, алмаш кейемдәрҙе алайым, тип килгәс, шифоньерҙа эленеп торған күлдәк-костюмдарҙы элгестә килеш кенә иҙәнгә таҫлап һала ла, балта менән сапҡыслай. Ошоно күргән Ира күҙҙәрен сытырайтып йома, ҡолаҡтарын ҡаплай, ләкин әсәһенең һәр һүҙе йөрәген яралай: “Ҡара, ҡара... һинең яратҡан атаң бит ул, йүнһеҙ атаң...” Әсәһе атаһының әйберҙәрен тәҙрә аша урамға быраҡтыра һәм ишек ярығынан иренә: “Башҡаса килмә лә, йөрөмә лә, бында һинең эҙең дә булмаһын!” – тип аҡыра. Шунан алып атаһы башҡаса ғүмерҙә лә килмәй. Бәлки, улар өйҙә булмаған саҡта килеп, бер аҙ әйберен алғандыр, уныһын Ира белмәй. Айырылышҡас, әсәһе эскегә һалыша, эшенән ҡыуыла. Аҙаҡ ул үҙен ҡулға алырға тырышып, төрлө эштә эшләп ҡарай, әммә эсергә әүәҫлеге арҡаһында бер урында оҙаҡ тотҡарланмай. Эш хаҡы аҙ булғас, осто осҡа саҡ ялғайҙар. Яртышар йыллап эсмәй түҙгән ҡатын, яңғыҙлыҡтан зарығып, ауырлыҡтарҙан ыҙаланып, ҡайғыһын аҙналар буйына араҡы менән баҫырға ынтылғанда, Ира өсөн түҙгеһеҙ көндәр тыуа. Эсеп алған әсәһен шайтан алмаштыра – ул уҫалға, яуызға әйләнә, агрессияһын ҡайҙа итергә белмәй, бар асыуын ҡыҙына төшөрә, селпәрәмә килгән хыялдары, тормошҡа ашмаған маҡсаттары өсөн үсте һис бер ғәйепһеҙ баланан ала...
– Өйҙә йыш ҡына ашарға тәғәм ризыҡ булмай торғайны, – тип һөйләне ошо хаҡта Ира, әсәһен ерләгәс. – Мәктәптән асығып, арып ҡайтаһың да, ишек төбөндә тапанып тораһың, инәлеп, илап, ә иҫерек әсәй индермәй ҙә ҡуя. Ярай ҙа яҡында бер әбей йәшәне, унда ҡунып йөрөнөм. Сығарылыш кисәһенә барыһы ла ике-өс ай алдан әҙерләнергә тотондо: туфли һатып алдылар, күлдәк тектерҙеләр. Минең дә матур булғым килде. Шуға атайға барҙым. Атайым беҙҙән киткәс тә өйләнде, яңы ҡатыны мине яҡын юллатманы. Әллә яңы ҡатынының һүҙенән сыға алманы, әллә мине яратманы, хәлең нисек, тип ғүмерҙә лә атай хәлде лә һораманы, ярҙам да итмәне. Был юлы, бәлки ярҙамлашыр, тип өмөтләнгәйнем дә, аҡса юҡ, тине. Аптырағандың көнөнән ярты ставкаға кафеға йыйыштырыусы булып эшкә урынлаштым. Бер көн өҫтәлдәрҙе һөртөп йөрөгәндә, атай яңы ҡатыны менән кафеға килеп инде. Эшләгәнемде күреп, шаҡ ҡатып ҡарап китте, әммә яныма килмәне. Ә бит мин бәләкәйҙән үлә яҙып атайымды яратҡайным. Уның менән харап ғорурландым... Баш ҡалаға курстарға уҡырға сығып киткәнемдә, кеҫәмдә бер тин аҡса булманы. Әсәй минең сығып киткәнемде лә белмәй, иҫерек йоҡлап ятып ҡалды. Йәшәргә урын булмағас, ҡунырға тимер юл вокзалына барҙым. Унда бомждарҙы, алкаштарҙы күреп, хәтәр ҡурҡтым. Төнө буйы Өфө буйлап күҙ йәшен түгеп, тертләп, шикләнеп, ҡотом алынып йөрөнөм. Таңды саҡ аттырҙым. Уҡытыусыға, миңә йәшәргә арзанға мөйөш кәрәк ине, тигәйнем, бергә уҡыған ҡыҙҙарҙың береһе, әйҙә, миндә йәшәп тор, тип саҡырҙы. Аҙаҡ икенсеһе, өләсәйемдә бик осһоҙға бер койка-урын бар, тип ҡыуандырҙы. Ғөмүмән, миңә курсташтарым шул тиклем ихлас ярҙам итте, уларға һаманғаса рәхмәт уҡыйым. Аҡсалары ла, кәңәштәре лә, йылы һүҙҙәре лә табылды минең өсөн. Ата-әсәмдән күрмәгән яҡшылыҡ, изгелекте ете ят кешеләрҙән күрҙем. Тамаҡ туйҙырырлыҡ аҡсаны гел улар йыйып бирҙе, кейемдәре менән дә бүлештеләр. Ә бер көндө, йылы курткам юҡ, нисек ҡышты сығырмын, ҡайҙан койка-урын өсөн аҡса табырға, тип хыялыйҙар булып, эй, Хоҙайым, ярҙам ит, тип, магазиндан икмәк алып сығып барғанда, ҡараһам, тротуар ситендә ҡағыҙ аҡса ята. Эйелеп алдым да, йәһәтләп пакетҡа тыҡтым, йәнәһе лә, кеше күрмәһен. Шул ҡағыҙ аҡсаға синтепон куртка һатып алдым, койка-урын өсөн хаҡты тулыһынса түләнем. Курстарҙы тамамлап, кире ҡайтҡас, эшкә урынлаштым, Руслан исемле егет менән таныштым. Ул мине оҙатып йөрөгәс, адресымды белә ине, шуға ла бер ялында беҙгә иртәрәк килеп, әсәйемдең иҫерек сағына тура килгәйне бит әле. Әсәйем уны индергән дә, мине яманлап, насарлап һөйләп бөткән. Эштән ҡайтып инһәм, Ира йөрөмтәл, бында уның менән йоҡламаған ир заты ҡалмаған, тип һөйләп тора. Әсәй, ниңә нахаҡҡа улайтаһың, тип илап ебәргәйнем, ә ниңә, дөрөҫөн һөйләйем, тисе. Русландың күҙҙәре тамам аҡайғайны. Башҡа килмәҫ, минең менән йөрөмәҫ, тип ҡайғырғайным. Ә ул килде. Әсәйеңде күргәс тә, атайымды хәтерләнем, тип һөйләне: “Хәбәре, үҙ-үҙен тотошо – тас минең атай инде!” Баҡтиһәң, минең аҡыллы, уңған Русланымдың атаһы шулай алкоголизм менән сирләп, вафат булған икән. Беҙ өйләнештек. Туйҙа әсәйем дә, атайым да булманы. Береһе иҫерек йоҡлап ятты, икенсеһен бисәһе ебәрмәне, шикелле. Хәйер, белмәйем. Ләкин шунан саҡ ҡына алдараҡ туғандарҙың юбилейында ул мине бөтөнләй күрмәмешкә һалышты, һаулыҡ һорашыу түгел, хатта минең яҡҡа ҡараманы ла. Шул мәлдә уны тормошомдан һыҙып ырғыттым. Икенсе ҡатыны мәрхүмә булғас, ул ҡабаттан өйләнде. Был юлы бик яҡшы, киң күңелле, мәрхәмәтле ҡатынға юлыҡты. Ул беҙҙе татыулаштырырға тырыша, әммә күңелем атайға ҡарата ҡатҡайны инде. Хатта ауыр хәлдә дауаханала ятҡанында ла янына барманым, сөнки әсәйҙе ерләгәндә ул бөтөнләй ярҙам итмәне, килеп, коридорҙа кеше араһында бер аҙ торҙо ла, сығып китте. Ә миңә шул саҡта уның бер йылы һүҙе етер ине. Уны кисерергә. Һөйөүенән, иғтибарынан мәхрүм иткәне өсөн.
Әсәйемдең эсеүе эҙһеҙ үтмәне. Атай менән айырылышҡандан һуң ул стрестан диабет менән дә ауырып киткәйне, шул бөтәһе бергә уны аяҡтан яҙҙырҙы, яман сиргә юлыҡтырҙы. Ауыртыуҙарын көслө дарыуҙар ҙа баҫа алманы. Һыҙланыуға сыҙай алмай, өйҙөң аҫтын-өҫкә килтерә торғайны. Быны һөйләүе түгел, иҫләүе лә үтә ҡыйын. Ғүмер һуңында, күрмәгәнеңде күрһәттем инде, кисер йүнһеҙ әсәйеңде, тип нисектер ғәфү үтенде: “Миңә бер тапҡыр ҙа боролоп ҡарамаһаң да, һиңә үпкә юҡ”. Ә мин уға үпкә һаҡламаным да. Йәлләй торғайным. Ниңә үҙеңде яндыраһың, атайҙан башҡа ла тормош бар, тип әйткем килде, тик ул эс серҙәрен бүлешерлек яҡыным була алманы.
Уның ҡарауы хәҙер, аллаға шөкөр, тип йәшәйем: иремдән уңдым, балаларым һау-сәләмәт, яҡшы уҡыйҙар, тәртиплеләр. Ҡайһы бер мәлдә зыулап ерле юҡтан ирешә башлаһам, үҙемдә әсәйемде танып, шунда уҡ телемде тешләйем. Уның хаталарын ҡабатламаясаҡмын. Ғү-мер-ҙә лә...
Оҙон буйлы, зауыҡлы кейенгән һылыу Ира урамдан үткәндә, ир-егеттәр уға һоҡланып ҡарап ҡала. Йылмайһа, тирә-яҡ яҡтырып китә. Донъяны йәмләр өсөн генә тыуған Ираның бала сағы шундай зарлы, үкенесле, күңелһеҙ булғандыр, тип кем уйлаһын?! Һәр кемдең үҙ сере, йылмайыу-көлөүе артында ла үҙ ҡайғы-хәсрәте, һис ҡасан бөтәшмәҫ яраһы, үҙ тамуғы...
Баныу ҠАҺАРМАНОВА.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
Баҡсасы кәңәштәре
21 января 2015 йыл | Кәңәштәр
Ҡыш уртаһы. Иң һалҡын ай. Емеш ағастары тәрән йоҡоға сумған.
Ғинуар айында емеш ағастарын һәм еләк ҡыуаҡтарын ҡышҡы һалҡындан һаҡлау эштәре йәйелдерелә. Ҡар туплау, ҡыуаҡтарҙы ҡар менән күмеү – төп эштәрҙең береһе. Ҡар тотоу щиттары күсереп ултыртыла, ҡар канауҙары ҡаҙыла, ҡар өйөмдәре эшләнелә.
Ғинуар айында емеш ағастарын һәм еләк ҡыуаҡтарын ҡышҡы һалҡындан һаҡлау эштәре йәйелдерелә. Ҡар туплау, ҡыуаҡтарҙы ҡар менән күмеү – төп эштәрҙең береһе. Ҡар тотоу щиттары күсереп ултыртыла, ҡар канауҙары ҡаҙыла, ҡар өйөмдәре эшләнелә.
Мәскәүҙә лә еңеү яуланыҡ
21 января 2015 йыл | Мәғариф
Красноусол башҡорт гимназия-интернатының "Квазар” төркөмө, йәки 11 уҡыусы – Динар Ваһапов (7-се класс), Айлина Әбделмәнова, Ильяс Булатов, Вадим Ганюта (8-се класс), Ангелина Соколовская (9-сы класс), Лениза Ғүмәрова, Юлиә Әбелғужина (10-сы класс), Фәнзил Солтанморатов, Ильмира Сәфәрғәлиева, Ильяс Ғәйнуллин, Эльвина Ғиззәтуллина (11-се класс) "Киләсәк интеллекты” Бөтә Рәсәй бәләкәй фәндәр академияһы үткәргән "Рәсәй – Тыуған илем” Бөтә Рәсәй тарихи турнирында ҡатнашты.
ПОЛИЦИЯ ХӘБӘР ИТӘ
21 января 2015 йыл | Хоҡуҡ
(31 декабрь – 11 ғинуар)
Эскән килеш автомашинаны алып киткән31 декабрь көндө М.-дан эскән хәлдәге ире уның атаһының автомашинаһына ултырып сығып китеүе хаҡында хәбәр алына. Юл-патруль хеҙмәте хеҙмәткәрҙәре тарафынан автомашина туҡтатылып, был баш-баштаҡҡа ҡарата административ протокол төҙөлә.
Баскетбол – етеҙҙәр , таҫылдар уйыны
21 января 2015 йыл | Спорт
Башҡортостан Республикаһы мәктәп уҡыусыларының ХVII спартакиадаһы сиктәрендә "КЭС-БАСКЕТ” мәктәп баскетбол лигаһы чемпионаты регламенты буйынса балалар спорт клубтары командалары баскетбол буйынса финал ярыштарына беҙҙең районға килде. 14-16 ғинуарҙа баскетболсы ҡыҙҙар командалары үҙ-ара көс һынашты.
Юлдарҙа ғүмерҙәр ҡыйылмаһын
21 января 2015 йыл | Хоҡуҡ
ЮХХДИ начальнигы, полиция ма-йоры Жәлил Ғәйнуллин менән әңгәмәлә һүҙ районыбыҙ юлдарында күҙәтелгән киҫкен проблемалар хаҡында барҙы, шулай уҡ уҙған йылға йомғаҡ яһалды.


text:
16 ғинуар
16 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 16-сы көнө. Йыл аҙағына тиклем 349 көн ҡала (кәбисә йылында 350).
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- АҠШ — Дин тотоу иреклеге көнө.
- Таиланд — Уҡытыусылар көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1712 — Пётр I фарманы менән Рәсәй империяһында Хәрби инженер мәктәбе эш баашлай. Хәҙер ул — А. Ф. Можайский исемендәге Хәрби инженер-космик университет.
- 1909 — Эрнест Генри Шеклтон экпедицияһы Ерҙең көньяҡ магнит полюсын аса.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1925 — Яныбай Хамматов (16.01.1925—28.09.2000), партия һәм дәүләт эшмәкәре, яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 1966 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994).
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бағышаев Зәйнулла Абдулғәлим улы (16.01.1946), Рәсәй дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, III һәм IV саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, Педагогия фәндәре докторы (2004), профессор (2004).
- Мөнир Вафин (16.01.1961), журналист һәм шағир, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015).
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ғәли Ибраһимов (16.01.1919—26.11.1989), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы. 1957 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм «Почёт Билдәһе» (1986) ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының (1969) һәм РСФСР-ҙың (1979) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1983).
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1818 — Шиһабетдин Мәржәни, татар мәғрифәтсеһе, фәлсәфәсе, тарихсы, дин әһеле, педагог, археолог, этнограф.
- 1934 — Василий Лановой, совет һәм Рәсәй театр һәм кино актёры. СССР-ҙың халыҡ артисы (1985), Ленин премияһы лауреаты (1980).
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 207
ТАЛДУТ (Lysimachia), кәзә һаҡалы һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 60 төрө билдәле, башлыса Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда 2 төрө үҫә: ябай Т. һәм тәңкәле Т., йәки болон сәйе. Күп йыллыҡ үләндәр. Һабаҡтары нескә, түшәлеүсән йәки төҙ, өҫкө өлөшөндә тарбаҡлы, бейеклеге 20—125 см. Япраҡтары йомортҡа формаһында йәки оҙонса, ҡыҫҡа һаплы, ҡапма‑ҡаршы, ҡайһы берҙә суҡлы. Сәскәләре һары төҫтә, эре, япраҡ ҡуйындарында йәки ос һеперткеһендә урынлашҡан. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — ҡумта, июль—авг. өлгөрә. Һыубаҫар болондарҙа, һаҙлыҡтарҙа, әрәмәләрҙә, йылға һәм күлдәр янында үҫә. Тәңкәле Т. Башҡортостандың Урал алды һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көнбайыш битләүендә, ябай Т. респ. бөтә терр‑яһында таралған. Баллы үҫемлектәр. Составында дуплаусы матдәләр, С витамины һәм сапониндар булған ябай Т. халыҡ медицинаһында ҡулланыла.
Е.В.Кучеров
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 234
ТӨП ФОНДТАРҘЫҢ АМОРТИЗАЦИЯЛАНЫУЫ, билдәле бер осор эсендә (йылдарҙа иҫәпләнә) физик һәм мораль яҡтан иҫкереү арҡаһында төп фондтарҙың, тәүге хаҡын үҙҙәре ҡатнашлығында етештерелгән продукттың үҙҡиммәтенә өлөшләп күсереү процесы. Амортизация бүлемдәре ай һайын билдәләнгән нормативтар б‑са ғәмәлгә ашырыла. Пр‑тие тиҙләтелгән Т.ф.а. (ғәмәлдәге нормативтарҙан юғарыраҡ) файҙалана ала, был һалым һалына торған табышсуммаһын кәметә, яңы техника һәм технологиялар индереүгә стимул бирә. Пр‑тие, ҡорамалды файҙалы ҡулланыуҙың көтөлгән срогын (килем килтереү осоро), уны эксплуатациялау режимын һәм техник шарттарын, ремонт системаларын һ.б. иҫәпкә алып, амортизация сәйәсәтен үҙ аллы билдәләй. Төп фондтарҙың төрҙәре б‑са амортизация бүлемдәре ысулын һайлау пр‑тиеның финанс хәленә, һалым һалынмай торған килемдәре формалашыуына бәйле. Амортизация бүлемдәренән барлыҡҡа килгән йыллыҡ сумма 4 ысулдың береһе б‑са хисаплана: һыҙыҡ (тигеҙ), кәметелгән ҡалдыҡ, файҙалы ҡулланыу срогына ҡарап төп фондтарҙың хаҡын иҫәптән сығарыу һәм продукция (эш) күләменә ярашлы ҡиммәтен иҫәптән сығарыу. Иң ябай кимәлдә Т.ф.а. пр‑тиеларҙың матди‑техник базаһын тулыһынса яңыртыу, эшмәкәрлек даирәһен киңәйтеү өсөн кәрәкле аҡса туплау процесынан ғибәрәт; юғары кимәлдә (баҙар конъюнктураһын иҫәпкә алып, өҙлөкһөҙ яңыртылып торған һәм һуңғы продукция сығарған эшкәртеү тармаҡтарына, алдынғы инфраструктураға эйә булған төбәктәрҙә) — иҡтисадтың тармаҡ структураһын камиллаштырыу, фән ҡаҙаныштарын күпләп файҙаланыуҙы арттырыу инструменты. БР‑ҙа амортизация бүлемдәренең дөйөм суммаһының яҡынса 98%‑ы һыҙыҡ ысулы б‑са ғәмәлгә ашырыла, ул төп фондтарҙың һәр төрөнә ярашлы раҫланған амортизация бүлемдәре нормалары нигеҙендә ҡулланыла. 90‑сы йй. алып иҡтисадтың дәүләткә ҡарамаған секторында амортизация фондтарын туплау һәм тотоноу даирәһе пр‑тиеларҙың үҙ ҡарамағына ҡалдырыла.
В.З.Рогачёв, В.Ғ.Хәйруллина
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 281
СЛИВА (Prunus), роза һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған ағас йәки ҡыуаҡлыҡ заты. 30‑ҙан ашыу төрө билдәле, Евразияның, Төньяҡ Американың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда уссури С. һәм ҡытай С. төрҙәренә ҡараған сорттар үҫтерелә. Бейеклеге 2,5—3,5 м булған ағас йәки ҡыуаҡ. Япрағы йомортҡа йәки кире йомортҡа формаһында. Сәскәһе аҡ төҫтә. Апр. аҙағында сәскә ата. Емеше — һутлы төшлө емеш, йомронан алып оҙонса йомортҡа формаһына тиклем, һарынан алып ҡуйы зәңгәр төҫкә тиклем, ауырлығы 12—40 г, авг. уртаһында өлгөрә; составына 8—10% шәкәр, 2% органик к‑талар, 1%‑ҡа тиклем пектин; витаминдар һ.б. инә. БР‑ҙа ҡыуаҡ формаһында үҫтерәләр. С. ултыртҡандың 2—4‑се йылына емеш бирә башлай. Ҡышҡа сыҙамлы һәм дым яратыусан үҫемлек. Үҙ аллы үрсей алмай, сәскә атыу ваҡыттары тура килгән ике сорт ултырталар. С. ағас һымаҡ нығынған сыбыҡсаларын күгәнгә, алсаға, С. урындағы сорттарына ялғап үрсетелә. Яҙ көнө ҡалҡыу һәм үтә елдәрҙән һаҡланған участкаларға, яҡшы дренажланған тупраҡҡа ултыртыла, рәт эсе араһы 1,5— 2,0 м, рәттәр араһы 3—4 м. Уңдырышлылығы 1 үҫемлектән 25—30 кг (Кушнаренко емеш‑еләк культуралары һәм виноград селекцияһы үҙәге; 2007). Емеше яңы йыйылған һәм эшкәртелгән килеш ҡулланыла. С. интродукцияланған сорттарын һынау һәм зона агротехникаһын эшләү б‑са тикшеренеүҙәр 1956 й. башлап Кушнаренко селекция үҙәгендә (Р.И.Болотина, Т.Ғ.Дёмина, В.П.Стреляев һ.б.), 1964 й. — Бөрө сорт һынау участкаһында (М.Т.Гак) алып барыла. С. бөтә ауыл хужалығы зоналарында үҫтерелә. БР б‑са ҡулланылышҡа Алтайская юбилейная, Красносельская, Краснощёкая, Шершневская һ.б. сорттары индерелгән.
Әҙәб.: Е н и к е е в Х.К. Биологические особенности сливы и выведение новых сортов. М., 1960; Садоводство в Башкортостане /М.Г.Абдеева [и др.]. Уфа, 2006.
Т.Ғ.Дёмина
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 208
ТОТАШТЫРҒЫС ТУҠЫМАНЫҢ ДИФФУЗИЯ АУЫРЫУҘАРЫ аутоиммун һәм иммун комплекслы процестар үҫеше м‑н төрлө ағзалар һәм системалар шешеүенә, ш. уҡ артыҡ фиброздар барлыҡҡа килеүенә бәйле. Т.т.д.а. ревматоид артрит (ш. иҫ. ювениль), системалы ҡыҙыл сөсө ауырыуы (ҡара: Ауто аллергия ауырыуҙары), системалы склеродермия, дерматомиозит, ш. уҡ диффуз фасциит, ревматик полимиалгия, ҡабатланып торған полихондрит һәм панникулит инә. Т.т.д.а. үҫешенә нәҫелдән килгән бирешеүсәнлек, вирус инфекциялары һ.б. булышлыҡ итә. Киҫкен һәм хроник (йыш ҡабатланып һәм көсәйеп торған) формаларҙа үтә. Төп симптомдары: күп ағзаларҙа, системаларҙа тоташтырғыс туҡыма һәм тамырҙарҙың зарарланыуы; һәр ауырыуға үҙ клиник сағылышы хас. Диагностика лаб. (биохимик, иммунологик һынауҙар һәм тестар) һәм рентгенологик тикшереү мәғлүмәттәренә нигеҙләнә. Дауалау: медикаментоз (шешеүгә ҡаршы стероид булмаған дарыуҙар, глюкокортикостероидтар, анальгетиктар һ.б.), физиотерапевтик (ауыртҡан урынға аппликациялар, дауалау физкультураһы һ.б.), хирургик (быуындарға реконструктив операциялар, быуындың синовиаль тиресәһен ярыу һ.б.). Шифахана‑курорт һәм рекреация учреждениеларында һайлап дауаланыу тәҡдим ителә. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: васкулит, остеопороз, системалы сағылыштар (сираҡ тиреһендә сей яралар, йөрәк, күҙ, үпкә ауырыуҙары) һ.б. Иҫкәртеү: дауалау гимнастикаһы, вирус ауырыуҙарын үҙ ваҡытында дауалау һ.б. Башҡортостанда 100 мең кешегә Т.т.д.а. м‑н сирләгән ололар түбәндәгесә теркәлгән: 2007 й. — 56,9; 2009 — 64,5; 2011 — 53,9 кеше. БДМИ‑ла 20 б. 40—50‑се йй. башлыса эске ағзаларҙың (А.Я. Дегтярь, Е.М.Майргойз, Т.И. Перевозникова) һәм тиренең (М.Т.Бриль, Р.Э. Вевер, А.И.Картамышев, В.Ф.Татаринов, Г.Э.Шинский) зарарланыуы м‑н барған Т.т.д.а. дауалау б‑са, 60—70‑се йй. башлыса быуын зарарланыуы м‑н барған Т.т.д.а. дауалауҙа “Красноусол” (З.Н. Булыженкова, Л.Г. Миңлемөхәмәтова, А.Х.Түрйәнов) һәм “Янғантау” (Х.Х. Ганцева, Т.М. Йыһангиров, Ғ.Н.Тереғолов, Ш.И. Әхмәтйәнова) шифаханаларының дауалау факторҙарын ҡулланыу һөҙөмтәһе б‑са фәнни тикшеренеүҙәр үткәрелә; Т.т.д.а. шешеүгә ҡаршы стероид булмаған дарыуҙар файҙаланып дауалау ысулдары эшләнә һәм дауалау практикаһына индерелә (Р.Ә.Дәүләтшин, Р.Г. Камалова). Шулай уҡ ҡара: Генетика.
Әҙәб.: Г а н ц е в а Х.Х. Паротермальные ванны в лечении больных ревматоидным артритом. Сочи, 1987.
Х.Х.Ганцева
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Википедия:Изге ниәт менәндер тип уйлағыҙ
Шуның өсөн ниндәйҙер төҙәтмә, күрәләтә яуыз уйҙан түгел, изге ниәттән икәнлеге күренеп торған хәлдә, хата менән ҡуйылған тип иҫәпләйһегеҙ икән, — төҙәтеү менән генә сикләнегеҙ, вандаллыҡ тип билдәләргә йә кире ҡағырға ашыҡмағыҙ. Әгәр фекер менән килешмәһәгеҙ, оппонентығыҙ бәлки проектҡа ихластан файҙа килтереү ниәте менән яҙғанлығын иҫегеҙҙән сығармағыҙ. Уға фекерләшеү битендә мөрәжәғәт итеп, үҙегеҙгеҙгә лә мәсьәләне асыҡлау, теге кешегә лә үҙ фекерен яңынан ҡарап сығыу мөмкинлеге тыуҙырығыҙ.
Йыш ҡына был аңлашылмаусанлыҡтарҙы сисергә һәм мәғәнәһеҙ бәхәстәр ҡуйыртмаҫҡа етеп ҡуя. Бигерәк тә яңыҡайҙарға сабыр һәм рәхимле мөнәсәбәт кәрәклеген онотмағыҙ, улар Википедия ҡағиҙәләрен һәм мәҙәниәтен бик белеп бөтмәүҙәре лә ихтимал.
Яңы ҡатнашыусы үҙенең тәртибен бик дөрөҫ тип уйлауы ла бар, ғәҙәттә ундайҙар Википедия мәҙәниәтен аңламай йә иһә яңылыш аңлай.
Йыш ҡына яңыҡайҙар үҙе өнәмәгән ҡағиҙәләр элекке шәхси тәжрибәһенә ярашлы үҙгәртелергә тейеш тип һанай. Бынан тыш байтаҡ яңыҡайҙар, теге йәки был өлкәлә тәжрибәһе һәм төплө белеме булған осраҡта, быны шунда уҡ таныуҙарын һәм ихтирам итә башлауҙарын көтә. Шул арҡала уларҙың ярамаған тәртибе тәкәбберлек һәм маҡтансыҡлыҡтан түгел, ә бына ошоға иҫәп тотоуҙары арҡаһында килеп сыға.
Ҡатнашыусыларҙың намыҫлылығы уларҙың ғәмәленә түгел, ә ниәтенә күрә тип баһалана. Кешеләр изге ниәттән булғанда ла хата яһаусан, һәм шулай килеп сыҡҡанда хилафты төҙәтергә кәрәк. Әммә һеҙ был хаталар яман ниәттән эшләнгән кеүек эш итергә тейеш түгелһегеҙ.Төҙәтегеҙ, әммә әрләшмәгеҙ. Википедияла һеҙ килешмәгән кешеләр осраясаҡ. Әммә улар хаҡһыҙ булған хәлдә лә, проектты юҡҡа сығарырға йә яманатлы итергә теләй тигәнде аңлатмай. Шулай уҡ уртаҡ тел табыуы ауыр булған кешеләр ҙә осрар. Әммә был да улар проектҡа зыян килтерергә маташа тигәнде аңлатмай, бары тик һеҙгә улар менән уртаҡ тел табыу ауыр. Ҡатнашыусының тәртибе хатта яман ниәттән кеүек күренһә лә, намыҫһыҙлыҡ менән аңлатырға тырышыу урынһыҙ, сөнки әүҙем ҡатнашыусылар һәм администраторҙар араһында ҡаршылыҡ тыуғанда быны туҡтатыу ысулы (төҙәтмәләр, кире ҡағыуҙар, блокировкалар) ҡатнашыусының ниәтенән түгел, ә тәртибенән сығып билдәләнәсәк.
Һис шикһеҙ, намыҫлылыҡ презумпцияһы менән зарарлы ғәмәлдәргә иғтибар бирмәү араһында айырма бар. Башҡалар һеҙҙең изге ниәттә икәнлегегеҙҙе белһен өсөн был ниәттәрегеҙҙе күрһәтә лә белергә кәрәк. Башҡалар һеҙҙең изге ниәттәрегеҙҙе фараз итеп кенә ҡалырға мәжбүр булмаһын. «Мине изге ниәтле тип уйлағыҙ!» тигән талап үҙ ғәмәлдәрегеҙҙе аңлатырға тейешлектән азат итмәй, ә быны бик йыш иҫәпкә алмайһығыҙ икән, башҡаларҙы һеҙҙең намыҫлы булмауығыҙға йә бәйелһеҙ булыуығыҙға инандырасаҡ.
Төҙәтмәләр һуғышы ҡыҙғанда изге ниәт принцибы иҫтән тиҙ сыға. Бының эҙемтәләре насар булыуы ихтимал:
- Шәхескә бәйләнеүҙәрНамыҫһыҙлыҡта ғәйепләп, кемгәлер бәйләнә башлаһағыҙ, ул да һеҙҙең тарафтан хаслыҡ күрә башлауы бар. Төҙәтмәләр һуғышы ҡыҙғандан-ҡыҙасаҡ ҡына. Кешеләр фил кеүек үк, асыу тотоусан.
- Нейтраль ҡараш (НҠ)принцибынан тайпылыу. Мәҡәләләрҙең барыһын да ҡәнәғәтләндереүенә өлгәшеү маҡсатлы. Мәсәләгә бер яҡлы ғына ҡарашты төҙәтеү кәрәк булғанда, мәҡәләгә үҙгәрештәр индерергә кәрәк булған осраҡта ла, уртаҡ тел табырға тырышмау НҠ принцибын боҙоуға килтерә.Башҡа ҡатанашыусы ни өсөн мәҡәлә эстәлегенә үҙ фекерен таға, ниңә ул мәҡәлә ғәҙелһеҙ тип уйлай — быны асыҡларға тырышырға кәрәк. Артабан, мөмкин булғанса фекерҙәрҙе дөйөмләштереп, үҙ фекерегеҙҙе нейтраль тел менән бирергә тырышығыҙ. Әгәр һәр яҡ шул приницҡа таянып эш итһә, ахыр сиктә ярайһы уҡ нейтраль ҡарашҡа килә, һис юғы күпмелер яҡыная алырһығыҙ.
Мөхәррирҙе ғәйепләү урынына, кемделер хаслыҡлы тип уйлаһағыҙ ҙа, хатаны тыныс ҡына төҙәтеп ҡуйыуығыҙ хәйерлерәк булыр. Дуҫтарса шәкелдә белдерелгән фекерҙе кеше тынысыраҡ ҡабул итә, ризалаша ла. Әгәр әле генә өҫтөлгән текст дөрөҫ түгел тип һанайһығыҙ икән, алып ташлау урынына төҙөтмәләр индерһәгеҙ, яҡшыраҡ булыр.
Төҙәтмәләрегеҙ ялған йәки оригиналь тикшеренеүҙәр (оритик) тип белдерһәләр — башҡа ҡатнашыусыларҙы һыйҙырмауҙа ғәйепләргә ашыҡмағыҙ һәм хаҡлығығыҙҙы буш һүҙҙәр менән иҫбатлап маташмағыҙ, ә баҫма йәки электрон сығанаҡтарҙа үҙегеҙ тапҡан мәғлүмәттәргә һылтанма яһағыҙ.
Был тәҡдимдәр күрәләтә дөрөҫ булмаған осраҡта ҡатнашыусылар киреһен иҫбатлауҙы дауам итмәҫкә тейеш тип талап итмәй. Вандализм, шәхескә бәйләнеүҙәр, агрессия һәм мыҫҡыллауҙар, шулай уҡ төҙәтмәләр һуғышы изге ниәтте юғалтыуға килтерергә мөмкин.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[вики-тексты үҙгәртергә]
- Иҫәрлек менән аңлатып булған нәмәлә насар ниәт эҙләмәгеҙ.
- Ғәйепһеҙлек презумпцияһы
- Шулай уҡ был предметҡа ҡағылышлы һәм мөхәррирләгән ваҡытта изге ниәтегеҙҙе күрһәтер өсөн ни эшләргә (һәм ни эшләмәҫкә) тураһындағы кәңәштәр булған башҡа ҡағиҙә һәм күрһәтмәләр:


text:
Cлушайте Интернет-радио ВАТАН онлайн бесплатно на TOP-Radio в прямом эфире, в хорошем качестве без регистрации!
- Битрейт: 128 кбит/с
- Жанр: Поп-музыка
- Страна: Россия
- Город:
- Частота: Интернет-радио
- Адрес:
- Телефон:
- Email:
- Дата основания: 11 октб. 2017 г
- Официальный сайт: gtrk.tv/vatan
Позиция в рейтинге
«ВАТАН» Башҡорт интернет - радиоһы Башҡорт телендәге "Ватан" интернет-радиоһы 2017 йылдың 11 октябрндә эфирға сыға. Интернет радио тәү сиратта башҡорт йәштәре һәм ғөмүмән йәштәр аудиторияһы өсөн эшләй.Сәғәт һайын һуңғы хәбәрҙәр, заманса йыр-моң, ремикстар, ҡыҙыҡлы ҡунаҡтар менән әңгәмәләр,бүләктәр уйнатыу тәүлек әйләнәһенә барасаҡ. Беҙҙең сайт аша ҡотлау-сәләмдәрегеҙҙе ебәреп,уларҙы тура эфирҙа Ер шарының бар нөктәһендә лә тыңлай алаһығыҙ. Интернет-радио «ВАТАН» Интернет-радио «ВАТАН» на башкирском языке начало свое вещание 11 октября 2017 года. Это-радио нового поколения, которое создано для того, что бы до любой точки мира донести качественную, современную музыку и последние новости на башкирском языке. Круглосуточно! «Ватан» - это радио продвинутых и энергичных людей!


text:
Изгелекле кешеләр ҙә бар
22 мая 2013 йыл | Хаттар
Мин, ярайһы уҡ оло йәштәге кеше, апрель айы баштарында "Ҡарлуғас” магазинына телефонға аҡса һалырға сыҡҡайным. Атлап китеп барғанда, ҡапыл нимәлер булды, йөрәк ҡыҫып, тын алыуы ауырлашты, аяҡтар атламаҫ булды.
Ә һеҙ беләһегеҙме?
22 мая 2013 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Грек теленән ингән "музей” һүҙе "музалар йорто” (муза – илһам сығанағы, ижад дәрте) тигәнде аңлата һәм тарихи ҡомартҡыларҙы, сәнғәт әҫәрҙәрен, ғилми коллекцияларҙы йыйып һаҡлай һәм күргәҙмәгә ҡуя торған махсус ойошманы белдерә. Донъялағы иң беренсе музей – Мусейон – беҙҙең эраға тиклем 290 йылда Александрия ҡалаһында барлыҡҡа килгән.
Музейҙар – мәҙәниәтебеҙ көҙгөһө
22 мая 2013 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Музейҙар аша йәмғиәт тарихи-мәҙәни мираҫҡа булған мөнәсәбәтен белдерә, тигән фекер йәшәп килә, һәм бының менән килешмәү мөмкин түгел. Музей етәксеһе бар экспонаттарҙы һаҡлап ҡына ҡалмай, уларҙы өйрәнеп, киләһе быуындарға ҡомартҡы итеп ҡалдырырға тырыша, эҙләнеп, экспонаттар йыйып, фондтарҙы туплай. Рухи ҡомартҡыларҙы йыйыу һәм һаҡлау менән бергә музейҙар ҙур ғилми-ағартыу һәм уҡытыу-тәрбиәүи эштәр башҡара.
Эдуард - өлгөлө һалдат
22 мая 2013 йыл | Хаттар
Күптән түгел Бажыҡ ауылында йәшәүсе Гүзәл Һаҙый ҡыҙы Харисова Абхазияла хеҙмәт итеүсе улы Эдуардтың хәрби часть командованиеһынан Рәхмәт хаты алып, оло ҡыуаныс кисерҙе.
Ауылым уңғаны
22 мая 2013 йыл | Хаттар
1960 йылдың яҙында Сәйетбабала йәшәүсе Сәлимовтар ғаиләһендә яр һалып игеҙәктәр – ике ир бала донъяға килде. Уларҙың ауырлығы ла, буй үлсәмдәре лә һәйбәт, үҙҙәре теремек ине.


text:
Фил (
Хайуандар араһында тик филдәрҙә генә ерләү йолаһы бар. Ғәҙәттә, фил 60-80 йыл йәшәй. Әгәр берәй фил ауырыһа, башҡалары уға аҙыҡ килтерә, баҫып торғанда терәк була. Фил үлһә, күпмелер ваҡыт көтөү ағзалары уны ашамлыҡ һәм һыу ярҙамында терелтергә тырыша. Ә үлеүендә инанғас, көтөү тынып ҡала. Йыш ҡына улар тәрән булмаған ҡәбер ҡаҙа һәм үлгән филде ботаҡтар һәм батҡаҡ менән ҡаплай. Бер нисә көн хайуандар ошо ҡәбер янында ҡала. Осраҡлы рәүештә яңғыҙ, таныш булмаған филдең мәйетенә юлыҡҡан осраҡта ла, көтөү шулай уҡ уға һуңғы ҡәҙер-хөрмәт күрһәтә. Бынан тыш, филдәрҙең үлгән кешеләрҙе лә шулай ерләү осраҡтары билдәле.


text:
Владимир Путин: «Рәсәй киләсәккә ынтылырға, заманса булырға тейеш»
Владимир Путин: «Рәсәй киләсәккә ынтылырға, заманса булырға тейеш» Фото: Стоп-кадр видео
ӨФӨ, 2017 йыл, 14 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
Бөгөн Мәскәүҙә Рәсәй Президенты Владимир Путиндың матбуғат конференцияһы бара. Йыл һайын дәүләт башлығы Рәсәй һәм сит ил журналистары менән осрашыу үткәрә.
«Һеҙ ни өсөн һайлауҙа ҡатнашаһығыҙ, маҡсатығыҙ ниндәй, Рәсәй өсөн ниндәй эштәр атҡарырға теләйһегеҙ һәм мөҙҙәтегеҙ аҙағында уны ниндәй итеп күрәһегеҙ?» тигән тәүге һорауға дәүләт башлығы былай тип яуапланы:
«Беләһегеҙме, Рәсәйҙе ниндәй итеп күрергә теләүем хаҡында төрлө сараларҙа, әңгәмәләрҙә күп һөйләнем. Тағы бер тапҡыр әйтәм: ул киләсәккә ынтылырға, заманса, сәйәси система һығылмалы булырға, иҡтисад юғары технологияларға нигеҙләнеп төҙөлөргә, хеҙмәт етештереүсәнлеге күп тапҡырға артырға тейеш.
Хәҙер минең дә, башҡа кандидаттарҙың да булырға тейешле һайлау алды программаһы хаҡында һөйләргә теләмәҫ инем. Программам бар. Ҡабатлап әйтәм: әле уның менән таныштыра торған формат түгел. Ләкин властың да, йәмғиәттең дә иғтибары тупланырға тейешле мөһим мәсьәләләрҙе һанап үтәм. Атап әйткәндә, улар – инфраструктураны, һаулыҡ һаҡлауҙы, мәғарифты үҫтереү, әйтеп үткәнемсә, юғары технологиялар, хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыу.
Быларҙың барыһы ла, һис шикһеҙ, халыҡтың килемен арттырыуға йүнәлтелергә тейеш».
http://www.bashinform.ru/news/1092909-vladimir-putin-rossiya-dolzhna-byt-ustremlena-v-budushchee-byt-ochen-sovremennoy/


text:
Таңсулпан РӘСҮЛДЕҢ «Атай, һине күрҙем…» йыйынтығына ингән шиғырҙары дүрт өлөшкә, йәғни дүрт циклға бүлеп бирелә: «Минең тормош бынан башлана», «Һинең хаҡта булыр был төндәр», «Мин – шаңдауы йөҙәр быуаттың», «Ҡаҙағстан циклынан». Таңсулпандың йыйынтыҡтағы һәр бер шиғыры, һәр бер юлы, һәр бер әйткән фекере үҙенсәлекле, тәрән йөкмәткеле. Авторҙы кешелек, йәмғиәт, миллилек, тарих, донъя, йәшәйеш кеүек мәңгелек темалар борсой. Был китапты ул үҙе бер тапҡыр ҙа күрмәгән атаһы рухына арнап яҙа.
Таңсулпан Бөрйән районы Яңы Собханғол ун бер йыллыҡ мәктәбен тамамлағандан һуң, Баймаҡ ауыл хужалығы техникумында агроном, лаборант-микробиолог һөнәрен үҙләштерә. 2013 йылдан Көнъяҡ Ҡаҙағстандың Төркөстан ҡалаһындағы Ә.Х. Йәсәүи исемендәге Халыҡ-ара ҡаҙаҡ-төрөк университетының сит телдәр кафедраһы, инглиз-ҡытай филологияһы студенты була. 2016 йылдан “Башҡортостан” гәзите корреспонденты.
- Новинка
- да


text:
Ҡала-райондарҙа ойошторолған ағинәйҙәр ҡорҙары береһенән-береһе үҙенсәлекле саралар үткәреп тора. Ошондай йыйындарҙың береһе-ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙҙың милли баш кейеме булған шәлъяулыҡҡа бағышланған байрам кисәһе Ишембай районының Урман-Бишҡаҙаҡ ауылында үтте.
Сараны үткәреүгә ағинәйҙәр ҡоро, ауыл биләмәһенеңҡатын-ҡыҙҙар советы ағзалары ҙур тырышлыҡ һалған. Байрамға Ишембай районының башҡа ауыл биләмәләренән генә түгел, күрше райондарҙан ҡунаҡтарҙың килеүе тағыла мәртәбә өҫтәне. Ағинәйҙәр үҙҙәренең эштәре менән йәштәрҙе тәрбиәләүҙә, киләсәк быуында милли рух, тәрбиә бир
...
Читать дальше »


text:
Мин әйттем, суртан сиртте!
Мин әйттем, суртан сиртте!
(Рус халыҡ әкиәте)
Йәшәгән, ти, бер ҡарт. Уның өс улы булған: икәүһе аҡыллы, ә өсөнсөһө – Йәмәлкәй ағайҙары эшләгәндә мейес башында тик ята, ти.
Еңгәләре уны һыуға ебәрергә була:
- Йәмәлкәй, ике күнәк һыу алып кил әле?
- Юҡ, барғым килмәй...
- Бармаһаң, ағайҙарың баҙарҙан күстәнәс алып ҡайтмай.
Йәмәлкәй күнәк менән балта алып йылғаға китә. Мәке уйып күнәктәргә һыу тултыра. Мәкелә суртан ултыра. Уны эләктереп тә ала ти был.
Суртан ялына, ти:
- Кире һыуға ебәр мине, һиңә хеҙмәт итермен! Тик: "Мин әйттем, суртан сиртте!” - тип кенә әйтерһең.
- Мин әйттем, суртан сиртте! Күнәктәр үҙҙәре ҡайтһын.
Күнәктәр ауылға табан һикерәңләй башлай, ти. Йәмәлкәй суртанды кире һыуға ебәрә.
Еңгәләре Йәмәлкәйгә урмандан утын ярып алып ҡайтырға ҡуша. Урманға барғас, тылсымлы һүҙҙәрҙе әйтһә, балта үҙе санаға ята, арҡан үҙе утынды бәйләй.
Йәмәлкәйҙең мәҙәктәре тураһында батша ишетеп ҡала. Вәзирен ебәрә. Уныһы килеп былай ти:
- Сыҡ, Йәмәлкәй, батшаға барабыҙ!
- Юҡ, барғым килмәй...
- Батша һиңә елән, бүрек һәм итектәр бүләк итәсәк.
- Улай булһа – мин әйттем, суртан сиртте! Мейес, батша һарайына алып бар мине!
Йәмәлкәй һарайға мейес башында килгәс, батшаның ҡыҙы уға ғашиҡ була ла ҡуя. Батша, асыуланып, уларҙы, мискәгә ултыртып, диңгеҙгә ташлата.
Йәмәлкәйҙең: "Мин әйттем, суртан сиртте!” – тип әйтеүе була, мискәһе лә үҙе ярға сыға, алтын һарайы ла үҙе төҙөлә. Улар икәүләп шунда бәхетле ғүмер итә башлай.
Батшаның был һарайға юлы төшә бер ваҡыт. Ныҡ ғәжәпкә ҡалып, ҡурҡып, Йәмәлкәйгә батшалығын биреп ҡуймаһынмы ҡартлас?!
Шулай Йәмәлкәй батша булып китә.
Айнар Байбулатов әҙерләне


text:
Аллаһ
Аллаһ (ғәр. الله, ) — Исламда юғары илаһи зат.
Ҡөрьәндә Аллаһ бер һәм берҙән-бер илаһи көс, донъяны яралтыусы һәм Ҡиәмәт көнөнән һуң Ахыры заманда хөкөм итеүсе тип әйтелә. Мөхәммәт иһә ер йөҙөндә уның һуңғы Пәйғәмбәре (Нәби) һәм илсеһе (Рәсүл). Бына ошоно танып әйтелгән шаһитлыҡ итеү Исламда шәһәҙәт тип атала. Шәһәҙәт әйтеп, кеше мосолманлыҡ ҡабул итә.
Аллаһы тәғәлә донъяны, мәхлүҡәтте (йән эйәләрен), тәбиғәтте, бәндәләрҙе яралтыусы, бар итеүсе.
Аллаһы тәғәлә ер йөҙөндәге бәндәләрҙе бергә йыйып, үлеләрҙе терелтеп хөкөм итер, йә тамуҡта-йәһәннәмдә, йә иһә ожмах-йәннәткә юллар. Кешеләргә Аллаһ үҙенең барлығын ғүмәлдәре менән күрһәтә һәм белдерә. Донъялағы һәр бер әйбер — Аллаһ мөғжизәһе.
Ҡөрьән дә — Аллаһ мөғжизәләренең береһе. Аллаһ тураһындағы тәғлимәт — Ислам диненең асылы. Аллаһы тәғәләнең берҙән-берлеге тураһындағы тәғлимәт (тәүхид) Исламдың төп ҡануны.
Йөкмәткеһе
Этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғәрәп теле фәнендә Аллаһ һүҙе әл-Илаһ тигәндән килеп сыҡҡан тип һанайҙӘр, йәғни яңғыҙлыҡ исем артикле әл менән илаһ (إلٰهٌ ilah) ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән. Ул йәһүд телендәге Элоһим, арамейса Элаһ, сүриәсә Алаһ һәм аккадса Эл тигән һүҙҙәр менән тамырҙаш[1].
Шул уҡ ваҡытта мосолман ғөләмәләренең ҡайһы берҙәре «Аллаһ» — яңғыҙлыҡ исем, бер ниндәй семантик тамыры юҡ тип һанай (ғәйре мүштәҡ)[2].
«Аллаһ» һүҙе мосолмандарҙың барлыҡ дини китаптарында, политеизмды кире ҡағыуҙың бер дәлиле булараҡ, һәр саҡ берлектә ҡулланыла.
Аллаһ бер, Мөхәммәт (с.ғ.с) уның Рәсүле тип шәһәҙәт әйтеп, Ислам ҡабул итәләр
Аллаһы тәғәләнең күркәм исемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ислам традицияһында Аллаһы тәғәләнең атрибут исемдәре бар тип һанала. Бөтә был исемдәр Аллаһы тәғәләнең Үҙе яралтҡан донъяла белдерелгән сифаттарын һүрәтләй.
Мөхәммәт Пәйғәмбәр бер хәҙисендә: «Аллаһы Тәғәләнең 99 күркәм исем сифаттары бар, шул исемдәрҙе әйтеп доға ҡылығыҙ, ул исемдәр араһында шундай исем йәшерелгән, әгәр бәндә уны зекер итеп доға ҡылһа, теләге һис шикһеҙ ҡабул булыр», — тип әйтелә. Был исемдәр Исми Әғҙам доғаһында килтерелә [3]
Ислам дине[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аллаһы тәғәләнең барлығын, берлеген танып, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе уның Рәсүле тип таныусылар - мосолмандар. Улар Ислам диненең дөрөҫлөгөнә инана.
Ислам (ғәрәпсә الإسلام — Аллаһы тәғәләгә инаныу, тоғролоҡ. Ул донъя диндәре һанында; донъялағы киң таралған ибраһими диндәрҙең береһе[4]; Мөхәммәт Пәйғәмбәр тарафынан нигеҙләнгән дин[5]; Ислам дине Мөхәммәт Пәйғәмбәргә (570—632) иңгән Ҡөрьән китабы аша ҡанунлаштырылған [6]. Аллаһы тәғәләнең, Пәйғәмбәре Мөхәммәт с.ғ.с аша кешеләргә ебәргән һуңғы илаһи дине. Аллаһы тәғәлә Мөхәммәт Пәйғәмбәр аша кешеләргә Ҡөрьәнде иңдергән.
Аллаһы тәғәлә Ҡөрьән Кәримдә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Исламдың дин ғилеме Аҡыдаға ярашлы, Ҡөрьән — Аллаһы тәғәләнең Мөхәммәт Пәйғәмбәргә Ябраил фәрештә аша туранан-тура мөрәжәғәт итеүе. Ҡөрьән Ислам диненең нигеҙен тәшкил итә. Һәм мосолмандар уны — Аллаһы тәғәлә һүҙе тип ҡабул итә. Иман — иғтиҡад тейешле ғәмәлдәр, кешеләр өсөн кәрәкле өгөт-нәсихәттәр Ҡөрьән-Шәрифтә әйтелә.[7]. Мөхәммәт Пәйғәмбәргә иңгән «Аллаһының изге һүҙе» Ҡөрьән китабының нигеҙен тәшкил итә. Был китап 114 сүрәнән, һәр сүрә төрлө күләмле аяттарҙан тора.
.
Ислам дине — ул Аллаһы тәғәләгә генә табыныу һәм Уға тиңдәш - ширк тотмау. Аллаһы Тәғәләгә тиңдәш тотмау, тимәк, Унан башҡа бер кемде лә илаһ тип танымау тигәнде аңлата. Мосолман кешеһе тик Аллаһы тәғәләгә генә ғибәҙәт ҡылырға тейеш. Ғибәҙәт ҡылыу, тимәк, Аллаһы Тәғәләнең ҡушҡан әмерҙәренә буйһоноп, Ул тыйған нәмәләрҙән тыйылыу һәм Аллаһы Тәғәлә ҡушҡандарын үтәү тигәнде аңлата.[7]. Аллаһ тигән һүҙҙең шундай бер үҙенсәлеге бар: Аллаһ менән берәү ҙә Уны уртаҡлаша алмай, Аллаһы тәғәләнән башҡаға был исемдең бер кемгә лә бирелеүе мөмкин түгел. Шуның өсөн дә Ҡөръән Кәрим Уның исеме менән башлана. Мосолман бары тик Уға ғына ғибәҙәт ҡылырға һәм Унан ғына ярҙам һорарға, Уның ғына ризалығын алыр өсөн тырышырға тейеш.
Аллаһы тәғәләнең бер исеме Әл-Ҡәһәр Был һүҙ "ҡәһәр һуҡһын, ҡәһәр төшкөрө" кеүек ғибәрәләр рәүешендә телебеҙгә инеп ҡалған. Юҡ итеүсе, һәләк итеүсе тигәнде аңлата. Аллаһ теләгән ваҡытта яралтҡандарын шул уҡ ваҡытта юҡ итә лә ала. Теләһә, тәүбә итмәгән гонаһтарҙы ла юҡ итә ала. Тарихтың төрлө дәүерҙәрендә йәшәгән төрлө-төрлө милләттәр тураһында ла мәғлүмәттәр бар. Әгәр Аллаһ был сифатын йыш ҡулланһа, ер йөҙөндә бик аҙ кеше ҡалыр ине. Ләкин Ул Рахим исеме менән мәрхәмәт итә. Аллаһ ғәҙел,Уның хөкөмө ғәҙел. Кешеләр ҙә ғәҙеллек менән хөкөм итерҙәр, ләкин төрлө сәбәптәр арҡаһында һәр ваҡыт ғәҙеллекте тәьмин итә алмаҫтар. Аллаһы тәғәлә иһә һәр ваҡыт ғәҙел, тоғро хөкөм итә.
Һәр кеше ҡылғанына ҡарап йә ожмах йәннәт менән бүләкләнер, йә гонаһтары өсөн тамуҡҡа (йәһәннәмгә) эләгер. Аллаһы тәғәлә рәхимле, гонаһлыларға, залимдарға, юлдан яҙыусыларға яза бирергә ашыҡмаҫ, гонаһтарын төҙәтергә ваҡыт бирер [7].
Аллаһы тәғәлә яралтҡан мөғжизәләрҙең береһе - ул Ҡөрьән Кәрим[7].
Дин дәресенән[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беҙҙең күҙ алдыбыҙҙа торған кеше ҡулы менән яһалған һәр нәмәнең үҙ оҫтаһы - авторы бар.
Шуның шикелле, ер, ерҙәге үләндәр, урмандар, тауҙар, диңгеҙҙәр, йылғалар, күлдәр, шишмәләр, күк, күктәге ҡояш, ай вә йондоҙҙар ҙа үҙлектәренән генә булмағандар.
Ерҙәге инсандар, хайуандар, ҡош-ҡорттар ҙа үҙ-үҙҙәренән генә барлыҡҡа килмәгәндәр. Уларҙы ла яһаусы, икенсе төрлө әйтһәк, яралтыусы бар. Ул — Аллаһы тәғәләлер.
Аллаһы тәғәлә бер: Уға оҡшаш, Уға тиң һис бер нәмә, һис бер кем юҡ. Ул һәр нәмәнән олуғ, һәр нәмәнән өҫтөн. Ул һәр ваҡыт булған, һәр ваҡыт бар, һәр ваҡыт буласаҡ. Уға һис бер ваҡыт бөтөү юҡ.
Ул һәр нәмәне белә, һәр нәмәне күрә. Ул бығаса булған нәмәләрҙе лә, булып торган нәмәләрҙе лә, буласаҡ нәмәләрҙе лә белә. Уға йәшерен һис бер нәмә юҡ. Бәндәләрҙең күңелдәрендәге серҙәргә хәтле уға йәшерен түгел, билдәле.
Аллаһы тәғәләнең һәр нәмәгә көсө етә. Ул ни теләһә, шул була. Уның ҡөҙрәтенән килмәгән бер нәмә лә юҡ. Уның ҡөҙрәтенең ни дәрәжәлә киң булыуын белеү өсөн ошо донъяны иҫкә төшөрөү ҙә етә. Ул бит уны юҡтан бар ҡылған. Уның бөтөүен теләһә, ул шунда уҡ бөтәсәк тә.
Аллаһы тәғәлә бәндәләренә ғәйәт дәрәжәлә мәрхәмәтле. Уның рәхмәтенең иге-сиге юҡ.
Уның рәхмәтенең ни дәрәжәлә киң булыуын белеү өсөн ошо беҙгә биргән ниғмәттәрен иҫкә төшөрөү ҙә етә. Ер йөҙөндәге бөтә нәмәне ул беҙҙең файҙабыҙ өсөн яратҡан, шуларҙан файҙаланырға беҙгә ирек ҡуйған.
Аллаһы тәғәләнең рәхмәте бик киң булған кеүек, хөкөмө лә бик тоғро, бик ғәҙел: ул үҙенең ниғмәттәренә шөкөрана ҡылып, тәғәт вә ғибәҙәт ҡылған, дин вә шәриғәт ҡушҡанса йөрөгән кешеләргә киләсәктә лә, әхирәт көнөндә лә сикһеҙ ниғмәттәр бирәсәк.
Ләкин ниғмәттәренә шөкөрана ҡылмаған, дин вә шәриғәт ҡушҡанса йөрөмәгән кешеләргә әхирәттә ғазап та бирәсәк. Ул тоғро хөкөмө, ғәҙеллеге собәпле шулай итә.
Шулай булғас, Аллаһы тәғәләнең донъяла беҙгә биргән ниғмәттәренә шөкөрана ҡылып, дин һәм шәриғәт ҡушҡанса йөрөп, әхирәттә лә рәхәтлеккә, йәннәт нигмәттәренә ирешергә тырышырға тейеш. Аллаһы тәғәләнең беҙгә биргән олуғ ниғмәттәрен онотоп, уға шөкөрана ҡылмайынса, дин вә шәриғәт ҡушҡанса йөрөмәйенсә, әхирәт көндә бәхетһеҙлеккә осрауҙан, йәһәннәм ғазабына дусар булыуҙан һаҡланырға кәрәк[8]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ислам нигеҙҙәре. /Төҙөүсе, инеш һүҙ авторы Ф. Р. Хоҙайғолов. — Өфө : Китап, 2016. — 144 бит. ISBN 978-5-295-06400-5
- Бикбулат С. Дин дәрестәре: Ғәрәп яҙмаһындағы татарса текстан тәрж. — Өфө: Китап, 1996. — 80 бит. JSBN 5-295-01833-4
- Был биттең сығанағы: [2]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Allah // Columbia Encyclopedia (инг.)баш.
- ↑ Батыр Р., 2007
- ↑ АЛЛАҺЫ ТӘҒӘЛӘНЕҢ 99 ГҮЗӘЛ ИСЕМДӘРЕ (ДОҒА-И ИСМИ ӘҒҘАМ)[1].
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
- ↑ Арабские и персидские слова в башкирском языке (А. Г. Биишев, 2009)
- ↑ Русско-башкирской словарь по этике (Уразбаева З. Г. 2009)
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 Ислам: ЭС, 1991, с. 19
- ↑ Бикбулат С. Дин дәрестәре: Ғәрәп яҙмаһындағы татарса текстан тәрж. — Өфө: Китап, 1996. — 80 бит. JSBN 5-295-01833-4