text:
- Подробности
- Просмотров: 522
АРХИТЕКТУРА ҠОМАРТҠЫЛАРЫ, билдәле бер тарихи дәүерҙең, уның идеологияһының, архитектура‑төҙөлөш мәҙәниәтенең, йәмғиәттәге соц.‑иҡт. мөнәсәбәттәрҙең матди дәлилдәре булған төҙөлөш сәнғәте әҫәрҙәре (ҡара: Архитектура, Мәҙәни мираҫ объекттары). А.ҡ. дәүләт тарафынан һаҡлана (ҡара: Ғилми‑производство үҙәге, Мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау). А.ҡ. ниндәй ҙә булһа архитектура стиле билдәләренә эйә. Граждан (Белгестәр йорто, Крәҫтиән ер банкыһы, Ногарёв А. йорто һ.б.) һәм культ (кирха, мәсет, синагога, сиркәү) архитектураһы өлгөһө булған айырым биналар м‑н бер рәттән архитектура ансамблдәре һәм комплекстары (ҡара: Каруанһарай) А.ҡ. була ала. Ҡаланы барлыҡҡа килтереүҙә мөһим роль уйнаған А.ҡ. (Үрге Сауҙа майҙаны, Губернатор йорто, Килем һарайы, Костерин П.И. йорто һ.б.) ҡайһы саҡта индустриаль мираҫ ҡомартҡылары (фабрикалар, з‑дтар, күперҙәр, плотиналар; мәҫ., А.Ф.Фон‑Ваканоның һыра ҡайнатыу з‑ды комплексы, хәҙ. Өфө лак‑буяу заводы) м‑н бергә ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыларына индерәләр. БР‑ҙа 330‑ҙан ашыу дәүләт һағы аҫтына алынған һәм 600‑ҙән ашыу асыҡланған, әлеге ваҡытта документтарҙа теркәлеү процедураһын үтеүсе А.ҡ. бар (2010).
Әҙәб.: Международная хартия по консервации и реставрации памятников и достопримечательных мест (“Венецианская хартия”) //Реставрация памятников истории и искусства в России в XIX—XX веках. М., 2008.
А.И.Лебедев
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 475
АНЕМОНАСТРУМ (Anemonastrum), лютик һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Елбегәй затынан айырып сығарылған. Рәсәйҙә 10 төрө билдәле. Башҡортостанда пермь А. үҫә. Күп йыллыҡ төклө үлән. Һабағы төҙ, ябай, бейеклеге 15—65 см. Тамыр яны япрағы бармаҡса теленгән, оҙон һаплы. Нигеҙендә ҡушылып үҫкән бармаҡ һымаҡ 4 өҫкө япрағы япма барлыҡҡа килтерә. Сәскәһе аҡ, эре, ябай сатырҙа. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше күп сәтләүекле, июль—авг. өлгөрә. Болонда, урманда һәм тау тундраһында үҫә, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының тау‑урман бүлкәтенән алып яланғас бүлкәтенә тиклем Әбйәлил (Ҡырҡтытау, Көркәк һырттары), Белорет (Оло Ирәмәл, Оло Шатаҡ, Ямантау тауҙары, Уралтау, Машаҡ, Ҡыраҡа һырттары) һәм Учалы (Әүәләк һырты, Ҡалҡан тауы һ.б.) р‑ндарында таралған. Декоратив үҫемлек. Урал эндемигы.
А.Ә.Мулдашев
Тәрж. М.Н.Моратшина

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 213
УКАЗ (1832 й. 10 апр.) “Б а ш ҡ о р т т а р ҙ ы ң Ы р ы м б у р к р а й ы н д а ғ ы е р ҙ ә р е н ә х о ҡ у ҡ т а р ы т у р а һ ы н д а ”, башҡорттар м‑н күсеп килгән халыҡтың төрлө категориялары араһында ер мөнәсәбәттәрен көйләгән норматив‑хоҡуҡи акт (ҡара: Ер сәйәсәте). Указ проектын Сенат ҡарамағындағы Башҡ. ерҙәре эштәре б‑са айырым ком‑т төҙөй, Николай I раҫлай (1825—55). Документта үҙ ерҙәренә башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы нығытыла, 7‑се ревизия (1815—17) мәғлүмәттәре б‑са аҫаба башҡорттар өсөн (ҡара: Аҫаба) бер ир‑егеткә йән башына 40—60 дисәтинә иҫәбенән тартып алынмай торған ер билдәләнә. Бер дайса эсендә ерҙе бергә файҙаланған осраҡта (ҡара: Ерҙе файҙаланыу) башҡорттар 7‑се ревизия һөҙөмтәләре б‑са хәрби керҙәштәргә (ерһеҙ башҡорттар, бобылдәр, мишәрҙәр, типтәрҙәр) бер ир‑егеткә йән башына — 30‑ар дисәтинә, граждан керҙәштәренә (дәүләт крәҫтиәндәре, удел крәҫтиәндәре, татарҙар һ.б.) 15‑әр дисәтинә ер бирергә тейеш булған. Ҡалған биләмәләр башҡ. общинаһы милке һаналған, аҫаба халыҡтың 2/3 өлөшө риза булһа, ул ерҙе һатыу йәки ҡуртымға биреү (12 йылға тиклем) рөхсәт ителгән. Тартып алынмай торған ерҙәр файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу, ш. иҫ. тау сәнәғәте заводтары төҙөү һ.б., өсөн 12 йылдан ашыу ваҡытҡа ҡуртымға бирелә алған. Ер бәхәстәре килеп сыҡһа, ыҙан документтарына (дайсаларҙың планы һәм ыҙан китаптары; ҡара: Генераль ыҙанлау), купчий ҡағыҙына (һатыу‑һатып алыу т‑да акт) һәм ергә 10 йыл хужа булыуға ҡарап хәл ителгән. Указды ғәмәлгә ашырыу Ырымбур ҡаҙна палатаһына, Ыҙан контораһына, хәрби губернаторға йөкмәтелгән.
А.И.Аҡманов
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
- Подробности
- Просмотров: 416
ЙӘНГЕЛ МӘҘӘНИӘТЕ, мезолит дәүере археологик мәҙәниәте. Б.э.т. 9—8 мең йыллыҡтарға ҡарай. Йәнгел тораһы исеме м‑н аталған. Башҡортостанда Й.м. ҡомартҡылары Көньяҡ Урал аръяғында тупланған (Исемһеҙ Морон, Йәнгел тораһы, Ҡарабалыҡты, Оҙон Шыршылыҡ II, Суртанды торалары, Ташбулат II, Яҡтыкүл). Торамалар бейек ҡалҡыулыҡтарҙа (20 м тиклем) урынлашҡан тораларҙан ғибәрәт. Ер өҫтөндәге бағана конструкциялы, усаҡлы түңәрәк ҡоролмалар торлаҡ булып хеҙмәт иткән. Саҡматаштан һәм йәшмәнән эшләнгән әйберҙәр (геом. микролиттар, бысаҡ рәүешендәге пластиналар, нуклеустар, ослоҡтар, тишкестәр, ҡырҡҡыстар, ҡырғыстар) табылған. Ерләү ҡомартҡылары табылмаған. Палеолит осоронда урындағы ҡәбиләләр нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Халҡы һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ м‑н шөғөлләнгән. Көньяҡ Каспий буйы ҡәбиләләре м‑н бәйләнеш тотҡан. В.С.Мосин фекере б‑са, Урал аръяғы, Тубыл буйы һәм Й.м. ҡомартҡыларындағы оҡшаш элементтарҙың булыуы уларҙы Урал аръяғы мезолит берлегенә тупларға нигеҙ бирә. Й.м. өйрәнеүселәр: Г.Н.Матюшин, Мосин һ.б.
Әҙәб.: История башкирского народа. В 7 т. Т.1. М., 2009.
В.Г.Котов
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
Яңылыҡтар
Республикала уртаса эш хаҡы билдәле булды
Башҡортостандың Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, быйыл февралдә республикала уртаса эш хаҡы 26 998 һумға еткән.
Ғинуар айында төбәктә, бәләкәй эшҡыуарлыҡ предприятиеларын һәм ойошмаларын иҫәпкә алып, уртаса хеҙмәт хаҡы 26 760 һум тәшкил иткән.
Эшкә һәләтле халыҡ өсөн йәшәү минимумы — 8869 һум. 2017 йылдың I кварталында эшсе көстәрҙе һайланма тикшереү мәғлүмәттәре буйынса, иҡтисади яҡтан әүҙем халыҡ һаны — 1,948 миллиондан ашыу.
Халыҡ-ара хеҙмәт ойошмаһы стандарттарына ярашлы, эшһеҙҙәр һаны 115 мең кеше тәшкил итә.
Дөйөм эшһеҙлек кимәле республикала 5,9 процентҡа тиң, тип хәбәр иттеләр Башҡортостандың Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығында.


text:
- Подробности
- Просмотров: 553
ГЕМОСПОРИДИЯЛАР, ҡан споровиктары (Haemosporidia), споровиктар класына ҡараған иң ябайҙар ярым отряды. 5 заты, 100‑ҙән ашыу төрө билдәле, бөтә ерҙә лә, башлыса тропиктарҙа һәм субтропиктарҙа таралған. Башҡортостанда Plasmodium затына ҡараған 3 төрө бар. Тереклек итеү циклы хужа алмаштырыу м‑н барған паразит. Аралыҡ хужа (кеше) Г. спорозоиты м‑н анофелес заты серәкәйе (төп хужа) тешләгәндә зарарлана. Паразиттар аралыҡ хужа организмында (эске ағзаларҙа һәм эритроциттарҙа) күп тапҡыр бүленеү (шизогония) юлы м‑н үрсей. Енси процесс төп хужа ашҡаҙанында бара. Хәрәкәтсән зигота (оокинета) ашҡаҙан көбө аша үтә һәм ооцистаға (уның эсендә киләсәктә серәкәйҙең шайыҡ биҙҙәренә үтеп инеүсе күп спорозоит барлыҡҡа килә) әүерелә. БР‑ҙа осраған Г. төрҙәре кеше тапмаһын тыуҙырыусы (Plasmodium vivax — өс көнлөк, Plasmodium malariae — дүрт көнлөк, Plasmodium falciparum — тропик тапмаһы) булып тора.
М.Ғ.Баянов, Р.Ф.Биккенин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 534
ГИГИЕНА ҺӘМ ЭПИДЕМИОЛОГИЯ ҮҘӘГЕ, БР б‑са Ҡулланыусылар хоҡуҡтарын һәм кеше именлеген яҡлау өлкәһендә күҙәтеү б‑са федераль хеҙмәт идаралығының һөнәри һәм башҡа эшмәкәрлеген тәьмин итеүҙең Федераль бюджет һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: инфекцион ауырыуҙарҙы иҫкәртеү, терр‑яны айырыуса хәүефле инфекциялар инеүенән һәм таралыуынан һаҡлау, тауарҙарға, хеҙмәттәр күрһәтеүгә, халыҡтың һөнәри гигиеник ҡарарҙарҙы үтәүгә әҙерлегенә санитария-эпидемиология экспертизалары үткәреү һ.б. Составы: ойоштороу, гигиена, эпидемиология, терр‑яны санитар һаҡлау, соц.‑гигиеник мониторинг, лаб. м‑н иҫкәртеү токсикологияһы бүлектәре, һынау лаб. үҙәктәре. Белорет, Бөрө, Бәләбәй, Күмертау, Нефтекама, Октябрьский, Салауат, Сибай, Стәрлетамаҡ, Туймазы ҡҡ., ш. уҡ Дыуан һәм Шишмә р‑ндарында 12 филиалы бар. 2012 й. Идаралыҡтың 6894 бойороғо үтәлгән; дәүләт санитария-эпидемиология күҙәтеүе маҡсаттары өсөн 365907 лаб. микробиол., санитария‑гигиеник, радиологик, токсикологик тикшереү һәм физик факторҙарҙы (тауыш, вибрация, электромагнит һәм лазер нурланышы) үлсәү үткәрелгән; 79741 инфекцион һәм паразитар ауырыуҙар дәүләт иҫәбенә алынған, инфекцион ауырыуҙарҙың 18389 сығанағына эпидемиологик тикшереү уҙғарылған, киҫкен эсәк инфекциялары ауырыуҙарының 10 төркөмө эпидемиологик яҡтан тикшерелгән, мәктәпкәсә балалар, мәктәп белем биреү һәм һауыҡтырыу учреждениелары, коммуналь-көнкүреш өлкәһе, аҙыҡ-түлек тармағы һәм дөйөм туҡланыу пр‑тиелары хеҙм‑рҙәрен һөнәри гигиеник әҙерләү үткәрелгән. 2012 й. 810 кеше эшләгән, улар араһында 1 фән д‑ры, 6 фән кандидаты. 1923 й. БАССР‑ҙың Респ. санитария-эпидемиология станцияһы булараҡ нигеҙ һалына, 1991 й. алып Башҡ‑н респ. дәүләт санитария-эпидемиология күҙәтеүе үҙәге, 1999 й. — “БР‑ҙа дәүләт санитария-эпидемиология күҙәтеүе үҙәге” федераль дәүләт учреждениеһы, 2005 й. Башҡортостан Республикаһының Гигиена һәм эпидемиология үҙәге. Шулай уҡ ҡара: Санитария-эпидемиология хеҙмәте.
Г.Д.Минин
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 250
УЛЬТРАТАУЫШ ДИАГНОСТИКАҺЫ, организмды ультратауыш техникаһы ҡулланып тикшереү. Анатомик дефекттарҙы, ят есемдәрҙе, шештәрҙе, травмаларҙы һ.б. асыҡлай. Ҡорһаҡ ҡыуышлығы (бауыр, үт ҡыуығы, ашҡаҙан аҫты биҙе һ.б.), кесе янбаш (аналыҡ, түллек) ағзалары, ҡалҡан биҙе, һөт биҙҙәре, яралғы һ.б. төр У.д. айырыла. Акушерлыҡ һәм гинекологияла, андрологияла, гастроэнтерологияла, кардиологияла, офтальмологияла, урологияла, эндокринологияла һ.б. файҙаланыла. Башҡортостанда тәүге “УЗКАР” ультратауыш сканеры (эхокардиограф) Респ. клиник дауаханаһында 1981 й. барлыҡҡа килә. У.д. мәсьәләләре б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 20 б. 80‑се йй. аҙ. алып Медицина университетында алып барыла. Ҡорһаҡ ҡыуышлығы ағзаларының киҫкен хирургик ауырыуҙарҙан өҙлөгөүенә һәм эсәктәр етешмәүсәнлеге синдромына (И.В.Верзакова), перитонитҡа (Л.Н.Какаулина), үҫеш кәмселегенә һәм балалар ауырыуҙарына (Н.П.Васильева, Н.Г.Ершова), хирургик ауырыуҙарҙан тромботик өҙлөгөүгә (В.Ә.Зөбәйеров) У.д. ысулдары эшләнә; ҡан килгәндә һәм геморрагик шок ваҡытында бөйөрҙәрҙең (З.Ф.Меньшикова), механик һарылыҡ ваҡытында бауырҙың (М.Л.Макарьева), травмаларҙы хирургик дауалағанда ҡорһаҡ ҡыуышлығындағы һәм унан тыштағы ағзаларҙың (А.М.Әмирова), периферик артериаль гемодинамика боҙолоуының (О.С.Усатова) эхографик картинаһы, порталь гипертензияны хирургик юл м‑н төҙәткәндә бауыр‑ҡан юлдарына допплерографик баһа биреү (Н.М.Саттаева) өйрәнелә.
И.В.Верзакова
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 322
РАДИКУЛИТ (лат. radicula — тамырса), арҡа мейеһе нервылары тамырсаларының зарарланыуы арҡаһында ваҡыты‑ваҡыты м‑н көсәйә торған хроник ауырыу. Ауыртҡан урынына бәйле бил‑һигеҙгүҙ, муйын- күкрәк һәм муйын Р. айырыла. Үҫеш сәбәптәре: остеохондроз, тыумыштан килгән үҫеш кәмселектәре, умыртҡалыҡтың травмалары, эске ағза ауырыуҙары, периферик нервы системаһында, һөйәк‑бәйләүес аппаратында шештәр һ.б. Төп билдәләре: зарарланған тамырсалар тупланған урында ауыртыу, умыртҡалыҡтың хәрәкәтләнә алыуының сикләнеүе, һиҙеү‑тойоуҙың һәм хәрәкәттең ҡаҡшауы (йышыраҡ аяҡ‑ҡулдарҙың дисталь бүлектәрендә). Диагностика өсөн нейроортопедик методикалар, нейровизуализация тикшеренеүҙәре (рентгенография, компьютер һәм магнит- резонанс томографияһы), электронейромиография һ.б. ҡулланыла. Дауалау: медикаментоз (ауыртыуҙы баҫа торған, спазмолитик, нестероид шешеүгә ҡаршы препараттар, анестетиктар файҙаланып блокаданың паравертебраль һәм башҡа төрҙәре), физиотерапия, энә‑рефлекс, бальнеоһәм мануаль терапия, дауалау физкультураһы, ортездар кейеп йөрөү. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: табан парезы, янбаш ағзалары функцияларының боҙолоуы һ.б. Иҫкәртеү: кәүҙәне дөрөҫ тотоу, умыртҡалыҡҡа кәрәк тиклем физик нагрузка биреү, хеҙмәт һәм ялды рациональ алмаштырып тороу. Башҡортостанда Р. проблемалары б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 20 б. 40‑сы йй. башлап Медицина университетында алып барыла (ҡара: Дорсалгия).
Ю.О.Новиков
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Коктейлдең көсө нимәлә?
13 июля 2013 йыл | Хаттар
Һуңғы ваҡытта ҡулына төҫлө сағыу банкалар тотҡан тиҫтерҙәремде, хатта үҙемдән бәләкәйерәк балаларҙы, үҫмерҙәрҙе урамда йыш осратам. Үкенескә күрә, улар ҡулында лимонад та, һут та түгел.
Һаулыҡ һаҡлауға арналған ғүмер
13 июля 2013 йыл | Хаттар
Табип эшенең ауырлығын табип ҡына белә тиһәләр ҙә, аҡ халатлыларҙың хеҙмәтенең үтә яуаплы, ауыр, тынғыһыҙ, даими камиллашып тороуҙы талап иткәне һәр беребеҙгә билдәле. Минеңсә, медицина өлкәһендә көслө ихтирамлы, киң күңелле, эшһөйәр кешеләр генә эшләй алалыр.
Йәш сәсәндәр һынатманы
13 июля 2013 йыл | Хаттар
15 йыл рәттән мәктәп уҡыусылары араһында үткән "Урал батыр” эпосын башҡарыусы йәш сәсәндәрҙең бәйгеһе быйыл Баймаҡ районында үтте.
Айгиз өлгөлө хеҙмәт итте
13 июля 2013 йыл | Хаттар
"Беҙҙең егеттәр хәрби бурысын лайыҡлы үтәй”, - тигәйне буласаҡ һалдаттарҙы оҙатыу кисәһендә Ғафури һәм Ауырғазы райондары буйынса хәрби комиссариат начальнигы Ф.Ғимаҙиев.
Алсаҡ һатыусы – ярты уңыш
13 июля 2013 йыл | Хаттар
Сәйетбаба ауылынан Хәйҙәр Сөләймәнов үҙен булдыҡлы кеше, эшмәкәрлек даирәһен киңәйтә барып уңышлы эшләгән эшҡыуар итеп танытып өлгөрҙө.


text:
Радик Юльяҡшин ваҡытлыса автомобиль йыуыусы булды – видео
Радик Юльяҡшин ваҡытлыса автомобиль йыуыусы булды – видео Фото: видеонан стоп-кадр
ӨФӨ, 2017 йыл, 7 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.
Elvin Grey псевдонимы аҫтында сығыш яһаусы Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Радик Юльяҡшин тамашасы хөкөмөнә «Роза» клибының премьераһын тәҡдим итте. Был йырҙы милли эстрада йырсыһы күптән башҡара һәм тулы залдар йыя. Әммә клибын яңы ғына сығарырға булды.
Режиссерҙың уй-фекере буйынса, Радик Юльяҡшин һөйгәнен тәьмин итер өсөн автомобиль йыуыусы булып эшләй. Ләкин кассала эшләүсе ҡыҙҙың юлына бай ир-егет тура килә, уның йөрәген яулап ала, әммә оҙаҡҡа түгел.
Радик Юльяҡшиндың яңы клибын тәүлек эсендә 30 меңдән ашыу кеше ҡараған.


text:
Исем (һүҙ төркөмө)
Исем (урыҫ имя существительное) — төрлө предмет, күренеш, төшөнсә атамаларын (кеше, әйбер, үҫемлек, хайуан, тәбиғәт күренештәре һ.б.) белдергән үҙ аллы һүҙ төркөмө. Ул кем, нимә, ни, кемдәр, нимәләр һорауҙарына яуап бирә. Мәҫәлән: Ҡар яуа (нимә яуа? ҡар. Ҡар -исем). Бала йоҡлай (кем йоҡлай? бала. Бала — исем).
Йөкмәткеһе
Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр була. Яңғыҙлыҡ исемдәргә кешеләргә ҡушылған исем, фамилиялар,ҡушаматтар, хайуан, китап-журнал исемдәре, географик атамалар инә. Улар баш хәреф менән яҙыла.
Ҡалған исемдәр уртаҡлыҡ исемдәргә керә. Улар, әгәр һөйләм башында килмәһә, бәләкәй хәреф менән яҙыла.
Исемдәрҙең һан менән үҙгәреше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Исемдәр һан буйынса берлектә һәм күплектә торалар.
Исемдәрҙең эйәлек заты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Исемдәрһең эйәлек заты теге йәки был предметтың кемгә йәки нимәгә ҡарағанлығын аңлата. Миҫалдар: туғаным, минең туғаным, балаларыбыҙ, һинең олатайың, уның күлдәге, ағайымдың машинаһы, был ҡәләм һеңлемдеке һ.б.
Эйәлек заты ишетелгәнсә яҙыла.
Иҫкәрмә:
- Тороу-ым, тороу-ың, тороу-ы; көлөү-ебеҙ, көлөү-егеҙ, көлөү-е.
- Ирек- ирк-ем, ирк-ең, ирк-е.
- Поезд- поез-ым, поез-ығыҙ, автомобиль- автомобил-ең, автомобил-дәре.
Исемдәрҙең килеш менән үҙгәреше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт теле грамматикаһында алты килеш бар.
Исемдәрҙең хәбәрлек заты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт телендә исемдәр хәбәр булып та килә. Һөйләмдең хәбәре функцияһын үтәгән исемдәр ҡылымдарҙың зат ялғауҙарын ҡабул итеүе лә, итмәүе лә мөмкин. Мин 5-се класс уҡыусыһымын
- Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф. Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
- Толомбаев Х. А., Солтанбаева Х. В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф. Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
- Толомбаев Х. А., Солтанбаева Х. В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1
- В. Ш. Псәнчин, Ю. В. Псәнчин. Әсә теле. 10-11 кластар өсөн дәреслек.Өфө-2009 й ISBN 5-295-02834-8
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Махсус электрон ҡулайлама: Исемдәрҙең килеш менән үҙгәреше


text:
Яңыраҡ беҙгә лә үҙен бөтә илгә һәм донъяға танытырға өлгөргән спортсы ҡыҙ – Лилиана Сәлимйәнова менән осрашып, яҡындан танышыу форсаты тейҙе. Иң тәүҙә уны күптән түгел Венгрияла үткәрелгән Йәйге XIV Европа үҫмерҙәр олимпия фестивалендә юғары наградалар яулауы менән ихлас ҡотланыҡ.
Унынсыла уҡыған Гөлнар Сурағолова көнөн йүгереүҙән башлай. Иртәнсәк 6-ла тора ла ҙур ауылды бер урап сыға. Шунан урамда төрлө күнекмәләр яһай. Һуңынан тамағына ашап, күтәренке кәйеф менән мәктәпкә юллана. Ниндәйҙер сәбәп менән бер генә көн йүгермәй ҡалһа инде, ул үҙендә ауырлыҡ тоя, нисектер ҡыйын булып тора, хатта кәйефе ҡырыла. Өйрәнгәнгә күрә инде. Гөлнар – шулай …
Continue reading ‘Спортһыҙ донъя йәмһеҙ уларға’ »
Ҡыш көнө сәкән һуҡһа, йәйгеһен рәхәтләнеп дуҫтары менән футбол уйнай Тимербулат. Исеме лә ниндәй бит әле! Үҙенә килешеп тора. Ысынлап та, бәләкәй булһа ла, холҡо тимер һымаҡ ныҡ уның. Алдына алғанын үтәмәй ҡалмай. Ғөмүмән, спорт менән дуҫтар шулайыраҡ була инде ул. Ике йәшенән атаһы һәм ағайҙары менән генә тәрбиәләнгән малай бәләкәйҙән ауырлыҡтарға бирешмәйенсә, ныҡ булырға, …
Continue reading ‘Исеменә күрә – есеме’ »
Һеҙ фотола күргән малайҙар – синыфыбыҙҙың ғорурлығы. Улар – көслө, өмөтлө спортсыларыбыҙ. Физкультура, хеҙмәт дәрестәрен яраталар, көтөп алалар. Уҡытыусыларыбыҙҙан да бик уңдыҡ. Хеҙмәттән – Булат Салауат улы Туҡтамышев, ә физкультуранан Вәзих Минвәғиз улы Әфләтүнов һәм Илмир Марат улы Түләбаев уҡыта. Уларҙы хөрмәт итәбеҙ, дәрестәре бик ҡыҙыҡлы һәм матур үтә.
Илнар Мораҙымов шахмат уйнарға 5 йәшендә үк өйрәнә. Нисекме? Компьютер ярҙамында. Хәҙер, ана, нисек оҫтарып алған! Өйҙәгеләрҙең береһенән дә еңелмәй. Ул Береш ауылында йәшәһә лә, Асы мәктәбенә йөрөп уҡый. Әле яңыраҡ унда шахмат ярышы үткән икән. III синыф уҡыусыһы IX синыфта уҡыған ағай-апайҙары менән көсөн һынап, еңеү яулаған. Почёт грамотаһы менән бүләкләгәндәр үҙен.
Шашка уйнарға яратаһығыҙмы? Беҙгә бик оҡшай ул. Мәктәбебеҙҙә шашка турниры ла үткәрелде. Бөтә синыфтарҙан һәйбәт уйнаған ике малай һәм ҡыҙ һайлап алынды. Ярыш бәләкәстәр һәм өлкәндәр төркөмөндә барҙы. Тәүҙә улар синыфташтары менән уйнаны, унан еңеүселәр башҡа синыфтыҡылар менән көс һынашты. Шулай итеп, I – IV синыфтар араһында I урынды икенсенән Ғәзиз Айытбаев яуланы, V – …
Continue reading ‘Шашка уйнайбыҙ’ »
Һаулығы буйынса мөмкинлеге сикләнгән Илдар Ғәлиәкбәров апрель башында алыҫ юлға сыҡҡайны. Әле бына яңыраҡ иҫән-һау әйләнеп ҡайтты. Ул үҙ коляска-велосипедында Өфөнән Астанаға тиклем 20 көн эсендә 1 мең 500 километр араны үтә. Юлда төрлө хәлдәргә тарыған: велосипеды ватылған, ярҙам кәрәк булған. Әммә яҡташыбыҙ юғалып ҡалмаған, ауырлыҡтарға бирешмәгән.
Бөтә донъя сәләмәтлек көнөнә арнап Байназар ауыл китапханаһы «Сәләмәт тәндә – сәләмәт рух» исеме менән ҙур байрам үткәрҙе. Китапхана хеҙмәткәрҙәре Сәлиә Вәлимөхәмәт ҡыҙы Ишбулатова һәм Роза Сәлимйән ҡыҙы Айытбаева һаулыҡ темаһына ярашлы төрлө башватҡыстар, уйындар әҙерләгән ине. Кисәлә беҙҙең мәктәп уҡыусылары ҡатнашты. Уның барышында ҡыҙҙар, малайҙар үҙҙәрен хәрәкәтле уйындарҙа һынап ҡараны. Спорт төрҙәре, уларҙың барлыҡҡа …
Continue reading ‘Сәләмәт тәндә – сәләмәт рух!’ »
Ир-егет үҙ ғүмерендә кәмендә бер ағас ултыртырға, йорт төҙөргә һәм ул үҫтерергә тейеш. Ошонан сығып, һәр кеше аҡса мөмкинлегенә, биләгән вазифаһына, йәмғиәттә тотҡан урынына ҡарап, үҙенең тыуған ауылын, ҡалаһын, районын, республикаһын төҙөкләндерергә бурыслы. Үҫеп килгән быуын үткәндәрҙе барлап, үҙенең ата-бабаһы менән ғорурланырлыҡ булһын. 13 апрель – изгелек күрһәтеүсе һәм меценат (фәнде һәм сәнғәтте яҡлаған бай …
Continue reading ‘Изгелек ерҙә ятып ҡалмай’ »
Бигерәк бәхетле инде Айыт малайҙары! Бындай хоккей майҙаны ҡала мәктәптәрендә лә бик һирәк. Кейемдәре лә шундай матур! Ҡапҡасы Әлмир Кәлимуллинды күреү менән, ирекһеҙҙән, уны «Салауат Юлаев» командаһы уйынсыларына оҡшатып ҡуяһың. IV синыфта ғына уҡый, тип уйламаҫһың да. Үҙен шундай ышаныслы тота. Күренекле ауылдаштары Илдар Ғимаев исемен йөрөткән команда бит улар.


text:
- Подробности
- Просмотров: 262
ФОСФОГИПС, дигидрат ысулы м‑н етештерелгән экстракцион фосфор кислотаһы ҡалдығы. Апатиттар һәм фосфориттарҙы тарҡалмаған фосфаттар, фосфор к‑таһы, балсыҡлы һәм һыуҙа эреүсән фторлы берләшмәләр, ауыр металдар ҡушылмалары м‑н көкөрт к‑таһында тарҡатҡанда барлыҡҡа килгән көлһыу аҡ төҫтәге онтаҡ (к‑таның һәр тоннаһына 4,25 һәм 5,6 т тап килә). Минераль ашламалар сифатында йәки органик ашламалар м‑н берлектә, әсе һәм тоҙло тупраҡты химик мелиорациялауҙа, бәйләүес матдәләр, шлакоситалдар, минераль мамыҡ, шлак пемзаһы, көкөрт кислотаһы, эзбиз, аммоний сульфаты етештереүҙә; бәйләүес үҙенсәлектәре эйә булмағаны — юл төҙөлөшөндә файҙаланыла. Башҡортостанда “Мәләүез минераль ашламалары” ААЙ‑нда (2008 й. алып “Газпром нефтехим Салават” ААЙ‑ы составында) яҡынса 0,781 мең т Ф. барлыҡҡа килә (2010); буш тау тоҡомдары өйөмдәрендә 300 мең т ашыу тупланған; пр‑тие тупраҡҡа гипс индереү өсөн Ф. м‑н тәьмин итә. БР‑ҙың Төҙөлөш комплексы ғилми-тикшеренеү, проект‑конструкторлыҡ һәм етештереү ин‑тында (Л.Н.Гера етәкс.) Ф. юл‑төҙөлөш материалдары производствоһына индереү б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла; ӨДНТУ‑ла (В.В.Бабков етәкс.) Белорус политехник акад. (Минск) м‑н берлектә Ф. нигеҙендә йөҙләү материалдары, Органик химия ин‑ты һәм БДПУ м‑н берлектә стена изделиелары етештереү ысулдары эшләнә.
Әҙәб.: И в а н и ц к и й В.В., К л а с с е н П.В., Н о в и к о в А.А. Фосфогипс и его использование. М., 1990.
Н.В.Давиденко
Тәрж. Й.Ш.Мөхәмәтйәров


text:
- Подробности
- Просмотров: 488
АЛТАЙ ТОҠОМО, һарыҡтарҙың нәҙек йөнлө, йөн‑ит йүнәлешле тоҡомо. 1930—49 йй. Алтай крайы хужалыҡтарында урындағы меринос һарыҡтарын рамбулье, австралия мериносы, аскания, кавказ тоҡомдары тәкәләренән ҡасырыу ысулы м‑н сығарылған. Башҡортостанда А.т. һарыҡтар 60‑сы йй. аҙ. үрсетелә. Малдар эре, кәүҙәһе оҙон, арҡаһы тигеҙ, һигеҙгүҙ һөйәге бер аҙ һалынҡы, аяҡтары ныҡ. Тәкәләрҙең тере ауырлығы 91—98 кг, һарыҡтарҙыҡы — 45—54 кг. Йөнө яҡшы тигеҙләнгән, асыҡ бөҙрәлек м‑н, сүстәренең йыуанлығы башлыса 64‑се сифатлы (20—23 мкм), оҙонлоғо 7—8 см. Тәкәләрҙән 6,5—8,0 кг, һарыҡтарҙан 4—5 кг йөн ҡырҡып алына. Үрсемлелеге 100 һарыҡҡа 110—145 бәрәс. Һарыҡтар урындағы климат шарттарына яраҡлашҡан, ҡар япмаһы йоҡа булғанда көтөүҙә йөрөй ала. БР‑ҙа һарыҡтар һанының 19%‑ын А.т. тәшкил итә (1998). Башлыса Башҡортостандың Урал аръяғында үрсетелгән. Юғары бонитировка класы көтөүҙәре Баймаҡ, Учалы, Әбйәлил һ.б. район хужалыҡтарында була. Тоҡомдоң продуктлылыҡ сифаттары Аграр университетта (Т.Х.Мәхмүтова, Ш.Ғ.Усманов), Башҡортостан агросәнәғәт комплексы кадрҙарын яңынан әҙерләү һәм уларҙың квалификацияһын күтәреү институтында (Ф.Ә.Исламов), Ветеринария лабораторияһында (Р.Н.Сәмиғуллин) өйрәнелә.
Әҙәб.: Арасланов Н.Г., Ишмухаметов И.Б. Развитие овцеводства в Башкирии. Уфа, 1963; Исламов Ф.А. Мастер тонкого руна. Уфа, 1978; шул уҡ. Содержание овец. Уфа, 1999 (авторҙ.).
Ф.Ә.Исламов
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
Башҡортостан Дәүләт автоинспекцияһы күләмле профилактик операциялар хаҡында иҫкәртә
Башҡортостан Дәүләт автоинспекцияһы күләмле профилактик операциялар хаҡында иҫкәртә Фото: автор
ӨФӨ, 2017 йыл, 23 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Мәктәп каникулдары алдынан Башҡортостан биләмәһендә 23 октябрҙә «Иғтибар – балалар!» операцияһы башланды. Иҫкәртеү саралары 10 ноябргәсә дауам итәсәк.
Республика Дәүләт автоинспекцияһының матбуғат хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, сара барышында балаларҙың юл-транспорт ваҡиғаларында йәрәхәтләнеүен иҫкәртеү һәм киҫәтеү маҡсаты менән ЮХХДИ хеҙмәткәрҙәре балалар һәм уларҙың ата-әсәләре өсөн юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге буйынса лекциялар, әңгәмәләр, дәрестәр, шулай уҡ конкурстар, викториналар һәм акциялар уҙғарасаҡ.
«Балалар тураһында ҡайғыртыу, юлдарҙа уларҙың хәүефһеҙлеген тәьмин итеү – ЮХХДИ өсөн генә түгел, республиканың һәр кешеһе өсөн тәү сираттағы бурыс», — тип билдәләнеләр ведомствола.


text:
Башҡортостандың халыҡ, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы Рәүис Заһитовтың юбилей байрамы тыуған яғында дауам итә.
Быйыл сәнғәт һөйөүселәр милли театрыбыҙҙың сағыу вәкиле, халыҡсан ижады менән бер нисә быуын тамашасыһын илһамландырып, уйландырып, йырлатып, йылмайтып йәшәгән егәрле замандашыбыҙ, билдәле сәхнә оҫтаһы Рәүис Хәбир улы Заһитовтың 65 йәшлек юбилейын билдәләй. Төп юбилей кисәһе Рәүис Заһитовтың туған театрында – М.Ғафури ис. Башҡорт дәүләт академия драма театрында 15 февралдә «Тиҫбе булып теҙелә миҙгелдәр» исеме аҫтында гөрләп үтһә, артистың тыуған яғында юбилей тантаналары 14 -18 май көндәрендә:
14 май – Дыуан районы үҙәге Мәсәғүттә,
15 май- Салауат районы үҙәге Малаяҙҙа,
16 май – Мәсетле районы үҙәге Оло- Устикиндә,
17 май- Балаҡатай районы Балаҡатай ауылында,
18 май - Ҡыйғы районы үҙәге Үрге Ҡыйғыла үтә.
Тамашалар район Мәҙәниәт һарайҙарында 20 сәғәттә башлана.
Көндөҙ - балалар өсөн «Серле көршәк» (З.Биишева, ҡуйылыштың художество етәксеһе - А.Абушахманов) әкиәте.


text:
«Әсәйемә ҡарап кәләш һайланым...»Ҡамсат бүрек, аҡ елән… Билдәле башҡорт боксеры Денис Шафиҡовты рингта бер кем менән дә бутау мөмкин түгел. Мейәс ҡалаһы егете майҙанға һәр саҡ милли кейемдә сыға. Еңелеү белмәҫ Сыңғыҙхан. Шулай тип яҙалар уның хаҡында төрлө спорт күҙәтеүселәре....
Өҫтә генә ята тәрәнлектәрБеҙ, ҡатын-ҡыҙ, күпселектә бик ҡыҙыҡ, ҡайсаҡ хатта ҡыҙғаныс тормош менән йәшәйбеҙ. Әллә нисә төрлө тәғлимәткә мөрәжәғәт итәбеҙ, аҡыллы китаптар уҡыйбыҙ, психологтарға таянабыҙ, юғары аң, энергетика, прана-мрана ... Баштар әйләнеп китә ҡайһы...
Байыта ла, һағайта ла СеберСебер. Һуңғы йылдарҙа өмөтөбөҙ ҙә, бәхетебеҙ ҙә, хатта бәхетһеҙлегебеҙ ҙә шул Себер менән бәйле була бара түгелме?! Ауылдың дөлдөлдәй ир-егеттәре генә түгел, һәләтле, юғары белемле, типһә, тимер өҙөрҙәй көслө заттарыбыҙ ҙа, тыуған ерҙә толҡа тапмай,...
Намыҫ, выждан булған юлдаштары– Бәхет сере нимәлә? – Тәртиптә. Оҙон ғүмер юлы үткән күркәм парҙың тәү ҡарашҡа үтә ябай яуабында, уйлап ҡараһаң, таң ҡалырлыҡ тәрән хәҡиҡәт ята. Тәртип тигәнгә, күптәр аңлағанса, ҡәҙимге түгел, ғәйәт киң төшөнсә һала улар. Иман да, намыҫлылыҡ та,...
Финанс ҡапҡаны!Көҙөн бер осрашҡанда яҡын әхирәтем аптырарлыҡ хәбәрҙәрен һөйләп киткәйне: “Бик яҡшы финанс компанияһы бар икән! Банкынан алған кредитыңдың дүрттән бер өлөшөн уға бирһәң, ул шул кредит буйынса түләүҙәреңде тулыһынса үҙ өҫтөнә ала. Ҡыҙым институтҡа...
Ышаныс һалып күңелгә, яҙмышты алып ҡулғаҠайһы берҙә яҙмыш әҙәм балаһын аямай, төрлө ҡаршылыҡтар, йән һәм тән яралары менән интектерә, үҙәкте өҙгөс һынауҙарға дусар итә. Кемдәрҙер, сабырһыҙланып, бер сиктән икенсеһенә һуғыла, Хоҙай ебәргән билдәләрҙе аңғармай, һығымталар яһамай. Йәшәүгә...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
- Внимание
- Подробности
- Просмотров: 575
“ИЛЬЯС”, башҡ. халыҡ йыры, оҙон көй. Тәүге тапҡыр 1937 й. Л.Н.Лебединский М.Ф.Буранғоловтан яҙып ала, Ғ.З.Сөләймәнов яҙмаһында “Башҡорт халҡ йырҙары” йыйынтығында баҫтырыла. Йыр лирик‑драматик характерҙа. Риүәйәт б‑са, “И.” һунарҙа булған фажиғәгә бәйле яҙылған. Ике ир туғандың береһе, йәнлек көтә торғас, йоҡлап китә, йоҡо аралаш туғанының ҡондоҙ бүркен төлкө тип ҡабул итеп, яңылыш атып ебәрә һәм үлемесле яралай. Көйҙөң үҙенсәлеге йырҙың интонация нигеҙен тәшкил иткән юғары терция тонын күп тапҡыр уратып йырлауҙан ғибәрәт. Башҡарыусылар араһында Баймаҡ халыҡ ҡурайсылар ансамбле, Т.М.Дәүләтшин, В.Ғ.Хызыров. “И.” М.Х.Әхмәтов тарафынан тауыш һәм фп. өсөн эшкәртелә, ул ш. уҡ йырҙы «“Урал батыр” башҡорт эпосын уҡығандан һуң» («По прочтении башкирского эпоса “Урал‑батыр”») тип аталған 3‑сө симфонияһында вокаль өҫтәмә итеп ҡуллана.
Әҙәб.: Башҡорт халыҡ көйҙәре, йырлы-бейеүле уйындар /төҙ. Ф.Нәҙершина. Өфө, 1996.
Л.Ҡ.Сәлмәнова
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 373
ТАЛҠАҪ, Урал й. басс. күл. Баймаҡ р‑ны Түбә а. көньяҡ‑көнсығышҡа табан 4 км алыҫлыҡта Ирәндек һыртының көнбайыш битләүендәге тау араһы уйпатлығында, “Ирәндек” тәбиғи паркы терр‑яһында урынлашҡан. Күл өҫтө майҙаны — 4,2 км2, оҙонлоғо — 4,0 км, уртаса киңлеге — 1,0—1,3 км, уртаса тәрәнлеге — 4,5 м (макс. — 12,0 м), һыу күләме — 18,9 млн м3. Тектоник күл, өҫкө девондың моҡас свитаһы саҡматаштарында, урта‑өҫкө палеозойҙың ташкүмер йәшендәге габброларында һәм туффиттарында барлыҡҡа килгән, соҡоро һуҙылған; төбө ләмле, сапропель м‑н ҡапланған. Ағар күл, миҙгеле м‑н Шөгөр й. (Таналыҡ й. ҡушылдығы) ҡоя. Туйыныуы ҡатнаш. Һыуының һелтелелеге түбән, натрий‑магний‑кальцийлы. Күл эвтрофлы. Төньяҡ һәм көньяҡ ярҙары һөҙәк, тәпәш, урыны м‑н һаҙланған; көнбайыш һәм көнсығышы — текә, ҡаялы. Т. ярҙарында бейеклектәре 1—2 м, киңлектәре 2—4 м булған 1‑се һәм 2‑се һыубаҫар туғай өҫтө киртләстәре асыҡ күренә. Тирә‑яҡ ландшафы ҡараһыу һоро урман тупрағындағы һирәк ҡайын урманынан, ерек һәм тал әрәмәләренән, йыуылған ҡара тупраҡтағы тау‑болон далаларынан тора; күлдә күл ҡамышы, күрән һ.б. үҫә. Алабуға, густера, карп, ҡорбан, сабаҡ, суртан, табан балыҡ һ.б., алаҡаҙ, европа ҡарабоғаҡ гагараһы, ҡарасабан йәшәй. Исеме “таулы” этнонимынан (ҡара: Бөрйән) һәм -ҡас аффиксынан алынған, тип фараз ителә.
И.М.Япаров
Тәрж. И.М.Япаров


text:
- Подробности
- Просмотров: 412
ЛЯМБЛИОЗ, кешенең аш һеңдереү юлын зарарлаусы паразитар ауырыу. Тыуҙырыусы — иңябайҙарҙыңLamblia intestinalis (Giardia lamblia) төрө. Фекаль‑ораль юл м‑н (ҡайнамаған һыу, йорт хайуандары аша һ.б.) йоға. Инкубация осоро 10— 15 көн. Төп симптомдары: метеоризм, өйәнәк һымаҡ ҡорһаҡ ауыртыуының ҡабатланыуы, дуоденит, энтерит һ.б. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: үт бүлеп сығарыу юлдарының шешеүе, мальабсорбция синдромы. Диагностика клиник һәм лаб. тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау медикаментоз. Иҫкәртеү: ауырыуҙарҙы һәм циста йөрөтөүселәрҙе иртәрәк асыҡлап дауалау, шәхси гигиена ҡағиҙәләрен үтәү, тирә‑яҡ мөхит объекттарын санитарлы һаҡлау. Л. проблемалары б‑са фәнни тикшеренеүҙәр Медицина университетында алып барыла: ашҡаҙан‑эсәк юлы ағзалары ауырыуҙары булған балаларҙа Л. клиник‑лаб. үҙенсәлектәре (Р.Ә.Әхмәтова), балаларҙа Л. инвазияһы булғанда аш һеңдереү ағзалары ауырыуҙарының хроник үҙенсәлектәре (Г.Т.Туперцева) тикшерелә.
Д.Ә.Вәлишин
Тәрж. М.М.Хәйҙәров


text:
- Подробности
- Просмотров: 294
ПЛАСТИКТАРҘЫ АРМАТУРАЛАУСЫ МАТЕРИАЛДАР, арматураланған пластиктарҙағы төп йөкләмәне тотоп торған һәм уларҙың ныҡлығын, ҡатылығын билдәләгән тултырғыс. П.а.м. өҙлөкһөҙ еп, бау, таҫма, плёнка, сым, селтәр һәм төрлөсә үрелгән туҡымалар рәүешендә файҙаланыла. П.а.м. сифатында юғары ныҡлыҡтағы органик булмаған (бор, быяла һ.б.), органик (мәҫ., ароматик полиамидтар нигеҙендә) сүстәр һәм углеродлы сүстәр, еп һымаҡ кристалдар (карбидтар, оксидтар, нитридтар һ.б.), металл сым ҡулланыла. П.а.м. 20 б. 60‑сы йй. башлап Белорет металлургия комбинатында (металл сым), 1971 й. алып “СТЕКЛОНиТ” ААЙ‑нда (быяла еп, быяла туҡыма һ.б.) сығаралар. Шулай уҡ ҡара: Композицион материалдар.
Ю.С.Первушин
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
27 октябрь
27 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 300-сө көнө (кәбисә йылында 301-се). Йыл аҙағына тиклем 65 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Ер — Автомобилселәр көнө.
- Абхазия — Абхаз теле көнө.
- Алжир — Ағас ултыртыу көнө.
- Төркмәнстан — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Сент-Винсент һәм Гренадиндар — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1918 — Иркутск дәүләт университеты асыла.
- 1982 — Ҡытайҙа халыҡ һаны бер миллиардтан аша.
- 1984 — Байкал—Амур магистрале файҙаланыуға тапшырыла.
- 2007 — Санкт-Петербургта рус Википедияһының беренсе Вики-конференцияһы асыла.
- 2008 — Швейцарияла беренсе метро линияһы асыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Чапало Владимир Петрович (27.10.1947) — спортсы, спидвей буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1973). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2007). Боҙҙа мотоциклда уҙышыу буйынса СССР чемпионы (1973), илдең йыйылма командаһы ағзаһы (1970—1978). Сығышы менән Стәрлетамаҡ ҡалаһынан.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1988 — Айгиз Баймөхәмәтов, башҡорт журналисы һәм яҙыусыһы, Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (2015).
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1728 — Джеймс Кук, инглиз диңгеҙ сәйәхәтсеһе.
- 1782 — Никколо Паганини, итальян композиторы һәм скрипкасыһы.
- 1855 — Иван Мичурин, Рәсәй Империяһы һәм СССР биологы.
- 1858 — Теодор Рузвельт, АҠШ-тың 26-сы президенты.
- 1899 — Михаил Жаров, совет театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1949).
- 1900 — Лидия Русланова, совет эстрада йырсыһы (контральто), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1942).
- 1944 — Николай Караченцов, совет театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1989).
- 1978 — Ванесса Мэй, Сингапур скрипкасыһы, йырсы һәм композитор, тау саңғысыһы.
- 1983 — Артур Смольяни́нов, Рәсәй театр һәм кино актёры («Штрафбат», «9 рота» «Самара» һ.б.)
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1449 — Мухаммед Тарагай Улугбек, төрки астрономы.
- 1505 — Иван III, рус батшаһы.
- 1943 — Дәүләтов Әбдрәүеф Ғәни улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 1949 — Борис Добронравов, совет театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1937).
- 2013 — Ризуан Хажиев, Башҡортостандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим, журналист һәм яҙыусы. Филология фәндәре кандидаты (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 361
ТАНАЛЫҠ, йылға, Урал й. уң ҡушылдығы. Талҡаҫ күленән көньяҡҡа табан 2,5 км алыҫлыҡта Ирәндек һыртының көнбайыш битләүҙәрендә башлана. БР‑ҙың Баймаҡ, Хәйбулла р‑ндары (Турат й. тамағы һәм Таштуғай а. араһында төньяҡ‑көнсығышҡа) һәм Ырымбур өлк. буйлап төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай аға. Урал й. (тамағынан 1827 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 225 км, басс. майҙаны 4160 км2. Башлыса ҡар һыуы м‑н туйына. Йыллыҡ аҡманың 92%‑ы — яҙғы (апр.—май), 5,5%‑ы — йәйге һәм көҙгө (июнь—окт.), 2,5%‑ы ҡышҡы (нояб.—март) осорҙарға тура килә. Тамағында уртаса йыллыҡ һыу сығымы7,9 м3/с. Йылға басс. Урал аръяғы яйлаһы сиктәрендә урынлашҡан; баймаҡ‑бүребай свитаһы, ирәндек свитаһы, олотау свитаһы, моҡас свитаһының эффузив, вулкан ултырма тоҡомдарынан, боғалоғор горизонтының йәшмәләренән, йылайыр свитаһының грауваккаларынан, урта һәм өҫкө девондың интрузив һәм субвулкан ҡатламдарынан, дүртенсел, ш. иҫ. алтынлы, ултырмаларҙан тора. Ландшафы үрге ағымында ҡараһыу һоро урман тупрағындағы ҡайын урманынан һәм йыуылған ҡаратупраҡтағы болонло далаларҙан, түбәнге ағымында төрлө үләнле‑кәҫле‑ҡыяҡлы далаларҙан, татырлыҡтарҙан, тоҙло тупраҡтан һәм типик ҡара тупраҡтағы һөрөнтө ерҙәрҙән ғибәрәт. Басс. яҡынса 25%‑ын урман ҡаплаған, 20%‑ы һөрөлгән. Баймаҡ р‑ны Мерәҫ а. һәм Хәйбулла р‑ны Хворостянка а. эргәһендә һыуһаҡлағыстар төҙөлгән. Йылға буйында Баймаҡ ҡ. урынлашҡан. Ҡушылдыҡтары: уң — Быҙаулыҡ, Ташлы, Турат; һул — Юлалы.
В.А.Балков
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
Һөлдә
Скеле́т, һөлдә (бор. грек. σkeλetός — киптерелгән) — тере организмдарҙың терәк системаһын үтәүсе биологик система; кеше һәм йәнлектәр тәненең тотоноп тороуын тәьмин иткән һөйәктәр берекмәһе[1]; организмда терәк һәм механик зарарланыуҙарҙан һаҡлау функцияһын үтәй торған ҡаты туҡымалар[2].
Coronacollina acula тип йөрөтөлгән болот һымаҡ һөлдәһе булған иң тәүге организмдар 550—560 миллион йылдар элек Австралияның көньяҡ ярҙарында йәшәгән[3][4]. Боронғо һөлдә әҙерләү ысулы — ҡояшта йәки эҫе ҡомда киптереү[5].
Йөкмәткеһе
Һөлдәнең әһәмиәте
Һөлдә терәк, таяныс, һаҡлау, минераль мәтдәләрҙе запаслау һәм хәрәкәтте тәьмин итеү функцияларын үтәй. Тышҡы һәм эске һөлдәләр була. Эске һөлдәт ҡайһы бер иң ябай төҙөлөшлөләрҙә, моллюскларҙа, умыртҡалы хайуандарҙа була. Тышҡы һөлдә ҡайһы бер иң ябай төҙөлөшлөләрҙә, күпселек моллюскларҙа (ҡусҡарҙарҙа, мидияларҙа, устрицаларҙа), быуынтыҡ аяҡлыларҙа осорай. Үҫемлектәрҙә терәк функцияһын механик туҡыма үтәй.
Умыртҡалылар һөлдәһе
Балыҡтарҙың һөлдәһе
Балыҡтарҙың кимерсәкле һәм һөйәк умыртҡалырҙан торған умыртҡалығы яҡшы үҫешкән. Умыртҡалырҙың үрге дуғаһы остары тоташып арҡа мейеһе урынлашҡан көпшәне барлыҡҡа килтерә. Ситкә йүнелтелгән түбәнге дуғалар остары ҡабырғалар барлыҡҡа килтерә. Балыҡтарҙың умыртҡалығы кәүҙә һәм ҡойраҡ бүлектәренән тора.
Ер-һыу хайуандарының һөлдәһе
Ер-һыу хайуандарының һөлдәһе һыуҙа һәм ерҙә йәшәү рәүеше менән ҡатмарланған һәм бер умыртҡа һөйәгенән тороусы муйын бүлегенән, ҡабырғалар менән бергә ете умыртҡа һөйәгенән тороусы кәүҙә бүлегенән ғибәрәт. Ҡойроҡло амфибияларҙың ҡойроҡ бүлегендә бер нисә умыртҡаһы була.
Һөйрәлеүселәр һөлдәһе
Һөйрәлеүселәрҙең умыртҡалығы биш бүлектән — муйын, күкрәк, бил, һигеҙгуҙ, ҡойроҡ умыртҡаларынан тора. Муйын бүлегендәге умыртҡа һөйәктәре хәрәкәтсән тоташтырылған. Улар баш хәрәкәтсәнлеген тәьмин итәләр. Был ерҙә йәшәү өсөн мотлаҡ шарт.
Күкрәк һәм бил умыртҡаларына ҡабырғалар беркетелгән. Ҡайһы бер һөрәлеүселәрҙең ҡабырғалары күкрәк һөйәге менән тоташын күкрәк ситлеген барлыҡҡа килтерә. Күкрәк ситлеге эске органдарҙы һаҡлый һәм үпкәләргә һауа килеүен тәьмин итә. Һигеҙгүҙ булеге ике умыртҡа һөйәгенән тора. Һойроҡ бүлегендә умыртҡа һөйәктәре һаны төрлөсә була. Йыландарҙың ҡабырғаларының икенсе осо тоташмаған. Был йыландарға эре табышты йоторға мөмкинлек бирә.
Ҡоштарҙың һөлдәһе
Ҡоштар умыртҡалығы һөйрәлеүселәрҙеке кеүек биш бүлектән тора. Муйын бүлегендә хәрәкәтсән тоташыусы 9—25 умыртҡа һөйәге була. Ҡушылып үҫкән күкрәк һөйәктәре һәм ҡабырғалар, күкрәк һөйәге менән берләштерелелеп, күкрәк ситлеген барлыҡҡа килтерә.
Ҡоштарҙың күкрәк һөйәгенде айырым үҫенте — киль була. Уға осҡан саҡта әүҙем эшләүсе күкрәк мускулдары беркетелгән. Һуңғы күкрәк һөйәге, бил, һигеҙгүҙ һәм ҡойроҡтоң беренсе умыртҡа һөйәктәре ҡушылып үҫеп, көслө һигеҙгүҙ барлыҡҡа килтерә. Ул артҡы ослоҡтар өсөн терәк булып тора. Ул һөлденең ныҡлығын арттыра. Был осорға яраклашҡан ҡоштар өсөн үтә мөһим шарт булып тора. Ҡоштарҙың һөйәктәре еңел, эссе ҡыуыш була.
Һөтимәрҙәрҙең һөлдәһе
Һөтимәрҙәрҙең умыртҡалары биш бүлектән — муйын, күкрәк, бил, һигеҙгәҙ һәм ҡойроҡ бүлектәренән тора.
Кеше һөлдәһе
Һөлдә (лат. sceleton seu sceletum), йомшак туҡымалар өсөн ҡаты терәк һәм мускулдар ҡыҫҡартыу нәтижәһәндә күсеп йөрөүсө рычаг булып хеҙмәт иткән, һөйәктәрҙән (лат. ossa) тора[6]. Оло кешенең һөлдәһе, төрлө быуындар менән тоташҡан, яҡынса 200 −208 һөйәктән тора. Һөлдәне ике бүлеккә бүлеп ҡарарға була: күсәрле һәм өҫтәмә. Күсәрле һөлдәгә баш һөйәктәре, муйын һәм кәүҙә керә. Өҫтәмә һөлдәгә аяҡ-ҡулдар, ҡулбаш биллеге, янбаш биллеге керә. Оло кешенең күсерле һөлдәһе 80 һөйәктән тора: баш һөйәктәре, умыртҡа бағанаһы, 12 пар ҡабырғалар һәм күкрәк һөйәктәре.
Ҡарағыҙ
Иҫкәрмәләр
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
- ↑ Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М. Т. Азнабаев, 2007)
- ↑ Pittalwala, Iqbal Oldest Organism With Skeleton Discovered in Australia. Калифорния университеты. Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 март 2012. 11 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ Палеонтологтар боронғо скелет тапҡан. Lenta.ru. Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 март 2012. 11 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ Анатомия человека / Привес М. Г., Лысенков Н. К. — 9-е изд., перераб. и доп. — М.: Медицина, 1985. — С. 44-45. — 672 с. — (Учебная литература для студентов медицинских институтов). — 110 000 экз.
- ↑ Р. Д. Синельников. Атлас анатомии человека — 3-е изд., перераб. и доп. — М.: Медицина, 1967. — Т. I. — Б. 11—20. — 460 б. — 105000 экз.


text:
15 июль – Шағир Ирек КИНЙӘБУЛАТОВтың тыуыуына – 80 йыл Ирек Кинйәбулатовтың исеме әҙәбиәт һөйөүселәргә яҡшы таныш: ул киң билдәле шағир, журналист, йәмәғәт эшмәкәре ине. Үкенескә күрә, уның беҙҙең аранан китеүенә быйыл ике йыл ваҡыт уҙҙы. Ошо көндәрҙә, асыҡлап әйткәндә, 15 июлдә, Ирек Лотфый улы Кинйәбулатовҡа 80 йәш тулыр ине.
Дүртөйлө халҡы үҙенең бөйөк яҡташы, Башҡортостандың халыҡ шағиры, йәмәғәт эшмәкәре, публицист, драматург, билдәле йырҙар авторы Назар Нәжмиҙең яҡты исемен мәңгеләштереү буйынса бик күп эштәр башҡара. Үҙе тере саҡта 1999 йылда уға яҡташтары тыуған ауылында матур урында йорт һалып бүләк итә. «Атайымдың иң мөҡәддәс өс хыялы бар ине. Шуларҙың береһе тыуған төйәге Миңештегә ҡайтып, ҡартлығында ошонда …
Continue reading ‘Тағы килер көҙҙәр… ә шуларҙың минһеҙ килер береһе бер ваҡыт’ »
Буранғолов көндәре Мөхәмәтша Буранғолов – башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижады өлгөләрен йыйыусы, уларҙы баҫтырырға әҙерләүсе мәшһүр ғалим, халҡыбыҙ яҙмышын һүрәтләгән пьесалар ижад итеүсе танылған драматург, йәмәғәт эшмәкәре булараҡ, милли мәҙәниәтебеҙҙә лайыҡлы урын алған арҙаҡлы шәхестәребеҙҙең береһе. Уның ижады уҡыусылар тарафынан мәктәп программаларында киң өйрәнелә.
1 март – Күренекле әҙип, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Хәким ҒИЛӘЖЕВтең тыуыуына – 95 йыл «Йәш төҙөүсе» гәзите. 1938 йылдың октябрь айында сыҡҡан һаны. «Комсомолдың ХХ йыллығы алдынан» тигән баш аҫтында ике авторҙың өс хәбәре баҫылған. Береһе – Бәләбәй педучилищеһында уҡып йөрөгән Таһир Ахунйәновтыҡы, ҡалған икәүһе – Хәким Ғиләжевтеке. Ул Дәүләкән педучилищеһындағы хәлдәр …
Continue reading ‘Ысын кеше, ысын шағир’ »
Беҙҙә лә Башҡортостандың халыҡ шағиры Назар Нәжмиҙең тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған кисә үтте. Ҡунаҡҡа 102-се башҡорт гимназияһы уҡыусылары саҡырылғайны. Китапханасы Зөһрә Марат ҡыҙы Мөхәмәтова әҙиптең биографияһына байҡау яһап, уның ғаиләһе, тормошо, ижады хаҡында бай мәғлүмәт еткерҙе. Шулай уҡ күргәҙмәгә ҡуйылған китаптар, уларҙың йөкмәткеһе хаҡында ла ҡыҫҡаса таныштырҙы. Кисәнең ҡунағы, Шашка федерацияһы башҡарма комитеты ағзаһы …
Continue reading ‘Бөйөклөгөң беҙҙең йөрәктә’ »
Республика халҡы Башҡортостандың халыҡ шағиры Назар Нәжмиҙең тыуыуына 100 йыл тулыуын билдәләне. Ошо айҡанлы беҙҙең Белорет ҡалаһының Дауыт Юлтый исемендәге китапханаһы бөйөк ил улының юбилейына арнап «Шағир һәм заман» тип аталған хәтер аҙналығы ойошторҙо. Ул 24 ғинуарҙан 6 февралгә тиклем барҙы.
Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең тыуыуына 98 йыл тулыу айҡанлы баш ҡалабыҙҙа күп кенә саралар ойошторолдо. Шуларҙың береһе уның исемен йөрөткән самолётты ҡаршы алыу булды. Мәскәүҙәге Шереметьево аэропортынан тәүге рейсын яһаны ул. Ғөмүмән, бөйөк башҡорт шағирының исемен мәңгеләштереү йәһәтенән күп нәмә эшләнә. Мәҫәлән, Мәскәүҙә бер урамға уның исемен ҡуштылар. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһында, Ҡырғыҙстанда тау түбәләрен уның …
Continue reading ‘Мостай йәшәй беҙҙең йөрәктәрҙә’ »
Башҡортостандың халыҡ шағиры, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Абдулхаҡ Игебаевтың арабыҙҙан китеүенә бер йыл үтеп китте. Мөхәббәт һәм изгелек йырсыһы, йөҙҙән ашыу шиғыр һәм поэма авторының әҫәрҙәре урыҫ, татар, яҡут, ҡаҙаҡ телдәренә тәржемә ителде. Байтаҡ шиғырҙарына көй яҙылды, күптәре ысын мәғәнәһендә халыҡ йырына әйләнде. Башҡорт әҙәбиәтенең классигы киләсәк быуынға бай шиғри мираҫ ҡалдырҙы. Үҙенең …
Continue reading ‘Күк Ирәндек йырсыһы’ »
Әминә Йәнбирҙина, Гүзәлиә Мәҡсүтова, Нурзилә, Рәмилә Байгилдиналар, Айгөл һәм Ильяс Кучекаевтар, Гөлшат һәм Айтуған Таштимеровтарҙы сәхнәгә саҡырҙылар. Бөгөн уларға уҡыуҙағы һәм спорттағы уңыштары өсөн күренекле яҡташтары – яҙыусы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Динис Бүләковтың премиялары тапшырылды.
Беҙ ҙә Рәми Ғариповтың тыуыуына 85 йыл тулыуҙы билдәләнек. Гимназиябыҙҙа халыҡ шағирының тормошона һәм ижадына арнап стена гәзите сығарҙыҡ, һүрәт төшөрөү, кроссворд төҙөү, реферат, презентация әҙерләү, инша яҙыу, шиғыр һөйләү, йыр башҡарыу кеүек ижади конкурстар үтте. Уларҙа барлығы 100-ҙән ашыу уҡыусы ҡатнашты. Асыҡ синыф сәғәттәре, дәрестәр ҙә уҙғарылды. V «А», VI «А», VII «А», VIII …
Continue reading ‘Халыҡ шағиры иҫтәлегенә’ »


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 27.10.2017
Мөғәллимә булып тыуалар
Новости / Мәғариф // 27-10-2017, 11:36
Ҡабаҡтан компот
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 27-10-2017, 10:00
Ҡабаҡтан бик тәмле компот эшләргә мөмкин. Уртаса ҙурлыҡтағы йәшелсәнең ҡабығын әрсеп, эсен таҙартырға. Уны ваҡлап турап, кәстрүлгә һалырға. Өҫтөнә 2 литр һыу ҡойоп, ҡайнатырға ҡуйырға. Ҡайнап сыҡҡас, 2,5 – 3 стакан шәкәр һалырға. Ҡабаҡ һарғылт төҫ алғас (үтә күренмәле һымаҡ), уға өс ҡәнәфер ҡушырға. Уттан алғас, килеп сыҡҡан компотҡа 1/2 балғалаҡ аш һеркәһе өҫтәргә. Әҙер массаны банкаларға тултырып, стерилләргә, нығытып ябырға. Әҙер компот ананас тәме бирә....
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 965
БӨРЙӘН РАЙОНЫ, БР‑ҙың көньяҡ-көнсығышында, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Төньяҡта — Белорет, көнсығышта — Әбйәлил һәм Баймаҡ, көньяҡта — Йылайыр һәм Күгәрсен, көнбайышта Мәләүез һәм Ишембай р‑ндары м‑н сиктәш. 1930 й. 20 авг. ойошторола, район составына Йылайыр кантоны улустары инә (ҡара: Административ район). 1963 й. 1 февр. бөтөрөлә, терр‑яһы Белорет р‑ны составына бирелә. 1965 й. 4 нояб. яңынан ойошторола. Майҙаны — 4444 км2. Адм. үҙәге — Иҫке Собханғол а., Өфөнән көньяҡ-көнсығышҡа 360 км һәм Белорет т. юл ст. көньяҡ-көнбайышҡа табан 136 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Халҡы (мең кеше): 1939 й. — 9,6; 1959 — 10,8; 1989 — 14,2; 2002 — 16,8; 2010 — 16,7. Милли составы (2002): башҡорттар — 96,7%. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 3,5 кеше/ км2. Районда 12 ауыл советы, 34 ауыл торама пункты, иң ҙурҙары: Иҫке Собханғол (4,6 мең кеше), Байназар (1,3 мең), Иҫке Монасип (0,6 мең) ауылдарыы.
Рельефы йырғыланған, таулы: майҙанының 13%‑тан ашыуы диңгеҙ кимәленән 700 м бейеклектә урынлашҡан. Көнсығышта терр‑яһы һыу айырғыс Уралтау һырты, көнбайышта Арҙаҡты, Баҙал, Ҡалыу, Ҡыраҡа, Ушарлаҡ, Үтәнеш һырттары һәм Мәсем тауы м‑н сикләнгән. Райондың үҙәк өлөшө Йылайыр синклинорийы, көньяҡ-көнсығыш өлөшө Уралтау зонаһы, төньяҡкөнбайыш өлөшө Юрматау антиклинорийы сиктәрендә ята. Барит (Күжә), доломит (13‑сө км) ятҡылыҡтары асылған. Климаты континенталь, дымлылығы тигеҙ түгел. Уртаса йыллыҡ т‑ра 1,5°С, ғин. уртаса т‑ра −16°С, июлдә 18°С. Яуымтөшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары көнсығыш өлөшөндә 500—600 мм, көнбайыш өлөшөндә 700 мм, йылы осорҙа 350—400 мм. Гидрографик селтәрҙе ҡушылдыҡтары (Алағуян, Ҡана, Ҡурығас, Нөгөш, Үҙән) м‑н Ағиҙел й. барлыҡҡа килтерә. Һоро тау-урман тупрағы, көлһыуланған һәм йыуылған ҡара тупраҡ таралған. Ландшафтарҙың үҙенсәлеге вертикаль зоналыҡ, терр‑яның киң япраҡлы, ҡарағай-ҡарағас һәм ҡайын урмандарының ҡушылған ерендә урынлашыуы һәм Урал аръяғы далаларының яҡын булыуы м‑н бәйле. Хайуандар донъяһы урман төрҙәренән тора. Районда Башҡорт ҡурсаулығы һәм Шүлгәнташ ҡурсаулығы ойошторолған, райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшө Башҡортостан милли паркы составына инә. Шүлгәнташ, Күлйорттамаҡ мәмерйәһе, Туҡмаҡ аҡланы, Оло һәм Кесе Әпшәк инештәрендәге йылға бағырының тәбиғәт резерваты — тәбиғәт ҡомартҡылары; Әсебар заказнигы һәм “Алтын Солоҡ” заказнигы ойошторолған. Махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре район майҙанының 19,4%‑ын алып тора (респ. б‑са иң юғары күрһәткес).
2012 й. ауыл хужалығы ерҙәренең майҙаны 27,1 мең га (дөйөм майҙандың 6%‑ы) тәшкил иткән, ш. иҫ. һөрөнтө ерҙәр — 4,2, сабынлыҡтар — 18,3, көтөүлектәр — 4,5; урмандар майҙаны — 321,0, ер өҫтө һыуҙары — 1,8. Район тау-урман зонаһына инә. А.х. пр‑тиеларының [9 АХПК, 2 МУАХП, 78 крәҫтиән (фермер) хужалығы] махсуслашыуы — тәбиғи мал аҙығы ерҙәре нигеҙендәге малсылыҡ. Умартасылыҡ, солоҡсолоҡ, туризм үҫешкән. Б.р. “Шүлгән” ҡулланыусылар йәмғиәте, “Алағуян”, “Бурзянагро” һ.б. МУП‑тар, “Алтын Балдаҡ” ЯСЙ, “Каповатур”, “Бурзянтур” туристик фирмалары, юл ремонтлаутөҙөү идаралығы һ.б. эшләй. Район терр‑яһынан Ҡағы—Иҫке Собханғол, Сермән—Иҫке Собханғол автомобиль юлдары үтә. Б.р. Урал иҡтисади төбәгенә инә.
Районда ПУ, 35 дөйөм белем биреү мәктәбе, шуларҙың 13‑ө урта мәктәп (ш. иҫ. Байназар урта мәктәбе), 22 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, балалар сәнғәт мәктәбе, ДЮСШ; үҙәк район дауаханаһы, 3 ауыл амбулаторияһы, 28 фельдшеракушерлыҡ пункты, 2 шәфҡәт туташы хеҙмәте дауаханаһы; 29 клуб учреждениеһы, 24 китапхана, Сәғитов М. музейы бар. 5 халыҡ һәм 2 өлгөлө үҙешмәкәр сәнғәт коллективы эшләй. “Таң” гәз. сыға.
М.Ф.Хисмәтов
Тәрж. З.Б.Латипова


text:
«Һаулығым – байлығым», тип юҡҡа ғына әйтмәгән боронғолар. Ысынлап та, үҙ һаулығыңды йәштән ҡайғыртырға, уны һаҡларға кәрәк. Хәҙерге ваҡытта тулыһынса һау-сәләмәт кешеләр әҙәйә, бигерәк тә йәштәр араһында. Ҡайһы берҙәре йәшлектәрен шешәгә батыра, энәгә ултыра, ҡыҫҡаһы, заман афәтенә бирешә. Шуныһы ҡурҡыныс: бик күптәре ауырыуҙарына иғтибар итмәй.
Сирләп китһәң, ни эшләргә һуң? Һауығырға кәрәк инде. Элек-электән ата-бабаларыбыҙ төрлө-төрлө шифалы үләндәр менән дауаланған, уларҙы йыйып киптереп, ҡайнатып эскән. Халҡымда дарыу үләндәре йыйыу, һөлөк һалыу, имләү менән шөғөлләнгән айырым кешеләр булған.
«Андыҙ барҙа – ат үлмәҫ, ирәүән барҙа – ир үлмәҫ», тигән халҡым. Шуға ла үләндәрҙең дауалау үҙенсәлектәрен, ҡасан, ниндәй күләмдә йыйырға, уларҙы ҡайһылайтып һаҡларға кәрәклеген бик белеп эш иткәндәр. Мәҡәлдәр, әйтемдәр аша файҙаһын беҙгә лә әйтеп ҡалдырғандар. Хәҙерге ваҡытта үлән менән дауаланған кешеләр бик әҙҙер. Дарыуханаға барып, ҡиммәтле дарыу алыу еңелерәк тә, тиҙерәк тә кеүек. Ә шулай ҙа шифалы үләндәрҙе йыйып, ҡышҡылыҡҡа әҙерләһәң, бар яҡтан да файҙалы буласаҡ. Сөнки уларҙы ҡулланыу аҡсаңды яныңда ҡалдырасаҡ һәм һатып үҙеңә аҡса эшләргә лә була.
Күптәргә ҡамасаулаған дегәнәктән генә күпме файҙа! Унан май эшләргә, сәсте төнәтмәһе менән йыуырға мөмкин – тамырҙарын нығытыуға булышлыҡ итәсәк.
Юл япрағы – ашҡаҙанға, андыҙ бөйөргә дауа, дегәнәк тамырын сәйнәп йөрөү гастритты бөтөрә, шәкәр диабеты менән ауырығанда ла ҡулланырға мөмкин.
Сөйәл үләне лә шифалы, уны май айында, сәскә атҡан саҡта йыялар. Күптәр, ағыу, тип ҡулланмай, ләкин аҙ миҡдарҙа эсһәң, йүткереүҙе бөтөрә, температураны төшөрә.
Үгәй инә үләне лә беҙҙә ҡый урынына үҫә, ә уның, баҡтиһәң, тын юлдарына һалҡын тейгәндә, астма, туберкулёз менән яфаланғанда файҙаһы ҙур икән. Өҫтәүенә, үгәй инә үләне япрағы ашҡаҙан, бөйән эсәге, бауыр, бөйөр ауырыуҙарынан шифалы. Уның төнәтмәһен оҙаҡ эсергә ярамай. Кире тәьҫире, йәғни зыяны булырға мөмкин, күңел болғаныу, аппетит юғалыу, эс ауыртыуы бар.
Үләндәрҙең файҙаһы бик күп, әммә бөтәһен дә кәрәкле күләмдә генә ҡарап йыйырға кәрәк. Уларҙы тамырҙары менән өҙөргә ярамай. Әлбиттә, ҡулланғанда табиптар менән кәңәшләшеү мотлаҡ.
Һаулығығыҙ үҙ ҡулығыҙҙа, дуҫтарым, уны һаҡлағыҙ, сәләмәт булығыҙ! Сәләмәт тәндә – сәләмәт рух, тиҙәр бит.
Мөнирә ИГЕБАЕВА.
Хәйбулла районы, Ғәлиәхмәт мәктәбе.


text:
- Подробности
- Просмотров: 602
ДӘҮЛӘТ ХЕҘМӘТЕ ҺӘМ ИДАРА ИТЕҮ АКАДЕМИЯҺЫ, 1991 й. Өфөлә Башҡ‑н коммерция акад. булараҡ асыла, 1992 й. алып Башҡ‑н идара итеү акад., 1994 й. — БР Президенты ҡарамағындағы Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы, 2015 й. — Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы. Акад. составында 5 ф-т (дәүләт һәм муниц. идара итеү, өҫтәмә проф. белем биреү, дәүләт һәм муниц. хеҙм-рҙәрҙе проф. яҡтан яңынан уҡытыу һәм уларҙың квалификацияһын күтәреү, иҡт. һәм идара итеү, юридик), идара итеү һәм дәүләт хеҙмәте проблемаларын фәнни-тикшеренеү үҙәге, нәшриәт, ғилми китапхана. Тамамлағандарға белгес, бакалавр, магистр квалификацияһы бирелә. Уҡытыу көндөҙгө, көндөҙгө-ситтән тороп һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәрендә 6 һөнәр һәм 6 йүнәлеш б‑са алып барыла. 7 һөнәр б-са аспирантура, 1 һөнәр б-са докторантура, докторлыҡ һәм кандидатлыҡ дисс. яҡлау б-са совет эшләй. Уҡытыусылар араһында 19 фән д‑ры һәм 90 фән канд. (2011). 1995 й. алып 4,6 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән, 20 меңдән ашыу кеше квалификацияһын күтәргән. Акад. йыл һайын 100-ҙән ашыу уҡыу әсбабы, монография, фәнни хеҙмәттәр йыйынтығы баҫылып сыға; “Экономика и управление: научно-практический журнал” ж. (БР‑ҙың Фәндәр академияһы м-н берлектә) нәшер ителә. Ректорҙары: Ә.Х.Мәхмүтов (1992 й. алып), М.Ә.Әйүпов (1998—2003, 2007 й. алып), И.Р.Ғимаев (2003 й. алып), С.Н.Лаврентьев (2011 й. алып), Г.А.Колобова (2016 й. алып вазифа башҡарыусы).
Р.А.Федько
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Яҙыусы Мансур Һиҙиәтов
Бөйөк беҙең телебеҙ. Беҙ уны һаҡларға тейешбеҙ.
Йырла егет,киреп киң күкрәгең
Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Вильдан Яруллин.
Йырламайса нисек түҙәйем?
Башҡортостандың атҡаҙанған артискаһы Фирүзә Париж.
22-24 апрель Башҡортостан Республикаһында үтәсәк Татарстан башҡорттарының мәҙәниәт көндәренә әҙерлек эштәре бара.
Әңгәмәлә Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәт министрлығының этно-мәҙәни үҫеше һәм төбәк-ара хеҙмәттәшлек итеү бүлегенең әйҙәүсе белгесе-эксперт Марат Ғилманов ҡатнаша.
Прозаик Закир Һаҙиҙың тыуыуына – 155 йыл
Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих , тел һәм әҙәбиәт институты ғилми хеҙмәткәре, ғалимә Гөлнара Адбрафиҡова.
Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваның 110 йыллыҡ юбилейына һәм Башҡортостан «Китап» нәшриәтенә уның исемен биреүгә 10 йылға арналған тантанала нәшриәт хеҙмәткәрҙәре, яҙыусылар, йәмәғәт эшмәкәрҙәре, мәктәп уҡыусылары ҡатнашты.
- « БЕРЕНСЕ БИТ
- ‹ АЛДАҒЫ БИТ
- …
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- …
- КИЛӘҺЕ БИТ ›
- ҺУҢҒЫ БИТ »


text:
Чехословакия
Чехословакия (чех Československo, словак. Česko-Slovensko) — 1918 йылдан 1993 йылға тиклем йәшәгән Үҙәк Европа дәүләте. 1938 — 1945 йылдарҙа Чехословакия территорияһында Германияның Богемия Протектораты һәм Моравия[2], Словакия була, Суетка өлкәһе — Германияға, Көньяҡ Словакия менән Карпат эргәһе Русе — Венгрияға, Тишин Силезияһы — Польшаға (1939 йылдан — Германияға) ҡушыла. Икенсе донъя һуғышынан һуң ГДР, ГФР Польша Халыҡ Республикаһы, Австрия Республикаһы, Венгрия Халыҡ Республикаһы һәм СССР менән сиктәш.
- Рәсми атамалары
- 1918—1938 — Чехословакия Республикаһы (чех Československá republika, ČSR); 1920 йылға тиклем Чехо-Словак Республикаһы /ЧСР/ (чех Česko-Slovenská republika /ČSR/, чех Československá Republika /RČS/)
- 1938—1939 — Чех-Словак Республикаһы /ЧСР/ (чех Česko-Slovenská republika /ČSR/)
- 1945—1960 — Чехословакия Республикаһы (чех Československá republika /ČSR/)
- 1960—1990 — Чехословакия Социалистик Республикаһы /ЧССР/ (чех Československá socialistická republika /ČSSR/)
- 1990 — Чехословакия Федератив Республикаһы / Чех-словак Федератив Республикаһы /ЧСФР/ (чех Československá federativní republika, словак. Česko-slovenská federatívna republika /ČSFR/).
- 1990—1992 — Чехия һәм Словакия Федератив Республикаһы /ЧСФР/ (чех Česká a Slovenská Federativní republika, словак. Česká a Slovenská Federatívna Republika /ČSFR/).
Йөкмәткеһе
- 1 Дәүләт ҡоролошо
- 2 Суд системаһы һәм прокуратура
- 3 Тарих
- 4 Көс структуралары
- 5 Административ бүленеш
- 6 Сәйәси партиялар һәм ижтимағи ойошмалар
- 7 Демография
- 8 Дин
- 9 Иҡтисады
- 10 Телекоммуникациялар
- 11 Иҫкәрмәләр
- 12 Әҙәбиәт
- 13 Һылтанмалар
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ойошторолоуынан алып 1969 йылға тиклем Чехословакия унитар дәүләт була, 1948 йылдан башлап — Словакия автономияһы менән унитар дәүләт, 1969 йылдан — Чехия һәм Словакия дәүләттәренән торған федератив дәүләт.
Үҙ тарихында Чехословакияның өс конституцияһы булған: Чехословак Республикаһының 1920 йылда Милли Йыйылышы ҡабул иткән Конституцион Хартияһы (Ústavní listina Československé republiky), 1948 йылда Милли Ойоштороу Йыйылышы (Ústavodárné Národní shromáždění republiky Československé) ҡабул иткән Чехословакия Республикаһы Конституцияһы (Ústava Československé republiky), 1960 йылда Милли Йыйылыш ҡабул иткән Чехословакия Социалистик Республикаһы Конституцияһы (Ústava Československé socialistické republiky).
Дәүләт башлығы — президент (Prezident), Милли Йыйылыш тарафынан 7 йылға (1960 йылдан — 5 йылға) һайлана. Вәкиллекле ғәмәлдәр башҡара, Милли Йыйылышты (1960 йылға тиклем) тарҡата алған. Милли Йыйылыш алдында яуаплы булған, ә 1960 йылдан сәйәси яуаплылыҡ йөкмәтелгән.
Закон сығарыу органы — Чехословакия Республикаһының Чехославакия Республикаһының Милли Йыйылышы (чеш. Národní shromáždění Republiky československé, текст. Národné zhromaždenie), халыҡ тарафынан партия исемлектәре буйынса күп мандатлы һайлау округтары буйынса 6 йылға (1960 йылдан — 4 йылға, 1972 йылдан — 5 йылға), 1954 йылдан бер мандатлы округтар буйынса һайлана. 1948 йылда Сенаттан (Senát) һәм Депутаттар Палатаһынан (Poslanecká sněmovna) тора; беренсе Милли Йыйылыш һайланғанға тиклем уның функцияларын Революцион Милли Йыйылыш (Revoluční národní shromáždění) башҡара. Был 1945—1946 йылдарҙа уның функцияларын — Чехословакия Республикаһының Ваҡытлы Милли Йыйылышы (Prozatímní Národní shromáždění republiky Československé), 1945 йылдан — Чех Халыҡ Советы (Česká národní rada), 1969 йылдан Чехословакия Социалистик Республикаһының Федераль Йыйылышы (чеш. Federální shromáždění Československé socialistické republiky, текст. 'Халыҡтың zhromaždenie Československej socialistickej republiky) үтәй, Милләттәр (Sněmovna národů) һәм Халыҡ Палаталарынан (Sněmovna lidu) тора. Милли Йыйылышҡа 300 депутат(Poslanci) инә, улар үҙ составынан Милли Йыйылыш Президиумы(Předsednictvo Národního shromáždění), Рәйес (Předsedu Národního shromáždění), Рәйес урынбаҫарҙары (místopředsedů) һәм 24 ағза һайлай.
Башҡарма орган — Хөкүмәт (Vláda), Хөкүмәт Рәйесе һәм министрҙарҙан тора, уларҙы Президент һайланып, Милли Йыйылыш алдында яуаплылыҡ тоя.
Словакияның вәкәләтле органы — Ер вәкиллеге (Zemské zastupitelstvo), 1948 йылдан Словак Милли Советы (Slovenská národní rada), халыҡ тарафынан һайлана, башҡарма органы — Ер президенты (Zemský prezident), Эске эштәр министрлығы тарафынан Президент тәҡдиме буйынса тәғәйенләнә. 1948 йылдан алып Вәкилдәр Коллегияһын (Sbor pověřenců) Хөкүмәт тәғәйенләй һәм улар Словакия Милли Советы алдында яуаплы була. 1956 йылдан — Словакия Милли Советы, 1960 йылда Словак Милли Советы Президиумы, 1969 йылдан — Словакия Хөкүмәте тарафынан тәғәйенләнә.
Урындағы үҙидараның вәкәләтле органдары — ер (Zemské zastupitelstvo), район (Okresní zastupitelstvo) һәм община вәкиллектәре (obecní zastupitelstvo), 1945 йылдан — ер (Zemský národní výbor, 1949 — край— Krajský národní výbor), район (Okresní národní výbor), ҡала, община һәм район (район, ҡалаларҙа) милли комитеттар халыҡ тарафынан һайлана, урындағы үҙидараның башҡарма комитеттары — ер комитеттары (Zemský výbor), ер президенттары (Zemský preziden), район комитеттары (Okresní výbory), губернаторҙар (hejtman), община комитеттары (Obecní výbor), мэрҙар (Starosta), 1948 йылдан — милли комитеттар президиумдары, 1960 йылдан — крайҙар, райондар, ҡалалар, община һәм ҡала райондары советтары булдырыла.
Суд системаһы һәм прокуратура[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Юғары суд инстанцияһы — Чехословакия Республикаһының Юғары суды (Nejvyšší soud), апелляция судтары — юғары судтар (Vrchní soud) 1949 йылда бөтөрөлә, беренсе инстанция судтары — край судтары (Krajský soud) һәр крайҙа була һәм Прагала (1940 йылдар һуңында) Ҡала суды эшләй (Městský soud v Praze), суд системаһының түбәнге звеноһы — район судтары (Okresní soud), ҡала райондары булмаған һәр ҡалала ҡала судтары (Městský soud) (1940 йылдар һуңынан), һәм һәр ҡала районындағы район судтары (Obvodní soud). 1961—1964 йылдарҙа шулай уҡ община һәм предприятиелар кимәлендә урындағы халыҡ судтары (místní lidové soudy) ғәмәлдә була. Судьялар президент тарафынан тәғәйенләнә (1961—1969 йылдарҙа Юғары суд судьялары -Милли Йыйылыш, край судтарына — край милли комитеттары, райондарҙа — халыҡ тарафынан. 1969 йылдан Юғары суд судьялары Федераль Йыйылыш, республиканың Юғары суды, край, район судтары судьялары — милли советтар, халыҡ араһынан судьялар (Soudce z lidu) (1948 йылға тиклем — вәкиллектәр тарафынан һайланған присяжныйҙар (Přísedící) милли комитеттар тарафынан һайлана. Административ юстиция органы— Юғары Административ суд (Nejvyšší správní soud) 1952 йылда бөтөрөлә.
1953 йылда хәрби судтар ойошторола: хәрби юстицияның Юғары суд инстанцияһы булып Юғары судтың Хәрби коллегияһы (vojenské kolegium), апелляция судтары — юғары хәрби судтар (vyšší vojenský soud), беренсе инстанция судтары — хәрби округ судтары (vojenský obvodový soud) тора.
1952 йылда генераль прокурор етәкселегендә прокуратура ойошторола. Уның органдары булып Генераль прокуратура (Generální prokuratura), край прокуратуралары (Krajská prokuratura), район прокуратуралары (Okresní prokuratura), юғары хәрби һәм округ хәрби прокуратуралары тора.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беренсе республика (1918—1938)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1918 йылдың ноябрендә Австро-Венгрия тарҡалыуы барышында Антанта державаларының әүҙем ярҙамы менән барлыҡҡа килә. Чех һәм словак ерҙәрен Австро-Венгрия составынан айырып сығарыу, 1918 йылдың 13 июлендә Чехословак Милли Комитетына әүерелгән (Národní výbor československý) хәрәкәтен һуғыш ваҡытанда эмигрцияла булған Томаш Гарриг Масарик етәкләй. 1918 йылдың 14 октябрендә Чехословак Ваҡытлы Хөкүмәте (Prozatímní česko-slovenská vláda) төҙөлә, ә 14 ноябрҙә, Чехословак Милли комитетының Рейхсрат депутаттары чех ерҙәрен киңәйтеүе иҫәбенә Революцион Милли йыйылышы (Revoluční národní shromáždění) ойошторола. 1920 йылдың 29 февралендә Революцион Милли йыйылышы Чехословакия Республикаһының Конституцион Хартияһы (Ústavní listina Československé republiky) Чехословакия демократик парламент республикаһын иғлан итә, законодар сығарыу органы булып Милли Йыйылыш билдәләнә(Národní shromáždění). Ул Сенаттан (Senát) һәм күп мандатлы һайлау округтарынан 6 йылға һайланған Депутаттар Палатаһынан (Poslanecká sněmovna) тора. Ил башлығы — Президент (Prezident). Чехословакияның беренсе президенты итеп Томаш Массарик һайлана. 1935 йылда Масарикты оҙаҡ йылдар сит ил эштәре министры булған Эдвард Бенеш алмаштыра. Күп партиялы либераль-демократик ҡоролошто һаҡлап ҡалһа ла, Европаның башҡа күп дәүләттәренән айырмалы, 1930 йылдарҙа диктатураға әүерелмәйенсә, Чехословакия ҡайһы бер илдәрҙең Гитлер менән компромисы (1938 йылғы Мюнхен килешеүе) ҡорбанына әйләнә.
Икенсе республика (1938—1939)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Чехия һәм Моравия протектораты (1939—1945)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өсөнсө Чехословакия Республикаһы (1945—1948)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Чехословакия Республикаһы (1948—1960)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Чехословакия Социалистик Республикаһы (1960—1990)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Чехословакияның тарҡалыуы (1993)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1989 йылда коммунистик режимдың ҡолауы Чехияла һәм Словакияла сәйәси бүленеш үҫешенең көсәйеүенә килтерә. Дәүләттең ике өлөшөнөң дә посткоммунистик элитаһы бойондороҡһоҙлоҡҡа йүнәлеш ала.
1990 йылда «дефис һуғышы» ҡыҙа. Чех сәйәсмәндәре элекке «Чехословакия» һүҙенең яҙылышын ҡалдырырға тырышһа, словактар «Чехо-Словакия» тип дефис аша яҙыуҙы талап итә. Һөҙөмтәлә 1990 йылдың 29 мартында ил рәсми рәүештә «Чех һәм Словак Федератив Республикаһы» (ЧСФР) тип атала башлай. Ҡыҫҡаһы, «Чехословакия» словакса дефис аша, чехса — дефисһыҙ[3] яҙыла. Рус телендә дефис менән яҙылған вариант ҡабул ителә.
1993 йылдың 1 ғинуарында ил тыныс юл менән Чехияға һәм Словакияға бүленә, йәғни бәрхәт айырылыуы (бәрхәт революция аналогы) тормошҡа ашырыла.
Көс структуралары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Административ бүленеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баш ҡалаһы — Прага ҡалаһы.
1928—1949[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1949—1960[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1960—1992[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәйәси партиялар һәм ижтимағи ойошмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1918—1939, 1945—1948[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уңдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҙәк[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һул[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Национал-партикуляр партиялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1948—1989[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ижтимағи хәрәкәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Демография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Прага (Чехия) — 1,2 млн кеше
- Братислава (Словакия) — 417103 кеше
- Брно (Чехия) — 385684 кеше
- Острава (Чехия) — 327791 кеше
- Кошице (Словакия) — 222175 кеше
- Пльзень (Чехия) — 175244 кеше.
Дин[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Финанстар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йөк ташыуҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Порты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Диңгеҙ порты юҡ, диңгеҙ буйынса сауҙа күрше илдәрҙә Польшала Гдыня, Гданьск һәм Щецинда; Югославияла Риека һәм Коперҙа; Германия Федератив Республикаһында Гамбургта, Германия Демократик Республикаһында Ростокта алып барыла. Төп йылға порттары — Прага, Братислава, Дечин һәм Комарно.
Телекоммуникациялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Чехословакияла телекоммуникациялар заманса, туранан-тура инеүҙең автоматлаштырылған системаһы тупланмаһынан ғибәрәт. 1987 йылдың ғинуарында — 54 AM һәм 14 FM радиостанция, ҡырҡ биш телевизион станция иҫәпләнә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Провинции, показанные на карте, введены Законом № 125/1927 Zb, который вступил в силу в 1928 году.
- ↑ Атлас СССР, 1940.
- ↑ Ярослав Шимов. Чехи и словаки: непростой «брак» и тихий «развод»
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Зернов Б. П., Лушников О. Е. Чехословакия — М.: «Мысль», 1982. — 144 б. — (У карты мира). — 100 000 экз. (обл.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- История компартии Чехословакии
- http://www.yale.edu/annals/sakharov/documents_frames/Sakharov_008.htm , письмо Андропова в ЦК о демонстрации на Красной площади против оккупации Чехословакии. 20 сентября 1968 года.
- Вашкевич И. В. Внутриполитическая борьба в Чехословакии 1943—1948 гг. // Журнал Российские и славянские исследования, Вып. 4 — 2009 г.
- Крючков И. В. Чехословацкая идея и «венгерский вопрос» в годы Первой мировой войны // Журнал Российские и славянские исследования, Вып. 4 — 2009 г.
- Легион. Кто развязал гражданскую войну в России. // Один из мало изученных периодов истории — начало гражданской войны и восстание чехословацкого корпуса в 1918 году.


text:
Разработка урока в 4 классе
Дәрестең темаһы: Һаулыҡ - ҙур байлыҡ.
Маҡсат: 1. Һаулыҡ темаһын дөйөмләштереп, нығытыу, үтелгән материалды ҡабатлау.
2. Телмәр, иғтибар, логик фекерләүҙе үҫтереү, һүҙлек байлығын арттырыу.
3. Һаулыҡтың, шәхси гигиена талаптарын үтәүҙең мөһим икәнен төшөндөрөү.
Йыһазландырыу: Дәреслек, мультимедиа проекторы, экран, карточкалар, "Һаулыҡ" темаһына ҡағылышлы һүрәттәр, электрон варианта слайдтар.
Дәрес барышы:
-
Ойоштороу мәле.
-
Һаумыһығыҙ, уҡыусылар.
Ҡцңғырау шылтыраны.
Ултырайыҡ дәрескә.
Китап, дәфтәрҙәр әҙер,
Тотонайыҡ беҙ эшкә.
Кәйефтәрегеҙ нисек? Ауырымайһығыҙмы?
Бик яҡшы. Экранға ҡарағыҙ әле. Күнегеүҙәр ярҙамында телебеҙҙе шымартып алайыҡ.
1-се слайд. ҙо, ҙо, ҙо - Гөлшат бөгөн иртә торҙо,
ты, ты, ты - Сәсен үреп, таҫма таҡты.
ҙы, ҙы, ҙы - Ҡулын, битен, тешен йыуҙы,
ны, ны, ны - һәм гимнастика яһаны.
Уҡыусы уҡып сыға, тәржемә иткәс, - бергәләп уҡыу,
-ҡыҙҙар уҡый,
-малайҙар уҡы.
2. Төп өлөш. Таҡталағы яҙыуға иғтибар йүнәлтеү.
Дрестең девизы. "Һаулыҡ - ҙур байлыҡ".
-
Һеҙ уны нисек аңлайһығыҙ? Уҡыусылар яуап бирә.
-
Балалар, һеҙ үткәндәрестәрҙә "Кем көслө?", "Дарыуҙар" хикәйәһенең йөкмәткеһен бик яҡшы үҙләштерҙегеҙ. Шәхси гигиена талаптарын да беләһегеҙ. Шуға күрә беҙ бөгөн күмәкләп сәйәхәткә сығабыҙ. Белемдәрегеҙҙе, бәлки, һынап ҡараусылар ҙа табылыр тип уйлайым. Һеҙ әҙерһегеҙме юлға? Уҡыусылар яуап бирә.
-
Күҙҙәрҙе йомоп, тылсымлы һүҙҙәр ҡабатлайыҡ әле.
2-се слайд. Ап-аҡ болоттар өҫтөндә
Уйнаҡлап йөрөй ҡолон.
Хәҙер күҙҙемде йомам,
Алдымда - йәшел болон.
-
Ҡарағыҙ әле, ниндәй яҙыу бар бында.
1-се туҡталыш - "Һыу, һауа, ҡояш". Беҙҙе хикәйәләге малай Марат ҡаршылай түгелме? Марат ролендә бер уҡыусы һорауҙар бирә.
-Мин ни өсөн ауырып киттем?
-Ниндәй микробтар эйәрҙе миңә?
-Хикәйәнең аҙағы нисек?
Уҡыусылар яуап бирә - Кешене һыу, һауа, ҡояш сыныҡтыра. Һаулыҡты нисек нығытыу тураһында фекер алышалар. Һүрәттәр ҡарайҙар.
Марат киләһе туҡталышҡа оҙатып, уҡыусыларға яҡшы теләктәр теләп ҡала. Алда аҡ халат кейгән шәфҡәт туташы күренә. Ул яҙыу тотҡан.
"Нимә ул прививка?" 2-се туҡталышҡа ла килеп еттегеҙ, мин һеҙҙе түҙемһеҙлек менән көтә инем. Һорауҙар бирә. Ул прививка, уның мөһимлеген аңлата. Һаулыҡ теләп, оҙатып ҡала.
Ял минуты. Музыка тыңлап, хис-тойғоға бирелеп, ял итеп алыу.
3-сө туҡталышҡа еткәс, юлда балалар йыуғыс, һабын табып алалар.
Мойдодыр, Айболит кеүек әкиәт геройҙарын осратып, нимә булыуын һорашып беләләр. Мәктәпкә йыуынмай йөрөгән балалар булыуына бик борсолалар икән улар. Шәхси гигиена тураһында фекер алышыу. Уҡылған хикәйәләрҙән миҫалдар килтерәләр. Дәреслектән уҡып, шәхси гигиенаның мөһим ролен билдәләйҙәр. Сәләмәтлек тигән яңыһүҙ ишетәләр. Уны хәтерҙә ҡалдырыу өсөн, әкиәт геройҙары уҡыусыларҙы 4-се туҡталышҡа оҙаталар. "Һау-сәләмәт булыу - үҙе бәхет" тигән юлдарҙыуҡып, тәржемә итәләр. Чиполлино пәйҙә була. Ул йәшелсә-емеш, һуған, һарымһаҡтың һаулыҡ өсөн файҙалы булыуын аңлата. Микробтар кеше сәләмәтлеге өсөн бик зарарлы икәнлеген төшөндөрә. Уҡыусылар синквейн төҙөп, сәләмәтлек һүҙен нығытып ҡуялар.
1.Һаулыҡ.
2.Ныҡлы һаулыҡ.
3.Мин һау-сәләмәт бала.
4.Нығытыу, һаҡлау, сыныҡтырыу.
5.Сәләмәтлек.
3. Йомғаҡлау. Уҡыусылар тылсымлы һүҙҙәрҙе ҡабатлайҙар. Сәйәхәткә йомғаҡ яһала.
- Хәҙер минең арттан шым ғына ҡабатлағыҙ.
- "Һаулығымды нығытыу өҫтөндә даими эшләйәсәкмен. Мин - һау-сәләмәт бала". Баһалау. Йомғаҡлау.
Өйгә эш. Бөгөнгө дәрес-сәйәхәттә иҫтә ҡалған ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәрҙе ата-әсәләргә, дуҫ-иштәргәеткерергә. Һаулыҡҡа ҡағылышлы мәҡәлдәр - әйтемдәр табып килтерергә.
Ҡулланылған әҙәбиәт.
1.Дәреслек. Х.А.Толомбаев, М.С.Дәүләтшенә. башҡорт теле, Өфө, 2008
2.Урыҫ мәктәптәрендә башҡорт телен уҡытыуҙы ойоштороу буйынса методик кәңәштәр, З.М.Ғәбитова, Х.А.Толомбаева,Өфө, 2006.
3.Мәктәпкә башҡорт теле уҡытыу методикаһы. Р.Ғ.Аҙнағолов, Өфө, 2011
4."Башҡортостан уҡытыусыһы", 2010, №4, 115.
5.Методик ҡулланма. Ял минуты өсөн күнегеүҙәр, Өфө, 2008
если материал вам не подходит, воспользуйтесь поиском


text:
Башҡорттар борон ырыу-ырыу булып йәшәгән осорҙарҙа ырыуҙар араһында башҡорт егеттәре, яҡшы кейенеп һылыу аттарға менеп, ҡыҙ күҙләгәндәр. Шул арҡала ҡоҙа булышҡандар. Ырыуҙар араһында туғанлыҡ, татыулыҡ көсәйә барған һәм был һәр ырыу өсөн ҙур шатлыҡ, дан ҡаҙаныу булып һаналған. Бөрйән ырыуы (хәҙерге Баймаҡ районы) башҡорттарының бер егете, тирә-яҡта дан алған Ҡара юрғаһын эйәрләп менеп, күбәләк (хәҙерге Әбйәлил районы) ырыуында һылыу бер ҡыҙҙы күҙләп ҡайта. Яусы ебәреп, ҡыҙҙы егеткә әйттерәләр. Егеттең атаһы данлыҡлы Ҡара юрға айғырҙы бер өйөр йылҡы менән мәһәр итеп бирә. Был йылҡыларҙы күбәләк ырыуына алып ҡайтҡас, Ҡара юрғаны аҡ ҡаҙыҡҡа арҡанлап тотҡандар. Ҡара юрға ябыға, торған урынында сапсынып, ерҙе саңдауға әйләндерел бөтә. Егеттең кәләше һәр көн арҡанлы көйө Ҡара юрғаны эйәрләп менеп, юрғалатып йөрөй. Шул саҡта Ҡара юрғаны маҡтап, яратып көй сығаркп, һамаҡлай торған булған.
Йәйге матур көндәрҙең береһендә ҡыҙ ҡәҙерле кейемдәрен һәм селтәр-ҡашмауҙарын кейеп ала ла Ҡара юрғаны көмөш йүгән менән йүгәнләтә, көмөш күмелдерек, көмөш ҡойошҡанды һалып, көмөш эйәр менән эйәрләтә лә, уны аҡ ҡаҙыҡлы арҡандан ысҡындырып, менеп тирмәләр алдында юрғалатып йөрөмәксе була. Ҡара юрға, ярһып китеп, өҫтөндәге киленсәкте үҙ иленә алып ҡайтып китә. Артынан ҡыуып ҡарайҙар, ләкин етә алмайҙар. Ошо саҡ киленсәк Ҡара юрғаға үтенеп һамаҡлай:
Ҡара оҙон ялдарыңды
Һис тә үрмәм, юрғам,
Йомро йомшаҡ билкәйеңде
Ҡамсыламам, юрғам.
Һайт, Ҡара юрғам
Тайт, Ҡара юрғам.
Аҡ ҡаҙыҡҡа бәйләмәм,
Ҡабырғаңды һанамам,
Өҫтөңдәге киленсәкте
Алып ҡайтма, юрғам.
Аҡ ҡаҙыҡтар теҙеп ҡуйып,
Арҡанламам, юрғам.
Йомро йомшаҡ билкәйеңә
Эйәр һалмам, юрғам,
Һайт, Ҡара юрғам,
Тайт, Ҡара юрғам.
Аҡ ҡаҙыҡҡа бәйләмәм,
Ҡабырғаңды һанамам.
Өҫтөңдәге киленсәкте
Алып ҡайтма, юрғам.
Икенсе көн, таң менән, Ҡара юрға киленсәкте ҡайны йортона — егет янына килтереп еткерә. Тымыҡ таңды яңғыратып кешнәп ебәреүгә бындағы йылҡылар сыр-сыу килеп кешнәшәләр. Бөтә кешеләр, йоҡоларынан уянып, тирмә алдына сыға һәм егет, өҫтөндәге киленсәк менән тирмә алдында юрғалап йөрөгән Ҡара юрғаны күреп, уларға табан йүгерә. Ярһып юрғалаған Ҡара юрғаны туҡтата алмай, һамаҡлай башлай:
Һай, йомро матур тояғыңды,
Дағаларбыҙ, юрғам.
Ҡырыҫ һылыу ялдарыңды
Уҡаларбыҙ, юрғам.
Һайт, Ҡара юрғам,
Тайт, Ҡара юрғам.
Таштан ҡаты тояғыңды
Дағаларбыҙ, юрғам.
Ҡара ҡырпыу үңлегеңде
Нағышларбыҙ, юрғам.
Өҫтөңдәге һылыуыңды
Төшөрсәле, юрғам.
Һайт. Ҡара юрғам.
Тайт, Ҡара юрғам.
Өҫтөңдәге киленсәкте
Төшөрһәнә, юрғам.
Ҡырыҫ ҡара ялдарыңды
Уҡаларбыҙ, юрғам.
Ҡабырсаҡтай ҡолағыңа
Суҡ тағырбыҙ, юрғам,
һайт, Ҡара юрғам,
Тайт, Ҡара юрғам.
Өҫтөңдәге киленсәкте
Төшөрһәнә, юрғам.


text:
Йондоҙҙар фабрикаһы
20 января 2017 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт, Хаттар
Ут күршеләрем Ғәлиндарҙың уңған, тырыш, шул уҡ ваҡытта хисле, ижади ғаилә икәнен электән белә инем. Бала саҡтан бергә уйнап, бер мәктәптә уҡып, аралашып үҫтек.
Ғүмер йомғағы алға тәгәрәй
20 января 2017 йыл | Хаттар, Уңғандарыбыҙ
Үтәк ауылында йәшәүсе тынғыһыҙ, бөтмөр Фәнүзә Килмөхәмәтованың үҙ-үҙен тотошонан хеҙмәт дәрте бөркөлөп торғандай. Ысынлап та, уның тормош юлына ҡараш ташлаһаң, ғүмеренең хеҙмәт менән биҙәлгәнен күрәһең. Үҙе лә ғүмер йомғағын һүткәндә, иң беренсе урында эш булды, ти. Ихлас, кеше менән аралашырға яратҡан Фәнүзә Минһаж ҡыҙы ошо көндәрҙә 65 йәшен билдәләүгә ҡарамаҫтан, әле уға был йәште биреп тә булмай кеүек.
Конкурс: "Юморесканы яҙып бөт!"
20 января 2017 йыл | Хаттар
Ярҙам итәйек – байман итәйек йәки Яңы йыл мажаралары
Йыл иҫәбе 12 ай – йыл мөсәле 12 йыл тигәндәй, был арауыҡ та, керпек ҡаҡҡан ара кеүек, үтә лә китә. Түҙемһеҙләнеп көткән Яңы йыл да тиҙ етә.Йола буйынса, Яңы йыл байрамын яҡты донъяға ауаз һалған сабыйынан алып, таяҡҡа таянған ҡарттарға ҡәҙәр йәмәғәт урындарында, ҡупшы биҙәлгән, йондоҙҙай емелдәгән уттары үҙенә саҡырып торған шыршы янында ҡаршы алырға күнеккәнбеҙ.
Үткәндәрҙе хәтерләп
20 января 2017 йыл | Хаттар
Ул осорҙа колхоз-совхоздар төркөмдәргә бүленеп, эш күләме, түләү тәртибе юғарынан еткерелә ине. Ә беҙҙең колхоздың баҫыу майҙандары бик бәләкәй, шуға ла юғарынан еткерелгән талаптарға тура килмәй. Колхоз идараһы ултырыштарында ошо нормативтарҙы үҙебеҙҙең тәбиғәт һәм рельеф шарттарына яраҡлаштырып, ҡайтанан ҡарап сығып, яңынан ҡабул итә инек. Бындай баш-баштаҡлыҡ ра-йон етәкселегенә оҡшап етмәй, йыш ҡына тикшереү ебәреп йонсоторҙар ине.
1979 йылдың февраль айынан 1985 йылға тиклем колхоз рәйесе булып Фәнис Ишморатов эшләне. Миңә был ваҡытта агроном, ә 1983-1985 йылдарҙа ауыл Советы рәйесе булып эшләргә тура килде. Хөсәйен Сатлыҡов партком секретары ине.
1985-1986 йылдарҙа районға яңы етәксе килгәс, колхоз рәйесе итеп Әнүәр Муллағоловты ебәрҙеләр. 1986 йылда Әнүәр Әбүзәр улын "Йондоҙ” колхозына рәйес итеп ҡуйҙылар. Ә беҙҙең колхозға "Заветы Ильича” колхозында партком секретары булып эшләп йөрөүсе Рим Вахитов рәйес булып ҡайтты. Мин был ваҡытта агроном, бер йыл самаһы бригадир булып эшләп алдым.
Ул осорҙа аҙ сығымдар менән тупраҡты еңелсә эшкәртеүгә күсеү хаҡында ныҡлы һүҙ алып баралар ине. Ошо хаҡта райкомдың махсус ҡарары ла сыҡты. Шул маҡсатта колхоздарға көсләп төрлө маркалы техника ҡайтарттылар. Әммә был техникалар еңел механик составлы тупраҡ өсөн тәғәйенләнгән булып сыҡтылар. Ә беҙҙә ауыр балсыҡлы механик тупраҡ ҡатламы һәм шунлыҡтан ҡайтартылған яҫы төрәнле һабандар менән ерҙе тейешле эшкәртеү мөмкин түгел ине. Шунан заманалар үҙгәреп китте һәм бындай техника хаҡында оноттолар, тупраҡты башҡа төрлө эшкәртеү техникалары барлыҡҡа килде.
Миңә малсылыҡ тармағында ла эшләргә тура килде. Был Горбачев иғлан иткән "үҙгәртеп ҡороуҙар”, "тиҙләнеш” заманына тура килде. Планлы хужалыҡ итеүҙән баш тартып, "хужалыҡ иҫәбе”, "ғаилә подряды”, "бригада подряды” менән эшләйбеҙ тип, барыһы ла үҙ ағышына ҡуйылған осор ине. Ул ваҡытта колхоз рәйесе булып Рим Вахитов эшләне. Ҡотлоғужа ауылындағы һыйыр, сусҡа фермаларына реконструкция уҙғарылып, хеҙмәт шарттарын яҡшыртыу буйынса байтаҡ эш башҡарылды.
Мин һөтсөлөк фермаһын ҡабул иткәндә унда 126 баш симменталь тоҡомло тана, 200 баш башмаҡ, 100-ләп баш быҙау бар ине. Был таналар быҙаулай башлаған һәм уларҙы 8 һауынсы ҡул менән һауа ине. Ферманы тулы хужалыҡ иҫәбенә күсерергә йөрөйбөҙ. Мин, зоотехник Ринат Ғималетдинов һауынсыларҙы йыйып, 4 һауынсыны ғына ҡалдырасағыбыҙҙы белдерҙек, ә бишенсегә – алмаш һауынсы ғына ҡала. Һауынсыларға һауын аппараттары менән нисек эш итергә кәрәклеге хаҡында зоотехник аңлатты, үҙем дә һауын аппараттарын төптән өйрәнеп, кәрәк саҡта һауынсыларға ярҙам итә инем. Ошондай бер аҙ алға китеш булһа ла, тулы хужалыҡ иҫәбенә күсеү булманы. Экономист Мәүлиҙә Йәнешева һауынсылар менән һөйләшеп, түләү тәртибен аңлатып ҡараны. Әммә һауынсылар аванс алып эшләүҙән баш тарттылар һәм иҫкесә түләү тәртибе һаҡланып ҡалды. "Елочка” тибындағы һауын аппараттары йәйге лагерҙарға ла урынлаштырылды. Ҡыш көнө һауынсылар һөттө биҙрә менән ташып йөрөмәһендәр өсөн һөт үткәргес торбалар ҙа монтажланды һәм һауынсылар өсөн эш күпкә еңелләште.
Мал ҡараусыларға ла эште еңеләйтеү сараһын күрергә тырыштыҡ. Тиреҫ түгеү транспортеры (ТСН) йүнләп эшләмәгән булған, уны эшләтеүсе оператор үҙ эшенә яуаплы ҡарамаған. Өсәр тәүлек тиреҫ түгелмәй торған. Һөҙөмтәлә был транспортер тығылып, йыш ҡына сафтан сыҡҡан. Был эште ныҡлы контролгә алып, көн дә тиреҫ түгеүҙе ойоштора башлағас, эш яйға һалынды. Һыйырҙарға һәр мал алдына автоматик һыу эсеү ҡоролмаһы яйланған ине.
1967 йылда республикала ла, районда ла, беҙҙең колхозда ла уңыш юғары булды. Колхоз иген һатыу планын өс тапҡырға арттырып үтәгән. План 8500 центнер булған, унан һуң 13500 центнер, 15500, ә 1980 йылда планды 18500 центнерға еткерҙеләр. 1980 йылда планды арттырып үтәп, дәүләткә 23000 центнер иген һаттыҡ. Шәкәр сөгөлдөрө һәм башҡа культураларҙың да уңышы яҡшы булған. Малсылыҡта ла күрһәткестәр һәйбәт ине.
Был йылды яҙ бик иртә килде. Апрель баштарына ҡар иреп бөтөп, ай урталарына байтаҡ майҙандарҙа иген сәселгән ине. Шунан ҡабат ҡар яуып, байтаҡ иген ҡар аҫтында ҡалды. Сәселгән иген, бигерәк тә борсаҡ сыҡмаҫ инде, тиеүселәр булды. Әммә ярайһы ғына уңыш йыйылды.
1968 йылда Башҡортостанда иген арыу ғына уңды, ә "Победа” колхозында элеккегә ҡарағанда түбәнерәк булды. Бер йыл икенсеһенә тура килмәй, тип халыҡ бик дөрөҫ әйтә. Унан килеп, тәбиғәт шарттарына кеше факторы ла йоғонто яһай бит әле. Агротехник талаптарҙы теүәл үтәү, тупраҡты көҙҙән иртә эшкәртеү (август, сентябрь), ҡар һыуы тотоу, ашлама индереү, оптималь срокта сәсеү, районға ярашлы сорттар сәсеү юғары уңыштың нигеҙе булып тора. Бер йыл икенсеһенә тура килмәй, тигән фекер ҙә дөрөҫ. Мәҫәлән, 1967 йыл уңыш юғары, 1968 – түбәнерәк, 1969 – түбән, 1970 - яҡшы, 1971-1972 – түбәнерәк, 1973 йылда – юғары уңыш, 1974 – түбәнерәк, 1975 йыл ҡоролоҡло – иң түбән уңыш алынды. Был йылда иген культуралары гектарынан 10 центнер самаһы ғына уңыш бирҙе. Шәкәр сөгөлдөрө бөтөнләй үҫмәне. 1976 йыл – ямғырлы булып, уңыш мул булды. Шул рәүешле йылдар төрлөсә алмашынып торҙо һәм киләсәктә лә шулай буласаҡ тип уйлайым.
1979 йылдың февраль айынан 1985 йылға тиклем колхоз рәйесе булып Фәнис Ишморатов эшләне. Миңә был ваҡытта агроном, ә 1983-1985 йылдарҙа ауыл Советы рәйесе булып эшләргә тура килде. Хөсәйен Сатлыҡов партком секретары ине.
1985-1986 йылдарҙа районға яңы етәксе килгәс, колхоз рәйесе итеп Әнүәр Муллағоловты ебәрҙеләр. 1986 йылда Әнүәр Әбүзәр улын "Йондоҙ” колхозына рәйес итеп ҡуйҙылар. Ә беҙҙең колхозға "Заветы Ильича” колхозында партком секретары булып эшләп йөрөүсе Рим Вахитов рәйес булып ҡайтты. Мин был ваҡытта агроном, бер йыл самаһы бригадир булып эшләп алдым.
Ул осорҙа аҙ сығымдар менән тупраҡты еңелсә эшкәртеүгә күсеү хаҡында ныҡлы һүҙ алып баралар ине. Ошо хаҡта райкомдың махсус ҡарары ла сыҡты. Шул маҡсатта колхоздарға көсләп төрлө маркалы техника ҡайтарттылар. Әммә был техникалар еңел механик составлы тупраҡ өсөн тәғәйенләнгән булып сыҡтылар. Ә беҙҙә ауыр балсыҡлы механик тупраҡ ҡатламы һәм шунлыҡтан ҡайтартылған яҫы төрәнле һабандар менән ерҙе тейешле эшкәртеү мөмкин түгел ине. Шунан заманалар үҙгәреп китте һәм бындай техника хаҡында оноттолар, тупраҡты башҡа төрлө эшкәртеү техникалары барлыҡҡа килде.
Миңә малсылыҡ тармағында ла эшләргә тура килде. Был Горбачев иғлан иткән "үҙгәртеп ҡороуҙар”, "тиҙләнеш” заманына тура килде. Планлы хужалыҡ итеүҙән баш тартып, "хужалыҡ иҫәбе”, "ғаилә подряды”, "бригада подряды” менән эшләйбеҙ тип, барыһы ла үҙ ағышына ҡуйылған осор ине. Ул ваҡытта колхоз рәйесе булып Рим Вахитов эшләне. Ҡотлоғужа ауылындағы һыйыр, сусҡа фермаларына реконструкция уҙғарылып, хеҙмәт шарттарын яҡшыртыу буйынса байтаҡ эш башҡарылды.
Мин һөтсөлөк фермаһын ҡабул иткәндә унда 126 баш симменталь тоҡомло тана, 200 баш башмаҡ, 100-ләп баш быҙау бар ине. Был таналар быҙаулай башлаған һәм уларҙы 8 һауынсы ҡул менән һауа ине. Ферманы тулы хужалыҡ иҫәбенә күсерергә йөрөйбөҙ. Мин, зоотехник Ринат Ғималетдинов һауынсыларҙы йыйып, 4 һауынсыны ғына ҡалдырасағыбыҙҙы белдерҙек, ә бишенсегә – алмаш һауынсы ғына ҡала. Һауынсыларға һауын аппараттары менән нисек эш итергә кәрәклеге хаҡында зоотехник аңлатты, үҙем дә һауын аппараттарын төптән өйрәнеп, кәрәк саҡта һауынсыларға ярҙам итә инем. Ошондай бер аҙ алға китеш булһа ла, тулы хужалыҡ иҫәбенә күсеү булманы. Экономист Мәүлиҙә Йәнешева һауынсылар менән һөйләшеп, түләү тәртибен аңлатып ҡараны. Әммә һауынсылар аванс алып эшләүҙән баш тарттылар һәм иҫкесә түләү тәртибе һаҡланып ҡалды. "Елочка” тибындағы һауын аппараттары йәйге лагерҙарға ла урынлаштырылды. Ҡыш көнө һауынсылар һөттө биҙрә менән ташып йөрөмәһендәр өсөн һөт үткәргес торбалар ҙа монтажланды һәм һауынсылар өсөн эш күпкә еңелләште.
Мал ҡараусыларға ла эште еңеләйтеү сараһын күрергә тырыштыҡ. Тиреҫ түгеү транспортеры (ТСН) йүнләп эшләмәгән булған, уны эшләтеүсе оператор үҙ эшенә яуаплы ҡарамаған. Өсәр тәүлек тиреҫ түгелмәй торған. Һөҙөмтәлә был транспортер тығылып, йыш ҡына сафтан сыҡҡан. Был эште ныҡлы контролгә алып, көн дә тиреҫ түгеүҙе ойоштора башлағас, эш яйға һалынды. Һыйырҙарға һәр мал алдына автоматик һыу эсеү ҡоролмаһы яйланған ине.
1967 йылда республикала ла, районда ла, беҙҙең колхозда ла уңыш юғары булды. Колхоз иген һатыу планын өс тапҡырға арттырып үтәгән. План 8500 центнер булған, унан һуң 13500 центнер, 15500, ә 1980 йылда планды 18500 центнерға еткерҙеләр. 1980 йылда планды арттырып үтәп, дәүләткә 23000 центнер иген һаттыҡ. Шәкәр сөгөлдөрө һәм башҡа культураларҙың да уңышы яҡшы булған. Малсылыҡта ла күрһәткестәр һәйбәт ине.
Был йылды яҙ бик иртә килде. Апрель баштарына ҡар иреп бөтөп, ай урталарына байтаҡ майҙандарҙа иген сәселгән ине. Шунан ҡабат ҡар яуып, байтаҡ иген ҡар аҫтында ҡалды. Сәселгән иген, бигерәк тә борсаҡ сыҡмаҫ инде, тиеүселәр булды. Әммә ярайһы ғына уңыш йыйылды.
1968 йылда Башҡортостанда иген арыу ғына уңды, ә "Победа” колхозында элеккегә ҡарағанда түбәнерәк булды. Бер йыл икенсеһенә тура килмәй, тип халыҡ бик дөрөҫ әйтә. Унан килеп, тәбиғәт шарттарына кеше факторы ла йоғонто яһай бит әле. Агротехник талаптарҙы теүәл үтәү, тупраҡты көҙҙән иртә эшкәртеү (август, сентябрь), ҡар һыуы тотоу, ашлама индереү, оптималь срокта сәсеү, районға ярашлы сорттар сәсеү юғары уңыштың нигеҙе булып тора. Бер йыл икенсеһенә тура килмәй, тигән фекер ҙә дөрөҫ. Мәҫәлән, 1967 йыл уңыш юғары, 1968 – түбәнерәк, 1969 – түбән, 1970 - яҡшы, 1971-1972 – түбәнерәк, 1973 йылда – юғары уңыш, 1974 – түбәнерәк, 1975 йыл ҡоролоҡло – иң түбән уңыш алынды. Был йылда иген культуралары гектарынан 10 центнер самаһы ғына уңыш бирҙе. Шәкәр сөгөлдөрө бөтөнләй үҫмәне. 1976 йыл – ямғырлы булып, уңыш мул булды. Шул рәүешле йылдар төрлөсә алмашынып торҙо һәм киләсәктә лә шулай буласаҡ тип уйлайым.
Миңлерәхим РАМАЗАНОВ,
"Почет Билдәһе" ордены кавалеры.
Ҡотлоғужа ауылы.
Берҙәмлектәре менән көслөләр
20 января 2017 йыл | Урындағы үҙидара, Йәмғиәт
Имәндәш ауыл биләмәһендәге осрашыуҙа төбәк өсөн мөһим мәсьәләләр күтәрелде
Халыҡ менән осрашыуҙар – урындағы Совет депутаттарының киңәйтелгән асыҡ ултырыштары уҙғарыла башланы. Осрашыуҙың тәүгеһе 16 ғинуарҙа Имәндәш ауыл биләмәһендә үтте. Уның эшендә ра-йон хакимиәте башлығы Рәмил Зәкәриә улы Бохаров, уның урынбаҫарҙары - төҙөлөш буйынса Фуат Зәки улы Кейекбаев, социаль мәсьәләләр буйынса Руслан Йәғәфәр улы Салауатов, иҡтисад Һәм финанстар буйынса Светлана Рәшит ҡыҙы Ғөбәйҙуллина, ауыл хужалығы буйынса урынбаҫар вазифаһын башҡарыусы Юрий Александрович Родионов, район Советы рәйесе Зөлфәр Мәғәсүм улы Хафизов, район Советы секретары Римма Ишмырҙа ҡыҙы Зверева, мәғариф бүлеге етәксеһе Зөһрә Рауил ҡыҙы Әхтәмова, район эске эштәр бүлеге начальнигы урынбаҫары Айрат Зиннәт улы Мирхәйҙәров, прокурор ярҙамсыһы Илмир Әфҡәт улы Иҙрисов, был төбәк буйынса участка уполномоченныйы Ғәле Ғәлинур улы Суфиянов, ауыл Советының 10 депутаты, биләмәгә ҡараған ауылдар халҡы ҡатнашты.


text:
Баймаҡ – таланттар төйәге, ҡурай иле, йырсылар, йыраусылар, сәсәндәр, шағирҙар, яҙыусылар үҫтергән бәрәкәтле һәм ғорур төбәк. Тап бында республикала ғына түгел, тотош илдә беренселәрҙән булып милли хазинабыҙ ҡурайға һәйкәл ҡуйыла. Уның авторы –сәнғәткә мөкиббән ғашиҡ һәүәҫкәр рәссам, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Миҙхәт Байрамғолов.
Һәйкәлдең урыны – Төрөкмән ауылы янындағы Туғажман тауы. Ул ошо төбәктә тыуып үҫкән ҡурайсылар хөрмәтенә ҡуйыла. Был яҡҡа килгәндәрҙе 19 тажлы Ҡурай ҡаршылай. Ауылда Ғата Сөләймәнов исемендәге музей эшләй. Ғөмүмән, миллилек бөркөлөп тора был төбәктән.
Баймаҡ ҡалаһының 1-се мәктәбендә иһә Ҡурай музейы эшләй. Уны 1997 йылда Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәйҙең мәғариф алдынғыһы, Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты Фәниә Кәримова ойошторған. Рух мөйөшөнөң төп үҙенсәлеге шунда: ул – республикала ҡурайға арналған берҙән-бер музей. Бында милли музыка ҡоралы һәм уны юғарылыҡҡа күтәргән талант эйәләре тураһында бай мәғлүмәт тупланған.
2002 йылда рәсми рәүештә асылған музей бер нисә өлөштән тора. Бында шулай уҡ халыҡтың тормош-көнкүрешен сағылдырған әйберҙәр, милли кейемдәр ҡуйылған, төбәктәге генә түгел, республикалағы мәшһүр ҡурайсыларҙың тормош юлы, ижады менән яҡындан танышыу мөмкинлеге бар. “Ҡаһармандарға мәңгелек дан!” тип аталған мөйөш тә экспонатҡа бай булыуы менән үҙенә йәлеп итә.
Шулай ҙа төп өлөш – ҡурай бүлеге. Бында милли музыка ҡоралының ниндәй генә төрө ҡуйылмаған! Көпшә ҡурайҙан алып еҙ, алюмин, ағас, тимерҙән яһалғандарына тиклем бар. Яуҙан ҡайтҡаны ла түрҙе биҙәй: Ярат ауылынан яугир Ғиниәтулла Дәүләтбаевтың һуғыш йылдарында алып йөрөгән ҡурайы бында тапшырылған.
Экспонаттар, ғөмүмән, йылдан-йыл күбәйә. Музей менән танышырға килгәндәр ҙә үҙҙәренең үҙенсәлекле әйберҙәрен, ҡурайҙарын иҫтәлеккә ҡалдырыусан. Олуғ талант эйәһе Мөхәммәт Ҡәҙерғоловтың сәхнә кейеме, Хәким Моратовтың, Йошкар-Оланан Муса Нурдәүләтовтың милли музыка ҡоралдары ла ҡәҙерләп һаҡлана. Рухи мөйөштә ошо төбәктән генә йөҙҙән ашыу ҡурайсы хаҡында мәғлүмәт табырға мөмкин.
Артабан музейға Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы Ғәлиә Фәхретдинова етәкселек итә. Ул, рухи ҡомартҡыларҙы йыйыу һәм һаҡлау менән бер рәттән, йәш быуын араһында эҙәрмәнлек эшен йәнләндереп ебәрә. Бөгөн иһә Ҡурай музейының етәксеһе – юғары категориялы башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы Эльвира Мырҙабаева. Тәжрибәле педагогтың тырышлығы менән уҡыусылар халыҡ араһынан сыҡҡан ҡурайсылар хаҡында мәғлүмәт йыйыуҙы дауам итә, таланттарға бай төйәктәргә сәфәр ҡыла, үҙенсәлекле экспонаттар туплай. Музейға килгән ҡунаҡтарҙы экскурсоводтар ихлас ҡаршылап, ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр менән таныштыра. Нәркәс Мөхәмәтйәрова, Гөлнәзирә Мөхәмәтҡолова, Нәркәс Фазуллина – етәксенең уң ҡулы. Ҡыҙҙар шулай уҡ музей эшмәкәрлегенә ҡағылышлы конкурстарҙа әүҙем ҡатнаша. Башҡортостан Республикаһы көнөнә, Рәсәй киноһы йылына арналған видеояҙмалары менән ҡала конкурстарында тәүге урындарҙы яулағандар.
– Музейҙың йөҙө, иң ҙур хазинаһы – бүләккә бирелгән исемле ҡурай, – ти етәксе Эльвира Рәйес ҡыҙы. – БАССР-ҙың халыҡ артисы Ғата Сөләймәновтың көпшә ҡурайы, 1997 йылда Башҡортостандың күренекле дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы, публицист Рамаҙан Өмөтбаевтың үҙ ҡулдары менән тапшырған еҙ музыка ҡоралы, Рәсәйҙең, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Юлай Ғәйнетдинов, республикабыҙҙың почетлы крайҙы өйрәнеүсеһе Әмир Сәйғәфәровтың – ағас, Йошкар-Ола ҡалаһынан һәүәҫкәр оҫта Муса Нурдәүләтовтың алтын һәм көмөш ҡурайҙары – экскурсияға килгәндәр өсөн үҙе бер тере тарих. БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, яугир-ҡурайсы Кәрим Дияровтың 120-нән ашыу башҡорт халыҡ көйө, уларҙың тарихы бәйән ителгән магнитофон яҙмаһы, 71 йыр-көйҙө һәм ноталарҙы һаҡлаған айырым йыйынтығы – иң ҡәҙерле ҡомартҡыларҙың береһе.
Мәктәп уҡыусылары өсөн музей-дәрес, экскурсиялар йыш ойошторола. Шулай уҡ ҡурайсылар менән осрашыуҙар, уларҙың туғандарын саҡырып аралашыуҙар даими үткәрелә, рухи мөйөшкә килгәндәр йылдан-йыл арта. Күптән түгел милли музыка ҡоралыбыҙға патент бирелеүе музейҙың мәртәбәһен тағы ла күтәрҙе. Бында тотош дәүер, ҡурайҙың үткәне, бөгөнгөһө һәм киләсәге һаҡлана. Тарих бар, киләсәк быуын күңелендә йәшәй икән, тимәк, моңобоҙ мәңге яңғыраясаҡ. Ә инде мәктәптә Ҡурай музейын ойоштороусыларға, был эште лайыҡлы дауам итеүселәргә, мәктәп етәкселегенә айырым ҙур рәхмәт әйтергә ҡала. Йәш быуынды тәрбиәләүгә ғәйәт ҙур өлөш индергән рух мөйөшө артабан да күңелдәргә нур таратыуын дауам итһен, ҡурайсылар үҫә торһон!
Баймаҡ ҡалаһы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 236
ҮҘӘН ҺЫУҺАҠЛАҒЫСЫ, Үҙән (Төньяҡ Үҙән) йылғаһында. Плотинаның һыу ағыҙыу ҡапҡаһы Белорет р‑ны Үҙән а. эргәһендә йылға тамағынан 47,8 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Гидроузел ағыҙғысында йылғаның һыу йыйыу майҙаны 353,0 км2 (йылға басс. 99%‑ы), уртаса йыллыҡ ағым күләме 861,0 млн м3, һыуһаҡлағыстың тулы күләме 4,0 млн м3, файҙалы күләме — 3,8 млн м3; һыу өҫтө майҙаны 0,9 км2, оҙонлоғо 2,3 км, уртаса киңлеге 0,4 км (макс. 0,5 км), уртаса тәрәнлеге 4,4 м (макс. 11,0 м). Гидроузел составы: тупраҡтан өйөп һалынған ябыҡ плотина (оҙонлоғо 284 м, өҫкө һырты б‑са киңлеге 10 м, макс. бейеклеге 14 м); йыйылма торбаларҙан торған автоматик шахталы ташҡын ағыҙыу ҡоролмаһы (диам. 2,5х2,0 м, бейеклеге 8,6 м, оҙонлоғо 19,5 м, киңлеге 5,0 м) булған, 3 йыйылма тимер‑бетон торбанан эшләнгән һыу ағыҙыу ҡоролмаһы (диам. 2,0х2,5 м, оҙонлоғо 74 м); инеү урынында рәшәткәһе булған, ҡорос торбанан торған һыу төбөндәге көпшәле һыу сығарыу ҡоролмаһы (диам. 1,0 м, оҙонлоғо 112,5 м); ҡеүәте 75 кВт/сәғ. булған гидроэлектростанция. Һыуы сөсө. Тәғәйенләнеше: ағымды миҙгелле көйләү, электр энергияһын эшләп сығарыу. Шулай уҡ рекреация өсөн файҙаланыла. 18 б. 2‑се ярт. Үҙән заводын һыу м‑н тәьмин итеү маҡсатында төҙөлә. 1985 й. емерелә. 1998 й. яңынан төҙөкләндерелә.
Ә.Р.Ғәббәсов
Тәрж. И.М.Япаров


text:
- Подробности
- Просмотров: 222
ТАТИЩЕВ Василий Никитич (19.4. 1686, Псков ҡ. янында — 15.7.1750, Мәскәү губ. Болдино а.), дәүләт эшмәкәре. Тайный советник (1737). Дворян. 1700—21 йй. Төньяҡ һуғышында, 1711 й. Прут походында ҡатнашҡан. Инженерҙар һәм артиллерия мәктәбен (Мәскәү) тамамлаған. Пруссияла (1714), Речь Посполитаяла (1717), Швецияла (1718, 1724—25) Пётр I хәрби-дипломатик йомоштарын атҡарған. 1720—22 йй. Уралда ҡаҙнаның тау з‑дтары м‑н идара иткән, 1734 й. алып Ҡазан һәм Себер ҡаҙна тау з‑дтарының Баш идараһы, 1737 й. майынан Ырымбур [ҡара: Ырымбур экспедицияһы (1734—44)], 1739 й. башлап Ҡалмыҡ комиссиялары начальнигы. 1741—45 йй. Әстерхан губ. губернаторы. 1737—38 йй. Себер даруғаһында башҡорт ихтилалдарын (1735—40) баҫтырыуға етәкселек иткән. Ырымбур сик һыҙығында бер нисә ҡәлғәгә нигеҙ һалған. Т. инициативаһы м‑н Екатерининск тау з‑ды төҙөлгән (1721—23), Исәт провинцияһы ойошторолған; Ырымбур ҡ. Ҡыҙыл Тау төбәгенә күсерелгән (1740), урыҫ мәктәптәре асылған. Башҡортостанда христианлаштырыу сәйәсәте үткәргән, халыҡ иҫәбен алыуға етәкселек иткән. 1739 й. ғин. А.И.Тевкелевтең доносы б‑са Ырымбур комиссияһы нач. вазифаһынан бушатылған. Тарих, ш. иҫ. “Иң боронғо дәүерҙәрҙән алып Рәсәй тарихы” (“История Российская с самых древнейших времён”; 5 китапта, 1768—1848), этнография, география, иҡтисад һәм социология б‑са хеҙмәттәр авторы. Тәүге урыҫ энциклопедик һүҙлеген, Башҡортостанда йыйылған мәғлүмәттәрҙе үҙ эсенә алған “Бөтә Себерҙең дөйөм географик тасуирламаһы”н (“Общее географическое описание всея Сибири”) һ.б. төҙөгән. Ватан историографияһында беренсе булып Рәсәй тарихын осорҙарға бүлгән. “Урыҫ хәҡиҡәте” (“Русская правда”) һәм “1550 йылғы Закондар йыйылмаһы” (“Судебник 1550”) исемле боронғо урыҫ закондары йыйынтығын нәшер итеүгә әҙерләгән.
И.Ғ.Аҡманов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 366
НЕВРОЗДАР (невр... һүҙенән), н е в р о т и к ҡ а ҡ ш а у, үҙенсәлекле эмоциональ‑аффектив һәм соматик-вегетатив билдәләр аша беленгән психоген нервы‑психик боҙолоштар. Нервы системаһында күҙгә күренгән патоморфол. үҙгәрештәрҙең, психотик билдәләрҙең (һаташыу, галлюцинация, үҙ‑үҙеңде тотоуҙа яңылышыу) булмауы һәм нервы‑психик ҡаҡшауҙың элекке хәленә ҡайтыу һәләте булыуы хас. Неврастения, истерия һәм йөҙәтеүсән хәл Н. айырыла. Н. үҫешенә организм төҙөлөшөндәге бирешеүсәнлек (шәхес үҙенсәлектәре), психик травмалар (стресс, оҙайлы нервы‑психик көсөргәнеш) һәм фенотипик факторҙар (тәрбиә, ғаиләләге насар хәл‑шарттар, тән ауы‑ рыуҙары) һ.б. булышлыҡ итә. Н. клиник билдәләре: неврастения булғанда — артыҡ психик һәм физик арыусанлыҡ, эмоциональ тотороҡһоҙлоҡ, иғтибар туплауҙың кәмеүе; истерия ваҡытында — клиник билдәләре б‑са тән һәм неврология ауырыуҙарына оҡшай, хәрәкәттең, тойоусанлыҡтың һәм вегетацияның боҙолоуы; йөҙәтеүсән хәл Н. булғанда — шикләнеү, ҡурҡыу, бәйләнсек уйҙар һәм хәрәкәттәр. Диагностика өсөн клиник тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау медикаментоз (антидепрессанттар, транквилизаторҙар һ.б.), психотерапия. Н. проблемалары б‑са фәнни тикшеренеүҙәр Медицина университетында В.Л.Юлдашев етәкс. алып барыла: ҡатын‑ҡыҙҙарҙа невротик ҡаҡшауҙың клиник‑психопатологик һәм гормональ‑метаболик факторҙары (О.А.Пермякова); балалар һәм үҫмерҙәрҙә (Р.М.Мәсәғүтов, И.Ф.Тимербулатов), ш. иҫ. дөйөм белем биреү һәм инновация мәктәптәренең башланғыс класс уҡыусыларында (А.А.Копанева), нервы‑психик ҡаҡшау сигенең мед.‑гигиеник һәм соц. аспекттары; хроник стресс шарттарында соматоформалы ҡаҡшауҙар өйрәнелә (Г.М.Бикмөхәмәтова).
Р.М.Мәсәғүтов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 254
ҮҪЕМЛЕКТӘР ДОНЪЯҺЫ, Ерҙең йәки уның айырым терр‑яларының үҫемлектәр төркөмө йыйылмаһы. Ү.д. таралыуы башлыса дөйөм климат шарттары м‑н билдәләнә, зона һәм бүлкәтлелек ҡанундарына буйһона. Тәбиғәт (климат, рельеф, тупраҡ һ.б.), антропоген (көтөүлек, бысраныу, рекреация һ.б.) факторҙар йоғонтоһонда формалаша. Ү.д. мөһим билдәһе булып яруслылыҡ, синузиаль структура, миҙгелле ритмдар һ.б. тора. Ү.д. — биологик ресурстар сығанағы, йылға аҡмаһы режимын һәм атмосфераның газ составын көйләй. Ү.д. һаҡлау өсөн антропоген йөкләнеште оптималләштереү һәм махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре системаһын үҫтереү мотлаҡ. Ү.д. таралыуының зона законлыҡтары геоботаник, ботаник-географик районлаштырыуҙың нигеҙе булып тора. Универсаль үҫемлектәр классификацияһына ярашлы типтар (тундра, тайга һ.б.), типтарҙың төркөмдәре, йәки свиталары (тропик, төньяҡ тропик булмаған һ.б.), өлкәләр (голарктик, пантропик һ.б.); Браун‑Бланке ысулына ярашлы — болон, рудераль, сегеталь, дала Ү.д., һыу макрофиттары берләшмәләре һ.б. айырыла. Башҡортостан терр‑яһында урман, урман‑дала, дала Ү.д. таралған, уларға ярашлы тәбиғәт зоналары хас. Ү.д. күп төрлөлөгө респ. физик‑географик урыны, тауҙарҙа — ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге м‑н бәйле. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә (Ҡаратау, Елмәрҙәк һ.б. һырттарҙа) киң япраҡлы‑ҡара ылыҫлы урмандар таралған, аҙаҡ улар бейеклектә ҡара ылыҫлы тайга м‑н аралашып һирәгәйә, бейек тау болондары м‑н аралашып ярым яланғас бүлкәт барлыҡҡа килтерә, ул үҙ сиратында, яланғас бүлкәттең тундра һымаҡ берләшмәләре м‑н алышына. Башҡ‑н (Көньяҡ) Уралының үҙәк өлөшөндә (Йылайыр яйлаһы, Уралтау, Баштау, Ҡыраҡа һырттары) —ҡарағай һәм ҡарағастан торған асыҡ ылыҫлы урмандар, көнсығыш битләүендә — ҡайын урман‑дала (хужалыҡ өсөн үҙләштерелеүенә тиклем был терр‑яны асыҡ ылыҫлы, башлыса, ҡарағас урмандары биләгән булған, тип фараз ителә), көнбайышта, дымлылығы юғарыраҡ булған битләүҙәрҙә — имән, йүкә һәм ҡатнаш урмандар; Башҡортостан Урал алдының төньяҡ өлөшөндә (Кама-Ағиҙел йылғалары араһы, Өфө яйлаһы) — киң япраҡлы ҡара ылыҫлы, көньяҡҡа табан киң япраҡлы (имән, йүкә, саған һ.б. ҡатыш) урмандар осрай. Көньяҡ урмандарҙан утрауҙар барлыҡҡа килә һәм урман‑дала формалаша, ул ш. уҡ Әй‑Йүрүҙән йылғалары араһында үҫә. Дала Ү.д. (ҡара: Далалар) Уралдың көнсығыш битләүенең тау алдында тар һыҙат булып һуҙыла; Ирәндек һыртының көньяҡ өлөшөндә, Бөгөлмә‑Бәләбәй ҡалҡыулығының көнсығыш битләүендә башлыса һөрөүгә яраҡлы булмаған һөҙәк битләүҙәрҙә һаҡланып ҡалған. Йылға үҙәндәрендә һыу ташыу һөҙөмтәһендә тирәк, тал урмандары һәм болондар барлыҡҡа килгән.
Күлдәргә һәм йылғаларға гидрофиттар (һыу Ү.д.) һәм гигрофиттар (яр буйы‑һыу Ү.д.) берләшмәләре тура килә, һаҙлыҡ Ү.д. осрай. Ылыҫлы һәм киң япраҡлы урмандарҙың байтаҡ өлөшө икенсел ваҡ япраҡлы ҡайын, уҫаҡ, һоро еректән торған урмандар һәм болондар м‑н алыштырылған. Антропоген йөкләнештең көсәйеүе һөҙөмтәһендә Ү.д. төр составы ярлылана, көтөүлек дигрессияһы күҙәтелә. Игенселектең үҫеше агроценоздарҙың барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә, был осраҡта сәсеп үҫтерелгән культуралар сегеталь ҡый үләндәре м‑н берләшә. Торама пункттарҙа парктар һәм баҡсалар булдырылған, уларҙа күп интродукцияланған төрҙәр күҙәтелә, рудераль берләшмәләр формалаша (ҡара: Антропоген үҫемлектәр).
Әҙәб.: К р а ш е н и н н и к о в И.М., К у ч е р о в с к а я - Р о ж а н е ц С.Е. Растительность Башкирской АССР. Т.1. М.; Л., 1941; Ж у д о в а П.П. Геоботаническое районирование Башкирской АССР. Уфа, 1966.
Б.М.Миркин, А.Ә.Мулдашев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Транспорт һалымы
Транспорт һалымы — теркәлгән транспорт саралары хужаларынан алына торған һалым.
Йөкмәткеһе
Рәсәй[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Транспорт һалымы төбәк һалымдарына инә. Һалымдың дәүмәлен, уны түләү тәртибен һәм мөҙҙәтен, хисаплама формаларын һәм һалым льготаларын Рәсәй Федерацияһы субъекттарының закон сығарыу органдары билдәләй. Федераль ҡануниәте һалым объектын, һалым осорон, һалымды иҫәпләү тәртибен һәм һалым ставкаларының сиктәрен билдәләй.
Һалым һалыу объекты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Автомобилдәр, мотоциклдар, мотороллерҙар, автобустар һәм башҡа пневматик һәм сылбырлы тәгәрмәсле үҙйөрөшлө машиналар һәм механизмдар, самолёттар, вертолёттар, теплоходтар, яхталар, елкәнле суднолар, катерҙар, ҡарйөрөгөстәр, мотосаналар, гидроциклдар, үҙйөрөшһөҙ (буксирлана торған суднолар) һәм Рәсәй Федерацияһы ҡануниәтенә ярашлы теркәлгән башҡа һыу һәм һауа транспорт саралары һалым һалыу объекты булып тора.
Еңел автомобилдәргә һалым ставкалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һалым ставкалары Рәсәй Федерацияһы субъекттарының закондары менән двигателдең ҡеүәтенә, реактив двигателдең тартыу көсөнә йәки транспорт сараларының тулайым һыйҙырышлылығына, транспорт сараһының двигателе ҡеүәтен бер ат көсөнә, реактив двигателдең тартыу көсөн бер килограмм-көскә күсереп иҫәпләгәндәге категорияһына, транспорт сараһының бер регистр тоннаһына ярашлы һәм башҡа үлсәмдәрҙә билдәләнә.
Ставкалар Рәсәй Федерацияһы субъекттары закондары менән арттырыла (кәметелә) ала, әммә 10 тапҡырҙан да күберәккә түгел. Бынан тыш, Рәсәй Федерацияһы субъекттары закондары менән транспорт сараларының һәр категорияһына ҡарата, шулай уҡ транспорт сараларының мәнфәғәтле файҙаланыу мөҙҙәтен иҫәпкә алып, айырмалы һалым ставкалары билдәләнә ала.
АҠШ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Федераль транспорт һалымы юҡ, ләкин бөтә штаттарҙа ла транспорт сараһын теркәгән өсөн йыл һайын түләнә торған йыйым бар. Бынан тыш, ҡайһы бер штаттарҙа транспорт сараһына эйә булыуға өҫтәмә һалым һалына.
Башҡа илдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күп илдәрҙә берҙәм транспорт һалымы юҡ. Уның урынына түбәндәге һалымдар булыуы ихтимал:
- мөлкәткә һалым — автомобиль хаҡына туранан-тура йә ситләтеп бәйле булған һалым;
- юл һалымы — был һалымдан йыйылған аҡса автотрассаларҙы йүнәтеүгә һәм төҙөүгә тотонола;
- экологик һалым — һауаны әҙерәк бысрата торған автомобиль алырға тырышыуҙы дәртләндерә торған һалым.