text:
Динамо (хоккей клубы, Минск)
«Динамо-Минск» хоккей клубы (бел. ХК «Дына́ма-Мінск», тулы исеме Ябыҡ акционер йәмғиәте «Динамо-Минск хоккей клубы») — Минск ҡалаһынан шайбалы хоккей буйынса белорус командаһы. 1976 йылда ойошторола, СССР чемпионатының юғары лигаһында биш миҙгел уйнай, иң яҡшы һөҙөмтә — 10-сы урын 1989/90 йылдар миҙгелендә. 2003 йылда яңынан тергеҙелә, 2007 йылда — Белоруссия чемпионы. 2008 йылдан башлап Континенталь хоккей лигаһында ҡатнаша башлай, 2018/19 миҙгеленән башлап Тарасов дивизионы вәкиле[1].
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһау һөҙөмтәләре
- 3 Ҡаҙаныштар
- 4 Состав
- 5 Стадионы
- 6 Бүлендек командалары
- 7 Символика
- 8 Ҡыҙыҡ мәғлүмәттәр
- 9 Бөтә тренерҙары
- 10 КХЛ-да команданың бөтә капитандары
- 11 Билдәле уйынсылар
- 12 Иҫкәрмәләр
- 13 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 14 Һылтанмалар
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Минск командалары СССР чемпионатында (1947—1976)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәүге тапҡыр Минск командаһы союз аренаһына 1947/1948 йылдар миҙгелендә сыға — «В» төркөмөндә һуңғы урын алған «Торпедо» сығыш яһай. Киләһе йылда команда «Спартак» спорт ойошмаһының өлөшө кеүек сығыш яһай. 1950 йылда «Спартак» «А» класында сығыш яһау хоҡуғын яулай, шунда өс миҙгел уйнай һәм команда таратыла. Барлыҡ сығыштар ваҡытында команда Минскиҙа бер уйын да үткәрмәй һәм 1952/1953 йылдар миҙгелендә бер генә тапҡыр еңә һәм шул миҙгелдә 10—17-се урындар өсөн көрәштә ике еңеү яулай. 1955—1964 йылдарҙа «В» класында бер-береһен алмаштырып «Буревестник», «Красное Замя» һәм «Труд» Минск командалары уйнай. 1964 йылда чемпионатта реформалар булғас, «А» класының икенсе төркөмөндә «Вымпел» командаһы сығыш яһай.
1965 йылдан башлап Белоруссияның төп командаһы «Торпедо» була. Тәжрибәле һәм көслө уйынсылар йыйылғанға күрә команда тәүге миҙгелдә үк элита дивизионына эләгә. Әммә унда «Торпедо» һуңғы 12-се урынды ала һәм көслөләр төркөмөндә киләһе миҙгелдә сығыш яһау хоҡуғы өсөн турнирҙа ҡатнаша. Бында команда икенсе урын яулай һәм икенсе төркөмгә төшә. Артабан һөҙөмтәләр насарая ғына бара. 1969—1973 йылда команда ул ваҡытта икенсе дивизион булған «А» класының беренсе төркөмөндә сығыш яһай, йыл һайын күрһәткестәре түбәнәйә бара. 1973 йылдың яҙ миҙгелендә «Торпедо» арттан икенсе урынды алып, икенсе төркөмгә төшә, шунда тағы өс миҙгел үткәрә.
«Динамо» Минск хоккей командаһы 1948 йылда ойошторола. Бер-нисә йыл дауамында ул Белоруссияның һәүәҫкәрҙәр чемпионатында ҡатнаша. Республика беренселегенең 1950/51 йылдар миҙгелендә бронза, 1968/69 йылдар миҙгелендә — көмөш миҙал яулай, ә 1967/68 һәм 1969/70 йылдар миҙгелдәрендә — Белоруссия чемпионы була. 1972 йылда динамовсылар өсөнсө булып миҙгелде тамамлай, әммә бронза миҙал алмай: ул ваҡытта пьедесталда урындар өсөн бөтә союз беренселегенең «Б» класында сығыш яһаған Белоруссия командалары ғына көрәшә ине. Артабан команданың һөҙөмтәләре насарая башлай. Белоруссия чемпионатының 1974/75 йылдар миҙгеле һөҙөмтәләре буйынса «Динамо» алтынсы урынға төшә һәм республика ярыштарында ҡатнашыуҙан туҡтай.
«Динамо» СССР чемпионаттарында (1976—1992)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1976 йылдың йәйендә «А» класының икенсе төркөмдөң көнбайыш зонаһында (СССР чемпионатында көсө буйынса өсөнсө дивизион) сығыш яһаған Минскиҙың «Торпедо» БФСЙ «Динамо» юрисдикцияһы аҫтына күсә. Көс ведомствоһы булдырған спорт йәмғиәте сит ҡала уйынсыларына уңайлыҡтар булдыра, күп йәшәү һәм матди һорауҙарҙы хәл итә, Мәскәү бер клубташтары менән бәйләнештәрҙе көйләй. Команданы абруйлы Новосибирск белгесе Виталий Стаин етәкләй, уға «Торпедоның» элекке ҡапҡасыһы Юрий Никонов ярҙам итә. «Динамоға» 1976 йылда төҙөлгән Минскиҙағы Горький паркында ҡапланған һырғалаҡ ҙур ярҙам була. Һырғалаҡтың базаһында «Юность» олимпия резервы спорт балалар-үҫмерҙәр мәктәбе төҙөлә, шул мәктәптең тәрбиәләнеүселәре киләсәкте «Динамоның» төп өлөшөн тәшкил итә.
Дебют йылында уҡ «Динамо» СССР чемпионатының беренсе группаһына путевка яулай, ә өс миҙгелдән 1980 йылда юғары лигаға сығыуға өлгәшә. Юғары лигала нығынып ҡала алмай һәм, 12-се урын алып, «А» класына төшә. 1982 һәм 1983 йылдарҙа «Динамо» юғары лигала уйнау хоҡуғы өсөн күсереү турнирҙарҙа ҡатнаша, әммә унда үтә алмай.
1988 йылда «Динамо» совет хоккейының элитаһына яңынан ҡайта. Шул ваҡытта «Юность» тәрбиәләнеүселәренең яңы быуыны Владимир Крикунов етәкселеге аҫтында күсереү турнирын еңә алалар. СССР чемпионаттарында үҙенең иң яҡшы һөҙөмтәһен «Динамо» 1989/1990 йылдар миҙгелендә күрһәтә — үҙенең тарихында берҙән-бер тапҡыр команда юғары лига чемпионатының икенсе этабын ун иң көслө командалар араһында була. «Динамо» составында 1980-се йылдарҙа сығыш яһаған хоккейсылар артабан Белоруссия йыйылма командаһының нигеҙен төҙөйҙәр, ә СССР йыйылма командаһына Юрий Кривохижа һәм Андрей Ковалёв саҡырылалар.
«Тивали» (1992—2000)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1990-сы йылдар башында финанс ҡыйынлыҡтар арҡаһында БФСЙ «Динамо» үҙенең хоккей бүлексәһенән баш тарта, команда шәхси ҡулдарға күсә һәм 1993 йылдың яҙ миҙгелендә исеме «Тивали» тигәнгә үҙгәртелә. Клуб Белоруссияның дүрт тапҡыр чемпионы була, ике тапҡыр көмөш миҙал һәм бер тапҡыр бронза миҙалдарын еңә. Белоруссия чемпионатынан башҡа «Тивали» 1992—1996 йылдарҙа Милләт-ара хоккей лигаһында уйнай, ә һуңғыһының бөтөрөлөүөнән һуң Көнсығыш Европа хоккей лигаһында ҡатнаша. 1994 һәм 1995 йылдарҙа команда Европа чемпиондары кубогы финалдарына барып етә һәм шунда бишенсе һәм етенсе урындар ала. 1990-се йылдарҙың тәүге яртыһында «Тивали» Белоруссия йыйылма командаһының база клубы ине, уның составында күп билдәле белорус уйынсылары сығыш яһай. Команда 1999/2000 йылдар миҙгелендә чемпион булғас таратыла.
Команданың тергеҙеүе (2003—2007 годы)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2003 йылда Белоруссия хоккей федерацияһы рәйесе һәм ЭЭМ етәксеһе Владимир Наумов команданы тергеҙергә уйлай. Команданың ойоштороусыһы Белоруссияның көс ведомстволары була, спонсор ярҙамын Минск өлкәһенең предприятиелары күрһәтә. Команданы Словакия белгесе Юлиус Шуплер етәкләй. Белоруссия чемпионаттарында тәүге уйынын яңынан тергеҙелгән «Динамо» 2003 йылдың 10 сентябрендә «Витебск» командаһына ҡаршы үткәрә һәм шул уйынды 2:1 иҫәбе менән еңә. Команданың Белоруссия чемпионаттарында тәүге шайбаһын һаҡсы Ярослав Маслеников керетә.
Тәүҙә команданың составы йәш белорус уйынсыларынан йыйыла. Әммә 2004/2005 йылдар миҙгелендә «Динамо» чемпионатта туғыҙынсы урын алып, плей-офф уйындарына эләкмәгәс, состав йыйыу ҡарашы үҙгәрә: тәжрибәле уйынсылар менән контрактар төҙөлә, шул уйынсыларҙың күбеһе Белоруссия йыйылма командаһының төҫтәрен яҡлай. Команданы Любомир Покович етәкләй. Уның етәкселеге аҫтында «Динамо» ике тапҡыр Белоруссия кубогын еңә һәм 2005/2006 йылдар миҙгелендә чемпионатта икенсе урын ала. 2007 йылда Любомир көтөлмәгәндән эшенән ҡыуыла, уның урынына килгән Эдуард Занковец «Динамо» алтын миҙал еңә.
«Динамо» Континенталь хоккей лигаһында (2008 — ...)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2008 йылдың 26 мартында Континенталь хоккей лигаһында команданың ҡатнашыуы ҡабул ителгәс, яңы команда төҙөү башлана. Популяр исемдәр араһында «Динамонан» башҡа «Партизан» һәм «Минские Зубры» була[2][3], әммә Белоруссия хоккей федерацияһы традицион исемдә туҡтай[4]. Ташлама яһап КХЛ 15 меңле «Минск-Арена» төҙөлөп бөткәнсе «Динамоға» Минскиҙағы спорт һарайында уйнарға рөхсәт итә.
Джон Пэддок һәм Уэйн Флеминг менән уңышһыҙ һөйләшеүҙәрҙән һуң команданың баш тренеры Пол Гарднер була. Уны чемпионаттың башланыуына тиклем үк Джим Хьюз алмаштыра. Чемпионаттың башы бик насар була — 12 турҙан һуң команда арттан икенсе урында була. 1 октябрҙә генераль директор Владимир Гончаров эшенән бушатыла, 15 октябрҙә Джим Хьюз ҡыуыла. Команданың яңы тренеры Василий Спиридонов була. Әммә ул бер-нимә лә үҙгәртә алмай, һәм команда чемпионатты 22-се урында тамамлай.
2009 йылдың яҙында «Динамоны» Глен Хэнлон етәкләй. Миҙгел алдынан команды йыйыуы ентекләп алып барыла, әммә һаман да төп ролгә сит ил уйынсылары саҡырыла. Командағы шул ваҡытта билдәле Осси Вяанянен, Вилле Пелтонен һәм Андрей Мезин килә. 2009/2010 йылдар миҙгелендә «Динамо» чемпионатты насар башлай, һәм бөтә тренер штабы отставкаға ебәрелә. Команданы етәкләү ролен Александр Андриевскийға тапшыралар. Команда яңы тренер етәкселегендә Шпенглер кубогын еңә. Ғинуарҙың уртаһынан башлап «Динамоның» өйҙәге уйындары «Минск-Аренала» үткәрелә башлай. Тренерҙы алмаштырыу «Динамоға» ярҙам итмәй — көнбайыш конференцияһында 11-се һәм бөтә чемпионатта 17-се урындар ала. Миҙгел бөткәс команданы Марек Сикора етәкләй.
Миҙгел тамамланғас яңы тренерҙан башҡа командағы Максим Спиридонов, Йозеф Штумпел, Константин Глазачев, Роберт Эш һәм Петр Сикора кеүек уйынсылар кила. Яңы миҙгелдә ныҡ яңыртылған состав тәүгегә плей-офф уйындарына эләгә. Шунда Көнбайыш конференцияһы еңеүсеһенә Ярославлдең «Локомотив» командаһына ете уйында серияла еңелә. Шулай уҡ шул миҙгелдә команданың ҡаҙаныштарына ошоно индереп була: «Динамо» тамашасылар һаны буйынса КХЛ-да беренсе һәм бөтә Европала өсөнсө урын яулай. Шуға күрә был миҙгел команда өсөн иң яҡшыһы, тип таныла.
2011/2012 йылдар миҙгеле алдынан командаға Лукаш Крайчек, Ярослав Обшут, Збынек Иргл, Теему Лайне, Шарль Лингле һәм Йере Каралахти ҡушыла. Чемпионаттың тәүге уйынында «Динамо» «Локомотив» менән осрашырға тейеш ине. Әммә уйын үткәрелмәй: 2011 йылдың 7 сентябрендә Ярославль аҫтында Туношна аэропортынан осоп киткәс тә үк ЯК-42 самолеты шартлай. Һәләк булғандар араһында өс Белоруссия гражданы була: Руслан Салей, Сергей Остапчук һәм үҙ ваҡытында «Динамола» эшләгән тренер Николай Кривоносов.
2012 йылдың ғинуарында команда Ладислав Надь менән контракт төҙөй. Шулай уҡ командаға йәш Белоруссия хоккейсылары Илья Казнадей һәм Сергей Дудко ҡушыла. Миҙгел барышында Йере Каралахти һәм Лукаш Крайчек менән контрактар оҙайтыла. 4 мартта плей-офф сирекфиналында мәскәүҙең «Динамоһына» 0:4 серияла иҫәп менән еңелгәс команданың баш тренеры Марек Сикора карьерын тамамлай.
Миҙгел тамамланғас «Динамо» Шарль Лингле, Либор Пивко, Збынек Иргл, Сергей Дудко һәм Олег Горошко менән контрактарҙы оҙайта. Март айында Ярослав Обшуттың капитан булмауы билдәле була. 3 апрелдә команданан Ладислав Надь, Ярослав Обшут һәм Томаш Словак китәләр. 5 апрелдә клуб Швеция һаҡсыһы Юнас Фрёгрен менән контракт төҙөй, ә 11 апрелдә йәш белорус ҡапҡасыһы Ян Шелепнёв менән ике яҡлы контракт ҡабул ителә.
2012 йылдың 25 апрелендә «Динамо-Минск» хоккей клубы күҙәтеү кәңәшмәһе рәйесе Юрий Бородич Белоруссия йыйылма командаһының баш тренеры Кари Хейккиля «Динамоның» баш тренеры булып тәғәйәнләнеүе тураһында хәбәр итә. Финн белгесенән башҡа был вазифаға Марек Сикораның ярҙамсыһы Александр Андриевский, Швеция йыйылма командаһы баш тренеры Пер Мортс һәм Янне Карлсон дәғүәләй. 2012 йылдың 5 май көнөндә команданан Александр Кулаков, Дмитрий Коробов һәм Петр Подградский китә. 11 майҙа клуб менән ике йылға ҡапҡасы Кевин Лаланд контрактын оҙайта.
Яңы тренер етәкселегендә «Динамо» яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтмәй, команда конференцияһында һуңғыларҙың береһе була. Һөҙөмтәлә Хейккиля эшенән бушатыла. «Динамоны» Александр Андриевский етәкләй. Был үҙгәрештәр командаға ярҙам итә: февраль башында «Динамо» Көнбайыш конференцияһының 7-се урынына күтәрелә, әммә плей-оффҡа эләгә алмай.
2013/2014 йылдар миҙгелендә команданың составы күбеһенсә яңыртыла һәм йәш белорус уйынсыларынан тора. Әммә, был үҙгәрештәр команданың һөҙөмтәләрендә насар тәьҫир итә: «Динамо» конференцияла һуңғы баҫҡысҡа төшә. Күп тормай, Александр Андриевскийҙы Любомир Покович алмаштыра. Ул даими чемпионатта хәлдәрҙе яҡшырта алмай. Әммә Өмөт кубогында «Слован», «Атлант» һәм «Северсталь» командаларын сиратлап еңеп, финалға сығалар. Шунда «Авангардҡа» еңелә.
2014/2015 йылдар миҙгелен баш тренер ролендә Любомир Покович башлай. Йәй команда ныҡ көсләнә: «Динамо» менән Райан Веске, Пол Щехура, Ник Бэйлен, Иван Шварны, Джонатан Чичу, Шарль Лингле һәм Александр Кулаков контракт төҙөйҙәр. «Динамо» үҙенең КХЛ тарихында иң яҡшы һөҙөмтәһен күрһәтә: команда даими чемпионатта Көнбайыш конференцияһында 100 мәрәй менән 5-се урынды биләй. Команда көнбайыш конференцияһы сирекфиналында Финляндияның «Йокериты» менән осрашты. Тәүге уйынды 2:1 иҫәбе менән өҫтәмә ваҡытта Минск хоккейсылары еңә. Әммә артабанғы дүрт уйында «Йокерит» еңә. «Динамо» серияла 1:4 иҫәбе менән еңелә.
2015/2016 йылдар миҙгелендә 16 октябрҙә Любомир Покович насар һөҙөмтәләр арҡаһында команданан ҡыуыла. «Динамо» баш тренеры итеп Андрей Ковалев тәғәйәнләнә. «Динамо» даими миҙгел бөткәнсе тиерлек плей-оффҡа эләгеү мөмкинселектәрен һаҡлай, әммә «Слован» көслөрәк булып сыҡты һәм Словакия командаһы плей-оффҡа һигеҙенсе урындан эләгә.
Миҙгел тамамланғас клуб етәкселеге Канада белгесе Крэйг Вудкрофт менән килешеү төҙөйҙәр һәм уны баш тренер итеп ҡуялар. Яңы тренер менән Минск командаһы Көнбайыш конференцияһында дүртенсе урынды яулай, әммә Гагарин кубогының тәүге раундында «Локомотив» хоккей клубына серияла 1-4 иҫәбе менән еңелә. 2017/2018 йылдар миҙгелендә икенсе Канада баш тренеры Горди Дуайер етәкселегендә команда плей-оффҡа эләгә алмай ҡала.
Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһау һөҙөмтәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
У — үткәргән уйындар һаны, Е — төп ваҡытта еңеүҙәр һаны, ЕО — овертаймда еңеүҙәр, ЕБ — буллиттарҙа еңеүҙәр, БО — буллиттарҙа отолоуҙар, ОО — овертаймдарҙа отолоуҙар, О — төп ваҡытта отолоуҙар һаны, М — йыйылған мәрәйҙәр һаны, Ш — кереткән һәм үткәргән шайбалар нисбәте, ДМ — даими миҙгел һөҙөмтәләре буйынса урыны
Ҡаҙаныштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Өмөт кубогы 2014 финалисы.
Белоруссия чемпионаты
- Чемпион (2): 1967/1968, 1969/1970
- Вице-чемпион (1): 1968/69
- Бронза миҙалы (1): 1950/1951
- Чемпион (1): 2006/2007
- Вице-чемпион (1): 2005/2006
- Бронза миҙалы (1): 2007/2008
Халыҡ-ара турнирҙар
- Еңеүсе (1): 2009.
Состав[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Стадионы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өйҙәге КХЛ чемпионаты уйындарын «Динамо» күп функциялы «Минск-Арена» мәҙәниәт-спорт комплексының «Арена» спорт-мәҙәниәт ҡоролмаһында үткәрә. Спорт комплексы 2006—2009 йылдарҙа төҙөлә, 15086 тамашасы һыйҙырған спорт-тамаша аренанан башҡа уның составына конькиҙа йүгереү стадионы, велодром һәм күп кимәлле автотуҡталыш. Хоккей аренаһының тантана асышы 2010 йылдың 30 ғинуарында КХЛ бөтә йондоҙҙар уйыны сиктәрендә була.
«Минск-Арена» — ҙурлығы буйынса Континенталь хоккей лигаһында беренсе һәм бөтә Европала дүртенсе арена. 2014 йылда был аренала шайба менән хоккей буйынсы донъя чемпионата үтә. 2018/2019 миҙгеленең даими чемпионатында «Динамо» өс уйынын «Чижовка-Аренала» үткәрә[5].
Бүлендек командалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Динамо-Минск» хоккей клубы структураһына биш команда керә:
- «Юность-Минск» — фарм-клуб, 1975 йылда нигеҙләнә, 2013/2014 йылдар миҙгеленән башлап Белоруссия экстралигаһында сығыш яһай.
- «Динамо-Шинник» — йәштәр командаһы, 2011 йылда Белоруссия чемпионатының юғары лигаһы чемпионы, 2011—2015 йылдарҙа ЙХЛ чемпионатында уйнай, 2015 йылдан башлап Белоруссия экстралигаһында уйнай.
- «Динамо-Молодечно» — фарм-клуб, 2014 йылда нигеҙләнә, 2014/2015 йылдар миҙгеленән башлап Белоруссия экстралигаһында уйнай.
- «Динамо-Раубичи-ЙХЛ» — йәштәр командаһы, 2014 йылда нигеҙләнгән, 2014/2015 йылдар миҙгелендә ЙХЛ беренселегендә ҡатнаша, 2015 йылдан башлап ЙХЛ чемпионатында уйнай.
- «Динамо-Раубичи» — йәштәр командаһы, 2014 йылда нигеҙләнә, 2014/2015 йылдар миҙгеленән башлап Белоруссия чемпионатының юғары лигаһында уйнай, «Динамо-Молодечно» фарм-клубы.
Символика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2009 йылдың йәйендә клуб етәкселеге брендты ҡулланыу өсөн бүленгән сумманы түләмәҫ өсөн эмблеманы һәм команданың исемен яҙыуын үҙгәртеп ҡарай[6]. Традицион «Д» хәрефе урынына логотип кеүек зубрҙың стилләнгән һүрәтен ҡулланыу тәҡдим ителә. Рус («Динамо») һәм белорус (Дынамо) телендә команда исеменә хоҡуҡтар спорт йәмғиәтенеке булғас, исемде «Дінамо» тигәнгә алмаштырырға тәҡдим ителә. Быға ҡаршы «Динамо» БФСЙ ҡаршы була[7], шуға яңы миҙгелгә яңы логотип менән һәм иҫке исем менән керә[8]. 2009 йылдың август айынан 2010 йылдың апрель айына тиклем логотипта тик зубр һүрәте генә була, ә 2010 йылдың апрель айынан башлап логотипта зубр һүрәте тирәһендә «Хоккейый клуб Динамо-Минск» яҙыуы менә түңәрәк килеп сыға.
Ҡыҙыҡ мәғлүмәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Баш тренерын алмаштырған КХЛ тәүге командаһы Минскиҙың «Динамоһы» була. Канада белгесе Пол Гарднер 2008 йылдың 29 июлендә бер рәсми уйын да үткәрмәй ҡыуыла[9].
- 2010 йылғы Олимпия уйындарының асыу тантанаһында Минскиҙың «Динамо» ике уйынсыһы үҙҙәренең илдәренең флагтарын алып сыға: Олег Антоненко Белоруссия флагын алып сыҡһа, Вилле Пелтонен — Финляндияныҡын[10].
- «Динамо-Минск» хоккей клуб традицион рәүештә КХЛ уртаса тамашасылар һаны рейтингында беренсе урындарҙа килә. 2014/2015 йылдар миҙгелендә был күрһәткес уртаса бер уйында 14 120 тамашасыға тиң була — был лигала иң яҡшы күрһәткес.
Бөтә тренерҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
СССР чепмионаты:
- Виталий Стаин (1976—1981)
- Юрий Очнев (1981—1982)
- Борис Косарев (1982—1985)
- Владимир Крикунов (1985—1991)
- Владимир Сафонов (1991—1992)
Белоруссия чемпионаты:
- Юлиус Шуплер (июль 2003 — 2 ноябрь 2003)
- Владимир Меленчук (2 ноябрь 2003 — апрель 2004)
- Бранислав Шайбан (4 май 2004 — 5 октябрь 2004)
- Александр Шумидуб (5 октябрь 2004 — 10 ноябрь 2004)
- Леонид Киселёв (10 ноябрь 2004 — 1 март 2005)
- Александр Гаврилёнок (1 март 2005 — июнь 2005)
- Любомир Покович (июнь 2005 — 18 ғиунар 2007)
- Эдуард Занковец (21 ғинуар 2007 — 31 май 2007)
- Андрей Сидоренко (июль 2007 — апрель 2008)
КХЛ:
- Пол Гарднер (8 июнь 2008 — 29 июль 2008)
- Джим Хьюз (1 август 2008 — 15 октябрь 2008)
- Василий Спиридонов (15 октябрь 2008 — 23 март 2009)
- Глен Хэнлон (23 март 2009 — 21 октябрь 2009)
- Александр Андриевский (21 октябрь 2009 — 2 апрель 2010)
- Марек Сикора (2 апрель 2010 — 4 март 2012)
- Кари Хейккиля (25 апрель 2012 — 12 октябрь 2012)
- Александр Андриевский (12 октябрь 2012 — 24 ноябрь 2013)
- Любомир Покович (24 ноябрь 2013 — 16 октябрь 2015)
- Андрей Ковалёв (16 октябрь 2015 — 28 апрель 2016)
- Крэйг Вудкрофт (28 апрель 2016 — 2017)
- Горди Дуайер (2017 — ә.в.)
КХЛ-да команданың бөтә капитандары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Андрей Михалёв (2008—2009, 2011)
Вилле Пелтонен (2009—2010)
Йозеф Штумпел (2010)
Ярослав Обшут (2011—2012)
Владимир Денисов (2012)
Йере Каралахти (2012—2013)
Джефф Плэтт (2013)
Алексей Калюжный (2013—2016)
Александр Павлович (2016—2017)
Владимир Денисов (2017—...)
Билдәле уйынсылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- / Александр Андриевский (1984—1990, 2004—2005)
- / Олег Антоненко (1988—1993, 2005—2007, 2009—2010)
- Осси Вяанянен (2009—2010)
- / Андрей Ковалёв (1984—1989, 1991—1992)
- Андрей Мезин (2009—2012)
- Вилле Пелтонен (2009—2010)
- Руслан Салей (1992—1993)
- Петр Сикора (2010—2011)
- / Сергей Фёдоров (1985—1986)
- Йозеф Штумпел (2010—2011)
- / Владимир Цыплаков (1987—1992)
- Роберт Эш (2010—2011)
- Ярослав Обшут (2011—2012)
- Лукаш Крайчек (2011— ...)
- Пекка Ринне (2012)
- Эвандер Кейн (2012)
- Тим Стэплтон (2012— 2013)
- Джо Павелски (2012)
- Збынек Иргл (2011 — 2014)
- Ларс Хауген (2012 — 2015)
- Джонатан Чичу (2014 — ...)
- Джеф Плэтт (2009 — 2014)
- Пол Щехура (2014 — ...)
- Либор Пивко (2011—2013)
- Шарль Лингле (2011—2013) (2014-...)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Минское «Динамо» будет выступать в дивизионе Тарасова. hcdinamo.by (24 апрель 2018). 24 апрель 2018 тикшерелгән.
- ↑ Опрос о названии белорусского клуба в КХЛ. Федерация хоккея Республики Беларусь. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 март 2008. 21 март 2010 тикшерелгән.
- ↑ Результаты опроса «Имя белорусского клуба в Континентальной хоккейной лиге (КХЛ)?». Тәүге сығанаҡтан архивланған 13 март 2012. 21 март 2010 тикшерелгән.
- ↑ Новый-старый брэнд белорусского хоккея. Федерация хоккея Республики Беларусь (27 марта 2008). Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 март 2008. 21 март 2010 тикшерелгән.
- ↑ Минское «Динамо» в сезоне-2018/19 проведёт три матча на «Чижовка-Арене»
- ↑ Гендиректор минского «Динамо» ответил на вопросы болельщиков. Официальный сайт ХК «Динамо-Минск» (23 июля 2009). 21 март 2010 тикшерелгән.
- ↑ No comments. «Динамо» на «Дінамо». Прессбол (27 июля 2009). Тәүге сығанаҡтан архивланған 13 март 2012. 21 март 2010 тикшерелгән.
- ↑ С маек белорусского представителя в КХЛ исчезла надпись «Дінамо». Прессбол (10 сентября 2009). Тәүге сығанаҡтан архивланған 13 март 2012. 21 март 2010 тикшерелгән.
- ↑ Отставка. Белорусский потолок Пола. Прессбол (31 июля 2008). Тәүге сығанаҡтан архивланған 13 март 2012. 21 март 2010 тикшерелгән.
- ↑ Два «зубра» несли олимпийские флаги во время открытия Олимпийских игр. официальный сайт ХК «Динамо-Минск» (13 февраля 2010). 24 март 2010 тикшерелгән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Динамо-Минск» рәсми сайты
- «Динамо-Минск» хоккей клубы Бәйләнештә рәсми сайты
- «Динамо-Минск» хоккей клубы Твиттер-аккаунты
- Команданың Facebook рәсми сайты
- «Динамо-Минск» Youtube-аккаунты
- «Динамо-Минск» командаһының Инстаграмда рәсми сайты
- Минск-Арена һәм «Динамо-Минск» Google карталарында


c: text/html

text:
Беҙ ғаиләлә дүрт бала. Ағайҙарым Рәғип, Йомабай, апайым Миләүшә һәм мин әсәйебеҙҙе бик яратабыҙ. Юбилейы һәм Әсә көнө алдынан уға һаулыҡ, бәхет теләйбеҙ. Әсәйем янда булғанда бик рәхәт. Атайым менән бергә-бергә матур ғүмер итеүҙәрен теләйем.
Арыҫлан АБДРАХМАНОВ,
VII синыф уҡыусыһы.
* * *
Ә әсәй менән мин һәр саҡ бергә мәктәпкә йөрөйбөҙ, ашарға бешерәбеҙ, хатта кискеһен дәрестәрҙе лә икәүләп әҙерләйбеҙ. Атайымды ла, әсәйемде лә ныҡ яратам. Уларға һаулыҡ, бәхет теләйем.
Азалиә ӘХМӘТОВА,
IX «Б» синыфы уҡыусыһы.
* * *
Тыуғас та әсәйҙәр сабыйҙарын иркәләп, наҙлап үҫтерә. Бер ваҡытта ла шул йылыһынан айырмайҙар. Уларҙың иңенә ауыр һәм яуаплы эштәр һалынған: тамаҡ бешереү, ғаилә ҡороу, бала үҫтереү. Шуға үҙҙәрен донъя тотҡаһы, тиҙәр ҙә инде. Бөтә әсәйҙәрҙең теләге – балаларын матур итеп аяҡҡа баҫтырыу. Улар беҙҙе ғүмер буйы тәрбиәләй, ҙурайғас та әсәйҙәр өсөн бала булып ҡалабыҙ. Беҙ шатланһаҡ, бергә һөйөнәләр, кәйефебеҙ булмаһа, улар ҙа көйәләнә. Мин дә үҙемдең әсәйемде ныҡ яратам, уны бер ҡасан да ҡайғыға һалмаясаҡмын.
Гөлфиә ҒИЗӘТУЛЛИНА,
IX «Б» синыфы уҡыусыһы.
* * *
Бигерәк матур яңғырай ҙа инде беҙҙең башҡорт телендә «әсәй» һүҙе. Йомшаҡ та, наҙлы ла. Үҙҙәре лә шундай бит улар.
Минең дә янымда ғүмер юлында аҙашмаҫтай тормош һабаҡтары биреүсе ҡәҙерле кешем – әсәйем бар.
Ҡатын -ҡыҙҙар белергә тейеш эштәрҙе генә түгел, яҙмыш һынауҙары алдында нисек ҡаушап ҡалмаҫҡа икәнлеген дә ул өйрәтә. «Тормошта килеп тыуған ҡаршылыҡтарға хәл ителмәҫлек мәсьәлә тип түгел, ә яулайһы үрҙәр итеп ҡабул итегеҙ», – ти һәр ваҡыт. Эргәмдә әсәйем кеүек һаҡлаусы ла, яҡлаусы ла булғанда мин ышаныслы аҙымдар менән алға барам.
Гөлназ ҠӘЙЕПОВА,
IX синыф уҡыусыһы.
* * *
Әсәй! Әсәкәйем! Ниндәй яғымлы, матур һүҙ! Уны гел ҡабатлағы килеп кенә тора. Сөнки әсәйҙән дә матурыраҡ, яғымлыраҡ кеше юҡтыр. Минең ҡәҙерлем Зөлфиә Малик ҡыҙы Рәсембәтова (Ҡотоева) 1981 йылдың 11 ноябрендә Әҙел ауылында тыуған. Яңыраҡ уға 35 йәш тулды. Әсәйем 1999 йылда Подольск мәктәбендә XI синыфты тамамлаған. 20 йәшендә кейәүгә сыҡҡан. Хәҙер беҙҙең ғаиләлә биш бала. Бөтәбеҙ ҙә әсәйебеҙҙе бик яратабыҙ. Ул беҙҙе аҡыллы, тәртипле булырға өйрәтә. Балаларына ваҡытын йәлләмәй, өйгә эштәребеҙҙе тикшереп, маҡтап, һәр ваҡыт арҡабыҙҙан тупылдатып һөйөп тора. Әгәр ул өйҙә булмаһа, барыбыҙға ла бик күңелһеҙ.
Әсәйебеҙ телде йоторлоҡ тәмле аштар бешерә: ҡоймаҡтары күпереп тора, бәлеш, манты, бишбармаҡтарын да һәр кем маҡтап бөтә алмай. Илнар ағайымдың, Ильяс ҡустымдың һәм минең мәктәптән ҡайтыуыбыҙҙы әсәйебеҙ өҙөлөп көтә. Беҙ ҙә уны ныҡ һағынып ҡайтабыҙ. Ҡәҙерлемде бик яратам, уға ярҙам итешәм. Иҙән йыуам, ҡустымды ҡарашам. Йәй көнө баҡсаға һыу ҡойошам, малдарҙы ҡураға алып ҡайтам. Мин әсәйемә һаулыҡ теләйем һәм үҙенә терәк булып ҡына үҫәсәкмен.
Дилбәр ҠОТОЕВА,
VII синыф уҡыусыһы.
* * *
Таштуғай мәктәбен тамамлағас, әсәйем Алһыу Камалетдин ҡыҙы Сибайҙа уҡыған. Өләсәйемдең иң ҙур ярҙамсыһы була ул. 1999 йылда атайымды осратып, кейәүгә сыға һәм Әҙел мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй башлай. Хәҙер инде 15 йыл балаларға белем бирә. Беҙҙе әсәйебеҙ көн дә тәмле-тәмле аштар менән һыйлай. Шундай яҡын ҡәҙерле кешебеҙ булғанға ҡыуанып бөтә алмайбыҙ.
Зөбәржәт СӘЙЕТОВА,
VII синыф уҡыусыһы.
* * *
Минең әсәйемдең исеме – Гүзәл, мәғәнәһе «бик матур»тигәнде аңлата. Ысынлап та, күркәм кеше, башҡарған эштәре лә матур килеп сыға. Бәйләргә ярата, мин дә уға ҡарап өйрәнәм. Ашарға ла бергәләп әҙерләйбеҙ. Әлдә, әсәй, һин бар әле донъяла!
Руфина ШӘРИПОВА, V синыф уҡыусыһы.
Хәйбулла районы, Подольск мәктәбе.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Спектакль 2 сәғ. 10 мин. бара
Ғилминур инәйҙең кәртә артында ғына ҙур бер таш ята. Һуғыш ваҡытында ла, унан һуң да һалдаттарҙы хәрби хеҙмәткә гел шул таш эргәһенән оҙаталар. Күп һалдаттар кире әйләнеп ҡайтмай. Кемдеңдер ғәзиз улы, атаһы, берҙән-бере, һөйгән йәре улар… Күпме ҡорбан, ҡарғыш, күҙ йәше... Һалдаттарҙың туғандарын, һөйгән йәрҙәрен, балаларын яңғыҙ ҡалдырып кире ҡайтмауҙарына ошо таш ғәйеплеме?! Халыҡ таш ятҡан урынды урап үтә башлай. Шулай итеп, тәбиғәт бүләгеме, йыһан ҡунағымы, тарих ҡомартҡыһымы - таш, тиҫтә йылдар буйы халыҡта төрлө ғөрәфәттәр, ышаныуҙар һәм юрауҙар тыуҙырып ята бирә. Тик Ғилминур инәйҙең әсәһе яҙмышына таштың ҡағылышы айырым: «Атайым бик сая егет булған, армияға китер алдынан күрше ауылдан әсәйемде урлап алып ҡайта. Әсәйем артынын йөрөгән башҡа егет, быға үс итеп боҙомсо ҡарсыҡтан тотош нәҫелебеҙҙе сихырлата»,- тип һөйләй ул ҡыҙына донъя менән бәхилләшкәндә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 375
ӨФӨ МӘКТӘП-ИНТЕРНАТЫ №30. 1902 й. Һаңғырау‑телһеҙҙәр училищеһы булараҡ асыла, 1919 й. алып һаңғырау‑телһеҙ балалар өсөн Өфө хеҙмәт мәктәп‑коммунаһы, 1936 й. — һаңғырау‑телһеҙ балалар өсөн өлкә тулы булмаған урта мәктәбе, 1950 й. — ҡолаҡҡа ҡаты һәм һуң һаңғырауланған балалар өсөн өлкә урта мәктәбе (1955 й. башлап респ.), 1958 й. — ҡолаҡҡа ҡаты һәм һуң һаңғырауланған балалар өсөн Өфө мәктәп‑интернаты, 1962 й. — насар ишеткән балалар өсөн 30‑сы мәктәп‑интернат (2006 й. алып II төрҙәге махсус коррекция), 2015 й. башлап һаңғырау һәм насар ишеткән уҡыусылар өсөн 30‑сы Өфө коррекция мәктәп‑интернаты. Компьютер класы, китапханаһы, интернаты, тыуған яҡты өйрәнеү музейы, спорт һәм тренажёр залдары, ағас эше һәм тегеү оҫтаханалары, уйын бүлмәһе, мед. кабинеттары, кер йыуыу йорто бар. 1950 йй. алып мәктәпте 600‑ҙән ашыу кеше тамамлаған (2013).
Р.Д.Нәғимов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Атайымдың исеме – Илһам. Ул 1977 йылдың 19 ғинуарында Бишҡурай ауылында Фина һәм Әхмәт олатайымдарҙың ишле, татыу, эшһөйәр ғаиләһендә донъяға килгән. Ауыл мәктәбендә һигеҙенсе синыфты тамамлағас, район үҙәге Үрге Йәркәйҙәге һөнәрселек училищеһында белем ала. Техниканы бик ярата, теләп өйрәнә. Практика үткәндә үҙебеҙҙең ауылға ҡайтып, ырҙын табағында ашлыҡ таҙартыу машиналарын хеҙмәтләндерә. Эш ваҡытында бармаҡтарын ҡыҫтыра, уны әсәһенә күрһәтмәй, түҙеп йөрөй. Һуңынан ғына өләсәйем белеп ҡала.
Шулай итеп, атайым аҡыллы, сабыр, уңған егет булып буй еткерә. Бала саҡтан хәрби хеҙмәт, хәрби кейем тураһында хыяллана. Уйы тормошҡа аша, ил һаҡларға әрме сафына алына.
– Ул ваҡытта Чечен һуғышы тураһында әллә ниндәй шомло хәбәрҙәр йөрөнө, – ти өләсәйем. – Балаҡайымды шунда ғына ебәрмәһәләр ярар ине, тип көн-төн теләнек.
Ә атайымдан хат юҡ та юҡ. Оҙаҡ ваҡыттан һуң ғына хәбәр килеп төшә. Ул үҙенең Чечен Республикаһында хеҙмәт итеүен белдереп яҙа.
Олатайым менән өләсәйем бик ныҡ ҡайғыра, телевизорҙан күрһәткән ҡурҡыныс күренештәрҙән һуң төндәрен йоҡлай алмайҙар. Өҙөлгән бармаҡтарым ауылымда, мин мотлаҡ иҫән ҡайтасаҡмын, тип атайым уларҙы тынысландыра.
Тағы ла хәбәрһеҙ дүрт ай үтә. Ҡаты бәрелештәр ваҡытында хат ҡайғыһы булмағандыр инде. Өйҙәгеләр билдәһеҙлектән аҡылдан яҙыр хәлгә етә. Олатайым улым әсирлеккә генә төшмәһә ярар ине, башҡаһына түҙергә булыр, тип теләгән. Балам иҫән-һау ҡайтһа, ҡорбан салырбыҙ, тиҙәр.
Ун бер айҙан һуң атайым ҡайтып төшә. Бөтә туғандар шатлана. Өләсәйем уны ҡосаҡлап алғас, аяҡһыҙ ҡала, һаулығы ныҡ ҡаҡшағанлыҡтан, йөрөмәй башлай. Тынысланғас, атлап китә. Атайымдың иҫәнлегенә ҡорбан салып, туғандарҙы йыйып, Ҡөрьән уҡыталар.
Әлеге көндә беҙ ауылда бик матур йәшәп ятабыҙ. Атайым менән әсәйем Муса Гәрәев исемендәге колхозда эшләй, ғаиләбеҙҙә өс ҡыҙ, бер малай үҫә. Бәләкәй туғаныбыҙ Илданды бик яратабыҙ, атайым кеүек булдыҡлы, эшсән, сабыр егет булып үҫер, тип ышанабыҙ.
Лиана МУСИНА, VIII синыф уҡыусыһы.
Илеш районы, Муса Гәрәев исемендәге Бишҡурай мәктәбе.


text:
1969 йыл
1969 (бер мең туғыҙ йөҙ алтмыш туғыҙынсы) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шаршамбы көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1969 йылы, 2 мең йыллыҡтың 969 йылы, XX быуаттың 69 йылы, XX быуаттың 7 ун йыллығының 9 йылы, 1960 йылдарҙың 10 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 11 июль — Абдразаҡов Асҡар Әмир улы, Башҡортостандың халыҡ артисы (1994).
Вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 11 февраль — Әхмәров Ҡасим Закир улы, башҡорт тел белгесе, филология фәндәре докторы (1963), профессор.
- 14 апрель — Сөләймәнова Гүзәл Ғәли ҡыҙы, балет артисы, РСФСР-ҙың (1955) һәм БАССР-ҙың (1953) халыҡ артисы.
- 12 август — Әминев Миңлетдин Ғилметдин улы, Советтар Союзы Геройы (1943).


text:
Беҙҙең футболсылар тәки Испанияны еңде бит! Бының өсөн иң ҡулай ысулын таптылар. 11 уйынсы күп ваҡытын үҙ ҡапҡаһын һаҡлап үткәрҙе, йәғни футбол көйәрмәндәре теле менән әйткәндә, «автобус» ҡуйып уйнанылар. Улай ҙа ярай инде. Башҡаса Испания командаһына ҡаршы тороу ҡыйын…
Уйындың төп һәм өҫтәмә ваҡыты ла 1:1 иҫәбе менән тамамланғас, пенальти типтеләр. Бында инде ҡапҡасыбыҙ Игорь Акинфеев оҫталыҡ күрһәтте! Ике тапҡыр ҡотҡарҙы!
Хәҙер Рәсәй футболсылары 7 июлдә Хорватия менән уйнаясаҡ. Бүтән парҙар: 6 июль, Уругвай – Франция, Бразилия – Бельгия, 7 июль, Швеция – Англия.
М. КӨЙӘРМӘНОВ.


text:
Донъяла киң билдәлелек яулаған интернет энциклопедияһы “Википедия”ға йәмәғәтселектең иғтибары артыу менән бергә уға белдергән дәғүәләр ҙә күбәйә бара. Ун ике йыллыҡ тәжрибәле белгес булараҡ, дәғүәләр сәбәбенә төшөнөргә, проект ҡағиҙәләренә таянып, уларҙы хәл итергә йәки хәл итеү юлдарын аңлатырға тырышам, сөнки күп осраҡтарҙа ризаһыҙлыҡ нигеҙе Википедияла түгел, ә ул ҡулланған мәғлүмәт сығанаҡтарының бәхәсле булыуында һәм дәғүәселәрҙең был бәхәсте беҙ хәл итергә тейеш тип уйлауында. Википедия асылын аңлап етмәүҙән, ҡәҙимге баҫма сығанаҡтар менән тиңләүҙән тыуа ундай дәғүәләр. Шуға күрә төп тәғлимәттәрҙе йыш осраған ризаһыҙлыҡтар аша аңлатып үтергә булдым.
1-се дәғүә: “Сейле-бешле мәҡәләләрҙе ниңә Википедияға ҡуяһығыҙ?”
Яуап: Википедия “постмодерация” ҡағиҙәһе нигеҙендә эшләй. Тулайым алғанда, Википедия тамамланған проект түгел, айырым мәҡәләләр генә тамамланған була ала. “Сейле-бешле” мәҡәләләрҙе мөхәррирләү дауам итә, был эш бер ни тиклем ваҡытҡа, хатта бер нисә йылға һуҙылырға мөмкин. Тәжрибәле википедистар тамамланмаған мәҡәләләр нәшер итмәй. Яңы башлаған мөхәррирҙәр шулай яҙышырға өйрәнә.
Хәл итеү юлы: “Сейле-бешле” мәҡәләгә “Тамамланмаған мәҡәлә” ҡалыбын ҡуйығыҙ. Тамамланмаған мәҡәләләрҙе мөхәррирләүгә күберәк кеше йәлеп итегеҙ. Ирекмән мөхәррирҙәр рәтен тулыландырығыҙ.
2-се дәғүә: “Википедияла дөрөҫлөккә тап килмәгән мәғлүмәт яҙылған. Ниңә хатаны инҡар итмәйһегеҙ, дөрөҫлөктө иҫбатламайһығыҙ?”
Яуап: Википедия – икенсел сығанаҡ, башҡа абруйлы сығанаҡтарға һылтанған, уларҙа яҙылған мәғлүмәткә нигеҙләнгән мәҡәләләр нәшер итә. Беренсел сығанаҡтарҙа дөрөҫ булмаған мәғлүмәтте инҡар итеү, дөрөҫлөктө иҫбатлау менән википедистар шөғөлләнмәй. Ҡапма-ҡаршы фекерҙәргә нигеҙләнгән бәхәсле мәҡәләләр уртаҡ ҡарашлы булырға тейеш.
Хәл итеү юлы: Дөрөҫлөккә тап килмәгән мәғлүмәт тураһында дәғүәгеҙҙе беренсел сығанаҡҡа ебәрегеҙ. Ҡапма-ҡаршы фекерҙәргә нигеҙләнгән бәхәсле мәҡәләләр буйынса фекер алышырға абруйлы белгестәрҙе саҡырығыҙ.
3-сө дәғүә: “Википедияның хакимдары популяр йәш яҙыусы тураһындағы мәҡәләмде юйҙы!”
Яуап: Һеҙ һәм уның уҡыусылары ғына белгән “популяр йәш яҙыусы” тураһында башҡа абруйлы сығанаҡтарҙа мәғлүмәт юҡ. Һеҙ Википедияны беренсел сығанаҡ итеп ҡулландығыҙ, ә улай ярамай. Википедияға башҡа абруйлы сығанаҡтарға һылтанған мәҡәлә генә тәҡдим итергә.
Хәл итеү юлы: “Популяр йәш яҙыусы” тураһында абруйлы сығанаҡтарҙа мәғлүмәт баҫылғандан һуң ғына Википедияға мәҡәлә яҙығыҙ.
4-се дәғүә: “Википедияға гәзиттә (журналда) сыҡҡан мәҡәләмде ҡуймайһығыҙ!”
Яуап: Википедияла гәзит мәҡәләләре нәшер ителмәй, унда энциклопедия тәртибендә яҙылған мәҡәләләр ҡуйыла. Гәзиттә баҫтырылған мәҡәләгә эстәлеге тура килгән Википедия мәҡәләһенән һылтанма яһарға мөмкин.
Хәл итеү юлы: Йөкмәткеһе тура килгән Википедия мәҡәләһенән үҙегеҙҙең мәҡәләгеҙгә һылтанма яһағыҙ. Мәҡәләгеҙҙе “йәмғиәт милке”нә күсереп, “автор милке”нең матди өлөшөнән баш тартһағыҙ, Викидәреслек йәки Викикитапхана проектына тейәгеҙ.
5-се дәғүә: “Һеҙ – халыҡ дошманы! Сит ил проектына хеҙмәт итәһегеҙ!”
Яуап: Донъяның һәр ҡитғаһында йәшәгән 300-гә яҡын милләт телендә Википедия бүлеге бар. Улар араһында туған телебеҙҙәге бүлектең абруй яулауы башҡорт халҡына, башҡорт теленә мәртәбә генә өҫтәй. Сит илдә Википедияның техник өлөшө — серверҙар ғына тора, ә эстәлеген башҡорт телен белгән һәм белергә теләгән ирекмәндәр тултыра.
Хәл итеү юлы: Википедияла яҙышмау өсөн сәбәп эҙләмәгеҙ, ә халҡыбыҙ, туған телебеҙ мәнфәғәтен ҡурсалау яйын табығыҙ! Рәсәйҙә серверҙар ҡуйҙырыу өсөн проектҡа матди ярҙам итегеҙ.
Рөстәм НУРЫЕВ,
Башҡорт Википедияһы ирекмәне.


text:
- Подробности
- Просмотров: 410
ТАҠЫЯ, башҡорт ҡатын-ҡыҙының түңәрәк традицион баш кейеме (ҡара: Башҡорт кейеме). Эслеген киндер туҡыманан ҡуйғандар, ситен һәм уртаһын ҡыҙыл туҡыма м‑н тышлағандар. Т. өҫкө яғын тотошлай көмөш тәңкә м‑н биҙәгәндәр, уртаһына металл көмбәҙ ҡуйып, уның тирәләй 3 рәт ҡыҙыл мәрйен теккәндәр. Сите буйлап тәңкә баҫып сыҡҡандар, епкә ваҡ муйынсаҡ теҙеп төшөргәндәр. Йәш ҡыҙҙар байрамда һәм туйҙа кейгән. Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш райондарында 19 б. уртаһына тиклем ҡулланылған. Урта Азия һәм Волга буйы халыҡтарында (мариҙарҙа, удмурттарҙа һ.б.) таралған.
Әҙәб.: К у т у ш е в а Г.Р. Традиционный костюм башкир и татар в Западном Башкортостане. Уфа, 2003.
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
- Подробности
- Просмотров: 518
БИРЖА, даими эшләүсе, тауарҙар, ҡиммәтле ҡағыҙҙар, валюта, эш көсөн күмәртәләп һатыу баҙары формаһы. Тауар (универсаль һәм махсуслашҡан), фонд, валюта, хеҙмәт (ҡара: Халыҡтың эш менән тәьмин ителеүе) Б. бүленәләр. Башҡортостанда тәүге Б. 20 б. башында барлыҡҡа килә. 1905 й. Өфө биржа йәмғиәте (ҡара: Тауар биржаһы) ойошторола. Беренсе донъя һуғышы башланғас, Б. ябыла. Яңы иҡтисади сәйәсәт йылдарында Б. яңынан барлыҡҡа килә (ҡара: Башҡортостан тауар биржаһы) һәм 30‑сы йй. тиклем була. 90‑сы йй. башында баҙар иҡтисадына күсеү БР‑ҙа биржа тауарҙарына стандарттар, тауарҙарға һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙарға хаҡ кимәле (котировка) ҡуйған, һорау һәм тәҡдимдең конъюнктураһын анализлаған 12 Б. асылыуына шарттар тыуҙыра.
“Башҡортостан” аграр-сәнәғәт биржаһы, 1991 й. авг. 20 млн һум устав фонды булған ААЙ булараҡ ойошторола. Акционер‑ойоштороусылары: БР‑ҙың А.х. һәм аҙыҡ-түлек министрлығы, “Башобувьбыт” ЯАЙ, “Баштрансгаз” ЯСЙ, “Өфө” ҡошсолоҡ ф‑каһы, Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе һ.б. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — аҙыҡ‑түлек тауарҙары, сәнәғәт ҡорамалдары, автомобилдәр, а.х. техникаһы, нефть продукттары, төҙөлөш материалдары м‑н биржа сауҙаһы. 1992 й. Башҡ‑н биржаһы составына инә.
Башҡортостан биржаһы, 1991 й. окт. 12,9 млн һум устав фонды булған ЯАЙ булараҡ ойошторола. Акционер‑ойоштороусылары: “Автоприбор” з‑ды, “Башкирэнерго” ААЙ, “Башресурсы”, “Каустик” ЯАЙ, “Каучук” һ.б. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: нефтехимия сәнәғәте һәм химия сәнәғәте продукцияһы, ҡиммәтле ҡағыҙҙар м‑н биржа сауҙаһы (ш. иҫ. селектор сауҙаһы); контракт һәм бартер килешеүҙәре, фрахт. 1992 й. “Башҡортостан” аграр-сәнәғәт биржаһы м‑н берләштерелә. 1994 й. Өфө тауар‑фонд биржаһы составына инә.
“Нефть һәм уны эшкәртеүҙән алынған продукттар” Башҡортостан махсуслаштырылған тауар-сеймал биржаһы, 1991 й. сент. 10 млн һумдан ашыу устав фонды булған ЯСЙ булараҡ ойошторола. Акционер‑ойоштороусылары: “Башкирнефтепродукт” ААЙ, Башҡортостан нефтехимия компанияһы, “Башнефть” АНК, “Башпромбанк”, Урал‑Себер магистраль нефть үткәргестәре һ.б. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: нефть продукттары, “Новойл” сериялы нефть продукттарына опциондар м‑н биржа сауҙаһы; форвард, фьючерс килешеүҙәре, сроклы контракттар, фрахт; аукциондар.
Өфө тауар‑фонд биржаһы, 1991 й. ғин. 10 млн һум устав фонды булған ЯАЙ булараҡ ойошторола. Акционер‑ойоштороусылары: “Башҡортостан”, “Башпромбанк”, “Социнвестбанк” банкылары, “Каустик” ЯАЙ, СССР‑ҙың 60 йыллығы исемендәге совхоз, Өфө нефть эшкәртеү заводы һ.б. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: төҙөлөш материалдары, халыҡ ҡулланыуы тауарҙары, күсемһеҙ милек, ҡиммәтле ҡағыҙҙар, депозит кредиттары м‑н биржа сауҙаһы; хосусилаштырыу чектарын һатып алыу һәм һатыу б‑са аукциондар; фьючерс килешеүҙәре. 1994 й. составына Башҡ‑н биржаһы инә.
Өфө универсаль биржаһы, 1991 й. сент. 12,5 млн һум устав фонды булған ЯСЙ булараҡ ойошторола. Акционер‑ойоштороусылары: “Дим”, “Тәбиғәт” коммерция банкылары, “Универсал‑экспром” сәнәғәт‑сауҙа фирмаһы, “Интерстройфорт” производство‑төҙөлөш фирмаһы, “Советская Башкирия” гәз. һ.б. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — сеймал, икенсел ресурстар, а.х. продукцияһы һәм туҡланыу продукттары, ҡорамалдар, халыҡ ҡулланыуы тауарҙары, транспорт м‑н биржа сауҙаһы.
“Өфө” универсаль биржаһы, 1991 й. окт. 11,5 млн һум устав фонды булған ЯСШ булараҡ ойошторола. Акционер‑ойоштороусылары: “Вторчермет” пр‑тиеһы, “Уфабанк”, “Восток-Экспо” бәләкәй пр‑тиеһы, “Восток” страховкалау компанияһы һ.б. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — күсемһеҙ милек һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙар м‑н биржа сауҙаһы.
Сәнәғәт етештереүенең кәмеүе, инфляция темпы үҫеүе биржа активлығының түбәнәйеүенә килтерә; 1993 й. Башҡ‑н, Башҡ‑н махсуслаштырылған тауар‑сеймал һәм Өфө тауар‑фонд Б. тауар әйләнеше өлөшө 1992 й. м‑н сағыштырғанда 1,2%‑ҡа кәмей һәм 30,4 млрд һум тәшкил итә. 90‑сы йй. уртаһына Б. үҙҙәренең эшмәкәрлеген туҡтата.
Х.Б.Аҫылғужин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 459
АНДРЕСОН Борис Арнольдович (3.1.1939, Краснодар крайы Тбилисский станицаһы — 3.5.2004, Өфө), тау инженеры. Техник ф. д‑ры (1999). БАССР‑ҙың атҡ. рационализаторы (1985). И.М.Губкин ис. Мәскәү нефтехимия һәм газ сәнәғәте ин‑тын тамамлағандан һуң (1961) Ҡаҙағстанда Аралсор нефть разведкалау экспедицияһы инженеры булып эшләй, 1963 й. алып “Ярославнефтеразведка” тресының техник партияһы начальнигы. 1973 й. башлап Башҡ‑н нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект ин‑тында өлкән ғилми хеҙм‑р, сектор мөдире һәм лаб. мөдире. Фәнни эшмәкәрлеге тәрән һәм үтә тәрән скважиналарҙы ҡаҙыу өсөн быраулау иретмәләре рецептураларын эшләүгә бәйле. А. етәкс. нефть ҡатламдарын беренсел һәм икенсел асыу ваҡытында ҡулланылыусы экологик яҡтан таҙа быраулау иретмәләре индерелә, БР һәм РФ нефть ятҡылыҡтарында индерелгән быраулау келәттәрен гидроизоляциялау технологияһы эшләнә. 200‑гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 78 уйлап табыу авторы.
Е.В.Лозин
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
«Евразия йөрәге»н Вероника Джиоева менән Симфоник төн аса
ӨФӨ, 2018 йыл, 22 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
8-12 июндә Башҡортостандың баш ҡалаһында «Евразия йөрәге-2018» халыҡ-ара сәнғәт фестивале үтә.
Фестивалде open air форматында Симфоник төн аса. Башҡортостан Республикаһы Милли симфоник оркестры был кистең төп геройы була. Программала П.И. Чайковскийҙың «Щелкунчик» балетынан сюита, Рәсәй һәм сит ил композиторҙарының операларынан ариялар яңғырай.
Быйыл Өфө амфитеатры Рәсәй опера театрҙарының алдынғы солистарын йыя. Башҡортостандың баш ҡалаһына Ҙур театр солисы, Төньяҡ Осетия-Алания Республикаһының халыҡ артисы, халыҡ-ара конкурстары лауреаты, «Алтын битлек» һәм «Алтын софита», шулай уҡ сәнғәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн Чехияның «EURO Pragensis Ars» милли премияһын яулаусы Вероника Джиоева килә.
Концертта симфоник оркестр менән бергә Т.Сәйфуллин исемендәге дәүләт академия хор капеллаһы, художество етәксеһе һәм баш дирижеры – Ш.Бабич исемендәге Милли йәштәр премияһы лауреаты Алһыу Хәсбиуллина ҡатнаша. Пуль артында – оркестрҙың художество етәксеһе һәм баш дирижеры, республиканың атҡаҙанған артисы Раушан Яҡупов.
http://www.bashinform.ru/news/1161631-mezhdunarodnyy-festival-iskusstv-serdtse-evrazii-v-ufe-otkroet-simfonicheskaya-noch-s-veronikoy-dzhi/


text:
Дуҫтар, «Бәйләнештә» селтәрендә «Яратҡан шөғөлөм» тип аталған конкурс бара. Әүҙемерәк булығыҙ. Ә бөгөн иң уңған ҡыҙҙарыбыҙҙың береһе Сәлимә ДӘҮЛӘТШИНА һеҙгә нисек топиарий әҙерләү серҙәрен өйрәтә.
– Һәр кешенең күңел биреп башҡарған эше, яратҡан шөғөлө була. Мин иртән мәктәптә белем алам, ә кистәрен көн дә тиерлек бәйләм бәйләйем, топиарийҙар эшләйем, төрлө-төрлө китаптар уҡыйым, өйҙә ярҙам итәм. Һеҙгә хәҙер бик матур топиарий эшләргә өйрәтәсәкмен. Бының өсөн беҙгә шар, ҡағыҙ салфеткалар, ҡайсы, елем, гөл һауыты кәрәк буласаҡ.
1. Шарҙы тултырабыҙ һәм ҡағыҙ салфетка менән 2 – 3 ҡат уратып йәбештерәбеҙ.
2. Салфетканы икегә һәм тағы бер тапҡыр уртаға бөкләйбеҙ.
3. Килеп сыҡҡан шаҡмаҡты уртаһынан степлер менән эләктерәбеҙ һәм түңәрәк итеп ҡырҡып алабыҙ.
4. Барлыҡҡа килгән түңәрәк фигураны берәр ҡатламлап бөгөп тотабыҙ. Бик матур сәскә килеп сыға, ошондай 150 тирәһе сәскә кәрәк буласаҡ.
5. Шарҙы гөл һауытына урынлаштырабыҙ һәм сәскәләрҙе шарға йәбештереп сығабыҙ.
Бына топиарий әҙер. Уйлауымса, уны байрамдарҙа туғандарға һәм таныштарға бүләк итергә була. Үҙ ҡулдарығыҙ менән яһаған бүләкте яҡындарығыҙ икеләтә шатланып ҡабул итер. Топиарийҙарҙы эшләүе кемдәргәлер ауыр кеүек тойола. Күҙ ҡурҡа, ә ҡул эшләй, тиҙәр бит. Күңел биреп тотонһаң, барыһы ла яҡшы килеп сығасаҡ. Матур әйберҙәр бүлмәгеҙҙе нурға күмеп, балҡып ултырһа, кәйефтәр күтәрелә. Беҙҙең өйөбөҙҙә лә минең ҡул эштәрем байтаҡ. Уларға ҡарайым да ҡыуанам. Үҙең тыуҙырған матурлыҡ бигерәк тә яҡын була.


text:
- Подробности
- Просмотров: 294
ПОДОЛЬСК БАҠЫР КОЛЧЕДАНЫ ЯТҠЫЛЫҒЫ, Хәйбулла р‑ны Подольск а. эргәһендә урынлашҡан. 1970 й. Башҡ‑н терр. геол. идаралығы тарафынан асыла. Магнитогорск мегасинклинорийының көнбайыш итәгенә тура килә. Ҡарамалыташ свитаһының базальт һәм риодациттар бәйләнешендә ойошҡан мәғдәнләнеү олотау свитаһының ҡалын туф ҡатламы м‑н ҡапланған. П.б.к.я. мәғдән ҡырында әсе составлы экструзиялар бүленеү зоналары һәм гидротермаль үҙгәрешле майҙандар м‑н билдәләнгән меридиональ өҙөклөктәр системаһы күҙәтелә. Мәғдәнләнеү Һамар гравитация максимумының төньяҡ‑көнсығыш периферияһындағы ҡулса морфоструктураһы эсендә урынлашҡан. Юлаҡлы‑бөрсөклө һәм массив (баҡыр колчеданы, баҡыр‑цинк колчеданы, көкөрт колчеданы) мәғдәндәр 5 тотороҡло субгоризонталь ятыштан тора. Оҙонлоғо 300—1150 м, киңлеге 100— 450 м, мәғдән есемдәренең ятыш тәрән‑ леге 450—800 м. Баланс запастарының төп өлөшө ҡалынлығы 3—103 м (уртаса — 33,4 м) булған бер мәғдән есемендә тупланған. Төп мәғдән минералдары — пирит, мельниковит, сфалерит, халькопирит, икенсе дәрәжәләге минералдар — теннантит, марказит, галенит, куприт, арсенопирит, һирәктәре — борнит, ковеллин, халькозин, пирротин, германит, саф алтын, электрум, мәғдән яны метасоматик минералдар — кварц, серицит, хлорит, барит, кальцит, флюорит, клиноцоизит. Мәғдәндәрҙең типоморф элементтары — тимер, көкөрт, цинк, баҡыр, алтын, көмөш, барий, акцессор — ҡурғаш, молибден, кобальт, висмут, кадмий, аҡ ҡурғаш, зарарлы ҡушылмалар — фтор, мышаяҡ. Мәғдәндәр нәҙек һәм ваҡ бөртөклө, колломорфлы, минералдар бер‑береһе м‑н ҡаплана. Ҡарамалыташ свитаһы эффузивтарындағы мәғдән өҫтө метасоматиттар составына көмөш, барий, баҡыр, цинк, мышаяҡ, ҡурғаш аномаль ореолдары м‑н серицит‑хлорит‑кварц, мәғдән аҫты метасоматиттарына — хлорит‑кварц (баҡыр һәм цинк миҡдары юғары, ҡалған эле‑ менттар — түбән кимәлдә) инә. Мәғдән яны тоҡомдарының йәше серицит б‑са калий‑аргон ысулы м‑н 360±10 млн йылға билдәләнә. Метасоматик зоналарҙың флангыларында ҡалынлығы 100 м тиклем булған кварц‑гематит ятыштары үҫешкән. Өҫтә күрһәтелгән элементтарҙың аномалиялары олотау свитаһы туфтарында сатнаған зоналар буйлап ер өҫтөнә тиклем күҙәтелә. С1 категориялы запасы 80778 мең т мәғдән тәшкил итә, көкөрт миҡдары — 40,16%, цинк — 2,97, баҡыр — 2,11, мышаяҡ — 0,1—0,15, ҡурғаш — 0,06—0,37, һөрмә — 0,01—0,074, кадмий 0,0008—0,0018%; көмөш 27,57 г/т, селен 24—45, теллур 21— 45, фтор 11—18, индий 4—12, алтын 1,49 г/т (2007). П.б.к.я. янында Төньяҡ Подольск һәм Көнсығыш Подольск баҡыр колчеданы ятҡылыҡтары урынлашҡан. П.б.к.я. асыуға Ю.А.Болотин, Ғ.Ю.Мәзитов, В.А.Прокин һ.б. ҙур өлөш индерә.
В.Н.Никонов
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Беҙҙең гүзәл Йәнтеш ауылының ҡап уртаһында тирә-яҡты йәмләндереп, Тәкәл тауы ғорур баҫып тора. Ул йыраҡтан килгән юлсыларҙы сәләмләп ҡаршы ала һәм хушлашып оҙатып ҡала кеүек. Йәй көнө тауыбыҙ аллы-гөллө сәскәгә күмелә, ә ҡышҡыһын ап-аҡ юрғанға төрөнә. Уның башынан ауылыбыҙҙың бөтөн күркәмлеге күренә. Йәй ҙә, ҡыш та балалар тауҙа уйнай, ҡышҡы ҡарлы көндәрҙә рәхәтләнеп сана, саңғы шыуалар. Һәр байрамда ла, туйҙарҙа ла кешеләр Тәкәлгә менмәйенсә ҡайтмай. Был инде йолаға ла әйләнгән.
Яңыраҡ ауылыбыҙҙан сыҡҡан оҫта ҡуллы Аҡъяр тау колледжы директоры Рәмил олатай Арыҫланов тауға матур итеп ағастан эшләнгән бөркөт һыны ултыртты. Хәҙер ул барыһының да фото төшөргә яратҡан бер урынына әүерелде.
Ни өсөн тауҙы Тәкәл тип атайҙар һуң? Әйҙәгеҙ, һеҙгә уның тарихын һөйләйем.
Бынан 200 йыл элек беҙҙең ата-бабаларыбыҙ бер ырыу булып йәшәгән. Тик татыу ғына донъя күреп ятҡанда ике ҡәбиләнең аҡһаҡалдары ыҙғышып китә. Хәл ҡатмарлаша, бергә йәшәү мөмкин булмай. Әммә был гүзәл ерҙе ҡалдырып, берәүҙең дә киткеһе килмәй. Ахыр сиктә, шундай ҡарарға киләләр: ике ҡәбиләнең батырҙары алышҡа сыға. Ҡайһыһы еңелә, шулар алыҫҡа китергә тейеш, ә кемдәр еңә, шулар был ерҙә ҡаласаҡ, тигән шарт ҡуйыла. Һәр ҡәбиләнең үҙ батыры булған: Тәкәл һәм Ҡорай. Улар ярышты тау башында үткәрергә ҡарар иткән. Тәкәл еңә башлаған. Ҡорай батыр быға бик ныҡ асыулана һәм дәғүәсеһен уҡ ярышына саҡыра.Тәкәл батыр ризалаша. Батыр бар ярышта ла ал бирмәгән булған. Ул туғандары менән хушлашып, ата-әсәһәнең фатихаһын алып, юлға сыға. Был ваҡытта Ҡорай батыр таш артында йәшенеп ятҡан була. Тәкәл батыр асыҡ ергә сыҡҡас, уны уҡ менән атып үлтереп, үҙенең мәкерле уйын тормошҡа ашыра.
Тәкәл батыр тау башында үлә, шуға ла уны халыҡ ошонда ерләй. Ә тауҙы батыр хөрмәтенә Тәкәл тип йөрөтә башлайҙар. Ҡорай батыр ҡәбиләһе күрше ырыу нәфрәтенән ҡурҡып, был урындан күсеп китә.
Бер нисә йыл элек ошо тарих буйынса сценарий яҙылып, район телевизион фестиваль барышында сәхнәләштерелеп, тау битендә халыҡҡа күрһәтелде. Батыр хөрмәтенә, баҡыйлыҡҡа күскән ауылдаштарыбыҙ рухына аят та уҡытылды.
Алтынай МОТАЛОВА, VII синыф уҡыусыһы.
Хәйбулла районы, Йәнтеш ауылы.


text:
Колледжды тамамлаған сәләмәтлек мөмкинлектәре сикләнгән уҡыусыларҙы эшкә урынлаштырыу менән муниципалитеттар шөғөлләнәсәк – Рөстәм Хәмитов
Колледжды тамамлаған сәләмәтлек мөмкинлектәре сикләнгән уҡыусыларҙы эшкә урынлаштырыу менән муниципалитеттар шөғөлләнәсәк – Рөстәм Хәмитов Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 22 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Муниципалитеттар сәләмәтлек мөмкинлектәре сикләнгән йәш эшселәрҙе эшкә урынлаштырыу менән шөғөлләнәсәк. Был турала республика Башлығы Рөстәм Хәмитов халыҡ-ара һәм бөтә Рәсәй һөнәри оҫталыҡ конкурстары еңеүселәре һәм призерҙары булған профессиональ колледж студенттары, шулай уҡ уларҙың остаздары һәм уҡытыусылары менән осрашыуҙа белдерҙе.
Әңгәмә барышында белем биреү йорттары етәкселәре уларҙы тамамлаған байтаҡ сәләмәтлек мөмкинлектәре сикләнгән уҡыусыларҙың артабан эшкә урынлашыу йәһәтенән ҡатмарлыҡтар менән осрашыуын билдәләне.
— Республикала шундай нисә егет һәм ҡыҙ барлығын, йыл һайын нисә кеше әҙерлек үткәнен, артабан уларҙың яҙмышы нисек хәл ителгәнен ҡарарға кәрәк, – тине Рөстәм Хәмитов. – Муниципалитеттарға уларҙы эшкә урынлаштырыу менән шөғөлләнергә йөкләмә бирербеҙ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 266
ФАРМАКОЛОГИЯ (гр. pharmakon — дарыу һәм ... логия), дарыуҙарҙың кеше һәм хайуандар организмына тәьҫирен өйрәнеүсе фән. Дөйөм һәм айырым Ф. айыралар. Фарм. химия, фармакогнозия,фармация, токсикология, физиология һ.б. фәндәр м‑н тығыҙ бәйле.
Медицина Ф. 20 б. 30‑сы йй. уртаһында БДМИ‑ла И.А.Лерман етәкс. токсикология мәсьәләләре (С.М.Трегубов һ.б.), дарыу үҫемлектәре һәм витамин биреүсе үҫемлектәр Ф.(З.Я.Лагно, Р.М.Сәйфуллина, Л.М.Сольц, Я.А.Фиалков һ.б.); 50‑се йй. уртаһынан алып Д.Н.Лазарева етәкс. Башҡортостандың дарыу флораһы (ҡара: Фармакогнозия), сәнәғәт токсикологияһында патологик хәлдәр ваҡытында һәм ҡатнаш терапияла дарыуҙарҙың тәьҫире өйрәнелә. 60‑сы йй. башынан иммунитет стимуляторҙарын эҙләү эше алып барыла, дарыуҙарҙың иммунотроп үҙсәнлектәре, пирамидиндар һәм уларҙың сығарылмалары тикшерелә (Н.Б.Яфарова), иммурег иммунитетты стимуллау препараты эшләп сығарыла (Е.К.Алёхин, Ә.Ш.Боғҙанова, Г.В.Кованов, Лазарева, Л.А.Рябчинская һ.б.). 60‑сы йй. аҙ. Химия ин‑тында Г.А.Толстиков етәкс. дарыуҙар эҙләп табыу б‑са лаб. булдырыла, тәбиғи һәм модификацияланған простагландиндар, лейкотриендар, карбациклиндар һәм арахидон к‑таһы метаболиттарының бер төркөм сығарылмаларын синтезлау б‑са тикшеренеү эштәре үткәрелә; ағыулау һәләте түбән стероид булмаған антифлогистиктар һәм сей яраға ҡаршы сараларҙың яңы класы асыҡлана; глицирризин кислотаһының яңы сығарылмалары алына. 80‑се йй. простагландиндарҙы тулы синтезлау ысулы эшләнә, транквилизатор һәм анальгетик тәьҫирле препараттарҙың яңы төркөмө алына. Ниглизин, пробенецид, бисульфамин, нефлоксацин, n‑тиразол һ.б. препараттар, “Сульфакрилат” серияһының шешеүгә ҡаршы, бактерицид һәм вирустарға ҡаршы әүҙем булған елемле композициялары эшләп сығарыла. 70 — 80‑се йй. БДМИ‑ла Р.Н.Абдуллина етәкс. калликреин‑кинин системаһы әүҙемлегенә дарыуҙарҙың тәьҫире, потенциаль бронхолитиктар сифатында яңы химик берләшмәләр, регионар ҡан әйләнешенә гипотензив сараларҙың берлектәге тәьҫире үҙенсәлектәре өйрәнелә. Х.М.Насиров етәкс. тәбиғи һәм синтетик берләшмәләр араһында биол. актив матдәләр, шешеүгә ҡаршы яңы саралар (димефосфон, кароталин, фитосбор, гепафит һ.б.) эҙләп табыу өсөн антифлогистиктар тәьҫиренең механизмы тикшерелә. 90‑сы йй. алып Алёхин етәкс. шешеүгә, сей яраға, аритмияға ҡаршы, бронхолитик, иммунологик әүҙемлеге булған (Ф.С.Зарудий һ.б.), ксенобиотиктарҙың иммун һәм гепатотоксик тәьҫирен фармакол. коррекциялау (Н.А.Мофазалова), азол сығарылмалары араһында монооксигеназ система индукторҙары булдырыу б‑са берләшмәләр тикшерелә. Л.Ә.Вәлиева етәкс. молекуляр Ф., хронофармакол., рецепторология өйрәнелә, йөрәк, мейе һәм ашҡаҙан‑эсәк тракты эшмәкәрлеген фармакол. көйләүҙең яңы йүнәлештәре эшләнә. Иммунофармакол., ксенобиотиктар һәм эндоген берләшмәләрҙең биотранс‑формацияһын цитокин көйләү (С.В.Сибиряк), онкологик патология булғанда иммунофармакол. (Ф.Г.Монасипов, Д.Д.Саҡаева һ.б.), дарыу аллергияһы (Алёхин, В.В.Плечев, М.Ә.Әлмөхәмәтов һ.б.); стероид булмаған шешеүгә ҡаршы саралар (Ф.Ф.Мофазалов, Э.А.Рафиҡова, Л.И.Сәмиғуллина), тиотонил‑теофиллиндың яңы сығарылмалары үҙсәнлектәре (В.Р.Мәүжитов), антигистамин препараттарҙың иммунотроп үҙсәнлектәре (И.Л.Красилова), ирекле‑радикал окисланыу процестарына дарыуҙар тәьҫире (Ә.Ш.Боғҙанова, Р.Р.Фәрхетдинов һ.б.) өлкәләрендә тикшереүҙәр алып барыла, сей яраға ҡаршы тонарол препараты эшләнгән (Ф.Б.Гершанов, Р.З.Ғилметдинов, Зарудий, В.А.Мышкин һ.б.).
Ветеринар Ф. 20 б. 30‑сы йй. алып БАХИ‑ла туҡыма препараттары (кардиолизаттар, спленолизаттар, гепатолизаттар; Г.В.Ламский), һыйыр малында матдәләр алмашыныуы ауырыуҙарын дауалау һәм иҫкәртеү схемалары (Ф.Р.Окишев һ.б.), дарыуҙарҙы индереү ысулдары эшләнә. 70—90‑сы йй. антгельминтиктар эшләү (Х.Ғ.Нурхәмитов, Ғ.З.Хәзиев, Х.В.Әйүпов һ.б.), биостим препараттары тәьҫирен һынау б-са (Е.П.Дементьев, Р.Ғ.Фазлыев һ.б.) тикшереүҙәр үткәрелә. 90‑сы йй. аҙ. алып А.Ф.Исмәғилева етәкс. хайуандар организмын иммун һаҡлауҙың специфик булмаған көйләү факторҙары механизмдарын асыҡлау б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла; бер төркөм фторхинол антибиотиктарының, глицирризин к‑таһы, гликопептидтар, пирамидин, көкөрторганик берләшмәләр (базуран, тиофансульфоксид, диалкилдисульфид, колан), терпеноидтар сығарылмалары нигеҙендә эшләнгән препараттарҙың үҙсәнлектәре өйрәнелә (Г.В.Базекин, В.Г.Кирилов, Н.Н.Олейник, И.В.Чудов һ.б.). Химия ин‑тында 70—80‑се йй. СССР ФА‑ның Н.Д.Зелинский ис. Органик химия ин‑ты (Мәскәү) м‑н берлектә үрсеүсәнлекте арттырыусы эстуфалан һәм клатропростин, а. х. хайуандарының йөн үҫешен көсәйтеүсе циклосилол препараттары эшләп сығарыла.
А.Ф.Исмәғилева, Д.Н.Лазарева
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 301
ПОШЛИНАЛАР, түләүсе мәнфәғәтендә ҡануниәт тарафынан билдәләнгән юридик яҡтан мөһим эште үтәү өсөн вәкәләтле дәүләт һәм муниц. органдар (учреждениелар) алып ҡалған аҡса йыйымы. Дәүләт һәм таможня П. була. Дәүләт П. — нотариаль эш башҡарғанға, дәүләт техник тикшереүҙе үткәргәнгә, гражданлыҡ хәле акттарын, дәүләт реестрында юридик шәхестәрҙе, шәхси эшҡыуар булараҡ граждандарҙы, ҡиммәтле ҡағыҙҙар эмиссияһы проспектын, уйлап табыуға патентты, тауар тамғаһын, күсемһеҙ милеккә хоҡуҡты һ.б. теркәгәнгә, таможня П. экспорт‑импорт операциялары башҡарғанға алына. Дәүләт П. — йыйым төрө (бөтә кимәлдәге һалымлы бюджет килеменә ҡарай), таможня П. — ситләтелгән һалым төрө (федераль бюджеттың һалымға ҡарамаған килеменә инә). Башҡортостанда дәүләт П. респ. бюджетының килемдәр структураһында сағыштырмаса өлөшө 1%‑тан әҙерәк була, Өфө ҡала округында – 1,3% (2006). Таможня П. йыйыу м‑н Башҡ‑н таможняһы шөғөлләнә (ҡара: Таможня). Ҡара: табл.
Е.А.Фомина
Тәрж. Ф.Ғ.Ғәлиев
Табл. Башҡортостан Республикаһында дәүләт таможня пошлиналарын йыйыу суммаһы (млн һум)


text:
Хуш киләһең, Яңы йыл!/Фәйрүзә ФӘТҠУЛЛИНА
Ҡатнашалар: Алып барыусы, Аждаһа, Ҡыш бабай, Ҡарһылыу, балалар, Йыланбикә, Яңы йыл.
Байрамса биҙәлгән шыршы янында балалар йыйылған. Аждаһа инә.
Аждаһа. Һаумыһығыҙ, балалар! (Балалар уны ла сәләмләйҙәр.)
Көндәрем бөтөп бара,
Иҫке йыл үтеп бара. (Күңелһеҙләнә, күҙҙәренән йәштәр күренә.)
Алып барыусы балалар менән бергә.
Аждаһа, Аждаһа,
Илай дәү булһа ла (шаярталар).
Унан әүерәтеп:
Иҫке йыл китһә,
Яңы йыл килер.
Аждаһа. Был шатлыҡ күҙ йәштәре. Һеҙҙең менән миңә бик күңелле ине. Минең турала бик күп әкиәттәр яҙҙығыҙ, һүрәттәр төшөрҙөгөҙ. Ә хәҙер хушлашыу ваҡыты етте.
Балалар. Эйе, йылың бик матур үтте. Йәй эҫе булды. Туйғансы ҡыҙындыҡ, һыу индек. Рәхмәт һиңә, ун ике йылдан тағы килерһең.
Аждаһа. Бойомға ашһын хыялдарығыҙ,
Уҡыуҙарығыҙ уң булһын (сыға).
Алып барыусы. Хушлашыуы күңелһеҙ, әммә яңы йыл яҡынлашып килә. Йыр-моң ишетелмәһә,Ҡыш бабай ҙа, Ҡарһылыу ҙа, Йыланбикә лә килмәҫтәр бит. Әйҙәгеҙ, йырлап алайыҡ. («Ҡыш бабай» йыры. Ҡ. Даян һүҙҙәре, А. Хәсәншин музыкаһы.) Йырҙы ишетеп Ҡыш бабай инә.
Ҡыш бабай. Һай, рәхмәт, балалар! Үҙем тураһында йыр ишеткәс, килеп тә еттем.
Алып барыусы. Балалар, тағы ниндәй йыр беләбеҙ әле? («Шыршы матур» йыры яңғырай.)
Шыршы матур, шыршы матур,
Шыршы һәр саҡ йәм-йәшел.
Энәләрен ҡоймай бер ҙә,
Һәр ваҡытта йәп-йәш ул.
Шыршы матур биҙәкләнһә,
Ҡыш бабай ҙа ярата.
«Ҡотло булһын Яңы йыл», – тип
Беҙгә бүләк тарата.
Ҡыш бабай. Ах, бүләктәрем Ҡарһылыуҙа. Ул ҡайҙа икән?
Алып барыусы. Әйҙәгеҙ, бергәләп саҡырайыҡ.
Ҡарһылыуҙы көтә-көтә,
Әҙерләндек байрамға.
Ҡыш бабайҙың бүләген тейәп,
Килеп етер байрамға. (М. Хисамова.)
Ҡарһылыу бүләктәр тейәлгән сана менән инә.
Ҡарһылыу. Һаумыһығыҙ! Йырығыҙҙы ишетеп киләм. Рәхмәт һеҙгә! Тик:
Ҡыш бабай бүләген,
Булмай уны өләшеп.
Йыр йырлап, шиғыр һөйләп,
Алалар тик ярышып.
Алып барыусы. Йә, балалар, һөнәрҙәрегеҙҙе күрһәтегеҙ әле?!
(Ҡыш бабай менән Ҡарһылыу һөнәрмәндәргә бүләк тарата.)
Ҡыш бабай. Ә ҡайҙа Яңы йыл менән йыл хужаһы буласаҡ Йыланбикә?
Ҡарһылыу. Йыланбикә минең турала маҡтап йыр ҙа, шиғыр ҙа юҡ, тип үпкәләп ултыра. Ул килмәйенсә Яңы йыл да килмәйәсәк.
Алып барыусы. Ә күпме хикәйәттәр, әкиәттәр бар, шулаймы балалар?
Балалар «Эйе!» тип ҡысҡыралар. Унан сәпәкәйләп:
Йыланбикә, һылыубикә,
Һин бит йылға хужабикә!
Иң аҡыллы, сос, зирәк,
Һин беҙгә бик-бик кәрәк.
Башына ялтыр таж, йәшел күлдәк кейгән Йыланбикә менән Яңы йыл инәләр.
Һеҙҙең саҡырыуҙы ишетеп,
Ашҡынып килеп еттек.
Бәхет, шатлыҡтар тейәп,
Тырышлыҡ алып килдек!
Балалар.
Хуш киләһегеҙ, Яңы йыл, Йыланбикә,
Әйҙә үтегеҙ түргә.
Әйлән-бәйлән уйнайыҡ та,
Йырҙар йырлайыҡ бергә! (М.Хисамова.)
Бөтәһе бергә түңәрәккә тороп бейеү, йыр башҡаралар.


text:
- Подробности
- Просмотров: 473
БАШҠОРТ ЛИЦЕЙ‑ИНТЕРНАТЫ. 1992 й. Өфөлә БР Мәғариф министрлығы һәм “Сэрхат” төрөк фирмаһы килешеүе б‑са Башҡ.‑төрөк лицейы булараҡ нигеҙ һалына, 2003 й. алып Республика башҡорт лицей‑интернаты. Уҡытыу 3 телдә алып барыла: инглиз (математика, физика, химия, информатика, иҡтисад), урыҫ (биология, тарих, география, йәмғиәтте өйрәнеү) һәм башҡ. (Башҡортостан мәҙәниәте). Малайҙар 6 кластан һуң конкурс б‑са ҡабул ителә. Уҡыу йортон 700‑гә яҡын кеше тамамлаған (2011).
Ф.Й.Нуриев
Тәрж. Т.С.Дәүләтбирҙина


text:
- Подробности
- Просмотров: 468
ДИОРИТ (гр. diorizo — айырам), урта составлы интрузив магматик тау тоҡомо. Плагиоклаз (65—70%) һәм мөгөҙ обманкаһынан (30—35%) тора; аҙ миҡдарҙа биотит, пироксен, кварц, акцессор минералдарынан — апатит, сфен, циркон, мәғдән минералдарынан — магнетит һәм титаномагнетит булыуы мөмкин. Структураһы кристаллик‑бөртөклө, текстураһы бер төрлө массив, һирәкләп төрлө. Төҫө һоро (ҡараға тиклем), ҡайһы саҡта йәшкелт. Д. яйлап күсеүҙәре гранит (гранодиорит аша) һәм габбролар (габбродиорит аша) м‑н бәйле. Платформалы һәм таулы‑йыйырсыҡлы өлкәләрҙә таралған. Ҡырсынташ һәм йөҙләү материалдары етештереү өсөн файҙаланыла. БР‑ҙа Д. Башҡорт мегантиклинорийындағы Ҡуҫа‑Копан ҡатламланған интрузия составында, Магнитогорск мегасинклинорийындағы Ахун гранит массивы составында, Нәрәле һәм Миндәк ультраһелтеле массивтарында осрай.
Әҙәб.: Заварицкий А.Н. Изверженные горные породы. М.; Л., 1961.
А.А.Алексеев
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
- Подробности
- Просмотров: 492
ДЕВОН, девон системаһы (осоро), палеозойҙың дүртенсе хроностратиграфик бүлексәһе. Осорҙоң башы — 416,0±2,8 млн йыл, тамамланыуы — 359,2±2,5 млн йыл (ҡара: Геохронология). Англияла Р.Мурчисон һәм А.Седжвик тарафынан 1839 й. айырып күрһәтелә, Девоншир графлығы исеме б‑са атала. Д. аҫҡы, урта, өҫкө бүлектәргә (эпохаларға) бүленә. Аҫҡы бүлеге (аҫтан өҫкә) — лохков ярусы, прага ярусы һәм эмс ярусына; уртансыһы — эйфель ярусы һәм живе ярусына; өҫкө бүлеге франс ярусы һәм фамен ярусына бүленә. Дәүерҙең башы — диңгеҙ майҙанының кәмеү һәм континенталь ҡатламдың тупланыу өлкәһенең киңәйеүе, уртаһы — трансгрессияның артыуы (диңгеҙҙең баҫып алыуы), һуңғыһы уларҙың кәмеүе м‑н характерлана. Д. хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһының төрлөлөгө м‑н билдәләнә. Конодонт, гониатит, остракод, брахиопод, мәрйен, мүк, криноидея, балыҡтарҙан торған ихтиофаунаның төрлөлөгө киңәйә. Ҡоро ергә беренсе умыртҡалылар — тетраподтар сыға. Ерҙә үҫеүсе яңы үҫемлектәр барлыҡҡа килә: псилофит, абаға, көкөрт үләне, ҡырҡбыуын. Фотосинтез процесының интенсив үҫеше атмосфера составын үҙгәртә: углекислый газ күләме кәмей, кислород арта. Һуң Д. күп һандағы үҫемлек һәм хайуандарҙың яңы төрҙәре м‑н алмашынған тере организмдарҙың күпләп үлеүе күҙәтелә. Башҡортостан терр‑яһында Д. хәҙерге Төньяҡ Америка һәм Көнсығыш Европанан торған Лавруссия палеоконтинент сигендә була. Һуң Д. Лавруссия Урал палеоокеаны Магнитогорск утрауҙар дуғаһы м‑н бәрелешә. Д. тау тоҡомдары респ. терр‑яһында киң таралған: Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында — эзбизташ, ҡомташ, конгломерат, балсыҡлы һәүерташ; Башҡортостандың Урал аръяғында — вулканоген һәм вулканоген‑ултырма тоҡомдар (базальт, андезит, дацит, кремнезёмлы тоҡом, яшмоид, граувакк ҡомташы, балсыҡлы һәүерташ) рәүешендә, 10000—12000 м ҡалынлыҡта. Башҡортостандың Урал алдында Д. тау тоҡомдары 4000 м тәрәнлектә ята. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында ятҡылыҡтарҙың эзбизташ ҡая рәүешендә ер өҫтөнә сығып ятҡан урындарының күбеһе — Ағиҙел й. үҙәнендә (Белорет ҡ. алып Йомағужа һыуһаҡлағысы ярҙарына тиклем). Башҡортостандың Урал алды Д. ҡатламдарына — нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтары (Туймазы нефть ятҡылығы, Шкапов нефть ятҡылығы, Серафимовка нефть ятҡылығы), Башҡортостандың Урал аръяғына төҫлө һәм затлы металл ятҡылыҡтары (Сибай баҡыр колчеданы ятҡылығы, Учалы баҡыр колчеданы ятҡылығы, Подольск баҡыр колчеданы ятҡылығы һ.б.) һ.б. тура килә.
Әҙәб.: Девонские отложения Башкирии. Ч. 1. Стратиграфия. М., 1961; Маслов В.А. Девон восточного склона Южного Урала. М.,1980.
В.Н.Пучков
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Фиҙаҡәрлек ине булмышы“Иген сәскән крәҫтиән дә, йыһан гиҙгән космонавт та берҙәй тиң заман булған. Йөрәк ҡайнарлығын һалып эшләгән һәр кем абруй-маҡтау ҡаҙанған – кешене эшенә ҡарап баһалағандар. Хеҙмәттә – фиҙакәрлек, кешеләр менән мөнәсәбәттә – выжданлылыҡ, мөхәббәттә...
Тәүәккәллек – ярты бәхетБыл тәүәккәл һылыуға: “Уйлағаным барып сығырмы, юҡмы?” – тигән икеләнеүҙәр хас түгел. Сөнки бар эшенең дә тап теләгәнсә тамамланырын белә – ул үҙ көсөнә ышана. Шул уҡ ваҡытта хаталаныуҙан да ҡурҡмай. Сөнки хаталар – кәрәге тейеүе мөмкин ҡиммәтле...
Бала бер урында ултырып түҙмәһәБалалар, ғәҙәттә, бер урында оҙаҡ ултырып түҙмәй. Был өлкәндәрҙе хафаға һала. “Ултыраҡһыҙ баланы нисек түҙемлеккә өйрәтергә?” – тигән һорау борсой ата-әсәне. Уның сәбәбе бер нисә һәм, шуларҙан сығып, тәрбиә алымдары ҡулланыла. Ултыраҡһыҙлыҡ...
Ҡаты бәғерле, тип ғәйепләмәгеҙЖурналыбыҙҙың былтырғы ноябрь һанында “Һеҙ һорағайнығыҙ” тигән рубрикала “Балам тыумыштан ғәрип…” тигән хат донъя күргәйне. Авторы исемен күрһәтмәүҙе үтенгәс, уны шартлы рәүештә С. тип атағайныҡ. Ҡатын, ғәрип балаһына бәйле күңел ғазаптары менән...
Бутан донъяға үрнәк күрһәтәДонъяла үҫеш көндән-көн йылдамлана, бөтә илдәр, әйтерһең, тормошто еңеләйтеүсе яңылыҡтар эҙләү буйынса ярышҡа сыҡҡан. Әммә асыштарҙан торған был ығы-зығыла кеше үҙен бәхетһеҙерәк кенә тоя. Беҙ бәхетте кешенең шәхси тормошоноң бер өлөшө, тип...
Бурандар ҙа кәртә була алманы6 – 7 февралдә «Башҡортостан ҡыҙы» журналының баш мөхәррире Йомабикә Ильясова Хәйбулла районының Әбеш, Йәнтеш, Әбүбәкер, Сәғит, Байғусҡар ауылдарында осрашыуҙар үткәрҙе, журнал уҡыусылар ҡатнашлығында уҙған сараларҙа ҡатнашты, подписка барышында...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Самолет Осорам Описание Һәм Тергеҙеү Эше Буйынса Белгес / Ҡалып Тәғәйенләү Һәм Яуаплы
superadmin
Июнь 28, 2016
Башҡа потаенной
406 Views
Артабан ҡулға алып барыусы һәм тауарҙар ебәреү, катапульта, физик һәм уның менән бәйләй., гидравлик, һәм идаралығы-кәрәк система, тәү сиратта, самолетта осоу һәм төшөү функциялары.. Һүрәт һаҡларға ярҙам итә һәм үҙ эсенә ултыртып бурыс өҫтәй; тест эшләтеү консервалау һәм тергеҙеү һәм ҡорамалдарын ҡулланыу, электр һәм ҡул һәм механик ҡорал экспертизаға тапшырылды; аэродромный угнетение системаһы авария хәлендә инициирование, мәҫәлән, һыу үткәргестә авария һәм сиктәре, авария ваҡытында хәл төшөү; самолеттарҙы эшләй башлар һәм күрһәткән предприятие тергеҙгән, яҡтыртҡан көс ҡулланыу йәки күрһәткес ; һәм самолет утын иҫәпкә башланы, тергеҙеү, - яраҡтары һәм хеҙмәтләндереү .
Check Also
Һәм әҙерләү туранан-тура ҡатнаша ала., үлән, кекс һәм балыҡ әҙерләү, ит, йәшелсә, …


text:
Мәҙәни яңылыҡтар
Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе Дмитрий Медведев 2020 йылда Өфөлә үтәсәк Бөтә донъя фольклориадаһына әҙерлек буйынса ойоштороу комитеты тураһындағы бойороҡҡа ҡул ҡуйҙы. Рәсәй Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Ольга Голодец рәйес итеп тәғәйенләнде. Рәсәй мәҙәниәт министры Владимир Мединский һәм Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов ойоштороу комитеты урынбаҫарҙары булды. Ойоштороу комитетына фольклориадаға әҙерләнеү һәм уны уҙғарыу буйынса төп саралар планын әҙерләргә һәм раҫларға кәрәк. Бөтә донъя фольклориадаһы – ғәйәт ҙур халыҡ-ара традицион мәҙәниәт фестивале. Сара дүрт йылға бер тапҡыр уҙғарыла. Бөтә донъя конгресы һәм Фольклор һәм традицион сәнғәт фестивалдәрен ойоштороу буйынса халыҡ-ара советы (CIOFF) 2020 йылда фестивалде үткәреү урыны итеп Өфөнө һайланы.


text:
Конкурстар / Яңылыҡтар
ФОТОБӘЙГЕЛӘ ЕҢЕҮСЕЛӘР
Журналыбыҙ былтыр, үҙенең 25 йәшенә арнап, фотоһүрәттәр конкурсы иғлан иткәйне. Дуҫтарыбыҙҙан төрлө әкиәт күренештәрен, балалар тормошонан ҡыҙыҡлы хәлдәрҙе һүрәтләгән, шул уҡ ваҡытта ижади фекер ярылып ятҡан бик күп фотоһүрәттәр алдыҡ. Ҡатнашыусыларға бик ҙур рәхмәт! Хәҙер инде бәйгене йомғаҡлап, еңеүселәр менән танышайыҡ:
I урын: Ишембай районы Урман Бишҡаҙаҡ ауылынан Йософ менән Айзель ӘҘЕЛБАЕВТАР («Шалҡан» әкиәте өсөн)
фотоаппарат менән бүләкләнә;
II урын: Бөрйән районы Исламбай ауылынан өс малай: Рәмис, Фәдис һәм Ринат ҒӘЛИУЛЛИНДАР («Йомро икмәк» әкиәте өсөн) һәм Мәскәү ҡалаһынан Суфия БОРОДАВКО («Тәгәрәй китте йомғағым» әкиәте өсөн);
III урын: Өфө районы Лебяжий ҡасабаһынан Арыҫлан ИШМОРАТОВ («Мин «Көнбағыш батыр!» сюжеты өсөн) һәм Ишембай ҡалаһынан Ғаяз ӘЛМӨХӘМӘТОВ («Кеҫәртке дуҫ» сюжеты өсөн ).
Шулай уҡ Әлшәй районы Аксен ауылынан Айнур МӨФТӘХОВ, Родион ШӘРӘФУЛЛИН, Эмиль СКАЧКОВ, Рауил СОЛТАНГӘРӘЕВ; Өфө районы Шамонин ауылынан Йәдкәр ҠУНАФИН; Ишембай районы Ҡолғона ауылынан Аиҙә менән Илмир ХУЖАХМӘТОВТАР; Ейәнсура районы Үрген ауылынан Урал АҠСУРИН; Әбйәлил районы Асҡар ауылынан Камилә ОМОРҘАҠОВА; Өфө ҡалаһынан Әҙилә ӘЙҘӘТУЛОВА; Сибай ҡалаһынан Әҙилә ХОҘАЙБИРҘИНА; Шишмә районы Уҙытамаҡ ауылынан Амалия һәм Азалия ЗАҺИРОВАЛАР; Белорет районы Инйәр ҡасабаһынан Данил ЙОМАҒОЛОВ кеүек әүҙемдәрҙе журналыбыҙҙың иҫтәлекле бүләктәре көтә.
УВАЖАЕМЫЙ ПОСЕТИТЕЛЬ, МЫ РАДЫ, ЧТО ВЫ У НАС В ГОСТЯХ.
ВЫ МОЖЕТЕ ПРИСЛАТЬ СВОИ МАТЕРИАЛЫДЛЯ ПУБЛИКАЦИИ
.


text:
Йонсоу көндәрҙә организм ныҡлы иғтибар талап итә башлағанда, дарыухананан төрлө витамин алыуға ҡарағанда, тәбиғи емеш-еләк, һуттар менән туҡланыу яҡшыраҡ, ти белгестәр. Мәҫәлән, һырғанаҡтан сәй эшләп эсергә мөмкин.
Был емеш витаминға ифрат бай. Унда, мәҫәлән, С витамины цитрус емештәренә ҡарағанда ике тапҡыр күберәк. Һырғанаҡта башҡа файҙалы матдәләр, антиоксиданттар, май кислоталары бар. Улар тирене йәш, сәләмәт килеш һаҡлауға булышлыҡ итә.
Һырғанаҡтан һәм балдан яһалған сәй – күңел төшөнкөлөгөнә ҡаршы иң яҡшы дауа. Ул шулай уҡ шешенеүҙе, елһенеүҙе бөтөрә. Сәй ифрат тәмле лә.
Уны яһау өсөн 150 грамм һырғанаҡ, 2 аш ҡалағы ҡара сәй, бал һәм 500 мл һыу кәрәк. Емештәрҙе тәүҙә яҡшылап йыуып, өстән ике өлөшөнән пюре яһайбыҙ. Ошо иҙмәне, шулай уҡ ҡалған һырғанаҡтарҙы, сәйҙе сәйнүккә һалып, ҡайнар һыу өҫтәргә кәрәк. 10-15 минуттан эсемлек әҙер булыр. Уға кәрәгенсә бал өҫтәргә мөмкин.


text:
- Подробности
- Просмотров: 234
ТАШ БЫУАТ, эш һәм һуғыш ҡоралдары яһау өсөн башлыса таш ҡулланылған тарихи-мәҙәни осор. Өс осорға бүлеп йөрөтөлә: палеолит, мезолит, неолит. Т.б. Көньяҡ Уралда Ағиҙел буйы мәҙәниәте, Ағиҙел мәҙәниәте, Гарин мәҙәниәте, Илмырҙа мәҙәниәте, Йәнгел мәҙәниәте, Соҡор мәҙәниәте, Суртанды мәҙәниәте, Ташбулат мәҙәниәтебарлыҡҡа килә. Урта Түбә, Богдановка, Ҡыҙыл Яр II һәм IV торалары (яҡынса 100 мең йыл элек) — Т.б. Көньяҡ Уралдағы иң боронғо археологик ҡомартҡылары. БР‑ҙа Т.б. ҡараған 600‑гә яҡын ҡомартҡы асылған, уларҙың күпселеге Ағиҙел, Дим, Урал, Әй йй., Ҡарабалыҡты, Ҡарағайлы, Сауыҙ, Суртанды, Яҡтыкүл һ.б. күлдәр бассейнында тупланған. Көньяҡ Урал халҡы сеймал итеп йәшмә, саҡматаш, һәүерташ ятҡылыҡтарын һ.б. файҙаланған. Палеолитта — таштан һәм һөйәктән ябай ҡоралдар (һөңгө осо, бысаҡ, нуклеус, ҡырғыс, тишкес, чоппер, чоппинг, балта), мезолитта саҡматаш һәм йәшмә пластиналарҙан ҡоралдар (геом. микролит, бер нисә өлөштән торған ҡорал, ҡырҡҡыс, батырғыс, уҡ башағы, һөңгө осо, хәнйәр) эшләнгән, баҫым техникаһы киң ҡулланылған. Неолитта сеймал табыу шахталары, ҡорал яһау өсөн саҡматаш эшкәртеү оҫтаханалары барлыҡҡа килә (ҡара: Ҡарағайлы, Ҡара балыҡты). Таш эшкәртеүҙең шымартыу, бысыу, тишеү кеүек яңы ысулдары тарала. Таш батырғыстар, уҡ башаҡтары һәм һөңгө остары, бысаҡтар, ҡырғыстар, һөйәк гарпундар, энәләр табылған. Таштан яһалған ағас эшкәртеү ҡоралдары — балталар, ҡасауҙар, уймырҙар — яһалған. Т.б. торамалары һыу баҫмай торған ҡалҡыулыҡтарҙа урынлашҡан. Торлаҡ итеп ҡаялар араһындағы ек, ҡаяла соҡоп яһалған һәм бүрәнәләр м‑н ябылған өңдәр файҙаланылған, ерөйҙәр, бүрәнәнән 2 ҡыйыҡлы ярым ер өйҙәр төҙөлгән. Керамик анеолит осоронан билдәле, бәләкәй генә соҡорҙар, төртөктәр, йырып төшөрөлгән һыҙыҡтар, тешле штамп баҫып эшләнгән горизонталь һыҙыҡтар һәм вертикаль кәкерсәктәр м‑н биҙәлгән осло төплө һауыттарҙан ғибәрәт. Неолит осоро ҡәбере табылған: мәйет бөгәрләнгән килеш уң ҡабырғаһына һалып, башы м‑н төньяҡ-көнбайышҡа ҡаратып ерләнгән (ҡара: Дәүләкән). Палеолиттан алып Көньяҡ Урал халҡында анимизм, тотемизмға бәйле инициация йолаларының үҫешкән системаһы, айыу культы, дини күҙаллауҙарҙың булыуы билдәле (ҡара: Заповедный ғибәҙәтханаһы, Игнат ғибәҙәтханаһы, Иҙрис яҙыуҙары һ.б.). Халҡы һунар, балыҡсылыҡ, емеш-еләк йыйыу, һыйырсылыҡм‑н шөғөлләнгән. Игенселекм‑н шөғөлләнеү билдәләре күренә башлай. Һөйәктән әйберҙәр эшләү үҫеш ала. Ян м‑н уҡ ҡулланыла башлай. Неолиттың археологик мәҙәниәттәре (Ағиҙел буйы, Ташбулат һ.б.) энеолиттың археологик мәҙәниәттәре формалашыуға йоғонто яһай. Т.б. өйрәнеүселәр: О.Н.Бадер, В.Г.Котов, Л.Я.Крижевская, Г.Н.Матюшин, Ю.А.Морозов, В.Т.Петрин, В.Н. Широков һ.б.
Әҙәб.: К р и ж е в с к а я Л.Я. Неолит Южного Урала //Материалы и исследования по археологии СССР. Л., 1968. №141.
В.Г.Котов
Тәрж. Д.К.Үзбәков
Илл.: Археологик мәҙәниәттәрҙең ареалы һәм таш быуаттың төп ҡомартҡылары: I. Палеолиттың төп ҡомартҡылары: 1 — Урта Түбә; 2 — Иҙрис яҙыуҙары; 3 — Бурановка тораһы һәм яҙыуҙары; 4 — Игнат ғибәҙәтханаһы; 5 — Заповедный ғибәҙәтханаһы; 6 — Шүлгәнташ. II. Илмырҙа мәҙәниәте ареалы. III. Илмырҙа мәҙәниәте ҡомартҡылары: 7 — Романовка торамалары; 8 — Сөн торалары. IV. Йәнгел мәҙәниәте ареалы. V. Йәнгел мәҙәниәте ҡомартҡылары: 9 — Мауыҙҙы; 10 — Йәнгел тораһы. VI. Ағиҙел буйы мәҙәниәте ареалы. VII. Ағиҙел буйы мәҙәниәте ҡомартҡылары: 11 — Дәүләкән; 12 — Мулла; 13 — Сауыҙ торалары. VIII. Ташбулат мәҙәниәте ареалы. IX. Ташбулат мәҙәниәте ҡомартҡылары: 14 — Ҡарағайлы; 15 — Морат; 16 — Сабаҡты. X. Ағиҙел мәҙәниәте ареалы. XI. Ағиҙел мәҙәниәте ҡомартҡылары: 17 — Ғүмәр тораһы II; 18 — Шишмә тораһы II; XII. Суртанды мәҙәниәте ареалы. XIII. Суртанды мәҙәниәте ҡомартҡылары: 19 — Ҡарабалыҡты; 20 — Мәсәғүт тораһы; 21 — Суртанды торалары


text:
Графтар теорияһы — дискретлы математиканың
Графтар теорияһы, мәҫәлән геоинформацион системаларҙа (ГИС) ҡулланыла. Булған йәки яңынан проектланыусы өйҙәр, ҡорлмалар, кварталдар һәм башҡалар түбәләр, ә уларҙы тоташтырыусы юлдар, инженер селтәрҙәре, электр тапшырыу линиялары һәм башҡалар — ҡабырғалар итеп ҡарала. Бындай графта башҡарылған төрлө иҫәпләүҙәрҙе ҡулланыу, мәҫәлән, иң ҡыҫҡа урап үтеү юлын йәки иң яҡын аҙыҡ-түлек магазинын табырға, оптималь маршрут планлаштырырға булышлыҡ итә.
Графтар теорияһының күп һанда сиселмәгән проблемалары һәм әлегә иҫбатланмаған гипотезалары бар.


text:
Лидерҙар бәйгеһе үтте
20 марта 2013 йыл | Мәғариф
14 мартта Красноусолдағы 1-се урта мәктәптә "ХХI быуат лидеры” I район конкурсы үтте. Уны Балалар ижады үҙәге район Хакимиәтенең йәштәр эштәре, спорт һәм туризм секторы, "Алтын бал ҡорто” район балалар йәмәғәт ойошмаһы менән берлектә ойоштороп уҙғарҙы. Конкурстың маҡсаты – районда ижади, әүҙем йәштәрҙе асыҡлау һәм уларға ярҙам итеү.
Бәйгелә Красноусол, Ташлы, Бурлы, Яңғыҙҡайын мәктәптәре уҡыусылары ҡатнашты, башҡа мәктәптәр бурандан юлдар ҡапланыу сәбәпле килә алмаған.
Конкурсанттар өсөн бәйге өс һынауҙан торҙо: тәүҙә үҙҙәре менән таныштырҙылар, артабан слайдтар презентацияһын һәм ижади оҫталыҡтарын күрһәттеләр.
Бар һынауҙарҙы ла уңышлы үтеп, үҙен ысын лидер итеп танытҡан Красноусолдағы 2-се мәктәп уҡыусыһы Резеда Йәғәфәрова Гран-при яуланы. Яңғыҙҡайын мәктәбенән Фидан Ғафаров – 1-се, Юлиә Искәндәрова (3-сө мәктәп) – 2-се, Кристина Шаульская (1-се мәктәп) 3-сө урынға лайыҡ булды.
Бәйгелә Красноусол, Ташлы, Бурлы, Яңғыҙҡайын мәктәптәре уҡыусылары ҡатнашты, башҡа мәктәптәр бурандан юлдар ҡапланыу сәбәпле килә алмаған.
Конкурсанттар өсөн бәйге өс һынауҙан торҙо: тәүҙә үҙҙәре менән таныштырҙылар, артабан слайдтар презентацияһын һәм ижади оҫталыҡтарын күрһәттеләр.
Бар һынауҙарҙы ла уңышлы үтеп, үҙен ысын лидер итеп танытҡан Красноусолдағы 2-се мәктәп уҡыусыһы Резеда Йәғәфәрова Гран-при яуланы. Яңғыҙҡайын мәктәбенән Фидан Ғафаров – 1-се, Юлиә Искәндәрова (3-сө мәктәп) – 2-се, Кристина Шаульская (1-се мәктәп) 3-сө урынға лайыҡ булды.
И.ӘЛИБАЕВА.Йәш лидерҙарҙан бер төркөм. Һулдан икенсе - Гран-при яулаған Резеда Йәғәфәрова.


text:
- Подробности
- Просмотров: 507
ВИНОГРАДОВ Василий Иванович (7.1.1874, Ҡазан губ. Алабуға ҡ. — 12.11. 1948, Ҡазан), комп., муз.- йәмәғәт эшмәкәре. ТАССР- ҙың атҡ. сәнғәт эшмәкәре (1944). Мәскәү ун-тын тамамлағандан һуң (1899) 1920 й. тиклем Өфө, Златоуст, Вятка, Уржум ҡҡ. юрист булып эшләй. 1921—30 йй. Татар сәнғәт техникумында уҡыта, Татар радиоһында һәм Татар акад. театрында оркестр дирижёры, ТАССР ХКС‑сы эргәһендәге Сәнғәт эштәре идаралығының фольклор кабинеты хеҙм‑ре (бөтәһе лә — Ҡазан). Бала сағы һәм йәшлеге Өфөлә үтә. Мәскәүҙә уҡыу м‑н бергә Мәскәү консерваторияһы проф. И.В.Гржималиҙа скрипка б‑са шөғөлләнә. Тәүге композиторлыҡ тәжрибәһенә Е.В.Иванова һүҙҙәренә Н.В.Гоголь иҫтәлегенә кантатаһын (1902) һәм Фортепьяно өсөн “Һабантуй” муз. картинаһын (1904) индерергә мөмкин. Башҡ. һәм татар халыҡ музыкаһына нигеҙләнгән тәүге симфоник әҫәрҙәре: симфоник оркестр өсөн “Татар сюитаһы” (“Татарская сюита”; 1921), башҡ. халыҡ йырҙары “Буранбай”, “Байыҡ” һ.б. көйҙәрен файҙаланып яҙған “Шихан” симфоник картинаһы (1923) һ.б. авторы. Ғ.С.Әлмөхәмәтов һәм С.Ғәбәши м-н берлектә “Сания” (Ф.Әмирхан либреттоһы, 1925) һәм “Эшсе” (М.Ғафури либреттоһы, 1930; икеһе лә — татар телендә) операларын ижад итә. Өфөлә ҡаланың муз. тормошонда әүҙем ҡатнаша: 1900 й. алып Йыр, музыка һәм драма сәнғәтен һөйөүселәр йәмғиәтенең вокал бүлеге, хор һәм оркестры м-н етәкселек итә, скрипкасы булараҡ сығыш яһай, башҡ., татар һәм мари халыҡ көйҙәрен яҙып ала.
Е.К.Карпова
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
Өфө китапханаһы Гүзәл Яхина менән онлайн осрашыу ойоштора
Өфө китапханаһы Гүзәл Яхина менән онлайн осрашыу ойоштора Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.
Бөгөн, 18 сентябрҙә, Өфөлә күренекле Рәсәй яҙыусыһы Гүзәл Яхина менән онлайн осрашыу үтә. «Зөләйха күҙҙәрен аса» һәм «Балаларым минең» романдары авторы менән уҡыусыларҙың осрашыуы Үҙәк ҡала китапханаһында (Комсомол урамы, 138) көндөҙгө сәғәт 3-тә була. Теләүселәр өсөн инеү ирекле.
Гүзәл Яхинаның ХХ быуаттың 30-сы йылдарын кулак мөһөрө тағылған татар ҡыҙы тураһында «Зөләйха күҙҙәрен аса» тигән тәүге китабы бестселлерға әйләнде һәм донъяның 20 теленә тәржемә ителде. Китап буйынса тәүге театр постановкаһы Өфөлә, Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт драма театрында ҡуйылды. Гүзәл Яхина махсус рәүештә Өфөгә килде һәм режиссер Айрат Абушахманов ҡуйған «Зөләйха күҙҙәрен аса» спектаклен юғары баһаланы.
Алдан «Рәсәй-1» каналы роман менән ауаздаш «Зөләйха күҙҙәрен аса» сериалын төшөрә башланы тип хәбәр ителгәйне. Унда төп ролде актриса Сулпан Хаматова башҡара.
http://www.bashinform.ru/news/1212493-ufimskaya-biblioteka-organizuet-onlayn-vstrechu-s-guzel-yakhinoy-/


text:
22 һәм 23 сентябрҙә Өфөлә ауыл хужалығы йәрминкәләре үтә – адрестар
22 һәм 23 сентябрҙә Өфөлә ауыл хужалығы йәрминкәләре үтә – адрестар Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2018 йыл, 21 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Алдағы ял көндәрендә Өфөлә сираттағы ауыл хужалығы йәрминкәләре үтә.
22 сентябрҙә температура режимын үтәүҙе талап итмәгән йәшелсә, бал һәм башҡа тәбиғи ризыҡтарҙы баш ҡаланың бөтә райондарында һатып алырға мөмкин.
Атап әйткәндә, Дим районында сауҙа Дағстан урамындағы 2-се йортта урынлашҡан «Магнит» гипермаркеты алдындағы парковкала ойошторола.
Был көндө ауыл хужалығы продукцияһын Калинин районында Интернациональ-Машина эшләүселәр урамдары киҫелешендә, шулай уҡ Мушников һәм Б. Баландин урамдары киҫелешендә һатып алырға мөмкин.
Ленин районында ауыл хужалығы йәрминкәһе Солтанов урамы буйынса әйләнеш ҡулсаһы майҙансығында, шулай уҡ Әхмәтов урамы буйынса «Тулҡын» скверы алдында була.
Киров районында өфөләр Эшсе хәбәрселәр урамындағы 3, 5, 7-се йорттарға ҡаршы майҙансыҡта йәшелсә һәм бал һатып алай ала.
Октябрь районында ауыл хужалығы йәрминкәһе Спорт һарайы алдындағы майҙанда эшләй.
Өфөнөң Орджоникидзе районында – С. Орджоникидзе исемендәге майҙанда.
Совет районында сауҙа Йәштәр һарайы алдындағы майҙанда үтә.
Йәкшәмбе, 23 сентябрҙә ауыл хужалығы йәрминкәләре Өфөнөң Калинин районында Интернациональ һәм Машина эшләүселәр урамдары киҫелешендә, шулай уҡ Мушников һәм Б. Баландин урамдары киҫелешендә генә үҙ эшен дауам итә.
Йәрминкәләр иртәнге сәғәт 10-дан 4-кә тиклем эшләй.
http://www.bashinform.ru/news/1214276-22-i-23-sentyabrya-v-ufe-sostoyatsya-selskokhozyaystvennye-yarmarki-adresa/


text:
- Подробности
- Просмотров: 460
БАШКИРСКАЯ КОРОТКОСТЕБЕЛЬНАЯ, ужым тритикалеһы сорты. 2003 й. Н.И.Лещенко, С.А.Ҡунаҡбаев, Ә.Х.Шакирйәнов, В.А.Мызгаева, Ә.И.Йосопова, Н.В.Колесникова, Г.Р.Ҡарасурина, А.Л.Золотов, Д.Ф.Нуриәхмәтов (БНИИСХ) тарафынан ужым бойҙайының Альбидум 114 сорттарын һәм арыштың Чулпан сортын һеркәләндереү һәм гибридты тетраплоид кимәлгә күсереү (колхицинлау), артабан уның айырыуса продуктив формаларын гексаплоидлы тритикале м‑н ирекле һеркәләндереү юлы м‑н сығарылған. Һабағының бейеклеге 85—120 см. Башағының оҙонлоғо 10—12 см, аҡ, цилиндр формаһында, ярым ҡылсыҡлы. 1000 орлоғоноң ауырлығы 42,5—50,4 г. Аҡһым миҡдары 14,4%. Сорт ҡышҡа, йығылыуға, саң тороно һәм ҡаты торон, һоро һәм һабаҡ туты м‑н зарарланыуға сыҙамлы, ужым үңәҙе һәм тамыр сереге м‑н аҙ зарарлана. Вегетация осоро 318—334 көн. Уңдырышлылығы (ц/га): 56 (Үҫемлекселек селекцияһы үҙәге, 2001—09; макс. — 2002 й. 75), 80 (“Элитные семена Татарстана” ассоциацияһы, 2008). БР б‑са 2007 й. ҡулланылышҡа индерелгән, бөтә ауыл хужалығы зоналарында үҫтерелә.
Н.И.Лещенко
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
- Подробности
- Просмотров: 548
ҒӨБӘЙҘУЛЛИН М.Х. МУЗЕЙЫ, Миәкә р‑ны Өршәкбаш-Ҡарамалы а. урынлашҡан. 1965 й. ойошторола, 1991—2006 йй. Милли музей филиалы, 2010 й. алып Үҙәк мәҙәниәт һарайы (Ҡырғыҙ-Миәкә а.) составында. Экспозицияһы 1982 й. асыла. Музей фондында 270‑тән ашыу һаҡлау берәмеге, ш. иҫ. М.Х.Ғөбәйҙуллиндың шәхси әйберҙәре, тальян гармуны, часть командиры Н.Н.Пеньковтың геройҙың ата-әсәһенә уның батырлығын һүрәтләп яҙған хаты. 2 бүлектән торған экспозицияға Ғөбәйҙуллиндың, М.И.Абдуллиндың, И.В.Максимчаның һәм районда тыуған башҡа һуғыш ветерандарының тормошо һәм батырлығы т‑дағы фотодокументтар, материалдар ҡуйылған.
Л.А.Чишкова
Тәрж. Р.Р.Абдрахманов


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 07.04.2018
“Простоквашиноға ҡайтыу” йәнһүрәтен ҡарағыҙ
Яңылыҡтар таҫмаһы // 7-04-2018, 09:00
“Союзмультфильм” студияһы Федор ағай, бесәй Матроскин һәм эт Шарик мажараларын дауам итә – яңыраҡ “Простоквашиноға ҡайтыу” йәнһүрәте интернетҡа һалынды.
Беренсе серия совет мәлендә төшөрөлгән йәнһүрәттә Матроскин бесәйенә тауыш биргән актер Олег Табаков хөрмәтенә бағышланған. Сюжеты үҙгәртелгән: Федор ағай Простоквашино ауылына бара һәм ундағы хужалыҡты билдәһеҙ кимереүсенән һаҡлаша. Малайҙың ата-әсәһе эш менән мәшғүл булғанда, һеңлеһе Вера Павловна үҙ-үҙен почта аша ауылға оҙата. Посылканы почтальон Печкин алып килә, ҡыҙ бала Тама-Тама исемле кимереүсе йәнлекте тотоуҙа ярҙам итә. Бер юлы заманса әйберҙәр – мобиль телефон, скайп элемтәһе, интернет аша посылкалар ебәреү күрһәтелә.
Яҙыусы Эдуард Успенский “Союзмультфильм”дың йәнһүрәтте яңынан төшөрөүенә ҡырҡа ризаһыҙлыҡ белдергән....
Бошмаҫ ир
Әҙәбиәт / Юмор // 7-04-2018, 08:00
Ғаяз ике ай элек атай булды. Улын үҙенсә һөйөп туя алмай, уның менән ғорурлана. Тик Рания уға сабыйҙы әллә ни ышанып тоттороп бармай. Сөнки Ғаяз вайымһыҙҙың вайымһыҙы. Берәй эшкә тотонһа, икенсе нәмәгә әүрәп, донъяһын онота ла ҡуя. Ярай әле бәхетенә ҡар өҫтөндә ҡаҙан ҡайната торған сос кәләш тура килде.
Бер көн ҡатыны йорт мәшәҡәттәре менән булышҡансы, ир баланы саф һауала алып йөрөргә булды. Рания, иренең холҡон яҡшы белгәнгә күрә, йорт тирәһенән алыҫ китмәҫкә ҡушты.
Бер сәғәттән атай кеше ҡайтып инде, ләкин балаһыҙ. Рания, ниҙер һиҙенеп, бала ҡайҙа, тип ҡырағай тауыш менән ҡысҡырып ебәреүгә, Ғаяз уҡтай кире тышҡа атылды.
Баҡтиһәң, Ғаяз урам буйында күптән күрмәгән дуҫын осратҡан. Был икәүҙең һөйләшеп һүҙҙәре бөтмәй. Ә балалар арбаһын тәмәке тартҡан дуҫынан алыҫҡараҡ ҡуйып торған булған. Хәбәр һатып тороп, бошмаҫ ир сабый тураһында бөтөнләй онота һәм ҡулын һелтәп ҡайтып китә.
Ярай әле бала имен-һау ғына бер ни белмәй йоҡлап ятҡан. Юғиһә, был хәлдең нисек тамамланыры билдәһеҙ ине. Рания, әлбиттә, ирен утлы табала бейеткән, тиҙәр. Уның ҡарауы, Ғаяз хәҙер етдиерәк булып киткән, имеш....
Йомортҡаһыҙ печенье
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 7-04-2018, 07:30
250 г аҡ май, ярты стакан шәкәр онтағы, 1/3 стакан еҫһеҙ көнбағыш майы, 4 ҡалаҡ крахмал, 3,5 стакан он, 1 ҡап ванилин кәрәк.
Ҡамырҙы 20 минутҡа һыуытҡысҡа ҡуйып торорға. Йәйеп, үҙегеҙ теләгән формала ҡырҡып, 180 градус ҡыҙыулығындағы мейестә 15 минут бешереп алырға. Мейестән алғас та, печеньеға шәкәр онтағы һибергә. Ауыҙҙа ыуалып ҡына торған тәмлекәстәр килеп сығасаҡ.
...
Сараһыҙҙар
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 7-04-2018, 07:30
Диспансер тикшереүе ваҡытында уйламағанда Лидиә* менән осраштыҡ. Йылмайғанда күҙҙәренән нур сәселгән һөйкөмлө ҡатын минең йылғы, йәғни уның да быйыл юбилейы – ҡырҡ биш йәш. Хәл-әхүәлдәрҙе һорашҡас, һүҙ араһында ғына:
– Һинең климакс башландымы? – тип һорап ҡуйҙы.
– Юҡ, – тинем. – Шул ҡурҡыта инде.
– Ә уның нимәһенән ҡурҡаһың?
– Ҡартайыуҙың тәүге билдәһе булараҡ ҡурҡыта, – тип көлдөм. – Бер ҙә ҡартайғы килмәй, гел дә йәш килеш һикерәңләп йөрөгө килә.
– Кемдең ҡартайғыһы килһен инде ул... – тип һуҙҙы Лидиә. – Минеке ни бер нисә йыл элек башланды. Бала тапмағанға иртә башланды, ахыры.
– “Диңгеҙгә” әйләндеңме? – тип ауыҙ йырҙым.
– Аңламаным?...
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 468
ИНВАЛИДТАР ИЖАДЫ ЙОРТО. Өфөлә урынлашҡан. 1973 й. Бөтә Рәсәй һуҡырҙар йәмғиәтенең (ҡара: Һуҡырҙар йәмғиәте) Мәҙәниәт йорто булараҡ асыла, 1998 й. алып Респ. халыҡ ижады үҙәгенең И.и.й. 350 урынлыҡ тамаша залы, түңәрәктәр эше өсөн бүлмәләре, муз. студияһы, костюмдар, ял бүлмәләре бар. И.и.й. 8 үҙешмәкәр сәнғәт ижады коллек- тивы һәм ҡыҙыҡһыныу б‑са 2 клуб (ҡара: Ҡыҙыҡһыныу буйынса клубтар) эшләй: “Сударушка” вокаль ансамбле (1970; етәксеһе В.Ғ.Иҙрисов), башҡ. хоры (2000; етәксеһе Ш.М.Ҡасимов), “Умырзая” вокаль ансамбле (2000, етәксеһе Р.Р.Ҡарасурин), “Күңел күҙе” башҡ. театры (1972, 1987 й. алып “халыҡ” исемен йөрөтә; етәксеһе Р.М.Хәкимов) һәм башҡалар. И.и.й. йыл һайын Бөтә Рәсәй һуҡырҙар йәмғиәтенең респ. үҙешмәкәр ижад смотрҙары һәм конкурстары, “Еңеү салюты” (“Салют Победы”) күреү б‑са инвалидтар үҙешмәкәр халыҡ ижады фестивале (1973 й. алып 5 йылға 1 тапҡыр) үткәрелә.
Н.П.Стрижова
Тәрж. Р.Р.Абдрахманов


text:
Көҙҙөң мул ниғмәттәре
2-3 йәш ташҡабаҡ, ярты стакан грек сәтләүеге, 2-3 теш һарымһаҡ, ярты бәйләм шәфәри (петрушка) үләне, тоҙ, зәйтүн майы кәрәк.
Ташҡабаҡты йыуып, 2 сантиметр самаһы шаҡмаҡтарға турайбыҙ. Шәп утта үҫемлек майында ҡыҙҙырып алабыҙ. Ҙур табаға бер ҡат ҡына һалып ҡыҙҙырғанда, ул иҙелмәй, кетерләп кенә тора.
Сәтләүекте ваҡлайбыҙ, шәфәри үләнен ваҡ итеп турайбыҙ, һарымһаҡты иҙәбеҙ. Тоҙ, 1 балғалаҡ зәйтүн майы һалып, яҡшылап бутайбыҙ. Был соусты ҡыҙҙырылған ташҡабаҡҡа һалып, ипләп кенә болғатабыҙ һәм табынға бирәбеҙ.
Был ризыҡ эҫе килеш тә, һалҡын көйө лә бик тәмле була.
Баклажан менән ит
500 грамм үткәрелгән ит, 2-3 баклажан, 2 баш һуған, 3-4 теш һарымһаҡ, 4 – 6 помидор, тоҙ, борос, тәмләткестәр кәрәк.
Баклажанды 1 – 1,5 сантиметр ҡалынлығында түңәрәкләп ҡырҡабыҙ ҙа, тигеҙләп тоҙ һибеп, ситкә ҡуйып торабыҙ. Ул арала һуғанды ваҡлап турайбыҙ, һарымһаҡты иҙәбеҙ. Үткәрелгән иткә һуған, һарымһаҡ, тоҙ-борос ҡушып, ҡул менән баҫабыҙ.
Помидорҙы 1-2 минут ҡайнар, унан һалҡын һыуҙа тотабыҙ ҙа тышын һыҙырабыҙ. Ваҡлап турап, майлы табаға һалабыҙ һәм, тоҙ-борос, тәмләткестәр ҡушып, бер нисә минут быҡтырабыҙ.
Майлы табаға баклажан түңәрәктәрен баҫтырып теҙәбеҙ (тәрилкәгә йыйылған һыуын түгәбеҙ) һәм араһына үткәрелгән итте самалап һала барабыҙ. Өҫтөнә үҙебеҙ әҙерләгән томат соусын ҡоябыҙ. 200 градус эҫелектәге мейестә 40 минут самаһы бешерәбеҙ.
Әсе турама
200 – 250 грамм кишер, 100 грамм сыр, 1-2 теш һарымһаҡ, тәменсә грек сәтләүеге, майонез, салат, әнис үләндәре кәрәк.
Кишерҙе һәм сырҙы ваҡ ҡырғыстан үткәрәбеҙ. Һарымһаҡты иҙәбеҙ һәм тоҙ менән яҡшылап ыуабыҙ. Сәтләүекте бысаҡ менән ваҡлайбыҙ (бер нисәһен биҙәр өсөн ҡалдырабыҙ). Майонез ҡушып, барыһын бергә болғатабыҙ.
Табынға йәшел тәмләткес үләндәр, сәтләүек менән биҙәп бирәбеҙ.
Ҡабаҡтан татлы урама
500 грамм ҡабаҡ, 1 стакан он, ярты стакан шәкәр, 3 йомортҡа, 200 грамм эремсек, ярты балғалаҡ аш содаһы, 1 балғалаҡ аш һеркәһе (соданы һүндерер өсөн), тәменсә тоҙ, шәкәр онтағы, 1 балғалаҡ крахмал, 1 ҡалаҡ ҡаймаҡ, 1 балғалаҡ дәрсен (корица), бысаҡ осонда ванилин кәрәк.
Ҡабаҡты таҙартып турайбыҙ, йомшарғансы бешерәбеҙ ҙә сәнске менән иҙәбеҙ. Ҡабаҡ иҙелмәһенә он, дәрсен, аш һеркәһендә һүндерелгән аш содаһы, ҡаймаҡта иретелгән крахмал һалабыҙ. Йомортҡаны шәкәр менән туғыйбыҙ, ванилин өҫтәйбеҙ һәм ҡамырға ҡушабыҙ. Барыһын яҡшылап бутағас, майлы табаға нәҙек итеп йәйеп һалабыҙ. Ҡалын булһа, аҙаҡ урауы ҡыйынға төшөр. 180 – 200 градус ҡыҙыулыҡтағы мейестә 15 – 20 минут бешерәбеҙ.
Эремсеккә ҡаймаҡ (йә һөт) һалып болғатабыҙ. Эслеккә шулай уҡ йөҙөм, сәтләүек, лимон цедраһы, төҫ бирер өсөн төрлө ҡайнатмалар ҙа өҫтәргә мөмкин.
Мейестән алып, йәймәгә эремсекле эслекте тигеҙ итеп һылайбыҙ һәм йәһәт кенә урайбыҙ. Эҫе килеш урамаһаң, ярылыуы бар. Бармаҡтарҙы бешермәҫ өсөн, ҡулдарҙы һалҡын һыуҙа сылатып алырға, таҫтамал ҡулланырға мөмкин. Ураманың өҫтөнә шәкәр онтағы һибәбеҙ һәм берәй сәғәт самаһы һыуынғансы көтәбеҙ.
Тәғәмегеҙ тәмле булһын!
Теги:


text:
[/related-news]
Аҡ ҡуян
Баҫылды : 10-08-2016, 16:54 |
Рубрика: Тылсымлы һандыҡ / Әкиәттәр
Просмотров: 337
"Аҡбуҙат"та баҫылған: 04-2016
Рубрика: Тылсымлы һандыҡ / Әкиәттәр
Исеме:
Автор: Гөлнара МОСТАФИНА
Район:
Ауыл:
Рәссам: Яна МАЗМАНИДИ
Гөлнара МОСТАФИНА
(Әкиәт)
Урман ситендәге аҡланда матур ғына бер ҡуян балаһы йәшәгән. Уның күлдәге йомшаҡ ҡына, ап-аҡ булған, ҡояшта ялтырап торған. Шуға уны Аҡҡуян тигәндәр. Уға ҡарап барыһы ла: "Аҡҡуян ҡайһылай сибәр!” — тип һоҡланған. Быны ишетеп ҡалған ҡуян балаһы: "Мин — иң матуры! Бүтәндәр ямаҡа-а-а-ай”, — тип маҡтанып йөрөй башлаған.
Аҡҡуяндың әсәһе ҡартайып, таяҡҡа таянып йөрөгән, күҙҙәре лә насар күргән. Кейеме лә иҫкергән. Быға бәләкәс ҡуян бик ғәрләнгән. Бер көндө ул:
— Минең кеүек сибәркәйҙең әсәһе лә һылыу булырға тейеш! — тип, йәш, матур әсәй эҙләп сығып киткән.
Урман һуҡмағында уға Айыу осраған. Ул Аҡҡуянға көслө, матур булып тойолған.
— Айыубикә апай, миңә әсәй бул әле? — тигән Аҡҡуян.
Айыубикә шатланып риза була. "Минең шундай матур ҡыҙым буласаҡ!” — тип һөйөнөп, Аҡҡуянды өйөнә алып ҡайтҡан.
Ҡуян балаһы бик тиҙ ялҡҡан айыуҙарҙан. Улар көнө буйы тик бал ғына ашай икән. Ә Аҡҡуян иһә балды бөтөнләй яратмаған.
Айыубикәнең: "Ҡыҙым, аппағым, матурым”, — тип иркәләүе лә оҡшамаған уға. Сөнки айыуҙың усы ҙур, ҡаты икән. "Әсәйемдең йомшаҡ ҡулдарын һағынды-ы-ым...” — тип илаған Аҡҡуян.
Түҙмәгән ҡуян балаһы, берҙәнбер көндө Айыубикәнең өйөнән сығып киткән. Яңы әсәй эҙләп һикерә-ырғый ары сапҡан.
Бара биргәс, Бүре осраған. Ул ҡуянға бик һылыу булып күренгән.
— Бүребикә апай, миңә әсәй бул әле, — тигән уға ҡуян балаһы.
Бүре ҡыуанып киткән. Ул: "Минең шундай матур ҡыҙым буласаҡ!” — тип шатланған эстән генә. Шул көндән башлап Аҡҡуян Бүребикәне "әсәй” тип йөрөтә башлаған.
Бүре көн дә балаларын урманға алып сыға икән. Ҡуян да бергә йөрөгән.
Бүреләр тотҡан йәнлектәрҙе ул шул тиклем йәлләгән. Ит яратмаған Аҡҡуян ныҡ итеп асыҡҡан. Төшөндә кишер, кәбеҫтә күреп һаташҡан. Әсәһенең аҙыҡтарын һағынған.
Бынан да сығып китә маҡтансыҡ ҡуян балаһы. Тамам йонсоп, асығып китеп барғанда, уға Төлкөбикә осрай.
— Аҡҡуян! Ҡайһылай ябығып киткәнһең?! — тигән ул.
Башынан һыйпай, ҡосаҡлап һөйөп ала. Иркәләүҙе, йомшаҡ һүҙҙәрҙе һағынған ҡуян балаһы илап ебәрә.
— Әсәйемде эҙләйе-е-ем!..— ти Аҡҡуян.
— Әсәйең ҡайҙа булған һуң? — тип һорай төлкө.
— Белмәйем... — тип тағы ла шыңшый Аҡҡуян.
— Теләһәң, үҙем һиңә әсәй булайым! — тигән хәйләкәр.
Аҡҡуян илауҙан туҡтай. Төлкөбикә бик матур була. Һарыҡай туны йылҡылдап тора. Тауышы шул тиклем яғымлы, ҡулдары иҫ киткес йомшаҡ. "Һылыу Төлкөбикә минең әсәйем буласаҡ!” — тип шатлана маҡтансыҡ ҡуян балаһы.
Төлкө уны ашата, йыуындыра. Йоҡларға һалғас әкиәт һөйләй. Ә үҙе: "Тиҙерәк йоҡлап китһә, исмаһам, ашар инем...” — тип хыяллана.
Төлкөбикәнең күҙҙәре уҫал йылтырап китә, тештәрен ыржайта. "У-у-уй, ҡайһылай ямаҡай икән минең яңы әсәйем!” — тип, Аҡҡуян ҡурҡышынан "дер-дер” ҡалтырай башлай. Төлкө уны тотоп алам ғына тиһә, Аҡҡуян ҡапыл карауаттан иҙәнгә һикереп төшә лә тышҡа атыла. Йән-фарман сабып китеп барғанда нимәгәлер барып төртөлә лә артына ҡолап китә. Ә ул үҙенең әсәһе булып сыға.
— Әсәй, әсәкәйем минең! — тип ул әсәһенең ҡосағына ташлана. — Һин иң яҡшы, иң матур, иң йомшаҡ әсәй!.. Ошонан һуң Аҡҡуян маһайыуын ташлаған, аҡыллы ҡуянҡайға әйләнгән, ти.
Рәссам Яна МАЗМАНИДИ
Теги[related-news]
Похожие новости
-
{related-news}
АРХИВ ЖУРНАЛОВ
УВАЖАЕМЫЙ ПОСЕТИТЕЛЬ, МЫ РАДЫ, ЧТО ВЫ У НАС В ГОСТЯХ.
ВЫ МОЖЕТЕ ПРИСЛАТЬ СВОИ МАТЕРИАЛЫДЛЯ ПУБЛИКАЦИИ.
ВЫ МОЖЕТЕ ПРИСЛАТЬ СВОИ МАТЕРИАЛЫДЛЯ ПУБЛИКАЦИИ.
ПОДПИСАТЬСЯ
введите свой email


text:
- Подробности
- Просмотров: 278
ПОЛИСУЛЬФИДТАР, (—R—Sm—)n дөйөм формуланың (бында R — алифатик радикал) төп сылбырында көкөрт күп булған полимерҙар. Көкөрт атомының һанына ҡарап полиорганилмоносульфидтар, ‑дисульфидтар, ‑тетрасульфидтар, ‑полисульфидтарҙы айыралар. П. шулай уҡ сульфид төркөмөндә 2 йәки 4 көкөрт атомы, алифатик радикалда этил‑(бутил) ‑эфир йәки этилформаль төркөмдәр булған олигомер һәм каучукка оҡшаш тиоколдарҙы индерәләр. Юғары молекуляр (мол. м. 200—500 мең, тығыҙлығы 1270—1600 кг/м3) һыҙыҡлы П. — ҡаты матдә, тармаҡлы структуралы олигомер (мол. м. 500—7500, тығыҙлығы 1470—1586 кг/м3) дисульфидтар — шыйыҡлыҡтар. Ҡаты П. дым, газ үткәрмәй, эреткестәр, минераль майҙар, яғыулыҡтар тәьҫиренә тотороҡло, шыйыҡтары — яҡтылыҡ тәьҫирендә үҙенсәлектәрен һаҡлай, диоксан, бензол, толуол һ.б. м‑н ҡушыла. П. химик, радиацион тотороҡлоғо һ.б. үҙенсәлектәре көкөрт атомы, молекулаларҙа сикке углерод‑углерод бәйләнештәре һанына, тиоколдарҙыҡы реакцияға һәләтле тиол төркөмдәр булыуына бәйле. Тиоколдарҙың вулканизацияһы йомшаҡ шарттарҙа, түбән усадкала үтә; вулканизаттар термик, химик яҡтан тотороҡло, механик үҙенсәлектәре күп кенә резиналар һәм резина‑техник изделиеларҙан ҡайтыш. Һелтеле металдарҙың П. алифатик дигалоид сығарылмалары м‑н поликонденсация үткәреп, моносульфидтарҙы — тииран циклын полимерлашыу юлы м‑н асып алалар. Сығарылған продукцияның 90%‑ҡа яҡынын тиоколдарҙың һыулы дисперсиялары — латекстар тәшкил итә. Герметиклаштырыусы составтар, һаҡлағыс ҡаплауҙар һ.б. итеп ҡулланалар. Башҡортостанда 20 б. 70—80‑се йй. Химия ин‑тында С.Р.Рафиҡов етәкс. НИИнефтехим м‑н берлектә полиметиленмоносульфидты синтезлау б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә. Р.М.Мәсәғүтов, Ю.Е.Никитин, А.Х.Шәрипов, Р.С.Әлиев һ.б. тарафынан уны көкөртлө водород м‑н формальдегидтан катализаторҙар (аминдар) булғанда алыу ысулы эшләнә; Р.Р.Ғәфиәтулллин, Ф.Р.Исмәғилев, Әлиев тарафынан Туймазы газ эшкәртеү заводында, Шкапов газ эшкәртеү заводында әсе газдарҙы көкөртлө водородтан таҙартыу өсөн индерелә. Ғ.Ғ.Бикбаева, Ю.А.Золотов, Ю.И.Муринов, Никитин, Әлиев һ.б. тарафынан минераль сеймалда, технологик эретмәләрҙә һәм сәнәғәт ағынтыларында затлы металдарҙы, ауыр металдарҙы табыу өсөн Сульфан сорбенты уйлап табыла. 90‑сы йй. аҙ. Нефтехимия эшкәртеү ин‑тында, “Содействие” ЯСЙ‑нда тиоколды синтезлау, уның нигеҙендә композициялар эшләү б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла (С.Г.Карчевский, С.Н.Лакеев, Ю.А.Сангалов). Натрий П. хлорорганик берләшмәләр ҡатышмаһы м‑н (“Каустик” ААЙ‑нда эпихлоргидрин етештереүҙең өҫтәлмә продукттары) м‑н һыуһыҙ мөхиттә поликонденсациялап аморф структуралы термототороҡло тиоколдар, дигидроксиэтилполисульфидтыҡынан — эластомер тиоколдар һәм диэтил эфир (Тиокол ДА сәнәғәт маркаһы аналогы), диэтил эфир һәм малеин ангидриды, диэтил эфир һәм фталь ангидриды фрагментлы тиоколға оҡшаш полимерҙар алынған. Шыйыҡ көкөрттә составында көкөрт күп булған композициялар етештереү технологияһы булдырылған (герметиктар, замазкалар, бәйләүестәр, серобетон).
Әҙәб.: Промышленные полисульфидные олигомеры: синтез, вулканизация, модификация. Казань, 2004.
Ю.А.Сангалов
Тәрж. Л.Н.Абдрахманова


text:
- Подробности
- Просмотров: 683
ЖАЛОВАННЫЙ ГРАМОТАЛАР, айырым кешеләргә йәки халыҡ төркөмөнә билдәле бер хоҡуҡтар йәки өҫтөнлөктәр биреү т‑да документ, улар 12—19 бб. Рәсәйҙә юғары власть тарафынан бирелгән. Тәүге Ж.г. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы барышында башҡорттар алған. Был документтарҙа башҡорттарҙың Мәскәү батшалығы составына инеүенең юридик яҡтан нигеҙләнгән төп шарттары күрһәтелгән була: хәрби хеҙмәт (ҡара: Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте) һ.б. йөкләмәләр үтәү, яһаҡ һ.б. һалымдар түләү шарты м‑н башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын, урындағы үҙидараны (ҡара: Йыйын, Ҡоролтай), дин тотоу иркен һаҡлап ҡалдырыуҙы гарантиялаған. Ж.г. башҡорттарҙың ырыу‑ҡәбилә ерҙәренең сиге (геогр. ориентирҙар б‑са) күрһәтелгән (башҡ. халҡына ер биләүгә берҙәм Ж.г. булмаған). Ер биләмәләре бүлеү һөҙөмтәләре һәм Ж.г. алыу Мәскәү һәм Ҡазан приказ кенәгәләрендә яҙма рәүештә теркәлгән. Подданныйлыҡ ҡабул итеү т‑да батша хакимиәте м‑н һөйләшеүҙәргә ебәрелгән һәм тәүге Ж.г. алған илселек башлыҡтары араһында Аҙнай бей, Айсыуаҡ бей, Бикбау бей, Иҫке бей, Ҡарағужаҡ бей Мөшәүәли, Тәтегәс бей, Шәғәле Шаҡман бей һ.б. була. Ж.г. “пожалованный кеше исеменә” бирелгән йәки воеводаға “башҡорттар ҡарамағына бирергә” тигән бойороҡ рәүешендә булған. Д.Н.Соколов башҡорттарҙың тәүге Ж.г. алыу ваҡытын 1557 й. тип күрһәтә һәм артабан бөтә хакимдар ҙа ер биләү хоҡуғы биреүгә риза була, тип билдәләй; П.И.Рычков 18 б. 50‑се йй. күп башҡорттарҙың Ж.г. булған, тип яҙа. Ж.г. күсермәләре, тәржемәләре башҡ. ҡәбиләләре, ырыуҙары шәжәрәләрендә бар (ҡара: “Бөрйән ырыуы шәжәрәһе”, “Ҡарағай‑ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһе”, “Тамъян ырыуы шәжәрәһе”, “Юрматы ырыуы шәжәрәһе”), улар Рәсәй дәүләт боронғо акттар архивында (Мәскәү), Рәсәй дәүләт тарих архивында (С.‑Петербург) һаҡлана. 16—18 бб. аҙ. башҡорттар ер сиктәре аныҡлап күрһәтелгән Ж.г. алған (улар башлыса башҡорттарҙың ер бәхәстәрен ҡарағанда килеп тыуған ғаризаларына яуап итеп бирелгән). 18—19 бб. Ж.г. нигеҙендә башҡорттарҙың аҫаба ерҙәренә хоҡуғын нығытыусы төрлө указдар, грамоталар һ.б. бирелгән. Мәҫ., Генераль ыҙанлау һәм Махсус ыҙанлау барышында бәхәсле мәсьәләләрҙе хәл иткәндә, башҡорттар Ж.г. (уларҙың күсермәләре йәки өҙөмтәләре рәүешендә), ш. уҡ Ж.г. төп нөсхәһенән элек алынған һәм уларҙың ергә хоҡуғын раҫлаусы мәғлүмәттәр килтерелгән ер биләү ҡағыҙы, указдар һ.б. документтар күрһәткән. Ж.г. бер төрө булып титулдарға килешеү‑таныҡлыҡ грамоталары иҫәпләнә. Башҡорттарға Ж.г. шәхси йәки нәҫелдән нәҫелгә күскән тарханлыҡҡа (ҡара: Тархан) бирелгән. Тарханлыҡҡа тәүге Ж.г. алыуға урыҫ хакимдары исеменән көньяҡ‑көнбайыш башҡорттарын Мәскәү батшалығы составына индереүҙә ҡатнашҡан башҡ. ырыуы башлыҡтары (Бикбау бей, Иҫке бей, Ҡарағужаҡ бей Мөшәүәли, Шәғәле Шаҡман бей) лайыҡ булған; артабан хәрби дипломатияла һ.б. эштәрҙә күрһәткән айырым хеҙмәттәр өсөн (башлыса батырҙарға, бейҙәргә, старосталарға, старшиналарға, сотниктарға, кантон башлыҡтарына һ.б., ҡара: Социаль структура) бирелгән. Алтын Урҙа хакимдары тарафынан бирелгән тарханлыҡты раҫлау осраҡтары булған. Ж.г. төп нөсхәһе тарханда ҡалған, уның исеме хеҙмәтле тархандар исемлегенә индерелгән, күсермәһе урындағы власть органдарына (ҡара: Урындағы идаралыҡ) ебәрелгән. Шулай уҡ монастырҙарға пошлинаһыҙ йөрөү һәм сауҙа итеү хоҡуғы биргән иммунитет Ж.г., ҡунаҡтарға (сауҙагәрҙәрҙең юғары ҡатламы) сауҙа һәм сәнәғәт эшмәкәрлеге алып барыу хоҡуғы һ.б. өсөн исемле Ж.г. биреү осраҡтары билдәле. 1785 й. алып дворяндарҙың төп хоҡуҡтары һәм хәле (ҡара: Дворянлыҡ), уларҙың ҡатлам органдары (ҡара: Дворяндар йыйылыштары) эшмәкәрлеге “Затлы Рәсәй дворянлығының хоҡуҡтары, иректәре һәм өҫтөнлөктәре грамотаһы”, ҡалалар үҫеше, ҡала халҡының айырым категориялары хәле, ҡала үҙидаралығы (ҡара: Ҡала думалары) нигеҙҙәре “Рәсәй империяһы ҡалаларының хоҡуҡтары һәм мәнфәғәттәре грамотаһы” м‑н көйләнгән.
Ә.З.Әсфәндиәров
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
«Башҡорт проекттары» берләшмәһе Интернетта башҡорт телен ҡулланыуҙы тағы ла уңайлыраҡ итеү өсөн йәнә бер кескәй генә аҙым яһаны. «Android» операцион системалы ҡулайламалар өсөн яңыраҡ барлыҡҡа килгән һәм йылдам үҫеүсе «Kika keyboard» экран клавиатураһын эшләүселәр үҙ ҡушымтаһының яңыртылған версияһына беҙҙең ярҙам менән башҡорт хәрефтәре йыйылмаһын өҫтәргә риза булдылар. Улар үҙҙәренең эшкәртмәһен «Сoolest, smartest, fastest» (иң шәп, иң аҡыллы, иң етеҙ) тип һүрәтләй. Килешәбеҙ, нәҡ шул сәбәптән башҡортса яңы экран клавиатураһы нигеҙе итеп «Kika»ны һайланыҡ та инде.
Kika keyboard ҡушымтаһын Google Play магазинынан алып ҡуйығыҙ
«Kika keyboard»тың төп өҫтөнлөктәре:
- Тексты свайп (swipe) ярҙамында, йәғни бармаҡты экрандан алмай ғына, тиҙ һәм уңайлы итеп йыйыу. Күптәрегеҙ белә: ул стандарт йыйыу ысулына ҡарағанда күпкә яҡшыраҡ, шунлыҡтан уның башҡорт теле өсөн дә индерелеүен күптән көтә инегеҙ.
- Текст йыйғанда һүҙҙең һүҙлектән алып ҡуйыла барылыуы. Ҡушымта шулай уҡ һеҙ йыйған һүҙҙәрҙе һәм фразаларҙы хәтерләп, артабан уларҙы автоматик рәүештә ҡуллана. Мәҫәлән, һеҙ «Сәләм» тип яҙһағыҙ, ул «Сәләм, хәлдәр нисек?» тип тулыландырырға тәҡдим итә. Был бик уңайлы һәм текст йыйыу тиҙлеген арттыра.
- Смайлдар йәки emoji (эмодзи) хәҙер теләгән бер урынға, бөтә ҡушымталарҙа, шул иҫәптән СМС-та ла, индерелә ала.
- Ҡушымта emoji-ҙарҙың хәрефтәрҙән торған иң ябайҙары ла (^.^) (͡° ͜ʖ ͡°), арт-коллаж итеп эшләнгән ҡатмарлылары ла (һүрәттәрҙе ҡара) ҡуйылған.
- GIF-анимацияларҙың беркетмә китапханаһы, ул яратҡан йәнле мемдарығыҙҙы башҡа ҡушымталарға инеп тормайынса туранан-тура ебәреү мөмкинлеген бирә.
- Экран клавиатураһын биҙәүҙең (скиндарҙың) төрлө стилдәре.
- Шулай уҡ башҡа бик күп көйләнмәләр.
Сит ил эшкәртмәселәре менән хеҙмәттәшлеккә килгәндә, улар эскерһеҙ һәм ихлас ярҙамлашты. Улар беҙгә: «Йәнә һеҙгә бөтәһе өсөн дә рәхмәт. Эшмәкәрлегегеҙҙә ҡатнашыу беҙгә мәртәбә өҫтәй. Бәләкәс кенә ярҙамыбыҙ һеҙгә, һеҙҙең дуҫтарығыҙға, хатта бөтөн Башҡорт халҡына файҙалы булыр, тип ышанабыҙ! Командабыҙ һеҙҙең тап беҙҙе һайлауығыҙ өсөн оло шатлыҡ кисерә», – тип яҙҙы. Беҙ бөтә башҡорттарға шуны еткерергә теләйбеҙ: әгәр ҡайҙа ла булһа башҡорт теле индерелмәгәнен күрһәгеҙ, был хаҡта һис икеләнеп тормайынса эшкәртмәселәргә хәбәр итегеҙ.
Ҡушымтаның эшкәртмәселәре: Kika keyboard team
Проекттың координаторы: Рәил Сәлимов
Башҡортса мобиль хәрефтәр урынлаштырыу схемаһы: Илдар Кинйәбулатов һәм Рәил Сәлимов
Башҡорт теленең йышлыҡ һүҙлеге: БДУ-ның компьютер филологияһы лабораторияһы


text:
Гетти музейы
Гетти музейы (J. Paul Getty Museum) — Калифорнияла иң ҙур художестволы музей. 1997 йылдан музей Лос-Анжелеста урынлашҡан. Хәҙерге заман Гетти үҙәген төҙөү 1.2 млрд долларға төшкән. Архитекторы Ричард Мейер. Музейҙың антик осор коллекциялары Малибула күрһәтелә. Музейға инеү бушлай.
Музейҙы нефть магнаты Дж. Пол (1892—1976) нигеҙләгән. Ул ваҡытта ул донъялағы иң бай кеше булған. Музей кәрәк-яраҡтарына тип ҡалдырған күп миллиардлы мөлкәт музейҙы Лондон һәм Нью-Йорк аукциондарында иң хәлле һатып алыусы итә.
Музей етәкселәре бөйөк художниктарҙың картиналарын дәртләнеп һатып алалар, 1980 йылдарҙа уларҙы сәнғәт әҫәрҙәре баҙарында яһалма рәүештә хаҡ күтәреүҙә ғәйепләйҙәр. Гетти үҙәге Италия һәм Грециянанконтрабанда ысулы менән антик сәнғәт әҫәрҙәрен һатып алыуҙа ғәйепләйҙәр. Италия хөкүмәте музейҙан законһыҙ сығарылған мөлкәтте кире ҡайтарыуҙы талап итә.[1]
2013 йылда музей 4600-ҙән артыҡ экспонатың һанлы рәсемен йәмәғәт милкенә тапшырҙы.[2]