text:
Ҡар ишелмәһе
Ҡар ишелмәһе (нем. Lawine, лат. labina — ишелмә, шыуышма, ишелгән (шыуған) ер) — тау битенән шыуып, ишерелеп төшөүсө ҡар массаһы. Ҡар ишелмәләрендә кешеләр (йыш ҡына альпинистар, һәүәҫкәр тау саңғысылары һәм сноубордистар) ҡорбан була һәм ҙур ғына матди заян күрелә. Ҡайһы саҡта ҡар ишелмәләренең эҙемтәләре һәләкәтле була (1999 йылдың февралендә массаһы 170 мең т. ҡар ишелмәһе Автрияның Гальгут ҡасабаһын тулыһынса емерә, 30 кеше ҡорбан була[1], ә 2012 йылдың март башында Афғанстанда ҡар ишелмәләре серияһы торлаҡтарҙы емерә һәм 100-ләп кеше һорьан була[2]).
Ҡар ишелмәләре Рәсәйҙең[3] һәм донъяның барлыҡ таулы райондарында бар[4]. Ҡыш ваҡытында улар тауҙарҙың тәбиғи хәүефлелеге булып тора.[5]
Барлыҡҡа килеү сәбәптәре[үҙгәртергә]
Яуым-төшөм менән яуған ҡар ышҡылыу көсө иҫәбенә тау битендә тотҡарланып ҡала (уның дәүмәле бик күп факторҙар менән бәйле, шул иҫептән ҡарҙың дымлылығы, тау битенең ауышлығы). Ҡар массаһы баҫымы ышҡылыу көсөнең артыҡ булһа, ҡар шыуыша башлай.[6]
Ҡар ишелмәһе барлыҡҡа килеү өсөн тау битенең 25—45° ауышлығы уңайлы, шулай ҙа тау битенең ауышлығы 15—18° булғанда ла ҡар ишелмәһе булған осраҡтар билдәле. Ауышлығы 15° тау бите һәм 15 см ҡар ҡатламы булғанда ҡар ишелеү ҡурҡыныса бар тип иҫәпләнә, бының өсөн бер нисә шарт үтәлергә тейеш, мәҫәлән, епшек көндә һәм ҡояш йылытҡанда ҡар ирей, һуңынан тиҙ генә һыуыта, шуға боҙло тау барлыҡҡа килә, өҫтөнә ҡырпаҡлаған ҡар яуа.
Ауышлығы 50° булғанда ҡар ҙур күләмдә тотороҡланмай һәм әҙләп шыуып төшә бара[7], 15° һөҙәгерәк һәм 60° текәрәк булғанда тулыһынса ҡар ишелеү ҡурҡынысы бар тип иҫәпләнә.
Тау битендә йыйылған ҡар массаһын, ғәҙәттә, климат сәбәптәре ҡуҙғалта: һауа торошоноң ҡапыл үҙгәреүе (шул иҫәптән атмосфера баҫымы, дымлылыҡ үҙгәреү), ямғырҙар яуыуы, мул ҡар яуыуы, һәм шулай уҡ таш шыуыуы, ер тетрәүе кеүек механик тәҫир. Ҡайһы саҡта, ышҡылыу көсө һәм баҫым көсө араһындағы тигеҙләнеште бәләкәй генә һелкенеүҙе боҙоп ҡар ишелмәһе барлыҡҡа килтерә (мәҫәлән мылтыҡ атыу тауышы, саңғысының йәки сноубордистың ҡарға баҫымы).[6]
Ҡар ишеменең күләме бер нисә миллион кубик метр булыуы мөмкин. Ғүмер өсөн 5 м³ ҡар ишеме лә хәүефле булыуы мөмкин.[8]
Классификация[үҙгәртергә]
Ҡар ишеменең бер нисә квалификацияһы бар, мәҫәлән:
- Күләм буйынса.
- Ҡар йыйылыу һәм ҡар ишелеү юлы рельефы буйынса (улаҡлы ҡар ишеме, һикереүсе ҡар ишеме).
- Ҡар консистенцияһы буйынса (ҡоро, дымлы, еүеш ҡар ишеме).
Ҡоро ҡар ишемдәре, ҡағиҙә буларыҡ, яңы яуған ҡар һәм аҫтағы боҙло ҡатлам менән тотҡарланыу көсө ҙур булмағанлыҡтан барлыҡҡ килә.[6] Ҡоро ҡар ишелмәһенең хәрәкәт итеү тиҙлеге 20—70 м/с (125 м/с-ҡа тиклем) тығыҙлығы 0,02 дән 0,3 г/см³ булғанда[9]. Ҡоро ҡар ишерелеүе ҙур ғына емереүҙәр яһаусы ҡарлы һауа тулҡыны барлыҡҡа килтереүе мөмкин.
Еүеш ҡар ишелмәләре тотороҡһоҙ һауа шарттарында барлыҡҡа килә, уларҙың сәбәбе төрлө тығыҙлыҡтағы ҡар ҡатламы араһында һыу һыҙаты барлыҡҡа килеүе. Еүеш ҡар ишелмәһенең тиҙлеге ҡоро ҡар ишелмәһенән түбәнерәк 10—20 м/с ( 40 м/с-ҡа тиклем) һәм тығыҙлығы 0,3—0,4 г/см³[9]. Ҡар тығыҙлығы юғары булғанда ҡар ишеме туҡталғас ҡар массаһы тиҙ генә туңа һәм ҡотҡарыу эштәрен ҡатмарлаштыра.[6]
1993 йылдан Европала ҡар ишелмәһе барлыҡҡ килеү хәүефен билдәләү квалификациялау системаһы бар, ундай урындар тау саңғылары курорттарында тейешле флагтар менән билдәләнә (бындай квалификация Рәсәйҙә лә ҡулланыла):
Францияла ҡар ишеменән үлем осраҡтары 3-тән 4-кә тиклем хәүеф осраҡтарында теркәлә, ә Швецарияла 2-нән 3-кә тиклем (бындай айырма милли менталитет үҙенсәлеге менән һәм хәүеф кимәлен төрлөсә аңлау менән аңлатыла).[10]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Galtür: Anatomy of an avalanche. // news.bbc.co.uk. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 май 2012. 7 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ 45 человек стали жертвами лавины на востоке Афганистана. // russian.news.cn. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 июнь 2012. 13 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ Рәсәйҙә ҡар ишелмәһе
- ↑ Снеголавинные ресурсы во всемирной сети
- ↑ Лавинный гид
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Андрей Садаков. Мировой опыт противолавинной защиты. // Горнолыжная индустрия России, № 4, 2009 г.. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 июнь 2012. 7 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ Лавиноопасные районы Советского союза. — М.: Изд-во МГУ, 1970
- ↑ Отуотер М. Охотники за лавинами. — М.: Мир, 1972
- ↑ 9,0 9,1 География лавин // Под ред. С. М. Мягкова, Л. А. Канаева. — М., издательство МГУ, 1992
- ↑ An Analysis of French Avalanche Accidents for 2005—2006
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Всё о лавинах: учебник. // snowavalanche.ru. Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 май 2012. 7 март 2012 тикшерелгән.
- А. Каштанов, Е. Подольский, Н. Баринова Лавинный гид. Первый уровень для непрофессионалов. 3 июль 2012 тикшерелгән.
- Лавины // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Артобстрел горного склона в Северной Осетии Видео на YouTube
- Что такое лавина. Шкала лавинной опасности


c: text/html

text:
Тау
Тау — ер рельефынын тигеҙлек өҫтөнән ыңғай яҡҡа үҙгәргән формаһы, ер өҫтөнөң төрлө бейеклектә (бер нисә метрҙан бер нисә километрға тиклем) айырылып торған өлөшө. Эргәһендәге тигеҙлектән тау итәге айырылып тора.
Йөкмәткеһе
Ер йөҙө буйынса тау массивтары[үҙгәртергә]
Европа[үҙгәртергә]
Азия[үҙгәртергә]
Америка[үҙгәртергә]
Африка[үҙгәртергә]
Ҡитғалар буйынса иң бейек тауҙар[үҙгәртергә]
- Эверест, Азия (8850 м)
- Аконкагуа, Көньяҡ Америка (6959 м)
- Мак-Кинли, Төньяҡ Америка (6194 м)
- Килиманджаро, Африка (5895 м)
- Эльбрус, Европа (5642 м)
- Винсон, Антарктида (4897 м)
- Косцюшко, Австралия (2228 м)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ҡаймалы аусы
Ҡаймалы аусы, доломед (лат. Dolomedes fimbriatus, (урыҫ. Охотник каёмчатый[1]) — Pisauridae ғаиләһенән пранеоморф үрмәкселәр төрө . Евразияла таралған, Рәсәйҙең Европа өлөшөндә таралған.
Инә доломедтың оҙонлоғо − 13-18 мм, ата заттыҡы - 10-12 мм. Баш күкрәк һәм ҡорһағы ҡыҙғылт көрән төҫтә, ян ҡырыйҙары буйлап һары һыҙыҡтар һуҙылған, аяҡтары һары, ҡара төксәле. Доломед, башҡа үрмәкселәрҙән айырмалы булараҡ, ау йәтмәләре ҡормай, ә ҡорбанын эҙәрлекләй. Һыуҙа һәм һыу янында йәшәүсе бөжәктәр менән туҡлана. Һыу өҫтөнән яҡшы йүгерә, йөҙә һәм сума. Ҡайһы ваҡыт бәләкәй балыҡ , сүмесбаштарға һөҗүм итә. Аталаныуҙары яҙ була. 3-4 аҙнанан һуң инә доломед әҙерләнгән куҙыға 500-600 йомортҡа һала. Нәҫел барлыҡҡа килгәнсе, хелицерҙары менән тотоп, ул уны бөтә ерҙә лә үҙе менән йөрөтә йәки яр буйы үҫемлектәренә аҫып ҡуя һәм һаҡлай. Йәш үрмәкселәр йәй уртаһында сыға. Ағымһыҙ һыу буйҙарында, һаҙлыҡ үҫентеләре араһында йәшәй. Лишайниклы мүкле, еләкле наратлыкларны, уҫаклыҡ һәм һыу баҫа торған болындарҙы үҙ итә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ В. Е. Соколов Жизнь животных. Быуынтыҡ аяҡлылар / под редакцией М. С. Гилярова, Ф. Н. Правдина — 2-е изд. — М.: Просвещение, 1984. — Т. 3. — С. 68. — 463 с. — 300000 экз.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- В. Е. Соколов Жизнь животных. Быуынтыҡ аяҡлылар / под редакцией М. С. Гилярова, Ф. Н. Правдина. — 2-е изд. — М.: Просвещение, 1984. — Т. 3. — С. 68. — 463 с. — 300 000 экз.


text:
Петропавловск соборы
Координаты: 59°57′01″ с. ш. 30°19′00″ в. д. / 59.95028° с. ш. 30.31667° в. д. (G) (O) (Я)
Петропа́вловск собо́ры (рәсми исеме — Петр һәм Павел беренсе булған апостолдар исемелегенә соборы) — Санкт-Петербургтын Петропавловск ҡәлғәһендә урынлашҡан православ соборы , урыҫ императорҙарҙын зыяраты, архитектура һәйкәле (петровское барроко). Һәҙерге ваҡытта Соборҙың бөйөклөғө 122,5 метр менән ҡаланың иң алыҫ йорто 1956-1962 йылда төҙөлгән Ленинград радителевидение үҙәге алыҫлығы 325 метр була, ләкин ул инженер сооружение булғас уны йорттар менән сағыштырмайҙар.
Тарих[үҙгәртергә]
1712-1733 йылдарҙа Доменики Трезини архитекторы менән ағас серкәү урынында төҙөлғән. 1742 йылдан 1858 йылға тиклем кафедраль, Санкт-Петербургская һәм Ладога епархияның үҙәге.
Оскан фәрештә менән өс яруслы сиркәү манараһы – Санкт-Петербургтын символы.Шпиле голланд архитекторы Болос, Харман ванменән төҙөлдө [1]. Эсендә зал пилондар менән 3 нерфҡа бүленде һәм нығытылмаған пилястра менән маткрланған. Интерьерҙа трофей барҙарын копиялары ята (төп нәсхә Эрмитажда ята).
Алтын иконостас Мәскәүҙә Иван Петрович Зарудный менән 1722-1726 йылдарҙа эшләнде. Һыры— Трофим Иванов, Иван Телега; иконы — М. Меркурьев, Ф. Артемьев), декорҙы И. Росси , А. Квадри, яҙманы — Г. Гзель, В. Ярошевский, М. А. Захаров эшләнеләр.
1858 йылға тиклем, Искаиевский собор булмағанда – кафедраль соборы.
1756—1757 год йылда собор янғындан яңынан төҙөлдө; 1776 гйылда Оорта Краса менән курантттар ҡуйылды. 1773 йылда Екатерина приделы төҙөлдө.
1857—1858 год йылда ағас шпиле тимер менән алмаштырылған ( Д. И. Журавский, А. С. Рехневский и П. П. Мельников инженерҙары).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Архитектурный облик Санкт-Петербурга. Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 февраль 2012. 16 февраля 2008 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Петропавловск соборы Яндекс.Панорамаһында


text:
Ҡоба күбәләктәр
Ҡоба күбәләктәр — күбәләктәр ғаиләһе. 20 меңгә яҡын төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған.
Йөкмәткеһе
Төрҙәре[үҙгәртергә]
Башҡортостанда 20‑гә яҡын төрө билдәләнгән
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡанаттарының ҡоласы 1—3, һирәк 5 см тиклем. Һорғолт көрән, аҡ, йәшкелт көрән, һоро төҫтә. Алғы ҡанаттары тар, өсмөйөшлө йәки оҙонса, 11—12, һирәгерәк 9—10 тамырсыҡлы, артҡылары — киң, түңәрәкләнеп бөтә, ҡыҫҡа сәсәкле; тыныс хәлдә ҡанаттары өсмөйөш рәүешендә йәки кәүҙәһен уратып тора. Мороно ҡыҫҡа (өй күбәләгендә юҡ), мөгөҙ ҡатлаулы. Күҙҙәре ябай. Мыйыҡтары еп рәүешендә, ата күбәләктәрҙеке — керпекле йәки тешле. Аяғы оҙон.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Йомортҡалары аҡ йәки һарғылт, үҙе туҡланған субстратҡа һала. Ҡарышлауығы ҡара төрткөлө, 16 быуынлы, төкһөҙ. Тупраҡ,япраҡ өҫтөндә көптә ҡурсаҡлана. Республика шарттарында йылына 1—2 быуын үҫә. Ҡарышлауығы ҡурсаҡ көбөндә ҡышлай.
Йәшәйеше[үҙгәртергә]
Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Ҡарышлауығы үҫемлектәрҙең вегетатив өлөштәре һәм емештәре менән туҡлана, имагоһы туҡланмай. БР‑ҙа бөтә ерҙә таралғандар. Он күбәләге ондо һәм он аҙыҡтарын боҙа. Амбар күбәләге, кәбеҫтә күбәләге, болон күбәләге һ.б. — ауыл хужалығы һәм урман культуралары ҡоротҡостары.


text:
Викиһаҡлағыс
Викиһаҡлағыс, викимилек (ингл. Wikimedia Commons) — рәсем, тауыш яҙыуларын, видеояҙмаларҙы һәм башҡа медиафайлдарҙы уртаҡ үҙәктә виртуаль һаҡлау урыны. Викимедия фондын ирекле таратырға, үҙгәртергә һәм ҡулланырға (шул иҫәптән коммерция маҡсатында) була. 2013 йылдың февраленә торошло 16 милион медафайл иҫәпләнә[1] һәм уның иҫәбе арта бара.
Википедия фондында һәм Википедия ҡатнашыусыларына, медафайлдар Википедияның башҡа бүлектәрендә һәм проекттарында ҡулланыу мөмкинлеге булһын өсөн, бөтә ирекле файлдарҙы Викимилеккә тейәргә тәҡдим ителә.
Иҫкәртмә[үҙгәртергә]
- Викиһаҡлағыс(баш.)
- Викисклад(урыҫ.)
- Commons(инг.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ Викимилек Статистикаһы


text:
Сипылдаҡ төйөт
Сипылдаҡ төйөт (урыҫ пеночка-трещотка) (лат. Phylloscopus sibilatrix) — Һылыуҡастар (Sylviidae)ғаиләһенән булған һайраусы ҡош .
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ботаҡтан ботаҡҡа һикереп йөрөүсе етеҙ ҡош. Һырты яғы көрәнһуы йәшел.Ҡашы, башыныү ике яғы, тамағы һәм түше тоноҡ һары, ҡорһағы аҡ.Ҡанаттарының ҡауырһындары һары ситле ҡара- көрән. Башҡа төйөтәрҙән төҫө менән әллә ни айырылмай, ләкин һайрауы үҙенсәлекле. Ҡыҫҡа ғына:"төйөт" йәки "төйт", ә һайрауы яңғырауыҡлы "зи-зи-зи зирррр".
Йәшәгән урыны[үҙгәртергә]
Урман һәм ҡыуаҡлыҡтар араһында йәшәй.Күсмә ҡош, киң таралған. Ерҙә, һирәкләп ағас баштарында оялай.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Ерәнһыу таптар менән сыбарланған 5-8 бөртөк йомортҡа һала.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Төрлө ваҡ бөжәктәр менән туҡлана.
Диалекттарҙа[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. 1986 йыл, Өфө. 91-се бит.


text:
Ауыл хужалығы
Ауыл хужалығы — халыҡты аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү һәм ҡайһы бер сәнәғәт тармағын сеймал менән тәьмин итер өсөн йүнәлтелгән халыҡ хужалығы тармағы. Ауыл хужалығы барлыҡ илдәрҙең иҡтисадында мөһим урын алып тора. Бөтә донъяла ауыл хужалығында 1,1 млрд. кеше мәшғүл.
Ауыл хужалығы тармаҡтары[үҙгәртергә]
Ауыл хужалығы агросәнәғәт комплексына керә һәм түбәндәге тармаҡтарҙы үҙ эсенә ала:
- Үҫемлекселек
- иген культуралары (бойҙай, арпа, арыш, һоло, дөгө, кукуруз, ҡара бойҙай, сорго һ.б.)
- ҡуҙаҡлы иген культуралары (борсаҡ, ноҡот борсағы, яҫмыҡ борсаҡ, соя борсағы һ.б.)
- мал аҙығы
- техник культуралар
- йәшелсә-баҡса культуралары
- цитрус культуралары
- май бирә торған культуралар (көнбағыш, һ.б.)
- ҡомалаҡ үҫтереү
- виноград үстереү
- бәшмәк үҫтереү
- ялан үләне үҫтереү
- Малсылыҡ


text:
Ҡара бөрлөгән
Ҡара бөрлөгән, тал бөрлөгәне
Ҡара бөрлөгән, тал бөрлөгәне — Rubus ырыуы Раузалар ғаиләһендәге бер нисә үҫемлек төрө.Башҡортостанда ҡара бөрлөгән һәм тал бөрлөгәне тип тә йөрөтәләр.
Йөкмәткеһе
Биологик яҙма[үҙгәртергә]
Өлгөрөү осоронда бөрлөгән емештәре башта йәшел, йәшел-ҡыҙыл, ә һуңынан ҡыҙыл-ҡара төҫтә булалар. Өлгөргән бөрлөгән емештәре ҡара төҫтә була. Ике төрҙә сәнескеләр менән ҡапланған һабаҡ һәм үрентеләрҙән тораған ярымҡыуаҡ булып тора; һабаҡ үҫентеләрә өҫкә үрләүсән йәки ергә ятып үҫә; Rubus caesius төрөнөң япраҡтары өсәүле, ҡайһы саҡта бишәүле; Rubus fruticosus төрө биш һәм ете япраҡлы. Rubus caesius күҡһел ҡуныҡ (налёт) менән ҡапланған; Rubus fruticosus төрөнөң ҡуныҡ ҡатламы юҡ. Емештәренең һуты ҡара-ҡыҙыл; тәле әскелт, бер аҙ сайырлы. Емештәренән ҡайнатма яһарға мөмкин. Европанан Скандинавияға тиклем, Архангель өлкәһенең көнбайыш өлөшөнөндә керетеп, уртаса климатлы һәм йылы илдәрҙә ике төрҙә киң таралған. Кавказда, бигерәктә Rubus fruticosus төрө башҡа ҡыуҡтар менән үтеп сыҡмаҫлыҡ әрәмәлек булып үҫә.
-
BlackberryFlowers.JPG
Ҡара бөрлөгән сәскәһе
-
-
-
Культивациялау[үҙгәртергә]
Европала ҡара бөрлөгәндең емешселектә әһәмиәте юҡ, әммә Америкала үны баҙар өсөн үҫтерәләр. Америка сорттары: тәпәш буйлы — «Crystal white» (еләктере аҡ), «Golden Cap» (еләктәре һарғылт-ҡара), «Seneca black» һәм «Garden black» (ҡара еләкле); «Philadelphia», «Kirtland», «Arnolds hybride» кеүек башҡа сорттар ҡурай еләге менән ҡатнаш сорт булып тора, иң яҡшы «Lawton» («New Rochelle») сортын Рәсәйҙең көньяғында үҫтерегә тәҡдим итергә була. Ҡурай еләген тәрән балсыҡлы-избесле, серетмә менән бай булмаған тупраҡта ҡояшлы ерҙә орлоҡтарынан, һабаҡсанан, тамыр үҫентелеренән үрсетәләр; һирәкләү һәм һабаҡтарын киҫеү, ваҡытында күтәреп бәләү - тәрбиәләү саралары.
Тарихта һәм мәҙәниәттә ҡара бөрлөгән[үҙгәртергә]
- 1964 йылда СССР-ҙа ЦФА № 3135 һанлы ҡара бөрлөгән төшөрөлгән почта маркаһы сығарыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Ҡара бөрлөгән — статья из Большой советской энциклопедии
- Ҡара бөрлөгән GRIN сайтында мәғлүмәт
]


text:
Чукот диңгеҙе
Координаталары: 69°41′19″ т. к. 171°27′19″ кб. о. / 69.688611° т. к. 171.455278° кб. о. (G) (O) (Я)
Чукот диңгеҙе — Төньяҡ боҙ океаны ситенде Чукотка һәм Аляска ярымутрауҙары араһында урынлашҡан. Көнбатыштан Лонга боғаҙы аша Көнсығыш себер диңгеҙе менән тоташҡан. Көньяҡтан Беренг боғаҙы аша Тымыҡ океандың Берингов диңгеҙе менән тоташҡан.
Физик-географик урыны[үҙгәртергә]
Майҙаны 589 600 км². 50 м-ҙан әҙерәк тәрәнлек төбөнөң майҙанының 56 % тәшкил итә. Иң ҙур тәрәнлек 160 метр. Һыу температураһы йәй көнө 4 - 12 °C, ҡышын −1,6 — −1,8 °C.
Яры телгеләнмәгән. Диңгеҙ ҡултыҡтары: Колючин ҡултығы, Коцебу ҡултығы, Шишмарёв бухтаһы (Чукотка автоном округы). Октябрь-ноябрьҙан май-июньгә тиклем диңгеҙ боҙ менән ҡапланған. Чукот диңгеҙенә Амгуэма һәм Ноатак йылғалары ағып төшә.
Чукот диңгеҙе аша Төньяҡ юл трассаһы үтә.
Диңгеҙҙәге утрауҙар: Врангел утрауы, Геральд утрауы, Колючин утрауы.
Балыҡсылыҡ: (еҙмыйыҡ (голец), поляр треска), промысел тюлень, нерпа.


text:
Ҙур сәпсәү
Ҙур сәпсәү, күгәрсендән бәләкәйерәк (большой улит)(лат. Tringa nebularia)
Суҡышының осо өҫкәрәк кәкрәйеп торған һаҙ ҡошо. Кәүҙәһенең артҡы өлөшөн өҙлөкһөҙ бәүелтеп йөрөй, һырт яғы һәм ҡойроҡ аҫты аҡ. Түшенең ике яғында ҡара һыҙыҡтар бар. Тәтелдәүестән төҙ суҡышы, ә көгөрләүектән ҙурлығы менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «түлүй-түлүй» йәки «крү-крү».
Ҡыуаҡлыҡ, бейек үлән, ҡамыш менән уратып алынған һыу буйҙарында йәшәй, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Түңгәктәрҙә оялай. Ҡара-көрән таплы 3—4 бөртөк һарғылт көрән йәки һарғылт аҡ йомортҡаһы була.
Фотогалерея[үҙгәртергә]
-
Изображение:Common Greenshank (Tringa nebularia) at Bharatpur I IMG 5519.jpg
Большой улит в воде


text:
Суворов ордены
Суворов ордены (урыҫса Орден Суворова) — Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында булдырылған совет ордены. Был орден менән, айырым хәрби алыштарҙы бик яҡшы ойошторғандары һәм алып барғандары өсөн, батальон командирынан алып унан юғарыраҡ хәрби етәкселәр бүләкләнгән. Орден өс дәрәжәлә булған.
- I дәрәжә — фронт һәм армия командующийҙары, уларҙың урынбаҫары, штаб башлыҡтары, оператив идаралыҡтарҙың һәм бүлексәләрҙең башлыҡтары, ғәскәр төрҙәренең башлыҡтары (тупсылар, һауа көстәре һәм башҡа) бүләкләнгән;
- II дәрәжә — корпус, дивизия и бригада командирҙары, уларҙың урынбаҫары, корпус, дивизия и бригада штаб башлыҡтары бүләкләнгән;
- III дәрәжә — полк, батальон командирҙары һәм полк штабы башлыҡтары бүләкләнгән.


text:
Тирбәлеү
Тирбәлеү — тигеҙләнеш нөктә янында системаның хәле ҡабатлап үҙгәреү процессы. Мәҫәлән, физик маятниғы тирбәлеү ваҡытта уның ситкә китеүе вертикаль хәле янында ҡабатлап үҙгәрә.
Ҡоролмалар теорияһында тирбәлеү бүленә:
- ирекһеҙ — динамик йөкләнеш менән бергә баралар
- ирекле — динамик йөкләнештән һуң барһандар
Йөкмәткеһе
- 1 Классификация
- 2 Баҫылмаған ирекле тирбәләүҙәр (урыҫ. незатухающие свободные колебания)
- 3 Баҫылған ирекле тирбәләүҙәр (урыҫ. затухающие свободные колебания)
- 4 Баҫылмаған ирекһеҙ тирбәлеүҙәр (урыҫ. незатухающие вынужденные колебания)
- 5 Баҫылған ирекһеҙ тирбәлеүҙәр (урыҫ. затухающие вынужденные колебания)
- 6 Шулай уҡ ҡарағыҙ
Классификация[үҙгәртергә]
Физик яҡтан[үҙгәртергә]
- Механка (тауыш, вибрация)
- Электромагнит (шәм, радиотулҡындар, йылылыҡ процесстар (тулҡындар))
- Ҡушма — юғары әйтелғәндәрҙән комбинациялар
Мөхит менән бәйләнеш яҡтан[үҙгәртергә]
- Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр — тышҡы периодик йөкләнеш менән булдырылған тирбәлеүҙәр. Миҫал: ҡул күтәреү һәм төшөрөү. Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр ваҡытта резонанс тыуы мөмкин: ирекһеҙ тирбәлеүҙәрҙен амплитудаһы киҫкен үҫеү, осцилляторҙын үҙ частотаһы һәм тышҡы йөкләнеш частотаһы уратҡлашыу ваҡытта.
- Ирекле — динамик йөкләнештән һуң барһандар. Ысынбарлыҡта, улар гел
баҫылған булалар.
- Автотирбәлеүҙәр — тирбәлеүҙәр системала потенциаль энергиянан булдырыла. Миҫал: механик сәғәт.
- Параметр тирбәлеүҙәр
- Көтөлмәгән тирбәлеүҙәр – тирбәлеүҙәр булдырыу көтөлмәгән процесстан килә.


text:
Гөлйемеш
Гөлйемеш-(диалекттарҙа әлморон) (урыҫ. Шипо́вник ма́йский) (лат. Rósa majális) Бейеклеге ике метрға етә алған ҡыуаҡ. Майҙың икенсе яртыһында һәм июндә алһыу төҫтәге сәскә ата, емеше август- сентябрь айҙарында өлгөрә. Гөлйемеш йылға буйҙарында, урман ситендә, ағас ҡырҡылған урында, йырғанаҡтарҙа, әрәмәлектә үҫә. Республикабыҙҙа киң таралған үҫемлек.
Йөкмәткеһе
Гөлйемеш — роза сәскәлеләр ғаиләһе үҫемлеге[үҙгәртергә]
Июнь — июль айҙарында урманда, юл буйҙарында хуш еҫле алһыу йәки аҡ эре сәскә атып ултырған гөлйемеш ҡыуағы йәки ҡырағай роза йыш осрай . Гөлйемештең һабаҡтары, шулай уҡ япраҡ һаптары, хатта япраҡ уртаһындағы һеңерсәләре лә осло энәләр менән ҡапланған, был энәләр үҫемлекте үлән ашаусы хайуандарҙан һаҡлай.
Сәскә төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Сәскә төбө бокалға оҡшап соҡорайған. Был «бокалдың» сите буйлап каса япраҡсалары, таж япраҡсалары һәм һеркәстәр урынлашҡан. Ә «бокалдың» эсендә емешлектәр була; тик уларҙың оҙон бағанасыҡтарында урынлашҡан емешлек ауыҙҙары ғына сығып тора. Сәскәнең сағыу төҫө, күп һандағы һеркәстәрҙең һеркәлектәрендәге һеркәләрҙең мул булыуы гөлйемеш сәскәләренә бөжәктәрҙе күпләп ылыҡтыра, һеркәләр менән туҡланып, бөжәктәр емешлек ауыҙҙарын һеркәләндерә.
Емештәре[үҙгәртергә]
Ҡыҙғылт һары йәки ҡыҙыл һутлы «емештәре» өлгөргәс, гөлйемеш көҙ көнө лә әллә ҡайҙан күренә. Уның емештәре ныҡ үҫешкән сәскә төбөнән барлыҡҡа килгән. Гөлйемештең ысын емештәре — ваҡ ҡына аҡһыл орлоҡтар. Улар емшәндәрҙән барлыҡҡа килә һәм бокал һымаҡ сәскә төбө эсендә урынлаша. Сәскә төбө эстән ҡаты һырышҡаҡ төксәләр менән ҡапланған, һутлы сәскә төбөндә витаминдар күп була.
Япраҡтары[үҙгәртергә]
Гөлйемештең япраҡтары ишһеҙ ҡыйғас япраҡ. Япраҡ һабында 5—7 япраҡса урынлашҡан, остағыһының ише юҡ.
Таралышы[үҙгәртергә]
Беҙҙең илдә гөлйемештең төрҙәре күп,шулай уҡ Урта Азияла, Кавказда йыш осрай. Уның бөтә төрҙәре лә тиерлек күп ҡатлы сәскәле. Гөлйемештең ошо үҙенсәлеген файҙаланып, кеше бик күп матур сәскә атыусы раузалар уйлап сығарған. Майлы розаның хуш еҫле таж япраҡсаларынан хуш еҫле роза майы алалар.
Халыҡ медицинаһы[үҙгәртергә]
Дауалау өсөн гөлйемештең, нигеҙҙә, емеше ҡулланыла. Емешендә төрлө биологик актив матдәләр бар, ул С витаминына бай. Емеште көҙгөһөн ҡырау төшкәнгә тиклем йыялар. Эҫе булмаған мейестә (температура 80-90 градустан артмаһын) йәки махсус киптергестә киптерәләр. Гөлйемеште ҡулланыу ҡышҡы һәм яҙғы айҙарҙа айырыуса файҙалы. Сөнки ошо ваҡытта организм витаминдарға, бигерәк тә С витаминына, ныҡ мохтаж. Гөлйемеш төнәтмәһе (йә ҡайнатмаһы) кешенең ағза- туҡымалары ҡанаусан булғанда (кровоточивость), геморрой менән сирләгәндә, тын алыу юлдары шешкәндә (бронхит, трахеит һ. б.), атеросклероз, үпкә туберкулезы, ашҡаҙан һәм бөйән эсәгенең сей яра (язва) ауырыуы булғанда, дөйөм шешенгәндә, һаулыҡ физик һәм психик яҡтан ҡаҡшағанда, йөклө һәм имеҙгән әсәләргә ҡулланырға кәңәш ителә. Төнәтмәне әҙерләү: 4 аш ҡалағы киптереп ваҡланған емешен 2 стакан ҡайнар һыуға һалып, өҫтө ябыҡ килеш бер тәүлек тоторға кәрәк. Төнәтмәне көнөнә 2 тапҡыр 1/2-1 стакан эсергә. Гөлйемеш үҫемлегенең япрағы һәм тамыры ла шифалы. Гөлйемеш япрағын (кипкәне лә ярай) эҫе һыуҙа йомшартып экзема кеүек тире ауырыуы сабыртмаһына ҡаплап, 1-2 сәғәткә бәйләп һалырға кәңәш ителә. Төнәтмә яһап был ауырыуҙар¬ҙан примочка, ванна яһарға ла мөмкин. Төнәтмәне әҙерләү: 1 аш ҡалағы киптереп ваҡланған япрағын 1 стакан ҡайнар һыуға һалып, өҫтө ябыҡ килеш йылы урында 1 сәғәт тоторға кәрәк. Халыҡ медицинаһында гөлйемеш тамырынан әҙерләнгән төнәтмә ярҙамында һейҙек ҡыуығы һәм бөйөр ташынан ҡотолоу өсөн эсергә кәңәш ителә. Төнәтмәне әҙерләү: 1 аш ҡалағы киптереп ваҡланған тамырын 1 стакан ҡайнар һыуға һалып, өҫтө ябыҡ килеш 2-3 сәғәт тоторға кәрәк. Төнәтмәне көнөнә 3 тапҡыр, ас ҡарынға, 2-3 аш ҡалағы эсергә.


text:
Туризм
Тури́зм — кешеләрҙең даими йәшәгән урынынан бер йыл эсендә 24 сәғәттән 6 айға тиклем башҡа илдәргә һәм төбәктәргә сәйәхәт итеүе йәки күңел асыу, һауыҡтырыу, спорт менән шөғөлләнеү, ҡыҙыҡһыныу, дини маҡсатта, урындағы сығанаҡтан түләнмәйенсә, кәм тигәндә бер төн ҡунып ҡайтыу эшмәкәрлеге[1].
Туризм —ял итеү һәм илде өйрәнеү маҡсатында спорт элементтары менән берлектә ойошторолған сәйәхәт. Туризм менән шөғөлләнеүсе кешене турист тиҙәр.
Һуңғы йылдарҙа туризм иҡтисади-социаль өлкәлә иң табышла тармаҡ булып иҫәпләнә. Туризм индустрияһы — сәйәхәт һәм ял өсөн етештерелгән шарттарҙы туҡтауһыҙ яңыртып тороусы күп тармаҡлы комплекс. Донъя иҡтисадының мөһим тармағы, ҡайһы бер үҫеп килеүсе илдәр өсөн (Кипр, Малайзия, Таиланд һ.б.) төп иҡтисади тармаҡ булып тора.
- ↑ Биржаков М. Б. Введение в туризм: Учебное пособие — СПб: Издательский дом Герда, 2004 г. — стр. 37.


text:
Ҡурпысыҡ
Ҡурпысыҡ, урман өйрәге (урыҫ. Вальдшнеп, лат. Scolopax rusticola) — Европаның һәм Азияның еүеш урмандарында йәшәй, бөжәктәр менән аҙыҡлана торған, һунар өсөн мөһим булған күсмә ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҙурлығы күгәрсендәй. Күберәк ерҙән йөрөүсе оҙон суҡышлы бик һаҡ ҡош. Аҙыҡ эҙләргә башлыса эңерҙә генә сыға. Көтмәгәндә, аяҡ аҫтынан осоп китә һәм тура өҫкә күтәрелеп, шунан ғына алға оса, был ваҡытта тамаҡ ҡырғандағы һымаҡ тауыш сығара. Бик сыбар ҡош. Дөйөм төҫө һарғылт ерән. Башына, һыртына һәм ҡанаттарына ҡара таптар һибелгән, кәүҙәһенең аҫ яғы нәҙек ҡара-көрән һыҙатлы. Ҙур ҡара күҙе елкәһенә яҡын урынлашҡан, һаралйын һәм зырҡыуыттан ҙурыраҡ булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Төрлө киҫкен генә тауыштар сығара: «ҡатх», «турх», «тахҡ» йәки «сип».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Еүеш һәм йомшаҡ тупраҡлы урмандарҙа йәшәй. Башлыса ямғыр селәүсене, ҡайһы ваҡыт төрлө бөжәктәр, еләк менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Түңгәктәрҙә, үлән төптәрендә, тамыр араларында оялай. Ваҡ ҡына ҡыҙыл төртөклө 4 бөртөк һарғылт көрән йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
23 февраль
23 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 54-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 311 көн ҡала (кәбисә йылында 312).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Рәсәй — Ватанды һаҡлаусылар көнө.
- Бруней — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Гайана — Республика көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1893 — Рудольф Дизель дизель ҡоролмаһына патент ала.
- 1943 — Советтар Союзы геройы Александр Матросов батырҙарса һәләк була.
- 1944 — Сталин Чечен-Ингуш Автономиялы Республикаһын юҡ итә. Чечен һәм ингуштар Урта Азияға депортациялана.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1907 — Амантаев Ғабдулла Сәхипгәрәй улы, башҡорт балалар яҙыусыһы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1945 — Алексей Николаевич Толстой, яҙыусы.


text:
Википедия:Медиа-файлдар буйынса ярҙам
Ҡайһы бер Википедия мәҡәләрендә тауыш файлдары ҡулланыла. Был биттең төп маҡсаты булып ошо файлдар нисек һеҙҙең копьютерығыҙа нисек уйнарға тейешен атап китә. Бында тауыш файлдары күбеһенсә Ogg Vorbis тауыш файлы тибы ҡулланыла. Башҡа төр тауыш файлдары, MP3 йәки MPEG һымаҡтар икенсе ерҙәрҙә йышыраҡ ҡулланыла, әммә улар патентланған. Vorbis ҡулланыу өсөн ирекле.
Википедияның тауыш файлдары бөтә өйҙәге компьютерҙарҙа уйнай ала тиерлек. Һеҙҙең компьютерҙа яраҡлы программа булырға тейеш. Әгәр ҙә ошо файлдарға төркәндән һуң һеҙең компьютереғыҙ был файлдарҙы уйнамай икән, һеҙ интернетта булған ирекле программаны ала ялаһығыҙ. Аҫта Vorbis файлдарын уйнай алған программа тәҡьминәттәре исемлеге килтерелгән.
Windows[үҙгәртергә]
- www.illiminable.com/ogg/ Microsoft Windows бөтә версияларына Ogg Vorbis һәм Ogg Theora кодектары бар ("Хәҙер үк күсерергә" төрт). Компьтерығыҙға быны тейәгәндән һуң, Windows Media плеер (һәм башҡа плеерҙар) теләһе ниндәй .ogg файлдарын уйнарға тейеш.
- VLC
- [1] Windows өсөн MPlayer-ры .ogg файлдарҙы уйнай ала.
- jetAudio Ogg Vorbis менән Ogg Theora файдарын һәм күп башҡа төрҙәрҙе уйната ала.


text:
Джеймс Джойс
Джеймс Августин Алоизиус Джойс (ингл. James Augustine Aloysius Joyce; 2 февраль 1882 йыл — 13 ғинуар 1941 йыл) — ирланд яҙыусыһы һәм шағиры, модернизм вәкиле.
Биографияһы[үҙгәртергә]
Джеймс Джойс Ратгарҙа Дублиндың өҫтө-өҫтөнә төҙөлгән георгиан йорттары районының көньяҡ өлөшөндә тыуған. Ғаиләләре ҙур булған, атаһы Джон Станислас Джойс, әсәһе Мэри Джейн Марри. Уңышһыҙ эштәре атаһын бөлгөнлөккә төшөрә, шунлыҡтан һөнәрен йыш алмаштыра. Ғаиләгә Дублиндың бер яғынан икенсе яғына бер нисә мәртәбә күсенә. Уға һәйбәт белем алырға мөмкинселек була. Тик ярлылыҡ һәм үҫмер йылдарындағы насар тормош торошо уның иҫендә ныҡ уйылып ҡалған. Әҫәрҙәрендә ул нәҡ шуларҙы һүрәтләй ҙә инде.


text:
Өфө
Өфө ([ʏ̞ˈfʏ̞] ) — Башҡортостандың баш ҡалаһы. Ҡариҙел һәм Дим йылғаларының Ағиҙел йылғаһына ҡушылған ерендә урынлашҡан.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Мәҙәниәт
- 3 Уҡыу йорттары
- 4 Финанc, инвестиция компаниялар һәм банктар
- 5 Элемтә һәм информацион технологиялар
- 6 Төҙөлөш
- 7 Нефть, нефтехимия һәм химия сәнәғәте
- 8 Энергетика
- 9 Транспорт
- 10 Торлаҡ-коммуналь һәм Инфраструктура ойошмалар
- 11 Машиналар төҙөү сәнәғәте
- 12 Климат
- 13 Халҡы
- 14 Һүрәт теҙмәһе
- 15 Өфөлә урынлашҡан консуллыҡтар
Тарихы[үҙгәртергә]
1574 йылдың иртә яҙында Ағиҙел йылғаһы менән Ҡариҙел йылғаһы ҡушылған бейек ярымутрауҙа Өфө ҡәлғәһенә нигеҙ һалына. Ул тулыһынса хәҙерге Дуҫлыҡ монументы урынлашҡан Беренсе май майҙанына һыйған. Уның дөйөм майзаны 1,2 гектар, стенаһының оҙонлоғо 440 метр самаһы булған. Башҡорттар ҡаланы тәүҙә Торатау тип, ә имән стеналар менән уратып алынғас, Имәнҡала тип йөрөтәләр.
1586 йылдан башлап Өфө ҡәлғәһе ҡала тип атала башлай. Ошо уҡ йылда Өфөгә стрелецтар отряды башында ҡаланың беренсе воеводаһы Михаил Нагой килә. Михаил Нагой Иван Грозныйҙың ҡатыны, Ҡабарҙа кенәзе Темрюктың ҡыҙы Марияның ҡустыһы була. Беренсе воеводаның исем-шәрифтәрен Михаил Ноғай тип тә аңлаталар. Мария Темрюковнаның әсәһе нуғай ҡыҙы булған. Был фамилияның сығышы шунан.
1592 йылда ҡалала 180 ир-ат, шул иҫәптән 150 стрелец, 3 пушканан атыусы йәшәгән. Башҡортостандың күпселек өлөшө Өфө өйәҙенә индерелә, ҡалған ерҙәре Верхо-турье, Ҡазан, Тобольск һәм Төмән воеводаларына буйһондорола.
2007 йылда Өфө-2 ҡаласығы урынында (Воровский- Пушкин урамдары киҫешкән урында) үткәрелгән археологик ҡаҙыныу эштәре һөҙөмтәһендә V—XVI быуаттарҙа был урында ҡәлғә булыуы асыҡлана. Ҡаҙыныу урынында саман кирбесенән төҙөлгән стена, биҙәнеү әйберҙәре, һауыт-һаба табыла.
- 1574 йылда ҡәлгә булараҡ төҙөлгән
- 1586 йылдан башлап ҡала булып иҫәпләнә
- 1708 йылдан Ҡаҙан губернаһына ингән
- 1728 йылдан Өфө провинцияһы үҙәге
- 1744 йылдан Ырымбур губернаһына беркетелгән
- 1781 йылдан Өфө наместниклығының үҙәге
- 1796 йылдан яңынан Ырымбур губернаһы составында
- 1802 йылдан граждандар губернаторы резиденцияһы һәм губерна учреждениелары булған губерна ҡалаһы
- 1865 йылдан Өфө губернаһы үҙәге
- 1922 йылдан Башҡортостандың баш ҡалаһы
Мәҙәниәт[үҙгәртергә]
- Башҡорт дәүләт академия драма театры
- Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры
- Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры
- Мостай Кәрим исемендәге Башҡортостан Республикаһының милли йәштәр театры
- Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры
- «Нур» Өфө дәүләт татар театры
Уҡыу йорттары[үҙгәртергә]
- Өфө дәүләт авиация техник университеты
- Өфө Дәүләт Нефть Техник Университеты
- Башҡорт дәүләт аграр университеты
- Башҡорт дәүләт медицина университеты
- Башҡорт дәүләт университеты
- М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты
- Ырымбур дәүләт университеты филиалы
- Башҡорт иҡтисади-хоҡуҡ техникумы
Иҡтисад[үҙгәртергә]
Финанc, инвестиция компаниялар һәм банктар[үҙгәртергә]
- Рәсәй Һаҡлыҡ Банкының Урал банкыһы Башҡортостан бүлексеһы
- Финам филиалы
- Система АФКһы - рәсәй финанс-сәнәғәт төркөмө
Элемтә һәм информацион технологиялар[үҙгәртергә]
- Мобиль ТелеСистемалар
- Ростелеком бүлексеһе
Төҙөлөш[үҙгәртергә]
- Росевродеволпмент
Нефть, нефтехимия һәм химия сәнәғәте[үҙгәртергә]
- «Өфө нефть эшкәртеү заводы» ААЙ (Башнефть)
- «Новойл» (элеккке Яңы -Өфө нефть эшкәртеү заводы)ААЙ(Башнефть)
- «Өфөоргсинтез» ААЙ(Башнефть)
- «Өфөнефтехим» ААЙ (Башнефть)
- «БашНИПИнефть» ғилми-тикшеренеү һәм проектлау институты (Башнефть)
- «Башкирнефтепродукт» ААЙ (Башнефть)
- «Өфөнефть» Нефть-газ эшкәртеү идаралығы (НГДУ) (Башнефть)
- Өфө буяуҙар заводы, ААЙ-ы
- Өфө эластомер материалдар һәм конструкциялар заводы, ААЙ-ы (УЗЭМИК)
- «Уралтранснефтепродукт» йәмғиәте, Транснефть
- «Черняев исемендәге Уралсибнефтепровод» йәмғиәте, Транснефть
- Газпром трансгаз Өфө, Яуаплығы сикләнғән йәмғиәте (2008 йылға тиклем «Баштрансгаз») — Газпромдын 100 % ойошмаһы.
Энергетика[үҙгәртергә]
Транспорт[үҙгәртергә]
- Башавтотранс ДУПы
- Рәсәй тимер юлдарының Куйбышев тимер юлы Башҡортостан бүлексеһе


text:
3 март
3 март — григориан стиле буйынса йылдың 62-се (кәбисә йылында 63) көнө. Йыл аҙағына тиклем 303 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара яҙыусылар көнө.
- Грузия — Әсәләр көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1921 — Канад физиологы Фредерик Грант Бантинг коллегалары менән инсулин гормонын аса, был асыш өсөн 1923 йылда Нобель премияһы бирелә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1907 — Владимир Иосифович Векслер, синхрофазотрон уйлап табыусы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1703 — Роберт Гук, инглиз физигы, химигы, математигы, астрономы, биологы, уйлап табыусы һәм архитекторы.


text:
Кемерово өлкәһе
Ке́мерово өлкәһе (Кузбасс) — Рәсәйҙең регионы, Себер федераль округына инә.
Себер региондары араһында халыҡ тығыҙлығы буйынса өлкә иң юғары кимәлдә. Урыҫтар өлкәнең 90% тәшкил итәләр. Аҫаба халыҡтар - шорцылар, телеуттар һәм себер татарҙары.
Йөкмәткеһе
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Кемерово өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма влас[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Кемерово өлкәһе Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: Кемерово өлкәһе Губернаторы
Кемерово өлкәһе Губернаторы — Кемерово өлкәһе башлығы һәм Кемерово өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Кемерово өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Кемерово өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Кемерово өлкәһе Уставы менән билдәләнғән.
1997 йылдын 1 июль көндән өлкәлә губернатор - Тулеев, Амангилде Гумер улы.
Суд власы[үҙгәртергә]
Кемерово өлкәһе суд системаһы составында:
- Кемерово өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
- Кемерово өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Кемерово өлкәһе Халыҡ депутаттары Советы
Өлкә Парламенты – Кемерово өлкәһе Халыҡ депутаттары Советы.
География[үҙгәртергә]
Өлкә Көнбайыш Себерҙең көньяҡ-көнсығышында, Саян һәм Алтай итәктәрендә урынлашҡан.
Ҡиммәтле ҡаҙымалар[үҙгәртергә]
Күмер, баҡыр, көкөрт, цинк концентраттары, алтын, көмөш, башҡа тимер һәм төҫлө металдар.
Тупраҡ[үҙгәртергә]
Иң йышы көлһыу тупраҡ осрай. Кузнецк ҡаҙанлығында бик ҡиммәтле ҡара тупраҡ майҙаны бар.
Үҫемлектәр[үҙгәртергә]
Өлкә йәшелсәгә бай. Тау башында тундра һәм Альп яландарында ла йәшелсә осрай. Урта һәм түбән тауҙарын пихта, уҫаҡ урмандары биҙәй. Тау итәктәрендә урман далалары урынлашҡан. Кондома йылғаһының бассейнда, Куздееево янында реликт себер йүкә урмандары бар.
Хайуандар[үҙгәртергә]
Эре хайуандарҙан Кузбасста мышы, аҫыл болан, ҡоралай , айыу, Һеләүһен, росомаха тереклек итә. Тейен, Ондатра, Һуйыр, Сел бар.
Кешеләр[үҙгәртергә]
- Хәмитов Рөстәм Зәки улы, Башҡортостандын икенсе Президенты (Ленинск-Кузнецк районының Драченино ауылы).
- Толкачев Константин Борисович- Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе (1999 йылдан алып).


text:
2 ғинуар
2 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 2-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 364 көн ҡала (кәбисә йылында 365).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1932 — Биишева Ләлә Ғибаҙулла ҡыҙы, «Аҡ тирмә» башҡорт милли-мәҙәни үҙәге етәксеһе.
- 1953 — Әминә Яхина, билдәлә башҡорт яҙыусыһы.
- 1953 — Үҙәнбаева Тәнзилә, Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артискаһы.
- 1964 — Баталова Рима Аҡбирҙе ҡыҙы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, 13 тапҡыр Параолимпия чемпионы.


text:
Фән
Фән (шулай уҡ ғилем) – төплө мәғлүмәттәр йыйыу, классификациялау, анализлауҙы, тәбиғәт күренештәрен йәки йәмғиәт процестарын аңлатырға һәм уларҙың үҫешен алдан күрергә мөмкинселек биреүсе теорияларҙы яҡшыртыу һәм яңыларын төҙөүҙе үҙ маҡсаты итеп алған эшмәкәрлек өлкәһе. Шулай уҡ фән үҙ үҫешенә үҙе булышлыҡ итеүсе аналитик белемдәр системаһын аңлата.
Фән-кешеләрҙең өҫтәмә белем алыуға йүнәлтелгән эшләү өлкәһе, тип аңлатма бирә ҡайһы бер философия дәреслектәре.
Фән ғәҙәттә ике төп өлкәгә бүленә:
- тәбиғи күренештәрҙе өйрәнеүсе тәбиғи фәндәр;
- кеше һәм йәмғиәтте өйрәнеүсе йәмғиәт фәндәре.


text:
Джозеф Пикфорд
Джозеф Пикфорд (ингл. Joseph Pickford, 1736—1782) — георгиан стилендә ижад итеүсе Георг III осорондағы инглиз архитекторы.
Джозеф уорикширҙың Ашоу (ингл. Ashow) ҡалаһында Уильям һәм Мэри Пикфорд ғаиләһендә икенсе бала булып донъяға килә. 1748 йылда уҡыуын дауам итеү өсөн Лондонға килә. 1748 йылдың апрелендә Джозеф Мэри Уилкинс (ингл. Mary Wilkins) исемле ҡыҙға өйләнә; уларҙың ике балалары була [1]; Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында ул балаларҙың портреты бар.
Иң ҙур баһа алған эштәре — изге Елена йорто,Этрурия Холлы, Пикфорд йорт-музейы исеме менән билделе булған уның үҙ йорто. Пикфорд йорт-музейында геогиан стилендәге костюмдар, ҡурсаҡ театрына арналған экспозиция һәм 1940 йылдағы кеүек бомбанан һакланыу подвалы урынлашҡан[2].
Иҫкәртмә[үҙгәртергә]
- ↑ Joseph Pickford 1734-1782 (en). 3 май 2011 тикшерелгән.
- ↑ Pickford's House Museum (en). 3 май 2011 тикшерелгән.


text:
5 апрель
5 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 95-се (кәбисә йылында 96) көнө. Йыл аҙағына тиклем 270 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Корея Республикаһы — Ағастар ултырыу көнө.
- Рәсәй — Аш көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1843 — Гонконг Британия биләмәһе тип иғлан ителә.
- 1941 — Немец һәм итпльян ғәсҡәрҙәре Югославия һәм Грецияға баҫып инә.
- 1942 — Адольф Гитлер баҫып алыуҙың төп маҡсаты кавказ нефте булыуы тураһында дириктиваға ҡул ҡуя.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1924 — Домашников Борис Федорович, РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы, Башҡортостандың таҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
- 1962 — Кирсан Илюмжинов, Ҡалмыҡ республикаһы президенты, Халаҡ-ара шахмат федерацияһы президенты (1995 йылдан).
- 1918 — Нажар Нәжми, М. Горький исемендәге дәүләт премияһы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты.
- 1957 — Марат Ноғоман улы Сөләймәнов, философия фәндәре докторы, Рәсәй фәндәр академияһы ағзаһы.


text:
Мандаринка (ҡош)
Мандари́нка[1] (лат. Aix galericulata) — өйрәктәр ғаиләһендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Мандаринка — ҙур булмаған, 0,4—0,7 кг ауырлыҡтағы өйрәк. Ата ҡоштоң ҡауышыу осоронда биҙәлеше төҫлө ҡауырыйҙар менән айырылып тора. Ата ҡоштоң башында бүреге бар һәм инә ҡоштар асыҡ төҫтере менән айырылып тора. Ҡоштоң башҡа исемдәре лә бар — «мандарин өйрәге» йәки «ҡытай өйрәге»[2].
Таралыуы[үҙгәртергә]
Мандаринка Көнсығыш Азияла таралған. Рәсәйҙә мандаринка Амур өлкәһендә, Сахалин өлкәһендә, Хабаровск өлкәһендә һәм Приморье крайында оялай. Ҡытай һәм Японияла оялай.
Тереклек итеү рәүеше[үҙгәртергә]
Өйрәк урманлы тау йылғаларында, йылға буйындағы урмандарҙа тереклек итә. Мандаринка яҡшы йөҙә, һыу өҫтөндә ҡойроғон бер аҙ өҫкә күтереп ултыра. Һирәк сума. Етеҙ оса, ҡайһы саҡта тура өҫкә күтәрелә. Башҡа өйрәктәрҙән айырмалы булараҡ мандаринкана ағас ботағанда ҡунғанын йәки ҡаяла ултырғанын күрергә мөмкин. Мандаринка Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына керетелгән, һунар тыйылған. Декоратив ҡош булараҡ парктарҙа үрсетәләр.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Үҫемлек емештәре, сәтләүек һәм һыу үҫентеләре менән туҡлана. Шулай уҡ моллюскалар, селәүсендәр һем балыҡ ыуылдарағы менән туҡлана.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Красная книга РФ М.: АСТ 2001
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Коблик Е. А., Редькин Я. А., Архипов В. Ю. Список птиц Российской Федерации. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006. — 256 с. ISBN 5-87317-263-3
- ↑ Брем А. Э. «Жизнь животных», 1937 г., том 4


text:
Имам
Има́м (арабла إمام — вуйлаташ) — исламышты мечеть доно вуйлатышы ӧрт эдем. Имам — тенгеок «весӹвлӓлӓн пример» семӹнь лин кердеш. Молитвӓм лыдмы годым имамым айырат, кыды ти йымы ыдылмы процесс верц вӓшештӓ. Молитвӓ лыдмы годым вуйлатышым айырымашты тӹдӹн иготшым анжат, 8 иӓш ылеш гӹнь тӹдӹ вуйлатышеш айырымы лин кердеш. Турциштӹ имамым мечеть кымдемӹн эдемвлӓжӹ айырат, ислам кушӹл органвлӓ тӹдӹм ярыктат. Имам Йымы йылавлӓ доно кӹлдалтшӹ йори школым тымень пӹтӓрӹшӹ лишӓшлык. Ти школ паштек кадий дон муфтий вӓрым нӓлӓш йӧн лиэш. Имам вуешӹжӹ ош тюрбаным дӓ ош шокшан выргемӹм чиӓ.


text:
18 апрель
18 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 108-се (кәбисә йылында 109) көнө. Йыл аҙағына тиклем 257 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара радиоһәүәҫкәрҙәр көнө.
- Халыҡ-ара һәйкәлләр һәм тарихи урындар көнө.
- Зимбабве — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Кирибати — Һаулығы көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1893 — Дауыт Юлтый — башҡорт яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1955 — Альберт Эйнштейн, физик-теоретик, заман теоретик физикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.


text:
Бронепоезд
Бронепоезд — артиллерия һәм пулемёттар м-н ҡоралландырылған бронялы тимер юл составтары, 19 б. һуңғы сирегендә — 20 б. 1 се ярт. Америка һәм Европа илдәре армияһында ғәскәрҙәргә ут м н ярҙам итеү һәм үҙ аллы хәрби хәрәкәт алып барыу өсөн ҡулланыла.
Бер нисә Бронепоездар дивизионға берләшә. Бронепоездар хәрби өлөштән (бронепаровоз, 2 һәм унан күберәк броневагон, 2 контроль платформаһы) һәм улар артынан үҙ аллы, дошман уты етмәҫлек алыҫлыҡта килгән базанан (паровоз, личный составҡа ял итеү һәм запастар һаҡлау өсөн бер нисә пассажир һәм тауар вагоны) тора.
Башҡортостанда Бронепоездар Граждандар һуғышы осоронда РККА, Халыҡ армияһы, Рәсәй армияһы, Рус армияһы һәм Себер армияһы составында хәрәкәт итә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Өфө паровоздар ремонтлау з-ды (ҡара: Өфө тепловоздар ремонтлау заводы) Белорет металлургия комбинаты ҡатнашлығында 4 Бронепоездар төҙөй.
1942 й. 17 апр. РККА ға “Полководец Суворов” һәм “Александр Невский” Бронепоездар тапшырыла, улар Бронепоездар 25 се дивизионын барлыҡҡа килтерә. Дивизиондың личный составы өлөшләтә Өфө паровоздар ремонтлау з ды эшселәренән комплектлана.
Хәрәкәттәге армияла дивизион 1942 й. авг. һәм 1943 й. авг. — 1945 й. майында була, төрлө армиялар составында Сталинградтан Прагаға тиклем юл үтә һәм 1945 й. сент. Украина ССР ы Киверцы станцияһында таратыла.
Дивизион командиры И.Н.Добрынин (1942). 1943 й. йәйендә Б. 60 сы дивизионын тәшкил иткән “Уфимец” һәм “Салауат Юлаев” Бронепоездар төҙөлә һәм ҡораллы көстәргә тапшырыла.
1943 й. көҙөндә — 1945 й. яҙында улар Белоруссия, Латвия һәм Литваны азат итеүҙә ҡатнаша.
Артабанғы яҙмыштары билдәһеҙ.
БАССР Бронепоездар материалдар, ш. иҫ. “Салауат Юлаев” Б. макеты, Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексәһе музейында (Өфө) һаҡлана.


text:
Африка Союзы
Африка Союзы (ҡыҫҡса АС) — илле өс Африка илен берләштергән халыҡ-ара ойошма. Африка Берҙәмлек Ойошмаһы (Organization of African Unity (OAU)) һәм Африка Иҡтисади Йәмғиәте (African Economic Community (AEC)) урынына 2002 йылдың июлендә Дурбанда ойошторолған.
АС киләсәктә берләштерелгән валюта, дөйөм оборона ҡораллы көстәре һәм башҡа дәүләт институттарын булдырырға нийәтләй, шул иҫәптән АС етәксе кабинетында. Ойошманың маҡсаты: континетта демократияны һаҡлау, кеше хоҡуҡтарын һаҡлау, иҡтисадты тотороҡло үҫтереү, африка халыҡтары араһындағы конфликтты юҡҡа сығарыу һәм һөҙөмтәле дөйөм баҙар булдырыу.


text:
Ҡауҡылдаҡ ябалаҡ
Ҡауылдаҡ ябалаҡ (Длиннохвостая неясыть )(лат. Strix uralensis) - ябалаҡтар ғаиләһендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡарғанан ҙурыраҡ. Осҡанда киң ҡанаттары һәм һалыныңҡырап торған оҙон ҡойроғо күҙгә ташлана, һырты аҡ һәм ҡара таптар, менән сыбарланған һарғылт һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡара-көрән буй-буй таплы аҡһыл һоро. Күҙҙәре ҙур, ҡара төҫтә, һоро ябалаҡтан ҙурыраҡ булыуы һәм оҙон ҡойроғо менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы тоноҡ ҡына: «һу-һу-һу» йәки «һау-һау-һау». Эт өргән тауыш сығара. Ата ҡоштоң йыры("Һайрауы")"уув-ув-ув", инә ҡоштоҡо - "ыы-ыу-ыу-ыу"
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Кимереүселәр, ваҡ ҡоштар менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ағас башында, ҡайПы ваҡыт ағас ҡыуышында була. 3—4 бөртөк аҡ йомортҡа һала'. Сысҡандарҙы ҡырып, бер аҙ файҙа килтерә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Strix uralensis: информация на сайте Красной книги МСОП (инг.)
- База данных «Позвоночные животные России»: длиннохвостая неясыть
- Фауна Самарской Луки: Длиннохвостая неясыть


text:
Аҡ әнис
Аҡ әнис (урыҫ. Тмин, лат. Cárum) — сатыр һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Яҡынса 30 төрө билдәле, Евразияла, Африкала һәм Төньяҡ Америкала таралған. Башҡортостанда ябай А.ә. үҫә. Күп йәки ике йыллыҡ үлән. Тәүге йылда итләс тамыр һәм тамыр яны япраҡтары розеткаһы барлыҡҡа килә, 2‑се йылына һабаҡ үҫешә. Һабағы ҡыуыш, яланғас, уртаһынан алып тармаҡлы, бейеклеге 20—40 см. Япрағы ике, өс тапҡыр ҡауырһын һымаҡ теленгән, һабаҡтың өҫкө өлөшөндәгеһе — үҫешкән йәймәле, ҡыҫҡа һаплы, осондағыһы — ҡыяҡ-ланцет формаһында; аҫтағыһы — оҙон һаплы. Сәскәһе аҡ йәки алһыу, төргәкһеҙ ҡатмарлы сатырға йыйылған. Май—июлдә сәскә ата. Емеше — эленеп тороусы емешлек, июнь—августа өлгөрә.
Таралыуы[үҙгәртергә]
Туғайҙарҙа, йылға-күл буйҙарында, урман аҡландарында, юл эргәһендә, болонда, аҡланда, урман ситендә, юл буйында, ауыл тирәһендә үҫә; Башҡортостандың бар район биләмәләрендә лә таралған. Европа һәм Азияның уртаса климат зонаһында таралған. Башҡортостандың төрлө райондарында осратырға мөмкин.
Файҙаланылыуы[үҙгәртергә]
Баллы үҫемлек, дарыу үҫемлеге. Составында С витамины, флавоноидтар, эфир майҙары һ.б. бар, парфюмерияла, ликёр-араҡы сәнәғәтендә, аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә ҡулланыла.сатыр сәскәлеләр ғаиләһенән ике йыллыҡ үлән. Тәмләткес итеп ҡулланыла.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор и редактор тома акад. В. Л. Комаров — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1935. — Т. IV. — С. 456—467. — 760 с. — 5175 экз.(урыҫ.)
- Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1


text:
Батшалыҡ (биология)
Батшалыҡ (лат. regnum) — фәнни квалифакацияла биологик төрҙәрҙең иерархик дәрәжәһе. Юғары кимәлдәге таксон. Тере организмдарҙы биш батшалыҡҡа бүлеү ҡаралған: Хайуандар, Үҫемлектәр, Бәшмәктәр һәм Вирустар. 1977 йылда тағы ике батшалыҡ ҡушалар — Протистар һәм Архейзар. 1998 йылда тағы бер батшалыҡ бүленә — Хромистар.
Бөтә батшалыҡтар өс супер-батшалыҡҡа бүленә: архейҙар, бактериялар, эукариоттар.
-
- Супер-батшалыҡ йәки Домен (лат. Superkingdom) — батшалыҡтан юғары ранг;
- Суб-батшалыҡ (лат. Subkingdom) — батшалыҡтан түбән ранг;
Архей батшалығы архей супер-батшалығына керә, бактериялар батшалығы бактериялар супер-батшалығына керә. Эукариоттар супер-батшалығы бөтә башҡа батшалыҡтарҙы берләшетерә.


text:
Һулыш
Һулыш — кеше, Хайуандар, үҫемлектәр һәм бик күп микроорганизмдар диссимиляцияһының төп өлөшө. Һулыш — ул метаболизмдың, йәғни тере организмда матдәләр һәм энергия алмашыныуының тейешенсә барыуын тәьмин итеүсе физиологик процесс. Тирә-яҡ мөхиттән кислород (О2) алып, гомеостаз (эске мөхиттең тотороҡлолоғон) тәьмин итә, организмда метаболизм һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән матдәләрҙе (СО2, H2O һ.б.) тышҡы мөхиткә сығара. Матдәләр алмашыныуының көсөргәнешенә ярашлы кеше үпкә аша уртаса 5 — 18 литрға яҡын углекислый газ(СО2), һәм сәғәтенә 50 грамм һыу бүлеп сығара. Улар менән 400-гә яҡын башҡа ҡатнашмалар ҙа бүленә.
Тышҡы һулыш тигән төшөнсә аҫтында организм һәм тирә-яҡ мөхит араһында газ алмашыныу күҙҙә тотола, ул үҙ эсенә кислород йотоу һәм углекислый газ сығарыуҙы, шулай уҡ был газдарҙың һулыш көпшәләре (трахея менән һулаусы бөжәктәр) йәки ҡан әйләнеше аша үтеүен ала.
Күҙәнәк һулышы аҡһымдарҙың күҙәнәк мембраналары аша үтеүен тәьмин итә; шулай уҡ митохондрияларҙа әселәндереү барышын көйләй - был аҙыҡтың химик энергияһын үҙгәртергә булышлыҡ итә.
Тышҡы мөхиттә тән туҡымаһының майҙаны ҙур булған осраҡта газдың күҙәнәктәргә шул туҡыма аша диффузияланып, һулыш алыныуы мөмкин (мәҫәлән,үҫемлектәрҙең япраҡтарында,ҡатмарлы тиреле хайуандарҙа). Тән туҡымаһы сағыштырмаса әҙ майҙанлы булғанда газ ҡан әйләнеше (умыртҡалылар һ.б.) йәки трахеялар ( бөжәктәрҙә) аша эшкәртелә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Дыхание // Малая медицинская энциклопедия. — Т. 2. — С. 146. (урыҫ.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Дыхание // Малая медицинская энциклопедия (урыҫ.)
- Научно-популярный фильм "Внешнее дыхание" (урыҫ.)


text:
Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты
Юғары Хөнәри Мәғарифтың Федераль Дәүләт Белем Биреү Учреждениеһы Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты 1930 йылда "И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты" тип асылды.
1941- И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты Черниковск ҡалаһына (хәҙерге Өфө) эвакуациялана.
1943 - И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты Мәскәүғә ҡайтарыла. Өфөлә филиалы төҙөлә. 1948 йылда филиал Өфө Нефть Институты исемен ала.
Тамамлаусылар[үҙгәртергә]
- Кувыкин Степан Иванович - 1942-1958 йй. Башнефть Начальнигы
- Наиль Маганов - Татнефть ААЙ генераль директоры
Башҡа нефть университеттар[үҙгәртергә]
- Грозный дәүләт нефть техник университеты
- Өфө дәүләт нефть техник университеты
- Әлмәт дәүләт нефть институты


text:
Һөйрәлеүселәр
Һөйрәлеүселәр (рептилиялар — лат. Reptilia) — ташбаҡа, крокодил, томшоҡбашлылар, амфисбен, кәҫәртке һәм йыландарҙы берләштергән умыртҡала хайуандар класы. XVIII—XIX быуаттарҙа амфибиялар төркөмөнә һалҡын ҡанлы умырҡалылар берләштерелә. Дөнъяла һөйрәлеүселәрҙең 9400 төрө билдәле[1], Рәсәйҙә 72 төр тереклек итә.[2][3] Динозаврҙар – боронғо һөйрәлеүселәрҙең вәкиле. Мезозой осоронда һөйрәлеүселәрҙең тереклек итеүе осоро булған, улар ерҙә, диңгеҙҙә, һауала өҫтөнлөк алған. Мел осоронда күп һөйрәлеүселәр юҡҡа сыҡҡан. Хәҙерге заман рептилиялары шул замандан ҡалған һөйрәлеүселәрҙең айырым төрҙәре.
Рептилиялар 260 миллион йылдар элек барлыҡҡа килгән. Улар – ер йөҙөндәге беренсе умыртҡалы хайуандар. Йылы урындарҙы һәм уртаса климатты яраталар, Ер йөҙөндә Антарктиданан башҡа барлыҡ урында йәшәйҙәр. Ҡайһы бер төрҙәр ерҙә йәшәһә, башҡалары һыуҙа йәшәүҙе хуп күрә.
Риптилялар – һалҡын ҡанлы умыртҡалы хайуандар. Тиреләре ҡоро, тышҡа яҡтан мөгөҙсөл тәңкәләр менән ҡапланған. Тире биҙҙәре, ҡағиҙә булараҡ юҡ, үпкә менән һулыш алалар.
Баш мейеһенең төҙөлөшө ер-һыу хайуандарына ҡарағанда ҡатмарлылаҡ. Бүлеп сығарыу органдары – бөйөрҙәр. Тән температураһы даими түгел, шуға уларҙың активлығы тирә-яҡ температураһына бәйле. Кәлтә, йылан кеүек һөйрәлеүселәрҙең тәне – тиреле япма, крокодил һәм ташбаҡаныҡы известь кабырсаҡ менән ҡапланған.
Һойрәлеүселәрҙең күбеһе− йыртҡыстар, йәки бөжәк ашусылар. Ә ҡоро ер ташбаҡалары үҫемлек менән туҡлана. Һөйрәлеүселәр араһында йыландарһың ғына ослоҡтары юҡ. Башҡа һөйрәлеүселәрҙең икешәр пар ослоҡтары һәм һәр ослоҡта тырнаҡлы бишәр бармағы бар. Рептилиялар дүрт отряҡа бүленә: тәңкәлеләр, ташбаҡалар, крокодилдар һәм томшоҡбашлылар.
Ер-һыу хайуандары менән сағыштырғанда, рептилиялар хәрәкәтсәнерәк, активыраҡ һәм тайга урмандарынан алып сүллектәргә, тропиктарға ҡәҙәр йәшәргә яраҡлашҡан
Быға уларҙың мөгөҙматденән торған тәңкәләр менән ҡапланған һәм кибеүән һаҡлаған ҡоро тиреһе, тиҙ хәрәкәтләнеүгә яйлашҡан ослоҡтары, бармаҡ остарында төрлө өҫлктәрҙә шыуышырға мөмкинлек биреүсе тырнаҡтары булышлыҡ итә. Шулай уҡ уларҙың ослоҡтары оҙон. Ваҡ күҙәнәкле упкә газдар алмашына камиллыҡ бирә.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Рәхимов И.И., Ибраһимова К.К., Татарстанның үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы. Казан, Мәгариф, 2007.
- «Хайваннар дөньясы : Балыклар. Җир-су хайваннары. сөйрә лү-Х11 челәр / [серия авт. һәм авт.-төз. Т. шакирова ; рәссамы а. Тимер-галина]. — Казан : Татар. кит. нәшр., 2011. — 95 б. : рәс. б-н. — («Табигатькә сәяхәт» сериясе). ISBN 978-5-298-02124-1


text:
Аббасов, Азат Зиннәт улы
Азат Зиннәт улы Аббасов (татар. Azat Zinnət ulı Abbasov, Азат Зиннәт улы Аббасов) — татар йырсыһы (лирик-драматик тенор), Советтар Союзының халыҡ артисы (1997).
1925 йылда Алабуға ҡалаһында тыуған. Ҡазан Авиация Техникумын тамамлап, Ҡазан вертолет заводында конструктор булып эшләй. 1944 йылда Салих Сәйдәш кәңәше буйынса Мәскәү Консерваторияһының Татар милли опера студияһына уҡырға керә. Уны тамамлағас, 1950 йылда Ҡазанға ҡайта. 1950 — 1990 йылдарҙа Татар Опера һәм Балет Театры солисы булып эшләй.
100-ҙән ашыу партия башҡара. Төп партиялары: Самат ("Самат", Хөснулла Вәлиуллин), Alfredo Gérmont ("La traviata", Джузеппе Верди), Сергей ("Катерина Измайлова", Дмитрий Шостакович).


text:
Йомағара
Йомағара, ҡар һары, тау һары (урыҫ. мохноногий канюк )(лат. Buteo lagopus)- ҡарсығалар ғаиләһендәге йыртҡыс ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡарғанан ҙурыраҡ. Ҡанаттарыняй ғына һелтәп, ауыр оса. һауала бер урында туҡтап «бейей», йыш ҡына айырым торған ағас, бағана йәки кә¬бән башына ҡуна. һырты ҡара-һоро, ҡара таптар менән сыбарланған. Ҡорһағы ҡара. Түше буй-буй һыҙыҡлы һар¬ғылт аҡ. һарҙан ҙурыраҡ булыуы, ҡара ҡорһағы һәм йөнлө аяҡтары менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө: «ҡйяу-ҡйяу-ҡйяу» (күптәр уның тауышын бесәй мыяулауына оҡшата).
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урманда, тундрала йәшәй. Ваҡ кимереүселәр һәм ҡоштар менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Беҙҙә иртә яҙ, көҙ көндәрендә генә күренә. Беҙҙең яҡтар¬ҙа оя ҡормай. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Барбадос
Барба́дос (ингл. Barbados) — Вест-Индияла Кесе Антил утрауҙары төркөмөндәге шул уҡ исемдәге дәүләт.,Кариб диңгеҙенең көнбайышында, Көньяҡ Американан йыраҡ түгел, Венесуэланан 434,5 км төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан.
Көнбайыш яғында Сент-Люсия, Сент-Винсент һәм Гренадины утрауҙары урынлашҡан. Утрау майҙаны 431 км². Утрауҙа тупраҡ составы уның вулкандан барлыҡҡа килгәнен һәм мәрйен рафтарынан торғанын күрһәтә.
Утрауҙың климаты— Атлантик океан яғынан даими пассат елдәре иҫкән тропик. Утрауҙың ер эшкәртелмәй торған өлөшө һаҙлыҡ менән ҡапланған. Ҡалған өлөшөндә шәкәр ҡамышы үҫтерелә һәм көтөүлектәр менән ҡапланған.
Барбадос йәшәү кимәле һәм граматалыҡ буйынса донъялағи иң алдынға илдәрҙең береһе.
Утрауға Б.Э.Е 350 йылдар тирәһендә Ориноко йылғаһы үҙәненән каноэла Венесуэланың ерле халҡы Аравак ҡәбиләһе килеп ултырған.
XIII быуатта кариб ҡәбиләһе индеецтәре килеп ултыра. Ике ҡәбилә бер нисә быуат бер береһе менән аралашмай йәшәй. Британия моряктары утрау барлығын 1620 йылда табалар. Утрауға Көнбайыш Африканан шәкәр плантацияһында эшләү өсөн ҡолдар килтерелә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Barbados: People. World Factbook of CIA
- ↑ Barbados. International Monetary Fund. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 6 октябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Human Development Report 2011 (en). United Nations Development Program (2011). Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 февраль 2012. 6 ноябрь 2011 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Барбадос Open Directory Project (dmoz) һылтанмалар каталогында.
- Барбадос хөкүмәтенең рәсми сайты(инг.)
- Барбадос парламантының рәсми сайты(инг.)


text:
Аҡ күбәләктәр
Аҡ күбәләктәр (лат. Pieridae) — көндөҙгө күбәләктәр ғаиләһе; Яңы Зеландиянан башҡа бөтә илдәрҙә йәшәй торған көндөҙгө күбәләктәр[1]. Донъя фаунаһында 500 ләп төрө иҫәпләнә.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡанат йәйеме 8 см-ға хәтле. Артҡы ҡанаттарында эске уйымта булмауы һәм уларҙа ике аналь һеңерсә булыуы аҡ күбәләктәрҙең үҙенсәлекле билдәһе булып тора. Алғы аяҡтары яҡшы үҫешкән. Төҫтәре күбеһенсә аҡ, һары һәм ҡыҙғылт-һары. Күбәләк ҡарышлауыҡтары йәшел йәки сыбар, ҡыҫҡа төктәр менән ҡапланған. Ҡурсаҡтары баштарын өҫкә ҡаратып урынлаша, ебәк ебенән биле менән субстратка йәбештерелә. Аҡ күбәләктәр һәр ерҙә осорай, Ҡайһы бер төрҙәре күп һанлы. Аҡ күбәләктең айырым ырыуҙарының үҫеше, ҡағиҙә булараҡ, үҫемлектәрҙең билдәле ғаиләләре менән бәйләнгән: аҡ күбәләк (Pieris) әүернә сәскәлерәрҙә, һары күбәләк (Colias) — ҡуҙаклыларҙа, ҡайһы берҙәре раузаларҙа һ.б. йәшәй. Кәбеҫтә күбәләге алғы ҡанаттарының осо ҡара төҫтәге эре аҡ күбәләк, инә күбәләктең 2-шәр түңәрәк ҡара табы бар. Йыш ҡына лимон күбәләге лә осорай. Ҡанаттары осло. Аталары — һары, иналары йәшкелт аҡ төҫтә. Киң таралған төрҙәре: һары ҡыр күбәләге, дүләнә күбәләге, борсаҡ күбәләге, шалҡан күбәләге һәм гәрәнкә күбәләге.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Айырым төрҙәре туҡланыу сылбырында мөһим роль уйнай. Гәрәнкә күбәләге, шалҡан күбәләге, кәбеҫтә күбәләге — әүернә сәскәлеләр; һары күбәләк — ҡуҙаҡлылар, дүләнә күбәләге — төшлө һәм орлоҡло емеш культураларының ҡоротҡостары. Аҡ күбәләктәр менән көрәшеү өсөн механик, химик һәм биологик ысулдар ҡулланыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Емеш
Емеш (лат. fructus)— сәскәнән барлыҡҡа килгән, эсендәге орлоҡто формалаштырыу, һаҡлау, таратыу өсөн тәғәйенләнгән, ябыҡ орлоҡло үҫемлектәрҙең үрсеү органы.
Күп емештәр ҡиммәтле аҙыҡ сығанағы, дарыу һәм буяу матдәләре өсөн сеймал итеп файҙаланыла. Емештәрҙе һәм өйрәнеүсе фән карпология тип атала. Карпологияның емештәрҙе һәм орлоҡтарҙы өйрәнә торған бүлеге карпоэкология тип атала. Йәй һәм көҙ үҫемлектәрҙә емештәр барлыҡҡа килә. Емештәр емшәндән барлыҡҡа килә. Үҫеү һөҙөмтәһендә емшәндең ҡабығы, бер аҙ үҙгәреп, емешкә ә-ерелгәс, ул емешлек эргәлеге тип йөрөтөлә. Емеш эсендә орлоҡтар була. Орлоҡтарҙың һанына ҡарап. емештәрҙе бер орлоҡлоға һәм күп орлоҡлоларға бүләләр. Емештәрҙе һутлы һәм ҡоро емештәргә айырып йөрөтәләр.Өлгөрөп еткән һутлы емештең емешлек эргәһендә һутлы итсә була.
- Еләк- тыштан йоҡа тиресә менән ҡапланған итсәле һутлы емеш. Емеш эсендә ваҡ орлоҡтар була. Ҡарағаттың, мңк еләгенең. көртмәленең, томаттың, виноградтың емештәре- еләктәр
- Төшлө емеш-
- Орлоҡса-
- Бөртөксә-
- Ҡуҙаҡ-
- Пәрҙәле ҡуҙаҡ-
- Ҡап емештәр-


text:
Химик ҡушылмалар
Химик ҡушылмалар — ике йәки бер нисә элементтың атомы химик бәйленештә булған ҡамарлы матдә. Химик ҡушылма составы химик формула, төҙөлөшө структур формула менән яҙыла. Күпселек осраҡта химик ҡушылмалар состав даимилығы законы (ru:Закон постоянства состава) һәм ҡалыҡһыҙ бүленеүсән сағыштырма законына (ru:Закон кратных отношений) бойһона. Шулай уҡ, үҙгәреүсән составлы ҡушылмалар булыуы билдәле, мәҫәлән (бертоллид):
Химик ҡушылмалар химик реакция нәтижәһендә барлыҡҡа килә. Ҡатмарлы матдәләр бер нисә матдәгә тарҡалыуы мөмкин. Химик ҡушылма барлыҡҡа килгәндә йылылыҡ бүленеп сыға (экзотермик реакция), йәки йылылыҡ йотола (эндотермик реакция). Химик ҡушылмаларҙың физик һәм химик үҙенсәлектәре реакцияға ингән матдәләрҙең үҙенсәлектәренән айырыла. Химик ҡушылмалар органик һәм органик булмаған матдәләргә бүленә. 100 меңдән артыҡ органик булмаған һәм 3 млн. органик матдә булыуы билдәле. Әҙәбиәттә яҙылған һәм ҡушылманың уникаль CAS-номеры бар.
Ҡатмарлы матдәләр:
- оксидтар (H2O, CaO, CO2, P2O5 (P4O10) и др.)
- нигеҙҙәр (Na(OH), Ca(OH)2, Al(OH)3, Fe(OH)3 и др.)
- кислоталар (HCl, HNO3, H2SO4, H3PO4 и др.)
- тоҙҙар (NaCl, KNO3, Fe2(SO4)3, LiBr һ.б.)


text:
Википеди:Глоссари
Ай у Википедийы глоссари. Ам сты фыст Википедийы арæхдæр пайдагонд терминтæ.
P[ивын]
- POTD
- Кæс Боны Ныв.
А[ивын]
- Администратор, Админ
- Архайæг, кæмæ ис ахæм бартæ куыд фарс ног ивдтытæй сæхкæнын, фæрстæ хафын, архайджыты хъоды кæнын æмæ æндæртæ. Радгæс дæр уый у.
- Архайæг
- Алчидæр, чи кусы Википедийы.
Æ[ивын]
- Æнæном архайæг
- Архайæг, кæцы Википедийы не срегистраци кодта, кæнæ та системæмæ нæ бахызтис.
Б[ивын]
- Боны ныв
- Википедийы проект, кæцы алы бонæн цæттæ кæны дзæбæх ныв, æмæ йæ Сæйраг фарс æвдисы.
К[ивын]
- Категори
- Фæрсты къорд, кæцы Википеди йæхæдæг тымбыл кæны категорийы бæрæггæнджыты æххуысæй. Бæрæггæнæджы хуыз у ахæм: [[Категори:Дæнцæг категори]].
Р[ивын]
- Радгæс
- Кæс Администратор.
- Разамынд
- Ахæм документ, кæм сты фыст Википедийы кусыны алыхуызон уагæвæрдтæ æмæ рекомендацитæ.
С[ивын]
- Статья
- Кæс Уац.
Т[ивын]
- Тæрхоны фарс
- Ахæм фарс, кæцы у сæрмагондæй ныхас кæнынæн æмæ тæрхон кæнынæн. Тæрхоны фарс вæййы баст æндæр фарсмæ. Зæгъæм алы уацæн дæр ис йæхи тæрхоны фарс.
У[ивын]
- Уац
- Энциклопедийы бындурон иуæг. Алы уацæн дæр ис йæхи фарс, фæлæ ис ахæм фæрстæ, кæдон уацтæ не сты. 2012-æм азæй хуыздæрыл нымад цæуы термин уац[1]. Статья дæр æй хонынц.
Ф[ивын]
- Фарс
- Википедийы бындурон иуæг. Уым ис текст, кæцы ис гæнæн ивын.
Х[ивын]
- Хуызæг
- Иу фарс иннæ фарсы тыст куы вæййы, уæд тыст фарс у хуызæг. Хуызæгтæй архайынц цæмæй иу хуызæн текст алы хатт ногæй фыссын ма хъæуа. Бирæ хатт фыссыны бæсты, архайджытæ иу хатт хуызæгы ныффыссынц æмæ дзы стæй пайда кæнынц. Йæ æндæр ном у Шаблон.
Ш[ивын]
- Шаблон
- Кæс Хуызæг.


text:
Диңгеҙ бөркөтө
Диңгеҙ бөркөтө, балыҡ бөркөтө, аҡҡойроҡ бөркөт, аҡкүт (урыҫ. Орлан-белохвост , лат. Haliaeetus albicilla)— ҡарсығалар ырыуынан булған йыртҡыс ҡош. Башҡортостан Республикаһының "Ҡыҙыл Китабы"на индерелгән.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡаҙҙан ҙурыраҡ. Осҡанда ҡанат осондағы ҡауырһындары бармаҡ һымаҡ күренә. Дөйөм төҫө һорғолт көрән, башы һәм муйыны һарғылт аҡ, ҡойроғо ап-аҡ. Беҙҙәге башҡа ҙур йыртҡыс ҡоштарҙан аҡ төҫтәге ҡойроғо менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «ҡыййй-ҡыййй-ҡыййй» йәки ҡа¬лын һәм тоноҡ: «ҡроҡ-ҡроҡ».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ҙур күл һәм йылға буйҙарында йәшәй Төп аҙығы — балыҡ. Ваҡ йәнлек һәм ҡоштарҙы ла аулай. Күсмә_ҡош. һирәк осрай. Ояһы ағас баштарында була. Ерәнһыу таплы 1—3 (күберәк 2) бөртөк аҡ йомортҡа һала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Ҡырын йөҙөүселәр
Ҡырын йөҙөүселәр (лат. Amphipoda, (урыҫ. Бокоплавы, амфиподы, разноногие раки) — юғары ҡыҫалалар отрядында тигеҙ булмаған аяҡлы ҡыҫала һымаҡтар (Amphipoda), ҡыҫала һымаҡтар отряды; ер йөҙөнөң бөтә өлөштәрендә осрай торған ваҡ ҡыҫала һымаҡтар[1].
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Кәүҙәһе 15—18 мм оҙонлоҡта, ян-яҡтан ҡыҫылған, дуға һымаҡ бөгөлгән: баштан, күкрәктән (6 йәки 7 сегмент) һәм ҡорһаҡтан (6 сегмент) тора. Күкрәк аяҡтары (уларҙың төбөндә өҫтәлмә айғолаҡ үҫентеләре бар) хәрәкәт итеү һәм тын алыу, ҡорһаҡтағы тәүге өс пар аяҡ — йөҙөү, ҡалған өс пары һикереү өсөн хеҙмәт итә. Енси диморфизм хас: ата заттар кәүҙәләренең ҙурыраҡ, мыйыҡтарының оҙонораҡ булыуы һәм күкрәк аяҡтарының тәүге ике парының формаһы менән айырыла.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Йомортҡалар инә ҡыҫалаларҙың күкрәк аяҡтары пластинкалары хасил иткән етлегеү камераларына һалына. Йомортҡаларҙан оло заттарҙан әлә ни айырылмаған йәш ҡыҫалалар сыға; күл ҡырын йөҙөүселәрe йылына 2 быуын бирә. Туҡланыуы Күпселеге бөтә нәмә менән дә туҡлана, йыртҡыстар бар.
Йәшәйеше[үҙгәртергә]
Dikerogammarus haemobaphes һәм Corophium curvispinum һыу ағымдарында, ҡырын йөҙөүсе бөрсә ш. уҡ мәмерйә һыуҙарында һәм инештәрендә тереклек итә, күл ҡырын йөҙөүсеһе Башҡортостандың Урал алды һәм Башҡортостандың Урал аръяғы һыу ятҡылыҡтарында осрай. Балыҡ, һыу ҡоштары өсөн аҙыҡ, өйрәк гельминтоздарын (полиморфоз, стрептокароз, тетрамероз) тыуҙырғыстарҙың аралыҡ хужаһы.
Галерея[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Амфиподы // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Ҡырын йөҙөүселәр — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә


text:
Бөтә Донъя Селтәре
Бөтә Донъя Селтәре (йәки веб, аббревиатуралары – WWW, W3, ингл. World Wide Web һүҙбәйләнешенән) — Интернет инфраструктураһын һәм HTTP мәғлүмәт үткәреү протоколын ҡулланған глобаль мәғлүмәт арауығы.
Бөтә донъя селтәрендә урынлаштырылған гипертекслы документтар веб-биттәр исеме аҫтынла билдәле. Веб-браузер тип аталған махсус программмалар ярҙамында текст, рәсемдәр, видео һәм башҡа мультимедиа булған веб-биттәрҙе ҡарап һәм уларҙың береһенән икенсеһенә гипер-һылтанмалар аша күсеп була.
Был системаны ултап табыусы тип Бөйөк Британия инженеры, компьютер фәндәре ғалимы, әлеге көндә Бөтә Донъя Селтәре консорциумының (ингл. World Wide Web Consortium, W3C) директоры Тим Бернерс-Ли һанала. Нәҡ ул 1989 йылдың мартында хәҙер Бөтә донъя селтәре исеме аҫтында билдәле проектты тәкдим итә.
Бөтә Донъя Селтәре мәғлүмәт технологияларында ысын революция яһаны һәм Интернеттың үҫешен тиҙләтте. Күп ваҡыт Интернет тураһында һөйләгәндә Бөтә Донъя Селтәре күҙ уңында тотола.
Бөтә Донъя Селтәренең структураһы һәм нигеҙҙәре[үҙгәртергә]
Бөтә Донъя Селтәрен бөтә донъянан Интернет селтәренә бәйле миллионлап веб-сервер ойоштора. Веб-сервер селтәр аша HTTP-талап ала, локаль ҡаты дискта кәрәкле файлды таба һәм уны талап иткән компьютерға ебәрә. Селтәрҙәге ресурстарҙы (файлдар) табыу өсөн Бер төрлө Ресурс Локатор (ингл. Uniform Resource Locator) ҡулланыла. Был URL адрестар веб-сервер урынлашҡан компьютерҙы — домен исеме системаһы DNS (ингл. Domain Name System) ҡулланып домен исемен (йәки туранан һандар менән язылған IP-адресын) һәм ул компьютерҙа урынлашҡан файлдын урыны менән исемен тота.


text:
Балыҡтар
Балыҡ (лат. Pisces; төр. Balık) — хайуандар донъяһының айырым класы; айғолаҡ аша һулыш алыусы умыртҡа һөйәклеләрҙең ҙур төркөмө[1]; йөҙгөс ҡойроҡло, һалҡын ҡанлы, умыртҡалы һыу тереклеге. Балыҡтар тоҙло һәм сөсө һыуҙарҙа, тау шишмәләренән алып океан тәрәнлектәренә тиклем тереклек итә. Балыҡтар һыу экосистемаһында аҙыҡ сылбыры булараҡ ҙур роль уйнай, шулай уҡ кеше өсөн аҙыҡ булып тора. Балыҡтарҙың ҙурлығы 7,9 мм-ҙан алып (Paedocypris progenetica[2]) 13,7 м-ға тиклем (кит акулаһы).
Донъяла 25 000 — 31 000 балыҡ төрө барлығы билдәле. Рәсәйҙә 3000 төрө тереклек итә[3], шул иҫәптән 280 сөсө һыу балығы.
Зоологияның балыҡтарҙы өйрәнә торған фәне ихтиология тип атала.
Йөкмәткеһе
Тән төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Ҡылсыҡлы балыҡтар классы, нур ҡанатлылар ярым-классы вәкилдәренең тышҡы ҡийәфәте бик төрлө, ләкин барыһның да уртаҡ билдәләре бар. Урарҙың тәне яҫы һәм баш, кәүҙә, ҡойрок өлөштәренә бүленә. Балыҡтар, береһе өҫтөнә береһе ятҡан, һөйәк пластинкалар (тәңкәләр) менән ҡапланған. Тәңкәләр ярым үтә күренмәле, ҡырыйы шыма йәки тешле була. Тәңкәләр тиренән (дермадан) барлыҡҡа килә. Тәңкә япманың өҫтө лайла менән ҡапланған.
Балыҡтың скелеты тулыһынса тейерлек һөйяктәрҙән тора. Умыртҡалыҡ һөйәк умыртҡаларҙан төҙөлгән һәм кәүҙә, койроҡ өлөштәренә бүленә. Умыртҡаларҙың үҫентеләре — өҫкө һәм аҫҡы йәйәләре була. Кәүҙә өлөшөндә өҫкө йәйәләр ҡушылып арҡа мейе каналын барлыҡҡа килтерә. Тән кыуышлығын өҫтән һәм ян-яҡтан ҡабырғалар сикләй. Баш һөйәгенең күп өлөшө — һөйәк, ул мейе тартмаһынан, ҡаҙналык һөйәктәренән, һаңаҡ йәйәләренән һәм һаңаҡ ҡапкасынан тора. Парлы күкрәк һәм ҡорһаҡ йөҙгөстәре бик күп ваҡ һөйәкләрҙән яһалған.
Мускулдар системаһы тоташтыргыс туҡыманан торған бүлгеләр менән сегменттарға бүлгәләнгән. Уны 2 һымвҡ кәүҙә мускулдары тәшкил итә.
Нерв системаһы[үҙгәртергә]
Балыҡтарҙың нерв системаһы баш һәм арҡа мейенән, уларҙан китеүсе нервларҙан тора. Баш мейе мейе тартмаһында урнашҡан һәм биш бүлектән тора: алғы мейе, ара мейе, урта мейе, оҙонса мейе һәм кесе мейе. Оҙонса мейе арҡа мейеһенә күсә. Ул умыртҡаларҙың өҫкө йәйәләре барлыҡҡа китергән тишектәрҙән яһалған умыртҡалыҡ каналы эсенән оҙон аҡ таж булып һуҙылған. Күп һанлы нервтар баш һәм арка мейеһен балыҡтың төрло органдары менән бәйләнештә тота.
Балыҡтарҙың үҙ-үҙҙәрен тотоуында шартһыз һәм шартлы рефлекслар күҙәтелә.
Һиҙеү органдары[үҙгәртергә]
Тәм тойоу органдары хеҙмәтен тәм төйөрсөктәре үтәй. Улар нерв остары менән сорналған күҙәнәктәр төркөмонән тора. Тәм төйөрсөктәре ауыҙ ҡыуышлығында ғына түгел, бәлки тәндең күп кенә өлөштәрендә тиренең тышҡы ҡатлауында ла урынашҡан. Күреү органдары — яҫы мөгөҙҡатлау менән түңәрәк хрусталиктан торган күҙҙәр. Ишетү анализаторы — баш һөйәгендә урынашҡан эске ҡолаҡ ҡына; ҡолаҡ япрағы һәм ишетү юлы юк. Балыҡтарға һыуҙың хәрәкәтен тойоусы, үҙенә бер төрлө һиҙеү органы — ян һыҙыҡ булыу хас. Ул тәндең ян өҫлөгөндә тупланған һиҙеүсе күҙәнәктәрҙән тора. Һыу ағымы, һиҙгер эпителийҙың теге йәки был нөктәһен тынысһыҙлап, балыҡҡа ориентлашырға, хатта яҡынлашыусы дошманын һиҙергә лә мөмкинлек бирә. Болғансык һыулыҡтарҙа, тәндең пространстволағы торошон билдәләү өсөн, ян һыҙыҡ органдары күҙгә һәм башҡа һиҙеү органдарына ҡарағанда йыш ҡына кәрәклерәк тә була.
Ҡан әйләнеше системаһы[үҙгәртергә]
Ҡан әйләнеше системаһы йомоҡ һәм ике камералы (йөрәк алды һәм ҡарынсыҡ) йөрәктән һәм ҡан тамырҙарынан тора. Ҡан ҡарынсыҡтан ҡорһаҡ аортаһына керә. Аорта артерияларға бүленә. Улар буйлап ҡан һаңаҡтарга килә, һаңаҡтарҙа артериялар күп һанлы ваҡ ҡан тамырҙарына — капиллярҙарға тармаҡлана. Һаңаҡ капиллярҙарындағы ҡан, углекислый газдан арынып, кислородҡа байый һәм был ҡан, арҡа артерияһына йыйылып, тәндең бөтә органдарына, шулай уҡ мускулдарына китә. Бирелә ҡуйы капиллярҙар селтәре аша ҡандагы кислород һәм туклыҡлы мәтдәләр — туҡымаларға, ә уларҙан углекислый газ һәм тереклек эшсәнлегенең башҡа продукттары ҡанға күсә. Туҡымаларҙан ҡан йөрәккә барыусы тамырҙарға — веналарға йыйыла һәм улар буйлап йөрәк алдына килеп керә.
Һулыш системаһы[үҙгәртергә]
Һулыш системаһы функцияһын һаңаҡ ҡапҡасының эске яғына урынашҡан дүрт тулы һаңаҡ йәйәһенән һәм бер рәт башланғыс япраҡсыҡтарҙан торған һаңаҡлар үтәй. Ауыҙ һәм һаңаҡ ҡапкастарының хәрәкәте нәтижәһендә ауығга кергән һыу һаңаҡ ҡуышлығына ҡыуыла һәм һаңаҡ япраҡтары аша, һаңаҡларҙы йыуып, тышҡа сығарыла. Шулай газдар алмашы бара.
Аш ҡайнатыу системаһы[үҙгәртергә]
Балыҡтарҙың күпселек төрҙәренең ауыҙ ҡыуышлығында күп һанлы конус һымаҡ тештәр була. Ауыҙ ҡыуышлығы менән ҡыҫҡа үңәскә илтеүсе йотҡолоҡ араһында сик беленмәй. Ашҡаҙаны төрлө формала һәм төрлө ҙурлыҡта була, һайһы бер төрҙәренең ашҡаҙаны зәғиф үҫкән. Тирән һыуҙарҙа тереклек итеүсе йыртҡыс балыҡларҙың ашҡаҙаны һуҙылыусан, был — оҙаҡ ас торорға яйлашыу, сөнки бик тирәндә табыш һирәк эләгә.
Эсәклектең нәҡ башланған урынында аш ҡайнатыу өҫлөгөн арттырыусы һуҡыр үҫентеләр була. Бауырҙа эшләнгән үт сыекшаһы үт ҡыуығына йыйыла, һуңынан эсәктең алғы бүлегенә керә. Ашҡаҙаны аҫты биҙҙәренең юлдары эсәклектең башланғыс бүлегенә асыла.
Күпселек һөйәкле балыҡтарҙың һауа тулған йөҙөү ҡыуығы була. Ул аш ҡайнатыу көпшәһенең арҡа яғы үҫентеһе кеүек үҫеш ала. Һуңырак күп кенә төрҙәрендә йөҙөү ҡыуығы үңәс менән бәйләнешен юғалта, ләкин ҡайһы берҙәрендә бәйләнеш гомөр буйына һаҡлана. Йөҙөү ҡыуығы, нигеҙҙә, гидростатик функцияны үтәй, йәғни вертикаль яҫылыҡта балыҡтың ирекле хәрәкәтен тәэмин итә. Уның стенаһы капиллярҙар селтәре менән яҡшы тәэмин ителгән. Бик тиҙ тирәнгә төшкәндә, балыҡ тәненә баҫым кинәт арта, һәм һауа ҡыуыҡтан ҡанға күсә. Нәтижәлә балыҡтың сағыштырма ауырлығы арта, был уның сумыуына булышлыҡ итә. Өҫкә йөҙөп сыҡҡанда, киреһенсә, һыуҙың баҫымы һәм газдарҙың ҡанда эреүсәнлеге кәмей, һәм газ ҡан тамырҙарынан һауа ҡыуығына сыға.
Бүлеп сығарыу системаһы[үҙгәртергә]
Бүлеп сығарыу системаһы оҙон таҫма һымаҡ бөйөрҙәрҙән тора. Улар умыртҡалыҡтың ике яғында йөҙөү ҡыуығы өҫтөндә ята. Бөйөрҙәрҙең эске ҡырыйынан һейҙек юлдары һузылған, улар, бер каналға тоташып, аналь асыҡлыҡ артында, йенес юлынан айырым, тышҡа асыла. Ҡайһы бер төрҙәрендә һейҙек ҡыуығы ла була.
Үрсеү органдары[үҙгәртергә]
Үрсеү органдары айырым каналдар менән йенес юлы булып тышҡа асыла. Күкәй күҙәнәктәр (ыуылдыҡтар) ваҡ, йоҡа ҡойҡа һымаҡ тышсалы; балыҡтарҙа, ҡағиҙә булараҡ, тышҡы аталаныу.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
Балыҡтар һыу ағымына ҡаршы йөҙгәндә, тыныс һыуҙа йөҙөүгә ҡарағанда аҙыраҡ көс сарыф итә. Был күренеш балыҡтарҙың һыу әйләнмәләрен яҡшы һиҙемләү һәм уларҙы ҡуллана белеү менән аңлатыла. Шундай уҡ ысул менән паруслы яхта елгә ҡаршы йөҙә.[4]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Жизнь животных. Энциклопедия в шести томах. Том 4. Часть первая. (Рыбы). Общая редакция члена-корреспондента АН СССР профессора Л. А. Зенкевича. М. Просвещение, 1971. 656 стр.
- Павлов Д. А. Морфологическая изменчивость в раннем онтогенезе костистых рыб — М.: ГЕОС, 2007. — 262 с.
- Павлов Д. С., Лупандин А. И., Костин В. В. Механизмы покатной миграции молоди речных рыб — М.: Наука, 2007. — 212 с.
- Попов П. А. Рыбы Сибири: распространение, экология, вылов — Новосибирск, 2007. — 525 с.
- Баклашова Т. А. Ихтиология — М.: Пищевая пром-сть, 1980. — 324 с.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
- ↑ World’s smallest fish — Natural History Museum
- ↑ Высшие таксоны животных: данные о числе видов для России и всего мира (А. В. Неелов, 1995)
- ↑ http://www.muzey-factov.ru/ Ҡыҙыҡлы факттар
Һылтамалар[үҙгәртергә]
- Биология В.Б. Захаров, Н.И. Сонин
- FishBase // WorldFish Center — БД по рыбам мира (на декабрь 2006 — 29600 видов, 222490 народных названия, 43600 изображения, 39200 ссылок)* FishBase // WorldFish Center — БД по рыбам мира (на декабрь 2006 — 29600 видов, 222490 народных названия, 43600 изображения, 39200 ссылок)


text:
Мамыҡас
Мамыҡас( урыҫ.длиннохво́стая сини́ца (Aegithalos caudatus (Linnaeus, 1758), устаревшее название — лат. Acredula caudata)
Диалекттарҙа әйтелештәре[үҙгәртергә]
Мамыҡ турғай, уҡҡойроҡ
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Өҙлөкһөҙ сырҡылдашып ағас ботаҡтарында һикерешеп йөрөйҙәр. Йомшаҡ ҡауырһыны ҡабарып тора. Дөйөм төҫө аҡ. Арҡаһы ҡара. Яуырындарындағы һыҙыҡтары һәм ҡойроғоноңартҡы өлөшө алһыу. Сыбар ҡойроғо оҙон, ике яҡ ситенән аҡ һыҙаттар үтә. башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы:"серр- серр"
Йәшәүе[үҙгәртергә]
Япраҡлы һәм аралаш урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр. уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Йылы яҡҡа китмәй. Бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Ағаста йәки ҡыуаҡта оя яһай. Алһыу күк төртөктәр менән сыбарланған 10-12 бҡртҡк аҡ йомортҡаһы була.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Длиннохвостая синица на сайте Андрея Байкалова «Птицы Средней Сибири»
- Длиннохвостая синица на сайте кафедры зоологии и экологии Ярославского государственного университета имени П. Г. Демидова
- Длиннохвостая синица на сайте «Птицы Липецкой области»
- Длиннохвостая синица — отрывок из книги В. Г. Гусева «Живой уголок» на сайте «Любимые домашние животные и растения»


text:
Сыбар ҡурҙай
Сыбар ҡурҙай, ҡамыш турғайы, ҡамыш сыпсығы. (урыҫ. Камышевка-барсучок, лат. Acrocephalus schoenobaenus)— турғайҙар отрядындағы ҙур булмаған ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Үлән һәм ҡамыш араларында осоп йөрөүсе бәләкәй генә ҡошсоҡ, һырты ерәнһыу сыбар. Ҡанат ҡауырһындарының ситтәре аҡһыл һары, уртаһы ҡара. Түбәһенән өс -буй ҡара һыҙыҡ үтә, ҡашы аҡ. Ҡорһағы һәм түше аҡһыл-ерән. Башҡа ҡурҙайҙарҙан ҡара һыҙыҡлы түбәһе менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө генә: «шиҡ-шиҡ».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Сырылдап һайрай, башҡа ҡоштарҙың да тауышын сығара, һыуға яҡын ҡамышлыҡ, бейек үлән, тал араларында йәшәй. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Ояһы ҡамыш йәки үлән һабаҡтарында була. Ҡара һәм көрән таптар менән сыбарланған 4—5 бөртөк аҡ йомортҡа һала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Әминә - Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең әсәһе
Әминә (ғәр. آمنة بنت وهب) (?, Мәккә — 577, әл-Әбүә) — Әминә бинт Ваһаб ибн Әбү Манаф (ҡыҙы), Мөхәммәт саллалаһу ғәләйһиссәләмдең әсәһе. Ҡөрәйеш ырыуының Бәни-Зөһрә тоҡомонан. Атаһы үҙ ырыуының башлығы булған. Бик яҡшы тәрбиә алған, сибәрлеге, затлылығы буйынса уға тиңдәр табылмаған.
Йөкмәткеһе
Пәйғәмбәрҙең зат-ырыуы[үҙгәртергә]
Ҡәғбәтулланың асҡысы Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһи үә сәлләмдең ата-бабаларында һаҡлана, тап ошо тоҡом ғибәҙәтхананы тәртиптә тота, хаж ғәмәлен ойоштора. Был уларҙың Хашим ҡушаматлы олаталарынан быуындан-быуынға тапшырылып килә. Риүәйәттәрҙән аңлашылыуынса, ҡушамат йот йылында изге был заттың үҙ иҫәбенә Фәләстиндан (Палестина) ризыҡ алып ҡайтып, кешеләрҙе ас үлемдән ҡотҡарып ҡалыуы айҡанлы бирелгән (хәшәмә - бүлеү, турау, йәғни, икмәкте ашҡа турау мәғәнәһендә).
Хашим баҡый донъяға күскәндән һуң вазифа ҡустыһы Мотталипҡа күсә, әммә ул бер нисә йылдан мәрхүм ағаһының Мәҙинәлә йәшәгән берҙән-бер улы Шәйбәне Мәккәгә алып ҡайта ла бурыстарын уның елкәһенә һала. Тап шуның өсөн дә Шәйбәне Ғәбд әл-Мотталип, йәғни, Мотталиптың ҡоло тип атап йөрөтә башлайҙар.
Мосолмандар бөгөнгәсә зәм-зәм һыуынан ауыҙ итә алыуы өсөн Ғәбд әл-Мотталипҡа рәхмәтле булырға тейеш, сөнки сығанаҡ туфан ҡалҡҡан осорҙа ләм аҫтында күмелеп ҡала. Изге шишмәнең урыны Аллаһ тарафынан Рәсүлебеҙҙең олатаһына әшкәртелә, һәм балбалдарына ҡорбан салып, мәжүсиҙәр сүпкә, тиҙәккә батырған урынды тап ул таҙартып, ҡоҙоҡ ҡаҙый. Рәсүлебеҙҙең олатаһына шулай уҡ шишмәнең Исмәғил ғәләйһиссәләм шәхесе менән бәйле икәнлеге лә хәбәр ителә.
Әминәнең сабыйын ҡулына алыуы[үҙгәртергә]
Әминәгә 14 йәш тулғас, уны Ҡөрәйеш ырыуының иң аҫылдарының береһе Абдуллаһ бин Ғәбд әл-Моталлипҡа кейәүгә бирәләр. ҡушылған кисен, йәғни, зөфаф кисәһен мосолмандар рәжәп айының тәүге йомаһында күренекле байрам итеп билдәләй һәм “рәғәиб” тип аталған был кистә бик күп доғалар уҡып, Аллаһы Тәғәләнән гонаһтарҙы ярлыҡауҙы үтенә, тәүбә итә.
Пәйғәмбәребеҙҙең биографияһын теркәүселәрҙең хәҡиҡәткә иң яҡыны тип һаналған авторҙарҙан Ибн Хишамдың яҙмаларында билдәләнеүенсә, буйында булғанын белгәс, Әминә Инәбеҙ хикмәтле төш күргән. Имеш, ниндәйҙер рух тыуасаҡ баланың үҙ милләтенә баш буласағын әйткән һәм уны көнсөлдәрҙән, яман әҙәмдәрҙән һаҡларға ҡушҡан. Исеме Мөхәммәт булырға тейешлеген белдергән.
Тиҙҙән Пәйғәмбәребеҙҙең атаһы сауҙа эштәре менән Сүриәгә йүнәлгән, әммә Мәҙинәгә еткәс, ҡаты ауырып китеп, 25 кенә йәшендә шунда гүр эйәһе булған.
Әйтеүҙәренсә, Мөхәммәт саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләмде әсәһе фил йылында рәбиғәл әүүәл айының ун икеһендә, шишәмбе көнөндә ҡулына ала. Улын биләп һалғас, әсәһе уның Ғәбд әл-Мотталип олатаһына хәбәр иттерә, хикмәтле төшөн һөйләп бирә. Олатаһы малайҙы алып, Ҡәғбәтуллаға йүнәлә һәм Аллаһы Тәғәләгә рәхмәттәрен әйтеп, бәпесте төштә әйтелгән исем менән нарыҡлай. Һөйөклө ирен юғалтыу ҡайғыһы, донъяға сабый бүләк итеү көсөргәнеше, етмәһә, йылдың ифрат ҡоро килеүе арҡаһындағы яфалар йәш ҡатынды өҙлөктөрә. Олатаһы ейәненә һөт инәһе эҙләй башлай.
Пәйғәмбәрҙең һөт инәһе Хәлимә[үҙгәртергә]
Рәсүлебеҙҙе Сәғәдиә ибне Бәкер ырыуынан Хәлимә исемле ҡатынға тапшыралар. Сабыйҙы үҙ әсәһеләй мөхәббәт менән баҡҡан был аҫыл заттың балалары уға һөттәш туған булып сыға. Бына улар: Абулла ибн әл-Харис (йәғни, Харис улы), Үнәйсә бинт әл-Харис (Харис ҡыҙы) һәм әш-Шәймә ҡушаматлы Һизәмә бинт әл-Харис. Ҡушамат “аҡ йөҙлө” тигәнде аңлата. Белеүебеҙсә, динебеҙҙә һөттәш балалар яҡын туған тип иҫәпләнә һәм үҙ-ара өйләнешә лә алмай. Хәҙер инде илебеҙҙәге бала табыу йорттарында донъяға килгән сабыйҙарҙы күҙ алдына килтерәйек. Уларҙы бит ҡайһы саҡ төрлө сәбәптәр арҡаһында бер нисә көн әсәһенә имеҙергә бирмәй, шунда ятҡан ҡатындар тапшырған һөттө эсереп тоталар ине…
Ибн Хишамдың яҙмаларынан күренеүенсә, бала ҡулына нисек килеп юлыҡҡанын ул ошолай һөйләп ҡалдырған:
Ул йылы илгә йот килде һәм беҙ бер нәмәһеҙ ҡалдыҡ. Һөтөм ҡороно, төндәр буйы ас сабыйыбыҙҙың илауынан йоҡлай алмай сыға инек. Ҡарт дөйәбеҙ ҙә һыуалды, етмәһә. Аслыҡтан ҡотолор өсөн сараһын эҙләп, Мәккәгә сығып киттек. Имеҙергә бала алып, хаҡына йән аҫрарға ҡарар иткәйнек. Мөхәммәттән юлдаштарым менән тотош баш тартып бөттөк, атайһыҙ икәнен белгәс, олатаһы менән әсәһе нимә генә бирә ала инде, тип уйланыҡ. Мин уны-быны уйлағансы, әхирәттәрем Мәккә сабыйҙарын таратып алып та бөткән. Бер үҙем балаһыҙ ҡалдым, Мөхәммәтте лә бер кем дә алманы. Кешеләр ҡайтырға йыйынды, буш ҡул менән ҡайтмаҫ өсөн алдым инде теге сабыйҙы. Аллаһ бер ярҙамын бирер әле, тип уйланым. Ирем дә хупланы.
Сабый Мөхәммәт менән булған мөғжизәле ваҡиғалар[үҙгәртергә]
Бәпесте туҡтаған еребеҙгә алып килдем, ишәгемә атланып, итәгемә сабыйҙы һалыуым булды, түшемә һөт төштө. Туйғансы имде бала, үҙемдең улым да кинәнде, икәүләп рәхәтләнеп йоҡлап киттеләр.
Ирем ҡарт бейәгә атланғайны, ҡараһа, уның да елененә һөт тулған. Шуны һауып, туйғансы эстек. Ниһайәт, тыныслап төн үткәрҙек. Иртән торғас, ирем әйтә: “Биллаһи, Хәлимә, беҙ ҡотло бала алғанбыҙ”, - ти.
Ҡайтҡанда ишәгебеҙҙе башҡалар ҡыуып етә алмай, килгәндә беҙ улар артынан саҡ өлгөрә инек. Ғәжәп иттеләр.
Ҡәбиләбеҙҙең үләне ҡалмай ҡороған еренә ҡайтып еткәс, мөғжизәләр йәнә дауам итте. Һарыҡтарыбыҙ бүтәндәрҙеке менән бергә йөрөй, минекеләр елен тултырып һөт алып ҡайта, тегеләрҙекенән бер тамсы ла һығып сығара алмайҙар. Мөхәммәткә ике йәш тулып, имсәк ташлатҡансы шулай дауам итте. Ике йәшендә бала дүрт йәшлек кеүек күренә ине.
Теләмәһәк тә, уны әсәһенә ҡайтарыр ваҡыт етте. Мәккәлә ауырып китеүе бар, тип беҙҙә ҡалдырырға саҡ күндерҙек уны. Әммә уны алып ҡайтып, бер нисә ай үтеүгә ғәжәп бер хәл булды. Мөхәммәт менән минең улым өй артында бәрәс көтөргә сыҡҡайнылар. Бер мәл улым ҡото осоп йүгереп килеп инде лә:
- Әсәй, ҡөрәйеш туғанымды аҡ кейемле ике ир тотоп алды ла ойпалай башланы, - тип ҡысҡырып ебәрҙе.
Ирем менән тиҙ генә шунда йүгерҙек. Ҡараһаҡ, бала ап-аҡ булып баҫып тора.
- Нимә булды, улым? – тием.
Яуабы беҙҙе шаҡ ҡатырҙы:
- Аҡ кейемле ике ир килеп, ергә һалдылар ҙа, эсемде ярып, нимәлер эшләнеләр.
Күп йылдар үткәс, Рәсүлебеҙ сәхәбәләренә шул саҡта эсен ярғас, йөрәген телеп, ҡара ҡан сығарып, таҙартыуҙарын һөйләй.
Һөт инәһе менән уның ире хафаға төшә һәм ҙур ҡазаға юлыҡмаҫ элек, малайҙы ҡайтарып ҡуйырға була.
Әминә Инәбеҙ был хәлгә аптырай, сөнки яңы ғына бик инәлеп, баланы кире алып ҡайтып киткәйнеләр бит. Тегеләр дөрөҫөн һөйләмәгәнен һиҙеп, ул һорау бирә:
- Әллә бер-бер ен-шайтан хәүефенән ҡурҡтығыҙмы?
- Эйе.
- Ҡурҡмағыҙ, ен-шайтан уның алдында көсһөҙ. Уның ниндәйҙер илаһи ҡеүәте бар. Буйға уҙғас, минән ниндәйҙер нур сыҡты ла унда Сүриәләге Бәсрә ерендәге зиннәтле һарайҙар сағылды. Йөгөм дә бик еңел булды. Донъяға килгәс үк сабыйым башын күтәреп күккә ҡараны. Шуға күрә хафаланмай ғына ҡалдырып ҡайт.
Баланы ҡайтарыуҙың йәнә бер сәбәбе булған тигән риүәйәт тә бар. Әминә Инәбеҙҙе өгөтләп, баланы кире алып ҡайтып барғанда уларҙың юлында бер нисә нәсрани хәбәш (эфиоп) осраған. Улар малайҙы күреп ҡалыу менән ентекләп һораша, әйләндереп-тулғандырып ҡарай башлаған. Шунан үҙҙәре менән бергә ебәрергә өгөтләргә тотонғандар. Беҙ уның серен беләбеҙ, ул ябай бала түгел, тигәндәр. Хәлимә Мөхәммәтте алып, саҡ ҡасып ҡотолған.
Әминәнең вафаты[үҙгәртергә]
Улына алты йәш тулғанда Әминә Инәбеҙ уны туғандарына күрһәтер өсөн Мәккә менән Мәҙинә араһындағы әл-Әбүә тигән ергә ҡунаҡҡа барған. Шул сәфәренән Мәккәгә ҡайтҡанда ҡаты ауырып китеп, вафат булған. Үкһеҙ етем ҡалған Мөхәммәтте бер нисә йыл олатаһы, ул вафат булғандан һуң олатаһының улы ҡараған.
Мөхәммәт Пәйғәмбәр әсәләр тураһында[үҙгәртергә]
Атаһын бөтөнләй күрмәгән, әсә наҙынан кескәйҙән мәхрүм ҡалған нарасый, әлбиттә, ғүмере буйы уларҙы юҡһына. Хәҙистәрҙән уның мосолмандарҙан ата-әсәгә хөрмәтле булыуҙы талап итеүе асыҡ күренә. Бына бер иҫтәлек:
Кемдер Мөхәммәт ғәләйһиссәләмдән: “Әй Рәсүлуллаһ, әҙәмдәрҙән кем иң яҡшы мөнәсәбәтемә лайыҡ?” – тип һораған. “Әсәйең”, - тигән Рәсүлебеҙ. “Унан ҡала кем?” “Әсәйең.” “Унан ҡала кем?” “Әсәйең.” “Унан ҡала кем?” “Атайың”.
Был хәҙистән күренеүенсә, Мөхәммәт саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм әсәйҙәрҙе атайҙарға ҡарағанда өсләтә нығыраҡ ҡәҙерләргә ҡушҡан.
Ҡөрьән Кәримдә шулай уҡ әсәләргә төшкән ауыр вазифалар тураһында иҫ киткес йомшаҡ һәм наҙлы һүҙҙәр менән телгә алына.
Инәбеҙ Әминә менән Рәсүлебеҙҙе үҙ балаһындай яратып, ҡәҙерләп тәрбиәләгән, һаклаған һөт инәһе Хәлимә - был аяттарға тәү сиратта лайыҡ әсәләр.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Исламский энциклопедический словарь. А. Али-заде, Ансар, 2007 г.
- Тәсһилүл бәйән фи тәфсирил Ҡөрьән// Ҡөрьән тәфсиренең еңеләйтелгән аңлатмаһы. 4 томда. - Ҡазан:2004 йыл
- Ситдиҡова Гүзәл. Йәннәт баҡсаһы. - Өфө: Полиграфдизайн, 2005. - 102 б.
- Ситдиҡова Гүзәл. Күсле ил - көслө ил. - Өфө:Китап, 2007.- 448 бит
- Ситдиҡова Гүзәл.Динебеҙҙә ҡатын-ҡыҙ.// Башҡортостан ҡыҙы. - 2008, №10


text:
Базидиомицеттар
Базидиомико́та (лат. Basidiomycota), базидиомицеттар— базидия тип аталған булава һымаҡ структураларҙа спора барлыҡҡа килтереүсе биология бүлегенең бәшмәктәр батшалығы. Базидияларҙа енси споралары булған бәшмәктәр иң юғары төҙөлөшлө. Базидиспоралар үҫеп сығып бәшмәк мицелалары барлыҡҡа килтерәләр.
Аскомицеттар менән юғары бәшмәктәр (Dikarya) бәләкәй батшалығына ҡарай.
Базидиомицеттар араһында ағыулы бәшмәктәрҙә бар. Базидиомицеттар үҫемлек ҡалдыҡтарын тарҡатыу, матдәләр алмашыныу процессында ҡатнаша. Паразит бәшмәктәр үҫемселеккә, ағас ҡоролмаларға зыян килтерә.
Майлы бәшмәк, сусҡа бәшмәге, ҡайын бәшмәге, ҡарама бәшмәге кеүек ашарға яраҡлы бәшмәктәрҙең күбеһе ошо классҡа ҡарай. Был бәшмәктәр аҡһымға һәм биологик актив матдәләргә бай.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Гарибова Л. В., Лекомцева С. Н. Основы микологии. — М., 2005. — ISBN 5-87317-265-X.


text:
Ҡарама бәшмәге
Ҡарама бәшмәге (лат. Pleurotus ostreatus) — ашарға яраҡлы бәшмәк, ҡарама бәшмәктәре ырыуынан һәм шул уҡ ғаиләлектән.
- Латин телендәге исемдәре:
һәм башҡалар.[1].
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Эре генә бәшмәк. Эшләпәһе әйләнмәһе 5-15(30) см, итләс, һабағы юҡ тиерлек, түңәрәк, ситтәре йоҡа ғына. Формаһы ҡолаҡҡа оҡшаған, ҡабырсыҡ һымағыраҡ, йәки бөтөнләй түңәрәк. Йәш бәшмәктәрҙең эшләпәһе асылмаған, ситтәре бөгәрләнгән була. Һуңғараҡ киңәйә һәм буранка һымаҡ формаһын ала, һырлана. Эшләпәһенең өҫтө шыма, ялтырап тора, йышыраҡ һырлы. Еүеш урындарҙа үҫкән бәшмәктең эшләпәһе өҫтө Мицелий менән ҡаплана. Эшләпәһенең төҫө үҙгәреүсән, йәш бәшмәктәрҙә ҡара-һоронан алып, өлгөргән бәшмәктәрҙә көлһыу һоро, фиолет төҫөнәсә, ә ваҡыт үтә бара һоро йәки һарғылт төҫкәсә үҙгәрә.
Һабағы бик ҡыҫҡа (ҡайһы саҡ беленмәй ҙә), тығыҙ, тоташ, эксүҙәкле йәки ян яҡтан, цилиндр рәүешендә, тамырға табан нәҙегәйә, күп осраҡта кәкрәйгән була. 2-5 см оҙонлоғонда һәм 0,8 — 3 см ҡалынлығында. Һабағының тышы аҡ, шыма; тамырға табан һоро һәм сүсле. Иҫке бәшмәктәрҙең һабағы бик ҡаты була.
Пластинкалары уртаса йышлыҡта, 3 — 15 мм киңлегендә, йоҡалар, һабаҡтары янында Анастомоздар бар. Йәш бәшмәктәрҙә аҡһыл, ҡартая килә һарғая бара. Споралары аҡ йәки алһыу,8 — 13 ? 3 — 4 мкм шыма, цилиндр һымаҡ, оҙонса түңәрәк, төҫһөҙ.
Йомшағы аҡ, йәш бәшмәктәрҙә һутлы, ҡартая бара ҡата һәм сүсләнә. Еҫе юҡ, тәме әнис тәмен ала, сөнки унда бензальдегидбар. [2].
Тирә-яҡ мөхит һәм таралышы[үҙгәртергә]
Ағас серетеүсе бәшмәк-сапрофит (ксилофит), уртаса бүлкәттең урмандарында киң таралған. Төркөмләп, һирәкләп, берәмләп тә ағас төпһәләрендә, ауған ағастарҙа, ултырып ҡороған ағастарҙа һәм үҫеше насарланған ағастарҙа осрай. Улар имән, ҡайын, миләш, уҫаҡ, өйәңке ағастарын үҙ итә. Һирәкләп ылыҫлы ағачтарҙа ла осратырға мөмкин. Ылыҫлы урмандарҙа һирәк,ҡатнаш урмандарҙа һәм япраҡлы урмандарҙа бик йыш осрай. Ағас олондарында ерҙән бейектә үҫә. Улар ҡатлы ҡатлы булып, бер урындан бик күп сығып үҫә(30 һәм унан да күберәк ). Ярустар барлыҡҡа килтерәләр.
Сентябрҙән алып, ноябрь-декабргәсә осратырға мөмкин. Күпләп сентябрь, октәбрь айҙарында. Түбән температураға ла сыҙамлы.Һалҡынса һауа торошо булған осорҙа, май-июнб айҙарында ла осратырға мөмкин.
Ҡарама бәшмәге япраҡлы (һирәкләр булһа ла ылыҫлы) ағастарҙа һары төҫтәге сөрөк барлыҡҡа килтерә. Ҙарарланыу, ҡышын һыуыҡта ярылған ағас ярыҡтарындағы әҙ генә серегән урында ла үҫеш ала. Бәшмәк ҡороған ағаста ла үрсей ала[3].
Ҡарама бәшмәге зарарлы бәшмәктәргә керә. Ул нематотоксин бүлеп сығарып нематодаға әйләндерә һәм үҫешен туҡтата.Шулай итеп үҙе өсөн азот барлыҡҡа килтерә.[4]
Оҡшаштары[үҙгәртергә]
Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә уның ағыулы оҡшаштары юҡ. Австралияла бар тигән сығанаҡтар бар. Ул бәшмәк Omphalotus nidiformis (Berk.) O.K. Mill. төрөнән һәм ғаиләлеге Omphalotaceae[5].
Шулай ҙа ашарға ярамаған йәки шартлы ашарға ярамаған оҡшаш ағаста үҫеүсе, ҡарама бәшмәктәре бар. Ул (Lentinellus ursinus (Fr.) Kuhner),бик ныҡ әсе[6].
Ырыуҙаш төрҙәр[үҙгәртергә]
Оҡшаш төрө - мөгөҙ һымаҡ ҡарама бәшмәге (Pleurotus cornucopiae (Paulet) Rolland) ябай ҡарама бәшмәгенән асыҡ төҫө, эшләпәһенең һарғылтлығы һәм пластинкаларының сатраш һымаҡ тоташыуы менән айырыла. Йәй уртаһынан алып, көҙ башына хәтле үҫеүсе аҡ ҡарама бәшмәге лә (Pleurotus pulmonarius (Fr.) Quel.), асыҡ төҫө һәм йомшағының һарғылт булыуы менән айырыла.
Ҡулланылышы[үҙгәртергә]
Ашарға яраҡлы. 7-10 см ҙурлыҡтағы йәш бәшмәктәр файҙаланыла. Уларҙың ҡаты һаптары алып ташлана. Ҡартайған бәшмәктәр ҡаты була.
Аҙыҡ һәм дауалаү ҡиммәте[үҙгәртергә]
Ул аҙ калориялы булған өсөн, диетик аҙыҡ булараҡ ҡулланыла.Калориялығы (38-41 ккал) [7] һәм ул кеше организмына кәрәк булған бик күп матдәләрҙән тора.
аҡһымдар бәшмәктең (15 %-25 %) самаһын тәшкил итә[7] и составу аминокислоталар составы буйынса, алыштырғыһыҙ булған (валин, изолейцин, лейцин, лизин, метионин, треонин, триптофан, фенилаланин)дарҙы керетеп, ул барлыҡ йәшелсә аҙыҡтарын уҙып китә, ҡуҙаҡлыларҙан ғына ҡалыша, һәм ит- һөт аҙыҡтарына тиң тиерлек. Аҡһымдар организмда тиҙ үҙләштерелә. Уны фвйҙаланыуға йылытып әҙерләгәндә 70 %-ҡаса күтәрелә. Арыш икмәгенең үҙләштерелеүенә тиң.
Майҙар унда бик аҙ миҡдарҙа, ни бары 100 грам киптерелгән бәшмәктә 2,2 мг.[7], 67 % май кислоталары тәшкил итә. Улар атеросклерозға ҡаршы тора, сөнки ҡандағы триглицеридтарҙы һәм холестеринды кәметә. Унан тыш ҡарама бәшмәге статиндар сығанағы (ловастатин), холестеринларҙы синтезлаусы ингибитор[8].
Углеводы ҡарама бәшмәгенең киптерелгән массаһында 68-74 % тәшкил итә. Улар еңел үҙләштерелеүсе углеводтар (глюкоза, фруктоза, сахароза) 14-20 % тирәһе [9]. Полисахаридтар бета-глюкандар (лентинан), шештәргә ҡаршы тороусанлыҡты һәм иммунитетты күтәрә. ; клетчаткалар фракцияһына кереүсе маннит һәм хитин ағыулы матдәләргә эфектлы сорбент булып тора.
Минераль матдәләр араһында, кеше организмы өсөн файҙалы калий, фосфор, тимер, шулай уҡ кальций, кобальт, селен, цинк, баҡыр һәм башҡа төр элементтар бар. Ҡарама бәшмәге һыуҙа һәм майҙа иреүсән витаминдар сығанағы ла. Уны был йәһәттән ит-һөт аҙыҡтары һәм йәшелсәләр менән бер рәткә ҡуйып була. Шулай уҡ аскорбино кислотаһына, РР витаминына йәшелсәләргә ҡарағында 5-10 тапҡырға байыраҡ[7], D2, Е.
Бәшмәкселек[үҙгәртергә]
Ҡарама бәшмәге сәнәғәт масштабында донъя илдәренең барыһында ла (шул иҫәптән Рәсәйҙә) культуралаштырылған. Сөнки ҡарама бәшмәген, башҡа бәшмәҡтәргә ҡарағанда үҫтереүе еңел. Ул целлюлоза һәм лигнин булған бар ерҙә үҫә. Әйтәйек, Ағас эшкәртеү сәнәғәтенең ҡалдыҡтары -бысҡы ваҡтары, ағас ҡабыҡтары, юнысҡылар һәм ҡағыҙҙар, ҡарама үҫтереүҙә файҙаланыла. Шулай уҡ ауыл хужалығы продукцияһы булған һалам, кукуруз сәкәне һәм һабағы, шәкәр тростнигы ҡамышы, көнбағыш баштары бәшмәк үҫтереү өсөн яҡшы сеймал. Былай үҫтереү бик файҙалы, йылына 350—420кг/м? [10].
Бәшмәктең файҙаланғандан ҡалған ҡалдыҡтарын һыйыр малына, тауыҡ себештәренә һәм сусҡаларға ҡиммәтле аҙыҡ булараҡ файҙаланыла. Башҡа төрт бәшмәктәр үҫтереү өсөн компост әҙерләйҙәр.(Stropharia rugosoannulata)[10].
Галерея[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ По данным сайта MycoBank
- ↑ Beltran-Garcia, M. J., M. Estearron-Espinosa, and O. Tetsuya 1997. Volatile compounds secreted by the oyster mushroom (Pleurotus ostreatus) and their antibacterial activities. Journal Agricultural and Food Chemistry. 45:4049-4052. // Abstract.
- ↑ По данным сайта WEB-энциклопедия патологии леса.
- ↑ George Barron’s Website on Fungi.
- ↑ Morwell National Park — Species — Omphalotus nidiformis.
- ↑ TomVolkFungi.net. Pleurotus ostreatus.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 County Line Mushrooms.
- ↑ J. Alarcon, S. Aguila, P. Arancibia-Avila, O. Fuentes, E. Zamorano-Ponce, and M. Hernandez. Production and Purification of Statins from Pleurotus ostreatus (Basidiomycetes) Strains. Full Text.
- ↑ По данным сайта «Домашнее грибоводство».
- ↑ 10,0 10,1 По данным сайта Региональный центр «Бионика».
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Аурел Дермек. Грибы. — Братислава: Словарт, 1989. — стр. 60.
- З. А. Клепина и Е. В. Клепина. Справочник грибника. — Москва: АСТ-ПРЕСС, 2006. — 256 с (стр. 88)
- «Грибы». Справочник. / пер. с итал. Ф.Двин — Москва: АСТ. Астрель, 2004. — 303 с (стр. 146)
- «Грибы. Справочник-определитель. Более 120 видов» / Автор-составитель Н. Е. Макарова — Москва: АСТ, Минск: Харвест, 2005—320 с (стр. 238)
- Bernas E., Jaworska G., Lisiewska Z., 2006. EDIBLE MUSHROOMS AS A SOURCE OF VALUABLE NUTRITIVE CONSTITUENTS. Acta Sci.Pol., Technol. Aliment. 5 (1), 5-20. pdf.
- Lechner, B.E.; Wright, J.E.; Alberto, E. et al. (2004) The genus Pleurotus in Argentina. Mycologia: Vol. 96, No. 4 pp. 845–858. C сайта Mycobank.
- Сержанина Г. И. Шляпочные грибы Белоруссии — Минск: Наука и техника, 1984.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Вёшенка обыкновенная на сайте «Экосистема».
- Вёшенка обыкновенная на сайте MykoWeb : The Fungi of California. Pleurotus ostreatus.
- Kuo, M. (2005, February). Pleurotus ostreatus: The oyster mushroom. Retrieved from the MushroomExpert.Com Web site: http://www.mushroomexpert.com/pleurotus_ostreatus.html
- Целебные свойства гриба вёшенка. По данным сайта «Всё о и для выращивания грибов дома и на даче».
- Технология интенсивного выращивания грибов вёшенка (Pleurotus ostreatus) на сайте Фермер. RU.
- Вёшенка обыкновенная на сайте Грибница.


text:
Ҡара йыландар
Ҡара йыландар(лат. Vipera, урыҫ. Гадюки) — йыландар отрядының ҡара йыландар ғаиләһенә ҡараған һөйрәлеүселәр заты.
25 төрө билдәле, Африкала һәм Евразияла таралған[1]. Башҡортостанда 2 төрө бар[2].
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Кәүҙә оҙонлоғо 1 метрға тиклем, төҫө асыҡ һоронан алып ҡараға тиклем, арҡаһы кәкре һыҙыҡлы. Башы өсмөйөш йәки трапеция рәүешендә, өҫ яҡтан дөрөҫ булмаған формалағы ваҡ мөгөҙсә менән ҡапланған; ябай ҡара йыландың башында тәре рәүешендәге һүрәт бар. Күҙ ҡараһы вертикаль. Өҫкө яңағында 2 хәрәкәтсән көпшә һымаҡ ағыулы теш урынлашҡан.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Енси диморфизм хас: инә йыландар аталарына ҡарағанда эрерәк. Полигам. Енси яҡтан 3—5 йылда өлгөрә. Йомортҡа-тере бала тыуҙырыусы, көҙөн инә йылан 5‑тән алып 18‑гә тиклем бала тыуҙыра.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
15 йылға тиклем йәшәй. Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Оло йыландар башлыса ваҡ кимереүселәр, тәлмәрйендәр, йәштәре бөжәктәр, лайлалы ҡусҡарҙар, селәүсендәр һ.б. менән туҡлана.
Йәшәйеше[үҙгәртергә]
Яңғыҙ йәки бәләкәй төркөмдәр (2—5 зат), һирәгерәк ҙур өйкөмдәр менән кимереүселәр, һуҡыр сысҡан өңдәрендә, ағас тамырҙары аҫтында, яр, ҡая ярыҡтарында ҡышлайҙар. Ябай ҡара йылан ҡуйы үләнле ҡатнаш урмандарҙа һәм уларҙың ситтәрендә, һыу ятҡылыҡтары ярҙарында тереклек итә, урман һәм урман-дала зоналарында таралған. Дала ҡара йыланы далала, һыубаҫар урмандарҙа, йырындарҙа, ташлы битләүҙәрҙә тереклек итә, дала һәм урман-дала зоналарында таралған.
Файҙаһы[үҙгәртергә]
Ҡара йылан экосистемаларҙа сысҡан һымаҡ кимереүселәрҙең, моллюскыларҙың, бөжәктәрҙең һанын көйләй. Ҡара йылан сағыуы кеше өсөн хәүефле. Ҡара йылан йылан ағыуына ҡаршы сывороткалар, башҡа дарыуҙар алыу маҡсатында аҫрайҙар.[3].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Ҡалып:ReptileDatabaseGenus
- ↑ русские названия приведены по Ҡалып:Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Амфибии и рептилии,
дополнены по Ананьева Н. Б. и др. 2004
- ↑ Ҡалып:ReptileDatabase
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ананьева Н. Б., Орлов Н. Л., Халиков Р. Г., Даревский И. С., Рябов С. А., Барабанов А. В. Атлас пресмыкающихся Северной Евразии (таксономическое разнообразие, географическое распространение и природоохранный статус) — СПб.: Зоологический институт РАН, 2004. — С. 189-218. — 1000 экз. — ISBN 5-98092-007-2.


text:
Һөтимәрҙәр
Һөтимәрҙәр, имеҙеүселәр (лат. Mammalia) — балаларын һөт менән туҡландыра торған умыртҡалы хайуандар класы; имеҙеүселәр.
Төрлө баһалауҙар буйынса, донъяла 5000-дән[1] алып 5400-гәсә[2] төр һөтимәр хайуан билдәле, шуларҙың 380[3] төрө Рәсәйҙә тереклек итә.
Умыртҡалы хайуандар синыфы. 4,5 меңгә яҡын төрө билдәле. Ер шарының бөтөн материктарында, океан һәм диңгеҙҙәрҙә таралған.. Уларҙың төп үҙенсәлектәре: үҙәк нерв системаһының юғары үҫеше, һиҙеү органдарының ҡатлаулы төҙөлөшө, йөн ҡапламы булыу, төрлө тире биҙҙәре (май, тир һ.б.; айырыуса балаларын имеҙеү өсөн һөт биҙҙәре булыу әһәмиәткә эйә - синыфның исеме лә шунан), бүленгән теш системаһы (киҫкестәр, ҡаҙыҡ, урт (аҙыу) алды һәм урт (аҙыу) тештәр, уларҙың һәр береһе үҙ функцияһын үтәй), даими тиәрлек тән температураһы (уртаса 30 °C тирәһе), үпкә менән һулау, дүрт камералы йөрәк. Имеҙеүселәрҙең бер төрҙәре ер өҫтөндә йәшәү рәүешен үҙләштергән һәм тиҙ йүгереүгә яйлашҡан (тояҡлылар, бүре, ҡуян) йә иһә һыйыныу урынын ерҙә тапкан (бурһыһ, йомран); башҡалары ағаста йәшәүгә күскән (тейен, һыуһар); өсөнсөләре һауаға күтәрелгән, һәм уларҙың алғы ослоҡтары ҡанатка еүерелгән (ярғанат); дүртенселәре ер аҫтында йәшәү рәүеше алып бара - уларҙың күреү һәләте шаҡтай дәрәжәлә редукцияләшҡан һәм ҡайһы бер органдары тупраҡта йөрөү юлдары ҡаҙыуға яйлашҡан (һуҡыр сысҡан, ҡыр сысҡандары); имеҙеүселәр араһындағы тирәлек менән тығыҙ бәйләнештә булған төрҙәр бар (йофар, кама, ондатра). Тейен, ҡуян, төлкө, һыуһар һ.б. ҡиммәтле тиреле хайуандар промысел әһәмиәтенә эйә.
Ярғанаттар, ер сысҡандары, ләтчә һ.б. зарарлы бөҗәкләрне һәм кимереүселәрне юҡ итәләр. Ҡайһы бер төрҙәре (күп кенә кимереүселәр һәм тояҡлылар) үҫемлекселеккә, урман хужалығына һ.б. зыян килтерергә мөмкин. Күп кенә имеҙеүселәр (мәҫәлән, кимереүселәр) ҡурҡыныс ауырыу (сума, туляремия) тыуҙырыусыларҙы таратыусы һәм йоҡтороусылар.
- ↑ Павлинов И.Я. Систематика современных млекопитающих. - М.:Из-во Московского Университета. 2003. - 297с. ISSN 0134-8647
- ↑ Wilson D.E.; Reeder D.M. Mammal Species of the World (3rd ed.). - Baltimore: Johns Hopkins University Press. 2005. - 2142 pp. ISBN 978-0-8018-8221-0
- ↑ Павлинов И.Я., Крускоп С.В., Варшавский А.А. и др. Наземные млекопитающие России. - М.:Из-во КМК. 2002. - 298с. ISBN 5-87317-094-0


text:
Ҡара ҡарлуғас
Ҡара ҡарлуғас(урыҫ. Деревенская ласточка, касатка, лат. Hirundo rustica) — ҡыйғас ҡара ҡанатлы, аса ҡойроҡло, кәйелеп шәп оса торған ҡош.
Сыйырсыҡтан бәләкәйерәк. Күмәкләшеп йөрөйҙәр. Ергә ҡунмайынса, бөтә ваҡыттарын һауала үткәрәләр. Ҡанаттары тар һәм оҙон, артҡараҡ ҡайылып тора. Ғойроғо бер аҙ ярылған. дөм ҡара, тамаһы һарғолт аҡ. Башҡа ҡарлуғастарҙан төҫө тигеҙ ҡара булыуы менән айырылып тора.Сырылдаҡ тауыш сығара: "сриии-и-и, срии-и" Ояһы ҡая таштарҙа, кәрниздәрҙә, ағас ҡыуыштарында була, ҡара балсыҡтан һылап эшләй. Ояһының төҙө буй-ала. Ҡанатлы бөжәктәр менән туҡлана, уларҙы һауала ғына тота. Һыуҙы ла осоп барышлай ғына эсә. 2-3 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерә.
Ҡарлуғастың төрҙәре[үҙгәртергә]
- Ҡара ҡарлуғас
- Ауыл ҡарлуғасы
- Ҡала ҡарлуғасы
- Яр ҡарлуғасы
Донъяла барлығы 75 төрө билдәле.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө, 1986 йыл Өфө, 50-се бит.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Позвоночные животные России: Деревенская ласточка(урыҫ.)
- Dewey, T. and C. Roth. 2002. «Hirundo rustica» (On-line), Animal Diversity Web(инг.)
- Ласточка деревенская(урыҫ.)


text:
Алан Тьюринг
Алан Мэтисон Тьюринг (ингл. Alan Mathison Turing; 1912 йылдың 23 июне — 1954 йылдың 7 июне) — инглиз математигы, логигы, криптографы, компьютер фәндәре ғалимы. Тьюринг компьютер фәндәре һәм яһалма интеллект тәғлимәтенең атаһы булараҡ танылыу яулаған. Ул тәҡдим иткән, хәҙерге компьютерҙың моделе булараҡ билдәле Тьюринт машинаһы «алгоритм» төшөнсәһен формалләштерергә мөмкинлек бирә.
Ғалимдың хөрмәтенә булдырылған Тьюринг премияһы — информатика өлкәһендә донъялағы иң юғары дәрәжәле бүләк.