text:
- Подробности
- Просмотров: 308
ПРОГРАММАЛАУ ТЕЛЕ, эшләү эҙмә‑эҙлелеген билдәләгән алгоритмды компьютерға тапшырыу өсөн тәғәйенләнгән формаль тамғалар системаһы; алгоритмды программаға әйләндерә торған яһалма тел; программалау сараһы. П.т. юғары (ниндәйҙер бер телдән, ғәҙәттә, инглиз теленән, алынған һүҙҙәр төркөмө) һәм түбән (машинаға йүнәлтелгән, йәки ассемблер телдәре, мнемоник конструкциялы) кимәлдәгеләре; компиляцияланған (программа‑компилятор м‑н алдан эшкәртелгән) һәм интерпретацияланған (командаларҙы эҙмә‑эҙ рәүештә үҙәк процессорҙың кодына әйләндерә һәм шунда уҡ башҡара торған); программаларҙы ойоштороу алымдары һәм мәғлүмәт м‑н эш итеү ысулдары б‑са – процедуралар аша П.т. (мәҫ., Basiс, Fortran, Pascal, C), функциональ (Erlang, Lisp, Haskell), стеклы (Forth, PostScript), объекттарға йүнәлтелгән (Delphi, C++ һ.б.), скриптлы, йәки сценарийҙарҙы тасуирлаған телдәр (Visual Basic, Python, Ruby, tcl), тамғалар һалыу аша (HTML, XML, pdf һ.б.) булғандарын айыралар. Параллель П.т. (mpC, DVM, Erlang) – бер үк ваҡытта бер нисә ҡоролма башҡара торған программалар төҙөү өсөн; ябайлаштырылған синтаксислы П.т. (Pascal, Logo, КуМир һ.б.) программалау нигеҙҙәрен өйрәнеү өсөн файҙаланалар. 20 б. 60‑сы йй. башлап ӨДАТУ‑ла — төрлө П.т. һәм программалау технологияларын (Ю.С.Кабальнов һ.б.), ш. иҫ. С++ телендәге объекттарға йүнәлтелгән П.т. (В.А. Огородов), MPI ҡулланып параллель программалау (Р.Ғ.Ғәзизов һ.б.) нигеҙҙәре; ӨДНТУ‑ла – “Concept 2.5” мөхитендә сәнәғәт контроллерҙарын П.т. (А.И.Каяшев, Е.А.Муравьёва), хисаплау техникаһын һәм автоматлаштырылған системаларҙы С/С++ телендәге программа м‑н тәьмин итеү проблемалары (Е.А. Никульшина) һ.б.; БДУ‑ла LaTeX системаһын ҡулланыу нигеҙҙәре (К.И. Михайленко, С.Ф.Урманчеев), сигналдарҙы цифрҙар аша эшкәртеүҙең автоматлаштырылған системаларын төҙөү һәм программалау (С.С.Гоц) тикшерелә.
С.Ю.Лукащук, К.И.Михайленко
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


c: text/html

text:
8-12 октябрҙә Башҡорт академия драма театры 95 йыллыҡ юбилейы айҡанлы баш ҡалабыҙ Мәскәүгә гастролгә бара. Сығыштар «Сатирикон» театрының Ҙур сәхнәһендә була.
Мәскәү – донъя театр мәҙәниәте үҙәге. Бында ҙур ижади проекттар ярала, тормошҡа ашырыла, сәхнә сәнғәтенең заманса алымдары табыла. Театр донъяһында яңы фекер тыуа Мәскәүҙә. Театрҙың баш ҡала театр сәнғәте әһелдәре һәм тамашасылары менән даими бәйләнештә йәшәүе коллективтың профессиональ театр булып ойошҡан тәүге йылдарынан уҡ башлана һәм ул, иң беренсе, Мәкәрим Мәһәҙиев исеме менән бәйле. Тарихҡа күҙ һалһаҡ, Мәскәүгә тәүге гастролдәрен Башҡорт театры 1927 йылда уҡ ойоштора, ә 3 йылдан - 1930 йылда СССР халыҡтары театрҙары һәм сәнғәтенең Бөтә Союз олимпиадаһына саҡырыла. 1955 йылда Театр Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнаша. 1967 йылда И.Йомағолов пьесаһы буйынса «Нәркәс» спектакле менән Рәсәй драма спектаклдәре смотрына саҡырыла һ.б. Мәскәүгә гастролдәр һуңғы миҙгелдәрҙә 1999, 2004, 2009 йылдарҙа ойошторола.
Бынан 10 йыл элек Мәскәү гастролдәре тамамланғас театр белгесе Татьяна Никольская, «Культура» газетаһында ( 13 октябрь, 2004 йыл) былай тип яҙғайны: «Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры гастролдәренән һуң һеҙҙең ергә барып, унда кешеләр нисек йәшәгәнен күрге килә. Әгәр театрҙы тормош көҙгөһө, тип атаһаҡ, күңелдә: башҡорт театры спектаклдәренә шул тиклем рухи таҙалыҡ һәм оптимизм ҡайҙан килә икән, тигән һоҡланғыс һорау уяна».
Был юлы ла Башҡорт академия драма театры Мәскәү тамашасыһына, унда йәшәгән милләттәштәребеҙгә һуңғы йылдарҙа донъя күргән, респбулика театр мәҙәниәтендә ваҡиға булып ҡабул ителгән спектаклдәрен тәҡдим итә. Улар «Шәүрәкәй» (М.Буранғолов, реж. А.Абушахманов) музыкаль комедияһы (8 октябрь), «Аҡ пароход» ( С.Айытматов, реж. О.Ханов) драмаһы ( 9 октябрь), «Ҡара йөҙҙәр» (М.Ғафури һәм Ф.Достоевский әҫәрҙәре мотивтары буйынса, режиссеры – А.Абушахманов) спектакле (10 октябрь), «Эдип батша» (Софокл, режиссеры И.Саҡаев) хаким ҡарашынан сәхифәһе (11 октябрь) һәм, әлбитттә, баш ҡала тамашасыһына байрам бүләге - театрҙың юбилей тамашаһы (12 октябрь).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Убанги
Уба́нги — Үҙәк Африкала Конго йылғаһының төп ҡушылдығы.
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йылғаның башы Үҙәк Африка Республикаһы һәм Конго Демократик Республикаһы сигендә Джакома ҡалаһы янында Мбому һәм Уэле йылғалары ҡушылған ерҙә урынлашҡан.
Үҙенең тәүге 370 км оҙонлоғонда йылға көнбайыш йүнәлешендә аға, артабан киң элмәк яһап көньяҡ-көнсығышҡа табан борола һәм һуңынан Үҙәк Африка Республикаһының баш ҡалаһы Банги аша үтә. Банги ҡалаһынан 100 км-ҙан һуң һәм үҙенең тамағына тиклем Конго Демократик Республикаһы һәм Конго Республикаһы араһында тәбиғи сик барлыҡҡа килтерә. Банги ҡалаһынан 550 км аҫтараҡ һәм Мбандака ҡалаһынан 90 км көньяҡ-ҡөнбайыштараҡ Убанги Конго йылғаһына ҡоя.
Һул ҡушылдығы Уеле менән бергә Убанги йылғаһының оҙонлоғо 2 272 км тәшкил итә. Уртаса һыу сығымы 4000 м³/с, миҙгеленә ҡарап ул 800-ҙән 11000 м³/с ҡәҙәр үҙгәрә[1].
Үҙәк Африка Республикаһында, бигерәктә Банги ҡалаһынан түбәнерәк ағымында суднолар йөрөшлө һәм илдең иң мөһим транспорт артерияларының береһе булып тора, сөнки ямғырҙар осоронда күп юлдарҙы һыу баҫа.
1960-сы йылдарҙан, кибеп барыусы Чад күлен тулытырыу маҡсатында, Убанги һыуҙарын Шари йылғаһы үҙәненә бороу проекттары буйынса фекер алышыуҙар бара.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Bossche J.P. vanden Source Book for the Inland Fishery Resources of Africa, Volume 1 — Food and Agriculture Organization of the United Nations, 1990. — P. 338. — ISBN 9789251029831.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Убанги — Хәҙерге заман географик атамалар һүҙлеге / Акад. В. М. Котляков редакцияһы. — Электрон баҫма. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006 (рус.)


text:
Иң өлгөрҙөр
Баймаҡ районында иң-иңдәр кем тип уйлайһығыҙ?
Эйе, ул Иҫке Сибай урта мәктәбенең әүҙем һәм һәләтле уҡыусылары. Шау-гөр килеп торған мәктәпте Сәлих Мөхөтдин улы Рафиҡов етәкләй.
Уҡыу йортондағы бер сара ла 3 "а” класы уҡыусыларынан башҡа үтмәй. Улар отҡор ҙа, шаян да, аҡыллы ла. "Аҡбуҙат" журналының тоғро дуҫтары.
Класс етәкселәре Әҡлимә Зәйнулла ҡыҙы Утарбаева балаларҙы төрлө фәндәрҙән уҡыта, һүрәт төшөрөргә, шиғырҙар яҙырға өйрәтә.
Уҡыусыларҙың иң әүҙемдәре - Нәркәс Ишмырҙина район кимәлендә үткән "Һаумы, һаумы әкиәт", "Урал батыр" эпосын яттан һөйләүселәр бәйгеһендә призлы урындар яуланы. Айтуған Сибаев фәнни - тикшеренеү эше буйынса, балар араһындағы "Портфолио" конкурсында еңеүсе булды. Аделина Уралбаева менән Нәркәс Баймөхәмәтова һүрәт төшөрөргә шәп. Төрлө конкурстарҙа тик призлы урындар ғына яулайҙар.
Спорт буйынса ла ҡалышмайҙар. Физкультура уҡытыусыһы Фәнис Фәрит улы Яҡупов менән бергә футбол, пионербол уйнайҙар.
"Бындай тырыш уҡыусылар илебеҙҙең киләсәге булыр!” – тип ғорурлана Әҡлимә Зәйнулла ҡыҙы.Айнар Байбулатов әҙерләне


text:
Ҡасимов Салауат Фиҙрәт улы
Ҡасимов Салауат Фиҙрәт улы (19 декабрь 1934) — тарихсы, тарих фәндәре докторы (1995).
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1934 йылдың 19 декабрендә Башҡорт АССР-ының Белорет ҡалаһында тыуған. 1962 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих-филология факультетын тамамлай. 1964 йылда СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына аспирантураға уҡырға инә. Институтты тамамлағанда «Социалистик төҙөлөш йылдарында Башҡорт АССР-ының дәүләт тикшереү органдары (1917—1943 йылдар)» тигән темаға диссертация яҡлай.
1967 йылдан 1989 йылға тиклем Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡыта. 1989 йылдан 2000 йылға тиклем — өлкән хеҙмәткәр, артабан СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында бүлек мөдире булып эшләй. 2003 йылдың 28 февраленән РФА Өфө фəнни үҙəгенең Р.Ғ.Кузеев исемендəге Этнологик тикшеренеүҙəр институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһын башҡара. 2009 йылда фән һәм техника өлкәһендә Башҡортостан Республикаһының Дәүләт премияһы менән бүләкләнә. Артабан Башҡортостандың милли-дәүләт төҙөлөшөн тикшереү менән шөғөлләнә. 200-ҙән артыҡ фәнни эштәр, 6 монография авторы.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1986)
- Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендә Дәүләт премияһы (2009).
Фәнни эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғилми тикшеренеүҙәренең төп йүнәлеше — Башҡорт АССр-ының милли-дәүләт төҙөлөшө тарихы. Ул 200-ҙән артыҡ ғилми хеҙмәт һәм 6 монография авторы.
Фәнни хеҙмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Социалистик төҙөлөш йылдарында Башҡорт АССР-ының дәүләт тикшереү органдары (1917—1943 йылдар) Пермь, 1969.
- Башҡорт халҡының милли автономия өсөн көрәше (1917—1919). Өфө, 1992.
- Башҡорт совет автономияһының ойошоу тарихы (1919—1925). Өфө, 1993.
- Башҡорт халҡының милли дәүләтселегенең ойошоуы (1917—1925). Екатеринбург, 1995.
- Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәтенең 1919 йылдың 20 мартындағы килешеүе// Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәтенең Башҡорт Совет Автономияһы тураһындағы килешеүе Рәсәй федерализмының заман проблемалары күҙлеге аша: Үҙәк Совет власы һәм Башҡорт Хөкүмәтенең Башҡорт Совет Автономияһы төҙөү тураһындағы Килешеүгә ҡул ҡуйыуына 85 йыл тулыуға арналған фәнни-ғәмәли конференция материалдары. Өфө: БДУ, 2004. 32-35 биттәр.
- «Контрреволюцион вәлиҙилек тураһында» тарихи документтар йыйынтығынан. //Көньяҡ Урал археографияһы 4-се төбәк-ара фәнни-ғәмәли конференция материалдары. Өфө: Информреклама, 2004. 81-82 биттәр.
- Рәсәй менән Башҡортостандың килешеү мөнәсәбәттәре тураһында. // Рәсәйҙә хәҙерге заман этно-сәйәсәт һәм этно-социаль процестары: Башҡортостан Республикаһы моделе: төбәк-ара фәнни-ғәмәли конференция материалдары . Өфө: Информреклама, 2004. 93-97 биттәр.
- Бөйөк Ватан һуғышы осоронда БАССР-ҙа дәүләт төҙөлөшө: 60 йылдан һуң ҡараш. Өфө, 2004.
- Башҡорт АССР-ының ойошоуы // 1917—1990 йылдарҙа Башҡортостан Тарихы. Өфө, 2004. 1-се том. 17-57 биттәр (авторҙашлыҡта), 54-70, 122—141, 152—163 биттәр.
- Ә.Ә.Вәлидов — Башҡортостан автономияһын ойоштороусы: Рәсәй федерализмы башында (1917—1920 йылдар): док. һәм материалдар. 1 киҫәк. Өфө: Китап, 2005.
- 1926—1945 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының дәүләтселек үҫеше. Өфө: Ғилем, 2006. 144 бит.
- 1946—2000 йылдарҙа Башҡортостандың милли-дәүләт ҡоролошо. Өфө: Ғилем, 2009. 160 бит.
- Ә.Ә.Вәлидов — Башҡортостан автономияһын ойоштороусы: Рәсәй федерализмы башында (1917—1920 йылдар): док. һәм материалдар. 2 киҫәк. Өфө: Китап, 2011.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Статья в Башкортостан: Краткая энциклопедия
- Сотрудники Института этнологических исследований УНЦ РАН
- Рәсәй фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Этнологик тикшеренүҙәр институты хеҙмәткәрҙәре.
- Башҡортостан Республикаһы Президенты Указы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 277
“ТИРМӘНСЕ ҠЫҘЫ”, Дж. Паизиеллоның 2 шаршаулы операһы (Дж.Паломб либреттоһы). 1788 й. яҙылған. Опера һәм балет театрының тәүге постановкаһы. 3 шаршаулы “Т.ҡ.” башҡ. телендәге (Ғ.Р.Шәмуҡов тәржемәһе) премьераһы 1938 й. 14 дек. үтә (муз. етәксеһе һәм дирижёры П.М.Славинский, реж. Ҡ.Ғ.Бәкеров, ҡуйыусы рәссамы Н.В.Ситников, хормейстеры О.М.Райцын). Төп партияларҙа Чайковский П.И. исемендәге Мәскәү консерваторияһы эргәһендәге Башҡорт студияһын тамамлаусылар: Б.Н.Вәлиева (Ракелина), М.Е.Ғабдрахманова (Лиза), Х.Л.Ғәлимов (Барон), В.Н.Галкин (Пистофоло), З.З.Илбаева (Фердинанда), У.Я.Калинина‑Сыртланова (Баронесса), Ғ.С.Хәбибуллин (Судья). Опера музыкаһы рококо, сентиментализм һәм халыҡ йыры стилдәрен берләштерә. Һуңыраҡ “Т.ҡ.” шул уҡ ижади составта урыҫ телендә ҡуйыла.
А.Р.Сабирова
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 544
ҒӘБДРӘШИТОВ Фазулла Ғабдулла улы [25.10.1903, Өфө губ. Бәләбәй өйәҙе Иҫке Ҡандра а. (БР‑ҙың Туймазы р‑ны) — 5.4.1975, БАССР‑ҙың Бүздәк р‑ны Бүздәк ҡсб], Советтар Союзы Геройы (1944). Б.В. һуғышында ҡатнашыусы. 1941 й. тиклем һәм 1946 й. алып Туймазы, Бүздәк район ҡулланыусылар союздарының әҙерләү контораларында эшләй. 1942 й. авг. башлап Брянск, Көньяҡ‑Көнбайыш, Сталинград, Үҙәк, Белоруссия, 2‑се һәм 1‑се Белоруссия фронттарында хеҙмәт итә. Герой исеменә 61‑се армия Чернигов кавалерия дивизияһы 60‑сы гвардия кавалерия полкының станоклы пулемёт тоҫҡаусыһы гвардия рядовойы Ғ. 1943 й. 18 һәм 20 сент. Украина ССР‑ы Бегач, Березна һәм Лопатино аа. өсөн һәм 28 сент. Белорус ССР‑ы Нивки а. янында Днепр й. аша сыҡҡанда күрһәткән батырлығы өсөн лайыҡ була. 1945 й. Ғ. демобилизациялана. Ленин орд. м‑н бүләкләнгән (1944).
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Лапсарь
Лапсарь — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Сизьма йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә)[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса [2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000008483
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000848
- Бассейн коды — 08.01.02.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
- ГӨ буйынса сығарылыш — 0
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ «Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры».
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Лапсарь.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 603
ДӘҮЛӘТ ХЕҘМӘТЕ, РФ‑тың һәм уның субъекттарының, РФ һәм уның субъекттары дәүләт органдарының, РФ Конституцияһы, РФ субъекттары конституциялары, федераль закондар, РФ субъекттары закондары м‑н федераль дәүләт органдары һәм РФ субъекттары дәүләт органдарының вәкәләттәрен туранан-тура башҡарыу өсөн булдырылған вазифаларҙы биләгән кешеләрҙең вәкәләттәренең үтәлешен тәьмин итеү б‑са РФ граждандарының һөнәри хеҙмәт эшмәкәрлеге; административ хоҡуҡтың үҙәк ин‑ттарының береһе. Д.х. системаһы дәүләт граждан, хәрби, хоҡуҡ һаҡлау хеҙмәттәрен үҙ эсенә ала. Хәрби һәм хоҡуҡ һаҡлау хеҙмәттәре федераль Д.х. төрҙәре булып тора; дәүләт граждан хеҙмәте федераль хеҙмәткә һәм РФ субъекты хеҙмәтенә бүленә. РФ субъектының дәүләт граждан хеҙмәтен хоҡуҡи яҡтан көйләү — РФ‑тың һәм РФ субъектының берлектәге, ә уны ойоштороу РФ субъекты ҡарамағына инә. Д.х. т‑дағы закондарға РФ Конституцияһы, 2003 й. 27 майындағы “Рәсәй Федерацияһы дәүләт хеҙмәте системаһы тураһында”, 2004 й. 27 июлендәге “Рәсәй Федерацияһы дәүләт граждан хеҙмәте тураһында” федераль закондары һ.б. нормативхоҡуҡи акттар ҡарай. БР‑ҙа 2005 й. 18 июлендәге “Башҡортостан Республикаһы дәүләт граждан хеҙмәте тураһында” законы эшләй. БР‑ҙың дәүләт граждан хеҙмәте закондар сығарыу власы, башҡарма власть һәм суд власы органдары аппараттарында, ш. уҡ дәүләт исеменән уның функцияларын башҡарыусы һәм БР‑ҙың закон сығарыу акттары б‑са БР дәүләт граждан хеҙмәтен бойомға ашырыусы органдарға ҡараған башҡа дәүләт органдарында ғәмәлгә ашырыла. БР‑ҙың Д.х. кеше һәм граждан хоҡуҡтары һәм иреклеге өҫтөнлөгө, граждандарҙың БР‑ҙың Д.х. инеүгә тиң мөмкинлеге, хеҙм‑рҙәрҙең профессионализмы һәм компетентлығы, Д.х. тотороҡлолоғо, БР Д.х. т‑да мәғлүмәт алыу мөмкинлеге, БР Д.х. ижт. берекмәләр м‑н үҙ-ара эш итеүе, хеҙм‑рҙәрҙең һөнәри хеҙмәт эшмәкәрлегенә хаҡһыҙ ҡыҫылыуҙарҙан яҡланған булыуы һ.б. принциптарға нигеҙләнә.
Төбәктә Д.х. системаһы Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң барлыҡҡа килә. Воевода идаралығы индерелгәндән һуң “батша хеҙмәте” (ҡара: Ҡазан һарайы приказы, Өфө приказ өйө) барлыҡҡа килә, уны хеҙмәтле кешеләр, дьяктар, подьячийҙар һ.б. башҡара. Башҡ. феодаль ҡатламы Мәскәү батшаһына хеҙмәткә йәлеп ителә; дәүләттең көнсығыш сиктәрен һаҡлаған өсөн (ҡара: Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте), Урта Азия ханлыҡтары, Себер ханлығы һ.б. м‑н дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырған өсөн “батшанан хеҙмәт хаҡы” ала. 18 б. алып төбәк администрацияһы көньяҡ-көнсығыш сиктәрҙең именлеген тәьмин итеү, башҡорттарҙы буйһондороп тотоу һ.б. функциялар башҡара. Был мәсьәләләрҙе хәл итеүгә идара итеүҙең кантон системаһы булышлыҡ итә. Ырымбур губернаһы һәм Өфө губернаһы барлыҡҡа килгәндән һуң урындағы идара органдарында Д.х. ойоштороу, дәүләт вазифаларына һайлап алыу, уны башҡарыу принцибы һәм тәртибе ҡәтғи көйләнә һәм Рәсәйҙең Европа өлөшө губерналарындағы кеүек үк була. 18 б. башынан төбәктә административ аппараттың уникаль төрө — тау-завод администрацияһы барлыҡҡа килә. Рәсәй империяһы законы б‑са, Д.х. ҡабул иткәндә, кандидаттың ҡайһы ҡатламдан булыуы, йәше һәм белем кимәле иҫәпкә алынған. Д.х. административ һәм суд органдарына инеүҙә дворяндар (ҡара: Дворянлыҡ), шәхси дворяндарҙың, 1‑се гильдия сауҙагәрҙәренең, Д.х. торған кешеләрҙең, ғалимдарҙың һәм рәссамдарҙың улдары өҫтөнлөккә эйә булған; һалым түләүселәрҙе һәм башҡа түбән ҡатлам кешеләрен Д.х. хоҡуҡ биреүсе уҡыу йортон тамамла майынса хеҙмәткә алыу тыйылған. Вазифа биләү хоҡуғы һәм тәртибе “Рангылар табеле” (1722) б‑са көйләнеүсе граждан чиндары (чиновникка бирелә торған титул) системаһына нигеҙләнгән. Бөтә вазифалар түбәнге, урта һәм юғары кластарға бүленгән. Унан тыш, табелгә инмәгән дәүләт хеҙм‑рҙәре — “канцелярия хеҙмәтселәре” төркөмө була, ул хеҙмәт эшмәкәрлегенең башланғыс баҫҡысы һанала. Тейешле йыл эшләгәндән һуң юғарыраҡ чин бирелгән һәм был хоҡуҡтарға, (мөлкәт һәм мөлкәткә ҡарамаған), ш. иҫ. икенсе ҡатламға күсеү хоҡуғына, бәйле булған. Д.х. төп ойоштороу принциптарының береһе иң түбәнге класс чинынан юғарыһына тиклем күтәрелеүҙән ғибәрәт булған.
19 б. 60‑сы йй. алып ҡайһы бер учреждениеларға һәм вазифаларҙың ҡайһы бер категорияларына бөтә ҡатлам вәкилдәренә лә инеү рөхсәт ителгән. Д.х. өсөн ведомстволар билдәләгән күләмдә аҡсалата эш хаҡы түләнгән. 1897 й. халыҡ иҫәбен алыу б‑са, Өфө губерна дәүләт идаралығы аппаратында эшләүселәр һаны 3426 кеше тәшкил иткән, шуларҙың 2054‑е адм.-суд органдарында хеҙмәт иткән; йәмәғәт һәм ҡатлам хеҙмәттәрендә — 1372, штатлы вазифаларҙа 2581 кеше эшләгән; Д.х. урыҫтар — 84,18%, башҡорттар — 6,92%, татарҙар — 5,22%, мариҙар — 0,7%, сыуаштар 0,62% булған. Төбәктең урыҫ булмаған халыҡ вәкилдәренең Д.х. инеү мөмкинлеге бик аҙ булған, сөнки урыҫ телен белеү талап ителгән. Шулай уҡ дингә бәйле сикләүҙәр ҙә булған. Хакимлыҡ итеүсе Сенаттың 1873 й. 2 дек. указына ярашлы, ҡала думалары гласныйҙарының өстән ике өлөшө христиандарҙан торорға тейеш булған. Революциянан (1917) һуң Рәсәй империяһы Д.х. бөтөрөлә, РСФСР Бөтә Рәсәй ҮБК‑ның һәм ХКС‑ының 1917 й. 10 нояб. “Ҡатламдарҙы һәм граждан чиндарын бөтөрөү тураһында” декреты м‑н граждан чиндары бөтөрөлә. Элекке губерна учреждениелары губерна башҡарма ком‑ттарына үҙгәртелә (ҡара: Ырымбур губерна хәрби-революцион комитеты, Өфө губерна революцион комитеты). Өйәҙҙәрҙә һәм улустарҙа Эшсе, һалдат һәм крәҫтиән депутаттары советтары (ҡара: Советтар) ойошторола. Өфө губ. Башҡ. республикаһына (Бәләкәй Башҡортостан) ҡушылыу м‑н совет идара итеү персоналының сифат һәм һан составы үҙгәрә. Респ. һәм кантон учреждениеларында 1929 й. ҡарата — 9574, 1940 й. 11903 совет хеҙм‑ре эшләй. 30—40‑сы йй. Д.х. өлкәһендә йәшеренлек, ябыҡлыҡ һәм партияла тороу принцибы б‑са ентекле һайлап алыуға нигеҙләнгән номенклатур бюрократия формалаша. Етәксе партия һәм совет кадрҙарын респ. һәм өлкә Юғары партия мәктәптәре (ҡара: Өфө юғары партия мәктәбе) әҙерләй. Партия һәм совет структураларының ҡушылыу процесы бара: респ. райондары һәм ҡалалары партия ком‑ттарында халыҡ хужалығының ҡайһы бер тармаҡтарына етәкселек итеүсе бүлектәр ойошторола, дәүләт органдарының партия органдарына буйһоноу практикаһы барлыҡҡа килә. 1987 й. ҡарата идара итеү органдарында мәшғүл хеҙм‑рҙәр һаны 14258 кеше тәшкил иткән. Совет осоронда Д.х. т‑да махсус закон булмай. Партия һәм совет хеҙм‑рҙәренең хоҡуҡи хәле, нигеҙҙә, СССР‑ҙың хеҙмәт законы м‑н билдәләнә, дәүләт органдарында эшләүселәр бөтәһе лә дәүләт хеҙм‑рҙәре тип таныла. Айырым хоҡуҡи институт булараҡ Д.х. 1993 й. РФ Конституцияһын ҡабул иткәндән һуң формалаша башлай.
РФ Президентының 1993 й. 22 дек. Федераль Д.х. т‑дағы положениены раҫлаған указы тәүге норматив-хоҡуҡи акт була, артабан 1995 й. 31 июлендә “Рәсәй Федерацияһында дәүләт хеҙмәте нигеҙҙәре тураһында” федераль закон ҡабул ителә (2004 й. көсөнән сыға). БР‑ҙа Д.х. т‑да закон 1994 й. ҡабул ителә (2005 й. көсөнән сыға). Граждан хеҙмәте вазифаларына ҡарата квалификация талаптары иҫәбенә һөнәри белем (юғары йәки урта) кимәленә, Граждан хеҙмәте стажына йәки һөнәр б‑са эш стажына (тәжрибәһенә), вазифа бурыстарын үтәү өсөн кәрәкле һөнәри белемгә һәм оҫталыҡҡа талаптар инә. Граждан хеҙмәтендә биләгән вазифаға ярашлы, дәүләт хеҙм‑рҙәренә, квалификация имтиханы һөҙөмтәләренә ҡарап, класс чиндары бирелә. БР‑ҙың тулы хоҡуҡлы дәүләт советнигы, БР‑ҙың дәүләт советнигы кеүек класс чиндарын — Башҡортостан Республикаһы Президенты, башҡа чиндарҙы дәүләт органы етәксеһе йәки ул вазифаны башҡарыусы башҡа кеше бирә. БР‑ҙа дәүләт власының федераль органдарында Д.х. 16207 кеше иҫәпләнә, шуларҙың 12581‑е – башҡарма власть, 3626‑һы — суд власы һәм прокуратура органдарында; респ. дәүләт власы органдарында — 18622 кеше, шуларҙың 582‑һе — закондар сығарыу, 17104‑е — башҡарма власть, 936‑һы — суд власы һәм прокуратура, 195 кеше башҡа дәүләт органдарында хеҙмәттә (2010). Д.х. мәсьәләләрен хәл иткәндә, дәүләт органдары эшмәкәрлеген координациялау маҡсатында, 2004 й. Муниципаль (дәүләт) хеҙмәте мәсьәләләре б‑са респ. комиссияһы ойошторола. Дәүләт хеҙм‑рҙәрен әҙерләү һәм уларҙың квалификацияһын күтәреү Авиация техник университетында, Аграр университетта, Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһында, Иҡтисад һәм сервис академияһында һ.б. ғәмәлгә ашырыла. Йәмғиәттең хоҡуҡи һәм соц. ин‑ты булараҡ Д.х. т‑да мәсьәләләр И.Р.Ғимаев, С.Ю.Кабашов, В.Л.Усачёв, М.И.Халиҡов, М.Ә.Әйүпов һ.б. тарафынан өйрәнелә.
Әҙәб.: Гимаев И.Р. Государственная служба как институт правового государства: проблемы теории и практики. М., 2004.
С.Ю.Кабашов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 256
УРМАНЧЕЕВ Саид Фёдорович (20.2. 1952, Өфө), механик. Физика‑матем. ф. д‑ры (2005), проф. (2010). Мәскәү энергетика ин‑тын тамамлаған (1975). 1980 й. алып СССР ФА УрБ БФҮ‑нең Физика һәм матем. бүлегендә, 1988 й. — Математика ин‑тында, 1991 й. — РФА Себер бүлексәһенең Күп фазалы системалар механикаһы ин‑тында (Төмән ҡ.) эшләй. 1992 й. башлап РФА Өфө ФҮ‑нең Механика ин‑тында: өлкән ғилми хеҙм‑р, 2000 й. — лаб. мөдире, 2001 й. — фәнни эштәр б‑са дир. урынбаҫары, 2003 й. — дир.; бер үк ваҡытта 1992 й. алып БДУ‑ла уҡыта. Фәнни эшмәкәрлеге күҙәүле мөхиттәр динамикаһына, термогидродинамикаға, матем. моделдәр әҙерләүгә арналған. У. тарафынан туйындырылған күҙәүле мөхиттәрҙә бәрмә тулҡындар таралыуы теорияһы үҫтерелгән, фаза-ара тәьҫирләшеү көстәренең акустик тулҡындарҙың ҡайтарылыу һәм һүнеү процестарына йоғонтоһо анализланған, термоүҙлелеге аномаль булған шыйыҡсалар гидродинамикаһының нигеҙҙәре төҙөлгән, бер төрлө булмаған т-ра ҡырында шыйыҡсаларҙың термоүҙле структуралар барлыҡҡа килеү сәбәпле ағыуы законлыҡтары асылған, каталитик крекинг ҡулайламаһының лифт- реакторы каналында ваҡ бөртөклө катализаторҙың ағыуы мәсьәләһенең матем. моделе һәм сисеү алгоритмы һ.б. табылған. 150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Х е ҙ м.: Моделирование взаимодействия воздушной ударной волны с пористым экраном //Физика горения и взрыва. 2000. Т.36. №4 (авторҙ.); Установившееся течение жидкости с температурной аномалией вязкости //Доклады Академии наук. 2004. Т.396. №2 (авторҙ).
В.Н.Киреев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Сырлауыҡ
Сырлауыҡ (рус. Белокрылый жаворонок, лат. Melanocorypha leucoptera Pal) — һабан турғайҙары ғаиләһендәге ҡош, ҡайһы бер диалекттарҙа буҙтурғай[1].
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Буҙлаҡ, буҙ турғай. Сыйырсыҡ ҙурлығында. Түбәһе, яурындары, муйынының ике яғы, ҡойроҡ өҫтө ерән, һырты көрән таплы һарғылт һоро, кәүҙәһенең аҫ яғы, ҡойроғоноң ике яҡ сите аҡ. Ҡара ҡанаттарында күҙгә ташланып торған киң арҡыры аҡ һыҙыҡ бар. Башҡа һабан турғайҙарынан төҫө һәм ҙурлығы менән айырыла. Ерҙә лә, һауала ла һайрай.
Тауышы көслө сырылдау. Әремле һәм сәнске үләнле яландарҙа йәшәй. Күсеп йөрөүсе ҡош. һирәк осрай. Бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Ояһын ергә ҡора. Унда көрән таплы аҡһыл йәшел, йәки аҡһыл һары 4—6 бөртөк йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө, 1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
- ↑ Русско-башкирский словарь сельскохозяйственных терминов (Ф.С.Мурзакаев, 2001)


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Мәҙәниәт » Тормош нигеҙе – ижад
Тормош нигеҙе – ижад
Башҡорт телендә йырҙар ижад итеп, уларҙы үҙе башҡарған ҡаҙаҡ егете Ким Жубатов, тыуған ауылым Иҙелбәктә үҙенән-үҙе йыр тыуа, ти
Көн һайын эргәбеҙҙән тиҫтәләрсә, йөҙҙәрсә кеше үтеп китә. Уларҙың күбеһе беҙҙең өсөн асылмаған сер булып ҡала. Ә бит һәр кем – айырым бер донъя, тотош йыһан кеүек. Уйлап ҡараһаң, хатта ғүмер буйы яныңда йәшәүсе күршеңде, улай ғынамы, ҡан ҡәрҙәшеңде лә тулыһынса белеп бөтөп, асып булмай. Шуға ла берәй талантлы, уңған, матур, бай күңелле кеше менән танышҡас та, уның менән йәһәтерәк һеҙҙе лә, гәзит уҡыусыларыбыҙҙы, таныштырғы килә. Һеҙ ҙә ҡыуанһын, илһамланһын, өлгө алһын өсөн.
Бөгөн “беҙҙең асыш”та – Ейәнсура районының Иҙелбәк ауылы егете Ким Жубатов.
Башҡорт телендә йырҙар ижад итеп, уларҙы үҙе башҡарған Ким Рим улы милләте буйынса ҡаҙаҡ. Ләкин, миңә гүзәл башҡорт теле, моңло башҡорт йырҙары ныҡ оҡшай, тигән һүҙҙәре менән яҡын туғанға әйләнде лә ҡуйҙы. Беҙҙең телдә иркен һөйләшкән, йырҙарыбыҙҙы өйрәнгән, тыуған еребеҙҙе үҙ иткән Ким бәләкәй сағынан уҡ йыр-моңға ғашиҡ. Тәүге тапҡыр сәхнәгә “Әсәйемдең тыуған көнө” йыры менән ун йәшендә сыҡҡан.
– Иҙелбәк ауыл клубында сығыш яһағанда тулҡынланманым да. Рауил ағайым өйрәткән йырҙы бар күңелемде һалып башҡарҙым да, тамашасыларҙың алҡыштары аҫтында ғүмерлеккә сәхнәгә мөкиббән киттем. Тормошомдо сәнғәт һәм педагогика менән бәйләргә теләгәнемде белгәс, барыһы ла көлдө, ышанманы. Һинән, “өслө” һәм “дүртле” билдәләренә генә уҡыған уҡыусынан, ниндәй музыка уҡытыусыһы сыҡһын, тинеләрме икән. Тәүге тапҡыр мәктәпкә практикаға ҡайтҡас, уҡытыусыларым үтә ғәжәпләнде. Дәрестәремә ҡыҙыҡһынып инеп ҡарағандарында һынатмаҫҡа тырыштым. Уларҙы ла, үҙемде лә. Иҫләйһеңме, нисек итеп беҙҙе тыңламай ҡаңғырта торғайның, хәҙер белдеңме инде уҡытыусы һөнәренең ҡалай ауыр икәнен, тигәндәрендә, ысын күңелдән, эйе, белдем, тинем. Музыка уҡытыусыһы һәм психолог дипломын алһам да, белем усағында балалар менән эшләүе оҡшаһа ла, әлегә мәктәпкә эшкә барманым, сөнки миңә аяҡҡа баҫырға кәрәк (баш ҡалала аҡсалыраҡ эш таптым). Атайым вафат булғас, бер әсәйгә өсәүләп – Фаина апайым, мин, Тимерлан ҡустым – күҙ терәп ҡалдыҡ бит. Арҡа терәр кеше юҡ. Хәйер, бар. Бәхет исемле олатайым, Рәфиә өләсәйем иҫән, шөкөр, башҡа туғандарым бар. Бала саҡтан бергә уйнап үҫкән Рөстәм, Рәмзил, Илнар ағайҙарым – иң яҡын дуҫтарым. Беҙ фермер хужалығы тотабыҙ, һәм элек олатайым менән икәүләшеп ат көтөп, ҡымыҙ бешеп һаттыҡ. Уның менән һәүетемсә генә гәпләшеп, һыбай йөрөүе үҙе бер бәхет ине. Ә Рәфиә өләсәйемдең йырлағанын ишетһәгеҙ! Ул бер ниндәй махсус уҡыу йортон тамамламаһа ла, оҙон көйҙәрҙе шундай оҫта башҡара, артистарың ары торһон. Уға оҡшап беҙҙә йырсылар күптер, тим. Атайым йырланы, Руслан һәм Рауил ағайҙарым йырлай, атайымдың апаһы Гөлгөнә инәйҙең балалары Марсель менән Венера ла моңға бай кешеләр. Йыр – беҙҙең ҡаныбыҙҙа. Йырламайынса түҙеп булмай ҙа ул. Мәҫәлән, мин һәр саҡ йырлап, эстән генә булһа ла көйләп йөрөйөм. Ҡалала тауыш үҙгәрә, тын ҡыҫыла. Ә ауылға ҡайтһаң, үпкә яҙылып киткәндәй, ҡолас йәйеп, тауышыңдың бөтә тәрәнлегендә, киңлегендә донъя тултырып йырларға тартылаһың. Әлдә ҡалала түгел, ә ауылда тыуып үҫкәнмен, тип ҡыуанам. Таш йорттар араһында йәшәп, асфальт өҫтөнән генә атлағанда күңел тарлыға, илһам ҡанаттары тала, йөрәк ҡатҡандай. Ҡала балаһы булһам, ижад итә алмаҫ инем, тимәксемен. Ауылда тыуған еремдең гүзәллеген күреп, тойоп, байығанмын, илһамланғанмын. Ер көсөн тойоу, иркенлек, хозурлыҡ миңә һауа кеүек талап ителә. Бәләкәйҙән йомшаҡ һыуында ҡойоноп, ярында ҡыҙынып үҫкән, һәр бөгөлө, төбөндәге һәр ташы таныш Ҡаҙанболаҡ йылғаһының ярына сығып баҫыу менән күңелемдә йырҙар тыуа, хис-тойғолар ташҡындай урғылып, күҙгә йәштәр булып тула.
Етди, йыйнаҡ, алдына аныҡ маҡсаттар ҡуйып, шуларға ирешеүсән һәм шул уҡ мәлдә үтә хисле, әҙәпле, хыялға бирелеүсән, моңло Ким медицина ойошмаһында эшләй, маркетинг менән шөғөлләнә. Бер ҙә ҡыҫылышы юҡ кеүек тойолһа ла, шул уҡ педагогика менән булышам ул, тип көлә үҙе: “Педагогик булмышыма ярашлы, промоутерҙар бүлеген етәкләп, йәш егет һәм ҡыҙҙарҙы реклама серҙәренә, халыҡ менән аралашырға өйрәтәм”. Кешеләрҙе ойоштороу, йүнәлтә белеү һәләтенә эйә егет өсөн был эш тә ниндәйҙер кимәлдә музыка менән бәйле: ошонда аҡса туплап, йырҙар яҙҙырырға хыяллана. Әлегә ике генә йыр сығарһа ла, репертуары бай, яҙылғандарынан күңелендәгеләре хаттин ашҡан.
– Сәхнәгә сыҡҡанда тейешле үҙ урыныма сыҡҡандай тойғо кисерәм, күңелемде тыныслыҡ, һиллек биләй. Халыҡҡа йөрәгемдәге хис-тойғоларҙы, кисерештәрҙе тулыһынса еткерергә тырышам. Элек, совет осоронда, артистар нисек йырлаған, мин дә шул юғарылыҡта башҡарыу һәләтенә етергә теләйем. Һәр һүҙҙе йөрәгем аша үткәреп, моңдо һәр күҙәнәгем менән тойоп йырларға... Музыка, йыр, ижад минең өсөн аҡса һуғыу сығанағы түгел, ә йәшәү рәүеше, тормош нигеҙе. Әгәр ҡабаттан тыуырға тура килһә, тамсы ла шикләнмәйенсә, яңынан ошо уҡ ғүмеремде, ошо юлымды һайлар инем. Музыка – сихри, тылсымлы көс, ул күңелдәрҙе дауалай, ҡанатландыра, йәшәргә ҡеүәт бирә. Яҡындарымдың барыһын да, бигерәк тә Амалия менән Йәмил (Джәмил) исемле һеңле-ҡустыларымды өҙөлөп яратам. Фаина апайым менән Марат еҙнәмдең балалары улар. Атайым китеп барғас, Марат еҙнәм миңә ныҡ ярҙам итте, терәк булды, әлегәсә уның ярҙамын тойоп йәшәйем. Ә уларҙың бәпестәре – минең илһам шишмәһе, йыр-моң ҡанаттарым.
Ижади бәйгеләрҙә гел дә призлы урындар яулаған, йырларға, бейергә, ағас һырларға яратҡан Ким бер нәмәне лә ярым-ярты эшләмәй. Әңгәмәләшкәндә лә тулыһынса һөйләшеүгә бирелә, күңелен шар асып һала, тауышы менән арбай. Йылмайыуы ихлас, көлөүе матур, ҡарашы эскерһеҙ. Изге күңелле һәм намыҫлы кешеләрҙе, ҡарлы-буранлы ҡыштарҙы үҙ итә. Йөҙөнән йылмайыу өҙөлмәһә лә, йөрәгендә бер ваҡытта ла уңалмаҫ һағыш ята – фани донъянан иртә киткән атаһын юҡһыныуҙы бер ни баҫа алмай...
Римма менән Рим Жубатовтарҙың уртансы улы Кимдың пландары, теләктәре, хыялдары – туп-тулы. Уларҙы тормошҡа ашырырына шик юҡ, сөнки ул маҡсаттарына, үрҙәргә эҙмә-эҙлекле бара. Ашыҡмай, сәбәләнмәй. Һәр мәлдең ҡәҙерен белеп ғүмер һуҡмағынан атлай: “Иң мөһиме, яҡындарым иҫән-һау булһын, тип теләйем. Башҡаһы – үҙемдең ҡулымда”.
Баныу ҠАҺАРМАНОВА.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
Урман деүете
Урман деүете, дәүәт, тәүәт, һаҙ деүете (урыҫ. лесной конек)— турғай һымактар отрядендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Турғай ҙурлығында. Ерҙән йүгереп йөрөүсе ваҡ ҡош. һайрағанда осоп ярым түңәрәк яһай ҙа тағы ботаҡҡа йәки ергә ҡуна. һырты буй ҡара һыҙыҡлы ҡуйы көрән. Күҙҙәре өҫтөндә аҡ ҡаштары бар. Ҡойроғоноң ике яғынан аҡ һыҙыҡ үтә. Аҡһыл тамағын¬да, түшендә һәм ҡорһағының алғы өлөшөндә киң ҡара-көрән һыҙыҡтар бар. Деүеттән кәүҙәһенең аҫ яғы сыбар булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы; «деүет» йәки «зин-зин-зин». һайрауы һыҙғырыуҙан һәм сутылдау¬ҙан тора: «тйү-тйү-тйү-ти-ти-ти-тсий-тсай-тсий».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урман ситтәрендә, ҡыуаҡлы аҡландарҙа йәшәй. Ваҡ бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик киң таралған. Ерҙә оялай. Ерәнһыу көрән таплы 4—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
{{|de}}


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 02.10.2018
Тәрән тамырлы ағас оҙаҡ йәшәй
Новости / Мәҙәниәт // 2-10-2018, 15:16
йәки Силәбе өлкәһенең Магнитогорск ҡалаһында йәшәүсе Әминевтарҙың татыу ғаилә сере ниҙә?
Минең менән барыһы ла килешер – ғаилә һәм бәхет һүҙҙәре синонимдар. Кеше үҙенең ғаиләһен телгә алғанда, йөрәгендә яғымлы, йылы хистәр уянырға тейеш. Эйе, ер йөҙөндә һәр кемдең быға хаҡы бар. Бөгөнгө геройҙарым – Гөлсәсәк һәм Хәйбулла Әминевтар ҙа бәхетлеләр иҫәбендә. Ғөмүмән, уларҙы ғәҙәти ғаилә тип әйтмәҫ инем. Бер-береһенә ҡарата мөнәсәбәттәре, тормош фәлсәфәләре үҙенсәлекле. Булдыҡлы, тырыш, ғүмер буйы сит өлкәлә йәшәүҙәренә ҡарамаҫтан, балаларында милли рух тәрбиәләй белгән, туғандары өсөн өҙөлөп торған үрнәк ғаилә менән һеҙҙе лә таныштырып үтмәксемен....
«Төнгө ябалаҡтар»
Новости / Мәғариф // 2-10-2018, 07:00
Уйынды алып барыусы «Төн!» тип ҡысҡырыуға ҡатнашыусылар тегеләй-былай йүгерә башлай. Бер кем дә хәрәкәтһеҙ торорға тейеш түгел. Алып барыусы «Көн!» тиһә, «ябалаҡтар» «өйҙәренә» йүгерә. «Өй» – һәр береһенең аҡбур менән һыҙылған йәки таш, ағас менән билдәләп ҡуйылған ере. Алып барыусы ҡасып өлгөрмәгәндәрҙе ҡыуып тота. Тотолған «ябалаҡ» уйындан сыға. Иң һуңғы тороп ҡалған бала еңеүсе була.
...
Майлы помидор
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 2-10-2018, 06:00
Стерилләнгән банкаларҙың төбөнә петрушка, укроп, бер нисә бүлкәт һарымһаҡ, 1 ҡалаҡ үҫемлек майы һалырға, һуңынан дүрт өлөшкә бүленгән помидорҙарҙы теҙергә.
Маринад: 3 литр һыуға 3 ҡалаҡ тоҙ, 7 ҡалаҡ шәкәр, 10 – 15 бөртөк ҡара борос, бер нисә ҡәнәфер һалып ҡайнатырға. Ҡайнап сығып, бер аҙ ваҡыт үтеүгә 1 стакан һеркә ҡойорға....
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 491
ИМАҠОВ Таһир Ғилман улы [26.10.1895, Ырымбур губ. ш. уҡ ис. өйәҙе Ҡансыра а. (БР‑ҙың Көйөргәҙе р‑ны) — 14.11.1937, Ырымбур ҡ.], Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. “Хөсәйениә” мәҙрәсәһен тамамлаған. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары делегаты. 1914—15 йй. Ырымбур һәм Джизак (Сәмәрҡәнд өлк.) ҡҡ. эшләй. 1917 й. дек. алып Башҡорт хөкүмәте ағзаһы. 1918 й. ғин.—февр. Бөтә Рәсәй мосолмандары хәрби съезында (ҡара: Мосолман съездары) башҡ. делегацияһы етәксеһе. Марттан Башҡортостан Ваҡытлы революцион советы ағзаһы. Апр. алып Үҙәк мосолман комиссариатының башҡ. эштәре бүлеге мөдире, Өфө губ. татар‑башҡ. комиссариатының агитация бүлеге м‑н мөдирлек итә. Июлдә Ғ.Иркәбаев м‑н берлектә Бөрйән‑Түңгәүер кантонында башҡ. ирекле отрядын ойоштороу м‑н шөғөлләнә. Окт. башлап Ғ.С.Иҙелбаев ис. 2‑се башҡ. кав. полкының 1‑се эскадронына командалыҡ итә. 1919 й. февр. Бөтә башҡорт хәрби съезында ҡатнаша, 26 февр. алып Башҡ. респ. эске эштәр һәм милләттәр комиссары вазифаһын башҡара. Майҙа РККА‑ның Беренсе армияһы Ревтрибуналына Башҡортостан хәрби-революцион комитеты вәкиле итеп ебәрелә. 1919 й. авг. Ә.Ә.Вәлидов м‑н берлектә Башҡорт айырым кавалерия бригадаһының Ҡыҙыл Армия яғына сығыуын ойоштороуҙа ҡатнаша. 1920 й. ғин. башынан Башҡортостан ғәҙәттән тыш комиссияһы рәйесе. 16 ғин. эштән ситләтелә. Марттан Башревком рәйесе вазифаһын башҡара. РСФСР Бөтә Рәсәй ҮБК һәм ХКС м‑н РСФСР составындағы АСБР-ҙың (ҡара: “Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында”) юридик статусы т‑дағы фекер айырымлыҡтары һөҙөмтәһендә, 16 июндә Башревкомдың башҡа ағзалары м‑н бергә “коллектив отставкаға” китә. 1920 й. дек. БашҮБК вәкилдәре составына индерелә. Артабан БАССР‑ҙың Юстиция ХК аппаратында, 1935 й. алып СССР Дәүләт банкыһының Ырымбур бүлегендә эшләй. Репрессиялана (1937), атыла. 1960 й. аҡлана.
Әҙәб.: Ярмуллин А.Ш. Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында. Өфө, 2009.
М.М.Ҡолшәрипов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Ҡалала тыуып үҫеп, ауылға килен булып төшкән кешегә өйрәнеп киткәнсе тормош көтөүе анһат түгелдер ул. Үҙеңде бөтөнләй ят мөхиткә килеп эләккән кеүек хис итәһеңдер, моғайын. Әммә яратҡан кешең, һине аңлаған ҡайның-ҡәйнәң яныңда булһа, барыһына ла өйрәнергә, ауырлыҡтарҙы үткәреп ебәрергә мөмкин. Белорет ҡалаһында йәшәгән Айгөл Ҡунаҡбаева ла Береш ауылына йәйге каникул ваҡытында олатаһы, өләсәһе янына ҡунаҡҡа ҡайтып йөрөй. Шунда үҙенә ауылдың уңған, тырыш егете ғашиҡ була. Ҡыҙ ҙа уны оҡшата. Йәштәре еткәс, өйләнешеп, матур тормош ҡоралар.
Хәҙер бергә йәшәй башлауҙарына ла егерме йылға яҡын ваҡыт үтеп киткән. Айгөл ауыл ҡыҙҙары кеүек бесән эшләргә лә, һыйыр һауырға ла, икмәк бешерергә лә өйрәнә. Бына тигән балалар тәрбиәләп үҫтерәләр.
– Ҡунаҡбаевтар – ауылыбыҙҙағы иң өлгөлө ғаиләләрҙең береһе. Йорт хужаһы Фират Юлдыбай улы – һөнәре буйынса ветеринария белгесе. Көн дә Асыға йөрөп эшләй. Яҡын-тирә ауылдарға ла сығырға тура килә. Барыһына ла өлгөрә. Ни өсөн тигәндә, тыл яҡшы. Ире өйҙә юҡта бөтә хужалыҡты Айгөл үҙе алып бара.
Фират ауылдың старостаһы ла булды. Шул ваҡытта ике балалар майҙансығы төҙөттө. Мәктәп урамында һуғыш ветерандары иҫтәлегенә обелиск ҡуйҙыртты. Йылға аша баҫма һалдыртты.
Балалары ла үҙҙәренә оҡшап, тырыштар, әүҙемдәр. Ҡунаҡбаевтарҙың өс балаһын да башланғыс синыфта мин уҡыттым. Тик «бишле»ләргә генә өлгәшкән өлкән улдары һәм ҡыҙҙары әле башҡа белем усаҡтарында ла һынатмай. Алмаз Рәми Ғарипов исемендәге 1-се республика башҡорт интернат-гимназияһында X синыфта белем ала. Диана күрше Берештамаҡ мәктәбендә VIII синыфта һәйбәт итеп уҡып йөрөй. Төпсөктәре Лилиана әле – өсөнсөлә. Өсөһө лә дәрескә бер ваҡытта ла әҙерлекһеҙ килгәне булманы, – ти улар тураһында уҡытыусылары Лилиә Ғәйнулла ҡыҙы Мәхмүтова.
Етеш йәшәй Ҡунаҡбаевтар. Күп итеп мал тоталар, йәшелсә-емеш үҫтерәләр. Үҙҙәренең крәҫтиән-фермер хужалығын асҡандар. Һарыҡсылыҡ менән шөғөлләнәләр. «Романовский» нәҫелле был малдарҙың ауырлығы – уртаса 40 килограмм тирәһе. Тимәк, килем дә һәйбәт. Һарыҡ итенә ихтыяж да ҙур. Айырыуса Ҡорбан байрамы ваҡытында. Хәләл ризыҡ артынан әллә ҡайҙарҙан киләләр икән. Тағы ла үҙҙәренең таҡта ярыу яйланмаһы бар. Яңыраҡ ҙур итеп йорт һалып ингәндәр. Техникаң булып, ҡулың эш белгәс, артыҡ аҡсаң да сыҡмай. Төҙөлөш материалдарына ауыл халҡы ла заказ бирә.
Урамдары төрлө техника менән тулы. Бесәнде лә элекке кеүек ҡул көсө ҡулланып эшләмәйҙәр. Хатта ҙур төргәккә урай торған ҡоролмалары ла бар.
Силәгенә күрә – ҡапҡасы, тигәндәй, Фират Юлдыбай улы ир-егеттәр башҡара торған эшкә маһир булһа, Айгөл Мәжит ҡыҙы – бына тигән хужабикә. Ауылда уңған аш-һыу оҫтаһы булараҡ танылыу яулаған. Салаттарҙы, ҡамыр аштарын уға еткереп әҙерләүсе бармы икән? Шуға ҙур байрамдар үткәргәндә күбеһенсә уға мөрәжәғәт итәләр. Ә уңған ханым бер ваҡытта ла: «Юҡ», – тип әйтмәй. Ауылда үҙҙәренең магазиндары ла бар. Хужабикә унда барып эшләп килергә лә өлгөрә. Тағы ла «Әхирәттәр» фольклор төркөмө ағзаһы ла бит әле. Сәхнә өсөн матур кейемдәрҙе лә Айгөл үҙе тегә. Ауылдаштары алдында концерттар менән йыш сығыш яһайҙар. Бер байрам да уларһыҙ үтмәй. Төрлө конкурстарҙа ҡатнашалар. Әйткәндәй, район буйынса уҙған «Инйәр хазиналары» бәйгеһендә беренсе урын алғандар. Берештә оло йәштәге инәйҙәрҙең юбилейҙары ла былай ғына уҙып китмәй. «Әхирәттәр» үҙҙәре бүләк алып, өйҙәренә барып ҡотлайҙар, концерт күрһәтеп, ҡыуандырып китәләр.
«Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!» байрамында Айгөл лобзик менән таҡтаны семәрләп киҫеп, барыһын хайран иткән. Урамдарында беседка төҙөгәндә ҡыҙыҡ итеп кенә тотонған була. Аҙаҡ шулай оҫтарып китә. Бына һиңә, ҡала ҡыҙы!
– Улар бөтә эште бергәләп башҡара. Һәр яҡлап бер-береһенә терәк булып торалар. Шуға эштәре лә көйлө, – ти Ҡунаҡбаевтар тураһында ауылдаштары Эльвира Исхаҡова, һоҡланып.
Эйе, был һүҙҙәр менән килешмәү мөмкин түгел.
Хәлиҙә ЧЕМБАРИСОВА.
Белорет районы, Береш ауылы.


text:
Дөйөм Рәсәй муниципаль берәмектәр территориялары классификаторы
Дөйөм Рәсәй муниципаль берәмектәр территориялары классификаторы (Общероссийский классификатор территорий муниципальных образований, ҡыҫҡартмаһы ОКТМО) 2005 йылдың 14 декабрендә раҫланған.
Кәрәкле ОКТМО кодын ОКТМО эҙләү аша белергә була.
2014 йылдың 1 ғинуарынан Дөйөм Рәсәй муниципаль берәмектәр территориялары классификаторының яңы версияһы индерелә һәм статистика ғәмәлиәтенә керетелә: ОК 033—2013[1]. Яңы версияның төп айырмаһы — тораҡ пункттар өсөн ОКТМО кодының булдырылыуы.
2014 йылдың 1 ғинуарынан һалым түләү поручениеларында нәҡ ОКТМО-ны күрһәтергә кәрәк (ОКАТО урынына, шул уҡ шаҡмаҡҡа яҙырға).
Йөкмәткеһе
Классификациялау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
ОКТМО-ла классификациялау объекттары булып түбәндәге муниципаль берәмектәрҙең территориялары тора:
- ауыл биләмәләре;
- ҡала биләмәләре;
- муниципаль райондар;
- ҡала округтары;
- федераль әһәмиәттәге ҡалаларҙың ҡала эсе территориялары;
- тораҡ-ара территориялар
ОКТМО һәм ОКАТО[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй Федерацияһы Финанс министрлығы квартал һайын ОКАТО кодтарының ОКТМО кодтарына тап килеүен асыҡлай торған таблицаларҙы баҫа[2].
Формат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
ОКТМО ике киҫәктән тора, уларға муниципаль берәмек һәм муниципаль берәмеккә ингән тораҡ пункттар инә[3].
ОКТМО коды структураһының формулаһы беренсе киҫәктә (8 билдә): XX XXX XXX, унда:
- 1, 2 билдәләр классификацияның беренсе баҫҡысындағы классификация объекттарын идентификациялай;
- 3 — 5 билдәләр классификацияның икенсе баҫҡысындағы классификация объекттарын идентификациялай;
- 6 — 8 билдәләр классификацияның өсөнсө баҫҡысындағы классификация объекттарын идентификациялай.
ОКТМО коды структураһының формулаһы икенсе киҫәктә (11 билдә): XX XXX XXX XXX, унда:
- 1 — 8 билдәләр составына тораҡ пункттар ингән муниципаль берәмектәрҙе идентификациялай;
- 9 — 11 билдәләр тораҡ пункттарҙы идентификациялай.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ОКАТО
- Муниципальная реформа в России (2006)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Общероссийские классификаторы
- ↑ Таблица соответствия кодов ОКАТО кодам ОКТМО муниципальных образований и входящих в их состав населенных пунктов и межселенных территорий по состоянию на 01 января 2016 года. Министерство финансов Российской Федерации (2015-12-01). 22 март 2016 тикшерелгән.
- ↑ Росстат, Росстандарт Общероссийский классификатор территорий муниципальных образований. 22 март 2016 тикшерелгән.


text:
Өхөд янындағы алыш
Өхөд янындағы алыш
Асыу менән үс алыу
Бәдер көнөндә күренекле Ҡурәйш халҡы еңелеүгә дусар ителгәндән һуң Мәккәгә ғәскәрҙең ҡалдығы ғына ҡайтып етә. Был улар өсөн бик оло юғалтыу була. Һуғышта ятып ҡалғандарҙың аталары, улдары һәм ағай-энеләре Әбү Суфйанға һәм теге каруанда тауарҙары булған кешеләргә киләләр ҙә, кәңәшләшеп, шул байлыҡтарҙы мосолмандарға ҡаршы көрәштә ҡулланырға ҡарар итәләр. Ҡурәйш ҡәбиләһе халҡы Аллаһ Рәсүленә ҡаршы алыш өсөн туплана. Шағирҙар шиғырҙары менән кешеләрҙе алышҡа әйҙәй, уларҙа көс-ғәйрәт уята.
Ҡурәйштәр һижрә буйынса өсөнсө йылдың шәүүәл айында үҙҙәренә эйәргән башҡа ҡәбилә вәкилдәре менән бергә алышҡа сыға. Күренекле ҡурәйштәр үҙҙәре менән ҡатындарын да ала. Улар ғәскәрҙәре менән Мәҙинә ҡаршыһына барып еткәнсе бара. Аллаһ Рәсүле ﷺ, мосолмандар Мәҙинә эсендә булырға тейеш, дошмандар баҫып ингән хәлдә генә ҡаршы көрәшкә сығасаҡбыҙ, тигән ҡарарға килә. Ул ҡаланан китергә теләмәй. Ғабдуллаһ ибн Өбәйй ҙә Пәйғәмбәрҙең ﷺ ҡарарын ҡеүәтләй. Тик Бәдер алышында ҡатнаша алмай тороп ҡалғандар ғына: «Эй, Аллаһ Рәсүле! Әйҙә, бергә дошман ҡаршыһына сығайыҡ. Беҙ уларҙан ҡурҡа йәки көс-ҡеүәтебеҙ юҡ, тип уйламаһындар әйҙә», — тип ныҡыша. Аллаһ Рәсүле ﷺ өйөнә инеп, хәрби күлдәген кейгәнсе, уның артынан эйәреп йөрөйҙәр. Әммә аҙаҡ был ҡылыҡтары өсөн үкенеп: «Эй, Аллаһ Рәсүле! Беҙ һине ошо аҙымға этәрҙек. Беҙ бит һине мәжбүр итергә теләмәгән инек. Теләһәң, туҡтат. Аллаһ бәрәкәт бирһен үҙеңә», — тиҙәр. Аллаһ Рәсүле ﷺ уларға: «Кейгән икән, пәйғәмбәргә, алышмайса тороп, хәрби күлдәген сисеү килешмәй», — тип яуап бирә.
Пәйғәмбәр ﷺ, үҙенең меңәрләгән сәхәбәһе менән яуға сыға. Мәҙинә менән Өхөд араһында булған саҡта Ғабдуллаһ ибн Өбәйй: «Уларҙы тыңланың, мине тыңламаның», тип өс йөҙләгән кеше менән ғәскәрҙе ташлап китә.
Өхөд янында
Аллаһ Рәсүле ﷺ Өхөд тарлауығына барып еткәнсе алға бара. Был тау Мәҙинәнән яҡынса өс саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан була. Өхөд тауын артта ҡалдырып, ғәскәрен теҙә лә: «Берегеҙ ҙә, бойороҡ булмайынса тороп, алышты башламаясаҡ!» — тин һуғышсыларына әмер бирә Аллаһ Рәсүле ﷺ.
Пәйғәмбәр ﷺ үҙенең ете йөҙ һуғышсыһы менән алышҡа әҙерләнә. Илле кешенән торған уҡсыларҙың башлығы итеп Ғабдуллаһ ибн Джүбәйерҙе ҡуя ла: «Һыбайлы ғәскәрҙе беҙҙән уҡтарығыҙ менән ҡыуығыҙ. Улар беҙҙең яҡҡа инмәҫлек булһын», — тип бойора, һәм уларға, хатта ғәскәрҙе ҡош-ҡорт суҡығанын күргән хәлдә лә, урындарын ҡалдырмаҫҡа бойора. Һуңынан ике һайман кейеп ала ла, байраҡты Мөсғәб ибн Ғөмәйергә (радыйаЛлаһу ғәнһү) тапшыра.
Тиҫтерҙәр араһында уҙышыу
Аллаһ Рәсүле ﷺ Өхөд көнөндә, йәштәре етмәү сәбәпле, ҡайһы бер малайҙарҙы кире ҡайтарып ебәрә. Улар араһында ун биш йәшлек Сәмүрә ибн Джүндүб һәм Рафиғ ибн Хәдиж дә була. Әбү Рафиғ, улы өсөн шәфәғәтлек килтереп: «Эй, Аллаһ Рәсүле! Улым Рафиғ уҡсы бит», — ти. Шунан һуң Пәйғәмбәр ﷺ малайға алышырға рөхсәт бирә. Сәмүрә ибн Джүндүб Мөхәммәткә ﷺ шул саҡ: «Рафиғҡа рөхсәт бирҙең, ә миңә — юҡ. Әгәр ҙэ уның менән алышҡа сыҡһам, мин уны, һис шикһеҙ, еңәсәкмен», ти. Малайҙарҙы бер-береһенә ҡаршы көрәштереп ҡарағас, Сәмүрә ысынлап га еңеп сыға. Шуға күрә ул да Өхөд көнөндә яуға сыға.
Алыш
Ике яҡ бер-береһенә яҡынайып, ҡапма-ҡаршы тора. Һинд бинт Ғөтбә ҡатындарҙың етәксеһе була. Улар, ирҙәренең артында көс-дәрт биреп, дөңгөргә һуғып тора. Һуғышсылар алыша, көрәш ҡыҙғандан-ҡыҙа бара. Әбү Дүйәнә Аллаһ Рәсүленән ﷺ ҡылыс ала ла уны лайыҡлы рәүештә тоторға һүҙ бирә. Һәм шул ҡылыс менән юлында осраған һәр мөшрикте үлтерә.
Хәмзә ибн Ғәбделмотталиб (радыйаЛлаһу ғәнһү), ҡурҡыу белмәй һуғышып, бер нисә мөшрик батырҙарын үлтерә. Шул саҡ Джөбәйер ибн Мөтғимдең һөңгө ырғытыуға маһир Вәхши исемле хеҙмәтсеһе боҫҡон урынлаштыра ла уға тоҫҡап һөңгө ырғыта. Хужаһы уға ағаһы Төғәйемдең йәнен ҡыйған Хәмзәнең (радыйаЛлаһу ғәнһү) үлеме өсөн ирек вәғәҙә иткән була. Әбү Суфйандың ҡатыны Һинд та, күңел әрнеүен баҫыу өсөн, Вәхшиҙе Хәмзәне (радыйаЛлаһу ғәнһү) үлтерергә ҡоторта. Вәхши һөңгөһөн һелтәп ебәрә, һәм Хәмзә был донъянан шәһит булып китә.
Үҙенең үлеме килгәнсе Мөсғәб ибн Ғөмәйер (радыйаЛлаһу ғәнһү) ҙә Аллаһ Рәсүлен ﷺ яҡлап көрәшә. Барлыҡ мосолмандар ҙа ҡыйыу рәүештә алыша.
Мосолмандарҙың еңеүе
Аллаһ Тәғәлә, Үҙ вәғәҙәһен үтәп, мосолмандарға еңеү ебәрә. Мөшриктәр, төшөнкөлөккә бирелеп, яу яланынан ҡаса. Уларҙың еңелерендә бер ниндәй ҙә шик ҡалмай. Ҡатындар, күлдәк итәктәрен күтәрен тороп, ҡасырға керешә.
Мосолмандарҙың яҙмыш һынауына дусар ителеүе
Шулай итеп, мөшриктәр еңелеүгә дусар ителә һәм ҡатындары артынан ҡаса башлай. Быны күргән уҡсылар ғәскәр янына ашыға, сөнки уларҙың еңеүендә шиге ҡалмай. Улар: «Эй, кешеләр! Ғәнимәт! Табыш!» гип ҡысҡырышырға тотона. Әмирҙәре Аллаһ Рәсүленең ﷺ бойороғо хаҡында иҫкәртһә лә, улар быға ҡолаҡ һалмай. Мөшриктәргә кире ҡайтыу юҡ, тин, урындарын ташлап китәләр. Шулай итеп, мосолмандар һыбайлы ғәскәр һөжүме хәүефе аҫтында ҡала.
Мөшриктәр шул тиклем тар-мар ителә, хатта байраҡ тотоусыларының береһе лә әләмен килеп алырға йөрьәт итмәй. Әммә һунынан көтөлмәгән хәл була. Мөшриктәр: «Мөхәммәтте үлтереү өсөн барыһын да эшләргә!» — тип ҡысҡырышып, мосолмандарға арттан һөжүм яһай. Аптырап ҡалған мосолмандар сигенергә мәжбүр була. Мөшриктәр уларға, уҡсыларҙың урындарын ташлап китеүе форсатынан файҙаланып, һөжүм итә. Был көн оло һынау һәм ҡайғы көнөнә әйләнә.
Дошман тарафынан ташланған таш Пәйғәмбәрҙең ﷺ алғы тештәрен онтай, аҫҡы ирендәрен яралай, шулай уҡ битен йәрәхәтләй. Битенән ағырға керешкән ҡанды һөртә-һөртә ул: «Аллаһ юлына саҡырған пәйғәмбәрҙең битен йәрәхәтләүселәр ниндәй уңышҡа өлгәшһен инде?» — ти. Ғәли ибн Әбү Талиб (радыйаЛлаһу ғәнһү) уны ҡулдарынан тотоп ала. Ә Талха ибн Ғөбәйҙуллаһ (радыйаЛлаһу ғәнһү) Пәйғәмбәрҙе аяғүрә баҫа алғансы тотоп тора. Малик ибн Синән (радыйаЛлаһу ғәнһү) уның битендәге ҡанды һурып ала.
Мосолман ғәскәре, ни эшләргә белмәй, ҡапыл йүгерешергә тотона. Әммә аҙаҡ, ҡасыу ниәтенән кире ҡайтып, һөжүмде дауам итәләр.
Исламдың һәм мосолмандарҙың көсөн тәшкил иткән, Аллаһ Рәсүленең ﷺ һәм диндең яҡлаусылары булған кешеләрҙең ҡыйратылыуы ысын мәғәнәһендә оло юғалтыуға һәм михнәткә әйләнә. Уҡсыларҙың хатаһының, Пәйғәмбәрҙең ﷺ өйрәткәндәренә ныҡлы иғтибар итмәүенең, бирелгән бойороҡто аҙаҡҡаса үтәмәүепең һөҙөмтәһе был. Улар Аллаһ Рәсүле ﷺ тәғәйенләгән урынды ташлап китмәҫкә тейеш ине бит. Был хаҡта Аллаһ Тәғәләнең һүҙҙәрендә былай тиелә: «Аллаһтың рөхсәте менән һеҙ уларҙы ҡырып бөткәс, Ул үҙенең вәғәҙәһен үтәне. Ул һеҙгә нимә яратҡанығыҙҙы күрһәткәндән һуң һеҙ ҡаушап, эш тураһында әрепләшеп, ҡарышып киткәс, арағыҙҙа донъялыҡты көҫәгәндәр ҙә, ахирәтте теләгән кешеләр ҙә булды. Шунан һуң Ул һынар өсөн һеҙҙе уларҙан ситкә борҙо ла ғәфү итте. Аллаһ бит мөьминдәргә йомарт!» (Ҡөрьән, 3:152).
Йәндәрен фиҙа ҡылыусылар
Әбү Ғөбәйҙә ибн әл-Йәррәх (радыйаЛлаһу ғәнһү), Пәйғәмбәрҙең ﷺ сикәһенә ҡаҙалған ике һөңгө сыңғаһын күреп ҡала ла, ашығыс рәүештә бер-бер артлы уларҙы теше менән һурып ала. Ошо арҡала ике алғы — аҫҡы һәм өҫкө — тештәрен йәрәхәтләй. Әбү Дүйәнә (радыйаЛлаһу ғәнһү) Аллаһ Рәсүлен ﷺ арҡаһы менән ҡаплаған да, уҡтар яуыуына ҡарамаҫтан, урынынан бөтөнләй шылмаған. Сәғед ибн Әбү Үәҡҡэс (радыйаЛлаһу ғәнһү), ҡулдарына ян тотоп, Аллаһ Рәсүлен һаҡлаған. Ә Пәйғәмбәр ﷺ үҙ сирағында уны: «Ат әйҙә! Атам һәм әсәм һинең өсөн ҡотолоу булһын!» — тип ҡеүәтләп торған.
Көслө һуғыуҙан Ҡәтәдә ибн Нөғмәндең хатта күҙе һәленеп төшә. Аллаһ Рәсүле үҙ ҡулдары менән уларҙы кире урынына ултырта, һөҙөмтәлә ул ошо күҙҙәре менән башҡаларға ҡарағанда ла яҡшыраҡ күрә башлай.
Яу барышында мөшриктәр Пәйғәмбәрҙе ﷺ һәр ваҡыт эҙәрлекләй. Аллаһ уны юҡ итһен ине, тип теләйҙәр. Тиҫтәләгән кешенән торған төркөм һуңғылары үлтерелгәнсе улар менән алыша. Талха ибн Ғөбәйҙуллаһ та (радыйаЛлаһу ғәнһү) мөшриктәр менән көрәш алып бара. Ул Аллаһ Рәсүлен ﷺ, ҡулдары менән ҡаплап, аралай. Аҙаҡ Талханың (радыйаЛлаһу ғәнһү) ҡулдарын фалиж һуға. Аллаһ Рәсүле ﷺ ҙур бер ташҡа менергә теләй, әммә хәлһеҙлеге һәм йәрәхәттәре арҡаһында быны эшләй алмай. Шул саҡ Талха (радыйаЛлаһу ғәнһү) сүгәләй ҙә, уны ﷺ яурындарына ултыртып, ташҡа мендереп ҡуя. Намаҙ ваҡыты еткәс, Пәйғәмбәр ﷺ ултырып ҡына уҡый.
Еңелеүгә дусар ителгәс, һуғышсылар ҡасырға керешә. Тик Пәйғәмбәрҙең ﷺ хеҙмәтсеһе Әнәс ибн Маликтың (радыйаЛлаһу ғәнһү) ағаһы Әнәс ибн ән-Нәдер генә (радыйаЛлаһу ғәнһү), киреһенсә, алға ынтыла. Сәғед ибн Мөғәҙ (радыйаЛлаһу ғәнһү) менән тап булышҡас, тегеһе: «Ҡайҙа киттең, эй, Әбү Ғүмәр?!» тип һорай. Әнәс (радыйаЛлаһу ғәнһү): «Йәннәт ниндәй хуш еҫле, эй, Сәғед! Мин уны Өхөд яғынан тоям», — тип яуаплай.
Әнәс ибн ән-Нәдер (радыйаЛлаһу ғәнһү) ҡул ҡаушырып, аптырап ҡалған мөһәжирҙәр һәм ансарҙар янына килә лә: «Нимә көтөп ултыраһығыҙ?» — тип һорай. Улар: «Аллаһ Рәсүле ﷺ үлтерелгән», — тип яуап бирә. Әнәс (радыйаЛлаһу ғәнһү): «Ул ﷺ сағында һеҙгә артабан йәшәүҙән ни мәғәнә? Тороғоҙ ҙа Аллаһ Рәсүле ﷺ кеүек үк йәнегеҙҙе фиҙа ҡылығыҙ!» — ти ҙә, тегеләргә йөҙө менән боролоп, йәне алынғансы алыша.
Әнәс ибн Малик (радыйаЛлаһу ғәнһү) былай тип һөйләй: «Беҙ ул көндө Әнәстең тәнендә етмеш йәрәхәт эҙе таптыҡ. Апаһынан башҡа берәү ҙә уны таный алманы. Бармаҡтарына ҡарап ҡына ( ҡустыһы икәнен белде апаһы». ;
Зийәд ибн әс-Сәкән (радыйаЛлаһу ғәнһү) биш ансар менән бергә Аллаһ Рәсүленең ﷺ алдында алыша. Улар бер-бер артлы үлтерелеп бөтә. Зийәд тә (радыйаЛлаһу ғәнһү) яраланып ҡолағансы һуғыша. Аллаһ Рәсүле ﷺ: «Уны миңә яҡыныраҡ алып килегеҙ», — тип әмер бирә. Килтергәстәр, Пәйғәмбәр ﷺ аяҡтарын уның баш аҫтына ҡуя.
Зийәд (радыйаЛлаһу ғәнһү) сикәһен Аллаһ Рәсүленең ﷺ аяғына һалған килеш үлеп китә.
Аяҡтары ныҡ ҡына имгәнеү сәбәпле аҡһап йөрөгән Ғәмер ибн әл-Йәмүхтең (радыйаЛлаһу ғәнһү) дүрт улы ла Аллаһ Рәсүле ﷺ менән бергә алышҡа сыға. Өхөд алышы яҡынайғас, Ғәмер ҙә (радыйаЛлаһу ғәнһү) ғәскәргә ҡушылырға теләк белдерә. Бер улы уға: «Аллаһ һине ғәфү итте бит. Һәм Ул һине алышта ҡатнашырға мәжбүр итмәй. Беҙҙең барыуыбыҙ ҙа еткән. Аллаһ һиңә өйҙә ҡылыуҙы рөхсәт ҡылды», — ти. Ғәмер (радыйаЛлаһу ғәнһү) артабан Аллаһ Рәсүленә ﷺ килә лә: «Улдарым мине һинең менән бергә яуға сығыуҙан алып ҡалмаҡсы була. Аллаһ менән ант итәм: ошо аҡһаҡ аяҡтарым менән Йәннәт буйлап йөрөүемде бик ныҡ теләйем», — ти. Пәйғәмбәр ﷺ уға: «Аллаһ һине ғәфү итте, шуға күрә алышта ҡатнашыу бурысың түгел», — ти. Ә улдарына иһә былай ти: «Атайығыҙҙы алып ҡалырға һеҙҙең хаҡығыҙ юҡ! Бәлки, Аллаһ уға шәһитлек бирер!» Ғәмер (радыйаЛлаһу ғәнһү) Аллаһ Рәсүле ﷺ менән бергә алышҡа сыға һәм шәһит була.
Зәйед ибн Ҫәбит (радыйаЛлаһу ғәнһү) былай тип һөйләй: «Өхөд көнөндә Аллаһ Рәсүле ﷺ мине Сәғед ибн әр-Рәбиғәне эҙләргә ебәрҙе лә: «Әгәр ҙә уны күрһәң, минән сәләм әйт һәм: «Аллаһ Рәсүле ﷺ: «Ниҙәр тояһың?» тип һораны», — тиген», — тип бойороҡ бирҙе. Ятып ҡалыусылар араһында йөрөй башланым һәм Сәғедте һуңғы һулышында саҡта тап иттем. Уның тәнендә һөңгөнән һәм ҡылыстан етмешләгән йәрәхәт бар ине. Мин уға: «Аллаһ Рәсүле ﷺ һиңә сәләм әйтте һәм: «Ниҙәр тояһың, хәбәр ит миңә шуны», — тине», тип еткерҙем. Ул: «Аллаһ Рәсүленә лә сәләм. Уға: «Эй, Аллаһ Рәсүле! Мин Йәннәт еҫен тоям», — тип еткер, һәм халҡым ансарҙарға былай тиген: «Әгәр ҙә йөрәктәрегеҙ типкән саҡта улар Аллаһ Рәсүленә ﷺ барып етһә, һеҙҙең Аллаһ алдында аҡланыу өсөн бер сәбәбегеҙ ҙә булмаясаҡ», тине».
Ғабдуллаһ ибн Йәхш (радыйаЛлаһу ғәнһү) был көндө: «Йә Аллаһ! Яныма көслө дошман ебәрһәң ине, ул мине үлтереп, танауымды һәм ҡолаҡтарымды ҡырҡып алһын ине. Аҙаҡ, һине осратҡас, һинең «Ни өсөн?» тигән һорауыңа, «Һинең хаҡыңа!» — тин яуап бирерлек булһын», — тип доға ҡыла.
Мосолмандарҙың үҙ урындарына ҡайтыуы
Мосолмандар, Аллаһ Рәсүленең ﷺ хәле тураһында белгәс, уны күтәреп ала. Мөхәммәт ﷺ тарлауыҡҡа юлланырға кәрәклеген әйтә. Өбәйй ибн Хәләф: «Эй, Мөхәммәт! Һин ҡотолоп ҡалһаң, миңә йәшәү юҡ!» тип ҡабатлай-ҡабатлай уны эҙәрлекләүен дауам итә. Аллаһ Рәсүле ﷺ: «Теймәгеҙ уға!» — ти. Әммә теге яҡынайғас, Пәйғәмбәр ﷺ, сәхәбәләренең береһенән һөңгө ала ла, йөҙө менән боролоп, уның муйынына ҡаҙай. Өбәйй әйләнеп китеп атынан ҡолап төшә.
Ғәли ибн Әбү Талиб (радыйаЛлаһу ғәнһү) ҡалҡаны менән һыу алып килә. Пәйғәмбәр ﷺ шуның менән битендәге ҡанды йыуын төшөрә. Фатима бит әр-Рәсүл (радыйаЛлаһу ғәнһә) атаһының битен йыуа, ә Ғәли (радыйаЛлаһу ғәнһү) ҡалҡандан һыу ҡойоп тора. Фатима (радыйаЛлаһу ғәнһә), һыуҙан атаһының тағы ла нығыраҡ ҡанһырауын күргәс, септә киҫәген алып, яндырып һүндерә лә яраға һала. Ошонан һун ғына Пәйғәмбәрҙең ﷺ йәрәхәтләнгән тәне ҡанһырауҙан туҡтай.
Ғәйшә биш Әбү Бәкр һәм Умм Сөләйм (радыйаЛлаһу ғәнһүмә) елкәләренә турһыҡ һалып һыу ташый. Аҙаҡ шуны хәлһеҙ кешеләрҙең ауыҙҙарына ҡоялар ҙа кире һыу тултырырға китәләр. Умм Сөләйт улар өсөн турһыҡтарға һыу йыя.
Һинд бинт Ғөтбә башҡа ҡатындарҙы эйәртеп алып килә лә, бергәләшеп мосолман мәйеттәрен йәмһеҙләргә тотоналар. Уларҙың танауҙарын, ҡолаҡтарын ҡырҡып алалар, Һинд, Хәмзәнең (радыйаЛлаһу ғәнһү) бауырын ҡырҡып алып, сәйнәргә тотона. Әммә йота алмай, кире төкөрә.
Әбү Суфйан китерҙән алда тау яғына бара ла, бар көсөнә: «Эштәр бик яҡшы бара! Был Бәдер көнө өсөн үс булыр. Алышта уңыш шулай алмашлап килә. Һабул бөйөк!» — тип ҡысҡыра. Аллаһ Рәсүле ﷺ: «Эй, Ғүмәр! Тор ҙа яуап бир шуға!» — ти. һәм: «Аллаһ бөйөгөрәк һәм ҡеүәтлерәк! Был бер үк нәмә түгел. Беҙҙең мәрхүмдәр — Йәннәттә, һеҙҙекеләр — Утта!» — тип әйтергә ҡуша. Әбү Суфйан: «Беҙҙә Ғүззә бар, ә һеҙҙә — юҡ», — тип ныҡыша. Пәйғәмбәр ﷺ һуғышсыларына: «Яуапһыҙ ҡалырға уйлайһығыҙмы ни?!» ти. Улары: «Нимә тип әйтәйек һуң?» — тип аптырана. Ул ﷺ: «Аллаһ — беҙҙең Раббыбыҙ! Ә һеҙҙең раббығыҙ юҡ!» — тип әйтергә ҡуша. Әбү Суфйан ҡәрҙәштәре менән китеп барған саҡта тағы: «Икенсе йыл һеҙҙең менән Бәдерҙә осрашырбыҙ!» — тип ҡысҡырып ҡала. Аллаһ Рәсүле ﷺ сәхәбәләренең береһенә: «Әйе, беҙ ҙә һеҙҙең менән ошо хаҡта һүҙ ҡуйышабыҙ», — тип әйтергә бойора.
Кешеләр мәрхүмдәрҙе һәм яралыларҙы эҙләргә тотона. Аллаһ Рәсүле ﷺ Хәмзә (радыйаЛлаһу ғәнһү) өсөн бик йыҡ ҡайғыра. Ул Мөхәммәт ﷺ өсөн ағай ҙа, һөттәш туған да, уны һуғышта һаҡлаусы ла булған бит инде.
Мөьминәнең сабырлығы
Сафия бинт Ғәбделмотталиб Хәмзәне (радыйаЛлаһу ғәнһү) ҡарарға килә. Ул мәрхүмдең атай яғынан да, әсәй яғынан да туғаны була. Аллаһ Рәсүле ﷺ ҡатындың улы әз-Зөбир ибн әл-Ғәүүәмғә: «Кире алып кит әсәйеңде! Туғаны менән ни булғанын күрмәһен!» тип бойора. Улы: «Эй, әсәйем! Аллаһ Рәсүле ﷺ һиңә кире ҡайтырға ҡушты», ти. Тегеһе: «Ни өсөн?» — тип һорай. Аҙаҡ: «Туғанымды мәсхәрәләүҙәре хаҡында әйттеләр инде. Аллаһтың ихтыяры шулай булған, тимәк. Шуға күрә беҙ түҙергә тейеш. Ин шәъ Аллаһ, Аллаһтың әжере өсөн мин дә сабыр итермен», — ти ҙә, Хәмзәнең тәнен барып ҡарағас, уның өсөн намаҙ ҡыла. «Беҙ — Аллаһ Тәғәләнән, ҡайтыуыбыҙ ҙа Уға ғына», — ти ҙә туғаны өсөн ғәфү һорай. Һуңынан Аллаһ Рәсүле ﷺ Хәмзәне ерләргә ҡуша.
Мөсғәб ибн Ғөмәйер һәм Өхөд шәһиттәренең ерләнеүе
Аллаһ Рәсүленең ﷺ байрағы эйәһе һәм Исламға тиклем Ҡурәйш ҡәбиләһе егеттәре араһында уңыш ҡаҙаныусыларҙан булған Мөсғәб ибн Ғөмәйер ҙә (радыйаЛлаһу ғәнһү) үлтерелә. Уны буй- буй һыҙыҡлы кейемгә кәфенләйҙәр. Әммә, башы ябылһа, аяҡтары асыла, аҫҡы яғы кәпләнһә, өҫкөһө ҡапланмай, һуңынан Пәйғәмбәр ﷺ: «Башын ғына ҡаплағыҙ ҙа аяҡтарына хуш еҫле ҡамыш һалығыҙ», — ти.
Аллаһ Рәсүле ﷺ Өхөд мәйеттәрен икешәрләп бер кейемгә төрә. Аҙаҡ: «Кемеһе Ҡөрьәнде күберәк белә?» — тип һорай ҙа, кемеһенә күрһәтәләр, шуны иң тәүҙә ләхеткә һала. Һуңғыларын: «Ҡиәмәт көнөндә мин улар өсөн шаһитлыҡ ҡылырмын», — тип, ҡанлы көйө ерләргә ҡуша. Йыназа ҡылынмай, тәндәрен дә йыумайҙар.
Ҡатындарҙың эскерһеҙ хәстәрлеге
Мосолмандар Мәҙинәгә ҡайтып барғанда Бану Динар ҡәбиләһенән булған ҡатынды осрата. Уның ире лә, ағаһы ла, аТаһы ла Аллаһ Рәсүле ﷺ менән бергә алышҡа сығып, шунда башын һалған була. Уларҙың вафаты тураһында хәбәр иткәс, ҡатын: «Аллаһ Рәсүле ни хәлдә?» тип һорай. «Барыһы ла яҡшы, эй Умму Фәлән! ӘлхәмдүлиЛләһ, уның хәле һеҙ теләгәнсә яҡшы», -тип яуап бирәләр. Ҡатын: «Күрһәтегеҙ миңә уны! Минең бик күргем килә», ти. Пәйғәмбәргә ﷺ төртөп күрһәткәс ул: «Һин тере саҡта барлыҡ ҡайғы-хәсрәт әһәмиәтһеҙ!» — ти.
Мосолмандарҙың дошман эҙе буйлап сығыуы
Мөшриктәр: «Һеҙ бер ни ҙә эшләмәнегеҙ! Халыҡ намыҫын ергә һалып тапанығыҙ! Мосолмандарҙы тулыһынса тар-мар итеү мөмкинлеген ҡулдан ыскындырҙығыҙ!» -тип бер-береһен битәрләй башлай.
Аллаһ Рәсүле ﷺ дошманды эҙләргә .ҡуша. Өхөд көнөнөң иртәгәһенә мосолман һуғышсылары йәрәхәттәре арҡаһында бик көсһөҙ була әле. Пәйғәмбәрҙең ﷺ мүәҙҙине кешеләргә дошманды эҙләп сығырға кәрәклеге хаҡында хәбәр итә. Кисәге яуҙа ҡатнашыусыларҙан башҡа бер кемдең дә сығырға тейеш түгеллеге хаҡында белдерә. Ныҡ яраланған булыуҙарына ҡарамаҫтан, мосолмандар Аллаһ Рәсүле ﷺ менән бергә китә. Бер кем дә тороп ҡалмай. Күмәкләшеп Мәҙинәнән һигеҙ миль алыҫлыҡта булған Хәмрә Әсәд ерлегенә барып етәләр. Аллаһ Рәсүле ﷺ менән мосолмандар унда дүшәмбе, шишәмбе һәм шаршамбы көндәре булалар ҙа кире Мәҙинәгә әйләнеп ҡайталар.
Өхөд көнөндә мосолмандар араһынан етмеш кеше шәһит була. Уларҙың күбеһе — ансарҙар (радыйаЛлаһу ғәнһүм). Мөшриктәр араһынан егерме ике кеше үлтерелә.
«Мөхәммәт Мостафа Пәйғәмбәрҙәрҙең йөҙөк ҡашы», Әбүл-Хәсән Ғәли ән-Нәдүи (1914—1999), Нәркәс Алсынбаева тәржемәһе
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 09.10.2018 в 00:49, и размещена в категории Пәйғәмбәрҙәр тарихынан. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Мәрхүмдәргә ҡылынған әжер-сауап
Мәрхүмдәргә ҡылынған әжер-сауап
Мәрхүмдәр өсөн уҡытылған Ҡөрьән, бирелгән саҙаҡа, ҡылынған хаж, тотолған ураҙа һ.б уларға ирешәме? Был мәсьәлә элек-электән мосолмандарҙы борсоған. Имам Тәхәүи 700 йыл элек ошо мәсьәләне ентекләп тикшереп яҙып ҡалдырған. Ҡайһы бер ғалимдар, ирешмәй, кеше үҙе тере саҡта ғына сауаптар ҡылып ҡалырға тейеш, тип һанаған. Былар — Имам Малик үә имам Шафиғи. Ләкин Әбү Хәнифә үә Әхмәд ибн Хәнбәл, киреһенсә, мәрхүмгә сауаптар ирешә тигән. Мәрхүмдәр өсөн истиғфар ҡылыу (ғәфү һорау), доға ҡылыу, саҙаҡа биреү, хаж ҡылыу буйынса бөтә ғалимдар ҙа бер фекерҙә: мәрхүмдәргә ирешә, уларға файҙалы. Ғалимдарҙың фекере фәҡәт тән менән ҡылынған ғибәҙәткә ҡарата ғына айырыла. Мәҫәлән, намаҙ, ураҙа, Ҡөрьән уҡыу, зекер әйтеү. Быларҙы имамыбыҙ Әбү Хәнифә мәрхүмгә ирешә тигән дәлилдәрен килтергән.
“Элгәре килгәндәр әйтерҙәр: “Раббым беҙҙе үә беҙгә тиклем килгәндәрҙе ярлыҡа!..”
Был аяттарҙан күренә: Аллаһ Тәғәлә Үҙе мәрхүмдәргә доға ҡылырға өйрәтә, тимәк мәрхүмдәргә был ирешә.
Сүнән Әбү ДауытТа) килтерелә: пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм мәйеттер ҡәбере ҡырында баҫып торғанда кәңәш итеп: “Ҡәрҙәшегеҙ өсөн истиғфар һорағыҙ, ныҡлыҡ һорағыҙ. Сөнки унан хәҙер Һорау ала башлаясаҡтар", — тигән. Шуға оҡшаш хәҙистәр «Сахих Мөслим»дә лә бар.
Ғәйшә радыяллаһү ғәнһәнән риүәйәт: бер сәхәбә килеп пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләмгә: "Минең әсәйем ҡапыл үлеп китте. Әгәр әйтә алһа, моғайын, саҙаҡа өләшергә ҡушыр ине. Мин уның исеменән саҙаҡа бирһәм, уға сауабы ирешерме?” – тигән. Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм: “Эйе, ирешер”, тигән. (Сахих Бохари, сахих Мөслим).
Сәғд ибн Ғүбәйдәһ пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләмдән һораған: “Мин өйҙә булмағанда, минең әсәйем үлеп киткән. Уның исеменән саҙаҡа бирһәм, уға файҙаһы булырмы? Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм: “Эйе”, — тип яуаплаған. Шунда Сәғд ибн Ғүбәйдәһ әйткән: “ Шаһит булығыҙ, уңдырышлы баҡсамды әсәйем исеменән саҙаҡа итеп бирҙем.” (Сахих Бохари)
Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм әйткән: «Әгәр берәйһе үлһә үә уның тотолмаған ураҙалары ҡалған булһа, ҡазаһын (ҡалмыш ураҙаларын) вәлиһе тотһон.» (Сахих Бохари, сахих Мөслим)
Ибн Ғәббәстән риүәйәт: Джүһәйнә ҡәбиләһенән бер ҡатын, килеп: «Минең әсәйем хаж ҡылырға нәҙер әйтеп үлеп китте. Мин унын өсөн хаж ҡыла аламмы?», -тип һораны.
Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм: «Уның исеменән хаж ҡыл. Әгәр әсәйендең бурысы ҡалһа, бирер инеңме? Шулай уҡ Аллаһ алдындағы бурыстарығыҙҙы ла түләргә кәрәк. Аманаттарҙы алырға иң лайыҡ булған Зат-Аллаһ Тәғәлә».
Ғәйшә радыяллаһү ғәнһә пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис- сәләмдән һораған: «Ҡәбер әһелдәре өсөн һеҙ нимә уҡыйһығыҙ?» Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм:
الشَّلالمُ عَلَيْكُمْ أهْلَ الدِّيارِ مِنَ المؤْمِنينَ وَالْمُسْلِمين، وَإنّا إِنْ شاءَ اللهُ بِكُمْ لاحِقون، نَسْاَلُ اللهَ لنا وَلَكُمْ العافِيَة
«Тыныслыҡ һеҙгә (әссәләмү ғәләйкүм), мөъминдәрҙән һәм мосолмандарҙан булған ҡәбер хужалары! Ысынлыҡта, беҙ ҙә һеҙгә ҡушыласаҡбыҙ, Аллаһ теләһә. Аллаһы Тәгәләнән үҙебеҙ өсөн дә, һеҙҙең өсөн дә ҡотҡарыу һорайбыҙ», -тип өйрәткән.
Ижмағ буйынса иһә, бөтөн мәҙһәб ғалимдары ла йыназа намаҙын инҡар итмәй, ә унда мәрхүмдәр өсөн доға ҡылына.
Ҡөрьән уҡыуҙы бәғзе ғалимдар мөстәхәб ти, ә ҡайһылары бидғәткә сығара. Килтерелгән, дәлилдәргә ҡараһаҡ, шуныһы ап-асыҡ: һәр изге ғәмәл мәрхүмгә ирешә. Хаж, ураҙа, саҙаҡа ирешкәс, ни өсөн Ҡөрьән уҡыу ирешмәһен? "Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләмдең хәҙисендә әйтелгәнсә, мәрхүмгә, балаһы Ҡөрьән уҡыған өсөн, башына бик нурлы, затлы таж "(корона) кейҙерерҙәр. Хатта үлгән кеше ни өсөн бындай ихтирам булыуына аптырар. Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм: «Ә үҙе Ҡөрьән уҡыусыға ни булыр һуң?!» — тип өмөтләндергән.
Ин шә Аллаһ, мәрхүмдәргә еңеллек килер. Әммә шуны оноторға ярамай: мулланы яллап уҡытыу ғына түгел, үҙебеҙгә Ҡөрьән уҡырға кәрәк. Уҡығаныбыҙ әҙ булһа ла, мәрхүм булған туған-тыумасаларыбыҙға ирешер, ин шә Аллаһ.
“Доға китабы” Ильшат Хафизи
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 05.06.2017 в 22:34, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 574
ГОРОХОВ МӘҘӘНИӘТЕ, иртә тимер быуаттың археологик мәҙәниәте. Б.э.т. 5—2 бб. ҡарай. Ҡурған өлк. Горохов а. янындағы Юрғамыш й. (Тубыл й. басс.) буйындағы ҡаласыҡ (20 б. 30—40‑сы йй. К.В.Сальников тарафынан асыла) исеме м‑н аталған. Башҡортостанда Г.м. ҡомартҡылары Әй й. басс. тупланған (Абдулла ҡаласығы, Йонос торамаһы, Йүкәлекүл торамаһы, Ҡәҙер ҡурғандары, Торналы ҡаласығы). Торамалар һыубаҫар урындарҙан өҫтәге киртләстәрҙә урынлашҡан ҡаласыҡтарҙан ғибәрәт. Күп камералы (торлаҡ һәм хужалыҡ бүлмәләре оҙон коридор м‑н тоташҡан) бағана конструкциялы 4 ҡатлы ҡыйыҡлы ярым ер өйҙәр торлаҡ булып хеҙмәт иткән. Керамика тальк ҡушылған балсыҡтан эшләнгән горизонталь кәкерсәктәр һәм һырҙар м‑н биҙәлгән түңәрәк төплө һауыттарҙан ғибәрәт. Бронза (уҡ башаҡтары, бысаҡтар, һырғалар), балсыҡ (һауыттар, орсоҡбаштар) әйберҙәр табылған. Ерләү ҡомартҡыларының күбеһе — ҡурған аҫты ҡәберҙәре. Төп ерләү ысулы: салҡан ятҡырып, башы м‑н төньяҡҡа ҡаратып һалыу.
Г.м. Урта Тубыл буйында формалашҡан, артабан Көнбайышҡа һәм Төньяҡҡа таралған. Г.м. халҡы көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш далаларҙан күсеп килгән ҡәбиләләрҙең әүҙем ҡатнашлығында уғырҙар (ҡара: Фин-уғыр ҡәбиләләре) нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Горохов ҡәбиләләре Саргатка мәҙәниәте һәм Сармат мәҙәниәте халҡы м‑н тығыҙ бәйләнеш тотҡан. Ярым күсмә малсылыҡ төп хужалыҡ тармағы булған. Г.м. өйрәнеүселәр: Л.Н.Корякова, А.И.Лебедев, Н.П.Матвеева, Сальников һ.б.
Н.С.Савельев
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Спорт
Өфөлә саңғысылар ярышы үтте
Спорт мәктәбе уҡыусылары саңғыла махсус йыһазландырылған трамплиндан һикереп, етеҙлеккә ярышты. Ҡатнашыусылар 25, 40 һәм 60 метр бейеклектәге трамплиндан һикереп, еңеүсе исеме өсөн көрәште
Үҫмерҙәр араһындағы Олимпиадала Өфө егете финал уйынына сыҡты
Буэнос-Айреста үҫмерҙәр араһындағы Олимпиада дауам итә. Башҡортостандан Станислав Черемискин Рәсәйҙең йыйылма командаһы составында уҡтан атыу ярышында ҡатнаша.
Башҡортостан спортсыһы Буэнос-Айреста уҙған ярышта ҡатнашты
Башҡортостандан Айгөл Гәрәева Буэнос-Айреста үткән Йәйге Олимпия уйынында үҙ көсөн һынаны. Саҡмағош районы велоспортсыһы кросс-кантри элиминатор дисциплинаһында ҡатнашты.
Иглин районында алтмышҡа яҡын муниципаль хеҙмәткәр ГТО нормаларын тапшырҙы
Спорт фестивалендә урындағы хакимиәт, Иглин, Ҡалтыман һәм Ивано-Казанка ауылы биләмәләре белгестәре иң әүҙемдәре тип танылды. Йүгереү, һикереү, йөҙөү, турникта күтәрелеү, пневматик винтовканан атыу-ҡатнашыусылар барлығы туғыҙ дисциплина буйынса һөҙөмтә күрһәтте.
Өфөлә кескәйҙәр өсөн роликлы конькиҙа йөрөү майҙаны асылды
Баш ҡаланың сауҙа үҙәктәренең береһендә балалар роликтарҙа ярышты. Юғары тиҙлектә роликта уҡтан атыу, ҡаршылыҡлы һыҙатты йығылмай үтеү. Кескәйҙәр өсөн был һынауҙар ғәҙәти дәрес. Уларҙың күптәре 3 йәштән алып уҡ "тәгәрмәс" өҫтөндә. Роликлы конькиҙа йөрөү күңел асыу ысулы ғына түгел, быйылдан алып ул рәсми теркәлгән спорт төрө.
Өфөлә йәшәүсе Аргентинала үтәсәк уҡтан атыу ярышында үҙ көсөн һынаясаҡ
6- 18 октябрҙә Буэнос-Айреста үҫмерҙәр өсөн йәйге Олимпия уйындары үтә. Сарала 206 илдән 4 000 спортсы ҡатнашасаҡ.
Башҡортостанда самбо буйынса турнир уҙҙы
Бөтә Рәсәй кимәлендәге самбо буйынса турнир Асҡын районында уҙҙы. Республика спортсылары менән берлектә, турнирҙа Пермь өлкәһенән һәм Татарстандан да ҡатнашалар. Был спорт сараһы сиктәрендә, Асҡындың «Батыр» физкультура-спорт һауыҡтырыу комплексының биш йыллығын билдәләйҙәр.
Рәсәй президенты үҙ иткән спорт төрө Башҡортостанда ла киң үҫешә
Был һүҙҙәрҙе ҡеүәтләп йыл һайын Асҡында ойошторолған ярышты атап үтергә мөмкин. Быйыл да иң көслө уҡыусы-самбосылар төньяҡ төбәккә йыйылды. Республика көнө алдынан уҙғарылған ярышта Башҡортостандың ҡала-райондарынан, шулай уҡ Пермь һәм Татарстандан бик күп командалар ҡатнашты.
Сираттағы еңеү
"Салауат Юлаев" хоккейсылары бөгөн үҙ боҙонда көнсығыш конференция лидерҙарының береһе - Омскиҙың "Авангард" клубын ҡабул итте. Беренсе осор тулыһынса юлаевсылар өҫтөнлөгө менән үтте. Һөҙөмтәлә яҡташтарыбыҙ дәғәүселәр ҡапҡаһына өс шайба индерҙе.
Өфөлә 25-се тапҡыр республика милли һәм халыҡ спорт төрҙәре фестивале үтте
Көрәш, гер күтәреү, ҡул көрәштереү буйынса үҙ көстәрен һынарға 300-ләгән спортсы килде. Улар араһында ил һәм халыҡ-ара бәйге еңеүселәре һәм призерҙары ла бар. 40-лаған команда ҡатнашыусылары өс йәш категорияһында баһаланды.
Йоонас Кемппайнендың ике голы
Сираттағы осрашыуын юлаевсылар үҙ боҙонда Братиславаның "Слован" клубына ҡаршы үткәрҙе. Башҡортостан командаһы дәғүәселәр ҡапҡаһы артында 4 тапҡыр ҡыҙыл ут тоҡандырҙы. Славакия хоккейсылары бер гол менән генә яуап ҡайтара алды.
«Салауат Юлаев» хоккейсыһы һәм билдәле гимнастка тиҙҙән атай-әсәй буласаҡ
«Салауат Юлаев» хоккейсыһы Дмитрий Кугрышев менән билдәле спортсы Яна Кудрявцева бәпес көтә. Был хаҡта Яна социаль селтәрҙә үҙ сәхифәһендә күрһәтә.
Республиканың йөҙ йыллығына Ишембайҙа ябыҡ һырғалаҡ төҙөлә
Проект хаҡы яҡынса 208 миллион һум. Объекттың дөйөм майҙаны 4 182 квадрат метр. Килешеү буйынса ул киләһе йыл файҙаланыуға тапшырылырға тейеш. Төҙөүселәр билдәләүенсә, әле нигеҙ ҡорола, эш ваҡытына ҡарағанда алдараҡ бара. Проект буйынса ике ҡатлы бинала урынлашасаҡ ябыҡ һырғалаҡта бер юлы 150 кеше конькиҙа шыуа ала.
Баймаҡта бокс буйынса Халыҡ –ара ярыш уҙа
Республиканың Баймаҡ ҡалаһында Константина Сентюрин исемендәге 15-се Халыҡ-ара ярыш уҙа. Бокс буйынса ярышта ун ете йәштән өлкән булмаған ҡыҙҙар һәм егеттәр ҡатнаша.
Ҙур концерт алдынан ҡыҙыу футбол
Стәрлетамаҡ ҡалаһында Башҡортостандың һәм Татарстандың халыҡ артисы Айҙар Ғәлимов призына футбол буйынса турнир ойошторолдо. Йыл һайын уҙғарылған спорт ярышында Әлшәй, Ауырғазы, Баҡалы һәм башҡа райондарҙан тиҫтәгә яҡын команда ҡатнашты.
Өҫтәл спорт уйындары
Баймаҡта мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн өҫтәл спорт уйындары буйынса төбәк-ара фестиваль үтте. Был ярыштарҙа Әбйәлил, Бөрйән, Хәйбулла, Йылайыр райондары һәм Баймаҡ, Сибай, Белорет һәм Учалы ҡалалары вәкилдәре ҡатнашты. Тулыраҡ беҙҙең сайтта.
Бөгөн
Иҫәпте әҙселектә уйнаған ваҡытта Петр Хохряков асты. Икенсе шайбаны индергән саҡта ла Юлаевсыларҙың бер хоккейсыһы штраф эскәмйәһендә ултыра ине. Әммә был Александр Кадейкинға уңышҡа өлгәшергә ҡамасауламаны. Көйәрмәндәр хәүеф менән көтөп алған өсөнсө осор ҙа тулыһынса яҡташтарыбыҙ өҫтөнлөгө менән үтте.
Өфөнөң олимпия резервындағы спорт мәктәбенә капиталь төҙөкләндереү талап ителә
Черниковка биҫтәһендәге олимпия резервындағы 26-сы спорт мәктәбенең ҡыйығынан һыу үтеү тураһында мәғлүмәт социаль селтәрҙә сыҡты. Спорт мәктәбендә художество гимнастикаһы, тхэквондо, грек-рим көрәше һәм башҡа спорт төрҙәре буйынса секциялар эшләй.
Өфө районында сираттағы тапҡыр
Спорт сараһында Башҡортостан юлдаш телевидениеһы, "Юлдаш" радиоһы хеҙмәткәрҙәре лә ҡатнашты. Коллегаларыбыҙ утыҙға яҡын ҡаршылыҡ һыҙатын үтте, уларға йөҙөргә, батҡаҡ буйлап шыуышырға ла тура килде. Шулай уҡ шина покрышкаларынан яһалған тар тоннель аша сыҡтылар, арҡан буйлап бейеккә күтәрелделәр.
Хеҙмәткә һәм оборонаға әҙер бул
Башҡортостандың закон сығарыу һәм башҡарма власть органдары хеҙмәткәрҙәре ГТО нормаларын тапшырҙы. Өсөнсө йыл уҙғарылған спорт фестивалендә ҡырҡтан ашыу команда ҡатнашты. Йүгереү, һикереү, турникта күтәрелеү, пневматик винтовканан атыу һәм башҡа дисциплиналар буйынса иң көслөләр асыҡланды.


text:
- Подробности
- Просмотров: 241
УТЛЯКОВ Геннадий Иванович (9.10. 1949, Өфө – 24.12.2010, шунда уҡ), инженер‑электромеханик. Техник ф. д‑ры (2000), проф. (2005). СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1985). ӨАИ‑ны тамамлағандан һуң (1971) шунда уҡ эшләй: 1975 й. алып өлкән ғилми хеҙм‑р, 1994 й. — фәнни эштәр б‑са проректор урынбаҫары, 2003 й. башлап ғилми‑тикшеренеү бүлеге начальнигы. Фәнни эшмәкәрлеге осоу аппараттарының электр ҡорамалдары системалары (ш. иҫ. аныҡ булмаған логика алгоритмдары һәм нейрон селтәрҙәре файҙаланылған) өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә арналған. У. тарафынан көсөргәнеште һәм йышлыҡты көйләү ҡоролмаларының, алмаш ток генераторҙарын артыҡ көс төшөүҙән һәм ҡыҫҡа тоташыуҙарҙан һаҡлау схемалары, контактһыҙ синхрон генераторҙарҙы (ҡеүәте 40 һәм 120 кВт), икенсел электр тогы сығанаҡтары генераторҙарын (200–1500 Вт) гармоник компаундлау системалары уйлап табылған. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 40 уйлап табыу авторы.
Х е ҙ м.: Комбинированные системы регулирования напряжения синхронных генераторов. М., 1998 (авторҙ.).
В.М.Куляпин
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 229
УРМАН ҺЫҘАТТАРЫ, һыҙат тибындағы һаҡлаусы урман ултыртмалары, терр‑яның гидрологик режимын һәм микроклиматын яҡшыртыу, һыу һәм ел эрозияһы үҫешенә юл ҡуймау, а.х. культураларының уңдырышлылығын арттырыу өсөн булдырыла. У.һ., тәғәйенләнешенә һәм терр‑яла урынлашыуына ҡарап, баҫыу һаҡлаусы, йырын яны, көтөүлек һаҡлаусы һ.б. төрҙәргә бүленә. У.һ. конструкцияһының 3 төп тибы айырыла: ел үткәрмәүсән (тығыҙ), ажур һәм ел үткәреүсән. Ажур һәм ел үткәреүсән У.һ. (1—5 рәтле) тиҙ үҫкән бейек олонло ағас тоҡомдарынан (ажур — ҡыуаҡлыҡтар ярҙамында, ел үткәреүсән — ҡыуаҡһыҙ), ел үткәрмәүсән У.һ. ағас һәм ҡыуаҡлыҡтарҙан (3—9 рәтле) төҙөлә. У.һ. булдырыу өсөн үҫенте, һирәк осраҡта үрсетмәлек, тамырланған һәм тамырланмаған сыбыҡсалар ултыртыу йәки орлоҡтар сәсеү ҡулланыла. Башҡортостанда У.һ. өсөн төп ағас тоҡомдары сифатында бәлзәмле тирәк, Сукачёв ҡарағасы, һалпыш ҡайын, ябай ҡарағай һ.б.; ҡыуаҡлыҡтарҙан — себер мәрүәре, татар айыу баланы, ябай гөлйемеш һ.б. файҙаланыла. 20 б. 30‑сы йй. башлап У.һ. булдырыу һәм үҫтереү б‑са тикшеренеүҙәр Урман тәжрибә станцияһында алып барыла (И.А.Ибраһимов, Ю.Ф.Косоуров, А.Е.Рябчинский һ.б.). 40—50‑се йй. Башҡ‑н баҫыусылыҡ ғилми‑тикшеренеү станцияһында төрлө конструкциялы урман һыҙаттарының а.х. культуралары уңдырышлылығына тәьҫирен өйрәнеү, Сәрмәсән һәм Дим йй. араһындағы болонло дала өсөн һаҡлаусы урман ултыртмалары системаһын эшләү (Д.В.Богомолов, Г.Н.Лысак һ.б.); 50‑се йй. уртаһынан Аграр университетта — тупраҡ эрозияһы м‑н көрәштә У.һ. ҡулланыу (Б.И.Федорако, С.И.Фёдоров һ.б.) б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә. Башҡортостанда тәүге У.һ. 1905 й. Бәләбәй өйәҙе Дәүләкән а. янында, тәүге баҫыу һаҡлаусы У.һ. 1932 й. Шөңгәккүл тәж. баҫыуында (Шишмә р‑ны) барлыҡҡа килә. 1933—38 йй. баҫыу һаҡлаусы У.һ. яҡынса 7 мең га, 1971—84 йй. — 47,9 мең га, 1997 й. — 756 га, 2000 й. — 607, 2003 й. — 238 га; эрозияға ҡаршы У.һ. 1997 й. — 812 га, 2000 й. — 803, 2003 й. 389 га булдырыла. БР‑ҙа У.һ. дөйөм майҙаны 50 мең га тәшкил итә (2013). Шулай уҡ ҡара: Агроурманмелиорация, Ағас үрсетеү, Ултыртылған йырын-һыҙа ағастары.
Әҙәб.: Рекомендации по защитному лесоразведению в Башкирской АССР. Уфа, 1976; К о с о у р о в Ю.Ф. Мелиоративно‑хозяйственное освоение эродированных овражно‑балочных и крутосклонных земель в Башкирии. Уфа, 1996; Н а б и у л л и н Р.Г., Х а й р е т д и н о в А.Ф. Оптимизация воспроизводства почвенного плодородия на облесённых полях Белебеевской возвышенности. М., 2006.
К.М.Ғәбдрәхимов, А.Ш.Тимерйәнов, Ә.Ф.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
8 Март алдынан Рәсәйҙә йөҙ иң уңышлы банкир ҡатын-ҡыҙ һайланды
Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө алдынан Рәсәйҙең алдынғы журналдарының береһе ҡыҙыҡлы рейтинг тәҡдим итте. Баҫманың яңы һанында илдең 100 иң уңышлы банкир ҡатын-ҡыҙ исеме баҫтырылды.
— Иң яҡшыларын билдәләгәндә редакция өс төп йүнәлеште иҫәпкә алды. Улар – кредит учреждениеһының ҙурлығы, биләгән вазифа һәм акционерҙар капиталында ҡатнашыу, — тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Республикаһының Кредит ойошмалары ассоциацияһынан. Ойошма сайтында әлеге рейтинг менән танышырға була.
Бығаса Башҡортостан гүзәлдәре был исемлектә булғаны юҡ, әммә рейтингты йыл һайын үткәреү планлаштырыла, шуға күрә республика ҡатын-ҡыҙҙарының барыһы ла алда.


text:
Республика көнөн Ишембай районының Йәнырыҫ ауылы халҡы айырыуса ҡыуанып ҡаршыланы. Бында бөтә уңайлыҡтар тыуҙырылған өр-яңы фельдшер-акушерлыҡ пункты сафҡа инде.
Бындай бүләкте яҡташтарына танылған эшҡыуарҙар – ағалы-ҡустылы Ниғмәтуллиндар яһаны. Илфат менән Илшат Ниғмәтуллиндар төҙөлөшкә 10 миллион аҡса бүлде. Был изге ғәмәлде улар оҙаҡ йылдар “Трудовик” колхозында эшләгән әсәләре Сәүиә Нуриәхмәт ҡыҙының иҫтәлегенә арнаны. Хәҙер йәнырыҫтарға барлыҡ санитария талаптарына яуап биргән заманса бинала медицина ярҙамы күрһәтелә.
Тиҙҙән Ниғмәтуллиндарҙың тырышлығы менән урындағы мәҙәниәт йорто эргәһендә Бөйөк ватан һуғышы йылдарында ватанды һаҡлаған яҡташтарҙың исемдәрен мәңгеләштергән мемориаль комплекс барлыҡҡа киләсәк.


text:
- Подробности
- Просмотров: 492
БАЛ ҠОРТТАРЫ (Apidae), яры ҡанатлылар отрядына ҡараған бөжәктәр ғаиләһе. Яҡынса 20 мең төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. Башҡортостанда 450‑нән ашыу төрө бар: йомро мегахила, бал ҡорто, оҫта ҡорт һ.б. Улар ғаилә м‑н йәшәй, ғаиләләре йомортҡа һалыусы инә ҡорттан (инә бал ҡорто, йәки “батшабикә”), эшсе ҡорттарҙан (енси ағзалары үҫешеп етмәгән, аталаныуға яраҡһыҙ инә ҡорттар) һәм ата ҡорттарҙан (әре ҡорт) тора. Кәүҙәһе ҡалын, оҙонлоғо 1,5—50 мм, ҡуйы ваҡ төктәр м‑н ҡапланған, ҡара, ҡараһыу һоро йәки көрән‑һары төҫтә. Ҡорһағы оҙонса цилиндр формаһында, эшсе ҡорттарҙыҡы ҡаяулы, ағыулы һәм балауыҙ (аҫҡы өлөшөндә) биҙҙәре урынлашҡан. Башы ҙур; ҙур күҙҙәре һәм өс ябай түбә күҙҙәре бар. Мыйыҡтары быуынтыҡлы, төрлө оҙонлоҡта. Ауыҙ аппараты ялаусы-кимереүсе, оҙонса моронло. Ҡанаттары һеңерсәле, үтә күренмәле, ярылы. Аяҡтары төклө һәм типке м‑н, алдағылары ырғаҡлы; күпселек төрҙәрҙең артҡы аяҡтарының сирағы яҫы, һеркә йыйыу һәм ташыу өсөн кәрзинкә барлыҡҡа килтерә. Ер аҫтында, серек ағаста, үҫемлек һабаҡтары ҡыуышлығында, таш аҫтында яһалған ояларҙа (нектар һәм һеркә м‑н тултырылған бер йәки бер нисә кәрәҙҙән тора, ошонда уҡ инә ҡорт йомортҡа һала) йәшәй. Балағорттары аяҡһыҙ. Ҡурсаҡҡа әйләнеүе оя күҙәнәге эсендә бара. Респ. шарттарында йылына бер йәки бер нисә быуын үҫешә. Оло бөжәктәр ҡышлай. Көндөҙ әүҙем. Балағорттары һәм имагоһы нектар һәм сәскә һеркәһе м‑н туҡлана. Урманда, баҡсала, болонда, далала, баҫыуҙа йәшәйҙәр. Б.ҡ. — сәскәле үҫемлектәрҙе һеркәләндереүсе. Б.ҡ. бал, балауыҙ, һитә, прополис, инәҡорт һөтөн алыу өсөн үрсетәләр. Умартасылыҡ продукттары аҙыҡ‑түлек сәнәғәтендә һәм медицинала (ҡара: Апитерапия) ҡулланыла. Башҡорт бал ҡорто — БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына, ш. уҡ оҫта ҡорт, әрмән иңкеше, үҙгәреүсән иңкеш, таңҡа иңкеше РФ‑тың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
М.Ғ.Миһранов
Тәрж. Ә.Ә.Барлыбаева


text:
- Подробности
- Просмотров: 244
СОДА, күмер к‑таһының натрий тоҙҙарының техник атамаһы. Кальцинирланған сода, кристаллик (натрий карбонаты кристаллогидраттары, тығыҙлығы 1250 кг/м3), сәй, йәки аш С. (натрий гидрокарбонаты, тығыҙлығы 2200 кг/м3) айырыла. Каустик сода — натрий гидроксидының техник атамаһы. Натрий гидрокарбонаты — төҫһөҙ кристаллик матдә, 100—150°С т‑рала тарҡала, һыуҙа эрей (25°С т‑рала 9,4%‑ы). Һыуҙағы эретмәләре еңелсә һелтеле реакцияға эйә. Сәнәғәттә углекислый газ һәм аммиакты натрий хлоридының һыуҙағы туйынған эретмәһенә үҙ‑ара тәьҫир итештереп (аммиак ысулы), натрий карбонаты эретмәһе 75°С углекислый газ м‑н туйындырып алына. Алкоголһеҙ эсемлектәр, икмәк‑булка һәм кондитер изделиелары, дарыуҙар, ут һүндереүсе составтар етештереүҙә файҙаланыла. Башҡортостанда “Каустик” ААЙ‑нда күп күләмдә каустик С., илдә аш С. аммиак ысулы м‑н берҙән‑бер етештереү ойошторолған. Аш С. етештереү күләме 2000 й. — 63330, 2008 й. 49483 т тәшкил итә; Бөйөк Британия, Венгрия, Германия, Польша, Финляндияға ебәрелә.
Р.Н.Заһиҙуллин
Тәрж. Й.Ш.Мөхәмәтйәров


text:
Донъя ярыштарында еңеү яулаған республика спортсыларына күпме аҡса ҡаралған
Донъя ярыштарында еңеү яулаған республика спортсыларына күпме аҡса ҡаралған Фото: Карина Камаева
ӨФӨ, 2017 йыл, 14 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов 2017-2012 йылдарҙа олимпия, паралимпия, сурдлимпия һәм үҫмерҙәр уйындарында, чемпионаттарҙа, донъя һәм Европа беренселегендә призлы урындар алған республика спортсыларын һәм уларҙың тренерҙарын аҡсалата дәртләндереү тураһында Указға ҡул ҡуйҙы.
Документҡа ярашлы, аҡсалата дәртләндереүгә Башҡортостан спортсылары һәм уларҙың тренерҙары хоҡуҡлы.
Олимпия, паралимпия һәм сурдлимпия уйындарында еңгән өсөн 1,5 миллион һум күләмендә аҡса ҡаралған. Икенсе һәм өсөнсө урын алған спортсыларға иһә 1 миллион 500 мең һум.
Үҫмерҙәр араһында олимпия уйындарында еңгән өсөн матди ярҙамдың күләме аҙыраҡ – 250 мең һум. Икенсе һәм өсөнсө урындар өсөн 200 һәм 150 мең һум тапшырыла.
Спортсыларҙы һәм уларҙың тренерҙарын аҡсалата бүләкләүҙең тулы исемлеге, уны алыу тәртибе менән Башҡортостандың рәсми хоҡуҡи мәғлүмәт интернет-порталында танышырға мөмкин.
http://www.bashinform.ru/news/1092844-skolko-poluchat-sportsmeny-bashkirii-za-pobedu-na-mirovykh-sorevnovaniyakh-v-pravitelstve-nazvali-su/


text:
- Подробности
- Просмотров: 257
ТАҪМА ҠОРТТАР, ц е с т о д а л а р (Cestoda), яҫы ҡорттар класы. 3 меңдән ашыу төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. Умыртҡалыларҙың аш һеңдереү юлы паразиттары. БР‑ҙа яҡынса 140 төрө табылған. Кәүҙәһе таҫма һымаҡ, оҙонлоғо 0,5 см алып (иргәйел цепене, эхинококк) 5 м, ҡайһы берҙә 10 м тиклем (һыйыр малы цепене, киң таҫма селәү). Эсәктәрҙең лайлалы тиресәһенә йәбешер өсөн имгестәре һәм томшоҡсаһы булған баштан (сколекс), муйындан (үҫеү зонаһы) һәм быуынтыҡтарҙан (стробилдарҙан) тора. Т.ҡ. ҡан тамырҙары, тын алыу һәм аш һеңдереү системалары юҡ, аш һеңдереү кәүҙәһенең өҫкө йөҙө аша тормошҡа ашырыла. Гермафродиттар, һәр бер быуынтығында ата һәм инә енси ағзалар формалаша. Аталанғандан һуң аналыҡ күп һанлы йомортҡалар м‑н тула (һыйыр малы цепене йылына яҡынса 600 млн йомортҡа бүлеп сығара). Йомортҡаларында (аналыҡта, ҡайһы берҙәрҙә — тышҡы мөхиттә) 3 пар ырғаҡлы ҡарышлауыҡ (онкосфера йәки корацидий) үҫешә. Хужаларҙы алмаштырып йәшәй (иргәйел цепененән тыш). Цепендәр отрядына ҡараған Т.ҡ. ғәҙәттә 1 аралаш хужаһы бар — умыртҡаһыҙ, һирәгерәк умыртҡалы хайуан. Аҙаҡҡы хужаһының эсәгенән йомортҡа м‑н тулған һуңғы быуынтыҡ һәм аналыҡ тышҡы мөхиткә сығарып ташланыла, ул стробилдан айырыла. Таҫмалар отрядына ҡараған Т.ҡ. 2 аралаш хужаһы була. Өлгөргән быуынтыҡтар аҙаҡҡы хужаның эсәк ҡыуышлығына фекалийҙар м‑н һыуға эләгә алған йомортҡалар бүлеп сығара. Ирекле йөҙөп йөрөгән ҡарышлауыҡтары (корацидиялары) 1‑се аралаш хужа (циклоп) тарафынан йотола һәм уларҙан процеркоид ҡарышлауыҡтары формалаша. Циклоптарҙы балыҡтар ашай (2‑се аралаш хужа), уларҙың тәнендә процеркоидтарҙан плероцеркоид ҡарышлауыҡтары үҫеп сыға. Аҙаҡҡы хужаға (умыртҡалы хайуан йәки кеше) зарарланған балыҡтарҙы (алабуға, суртан, һыла) ашағанда йоға. Кешелә гименолепидидоз, тениидоз, эхинококкоз, малда мониезиоз, ценуроз һ.б., ҡаҙҙарҙа дрепанидотениоз, балыҡтарҙа лигулёз һ.б. ауырыуҙар тыуҙыра.
Әҙәб.: Ветеринарная гельминтология //Паразитология и инвазионные болезни сельскохозяйственных животных /М.Ш.Акбаев [и др.]. М., 2000.
М.Ғ.Баянов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 547
АЗОТФИКСАЦИЯ, биологияла: атмосфераның молекуляр азотының бактериялар тарафынан бәйләнеүе һәм уның үҫемлектәр һ.б. организмдар еңел үҙләштерә алырлыҡ берләшмәләргә күсерелеүе. Тәбиғәттәге азот әйләнешенең иң мөһим быуындарының береһе һәм үҫемлектәрҙе азот м‑н тәьмин итеүҙең берҙән‑бер экологик яҡтан таҙа юлы. А. — төп ролде нитрогеназа ферменты (уның барлыҡҡа килеүе күҙәнәктәрҙә был аҡһымдың синтезын көйләүсе nif‑ген азот туплаусы микроорганизмдар булыуы м‑н бәйле) уйнаған ферментатив реакциялар сылбыры. Ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәр м‑н симбиозда йәшәүсе бүлбе бактериялары (симбиотик А.), ирекле йәшәүсе азот туплаусылар — азотбактер, анаэроб клостридиялар, сульфат редукциялаштырыусы бактериялар, энтеробактериялар, фотосинтезлаусы спириллалар, актиномицеттар, мико‑ һәм цианобактериялар (симбиотик булмаған А.) ярҙамында тормошҡа ашырыла. Планетаның тупраҡ экосистемаларында дөйөм йыллыҡ А. 175—190 млн т азот иҫәпләнә.
Башҡортостанда агроценоздарҙа А. әүҙемләштереү ысулдарын уйлап табыу б‑са фәнни тикшеренеүҙәр Биология институтында (Б.Ф.Садиҡов, Ф.Х.Хәзиев) алып барыла.
Әҙәб.: Бабьева И.П., Зенова Г.М. Биология почв. М., 1983; Садыков Б.Ф. Биологическая азотофиксация в агроценозах. Уфа, 1989.
Н.Ә.Кирәева
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
- Подробности
- Просмотров: 448
БИКБУЛАТОВА Ләлә Исмәғил ҡыҙы (2.4.1925, Өфө — 6.7.1997, Мәскәү, тыуған ҡалаһында ерләнгән), дерматовенеролог. Мед. ф. д‑ры (1974), проф. (1975). СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1970). И.Х.Ишмөхәмәтовтың ҡыҙы. БДМИ‑ны тамамлағандан һуң (1947) шунда уҡ эшләй; 1966 й. алып Өфө гигиена һәм һөнәри ауырыуҙар ҒТИ‑ның лаб. мөдире, 1969—74 йй. өлкән ғилми хеҙм‑ре; 1974 й. башлап БДМИ‑ның гистология каф. мөдире, 1987 й.алып Респ. тире-венерология диспансерының бүлек мөдире. Фәнни хеҙмәттәре респ. нефть, нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте эшселәренең һөнәри ауырыуҙарын өйрәнеүгә арналған. Б. тире ауырыуҙары клиникаһын тикшерә һәм эпоксид ыҫмалалары м‑н контакт ваҡытында барлыҡҡа килеүсе тире ауырыуҙарын иҫкәртеү сараларын эшләй. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу авторы.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 21.09.2018
Тормош – ҡуласа, әйләндереп бер баҫа
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 21-09-2018, 07:00
Һәр кешенең үҙ хәҡиҡәте, әммә бөтә әҙәм өсөн уртаҡ, һәр кемдең ғүмерлек таянысы булған, бөтә хәүеф-хәтәрҙәрҙән ҡурсалай торған тағы бер хәҡиҡәт бар. Уның исеме – мөхәббәт. Ә уның һиңә ҡасан килерен Алла ғына беләлер...
Донъя – ҡуласа, тиҙәр. Танышым менән булған фәһемле хәл тураһында яҙмаҡсымын. Ул үҙенең тормошо хаҡында миңә бәйән иткәйне.
– Өс йыл элек «Бәйләнештә» селтәрендә теркәлеп, таныш-белештәр менән аралаша башланым. Яңы дуҫтар ҙа барлыҡҡа килде. Ирем дә унда ултыра. Үҙем уҡытыусы булып эшләйем, иптәшем вахта ысулы менән Себер юлдарын тапай. Ғаиләбеҙ башҡаларҙыҡынан бер нәмәһе менән айырылмай кеүек. Ҡыҙым мәктәптә уҡып йөрөй, улым – балалар баҡсаһында. Ирем вахтаға киткәндә «Бәйләнештә» селтәрендә үҙенең битенә «мин эштә» тип яҙып ҡуя, ҡайтып етһә, «өйҙә» тип үҙгәртә. Башта быға әллә ни иҫем дә китмәй торғайны. Дуҫтарын да, кем менән аралашыуын да һорашҡаным булманы....
2019 йылда ил халҡы нисек ял итә?
Яңылыҡтар таҫмаһы // 21-09-2018, 06:30
РФ Хеҙмәт һәм социаль яҡлау министрлығы киләһе йылға байрам һәм ял көндәрен раҫланы:
-Яңы йыл байрамдары – 2018 йылдың 30 декабре – 2019 йылдың 8 ғинуары;
-Ватанды һаҡлаусылар көнө - 23-24 февраль;
-Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө - 8-10 март:
-Май байрамдары - 1-5 һәм 9-12 май:
-Рәсәй көнө - 12 июнь:
-Халыҡтар берҙәмлеге көнө – 2-4 ноябрь.
Бынан тыш, Башҡортостанда байрамдар:
-Ураҙа байрамы - 4 июнь,
-Ҡорбан байрамы - 11 август,
-Республика көнө - 11 октябрь....
МУРЗИК ЗАРЫ
Әҙәбиәт / Юмор // 21-09-2018, 06:00
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 351
ПАСХА (гр. páscha), йәһүд һәм христиан байрамдарының береһе. Тәүҙә П. боронғо йәһүд ҡәбиләләренең байрамы була. Иудаизмда йәһүдтәрҙең Мысырҙан сығып китеүе хөрмәтенә билдәләнә, Мессияның килерен көтөү м‑н бәйле, христианлыҡта — Иисус Христостың терелеүе иҫтәлегенә арналған байрам. Тәүҙә йәһүд һәм христиан П. ваҡыт б‑са тап килгән. Йәһүд П. (Песах) йәһүд календары б‑са Нисан айының 15‑се көнөндә башлана (григориан календары б‑са 19 марттан 16 апр. тиклем), 8 көн дауам итеп, ошо ваҡытта тик маца (сөсө күмәс) ашарға ярай. П. алдынан тантаналы табын ойошторола. Христиан П. диндарҙар яҙғы көн м‑н төн тигеҙләнгән дән һәм ай тулғандан һуң билдәләй. П. булаһы көндө иҫәпләп сығарыу өсөн пасхалия таблицалары (католицизм һәм православие өсөн төрлө) төҙөйҙәр. П. (православиела — юлиан, католиктарҙа григориан календары б‑са) 22 марттан 25 апр. тиклемге осорға тап килә. П. алдынан ете аҙналыҡ Бөйөк ураҙа үтә. П. хеҙмәте айырыуса тантаналы булыуы м‑н айырыла, ул бөтә православие ҡорамдарында үткәрелә. Иерусалимдағы Раббы Табуты Ҡорамынан алып таратыла торған Изге Ут ҙур әһәмиәткә эйә. П. ваҡытында ураҙанан һуң ауыҙ асыу табынына әҙерләнгән куличтар, пасхалар, буялған йомортҡалар (Христос терелеүе символы) изгеләндерелә. Изге Ут Башҡортостанға 2005 й. алып килтерелә.
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 283
ӨФӨ ТАТАР УҠЫТЫУСЫЛАР МӘКТӘБЕ. Татар уҡытыусылар мәктәптәре т‑дағы положениеға (1872) ярашлы башҡорттар м‑н татарҙар араһынан урыҫ‑татар һәм урыҫ‑башҡорт халыҡ училищелары өсөн уҡытыусылар әҙерләү маҡсаты м‑н асыла.__ 1877 й. Ырымбур ҡ. күсерелә. Халыҡ мәғарифы министрлығы ҡарамағында була. Ҡаҙна, Өфө губерна земствоһы аҡсаһына тотола. Министрлыҡ мәктәптәрен тамамлаған һәм инеү имтихандарын тапшырған, 15 йәше тулған бөтә ҡатлам үҫмер егеттәр ҡабул ителә. Уҡыу түләүле була (ярлылар ҡаҙна, земство аҡсаһына тотола); уҡытыусылар семинариялары программаһы б‑са урыҫ телендә алып барыла, ш. уҡ мосолман дин ғилеме, татар теле уҡытыла. Уҡыу курсы 4 йыл тәшкил итә. Пед. практиканы ойошторор өсөн мәктәп ҡарамағында башланғыс училище асыла. Мәктәпте тамамлаусылар унда эшләгән осраҡта хәрби хеҙмәттән һәм натуралата йөкләмәләрҙән азат ителә; 12 йыл эшләгәндән һуң шәхси почётлы граждан исеме бирелә. 125‑тән ашыу башланғыс училище уҡытыусыһы әҙерләнә, улар араһында Ш.Й.Мәхмүтов, Л.К.Әбделғәзизов. Уҡытыусылар мәктәбе м‑н А.Г.Бессонов һ.б. эшмәкәрлеге бәйле. 1890 й. мәктәп ябыла. Бинаһы һәм мөлкәте Орск‑Ырымбур ҡаҙаҡ уҡытыусылар мәктәбенә тапшырыла. Инспекторы — У.Й.Сайынов (1872 й. алып).
Әҙәб.: А м и н о в Т.М. История профессионального образования в Башкирии. Начало XVII века — до 1917 года. М., 2006; Е н и к е е в А.А. Русско-башкирская начальная школа в дореволюционной Башкирии. Уфа, 2006.
Т.М.Әминев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Беҙ бик шатбыҙ алтын hack коралы кеҫәгеҙгә һуға, тип, күберәк кеше килгән Morehacks.net һәм улар менән китергә теләй hack коралы. Был беҙҙең төп квест: бөтә ҡәнәғәтләндереү өсөн. Беҙ әлеге ваҡытта артыҡ тора. 400 Коралы hack өсөн программа менән тәьмин итеү эшләмәй һәм беҙ яңы, бик дауам итә […]
Archive for the ‘Android/iOS Hacks’ Категория
Взломать неограниченный һаны ҡиммәтле таштарынан уйнаған музыка ҡоралдарында уйнау линияһы онлайн-уйыны өсөн Android һәм iOS . Әгәр һеҙ эҙләсе был команда өсөн уйын взломать коралы morehacks.net һеҙҙең өсөн һәйбәт яңылыҡ булды.. Взломать неограниченный gems тармағы инструменттарҙа уйнау-ул бында. Взломать неограниченный һаны ҡиммәтле таштарынан неограниченный gems ҡорал менән уйнағанын һыҙыҡ өҫтәнә ала һеҙ. […]
Толкование Рояль Кодтар Взломать – Скачать Gems & Беренсе барып етә һәм рояльдә уйнарға генератор itunes google позициялар бәрелешенә. gold, күп кенә илдәрҙә. Был уйын булырға мөмкин түбәндәге: толкование сөнки ул ланов килә сө шул уҡ уҡылыр. Вәғәҙә рояль бәрелеш булған өсөн, береһе уйнай һәм иң скачать […]
Заманса Көрәш 5 Яңы Һуғыш Hack Читы 5 Android һәм ios өсөн иң яҡшы экшен береһе булып тора. 2014 . Был уйын күп кеше алдау ысулын эҙләргә , әгәр һеҙ эҙләсе был һеҙҙең өсөн яҡшы яңылыҡтар булыр беҙгә.. Заманса Көрәш 5 Бында hack читы […]
Асфальт 8 Коралы взломать взломать коралы бында беҙ яңы десант менән килә . Данлыҡлы уйындар Android өсөн һеҙ барыһы тураһында ишетеү , асфальт PC һәм iOS 8 ВДВ. Был Да, моғайын, иң яҡшы уйын өсөн кеҫә телефоны горностай. 47 был уйын иң күркәм һәм иң матур һүҙҙәрҙең график автомобилдәр бик тиҙ килгән. […]
Йондоҙ һуғыш взломать һорашыу түгел йыйыу һәм һеҙ яратҡан йондоҙ һуғыш галактика геройлар эпик персонаждар дошман һеҙҙе еңә., РПГ-стиль һуғыш. Дөрөҫ стратегия һәм ҡөҙрәтле уллыҡҡа отряд йыйып, галактика һәм легендар булыуы өсөн иң hologamer алышта еңеү яуланы.! Йондоҙ һуғыш галактика геройлар булған өсөн тулыһынса бушлай скачать. Әммә уйындың ҡайһы бер әйберҙәр кәрәк, үҙенсәлектәре […]
Взломать взломать коралы өсөн ios һәм android ios андроид идеаль үҙәге хак разбор үҙәге разборка булды ул, кем булырға теләйһең бик тиҙ һәм ҡаршылыҡһыҙ уйын разбор үҙәге.. Сездә бар неограниченный һаны ғына был уйында нисә тәңкәләр һеҙҙең счеттары программаһы өҫтәргә мөмкинлеге клик, бик еңел һәм тотош […]
Бөгөн hack коралы тиҙлек сикләү ихтыяж булмаған., Коралы hack командаһы яңы баҫылып Morehacks . Беҙ ғорурлыҡ менән аҙағында был яңы тиҙлек сикләү булмаған ихтыяжы, һеҙҙең коралы hack.. Был уйындарға һеҙҙең иҫ киткес тиҙлек менән сикләү мөмкин булған башҡа ҡандырыр хак накручивать. Был уйын донос донос биргән яңы кимәлгә алып мобиль уйындар. Менән […]


text:
20 август
20 август — григориан стиле буйынса йылдың 232-се (кәбисә йылында 233-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 133 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Марокко — Революция көнө.
- Сенегал — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Эстония — Бойондороҡһоҙлоҡто кире ҡайтарыу көнө.
- Венгрия — дәүләткә нигеҙ һалыусы Изге Иштван көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1930 — Йылайыр районы ойошторола.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡотлогилдина Зөһрә Сәлимйән ҡыҙы (20.08.1951), башҡорт журналисы, шағир һәм балалар яҙыусыһы. 1979 йылдан СССР Журналистар союзы, 1989 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), Баязит Бикбай (2011) һәм Рәми Ғарипов исемендәге (2012) премиялар лауреаты.
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ишемғолов Сиражетдин Нуретдин улы (20.08.1917—20.11.2004), педагог, 1949—1977 йылдарҙа Хәйбулла районы Әбеш урта мәктәбе директоры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1960), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). Райондың почётлы гражданы (1990).
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дәүләтов Әхмәт Сәғәҙәтгәрәй улы (10.08.1898—8.08.1974), ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, 1952—1970 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтының дөйөм хирургия кафедраһы мөдире. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 1942 йылдан 16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының медик-санитария эскадронының хирургия взводы командиры. Медицина фәндәре докторы (1965), профессор (1965). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967), РСФСР‑ҙың (1958) һәм БАССР‑ҙың (1943) атҡаҙанған табибы. 1‑се (1945) һәм 2‑се (1944) дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1970), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Шишмә районының Яңауыл ауылынан.
- Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы (20.08.1933—11.10.2015), тарихсы-ғалим, археолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының беренсе рәйесе (1995—2002), Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһы советы рәйесе (2000—2009). Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы академигы (2006) һәм 2006—2012 йылдарҙа уның вице-президенты. Тарих фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013).
- Петр Максимович (20.08.1938), партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986). Баймаҡ ҡалаһы һәм Баймаҡ районының почётлы гражданы (2011). Сығышы менән ошо райондың Күнзавод ауылынан.
- Нафиҡова Фәриҙә Низам ҡыҙы (20.08.1958), хеҙмәт ветераны, 1976—2015 йылдарҙа Балаҡатай районы Калинин исемендәге колхоздың машина менән һыйыр һауыу операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2001). Сығышы менән ошо уҡ райондың Әбсәләм ауылынан.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Солтанов Хәтмулла Аҫылгәрәй улы (20.08.1924—4.03.1994), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, уҡсы, гвардия өлкән сержанты. Нефтсе. Дан орденының тулы кавалеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Нефть сығарыу сәнәғәте отличнигы (1969).
- Рахманҡолов Дилүс Лотфулла улы (20.08.1939—9.08.2008), ғалим-химик-органик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), химия фәндәре докторы (1975), профессор (1976), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981).
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1954 — Нуруллин Ринат Ғәли улы, балалар шағиры, уйлап табыусы, ғалим, техник фәндәр кандидаты.
- 1992 — Деми Ловато, Америка актёры, йырсы.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1998 — Шакиров Үлмәҫ Шакир улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
ЙӨРӘГЕНДӘ – МОҢ ДАРЪЯҺЫБилдәле музыка белгесе, филология фәндәре кандидаты, Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты доценты Гөлназ Галинаның яҙған хеҙмәттәре, иңенә алған йөгө уны көслө рухлы, бай йөкмәткеле, киң фекер йөрөтөүсе, алдынғы ҡарашлы ғалимә,...
"Әсә йөрәге" дауам итә!...
Өҫтәлдәр тулы һый-ниғмәтӨфө ҡалаһында йәшәүсе Әлиә ҒӘЛИМОВА аш-һыуға маһир. Тормош иптәше Батыр әйтеүенсә, оҫта ҡуллы хужабикәнең ҡамыр аштары бигерәк тә телде йоторлоҡ икән. Әммә, һаулыҡ хаҡында хәстәрләп, хәҙер диетик ризыҡтарға өҫтөнлөк бирергә тырышалар. Өс йәшлек...
Селтәр, яға, хәситә – баҫҡан һайын сыңҡ итә!...Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары кейеменең айырылғыһыҙ бер өлөшө булған был затлы биҙәүес төрлө ерҙә төрлөсә атап йөрөтөлә. Уларҙың эшләнеше лә бер-береһенән айырылып тора. Шау көмөш тәңкәнән торғаны ла, тотошлайы мәрйендәр менән ҡапланғаны ла, тәңкә менән...
Донъя күмелһен сәскәгә!...«Фоамирандан тәүге сәскәмде бер нисә йыл элек эшләнем, – ти Гөлназ. – Бындай ҡул эшенең тарала ғына башлаған сағы ине»... ...Эшләгән һайын ҡулы шымара, сәскәләре матурайғандан-матурая. Эш барғас, кәйефе лә күтәрелә, теләге лә арта. Сәскәләр...
«ЙОМШАҠҠАЙЫМ!» – ТИЕП ӨНДӘШ...Һәр нәмәгә ижади ҡараған уңған һәм һәләтле кешеләр күп арабыҙҙа. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, шағирә, «Тамыр» балалар телеканалы мөхәррире Рәзилә САЛАУАТОВА – шундайҙарҙан. Шиғри күңелле ҡыҙ өйҙә шаршау, салбар,...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Еңеү көнө алдынан бүләк
9 Май байрамына һанаулы ғына көндәр ҡалып бара. Ошо байрам алдынан Нефтекама ҡала хакимиәте кәңәшмәләр залында Бөйөк Ватан һуғышы ветераны Борис Недилькоға торлаҡ сертификаты тапшырылды.
Борис Иванович Недилькоға оҙаҡламай 90 йәш тула. Шуға ҡарамаҫтан ул әүҙем ветерандарҙың береһе: ҡалала һәм республикала булған проблемаларға битараф түгел, һәр береһенә үҙенең фекере, әйтер һүҙе бар. Уның дәртенә, энергияһына һоҡланмау мөмкин түгел.
Бөгөнгө көнгә тиклем Борис Иванович ветерандар өсөн булдырылған айырым хоҡуҡтарҙың береһе менән дә файҙаланмаған, шуға ла байрам алдынан бындай ҙур бүләк алыу ветеран өсөн ҙур шатлыҡ.
Сертификатты ветеранға Нефтекама ҡала хакимиәте башлығы Р. Дәүләтов тапшырып, уға иң изге теләктәрен еткергән.