text:
Башҡортостанда алты партия Башҡортостан Дәүләт Йыйылышына мандаттарҙы бүлеште
Алты партия вәкилдәре Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары мандатын ала: «Берҙәм Рәсәй» — 79, «КПРФ» — 15, ЛДПР — 7, «Ғәҙел Рәсәй» — 5, «Рәсәй патриоттары» — 2, «Йәшелдәр» — 1. Төбәк парламентына Сәнәғәт округынан үҙ-үҙен күрһәткән Айрат Кәримов үтте. Һайлауҙың яҡынса һөҙөмтәләренә арналған брифингта Башҡортостан Үҙәк һайлау комиссияһы башлығы Хәйҙәр Вәлиев иғлан итте. Һайлау булды тип танылды.
Дәүләт Йыйылышына һайлауҙа халыҡтың 49,08% ҡатнашты, ҡала округтарында — уртаса 40,57%, ауыл ерендә — 61,91%. Өфөлә иһә һайлаусыларҙың 29,44% тауыш бирҙе.
Башҡортостанда 9 сентябрҙә Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайға һәм урындағы үҙидараның вәкиллекле органдары депутаттарын һайлау уҙҙы. Республикала Берҙәм тауыш биреү көнөндә — йәкшәмбе, 9 сентябрҙә, 22 һайлау кампанияһы үтте. 147 мандат алмаштырылды.


c: text/html

text:
Ҡатын-ҡыҙ өсөн бәхет нимә ул?
Аҡ йөҙлө, көләс, еңел кәүҙәле, етеҙ был ҡатын менән уның тыуған ауылы Түләктә таныштыҡ беҙ. Берәү: “Түләк – ул фәлән-фәлән райондағы ябай башҡорт ауылы”, – тип әйтер. Икенсеһе: “Ябай түгел ул, һикһәнләп кенә йорттан торған ауылдан әллә ни саҡлы күренекле кешеләр сыҡҡан”, – тип ҡаршы төшөр. Хатта һанап та китер: республика кимәлендә танылыу алған етәкселәр, күренекле йырсылар, шағирҙар, ҡурайсылар һәм башҡалар, һәм башҡалар. Эйе, тауҙар араһында ятҡан был гүзәл яҡ – үҙенең бына шундай талантлы шәхестәре менән Башҡортостандың сәнәғәте, мәҙәниәте үҫешенә ҙур өлөш индергән төбәк.
Шуға күрә милләттең йөҙөн билдәләгәндәр тураһында һүҙ башлаһаҡ, беренсе сиратта уларҙы хәтергә төшөрәбеҙ. Тик милләт бит гел генә бөйөктәрҙән тормай. Ә Зөләйха кеүектәр? Утта янмай, һыуҙа батмай торған ауыл ҡатындары. Уның тормошон күҙ алдынан үткәргәндә, ирекһеҙҙән күңелгә урыҫ классигы Некрасовтың: “Коня на скаку остановит, в горящую избу войдет” тигән шиғыр юлдары килә.
Кеше ғүмере бихисап ваҡиғаларҙан, миҙгелдәрҙән тора. Зөләйханың ғүмерендә уларҙың ҡыҙығы ла, ҡыҙғанысы ла, көсөргәнешлеһе лә күп булғандыр. Барыһын бергә туплап, ғүмерен өс өлөшкә бүлеп ҡарай ул.
Атай-әсәйһеҙ ғүмер
“Әсәй мине тыуғас та аҡ биләүгә биләгән, аҡ биләүҙәргә биләгән, бәхете булһын, тимәгән”, – тиелә халыҡ йырында. Зөләйханың әсәһе Заһиҙә, күрәһең, был теләктәрен теләмәгәндер. Юғиһә яңы донъяға килгән сабыйын ата-әсәһе ҡулына ташлап, әллә ҡайһы яҡтарға сығып олаҡмаҫ ине. Баланың атаһы ҡатыны йөклө саҡта уҡ ғаиләһен ташлап сығып киткән була. Шулай итеп, теле асыла ла башламаған бала олатаһы Бикмөхәммәт менән өләсәһе Сәрбиямал ҡулында тороп ҡала.
Теле асыла ла ул, тик “әсәй”, “атай” тигән һүҙҙәр менән түгел. Етмәһә, ҡыҙҙың өләсәһе үлеп китә. Ҡарт оҙаҡламай өйләнә. Йәш ҡатын әйттергәндәге шарты бәләкәй генә ҡыҙсыҡтың хәтеренә уйылып ҡалған: “Аҫрау ҡыҙым бар, шуны ҡарарға риза булһаң ғына алам”. Нишләп “аҫрау ҡыҙ”? Беҙҙең халыҡта ғүмер-ғүмергә “аҫрау” тип хеҙмәтсе ҡатын-ҡыҙҙы ғына атағандар бит! Был һүҙме, әллә үгәй инәһенең эш һөйөп бармауымы, мәктәпкә лә төшмәгән баланың артабанғы тормошон ауырлаштыра. Татлы йоҡоһон бүлеп, көтөү ҡыуырға сығып йүгереү, ашарға бешереү, бәрәңге утау, ҡойонан көйәнтәләп һыу ташыу... Силәктәрҙе тултырып ташырға хәленән килмәй әле беренсе класта ғына уҡып йөрөгән ҡыҙҙың. Үгәй инәһе уның ҡулынан силәк-көйәнтәһен алып, һыуға үҙе генә барып килһә икән дә, юҡ, аҡыл өйрәтә: “Зәләйха, силәктәреңә һыуҙы өсәр сүмес кенә һал, барырһың да килерһең, барырһың да килерһең”. Матур исемен “Зәләйха” тип боҙоп әйтеүе лә йәненә аҙ теймәгәндер ҡыҙыҡайҙың. “Зәләйха, быҙауҙы йылға аръяғына сығар!”,”Зәләйха, өйрәктәрҙе ашат!”, “Зәләйха, олатайың эштән ҡайтыуға ашарына бешер!”, “Зәләйха, балсыҡ иҙеп, өй нигеҙен һыла!” Зәләйха… Зәләйха… Зәләйха…
Ҡыйын булғандыр алты-ете йәшлек балаға үгәй инәһенең бар фармандарын да үтәү. Тора-бара уға ойоҡбаш, шәл бәйләү, кейем ямау кеүек ҡул эштәрен дә башҡарырға тура килә. Ошо ҡыйынлыҡтарға рәхәтләнеп балалар уйыны уйнамау, туйғансы йоҡламау, ашамауҙарын да өҫтәһәң, бик ҡыҙғаныс яҙмыш килеп сыға шул. Әкиәттәге кеүек.
Тик Зөләйха бала сағындағы күңелһеҙ хәлдәрҙе иҫенә төшөрөп, үҙен үҙе ҡыҙғанып ултыра торған заттарҙан түгел. “Уның ҡарауы, кескенәнән эшкә өйрәнеп үҫтем”, – тип йылмая ул.
Ҡыҙ ауылындағы башланғыс мәктәптә уҡый, һигеҙ класты күрше ауылға йөрөп тамамлай, урта белемде район үҙәге мәктәбендә, интернатта йәшәп ала. Олатаһы менән ҡатыны уның уҡырға ынтылышына ҡаршы килмәй. Әммә ҡарсыҡтың шарты ҡабул була: төшкә хәтле бала – мәктәптеке, төштән һуң – уныҡы. Ҡыҙҙың дәрес әҙерләп ваҡыт үткәреп ултырыуын хуп күрмәй ул, мәктәптән ҡайтҡас та сумкаһын һике аҫтына тығып ҡуя. Уны бары отҡорлоғо ғына ҡотҡара.
– Балалар, Мәжит Ғафуриҙың “Һарыҡты кем ашаған?” әҫәрен ятланығыҙмы? – ти уҡытыусы, класты күҙ уңынан үткәреп.
Унан башын эйеп ултырған арыҡ ҡыҙға ҡарашын йүнәлтә.
– Улай булһа, Зөләйханан башлайыҡ. – Ҡыҙ оялыуҙан ҡыҙарынып китә.
– Ағай, мин ятламаным бит әле (инәй ятлап ултырырға рөхсәт итмәне, тип зарлана алмай бит инде ул).
Башҡа балалар һөйләп сыҡҡансы, Зөләйха ла әҫәрҙе ятлап өлгөрә, “бишле” ала.
Яҡшы тамамлай ул урта мәктәпте. Институтҡа ла, һис шикһеҙ, инер ине. Тик ҡайҙа ул! Бер яғында үгәй инәһе: “Етте шул уҡыуың!” – тип лаф ора, икенсе яғында Хрущев хөкүмәте: “Ауыл йәштәренә ауылда ҡалырға!” – тип фарман бирә. Шулай итеп, унынсыны тамамлаған бәләкәй кенә кәүҙәле ҡыҙ фермаға һауынсы булып эшкә сыға.
Ғаиләле ғүмер
Ун һигеҙе тулып килгән ҡыҙ ғашиҡ булырға тейеш. Йә булмаһа, берәр ауыл егетенең уға күҙ ташлауын көтөргә… Ауыл егеттәре өлгөрлөк күрһәтә алмай ҡала. Армияла хеҙмәт итеп, Свердловск ҡалаһында данлыҡлы “Уралмаш”та эшләп ҡайтҡан ауылдашы Мирхәким иғтибар итеп өлгөрә үҫмерлектән дә сығып өлгөрмәгән ҡыҙға. Исмаһам, ҡолағына ятышлы һүҙҙәр әйтеп, сәскә, бәләкәй бүләк тапшырһа икән. Күңеле йылыға туймаған ҡыҙ бала ирер ҙә китер ине. Юҡ, Мирхәким бит малай-шалай түгел, донъя күреп, шымарып ҡайтҡан ир. Нишләп әле бер ауыл ҡыҙы алдында түбәнһенеп, ялынып торһон?
Берҙән-бер көн Зөләйха ферманан ҡайтып инһә, ни күрә: биш-алты ағай-энеһе йыйылған, һыйланып ултыралар. Олатаһы ҡыҙҙың ҡулынан тотоп алып: “Бына, Мирхәким һинең ирең була инде, никах уҡылды, эш бөттө”, – тип егет янына килтереп ултырта. Ҡайҙа ул тартҡылашып торорға? Оҙаҡ ултырмайҙар, кейәү кеше кәләшен етәкләп алып ҡайтып та китә. Урта быуат ҡырағайлығы тиерһегеҙме? Юҡ, беҙҙең осорҙа, 1967 йылда СССР халҡы Октябрь революцияһының 50 йыллығын байрам иткән көндәрҙә. Олатаһы менән үгәй инәһенә артыҡ тамаҡ икән, ҡыҙ сәбәләнеп ни эшләй алһын?
Ир ҡатынына ҡарата йылылыҡ та һиҙҙермәй. Тик тормош әкренләп үҙ ыҙанына төшә: 1968 йылда ҡыҙҙары Хәлимә, аҙаҡ уға иптәшкә Гөлбаныу, тағы ике йылдан улдары Самат тыуа. Ә Зөләйхаға хәҙерге кеүек йылдар буйы бала ҡарап өйҙә ултырыу бәхете эләкмәй, бәпәй тапҡанға тиклем – илле алты, сабый тыуғас йәнә илле алты көн ял итеү мөмкинлеге тейә. Колхоз эштәре ҡырылып ята, уларҙан йөҙ йыйырыу ҡатындың башына ла инеп сыҡмай. Һарыҡ ҡарай Зөләйха, төркөмөндә 120 баш. Шул уҡ ваҡытта бригаданың келәт мөдире вазифаһын да башҡара, машина-тракторҙарҙы заправкалау бурысы ла уға йөкмәтелә. Беҙҙә шулай инде: тартҡан атҡа тейәйҙәр. Ә өйҙә әсәй хәстәрен көтөп ултырған өс бала ни эшләргә тейеш?
– Тәүлегенә ике-өс сәғәт кенә йоҡлаған саҡтарым булды, – тип хәтерләй ул осорҙо ҡатын. – Мине бит ауылда “Метеор Зөләйха” тип атанылар. Метеор Зөләйха! Был һеҙгә хөкүмәт наградаһы түгел, ә халыҡ үҙе биргән исем!
Юҡҡа ғына уны ауыл Советы депутаты итеп һайламайҙар бит. Ә ир кеше эшсән, ауылда ҙур абруй ҡаҙанған ҡатыны менән ғорурланып йәшәнеме һуң? Уға ярҙам иттеме? Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, юҡ. Эсте, еңел холоҡло ҡатындар менән күңел асты. Береһе хатта Зөләйханың иренән бала ла таба.
Бер саҡ шулай ҡыҙын имеҙеп ултырғанда, быға әлеге сабыйҙы күтәреп килтерәләр. Әсәһе район үҙәгенә киткән дә ҡайтмаған. Ә бала асығыуынан илай-илай шешенеп бөткән.
– Ни эшләйем, имеҙҙем, – ти ҡатын. – Ә үҙемдең күҙҙәремдән йәш аға. Сабыйҙың бер ғәйебе лә юҡ бит. Иремдең был гонаһы ғына етмәгән, эсеп ҡайтһа, туҡмай ине. Хатта бер ваҡыт башымды йәрәхәтләп, бер нисә ҡабырғамды һындырғас, дауаханала ятып сығырға тура килде.
– Шунан, айырылдыңмы инде?
Ҡатын оялсан ғына йылмайҙы.
– Юҡ. Мин уға әйттем: был өйҙән сығып та китмәйем, һине лә ҡыуып сығармайым, минең тәрбиәмдә үләсәкһең. Ҡайһы бер мутлыҡтары өсөн ултырып та сыҡты бит ул. Ә мин йорт-ҡурамды һаттым да, өс баламды алып, уның янына киттем. Кооператив фатир алдым, химзаводҡа ауыр, әммә аҡсалы эшкә урынлаштым. Биш йыл шунда йәшәнек. Тик ауыл балаһын ер-һыу тарта икән. Яңынан бында ҡайттыҡ.
– Ә ирең?
– Ҡара һаҡалы ҡайҙа барһа ла артынан ҡалманы. Күнеккән тормошо менән йәшәне. 1994 йылда ҡаты ауырыуҙан вафат булды. Мин үҙемә биргән вәғәҙәмде үтәнем, уны һуңғы юлға ҡәҙерләп оҙаттым... Әйткәндәй, үгәй инәйем дә минең ҡулымда яҡты донъя менән хушлашты.
Иман юлындағы ғүмер
Олатаһы, 1998 йылда вафат булған Бикмөхәммәт, ейәнсәрен тәрбиәләүҙә бик ҡатышмаһа ла, уның әлеге тормошонда ҙур роль уйнай. Ата-бабаларыбыҙ дингә тартылырға, биш ваҡыт намаҙ уҡырға, ураҙа тоторға, башҡа ҡағиҙәләрҙе үтәргә кәңәш бирә. Зөләйха, бар күңеле менән изгелеккә ынтылған ҡатын, был кәңәште ихлас ҡабул итә. Инде егерме биш йыл бер генә намаҙын да ҡалдырғаны, ураҙаһын боҙғаны юҡ. “Ҡөрьән Кәрим”де өйрәнә, аяттар ятлай.
2011 йылда Ырымбурҙың атаҡлы “Хөсәйениә” мәҙрәсәһенә ситтән тороп уҡырға инә һәм 2016 йылда уны уңышлы тамамлай. Бөгөн ул тыуған Түләгендә лә, тирә-яҡ ауылдарҙа ла кешеләр хөрмәтен ҡаҙанған абыстай, күренекле дин әһеле. Уны ҡөрьән аштарына, башҡа дини сараларға ҙур теләк менән саҡыралар. Ҙур, яҡты, йылы йортоноң да ишектәре ябылмай. Зөләйханың табиплыҡ һәләте ауылдаштарына электән дә билдәле була. Ауыр крәҫтиән эшенә егелгән ауыл кешеһенең быуыны сығыу – ҙур бәлә. Зөләйха йәш сағында уҡ быуын ултыртыу оҫталығына өйрәнә. Хәҙер уға халыҡ күпләп мөрәжәғәт итә.
Им-том ата-бабалар тормошонда ҙур роль уйнаған.
– Утыҙ ике йыл бәпәйләй алмаған ҡатын бала тапты, – ти танышым Миңзифа был ғәжәп хәл тураһында. – Был эшмәкәрлеге өсөн бер кемдән дә бер ниндәй хаҡ алмай, ярҙам да өмөт итмәй. Хәләл пенсияһына, үҙе үҫтергән кәзәләре дебетенән бәйләнгән шәлдәрҙән килгән керем иҫәбенә йәшәп ята.
– Бәхетһеҙ бала саҡ, ауыр ғаилә тормошо, ирһеҙ донъя көтөү, матди ауырлыҡтар... Бәхетлеме һин әлеге көндә? – тип һорамай булдыра алманым хушлашҡанда.
– Бәхетле! – тине ҡатын, икеләнеп тә тормай. – Олатай-өләсәйем – эшкә, ирем түҙемлеккә өйрәтте, инанған Исламым бар – кешеләргә ҡарата мәрхәмәтлеккә әйҙәй...
Был яҙмамды, татар әҙәбиәте классигы Ғәлимйән Ибраһимовҡа оҡшатып, “Башҡорт ҡатыны ниҙәр күрмәй” тип тә атарға ниәтем бар ине, кире уйланым. “Бәхет” һүҙенең ниндәй киң төшөнсә икәнлеген иҫбат итә беҙгә ҡатындар. Ябай башҡорт ауылында көн күргән Зөләйха кеүек булдыҡлы, егәрле, эшсән, кешелекле, кеселекле меңәрләгән башҡорт ҡатыны...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Педагогика
Педаго́гика («тәрбиә сәнғәте»; бор. грек. πaῖς — баланы, «πaιδoς» — үҫмерҙе «ἄYw» — алып барам һүҙҙәренән) — башлыса бала һәм үҫмер саҡта кешене тәрбиәләү һәм уҡытыу тураһындағы фән[1].
Педагогиканың предметы — шәхесте тәрбиәләү, уҡытыу һәм ғилем биреү шарттарында алдан билдәләнгән йүнәлеш буйынса үҫтереү һәм формалаштырыу буйынса бер бөтөн педагогик процесс. Педагогика объекты — аңлы рәүештә һәм маҡсатҡа ярашлы алып барылған тәрбиә процессы. Педагогика объекттары булып кеше шәхесенең маҡсатҡа ярашлы эшсәнлеге процессында уның үҫешенә сәбәпсе булған ысынбарлыҡтағы хәл-ваҡиғалар тора. Был хәл-ваҡиғалар ғилем биреү тип атала, йәғни объектив донъяның педагогика өйрәнгән өлөшө.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Педагогика» бор. грекса «πaιδaYwYιkή», «баланы оҙатып йөрөү, баланы йөрөтөү» тигәнде аңлатҡан. Боронғо Грецияла педагог — бала ҡараусы, баланы мәктәпкә йөрөтөүсе ҡол (йыш ҡына — физик хеҙмәткә яраҡһыҙ), (бор. грекса πaιδoς — үҫмер, малай). Педагогиканың үҫеше кешелек тарихына тығыҙ бәйле . Педагогикаға ҡағылышлы идеялар тыуыуы һәм үҫеше Боронғо Греция, Боронғо Көнсығыш философияһына һәм Урта быуат теологияһына һәм философияһына бәйле. Беренсе булып педагогика философия белемдәре системаһынан XVII быуатта инглиз философы һәм тәбиғәтте өйрәнеүсеһе Фрэнсис Бэкон тарафынан айырып сығарыла һәм фән булараҡ[2][3] чех педагогы Ян Амос Коменский хеҙмәттәрендә нығына. Хәҙерге көндә педагогика — күп тармаҡлы фән, башҡа фәндәр менән тығыҙ бәйләнештә йәшәй һәм үҫешә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Педагогика // Большой Энциклопедический словарь. 2000.
- ↑ Сергей Крутько Великая дидактика.
- ↑ Сергей Крутько "Пампедия" Коменского.


text:
Мәҙәни яңылыҡтар
М.Ғафури исемендәге Башҡорт драма тетары труппаһы бөгөн йәйге ялдан һуң бергә йыйылды. Ижади составты Башҡортостандың мәҙәниәт министры урынбаҫары Рәнис Алтынбаев һәм Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре профсоюзы комитеты рәйесе Александр Кузьменко ҡотланы.
Театрҙың художество етәксеһе Олег Ханов яңы, 99-сы миҙгелгә ижади пландар хаҡында һөйләне.
Режиссер Айрат Абушахманов Урал Ғәлиевтың «Тамамланмаған повес»ы өҫтөндә эшләй башлаған. Ошо көндәрҙә Азат Нәҙерғолов Сыңғыҙ Айытматовтың «Сыңғыҙхандың аҡ болото» әҫәренә тотона.
14 сентябрҙә Өфөгә яҡут режиссеры Андрей Борисов килә. Ул «Урал батыр» эпосы буйынса спектакле өсөн яуаплы. Проект 2018 йылда Башҡортостан башлығы грантына лайыҡ булды. Режиссер менән бергә шулай уҡ ҡуйыусы-рәссам, инсценировка авторы һәм костюмдар буйынса рәссам килә. Ижади төркөм дүрт көн эшләй. Репетициялар сентябрь аҙағында башлана.
«Андрей Борисов — ЮНЕСКО-ның Евразия халыҡтары эпостарын һаҡлау комиссияһы вәкиле. Ул Алтайҙа ошо эпос буйынса спектакль ҡуйҙы. Беҙҙә — «Урал батыр», Әрмәнстанда «Давид Сасунский»ҙы сәхнәләштерә. Эпостар буйынса әлеге спектаклдәр берләшмәһен халыҡ-ара кимәлгә тәҡдим итергә йыйына, был — ЮНЕСКО-ның ҙур программаһы», — тип хәбәр итте «Башинформ» агентлығына Олег Ханов.
Яңы миҙгелдә балалар спектаклдәре өҫтөндә эш алып барыу ҙа күҙаллана. Театрҙа репертуар спектаклдәрен күрһәтеү 16 августа уҡ башлана.
Миҙгел асыу тантанаһы 4 октябргә билдәләнгән, Гүзәл Яхина романы буйынса «Зөләйха күҙҙәрен аса» спектакле күрһәтелә.
Алдан хәбәр ителгәнсә, ноябрҙә театр ваҡытлыса Башҡорт опера һәм балет театрының Кесе залына күсенә.


text:
Үҫмергә спиртлы эсемлек һатҡан
03 ноября 2016 йыл | Хоҡуҡ
Ғафури район прокуратураһы 55 йәшлек Әнисә Сәфиуллинаға ҡарата асылған енәйәт эше буйынса ғәйепләү актын раҫланы.
Ул РФ Енәйәт Кодексының 151.1-се статьяһына ярашлы (бәлиғ булмағандарға алкоголле продукцияны ваҡлап һатҡан, әгәр ҙә был тәүгеһенән генә булмаһа), енәйәт ҡылыуҙа ғәйепләнә.
Ул РФ Енәйәт Кодексының 151.1-се статьяһына ярашлы (бәлиғ булмағандарға алкоголле продукцияны ваҡлап һатҡан, әгәр ҙә был тәүгеһенән генә булмаһа), енәйәт ҡылыуҙа ғәйепләнә.
“Ҡыш бабайға хат”
03 ноября 2016 йыл | ---
Республикала 14-се тапҡыр уҙғарылған был проектта еңеп сығыусы 1000 бала
Ҡыш бабайҙың Өфөлә үтәсәк Шыршы
байрамында ҡатнаша ала
Проекттың маҡсаты – балалар ара-һында изге һәм файҙалы, маҡтауға лайыҡ эш башҡарып мәрхәмәтлек хәрәкәтен тергеҙеү. Унда 3-тән 13 йәшкә тиклемге балалар ҡатнаша.
Ҡыш бабайҙың Өфөлә үтәсәк Шыршы
байрамында ҡатнаша ала
Проекттың маҡсаты – балалар ара-һында изге һәм файҙалы, маҡтауға лайыҡ эш башҡарып мәрхәмәтлек хәрәкәтен тергеҙеү. Унда 3-тән 13 йәшкә тиклемге балалар ҡатнаша.


text:
17 ноябрь
17 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 321-се көнө (кәбисә йылында 322-се). Йыл аҙағынаса 44 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Әзербайжан — Милли яңырыу көнө.
- Заир — Ил ғәскәрҙәре көнө.
- Словакия — Азатлыҡ һәм демократия өсөн көрәш көнө.
- Рәсәй — Полицияның участка оперуполномоченныйҙары көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1800 — Вашингтонда АҠШ Конгрессы беренсе ултырышын уҙғара.
- 1869 — Суэц каналы рәсми рәүештә асыла.
- 1948 — «Аврора» крейсеры Оло Нева ярына «мәңгелек» урынына ҡуйыла.
- 1960 — Мәскәүҙә Рәсәй Халыҡтар дуҫлығы университеты асыла.
- 1967 — Өфө ҡалаһында Салауат Юлаевҡа һәйкәл асыла.
- 1989 — Чехословакияла «бәрхәт революция» башлана.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1755 — Людовик XVIII, француз короле.
- 1790 — Август Фердинанд Мёбиус, немец математигы.
- 1944 — Дэнни де Вито, америка актёры.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1796 — Екатерина II, Рәсәй империяһы башлығы.
- 1929 — Герман Холлерит, IBM-ды уйлап табыусы.
- 1970 — Андрей Упит, латыш яҙыусыһы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 320
ПАТОЛОГИК АНАТОМИЯ, п а т о м о р ф о л о г и я, морфологик, башлыса микроскопик тикшереү ысулдары ярҙамында кеше һәм хайуандар организмының күҙәнәктәрендә һәм туҡымаларында барған ауырыуҙарҙы һәм патологик процестарҙы өйрәнгән фән.
Кеше П.а. Республикала П.а. б‑са тикшеренеүҙәр 1934 й. БДМИ‑ла (ҡара: Медицина университеты) профилле каф. ойоштороуға бәйле үткәрелә башлай. Тәүге фәнни эштәр һауа эмболияһы, эске ағзалар амилоидозы, яман шештәр булғанда организмдағы дөйөм патологик процестарҙы, патоморфологик үҙгәрештәрҙе өйрәнеү м‑н бәйле (З.И. Моргенштерн, Л.Н.Попов, Н.И. Чурбанов). 40‑сы йй. В.А.Жухин етәкс. бруцеллёз патоморфогенезы, утлы ҡоралдан алынған, сепсис м‑н ҡатмарланған йәрәхәт, алиментар дистрофия булғанда аш һеңдереү ағзалары (А.И. Копылова), бөйөр ауырыуҙары (Н.А.Кузнецова), пиодермия (М.А.Семёнова) булғанда аргентофиль матдә, сабый балаларҙа аш һеңдереү ағзалары боҙолғанда ретикул‑эндотелий системаһы (А.И. Пандикова) б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә, ағза һәм туҡымаларҙың нормаль һәм патологик морфологияһына антибиотиктар тәьҫире өйрәнелә, микроскопик тикшеренеүҙәр өсөн туҡымаларҙы көмөш тоҙ м‑н импрегнациялау ысулдары эшләнә. 50‑се йй. БДМИ, Өфө гигиена һәм һөнәри ауырыуҙар ҒТИ (ҡара: Хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы институты) һәм СССР ФА БФ (ҡара: Фәндәр академияһы) ғалимдары тарафынан һөнәри ауырыуҙар булғанда һәм сәнәғәт ағыуҙары м‑н хроник ағыуланғанда организмдағы патоморфологик үҙгәрештәр тикшерелә (Л.В. Буевич, Т.С.Һөнәрғолов һ.б.); 70‑се йй. уртаһынан А.Ф.Вәлиәхмәтов етәкс. нефть һәм нефть эшкәртеү, химия сәнәғәте продукттары — каталитик крекинг бензины (Ф.Х.Шәйәхмәтов), диметилсульфид һәм диметилсульфоксид (Л.Б.Кәлимуллина), синтетик этил спирты һәм юғары баҫымлы полиэтилен (Э.Т.Әхмәтова), крекинггаз (В.Г.Гилёв), метилизобутилкетон (Р.М. Ғөбәйҙуллин), бромлы этил (А.А.Ғизәтуллина), изопропилбензол (Г.З.Бәхтизина) — тәьҫир иткәндә ағзалар һәм туҡымалар патоморфологияһы өйрәнелә; киҫкен эксперименталь эсәктәрҙең үткәрмәүсәнлегенең (Х.С.Сәләхов), ҡыҙыл үңәс рагының (С.В.Байдуков), хроник пиелонефриттың (М.В.Айыуханов) П.а. тикшерелә. 2000 й. алып БДМУ‑ла Т.И.Мостафин етәкс. ҡорһаҡ ҡыуышлығы (Д.С.Куклин, И.А. Шәрифғәлиев) һәм ҡорһаҡ арты арауығы (А.К.Имаева) ағзаларында булған эренле‑шешеү ауырыуҙарының, ревматик этиологиялы йөрәк етешһеҙлектәренең (А.В.Двинских), диабетик аяҡ башының (Г.Д.Дивеева) клиник‑морфол. аспекттары б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә, патологоанатомик тикшеренеүҙәр, ш. иҫ. аутопсия (Р.Р.Хәсәнов), ысулдары һ.б. камиллаштырыла.
Хайуандар П.а. Ветеринарияла патологоанатомик тикшеренеүҙәр 1947 й. БАХИ‑ла (ҡара: Аграр университет) профилле каф. асылғандан һуң башлана. Л.Н.Судзиловский етәкс. йылҡының инфекцион анемияһы, һарыҡтарҙың аспергиллотоксикозы, хайуандарҙың ағыуланыу патоморфологияһы, 1971—2001 йй. У.Ғ.Ҡадиров етәкс. һарыҡтарҙың һәм кәзәләрҙең йоғошло пустулёз дерматиты, сәсәге, сусҡалар гастроэнтериты патоморфологияһы; 90‑сы йй. башлап нервы системаһы (Ғ.Р.Шакирова), һөйәк туҡымаһы (Ф.Ә.Кәримов) патологияһы, гельминтоздар (Р.Ғ.Фазлыев) булғанда гистологик һәм ультраструктур үҙгәрештәр, сусҡа дизентерияһы патогенезы (А.И.Иванов); 2001 й. алып Е.Н.Сковородин етәкс. енси система ағзалары (А.А.Менькова, Р.Ю.Хохлов), ш. иҫ. гинекологик ауырыуҙар (Н.В.Гребенькова), патоморфологияһы өйрәнелә.
У.Ғ.Ҡадиров, Т.И.Мостафин, Е.Н.Сковородин
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 631
ВОЛГА БУЙЫ ФЕДЕРАЛЬ ОКРУГЫ, Рәсәй Федерацияһының Европа өлөшөндәге адм.‑терр. берәмеге. 2000 й. 13 майында ойошторола. Башҡортостан Республикаһы, Марий Эл, Мордовия, Татарстан, Удмуртия, Сыуашстан респ., Түбәнге Новгород өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Киров, Пенза, Ульяновск өлк., Пермь крайы терр‑яларын үҙ эсенә ала (ҡара: карта). Үҙәге — Түб. Новгород ҡалаһы. Округ сиктәрендә РФ Президентының конституцион вәкәләттәрен тормошҡа ашырыуҙы уның тулы хоҡуҡлы вәкиле тәьмин итә. Майҙаны — 1038 мең км2. Халҡы — 31,15 млн кеше, ш. иҫ. 1,35 млн башҡорт (2002). Халыҡ‑ тың тығыҙлығы — 30,53 кеше/км2. Халыҡтың 70,7%‑ы ҡалала йәшәй; ҙур ҡалалар — Түб. Новгород, Һамар, Ҡазан, Өфө, Пермь, Һарытау, Тольятти. Милли составы (%): урыҫтар — 67,88, татарҙар — 13,04, сыуаштар — 4,55, башҡорттар — 4,33 һ.б. Ауыл хужалығы һәм сәнәғәт производствоһы кимәле б‑са федераль округтар араһында В.б.ф.о. 1‑се һәм 2‑се урындарҙы биләй (2010). Округта РФ Президентының тулы хоҡуҡлы вәкилдәре: С.В.Кириенко (2000 й. алып), А.В.Коновалов (2005 й. алып), Г.А.Рапота (2008 й. алып), М.В.Бабич (2011 й. алып). Округ субъекттарының сәнәғәт һәм а.х. производствоһының үҫеш күрһәткестәрен табл. ҡара.
Т.Х.Гәрәев, В.К.Сәмиғуллин
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина
Волга буйы федераль округы субъекттарының сәнәғәт һәм ауыл хужалығы производствоһы үҫеше (2010 й. ғәмәлдә булған хаҡтарҙа)


text:
- Подробности
- Просмотров: 504
ВИРУСЛЫ ГЕПАТИТТАР (гр. hepar, эйәлек килеш hepatos — бауыр), башлыса бауырҙың зарарланыуы һәм, ағыуланыу синдромы көсәйеп (йыш ҡына һары ауырыуына килтерә), бауыр функцияһының боҙолоуына дусар булған кеше һәм хайуандар бауырының инфекцион ауырыуҙары төркөмө. Ауырыу тыуҙырғыстың төрөнә ҡарап, В.г. бер нисә төргә бүленә: А тибы (инфекцион В.г.), С, Д, Е һ.б. (РНК-лы вирустар тыуҙыра), ш. уҡ В тибындағы В.г. (сывороткалы В.г.; ДНК-лы вирустар тыуҙыра). Вирустарҙың бөтә төрҙәре лә тышҡы мөхиттә бирешмәй. Вирус эләккән һыу, аҙыҡ, бысраҡ ҡул, көнкүреш әйберҙәре аша (А һәм Е тибындағы В.г.) һәм вируслы ҡан буялған мед. инструментарийын ҡулланғанда, енси бәйләнеш, ҡан ебәреү һ.б. ваҡытында (В, С, Д тибындағы В.г.) йоға. Булышлыҡ итеүсе факторҙар: матдәләр алмашыныуының боҙолоуы, иммунитет түбәнәйеүе, шәхси гигиена, һыуға, аҙыҡ-түлеккә ҡарата санитар- гигиена талаптарын үтәмәү, наркотиктар ҡулланыу һ.б. А һәм Е тибындағы В.г. инкубация осоро 6—60 көн тәшкил итә; В, С, Д тибындағыһы — 14—180 көн. Төп симптомдары: хәлһеҙлек, аппетит юғалыу, уҡшыу, ҡоҫоу, уң ҡабырға аҫтында ауыртыу, бауыр һәм талаҡ ҙурайыуы, күҙ ағы һәм тән тиреһе һарғайыуы, тән т‑раһы күтәрелеүе, бәүел һәм тиҙәк төҫө үҙгәреүе лә мөмкин. Диагностика өсөн клиник һәм лаб. тикшереү мәғлүмәттәре (иммунофермент анализы һәм полимераза сылбырлы реакция ысулдары), эпидемиологик мәғлүмәттәр (ауырыу м‑н контакт, бысраҡ һыу ятҡылыҡтарында һыу инеү һ.б.) ҡулланыла. Дауалау: дарыуҙар ҡулланыу (дезинтоксикациялаусы, вирусҡа ҡаршы, гормональ препараттар, витаминдар һ.б.), диетотерапия, фитотерапия һ.б. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: үт сығарыу юлдарында шешеү процесы, киҫкен бауыр етешмәүсәнлеге, бауыр циррозы, энцефалопатия һәм башҡалар. В.г. иҫкәртеү санитар- гигиена һәм санитар‑коммуналь сараларҙы, санитар-ағартыу эшен, халыҡты иммунлаштырыуҙы, мед. инструментарийын стерилләү ҡағиҙәләрен үтәүҙе, бер тапҡыр ҡулланылыусы энә, шприц һәм системалар м-н файҙаланыуҙы, донорҙарға мед. контроле булдырыуҙы үҙ эсенә ала. Башҡортостанда 100 мең кешегә 2001 — 17,4; 30,6; 19,4; 2003 — 4,97; 9,64; 3,48; 2005 — 15,59; 5,66; 3,21; 2009 — 7,79; 1,92; 1,60; 2010 — 4,53; 1,80; 1,99 А, В, С тибындағы киҫкен В.г. м-н ауырыусы теркәлгән. Медицина университетында балаларҙа В.г. ультратауыш м-н диагностикалау (Т.Д. Просвиркина, Ә.Ғ.Фәйрушина), балаларҙа һәм үҫмерҙәрҙә В.г. барышы үҙенсәлектәрен өйрәнеү (В.Б.Егоров, И.А. Ушакова), репродуктив йәштәге ҡатын‑ҡыҙҙа В.г. дауалау ысулдарын камиллаштырыу (А.С.Ванесян, Д.Х. Хунафина һ.б.), хроник В.г. дауалағанда галстена препаратын (А.Н. Бурганова, О.И.Кутуев, Хунафина һ.б.) һәм антиоксиданттар (Т.Р. Хөснөтдинов) ҡулланыу һөҙөмтәлелеген тикшереү б-са фәнни эштәр алып барыла, оксиметалурацилдың В.г. ваҡытында регенератив активлығы тикшерелә (Т.Р.Мирсаев), холестаз синдромлы хроник актив В.г. комплекслы хирургик дауалау алымдары эшләнә (Н.М.Әхмәров, М.Ә. Нартайлаҡов).
Д.Х.Хунафина
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 607
АРХЕОЛОГИЯ ҺӘМ ЭТНОГРАФИЯ МУЗЕЙЫ. Өфөлә урынлашҡан. 1976 й. Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты эргәһендә ойошторола, 1993 й. алып РФА Өфө ФҮ Этнологик тикшеренеүҙәр ин-тының Археология һәм этнография музейы.
Экспозиция 1980 й. асыла. Музей фондында 227 меңдән ашыу һаҡлау берәмеге, уларҙың күпселеге Шүлгәнташ мәмерйәһе, Урта Түбә тораһы, Һынташты ҡәберлеге (ҡара: Һынташты), Филипповка ҡурғандары һ.б. археологик ҡомартҡыларҙың археологик табылдыҡтарынан тора, Көньяҡ Урал халҡы палеоантропологияһы (ҡара: Антропология) б‑са материалдар, “Стәрлетамаҡ” метеориты, мамонт һөлдәһе һ.б. экспонаттар бар. Этнографик коллекцияла ағастан эшләнгән өй кәрәк‑ярағы, халыҡ музыка ҡоралдары, сигеү һәм туҡыусылыҡ өлгөләре, башҡорттарҙың һәм Башҡортостан халыҡтарының традицион кейемдәре, традицион биҙәүестәр, тирмә, хеҙмәт ҡоралдары, биҙәү‑ҡулланма сәнғәте әҫәрҙәре һ.б. күрһәтелгән. Музей буклет, каталог, открытка, ғилми мәҡ. йыйынтыҡтары һ.б. баҫмалар нәшер итә; археология һәм музеология б‑са респ. юғары уҡыу йорттары студенттары өсөн лекциялар һәм ғәмәли дәрестәр үткәрелә. Музей бинаһы — тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы, 20 б. башындағы ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы (ҡара: Поносова‑Молло Е.А. йорто).
Әҙәб.: Музей археологии и этнографии: каталог. Уфа, 2007.
И.Г.Петров
Тәрж. Г.С.Балтабаева


text:
ГҮЗӘЛ ӘЛМӨХӘМӘТОВА
Әлмөхәмәтова Гүзәл Билал ҡыҙы Ейәнсура районы Трушин ауылында 1992 йылдың 27 октябрендә тыуған. Трушин урта мәктәбен көмөш миҙалға тамамлай. Әҙәбиәткә һөйөү Гүзәлдә бала саҡтан уҡ уяна. Мәктәп тормошонда әүҙем ҡатнашып, ауыл ваҡиғаларына битараф булмай, улар тураһында яҙышып, республика һәм район конкурстарында әүҙем ҡатнаша. Шиғырҙары район гәзите биттәрендә, «Аманат» журналында баҫылып тора. Ижадҡа һөйөү Гүзәлде Башҡорт дәүләт университетының филология һәм журналистика факультетына алып килә. БДУ-ның «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгенең ағзаһы булып тора. Гүзәлдең шиғырҙары «Шоңҡар» берекмәһе ағзаларының ижади эштәре тупланған «Артылыш», «Күңел ауазы» һәм «Шоңҡар тауышы» йыйынтыҡтарында баҫылып сыға. БДУ-ны тамамлап, бөгөнгө көндә, Башҡорт дәүләт телерадиокомпанияһында үҙ һөнәре буйынса эшләп йөрөй һәм шулай уҡ магистратурала белемен арттыра.


text:
“Башҡортостан ҡыҙы” журналының сентябрь һанына күҙәтеү
Миңлегөл Хисамова ғүмер үренә артылғандағы кисерештәрен, хис-тойғоларын “Ә бит бәхет тигәндәре ябай ғына...” шиғырҙар шәлкемендә асып һалған.
Журналыбыҙҙың тышлығын билдәле яҙыусы Гөлнур Яҡупова һүрәте биҙәй. Әйткәндәй, ул яңыраҡ республикабыҙға, халҡыбыҙға, әҙәбиәтебеҙгә оҙаҡ йылдар фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде! Йәш кенә тол ҡалған әҙибә артабан йәшәү өсөн көстө ҡайҙан тапҡан; балалары туған телдә һөйләшәме; ул ниндәй ҡәйнә һәм өләсәй; ғүмеренең ҡайһы миҙгелен һағына, һаулығын һаҡлау өсөн ниндәй саралар күрә? – Азалия Мирзаева ҡорған “Өс тағанға таяндым: әсәйемә, әсәйлегемә һәм ижадыма” исемле әңгәмәлә ошо һәм башҡа бик күп кенә һорауҙарға тулы, ҡыҙыҡлы яуаптар табырһығыҙ.
Ҡурған башҡорттарының йолалары, ауыҙ-тел ижады, теле, тарихы һәр ваҡыт ғалимдарҙың иғтибарын йәлеп итә. Әхәт Сәлиховҡа быйылғы йәйҙә әҙәбиәтсе һәм фольклорсылар менән Сафакүл районына экспедицияға сығырға, унда боронғо ҡулъяҙмалар һәм китаптар, халыҡ ижады үрнәктәре менән танышырға тура килгән. Әйтәйек, ул яҡтарҙа һабантуйҙарҙа ҡатын-ҡыҙҙар ҙа көрәшкән. Еңеүселәргә һөбә (һыйыр ҡабырғаһы) биргәндәр. Унан бишбармаҡ бешергәндәр. Ҡайһы ваҡыт ҡатындар һөбәне һатҡан, уны ирҙәр һатып алырға тырышҡан. Былар тураһында мәғлүмәт менән “Ҡурған башҡорттары йолаларҙы һаҡлай” исемле мәҡәлә аша танышырһығыҙ.
“Һөнәренең оҫтаһы” рубрикаһындағы “Шәфҡәтлелек илсеһе” тигән мәҡәләлә Альбина Ғөбәйҙуллина Мәсетле районының “Ҡарағай” шифаханаһы терапевы һәм ультратауыш тикшереү белгесе, һәр сирлегә йөрәк йылыһын тигеҙ өләшкән, тормошто яратырға, йәшәргә ышаныс биргән, йомшаҡ ҡуллы Фирҙәүес Маҙһар ҡыҙы Әхмәтшина яҙмышын һүрәтләй.
Кемдер бер бала үҫтереүҙе лә ҙур проблемаға яһай, кемгәлер туғыҙ, ун бала бағыу ҙа бер ҡыйынлыҡ тыуҙырмай. Дәүләкән ҡалаһында ғүмер кисергән Гөлназ һәм Айнур Ҡорманаевтарҙың йәш ғаиләһе туғыҙ балаға ғүмер биргән. Өлкәненә бөгөн 15 йәш, иң бәләкәсенә ни бары ете генә ай. Гөлнара Хәлфетдинова “Балаларым – дарман инеше” исемле мәҡәләһендә был ишле ғаиләнең уңыштары, шатлыҡтары, уларҙың тәрбиә серҙәре менән уртаҡлаша.
Билдәле яҙыусы Фәрзәнә Аҡбулатованың “Еләк беште” тип исемләнгән йөкмәткеле хикәйәһе барығыҙҙың да күңеленә хуш килер.
“Ҡараңғы донъяларҙы яҡты итеп...” – Гөлнара Мостафинаның рух ныҡлығын данлаусы мәҡәләһе шулай тип атала. Унда дәртләнеп, илһамланып эшләп йөрөгән бер көндө автоһәләкәткә осрап, яҡты донъяларҙы күреүҙән һәм үҙ аяҡтарында атлап йөрөүҙән мәхрүм ҡалған, әммә ошо көс етмәҫтәй тойолған ауырлыҡтарҙы еңеп, йәшәргә көс тапҡан, ул ғына ла түгел, башҡаларҙы ла үҙенең үрнәгендә бирешмәҫкә, алға ҡарап йәшәргә өндәгән Хәмиҙә Барлыбаеваның яҙмышы бәйән ителә.
Күп кенә ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙға эндометриоз тигән һүҙ таныштыр. Был сирҙең билдәләре, эҙемтәләре менән уҡыусыларҙы юғары категориялы табип-гинеколог, журналдың даими авторы Рәүфә Йәнтилина таныштыра.
“Хеҙмәт ветераны исеме кемгә бирелә?” Был һорауға “Хоҡуҡи әлифба” рубрикаһында яуап табырһығыҙ.
7-8-се һандарҙа аҫалы балаҫ серҙәрен асҡан Сәрүәр Сурина был юлы ла “Аҫалы балаҫ – донъя йәме” тигән яҙмаһында халҡыбыҙҙың күңелен сағылдырған балаҫтар хаҡында һөйләүҙе дауам итә.
Гөлшат Ҡунафина көҙгөһөн тирене туҡландырыу, яңыртыу, һыуыҡтарға әҙерләү йәһәтенән көҙгө битлектәр әҙерләү ысулдары менән таныштыра. Шулай уҡ “Тәмлекәс” рубрикаһында помидорҙан ҡышҡылыҡҡа төрлө тоҙлоҡтар (соустар), турама, тәмләткестәр тәҡдим итә.
Бер һылыуҙың виртуаль донъяла юғалта яҙған ирен нисек итеп яңынан үҙенә ғашиҡ итеүе, ҡайтарып алыуы һәм ғаиләһен һаҡлап ҡалыуы тураһындағы тарих ысынбарлыҡтан алынған. “Йөрәк дәрестәре” рубрикаһындағы “Бер ҡатындың нисек итеп ирен яңынан ғашиҡ иткәне” тигән яҙмала Альмира Кирәева шул турала һөйләй.
Ҡәҙерле уҡыусылар, артабан да “Башҡортостан ҡыҙы”ның иң яҡын дуҫы булып ҡалығыҙ, яҙылығыҙ, уҡығыҙ, таратығыҙ!
Теги: журнал яңы һан Күҙәтеү


text:
Мәктәп йылдары - кеше ғүмеренең ҡабатланмаҫ бер миҙгеле. Мәңге хәтерҙән юйылмаҫ шатлыҡтар, онотолмаҫ иҫтәлектәр, беренсе ҡыңғырау, беренсе дәрес, беренсе уҡытыусы... Белем донъяһына сумып, тырышып уҡыған, йәмәғәт эштәрендә шау-гөр килеп ҡатнашҡан мәктәп йылдарының нисек үткәне һиҙелмәй ҙә ҡала...
Май айының йәмле бер көнөндә гимназиябыҙ бинаһында матур традицияға әйләнгән осрашыу кисәһе үтте. Байрамға 25 йыл элек мәктәпте тамамлаған уҡыусылар һәм шул йылдарҙа эшләгән уҡытыусылар, тәрбиәселәр йыйылды. Осрашыу кисәһен һәр бер сығарылыш уҡыусыһы ҙур түҙемһеҙлек менән көтөп ала, сөнки был көндө улар үҙҙәренең яратҡан уҡытыусыларына рәхмәттәрен еткерә ала, оҙаҡ йылдар күрешмәгән класташтары менән осраша. Тантанаға йыйылған ҡунаҡтар йылдар аша үҙ рухын, беренселек сәмен һаҡлай алған мәктәп биналары буйлап тулҡынланып уҙҙы, гимназия администрацияһы улар өсөн музейҙа экскурсия ойошторҙо.
Сараны тамаша залында гимназия директоры Ләйсән Нурмөхәмәт ҡыҙы Фазлетдинова асты. Ул уҡыу йортоноң бөгөнгө ҡаҙаныштары, уңыштары тураһында һөйләп үтте. Кисәгә оҙаҡ йылдар үҙҙәренең уҡыусыларына төплө белем биргән уҡытыусылар, яҡшы тәрбиә биргән тәрбиәселәр килгән ине. Гимназия уҡыусылары тарафынан әҙерләнгән концерт иһә осрашыу кисәһенә айырыуса йәм өҫтәне.
Был традиция артабан да һаҡланыр тигән ышаныста сығарылыш уҡыусыларын һәм хөрмәтле уҡытыусы-ветерандарыбыҙҙы белем усағыбыҙҙа көтөп ҡалабыҙ!


text:
Беҙҙең Байыш ауылында тормош ауырлыҡтарына бирешмәй, ең һыҙғанып, гөрләтеп донъя көткән уңған ғаиләләр бихисап. Шундай ғаиләләрҙең береһе Зәкиә һәм Ғосман Әширбаевтар.
Улар икеһе лә Байыш ауылында унар балалы ишле, матур ғаиләләрҙә тыуып үҫкән. Бәлки, шуғалыр ҙа тәрбиәле, уңған, хеҙмәт һөйөүсәндер улар.
Ауыл ерендә донъяң түңәрәк булһын, алға барһын өсөн тырыш булырға, ете ҡат тиреңде түгергә кәрәк. Барыһына ла өлгөрөп, донъянан тәм табып йәшәр өсөн берҙәмлек тә, маҡсаттарҙың бер иш булыуы ла зарур. Зәкиә менән Ғосман Әширбаевтар йәшәгән йорт әллә ҡайҙан балҡып ултыра, иғтибарҙы үҙенә йәлеп итә. Уларҙың ихаталарына инеү менән үҙеңде әкиәт донъяһына ингәндәй хис итәһең. Ишек алды гөл-сәскәләргә күмелгән. Ниндәйҙәре генә юҡ араларында?! Ә уларҙы тәрбиәләүгә күпме ваҡыт сарыф ителә – был хаҡта хужабикә – Зәкиә Таһир ҡыҙы үҙе генә белә. Аҡҡош, терпе, бәшмәк, хатта ҡояш апай һындары ла урын алған бында. Улар барыһы ла ғаилә башлығы Ғосман Вәғиз улының бай фантазияһы тураһында һөйләй.
Ғосман да, Зәкиә лә мәктәптә эшләйҙәр: береһе – кочегар, икенсеһе – ашнаҡсы. Кәртәләре тулы мал, ҡош-ҡорт. Донъяны матур итеп ҡороуға дәртен, һәләтен, көсөн һалған Әширбаевтарға бар ауыл халҡы һоҡлана. Ысынлап та, һоҡланырлыҡ шул. Эшһеҙлектән аптыранып ултырмайҙар, һәр ваҡыт ниндәй ҙә булһа эш менән мәшғүлдәр. Балалары ла эш һөйөүсән булып үҫеп килә. Зөбәржәт менән Айзилә юғары уҡыу йортонда белем алалар, кинйәләре Зекериә әле мәктәптә уҡый. Зәкиә – хәстәрлекле килен дә. Ҡәйнәһе Герой-әсә Мәғәтифә Хөсәйен ҡыҙы менән килешеп, бергә матур, татыу ғүмер итәләр. Йәш саҡта донъя ауырлыҡтарын ҡәйнәһе күтәрешһә, хәҙер инде Зәкиә ҡәйнәһенә ҡәҙер-хөрмәт күрһәтә.
Тирә-яҡтағыларҙы һоҡландырып ҡына ҡалмай, сәмләндереп тә йәшәй белгән был пар кешеләргә лә ярҙамсыл, күрше-күләне менән дә татыу йәшәй. Бер һүҙ менән әйткәндә, бар яҡтан килгән матур ғаилә ул Әширбаевтар. Ысынлап та, бер-береңде аңлап, бер төптән егелеп донъя йөгөн тигеҙ тартҡанда ғына тормош та алға бара, барыһына ла өлгөрөп тә була шул.


text:
М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты
М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты (рус. Башкирский государственный педагогический университет им. М. Акмуллы́, БГПУ им. М. Акмуллы) — Башҡортостан мәктәптәре өсөн юғары белемле уҡытыусылар әҙерләүсе уҡыу йорто, был йүнәлештәге фәнни-педагогик һәм методик үҙәк. Башҡорт дәүләт педагогия институты булараҡ 1967 йылда асыла, 2000 йылдан «университет» статусы ала һәм һуңыраҡ уға мәғрифәтсе-шағир Мифтәхетдин Аҡмулла исеме бирелә. Эшләү дәүерендә университет 40 меңдән ашыу белгес әҙерләгән. Илдең 20 иң яҡшы юғары уҡыу йорто исемлегенә инә[1].
Университетта «Аудитория» гәзите[2] һәм «Педагогический журнал Башкортостана» журналы нәшер ителә.
Педагогия институты булараҡ асылған был юғары уҡыу йорто республиканың башлыса ауыл мәктәптәрен юғары белемле уҡытыусылар менән тәьмин итеү маҡсатын тормошҡа ашыра. Вуз эшләүенең тәүге йылдарынан уҡ йылдам үҫә: яңы факультеттар асыла, кафедралар ойошторола, һәм һөҙөмтәлә ул Рәсәй Федерацияһында алдынғы һәм ҙур педагогия вуздарының береһенә әйләнә, 1976 йылда I категориялы юғары уҡыу йорто булып таныла.
Йөкмәткеһе
Структураһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сәнғәт-графика факультеты (художественно-графический факультет)
- Психология факультеты (факультет психологии)
- Физико-математика факультеты (физико-математический факультет)
- Тарих һәм хоҡуҡ белеме институты (институт исторического и правового образования)
- Филологик белем һәм мәҙәни-ара бәйләнештәр институты (институт филологического образования и межкультурных коммуникаций)
- Тәбиғәт-география факультеты (естественно-географический факультет)
- Физик культура факультеты (факультет физической культуры)
- Башҡорт филологияһы факультеты (факультет башкирской филологии)
- Социаль-гуманитар факультет (социально-гуманитарный факультет)
- Һөнәре белем һәм мәғлүмәт технологиялары институты (институт профессионального образования и информационных технологий)
- Педагогия институты (институт педагогики)
- Квалификация күтәреү һәм һөнәри белемде арттырыу институты (институт повышения квалификации и профессиональной переподготовки)
- М. Аҡмулла исемендәге БДПУ колледжы (колледж БГПУ им. М. Акмуллы)
Ҡаҙаныштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2017 йылдың майында университеттың «Страдл» халыҡ коллективы спорт-аэробика шоуы «Рәсәй студент яҙы» фестивалендә беренсе урынды яуланы. Мәскәүҙә, Дәүләт Кремль һарайында үткән концертта был төркөм «Үҙенсәлекле жанр»/«Пластика» йүнәлешендә иң яҡшыһы булды[3].
- 2017 йылдың апрелендә «Кружева» халыҡ бейеүҙәре ансамбле артистары Ҡытайҙы яуланы: Тяньзинь ҡалаһында барған Халыҡ-ара фестивалдә башҡорт, рус, татар, ҡаҙаҡ һәм ҡытай бейеүҙәре менән сығыш яһап, башҡорт һылыуҙары тамашасыны хайран итте[4].
- 2017 йылдың мартында Башҡорт дәүләт педагогия университетының «Кружева» халыҡ бейеүҙәре ансамбле Ҡаҙағстанда Науруз байрамында ҡатнашты[5] һәм Халыҡ-ара бейеү конкурсы дипломанты булды. Ансамбль «Сәскә ат, илем!» тигән башҡорт бейеүен башҡарып, 320 мең тәңкәлек сертификат алды[6].
- 2017 йылдың ғинуарында Башҡортостандың дүрт юғары уҡыу йорто иҫәбендә педагогия университеты студент берләшмәләре эшмәкәрлеген үҫтереү программаларын һайлап алыу конкурсында еңеүсе булды[7].
- Университет 2017-2020 йылдарҙа ислам тарихын һәм мәҙәниәтен тәрән белгән белгестәр әҙерләү буйынса дәүләт программаһын тормошҡа ашырыу өсөн 200 миллион һумдан ашыу грант отто[8].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Башкирский государственный педагогический университет имени Мифтахетдина Акмуллы. Высшие учебные заведения. Наука и образование — 450 лет в составе России
- ↑ http://www.bspu.ru/template/guest/admin.php?page=82 Газета Аудитория
- ↑ Республиканың ижади коллективы Кремлдә «Рәсәй студент яҙы»нда беренсе урынды яуланы. , 2017, 23 май (Тикшерелгән 23 май 2017)
- ↑ Республиканың «Кружева» халыҡ бейеүҙәре ансамбле артистары Ҡытайҙы яуланы. , 2017, 2 май (Тикшерелгән 2 май 2017)
- ↑ Башҡорт дәүләт педагогия университеты ансамбле Ҡаҙағстанда Науруз байрамында ҡатнаша. , 2017, 21 март (Тикшерелгән 21 март 2017)
- ↑ Республиканың «Кружева» ансамбле Халыҡ-ара бейеү конкурсы дипломанты булды. , 2017, 24 март (Тикшерелгән 24 март 2017)
- ↑ Башҡортостандың юғары уҡыу йорттары Рәсәй Мәғариф министрлығының студент берләшмәләрен үҫтереүгә гранттар отто. , 2017, 25 ғинуар (Тикшерелгән 26 ғинуар 2017)
- ↑ Башҡорт дәүләт педагогия университеты ислам өлкәһендә белгестәр әҙерләү өсөн 200 миллион һумдан ашыу грант отто. , 2017, 17 ғинуар (Тикшерелгән 17 ғинуар 2017)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Әсәҙуллин Р. М. Педагогия университеты // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.


text:
- Подробности
- Просмотров: 297
НИКЕЛЬ ИРЕТМӘЛӘРЕ, хром, тимер, баҡыр, молибден һ.б. ҡушылған никель нигеҙендәге иретмәләр. Составы б‑са — пермаллойҙарҙы (никель— тимер), нихромдарҙы (никель—хром), хромелдәрҙе (никель—хром—кобальт), алюмелдәрҙе (никель— алюмин—марганец—кремний), хастеллойҙарҙы (никель— молибден), супериретмәләрҙе – ауыр ирегән металдар (кобальт, хром, молибден, ванадий, тантал, вольфрам) ҡатыштырылған иретмәләр, никель нигеҙендәге ҡайһы бер интерметаллидтарҙы, эшкәртеү ысулы б‑са деформацияланыусан һәм ҡойоу Н.и. айыралар. Н.и. юғары механик ныҡлыҡ, эҫегә, утҡа, коррозияға сыҙамлылыҡ, ферромагнит һ.б. физик үҙенсәлектәр, яҡшы (супериретмәләрҙән тыш) технологик үҙенсәлектәр (йәбешеүсәнлек, һығылмалылыҡ һ.б.) хас. Н.и. никелде легирлау элементтары м‑н бергә иретеп йәки киҫәкле хәлгә килтереп алалар. Супериретмәләрҙән яһалған деталдәр бер нисә таҙартҡан иретеп ҡойоуҙы үтәгәндән һуң окисланмаған мөхиттә ҡойоу юлы м‑н алына. Н.и. ракета‑йыһан техникаһы, нефтехимия ҡорамалдары, радиотехника, элемтә техникаһы, төрлө ярымфабрикат (табаҡ, таҫма, сым, сыбыҡтар) һ.б. әҙерләгәндә ҡулланыла. Башҡортостанда 20 б. 40‑сы йй. алып Белорет металлургия комбинатында Н.и. төрлө сорттағы прокат һәм сымдар, 50‑се йй. башлап “Салаватнефтемаш”, “Туймазыхиммаш” һ.б. пр‑тиеларҙа – автоклавтар, резервуарҙар, реакторҙар, йылылыҡ алмаштырғыстар һ.б. етештерелә. 80‑се йй. ӨАИ‑ла, Металдарҙың үтә һығылмалылығы ин‑тында (Ә.Ә.Ғәниев, Г.А.Салищев, Ф.З.Үтәшев һ.б.) газ турбиналы двигателдәрҙең (көрәксәләр, дискылар, валдар, роторҙар), статорҙарҙың (ҡулсалар, яныу камералары, турайтҡыс аппараттар) деталдәрен һ.б. етештереү өсөн файҙаланылған үтә һығылмалы супериретмәләр алыу ысулдары табылған.
Ф.З.Үтәшев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Бөжәктәр
Бөжәктәр (лат. Insecta, Insecta-Ectognatha, Ectognatha) — умыртҡаһыҙ быуынтыҡ аяҡлы хайуандар класы ((башҡа классификация буйынса — ярым класс[1]).
Күбаяҡтар менән трахеялылар ярымтибына ҡарай. Күбәләк, ҡуңыҙ, себен, ҡырмыҫка, бал ҡорто һәм башҡаларҙы иҫәпкә алып, ерҙәге башҡа хайуандар араһында күп төрлөлөгө менән айырылып тора. Бөжәктәрне өйрәнеүсе фән энтомология тип атала.
Бөжәктәр — быуынтыҡ аяҡлыларҙың иң юғары төҙөлөшлө һәм төрло йәшәү шарттарында: ҡоро ерҙә, һауала, һыуҙа тереклек итергә яраҡлашҡан ҙур классы. Бөжәктәрҙең үҫеше һәм туҡланыу сығанаҡтарына яраҡлашыуы планетала ҡоро ер үҫемлектәре эволюцияһына бәйләнгән. Ябыҡ орлоҡлолар килеп сыҡҡас, уларҙы һеркәләндереүсе булараҡ, бөжәктәр көслө үҫеш алған һәм планетала киң таралған.
Бөжәктәр (Insecta), буынтыҡ аяҡлылар тибындагы хайуандар классы. Ерҙәге хайуандарҙың боронғо (девондан бирле), иң күп һанлы һәм төрлө төркөмө. 1 млн самаһы төрө билдәле, ысын барлыҡта 1,5-2 млн данда кәм булмауы ихтимал; Антарктиданан башҡа бөтә континенттарҙа да таралғандар.
Йөкмәткеһе
Дөйөм характеристика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөжәктәрҙең әһәмиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөжәктәрҙең күбеһе — ер өҫтөндә йәшәүселәр, күп кенә төрҙәре личинка фазаһында йәки барлыҡ фазаларҙа ла сөсө һыулыҡтарҙа йәшәй; күбеһе тупраҡ менән бәйләнгән. Уларҙың үҙ-үҙен тотошо ҡатлаулы: аҙыҡ эҙләүҙә яңлышмау, нәҫел тураһында ҡайғыртыу, йыраҡҡа күсеүҙәр, функциялар бүленеше (бал ҡорттары) һ.б. Бөжәктәр матдәләрҙең биологик өҙлөкһөҙ әйләнешендә һәм тупраҡ яһалыуҙа ҙур роль уйнай, үҫемлектәрҙе һеркәләндерә, ҡиммәтле аҙыҡ продукттары һәм сеймал (бал, балауыҙ, ебәк) бирә.
Икенсе яҡтан, бөжәктәр ауыл хужалығы, урман һәм декоратив үҫемлектәргә, аҙыҡ продукттарына, ағаска зарар килтерә, кеше һәм хайуандарҙа төрлө ауырыу ҡуҙғатыусыларҙы күсерә. Бөжәктәр доньяһының күп төрлөлөген һәм үҙенсәлеген, ҡортҡостарға ҡаршы көрәш сараларын комплекслы фән — энтомология өйрәнә. Һуңгы ваҡытта, тәбиғәт биоценозларының кеше тарафынан бозолоуы нәтижәһендә, бөжәктәр һанының кәмеүе күҙәтелә.
Тышҡы төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөжәктәрҙең күкрәге 3 сегменттан — алғы, урта һәм артҡы күкрәктән тора. Һәрбер сегменттың берәр пар аяғы, ә ҡанатлы формаларының урта һәм артҡы күкрәгендә шулай уҡ берәр пар ҡанат бар. Йәшәү рәүешенә һәм ярашыу дәрәжәһенә тәңгәл рәүештә күп кенә аяк типтары барлыҡҡа килгән. Иң ғәҙәти һәм иң аҙ ярашҡан аяҡтар — йөрөү һәм йүгерү өсөн. Айыу сиңерткәләре һәм кайһы бер уңғыҙҙарҙың алғы аяҡтары — ҡаҙыуға, суфи сиңеркәләренең алғы аяҡтары эләктереп алыуға яйлашҡан. Һикеругә яйлашыу артҡы аяҡтарҙы көчлө йыуан ботло һикереүсе аяҡтарға үҙгәртә (туры ҡанатлылар, япраҡ борсалары — куңыҙҙар һ.б.) Һыу бөжәкләренең артҡы аяҡтары йөҙөүгә яйлашкан — киңәйгәндәр, ҡырыйҙарынан төктәр менән ҡаплангандар. Урта пар аяҡ яраҡлашмай, сөнки ул һәр ваҡыт йөрөүҙә һәм йүгереүҙә ҡатнаша, һәм шунлыҡтан үҙенең элеккеге функцияһен әҙ үҙгәртә. Ҡорһағы 11 сегменттан тора, ләкин күбеһенең сегмент һаны 5-6 -ға ҡәҙәр кәмегән. Ата бөжәктәрҙең популяция органдары, ә инә бөжәкләрҙең йомортҡа һалгыслары үҫкән була.
Бөжәкләрҙең күбеһе трахея ярҙамындә атмосфера һауаһын һулай; күреү, еҫ, тәм һиҙеү, ишетеү һәләттәренә эйә.
Оҙонлоғо 0,2 мм-ҙан алып 33 см-ға ҡәҙәр. Бөжәкләрҙең кәүҙәһе өс өлөштән: баш, күкрәк һәм ҡорһаҡ. Тышҡы яҡтан ҡаты хитин япма менән ҡапланған, ул тышҡы скелет ролен үтәй һәм һыуҙың парға әйләнүенә ҡаласаулай. Кәүҙәнең хәрәкәтсәнлеге уның быуынтыҡлар йәки сегменттар серияһына бүлгәләнеүенән килә, улар араһындағы хитин япма нескә һәм һығылмалы. Башында бер пар ҡатлаулы, йәки фасеты һәм ябай йәки кескенә күҙҙәр бар. Мыйыҡсаларының төзөлөшө ғәйәт күп төрле һәм улар йыш ҡына бүленештең мөһим систематик билдәһе булып хеҙмәт итәләр: еп һымаҡ, ҡыл һымаҡ, муйынса һыман, тешәүле, тараҡ һымаҡ, суҡмар һымаҡ, орсоҡ һымаҡ, пластинкалы, быуынлы, ҡаурыйлы һ.б. Йыш ҡына мыйыҡсалар төзөлөшөндә енси диморфизм күҙәтелә: ата бөжәк мыйыҡсалары, инә заттыҡына ҡарағанда, нығраҡ үҫкән була.
Туҡланыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ауыҙ органдарының төзөлөшө, төрлө туҡланыу юлдарына яраҡлашҡанлыҡтан, төрлө була. Ауыҙ аппаратының башланғыс тибы — кимереүсе, ул ҡаты аҙык — органик ҡалдыҡтар, тере үҫемлек һәм хайуан аҙығы киҫәктәре менән туҡланыуға яйлашҡан; тараҡан һымаҡтар, туры ҡанатлылар, ҡуңғыҙҙар өсөн хас. Ауыҙ органдарының башҡа типтары кимереүселәрҙең үҙгәрештәр кисереүе нәтижәһендә барлыҡҡа килә. Шыйыҡ аҙыҡ менән туҡланыуға күскән формаларҙың ауыыҙ органдары хортумсыҡлы һурыусы ауыҙ аппаратына әүерелә. Ауыҙ органдары айырмалары буйынса бөжәкләрҙе һурыусы типтағы 2 төркөмгә берләштерергә була: һурыусылар (шыйыҡ аҙыҡ субстратты тишмәйенсә алына) һәм сәнсеп һурыусылар (аҙыҡ субстратны тишеп алына). Һурыусы бөжәктәр (элпә ҡанатлылар, тәңкә ҡанатлылар, ҡан һурмаусы пар ҡанатлылар) нектар һәм шыйыҡ органик аҙыҡ, сәнсеп һурыусы бөжәктәр (тигеҙ ҡанатлылар, ҡандалалар, трипстар, беттәр, борсалар һәм ҡан һурыусы пар ҡанатлылар) үҫемлектәрҙең күҙәнәк шыйыҡсаһы һәм хайуандар ҡаны менән туҡланалар.
Үҫеш стадиялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөжәкләрҙең үҫеше өс йәки дүрт фазанан тора: йомортҡа, личинка, ҡурсаҡ (барыһыныҡы ла түгел) һәм имаго (етлеккән бөжәк). Фаза һаны буйынса үсештең 2 метаморфоз тибын айыралар — тулы булмаган әүерелеш (3 фаза) һәм тулы әүерелеш (4 фаза, ҡурсаҡ стадияһын да керетеп) юлы. Тулы булмаған әүерелешле бөжәктәр личинкалары тышҡы яҡтан ҙур бөжәктәр менән оҡшаш йәшәү рәүеше алып бара. Личинкаларҙың тулы әүерелеш юлы менән үҫешенә ҡабыҡ һалыу ҙа хас, шуның нигеҙендә кәүҙә ҙурая һәм тышҡы яҡтан үҙгәрештәр хасил була. Ҡабыҡ һалыуҙар һаны өс (себендәр) йәки дүрт-биштән алып (туры ҡанатлылар, ҡандалалар, ҡуңыҙҙар, күбәләктәр һ. б.) 25-кә ҡәҙәр (көнлөкселәр) үҙгәрә.
Үҫеш стадиялары тулы булмаған бөжәктәр:
- Тура ҡанатлылар
- Тараҡандар
- Суфый сиңерткәләр (Богомолы)
- Термиттар
- Беттәр
- Ҡандалалар
- Мамыҡ(ҡауырһын) ашаусылар (Пухоеды)
- Бесән ашаусылар (сеноеды)
- Яҙлауыстар (Веснянки)
- Көнлөкселәр (Поденки)
- Энәғараҡтар (Стрекозы)
- Быуынтыҡтомшоҡлолар Членистохоботные): цикадалар,үлән беттәре һ.б.
- Өрәктәр (Приведениевые): таяҡ сиңерткә (палочник), яптаҡтәнлеләр (листотелы)
Тулы әүерелеш юлы менән үҫешеүсе бөжәктәр:
- Ҡаты ҡанатлылар, йәки Ҡуңыҙҙар
- Тәңҡә ҡанатлылар, йәки Күбәләктәр
- Ике ҡанатлылар
- Яры ҡанатлылар
- Селтәр ҡанатлылар
- Бөрсәләр
- Һыу бөжәктәре (Ручейники)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бей-Биенко Г. Я. Общая энтомология: Учебник для университетов и сельхозвузов. — 3-е изд., доп. — М.: Высшая школа, 1980. — 416 с.
- Жизнь животных. Энциклопедия в шести томах. Том 3. (том посвящён сухопутным членистоногим). Общая редакция члена-корреспондента АН СССР профессора Л. А. Зенкевича. — Москва: Просвещение, 1969. — 576 с.
- Тыщенко В. П. Физиология насекомых: Учеб. пособие для студентов ун-тов, обучающихся по спец. «Биология». — М.: Высш. шк., 1986. — 303 с.: ил.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡорт энциклопедияһы
- Информационная система ZINsecta — новая классификация насекомых, подготовленная Лабораторией систематики насекомых на сайте Зоологического института РАН


text:
Фото:
Өфөлә халыҡ иҫәбе арта
Фото:
Өфөлә йәнә халыҡ иҫәбе арта. Йыл башынан алып ҡалала 8,5 мең самаһы сабый тыуған, ә халыҡ иҫәбенең тәбиғи артыуы бер меңдән ашыу кешене тәшкил иткән. Был турала бөгөн Өфө хакимиәтендәге оператив кәңәшмәлә уның башлығы Павел Качкаев хәбәр итте.
Ыңғай процестар, Павел Качкаев әйтеүенсә, ҡаланың социаль-иҡтисади үҫешенең башҡа өлкәләрендә лә күҙәтелә. Эшһеҙлек кимәле уҙған йылдың ошо уҡ осоро менән сағыштырғанда 12 процентҡа кәмегән, уртаса эш хаҡы 21 мең һумдан ашып киткән. Йыл башынан алып Өфөлә 294 мең квадрат метр торлаҡ сафҡа индерелгән, ә зыянға эшләүсе предприятиелар ҡалала 14,7% тәшкил итә — Рәсәй буйынса был иң яҡшы күрһәткестәрҙең береһе.


text:
Менструация (Күрем)
Менструация (лат. mensis — ай, menstruus — ай һайын килеүсе), айлыҡ, хәйез (ғәр.) йәки регулдар — ҡатын-ҡыҙ һәм ҡайһы бер плацентар һөтимәрҙәр орғасылары организмының (приматтар, ярғанаттар һәм һикерәндәктәр ) күрем күреү циклының бер өлөшө[1][2][3][4][5]; Балаятҡылыҡтан ай һайын килгән ҡан һәм шул ҡандың килеү мәле[6]. Күрем барышында эндометрий (аналыҡтың Яр лайлалы слизистый тиресәһе) функциональ ҡатлауының, ҡанап, айырылып сығыуы. Тәүге күрем башланған көндән уның айлыҡ циклы һанала.
Күрем ҡаны ойошмай һәм ҡан тамырҙарында аҡҡан ҡанға ҡарағанда ҡара ҡыҙылыраҡ төҫкә эйә. Быны күрем ҡанында фермент йыйылмаһы булыуы менән аңлатып була[7].
Күрем (ғөмүмән, айлыҡ циклдар) ғәҙәттә йөклөлөк һәм имеҙеү осоронда туҡтап тора; көтөлгән көндә күрем килмәй торһа, был ғәҙәттә ауырға ҡалыу мөмкинлеген фаразларлыҡ билдә симптом булып тора.
Йөкмәткеһе
- 1 Күрем циклдары
- 2 Күрем ҡаны
- 3 Күрем ваҡытында кәрәкле тәртип ҡағиҙәләре һәм шәхси гигиена
- 4 Күрем күреүҙәге тайпылыштар
- 5 Диндә һәм инаныстарҙа күрем
- 6 Хайуандарҙа күрем күреү
- 7 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 8 Әҙәбиәт
- 9 Иҫкәрмәләр
- 10 Һылтанмалар
Күрем циклдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғәҙәттә, ҡатын-ҡыҙ ай һайын күрем күрә, әммә күремдең ҡалыплашмаған, стандарт булмаған ваҡыты ла була. Енси өлгөрөү осорона саҡлы, кешенең йөклөлөк дәүере һәм бала тапҡандан һуң, күрем туҡтаған йәштә күрем күрелмәй. Бала тапҡандан һуң ағып сыҡҡан бүленделәр лохиялар тип атала һәм бер нисә аҙна дауам итә. Ҡайһы берҙә имсәк имеҙгән дәүерҙә күрем күпмелер ваҡыт булмай тороуы мөмкин, был балаға уҙыуҙан һаҡланыуҙың имеҙеү осорондағы йәки лактация аменореяһы тигән бер ысулы[8].
Тәүге күрем башланыуы (менархе)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатын-ҡыҙҙарға уртаса 12-14 йәш тулғас, тәүге тапҡыр күрем (менархе) (9-11 йәштәгеләрҙән алып 19-21 йәштәгеләргә саҡлы булыуы мөмкин) башлана. Эҫе климатлы ерҙәрҙә күрем 11-ҙән алып 15 йәштәрҙәге ҡыҙҙарҙа күренә; уртаса климатта — 12 һәм 18 йәштәр араһында һәм һыуыҡ климатта — 13 һәм 21 йәшлек ҡыҙҙарҙа. Раса айырмалыҡтары менархе йәшен билдәләй: шулай, ҡайһы бер тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, бер үк ижтимағи-иҡтисади шарттарҙа йәшәүсе европеоидтарға ҡарағанда негроидтарҙа менархе иртәрәк башлана[9][10][11].
Тәүге күрем килгәндән һуң артабанғыһы 2 йәки 3 айҙан һуң булыуы мөмкин. Ваҡыт үтеү менән 28 көнлөк күрем циклы барлыҡҡа килә һәм шулай дауам итә, ләкин цикл оҙонлоғо 21 көндән 35 көнгә саҡлы булыуы нормаға тап килә. Барлыҡ ҡатын-ҡыҙҙарҙың 13%-ның күрем циклы теүәл 28 көн тәшкил итә. Күрем яҡынса 2-8 көн дауам итә. Бөтөн бүлендектәр ҙә аналыҡ еңсәһенән тәбиғи юлдан ағып сыға.
Күрем башланыу синдромы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡайһы бер ҡатын-ҡыҙҙар күрем күреү менән бәйле хис-тойғолар тайпылышы кисерә. Тоҡаныусанлыҡ, ҡайһы берҙә ярһыусанлыҡ, арығанлыҡ тойғоһо, илаҡлыҡ, депрессия күҙәтелә. Шуға оҡшаған эмоциональ эффект диапазоны һәм кәйеф тайпылышы шулай уҡ йөклөлөккә бәйле һәм эндорфиндар етешмәүе менән аңлатыла.[12] Күрем алды синдромы осрау йышлығын баһалау 3 %[13] 30 %-ҡа тиклем[14] тирбәлә. Айырым һирәк осраҡтарҙа психотик боҙомдарға тартым кешеләрҙә күрем менструаль психозға (инг.) алып килә.
Күрем күреүҙең туҡтауы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күрем күреү туҡтауы йәше (күрем туҡтауы, ырыуҙан ҡалыу): норма — 40-57 йәш, ихтимал булған йәш — 50-52 йәш. Уртаса климатта күрем йыш ҡына 50 йәшкә саҡлы дауам итә, һәм бынан һуң күрем килмәй, менопауза башлана; башта бер нисә айға регулдар юғала, шунан тағы ла ҡабатлана һ. б. юҡҡа сыға. Хәйер, 70 йәшенә саҡлы күреме һаҡланған ҡатын-ҡыҙҙар ҙа бар. Медицина күҙлегенән ҡарағанда, күрем йыл дауамында бөтөнләй килмәһә, күрем туҡтау, менопауза башлана тип һанала.
Күрем килеү синхронлашыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1971 йылдан башлап ҡайһы бер тикшеренеүҙәрҙә бергә йәшәгән ҡатын-ҡыҙҙарҙың күрем циклы яйлап синхронлаша тигән күрһәтмәләр табылған. Ҡайһы бер антропологтар был айырым эволюцион мәғәнәгә эйә тигән фараздар сығарған: боронғо һунарсылар һәм ризыҡ йыйыусылар берләшмәләрендәге ир-аттар һунар итергә киткәндә, ҡәбиләнең өлкән ҡатын-ҡыҙҙарының бер үк ваҡытта күреме килә башланған (күрем күргәндә ҡатын-ҡыҙ енси мөнәсәбәткә яраҡлы объект булараҡ фаразланмай)[15][16]. Әммә әлеге ваҡытта менструаль синхронлашыу эффекты (инг.)(инг.) бәхәсле булып ҡала.[17]
Күрем ҡаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күрем ҡаны тип күрем ваҡытында аналыҡ еңсәһенән килгән шыйыҡ бүлендек атала. Дөрөҫөн әйткәндә, уның составына, ысын ҡандан башҡа, балаятҡы муйынтығы биҙҙәренең лайлалы секреты, еңсә биҙҙәре секреты һәм эндометрий туҡымаһы ингәнлектән, күрем шыйыҡсаһы тигән термин урынлы корректный була. Күрем шыйыҡсаһының бер күрем циклында бүленгән уртаса күләме, Ҙур медицина энциклопедияһын ярашлы, яҡынса 50-100 миллилитр. Әммә индивидуаль тарҡатҡанда, 10 миллилитрҙан 150-гә саҡлы һәм хатта 250 миллилитр сиктәрендә ята. Был диапазон нормаль тип һанала, артыҡ мул (йәки, киреһенсә, аҙ ғына) бүлендектәр ниндәйҙер сир билдәләре симптом булыуы мөмкин. Күрем шыйыҡсаһы ҡыҙғылт-көрән төҫтә, вена ҡанына ҡарағанда бер аҙ ғына ҡарараҡ.[18]:p.381
Күрем менән юғалған тимер күләме күпселек ҡатын-ҡыҙҙа сағыштырмаса ҙур булмай һәм үҙенән-үҙе анемия билдәләренә симптомына килтермәй.[19] Бер тикшеренеүҙәр барышында анемия билдәләре булған ҡатын-ҡыҙҙар төркөмөн эндоскоп ярҙамында ҡарағандар. Баҡһаң, уларҙың 86 % ысынбарлыҡта төрлө ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙарынан (ашҡаҙан-эсәк трактының ҡанауына килтергән гастрит йәки бөйән-эсәк сей яраһы кеүек)яфаланған булған; әгәр ашҡаҙан-эсәк тракты тикшерелмәһә, күрем күргәндә ҡан юғалтыу сәбәбенән организмда тимер етешмәүе мөмкин тигән хаталы диагноз ҡуйылыр ине.[20] Әммә ҡайһы бер осраҡта даими регуляр күрем ҡаны түгелгәнлектән, был ҡайһы бер осраҡта аҙ ҡанлылыҡҡа анемияға килтереүе мөмкин.
Күрем ваҡытында кәрәкле тәртип ҡағиҙәләре һәм шәхси гигиена[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күрем ваҡытында дөйөм гигиена ҡағиҙәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҫмер ҡыҙҙар һәм ҡатын-ҡыҙҙар, шәхси таҙалыҡ гигиена һаҡлау маҡсатында, эске кейемгә беркетелгән прокладкалар, һәм/йәки еңсәгә индерелеп ҡуйылған тампондар ҡулланалар. Ике осраҡта ла прокладка йәки тампон туҡымаһы күрем булендектәрен үҙенә һеңдерә. Европа илдәрендә, АҠШ-та һәм Канадала индивидуаль гигиена һаҡлау сараһы булараҡ күрем бүленделәрен йыйғыс һауыттар ҙур популярлыҡ яулай бара.
Күрем ваҡытында, ҡан ҡатыш күрем бүлендектәре бактериялар, бигерәк тә зарарлы]] бактериялар үҫешенә килтергәнлектән, таҙалыҡ гигиена ҡағиҙәләренә айырыуса иғтибар итергә кәрәк (көн һайын душ ҡойоноу, көнөнә 2—3 тапҡыр йыуынып алыу). Шулай уҡ физик эшкә тотонмау һәм психик тынлыҡ кәрәк.
Медицина тулыһынса һыуға инеүҙе һәм ванналарҙы хупламай (сөсө һыуҙа ла, тоҙло һыуҙа ла), душта ҡойонорға кәңәш итә. Ҡорһаҡ ҡыуышлығы органдарына ҡан күп йүгереү сәбәпле, аналыҡтың ҡанауына килтереү мөмкинлеге булғанлыҡтан, алкоголь һәм әсе ризыҡ ҡулланыу кәңәш ителмәй.
Күрем осорондағы енси акт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күрем ваҡытында ҡатын-ҡыҙ физик дискомфорт кисерә. Ҡайһы бер осраҡта күтәренке гормональ фон хис-тойғолар көсөргәнешенә һәм ярһыуға алып килә. Балаятҡы был саҡта төрлө инфекцияға бирешеүсән була.[21] Ҡайһы бер белгестәр күрем ваҡытында енси мөнәсәбәттәрҙе туҡтатып торорға кәңәш итә.[22]
Күрем күреүҙәге тайпылыштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күрем күреү боҙолоуы йыш осрай һәм түбәндәгенән ғибәрәт:
- күрем күреүҙең туҡтауы (аменорея),
- тотолоп ҡалған йәки урынынан ҡуҙғалған ҡанау (menstruatio vicaria),
- күрем көсәйеүе (меноррагия),
- ауыртыныу менән оҙатылған күрем күреү (дисменорея, иҫкер. альгоменорея).
Күрем туҡтау төрлө шарттарға бәйләнгән. Буйға ҡалғанда ҡандың ғәҙәти ағып сығыуы туҡтай һәм физиологик сәбәп булып тора. Әгәр тәндең башҡа урынынан байтаҡ ҡан юғала икән, күрем туҡтауы мөмкин. Күрем туҡтағанда был етешһеҙлеккә килтергән сәбәпте белеү кәрәк. Һыуыҡ тейҙереп сирләгәндән һуң һәм ауыр күңел кисерештәренән һуң күрем оҙаҡ күренмәһә, табипҡа мөрәжәғәт итеү кәрәк. Механик тәьҫир арҡаһында күрем килмәүен айырым әйтеп китер кәрәктер; был осраҡта төп сәбәп булып еңсәгә инеү юлының, еңсәнең үҙенең һәм балаятҡы муйынтығының тарайыуы тора.
Ҡайһы берҙә ҡанау балаятҡынан йыраҡта ятҡан тән өлөшөндә барлыҡҡа килә, һәм аналыҡтан ҡан ағыу йә кәмеүе йә бөтөнләй туҡтап ҡалыуы мөмкин, бындай күренеш өҫтәлмә күрем күреү йә тотолоп ҡалған күрем күреү тип атала (викарлы менструация)[23]. Был осраҡта ғәҙәттә ҡанау тире булмаған урындарҙа күҙәтелә, мәҫәлән, яраларҙа, сей йәрәхәттә; шулай уҡ лайлалы тиресәләрҙә, мәҫәлән, ауыҙҙа, танауҙа. Ғөмүмән әйткәндә, тәндең өҫтәлмә күрем күрмәгән бер генә нөктәһе лә юҡ. Шул уҡ ваҡытта түллек биҙендә лә ғәҙәттәге күрем күреүгә оҡшаған күренеш күҙәтелә.
Меноррагия күренешендә ҡанау арта. Был балаятҡы сирҙәре йәки күрше органдар сирләгәндә: аналыҡ елһенгәндә, балаятҡы муйынтығы эрозияһы менән бәйле, киң бәйләүес тарамыштарының ҡан менән тулышҡанында һ. б. күҙәтелә; ҡайһы ваҡыт балаятҡының ниндәй ҙә булһа сире булмай, ә ҡан ағыу артыуы һаулыҡтың дөйөм насарайыуына бәйле.
Дисменорея тип күрем күреү барышындағы ауыртыныу атала. Был ваҡытта йыш ҡына ҡан төйөндәре ағып сыға. Дауалағанда күрем күреүҙәге боҙолоуҙың сәбәбенә иғтибар итәләр һәм уны бөтөрөү өҫтөндә эшләйҙәр.
Диндә һәм инаныстарҙа күрем[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Майя мифологияһы күрем күреүҙең килеп сығыуын никах союзының ижтимағи ҡағиҙәһен боҙған өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға яза итеп бирелгән тип аңлата. Майяларҙың ышаныуҙары буйынса, күрем ҡаны ҡара тылсымда магия ҡулланылған йыландарға һәм бөжәктәргә әйләнә, һәм был ай алиһәһе яңынан тыуғанға саҡлы дауам итә[24].
Ибраһими диндәр күрем ҡанын ритуал яҡтан таҙа түгел ти, күрем күргән саҡта секс һәм дини йолалар атҡарыу тыйыла (Левит китабының 15-се бүлеге).
Непалдың традицион культында ун өсөнсө быуатҡа тиклемге ваҡыттарға барып тоташҡан алиһә Теледжуҙың кәүҙәләнеше тип һаналған һайлап алынған бәләкәй ҡыҙҙар хөрмәт итеү тәжрибәһе йәшәй. Легенда буйынса, алиһә, тегенеһе шәһүәтле аҙғын нәфселе ҡараштар ташлап уны хурлаған мәлгә саҡлы, Непал хакимы менән һөйәк уйыны уйнай. Кәмһетелгән Теледжу шул саҡтан алып илгә йәш ҡыҙ Кумари ҡиәфәтендә ҡайтырға ант итә. Был ваҡыттан башлап, тәүге күрем күргәнгә тиклем, Теледжуҙың тере кәүҙәләнеше тип һаналған Кумари ҡыҙҙарҙы хөрмәтләү культы йәшәп килә, йәнәһе, күрем килгәндән һуң, алиһә тәнен ташлап китә. Ауыр сир, яраланыу һөҙөмтәһендә етди ҡан юғалтыу һәм хатта көлөү ҙә алиһәнең китеүен аңлата һәм ҡыҙ өсөн ғәҙәти тормошҡа кире ҡайтыу өсөн сәбәп булып тора ҡан[25].
Көньяҡ-көнсығыш Азияла күрем ҡаны ҡатын-ҡыҙ башланғысы һаналған инь менән бәйле тип һанала һәм традицион медицина тәжрибәһендә ҡулланыла. 1592—1598 йылдарҙағы япон-корея һуғышы ваҡытында корея генералы Чеу Гвак (инг.) ғиффәтле ҡыҙҙарҙың күрем ҡанына буялған ҡыҙыл кейем кейеп йөрөгән[26]. Генерал, ҡара ҡатын-ҡыҙ энергияһы инь уның кейемен ҡалҡанға әйләндерә, ир-ат энергияһы кәүҙәләнеше булған ян — япондарҙың атыу ҡоралы ла уны ала алмай, тип ышанған.
Исламда[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡөрьәнгә һәм сөннәткә ярашлы, хәйез (күрем) ваҡытында ире ҡатынын иркәләй ала, әммә енси яҡынлыҡ тыйыла, ул харам һанала. Хәйезе ваҡытында ҡатын-ҡыҙ намаҙ уҡый ҙа, тороп ҡалғандарын ҡаза ҡыла ла алмай.Уға шулай уҡ бындай көндәрендә ураҙа тоторға рөхсәт ителмәй. Тороп ҡалған көндәрен ул аҙаҡ, таҙарынғас, ҡаза ҡылып ҡуя. Шулай уҡ бындай осоронда ҡатын-ҡыҙ Ҡәғбәтулла тирәләй тауаф ҡыла алмай. Был ҡотолғоһоҙ осраҡтарҙа ғына мөмкин.
Әгәр айлыҡ енси яҡынлыҡтан һуң башланһа, тулы ғөсөл алып ҡуйырға кәрәк. Намаҙ уҡырға ярамаһа ла, был мәлендә намаҙ ваҡыты ингән саҡта зекер әйтеү һәм доғалар уҡыу ғөләмәләр тарафынан хуплана.
Хәҙис шәриф[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғәйшә (раҙыйаллаһу ғәнһә) хәҙисе:
Хайуандарҙа күрем күреү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кешенән башҡа, күрем шулай уҡ ҡайһы бер плацентар һөтимәр орғасыларында ла күҙәтелә. Бында, беренсе сиратта, күп кенә приматтар ҡарай. Маймылға оҡшаған, бында кеше лә ҡарай, инфраотряд вәкилдәре булған күп төрҙәрҙә күрем күреү ғәҙәти күренеш, кеше һымаҡ маймылдарҙа, Иҫке Донъя маймылдары (йәки мартышкаға ҡараған төрҙәр) һәм Яңы Донъя маймылдары һәм (йәки яҫы танаулы маймылдар) күрем күреү ғәҙәти күренеш. Ярым маймыл примитив ярым отрядына ҡараған вәкилдәрҙә күрем күреү һирәк күҙәтелә: был күренеш еүеш танаулы маймылдар ярым отрядында (уларға лемурҙар һәм лори ҡарай) юҡ, ләкин оҙон үксәлеләрҙең лемур һәм маймылдар араһындағы ҡайһы бер төрҙәрендә күҙәтелә.
Приматтарҙан тыш, күрем күргән башҡа хайуандарға ҡулғанатлылар (ярғанат) һәм (һикерәндәктәр (фил һуҡыр сысҡаны булараҡ билдәле) ҡарай. Шуныһы ҡыҙыҡ, уларҙың ҡанында малярия плазмодийҙары табыла, һәм был уларҙың түбән приматтарға эволюцион яҡынлығын иҫбатлай (малярия менән тик приматтар, шул иҫәптән кеше, һәм кескәй маймылдар (тупайялар) ғына ауырый).
Плацентар һөтимәрҙәрҙең башҡа төрҙәре орғасыларында күрем урынына ҡарығыу циклы (эструс) күҙәтелә, уның барышында эндометрий бүленеп сыҡмай, ә организм тарафынан тулыһынса йотола. Әйтер кәрәк, кешеләрҙең дә күрем ҡаны менән эндометрия күләменең тик өстән бер өлөшө генә бүленеп сыға, ә ҡалған өстән ике өлөшөн организм тарафынан һеңдерелә.
Орангутанг орғасыларының, кешенеке кеүек, күрем циклы оҙонлоғо, уртаса 28 көн тәшкил итә, оҙайлығы ай айының дауамлығына яҡын, 29,53 тәүлек, ә, мәҫәлән, шимпанзе орғасыһының күрем циклы оҙонлоғо яҡынса 35 көн тәшкил итә.[27]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Менархе
- Предменструальный синдром
- Менопауза
- Аменорея
- Опсоменорея
- Альгоменорея
- Маточное кровотечение
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гинекологические нарушения / Под ред. Дж. Пауэрстейна — М., 1985.
- Инфекции в акушерстве и гинекологии / Ред. кол.: Макаров О.В., Алешкина В.А., Савченко Т.Н. — М.: МЕДпресс-информ, 2001. — 461 б. — ISBN 5-98332-263-5.
- В. И. Кулаков, В. Н. Серов Рациональная фармакотерапия в акушерстве и гинекологии — М.: Литтерра, 2005. — ISBN 5-98216-025-3.
- Курс лекций для беременных женщин / Ред. кол.: Л. Г. Степанов — 3-е. — М.: Медгиз, 1959.
- Руководство по эндокринной гинекологии / Под ред. E.M. Вихляевой — 3-е изд.. — М., 2006.
- В. Н. Серов, В. Н. Прилепская, Т. В. Овсянникова Гинекологическая эндокринология — 3-е изд.. — М.: МЕДпресс-информ, 2008. — ISBN 5-98322-449-2.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Strassmann BI (1996). «The evolution of endometrial cycles and menstruation». Q Rev Biol 71 (2): 181–220. DOI:10.1086/419369. PMID 8693059.
- ↑ Profet M (September 1993). «Menstruation as a defense against pathogens transported by sperm». Q Rev Biol 68 (3): 335–86. DOI:10.1086/418170. PMID 8210311.
- ↑ Martin RD (2007). «The evolution of human reproduction: a primatological perspective». Am. J. Phys. Anthropol. Suppl 45: 59–84. DOI:10.1002/ajpa.20734. PMID 18046752.
- ↑ Elsimar M. Coutinho and Sheldon J. Segal Is menstruation obsolete? — Oxford University Press, 1999.
- ↑ Paul Bischof and Marie Cohen Course 4:Implantation. European Society of Human Reproduction and Embryology. [1.pdf Тәүге сығанаҡтан] архивланған 14 июнь 2013.
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
- ↑ Гигиена менструального периода
- ↑ Метод лактационной аменореи (МЛА)
- ↑ Anderson SE, Dallal GE, Must A (April 2003). «Relative weight and race influence average age at menarche: results from two nationally representative surveys of US girls studied 25 years apart». Pediatrics 111 (4 Pt 1): 844–50. DOI:10.1542/peds.111.4.844. PMID 12671122.
- ↑ Al-Sahab B, Ardern CI, Hamadeh MJ, Tamim H (2010). «Age at menarche in Canada: results from the National Longitudinal Survey of Children & Youth». BMC Public Health (BMC Public Health) 10: 736. DOI:10.1186/1471-2458-10-736. PMID 21110899.
- ↑ Hamilton-Fairley, Diana. «Obstetrics and Gynaecology» (Blackwell Publishing).
- ↑ Giannini AJ, Price WA, Loiselle RH (June 1984). «beta-Endorphin withdrawal: a possible cause of premenstrual tension syndrome». Int J Psychophysiol 1 (4): 341–3. DOI:10.1016/0167-8760(84)90028-X. PMID 6094401.
- ↑ Hormones Trigger PMS Symptoms. — NIH Press Release. — 21 January 1998.
- ↑ Dean BB, Borenstein JE, Knight K, Yonkers K. (2006) «Evaluating the criteria used for identification of PMS». J Womens Health (Larchmt) 15 (5): 546-55. DOI:10.1089/jwh.2006.15.546. PMID 16796482
- ↑ Desmond Morris (1997). «The Human Sexes» (Cambridge University Press).
- ↑ Chris Knight Blood relations: menstruation and the origins of culture — New Haven, Conn: Yale University Press, 1991. — ISBN 0-300-06308-3.
- ↑ Adams, Cecil Does menstrual synchrony really exist?. The Straight Dope. The Chicago Reader (2002-12-20). Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 июнь 2013. 14 июль 2013 тикшерелгән.
- ↑ Ziporyn Karen J. Carlson, Stephanie A. Eisenstat, Terra The new Harvard guide to women's health — Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2004. — ISBN 0-674-01343-3.
- ↑ Clancy, Kate Iron-deficiency is not something you get just for being a lady. SciAm (2011-07-27). Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 июнь 2013.
- ↑ Kepczyk T, Cremins JE, Long BD, Bachinski MB, Smith LR, McNally PR (January 1999). «A prospective, multidisciplinary evaluation of premenopausal women with iron-deficiency anemia». Am. J. Gastroenterol. 94 (1): 109–15. DOI:10.1111/j.1572-0241.1999.00780.x. PMID 9934740.
- ↑ Макаров, 2001, с. 1515
- ↑ Степанов, 1959
- ↑ М.: Советская энциклопедия. — 1982—1984 гг.
- ↑ Braakhuis, H.E.M.(2005), Xbalanque’s Canoe. The Origin of Poison in Q’eqchi'-Mayan Hummingbird Myth, Anthropos 100: 175—185
- ↑ Kooij, K. R. Religion in Nepal. Brill Academic Publishers, 1978. ISBN 9004058273
- ↑ Hawley, Samuel. The Imjin War: Japan’s sixteenth-century invasion of Korea and attempt to conquer China. — Seoul: Royal Asiatic Society, Korea Branch, 2005. — р.271.
- ↑ Lacreuse A, Chennareddi L, Gould KG, et al. (September 2008). «Menstrual cycles continue into advanced old age in the common chimpanzee (Pan troglodytes)». Biology of Reproduction 79 (3): 407–12. DOI:10.1095/biolreprod.108.068494. PMID 18495682.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Менструация // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Т. А. Агапкина. Месячные в представлениях славянской народной культуры


text:
Был кистә Башҡорт дәүләт филармонияһының ҙур залында уның ижадына ғашиҡтар, моңло, тәрән мәғәнәле йырҙарына битараф булмаған – ете йәштән алып етмеште үткәне лә тамаша булған урынға йыйылғайны. Сөнки декабрҙең һалҡын бер кисендә Республикабыҙҙың йөҙөк ҡашы, халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы моң эйәһе Марсель Ҡотоев өр-яңы концерт программаһын тәҡдим итте, уларға күңел йылыһын бүләк итте. Зал тулы тамашасы үҙенең яратҡан кумирын берсә тулҡынланып, берсә түҙемһеҙләнеп көттө.
Театрлаштырылған тамаша юҡҡа ғына «Төштәге йыр» тип аталманы. Төп герой - Марсель концерттың башынан алып аҙағынаса сәхнәлә «йоҡлай»… һәм төш күрә. Был төштө тамашасы инде залдан күҙәтте. Төшөндә Марсель үҙен ялан тәпәй йүгереп йөрөгән малай сағын да, йырсы булыу теләге менән янған мәлдәрен дә күрә. Радио алғыстар аша республикабыҙҙың төп мәҙәни усаҡтарының береһе – Башҡорт дәүләт филармонияһында йәш йырсыларға кастинг иғлан итеүҙәрен ишетеп, унда эшкә барыу хыялы тыуа. Мәртәбәле конкурстарҙа еңеүҙәр яулау, донъя сәхнәләрендә сығыш яһап, төрлө илдәрҙә концерттар ҡуя ул… Был сәхнәлә барған “төштөң” бер бәләкәй генә өлөшө.
Сценарий авторы Динара Кәйүмова, Марселдең концертын тап уның хыялдары аша яҙа ла инде. Кескәй сағында уҡ сәхнә ене ҡағылған Баймаҡ районы Буранбай ауылы егете, әле лә хыялдар илендә йәшәй. Һәм ошо хыялдарын сәхнәләш дуҫтары, тамашаның режиссеры Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Сулпан Асҡарова менән берлектә уйынлы рәүештә бойомға ашырҙы ул.
«В контакте» социаль селтәрендә медицина фәндәре докторы, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған табибы, халҡыбыҙҙың мәҙәниәтенә битараф булмаған Сәлиә Шәрифйән ҡыҙы Мырҙабаева үҙенең сәхифәһендә концерттан һуң тыуған фекерҙәрен яҙып үткән. «Тамашасы концерттан ләззәтләнеп, уҙебеҙҙең йырсыларҙың тауышына, моңона, матурлыҡтарына һоҡланып ҡайтты. Марсель Ҡотоевты халыҡ бик яратып ҡаршылай, репертуары ла киң. Уның тауышы менән донья кимәлендә йырлап йөрөрлек тә бит… Ышанайыҡ, өмөтләнәйек, булыр, уңыштары Марселдең алда әле! Тағы ла шуны әйтеп китергә кәрәктер тип уйлайым. Сулпан Асҡарова режиссёр булараҡ, филармонияның тамашаларына ыңғай йоғонто яhай, үзгәрештәр күренеп тора! Уңыштар hезгә теләйбез!», тигән ул.
Эйе, юморға ҡоролған тамаша береһен дә битараф ҡалдырманы. Һәр ҡатнашҡан артист бер-береһен тулылыандырып, мажаралы тамашаның ысын геройҙарына әйләнде. Улар: «Карауан» эстрада төркөмө егеттәре Рөстәм Шаһыбалов, Тимур Рамаҙанов, Эльмир Әбүбәкиров, Илнур Һибәтуллин, һандуғастарыбыҙ - Римма Амангилдина һәм Лилиә Ишемйәрова, бер кискә йырсыларҙан тән һаҡсылары – телохронителдәргә әйләнгән Артур Шәрипов менән Дамир Тайыпов, филармониябыҙҙың бейеүсе ҡыҙҙары. Һәм, әлбиттә, төп геройҙарҙың береһе, сценарий буйынса Марселдың киләсәге өсөн көйөп-янып йөрөүсе «кәләше» – Эльмира Юлдашева. Уларҙың һәр ҡайһыһының сәхнәлә үҙ образдарарын еренә еткереп башҡарыуҙарына ҡарап, былар йырсылар түгел, драма актерҙары, тип тулы ышаныс менән әйтеп була ине.
Марсель Ҡотоевтың һәр сығышын, башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыумы, ҡазаҡ, татар һәм итальян телдәрендә булһынмы, барыһын да тамашасы ихлас ҡабул итеп алҡыштарға күмде.
Сәхнәләге уйынлы-мажаралы хәлдәр киләсәктә, алла бирһә, Марселдең ысынбарлыҡ менән тура килһен ине. Концерт аҙағында Башҡортостан Республикаһының Хөкүмәт премьер-министры урынбаҫары Илшат Тажитдинов Мәрселгә, Төркиәлә үткән «Апимондия-2017» халыҡ-ара умартасылар конгресында ҡатнашып, республикабыҙға мәртәбәле форумды үткәреү хоҡуғын яулауға индергән өлөшөн юғары баһалап, киләһе форумдың символы - Алтын бал ҡорто статуэткаһын бүләк итте.
Республикабыҙҙың символына әйләнгән был бал ҡорто кеүек халҡыбыҙҙың илаһи мираҫын бөртөкләп йыйырға, тамашасыларыңдан илһам алып, янып эшләргә яҙһын һиңә, Марсель!


text:
- Подробности
- Просмотров: 306
РАДИОХИМИЯ, радиоактив элементтарҙың, уларҙың изотоптарының, берләшмәләренең, радионуклидтарҙың үҙенсәлектәрен (ш. иҫ. радиоактив булмаған элементтарҙың радиоактив изотоптарын), уларҙа ядро әүерелеү закондарын һәм ошо әүерелеү м‑н бергә барған физик‑химик процестарҙы өйрәнгән химия бүлеге. Р. геохимия, космохимия, радиация химияһы, ядро химияһы м‑н тығыҙ бәйле. Дөйөм (радионуклидтарҙың, элементтарҙың, изотоп алмашыныуы, дисперслыҡ үҙенсәлектәре, ультрашыйығайтылған системаларҙа радиоактив изотоптарҙың комплекстар барлыҡҡа килтереүе, радиоактив элементтарҙың электрохимияһы; тирә‑яҡ мөхит объекттарында радионуклидтарҙың торошон, формаларын, уларҙың бүленешен, миграцияһын, тупланыуын өйрәнгән радиоэкология), радиоактив элементтар, ядро әүерелеше химияһы (барлыҡҡа килгән атомдарҙың, ш. иҫ. “яныусы” атомдарҙың; ядро реакциялары продукттарының үҙенсәлектәре, үҙ‑үҙен тотошо, радионуклидтар һәм уларҙың ядро изомерҙарын алыу, концентрациялау, бүлеп сығарыу ысулдары, радиоактив матдәләрҙең үҙҙәрен‑үҙҙәре нурландырыу һөҙөмтәһендә әүерелеүе һәм үҙенсәлектәре), ғәмәли (ядро яғыулығын алыу һәм эшкәртеү проблемалары, тамғаланған берләшмәләрҙе синтезлау, уларҙың номенклатураһын билдәләү, радионуклидтарҙы химияла, биол. һ.б. тикшеренеүҙәрҙә ҡулланыу, радиоаналитик контроль ысулдарын эшләү, радиоактив ташландыҡтарҙы күмеүгә әҙерләү ысулдары, изотоп генераторҙар етештереү һ.б.) Р. бүленә. Радиохимик ысулдарҙы (радиометрик анализ, радиоактив индикаторҙар ысулы һ.б.) матдәләрҙең төҙөлөшөн, үҙенсәлектәрен, химик реакция механизмдарын өйрәнеүҙә, файҙалы ҡаҙылмалар эҙләүҙә һ.б. ҡулланалар. Ядро реакторы төҙөү үҫеше, ядро яғыулығын алыуҙың ғәмәли проблемалары, радиохимик тикшеренеүҙәр һәм уларҙы етештереү дәүләт программаларына инә, ЭЭМ, санитария хеҙмәте тарафынан контролдә тотола. Башҡортостанда 20 б. 70‑се йй. Органик химия ин‑тында радиохимик тикшеренеүҙәр алып барыла. Радиоактив элементтарҙың экстрагенттары һәм сорбенттары эшләнә, уран берләшмәләре эретмәләренең хемилюминесценцияһы һәм фотохимияһы өйрәнелә.
В.П.Казаков
Тәрж. Й.Ш.Мөхәмәтйәров


text:
12 февраль
12 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 43-сө көнө. Йыл аҙағына тиклем 322 көн ҡала (кәбисә йылында 323).
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 881 — Карл III Йыуан Рим папаһы Иоанн VIII ҡулынан Көнбайыш императоры тажын ала.
- 1049 — Бруно фон Эгисхайм-Дагсбург 152-се Рим папаһы итеп һайлана, Лев IX исемен ҡабул итә.
- 1111 — Рим папаһы Пасхалий II Изге Рим империяһы императоры Генрих V таж кейҙереүҙән баш тарта, ә Генрих V уны ҡулға ала һәм Римдән алып китә.
- 1429 — Йөҙ йыллыҡ һуғыш: Орлеанды ҡамау осоронда инглиздәр француздарҙы Руврэ ауылы янындағы алышта еңә.
- Вокулёр ҡалаһы капитаны Робер де Бодрикурға Шампань һәм Лотарингия сигендәге Домреми ауылынан 17 йәшлек ҡыҙ мөрәжәғәт итә һәм тап ул Орлеандан ҡамауҙы аласағын белдерә. Жанна д’Арк тарихы башлана.
- 1461 — Ал һәм Аҡ раузалар һуғышы: Сент-Олбанс янында икенсе һуғыш. Ланкастерҙар ғәскәре граф Уорик етәкселек иткән Йорктар ғәскәрен еңә һәм Уориктың тотҡоно булған король Генрих VI азат ителә.
- 1502 — Кастилиянан христиан динен ҡабул итмәгән маврҙар ҡыуыла.
- 1541 — Испан конкистадоры һәм Чилиҙың тәүге губернаторы Педро де Вальдивия Сантьяго де Чили ҡалаһына нигеҙ һала.
- 1554 — Джейн Грей, «туғыҙ көнлөк королева», хакимлыҡты хоҡуҡһыҙ алыуҙа ғәйепләнә һәм ире менән Лондонда язалап үлтерелә.
- 1593 — Имдин һуғышы: Квон Юл етәкселек иткән өс мең корея һалдаты Хэнджу ҡәлғәһе өсөн алышта 30 мең меңлек япон ғәскәрен ҡыйрата.
- 1606 — Диңгеҙсе Педро Фернандес де Кирос Аману утрауын аса.
- 1771 — Густав III Швецияның, готтарҙың һәм ведтарҙың короле була.
- 1810 — Наполеон Бонапарт яңы енәйәт кодексын раҫлай, ул 1994 йылға тиклем ғәмәлдә була.
- 1814 — Наполеондың алты көнлөк һуғышы: Шато-Тьери янындағы һуғышта Наполеон Йорк һәм Остен-Сакен корпустарының рус-прус арьегардын ҡыйрата.
- 1817 — Чилиҙың бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғышы: Чакабуко янындағы һуғыш һөҙөмтәһендә испан колониаль хакимиәте булған, Перу вице-короллегенә буйһонған Чили генерал-капитанлығы еңелеүгә дусар була. Сантьяго де Чилиға юл асыла һәм 14 февралдә Хосе де Сан Мартин ғәскәре ҡалаға аяҡ баҫа.
- 1818 — Чили үҙенең бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә.
- 1832 — Эквадор Галапагос утрауҙарын баҫып ала.
- 1833 — Рәсәй империяһы закондары йыйынтығы баҫылып сыға.
- 1855 — Мичиган штаты университетына нигеҙ һалына.
- 1864 — Мәскәү зоопаркы асыла.
- 1874 — Гавай милли йыйылышының күпселек тауышы менән Гавай утрауҙары короллегенең тәхетенә Калакауа һайлана.
- 1880 — Александр II ҡарары менән «Дәүләт тәртибен һәм йәмғиәт тыныслығын һаҡлау буйынса Юғары ойоштороу комиссияһы» булдырыла.
- 1884 — Нью-Йорк кәнсә тауарҙары һатыусыһы Л. Е. Уотерман авторучка өсөн капилляр системаға патент ала.
- 1891 — Итальян астрономы Элиа Миллосевич Рим колледжы обсерваторияһында төп һыҙат астероиды «Жозефина»ны аса.
- 1893 — Беренсе Италия-Эфиопия һуғышы: Менелик II Уччиаль килешеүен өҙөү тураһында белдерә.
- 1898 — Тәүге автоһәләкәт ҡорбаны: Генри Линдфильд үҙ машинаһында һәләк була.
- 1899 — Испания Германияға Каролин утрауҙарын, Мариан утрауҙарының төньяҡ өлөшөн һәм Палауҙы һата.
- 1908 — Нью-Йоркта Ер шары тирәләй тәүге автоуҙыш башлана.
- Тео Хемскерк Нидерландтың премьер-министры була.
- Англияла балаларға тәмәке тартырға рөхсәт иткән кешеләргә штраф тураһында закон ҡабул ителә.
- 1909 — Ҡара тәнлеләрҙең хоҡуҡтарын яҡлауҙы маҡсаты итеп ҡуйған АҠШ-тың эре йәмәғәт ойошмаһы «Төҫлө тәнле халыҡтың үҫешенә булышлыҡ милли ассоциацияһы» булдырыла.
- 1912 — Ҡытайҙа Цин династияһы тәхеттән баш тарта.
- 1914 — Иван Логгинович Горемыкин Рәсәй империяһының министрҙар советы рәйесе вазифаһында граф Владимир Николаевич Коковцовты алмаштыра.
- 1922 — Рәсәйҙә Граждандар һуғышы: Ҡыҙыл Армия Василий Блюхер етәкселегендәге Алыҫ Көнсығыш армияһы менән берлектә Викторин Михайлов етәкселегендәге аҡ гвардеецтарҙы ҡыйрата.
- 1925 — Ҡаҙаҡ АССР-ы составында Ҡарағалпаҡ автономиялы өлкәһе ойошторола.
- 1930 — «Йәншишмә» (элекке «Йәш төҙөүсе», «Башҡортостан пионеры») гәзите сыға башлай.
- 1931 — Рим Папаһы Пий IX тантаналы рәүештә Ватикан радиоһын аса, уның латин телендәге телмәре бөтә донъяға тапшырыла.
- 1938 — Австрияның аншлюсы: Австрияның канцлеры Курт Шушниг Берхтесгаденға Гитлер резиденцияһына саҡыртып алына һәм кисекмәҫтән баҫып инеү янауы аҫтында илде ғәмәлдә Германияның провинцияһына әйләндергән өс пункттан торған ультиматумға ҡул ҡуйырға мәжбүр була.
- 1941 — Ауырыуҙарҙы дауалау өсөн пенициллин тәү тапҡыр уңышлы ҡулланыла.
- Германияның Төньяҡ Африка кампанияһы: Роммель етәкселегендәге немец Африка корпусының тәүге подразделениелары Триполиға аяҡ баҫа.
- 1942 — Дәүләт оборона комитеты ҡарары менән 76 миллиметрлы ЗИС-3 дивизия тубы ҡоралланыуға алына. Ул Икенсе донъя һуғышының иң киң ҡулланылған тубы була.
- 1943 —37-се һәм 18-се армиялар Төньяҡ Кавказ фронтының 46-сы армияһының бер өлөшө менән берлектә һәм партизандар ярҙамында Краснодар һәм Шахта ҡалаларын азат итә.
- 1944 — Ленинград-Новгород операцияһы: Ленинград фронтының 67-се армияһы Волхов фронты ғәскәрҙәре һәм партизандар менән берлектә Луга ҡалаһын азат итә.
- 1945 — Перу Германияға һуғыш иғлан итә.
- Көнбайыш Карпат операцияһы: 4-се Украин фронтының 1-се гвардия һәм 38-се армиялары дошмандың көслө ҡаршылыҡ үҙәге булған Бельско-Бяла ҡалаһын ала.
- Ахилл ван Аккер Бельгияның премьер-министры була.
- 1946 — Гитлерға ҡаршы коалиция Төньяҡ Ирландияның Лисахалли һәм Шотландияның Лох-Риэн тәрән гавандәрендә улъяға төшкән немец һыу аҫты кәмәләрен юҡ итеү буйынса «Дэдлайт» операцияһын тамамлай. Әсиргә бирелгән 154 субмаринаның 121-е юҡ ителә, ҡалған 33 кәмәне коалиция үҙ-ара бүлешеп ала.
- 1947 — Сихотэ-Алинь метеориты төшә (Сихотэ-Алинь тауҙарында).
- 1950 — Бөйөк Британияның Девон графлығындағы Торки курорт ҡалаһында 23 европа теле- һәм радиокомпанияһы Европа тапшырыуҙар берлеген булдыра. Ул йыл да үткәрелеүсе Евровидение йыр бәйгеһенең, Евровидение балалар йыр бәйгеһенең һәм Евровидение бейеү бәйгеһенең ойоштороусыһы булып тора.
- 1955 — СССР Министрҙар Советының ҡитға-ара баллистик ракетаға тәжрибә үткәреү һәм Ерҙең яһалма юлдаштарын осороу буйынса полигон — СССР Оборона министрлығының 5-се фәнни-тикшеренеү һәм тәжрибә полигонын төҙөү тураһында 292—181-се ҡарары ҡабул ителә. Төҙөлөш урыны итеп Ҡаҙағстан һайлана. 1961 йылдан был полигон Байҡоңыр космодромы булараҡ билдәле. Төҙөлөш директоры итеп генерал А. И. Нестеренко тәғәйенләнә.
- 1958 — Ҡытайҙа, Оло һикереш сәйәсәте сиктәрендә, ауыл хужалығы ҡоротҡостары менән киң көрәш йәйелдерелә. Кампанияның ниәте «дүрт ҡоротҡосто» — ҡомаҡтарҙы, серәкәйҙәрҙе, себендәрҙе һәм турғайҙарҙы юҡ итеү була. Турғайҙарға ҡаршы көрәш бигерәк тә киң күренеш ала.
- 1961 — СССР-ҙа Сулпан планетаһы тарафына «Венера-1» автоматик планета-ара станцияһы осорола. Ул Сулпан янынан яҡын осоп үткән тәүге йыһан аппараты була.
- 1973 — «Марс-5» аппараты Марстың орбитаһына уңышлы сыға.
- 1974 — Александр Солженицын ҡулға алына. Ул Ватанға хыянатта ғәйепләнә һәм совет гражданлығынан мәхрүм ителә. 13 февраль ул СССР-ҙан сығарып ебәрелә.
- 1979 — Тәүге совет океанографик юлдашы «Космос 1076» осорола.
- 1990 — Дүшәмбелә хөкүмәт һәм оппозицияның граждандар һуғышына килтергән ҡаршылығы башлана.
- 1992 — Монголияның Конституцияһы үҙ көсөнә инә.
- 1994 — Лиллехаммерҙа XVII Ҡышҡы Олимпия уйындары асыла.
- Норвегияның Милли музейынан норвег рәссам-экспрессионисы Эдвард Мунктың «Ҡысҡырыш» картинаһы урлана. Бер нисә айҙан ул урынына ҡайтарыла.
- 2009 — Зиллур Рахман тауыш биреүһеҙ Бангладештың президенты итеп иғлан ителә.
- 2010 — Ванкуверҙа XXI Ҡышҡы Олимпия уйындары асыла.
- Абхазияның президенты Сергей Багапш икенсе тапҡыр үҙ вазифаһына инә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Роза Аҡкучукова (12.02.1950), башҡорт эстрада йырсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1989), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2009) артисы.
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Радик Вәлмөхәмәтов (12.02.1966), йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2011).
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хөсәйен Ҡунаҡбай (12.02.1912—15.02.1943), Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған шағир һәм журналист, 1940 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1940).
- Салманов Григорий Иванович (12.02.1922—03.04.1993), хәрби эшмәкәр. Армия генералы (1979). Бөйөк Ватан һуғышында, Чехословакияла ҡораллы бәрелештә (1968) һәм Афғанстанда хәрби хәрәкәттәрҙә (1984—86) ҡатнашыусы.
- Йәнекәев Рафаэль Сәлихйән улы (12.2.1932—16.8.2007), селекционер. БССР‑ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмкәре (1992), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1986).
- Рәми Ғарипов (12.02.1932—20.02.1977), Башҡортостандың халыҡ шағиры (1992), Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1988, үлгәндән һуң). 1960 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
- Хөснөтдинов Рауил Исмәғил улы (12.2.1947), ғалим-химик. Химия фәндәре докторы (1989), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001).
- Псәнчин Айбулат Вәли улы (12.2.1967), ғалим-географ. География фәндәре докторы (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сәмерханов Әмирхан Мирҡадам улы (12.02.1938), дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Профсоюздар федерацияһының элекке рәйесе, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Салауат Юлаев ордены кавалеры.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ниязбаев Ғәбделрәүеф Хәким улы (12.02.1884—18.04.1920), драматург, мәғариф хеҙмәткәре.
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1809 — Чарльз Дарвин, инглиз сәйәхәтсеһе һәм тәбиғәтте өйрәнеүсе.
- 1809 — Авраам Линкольн, АҠШ-тың 16-сы президенты.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Ингемар Стенмарк
Ян И́нгемар Сте́нмарк (швед. Jan Ingemar Stenmark, 18 март 1956, Юэшё, Стуруман коммунаһы, Швеция) — швед тау саңғысыһы, слаломда һәм гигант слаломда махсуслаша. Күп белгестәр һәм спортсылар тарафынан тау саңғыһы спорты тарихында техник дисциплиналар буйынса иң көслө белгес тип һанала.
Слаломда һәм гигант слаломда 1980 йылғы ике тапҡыр олимпия чемпионы. Итальян Густав Тёниҙан ҡала тау саңғыһы спортында өс Донъя кубогын (1975/76, 1976/77 һәм 1977/78) яулаған икенсе спортсы. Стенмарк йәнә алты тапҡыр Донъя кубогының дөйөм иҫәбендә икенсе урынды ала. Әгәр Стенмарк сығыш яһаған йылдарҙа мәрәй һанауҙың хәҙерге системаһы ҡулланылған булһа, швед Донъя кубогының дөйөм иҫәбендә тағы бер нисә еңеүгә иҫәп тота алған булыр ине.
1979 йылда Норвегияның Хольменколлен миҙалы тапшырыла.
Стенмарк Лапландта тыуған. Уға 4 йәш булғанда ғаиләһе Тернабюға күсә. 5 йәшендә саңғыға баҫа һәм 8 йәшендә тәүге милли ярышта еңеү яулай.
Йөкмәткеһе
Рекордтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Стенмарк тау саңғыһы ярыштарында бөтәһенә ҡарағанда ла күберәк еңеү яулай. Донъя кубогы этаптарында 86 тапҡыр еңә. Стенмарк шулай уҡ Донъя кубогы этаптарында иң яҡшы өсәү иҫәбенә инеү һаны буйынса ла (155 тапҡыр) алдынғы.
1976—1978 йылда өс тапҡыр Донъя кубогын яулай. 1977—1978 (7-нән 7) һәм 1978—1979 (10-дан 10) йылдарҙа гигант слалом буйынса Кубоктың бөтә этаптарында еңеүсе, ә 1979—1980 миҙгелендә Стенмарк 11 этаптың 10-ында еңә.
Донъя кубогы этабында икенсе урынды алыусының күрһәткесенән иң ҙур айырмаға өлгәшеү рекорды ла — Стенмарктыҡы. 1979 йылдың 4 февралендә гигант слаломда Яснала Стенмарк икенсе урынды алған Боян Крижайҙан 4,06 секундҡа етеҙерәк булып сыға.
Иң эре ярыштарҙағы күрһәткестәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡышҡы Олимпия уйындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Донъя кубогы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яуланған Гәлсәр глобустары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дөйөм иҫәп — 3 тапҡыр: 1976, 1977, 1978
- Слалом — 8 тапҡыр (ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында рекорд): 1975—1981, 1983
- Гигант слалом — 8 тапҡыр (ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында рекорд): 1975—1981, 1984
Донъя кубогы этаптарындағы еңеүҙәре (86)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #1071335723 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
- ↑ Стенмарк, который выиграл зачет гигантского слалома и стал вторым в слаломе в Кубке мира 1983/84, не смог выступить на Олимпийских играх в Сараево. Международная федерация лыжного спорта запретила Стенмарку выступать на Олимпиаде из-за того, что он получал отчисления от рекламных контрактов напрямую, а не через шведскую федерацию
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ингемар Стенмарк на сайте МОК (инг.)(инг.)
- Ингемар Стенмарк — Sports-Reference.com (инг.) сайтында олимпия статистикаһы(англ.)
- Профиль Стенмарка на сайте ski-db.com (инг.)(инг.)
- Журнал «Лыжный спорт». Стенмарк.


text:
Аллаға шөкөр, беҙ – бәхетле ейән-ейәнсәрҙәр. Олатай-өләсәйҙән наҙ, һөйөү тойоп үҫәбеҙ һәм йәшәйбеҙ. Шатлыҡ-ҡыуаныстарҙы, ауырлыҡтарҙы ихлас уртаҡлашыусы, юлға сыҡҡаныбыҙҙа изге фатихаһын биреүсе улар. Олатайым Солтан Зәйнулла улы Мөхәмәтйәнов 1939 йылдың 27 февралендә Билал ауылында тыуған. Уның һөйләгәндәренән күҙ алдыма бына ошолар килә: етешһеҙ донъя, ауыр бала саҡ. VI синыфты ғына бөтөргән малай артабан уҡыуын дауам итә алмай, ауылда мал көтөүсе булып китә.
Бәләкәйҙән хеҙмәттә нығынған олатайым бер эштән дә ҡурҡып тормаған. Ырҙын табағында – ҡарауылсы, фермала – башмаҡ көтөүсе, клубта – директор, ә һуңыраҡ, хаҡлы ялға сыҡҡансы, киномеханик булып эшләй. Ишле ғаиләне ҡарар өсөн йәйгеһен көндөҙ көтөү көтһә, кистәрен кино ҡуя. Мейес сығарыу оҫтаһы ла үҙе, әле лә был шөғөлөн ташлағаны юҡ.
Ә өләсәйем Сәрүәр Исхаҡ ҡыҙы 1941 йылдың 3 мартында Түбә ауылында донъяға килә. Бишенсене шунда тамамлай, аҙаҡ 3-сө заводҡа (йәйләүгә) күсәләр, 2-се заводтағы мәктәпкә йөрөп уҡый. Пилорамала эш башлай. Ҡатын-ҡыҙҙар менән таҡта ярҙыралар, ташыйҙар. Бик ауыр була йәш ҡыҙға, шунлыҡтан ул Билал ауылына эш эҙләп килә. Унда һөт эшкәртеү заводына урынлаша. Артабан инде клубта, мәктәптә иҙән йыуа.
1966 йылда олатайым менән сәстәрен-сәскә бәйләп, 8 балаға ғүмер биргәндәр. Улар – икеһе лә бик тынғыһыҙ кешеләр. Әле булһа, гөрләтеп донъя көтәләр. Ихата тултырып мал-тыуар, ҡош-ҡорт аҫрайҙар, баҡсалары гөл-сәскәгә күмелгән. Өләсәйемде алтын ҡуллы тип йөрөтәләр. Ул ырғаҡ менән төрлө әйберҙәр бәйләй, матур биҙәк-һырҙар һалып бәйләгән ойоҡбаш, бейәләйҙәре, шәлдәре, сигелгән таҫтамал-ҡулъяулыҡтарына һоҡланып ҡарайһың.
Былтыр был татыу ғаилә алтын туйын үткәрҙе. 5 улы, 3 ҡыҙы, 20 ейән-ейәнсәре, 6 бүлә-бүләсәһенең ҡәҙер-хөрмәтенә төрөнөп йәшәй улар. Беҙҙе хәстәрләп, ауыр саҡтарҙа терәк-таяныс булғанығыҙ, бәләкәс кенә уңыштарыбыҙҙы ла оло ҡыуаныс итеп йәшәгәнегеҙ өсөн мең-мең рәхмәтлебеҙ, ҡәҙерле олатай, өләсәй!
Өләсәйҙәр, олатайҙар
Оҙон-оҙаҡ йәшәһен.
Йылы һүҙҙәр йәлләмәйек,
Беләйек ҡәҙерҙәрен.
Айсулпан МӨХӘМӘТЙӘНОВА, йәш хәбәрсе.
Баймаҡ районы, Билал мәктәбе.


text:
Тере булыуы һуңғы transposh өсөн 10 йыл. Беҙ бында беҙҙең сайтында даими яңыртыла тота плагин, инана һәм тырышҡан, тип фараз wordpress.org төҙөү.
Вариант булараҡ, бер-берһенән отделяться, ауыр версия ике яҡлап барыу. Ошонан wordpress.org версия пренебр.
Был үҙгәрештәр, бөгөн башлап’версияһының сығыуы менән 1.0.0 н wordpress.org һәм туп-тулы версияһын 1.0.0.1, бында уларҙың яңы стандарттар (өҫтәмә тамамланыу менән туп-тулы версия .1)
Ниндәй версиялар араһындағы айырма?
- Версия wordpress.org буласаҡ 5 сит телдәр , шул иҫәптә һәм ниндәйҙер виджет.
- Күберәк туп-тулы версия мөмкинлегенә эйә, тел бер ниндәй ҙә сикләү, ярҙам виджет, һәм беҙҙең сайтҡа һылтанма (ул һеҙҙе һайланы, ташланыр өсөн – уҡыу шарттары)
Был версияла тағы яңы тип.?
- PHP менән тулыһынса протестировать 7, һәм ташланды тураһында хәбәрҙәр күңелһеҙ кәрәк устаревание
- Беҙҙең өсөн ярҙам сығанағына зыян картаһы, еңеллек менән уларҙы мөмкинлеге debug
- Переключение өсөн Chromelogger менән FirePHP.
Был версия ҡулланыу!


text:
- Подробности
- Просмотров: 237
ТАУ ОКРУГТАРЫ, Рәсәйҙә 19 б. тау ведомствоһының тау сәнәғәте пр‑тиелары урынлашҡан адм.‑терр. берәмеге; 19 б. 2‑се ярт. — 20 б. башында уның составына тик шәхси тау сәнәғәте пр‑тиелары ингән. Тау өлкәләренә ҡарағандар (ҡара: Уралтау өлкәһе). Заводтарҙы, рудниктарҙы, приискыларҙы, урмандарҙы һ.б. ерҙәрҙе, 1861 й. тиклем завод буйһоноуында булған эшсе көстө үҙ эсенә алған. Т.о. м‑н етәкселек итер өсөн тау идаралары төҙөлгән (ҡара: Уралтау идаралығы). 1806 й. “Тау положениеһы проектына” ярашлы, 5 Т.о. булдырылған: 1‑сеһе — Урал һырты, 2‑сеһе — Мәскәү аръяғы, 3‑сөһө — Олонецк һәм Луганск, 4‑сеһе — Грузин, 5‑сеһе Поляк з‑дтарын үҙ эсенә алған. 1813 й. алып Златоуст з‑дтарының Т.о. булған, уның нигеҙендә 19 б. аҙ. Златоуст тау сәнәғәте округы төҙөлгән (ҡара: Тау сәнәғәте округтары); 1828 й. башлап Колыван-Воскресенск з‑дтарының, 1830 й. — Нерчинск Т.о. ойошторолған. 19 б. 2‑се ярт. Башҡортостандағы шәхси заводтар Архангел (Архангел баҡыр иретеү заводы), Белорет (Белоретзаводы, Тирлән заводы), Благовещен (Благовещен заводы), Богоявленск (Богоявленск заводы), Верхотор (Верхотор заводы), Воскресенка (Воскресенка заводы), Егәҙе (Егәҙе заводы), Иван-Павловка (Иван-Павловка заводы), Инйәр (Инйәр заводы, Лапышты заводы), Йоҡ-Кама [Йоҡ-Кама заводы, Варвара, Михайловск (Мәтеле) з‑дтары], Йүрүҙән (Йүрүҙән- Ивановка заводы, Мең заводы), Кнауф [Йоҡ (Кнауф) заводы, Биҙәр заводы, Ирген заводтары, Һарына заводтары], Ҡағы (Ҡағы заводы, Үҙән заводы), Ҡананикольск (Ҡананикольск заводы), Ҡытау (Ҡытау-Ивановка заводы, Ҡытаутамаҡ заводы), Ҡыштым (Ҡыштым заводтары, Кәҫле заводы, Наҙы-Петровск заводы, Шәмәхә з‑ды), Ләмәҙ (Ләмәҙ заводы), Никольск (Никольск заводы), Ольга (Уй заводы, Шәрмәйет заводы), Өпәле (Өпәле заводтары, Суховяз з‑ды), Преображенск (Преображенск заводы), Рождественск (Рождественск заводтары), Рәүҙе (Рәүҙе заводы, Бисерт заводы, Баранов, Мариинз‑дтары), Соҡсон (Соҡсон заводы, Ашап заводы, Бым заводы, Камбарка заводы, Тиса заводы, Молеб, Утка, Шакваз‑дтары), Сысәрт (Сысәрт заводтары, Ялан заводы, Ильинз‑ды, Төньяҡ заводы), Таналыҡ-Баймаҡ (Таналыҡ-Баймаҡ заводы), Троицк (Үрге Троицк заводы, Түбәнге Троицк заводы, Өҫән-Ивановка заводы), Һирге (Һирге заводтары, Әтек заводы, Козин һәм Михаил з‑дтары), Шылва (Шылва заводы), Эҫем (Эҫем заводтары, Әшә-Балашов заводы, Минйәр заводы, Николаевка заводы), Әүжән-Петровск (Әүжән-Петровск заводтары) Т.о. берләштерелгән.
Әҙәб.: История Урала в период капитализма. М., 1990; КулбахтинН.М. Горнозаводская промышленность Башкортостана в XVIII веке. Уфа, 2000; МударисовР.З. Промышленность Южного Урала в первой половине ХIХвека (1801—1861). Уфа, 2003.
Н.М.Ҡолбахтин, Р.З.Мөҙәрисов
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
Мета:Үҙенсәлектәр
- About Meta
- Discussion pages
- Request pages
- Policies and guidelines
- Information and statistics
- Categories
- Help pages
Participate:
Викимедианың Мета-вики проектына (Wikimedia Meta-Wiki) рәхим итегеҙ, уны Викимедиа проекттарын координациялау вики-сайтында йыш ҡына ябайлаштырып Мета-вики йәки Мета (Meta) тип йөрөтәләр.
Contents
Тәғәйенләнеше
Мета-вики бер-береһе менән бәйле һәм төрлө ҡатнашыусыларҙы йәлеп иткән өс мәсьәләне хәл итә:
- Викимедиа проекттары тормошо йүнәлештәренә төрлө ҡараш һәм бәхәстәр, айырыуса, бар проекттарға ҡағылған ҡағиҙәләр буйынса фекер алышыу, мәҫәлән, асыҡ контентты лицензиялау. Был һорауҙар буйынса бәхәсләшеү үҙәге — Викимедиа форумы. 2009 йылда юғары кимәлдәге фекер алышыу өлөшө айырым Strategy Wiki вики-проектына айырыла.w3w3w
- Тел-ара (кросс-вики) һәм халыҡ-ара координациялау урыны, тәү сиратта, Викимедиа проекттарына һәм Викимедиа хәрәкәтенә төбәлә, инглиз теленән башҡа телдәрҙә лә бәхәсләшеү мөмкинлеген бирә. Бында төрлө һорауҙар (Викимедиа мәсьәләләре һәм тышҡы вики-сайттар буйынса), тәржемәләр һәм яңылыҡтар, шулай уҡ Викимедиа Фонды йәки төрлө партнёр ойошмалар менән бәйле вики-осрашыуҙар хаҡында яҙмалар. Бында шулай уҡ отчёттар, ваҡиғалар, тышҡы бәйләнештәр һәм гранттар инә.
- Викимедиа проекттары хаҡындағы шәхси эссе өсөн форум. Бындай проекттар нейтраль ҡараш тураһындағы ҡағиҙәне һаҡлауҙы талап итмәгәс, төрлө фекерҙәр ағымдағы һорауҙар нейтраль битендә, TIPAESA йәки IPA форматтарын ҡулланып, берләшергә тейеш. Бында Викимедиа проекттарына ҡайһы һорауҙар ҡарауы буйынса ниндәйҙер дәрәжәлә ирек бар, — был Мета-викины meatball: вики тибының төрө итә, бында вики-мәҙәниәт, тәртип өлгөһө һ.б. буйынса фекер алышыу бара. MediaWikiны документлаштырыу һорауҙары күбеһенсә төшөрөлгән (артабан ҡара). Был роль эсенә шулай уҡ фекер алышыуҙы рәсми тикшереү инә.
Категориялар системаһы Мета-вики йөкмәткеһен тулыраҡ күрһәтә.
Нимә Мета-викиға ҡағылмай
- Был сайт Википедияның башҡа тел бүлектәрендә ҡабул ителмәгән мәҡәләләр өсөн түгел.
- әгәр һеҙ үҙегеҙҙең викины төҙөргә теләһәгеҙ, вики-движок исемлеген ҡарағыҙ.
- үҙегеҙҙең вики-төркөмдө эҙләйһегеҙ икән, башҡа вики-төркөмдәрҙе ҡарап сығығыҙ, йәки бөтә MeatballWiki төркөмдәр исемлеген ҡарап сығығыҙ.
- әгәр түләүһеҙ веб-хостинг эҙләһәгеҙ, бында ҡарай алаһығыҙ.
- Бында MediaWiki программа тәьминәтен яҙыу өсөн урын түгел, бының өсөн MediaWiki.org адресы буйынса махсус вики бар. Был темаға бында ҡалған биттәр transferred күсерелергә тейеш.
Төркөмдәр
Мета-вики төркөмөнөң тәғәйенләнеше тураһында һорауҙар тыуа. Бында Викимедиа төркөмдәренән айырым ниндәйҙер төркөм юҡ, кемдер әйтмешләй: «мета-проект — Викимедиа-проекттары өсөн һәм эргәһендә килеп сыға , үҙ аллы түгел — төркөмдәр төркөмө, ябыҡ бәләкәй утрауға оҡшамаған.»[1]
Мета-вики шулай уҡ — ул күп фекер алышыуҙар, процесстар һәм Металағы төрлө ҡатнашыусылар һәм яуаплы кешеләр (әгәр булһа) менән башҡа эшмәкәрлек — мәҫәлән, ҡайһы бер Викимедиа комитеттары, стюардтар, гранттар бүлеү өсөн яуаплы Фонд эшселәре, һәм башҡа — барыһы ла бергә. Мета — ҡатнашыусыларҙың (Викимедиасылар) маҡсаттарын тормошҡа ашырыр урын һәм ҡоралы; Мета үҙ аллы әһәмиәткә эйә түгел, һәм, әлбиттә, ҡатнашыусыларға һәм башҡа проекттарға йоғонто яһай алмай.
Теүәл әйткәндә, Мета-викила урындағы берләшмә бар: даими бер йәки бер нисә эшмәкәрлек төрөндә ҡатнашҡан («баҡсасылар» кеүек) ҙур булмаған кешеләр төркөмө, Мета үрҙә күрһәтелгән ролен уйнаһын өсөн, тыуған бәхәстәргә ҡушыла ала.[2]
«Метапедист» (Metawikian) — «Мета-вики төркөмө» ҡатнашыусыһына ҡарата ҡулланылған исем, әүҙемлеге бында күҙәтелгән Метаның даими ҡатнашыусылар төркөмө, — мәҫәлән, биттәр төҙөп, фекер алышыу һәм процесстарҙа ҡатнашып, файҙалы һәм уңышлы үтеүен тәьмин итә.
Тарих
Был проект 2001 йылдың ноябрендә «Мета-Википедия» булараҡ төҙөлгән, һәм яңы викиға бар мета-мәғлүмәттәрҙе (веб-сайт һәм Википедия ҡатнашыусылары) күсереп, ысын эстәлегенә ҡаршы (энциклопедия мәҡәләһе) Википедияның инглиз теле бүлеген «таҙартып» барлыҡҡа килә. Википедиянан айырым MediaWiki движогына күскәс, Мета Викимедианың бөтә тел төркөмдәре ҡулланған күп телле бәхәсләшеү форумына әйләнә. Тел бүлектәре һәм Викимедиа проекттарының күбәйеүе, тәржемә талап иткән биттәр һанф артыуы Мета-вики роленең артыуы һәм сиктәре киңәйеүенә алып килә. Хәҙерге ваҡытта Мета үҙ эсенә 77 458 бит ала. Күп иҫке биттәр һаман да Википедияның үҙенсәлекле билдәмәләләр булһа ла, был хәл Викимедиа проекттарының барыһына ла ҡағыла тиерлек.
Мета-вики ҡағиҙәләре
- Ҡабыҙыу ҡағиҙәләре
- Юйыу ҡағиҙәләре
- Ҡағиҙәләр ҙәм ҡулланмалар
- Конфиденциаллыҡ ҡағиҙәләре
- Стюардтар өсөн ҡағиҙәләр
- Яңы проекттар төҙөү ҡағиҙәләре (иҫкереп, тарихи ҡыҙыҡһыныуға бәйле)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
- Төркөм порталы
- Категориялар — навигация өсөн инеш бит
- Meta's Zeitgeist — һәр ай статистикаһы
- Вавилон шаблоны — Мета-вики ҡатнашыусылары ниндәй тел белеүе хаҡында мәғлүмәт.
- Йыйыштырыу
- Юйҙырыуҙы һоратыу
- Тергеҙеүҙе һоратыу
- Проекттар порталдары — Викимедиа проекттарының веб-порталдар теҙмәһе
- Викимедиа Фонды һәм уның вики-проекттары
- Был викила ғына мөмкин миҫалдар
Иҫкәрмәләр
- ↑ Из: Pathoschild, 29 сентября 2011.
- ↑ Anthere, 29 март 2006; шулай уҡ ҡарағыҙ MeatBall:CommunityMember.