text:
Селән
Селән (урыҫ.Серая цапля, лат. Ardea cinerea) - селәндәр ғаиләһендәге эре һаҙ ҡошо. Африкала һәм Евроазияла таралған.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаҙҙан ҙурыраҡ. Түбәһе һәм һырты ҡара, ҡанаттары һоро. Яҙғыһын башында ҙур өлпөһө була. Суҡышы ҡара, аяҡтары ҡыҙғылт һары, күҙҙәре ҡыҙыл.Башҡа селәндәрҙән төҫө менән айырыла.Тауышы көслө:"ҡау-ҡау".Бик һирәк осрай.
Йәшәү урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ағаслы һаҙлыҡтарҙа, һай күлдәрҙә йәшәй.Ағас ботаҡтарында оялай.Ояһы башҡа селәндәрҙекенә оҡшаған. Күсмә ҡош.
Туҡланыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башлыса тәлмәрйендәр менән туҡлана, һирәкләп эре бөжәктәрҙе лә аулай.
Үрсеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
3-5 аҡһыл йомортҡаһы була. 26 көндә себештәре моронлай. Ике ҡош та (аталы- инәле) алмашлап баҫа.
Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡртостан ҡоштары.Өфө-1986. 55-се бит.


c: text/html

text:
Михаил Куковицкий вафат булды
2009 йылдың 20 декабрендә “Башнефтехимзаводтар” етештереү берекмәһенең элекке генераль директоры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы Михаил Михайлович Куковицкий ҡаты һәм оҙаҡ ауырығандан һуң 80-се йәшендә вафат булды.
М.М. Куковицкий 1930 йылдың 12 июлендә Краснодар крайының Новороссийск ҡалаһында тыуған. Бөтә хеҙмәт эшмәкәрлеген нефть эшкәртеү тармағына арнай. 1953 йылда Мәскәү химия-технология институтын тамамлағандан һуң, Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында өлкән инженер, цех начальнигы урынбаҫары, артабан цех начальнигы булып эшләй. 1960 йылдан 1978 йылға тиклем КПСС-тың ХХII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводында техник бүлектең баш технологы-начальнигы, баш инженер, 1978 йылдан 1986 йылға тиклем ошо завод директоры вазифаларында эшләй. 1986 йылда “Башнефтехимзаводтар” территориаль берекмәһе начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1988 йылдан 1992 йылда лайыҡлы ялға сыҡҡансы “Башнефтехимзаводтар” етештереү берекмәһенең генераль директоры булып эшләй.
М.М. Куковицкий үҙен оҫта ойоштороусы һәм талапсан етәксе, юғары квалификациялы, аҡыллы белгес итеп күрһәтә. Техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә диссертацияны уңышлы яҡлай.
Бөтә вазифаларҙа ла Михаил Михайлович ҡушылған эшкә юғары яуаплылыҡ һәм тырышлыҡ менән ҡарай. Ул ҡаланың һәм республиканың ижтимағи-сәйәси тормошонда әүҙем ҡатнаша. БАССР Юғары Советы депутаты, КПСС Өлкә комитеты ағзаһы, КПСС-тың ХХVII съезы делегаты итеп һайлана.
Уның күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте “Почет Билдәһе”, Октябрь Революцияһы ордендары, “Фиҙакәр хеҙмәте өсөн” юбилей миҙалы менән билдәләнә. Уға “Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы” тигән маҡтаулы исем бирелгән.
Михаил Михайлович ихласлыҡ, күңел ябайлығы, баҫалҡылыҡ һәм кешеләргә иғтибарлы мөнәсәбәт кеүек һоҡланғыс кешелек сифаттары менән айырылып торҙо.
Талантлы етәксе, сағыу шәхес һәм һоҡланғыс кеше Михаил Михайлович Куковицкий хаҡында яҡты иҫтәлек беҙҙең йөрәктәрҙә мәңге һаҡланыр.
Некрологка республика Президенты Мортаза Рәхимов, БР Дәүләт Йыйылышы Рәйесе Константин Толкачев, БР Хөкүмәте Премьер-министры Раил Сарбаев һәм башҡа рәсми кешеләр ҡул ҡуйған.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Башҡортостан һәм Якутия ғалимдары хеҙмәттәшлек итеү тураһында һөйләшеп килеште
Көн элгәре Башҡортостан Республикаһының Фәндәр академияһы, Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге, Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Яҡут ғилми үҙәге һәм Саха (Яҡут) Республикаһының Фәндәр академияһы араһында фәнни-техник хеҙмәттәшлек итеү тураһында дүрт яҡлы килешеүгә ҡул ҡуйылды.
БР Фәндәр академияһының матбуғат үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, документ төрлө эшмәкәрлек өлкәләрендә берлектәге фундаменталь һәм ғәмәли ғилми тикшеренеүҙәрҙең һәм эшләнмәләрҙең өҫтөнлөклө йүнәлештәрен билдәләй.
Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Яҡут ғилми үҙәге Президиумы рәйесе Михаил Лебедев билдәләүенсә, әлеге килешеү фундаменталь фән өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә генә түгел, ә ғәмәли һөҙөмтәләр алыуға ла йүнәлтелгән. Уның һүҙҙәренсә, төбәктәрҙең хеҙмәттәшлек итеүе ике республиканың да халыҡ хужалығы өсөн әһәмиәтле булған көнүҙәк мәсьәләләрҙе хәл итергә ярҙам итәсәк.
Бығаса хеҙмәттәшлек Башҡортостан Республикаһының Фәндәр академияһы менән Саха (Яҡут) Республикаһының Фәндәр академияһы араһындағы ике яҡлы килешеү нигеҙендә тормошҡа ашырылды.
БР Фәндәр академияһы президенты Рәмил Бәхтизин билдәләүенсә, фәндә сиктәр булырға тейеш түгел.
– Фәнни берләшмәләргә, уларҙың ниндәй системала эшләүенә ҡарамаҫтан, барыһы өсөн дә уртаҡ булған мәсьәләләрҙе бергә хәл итергә кәрәк, — тине Рәмил Бәхтизин.
Саха (Яҡут) Республикаһының Инновацион сәйәсәт һәм фән буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары Любовь Явловская һүҙҙәренсә, субъекттарҙың актуаль мәсьәләләрен хәл итеүҙән тыш, килешеү йәш ғалимдарҙың хеҙмәттәшлек итеүенә лә старт бирәсәк.


text:
Фото:
“Сикһеҙ мөмкинлектәр донъяһы!” халыҡ-ара фестивалендә Гран-при яуланылар
Фото:
Башҡортостан вәкилдәре һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн Мәскәүҙә үткән “Сикһеҙ мөмкинлектәр донъяһы!” икенсе халыҡ-ара халыҡ ижады фестивалендә уңышлы сығыш яһаны. Был турала фестивалдең матбуғат үҙәгенән хәбәр иттеләр.
Конкурста Рәсәйҙең 10-дан ашыу төбәгенән – Мәскәү, Петербург, Өфө ҡалаларынан, Рязань, Тверь, Новосибирск, Тамбов, Липецк, Калининград, Киров, Мәскәү өлкәләренән, Алтай һәм Краснодар крайҙарынан, шулай уҡ дүрт яҡын сит илдән – Украина, Беларусь, Әрмәнстан, Әзербайжан һәм Төркиәнән балалар ҡатнашты.
Конкурсанттар техник ижадтан алып вокалға, ым-ишара йырына һәм театраль миниатюраларға тиклем төрлө номинацияларҙа ярышты.
«Вокал. Ым-ишара йыры» номинацияһында Өфөнән Людмила Абзалова менән Богдан Богдарь Гран-при яуланы. Тағы бер өфөлө Кристина Фәхретдинова ошо уҡ номинацияла дипломант булды. Ул шулай уҡ «Художестволы биҙәү-ҡулланма сәнғәте» номинацияһында ла билдәләнде.


text:
Азамат Сәлихов «Башҡортостан» ДТРК-һы генераль директоры итеп тәғәйенләнде
ӨФӨ, 2015 йыл, 9 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Билдәле журналист Азамат Сәлихов Бөтә Рәсәй дәүләт телерадиокомпанияһының филиалы — «Башҡортостан» ДТРК-һын етәкләне.
Бөтә Рәсәй дәүләт телерадиокомпанияһының генераль директоры урынбаҫары Рифат Сабитов яңы етәксене коллектив менән таныштырҙы. Ул Бөтә Рәсәй телерадиокомпанияһының республика филиалы илдә иң яҡшыларҙың береһе тип билдәләне. Бында тәжрибәле белгестәр эшләй, «Вести-Башкортостан» тапшырыуының рейтингтары федераль сығарылыштарҙан да уҙып китә.
Азамат Сәлихов 2000 йылдарҙан алып Башҡортостан һәм күрше төбәктәр — Удмуртия һәм Ырымбур өлкәләре буйынса Бөтә Рәсәй дәүләт телерадиокомпанияһының үҙ хәбәрсеһе булып эшләгән. 2014 йылдың июлендә Украинаға командировкаға барышында һөнәри бурысын үтәгәндә күрһәткән батырлығы өсөн Салауат Юлаев исемендәге орден менән бүләкләнгән.


text:
Екатеринбургта Башҡорт мәҙәниәте фестивале үтте
Екатеринбургта Башҡорт мәҙәниәте фестивале үтте. Республиканың мәҙәниәт оҫталары һәм Екатеринбургтың һәүәҫкәр артистары ҡатнашлығындағы сара Свердловск дәүләт өлкә халыҡ ижады һарайының Ҙур залында үтте һәм Бөйөк Еңеүҙең 65 йыллығына һәм Екатеринбург ҡалаһының “Йәдкәр” башҡорт театр коллективы ижади эшмәкәрлегенең 10 йыллығына арналды.
Башҡортостандан фестивалдә Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы, Башҡортостандың халыҡ артисы ҡурайсы Азат Айытҡолов, йырсы Харис Шәрипов һәм Республика халыҡ ижады үҙәгенең төбәк-ара бәйләнештәр бүлеге начальнигы Зәлифә Барлыбаева ҡатнашты.
Әйткәндәй, Зәлифә Барлыбаева концерт программаһын ойоштороуҙа методик һәм режиссерлыҡ ярҙамы күрһәтте. Ул тағы ла бер мөһим миссия башҡарҙы: Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары, мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры Илдус Илешев исеменән “Йәдкәр” коллективы етәксеһе Фәймә Йосоповаға милли традицияларҙы һаҡлауға һәм үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн Хөрмәт грамотаһы тапшырҙы.
Фәймә Йосопованың хеҙмәте Свердловск өлкәһе етәкселеге тарафынан да билдәләнде. Уны Свердловск өлкәһенең Мәҙәниәт һәм туризм министрлығы вәкиле, Халыҡ ижады һәм милли мәҙәниәттәр үҙәге директоры Ирина Качесова, Свердловск өлкәһенең Закондар сығарыу Йыйылышы Өлкә Думаһы депутаты ярҙамсыһы Фәүиә Сафиуллина ла ҡотланы.
Үҙ сиратында “Йәдкәр” коллективы, Екатеринбургтың башҡа һәүәҫкәр ансамблдәрендә ҡатнашыусылар фестиваль ҡунаҡтарына башҡорт бейеүҙәренән, йырҙарынан, спектаклдәрҙән өҙөктәрҙән торған ҙур концерт программаһы күрһәтте.


text:
Дәүләт Думаһы депутаты Зөһрә Рәхмәтуллина Өфөлә граждандарҙы ҡабул итте
Башҡортостандан Дәүләт Думаһы депутаты, Мәҙәниәт буйынса комитет рәйесе урынбаҫары Зөһрә Рәхмәтуллина «Берҙәм Рәсәй» партияһы рәйесе Дмитрий Медведевтың Өфөләге йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһендә граждандар менән осрашты. Депутатҡа эшкә урынлашыу, белем биреү учреждениеларына ремонт эшләүгә булышлыҡ итеү, балаларҙы мәктәпкәсә белем биреү учреждениеларына урынлаштырыу, мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренең социаль проблемаларын хәл итеүҙә ярҙам итеү мәсьәләләре менән мөрәжәғәт иттеләр. Депутат һәр кешене иғтибар менән тыңлап, тейешле консультация бирҙе. Һәр мәсьәлә контролгә алынды, тейешле учреждениеларға рәсми запростар ебәреләсәк.
Балалар баҡсаларында урындар етмәү мәсьәләһенә килгәндә, депутат фекеренсә, бөгөн республиканың барлыҡ ҡала һәм райондарында был мәсьәлә буйынса аныҡ саралар күрелә: яңы мәктәпкәсә белем биреү учреждениелары төҙөлә, иҫкеләре реконструкциялана, шәхси һәм ғаилә балалар баҡсалары булдырыла. Быйыл «Балалар баҡсалары — балаларға» федераль партия проекты старт алды, тип хәбәр итте депутат. Уның сиктәрендә, төбәктәргә мәктәпкәсә белем биреү мәсьәләләрен хәл итеүгә һәм бөтә ил буйлап балалар баҡсаларын төҙөүгә 59 миллиард һумдан ашыу аҡса бүленгән. Башҡортостанға 1 миллиард 700 миллион һумдан ашыу сумма йүнәлтелгән. Был, әлбиттә, республика халҡы өсөн көнүҙәк булған мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә ҙур ярҙам буласаҡ.


text:
«Замандаштар һәм классиктар» серияһында сатирик Марсель Сәлимовтың яңы китабы донъя күрҙе
ӨФӨ, 2015 йыл, 19 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
«Замандаштар һәм классиктар» серияһында сатирик Марсель Сәлимовтың «Миссия той пассии» тигән яңы китабы донъя күрҙе. Баҫмаға билдәле башҡорт яҙыусыһының сатирик хикәйәләре, повестары һәм юморескалары ингән.
«Властың һәм кеше күңеленең сирҙәренә килешмәүсән мөнәсәбәте, һәләте замандашыбыҙ Марсель Сәлимовтың сатирик әҫәрҙәрендә сағылыш тапты. Тап ошо әҫәрҙәр төрлө йәштәге китап уҡыусыларҙы изгелеклерәк, намыҫлыраҡ булырға өндәй. Улар үҙ абруйыңды һәм башҡаларға ҡарата хөрмәт тәрбиәләргә, яратырға һәм яратылырға ярҙам итә», — тип хәбәр итә Интернациональ яҙыусылар союзы сайты.
Марсель Сәлимов — башҡорт шағиры, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре, рус, башҡорт, татар, сыуаш, болгар телдәрендә өс тиҫтәнән ашыу китап авторы, бик күп әҙәби премиялар лауреаты.


text:
Республика Наркоконтроле бер айҙа алты наркоман водителде тотҡан
Рәсәй Федерацияһының Наркотиктар әйләнешен контроллек итеү буйынса федераль хеҙмәтенең БР буйынса идаралығында бер ай барған «Хәүефһеҙ транспорт» акцияһына йомғаҡ яһалды. Уның дауамында наркополиция наркотиктар ҡулланған водителдәрҙе асыҡланы. Ведомствоның матбуғат хеҙмәтендә хәбәр итеүҙәренсә, 110 водитель тикшерелгән, шуларҙың алтауһы наркотик ҡулланған булған. Улар – таксистар һәм шәхси машиналарында йөрөгән водителдәр. Уларҙың барыһы ла йыл ярымдан ике йылға тиклем транспортҡа идара итеү хоҡуғынан мәхрүм ителгән.
Пассажирҙар ташыуға айырым иғтибар бирелгән. Был акция һөҙөмтәһендә йәмәғәт транспорты хеҙмәткәрҙәренең наркотиктар ҡулланыу осраҡтары асыҡланмаған.
Водителдең наркотик матдәләр тәьҫирендә булыуына бәйле шик бар икән, наркополиция 8 800 347 20 30 һандары буйынса бушлай ышаныс телефонына шылтыратыуығыҙҙы һорай.


text:
Мортаза Рәхимов бюджет өлкәһенән 50 хеҙмәткәргә торлаҡ сертификаты тапшырҙы
Бөгөн Өфөнөң бюджет өлкәһе хеҙмәткәрҙәре торлаҡ төҙөлөшөнә 50 торлаҡ сертификаты алды һәм тиҙҙән тағы 150 аласаҡ.
Башҡортостанда, БР Президентының Дәүләт Йыйылышына Мөрәжәғәтнамәһендәге индивидуаль торлаҡ төҙөлөшөнә ярҙам күрһәтмәһен үтәп, Хөкүмәт "Башҡортостан Республикаһында "Үҙ йортом" аҙ ҡатлы торлаҡ тоҙөлөшөн үҫтереү" программаһын эшкәртте. Был документҡа ярашлы, торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға мохтаж граждандар йыллыҡ һигеҙ процент менән биш йыл бүлеп түләп 300 мең һум күләмендә заем аласаҡ. Шулай итеп, кредиторға ай һайын түләү 5,9 мең һум самаһы тәшкил итәсәк. Был средстволар БР торлаҡ төҙөлөшө фонды аша йорттар һалыуға тотоноласаҡ. Ҡалған сумманы граждандар үҙҙәре таба. Йорт һалыу уртаса 500-800 мең һумға төшәсәк.
Программа Шамонино, Дорогино, Жилино һәм Алексеевкала бойомға ашырыласаҡ.
Бөгөн тәүге 50 бәхетле кешегә торлаҡ сертификаттарын Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов тапшырҙы. Был күңелле тантанала БР Хөкүмәте Премьер-министры Раил Сарбаев һәм башҡа рәсми кешеләр ҡатнашты.
Республика программаһы биш йылға иҫәпләнгән. Был ваҡыт эсендә биш мең ғаилә ысынында арзан һәм уңайлы торлаҡ менән тәьмин ителәсәк.


text:
Төбәктә йыл башынан алып 17 меңдән ашыу бала тыуған
2013 йылдың дүрт айында Башҡортостанда 17358 сабый, шул иҫәптән 8905 малай һәм 8453 ҡыҙ тыуған. Игеҙәк балалар 176 ғаиләлә тыуған, тип хәбәр иттеләр Социаль страховкалу фондының төбәк бүлексәһенән.
Республикала бала табыусыларҙың уртаса йәше – 28. Яңы тыуған сабыйҙарҙың уртаса ауырлығы – 3,34 кг, буйы 52,04 см тәшкил итә.
Бала табыу сертификаттары менән 17182 ҡатын файҙаланған.
Ведомствонан хәбәр итеүҙәренсә, тыуым күрһәткестәре буйынса республика Волга буйы федераль округында алдынғы позицияны биләй, Рәсәй буйынса иһә бишене урында тора.


text:
Идёт приём заявок на самые массовые международные олимпиады проекта "Инфоурок"
Для учителей мы подготовили самые привлекательные условия в русскоязычном интернете:
1. Бесплатные наградные документы с указанием данных образовательной Лицензии и Свидeтельства СМИ;
2. Призовой фонд 1.500.000 рублей для самых активных учителей;
3. До 100 рублей за одного ученика остаётся у учителя (при орг.взносе 150 рублей);
4. Бесплатные путёвки в Турцию (на двоих, всё включено) - розыгрыш среди активных учителей;
5. Бесплатная подписка на месяц на видеоуроки от "Инфоурок" - активным учителям;
6. Благодарность учителю будет выслана на адрес руководителя школы.
Подайте заявку на олимпиаду сейчас - https://infourok.ru/konkurs
Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы
Баҡалы мәғариф бүлеге
Мостай Кәрим әҫәрҙәрендә ат образы
Башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса
ғилми – тикшеренеү- эше
Әҙерләне: Мостафа урта дөйөм
белем биреү мәктәбенең
IХ класс уҡыусыһы
Фәррәхов Илназ
Етәксеһе: Мостафа урта дөйөм
белем биреү мәктәбенең
башҡорт теле һәм
әҙәбиәте уҡытыусыһы
Насирова Эльмира Рәүис ҡыҙы
Мостафа- 2014
Тикшеренеү эшенең актуаллеге:
Тикшеренеү эшенең маҡсаты: Мостай Кәрим әҫәрҙәрендә ат образы ҡулланылышын асыҡлау.
Бурыстары:
Мостай Кәримдең әҫәрҙәрен өйрәнергә;
Мостай Кәримдең әҫәрҙәрендә ат образы ҡулланылышы тураһында фәнни тикшеренеү үткәрергә;
тикшеренеү һөҙөмтәләре буйынса класс сәғәтендә сығыш яһарға.
Тикшеренеү эшенең объекты:. Мостай Кәримдең шиғырҙары, драмалары
Предметы: Мостай Кәримдең әҫәрҙәрендә ат образы
Тикшеренеү эшенең фәнни яңылығы: Мостай Кәримдең әҫәрендә ат образының ҡулланылышын тикшереү.
Тикшеренеү эшенең ғәмәли әһәмиәте: тикшеренеү һөҙөмтәләрен класс сәғәттәрендә, башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә, кластан тыш сараларҙа, үҙ белемемде күтәреү маҡсатында файҙаланырға мөмкин буласаҡ.
Инеш
Иң тәүге ат ниндәй булған икән, тип һорау биргәнегеҙ бармы үзегеҙгә? Уны бик зур кәүзәле итеп һүрәтләр инегез, моғайын. Сөнки боронғо динозавр, мамонт, ҡоштар бик эре булғандар бит. Юҡ икән шул. Тәүге аттарзың ҙурлығы 30 сантиметрҙан да артмаған. Үззәре ҡыҫҡа
муйынлы, озон ҡойроҡло булған. Арткы аяҡтары өс, ә алғылары дүрт бар-маҡлы икән.
Йылдар үткән һайын, аттарҙың кәүҙәһе үҫә барған. Өс бармаҡлылары яйлап үлеп бөткән. Урынына хәҙерге кеүек тояҡлы бейек аттар — (эквустар) йәшәй башлаған. Уларҙы мулаттар тип тә йөрөткәндәр. Өйөр-өйәр был ҡырағай аттарҙың сабыуынан ерҙәр һелкенеп торған. Бик уҫал, көслө икән үҙҙәре. Кешеләр ҡулға эйәләштергән туғандарын ҡырағай аттар, һатлыҡ йән кеүек ҡабул итеп тапап, иҙеп китер булған.
Иң тәүҙә һинд-европа кешеләре ҡырағай аттарҙы ҡулға өйрәткән. «Ат» һүҙе уларҙың «алаша» һүҙенән килеп сыҡҡан.
V-VI быуаттарҙа кешеләр ҡырағай аттарҙы тулыһынса тиерлек ҡулға эйәләштерә.
Хәҙерге ат бик һиҙгер һәм аҡыллы. Ул тирә-йүнде бөтә тәне һәм айырыуса тояҡтары менән тоя. Иң һиҙгере танауы. Үҙенең ҡолонон, хужаһын, егеү әйберҙәрен еҫтән айыра ала ат. Күҙҙәре лә төндә бик яҡшы күрә. Ҡолаҡтары бик йыраҡтағы өйөр көтөүен, ер тетрәүен һәм башҡа тауыштарҙы бик тиҙ тойоп ала. Әкиәттәге кеүек һөйләшә белмәһә лә, уны ҡыланыштарына ҡарап аңларға була.
М ә ҫ ә л ә н , т у п а ҫ өндәшкәнде яратмай ат. Шунда уҡ һулышы, йөрәк тибеше йышая, баҫҡан урынында тапана башлай. Ул асыуын шулай бел-гертә. Ә һыйпағанды бик ярата.
Башҡорт мифологияһында ат менән кеше образы айырылғыһыҙ, тығыҙ бәйләнгән, бер-береһен тулыландырып, бер бөтөндө барлыкка килтерә. Мифтарҙа ваҡиғалар әкиәти герой эргәһендә генә түгел, шулай ук уның тылсымлы аты янында ла ҡайнай. Геройҙың теге йәки был ҡыйынлыҡтарҙы үтеүе һәм алға ҡуйылған маҡсаттарға ирешеүе атының позицияһына һәм активлығына бәйләнгән.
Башҡорт халыҡ ижадында тылсымлы аттар образын шартлы рәүештә өс төркөмгә бүлеп була: беренсенән: һауа, һыу һәм мәмерйә (ер аҫты) акбуҙаттары (аҡ+буҙ+ат), һауа һарат-тары (һары+ат), тураттар (туры+ат) һәм күгаттар (күк+ат), һыу һәм мәмерйә (ер аҫты) караттары (ҡара+ат), икенсенән, ҡанатлы толпарҙар һәм, өсөнсөнән, кеше рәүешле тормош алып барырға һәләтле әүермән аттар. Шул уҡ ваҡытта бөтөн мифик аттар ҙа хайһы бер сифаттары буйынса бер бөтөндө тәшкил итә: уларға кеше интеллекты һәм психикаһы, һөйләшеү һәләте бирелгән, йәғни был тылсымлы аттар тотемик хайуандарға хас сифаттарға әйә.
Күберәк эпостарҙа сағылыш тапҡан, берөнсе төркөм мифик аттар араһынан төп урында Аҡбуҙат тора. Уның образы "Урал батыр", "Аҡбуҙат", "Заятүләк менән Һыуһылыу", "Иҙеүкәй менән Мораҙым" эпостарында, "Зәйнулла һәм Матурлыҡ" әкиәтендә, шулай ук айырым риүәйәттәрҙә һәм легендаларҙа айырыуса тулы сағыла.
Аҡбуҙат - иҫ киткес матур, илаһи ат, Ҡояш-тәү әсәнең аты һәм нурлы йөҙлө күк ҡыҙының һыбай йөрөй торған аты. Урал батыр уны Ҡояш ҡыҙы һомайҙан бүләк итеп ала. "Урал батыр" эпосында Аҡбуҙат батырға яуыз көстөргә ҡаршы көрәшкәндә ярҙамлашҡан ат ҡына түгел. Ул эпоста аңы, зиһене һәм көсө буйынса хужаһынан бер ҙә ҡалышмаған һәм тылсымға эйә булған айырым бер персонаж да булып тора.
Икенсө йыһан аты - һарат (Һарысай) башҡорттарҙың эпик әҫәрҙәрендә киң асылыш тапмай. Һарат та шулай ук күктә яралған һәм күктә йәшәй, ул - Айҙың аты. Ай уны Айһылыу исемле ҡыҙына бүләк итә, ә ул, үҙ сиратында, һаратты үҙенең Шүлгәндән тыуған улы Һаҡмарға бирә.
Аҡбуҙат һәм Һарат башҡорт халҡынын йондоҙҙар менән бәйле мифтарында йәнәшә лә сығыш яһай.
Мифик ат менән күк араһындағы бәйләнеш башҡорттарҙың ҡайһы бер ғөрөф-ғәҙәттәрендә һәм йола фольклорында ла күҙәтелә.
"Аҡбуҙат", "Заятүләк менән һыуһылыу" һәм "Иҙеүкәй менән Мораҙым" эпостарында Аҡбуҙат һыу стихияһына бәйле һәм ул һыу аҫты батшалары ҡарамағында. Урал батыр һәләк булғандан һуң, Аҡбуҙат төрлө сәбәлтәр арҡаһында һыу аҫтына - күлдәр хужаһына юлыға һәм артабан үрҙә һаналған эпостарҙа катнаша.
Башҡорттарҙың мифологияһында мәмерйәләрҙә йәшәгән Аҡбуҙат образдары ла бар. Башҡорт халҡының риүәйәттәренән һәм легендаларынан күренеүенсә, тау мәмерйәләренә, йәғни ер аҫтына аҡбуҙаттар ғына түгел, ғәйрәтле ҡараттар ҙа бикләнгән. Шуларҙың араһынан ҡеүәте һәм ҡөҙрәте менән "Бүре улы Сынтимер -бәһлеүән" әкиәтендә төп герой ер аҫтынан алып сыҡкан Ҡарат исемлеһе айырылып тора.
Барлыҡ акбуҙаттарҙы, һараттарҙы, тураттарҙы һәм ҡараттарҙы уларҙың илаһи зат, йәғни һауа, һыу стихияларын кәүҙәләндергән хтоник хайуандар, демиургтар булыуы, ер һыуҙары ташҡындарын баҫып тыйыусылар, тау менән йылға-ларҙы тыуҙырыусылар, кешеләрҙең ҡеҙрәтле яҡлаусылары һәм уларҙы һаҡлаусылары ролдәрендә сығыш яһауы берләштерә.
Тылсымлы аттарҙың икенсе төрө - ҡанатлы толпарҙар. Улар күбеһенсә батырҙар тураһындағы әкиәттәрҙә һәм ле-гендаларҙа ҡатнаша, буйҙары сағыштырмаса ҙур түгел. Ҡағиҙә булараҡ, толпарҙар - килбәтһеҙ ҡиәфәтле ҡырҡмыш тайҙар, геройҙың өйөрҙән ат һайлағанында, улар йүгән зыңлауына беренсе булып тауыш бирә. Батырҙарҙың уларҙы эйәрләп юлға төшөүе була, толпарҙар ысын батыр аттарына әүерелә. Ҡайһы вакытта толпарҙар, беренсе төр мифик аттар кеүек, диңгеҙ йәки ҡойо төбөнән сыға, йәғни әкиәти геройҙар уларҙы күлдәрҙең һәм башҡа һыу ятҡылығы ярынан эйәрләп ала.
Аттар хаҡындағы бындай фекер башҡорттарҙың ата – бабаларына ғына хас түгел. Аттың тотемик культының ҡалдығы бөгөнгө көндә лә йәшәй һәм яҙыусыларыбыҙҙың, шағирҙарыбыҙҙың әҫәрҙәрендә уларға киң урын бирелгән. Шундайҙарҙың береһе Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәрим ижадында ат образы.
Үҙе әйткәнсә, кескәй Мостафаны атҡа өс йәшендә ултыртҡандар:
... Өс йәшеңдә атҡа мендерҙеләр,
Һин сытырлап ялға йәбештең...
...Атҡа мендең – ҡулдан киттең, бала,
Тәҡдир, һаҡлай күр үҙеңде!
(“ Әсәйем сирләгәндә”).
Мостай Кәрим өсөн ат ул – илаһи зат , мөғжизә була.
“…Бәләкәй ҡапҡа шар асылып китте. Тәүҙә Мортаза ағайым күренде. Унан ап-аҡ ат килеп инде. Атлап түгел, бейеп инде. Ағайым уның теҙгенен ҡыҫҡа ғына тотоп алған. Шулай ҙа аҡбуҙ, тәҙрә тураһына еткәс, бер тапҡыр үрәпсеп ҡуйҙы. Ятһыныуымы, ҡыуаныуымы шул булды. Бығаса ат күрмәгән шикелле, әллә нишләп киттем. Шомло ла, рәхәт тә миңә. Ергә баҫып килмәне ул, күктән осоп төштө. Оло инәйем һөйләгән әкиәттәге шикелле. Ағайым ҡалай таҫыллы баһадир икән, тегенең теҙгенен ныҡ эләктереп алған. Аттың килеп инеүе булды, бөтә нәмә яҡтылыҡҡа сумды, уның ҡуйы оҙон ҡойроғонан, туҙғаҡ ялынан, әйтерһең, ап-аҡ нур-ҙар ергә агыла. Мин хайран ҡалдым. Мин сихырландым. Юрғанымды атып ташлап, тышҡа йүгерҙем, Мин сыҡмаһам, кире осоп китер тип, ҡотом ҡалманы.
Мин бына ошо Аҡсалдың һыртында ун ике йәшемә тиклем йөрөнем, йәғни көн иттем. Тәненә сыбыртҡы-ҡамсы тейҙертмәне ул. Ғәрсел булды. Бер саҡ туғайға ҡуна барышлай малайҙар менән уҙышҡанда, тышау һелтәп, абайламаҫтан атымдың осаһына тейҙерҙем. Теге, ҡапыл ситкә тайпылып, мине ергә ҡолатты. Өҫтөмдә ҡалын көпө ине. Имгәнмәнем, Шулай ҙа һыным ҡатып, бер аҙ яттым. Аҡсал кире боролоп минең эргәмә килгән дә башын сайҡап тора, әйтерһең, битәрләй: «Миңә шулай ҡул тейҙереүеңде көтмәгәйнем. Рәнйеттең», — ти. Минең дә уға хәтерем ҡалды. Ныҡлап ҡалды. Һуғам тип һелтәмәнем дә инде. Яңылыш ҡына тейҙе. Хәл кергәс тә, күҙҙәремде йомоп, байтаҡ заман ҡуҙғалмай яттым. Әйҙә, мине ни көнгә төшөргәнен күреп, үкенһен, эсе әрнеһен әле, тим. Бер мәл мороно менән мине төрткөләргә тотонмаҫмы теге. Мин ҡымшанмайым да. Аптырағас атым, көпөмдән тешләп, тартҡылай башланы. Шунан ғына аяҡ үрә баҫтым. Аҡсал минең яурыныма матур ҡаҡ башын һалды. Мин уның маңлайынан һыйпаным. Малҡайымдың моңһоу ике күҙенән ике бөртөк йәш тәгәрәне. Ат күҙендә йәш күреп мин ҡойолоп төштөм”... ( “ Ап – аҡ мөғжизә”)
Шунан алып ғүмеренең һуңғы мәленә тиклем ул башҡорт әҙәбиәтендә “һыбайлы” шағир булып ҡалды.
“ Минең рухым – йүгәнһеҙ ат ”- тип атҡа ир – егеттәрсә ысынлап ғашиҡ булған кеше генә әйтә алалыр.
Мостай Кәрим ижадында ат ир – егетлектең үлсәме булып тора: «Ир-егет аты менән хөрмәтләнер, ҡоралы менән данланыр ». «Өс йөҙ егет» шиғырында ул егет менән атының даны тураһында:
“ Үҙе үлһә, аты ҡайта бер урап,
Аты ҡалһа, даны ҡайта яңғырап”- тигән.
Аттарға ғашиҡ булған кеше булараҡ, М. Кәрим ”Ярлыҡау” повесында Любомир Зухтың бабаһы Пантелеймон Зухтың төрөктәр менән алышындағы эпизодта аттың үҙ хужаһына нисек тоғро ҡалыуын һоҡланып бәйән итә: “ Бер мәл бөтә мәхшәр эсендә Пантелеймон Зух яңғызы тороп ҡалды. Сукмары менән ул тиҫтәләгән таҡыр башты иҫәңгерәтеп, ат өҫтөнән һуғып төшөрҙө, ҡылысы мепән бер кәүҙәнән икешәрҙе яһаны. Ул, аҡты ҡаранан айырмаҫ булып, ярһыны. Арыу-талыу белмәҫ бер һуғыш ҡоралына әйләнде. Ҡыра бирҙе, ҡыра бирзе. Ә үҙе һаман иҫән-һау. Гүйә, уны һугыш аллаһы, ҡанат аҫтына алып, әжәлһеҙ итте. Үҙе кеүек үк ҡурҡыу белмәҫ тимер күк бейәһе, йә үрә һикереп, йә ситкә тайшанып, йә ҡапыл артҡа сигенеп, хужаһын үтә хәтәр хәлдәрҙән ҡотҡарҙы...
...Алыш барған майҙанға сабып килгән сапҡын оран һалды. Зухты ҡамап алған янычарҙар, борсаҡ сәселгән шикелле, ҡапыл төрло яҡҡа һибелде. Ҙур ғына буш түңәрәк уртаһында атлы казак бер үҙе ҡалды. Тимер күк бейә, бәлә һиҙенгәндәй, сыйнәп кешнәп ебәрҙе, үҙе үргә ырғыны, әйтерһең, күккә ашырға ынтылды. Бына бер ваҡыт, ҡырагай ат тотҡандагы кеүек, төрлө яҡтап Зухҡа ҡороҡ ташларга керештеләр. Быныһын ул көтмәгәйне. Шулай ҙа үҙенең баһадир кәүҙәһенә хас булмаган йылғырлыҡ күрһәтеп, эйәр өҫтөндә зыр әйләнеп торҙо, ныҡ тартышты ул, шыйлап килгән бер ҡыл ҡороҡто ҡылысы менән сабып өҙҙө хатта, Ҡайһыһылыр үтә мәргән һәм хәйләкәр булып сыҡты. Богаҙынан быуылған казак атынан йығылып төштө. Ләкин тоғро хайуан эйәһен ташлап китмәне, дүрт аягын терәп, ҡатып ҡалды.”..
Әгәр ҙә М. Кәримдең артабанғы әҫәрҙәренә күҙ һалһаҡ, аттар уның күңелен тулайым биләп алғаны күренә.
“ Мин фронтҡа китәм, иптәштәр! ” шиғырында быуындар бәйләнеше асыҡ сағылыш тапҡан:
Эйәрләне атай, ялын үреп,
Аҡбуҙ аттың ярһыу ап- ағын,..
...Ышан, атай, һин эйәрләп биргән
Аҡбуҙ атым минең абынмаҫ
“Яр ситендә” шиғырында М. Кәрим дүрт аяҡлы дуҫы образы аша егет менән ҡыҙҙың һөйөү хистәрен бирә:
Яр ситендә йәш ҡамыштар
Болғана,
Атлы егет ат эсерә
Йылғала.
Муйынына ҡыҙыл башлыҡ
Уралған,
Моғайын, был егет йыраҡ
Уралдан.
... Пар шәулә — икәү шатлыгы
Булалыр;
Ҡуҙғалыр улар, шатлыҡ та
Юғалыр...
Тик туғайҙа зйәрләнгән
Аҡбуҙ ат
Бойоҡ йөрөнө кискә тиклем
Яңғыҙаҡ.
Бик һун, ине.
Ауыҙлыҡлап
Ул атын,
Йыраҡ юлға ҡарай йәйҙе
Ҡанатын.
Һелтәне егет атына
Ҡамсыһын,
Сапты, ҡалдырып йөрәге
Яртыһын. (1943)
Башҡорт шағиры өсөн ат ижадында ғына түгел, тормошонда ла бик әһәмиәтле: ат уның өсөн төрлө борсоуҙарҙан яҡлау, өмөт, тынысланыу ҙа.
«Әсәйем ауырғанда” шиғырында ла үҙ геройы төшө аша ла ошо уҡ уйҙарҙы тапшыра:
... Таң алдынан
Мостафаңды күрҙем төштә,
Аҡбуҙатта һыбай, имеш, үҙе,
Ап- аҡ күлдәк, имеш, өҫтөндә.
Артабанғы шиғри юлдарҙа ла һыбай осҡан Мостай Кәримде тағы ла тойомлап була:
.. Тыуған яҡтан йыраҡ, ә йөрәккә
Шундай яҡын булған ерҙә мин
Беренсе ҡат ҡындан ҡылыс алдым
Һәм атыма ҡамсы һелтәнем.
Еҙ дағалар әле япраҡ түгел,
Аяҡтары аттың талманы.
Күпме тураһам да, йөҙө ҡайтып,
Был ҡылысым ҡылға ҡалманы.
Борондан башҡорт халҡы аттың баһаһын юғары ҡуйған. “ Ай тотолған төндә” трагедияһында Тәңкәбикә яҡшы хәбәре өсөн Дәрүишкә ат тәҡдим итә, ә тегеһе бүләкте ҡабул итмәй.
“Дәрүиш. Юҡ, юҡ, байбисә. Мин көн кешеһе түгел,дин кешеһе. Туҡланырлыҡ ризыҡ, төн төнәрлек урын бирһәң,саҙаҡаң шул булыр. Донъя малы миңә кәрәкмәй.”
М. Кәримдең шиғырҙарында ат образы ваҡыт менән дә уңышлы сағыштырылған:
Көпшәк ҡарҙы яра-яра,
Сана елә, сана елә.
Һис туҡтамай ғүмер баҡый
Шулай саба заман аты,
Берәүҙәрзең данын тейәп,
Берәүҙәрҙең — яманатын.
Эй, замандың ярһыу аты!
Елең бәрһә биттәремә,
Үкенмәмен был донъяға
Килгәнемә-киткәнемә.
... Ҡайтып киләм. Башта кәпәсем юҡ,
Баш һау булһа, кәпәс табылыр...
Арғымаҡҡа менеп, һабантуйға
Мин барырмын әле тағы бер!
М. Кәримдең һуғыш йылдары шиғырҙарында милли атрибутика йыш ҡына осрай:
” ҡанатлы толпар”, “дөлдөл”, “арғымаҡ”, “ юрға”,” аҡбуҙат”
«МИНЕҢ АТЫМ» шиғыры ла нәҡ шулай башлана :
Аҡбуҙымды мин төшөмдә курҙем:
Тарһынып ул ҡырҙар киңлеген,
Ярһынып ул, башын сайҡай-сайҡай,
Асып инде бүлмәм ишеген.
Атым телгә килде:
«Өс ай инде
Ауыҙлыҡһыҙ минең йүгәнем,
Өс ай инде,
Аҡ күбеккә батып,
Яландарҙа яңғыҙ еләмен.
Өҙгөләне елдәр, хәтәр елдәр
һин ялыма үргән таҫманы.
Өс ай инде,
Ләкин өҙәңгемә
Ят кешеләр аяҡ баҫманы.
Мин ант иттем тугайҙарға ҡарап,
Мин күлдәргә ҡарап ант иттем:
Бер үҙеңә генә тоғро атмын,
Башҡаларҙы шуға ят иттем.
һин һауыҡһаң ине. Дуҫһыҙ ауыр,
Эҙләп килдем эсем бошҡанға;
һинең ҡаның өсөн үс алырга,
Атылаһы ине дошманға!
Өҙәңгемә һин һикереп баҫһаң,
Дәртем таша ине шул саҡта,
Күкрәгемә йөрәк һыймай ине,
Ә хәҙер һин минән йыраҡта...»
Ҡапыл ул юғалды...
Доктор, доктор, һауыҡтырсы мине,
Ауырырға хаҡым бармы ни?
Яландарҙа яңғыҙ елеп йөрәгән,
Эйәрләнгән атым бар минең!.. , йәки
Ебәк теҙгенемде ҡағып,
үреп арғымаҡтың ялын
Тын киләм уйға талып (“ Таң ине ” балладаһы),
…Күбекләнгән атта беҙ үтәбеҙ
Байып барған ҡояш яғына (“ Рус ҡыҙы ”(1942)),
…Һикереп менһә инем юрғаға!.. ( “ Ерҙәге йондоҙҙар ”( 1942)),
…Минең арғымағым
Тибенә- тибенә ашай һолоһон…
(“ Ҡояш сыҡҡан яҡта, йыраҡта”( 1944)),
… Далаларҙа үҫкән ярһыу аттың
Еҙле эйәренә һикерҙем…
Иҙел-әсә әйтте:” Тап төшөрмә,
Тап төшөрмә әсә хаҡына,
Алмас таштай булһын ҡылысҡайың,
Шоңҡар ҡанат бирһен атыңа !”
(” Украина өсөн ”( 1944))
Шағирҙың тыуған ергә, Тыуған илгә һөйөүе лә, уны һағыныуы ла ат образы аша тәрән тойғолар менән бирелгән:
… Һин эйәрләп биргән ат абынманы,
Ҡойоп биргән ҡылыстарың һынманы...
Атылған уҡ, иҫкән ел тиҙлегендә,
Яуҙар ярһыған ат етеҙлегендә
Сәләмебеҙ барһын һиңә ,ай, Урал,
Улдарыңдың оло хөрмәт һүҙен ал!
(“ Башҡорт халҡына яуап хаты ”( 1943))
Ал таҫмаларға биҙәрбеҙ
Юрғаларҙың ялдарып.
Беҙ ҡайтырбыҙ, яңғыратып
Ағиҙелдең ярҙарын. (1944)
“Ат образы минең өсөн бик ҡәҙерле, –ти Мостай Кәрим. - Минең олатайҙарым ир – егеттең булдыҡлылығын маҡтағыһы килһә, йөрәгендә эйәрле ат йөрөтә, тигәндәр”
“Йырланмаған йыр” драмаһында Гөлбикә аттарға булған һөйөүен түбәндәге һүҙҙәр менән сағылдырған:
“Мәстүрә. Һин, Гөлбикә, бөтөнләй ат маҡтаған кеүек маҡтап ташланың мине...
Гөлбикә.Эй, Мәстүрә апай, шундай һылыу аттар була, үҙҙәренә иң һуңғы фасон буйынса ебәк күлдәк тегеп кейҙерге килә..”.
Ә “Ауыл адвокаттарында” яҙылғанса, шундайҙары ла була:”Ялҡау аттың да үҙ мәртәбәһе бар.Кәгәүендәр, һуҡыр себендәр айғырҙы һырып алып йәнен алғанда ла ҡойроғон да һелтәмәй, нисек барһа, шулай барыуын дауам итә, ситкә лә сыҡмай, аҙымын да ҡыҙыулатмай.”
Әлбәттә, шағир фекере менән килешмәй мөмкин түгел:” Тогролоҡто кешеләр генә түгел, аттар ҙа яҡшы һиҙемләй ”
Алыҫ юлға эйәрләйҙәр
Аттарҙың иң яҡшыһын,
Ҙур йомошҡа ебәрәләр
Ирҙәрҙең иң затлыһын
Ҡунаҡ алдына ҡуялар
һыйҙарҙың иң татлыһын,
Байрам көндө яндыралар
Шәмдәрҙен, иң яҡтыһын.
«Оло юлға сыҡҡан юртаҡ, —
Тимә, — берҙән-бер генә»,
Күпме аттар, күпме аттар
Тиргә батып ер һөрә!
«Ҙур йомошто йомошлаусы,
-Тиһәң, — берҙән-бер батыр»,
Әкемдәр һун, иген игер,
Тимер сүкер, таш ватыр?..
Ҡунаҡ һыйын татығанда:
«Был иң татлы!» — тимә һин,
Тейөлдөрөр бураҙнала
Умырып ҡапҡан икмәгең.
Байрам шәме үтә яҡты,
Тик ҡарама бик оҙаҡ.
Ул тиҙ һүнә, Һәм күҙҙәрең
Күрмәҫ булырҙар аҙаҡ.
Дан йырланһын яҡшы атҡа,
Затлы иргә, ҙур шәмгә,
Тик күп йырланһын донъяны
Алып барған әҙәмгә. (1963й.)
Ә бына М. Кәрим “ Ярлыҡау ” повесында ҡыҙыҡлы психологик һығымта яһай:
“ Мәрҙән Гарданов:
— Минең ҡул аша үткән атты иҫәпләһәң, бер дивизияны атландырырга етер ине, — тип шапырынды ул, — хатта артып та ҡалыр ине. Минең эскән араҡыны бергә йыйһаңмы?.. Хәйер, ниңә уны йыйьш торорға?.. Эселеп бөткән араҡының кемгә кәрәге бар? Уны һөйләүҙән ҡалтыранып торған алҡаш та иҫермәй. Ә атты инде мин... атты... Теләһә ниндәй шайтанын «ә» тигәнсе фәрештәгә әйләндерә торғайным. Тик берәүһе генә, һыртынан йығып, тояҡ осо менән бына танауҙы ҡыйшайтып ҡасты. — Ул танауын ҡапшап алды, — Ерән айғыр ине. Ерән зат күбеһенсә тиҫкәре, тиле була ул, Ҡола мал — тыңсыл, сабыр, ҡара тоҡом — хәйләкәр, аҫтыртын, о бына аҡ ат нескә хисле, һиҙгер күңелле була. Бигерәк тә бейә малы. Ерле юҡҡа ғына боронғо батырҙар аҡбуҙ атта йөрөгән тиһеңме ни?”
Шағирҙың ижадының һәр бер юлында ат образы уның идеялары, фекерҙәре менән йәнәш йәшәйҙәр:
“... Ауыҙлыҡты тешләне лә
Сапты уйҙарым шашып”, йәки
“ Ташлап китте мине, йөрәгем,
Йөрәкһеҙ бар кемгә кәрәгем?
Гүйә, ҡашы төшкән йөҙөкмөн,
Аты йығып ҡасҡан егетмен.”,
“Бөгөн беҙҙе ҡаршыларға диңгеҙ
Ашып сыҡҡан ташлы ярҙарын.
Тулҡындары , ярһыу аттар һымаҡ,
Сайҡай – сайҡай килә ялдарын”
Хатта көсһөҙ, хәлһеҙ ҡалғанда ла уның геройҙарының тоғро дуҫтары булы ат ҡала. Улар беләләр, ат үҙ хужаһын һис ҡасан бәләлә ялғыҙ ҡалдырмай.
“ Йәш й о л ҡ о ш. Майзанда — халык! Митинг һине... һеҙҙе, беҙҙе... һөйөклө Диктаторҙы, көтә һеҙҙең, беҙҙең... һөйөклө халҡығыҙ. (Кәпәсен күккә сөйэ.) Йәшәһен еңеү! йәшәһен Диктатор!
Диктатор. Балаларым!.. Бар, улым, әйт уларға: хәҙер барам, Көтөгөҙ мине, балаларым!
(Китергэ ынтыла,ҡылысына абынып йығыла. Мөртәтша менән һыңар күҙ уны торғоҙа.) Һы! Бына ул хәҙер йыуашыраҡ берәй атҡа атланып ҡарарға ине.
М ө р т ә тш а (ҡысҡыра). Өҙәңгегә баҫып, еңеү телмәре һөйләр өсөн Диктаторға арғымаҡ килтерегеҙ!
Һыңар күҙ (алыҫтан). Ат бирегеҙ Диктаторға!
П о п у г а й. Диктаторға ат бирегеҙ!
Диктатор. Ат килтерегеҙ миңә! Ат бирегеҙ! (Ынтыла, тағы ла ҡылысына абынып, һөрлөгөп, китә.)”
Йомғаҡлау.
Борон ат хөрмәтенә тотемик байрамдар йыш үткәрелгән, быны Евразия халыҡтарының, шулай ук башҡорттарҙың, төрлө ғөрөф-ғәҙәттәрендә һәм байрамдарында теге йәки был элементтарҙың һаҡланып ҡалыуы иҫбатлай. Атҡа бағышланған тотемик байрамдың эҙҙәре башҡорт халҡында ла күҙәтелә. Ошо хаҡта, беренсенән, борон башҡорттар араһында һәр бер йорттоң кәртә-ҡураһына, текмәләренә, һарай түбәләренә, умарталарына ат башының һөйәген элеп ҡуйыу ғәҙәте киң таралғанлығы һөйләй. Ҡайһы бер башҡорттарҙың ваҡыты-ваҡыты менән ат башы һөйәктәренең морондарына май һөртөп торғандары ла билдәле. Был йола мал-тыуарҙы, бал ҡорттарын һ. б. күҙ тейеүҙән һаҡлай, шулай ук умарталыҡтан һәм мал-тыуар хужаһынан ҡот китмәһен өсөн дә эшләнә. Икенселәр быға башҡа аңлатма бирә: хужа ҡасандыр яҡшы хеҙмәт иткән атының баш һөйәге ерҙә тапалып ятыуын теләмәгән, имеш. Яҙыусы С. Злобин тарафынан был йолаға өсөнсө аңлатма яҙып алына. Уға, әгәр ат башының һөйәген ергә ташлаһаң - шул төҫлө мал бүтән үрсемәйәсәк, үләсәк, нәҫеле ҡороясаҡ, тип тә аңлаталар.
Был эҙләнеү эшен башҡарғанда Мостай Кәримдең ижадына байҡау яһап, мин дә ошондай фекергә килдем:
Кескәй Мостафаға “ ап – аҡ мөғжизә” булып килеп ингән ат, шағирҙың бөтә ижадының яҡлаусыһы, һаҡлаусыһы , уның ҡото булып тора. Ат образы – шағир ижадының тотемы. Быны ул үҙенең түбәндәге шиғыры менән иҫбатлай:
«Йәшәйһе бар, һаҡла үҙеңде», — тиһең.
Теләктәрең, эйе, хаҡ һымаҡ.
Ләкин мин бит бөтә ғүмерем буйы
Бәйгеләрҙә сапҡан ат һымак.
Донъя беҙҙән генә ҡалмаған ул,
Бер саҡ килер үлем — ят ҡунаҡ;
Ауһам ине шул саҡ, бәйгеләрҙә
Йөрәге ярылып үлгән ат һымаҡ.
Ҡулланылған әҙәбиәт:
1.Мостай Кәрим Әҫәрҙәр дүрт томда, I том, II том, III том, IV том, Өфө,1987й.
2. Мостай Кәрим. Әҫәрҙәр ,V том,Өфө, 1973й.
3. Мостай Кәрим. “ Заманалар”, Өфө, 1982 й.
4.Мостай Кәрим “ Ғүмер миҙгеләре ”,Өфө, 1992 й.
5. Мостай Кәрим “ Ярлыҡау”, Өфө, 1986 й.
6. Мостай Кәрим “ Оҙон – оҙаҡ бала саҡ ”, Өфө,1976 й.
7. Мостай Кәрим Әҫәрҙәр , I том, Өфө, 2009 й.
8. И.И. Валеев “ Традиции башкирского национального воспитания в творчестве Мустая Карима”, Уфа, 2005 г.
9. А. Илембәтова “ Башҡорттарҙа ат культы ” “ Йәшлек ”№ 17, 18, 2006й.
10 ” Аманат ” журналдары №10, 1997 й., №6,2000й., № 10, 2002й.
Ҡушымта
АТЛЫЛАР ЙЫРЫ
Илебеҙҙең тыныслығын
Дошман утҡа үртәне,
Ҡындан ҡылыс сығарырга
Ил ҡушты ул иртәне.
Ел тараны юргаларҙың
Ергә тейгән ялдарын.
Яуға киттек беҙ, ҡалдырып
Ағиҙелдең ярҙарын.
Ҡайнай асыу.
Беҙ һуғышта
Ил намыҫын һаклайбыҙ.
Уйнай ҡылыс. Дошмандарҙы
Беҙ ярһып тураҡлайбыҙ.
Елдәр тарай юрғаларҙың
Утта көйгән ялдарын.
Иҙел йыраҡ.
Алдыбыҙҙа Дңестрҙың ярҙары.
Әле ҡанга һуғарылған
Ер иркен һулыш алыр,
Йәйғорҙай нурҙарын һибеп,
Дан юлы һуҙылып ҡалыр.
Ал таҫмаларға биҙәрбеҙ
Юрғаларҙың ялдарып.
Беҙ ҡайтырбыҙ, яңгыратып
Ағиҙелдең ярҙарын.
АТЛЫЛАР АНТЫ
Ҡышҡы күктә, һарғайып, таң
Атканда,
Атлылар полкы теҙелде
Аҡланда,
Ат баҫҡанда, шыңшыны ҡар
Һалҡындан.
Йәнгә йылы алдыҡ беҙ ҙур
Ялҡындан.
Һунмәҫ ярһыулыҡ алдыҡ беҙ
Йәш ҡанға;
Ант бирҙек беҙ был иртәлә
Ватанға —
Дошман утын һүндерергә
Ут менән һәм яҡларға ғәҙеллекте
Уҡ менән.
Ант иттек беҙ: дошманға
Үлем сәсергә,
Ант иттек беҙ: еңеү өсөн
Йәшәргә.
Полк тантана тынлығын
һаҡланы.
Хатта аттар ҙа баштарын
Ҡаҡманы.
Дәртләнеп йыш-йыш һуланы
Атлылар.
Һәр бер ҡараштан һибелде
Сатҡылар.
Шул ант менән үттек күпме
Яу ҡырын,
Ялҡын өйөрмәһен,
Ҡурғаш ямғырын.
Ҡындарына ҡылыстарҙы
һалманыҡ,
Беҙ, уттан ҡайнар булғанға,
Янманыҡ.
Юлдарыбыҙ тайпылышһыҙ
Еңеүгә табан,
Ҡылыс уйнай, аттарыбыҙ
Ашҡынып саба.1943
***
Ҡышҡы юлдан аҡбуҙ килә,
Саба-елә, саба-елә,
Көпшәк ҡарҙы яра-яра,
Сана елә, сана елә.
Ялан ҡуллы күсер егет
Дилбегәне тотҡан урап,
Изеү асыҡ.
Ҡара бүркен һалып алған ҡырыныраҡ.
Ат ярһыған. Сана оса.
Күсер егет, һин самала!..
Толоп кейгән берәү килә,
Берәү килә шул санала.
Ат еленә арҡа ҡуйып,
Юлсы ғәмһеҙ ҡарап бара,
Һикерткән һәр һикәлтәне,
Йөҙөн һытып, һанап бара.
Башын баҫып уйлай үзе:
«Юл азабы — гүр ғазабы,
Ошо тиклем ғазаптарҙың
Булырҙыр бит бер аҙағы...»
Йөрәк ҡағып, аҡбуҙ килә,
Саба-елә, саба-елә.
Көпшәк ҡарҙы яра-яра,
Сана елә, сана елә.
Һис туҡтамай ғүмер баҡый
Шулай саба заман аты,
Берәүҙәрзең данын тейәп,
Берәүҙәрҙең — яманатын.
Эй, замандың ярһыу аты!
Елең бәрһә биттәремә,
Үкенмәмен был донъяға
Килгәнемә-киткәнемә.
Самые низкие цены на курсы профессиональной переподготовки и повышения квалификации!
Предлагаем учителям воспользоваться 50% скидкой при обучении по программам профессиональной переподготовки.
После окончания обучения выдаётся диплом о профессиональной переподготовке установленного образца (признаётся при прохождении аттестации по всей России).
Обучение проходит заочно прямо на сайте проекта "Инфоурок".
Начало обучения ближайших групп: 18 января и 25 января. Оплата возможна в беспроцентную рассрочку (20% в начале обучения и 80% в конце обучения)!
Подайте заявку на интересующий Вас курс сейчас: https://infourok.ru/kursy
УЖЕ ЧЕРЕЗ 10 МИНУТ ВЫ МОЖЕТЕ ПОЛУЧИТЬ ДИПЛОМ
от проекта "Инфоурок" с указанием данных образовательной лицензии, что важно при прохождении аттестации.
Если Вы учитель или воспитатель, то можете прямо сейчас получить документ, подтверждающий Ваши профессиональные компетенции. Выдаваемые дипломы и сертификаты помогут Вам наполнить собственное портфолио и успешно пройти аттестацию.
Список всех тестов можно посмотреть тут - https://infourok.ru/tests


text:
БАШҠОРТ ТЕЛЕБЕҘ ҮЛМӘҪ… башҡорт үҙе телен күммәһә
- Подробности
- Опубликовано 21.08.2014 04:02
Әлеге көндә донъялағы 6 мең телдең яртыһы юғалыу хәлендә. Ә башҡорт теленә бындай ҡурҡыныс янаймы?
Һуңғы йылдарҙа йәмғиәттә башҡорт телен дәүләт теле һәм туған тел булараҡ уҡытыу тураһында төрлө ҡараштар һәм фекерҙәр яңғырай. Бигерәк тә Федераль дәүләт белем биреү стандарттары инеү һәм мәктәптәрҙе оптималләштереү процесы башланыу менән башҡорт теле дәрестәре күпкә ҡыҫҡарҙы. Рус мәктәптәрендә белем алған күп кенә башҡорт балалары туған телен өйрәнеүҙән мәхрүм ителде. Алдағы йылдарҙа милли мәктәптәрҙә 11-се класс уҡыусылары башҡорт әҙәбиәтенән мотлаҡ имтихан тапшырһа, Берҙәм дәүләт имтиханы индерелеү менән был имтихан да юҡҡа сыҡты. Быйылғы йылға тиклем 9-сы класс уҡыусылары башҡорт теленән сығарылыш имтиханы (диктант) яҙһа, хәҙер инде был имтиханды уҡыусылар теләк буйынса ғына тапшырасаҡ. 9-сы класты тамамлап, техникумдарға, колледждарға уҡырға киткән уҡыусылар башҡорт теленән имтихан тапшырыуҙан бөтөнләй баш тартырға мөмкиндәр, сөнки ул уҡыу йорттары өсөн башҡорт теле кәрәкле имтихан һаналмай. Үкенескә ҡаршы, был осраҡ буйынса Мәғариф министрлығы тарафынан да бер ниндәй ҙә аңлатма ебәрелмәне.
Тимәк, башҡорт теле предметының бәҫе түбән төшәсәк, тигән һүҙ, һәм бында башҡорт теле уҡытыусыларын ғына ғәйепләргә ярамай. Ә ундайҙар табыласаҡ, йәнәһе, ниңә уҡыусыларығыҙ һеҙҙең предметығыҙ буйынса имтиханды һайламай, насар эшләйһегеҙ, телгә һөйөү тәрбиәләмәйһегеҙ һәм башҡалар. Өҫтән тороп ҡысҡырыусылар күп, ә ярҙам ҡулы һуҙыусылар юҡ. Күп тапҡырҙар түңәрәк өҫтәлдәрҙә, конференцияларҙа ҡатнашырға тура килә. Шунда трибуна артына тороп, уҡытыусыларҙы ғәйепләүселәрҙе лә тыңларға тура килә. "Мәғариф тураһында"ғы законды уҡығыҙ, директорҙарығыҙҙан башҡорт теле дәрестәрен кәметмәүҙе талап итегеҙ. Һеҙ үҙ мәктәбегеҙҙә үҙегеҙ эшләргә тейеш, эшләмәгәс, башҡорт теле дәрестәре кәмей", - ти улар. Уҡытыусы талап итеп йөрөһә, юғарылағы етәкселәр үҙҙәре нимә эшләй һуң? Тел менән бөтәһе лә һөйләй белә, ә аныҡ эш эшләргә кәрәк булһа, юҡҡа сығалар. Ысынлап та, барлыҡ уҡытыусылар ҙа законды белеп бөтмәйҙер, ә бит улар директорҙары алдында талаптар ҡуя башлаһа, йә йөрәк ауырыуы менән сирләйәсәк, йә эштән китергә мәжбүр буласаҡ.
Рәсәй Федерацияһының "Мәғариф тураһында"ғы законының 14-се статьяһында билдәләнеүенсә, Рәсәй Федерацияһы территорияһында урынлашҡан республикалар мәғариф учреждениеларында үҙҙәренең дәүләт телдәрен уҡыта алалар. Федераль дәүләт белем биреү стандарттарына ярашлы, Рәсәй Федерацияһы граждандарының мәктәпкәсә белем биреү, башланғыс белем биреү, дөйөм урта белем биреү учреждениеларында туған телдәрен өйрәнеү хоҡуҡтары бар. Был хоҡуҡ Башҡортостан Республикаһының "Мәғариф тураһында"ғы законының 6-сы статьяһы менән дә нығытылып ҡуйылған.
Федераль дәүләт белем биреү стандартының 6-сы пункты ла туған телде уҡытыу һәм өйрәнеүҙе һыҙыҡ өҫтөнә ала: "Стандарт Рәсәй Федерацияһының күп милләтле халҡының мәҙәниәтен, телен һаҡлауға, үҫтереүгә, туған телде өйрәнеү, башланғыс белемде туған телдә алыу хоҡуғына йүнәлтелгән…" Ошо уҡ Стандарттың 19.3 пунктында яҙылыуынса, уҡыу пландары Рәсәй Федерацияһының мәғариф өлкәһендәге законына ярашлы туған (рус булмаған) телде һәм Рәсәй Федерацияһы субъекттарының дәүләт телен уҡытырға, туған телде өйрәнергә мөмкинлек тыуҙыра һәм кластар (йыл) буйынса телде өйрәнеүгә йүнәлтелгән сәғәттәр һаны бүленешен тәьмин итә.
Шулай уҡ Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһы 1989 йылдың 20 ноябрендә ҡабул иткән Балалар хоҡуғы тураһындағы Конвенция ла һәр баланың үҙ туған теленә, мәҙәниәтенә, диненә хоҡуғы барлығын билдәләй. Тимәк, беҙ, башҡорттар, телебеҙҙең ҡәҙерен дә, шулай уҡ ошо атап үтелгән документтарҙы, уларға ярашлы хоҡуҡтарыбыҙҙы ла белеп бөтөрмәйбеҙ. Эш үткәс кенә ҡыбырҙай башлайбыҙ. Рәми Ғариповтың шундай бер шиғыры бар:
Беҙ, башҡорттар,
аттарыбыҙ һымаҡ,
Үтә сабыр, үтә түҙемле.
Әммә, бер ярһыһаҡ,
тотоп тыйып булмай,
Тартһаң да ныҡ теҙгенде...
Шулай, аттарыбыҙ һымаҡ, ярһып сабабыҙ ҙа, үкенескә күрә, тағы тынысланабыҙ. 90-сы йылдарҙан һуң телебеҙҙең ҡулланыу даирәһе ныҡ ҡына киңәйгәйне. Хәҙер позициябыҙҙы артҡа ҡалдыра башланыҡ. Берәүҙәр тел һағына баҫҡанда, икенселәр, телде былай ҙа беләбеҙ, уны мәктәптә өйрәнеп, ваҡыт үткәргәнсе, икенсе кәрәкле предметтарҙы уҡырға кәрәк, тигән фекерҙә. Күп башҡорт директорҙары мәктәптә телде һаҡлауға иғтибар итмәй: тимәк, маңҡорттар. Мәҫәлән, Ишембай ҡалаһы һәм районы мәктәптәрендә белем алған 9 меңдән ашыу уҡыусының 4 меңгә яҡыны башҡорт милләтенән. Шуларҙың 55 проценты башҡорт мәктәптәрендә, ә 45 проценты рус мәктәптәрендә уҡый. Рус мәктәбендә уҡыған 500-ләп башҡорт балаһы башҡорт теле урынына туған тел булараҡ рус телен уҡый. Рус мәктәптәрендә барлығы туғыҙ ғына башҡорт класы бар: 14-се мәктәптә - 2, Башҡорт кадет мәктәбендә - 2, Урман-Бишҡаҙаҡ мәктәбендә 5 башҡорт класы. Бындай күренештәр башҡа ҡала һәм райондарҙа ла бихисап. Ошонан һуң телгә, илгә һөйөү, рух тәрбиәләү тураһында ниндәй һүҙ алып барырға мөмкин?
Ишембай ҡалаһында милли мөхиттә тәрбиә алып барған бер генә мәктәп - Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Башҡорт гимназия-интернаты ғына бар. Гимназияла 772 уҡыусы белем ала, шуларҙың 478-е - ҡала балалары. Әммә Ишембайҙағы 2 меңгә яҡын башҡорт милләтенән булған уҡыусыны милли рухта тәрбиәләй алыусы тағы бер башҡорт мәктәбе кәрәклеге күптәрҙең телендә һәм күңелендә. Әммә ошо сетерекле мәсьәләнән сығыу юлында ата-әсәләрҙең дә, ҡала етәкселәренең дә ныҡышмаллығы етешмәй әлегә.
Һүҙемде Р. Ғариповтың шиғыр юлынан бер өҙөк менән тамамлағым килә:
Халҡым тел тыуҙырған.
Бөйөк бер тел!
Теле үлмәҫ, үҙе үлмәһә…
Үҙе үлмәҫ, күрер киләсәкте,
Үҙен-үҙе әгәр күммәһә…
Рифат ӘЙҮПОВ,
Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Башҡорт гимназия-интернатының башҡорт теле уҡытыусыһы.
Ишембай ҡалаһы.
Киске Өфө гәзите, № 17, 2014 й.


text:
Химиктар көнө менән
Йыл һайын илдә майҙың һуңғы йәкшәмбе көнөндә Химиктар көнө билдәләнә. Һөнәри байрамдары айҡанлы Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов химия һәм нефть химияһы комплексы хеҙмәтсәндәре һәм ветерандары исеменә ҡотлау ебәрҙе. Унда, атап әйткәндә, шулай тиелә:
«Химия һәм нефть химияһы комплексы республика иҡтисадында төп позицияларҙы биләй һәм Башҡортостандың уңышлы социаль-иҡтисади үҫешенең ышаныслы нигеҙе булып тора. Был уникаль тармаҡ, унда ҙур производство, технологик, фәнни һәм кадрҙар потенциалы тупланған. Был өлкәлә 30 меңдән ашыу квалификациялы белгестәр эшләй.
Химия һәм нефть химияһы предприятиелары иҡтисадтың бөтә өлкәләрендә лә тиерлек сеймал һәм төрлө материалдар менән тәьмин итеүселәр булып тора. Тейәп оҙатылған продукцияның дөйөм күләменең 10 процент самаһы улар өлөшөнә тура килә. Һеҙҙең тармаҡ республиканың тышҡы иҡтисади эшмәкәрлегендә лә төп роль уйнай. Уның продукцияһының юғары сифаты күп тапҡырҙар Рәсәй һәм халыҡ-ара наградалар менән билдәләнде.
Эске һәм тышҡы баҙарҙарҙа конкуренция киҫкенләшкән шарттарҙа комплекс предприятиелары төп производство фондтарын яңыртыу һәм реконструкциялауҙы дауам итә, энергияны һаҡлаусы һәм экологик саф заманса технологиялар индерә, хеҙмәткәрҙәрҙең социаль шарттарын яҡшырта. Төрлө социаль программаларҙы һәм проекттарҙы тормошҡа ашырыуҙа ҡаланың төп предприятиелары булараҡ уларҙың роле баһалап бөткөһөҙ.
Тупланған традицияларҙы һаҡлау һәм үҫтереү, киләсәккә ҡарап йәшәү мөһим. Сеймал эшкәртеү тәрәнлеген һәм кимәлен күтәреү, предприятиеларҙың эш һөҙөмтәлелеген һәм инвестициялар йәлеп итеүсәнлеген арттырыу стратегик маҡсаттар булып тора.
Һеҙгә һәм яҡындарығыҙға ныҡлы һаулыҡ, уңыштар, тыуған Башҡортостаныбыҙ һәм бөтә Рәсәй именлеге хаҡына хеҙмәтегеҙҙә яңы ҡаҙаныштар теләйем!
Башҡортостан Республикаһы Президенты М.Рәхимов».


text:
Фото:
«Башкиррыбхоз» йәмғиәте "Торна баҫыуы" балыҡ хужалығында балыҡ тотоу миҙгелен аса
Фото:
Һыу биоресурстарын һаҡлау маҡсатында йыл һайын ыуылдырыҡ сәсеү ваҡытында балыҡ тотоуға тыйыу һалына. Һәүәҫкәр һәм спорт балыҡ тотоуы 1 майҙан 10 июнгә тиклем бар һыу ятҡылыҡтарында ла тыйыла.
Бер көн дә ҡармаҡһыҙ тора алмағандарҙы «Башкиррыбхоз» асыҡ акционерҙар йәмғиәте балыҡ ҡармаҡларға “Торна баҫыуы” балыҡ хужалығы быуаһына саҡыра. Балыҡ тотоу миҙгелен бында 1 майҙа асырға ниәтләйҙәр, һәм ул ҡара көҙгә тиклем дауам итәсәк. 550-600 һумға яҡты көн дауамында балыҡ ҡармаҡларға мөмкин. Теләге булғандар 100 һум түләп, балыҡ тотоу урынына үҙенең автомобилендә үтә ала.
Бында яҡындарың менән балыҡ тотоу мөмкинлеген дә иҫәпкә алғандар. Ун йәшкә тиклемге баланы һәм инвалидты үҙең менән бушлай үткәрергә мөмкин. Бынан тыш һеҙҙе ҡатын-ҡыҙ һәм 10-16 йәштәрҙәге бала ла оҙатып килә ала. Ләкин яҡындарығыҙҙың һәр береһе өсөн 200-шәр һум сығарып һалырға тура киләсәк.
Ошо миҙгелдән башлап балыҡ тотоуға төнгөлөккә ҡалырға ла ярай. Әгәр һеҙ киске туғыҙға тиклем килһәгеҙ, 1200 һум түләргә кәрәк буласаҡ. Был суммаға килгән көнөгөҙ, иртәгәһе көн һәм быуа ярында төнгөлөккә ҡалыуығыҙ өсөн түләүҙәр инә. Әгәр киске туғыҙҙан һуң килһәгеҙ, быуала ял итеүегеҙ 300 һумға кәмерәккә баҫасаҡ.
Даими клиенттарға мауығыуҙары күпкә арзанға төшә. Балыҡ хужалығына унынсыға килгән һәр балыҡсы даими клиентҡа иҫәпләнә. Даими балыҡсылар артабан 50 һумға арзаныраҡҡа балыҡ тоторға хоҡуҡ биреүсе дисконт картаға эйә була.
Традицион балыҡ тотоуҙан тыш, «Башкиррыбхоз»да понтондағы беседкала ял урыны тәҡдим ителә, унда бер юлы 14 кеше урынлаша ала. Балыҡ һурпаһы (уха) әҙерләү өсөн — ҡаҙан, шешлектәр өсөн мангал бар, тотҡан балыҡтарығыҙҙы ыҫлар өсөн ыҫлағыс менән файҙаланырға ярай. Әгәр табышығыҙ ҙур булмаһа, яңы тотолған һәм ыҫланған балыҡты балыҡ хужалығында һатып алырға мөмкин.
Хужалыҡта һеҙҙең өсөн аҙыҡ-түлек, эсемлектәр һатыусы киоск та эшләй. Шунда уҡ ҡармаҡтар, балыҡ тотоу өсөн башҡа төрлө кәрәк-яраҡ, балыҡ емләүгә аҙыҡ һатыла. Ҡармаҡ менән мангалды ваҡытлыса файҙаланыуға алырға ла ярай.
Бар һорауҙар буйынса Өфө районы, Волково ауылы, “Торна баҫыуы” балыҡ хужалығына мөрәжәғәт итергә мөмкин. Бәйләнеш өсөн телефондар: 272-99-82, 270-36-92, 8-901-442-56-17.


text:
Ишетеү мөмкинлеге сикләнгән Башҡортостан артистары бөтә Рәсәй конкурсында төбәк данын яҡлай
Өфөләге Һаңғырауҙар мәҙәниәт һарайының ижади коллективтары вәкилдәре Бөтә Рәсәй һаңғырауҙар йәмғиәтенең 85 йыллығына арналған III Бөтә Рәсәй концерт программалары конкурсында Башҡортостан данын яҡлай. Ул ошо көндәрҙә Орел ҡалаһында үтә.
«Башинформ» агентлығына Бөтә Рәсәй һаңғырауҙар йәмғиәте Башҡортостан республика ойошмаһының «Өфө һаңғырауҙар мәҙәниәте йорто» йәмәғәт учреждениеһынан хәбәр итеүҙәренсә, Өфө Һаңғырауҙар мәҙәниәт йорто директоры Ираида Иващенко етәкселегендәге 17 кешенән торған ижади делегация 2 апрелдә үк юлға сыҡҡан.
Был сәфәрҙең инициаторы Ираида Иващенко үҙе. Өфө коллективтарына бөтә Рәсәй конкурсында ҡатнашыуға булышлыҡ итеү үтенесе менән ул Башҡортостан Республикаһы Президенты Рөстәм Хәмитовҡа мөрәжәғәт итә. Ошонан һуң республика башлығы ҡушыуы буйынса БР Мәҙәниәт министрлығы менән сәфәрҙе ойоштороуға кәрәкле финанс средстволар бүленә.
Республика данын бөтә Рәсәй конкурсында ишетеү һәләтенә төрлө дәрәжәлә зыян килгән һәүәҫкәр артистар – «Ағиҙел» бейеү студияһында һәм ым-ишара ярҙамында йырлаусыларҙың «Шанс» ансамблендә ҡатнашыусылар яҡлаясаҡ. Оло рухи һәм ихтыяр көсө арҡаһында был кешеләр ижадта ҙур уңыштарға ирешә. Улар бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара конкурстар һәм фестивалдәр лауреаттары, дипломанттары, улар Башҡортостандың үҙешмәкәр сәнғәтенең ни ҡәҙәр юғары булыуын даими раҫлайҙар.


text:
Рөстәм Хәмитов: «Ауыл хужалығына булышлыҡ итеү – төп бурыстарыбыҙҙың береһе»Фото: Олег Яровиков
Рөстәм Хәмитов: «Ауыл хужалығына булышлыҡ итеү – төп бурыстарыбыҙҙың береһе»
Рөстәм Хәмитов: «Ауыл хужалығына булышлыҡ итеү – төп бурыстарыбыҙҙың береһе»Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 11 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Александр Смирнов/.
10 августа Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов эш сәфәре менән Мәләүез районында булды. Яңы Казанковка ауылында республика етәксеһе «Дуҫлыҡ» ауыл хужалығы предприятиеһы баҫыуҙарында урып йыйыу кампанияһы барышы менән танышты.
Быйыл хужалыҡтың сәсеү майҙандары 7 739 гектар ерҙе биләй, шуның 4 296 гектарын – иген, 1 975 гектарын мал аҙығы культуралары тәшкил итә. Хужалыҡ рәйесе Аҫылбәк Алмашев әйтеүенсә, әлеге ваҡытта иген 3,5 мең гектарҙан йыйып алынған, гектарҙан уртаса уңыш 33 центнер тәшкил итә. Быға 900 тоннанан ашыу ашламалар комплексын ҡулланыу ҙа булышлыҡ иткән. Йыйылған уңыш хужалыҡтың иген келәтендә һаҡлана.
Предприятиеның машина-трактор паркында 100 берәмектән ашыу үҙйөрөшлө техника һәм автомобилдәр бар, улар даими яңыртыла. 2014-2015 йылдарҙа 60 миллион һумдан ашыу суммаға техника һатып алынған.
Төбәк Башлығы комбайнсылар менән аралашты, уларҙың эш күләме менән ҡыҙыҡһынды. Бер комбайнға уртаса 500 гектар һөрөнтө ер, йәғни көн һайын 20-25 гектар тура килә. Киләсәктә ошо майҙандарҙа һәр гектарҙан 37 центнер уңыш алырға ниәтләйбеҙ, тип хәбәр итте Аҫылбәк Алмашев.
«Дуҫлыҡ» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә һөт етештереү менән дә шөғөлләнәләр. Хужалыҡта 1 400 башҡа яҡын эре мөгөҙлө мал, шул иҫәптән 300 һыйыр, шулай уҡ аттар һәм һарыҡтар бар.
Республика Башлығы хужалыҡтың һөт цехын ҡараны. Унда килтерелгән һөт эшкәртелә һәм пастеризациялана, артабан Мәләүез, Күмертау, Ишембай ҡалаларының сауҙа нөктәләренә һатыуға сығарыла.
«Дуҫлыҡ» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте хеҙмәткәрҙәре менән аралашҡанда төбәк етәксеһе уларға уңыштар һәм миҙгелде уңышлы тамамлауҙарын теләне.
– Һеҙ һәйбәт хужалыҡта эшләйһегеҙ: ышаныслы иҡтисади нигеҙ, яҡшы мөмкинлектәр. Тырышырға, эшләргә кәрәк, – тине Рөстәм Хәмитов. – Ауыл хужалығына булышлыҡ итеүгә килгәндә, күпме булдыра алабыҙ, шунса ярҙам итербеҙ. Был – төп бурыстарыбыҙҙың береһе. Дәүләт ярҙамынан тыш техника һатып алыу, уның паркын яңыртыу еңел түгел. Беҙ техника һатып алыуҙы субсидиялау программаһын ҡыҫҡартырға йыйынмайбыҙ. Яңы эш башлаған фермерҙарға ла булышырбыҙ.


text:
Башҡорт ҡыҙы «Һоҡланғыс һылыуҡай» халыҡ-ара матурлыҡ конкурсында ҡатнаша
ӨФӨ, 2015 йыл, 21 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Башҡортостаны һылыуы Эльвира Ишморатова «Һоҡланғыс һылыуҡай» халыҡ-ара матурлыҡ бәйгеһенең финалында ҡатнашыуға саҡырыу алды. Конкурс 28-31 майҙа Мәскәү һәм Тверь өлкәләре сигендә үтә.
Сараның рәсми сайтында хәбәр итеүҙәренсә, фестивалдең тәүге көнөндә 5 йәштән 12 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар ярыша. Икенсе көндө өлкәндәр өсөн матурлыҡ конкурсы ғәҙәти булмаған форматта уҙа: 90-60-90 стандарттарына тап килгән моделдәр plus size моделдәренә ҡаршы сығыш яһай.
— Проекттарымдың һәм башҡорт халҡының матурлығы халыҡ-ара конкурсты ойоштороусыларҙы ҡыҙыҡһындырыуына бик шатмын. Шундай мөмкинлек биргәндәре өсөн рәхмәт белдерәм, — ти Эльвира Ишморатова.
Фестиваль сиктәрендә Рәсәй һәм сит ил дизайнерҙарының кейем-һалым коллекцияһы күрһәтеләсәк, донъя кимәлендә билдәле йондоҙҙарҙың концерты, экскурсиялар, фотосессиялар ойоштороласаҡ. Жюри составында — режиссер, яҙыусы һәм актер Андрей Житинкин, фоторәссам Vogue Джо д'Орсей (Франция), стилист Хакуйо Мийа (Япония), рәссам Никас Сафронов, модель һәм фоторәссам Велвет д'Амур (Франция), сумо көрәше буйынса донъя чемпионы Олеся Коваленко, йырсы Виктория Пьер Мари.


text:
Йәш йырсы Сулпан Кейекбирҙина ҡапыл вафат булды
ӨФӨ, 2015 йыл, 30 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
2015 йылдың 29 сентябрендә 39 йәшендә Башҡорт дәүләт филармонияһы артисткаһы Сулпан Кейекбирҙина ҡапыл вафат булды.
Сулпан Кейекбирҙина — йырсы, республика конкурстары лауреаты. Өфө сәнғәт училищеһында, Өфө дәүләт сәнғәт академияһында Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың халыҡ артисткаһы Флүрә Килдейәрова класында белем алған.
Академияны тамамлағас, «Йәдкәр» фольклор-эстрада төркөмөндә эшләй башлай. Башҡорт халҡының оҙон көйҙәрен һәм шаян йырҙарын, башҡорт композиторҙарының романстарын һәм арияларын башҡарған Сулпан үҙенсәлекле коллективтың репертуарына яңы һулыш бирә, ижади багажын һирәк яңғыраған фольклор өлгөләре менән байыта. Республика сәнғәт оҫталары менән Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы сараларында ҡатнаша. 2015 йылдан йырсы «Сармат» эстрада төркөмөндә ижад юлын дауам итә, республика буйлап концерт менән сәфәргә сыға. Коллектив менән Пермь ҡалаһында һәм Әбйәлил районында ойошторолған һабантуйҙарҙа ҡатнаша.
«Сулпан Кейекбирҙина йөҙөндә мәҙәни йәмәғәтселек илебеҙҙең музыкаль киңлегендә башҡорт сәнғәтенең абруйын арттырыуға булышлыҡ иткән йырсыны юғалтты», — тип хәбәр иттеләр филармонияла. Йырсының өс балаһы ҡалды.
Мәрхүмә менән хушлашыу көнө һәм ваҡыты аныҡлана.


text:
Башҡортостанда кластерҙар төҙөү һәм үҫтереү мәсьәләһе ҡаралды
Рәсәй фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең социаль-иҡтисади тикшереүҙәр институтында үткән түңәрәк өҫтәлдә «Башҡортостанда кластерҙар төҙөү һәм үҫтереү» һәм башҡа мәсьәләләр ҡаралды.
Германия вәкилдәренең сәфәре дүрт көнгә иҫәпләгән. Ошо ваҡыт эсендә улар үҙҙәрен ҡыҙыҡһындырған бик күп һорауҙарға яуап алырға ниәтләй. Беренсе сиратта улар Башҡортостанда кластерҙар төҙөү һәм үҫтереү менән ҡыҙыҡһына.
Был проект Башҡортостандың сәнәғәт һәм тышҡы иҡтисади бәйләнештәр министрлығы һәм Германияның иҡтисад һәм технологиялар министрлығы менән берлектә ойошторола. Бынан тыш, Өфөгә сәфәре сиктәрендә сит ил вәкилдәре респубикала энергомашина төҙөлөлөш кластерын һәм туристик кластерҙы төҙөү буйынса фекер алышасаҡ.


text:
Рөстәм Хәмитов Волга буйы федераль округы төбәктәре һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһы провинциялары етәкселәре осрашыуында сығыш яһаныФото: Андрей Старостин
Рөстәм Хәмитов Волга буйы федераль округы төбәктәре һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһы провинциялары етәкселәре осрашыуында сығыш яһаны
Рөстәм Хәмитов Волга буйы федераль округы төбәктәре һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһы провинциялары етәкселәре осрашыуында сығыш яһаныФото: Андрей Старостин
23 июндә Һамарҙа Рөстәм Хәмитов Волга буйы федераль округы субъекттары һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһындағы Янцзы йылғаһының юғары, урта ағымы төбәктәре етәкселәренең өсөнсө ултырышында сығыш яһаны, тип хәбәр иттеләр төбәк башлығының матбуғат хеҙмәтенән. Осрашыу Рәсәй Президентының Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле Михаил Бабич һәм Ҡытай Дәүләт Советы ағзаһы Ян Цзечи рәйеслегендә үтте.
Михаил Бабич үҙенең сығышында билдәләүенсә, әле округта һәм Янцзы йылғаһының үрге, урта ағымындағы төбәктәрҙә тормошҡа ашырыу өсөн берлектәге 73 Рәсәй-Ҡытай инвестиция проекты, шулай уҡ 64 гуманитар һәм мәғариф проекты тикшерелә.
— Беҙҙең бөтә төбәктәребеҙҙе лә Ҡытай Халыҡ Республикаһының алты провинцияһы менән ике яҡлы килешеүҙәр бәйләй, һәм ул килешеүҙәр тулыһынса аныҡ йүнәлешкә эйә, – тине Михаил Бабич. – Округтағы төбәктәрҙең етәкселәре уртаҡ проекттарҙы тормошҡа ашырыу яҡлы.
Ултырышта республиканың презентацияһы менән сығыш яһап, Рөстәм Хәмитов, Башҡортостан – «ул Волга буйы федераль округында иҫәп буйынса иң ҙур субъект, сәнәғәт һәм иҡтисади йәһәттән үҫешкән төбәк. Бөгөн Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән сауҙа күләме 700 миллион доллар тәшкил итә. Ҡытай Халыҡ Республикаһына 500 миллион долларлыҡ продукция тапшырабыҙ, Ҡытайҙан 200 миллион һумлыҡ тауар алабыҙ», тип билдәләне.
Республика етәксеһе Ҡытай провинциялары менән хеҙмәттәшлек итеү тураһында һөйләне. Инвестиция проекттары тураһында һөйләгәндә, Рөстәм Хәмитов шуны билдәләне: хәҙер «Башҡортостан Республикаһында «Чжон Гэ» компанияһының Ҡытай-Рәсәй халыҡ-ара сауҙа үҙәге төҙөлә. Ер табылды. Хәҙер участкаларҙы рәсмиләштереү процесы бара, энергетика мәсьәләһен хәл итәбеҙ. Бынан тыш, көҙөн Цзянси провинцияһында Рәсәй, Башҡортостан бизнесы көндәрен үткәрәсәкбеҙ. Ул ҙур, ҡыҙыҡлы күргәҙмә буласаҡ. Шулай уҡ метиздар етештереү өлкәһендә «Юйди» Чунцин металл эшкәртеү компанияһы менән эшләйбеҙ. Беҙ баҡыр сығарыу, эшкәртеү һәм етештереү, авиа һәм вертолеттар эшләү өлөшөндәге проекттар менән ҡыҙыҡһынабыҙ. Университеттар бик әүҙем эшләй. Беҙҙең биш университет Ҡытай Халыҡ Республикаһының ете университеты менән килешеү төҙөгән. Бөгөн беҙҙең Башҡорт дәүләт университетында тейешле квалификация биреү менән яңы һөнәр – «ҡытай теле» асыла».
Төбәк башлығы быйыл яҙ Цзянси провинцияһында Башҡортостан тураһында фотокүргәҙмә ойошторолоуын билдәләне. Цзянси провинцияһы тураһында яуап күргәҙмә быйыл көҙ үтәсәк.
— Был көҙ Ҡытай Халыҡ Республикаһына барырға планлаштырабыҙ. Ул Цзянси провинцияһына, Чунцин ҡалаһына рәсми сәфәр буласаҡ. Шулай уҡ үҙебеҙ менән байтаҡ бизнесмендарҙы алып барасаҡбыҙ. Беҙҙә Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән даими хеҙмәттәшлек алып барған эшсе төркөм булдырылған. Эш пландары бар. Төрлө йүнәлештәр буйынса туранан-тура эшләү өсөн Ҡытай Халыҡ Республикаһы провинцияларында һәм үҙебеҙҙә булған пландарҙы сағыштырырға кәрәк тип уйлайым. 2015 йылдың йәйендә, теүәл бер йылдан Өфөлә Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы ағзаһы булып торған дәүләттәр башлыҡтары Советы ултырышы үтәсәк. Бик ныҡлы әҙерләнәбеҙ һәм ултырышта булғандарҙы сарала ҡатнашырға саҡырабыҙ. Беҙҙә Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы ағзалары – дәүләттәр башлыҡтары Советы ултырышы һәм БРИКС дәүләттәре һәм хөкүмәттәре башлыҡтарының осрашыуы үтәсәк. Һис шикһеҙ, ШОС һәм БРИКС саммиттары башланғанға тиклем етди хеҙмәттәшлек варианттарын күрһәтергә теләйбеҙ: беҙгә бергәләп сәнәғәт предприятиелары төҙөлөшө башын, ҙур мәҙәни һәм ғилми программаны алып барырға кәрәк, — тине Рөстәм Хәмитов.


text:
Өфөлә республика уҡыусыларының фехтование буйынса Спартакиада ярыштары үтә
Өфөләге Башҡортостан Республикаһының юғары спорт оҫталығы әҙерлек үҙәгендә республика уҡыусылары Спартакиадаһының фехтование буйынса ярыштары үтә.
Шәхси иҫәптә ҡыҙҙар араһында рапира буйынса турнирҙа призлы урындарҙы Өфөнөң Совет районы спортсылары алды: беренсе урында — Татьяна Голосеева (23-сө олимпия резервындағы махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе), Элина Ибрагимова — икенсе (шул уҡ 23-сө спорт мәктәбе), Арина Грушина — өсөнсө (19-сы спорт мәктәбе).
7 сентябрҙә ҡыҙҙар араһында рапирала команда ярыштары үтәсәк, 8 һәм 9 сентябрҙә— егеттәр араһында рапирала шәхси һәм команда ярыштары, 11 һәм 12 сентябрҙә — шпагасы егеттәр араһында шәхси һәм команда иҫәбенә ярыштар.
Ярыштар 1994-1999 йылғы егет һәм ҡыҙҙар араһында үткәрелә.
Ойоштороусылар – Башҡортостан Республикаһының Юғары спорт оҫталығы әҙерлек үҙәге һәм БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы.


text:
Башҡортостан кинематографистары «Етегән» яңы музыкаль фильмды тәҡдим иттеФото: Олег Яровиков
Башҡортостан кинематографистары «Етегән» яңы музыкаль фильмды тәҡдим итте
Башҡортостан кинематографистары «Етегән» яңы музыкаль фильмды тәҡдим иттеФото: Олег Яровиков
«Родина» кинотеатрында Башҡортостан режиссеры Айсыуаҡ Йомағаловтың «Етегән» фильмының премьераһы үтте.
— Фильмды ҡарағандан һуң, һеҙ күккә икенсерәк ҡарарһығыҙ тип ышанам. Һәм Етегән йондоҙлоғон күргәс тә беҙҙең картинаны иҫкә аласаҡһығыҙ, — тип башланы премьера алдынан журналистар менән осрашыуҙы фильмдың продюсеры һәм операторы Рияз Исхаҡов.
Башҡорт мюзиклының нигеҙендә – башҡорттарҙың мәжүси булып, Тәңре аллаһына табынған осорҙа йәшәгән, ете ҡыҙ тураһында риүәйәт. Фильмда ете төрлө ҡатын-ҡыҙҙың тормошсан, ауыр һәм ҡайғылы тарихы күрһәтелгән. Улар иң билдәле башҡорт йырлы риүәйәттәре менән нығытылған һәм биҙәлгән. Улар араһында «Таштуғай», «Алпамыша», «Маһисәрүәр», «Бала ҡарға». Бөтәһе йыр моңдары – 13, һәм тап улар – музыкаль фильм өсөн идеялар сығанағы. Рияз Исхаҡов «Етегән»де өлөшләтә тауышһыҙ киноға тиңләй. «Фильмға өйрәнеп китергә кәрәк, ул ғәҙәти түгел»,— тип билдәләй картина операторы.
Төп ролдәрҙе башҡарҙылар: профессиональ актриса Айһылыу Йомағолова, йәш йырсы Лиана Хәбибуллина, Алтынай Бурина, Сибайҙан артист Дания Ғөбәйҙуллина, Өфө дәүләт сәнғәт академияһы студенты Регина Баракова, Нәркәс Ғәйфуллина һәм Венера Аширова.
— Фильмда иң мөһиме шул дәүергә сумыу, образдарға инеп китеү булды, — тип һөйләй ҡыҙҙар.
Төп ролдәргә актрисаларҙы һайлау процесы шулай уҡ был принципта нигеҙләнде. Кастингта ҡыҙҙарҙы юрый башҡорт милли кейемдәрен кейеүҙәрен һораныҡ, тип һөйләй фильмды тыуҙырыусылар.
— Беҙгә атта йөрөргә, йәйәнән атырға өйрәнергә тура килде, һуғыштың сәхнәләренә лә репитиция яһаныҡ. Ҡайһы берҙә беҙҙе дублерҙар алмаштырҙы, — тип фильмға төшөү тураһында ентекләберәк һөйләне Регина Баракова.
БР Әбйәлил районының Ташбулат ауылы клубы фильм төшөрөү ваҡытында ысын киностудияға әйләнде.
— Беҙгә ауыл халҡы ла ярҙам итте: урындағы һыбайлы ҡыҙҙар ҡайһы берҙә геройҙарҙы алмаштырҙы, өләсәйҙәр боронғо ҡомартҡыларҙы килтерҙе. Халыҡ ижадына тәрәнерәк сумыу минең өсөн ҡыҙыҡлы булды, — тип билдәләне режиссер Айсыуаҡ Йомағолов.
Фильмда бөтәһе 150 самаһы кеше ҡатнашты, улар араһында киң танылған Ф. Ғәскәров исемендәге бейеү ансамбле, «Арғымак» этно-рок төркөмө, актерҙар, каскадерҙар. Ата-бабаларыбыҙҙың көнкүрешен, уларҙың нигеҙҙәрен һәм йолаларын күрһәткән иллеләгән декорация ҡоролдо.
— Фильмға өс миллион һум тотонолдо, уларҙан ике миллионы – президент гранты. Ҡалғаны – бағыусыларҙың ярҙамы, — тип аңлатты картина продюсеры.
Башҡорт милли колориты менән бергә, «Етегән» фильмы оператор эшенең сифаты менән билдәләнә.
— Ҡайһы бер сәхнәләр һыу аҫтында барҙы, былар барыһы ла, әлбиттә, павильондарҙа төшөрөлдө. Ә бына Яҡтыкүл күлендә легендар «Ете ҡыҙ» бейеүен һыу өҫтөндә төшөрҙөк, — тип аңлатты Рияз Исхаҡов. — Сер менән уртаҡлашам: һыу ятҡылығында бер метр бейеклектә киң сәхнә төҙөнөк. Һыу – ул боронғо башҡорт ҡараштарының айырылғыһыҙ өлөшө. Фильмдың бөтә нескәлектәре «Урал батыр» һәм «Аҡбуҙат» башҡорт эпостарында сағылыш тапҡан, — тип өҫтәне продюсер.
Фильмда тәҡдим ителгән йыр риүәйәттәре берҙәм сюжет линияһына – үлгәндән һуң ҡыҙҙарҙың күккә осоуы һәм, хәҙер беҙ Етегән йондоҙ тип йөрөткән, ете йондоҙға әүерелеүе йыйылған.
Шулай уҡ фильм операторы Рияз Исхаҡов музыкаль фильмды боронғо башҡорт ҡатындарының күкрәккә тағып йөрөгән биҙәүес һаҡал-түшелдерек (ҡашмау-һаҡал) менән сағыштыра.
— Башҡорт ҡатындары өсөн һаҡал-түшелдерек биҙәүес тә, ҡатлам билдәһе лә, һуғышта һайман да булған. Эшләп уға көмөш тәңкәләрҙе теҙгәндә, ҡыҙҙар бөтә күңелдәрен һалған. Шундай принцип буйынса кинобыҙҙы ла йыйҙыҡ – кадр артынан кадр, сәхнә артынан сәхнә, — тип һөйләй картина авторҙарының береһе.
Башҡорт риүәйәттәре, халыҡ йырҙары хәҙер берҙәм епкә – «Етегән» нәфис музыкаль фильмға йыйылған. Яҡын ваҡыт арауығында картина тамашасыларға тәҡдим ителәсәк. Мартта «Болоттар» заманса сәнғәт үҙәгендә күрһәтеләсәк. Шулай уҡ фильмды Башҡортостан юлдаш телевидениеһы тамашасылары ҡарай аласаҡ.


text:
Башҡортостандың өс шашкасыһы Донъя кубогында призер булды
ӨФӨ, 2016 йыл, 21 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Дмитрий Слезин/.
Халыҡ-ара шашка буйынса 2016 йылдағы Донъя кубогының финал һөҙөмтәләре билдәле булды.
Ҡатын-ҡыҙҙар араһында былтырғы еңеүсе Тамара Танһыҡҡужина икенсе урын алды, өсөнсөлә — Айгөл Иҙрисова. Наталия Садовска (Польша) барыһын да артта ҡалдырҙы. Быйылғы миҙгел уның өсөн бик уңышлы булды.
Ир-егеттәр араһында ғәмәлдәге донъя чемпионы Александр Георгиев — өсөнсө, Айнур Шәйбәков — дүртенсе, Муродулло Амриллаев һигеҙенсе урын яуланы. Былтырғы кеүек үк икенсе урында — Александр Шварцман (Рәсәй), еңеүсе — Гунтис Валнерис (Латвия).
Шулай итеп, «Башнефть» профессиональ шашка клубы Донъя кубогының ошо уйынында иң уңышлы булды. Әлеге клуб өсөн Александр Георгиев, Тамара Танһыҡҡужина, Айгөл Иҙрисова, Айнур Шәйбәков, Муродулло Амриллаев сығыш яһай.


text:
Аҡҡош
Аҡҡош, ҡаңғылдаҡ аҡҡош (лат. Cygnus) — һыу ҡошо.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаҙҙан ҙурыраҡ. Йәш саҡта-һорғолт көрән, ҙурайғас-бөтә ҡауырһындары ла ап-аҡ. Йөҙгәндә муйынын туры тота. Күҙҙәре һәм аяҡтары ҡыҙыл, суҡышы ҡыҙғылт һары. Тауышы яңғырауыҡлы: «Ҡаңҡ» йәки «ҡаң-ға». Ярҙары ҡамышлы ҙур күлдәрҙә, йылғаларҙа йәшәй. Үлән, төрлө орлоҡ, иген менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ояһы ҡуйы ҡамышлыҡтарҙа. 4—6 бөртөк аҡ йомортҡа һала.
Ҙур ҡоштар, кәүҙәләре 150 см-ға ҡәҙәр оҙонлоҡта, ауырлығы 12 кг-ға ҡәҙәр. Кәүҙәһе һуҙынҡы, муйыны оҙон. Ҡаурыйҙары аҡ төҫтә. Башы уртаса ҙурлыҡта. Аяҡтары ҡыҫҡа, бармак араһындағы йөзү ярылары ҙур. Йәш ҡоштарҙың томшоҡтары алһыу төҫтә, осо ҡара. Ыҫылдауыҡ акҡоштоң кәүҙәһе, муйыны оҙон, ҡыҙғылт һары томшоҡ төбөндә ҡалынайған ҡара урыны бар. Һары моронло аҡҡош тәбәнәк формаһы һәм ҡыҫҡа муйыны менән айырылып тора, томшоҡ төбө һары. Аҡҡоштар бер миҙгелдә һорғолт-зәңгәр төҫтәге 5-9 ҙур йомортҡа һала. Һыу үҫентеләре, шулай уҡ бөжәктәр һәм уларҙың ҡурсаҡтары, селәүсендәр, ҡабырсаҡар, балыҡтар менән туҡланалар. Башҡорттарҙа изге ҡош тип иҫәпләнелә. Уны ауларға ярамай. Ҡарғышы ҡаты була, тиҙәр.
Төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аҡҡош
- Бөҙрә аҡҡош
- Ҡара аҡҡош


text:
Республикала Ҡондоҙ көнө үтәсәк
Башҡорт дәүләт университетының волонтерҙар үҙәге «Ҡондоҙ көнө» акцияһын ойоштора. Уның маҡсаты – макулатура йыйыу. Кесе йома, 19 апрелдә 8.30-19.30 сәғәттәрҙә университеттың төп уҡыу корпусы фойеһында иҫке ҡағыҙ һәм ҡатырға изделиелары ҡабул ителәсәк. Акцияла теләгән һәр кем ҡатнаша ала.
БашДУ-ның матбуғат үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, үткән акцияла уҡыу йортонда 1300 килограмм макулатура йыйылған, шулай итеп, яҡынса 64 ағас һаҡлап ҡалынған.
«Ҡондоҙ көнө»ндә иң әүҙем ҡатнашыусылар иҫтәлекле бүләктәр аласаҡ.


text:
"Австрия лотереялары" компанияһы етәкселеге менән осрашыу
9 мартта Республика йортонда Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов "Австрия лотереялары" компанияһының генераль директоры Карл Штосс менән эш осрашыуы үткәрҙе. Унда Башҡортостан биләмәһендә төрлө лотереялар сығарыу буйынса берлектәге проектты тормошҡа ашырыу мәсьәләләре тикшерелде.
Карл Штосс Башҡортостан Президентына 2008 йылдың декабрендә лотерея проектын тормошҡа ашырыу буйынса хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйылған мәлдән алып үткәрелгән саралар тураһында һөйләне. Башҡортостан Рәсәйҙә "Австрия лотереялары" компанияһы эшләй башлаған тәүге төбәк булып тора. Инвестицияларҙың дөйөм күләме 20 миллион евро тәшкил итәсәк. Карл Штосс әйтеүенсә, республикала лотерея проектын үҫтереү өсөн иҡтисади шарттарҙың барыһы ла бар, ә Башҡортостан менән берлектәге эш тәжрибәһе Рәсәй Федерацияһының башҡа субъекттарында ла таратыласаҡ.
Мортаза Рәхимов, лотерея проектын тормошҡа ашырыу бюджетҡа һалым керемдәрен арттырыуға, өҫтәмә эш урындары булдырыуға, социаль мәсьәләләрҙе хәл итеүгә булышлыҡ итәсәк, тип билдәләне. Республика Президенты шулай уҡ һуңғы йылдарҙа Австрияның республиканың иң яҡын халыҡ-ара партнерҙарының береһенә әүерелә барыуын әйтте.
Карл Штосс Австрия менән Башҡортостандың эшлекле даирәләре араһындағы хеҙмәттәшлекте нығытыуға һәм үҫтереүгә булышлыҡ иткән өсөн Мортаза Рәхимовҡа рәхмәт белдерҙе.
— Республикала яҡшы профессионалдар эшләй, бындағы партнерҙар көслө һәм беҙ берлектәге проектыбыҙҙың уңышына ышанабыҙ, — тине "Австрия лотереялары" компанияһы башлығы.
Осрашыуҙа Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары, финанс министры Айрат Ғәскәров, Башҡортостандың Австриялағы вәкиле Вадим Плетнев, "Австрия лотереялары" фирмаһы идараһы ағзаһы Беттина Глатц-Кремснер, Австрия-Рәсәй дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек йәмғиәте вәкиле Эрнст Штрассер ҡатнашты.


text:
Төркиәлә башҡорт телендә китап сығарылды
ТӨРКСОЙ халыҡ-ара ойошмаһы Төркиә Республикаһы Конья вилайетының Мәҙәниәт һәм туризм идаралығы менән берлектә ХIII быуаттағы билдәле төрөк шағиры, аҡыл эйәһе һәм философы Йәләлетдин Руми хаҡында башҡорт телендә китап сығарҙы.
Йәләлетдин Руми Төркиәлә бигерәк тә Мәүләнә исеме аҫтында билдәле. Ул мосолмандарҙың рухи тормошона ҙур йоғонто яһаған. Мәүләнә әхлаҡ һәм дин иркен таныу мәсьәләләренә ҙур иғтибар биргән. Конья ҡалаһында башҡорт телендә сығарылған китапта уның биографияһы, ижади юлы, фәлсәфәүи ҡараштары һәм тәғлимәте бирелгән. Китап матур итеп биҙәлгән, һәр биттә билдәле шәхестәрҙең Йәләлетдин Руми тураһында әйткән фекерҙәре килтерелгән. Тексты мөхәррирләүҙә БР Фәндәр академияһының Гуманитар тикшеренеүҙәр институты хеҙмәткәре Сәриә Салихова ҡатнашты.


text:
Өфө дәүләт авиация техник университеты
Өфө дәүләт авиация техник университеты — Башҡортостан Республикаһының һәм Өфө ҡалаһының иң ҙур юғары уҡыу йорттарының береһе, үҫешкән фән һәм мәҙәниәт үҙәге. Университ уҡыу-уҡытыу барышына заманса яңы ысулдар индереү йүнәлешендә алдынғы урындарҙа тора. 1982 йылда Ленин ордены менән наградланған[1].
Йөкмәткеһе
Ҡаҙаныштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Өфө дәүләт авиация техник университеты Рәсәйҙең Мәғариф һәм фән министрлығы үткәргән ғилми проекттар һайлап алыу конкурсы еңеүселәре иҫәбенә инде. 2017 йылда вуз алты проектын ғәмәлгә ашырыу өсөн ярҙам аласаҡ. Улар иҫәбендә: компьютер моделләү ысулдары менән супрамолекулаларҙың физик-химик үҙенсәлектәрен һәм күләмле наноструктуралы материалдарҙы өйрәнеү һәм фаразлау; гибридлы көс ҡулайламалары булған автономлы объекттар өсөн перспективалы электр механикаһы үҙгәрткестәрен тикшереү, әҙерләү һәм индереү; бүленгән дифференциаль алым нигеҙендә төрлө составлы нефть-газ ятҡылыҡтары коллекторҙарында фильтр аша үтеү процесын математик һәм компьютер моделләү; шыйыҡ һәм газ хәлендәге углеводородтарҙы сығарыу, ташыу, эшкәртеү һәм ҡулланыу процестарын көсәйтеү өсөн илебеҙҙәге нефть-химия сеймалынан реагенттар, реактивтар һәм материалдар эшләүҙең ғилми нигеҙҙәрен уйлап табыу; үтә ваҡ ярмалы мартенлы ҡорос төҙөлөшө һәм үҙенсәлектәре; газ турбиналы двигатель деталдәре өсөн юғары талығыу сифаттары хас булған үтә ваҡ ярмалы титан иретмәләре[2].
- 2016 йылда Өфө дәүләт авиация техник университеты Рәсәйҙең иң яҡшы 60-тан ашыу вузы исемлегенә инде[3].
Университеттың тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был юғары уҡыу йорто, авиция институты булараҡ, Ярославль өлкәһенең Рыбинск ҡалаһында 1932 йылда асыла.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу сәбәпле, 1941 йылдың көҙөндә ул Өфөгә күсерелә һәм, алдағы йылдан яңы исем алып, «Серго Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институты» тип атала башлай.
1992 йылда институт «техник университет» статусы ала, уның бөгөнгө исеме — Өфө дәүләт авиация техник университеты.
2010 йылда университет «Рәсәйҙең милли тикшеренеү университеты» статусын алыу өсөн конкурста ҡатнашты, ләкин уңышҡа өлгәшә алманы.
Мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өфө дәүләт авиация техник университеты бөгөнгө көндә 7 үҡыу бүлегенән тора, белгестәр әҙерләү 61 йүнәлеш буйынса алып барыла, студенттар һаны 20 меңдән ашыу.
Университеттың ректорҙары
1932—1933 — Фрейман С. А.
1933—1935 — Душинов Н. И.
1935—1936 — Гординский З. Г.
1936—1939 — Гогосов Владимир Антонович
1939—1942 — Емелин Иван Павлович
1942—1944 — Гусаров Александр Филиппович
1944—1961 — Емелин Иван Павлович
1961—1992 — Мәүлитов Рифат Рәхмәтулла улы
1992—2003 — Күсимов Салауат Таһир улы
2003 йылдан хәҙергәсә — Ғөзәйеров Морат Баҡый улы
Авиация университеты бинаһы [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Университеттын төп бинаһы 1950 йылда архитектор Кәлимуллин Барый Ғибәт улы проекты буйынса Башҡорт АССР-ының «Советтар йорто» булараҡ төҙөлә һәм 1958 йылда ул ул ваҡыттағы авиация институты ҡарамағына бирелә.
Вузды тамамлаған билдәле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәйәсмәндәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Зайцев Михаил Алексеевич (1938—2010) — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе (1995—1999).
Фән эшмәкәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Химия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Математика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Билдәле уҡытыусылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Лавров Сергей Андреевич (6.11.1935, Ҡаҙаҡ АССР-ы Жана Семей ҡасабаһы), конструктор. Техник фәндәр кандидаты (1974). БАССР ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977). Ҡазан авиация институтын тамамлағандан һуң (1959) ӨПЭПБ ла эшләй: өлкән инженер конструктор, 1960 йылдан — баш конструктор урынбаҫары, 1964 йылдан — баш конструктор, 1991 йылдан — тәжрибә КБ-һы етәксеһе., 1994 йылдан — техник конструкторлыҡ бүлеге начальнигы. 1996 йылдан ӨДИСА ла, бер үк ваҡытта 2005—12 йылдарҙа ӨДАТУ ла уҡыта. Сергей Лавров етәкселегендә хисаплау техникаһының (цифрлы хисаплау машиналары), электр бритваларының, шул иҫәптән донъялағы тәүге «Ағиҙел 1К» космик бритваһының төрлө модификациялары эшләнә һәм етештереүгә индерелә. 30-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 7 уйлап табыу авторы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1969).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 30 июня 1982 г. № 7436-Х
- ↑ Өфөнөң юғары уҡыу йорттары ғилми проекттар һайлап алыу конкурсында еңде. {Башинформ}}, 2017, 12 ғинуар (Тикшерелгән 12 ғинуар 2017)
- ↑ Башҡортостандың ике университеты илдең иң яҡшы вуздары исемлегенә инде. , 2016, 10 ноябрь (Тикшерелгән 10 ноябрь 2016)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ғөзәйеров М. Б. Авиация техник университеты // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- УГАТУ сайты


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов Кушнаренко районында мал аҙығы әҙерләү барышын баһаланы
Фото:
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Кушнаренко районы буйлап эш сәфәре дауамында «Добрый хлеб» муниципаль унитар предприятиеһы баҫыуында булды һәм унда иген ҡатышмаһын сенажға урыу барышын ҡараны. Быйыл район аграрийҙары шартлы мал башына 30-ышар центнер мал аҙығы әҙерләргә ниәтләй. Былтыр ҡоролоҡ арҡаһында малдарҙы аҙыҡ менән тәьмин итеү күпкә түбән булған. Бер һыйырға бында ни бары 17 центнер тура килгән. Быйылғы уңыш ауыл эшсәндәренә йыл ярымлыҡ запас әҙерләргә мөмкинлек бирә. Әле йәшел массаның уңдырышлылығы 120-140 центнер тәшкил итә.
Рөстәм Хәмитов механизаторҙар эше менән танышты, предприятиеның яңы техника һатып алыуға бәйле пландары һәм хеҙмәткәрҙәрҙең эш хаҡы менән ҡыҙыҡһынды.
Райондың ауыл хужалығы идаралығының баш агрономы Әнүәр Лотфуллин республика Президентына Кушнаренко районында 46 мең гектар ер эшкәртелеүе хаҡында һөйләне. Шуларҙың 16 меңе мал аҙығы культураларына бирелгән.
Баҫыуҙан киткәндә, Рөстәм Хәмитов иҫтәлеккә арыш башағын алды.


text:
Өфө вәкилдәре Ҡазанда «Pianoforum-2013» бөтә Рәсәй конкурсында ҡатнаша
Көн элгәре Ҡазан дәүләт консерваторияһында III «Pianoforum-2013» бөтә Рәсәй конкурсы старт алды, тип хәбәр итә «Татар-информ» мәғлүмәт агентлығы. Унда юғары һәм урта махсус музыка уҡыу йорттары уҡыусылары һәм студенттары – Рәсәйҙең 20-нән ашыу ҡалаһынан, шул иҫәптән Өфөнән, шулай уҡ Ҡаҙағстан һәм Белоруссиянан йәмғеһе 100-ҙән ашыу йәш музыкант ҡатнаша.
Бәйге Рәсәйҙә иғлан ителгән Германия йылына арнала, шуға күрә һәр ҡатнашыусының программаһында берәр немец композиторы әҫәре булырға тейеш.
Жюри составында – Мәскәү, Ҡазан, Новосибирск, Һарытау консерваториялары, шулай уҡ Өфө сәнғәт академияһы уҡытыусылары.
Конкурс өс көн дауам итәсәк һәм 29 ғинуарҙа тамамланасаҡ.


text:
Башҡортостандан ике депутат Дәүләт Думаһының профилле комитеттарына етәксе итеп тәғәйенләнде
Мәскәүҙә алтынсы саҡырылыш Дәүләт Думаһының беренсе пленар ултырышы үтте.
Парламенттың ике комитетына Башҡортостандан һайланған депутаттар етәксе итеп тәғәйенләнде. Павел Крашенинников – Гражданлыҡ, енәйәт, арбитраж һәм процессуаль ҡануниәт буйынса комитетҡа, ә Александр Дегтярев Мәғариф буйынса комитетҡа етәкселек итәсәк.
Дәүләт Думаһы рәйесе итеп Сергей Нарышкин тәғәйенләнде.
Бынан тыш, депутаттар комитеттар һанын, шулай уҡ уларҙың составын билдәләне. Яңы саҡырылышта 29 комитет эшләйәсәк, быға тиклем улар 32 ине.
Ултырышта билдәләнеүенсә, комитеттарҙың тәҡдим ителгән составы тулыһынса раҫланмаған, яҡын арала уларға төҙәтмәләрҙең индерелеүе ихтимал.


text:
Елена Скрынник Рөстәм Хәмитовҡа «Алтын көҙ-2010»да ҡатнашҡан өсөн рәхмәт белдерҙе
Башҡортостан Республикаһы Президенты Рөстәм Хәмитов исеменә РФ ауыл хужалығы министры Елена Скрынниктан рәхмәт хаты килде. Министрлыҡ исеменән ул республика башлығына «Алтын көҙ-2010» Рәсәй агросәнәғәт күргәҙмәһен һәм Рәсәй агросәнәғәт аҙналығы сиктәрендә башҡа мөһим сараларҙы әҙерләү буйынса берлектәге эш өсөн рәхмәт белдергән.
«Һеҙҙең төбәк экспозициялары белгестәрҙең һәм күргәҙмәгә килеүселәрҙең иғтибарын йәлеп итте, уларҙа ауыл хужалығы фәне, бөтә милекселек формалары тауар етештереүселәре, аҙыҡ-түлек һәм эшкәртеү сәнәғәте предприятиелары ҡаҙаныштары тулы күрһәтелгәйне», — тиелә хатта. Елена Скрынник Башҡортостан Республикаһы”Алтын көҙ” күргәҙмәһендә киләһе йылда ла ошондай уҡ әүҙемлек һәм яуаплылыҡ менән ҡатнашыр, тигән ышаныс белдерә.


text:
Дәүләт сауҙа комитеты коллегияһы составы раҫланды
Башҡортостан Президенты бойороғо менән республиканың Сауҙа һәм ҡулланыусыларҙың хоҡуҡтарын яҡлау буйынса дәүләт комитеты коллегияһы составы раҫланды.
Уға 16 кеше инде. Улар араһында Президент Хакимиәте һәм Хөкүмәт Аппараты, Ауыл хужалығы министрлығы, Иҡтисади үҫеш министрлығы, Эске эштәр министрлығы, һалым хеҙмәте, Башҡортостанстат, Роспотребнадзор, Өфө хакимиәте, Сауҙа-сәнәғәт палатаһы, Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһы, республиканың Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификация үҙәге вәкилдәре.
Коллегияны БР Сауҙа һәм ҡулланыусыларҙың хоҡуҡтарын яҡлау буйынса дәүләт комитеты рәйесе Илдар Әхмәтшин етәкләй.


text:
Республикала дәүләт хеҙмәткәрҙәренә 1 млн 200 мең һумдан ҡиммәт булмаған хеҙмәт автомобилдәре алырға мөмкин
Башҡортостан Хөкүмәте ҡарары менән дәүләт органдары һәм учреждениелары хеҙмәткәрҙәрен транспорт менән тәьмин итеү өсөн хеҙмәт еңел автомобилдәрен һатып алыуға сығымдар нормативтары раҫланды.
Атап әйткәндә, республиканың дәүләт вазифаларын биләүсе түрәләргә, двигатель ҡеүәте 250 ат көсөнә тиклем, норматив файҙаланыу срогы – биш йылдан да кәм булмаған, хаҡы 1 млн 200 мең һумдан артмаған машиналар алыу рөхсәт ителә. Башҡортостан Президентына, уның хакимиәте етәксеһенә, Дәүләт Йыйылышы Рәйесенә, Премьер-министрға һәм вице-премьерҙарға ташлама яһала. Башҡа вазифа биләүсе хеҙмәткәрҙәргә 900 һәм 750 мең һумдан ҡиммәт булмаған автомобилдәр алырға кәңәш ителә.
Документ республиканың дәүләт органдары һәм дәүләт учреждениелары ихтыяждары өсөн тауарҙар, эштәр һәм хеҙмәттәр дәүләт һатып алыуҙарҙа һөҙөмтәлелекте арттырыу маҡсатында ҡабул ителгән.


text:
Ҡаяу
Ҡаяу (урыҫ.Жало) — саға торған төрлө бөжәк, ҡорт, йылан, саяндың ағыулы сәнскесе[1],ҡайһы бер хайуандарҙа һәм үҫемлектәрҙә ағыу йәки электр һуғыуы ебәреүсе ағза. Бөжәктәрҙә( бал ҡорто, һағыҙаҡ һ.б.) ҡорһаҡ аҫтының һуңғы быуынтығында урынлашҡан.
Ул һаҡланыу сараһы (ҡоралы) булып тора. Бал ҡорттары был уникаль ҡорал менән умарталарын дошмандарынан һаҡлай.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Жало, у насекомых // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Йәрмәкәй районында бәләкәй бизнес әүҙем үҫешә
Йәрмәкәй районының әүҙем үҫешкән йүнәлештәренең береһе булып бәләкәй һәр урта эшҡыуарлыҡ тора. Бәләкәй эшҡыуарлыҡ үҫешендә ярҙам бында консультация һәм мәғлүмәт биреүҙә генә түгел, ә финанс тәьмин итеүҙә лә сағыла. Бына шулай, тик 2013 йылда ғына был өлкәгә ярҙам итеүгә һәм уны үҫтереүгә район бюджетынан 4 миллион һумдан ашыу йүнәлтелгән.
Бөгөн бәләкәй бизнес системаһында ике меңдән ашыу кеше мәшғүл. Техник тәьминәте һәм еңел машиналарҙы ремонтлау, ағас киҫеү, автотранспорт хеҙмәттәрен күрһәтеү, эсә торған һыуҙы ағыҙыу, «Ҡымыҙ» әсетеп әҙерләнгән эсемлекте һәм «Ҡаҙылыҡ» ат итенән тултырма етештереү кеүек эшҡыуарлыҡ төрҙәре үҫешә.
10 000 муниципаль район халҡына 242 бәләкәй эшҡыуарлыҡ субъекты тура килә, уларҙа өҫтәмә 40 эш урыны булдырылған. Яңы эш урындары ошо көндәрҙә сафҡа индерелгән өс ҡатлы сауҙа комплексына күрә барлыҡҡа киләсәк. Район хакимиәтенән хәбәр итеүҙәренсә, сауҙа үҙәгенең асылыуы хеҙмәт баҙарының хәлен етди яҡшыртасаҡ, сөнки өҫтәмә 15 эш урыны булдырыласаҡ. Бөгөн районда рәсми теркәлгән эшһеҙҙәрҙең иҫәбе – 87 кеше. Эшһеҙлек кимәле – 1,03 процент, ул уртаса республика кимәленән бик күпкә түбәнерәк. Район үҙәгендә сауҙа комплексын сафҡа индереү менән сауҙа объекттары майҙандарының тәьминәте 1000 кешегә 320 квадрат метрға тиклем артасаҡ.


text:
Һарҙар
Һарҙар (лат. Buteo, (урыҫ. Настоя́щие канюки́) — ҡарсығалар ғаиләһендәге йыртҡыс ҡоштар; ваҡ кимереүселәрҙе күпләп ҡырыуы арҡаһында ауыл хужалығы өсөн файҙалы булған көндөҙгө йыртҡыс ҡоштар[1].
25 төрө билдәле, Европа, Азия, Африка һәм Америкала таралғандар. күсмә ҡоштар. Ябай һарҙар ҡатнаш яҡты урмандарҙа йәшәй. Кәүҙә оҙонлоғо 50 см-ға ҡәҙәр, ата ҡоштоң ауырлығы 600—800 г, инә ҡоштоҡо — 800-1200 г. Ҡанаттары киң, сағыштырмаса ҡыҫҡа. Ҡойроғо ҡыҫҡа, түңәрәкләнгән. Ҡаурый ҡапламының өҫкө өлөшө ҡара ҡоңғорт, аҫты ҡыҙғылт-көрән. Яҙын, апрельдең икенсе яртыһында осоп килә. Ояны ағастарҙа яһай.
Ҡоңғорт таплы 2—3 йәшкелт аҡ йомортҡа һала. Йөнтәҫ аяҡлы һарҙар октябрьҙә килә һәм декабрьгә ҡәҙәр тотҡарлана, һайһы ваҡыт ҡышларға ла мөмкин. Ата ҡоштоң ауырлығы 850 г, инә ҡоштоҡо 1100 г тирәһе. Арҡаһы ҡара-ҡоңғорт, ҡаурыйҙары һоро ҡуныҡлы. Күкрәгендә тамсы һымаҡ тимгелдәре бар. Ҡанаттары киң. Ҡойроғо асыҡ төҫтә, түңәрәкләнгән. Төп айырымлыҡ билдәһе аяҡтарының шүре өлөшөнөң бармаҡтарға ҡәҙәр тейәрлек йөнләнгән булуыуы. Ояны ерҙә, һайһы ваҡыт ағастарҙа яһай. Ҡыҙғылт-һары таплы 2—7 аҡ йомортҡа һала. Тау ҡарсығаһы - осраҡлы осоп килеүсе төр. Ҡаурый ҡапламы сыбар. Кәүҙә оҙонлоғо 65 см-ға ҡәҙәр, ауырлығы 1000 г-ға ҡәҙәр. Балсыҡлы текә ярҙарҙа, ағастарҙа оялый. Барлыҡ төрҙәре лә сысҡан һымаҡ кимереүселәр, ғөмүмән алғанда, ҡыр сысҡандары, шулай уҡ ер сысҡандары, һуҡыр сысҡандар, һирәк кенә ҡоштар (миләш сыпсыҡтары, ваҡ сыпсыҡтар) менән туҡланалар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Республикала һайлаусыларҙың 65,43 проценты тауыш биргән
ӨФӨ, 2014 йыл, 14 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Башҡортостанда киске сәғәт 6-ға 1 миллион 975 мең 749 һайлаусы тауыш биргән, йәғни дөйөм һайлаусылар иҫәбенең 65,43 проценты, тип хәбәр иттеләр Үҙәк һайлау комиссияһында. Һайлау бюллетендәрен эшкәртеү комплекстары менән йыһазландырылған һайлау участкаларында һайлаусыларҙың 69,3 проценты тауыш биргән.
Тәтешле, Илеш, Балтас, Краснокама райондары халҡы юғары әүҙемлек күрһәтә. Бында тауыш бирергә килеүселәрҙең иҫәбе 86-нан алып 91 процентҡа тиклем етә.
Көслө дауылдан зыян күргән ауыл биләмәләрендә тауыш биреү шулай уҡ әүҙем бара. Ҡарый ауылында 341 һайлаусының 309-ы үҙ тауышын белдергән. Янаҡтай ауылында 111 кешенең 97-һе тауыш биргән. Краснокама районы буйынса һайлауға барыусыларҙың иҫәбе 70,81 процент тәшкил иткән.
Республикала һайлауҙарҙы үткәреү барышында бер ниндәй ҙә боҙоуҙар теркәлмәгән. Тауыш биреү киске сәғәт 8-гә тиклем дауам итәсәк.


text:
Башҡортостандан 132 уҡыусы Кремль шыршыһына барасаҡ
Рәсәйҙең бөтә төбәктәренән уҡыусылар ҡатнашасаҡ традицион президент шыршыһы 26 декабрҙә Дәүләт Кремль һарайында үтәсәк. Башҡортостандан байрамға 132 уҡыусы барасаҡ. Былар балалар йорттарында тәрбиәләнеүселәр, социаль яҡланмаған ғаиләләрҙән балалар, уҡыу алдынғылары, предмет олимпиадаларында, төбәк һәм дөйөм Рәсәй кимәлендәге ярыштарҙа, конкурстарҙа, фестивалдәрҙә еңеүселәр, призерҙар һәм лауреаттар. Шулай уҡ делегация составында – хәрби бурысын үтәгәндә һәләк булған хәрби хеҙмәткәрҙәр ғаиләләренән балалар.
Баш ҡалала балалар экскурсияла һәм “Измайлово” концерт комплексында үтәсәк “Бейеүсе фонтандар циркы” тамашаһында буласаҡ.
Дәүләт Кремль һарайында улар музыкаль-театрлаштырылған тамашаны ҡараясаҡ, ҙур уйын программаһында ҡатнашасаҡ. Кремль шыршыһы тураһында иҫтәлеккә һәр балаға бүләк-сувенир тапшырыласаҡ.
БР Мәғариф министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, был сара һигеҙенсе йыл рәттән үткәрелә. Был ваҡыт эсендә илдең төп шыршыһына республиканан 1000-дән ашыу бала барып ҡайтты.
Башҡортостан баш ҡалаһында ла Яңы йыл тамашалары башланды. Традиция буйынса уларҙы Конгресс-холда үткән Президент шыршыһы асты. 23 һәм 24 декабрҙә ошонда уҡ аҙ тәьмин ителгән һәм күп балалы ғаиләләрҙән балаларға , шулай уҡ балалар йорттарында һәм социаль приюттарҙа тәрбиәләнеүселәргә әкиәт күрһәтеләсәк.


text:
«Тамыр» Рәсәйҙең иң яҡшы өс балалар телеканалы иҫәбенә инде
ӨФӨ, 2015 йыл, 23 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Мәскәүҙә юлдаш, кабель һәм интернет-телевидение өлкәһендәге «Алтын нур» конкурсына йомғаҡ яһалды. Бәйгелә тәүге тапҡыр Башҡортостан вәкиле — «Тамыр» телеканалы ҡатнашты. «Тамыр» Рәсәй каналдары араһында «Балалар телевидениеһы» номинацияһында иң яҡшы өс балалар телеканалы иҫәбенә инде.
«Алтын нур» — Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә юлдаш, кабель һәм интернет-операторҙар ярҙамында трансляцияланған телеканалдар араһында уҙғарылған конкурс. Бәйгене ойоштороусыларҙың береһе — Милли телерадиотапшырыуҙар ассоциацияһы.


text:
Фото:
6-8 апрелдә башҡорт парламенты комитеттары ултырыштары үтә
Фото:
Был аҙнала республика парламенты – Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың бар ете комитетының да ултырыштары үтә.
6 апрелдә 14 сәғәт 30 минутта — урындағы үҙидара һәм йәмәғәт берекмәләре буйынса комитеттың, ә сәғәт 16-ла дәүләт төҙөлөшө буйынса комитеттың ултырыштары үтә.
7 апрелдә өс комитеттың ултырыштары ойошторола: иртәнге сәғәт 10-да —социаль сәйәсәт һәм һаулыҡ һаҡлау буйынса комитеттыҡы, 11-ҙә – аграр мәсьәләләр, экология һәм тәбиғәттән файҙаланыу буйынса, 14.30 — сәнәғәт, транспорт, төҙөлөш, элемтә һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитеттыҡы.
8 апрелдә сәғәт 10-да бюджет, һалым, финанс һәм милек мәсьәләләре буйынса комитет ултырышы үткәрелә, сәғәт 16-ла – мәғариф, фән, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр эштәре буйынса комитет йыйыла.


text:
“Өфө” аэропортында производство күрһәткестәренең тотороҡло үҫеше күҙәтелә
Икенсе кварталдың беренсе айында “Өфө” халыҡ-ара аэропорты планды 5,7 процентҡа арттырып үтәгән. 2009 йылдың апреленә ҡарата күләмдәр 29 процентҡа артҡан.
«Өфө» халыҡ-ара аэропорты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең маркетинг хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, апрелдә пассажирҙар ағымы 40 проценттан ашыуға артҡан һәм 111196 кеше тәшкил иткән, шул уҡ мәлдә халыҡ-ара йүнәлештәрҙә хеҙмәтләндерелгән пассажирҙар иҫәбе 2,5 тапҡырға күбәйгән. Сағыштырыу өсөн ошондай һандар килтерелә: уҙған йылдың апрелендә халыҡ-ара рейстарҙа 10187 кеше хеҙмәтләндерелгән, быйыл иһә был күрһәткес 25674 кеше тәшкил иткән.
Дөйөм осош массаһы 25 процентҡа артып, 46709 тоннаға еткән.


text:
Бәләбәйҙә сыуаш теле буйынса олимпиада үтте
Бәләбәйҙең Башҡорт гимназияһы-интернаты нигеҙендә иҫәп буйынса 18-се сыуаш теле һәм әҙәбиәте буйынса ике көнлөк республика олимпиадаһы үтте. Ҡалаға Башҡортостандың 15 районынан 9-11 класс уҡыусылары килде.
Балаларҙы ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары Дилбәр Фәтхетдинова менән БР Мәғариф министрлығы вәкиле Флүсә Наҙарғолова йылы тәбрикләне.
Мәктәп уҡыусылары әҙәби әҫәрҙе тасуири уҡыу һәм бирелгән темаға инша яҙыу буйынса ярышты. Шулай уҡ сыуаш теле һәм әҙәбиәте буйынса викторина үткәрелде. Конкурсанттарҙың күбеһе яҡшы әҙерләнеүен күрһәтте.
Ҡунаҡтар өсөн олимпиада хужалары ҡыҙыҡлы күңел асыу программаһы әҙерләгән ине, ул гимназияның ҙур залында үтте. Слаҡбаш ауылына һәм сыуаш әҙәбиәте классиктары Константин Иванов менән Яков Ухсайҙың мемориаль музейҙарына экскурсия ла ойошторолдо.


text:
Хәйбулла районында Йомабай Иҫәнбаев исемендәге республика ҡурайсылар конкурсы үткәрелә
Бөгөн Хәйбулла районының Акъяр ауылында Йомабай Иҫәнбаев исемендәге республика ҡурайсылар конкурсы башлана.
Конкурстың ойоштороусылары булып Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы, Республика халыҡ ижады үҙәге, муниципаль район хакимиәте, Башҡортостан Республикаһының Ҡурайсылар союзы сығыш яһай.
Республика конкурсы халыҡтың музыкаль традицияларын һаҡлап ҡалыу, тергеҙеү һәм артабан үҫтереү, һәләтле башҡарыусыларҙы асыҡлау, йәштәрҙе башҡорт инструменталь фольклорына йәлеп итеү, ҡурайҙа уйнау сәнғәтен пропагандалау маҡсатында һәм атаҡлы ҡурайсының тыуыуына 120 йыл тулыу уңайынан үткәрелә.
Йомабай Иҫәнбаев (1891-1943) — ҡурайҙа профессиональ башҡарыу сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Ул башҡорт музыканттары араһында тәүгеләрҙән булып милли сәнғәте сит ил сәхнәләрендә – Францияла, Германияла, Швеция, Бельгия, Голландияла күрһәткән.
БАССР-ҙың Мәҙәниәт министрлығы менән 1978 йылда ҡурайҙа, ҡумыҙҙа һәм өзләү ярҙамында башҡорт халыҡ көйҙәрен башҡарыу оҫталығы өсөн Иҫәнбаев призы булдырыла. 1991 йылда Йомабай Иҫәнбаевҡа (вафатынан һуң) «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем бирелә. Ошо йылдан башлап был призға конкурстар ҡурайсының тыуған ерендә, Хәйбулла районында, үткәрелә башлай.
Конкурста республиканың 20 районынан, Ырымбур һәм Һамар өлкәләренән һәүәҫкәр һәм профессиональ башҡарыусылар, ҡурайсылар ансамблдәре ҡатнаша.
Ҡурайсылар конкурсы ике турҙа, 16 йәшкә тиклем һәм 16 йәштән өлкәнерәк ике йәш категорияһында үтә.
Жюри составына билдәле ҡурайсылар, сәнғәт оҫталары, ғалим-фольклорсылар, халыҡ ижадын өйрәнеүселәр, Йомабай Иҫәнбаев конкурстарында Гран-при алыусылар ингән. Әйткәндәй, Гран-при яулаған конкурсантҡа ат тапшырыла.
Конкурс сиктәрендә Йомабай Иҫәнбаевҡа мемориаль таҡтаташ асыу тантанаһы үтәсәк. Шулай уҡ алдағы конкурстар лауреаттары, халыҡ йырсылары, бейеүселәр, әлеге конкурс еңеүселәре — сәсәндәр ҡатнашлығындағы концерттар ҙа планлаштырылған.
Конкурс 18 ноябрҙә тамамланасаҡ, тип хәбәр иттеләр Хәйбулла районы хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлегенән.


text:
Төбәк башлығы: «Өфөләге Мосолмандар үҙәге йәмғиәтте экстремизмдан һаҡлауҙа төп идеологик роль уйнай»
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назаратының IX съезында сығыш яһаны, сара 13 октябрҙә Өфөнөң Конгресс-холында үтте. Республика башлығы билдәләүенсә, был форум илдең барлыҡ мосолмандары өсөн мөһим ваҡиға булып тора.
– Рәсәйҙә 20 миллионға яҡын мосолман йәшәй һәм илебеҙ ислам донъяһының айырып алғыһыҙ өлөшө булып тора. Православие менән бер рәттән, ислам Рәсәй дәүләтенең нигеҙен тәшкил иткән дин булып тора, — тине Рөстәм Хәмитов. – Бөгөн Өфөләге Мосолмандар үҙәге йәмәғәт, мәғрифәтселек, хәйриә эшмәкәрлеге менән шөғөлләнеп, бер дин кешеләрен берләштереп кенә ҡалмай, йәмғиәтте дини экстремизм кеүек ҡурҡыныс сирҙән һаҡлауҙа төп идеологик роль уйнай.
Башҡортостан Президенты билдәләүенсә, бөгөнгө еңел булмаған заманда дошманлыҡ һәм нәфрәт таратҡан радикаль идеологиялар киң ҡолас йәйә.
– Терроризм тупаҫлыҡ хөкөм иткән ерҙә тарала, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды республика башлығы. – Халыҡ араһында аң-белем таратыу йәһәтенән Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назаратына ҙур өмөт бағлайбыҙ. Унан да бигерәк, хәҙер дини берләшмәләр үҙҙәренең белем биреү системаһын үҫтереү мөмкинлегенә эйә булды.
Бөгөн мосолмандарға белем биреүҙә ярҙам итеү буйынса федераль программа тормошҡа ашырыла, Ислам белеме һәм мәҙәниәтенә ярҙам итеү фонды булдырлған. Башҡортостанда ғына биш мосолман уҡыу йорто бар. Уларҙың иң ҙуры – Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назаратының Рәсәй ислам университеты.
Рөстәм Хәмитов билдәләүенсә, Ислам дине нигеҙҙәренә электрон саралар, Интернет, заманса интерактив белем биреү саралары ярҙамында ла өйрәтергә кәрәк. Бөгөнгө муллалар дини тәғлимәтте генә түгел, фән һәм техниканың алдынғы йүнәлештәрен дә яҡшы белергә тейеш.
Бөгөн йәштәр менән эшләүҙе көсәйтеү айырыуса мөһим, тине республика башлығы үҙенең сығышында.
– Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, йәштәр араһында суицид, алкоголизм, наркомания, енәйәтселек, психик ауырыуҙар һәм башҡа кире күренештәрҙең артыуы күҙәтелә. Бындай социаль проблемалар менән көрәштә мосолмандар, илдең башҡа дини конфессиялары кеүек үк, үҙ һүҙен әйтергә тейеш. Был йәһәттән ислам менән дәүләт мәнфәғәттәре, әлбиттә, тулыһынса тап килә, — тине Рөстәм Хәмитов. – Бынан тыш, һуңғы ваҡытта илдең төрлө төбәктәредә, шул иҫәптән беҙҙең республикала, провокаторҙар күбәйә. Уларға ҡаршы көрәшеү беҙҙең, йәғни дәүләттең, йәмәғәт ойошмаларының, дини берләшмәләрҙең уртаҡ бурысы булып тора. Һәм был эшмәкәрлеккә республикала айырым иғтибар бүленә.
Һүҙ аҙағында Рөстәм Хәмитов Рәсәй мосолмандарының Үҙәк диниә назараты эшмәкәрлегенә ҙур өлөш индергәне өсөн уның етәксеһе, юғары мөфтөй Тәлғәт Тажетдинға рәхмәтен белдерҙе.


text:
Өфө фонтандар миҙгелен асыуға әҙерләнә Фото: Олег Яровиков
Өфө фонтандар миҙгелен асыуға әҙерләнә
Өфө фонтандар миҙгелен асыуға әҙерләнә Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 23 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Екатерина Соколова/.
Өфөлә фонтандар миҙгелен асыуға әҙерлек бара.
Баш ҡала хакимиәтенән хәбәр итеүҙәренсә, Дим районында дүрт фонтан асыла – 1 майҙа көндөҙгө сәғәт 12-лә Хәҡиҡәт һәм Левитан урамдарында, 1-се яртыла – Хәҡиҡәт урамындағы Әкиәттәр аллеяһында, сәғәт 2-лә Таллин урамындағы «Орион» Балалар һәм үҫмерҙәр ижады һарайы скверында фонтандар эшләй башлай.
Шул уҡ көндө Салауат Юлаев майҙанында, Ленин исемендәге паркта, Мостай Кәрим исемендәге скверҙа һәм ҡала ЗАГС-ы алдындағы майҙанда фонтандар асыла.
30 апрелдә көндөҙгө сәғәт 12-лә «Искра» кинотеатры һәм Йәштәр һарайы алдындағы майҙандарҙа фонтандар эшләй башлай.


text:
Урмансылар урман культураларын сәсеүҙе тамамланы
Башҡортостандың Урман хужалығы министрлығы ҡарамағындағы питомниктарҙа урман культураларын сәсеү тамамланды. Орлоҡ сәселгән дөйөм майҙан 46 гектарҙан аша.
Бөгөн «Башинформ» агентлығына министрлыҡтың матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, әлеге ваҡытта питомниктарҙа үҫентеләрҙе тәрбиәләү эштәре алып барыла. Уларҙың күбеһендә сәсеүлектәргә һәм үрсетмәләргә һыу ҡойоу ойошторолған.
Хәтерегеҙгә төшөрәйек, әлеге мәлдә БР Урман хужалығы министрлығы ҡарамағында йөҙҙән ашыу питомник иҫәпләнә. Шул уҡ ваҡытта пландан тыш йыйылған орлоҡтар иҫәбенә урман культураларын сәсеүгә бүленгән майҙандар йыл һайын арта ғына бара.


text:
Өфөлә «Яҙ һылыуы-2014»-те һайлаясаҡтар
Өфөлә иғлан ителгән йыл һайын уҙғарыла торған «Яҙ һылыуы-2014» конкурсында ҡала предприятиелары һәм учреждениелары хеҙмәткәрҙәре ҡатнаша ала. Өфө хакимиәтенең йәштәр сәйәсәте буйынса комитетынан хәбәр итеүҙәренсә, һылыуҡайҙарҙың конкурсы ике этапта үтә. Конкурста ҡатнашыусылар үҙҙәренең тышҡы матурлығын ғына түгел, ә профессиональ эшмәкәрлектә үҙҙәрен күрһәтәсәк. Еңеүселәрҙе жюри ағзалары һайлаясаҡ, уның составына компаниялар етәкселәре, мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре инә. Һайлап алыу туры 13 февралдә үтәсәк. Финал шоуы 15 мартта Өфөнөң Орджоникидзе исемендәге Мәҙәниәт һарайында уҙа. Хәҙер конкурста ҡатнашыу өсөн заявкалар ҡабул ителә. Анкеталарҙы 10 февралгә тиклем cszm@mail.ru электрон почта адресына ебәреп була.


text:
Төбәктең бәләкәй ҡалалары һәм ауылдары «Мәҙәни мозаика»-ла ҡатнаша ала
«Бәләкәй ҡалаларҙың һәм ауылдарҙың мәҙәни мозаикаһы» проекттарының бөтә Рәсәй конкурсы старт алды. Конкурстың ойоштороусыһы булып Елена һәм Геннадий Тимченконың Хәйриә фонды сығыш яһай. Конкурс Рәсәй Федерацияһының Мәҙәниәт министрлығы ярҙамында уҙғарыла. Конкурстың операторы – «Мәҙәниәт менеджерҙары ассоциацияһы» (АМК).
Конкурстың маҡсаты – төрлөлөктө формалаштырыуға, урындағы һәм төбәктәге мәҙәниәт мөхитен һаҡлауға һәм үҫтереүгә йүнәлтелгән, Рәсәйҙең бәләкәй ҡалаларында һәм ауылдарында мәҙәни башланғысҡа ярҙам итеү.
Конкурс барлыҡҡа килгән мәҙәниәт системаһын камиллаштырыуға һәм урындарҙа яңы мәҙәниәт инфраструктуралары элементтары барлыҡҡа килһен өсөн шарттар булдырыуға; мәҙәниәт өлкәһендә урындағы һәм профессиональ берләшмә лидерҙарын асыҡлауға һәм уларҙың башланғыстарын тормошҡа ашырыу өсөн шарттар булдырыуға; төбәк һәм федераль мәҙәниәт учреждениелары һәм Рәсәйҙең бәләкәй ҡалалары һәм ауылдары араһында хеҙмәттәшлек һәм уҙаҡташлыҡ бәйләнештәрен үҫтереүгә; бәләкәй ҡалаларға һәм ауылдарға социаль-мәҙәни проекттар өлкәһендә иң яҡшы тәжрибәләрҙе трансляциялауға һәм тапшырыуға булышлыҡ итеүгә; бәләкәй ҡалаларҙың һәм ауылдарҙың мәҙәниәтен Рәсәйҙең мәҙәни ландшафтында мөһим һәм үҙенсәлекле итеп күрһәтеүгә йүнәлтелгән.
Конкурс өс номинация буйынса үтә: «Тормош киңлеге», «Йолалар һәм үҫештәр», «Мәҙәни поход».
Конкурстың дөйөм грант фонды — 50 000 000 һум.
Бөтә номинацияларҙа гранттарҙың суммаһы 150 000 алып 700 000 һумға тиклем үҙгәрә.
Заявкалар ҡабул итеү ваҡыты – 2014 йылдың 17 февраленән алып 16 апреленә тиклем.
Ойоштороусылар хәбәр итеүҙәренсә, йәшәп килгән традициялар менән эшләгән йәки ысын тарих урынында нигеҙләнгән тарих һәм мәҙәниәттең яңы традициялар формалаштырған проекттарға өҫтөнлөк күрһәтеләсәк. Традицион ижад формалары – кәсептәрҙә заманса мәҙәниәткә булышлыҡ итеүсе проекттарға айырыуса иғтибар бүленә.
Төбәк координаторҙары исемлеге менән конкурс тураһында положениены һәм заявка формаһын Елена һәм Геннадий Тимченконың Хәйриә фонды сайтында һәм Мәҙәниәт менеджерҙары ассоциацияһы сайтында табырға була.
Тулыраҡ мәғлүмәтте Волга буйы федераль округының төбәк координаторы Светлана Чапарина, (8482) 53-67-50 телефоны, svetach@fondtol.org электрон почтаһы аша белеп була.
Конкурс сәхифәләре «Бәйләнештә» шулай уҡ «Facebook»та бар.


text:
Декабрҙә төбәктә туғыҙ меңдән ашыу дүртенсе класс уҡыусыһы тикшереү эштәрен яҙа Фото: Андрей Старостин
Декабрҙә төбәктә туғыҙ меңдән ашыу дүртенсе класс уҡыусыһы тикшереү эштәрен яҙа
Декабрҙә төбәктә туғыҙ меңдән ашыу дүртенсе класс уҡыусыһы тикшереү эштәрен яҙа Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 26 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Быйылғы уҡыу йылынан алып Бөтә Рәсәй тикшереү эштәрен уҙғарыу башлана. Улар майҙың тәүге яртыһына планлаштырылған. Һынауҙа ҡатнашасаҡ 600 мең уҡыусының туғыҙ меңдән ашыуы — Башҡортостандан. Башҡортостан Мәғариф министрлығының дәүләт йомғаҡлау аттестацияһы һәм белем сифатын баһалау бүлеге етәксеһе Жанна Миникәева әйтеүенсә, математика һәм рус теле буйынса тикшереү эштәрен республикалағы 164 мәктәп уҡыусылары яҙа.
«Был Берҙәм дәүләт имтиханы форматы түгел. Дүртенсе класс уҡыусылары тикшереү эштәрен үҙҙәренең мәктәбендә яҙа, белемдәрен дә уҡытыусылары тикшерә. Быны йыллыҡ контроль эштәр һәм диктанттар менән сағыштырырға мөмкин», — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Жанна Миникәева.
Эштәрҙең өлгөһө махсус порталда баҫыласаҡ.
Артабан Бөтә Рәсәй тикшереү эштәрен һәр уҡыу йылы йомғаҡтары буйынса уҙғарыу ҡарала: 2016 йылда — 4 класс, 2017 йылда 4 һәм 5 кластар өсөн.


text:
Ер участкаларын бушлай хосусилаштырыу 2012 йылдың 1 ғинуарына тиклем оҙайтылды
Башҡортостан Парламенты 23 декабрҙәге пленар ултырышында, «Башҡортостан Республикаһында ер мөнәсәбәттәрен көйләү тураһында» Башҡортостан Республикаһы Законының 21-се статьяһына үҙгәрештәр индереү тураһында” БР Законын ҡабул итеп, республикала ер участкаларын һәм ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге ерҙәрҙе бер тапҡыр бушлай хосусилаштырыу сроктарын 2012 йылдың 1 ғинуарына тиклем оҙайтты.
БР ер һәм милек мөнәсәбәттәре министры Юлай Ильясов үҙ сығышында билдәләүенсә, 2006 йылдың 1 ғинуарынан 2010 йылдың 1 ғинуарына тиклем — «Башҡортостан Республикаһында ер мөнәсәбәттәрен көйләү тураһында» закон менән билдәләнгән ер участкаларын бушлай хосусилаштырыу осоронда — был хоҡуҡ менән 350 меңдән ашыу граждан файҙаланды. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер райондарҙа ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге ерҙәрҙән ер участкаһына дөйөм милексе хоҡуғында үҙ өлөшөн бер тапҡыр бушлай алыу хоҡуғына эйә булған граждандар, үҙҙәренә бәйле булмаған сәбәптәр арҡаһында, ер участкаларын хосусилаштыра алмай ҡалды. Был осорҙа 1500 самаһы кеше ер алыуға исемлеккә индерелде, әммә вәкәләтле органдар уларға ер участкаларын бушлай биреү тураһында тейешле ҡарарҙар ҡабул итмәне.
Ошо шарттарҙы иҫәпкә алып, республика Хөкүмәте ерҙәрҙе бер тапҡыр бушлай хосусилаштырыу сроктарын 2012 йылдың ғинуарына тиклем оҙайтыуҙы ҡараусы закон проектын парламент ҡарауына индерҙе.
Республика парламенты депутаттары закон проектын бер юлы өс уҡыуҙа ҡабул итте.