text:
Хөрмәтле атай-әсәйҙәр, уҡытыусылар, ҡәҙерле балалар! Яңы уҡыу йылы башланыу менән бергә мәктәптәрҙә туған телде өйрәнеү буйынса сетерекле һорауҙар килеп тыуҙы. Беҙ үҙебеҙҙең телебеҙҙе һаҡларға, яҡларға һәм белергә тейешбеҙ. Милли баҫмаларыбыҙ, шул иҫәптән «Йәншишмә»беҙ ҙә, был йәһәттән ярҙамсы, терәк булып торасаҡ. Ни тиһәң дә, донъяла башҡорт телендә балалар өсөн сыҡҡан берҙән-бер гәзит бит! Әйҙәгеҙ, бергә ҡалайыҡ, …
Continue reading ‘«Йәншишмә»һеҙ ҡала күрмәйек!’ »
Был юлы бәхет кемдәргә йылмайҙымы? Өфөләге республика инженер интернат-лицейы тәрбиәсеһе Клара Ғәйфуллинаға һәм Бөрйән районының Байназар ауылынан әүҙем яҙышып тороусы йәш авторыбыҙ Сәлимә Дәүләтшинаға. Сәлимәгә термо-көрөшкә эләкһә, Клара Дархан ҡыҙына – салат һауыттары йыйылмаһы. Башҡалар ҙа әүҙемерәк булһын ине. Бүләктәр уйнатыла башланы ғына. Әйҙәгеҙ, «Йәншишмә»гә яҙыла һалығыҙ ҙа квитанцияғыҙҙың күсермәһен редакциябыҙ адресына йәки гәзиттең электрон …
Continue reading ‘Аҙна һайын – отош’ »
Бығаса Бүздәк ауылында 4 балалар баҡсаһы бар ине. Яңыраҡ йәштәр күп йәшәгән яңы биҫтәлә лә тағы бер мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы асылды. «Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуҙың 100 йыллығына – 100 объект» проекты буйынса төҙөлдө ул.
Башҡортостанда һәләтле балалар өсөн йүнәлешле лицейҙар асыласаҡ. Был хаҡта республика Башлығы Рөстәм Хәмитовтың уҡытыусылар менән осрашыуында әйтелде. Илдең күп төбәктәрендә ошондай учреждениелар эшләй, беҙҙә лә бар, тик улар түләүле, тип белдерә педагогтар. Төбәк башлығы Мәғариф министрлығына мәсьәләне хәл итергә ҡушты. Бындай уҡыу йортона һәләтле уҡыусылар, төрлө олимпиада еңеүселәре алынасаҡ.
Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министры Ольга Васильева яңыраҡ бер интервьюһында физкультура дәрестәрендә уҡыусыларҙы һаулыҡтары буйынса төркөмдәргә бүлергә кәрәклеге тураһында белдерҙе. Уның әйтеүенсә, уҙған уҡыу йылында ил буйынса физкультура дәрестәрендә 211 баланың ғүмере өҙөлгән. Бынан һуң мәктәп табибы уҡытыусыға ҡайһы уҡыусының ниндәй һаулыҡ төркөмөнә ҡарауы тураһында хәбәр итергә тейеш. Ә баланың мөмкинлектәре тураһында белеп торғас, …
Continue reading ‘Һаулыҡты тикшергәс кенә’ »
Уҙған уҡыу йылы һөҙөмтәләре буйынса Рәсәйҙең иң яҡшы 500 мәктәбе исемлеге билдәләнгән. Уны Мәғариф һәм фән министрлығы, Мәскәүҙәге өҙлөкһөҙ математик белем биреү үҙәге төҙөгән. Башҡортостандан да 11 белем усағы инеүе ҡыуандыра. Баш ҡаланың 39-сы, 91-се гимназиялары йыл да лидерҙар рәтендә. Стәрлетамаҡтан 1-се гимназия, 1-се лицей, Октябрьскийҙан 2-се, 3-сө гимназиялар, Салауаттан 2-се гимназия, Нефтекаманан 1-се лицейҙар …
Continue reading ‘Ун бер мәктәп – иң-иңдәр иҫәбендә’ »
Республикабыҙҙа башҡорт теленән яңы дәреслектәр һәм уға ярашлы цифрлы технологиялар, дистанцион уҡытыу формаларын ҡулланып, методик комплекстар әҙерләнәсәк. Был хаҡта Республика көнөнә арналған тантаналы йыйылышта Башҡортостан етәксеһе Рөстәм Хәмитов белдерҙе.
Балаларҙы шәхес итеп үҫтереүгә, уларҙың телмәрен байытыуға күп көс һалабыҙ. Үҙ эшебеҙҙә яңы технологиялар, заманса алымдар ҡулланабыҙ. Ә эш тәжрибәбеҙ менән ҡала кимәлендә үткән семинарҙарҙа башҡалар менән дә уртаҡлашабыҙ.
Өфөлә йәшәүсе ейән-ейәнсәрҙәрем йәйге каникул башланыу менән беҙгә ҡунаҡҡа ҡайта. Был ваҡытта ауылда эш тауыҡ сүпләһә лә бөтөрлөк түгел – баҡса утау, бесән әҙерләү, ҡош-ҡорт ҡарау… Ә балалар – беҙҙең алмаштырғыһыҙ ярҙамсылар.
Былтыр «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!» байрамында күптән көтөлгән Ҡаҙмаш ауылы клубын киләһе йылға төҙөп бөтәсәктәрен әйткәйнеләр. Ниһайәт, ошо һүҙҙәр тормошҡа ашты!


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 265
НИКОЛО-БЕРЁЗОВКА УРТА МӘКТӘБЕ, Краснокама р‑нында урынлашҡан. 1869 й. 1 класлы земство мәктәбе булараҡ асыла. 1919 й. алып сиркәү-мәхәллә мәктәбе м‑н ҡушылғандан һуң берҙәм хеҙмәт мәктәбе (ҡара: Дөйөм белем биреү мәктәптәре), 1928 й. — крәҫтиән йәштәре мәктәбе, 1937 й. Касёв урта мәктәбе м‑н берләштерелгәндән һуң хәҙ. исемен һәм статусын йөрөтә (1972 й. Николо‑Берёзовка тулы булмаған урта мәктәбе м‑н берләштерелә). Китапханаһы, тарих‑тыуған яҡты өйрәнеү музейы, мед. һәм 2 компьютер кабинеты, тамаша һәм 2 спорт залы, оҫтаханалары (слесарлыҡ, ағас эше, тегеү), уҡытыу‑тәж. участкаһы бар. Урта мәктәпте 11 меңгә яҡын кеше тамамлаған (2013). Тамамлаусылар араһында В.М.Сюткин, Ф.Ә.Әғзәмов. Бында ш. уҡ П.И.Зенцов уҡыған, мәктәп музейында уға мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Э.М.Тимерова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 362
КАРДИОХИРУРГИЯ (кардио... һәм хирургия), хирургияның ҡан әйләнеше системаһы ағзалары ауырыуҙарын өйрәнеүсе һәм уларҙы диагностикалау, оператив дауалау ысулдарын эшләүсе бүлеге. Башҡортостанда 20 б. 30‑сы йй. уртаһында йөрәк яралары (Н.‑Ғ.Н.Байтирәков), 50‑се йй. башында ҡыҫыусы перикардит (А.К.Шипов), митраль стеноз (Н.Ғ.Ғатауллин) ваҡытында тәүге операциялар яһала. 1961 й. Өфөнөң 1‑се дауаханаһында торакаль хирургия бүлексәһе асыла, унда Ғатауллин етәкс. тыумыштан булған һәм тормошта барлыҡҡа килгән йөрәк етешһеҙлектәре, перикардит, йөрәктә ят есемдәр булғанда операциялар яһала башлай (Л.Г.Гранов, А.А.Легос, Р.Ф.Мөхәммәтрәхимов, В.М.Туймедов). 1972 й. Өфөнөң 6‑сы дауаханаһы (хәҙ. БДМУ клиникаһы) базаһында өлкә‑ара К. үҙәге асыла. 70‑се йй. уртаһында йөрәк ҡыуышлыҡтарын контраст тикшереү, зондлау алымдары (Р.Ш.Нурисламов), кардиостимуляторҙарҙы имплантациялау (Ғатауллин), гипотермия ярҙамында (Ғатауллин, Мөхәммәтрәхимов, Ф.Я.Яруллина) һәм яһалма ҡан әйләнеше шарттарында (Ғатауллин, Ю.Б.Ионис, В.А.Певцов, Яруллина) асыҡ йөрәккә операциялар яһау үҙләштерелә һәм практикаға индерелә; 90‑сы йй. эхокардио (Н.Р.Мәүлиева) һәм коронарография (В.С.Бузаев), аортокоронар шунтлау (А.А.Евсюков, В.В.Плечев, В.А.Сурков), коронар артерияларҙың ангиопластикаһы (Бузаев) ысулдары үҙләштерелә, йөрәккә операция яһағанда инфекцион өҙлөгөүҙәрҙе иҫкәртеү алымдары камиллаштырыла (Евсюков, Н.Ғ.Сибәғәтуллин, Сурков). 2001 й. өлкә‑ара К. үҙәге Башҡортостан йөрәк‑ҡан тамырҙары хирургияһы үҙәге итеп үҙгәртелә һәм Кардиология диспансеры базаһында эшләй башлай. Үҙәктә тыумыштан булған һәм тормошта барлыҡҡа килгән йөрәк етешһеҙлектәре, септик эндокардит (йөрәк клапандарын протезлау һәм пластикалау), кардиоаритмия булғанда (электрокардиостимуляторҙарҙы имплантациялау) операциялар эшләнә, диагностикалауҙа һәм ауырыуҙарҙы дауалауҙа рентгенохирургик ысулдар, ш. иҫ. йөрәктең ишемия ауырыуы булғанда коронар артерияларҙы стентлау һәм ангиопластика файҙаланыла. 2011 й. БР‑ҙа йөрәккә 3574 операция эшләнә, ш. иҫ. йөрәктең тыумыштан булған етешһеҙлегенә — 443, тормошта барлыҡҡа килгәненә — 342, йөрәк ритмдары боҙолғанда — 816, йөрәктең ишемия ауырыуы булғанда — 476 (ш. иҫ. аортокоронар шунтлау — 556, коронар артериялар ангиопластикаһы — 1376). Операцияларҙың дөйөм һанынан 1130‑ы — асыҡ йөрәккә, 1126‑һы яһалма ҡан әйләнеше шарттарында эшләнә.
Әҙәб.: Плечев В.В., Козленко Р.П. Очерки сердечно‑сосудистой хирургии. Уфа,2002.
Н.Ғ.Ғатауллин
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Тәрәуих намаҙын уҡыуҙың хасийәттәре
ТӘРӘҮИХ НАМАҘЫН УҠЫУҘЫҢ ХАСИЙӘТТӘРЕ
Хәҙрәти Ғәли раҙиаллааһынан риүәйәттер: - Рамаҙан айында уҡылған тәрәүих намаҙының фазиләттәре:
БЕРЕНСЕ КИСТӘ бер мөъмин тәрәүих намаҙын уҡыһа — ярлыҡаныр уның барлыҡ гонаһтары. Аллаһы Сүбехәнә үә Тәғәлә һинең ғәмәлдәреңде ҡабул итеп, өмөт иткән дәүләткә ирештерер һәм гонаһтарыңды ярлыҡар.
ИКЕНСЕ КИСТӘ УҠЫҺА — Хаҡ тәғәлә хәҙрәттәре әсәһенең һәм атаһының гонаһтарын ярлыҡар.
ӨСӨНСӨ КИСТӘ УҠЫҺА — фәрештәләр әйтерҙәр: «Йә мөъмин! Аллаһ Тәғәлә һинең ғибәҙәтеңде ҡабул итеп, гонаһтарыңды ғәфү- мәғфирәт итте», -тип.
ДҮРТЕНСЕ КИСТӘ УҠЫҺА — Тәуратты, Инжилды, Забурҙы, Ҡөрьәнде хәтем ҡылған сауап булыр (хәтем- китапты тулыһынса уҡып сығыу).
БИШЕНСЕ КИСТӘ УҠЫҺА — Мәккә- Мәҙинәлә Хәрам һәм Аҡса мәсеттәрендә намаҙ уҡыған сауабы бирелер.
АЛТЫНСЫ КИСТӘ УҠЫҺА — Бәйтелмәғмүрҙе тәүаф ҡылған сауабы яҙылыр һәм уның һәр ташы ул мөъмин өсөн ярлыҡауҙы өҫтәр (теләр).
ЕТЕНСЕ КИСТӘ УҠЫҺА — Муса ғәләйһиссәләм Фирғәүен менән һуғыш ҡылғандағы сауабы бирелер.
ҺИГЕҘЕНСЕ КИСТӘ УҠЫҺА — Бәйғәмбәребеҙ менән Бәдер Һуғышында бергә булған кеүек булыр.
ТУҒЫҘЫНСЫ КИСТӘ УҠЫҺА — Дауыт ғәләйһиссәләм менән бергә ғибәҙәт ҡылған сауабы булыр.
УНЫНСЫ КИСТӘ УҠЫҺА — донъя һәм әхирәттә сәләмәт булыр барса ҡурҡыуҙарҙан.
УН БЕРЕНСЕ КИСТӘ УҠЫҺА — Ҡабул булған сөннәт хәжәтенең сауабы бирелер.
УН ИКЕНСЕ КИСТӘ УҠЫҺА — сиратты йылғыр кеүек үтер.
УН ӨСӨНСӨ КИСТӘ УҠЫҺА — Бәйтелмүҡаддәсте бина ҡылған сауабы бирелер.
УН БИШЕНСЕ КИСТӘ УҠЫҺА — хәжәте үтәлер, доғаһы ҡабул булыр, әхирәттә дәрәжәләр бирелер.
УН АЛТЫНСЫ КИСТӘ УҠЫҺА — донъянан үткәндә һәм ҡиәмәттә кәлимә һәм таибәне әйтер: «Ләә иләһәә илләллааһү Мүхәммәдәр расулүллааһ» тип.
УН ЕТЕНСЕ КИСТӘ УҠЫҺА — йәннәти Әғләлә урынын- күрмәйенсә донъянан китмәҫ.
УН ҺИГЕҘЕНСЕ КИСТӘ УҠЫҺА— шәһиттәр һәм һуғыш ҡылыусыларҙың сауаптары кеүек әжер бирелер.
УН ТУҒЫҘЫНСЫ КИСТӘ УҠЫҺА — донъяла һәм әхирәттә ярҙамсы булыр.
ЕГЕРМЕНСЕ КИСТӘ УҠЫҺА — Пәйғәмбәребеҙҙе төшөндә күрмәйенсә донъянан сыҡмаҫ.
ЕГЕРМЕ БЕРЕНСЕ КИСТӘ УҠЫҺА — Ер һәм күктәге фәрештәләр уны ярлыҡауҙы өҫтәрҙәр(теләрҙәр) һәм Аллаһының ризалығын табыр.
ЕГЕРМЕ ИКЕНСЕ КИСТӘ УҠЫҺА — Мүхәммәд Мостафа салләллааһү ғәләйһи үәссәлләм өммәтендәге етемдәрҙе һәм ҡолдарҙы ризыҡ биреп туйҙырған сауабы бирелер.
ЕГЕРМЕ ӨСӨНСӨ КИСТӘ УҠЫҺА— Мүхәммәд Мостафа салләллааһү ғәләйһи үәссәлләм өммәтендәге тотҡондарҙы азат иткән кеүек булыр.
ЕГЕРМЕ ДҮРТЕНСЕ КИСТӘ УҠЫҺА — китабы (ғәмәл дәфтәре) уң яҡтан бирелер.
ЕГЕРМЕ БИШЕНСЕ КИСТӘ УҠЫҺА — үлем фәрештәһе күркәм сүрәттә килер, йәннәт менән һөйөнөс биреп йәнен алыр.
ЕГЕРМЕ АЛТЫНСЫ КИСТӘ УҠЫҺА — үлгәндә Аллаһы Тәғәләнең ярҙамы менән фәрештәләр шайтан хәйләһенән һаҡларҙар.
ЕГЕРМЕ ЕТЕНСЕ КИСТӘ УҠЫҺА — Аллаһы Тәғәләнең әмере менән йәһәннәм ҡапҡаһы бикләнер.
ЕГЕРМЕ ҺИГЕҘЕНСЕ КИСТӘ УҠЫҺА — Аллаһы Тәғәлә ожмах һаҡсыларына әйтер: «Ожмах ҡапҡаларын ас! Теләһә ҡайһыһына керһен», — тип.
ЕГЕРМЕ ТУҒЫҘЫНСЫ КИСТӘ УҠЫҺА — Әйүп ғәләйһиссәләм ауырыуына сабыр иткән сауапты бирер һәм гонаһтары ярлыҡайыр.
УТЫҘЫНСЫ КИСТӘ УҠЫҺА — Аллаһы Тәғәләнең әмере менән Ғәрш аҫтында бер мөнәди ҡысҡырыр: Тәрәүих уҡығандар тамуҡтан ҡотолмошта, өмөт иткән ожмахтарына һәм дидарын күреү дәрәжәһенә ирештеләр.
Аллаһы Тәғәләнең ололоғо менән ант итеп әйтә: «ул ҡолдарҙы ғәфү иттем тип, тамуҡҡа төндәрен харам иттем», — тип. Унан һуң Аллаһы Тәғәлә бойорор: шуларҙың һәр ҡайһыһы өсөн: кәрәк ир, кәрәк ҡатын булһын, барыһының ҡулына ышаныс ҡағыҙы яҙып бирергә йәһәннәмдән ҡотолғанлыҡҡа һәм сиратты тиҙ үтеүгә һәр кем ихлас менән уҡыһа тәрәүих намаҙын, шикһеҙ был сауаптарға ирешер. Әмин.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 05.06.2016 в 22:48, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Күренекле яҙыусы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Рәшит Солтангәрәйев «Хамбал»
Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы Олег Ханов уҡый, 1990 йылғы яҙма.
Ғаян Лоҡманов «Минең ҡәйнәм».
Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Ғәлимнур Бикбулатов уҡый, 1983 йылғы яҙма.
Түләк Ғирфанов «Фәйрүзә»
Рәсәйҙең, Башҡортостандың һәм Татарстандың халыҡ артисткаһы Нурия Ирсаева уҡый, 2009 йылғы яҙма.
Мостай Кәрим «Ҡарғалар хөкөмө»
Башҡортостандың халыҡ артисткаһы Нурия Ирсаева уҡый, 2009 йылғы яҙма.
“Мин тынлыҡты тыңланым”. Авторы Фәрзәнә Аҡбулатова. БР атҡаҙанған артистары Альберт Шәйхетдинов менән Рәмилә Сәлимгәрәйева уҡый. 2000 йылғы яҙма.
“Ҡараҡ”. Авторы Сабир Шәрипов. Башҡортостандың халыҡ артисы Яруллин Хамит укый, 1990 йылғы яҙма.
- « БЕРЕНСЕ БИТ
- ‹ АЛДАҒЫ БИТ
- …
- 144
- 145
- 146
- 147
- 148
- 149
- 150
- 151
- 152
- …
- КИЛӘҺЕ БИТ ›
- ҺУҢҒЫ БИТ »
Комментарий
минең шәхси фекерем
Ҙур ҡыҙыҡһыныу менән Әхмәр Үтәбайҙың, Дамир Шәрәфетдиновтың хикәйәләрен тыңлап сыҡтым. Тағы ла Әмир Әминев оҡшай. Һуңғы йылдарҙа Мөнир Ҡунафин үҙен ярайһы оҫта прозаик булараҡ күрһәтте. Башҡорт әҙәбиәтенең бөгөнгө йөҙөн билдәләгән әҙиптәр бына улар инде, тип иҫәпләйем. "Ашҡаҙар"ҙа уларҙың тауышын йышыраҡ ишетке килә, был үтенес тип әйтәйемме, минең шәхси фекерем инде. Уңыштар теләйем егеттәргә лә, һеҙҙең журналистарға ла. Өфөнән Айҙар ағай Хәсәнов.
"Йәннәт баҡсаһы"н көтөп алып тыңланым
Рамаҙан айын бик матур әҫәр менән башлап ебәрҙегеҙ! Гүзәл Ситдиҡованың "Йәннәт баҡсаһы"н көндән-көн көтөп алып тыңланым. Уҡыған актрисаһы Илсөйәр Ғизетдинованың да тауышы яғымлы.
Мин дә тынлыҡты тыңланым
Хөрмәтле "Ашҡаҙар" радиоһы коллективына Фәрзәнә һеңлекәш Аҡбулатованың "Мин тынлыҡты тыңланым" исемле хикәйәһе өсөн айырым рәхмәт әйткем килә! 3 сығарылышты ла көтөп алып тыңланым. Көслө тәъҫир ҡалдырҙы әҫәр. һеҙҙән тағы ла ҡыҙыҡлы сығарылыштар көтөп ҡалабыҙ, эшегеҙҙә уңыштар теләйбеҙ. Өфөнән Әсмә апайығыҙ Әхмәтшина.
Китап уҡырға ваҡыт та аҙ,
Китап уҡырға ваҡыт та аҙ, мөмкинлектәр ҙә сикле ваҡытта йәшәйбеҙ. Ашҡаҙар каналындағы Сәсмәүер, Илһам рубрикалары минең кеүектәр өсөн махсус әҙерләнгәндәй. Спектаклдәрегеҙ бик ҡыҙыҡлы. Тик яңылары һирәк. Театр премьералары тураһында бик ылыҡтырғыс итеп һөйләйһегеҙ, беҙҙең дә күрге килеп китә, тик Өфөгә сығып китеү мөмкинлеге һирәк тейә. Театрҙар хәҙер гастролгә лә йыш сыҡмай, шикелле. Яңы йылдан тағы ниндәй тапшырыуҙар менән шатландырырға уйлайһығыҙ зауыҡлы тыңлаусыларығыҙҙы. Яңылыҡтар көтөп, Зөфәр.


text:
Ауыл эшсәндәренә - наградалар
28 ноября 2016 йыл | Уңғандарыбыҙ
Ауыл хужалығы тармағында оҙаҡ йылдар намыҫлы эшләгәне өсөн һәм Ауыл хужалығы һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө айҡанлы Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы министрлығының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнделәр:
Бирешмәгән ул тормош һынауҙарына
28 ноября 2016 йыл | Хаттар
Аҡташ ауылында йәшәгән оло йәштәге әбей-бабайҙар, апай-еңгәләр тураһында яҙып үтергә теләйем. Әле генә тормош еңелләште. Элекке ауыр замандарҙа бик йонсоп йәшәгән ололар. Эш күп булған, сөгөлдөр, бәрәңге эшкәртеү һәм башҡаһы, тик барыһы ла ҡул көсө менән башҡарылған. Ирҙәр тауҙа ҡуна ятып мал ҡарағандар.
Урыны түрҙә - тәхетле
28 ноября 2016 йыл | Хаттар, Йәмғиәт
Бала һәм әсә. Бер-береһенә иң ҡәҙерле, иң яҡын кешеләр. Әсә өсөн бала иң ғәзиз йән. Бала өсөн дә үҙ әсәһе изге.
Барыбыҙға ла билдә-ле: донъя көткәндә тырышлыҡ кәрәк. Бигерәк тә әсә кешегә ауыр ҙа, яуаплы ла бурыс йөкмәтелгән – бала бағыу. Сабыйын тыуҙырыу менән ул уны тәрбиәләй башлай: үҫтерә, уҡыта, әхлаҡ-иман юлын күрһәтә.
Дөрөҫөн әйткәндә, ғүмере буйы бала тип өҙгәләнеп йәшәй, йәнен дә йәлләмәй.
Барыбыҙға ла билдә-ле: донъя көткәндә тырышлыҡ кәрәк. Бигерәк тә әсә кешегә ауыр ҙа, яуаплы ла бурыс йөкмәтелгән – бала бағыу. Сабыйын тыуҙырыу менән ул уны тәрбиәләй башлай: үҫтерә, уҡыта, әхлаҡ-иман юлын күрһәтә.
Дөрөҫөн әйткәндә, ғүмере буйы бала тип өҙгәләнеп йәшәй, йәнен дә йәлләмәй.
Гүзәлдәрҙән-гүзәл әсәйҙәр
28 ноября 2016 йыл | ---
Шундай кешеләр була, улар янында тыныс, рәхәт, күңел илаһи бер һиллек менән тула. Ундай кешеләрҙең бар булмышы йәмдән, йылылыҡтан тора.
Тап шундай ҡатын-ҡыҙҙар "Ханым” клубын йәмләй. Йәш ҡыҙҙарҙай етеҙ, тәмле телле, асыҡ йөҙлө, йомшаҡ күңелле бер төркөм ҡатындар беҙҙең клубҡа әүҙем йөрөй.
Тап шундай ҡатын-ҡыҙҙар "Ханым” клубын йәмләй. Йәш ҡыҙҙарҙай етеҙ, тәмле телле, асыҡ йөҙлө, йомшаҡ күңелле бер төркөм ҡатындар беҙҙең клубҡа әүҙем йөрөй.
1 декабрь - Бөтә донъя СПИД-ҡа ҡаршы көрәш көнөСирҙән һаҡ булығыҙ
28 ноября 2016 йыл | Һаулыҡ һаҡлау
ВИЧ-инфекция – кешенең иммунодефицит вирусы тыуҙырған инфекциялы хроник сир. Вирус, организм күҙәнәктәренә эләгеп, иммун системаһын ҡаҡшата, үҙәк нер-вы системаһы эшмәкәрлеген боҙа. ВИЧ-инфекция йөрөтөүсе тәүге мәлдә сирләүен белмәҫкә лә мөмкин, сөнки ауырыу оҙаҡ ваҡыт үткәс кенә үҙен һиҙҙертә башлай.
СПИД – сирҙең һуңғы стадияһы, ул ваҡытта кеше организмы бөтә ауырыуҙарға ҡаршы тороусанлығын юғалта, эске органдары зарарлана.
СПИД – сирҙең һуңғы стадияһы, ул ваҡытта кеше организмы бөтә ауырыуҙарға ҡаршы тороусанлығын юғалта, эске органдары зарарлана.


text:
- Подробности
- Просмотров: 225
САРУА ҠАЛАСЫҒЫ, иртә тимер быуат һәм иртә Урта быуаттар археологик ҡомартҡыһы. Бөрө р‑ны Саруа а. көньяҡҡа табан 3,5 км алыҫлыҡта убалы теҙмә армытында урынлашҡан. 1959 й. Н.А.Мәжитов тарафынан асыла һәм өйрәнелә, 1988 й. Б.Б.Агеев, 1990 й. Т.И.Останина тикшерә. Ҡаласыҡ ялан яғынан ур (оҙонлоғо 120 м, киңлеге яҡынса 30 м, бейеклеге 6 м) һәм соҡор (тәрәнлеге яҡынса 2 м, киңлеге 10 м), морон яғынан 2 ур (бейеклеге 2 м, 4 м) м‑н уратып алынған. Керамика Бахмут мәҙәниәте, Пьяный Бор мәҙәниәте һауыттарынан ғибәрәт. Ҡомартҡы материалдары Милли музейҙа һаҡлана.
В.В.Овсянников
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 538
ҒИБӘҘУЛЛИН Миңлетаһир Ғибәҙулла улы [башҡа мәғлүмәттәр б‑са, Ғибәҙәтов Таһир Ғибәт улы; 29.12. 1898, Өфө губ. Златоуст өйәҙе Абзай а. (БР‑ҙың Ҡыйғы р‑ны) — 19.4. 1982, шунда уҡ], әкиәтсе. Беренсе донъя, Граждандар һуғышында, Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы. Троицк мәҙрәсәһендә уҡыған. Ғәрәп, фарсы телдәрен белгән. Тыуған ауылында йәшәгән һәм эшләгән. Ғ. нәфис һүҙ оҫтаһы була, легендалар, риүәйәттәр, хәтирәләр һәм өгөт-нәсихәтле әкиәттәр һөйләй. 1970‑се йй. Ә.М.Сөләймәнов унан 30‑ға яҡын әҫәр яҙып ала, уларҙың ҡайһы берҙәре “Башҡорт халыҡ ижады”, “Башҡорт халыҡ ижады” (урыҫ телендә) йыйынтыҡтарына ингән. 1937 й. репрессиялана (1947 й. тиклем төрмәлә була). 1989 й. аҡлана.
Әҙәб.: С ө л ә й м ә н о в Ә.М. Тормош-көнкүреш әкиәттәре (жанр үҙенсәлектәре). Өфө, 1990; С у л е й м а н о в А.М. Башкирские народные бытовые сказки: сюжетный репертуар и поэтика. М., 1994.
Ә.М.Сөләймәнов
Тәрж. Л.Н.Абдрахманова


text:
- Подробности
- Просмотров: 436
ИКЕНСЕ БАШҠОРТ УҠСЫЛАР ДИВИЗИЯһЫ, 1918 й. 13 авг. Башҡорт хәрби шураһы бойороғо б‑са Ырымбур ҡ. 2‑се Башҡорт пехота див. булараҡ ойошторола. Див. 1‑се, 4‑се Башҡорт пехота полктары инә. Халыҡ армияһы составында була. Сент. Башҡорт айырым корпусына инә. 1918 й. 21 окт. Рәсәй армияһының Юғары баш командующийы штабы нач. ген.‑лейт. С.Н.Розанов бойороғо б‑са таратыла. Бөтә частары ла Беренсе Башҡорт уҡсылар дивизияһына ҡушыла. Башҡорт ғәскәре штабы бойороғо б‑са 1919 й. 9 ғин. И.Б.у.д. итеп тергеҙелә, составына Ғ.С.Иҙелбаев ис. 2‑се Башҡ. кавалерия полкының 4 эскадроны, Ә.М.Ҡарамышев ис. 1‑се Башҡ. кавалерия полкы, 5‑се, 6‑сы Башҡ. уҡсылар полктары инә. Айырым Ырымбур армияһы (ҡара: Ырымбур армияһы) составында була. Башҡ. ғәскәре командующийы Ә.Ә.Вәлидов бойороғо б‑са 1919 й. 26 ғин. яңы ойошторолған Башҡорт корпусы составына инә. Граждандар һуғышы осоронда див. полктары Екатеринбург (1918 й. авг.), Верхнеурал (июль—авг.), Орск (сент.), Аҡтүбә (окт.—нояб.), Стәрлетамаҡ (1918 й. дек. — 1919 й. февр.) фронттарында алыштарҙа ҡатнаша. 1919 й. февр. Башҡорт хөкүмәте һәм ғәскәрҙәре Совет респ. яғына сыҡҡандан һуң таратыла. Див. нач.: подполковник А.Емельянов (1918 й. авг.—окт.), поручик Набоков (1919 й. ғин. алып), штабс‑капитан Ә.Ғәбиҙуллин (1919 й. февр.).
Р.С.Таймаҫов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 489
ДЕНИТРИФИКАЦИЯ (дe... һәм нитрификация), азоттың окисланған берләшмәләренең (нитраттар, нитриттар) — молекуляр азот, ҡайһы берҙә уның оксидтары хәленә кире ҡайтыу микробиол. процесы. Д. факультатив анаэробтар булған бактерияларҙың тереклек итеүе һөҙөмтәһендә, ирекле кислород булмағанда тормошҡа ашырыла. Д. ситләтелгән Д. (уның барышында нитраттар аммоний тоҙҙары, аминдар йәки амидтар м‑н үҙ‑ара тәьҫир итешә) айыралар. Д. насар аэрация, тупраҡтың юғары дымлылығы һәм унда нитраттарҙың һәм органик берләшмәләрҙең етерлек күләмдә булыуы булышлыҡ итә. Д. һөҙөмтәһендә атмосфераға йыл һайын 300 млн т ашыу молекуляр азот бүленеп сыға. Д. — тупраҡтың һөрөлә торған ҡатламында азоттың юҡҡа сығыуының төп сәбәбе. 1970—90 йй. Д. активлығын өйрәнеү һәм тупраҡта (ш. иҫ. антропоген йоғонто кисергән) денитрификаторҙарҙың (Pseudomonas fluorescens, Micrococcus denitrificans, Achromobacter stutzeri һ.б.) һанын билдәләү Биология институтында (М.Н.Буранғолова, И.А.Мазилкин, И.Ҡ.Хәбиров, Ф.Х.Хәзиев), Башҡорт дәүләт университетында (Н.Ә.Кирәева), Аграр университетта (Н.М.Нурмөхәмәтов) үткәрелә.
Әҙәб.: Киреева Н.А., Водопьянов В.В., Мифтахова А.М. Биологическая активность нефтезагрязнённых почв. Уфа, 2001; Нурмухаметов Н.М. Биологические пути повышения эффективного плодородия почв. Уфа, 2001.
Н.Ә.Кирәева
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Географик атлас
Географик атлас — альбом йәки китап рәүешендә эшләнгән һәм билдәле системаға һалынған географик карталар йыйынтығы.
Йөкмәткеһе
Географик атлас төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Биләмәләр буйынса — донъя, ҡитғалар, илдәр һәм башҡа төр атластар
- Йөкмәткеһе буйынса — дөйөм географик, тематик, комплекслы
- Тәғәйенләнеше буйынса — уҡыу, фәнни-белешмә, туристик, юл һ.б. атластар.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй буйынса[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
17 быуат аҙағында — 18 быуат башында, территорияларҙы системалы географик тикшеренеүҙәргә бәйле, Рәсәйҙең айырым төбәктәре һәм киң райондарының һыҙмалары, карталары барлыҡҡа килә. Шуларҙың береһе булып тәүге Рәсәй атласы — С.У.Ремезовтың 23 картанан торған «Себер һыҙма китабы»[1] тора. 1734 й. И.К.Кириловтың 37 картанан торған «Бөтә Рәсәй империяһы атласы»[2] баҫыла. 1744 й. Ырымбур экспедицияһының (1734—44) геогр. бүлеге 1 ген. һәм 11 шәхси картанан торған «Ырымбур губернаһы атласың»[3] төҙөй. Карталар төньяҡ киңлектең 39° алып 59° тиклем һәм көнсығыш оҙонлоҡтоң 48° алып 67° тиклем ятҡан биләмәһен күрһәтә.
И.Красильниковтың «Ырымбур губернаһы һәм уның менән сиктәш урындарҙы сағылдырған географик ландкарталар һәм һыҙмалары»[4] беренсе төбәк атласы булып тора. Уралда тау сәнәғәте үҫешенә бәйле, «Заводтар атласы»[5] төҙөлә, уға дөйөм һәм ҡайһы бер заводтарҙың тирә-яҡтары күрһәтелгән карталар ингән.
Башҡортостан буйынса[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҙрисиҙең «торама өлкәләр» карталары (1154 й. төҙөлгән) Башҡортостан һәм уның биләмәһендәге географик объекттарҙы сағылдырған иң тәүге карталар йыйынтығы булып тора. А.Крескестың 8 картанан торған Каталония донъя атласы (1375—77) — йылғалар буйындағы биләмәләр географияһы тасуирламаһын яҡтыртҡан атластарҙың береһе. Карталарға Волга йылғаһы индерелгән, Кама йылғаһы буйындағы башҡорт тораҡтары күрһәтелгән. 16—17 быуаттарҙа сыҡҡан Көнбайыш Европа атластарында Башҡортостан «Башҡорттар», «Башҡорт урҙаһы», «Башҡортостан, йәғни башҡорттар иле» исемдәре менән бирелгән, ҡайһы бер географик объекттар һәм гидрографик селтәр аныҡ сағылдырылған. М.Вальдзеемюллерҙың (1516) 12 картанан һәм А.Ортелияның (1570) 70 картанан торған «Донъя театры» («Театр Мира») атластарында, П.Планкиустың 18 битле донъя картаһында (1592), ҡулъяҙма француз атласының «Себер һәм Оло Тартарияның генераль картаһы»нда («Генеральная карта Сибири и Большой Тартарии»), Г.Меркаторҙың (1595; 107 картанан тора), К.Лоттерҙың (1770) һ.б. атластарҙа Урал тауҙары (ҡайһы берҙәрендә — Төньяҡ һәм Көньяҡ Урал), Ағиҙел, Кама, Таналыҡ, Тубыл, Урал, Һаҡмар, Һамар, Ырғыҙ, Әй һ.б. йылғалар күрһәтелгән.
50‑се йылдар аҙағынан республикаларҙың, крайҙарҙың һәм өлкәләрҙең комплекслы фәнни-белешмә атластарын төҙөү эштәре яңынан башлана. 1976 йылда «Башҡорт АССР‑ы атласы» («Атлас Башкирской АССР»), 1992 йылда «Башҡортостан Республикаһы атласы» («Атлас Республики Башкортостан»), 1999 йылда ««Башҡортостан Республикаһы» дөйөм географик төбәк атласы» («Общегеографический региональный атлас «Республика Башкортостан»»), 2001 йылда башланғыс класс уҡыусылары өсөн «Башҡортостан Республикаһы атласы» («Атлас Республики Башкортостан»; 2003 йылда — башҡорт телендә), 2004 йылда ««Башҡортостан Республикаһы. Өфө» автомобиль атласы» («Автомобильный атлас «Республика Башкортостан. Уфа»»), 2005 йылда «Башҡортостан Республикаһы атласы» («Атлас Республики Башкортостан»), 2007 й. «Башҡортостан Республикаһының тарихи-мәҙәни энциклопедик атласы» («Историко-культурный энциклопедический атлас Республики Башкортостан») донъя күрә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Географик атлас // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Салищев К.А. Картоведение / Салищев К.А. – Москва: издательство московского университета, 1990. – 400 с.
- Виноградов Н. В. Карты и атласы / Под ред. проф. М. С. Боднарского и инж. М. П. Мурашова. — М.; Л.: 1941. — 192 с., ил., карт.
- Сваткова Т. Г. Атласная картография. Учеб. пособие. — М.: Аспект Пресс, 2002. — 208 с.
- Кусов В. С. Памятники отечественной картографии. — М.: 2003. — 146 с.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Атлас: тематик медиа-файлдар


text:
Был яҙма Баймаҡ районы Күгиҙел ауылында йәшәүсе Вилүр Мәүлитов һәм уның ейәнсәре Нурияның үҙ-ара һөйләшеүҙәренә шаһит булғандан һуң яҙылды.
– Олатай, һин мине яратаңмы?
– Эй, ҡолонсағым, матурым, һиндәй ҙә аҡыллы, һиндәй ҙә матур баланы яратмай буламмы?
– Олатай, мине тағы бейетәңме?
– Әйҙә, балам, әйҙә! Баянда уйнайыммы, ҡурайҙамы?
– Ә баянда, ҡурайҙа тик бейеү көйҙәрен генә уйнап буламы?
– Һин яратҡан бейеү көйҙәрен дә, шаян көйҙәрҙе лә, оҙон көйҙәрҙе лә.
– Ә баянда уйнарға ҡасан өйрәндең?
– Нурия ҡыҙым, ҡалай һорауҙарың күбәйгән. Эй, үҫкәнем минең! Улай булғас, әйҙә, тыңла, һорауҙарыңа яуап бирәйем.
Нурия йәһәт кенә олатаһының тубығына менеп ултыра. Их, ниндәй рәхәт икән олатайлы булыу! Ҡурсалаусы ла, кәңәшсе лә, яҡлаусы ҡалҡан да ул. Ҡыҙ олатаһының ҡояшҡа янған битенән, шырт сәсенән һыйпай. Тегеһе лә яуапһыҙ ҡалмай, кескәй генә ейәнсәрен ҡосаҡлап, тағы бер яратып ала ла алыҫ үткәндәргә алып китә.
– Минең дә һинең кеүек бәләкәс кенә, һәр нәмәнән ҡыҙыҡ табып көлгән, һәр нәмәгә шатланған бәхетле сабый сағым булды. Тап бына һинең һымаҡ ҡыҙыҡһыныусан, һәр нәмәне белергә теләгән шуҡ малай инем. Беҙ ғаиләлә күмәк бала үҫтек. Туғандар үҙ-ара татыу йәшәнек.
– Ә ғаилә нисегерәк була, олатай?
– Улмы? Бына һинең атайың – Таһир, әсәйең – Лилиә, уларҙың кескәй ҡошсоҡтары, шатлыҡтары – һин, Зифа өләсәйең менән мин. Барыбыҙ бергә – ғаилә. Тағы ла Баймаҡ ҡалаһында йәшәүсе Әлфиә өләсәйең, Мирза олатайың бар. Улар инде айырым ғаилә тип атала. Ә бөтәһен бергә ҡушһаң, туғандар була. Ғаиләләр, туғандар үҙ-ара татыу, дуҫ булырға тейеш. Һинең туғандарың күп. Улар ҙур һәләткә эйә.
– Ә һәләт нимә була?
– Кешеләр был донъяға бер-береһенә оҡшаш сифаттар менән тыуа. Таланттары ла, йәшәү шарттары ла бер төрлөрәк, әммә араларында айырым һәләткә эйә булғандары ла бар. Берәүҙәр – шиғыр, икенселәр көй яҙа, өсөнсөләр һүрәт төшөрә, кемдер бейеүгә, ҡайһылары үҙәгеңде өҙөр моң ижад итерлек һәләткә эйә. Ә мине, Баймаҡ районы Күгиҙел ауылында йәшәүсе олатайың Вилүр Шәкирйән улы Мәүлитовты, һәүәҫкәр композитор тип йөрөтәләр. Сөнки көйҙәр яҙам. Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты ла булдым. Бигерәк тә тыуған яҡ, мөхәббәт, патриотик рух менән һуғарылған йырҙар күңелемә яҡын. Киләсәктә тыуған ергә, Тыуған илгә арналған йырҙарымдан тупланған аудиодиск сығарырға уйлайым.
– Мин дә ҙур үҫкәс, һинең кеүек булғым килә. Йырҙар яҙырмын, баянда, ҡурайҙа уйнармын.
– Эй, аҡыллым, минән дә яҡшыраҡ, шәберәк булырһың.
– Әйҙә, тағы ла бейетеп ал, олатай.
– Бейетәм, балам, бейетәм! Әле үҙебеҙҙең Билал мәктәбендә балаларҙы ҡурай, баян серҙәренә өйрәтәм. Яҙған йырҙарымды ла йырлайҙар. Үҫә төшкәс, һине лә барыһына өйрәтермен. Әлегә бейе әле, ҡыҙым, бейе.
Олатайҙың күҙҙәре йәшләнгәндәй булды. Уйҙары йәнә алыҫ үткәндәренә алып китте. Күҙ алдына берсә ҡурайҙа һыҙҙырып уйнаған, берсә осоп йөрөп бейегән балалары килде. Ҡасан ғына улар ҙа: «Атай, атай, беҙҙе бейетәңме, ҡурайҙа, баянда ҡасан өйрәтәң?» – тигән һүҙҙәре менән артынан ҡалмай торғайны.
Бөгөн Нурия ейәнсәренең уларҙың һүҙҙәрен ҡабатлап йүгереп йөрөгәнен күреп, йылмайып алды. Тормош дауам итә, Мәүлитовтарҙың династияһы ла йәшәй.
Райхана БУЛАТОВА, китапханасы.
Баймаҡ районы, Билал ауылы.


text:
“Атайым менән йәшәргә теләйем!”
Бала... Донъялағы иң ғәзиз, иң яҡын йән эйәһе. Үкенескә ҡаршы, арабыҙҙа ошо гонаһһыҙ сабыйҙарға хыянат иткән, уларҙың тормошон кескәй саҡтан тамуҡҡа әйләндергән ата-әсәләр, өләсәй-ҡартатайҙар бар.
Район хакимиәтенең балиғ булмағандар эше һәм балаларҙың хоҡуғын яҡлау буйынса комиссияһы үҙенең ултырышына насар йәшәгән, эскелеккә һабышҡан кешеләрҙе саҡырып, уларҙың улдарының һәм ҡыҙҙарының яҙмышын хәл итә. Сираттағы шундай сара Аҡморонда үтте. Уның эшен район хакимиәте башлығы урынбаҫары И.М. Йәндәүләтов етәкләне. Комиссияла 6 ғаиләлә тәрбиәләнгән балаларҙың яҙмышы хәл ителергә тейеш ине. Әлбиттә, был кешеләрҙе ғаилә тип атауы бик ауыр.
Тәүге булып башланғыс кластарҙа уҡыған ейәнен тәрбиәләгән өләсәйҙең эше ҡаралды. Уның 32 йәшлек ҡыҙы әсәлек хоҡуғынан күптән мәхрүм ителгән. Ҡатын әсәһе һәм балаһы менән бергә йәшәргә тейеш булмаһа ла, өйҙән сығырға теләмәй. Ул йыш ҡына йортҡа әшнәләрен йыя, эскелек ойоштора. Балаһын ғына түгел, әсәһен дә туҡмауҙан тартынмай. “Бер һүҙ ҙә әйтә алмайым, осора һуға ла ҡуя”, – тине оло йәштәге ҡатын илап.
Әммә урындағы балиғ булмағандар эше буйынса комиссия ағзалары әйтеүенсә, бәлә баланың әсәһе генә түгел, ә өләсәй кешенең дә эсеүендә. “Ул айыҡ булғанда бала ла ҡараулы, дәрестәрен дә бергә әҙерләйҙәр. Эсһә – туҡтай алмай, малайҙың яҙмышы өсөн борсолабыҙ”, – тине ауылдаштары.
Борсолорлоҡ та шул: өләсәй эскән саҡта өйҙөң ҡото китә, бала ас йөрөй. Ҡатындарҙың шешәләштәре малайҙы ла юлдан яҙҙырыуы йәки туҡмауы бар бит.
Комиссияның ҡарары менән өләсәйҙе Сибай наркология дауаханаһына дауаланырға ебәрергә хәл ителде. Әгәр ҡатын холҡон төҙәтергә теләмәһә, малайға етемдәр йортонда тәрбиәләнергә тура киләсәк.
1982 йылғы йәш ҡатын аралашҡан әхирәттәре, дуҫтары – барыһы ла шешә менән бик дуҫ булғанға юлдан яҙғандыр, тип уйлайым. Хәйер, уның төҙәләсәгенә, өс балаһын етем итмәйәсәгенә ышанам. Матур ғаиләлә тәрбиәләнгән, мәктәптә яҡшы уҡыған, үҙе лә бик эшһөйәр, һылыу ҡатындың яҙмышы айырыуса ҡатмарлы. Яратып сыҡҡан тормош иптәштәренең йәшләй вафат булыуы ла, уның йөрәгенә ауыр яра булып ятҡан. Күрәһең, әсә кеше хәмер менән онотолорға ла теләгәндер. Шулай ҙа уның: “Башҡа бер ҡасан да бындай комиссия алдына баҫмаясаҡмын!” – тигән антына ышанырға булалыр, тип уйлайым. Ауылдаштары әйтеүенсә, ҡатын балаларын яҡшы ҡарай, матур итеп кейендерә, таҙа йәшәй. Шуға күрә “ҡара исемлеккә” инеү уның өсөн ғүмерлек һабаҡ булғандыр.
Йөҙөнә ҡарап йәшен билдәләп булмаған, нимә һөйләгәнен үҙе лә аңламаған ҡатынды яңы эсә башлағандарға ғибрәт өсөн күрһәтергә лә булыр ине. Хәҙер ул өлкән улдары менән бергә ултырып эсә башлаған икән. Үҫмер улы аслыҡ-яланғаслыҡтан мәктәпкә йөрөргә тартына, төрлө эштә йөрөп икмәклек аҡса эшләргә мәжбүр. Кесе улын атаһы үҙенә алған. Бала Өфөлә интернатта уҡый. Тик ҡатын был ире менән законлы никахҡа тормағас, төрлө ҡаршылыҡтар килеп тыуа. Мәҫәлән, ата кеше балаһын ҡайҙалыр алып барыу өсөн ҡатындан ышаныс ҡағыҙы яҙҙыртып алырға мәжбүр. Ә уныһының айыҡ саҡтары бик һирәк була. Шуға күрә ир комиссияның үҙен атай итеп рәсмиләштерергә ярҙам итеүҙәрен үтенде. Малай ҙа: “Мин тик атайым менән йәшәргә теләйем”, – тигән теләк белдерә икән.
Әсә кешенең насар шарттарҙа йәшәүен, бигерәк тә бүлмәһенең санитар нормаларына тап килмәүен, йәғни һәр саҡ ҡот осмалы бысраҡ булыуын, ашарға булмауын иҫәпкә алып, баланы ата тәрбиәһендә ҡалдырырға хәл ителде. Ир һәм ҡатынға ЗАГС-ҡа барып баланы рәсмиләштерергә ҡушылды. 10 йәшлек малайҙың артабанғы яҙмышы өсөн күңел тынысланды. Сөнки уның атаһы яҡшы шарттарҙа йәшәй, үҙ эше бар, ә иң мөһиме –ул балаһын ярата, уның киләсәге өсөн борсола. Ҡатынға үҫмер улын мотлаҡ мәктәпкә ебәрергә ҡушылды. Уҡытыусылар әйтеүенсә, шул осраҡта ғына улар малайҙы контролдә тота аласаҡ.
1982 йылғы йәш ҡатын үҙе әле бала ғына булып күренде. Шуға ҡарамаҫтан, уның юлдан яҙып барыуы, ныҡлап эскелеккә һабышыуы борсоуға һалды. Бер көн коляска этеп барған әсә урамда ҡолай. Юлда имгәкләп йөрөгән йәш ярымлыҡ бала, иҫерек әсәне машиналар урап үтергә мәжбүр була. Ғаилә башлығы ситтә эшләй. Ул аҙнаһына бер тапҡыр ҡайта. Атай кеше өйҙә саҡта өс балаһына аш бешереп ашата, өҫ-башын тәрбиәләй. Ул эшкә китеү менән кескәйҙәр өсөн ауыр көндәр башлана: әсә көн-төн иҫерек, ашарға юҡ. Шуға күрә балалар йыш ауырый, тән ауырлыҡтары ла тейешле кимәлдән күпкә түбәнерәк. Комиссия уларҙың йортона барған саҡта кескәй бала ас, ә өйҙә ашарға бер тәғәм ризыҡ булмай. Сабыйға ҡатҡан икмәкте ебетеп ашатырға мәжбүр булалар.
Был осраҡта ла ҡатынды ашығыс рәүештә дауаланырға ебәрергә хәл ителде. Ир кеше бындай тәҡдимгә ҡыуанып китте: “Дауаланһын, ә балаларҙы әлегә әсәйем ҡарар”, – тине ул. Ҡатыны ла төҙәлергә, эсмәҫкә һүҙ бирҙе.
1983 йылғы ир йәш тә 3 айлыҡ балаһы, ата-әсәһе менән килде. Был сабыйҙың да әсәһе эсә икән. Ул Силәбе өлкәһендә ире булыуға ҡарамаҫтан, Аҡморонда ла ғаилә ҡорған. Хәҙер улын ҡайны-ҡәйнәһенең ҡарамағына ҡалдырып, аҙғын тормош алып бара. Силәбе өлкәһендәге ҡыҙын ундағы ҡайны-ҡәйнәһе ҡарай. Ошондайҙар хаҡында кәкүк әсә тип әйтәләрҙер, күрәһең. Ул ғына түгел, ҡатын янъял ҡуптара, иренә, ҡайны-ҡәйнәһенә ташлана, тәҙрәләрҙе яра. Улын тәрбиәләмәй, аҙғын тормош алып барған ҡатынды әсәлек хоҡуғынан мәхрүм итергә ҡарар ителде.
Ике ейәнен тәрбиәләгән өләсәй комиссия ултырышына иҫерек килеп инде. Малайҙарҙың икеһе лә ауырый, дауалауға мохтаж, әммә улар бер кемгә лә кәрәкмәгән булып сыҡты. Әсә кеше балаларын ҡанһыҙ рәүештә, хатта сыбыртҡы менән дә туҡмай икән. Балалар йыш ҡына ауыл ҡыҙыра, тәмәке тарта башлаған, шырпы менән дә шаяралар. Комиссия ағзалары был йортҡа барып боҙолған, ашарға яраҡһыҙ итте бешереүҙәрен күреп, борсоуға ҡала. Өләсәй иҫерек, малайҙар урамда ас йөрөй. Комиссия балаларҙың әсәһен саҡыртырға хәл итте. Шулай уҡ малайҙарҙың атаһын табыу кәрәклеге лә билдәләнде. Сөнки улдарын күрергә килгән ирҙең ҡатыны тарафынан ҡыуып ҡайтарылыуы асыҡланды.
Комиссия ағзаһы, уның һәр эшендә ҡатнашҡан нарколог А.Х.Ҡашҡаровтан был кешеләрҙең тура юлға баҫыу ихтималлығын һораным. “Бер-икәүһенең генә айнығып, яҡшы тормошҡа ҡайтыуы бар. Күреүегеҙсә, күптәренең кешелектән сығыуы йөҙөнә сыҡҡан. Уларға нимә тип әйтһәң дә, янаһаң да, өгөтләһәң дә – аңламаясаҡтар. Уларҙың уйы бер – ҡайҙан эсергә табырға”, – тине.
Район хакимиәтенең балиғ булмағандар эше һәм балаларҙың хоҡуғын яҡлау буйынса комиссияһы ҡалала йәки ауылдарҙа күсмә ултырыштар үткәреп, балаларҙың киләсәген хәстәрләй, уларҙы хәүеф янаған йорттан йолоп ала. Бында тикшерелгән ата-әсәләр йә ул һәм ҡыҙҙарынан яҙа йәки барыһын да аңлап, ваҡытында ярҙам ҡулы һуҙған өсөн рәхмәтен әйтеп, эскелектән ваз кисә. Шулай ҙа арабыҙҙа бәхетле, балаларҙың шат тауыштары яңғыраған ғаиләләр көндән-көн күбәйә генә барыр, тигән ышаныста ҡалабыҙ.
Гүзәл ИҪӘНГИЛДИНА.


text:
Төньяҡ Боҙло океан
Төньяҡ Боҙло океан — майҙаны буйынса Ер йөҙөндә иң бәләкәй океан. Тулыһынса төньяҡ ярымшарҙа, Евразия һәм Төньяҡ Америка араһында урынлашҡан.
Океан майҙаны 14,75 млн км² тәшкил итә, һыу күләме — 18,07 млн км³. Уртаса тәрәнлек — 1225 м, иң тәрән урыны — 5527 м Гренланд диңгеҙендә. Төньяҡ Боҙло океан төбө рельефының күп өлөшөн шельф (океан төбөнөң 45 % күберәген) һәм ҡитғаларҙың һыу аҫты тирә яғы (океан төбө майҙанынң 70 % тиклемен) биләй. Океанды өс ҙур акваторияға бүлеп йөрөтәләр: Арктик, Төньяҡ Европа һәм Канада бассейндары. Поляр географик урын биләүе сәбәпле океандың үҙәк өлөшөндә йыл әйләнеһенә күсеп йөрөүсе боҙ ҡатламы һаҡлана.
Төньяҡ Боҙло океанға Дания (Гренландия),Исландия, Канада, Норвегия, Рәсәй һәм Америка Ҡушма Штаттары биләмәләре йәнәш тора. Океандың хоҡуҡи статусы халыҡ-ара кимәлдә тулы ҡағиҙәләр менән сикләнмәгән. Өлөшләтә арктик илдәренең милли ҡануниәте һәм халыҡ-ара килешеүҙәр менән билдәләнә. Йылдың күп өлөшө буйы Төньяҡ Боҙло океан диңгеҙ йөк ташыу өсөн файҙаланыла, шул иҫәптән Рәсәй Төньяҡ диңгеҙ юлы, АҠШ һәм Канада илдәре Төньяҡ-көнбайыш юлын файҙалана.
Йөкмәткеһе
Этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Океан географ Варениус тарафынан 1650 йылда үҙ аллы айырымланып, Гиперборей океаны — «Төньяҡтың иң осондағы океан» ( — мифтарҙағы төньяҡ ел аллаһы йәки Төньяҡ). Ул ваҡыттағы сит ил сығанаҡтарында шулай уҡ: Oceanus Septentrionalis — «Төньяҡ океан» ( — төньяҡ), Oceanus Scythicus — «Скиф океаны» ( — скифтар), Oceanes Tartaricus — «Тартар океаны», Mare Glaciale — «Боҙло диңгеҙ» ( — боҙ) исемдәре булған. XVII—XVIII б. урыҫ карталарында: Диңгеҙ-океан, Боҙло диңгеҙ-океан, Боҙло диңгеҙ, Төньяҡ океан, Төньяҡ йәки Боҙло диңгеҙ, Боҙло океан, Төньяҡ Поляр диңгеҙ исемдәре осрай, ә урыҫ диңгеҙсе- адмирал Ф. П. Литке XIX б. 20-се йылдарында уны Төньяҡ Боҙло Океан тип атаған. Башҡа илдәрҙә — «Арктик океан» исеме осрай, уны 1845 й. Лондон географик йәмғиәте бирә. СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының 1935 йыл 27 июнендәге ҡарары менән Төньяҡ боҙло океан исеме ҡабул ителгән. Был Рәсәй биләмәһендә XIX быуат башында уҡ ҡулланыла башлаған.
Физик-географик характеристика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә](«Океандар атласы» («Атласа океанов») мәғлүмәте буйынса. 1980 йыл)[15]
Дөйөм мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төньяҡ Боҙло океан Евразия һәм Төньяҡ Америка араһында урынлашҡан. Атлантик океан менән сиге Гудзон боғаҙы, артабан Дейвис боғаҙы һәм Гренландия утрау яры буйынса Брустер моронона тиклем, Дания боғаҙы аша Исландия утрауының Рейдинупюр моронона тиклем, артабан яр буйлап Герпир моронона тиклем, һуңынан Фарер утрауҙарына, артабан Шетланд утрауҙарына һәм төньяҡ киңлектең 61° Скандинав ярымутрауы ярҙарына тиклем ята. Халыҡ-ара гидрографик ойошманың терминдар йыйылмаһында Төньяҡ Боҙло океандың сиктәре Гренландия, Исландия, артабан Шпицберген, Медвежий утрауы һәм Норвегия ярҙары аша үтә һәм Гренланд, Норвег диңгеҙҙәрен Атлантик океан биләмәһенә ҡуша. Тымыk океан менән сик булып Берингов боғаҙы аша Дежнёв морононан Уэльс Принцы моронона тиклем үткән һыҙыҡ тора. Халыҡ-ара гидрографик ойошманың терминдар йыйылмаһында сик Себер поляр түңәрәге буйлап, Аляска һәм Себер араларынан уҙа. Ошо уҡ терминологияла Чукот һәм Берингово диңгеҙҙәре Төньяҡ боҙло океанға ҡарай. Төньяҡ Боҙло океан — иң бәләкәй океан. Асыҡлауҙар ысулына ҡарап океандың майҙаны 14,056 алып 15,558-ғаса миллион км² тәшкил итә, йәғни, яҡынса донъя океанының 4 % майҙанын биләй. Һыу күләме 18,07 миллион км³. Некоторые океанографы рассматривают его как внутреннее диңгеҙ Атлантического океандың. Төньяҡ Боҙло океан иң һай океан иҫәпләнә, уның уртаса тәрәнлеге 1225 м (иң тәрән урыны Гренланд диңгеҙендә — 5527 м). Яр буйы һыҙығы оҙонлоғо 45 389 км.
Диңгеҙҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төньяҡ Боҙло океандың диңгеҙҙәр, ҡултыҡтар, боғаҙҙар майҙаны 10,270 % 8 миллион км² тәшкил итә (океандың дөйөм майҙанының 70 %), күләме 6,63 миллион км³ (37 %). Ситтәге диңгеҙҙәр (көнбайыштан көнсығышҡа): Баренц диңгеҙе, Кара диңгеҙе, Лаптевтар диңгеҙе , Көнсығыш-Себер диңгеҙе, Чукотка диңгеҙе, Бофорт диңгеҙе , Линкольн диңгеҙе , Гренландия диңгеҙе, Норвегия диңгеҙе. Эстәге диңгеҙҙәр: Аҡ диңгеҙ, Баффин диңгеҙе . Гудзон ҡултығы иң ҙур ҡултыҡ булып һанала.
Утрауҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Утрауҙар һаны буйынса Төньяҡ Боҙло океан Тымыҡ океандан һуң икенсе урынды биләй. Океанда Ер шарындағы иң ҙур Гренландия (2175,6 мең км²) утрауы һәм ҙурлығы буйынса икенсе Канада Арктик архипелагы (1372,6 мең км²) бар, шулай уҡ иң ҙур утрауҙар: Баффинов Ере, Элсмир, Виктория, Банкс, Девон, Мелвилл, Аксель-Хейберг, Саутгемптон, Уэльс Принцы, Сомерсет, Принс-Патрик, Батерст, Кинг-Вильям, Байлот, Эллеф-Рингнес). Ҙур утрауҙар һәм архипелагтар: Яңы Ер (Төньяҡ и Көньяҡ утрауҙар), Шпицберген (утрауҙар: Көнбайыш Шпицберген, Төньяҡ-Көнсығыш Ере), Новосибирск утрауҙары (Ҡазан утрауы), Төньяҡ Ер (утрауҙар: Октябрь Революцияһы, Большевик, Комсомолец), Франца-Иосиф Ере, Конг Оскар утрауы, Врангель утрауы, Колгуй утаруы, Милна Ере, Вайгач утрауы.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Агранат Г. А. Зарубежный Север. Опыт освоения — М., 1970.
- Атлас океанов. Термины, понятия, справочные таблицы — М.: ГУНК МО СССР, 1980.
- Визе В. Ю. Моря Советской Арктики. Очерки по истории исследования — М.—Л., 1948.
- Географический энциклопедический словарь — М.: Советская энциклопедия, 1986.
- Гаккель Я. Я. Наука и освоение Арктики — Л., 1957.
- Гордиенко П. А. Северный Ледовитый — Л., 1973.
- Зубов Н. Н. В центре Арктики. Очерки по истории исследования и физической географии Центральной Арктики — М.—Л., 1948.
- История открытия и освоения Северного морского пути, т. 1—3 — М.—Л., 1956—1962.
- Козловский А.М. SOS в Антарктике. Антарктика черным по белому — СПб.: ААНИИ, 2010.
- Физическая география материков и океанов / Под общей ред. А. М. Рябчикова — М.: Высшая школа, 1988.
- Paul Arthur Berkman, Alexander N. Vylegzhanin Environmental Security in the Arctic Ocean — Springer, 2013.
- Robert R. Dickson, Jens Meincke, Peter Rhines Arctic-Subarctic Ocean Fluxes: Defining the Role of the Northern Seas in Climate — Springer, 2008. — 736 б.
- R. Stein Arctic Ocean Sediments: Processes, Proxies, and Paleoenvironment: Processes, Proxies, and Paleoenvironment — Elsevier, 2008. — 608 б.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Арктический и антарктический научно-исследовательский институт
- Российско-норвежская Арктическая лаборатория по изучению климата имени Фрама
- Российско-немецкая Лаборатория полярных и морских исследований имени Отто Шмидта
- Глава «Морской лед» из «Copenhagen Diagnosis: Climate Science Report»
- История географических открытий. Северный Ледовитый океан
- История открытий и исследований Северного Ледовитого океана


text:
Республика көнөн йыл һайын матур итеп үткәрәбеҙ. Быйыл да беҙ, V «А» һәм V «Б» синыфы уҡыусылары, был байрамды шатланып көтөп алдыҡ.
Республикабыҙ тураһында белемебеҙҙе арттырыр өсөн синыф етәкселәре Лилиә Фәнис ҡыҙы һәм Салауат Урал улы Ҡашҡаровтар менән ауыл китапханаһына интеллектуаль уйынға барҙыҡ. Китапхана мөдире Зинфира Нәжип ҡыҙы Хәкимова һәм китапханасы Гүзәл Григорьевна Сафина беҙҙе шатланып, яҡты йөҙ менән ҡаршы алды. Улар Башҡортостаныбыҙ тураһындағы яңы китаптар менән таныштырҙы, тәбиғәтебеҙ, уның байлығы, ауылыбыҙҙан сыҡҡан күренекле кешеләр, композиторҙар, артистар, яҙыусылар, рәссамдар хаҡында һөйләне. Ә моңло ҡурай тауышы сараға тағы ла йәм өҫтәп ебәрҙе. Уйыныбыҙҙы йомғаҡлап, белемдәребеҙҙе тикшереү өсөн викторина һорауҙарына яуап бирҙек.
Тыуған илебеҙгә булған яратыу һәм уның менән ғорурланыу хистәрен ятлап килгән шиғырҙарыбыҙ, матур йырҙарыбыҙ аша ла белдерҙек. Шулай итеп, беҙ был уйында республикабыҙ тураһында белемебеҙҙе һынаныҡ, бик күп яңылыҡтар белдек. Викторина күңелле һәм мауыҡтырғыс булды. Беҙ, тағы ла килербеҙ, тип ҡайтып киттек.
Күкрәп йәшәһен, Башҡортостаныбыҙ!
Данийәр ХӘКИМОВ, V синыф уҡыусыһы.
Дүртөйлө районы, Исмаил мәктәбе.


text:
- Подробности
- Просмотров: 356
ӨФӨ ТРАНСФОРМАТОРҘАР ЗАВОДЫ, “ЭЛЕКТРОЗАВОД” холдинг компанияһы ААЙ‑ның айырым бүлеге (Мәскәү). Көс биреү, май һәм ҡоро бүлеү трансформаторҙары, комплектлы трансформатор подстанциялары етештерә. Составында көс биреү һәм бүлеү трансформаторҙары, комплектлы трансформатор подстанцияһы производстволары бар. 2013 й. 2 меңгә яҡын кеше эшләгән. Продукцияһы БР‑ҙа һәм РФ‑тың башҡа төбәктәрендә һатыла, яҡын сит илдәргә ебәрелә.__ 2005 й. асыла, 2009 й. файҙаланыуға индерелә.
Тәрж. Ф.Ғ.Ғәлиев


text:
- Подробности
- Просмотров: 479
АПИТЕРАПИЯ (лат. apis — бал ҡорто һәм терапия), умартасылыҡ продукттары (бал, бал ҡорто ағыуы, балауыҙ, инә ҡорт һөтө, прополис, һеркәләр, һитә) м‑н дауалау. Умартасылыҡ продукттары нигеҙендә әҙерләнгән дарыу препараттарында аминокислоталар, биологик актив матдәләр, витаминдар һ.б. бар; улар иммунитетты күтәрә, матдәләр алмашыныу процесын яҡшырта, бактерицид тәьҫиргә эйә. А. төрҙәре: бал ҡортон саҡтырып дауалау, умартасылыҡ продукттары нигеҙендә әҙерләнгән дарыу препараттарын ҡабул итеү һәм аппликациялар яһау һ.б. А. анемия, йоҡоһоҙлоҡ, артрит, невроз, сей яра ауырыуы, бешеү, йөрәк‑ҡан тамырҙары системаһы һәм ашҡаҙан‑эсәк юлы ауырыуҙарын дауалағанда тәҡдим ителә. Кешегә килешмәгәндә, ауырлы булғанда һ.б. осраҡтарҙа ҡулланырға ярамай. Башҡортостанда А. борондан халыҡ медицинаһында файҙаланылған. 20 б. 90‑сы йй. башынан А. дауалау-иҫкәртеү учреждениеларында ҡулланыла. А. ысулдары Умартасылыҡ һәм апитерапия үҙәгендә (Р.З.Исҡужин, Ә.М.Ишемғолов, Н.В.Хәйруллин), Аграр университетта (М.Ғ.Ғиниәтуллин, Ә.Ғ.Маннапов, Р.Т.Маннапова, И.В.Шафиҡов), Медицина университетында (Л.А.Лепилина), “Прополис” ҒПБ‑нда (Ә.А.Бәкеров, Г.Х.Бәкерова) өйрәнелә.
И.В.Валикова, А.Ф.Ишмөхәмәтова
Тәрж. И.М.Аҡъюлов


text:
Был көндәрҙә Израилдең Иерусалим ҡалаһында 52-се Халыҡ-ара балалар уйындары үтә. Был ярыштарҙа Өфөнөң 13 спортсыһы ҡатнаша.
Ярыштарҙың беренсе көнөндә Өфөнөң спортсылары бер рәттән еңел атлетика, дзюдо, фехтование төрөндә миҙал өсөн көс һынашытылар.
Дзюдо төрөндә беҙҙең егеттәр Александр Павлов һәм Наил Гәреев көмөш, Арсентий Воеводин бронза миҙал яулай.
Фехтованиенан Өфөн спортсыһы Эмиль Фәйзиев көмөш миҙал яулай.
Еңел атлетикала Аделина Хөсәйенова 400 метр дистанцияһында беренсе урындан финалға сыға.
Шулай итеп, Башҡортостандың баш ҡалаһы командаһы ярыштарҙың беренсе көнөндә 3 көмөш, 1 бронза миҙал яулай.
Бөгөн фехтование буйынса команда ярыштары уҙасаҡ. Шулай уҡ Аделина Хөсәйенова 400 метр дистанцияһында финал ярышында йүгерәсәк.
Артабанда беҙҙең спортсыларыбыҙға уңышлы сығыш теләйбеҙ!


text:
Һайланған мәҡәлә
Иммануи́л Кант 22 апрель 1724 — 12 февраль 1804 — философ, немец классик (Мәғрифәтлек дәүере һәм Романтизм осоро) философияһына нигеҙ һалыусы.
1724 йылда Кёнигсбергта (Пруссия) эйәр эшләүсе ғаиләһендә тыуған. Исеме изге Иммануил хөрмәтенә бирелгән. Теология докторы Франц Альберт Шульц ҡурсылығында һәләтле баланы «Фридрихс-Коллегиум» тигән абруйлы гимназияға урынлаштыралар, 1740 йылда Кёнигсберг университетына уҡырға инә. Атаһы үлеү сәбәпле уҡыуын тамамлай алмай, 10 йыл өйҙәргә йөрөп балалар уҡыта. Тап шул осорҙа 1747—1755 йылдар үҙенең космогоник гипотезаһын баҫтырып сығара, ул Ҡояш системаһы башланғыс томанлыҡтан барлыҡҡа килгән тип иҫәпләй. Был фекер әлегәсә йәшәп килә.
Дәрестәр биреү менән шөғөлләнә, һуңыраҡ Кенигсберг университетында приват-доцент, 1770 йылдан профессор була. И. Канттың фәлсәфи эшсәнлеген ике дәүергә бүлеп ҡарайҙар. Беренсеһе — тәнҡитсел дәүергә тиклем (70-се йылдар башына тиклем), икенсеһе — тәнҡитсел дәүер йылдары. Кант үҙ ижадының беренсе дәүерен тәбиғәт фәндәрен һәм тәбиғәт фәлсәфәһен ижад итеүгә бағышлай. Уның был өлкәләге хеҙмәттәрендә тәбиғәттәге үҙгәреш процесстары мәсьәләһе ҡуйыла.
1755 йылда Кант диссертация яҡлап, докторлыҡ дәрәжәһенә эйә була, ниһайәт, университетта уҡытырға мөмкинлек ала. 40 йыл буйы үҙен ошо эшкә бағышлай.
Ете йыллыҡ һуғыш ваҡытында 1758—1762 год Кёнигсберг Рәсәй хөкүмәте юрисдикцияһында була, был философтың хаттарында ла сағылыш таба. 1758 йылда императрица Елизавета Петровнаға ординар профессор вазифаһын һорап хат яҙа.
1770 йылдан Канттың ижадын «тәнҡитселек осоро» тип һанайҙар. 46 йәшендә Кёнигсберг университетының логика һәм метафизика профессоры итеп тәғәйенләнә, 1797 йылға тиклем бик киң даирәне — философик, математик, физик дисциплиналарҙы уҡыта.
Был осорҙа Кант фундаменталь фәлсәфәүи хеҙмәттәр яҙа, ул XVIII быуаттың бөйөк фекер эйәләренең береһе булып таныла, донъя фәлсәфәүи даирәһенә ҙур йоғонто яһай
↪ дауамы…
Яҡшы мәҡәлә
Диноза́врҙар «ҡурҡыныс, ҡот осҡос, хәүефле» һәм σaῦpoς «кеҫәртке» — мезозой эраһында Ер йөҙөндә 160 йыл буйы хакимлыҡ иткән умыртҡаһыҙ, ер өҫтө һөйрәлеүселәре отрядына ҡараған хайуан. Улар өҫтөнлөк иткән дәүер — яҡынса һуңғы триас осоронан (бөгөнгөнән 225 миллион йыл элек) аҡбур осоро аҙағына тиклем (бөгөндән 65 миллион йыл элек). Аҡбур осоронан өсөнсөл осорға күскән ваҡытта, сағыштырмаса ҡыҫҡа геологик ваҡыт эсендә, бик күп хайуандар һәм үҫемлектәр менән бергә юҡҡа сыға. Динозаврҙарҙың һөлдәләре планетаның бөтә континенттарында ла табылған. Палеонтологтар тарафынан был хайуандарҙың 500-ҙән артыҡ төрө билдәләнгән һәм тасуирлап һүрәтләнгән Улар ике ҙур төркөмгә бүленә — ҡоштар һәм кеҫәрткеләр.
«Динозавр» терминын фәнни әҙәбиәткә 1842 йылда инглиз биологы Ричард Оуэн беренсе тапҡыр индереп ебәрә. Ул был һүҙҙе ташҡа әйләнгән боронғо кеҫәрткеләрҙең тәү табылған һәм ҙурлығы менән ғалимдарҙы таң ҡалдырған һөлдәләрен тасуирлағанда ҡуллана. Таксономик яҡтан атама динозаврҙың теше, тырнағы һәм башҡа үҙенсәлегенә ишара булһа ла, Оуэн был терминды табылған һөлдәләрҙең нәҡ ҙурлығына ҡарап бирә. Үҙенең ҡараштарын нигеҙләп, Оуэн динозаврҙарҙы икенсел осорҙоң ҡалын тиреле хайуандары тип нарыҡлай. XIX быуатта ҙур бегемоттарҙы, филдәрҙе һәм носорогтарҙы тап ҡалын тирелеләр тип йөрөткәндәр, ә икенсел осор тип мезозой дәүере аталған.
Ер аҫтында табылған ҙур һөйәктәрҙе боронғо заманда Троя һуғышында ҡатнашыусыларҙан ҡалған тип, Урта быуаттарҙан XIX быуатҡа тиклем туфан ҡалҡыуы ваҡытында һәләк булған бәһлеүән һөйәктәре тип иҫәпләгәндәр. Алыҫ Көнсығышта аждаһа һөйәктәре, уларҙың дауалау сифаты бар тип ҡарағандар.
1824 йылда Король геология йәмғиәте президенты Уильям Бакэнд Юра осоро сланецтарында табылған бик боронғо хайуан һөйәктәре табылыуы хаҡында сығыш яһай. Сағыштырмаса анатомия белгесе Жорж Кювье ярҙамы менән Бакленд табылған һөйәктәрҙе гигант йыртҡыс кеҫәрткенеке тип квалификациялай, һәм уны мегалозавр, йәғни «ғәйәт ҙур кеҫәртке» тип атай.↪ д а у а м ы…
Аҙна рәсеме
19 октябрь юбилярҙары
- Александр Бурзянцев (19.10.1928—25.05.1997), рәссам, 1958 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1989), БАССР-ҙың халыҡ (1979) рәссамы һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1986).
- Ғарифуллин Флорит Сәғит улы (19.10.1948—23.05.2010), ғалим—тау инженеры. Техник фәндәре докторы (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районының Рәтамаҡ ауылынан.
Ҡыҙыҡ мәғлүмәт
- Ғәрәп сәйәхәтсеһе әл-Гарнати бер нисә тапҡыр Волга буйы Болғарында була һәм 1135—1136 йылдарҙа «Тәуарихи Болғарийа» әҫәренең авторы Яҡуп ибн Ноғман менән осрашҡан.
- Ғәли Соҡорой ирәкте (ҡара табын) башҡорттары шәжәрәһен яҙып ҡалдыра, бында Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуында ҡатнашҡан Иҫән хандың өс тапҡыр батша Иван Грозныйға барыуы тураһында телгә алына.
- Бынан 100 йыл элек 1918 йылдың сентябрендә генерал Хажиәхмәт Ишбулатов командалағында Башҡорт айырым корпусы булдырыла, уның составында 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы, 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы, Әмир Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полктары инә.
- 1918 йылдың 8—23 сентябрендә Өфөлә Дәүләт Кәңәшмәһе була, бында Башҡорт Хөкүмәте делегацияһы Өфө директорияһы исеме аҫтында билдәле булған Бөтә Рәсәй ваҡытлы хөкүмәтен булдырыуҙа ҡатнаша.
- 2000 йылда Минск ҡалаһында бәрәңгегә һәйкәл асыла, ә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы 2008 йылды халыҡ-ара бәрәңге йылы тип иғлан иткән.
- Майҙанының 90 проценты урман менән ҡапланған «Еҙем тәбиғи паркы» биләмәләрендә 68 мәмерйә, шул иҫәптән Киндерле, Октябрь һәм башҡалар бар.
- Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһында Кавказ тауҙарының Чегем тарлауығындағы балҡар шағиры Ҡайсын Кулиев исемендәге түбә эргәһендәге түбәгә башҡорт шағиры Мостай Кәримдең исеме бирелгән.


text:
Газета "Йәшлек" » Облако тегов » 49(2011)
шаҒирҙың тыуған яғынан илһам алып
Әҙәбиәт // 25-06-2011, 17:34
Өфө ҡалаһының 26-сы урта мәктәбенең әҙәби-тыуған яҡты өйрәнеү ҡунаҡханаһында шөғөлләнеүселәр Башҡортостандың халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың тыуған яҡтары менән яҡындан танышыу маҡсатында Ғафури районына этнографик сәйәхәткә сыҡты.
Уҡытыусылары Элеонора Дударь менән Елена Лиханова етәкселегендә 1-се һәм 2-се синыф уҡыусыларынан торған этнографик десант башҡорт әҙәбиәте классигы Мәжит Ғафуриҙың тыуған ауылы Еҙем-Ҡаранға юл алды. Был үҙенсәлекле сәфәрҙә балаларҙы Ғафуриҙың ейәненең ҡатыны Люциә Камаева оҙатып йөрөнө. Уҡыусылар халыҡ шағирының исемен йөрөткән урам буйлап үткәндән һуң, иң беренсе булып шағирҙың музейына туҡталды. Музей директоры Рәсилә Нәжметдинованың Мәжит Ғафуриҙың бала һәм үҫмер сағы тураһында мауыҡтырғыс итеп һөйләүен уҡыусылар тын ҡалып тыңланы. Фотоһүрәттәрҙә ул йәшәгән йорт, Мәжит уҡыған Үтәш ауылы мәктәбе һынландырылған....
Уҡытыусылары Элеонора Дударь менән Елена Лиханова етәкселегендә 1-се һәм 2-се синыф уҡыусыларынан торған этнографик десант башҡорт әҙәбиәте классигы Мәжит Ғафуриҙың тыуған ауылы Еҙем-Ҡаранға юл алды. Был үҙенсәлекле сәфәрҙә балаларҙы Ғафуриҙың ейәненең ҡатыны Люциә Камаева оҙатып йөрөнө. Уҡыусылар халыҡ шағирының исемен йөрөткән урам буйлап үткәндән һуң, иң беренсе булып шағирҙың музейына туҡталды. Музей директоры Рәсилә Нәжметдинованың Мәжит Ғафуриҙың бала һәм үҫмер сағы тураһында мауыҡтырғыс итеп һөйләүен уҡыусылар тын ҡалып тыңланы. Фотоһүрәттәрҙә ул йәшәгән йорт, Мәжит уҡыған Үтәш ауылы мәктәбе һынландырылған....
Йыл уҡытыусыларына – премия
Новости / Мәғариф // 25-06-2011, 17:32
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «Йыл уҡытыусыһы – 2011» республика һәм төбәк-ара конкурсы лауреаттарына Башҡортостан Президенты премияһын тапшырыу тураһындағы ҡарарға ҡул ҡуйҙы. Быйыл был мәртәбәле премияға 20 уҡытыусы лайыҡ булды. Улар – «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы – 2011» төбәк-ара конкурсының еңеүсеһе, Өфө ҡалаһының 35-се мәктәбе уҡытыусыһы Эльза Толомбаева, финалсылар – баш ҡаланың 104-се урта мәктәбенән Нәйлә Буранғолова, Әбйәлил районы 1-се Асҡар урта мәктәбенән Зиниә Ғәлләмова, Ғафури районы Красноусол башҡорт гимназияһы-интернаты уҡытыусыһы Юлай Мәүлетҡолов, Иҫке Балтас урта мәктәбенән Гөлсирә Мөҡимова....
Имтихандар тамам, һөҙөмтәләр ҡыуанырлыҡмы?
Новости / Мәғариф // 25-06-2011, 17:22
Ниһайәт, сығарылыш синыф уҡыусылары өсөн берҙәм дәүләт имтихандары тамамланды. Имтиханды тапшыра алырмынмы-юҡмы, нисә генә балл алырмын икән, тип ҡурҡыуҙар ҙа артта ҡалды. Хәҙер инде юғары уҡыу йорттарының ҡабул итеү имтихандарына һөҙөмтәләрҙе генә тапшырырға ҡалды.
Әйткәндәй, быйылғы һөҙөмтәләр нисек һуң? Башҡортостанда барлығы 27448 уҡыусы берҙәм дәүләт имтиханында ҡатнашты. Улар рус теле һәм математиканан, шулай уҡ үҙҙәре һайлаған фәндәрҙән БДИ тапшырҙы. БР Мәғариф министрлығының берҙәм дәүләт имтиханы һәм белем сифатын билдәләү бүлеге етәксеһе Зәки Дамир улы Мырҙағәлин әйтеүенсә, һөҙөмтәләр былтырғыға ҡарағанда яҡшыраҡ, ниндәй генә фән буйынса ҡарағанда ла уртаса балл 2 – 3 балға юғары. Шул уҡ ваҡытта 100 балл йыйыусы уҡыусылар һаны кәмегән....
Әйткәндәй, быйылғы һөҙөмтәләр нисек һуң? Башҡортостанда барлығы 27448 уҡыусы берҙәм дәүләт имтиханында ҡатнашты. Улар рус теле һәм математиканан, шулай уҡ үҙҙәре һайлаған фәндәрҙән БДИ тапшырҙы. БР Мәғариф министрлығының берҙәм дәүләт имтиханы һәм белем сифатын билдәләү бүлеге етәксеһе Зәки Дамир улы Мырҙағәлин әйтеүенсә, һөҙөмтәләр былтырғыға ҡарағанда яҡшыраҡ, ниндәй генә фән буйынса ҡарағанда ла уртаса балл 2 – 3 балға юғары. Шул уҡ ваҡытта 100 балл йыйыусы уҡыусылар һаны кәмегән....
Аҙна аптыратҡыстары: Имтихан ни хаҡ?
Рубрикалар // 25-06-2011, 17:21
Берҙәм дәүләт имтихандарын тапшырыу йылдан-йыл криминаль хрониканы хәтерләтә башланы.
Уҡыусылар урынына уҡытыусылары, студенттар, ғалимдар һынау тота, уларҙы мәктәп директорҙары, мәғариф идаралыҡтары, Мәғариф министрлығы вәкилдәре ҡурсалай, юғары балл тәьмин итә. Элегерәк, бөтә килем юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары кеҫәһенә инә, тип зарланған әҙәмдәр өсөн шәп ваҡыттар етте. Баштарҙы Дүрәк Итә был БДИ....
Уҡыусылар урынына уҡытыусылары, студенттар, ғалимдар һынау тота, уларҙы мәктәп директорҙары, мәғариф идаралыҡтары, Мәғариф министрлығы вәкилдәре ҡурсалай, юғары балл тәьмин итә. Элегерәк, бөтә килем юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары кеҫәһенә инә, тип зарланған әҙәмдәр өсөн шәп ваҡыттар етте. Баштарҙы Дүрәк Итә был БДИ....
Чубайс – сәйәхәтсе
Новости / Рәсәй // 25-06-2011, 17:18
Рәсәй халҡына хосусилаштырыу чектары таратып, һәр ғаиләгә ике “Волга” вәғәҙәләгән Анатолий Чубайс сит илдәр буйлап сәйәхәт ҡылырға ярата икән.
Яңыраҡ ул Мексикаға барып, майя цивилизацияһының пирамидаларына һоҡланып йөрөгән, шундай бөйөк мәҙәниәттең юҡҡа сығыуына әсенгән.
Беҙ ҙә шундай тойғолар кисерәбеҙ бит. Чубайс кеүектәрҙең төп башына ултыртыуына, бөйөк илебеҙҙең юҡҡа сығыуына әсенәбеҙ. Тик бының өсөн Мексикаға ла барырға кәрәкмәй. Хәйер, барырлыҡ аҡсабыҙ ҙа юҡ. Хосусилаштырыу чегына автомашина түгел, кер йыйыу машинаһы ла тәтемәне....
Яңыраҡ ул Мексикаға барып, майя цивилизацияһының пирамидаларына һоҡланып йөрөгән, шундай бөйөк мәҙәниәттең юҡҡа сығыуына әсенгән.
Беҙ ҙә шундай тойғолар кисерәбеҙ бит. Чубайс кеүектәрҙең төп башына ултыртыуына, бөйөк илебеҙҙең юҡҡа сығыуына әсенәбеҙ. Тик бының өсөн Мексикаға ла барырға кәрәкмәй. Хәйер, барырлыҡ аҡсабыҙ ҙа юҡ. Хосусилаштырыу чегына автомашина түгел, кер йыйыу машинаһы ла тәтемәне....
Юл аҙабы – гүр ғазабы
Новости / Рәсәй // 25-06-2011, 17:14
Юл төҙөү бик ҡиммәт. Киң һыҙыҡлы юлдарҙың бер саҡрымын төҙөү АҠШ-та – 6, Европа илдәрендә 7 миллион долларға төшә икән. Ә Рәсәй барыһынан да арттыра, бер саҡрым юл төҙөүгә беҙҙә 45 миллион доллар аҡса сарыф ителә. Илебеҙҙә эш хаҡының сама менән ун тапҡырға кәмерәк булыуын да иҫәпкә алайыҡ. Юлдарыбыҙ “алтын ялатылып” һалына тиерһең. Йәнә шуныһы ҡыҙыҡ: әгәр юл уртаса ике йыл төҙөлә икән, шул юл үтәсәк ерҙе һатып алыу һәм әҙерлек эштәре беҙҙә өс йылға һуҙыла. Премьер-министр Владимир Путин юл төҙөлөшөндә революцион саралар тәҡдим итте. Әйтәйек, сит илдәрҙә юл төҙөүселәр 15 – 30 йыл һуҙымында ошо юлдың торошо өсөн яуап бирә, хәҙер беҙҙә лә ошондай тәртип буласаҡ. Юғиһә сит илдәрҙә юлдарҙы 15 йыллап ремонтһыҙ файҙаланалар, беҙҙә ике-өс йылға ла түҙмәй....
Енәйәт. Төҫө лә юҡ уның, еҫе лә, ә эҙемтәһе бар
Проблема / Тормош юлдары ҡатмарлы // 25-06-2011, 16:57
Ҡапыл ғына шундай һорауға яуап тапҡы килдесе: Рәсәйҙә йылына күпме кеше хөкөм ителә икән? Эҙләгән тапҡан − РФ Юғары суды департаменты сайтына «сәфәр» ҡылып, үҙемде ҡыҙыҡһындырған һорауға яуап алдым, бөтөнләй уйламағандарына ла күҙ һалып, хайран ҡалдым.
Былтыр беҙҙә енәйәт ҡылыуҙа ғәйепле һаналған миллиондан ашыу кешегә ҡарата суд булған. Иң ҡәтғи хөкөмдө төбәк судтары сығара икән, ә мировойҙар бер аҙ «йәлләңкерәй». У-уу, миллион хәтәр күп тә инде, тип аптырамағыҙ. 2009 йылда енәйәт эштәре тағы ла күберәк булған. Ул йылда суд залынан хөкөм ителеүселәрҙең 76,2 проценты ғәйепле булып сыҡһа, былтырғы күрһәткес − 75,6 процент. Иң йыш ҡаралған енәйәт статьяһы нисәнсе, тип уйлайһығыҙ? Ул 158-се, йәғни урлашыу. Уның буйынса 260 меңгә яҡын кеше хөкөм ителгән (әйткәндәй, икенсе урында − законһыҙ рәүештә наркотиктар һаҡлаусы һәм уны алыу өсөн ялған рецепт яҙыусылар. Өсөнсөлә − кешенең сәләмәтлегенә мәкерле рәүештә зыян килтереүселәр)....
Былтыр беҙҙә енәйәт ҡылыуҙа ғәйепле һаналған миллиондан ашыу кешегә ҡарата суд булған. Иң ҡәтғи хөкөмдө төбәк судтары сығара икән, ә мировойҙар бер аҙ «йәлләңкерәй». У-уу, миллион хәтәр күп тә инде, тип аптырамағыҙ. 2009 йылда енәйәт эштәре тағы ла күберәк булған. Ул йылда суд залынан хөкөм ителеүселәрҙең 76,2 проценты ғәйепле булып сыҡһа, былтырғы күрһәткес − 75,6 процент. Иң йыш ҡаралған енәйәт статьяһы нисәнсе, тип уйлайһығыҙ? Ул 158-се, йәғни урлашыу. Уның буйынса 260 меңгә яҡын кеше хөкөм ителгән (әйткәндәй, икенсе урында − законһыҙ рәүештә наркотиктар һаҡлаусы һәм уны алыу өсөн ялған рецепт яҙыусылар. Өсөнсөлә − кешенең сәләмәтлегенә мәкерле рәүештә зыян килтереүселәр)....
Өфө яңыса йәшәйәсәк
Рубрикалар // 25-06-2011, 16:52
Баш ҡалабыҙ тиҙҙән яңы Устав буйынса йәшәй башлаясаҡ. Әлегеһенә үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр индереү буйынса йәмәғәт тыңлауҙары үтте.
Устав федераль ҡануниәттәге бихисап үҙгәрештәргә бәйле яңыртыла. Унда ниндәйҙер ҡәтғи үҙгәрештәр юҡ, шулай ҙа ҡыҙыҡлы яңылыҡтары ла етерлек. Мәҫәлән, ҡала советы депутаттарын хәҙер ҡатнаш система буйынса һайлаясаҡбыҙ – партия исемлеге һәм бер мандатлы округтар буйынса. Үҙгәртелгән Уставта төбәктәрҙәге Контроль-иҫәп палатаһының аналогы – ҡала округының Иҫәп комиссияһы тураһында бүлек барлыҡҡа килгән....
Устав федераль ҡануниәттәге бихисап үҙгәрештәргә бәйле яңыртыла. Унда ниндәйҙер ҡәтғи үҙгәрештәр юҡ, шулай ҙа ҡыҙыҡлы яңылыҡтары ла етерлек. Мәҫәлән, ҡала советы депутаттарын хәҙер ҡатнаш система буйынса һайлаясаҡбыҙ – партия исемлеге һәм бер мандатлы округтар буйынса. Үҙгәртелгән Уставта төбәктәрҙәге Контроль-иҫәп палатаһының аналогы – ҡала округының Иҫәп комиссияһы тураһында бүлек барлыҡҡа килгән....
Дан һеҙгә, ил ҡаһармандары!
Рубрикалар / Бөйөк Еңеүгә 71 йыл // 25-06-2011, 16:21
Бөйөк Ватан һуғышында Башҡортостандан 700 мең кеше ҡатнаша, шуларҙың 300 меңе тыуған иленә әйләнеп ҡайта алмай, яу яланында ятып ҡала. Төп тыл төбәгенә әйләнгән республикабыҙ эвакуацияланған сәнәғәт предприятиелары, госпиталдәр, ойошмалар, уҡыу йорттарының да үҙәге була.
Өфөнөң тимер юл вокзалы – һалдаттарҙы яуға, тылдан фронтҡа ярҙам оҙатҡан, һуғыш барған урындарҙан эвакуацияланған халыҡты ҡаршылаған берҙән-бер урын. Шанлы ла, данлы ла йылдарҙың шаһиты булған «Өфө» станцияһы үҙендә оло хәтер һаҡлай....
Өфөнөң тимер юл вокзалы – һалдаттарҙы яуға, тылдан фронтҡа ярҙам оҙатҡан, һуғыш барған урындарҙан эвакуацияланған халыҡты ҡаршылаған берҙән-бер урын. Шанлы ла, данлы ла йылдарҙың шаһиты булған «Өфө» станцияһы үҙендә оло хәтер һаҡлай....
Был аҙнала беҙҙе... Өмөтләндерҙе...
Новости / Рәсәй // 25-06-2011, 16:15
Рәсәй Федерацияһының Һаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш министрлығы 2012 йылдың 1 июненән составында кодеин булған дарыуҙарҙы рецепт буйынса ғына һата башлауҙы ойошторорға вәғәҙә итә. Кодеинлы препараттарҙы кешеләр синтетик наркотиктар әҙерләү өсөн ҡуллана. Дезоморфин әҙерләү өсөн наркомандарға әллә ни алыҫҡа йөрөргә түгел − йорт янындағы дарыуханаға ғына инеп сығыу ҙа етә. «Крокодил» исемен йөрөткән был афәт көндән-көн күберәк йәштәрҙе үҙенең һаҙлығына батыра. Быға тиклем кодеинлы препарттарҙы рецепт менән генә һата башлауҙың ваҡытын аныҡ әйтмәйҙәр ине. Хәҙер, исмаһам, аныҡ дата билдәле....
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 238
ФЕДЕРАЦИЯ СОВЕТЫ, РФ Федераль Йыйылышының юғары палатаһы. “Рәсәй Федерацияһында этаплап үткәрелгән конституцион реформа тураһында”ғы указға ярашлы ойошторолған (1993). Ф. С. структураһы — “Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советын ойоштороу тәртибе тураһында” РФ законына (2000), Ф.С. эшмәкәрлеге һәм уның ағзаларының хоҡуҡи статусы РФ Конституцияһы м‑н “Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы ағзаһы статусы һәм Дәүләт думаһы депутаты статусы тураһында” законына (1994) ярашлы билдәләнә. Дәүләт думаһы тарафынан ҡабул ителгән федераль ҡаҙна, һалым һәм йыйымдар; финанс, валюта, кредит, таможня көйләүе, аҡса сығарыу; РФ халыҡ-ара килешеүҙәрен раҫлау һәм ғәмәлдән сығарыу; РФ статусы һәм дәүләт сиген һаҡлау; һуғыш һәм солох мәсьәләләренә ҡағылышлы закондар Ф.С.тарафынан мотлаҡ ҡарала. Ф.С. ҡарамағына РФ субъекттары араһында сиктәрҙең үҙгәреүен, РФ Президентының хәрби һәм ғәҙәттән тыш хәл индереү т‑да указдарын раҫлау, РФ терр‑яһынан ситтә РФ Ҡораллы көстәрен файҙаланыу мөмкинлеген хәл итеү, РФ Президентын һайлауҙы тәғәйенләү һәм вазифаһынан алыу һ.б. инә. Ф.С. һәр РФ субъектынан 2 вәкил (дәүләт власының закон сығарыу һәм башҡарма органдарынан берәр кеше) инә. БР башҡарма власынан Ф.С. — М.Ғ.Рәхимов (1993 й. алып), А.Р.Якубов (2001 й. алып), Р.Ғ.Исҡужин (2004 й. алып), Р.К.Исҡужин (2006 й. алып), Р.И.Байдәүләтов (2008 й. алып), А.Р.Ғәскәров (2010 й. алып), А.М.Бондарук (2011 й. алып), Л.С.Ғүмәрова (2014 й. алып); закондар сығарыу власынан А.Я.Копсов (1993 й. алып), М.М.Ишморатов (1996 й. алып), М.А.Зайцев (1997 й. алып), К.Б.Толкачёв (1999 й. алып), И.В.Изместьев (2001 й. алып), Р.Ғ.Исҡужин (2006 й. алып), Р.Н.Зиннуров (2013 й. алып) ингән.
З.И.Йәнекәев
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 663
ВОЛГА БУЙЫ БОЛҒАРЫ, Волга - Кама Болғары, 10 б. — 13 б. 1‑се ярт. Урта Волга буйында һәм Кама янындағы дәүләт. Гардизи, Гарнати, Ибн Руста, Ибн Фаҙлан, Иҙриси һ.б. урта быуат авторҙары хеҙмәттәрендә телгә алына. Болғарҙарҙың бер өлөшө Түб. Волга һәм Дон буйҙарынан Урта Волга буйына күсеп ултырыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Баш ҡалаһы — Болғар ҡ., 12 б. алып — Биләр ҡалаһы. Дәүләт дине — ислам. 10—12 бб. әҙәби болғар теле формалаша. Хужалыҡтың нигеҙен һабан игенселеге (арпа, бойҙай, тары һ.б. сәскәндәр), ярым күсмә һәм ултыраҡ малсылыҡ (башлыса йылҡы үрсеткәндәр) тәшкил иткән, ш. уҡ балыҡсылыҡ, солоҡсолоҡ, һунарсылыҡ үҫеш алған. Балсыҡтан, һөйәктән әйберҙәр яһау, тимерселек, зәргәрлек, быяла эшләү таралған була. Архитектура үҫешкән: таш биналар, һыу үткәргестәр һ.б. төҙөлгән. Археологик һәм яҙма сығанаҡтар б‑са, В.б.Б. 150 ҡала (иң ҙурҙары — Биләр, Болғар, Йүкәтау, Сыуар) һәм 800‑ҙән ашыу торама пункт иҫәпләнгән. В.б.Б. халҡы ҡалдырған археологик ҡомартҡылар иҫәбенә Оло Тархан ҡәберлеге, Ҡайбел, Тәнкәй, Тәтеш ҡәберлектәре һ.б. инә. Көнсығыш Европа, Көньяҡ Урал, Себер, Яҡын һәм Урта Көнсығыш м‑н сәйәси һәм иҡт. бәйләнештәр тотҡан. 10— 12 бб. Дәшти Ҡыпсаҡ ҡәбиләләре, урыҫ кенәзлектәре һ.б. м‑н һуғыштар алып барған. Урта Волга буйы һәм Урал алды халыҡтары (ш. иҫ. башҡорттар; ҡара: Башҡорт әҙәбиәте) үҫешенә этномәҙәни йоғонто яһай. 13 б. 30‑сы йй. аҙ. — 40‑сы йй. башында Алтын Урҙа составына инә.
Әҙәб.: Ф а х р у т д и н о в Р.Г. Очерки по истории Волжской Булгарии. М., 1984; Е г о р о в В.Л. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв. М., 1985; История татар с древнейших времён. В 7 т. Т.2. Волжская Булгария и Великая Степь. Казань, 2006.
Н.А.Мәжитов
Тәрж. Д.К.Үзбәков
Карта: 10—12 бб. Волга буйы Болғары


text:
- Подробности
- Просмотров: 223
ТАУАРҘЫҢ КОНКУРЕНЦИЯҒА ҺӘЛӘТЛЕЛЕГЕ, тауарҙың баҙарҙа башҡа етештереүселәрҙең шундай уҡ тауарҙары м‑н конкуренция алып барыу һәләте; конкурентлыҡ өҫтөнлөктәре, йәғни тәғәйен һатып алыусыны ҡыҙыҡһындырырлыҡ һәм уның аныҡ ихтыяжын ҡәнәғәтләндерерлек билдәләре булыуы. Т.к.һ. кимәле тауарҙың ҡулланыу үҙенсәлектәре (сифаты, техник кимәле, дизайныһ.б.), хаҡы һ.б. факторҙар (маркетинг, инновация, конкуренция, сервис кимәле, баҙар конъюнктураһы, етештереүсенең имиджы һ.б.) м‑н билдәләнә. Юғары, уртаса һәм түбән Т.к.һ. айырыла. Т.к.һ. күтәреү етештереү факторҙарын һөҙөмтәле файҙаланыу, етештереү сығымдарын кәметеү, фән ҡаҙаныштарын һәм етештереү технологияларын күпләп ҡулланыу, тауар характеристикаларын яҡшыртыу (хаҡҡа ҡағылышлы булмаған конкуренция) йәки хаҡты кәметеү (хаҡ б‑са конкуренция) иҫәбенә өлгәшелә. Төбәктә конкуренцияға һәләтле производстволар булыуы импорт күләмен кәметеүгә килтерә, халыҡтыңмәшғүллегенарттыра һәм халыҡтың йәшәү кимәлен күтәрә. Төбәктә етешетерелгән Т.к.һ. төп күрһәткесе булып тышҡы һәм эске баҙарҙа һатыу күләме тора (ҡара: Тышҡы сауҙа, Сауҙа). БР тулайым төбәк продуктының30%‑тан ашыуы экспорт иҫәбенә формалаша (2005). Эре экспортлаусылар: “Башнефть” АНК, Белорет металлургия комбинаты, “ГазпромнефтехимСалават”, Күмертау авиация производство предприятиеһы, Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе, Өфө фанер комбинаты, “Синтез‑Каучук” (Стәрлетамаҡ ҡ.), “Сода”, Стәрлетамаҡ нефтехимия заводы, “Уфаоргсинтез”.
Н.З.Солодилова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 506
АКЦИОНЕРҘАР ЙӘМҒИӘТЕ, эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегенең ойоштороу-хоҡуҡи формаһы; устав капиталы акционерҙарҙың йөкләмә хоҡуҡтарын раҫлаусы билдәле бер һандағы акцияларға бүленгән коммерция структураһы. Ойоштороу документы булып АЙ‑ларҙың уставы тора, унда йәмғиәттең маҡсаты, капитал күләме, идара итеү тәртибе, етәксе органдар структураһы һ.б. билдәләнә. Ябыҡ (акцияларын йәмғиәтте ойоштороусылар араһында йәки алдан билдәле бер төркөм кешеләр араһында ябыҡ яҙылыу формаһында тарата) һәм асыҡ (акцияларын теләһә ниндәй һатып алыусыға һата) АЙ‑лар айырыла.
Башҡортостанда тәүге АЙ‑лар 19 б. 40‑сы йй. аҙ. — 50‑се йй. башында тау сәнәғәтендә барлыҡҡа килә (ҡара: Кнауф тау заводтары акционерҙар компанияһы, Соҡсон тау заводтары акционерҙар ширҡәте һ.б.). 1861—85 йй. 4 компания (Белорет заводтары йәмғиәте, Һирге-Өпәле тау заводтары ширҡәте һ.б.), 1886—1900 йй. — тағы 7 компания (Урал-Волга металлургия акционерҙар йәмғиәте, Өфө тау сәнәғәте акционерҙар йәмғиәте һ.б.) ойошторола.
20 б. башына ҡарата бөтә компанияларҙың төп капиталы 30 млн һумдан ашыу тәшкил итә. 1917 й. төп капиталы 1 млн һум булған 8 компания эшләй. Тау заводы АЙ‑ларында (тау заводы ерҙәренең яҡынса 30%‑ын биләгән) суйындың яҡынса 40%‑ы, тимерҙең 25%‑ы, ҡоростоң 50%‑ы иретелә. Акциялаштырыу финанс капиталының (ш. иҫ. сит ил) туранан-тура ҡатнашлығында бара. 20 б. башында Көньяҡ Уралда ағас әҙерләү һәм ағас һатыу предприятиелары акциялаштырыла: “Өфө урман сәнәғәте ширҡәте”, “Чистозвонов М.А., Савинков Н.П. һәм К°” һ.б. Беренсе донъя һуғышы йылдарында тау сәнәғәте һәм фабрика-завод сәнәғәтенең ҡайһы бер тармаҡтары пр‑тиелары хәрби продукция етештереүгә күсә (ҡара: Алафузов буҫтау фабрикаһы); тау-металлургия сәнәғәте АЙ‑ларының төп капиталы 34 млн һумдан (1913) 39 млн һумға тиклем (1917 й. башы) арта, сит ил капиталы өлөшө уларҙа 37%‑тан 32%‑ҡа тиклем кәмей. Был осор акциялаштырылған тау сәнәғәте пр‑тиеларын контролдә тотоуҙа банк капиталының роле үҫеү м‑н характерлана: Рус банкыһы “Эҫем тау заводтары йәмғиәте” эшен контролгә ала, Себер сауҙа банкыһы — Комаровский тимер мәғдәне ятҡылыҡтары һәм Көньяҡ Урал тау заводтары йәмғиәтен һ.б. Революциянан (1917) һуң АЙ‑ларҙың күбеһе национализациялана. 20‑се йй. башында АЙ‑лар сәнәғәт, сауҙа, банкылар м‑н идара итеүҙең бер формаһы була; уларҙың ойошторолоуын РСФСР ХКС эргәһендәге Баш концессия ком‑ты (1921 й. рәсмиләштерелгән) көйләй. 20‑се йй. аҙ. АЙ‑лар дәүләт берекмәләренә үҙгәртелә.
90‑сы йй. башында баҙар иҡтисадына күсеү, дәүләт һәм муниципаль пр‑тиеларҙы хосусилаштырыу м‑н АЙ‑лар яңынан барлыҡҡа килә. 2010 й. БР‑ҙа 2342 АЙ (601 асыҡ, 1741 ябыҡ) эшләгән. Улар араһында иң ҙурҙары: “Башнефть”, “Башкиргаз”, “Башкирэнерго”, Урал-Себер магистраль нефть үткәргестәре, “Газпром нефтехим Салават” һ.б. АНК АЙ‑лары. 1994 й. дәүләт мәнфәғәтен тәьмин итеү маҡсатында АЙ‑лар тарафынан алтын акциялар индерелә.
Х.Ә.Барлыбаев, Ф.С.Исхаҡова, Д.Ғ.Күскилдин
Тәрж. Х.А.Шәрипова


text:
Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы(Ш. Хоҙайбирҙин битенән йүнәлтелде)
Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы (9 октябрь 1896 йыл — 21 декабрь 1924 йыл) — Башҡортостандың партия һәм дәүләт эшмәкәре, журналист һәм яҙыусы. Беренсе донъя һәм граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1921).
Йөкмәткеһе
БиографияһыҮҙгәртергә
Шәһит Әхмәт улы Хоҙайбирҙин1896 йылдың 9 октябрендә Ырымбур губернаһы Бесәнсе ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы Хоҙайбирҙин ауылында) тыуған. 1909 йылда Ырымбурҙағы Хөсәйениә мәҙрәсәһенә уҡырға бара. 1914 йылда мәҙрәсә администрацияһын тәнҡитләгән өсөн уҡыуҙан ҡыуыла.
Беренсе донъя һуғышы башланғас, фельдшерҙар курсын тамамлап, рота фельдшеры булып һуғышҡа китә. Австрия фронтында яраланғас, 1916 йылда Өфөгә ҡайта. Февраль революцияһын 144-се уҡсы полкы һалдаты булып ҡаршылай. Өфө мосолман хәрби советы эшендә, «Һалдат теләге» гәзитен сығарыуҙа ҡатнаша.
1918 йылда большевиктар партияһына алына, Башҡортостанда совет власын нығытыуҙа ҙур тырышлыҡ күрһәтә. Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә.
1919 йылда совет органдарының етәксеһе булып таныла. РКП(б) өлкә комитетының беренсе секретары, ер эштәре халыҡ комиссары урынбаҫары, эске эштәр халыҡ комиссары булып эшләй.
1924 йылдың 21 декабрендә ҡаты ауырыуҙан Мәскәүҙә вафат була, Өфөлә ерләнгән.
БүләктәреҮҙгәртергә
Партияның 10-се съезы делегаттары менән Кронштадт фетнәһен баҫтырыуҙа ҡатнаша һәм ауыр яралана, батырлығы өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
ИҫтәлекҮҙгәртергә
- Шәһит Хоҙайбирҙин исеме менән китапхана, Баймаҡ машиналар төҙөү заводы, колхоздар, тыуған ауылы, Өфө, Стәрлетамаҡ һәм башҡа ҡалаларҙа урамдар атала.
- Өфөлә һәйкәл һәм иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған[1].
- Журналистар өсөн Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге республика премияһы булдырылған.
КитаптарыҮҙгәртергә
- Избранные произведения. Публицистика, воспоминания, рассказы и очерки, стихи. Предисл. Р. У. Кузеев. Уфа, 1958.
- Избранное. Публицистика, воспоминания, художественные произведения. Предисл. Р. У. Кузеева. Пер. С башкирского М. Гафурова. Уфа, 1968. (рус.)
- На ветрах революции. Публицистика, воспоминания. Уфа, 1986. (рус.)
ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә
СығанаҡтарҮҙгәртергә
- Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр. (рус.)
- Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
- Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. (рус.)


text:
- Подробности
- Просмотров: 217
ТЕМӘС ИЛЕКӘЕВ, 1735—40 йй. һәм 1755—56 йй. башҡ. ихтилалдарында [ҡара: Башҡорт ихтилалдары (1735—40), Башҡорт ихтилалы (1755—56)] ҡатнашыусы. Нуғай даруғаһының Бөрйән улусы Илекәй а. башҡорто. Тархан. 1742 й. 4 даруғаның башҡ. вәкилдәре делегацияһы составында, керҙәштәргә ер м‑н оброкһыҙ файҙаланыу хоҡуғын [указдар(1736 й. 11 февр.) б‑са индерелгән] һәм башҡорттарҙан туй өсөн һалымды бөтөрөүҙе һорап, Өфө вице-губернаторы П.Д.Аксаковҡа яҙылған хатҡа ҡул ҡуйған. 1755 й. 15 майында Талҡаҫ күле буйында башҡ. халҡын йәберләгән өсөн тау‑эҙләнеү эштәре нач. Е.Е.Брагинды һәм уның ярҙамсыларын язалауҙа ҡатнашҡан. Властар яғынан репрессиянан ҡурҡып, ҡаҙаҡ далаларына ҡасҡан. 1760 йй. Башҡортостанға ҡайтҡан. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. Т.И. исеме м‑н Баймаҡ р‑нының Темәс а. аталған.
Ә.З.Әсфәндиәров
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 405
НЕФТЕХИМИЯ ЭШКӘРТЕҮ ИНСТИТУТЫ, ДУП. 1956 й. Черниковск ҡ. (хәҙ. Өфө эсендә) Өфө ҒТИ‑ның нефть эшкәртеү бүлеге базаһында Башҡ‑н нефть эшкәртеү ҒТИ булараҡ ойошторола, 1992 й. алып БР ФА‑ның Нефтехимия эшкәртеү проблемалары ин‑ты, 2001 й. — БР‑ҙың Нефтехимия эшкәртеү ин‑ты, 2004 й. хәҙ. исемен ала. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — нефть эшкәртеү һәм нефтехимия өлкәһендә тикшеренеүҙәр һәм проектлау: нефтте һәм газ конденсаттарын эшкәртеүҙең комплекслы схемаларын эшләү; нефтте һәм нефттең эйәрсән газдарын әҙерләү; нефтте, газ конденсаттарын ректификациялау; нефтте эшкәртеүҙең аҙ күләмле комплекстары; мотор яғыулығы етештереүҙең каталитик процестары; нефть ҡалдыҡтарын эшкәртеү (әкренәйтелгән кокслаштырыу, висбрекинг, термик крекинг, битумдар, пектар етештереү, асфальтһыҙлаштырыу); нефть коксын етештереү һәм үртәү; ағынты һыуҙарҙы һәм газлы ташландыҡтарҙы, газдарҙы һәм нефтте көкөртлө берләшмәләрҙән таҙартыу; нефть шламдарын эшкәртеү һәм үтилләштереү; минераль майҙар, көкөрт, аҙ күләмле химия продукттары етештереү һ.б. Институт составында 12 ғилми-технологик һәм 3 ғилми‑ярҙамсы бүлек, 4 лаб., аналитика үҙәге, проектлау, сәнәғәт экологияһы департаменттары, тәжрибә‑эксперименталь производство (ҡара: Өфө аҙ күләмле нефть химияһы производстволарының тәжрибә заводы) һ.б. 135 ғилми хеҙм‑р араһында 7 ф. д‑ры һәм 38 ф. канд. (2013). Нефтехимия эшкәртеү ин‑ты ғалимдары асыштары нигеҙендә БР‑ҙа, РФ‑та, БДБ илдәрендә һәм алыҫ сит илдәрҙә нефтте ректификациялау, газ конденсаттары (100‑ҙән ашыу), һыу менән тәьмин итеү, һыу бүлеү һәм сәнәғәттең ағынты һыуҙарын таҙартыу системалары (50‑нән ашыу), битум етештереү (50), нефть коксын етештереү һәм үртәү (25), нефтте әҙерләү һәм беренсел ҡыуыу аҙ күләмле ҡоролмалары (20), нефть шламдарын үтилләштереү (8), коррозия ингибиторҙары (6), асфальтһыҙлаштырыу (5) ҡоролмалары һ.б. төҙөлә һәм реконструкциялана. Уйлап табыуҙарға 500‑ҙән ашыу авторлыҡ танытмаһы һәм патенты алынған (2013). Институт РФ, АҠШ, Белоруссия, Болгария, Германия, Испания, Италия, Ҡаҙағстан, Румыния, Төркмәнстан, Үзбәкстан, Әзербайжандың ғилми ойошмалары һәм сәнәғәт пр‑тиелары м‑н хеҙмәттәшлек итә. Дир.: А.С.Эйгенсон (1956 й. алып, 1963—76), В.С.Акимов (1958 й. алып), В.В.Фрязинов (1976 й. алып, 1987—92), Д.Ф.Варфоломеев (1977 й. алып), У.Б.Имашев (1992 й. алып), Э.Ғ.Теләшев (1997 й. алып).
Әҙәб.: Институт: ист. очерки /БашНИИНП — ГУП ИНХП РБ. Уфа, 2006.
Э.Ғ.Теләшев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Моңға сорналған ғүмер
Рәйлә Баймаҡ ҡалаһында тыуған. Йәмле Ирәндек ҡуйынына ғына һыйынып ултырған Кәкреауыл ҡыҙы ул. (Баймаҡтың бер урамын шулай тип йөрөтәләр). Ул йыр-моңға ғашиҡ Йәмилә һәм Әкрәм Мусиндарҙың ишле ғаиләһендә баш бала булып донъяға килә. “Әсәйем данлыҡлы Буранбай ауылы ҡыҙы, ә атайым сығышы менән Таулыҡайҙан, йырға маһир Мусиндар нәҫеленән”, – ти Рәйлә ата-әсәһе тураһында. Бала сағы хозур Ирәндек тәбиғәтендә үткәнгәме, әллә үҙенең яртаҡан Башҡоҙоҡ шишмәһенең саф һыуын эсеп үҫкәнгәме, әллә инде оҫта йырсы Әкрәм ағайҙың моңона сорналып ғүмер иткәнгәме, Рәйлә Әкрәм ҡыҙы иҫ китмәле моңло тауышлы, халыҡ йырҙарына ғашиҡ уҡытыусы. Кескәй генә сағынан уҡ ул мәшһүр йырсы Фәриҙә Ҡудашеваның йырҙарын йотлоғоп тыңлай. Ул ваҡытта кистәрен балаларға концерт-спектаклдәргә инеү тыйыла торғайны. Әммә ныҡыш ҡыҙыҡай концертҡа инәһенең итәгенә йәшенеп булһа ла инеп, моң алиһәһенең йырҙарын ҙур кинәнес менән тыңлай.
Сәнғәткә булған һөйөү уны Стәрлетамаҡ мәҙәни-ағартыу училищеһына алып килә. Уҡыуын бөткәс тә йәш белгес үҙ районына эшкә ҡайта һәм район мәҙәниәт бүлегендә художество етәксеһе булып эшләй башлай.
Шунан башлана ла инде Рәйләнең ижади тормошо: концерттар, гастролдәр, агитбригадалар. Ләкин йырға ғашиҡ Рәйлә Әкрәм ҡыҙы үҙ белемен балаларға бирергә теләй һәм Баймаҡтың 2-се мәктәбендә музыканан уҡыта башлай. Ә бөгөн ул һәләтле балалар менән Баймаҡ балалар ижады үҙәгендә шөғөлләнә. Өлгөлө “Мираҫ” ансамбле менән етәкселек итә. Халҡыбыҙҙың йыр-мираҫын түкмәй-сәсмәй уларҙың күңеленә һеңдерә.
Рәйлә Әкрәм ҡыҙы һис кенә лә ваҡыт менән иҫәпләшмәй. Шуғалыр ҙа уның һөҙөмтәләре лә ҡыуаныслы – уҡыусылары “Ирәндек моңдары”, “Ашҡаҙар таңдары”, “Урал батыр” һ.б. республика ярыштарында призлы урындар, Гран-при яуланы. Бынан тыш, өлгөлө “Мираҫ” фольклор ансамбле “Башҡортостан ынйылары” исемле мәртәбәле бәйгелә беренселекте бирмәй, “Өлгөлө балалар коллективы” тигән юғары исемде лайыҡлы йөрөтә. Ансамбль халҡыбыҙҙың боронғо йолаларын, ауыҙ-тел ижадын тергеҙеүҙә башҡаларға үрнәк күрһәтә.
Бөгөн дә мәңге моңға сорналған Рәйлә Әкрәм ҡыҙы халҡыбыҙға шулай тоғро хеҙмәт итә. Балалар ижады үҙәгендә фольклор берекмәһе етәксеһе ул. Йәш коллегаларына үҙ белемен һәм тәжрибәһен йәлләмәйенсә тарата. Үҙе лә һәр саҡ эҙләнеү юлында. Һәләтле уҡытыусы өмөтлө балаларҙы күрә, һайлай һәм уның алдына аныҡ маҡсат ҡуйып, үҫтерә лә белә. “Мин үҙемдең уҡыусыларым менән хаҡлы рәүештә ғорурланам, – ти ул сәнғәт академияһында, колледждарында уҡыған студенттарын һанап. – Улар тырышып белем ала, миңә килеп һәр саҡ рәхмәт һүҙҙәрен әйтәләр”.
Эйе, ижад кешеһенең тормошонда каникул юҡ, шуға күрә Рәйлә Әкрәм ҡыҙы ял, байрам көндәрендә лә балалар менән йыр-моңға сорналып ултырыуына һис тә аптырарлыҡ түгел. Сөнки уға йөрәгендә йөрөткән халыҡ йырҙарын балалар күңеленә сәсәһе, яңынан-яңы уңыштарға өлгәшәһе бар әле.
Педагогтың тынғыһыҙ эшенә аҡ юл, ә үҙенә ныҡлы һаулыҡ һәм бәхет теләйем.
Рәйсә ХӘСӘНОВА, Баймаҡ балалар ижады үҙәгенең “Сәсән” берекмәһе педагогы.
Ул – хеҙмәт менән тәрбиәләй
Мәктәп тә, ғаилә лә камил, белемле, хеҙмәт һөйөүсән кешеләр үҫтереүҙе төп маҡсаты итеп ҡуя. Эйе, халҡыбыҙҙың өмөтлө киләсәге йәш быуынға тәрән белем һәм яҡшы тәрбиә биреүгә бәйле. Хәҙер балалар мәктәптә ҙур теләк менән төрлө һөнәр серҙәренә өйрәнә.
Был йәһәттән Сәйғәфәр урта мәктәбе лә ҡалышмай. Технология дәрестәрен 26 йыл инде Ғаяз Зиннур улы Килдеғошов уҡыта. Ул уҡыусыларында матурлыҡҡа, ижади хеҙмәткә һөйөү тәрбиәләй. Балаларҙың ағастан һәм башҡа төрлө материалдарҙан эшләнгән әйберҙәре йыш ҡына призлы урындарға лайыҡ була. Улар йыл һайын зона, район конкурстарында призлы урындар яулай. Уҡыусылары өс йыл рәттән республика кимәлендә үткәрелгән олимпиадала ҡатнашып, быйыл 8-се класс уҡыусыһы Ғәҙел Килдеғошов призёр булды. Уға Маҡтау ҡағыҙы һәм ҡиммәтле бүләк тапшырылды.
Шулай уҡ Ғаяз Зиннур улы балалар ижады үҙәгендә технология буйынса түңәрәктәр алып бара. Бында ла уның уҡыусылары һынатмай. Мәҫәлән, 5-се класс уҡыусыһы Винер Моратов "Өй усағы һаҡсыһы», «Ағасты художестволы эшкәртеү» исемле район конкурстарында ҡатнашып, 2-се, 3-сө урындарҙы яуланы, 8-се класс уҡыусыһы Ғәҙел Килдеғошов "Ағасты художестволы эшкәртеү","Мин – яңы Башҡортостандың гражданы" исемле район һәм төбәк конкурстарында көс һынашып, беренселеккә сыҡты. Шулай уҡ Ғәҙел Килдеғошов һәм 9-сы класс уҡыусыһы Руслан Ирмәков «Үҙебеҙҙең һәләтебеҙ менән барыһын да һоҡландырабыҙ" исемле район фәнни-практик конференцияһының Маҡтау ҡағыҙҙарына һәм "Алтын ҡулдар" номинацияһына лайыҡ булды.
Бындай уңыштарҙың сере нимәлә һуң! Әлбиттә, һәр уҡыусыға индивидуаль ҡараш булдырыу. Уларҙың ижади эштәренә иғтибар биреү, хуплау, һәләтен үҫтереү. Иң мөһиме – уҡыусыны технологик яҡтан фекер йөрөтөргә, конструкцияларға, уйлап табырға, нәтижә яһарға өйрәтеү, станокта төрлө хеҙмәт ҡоралы менән эшләгәндә хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен теүәл үтәүҙән тора.
Мәктәптән тыш, Ғаяз Зиннур улы ауыл тормошонда ла ҡайнап йәшәй. Ул 5 йыл инде ауыл старостаһы вазифаһын башҡара. Олоһона ла, кесеһенә лә кәңәшсе булып, ҙур ихтирам ҡаҙанған. Тормош иптәше Гөлфирә Миҙхәт ҡыҙы менән 3 бала тәрбиәләйҙәр. Әлеге көндә улар бәхетле ҡартатай һәм өләсәй ҙә.
Һөнәрен яратҡан тәжрибәле уҡытыусы, үҙ эшенең оҫтаһы булған Ғаяз Зиннур улына киләсәктә лә ижади уңыштар, ныҡлы һаулыҡ, яңы үрҙәр, ғаилә бәхете теләйбеҙ.
Л. Байкова, Сәйғәфәр мәктәбе директорының уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары.


text:
Яңылыҡтар
Республикала экологик видеороликтар конкурсы иғлан ителгән
Экология һәм махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәләре йылы сиктәрендә Башҡортостанда «Планетабыҙ берәү!» экологик видеороликтар конкурсы бара.
Проектта 14 йәштән өлкәнерәктәр йәки коллектив ике видеоролик тәҡдим итә ала.
Ойоштороусылар әйтеүенсә, сюжеттың ваҡыты дүрт минуттан да артмаҫҡа тейеш. Мобиль телефондарға һәм һанлы видеокамераға төшөрөргә рөхсәт ителә. Видеоматериал менән бергә эштең авторы һәм уның хаҡында мәғлүмәттәр күрһәтелгән хат һалырға кәрәк.
Конкурста ҡатнашыусылар анкета-ғаризаны һәм материалдарҙы 069.prok@mail.ru электрон почтаһына ебәрергә тейеш.
Эштәр 2017 йылдың 1 апреленән 19 майға тиклем ҡабул ителә. Йомғаҡ 1 июндә яһала. Еңеүселәрҙе аҡсалата бүләктәр һәм дипломдар көтә, тип хәбәр иттеләр республиканың Экология министрлығында.
Конкурстың төп бурыстары — йәмғиәттең экологик мәҙәниәтен күтәреү, республикала йәшәүселәрҙә тирә-яҡ мөхиткә һаҡсыл мөнәсәбәт тәрбиәләү, йәш быуынды социаль әһәмиәтле экологик эшмәкәрлеккә йәлеп итеү.
«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы


text:
- Подробности
- Просмотров: 631
ЖУРАВЛИНЫЙ, Ағиҙел й. басс. һаҙлыҡ, Белорет р‑ны Тирлән а. көньяҡ‑көнбайышҡа табан 15 км алыҫлыҡта ята. Тау итәгендә урынлашҡан. Дөйөм майҙаны 400 га, торфтың уртаса ҡалынлығы 6 м. Яуым‑төшөм м‑н туйына. Ҡара тал, лапландия талы, муйыл, розмарин япраҡлы тал, себер шыршыһы, ябай ҡарағай, аҡ аҡһырғаҡ, ваҡ емешле мүк еләге, ике енесле энәле көртмәле, ҡаҙ үләне, түңәрәк япраҡлы ысыҡ үләне, һаҙ бөрмәкәйе һ.б. үҫә. Ҡоралай, һеләүһен, һоро торна, һуна өйрәк, һыҙғыраҡ сөрәгәй һ.б. йәшәй.
Ә.М.Гәрәев
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Энергия
Энергия (бор. грек. ἐvέpYeιa — хәрәкәт, эшмәкәрлек, көс, ҡеүәт) — төрлө хәрәкәт формаларын һәм материяның тәьҫир итешеүен, материяның бер форманан икенсе формаға күсеүен үлсәй торған скаляр физик дәүмәл; есемдең йәки есемдәр системаһының эш башҡарыу һәләтлелеген характерлаусы дәүмәл[1]; Материяның төп үҙенсәлектәренең береһе: уның төрлө физик процестарҙа (йылылыҡ, яҡтылыҡ, электр, ядро тарҡалышы, гравитация һ.б.) сағылған хәрәкәтенең дөйөм дәүмәле[2]. Әгәр система йомоҡ булһа, ваҡыт үтеү менән системаның энергияһы һаҡлана. Был раҫлау энергияның һаҡланыу законы тип атала.
Энергия өс аддитив хәрәкәт интегралынан тора (хәрәкәт ваҡытында һаҡлана торған дәүмәлдәр: энергия, импульс, импульс моменты).
«Энергия» терминын беренсе мәртәбә Аристотель «Физика» трактанында ҡулланған, тик ул ваҡытта был термин кеше эшмәкәрлеге өсөн генә ҡулланылған.
Йөкмәткеһе
Ҡулланыу тамғалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғәҙәттә энергия Е билдәһе менән (лат. energīa хәрәкәт, эшмәкәрлек, көс, ҡеүәте) билдәләнә.
Йылылыҡ энергияһы өсөн, ғәҙәттә, Q (ингл. quantity of heat йылылыҡ миҡдары) символын ҡулланалар .
Эске энергия U символы менән билдәләйҙәр (килеп сығышы билдәле түгел).
Айырым осраҡтарҙа эш башҡарыу һәләтен күрһәтеү өсөн W (ингл. work эштәр, хеҙмәттәр) символы ҡулланыла.
Төшөнсә тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
"Энергия" термины energeia һүҙенән килеп сыҡҡан. Был терминды беренсе мәртәбә Аристотель ҡулланған.
1686 һәм 1695 йылдарҙа Лейбниц «тере көс» (vis viva) төшөнсәһен керетә. Ул быны объекттың массының һәм тиҙлек квадратының ҡабатландығы тип билдәләй (хәҙерге терминологияла был кинетик энергия тип атала, тик икегә ҡабатлайҙар). Бынан тыш Лейбниц дөйөм «тере көс»төң һаҡланғанын белгән. Ышҡылыу көсөнә сарыф ителгән «тере көс» атомдарға күсә тип аңлатҡан.
Маркиза дю Шатль Эмили Физика дәреслеге тигән китабында (франц. Institutions de Physique, 1740), Лейбниц идеяһы менән Виллен Гравезандтың практик күҙәтеүҙәрен берләштерә.
1807 йылда Томас Юнг «тере көс» төшөнсәһе урынына хәҙерге төшөнсәләге «энергия» терминын ҡуллана. 1829 йылда Гаспар-Гюстав Кориолис эш менән кинетик энергия араһында бәйләнеш булыуын аса. 1851 йылда Уильям Томсон «кинетик энергия» терминын ҡуллана, 1853 йылда Уильям Ренкин «потенциаль энергия» төшөнсәһен керетә.
Энергия субстанциямы, әллә тик физик дәүмәл генәме тигән бәхәс бер нисә йыл бара.
Пар двигателдәренең үҫеше инженер һәм етештереүсәләрҙән механик һәм термик КПД формулаларын асыуҙы талап итә. Инженерҙар (Сади Карно), физиктар (Джеймс Джоуль, Эмиль Клапейрон һәм Герман Гельмгольц), математиктар эш башҡарыу һәләтен энергия менән бәйләй.
Йылылыҡтың эшкә әүерелеүе термодинамиканың тәүге ике законында асыҡ күрһәтелә. Энергия тураһында фән биоэнергия, термодинамика, термоэкономика (англ. thermoeconomics) кеүек төрлө тармаҡтарға бүленә. Параллель рәүештә энтропия (файҙалы энергия миҡдары), ҡеүәт (ваҡыт берәмегендә энергия миҡдары) кеүек төшөнсәләр барлыҡҡа килә. Һуңғы ике быуатта энергия һүҙе фәнни булмаған һәм популяр әҙәбиәттә киң ҡулланыла.
Уильям Томсон энергия тураһындағы белемде термодинамика менән бәйләй, был химия фәне үҫешенә булышлыҡ итә.
Рудольф Клаузиус, Джозайя Гиббс һәм Вальтер Нернст бик күп химик процестарҙы термодинамика законы менән аңлата. Клаузиус энтропияны математик формулулар менән раҫлай. Джозеф Стефан абсолют ҡара есемдең нурланыш законын аса.
1853 йылда Уильям Ренкин «потенциаль энергия» төшөнсәһен индерә[3]. 1881 Уильям Томсон былай ти[4]:
Артабанғы утыҙ йыл дауамында яңы фән бер нисә төрлө атала, мәҫәлән, «йылылыҡтың динамик теорияһы» (ингл. dynamical theory of heat) һәм «энергетика» (ингл. energetics). 1920-се йылдарҙан энергияның башҡа формаға әүерелеүе тураһындағы фән «термодинамика» тип атала.
Энергия төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Механика энергияны потенциаль һә кинетик энергияға бүлә. Уларҙың суммаһы тулы механик энергия тип атала.
Бөтә ҡырҙарҙың да энергияһы бар. Ҡырҙарҙың энергияһы электромагнит (ул үҙе электр һәм магнит энергияһына бүленә), гравитация (тартылыу көсө), атом энергияларына бүленә.
Термодинамика эске энергияны һәм термодинамик потенциалды өйрәнә.
Бәйләнеш энергияһын һәм энтальпияны химия фәне өйрәнә.
Шартлау энергияһы тротил эквивалентында үлсәнә.
Энергия һәм эш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Энергия миҡдары системаның ниндәйҙер эш башҡарыу һәләтен күрһәтә. Эш һәм энергия бер үк үлсәү берәмегендә үлсәнә.
- Механик башҡарылған эш һан яғынан мехник энергия үҙгәрешенә тигеҙ.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- А. Д., Энергия // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Паули В. Общие принципы волновой механики — М.: Гостехтеориздат, 1947. — 332 б.
- Широков Ю. М., Юдин Н. П. Ядерная физика — М.: Наука, 1972. — 670 б.
- Пономарев Л. И. Под знаком кванта — М.: Наука, 1989. — 368 б. — ISBN 5-02-014049-X.
- Алексеев Г. Н. Энергия и энтропия — М.: Знание, 1978. — 192 б.
Иҫкәрмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский, башкирско-русский словарь терминов по физике (Х.Х.Кадырметов, 1984)
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
- ↑ Смит, Кросби. The science of energy: a cultural history of energy physics in Victorian Britain. — The University of Chicago Press, 1998. — ISBN 0-226-76421-4.
- ↑ Томсон, Уильям. Об источниках энергии, доступных человеку для совершения механических эффектов = On the sources of energy available to man for the production of mechanical effect. — BAAS Rep, 1881. С. 513


text:
- Подробности
- Просмотров: 388
ТАТАР БҮЛЕГЕ, пермдең өҫкө (өсөнсө) бүлеге (1960—2006 йй. татар ярусы). Биармия бүлегендә ята, триастың аҫҡы бүлеге м‑н ҡаплана. С.Н.Никитин тарафынан ярус рангыһында айырып күрһәтелә (1887). Стратотибы булған өлкәлә сыбар карбонат ҡатламдары м‑н сиратлашҡан ҡыҙыл төҫлө ҡом‑балсыҡ ултырмаларынан тора. Ҡабырсаҡлы моллюскылар, филлоподалар, умыртҡалылар хас, сөсө һыуҙа йәшәй торған остракодалар ярҙамында вағыраҡ бүлгеләнгән (Н.М.Кочеткова, 1970). Төньяҡ двина һәм вятка ярустарына айырыла. БР‑ҙың платформалы өлөшөнөң төньяҡ‑көнбайышында (Кама й. басс.) төньяҡ двина ярусы ритмлы сиратлашып торған ҡомташтарҙан, конгломераттарҙан, балсыҡтарҙан, алевролиттарҙан, мергелдәрҙән һәм эзбизташтарҙан ғибәрәт, ҡалынлығы 200 м тиклем, вятка ярусы ҡомташ‑балсыҡ ҡатламдарынан тора, ҡалынлығы 150 м тиклем. Ағиҙел й. түбәнге ағымы басс. ҡалынлығы 120 м тиклем булған төньяҡ двина ярусы ултырмалары (конгломераттар, ҡомташтар, алевролиттар, аргиллиттар) күҙәтелә. Ағиҙел депрессияһында Т.б. Ағиҙел й. меридиональ ағымы, Нөгөш й. түбәнге ағымы, Мәләүез һәм Наҡаҫ йй. (Һаҡмар й. басс.) үрге ағымы басс. таралған, аҫҡы өлөшөндә — конгломерат ҡатыш һоро балсыҡ-ҡомташ тоҡомдарынан, һирәгерәк мергелдәрҙән һәм эзбизташтарҙан, өҫкө өлөшөндә балсыҡ‑карбонат тоҡомдарынан ғибәрәт; ҡалынлығы 500 м тиклем. Ағиҙел депрессияһының ҡыҙыл төҫлө терриген ултырмаларының ҡалын ҡатламдары (2000 м ашыу) биармия бүлегенә (уржум ярусы) тура килә.
Әҙәб.: К о ч е т к о в а Н.М. Стратиграфия и остракоды верхнепермских отложений южных районов Башкирии и прилегающих частей Оренбургской области. М., 1970; Постановления Межведомственного стратиграфического комитета и его постоянных комиссий. СПб., 2006. Вып.36.
Е.И.Кулагина
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Йо́һанн Себа́стьян Бах (
Йо́һанн Себа́стьян Бах
1685 йылдың
Йо́һанн Себа́стьянға туғыҙ йәш тулғанда уның әсәһе, ә тағы бер йылдан атаһы вафат була. Органсы булып эшләгән оло ағаһы Иоганн Кристоф малайҙы үҙ тәрбиәһенә ала. Иоганн гимназияла уҡый башлай, ағаһы уны органда һәм башҡа клавишалы музыка ҡоралдарында уйнара өйрәтә. Музыка сәнғәтенә тәбиғәттән бирелгән һөйөү нигеҙендә ул был шөғөлде ныҡлап үҙ итә һәм төрлө ҡоралдарҙа яңынан-яңы әҫәрҙәр өйрәнеү менән бик теләп шөғөлләнә. 1707 йылда ике туған һеңлеһе Мария Барбараға өйләнә. Уларҙың ете балаһы була, тик Бахтың тәүге ҡатыны йәшләй вафат була ( 1720). Бах Ангальт-Кеттен герцогы һарайы йырсыһы Анна Магдалена Вилькеға өйләнә, улар ун өс балаға ғүмер бирә.
1723-1750 йылдарҙа Лейпцигта йәшәй . Изге Фома ( die Thomanerkirche) сиркәүендә кантор һәм музыка уҡытыусыһы булып хеҙмәт итә, аҙна һайын Изге Фома һәм Изге НИколай сиркәүҙәрендә концерттар бирергә тейеш була. 1740-сы йылдар аҙағында Бах һуҡырая башлай, ғүмеренең аҙағында бөтөнләй күрмәй.


text:
ҮКЕНЕСХәлиҙә Чембарисова – Белорет районы Йөйәк ауылы ҡыҙы. Мәктәп йылдарында уҡ ҡәләм тибрәтә башлай, тәүге хикәйәһе 1993 йылда «Йәшлек» гәзитендә донъя күрә. Әле «Йәншишмә» гәзите хәбәрсеһе булып эшләй, ижадты ла онотмай. Журнал уҡыусыларыбыҙға тәҡдим...
ЙӘШӘҮЕБЕҘ – МӘЛДЕ МӘЛГӘ ЯЛҒАУ«Бәләкәйҙән «Башҡортостан ҡыҙы»нда үҙем хаҡында мәҡәлә күрергә хыялландым. Был теләктең үҙенә күрә тарихы бар. Дүрт йәшемдә баҫма иғлан иткән шәл сите бәйләү бәйгеһендә ҡатнашып, йыллыҡ подписка менән бүләкләндем. Өләсәйемә эйәреп, ярышҡа маҡсатлы...
ГӨРЛӘП УҘА БУҘА БАЙРАМДАРЫКҮПЕРЕП УҢА БУҘА! Буҙаның файҙаһы, туҡлыҡлылығы хаҡында һәр кем белә. Уның таралыу географияһы ла киң. Башлыса Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында һәм Урал аръяғында етештерелгән милли эсемлек тип уйларға күнеккәнбеҙ, әммә ул ҡайһы бер төрки...
ҠАНДАН КҮСКӘН ҺӘЛӘТҒафури районы Сәйетбаба ауылы һылыуы Рәйлә Сабитова уҡыусыларыбыҙға иҫтә ҡалырлыҡ хикәйәләре, повестары аша таныш. Һәләтле кеше һәр өлкәлә һәләтле була, тиҙәр. Рәйлә лә үҙен дизайнер булараҡ та һынап ҡарай. Бәйгегә ул милли биҙәге менән күҙҙе...
ҒҮМЕР ҠОТО – МӨХӘББӘТТӘНух пәйғәмбәрҙең серле кәмәһе Туфан һыуы тынып, ер ҡалҡҡас, тап Торатау итәгенә килеп туҡтай, тигән фараз йәшәй халыҡта. Ер күренмәҫме тип, ҡарап килеү өсөн ҡарғаны осора имеш ул. Ҡош ҡоро ерҙең күренеүен ҡайтып хәбәр иткәс, Нух пәйғәмбәр усаҡ яғып,...
КӘРЗИН ҮРӘЙЕК... ГӘЗИТТӘНТал сыбығынан, һаламдан үрелгән матур-матур әйберҙәрҙе күргән, һоҡланған, хатта тотоп ҡараған бар. Ә бына ябай ҡағыҙҙан, хатта гәзит биттәренән кәрзин үреүҙәре хаҡында белә инегеҙме? Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылында йәшәүсе Гөлфирә КӨНӘФИНА бөгөн...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?