text:
Беларусь
Белоруссия (бел. Рэспубліка Беларусь ), рәсми исеме — Беларусь Республикаһы (белор. Республика Беларусь ), рәсми ҡыҫҡартылмаһы Беларусь — Көнсығыш Европа дәүләте. 2016 йылдың башына халҡы 9 498 700 кеше тәшкил итә, территорияһы — 207 600 км². Халыҡтың һаны буйынса туҡһан өсөнсө урынды биләй һәм территорияһы буйынса донъяла һикһән дүртенсе урында.
Дәүләттең баш ҡалаһы һәм иң эре ҡалаһы — Минск. Дәүләт телдәре булып белорус теле һәм урыҫ теле тора.
Унитар дәүләт, президент республикаһы. 20 июль, 1994 йыл. Президент посын Александр Лукашенко алды. Һуңынан шулай уҡ 2001, 2006, 2010 һәм 2015 йылдарҙағы һайлауҙарҙа ул, еңеп сығып, Президент булып ҡалды.
6 өлкәгә бүленгән. Минск ҡалаһы республика буйһоноуындағы ҡала статуслы.
Төньяҡ-көнбайышта республика — Литва, Польша, төньяҡта — Латвия, көнсығышта — Рәсәй Федерацияһы, көньяҡта — Украина менән сиктәш.
Һатып алыу һәләте 2013 йылда 166,786 млрд доллар тәшкил иткән (яҡынса йән башына 17 620 АҠШ доллары). Аҡса берәмеге — белорус һумы.
1919 йылдың 1 ғинуарында Белоруссия Совет Социалистик Республикаһы төҙөлдө. Ул совет республикаларының дүртәүһе араһында 1922 йылдың 30 декабрендә СССР төҙөү тураһындағы Килешеүгә ҡул ҡуйыусыларҙың береһе. 1991 йылдың 19 сентябрендә был ил «Республика Беларусь» тип атала башлай, һәм ошо ваҡытта уның яңы гербы, флагы, шулай уҡ яңы Конституцияһы һәм граждандар паспорты булдырылды. 1991 йылдың 8 декабрендә РСФСР һәм Украина араһында БДБ төҙөү тураһында Килешеүгә ҡул ҡуйылды.
Беларусь Республикаһы БМО, БДБ, ОДКБ, ЕврАзЭС, Союздаш дәүләттең һәм ЕАЭС-тың ойоштороусыһы.
Йөкмәткеһе
- 1 Географик мәғлүмәт
- 2 Тарих
- 3 Хөкүмәт төҙөлөшө
- 4 Башҡортостан менән бәйләнеш
- 5 Иҫкәрмәләр
- 6 Әҙәбиәт
Географик мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Исеме Белая Русь (лат. Ruthenia Alba) һүҙенән килеп сыҡҡан. Хәҙерге ваҡытта уның исеме нисек барлыҡҡа килеүе тураһында бер нисә версия бар. Этно-дини теория буйынса Бөйөк Литва кенәзлегендәге христиан славяндар йәшәгән ер Белая Русь, тип, ә мәжүси (язычник) балттар йәшәгән ер Черная Русь тип аталған.
Башҡа теориялар буйынса был ерҙәрҙә йәшәгән халыҡтар аҡ кейемдәр кейеп йөрөгәнгә күрә һәм сәстәре аҡһыл-һары төҫтә булғанға, был ерҙе Белая Русь тип атағандар тип фараз ҡылына.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иң боронғо тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Юғары палеолитка Белоруссияның Бердыж һәм Юровичи тораҡтары ҡарайҙар.
Беренсе сәйәси берләшмәләрҙең барлыҡҡа килеүе VI—IX быуаттарға ҡарай. Был процесс славяндарҙың таралып ултырыуы менән тығыҙ бәйләнгән булған. Урындағы балттарға килеп ҡушылған славяндарҙан яңы ҡәбиләләр союзы, шул иҫәптән кривичтәр, дедовичтәр, радимичтар, ятвягтар, литвалар һәм башҡалар, барлыҡҡа килеп, улар был ерҙәрҙәге беренсе дәүләттәрҙең барлыҡҡа килеүенең башында торғандар.
Боронғо урыҫ дәүләте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
IX быуаттың аҙағында Рюриктәрҙең Боронғо урыҫ дәүләте барлыҡҡа килгән. Уның барлыҡҡа килеүендә «варягтарҙан гректарға» сауҙа юлы төп ролде уйнаған. Был юл хәҙерге Беларусь территориялары аша үткән. Боронғо урыҫ дәүләтенең башлыҡтары урындағы кенәздәрҙең ҡәбиләләре менән ҡаты яуҙарҙа алышҡандар. 988 йылдар тирәһендә бөйөк кенәз Владимир Урыҫ дәүләтен суҡындырған, һәм 992 йылда Полоцкиҙа, ә 1005 йылда Туровта епархия барлыҡҡа килгән .
XI быуатта Киевтән Полоцк кенәзлеге айырылып сыға. XII быуат уртаһында Боронғо урыҫ дәүләте тарҡала һәм тиҫтә ярым урыҫ кенәзлектәренә бүленә. 1237—1240 йылдарҙа татар-монголдарҙың ябырылыуы арҡаһында күп кенә урыҫ ерҙәре бөлгөнлөккә төшә, тик белорус ерҙәре генә именлектә ҡала..
Бөйөк Литва кенәзлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIII быуаттың 40-сы йылдарында ҡайһы бер литва һәм урыҫ ерҙәрен кенәз Миндовг баҫып алыу сәбәпле Бөйөк Литва кенәзлеге барлыҡҡа килә. Был бик ҡатмарлы хәрби-политик шарттарҙа үтә, сөнки көнбайыштан һәм көньяҡтан монголдар, ә көнбайыштан тәре йөрөтөүселәр баҫыша. 1251 йылда Миндовг христиан динен ҡабул итә, ике йылдан һуң король тажын башына кейә. 1260 йылда тәре йөрөтөүселәрҙе һуғышта еңгәс, ул, христианлыҡты ташлап, яңынан мәжүсилеккә ҡайта һәм Тевтон һәм Ливон ордендары менән көрәшеүен дауам итә.[10]
XIV быуаттың башында Бөйөк Литва кенәзлегенең баш ҡалаһы Вильнола була. Был кенәзлек төрлө милләт кешеләренән һәм төрлө дингә табыныусыларҙан тора. Урыҫ ерҙәренең бер өлөшөнән һәм Жемайтиянан барлыҡҡа килгән Литва кенәзлеге бик йыш ҡына тәре йөрөтөүселәр һәм татар-монголдар менән бәрелешеп тора. Улар Гедимин, Ольгерд һәм Витовт кенәздәр идара иткән йылдарҙа үҙ кенәзлектәренең биләмәләрен төрлө һуғыштарҙан һуң бик күпкә ҙурайталар.[11]
1385 йылда Крев берләшмәһе (унияһы) барлыҡҡа килә, уның башында Польша короле Ягайло тора. 1387 йылда Литваны католиклыҡҡа керетәләр, ләкин Ягайло барыбер Литвала власты үҙ ҡулында тота алмай. Ул үҙенең ике туған ҡустыһы Витовтҡа власты бирә. Витовттың ҡырҡ йыл буйы Бөйөк Литва кенәзлегенең башында торған сағында кенәзлек бик ҙур көскә эйә була.
1529 йылда Беренсе Бөйөк Литва кенәзлеге статуты урынлаштырыла.
Речь Посполитая осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1569 йылда, Ливон һуғышы барышында, Бөйөк Литва кенәзлеге Польша короллеге менән Люблин берләшмәһен төҙөй. Был берләшмә илде конфедерацияға, Речь Посполитая барлыҡҡа килеүгә, илтә. Люблин берләшмәһе арҡаһында кенәзлек үҙенең күп кенә ерҙәренән, закон сығарыу органдарынан мәхрүм ителә. Урындағы элита үҙенән-үҙе поляк телен, мәҙәниәтен һәм экономикаһы торошон ҡабул итергә мәжбүр була. 1697 йылда кенәзлектә эш башҡарыу теле булып поляк теле ҡабул ителә, ул көнбайыш урыҫ телен бөтөнләй алыштыра.
Дәүләт дине булып католицизм ҡабул ителә, тик бик күп белорус ерҙәрендә православие тороп ҡала. Брест сиркәү берләшмәһе ҡарары буйынса 1596 йылда православие иерархтары Римдең өҫтөнлөгөн таныйҙар һәм католицизм менән ризалашалар. Был үҙгәртеүҙәр православныйҙар араһында ҙур ҡәнәғәтһеҙлектәр тыуҙыра, улар униат сиркәүенә ҡаршы сығалар. Шуға ҡарамаҫтан, ахыр сиктә, XVIII быуаттың аҙағында, хөкүмәт алып барған сәйәсәткә буйһоноп, күптәр католик булып китәләр.
XVII—XVIII быуаттарҙа барған үҙ ара ыҙғыштар арҡаһында Речь Посполитая көсһөҙләнә, ул Рәсәй империяһының йоғонтоһо аҫтына инә. Һөҙөмтәлә кенәзлек Рәсәй, Пруссия, Австрия илдәренә бүленеп инә. Бөйөк Литва кенәзлеге тулыһынса Рәсәй империяһында ҡала.
Рәсәй империяһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөйөк Литва кенәзлеге ерҙәре Рәсәйҙә бер нисә губернияны тәшкил итә. Улар Төньяҡ-көнсығыш крайы тип аталып йөрөтөлә. Витебская һәм Могилевская губерналары Белорус генерал-губернаторствоһын тәшкил итә. Ул йыш ҡына Белоруссия тип атала башлай. Был ерҙәрҙә крепостное право һәм рекрутлыҡ индерелә. 1812 йылғы һуғышта Белоруссия крайы һуғышсылары ике ҡаршы тороусы армиялар яҡлы булып һуғышта ҡатнашалар.
1830 йылғы Польша ихтилалынан һуң Рәсәй хәҙерге Белоруссия ерендә русификация үткәрә башлай. Был Польша католиктарының йоғонтоһонан белорустарҙы сығарыу маҡсатында үткәрелә. 1839 йылда униат сиркәүе православие менән ҡушыла һәм Бөйөк Литва кенәзлеге статуты бөтөнләйе менән юҡ ителә. Был эш 1863 йылдағы поляктарҙың ихтилалынан һуң Төньяҡ-көнбайыш крайының генерал-губернаторы М. Н. Муравьев-Виленский тарфынан ҙур тырышлыҡ менән үтәлә. 1866 йылда белорус теле Рәсәй империяһында бөтөнләй тыйыла.
Русификация политикаһы белорус телендә яҙыусы күп кенә яҙыусыларҙы килтереп сығара (Винцент Дунин-Марцинкевич, Франтишек Богушевич, Янка Лучина һәм башҡалар). Социаль-иҡтисади модернизация һөҙөмтәһендә сәнәғәт үҫә башлай, демография йәнләнә. 1863—1864 йылдарҙағы поляк ихтилалы белорус халҡын үҙен-үҙе аңлауына, аңының үсеүенә, тарихта үҙенең тотҡан урынын аңлауға килтерә .
1914 йылда башланған Беренсе донъя һуғышында Рәсәй империяһы Антантаға ҡушылып һуғыша башлай. 1915 йылдың август-сентябрь айҙарында Германия Көнбайыш Белоруссияны оккупациялай һәм әлеге участокта фронт тигеҙләшеп тора.
1917 йылда Февраль революцияһы һөҙөмтәһендә Рәсәй империяһы юҡҡа сыға һәм Петроградта власть Ваҡытлы хөкүмәткә күсә.
1917 йылғы революция һәм Совет-поляк һуғышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1917 йылдағы Октябрь революцияһынан һуң Рәсәйҙең оккупацияға эләкмәгән ерҙәрендә власть Советтар ҡулына күсә. Минскиҙә ноябрь айында Көнбайыш өлкәһендә эшсе һәм һалдат депутаттары Советының съездары үтә. Минск һәм Вилен губернияларында крәҫтиәндәрҙең III съезы һәм Көнбайыш фронт һалдаттарының II съезы үтә. Улар Көнбайыш өлкәһенең һәм фронтының Советтәренең башҡарма комитетын һәм Халыҡ комиссарҙары Советын ойоштора. 1917 йылдың декабрендә Беренсе бөтә белорус съезы башлана. Ул, бөтә власть Башҡарма Комитет ҡарамағына бирелә тип, декларация яһай. Шуның һөҙөмтәһендә большевиктәр съезда эшләүҙән баш тарталар һәм улар Ҡөнбайыш өлкәһенең Халыҡ комиссарҙары ҡарары буйынса съезды ҡыуалар.
1918 йылдың мартында Брест-Литовскиҙә тыныслыҡ тураһында килешеү төҙөлә. Был килешеү буйынса Белоруссияның оккупацияға эләкмәй ҡалған ерҙәренең күп өлөшө Көнбайыш Белоруссия менән бер рәттән Германия контроле аҫтына эләгә. 1918 йылдың мартында Белоруссия Халыҡ республикаһы иғлан ителә. Версаль тыныслыҡ килешеүе буйынса Германия элекке Рәсәй империяһына ингән Польша, Финляндия, Литва, Латвия, Эстония һәм Украинаның бойондороҡһоҙлоғон раҫлай. Тик Белоруссия ғына бынан мәхрүм ҡала. Немец ғәскәрҙәре ҡайтып киткәс, Белоруссияның ҙур өлөшө Ҡыҙыл армия тарафынан баҫып алына. Был ерҙәрҙе үҙҙәренеке тип һанаған Польша менән 1919 йылдың яҙы һәм көҙөндә совет -поляк фронты асыла.
В. И. Лениндың күрһәтмәһе буйынса 1919 йылдың 1 ғинуарында Смоленскиҙә Белоруссия Совет Социалистик Республикаһы иғлан ителә. Ул РСФСР составындағы республика булып һанала һәм башҡалаһы Минскигә (Ҡыҙыл Армия тарафынан һуғышһыҙ-ниһеҙ ун һигеҙенсе йылдың декабрендә уҡ алынған була) күсерелә. 1919 йылдың 31 ғинуарында ул РСФСР составынан сығарыла һәм Белоруссия Совет Социалистик Республикаһына әйләнә. 1919 йылдың 3 февралендә илдең Конституцияһы ҡабул ителә.
27 февраль, 1919 йыл. Белоруссия республикаһы составынан Смоленский, Витебский, Могилевский губерналары РСФСР составына ҡайтарыла, ә ҡалған ерҙәрендә Литва Совет Республикаһы һәм Литва-Белоруссия Совет Социалистик Республикаһы төҙөлә. 1919 йылдың мартында Литваның Тариба ғәскәрҙәре немец ғәскәрҙәре булышлығында Литвала һуғыш асып ебәрәләр. Уның һөҙөмтәһендә 1919 йылдың 19 июлендә Литва-Белоруссия йәшәүҙән туҡтай.
Ҡыҙыл Армия Белоруссияның ҙур өлөшөн баҫып алғандан һуң, 1920 йылдың 31 июлендә Минскиҙә ҡабат Белоруссия Социалистик Совет Республикаһы иғлан ителә. 1922 йылда, СССР төҙөлгәс, ул яңынан Белоруссия Совет Социалистик Республикаһы исемен йөрөтә башлай. Ригалағы килешеү буйынса Көнбайыш Белоруссияның ерҙәре Польшаға ҡушыла. Был килешеүгә ризаһыҙлыҡ белдергән партизан отрядтары Көнбайыш Белоруссияла 1925 йылға тиклем Польшаға ҡаршы һуғышып йөрөй.
1920—1930 йылдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1924 йылдың мартында Витебский, Гомельский, Смоленский губерналарының 15 өйәҙен СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты тарафынан Белоруссия Совет Социалистик республикаһына ҡушалар. Был ҡарар БССР-ҙың ғәҙәттән тыш съезында ҡабул ителә. БССР территорияһы 110 584 км²-ға, халҡы — 4,2 млн-ға тиклем арттырыла. Халыҡтың 70,4 % белорустар тәшкил итә.
1920 йылдарҙың урталарында БССР-ҙа ҙур әүҙемлек менән белорусизация үткәрелә, белорус теле һәм мәҙәниәте тергеҙелеп, ҙур үҫеш башлай.
1926 йылдың 12 майындағы Юзеф Пилсудскийҙың Польшала яһаған ҡырҡа боролошонан һуң Гомель и Речицкий өйәҙҙәрен Польшаға кире ҡайтарыуға ҡыҙыҡһыныу арта башлай. Шуға күрә СССР-ҙың ХКЭЭ министрлығы Белоруссияны ҙур иғтибар менән күҙәтеү аҫтында тота башлай һәм Көнсығыш Белоруссия ерҙәренең Польшаға күсерелеүенә ҡамасаулай. 1926 йылдың 4 мартында ВКП(б) ҮК секретары Николай Шверник Гомель һәм Речицкий өйәҙҙәренең БССР-ға ҡушылыуы тураһында КП(б) губерния һәм ҡала комитеттарында иғлан итә. Шулай итеп, БССР-ҙың сиктәрен, уға көнсығыш белорус ерҙәрен ҡушып, ҙурайтыу тураһындағы ҡарар Мәскәүҙә хәл ителә. БССР-ҙың территорияһы 15 727 км²-ға, ә халҡы — 649 мең кешегә арттырыла.
1920—1930 йылдарҙа Совет Белоруссияһында индустриализациялаштырыу бик ҙур әүҙемлек менән бара, промышленностың һәм ауыл хужалығының яңы тармаҡтары үҫешә башлай.
Индустриализациялаштырыу башында БССР-ҙа СССР-ҙағы халыҡтың 3,4 % ғына йәшәй һәм 1,6 % сәнәғәт продукцияһы сығарыла. Унда еңел, аҙыҡ-түлек, ағас эшкәртеү һәм химия сәнәғәте була, ә икенсе бишйыллыҡ ваҡытында — машиналар төҙөү һәм төҙөлөш материалдары етештереү уҫә башлай. Байтаҡ иғтибар туҡыу промышленносына бирелә, сөнки уны үҫтереү тиҙ арала эшһеҙлекте бөтөрөү һәм ауыл хужалығында эшләүселәрҙең артыҡ күплеген бөтөрөү проблемаларын хәл итә. Тәге ике бишйыллыҡ ваҡытында Гомель ауыл хужалығы машиналары төҙөү заводы «Гомсельмаш», «Знамя индустриализации» тегеү фабрикаһы , Витебскиҙә КИМ, Оршанскийҙә етен комбинаты, Кричевский цемент заводы, Могилевский авторемонт заводы, Гомель быяла заводы, Белгэс-тың тәүге ике сираты төҙөлә. 11 ҙур торф эшкәртеү заводы барлыҡҡа килә. Өс бишйыллыҡ ваҡытында БССР-ҙа сәнәғәт производствоһы 23 тапҡырға арта (Көнбайыш Белоруссияны ҡушып иҫәпкә алғанда 8,1 тапҡырға). Икенсе бөтә донъя һуғышы алдынан БССР бөтә союз сығарған фанераның 33 % сығара, 27 % шырпы һәм металл киҫеүсе станоктарҙың 10%-ын эшләп сығара.
1930-сы йылдарҙа әүҙем коллективизациялаштырыу башлана.
1936 йылға тиклем Белоруссия Совет Социалистик Республикаһында рәсми белорус һәм урыҫ телдәренән башҡа, тағы ла поляк һәм идиш телдәре йөрөй. БССР-ҙа 1932—1938 йылдарҙа Польша милли автономиялы Дзержинский поляк милли районы була.
Телдәр реформаһы буйынса 1933 йылда «тарашкевица» яҙыуынан баш тарталар, республикала белорус теле файҙаланыуға тапшыралар . Ул 30 фонетик һәм морфологик үҙенсәлектәре менән урыҫ теленә яҡын тора.
Сталин репрессиялары ваҡытында белорус интеллигенцияһының күп кенә вәкилдәре, зыялылар, аң-белемгә эйә һәм ижади элитаһы, көслө бай тормошло крәҫтиәндәре атылып үлтерелә йәки Себергә һәм Урта Азияға һөргөнгә ебәрелә. 540—570 шағирҙарҙың 440—460 (80 %) шағиры репрессияға эләгә. Әгәр ҙә уларҙың иҫәбенә илдәрен ташлап сығырға мәжбүр булғандарын да индерһәң, 500 автор репрессияланған (90 %), был СССР-ҙа репрессияланған әҙәбиәтселәр (2000) һанының дүрттән бер өлөшөн тәшкил итә. Лагерҙар аша үткән кешеләрҙең һаны 600—700 мең кеше, атып үлтерелгәндәре — кәмендә 300 мең кеше тәшкил итә. Репрессияланған кешеләрҙең күбеһен поляктар тәшкил иткән, улар күбеһенсә 1938 йылда тарҡатылған Поляк милли районынан булғандар һәм Ҡаҙағстан менән Себергә күсерелеп ебәрелгәндәр.
Көнбайыш Белоруссия һәм уның янындағы Украина, Литва һәм Польша территорияһының ерҙәре Польша властары тарафынан 4 воеводствоға: Белосток, Виленский, Новогрудский һәм Полесскийға — бүленгән.
Көнбайыш Белоруссия территорияһында Польша хөкүмәте Рига килешеүҙәре нигеҙҙәрен һаҡламай, илендәге бөтә этник төркөмдәрҙең бер тигеҙ булыуҙары тураһындағы хоҡуҡтарын боҙа. 1923 йылда 400 белорус мәктәбенең бары 37-һе генә һаҡланып ҡала. Бер үк ваҡытта Көнбайыш Белоруссияла 3380 поляк мәктәбе асыла.
1938—1939 йылдарҙа бары 5 белорус дөйөм белем биреү мәктәбе тороп ҡалған. 1300 православие сиркәүе католик сиркәүенә халыҡтың ризаһыҙлығынан башҡа үҙгәртелгән. « Белоруссия тарихы энциклопедияһы» мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Көнбайыш Белоруссия ерҙәренә поляк колонистары һәм чиновниктары мәңгелеккә килеп урынлашҡан. Уларҙың һаны 300 меңгә яҡын булған. Уларға «Польшаға дошман ҡарашлы» тип табылған кешеләрҙең имениелары тартып алынып бирелгән .
1922 йылдағы һайлауҙарҙан һуң Көнбайыш Белоруссияның 11 депутаты,3 сенаторы Польшалағы белорус халҡының мәнфәғәттәрен яҡлау маҡсатында «Белорус депутат клубын» ойоштора. 1923 йылдың октябрендә Польша компартияһы (КПП) иҫәбенә автономия хоҡуғында ингән Көнбайыш Белоруссия Коммунистәр партияһы төҙөлә. 1926 йылда , Польшала авторитар режимлы « таҙартыу» башланғас, бәләкәй милләттәрҙе ҡыйырһытыу бигерәк ныҡ көсәйеп китә. 1927 йылда Бронислав Тарашкевич, Семен Рак — Михайловский һәм башҡа поляк сеймының депутаттары ҡулға алына, ә март айында БИРГ тыйылды. 1928 йылда белорус ерҙәренән сеймға һайланған 10 белорус-депутат, һәм 2 сенатор, 1930 йылда — бер белорус депутат була, ә 1935 һәм 1938 йылдарҙа — сеймда бер генә белорус милләтле депутат та булмай. 1934 йылда Береза-Картузская ҡалаһында (хәҙерге Береза ҡалаһы, Брест өлкәһе) властарға ҡаршы булған кешеләрҙе өс ай буйына тотҡонда тотоу өсөн концентрацион лагерь асыла. Коминтерндың 1938 йылдағы КПП һәм КПЗБ-ны таратыу тураһындағы ҡарары милли -азатлыҡ өсөн барған көрәшкә бик ныҡ зарарлыҡ килтерә. Һуңыраҡ, КПЗБ-ның элекке етәкселәренең күбеһе репрессияға дусар ителә.
1930 йылдар уртаһында Көнбайыш белорус халҡының 43 проценты элеккесә үк уҡый-яҙа белмәй, Польшалағы студенттар араһында барлығы 200 кеше белорус милләтле була. 1939 йылда бөтә мәктәптәр поляк мәктәптәренә әүерелдерә, 500 православие храмдарының 300-е католиктарҙың костелына әйләнә. Бөтә донъя иҡтисади кризисы илдең иҡтисади артта ҡалыуына һәм ауыл хужалығы менән көн күреүселәрҙең һаны артыуға килтерә. Белоруссияның бик күп халҡы Көнбайыш Европаға һәм Америкаға эмиграцияға китә.
Икенсе бөтә донъя һуғышында Белоруссия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Нацистик Германия һәм СССР араһында 1939 йылдың сентябрендә Молотов- Риббентроп Пакты төҙөлөп,Польшаға СССР от 2.11.1939 о включении Западной Белоруссии в состав СССР и воссоединении её с БССР 1939 йылдың сентябрендә һөжүм иткәндән һуң, 1939 йылдың 2 ноябрендә СССР Законы буйынса Көнбайыш Белоруссия (үҙ эсенә Белосток өлкәһен алып) БССР составына индерелә. Был ҡушылыу һөҙөмтәһендә Көнбайыш Белоруссияның 130 мең халҡы репрессиялана, 30 меңгә яҡыны атып үлтерелә.
1941 йылдың 22 июнендә Германия Советтар Союзына һөжүм итә. Беренсе баҫымдарға БССР территорияһы эләгә, һәм һуғыштың тәүге айҙарында уҡ ул оккупация аҫтында ҡала. Оккупация йылдарында Белоруссия территорияһында Европалағы иң көслө партизандар хәрәкәте барлыҡҡа килә.
Июнь—август, 1944 йыл. «Багратион» операцияһы ваҡытында БССР территорияһы Ҡыҙыл Армия тарафынан азат ителә. 1945 йылда БССР Берләшкән Милләттәр Ойошмаһын ойоштороусы илдәрҙең береһе була. Шул уҡ ваҡытта барлыҡ мәсьәләләрҙе Белоруссия, Светтар Союзының башҡа делегациялары менән ярашып, хәл итә. 1945 йылда Польшаға Белосток ерҙәре ҡайтарылып бирелә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Белоруссияның хәҙерге сиктәренең эсендә йәшәгән 2,5—3 млн самаһы халҡы ҡырыла, шулар эсендә 715 мең еврей булған.
Һуғыштан һуңғы Белоруссия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һуғыш тамамланғандан һуң, Беларусь территорияһында тағы бер нисә йыл советтәргә ҡаршы партизан төркөмдәре хәрәкәт итә. Улар Польшаның Армия Крайова, шулай уҡ белорус төркөмдәре булалар. Улар менән Көнбайыштың специаль хеҙмәттәре бәйләнешкә сығырға маташалар. НКВД отрядтәре уларға ҡаршы язалау операциялары алып баралар.
1986 йылда Белоруссия һәм Украина ССР-ы сиктәрендә тағы ла бер афәт — Чернобыль катастрофаһы була. Радиация, БССР-ҙың байтаҡ өлкәләренә инеп, уны ҡаҡшата, зыян килтерә.
27 июль, 1990 йыл. Белоруссия ССР-ның дәүләт суверенитеты тураһындағы Декларация ҡабул ителә.
25 август, 1991 йыл. Декларацияға Конституцион Закон статусы бирелә. Ә 19 сентябрҙә БССР «Беларусь Республикаһына» әйләнә. Был йылдың декабрендә СССР тулыһынса йәшәйешен туҡтата.
Беларусь Республикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Белоруссия, СССР иленән сыҡҡандан һуң, парламент республикаһы булып китә. Илдең Юғары Советының беренсе рәисе — Станислав Шушкевич.
1994 йылда Беларусь Республикаһының Конституцияһы ҡабул ителә, шулай уҡ тәүге тапҡыр президент һайлауҙары үтә. Президенты итеп Александр Лукашенко һайлана, ә Белоруссия парламент республикаһынан парламент-президент республикаһына әйләнә. 1995 йылда илдә референдум үткәрелә, уның һөҙөмтәһе буйынса урыҫ теле, белорус теле менән бер рәттән, дәүләт теле статусын алды. Референдум арҡаһында герб менән флаг үҙгәртелде, Конституция системалы һәм тупаҫ боҙолған саҡта ил Президенты парламентты таратыу хоҡуғына эйә була. Шулай уҡ Президент тарафынан Рәсәй экономикаһы менән интеграциялашыуға илдең политик курсы яйлана.
1997 йылда Белоруссия үҙ территорияһындағы 72 межконтиненталь ядро башлы СС-25 ракеталарын үҙенән ситкә сығарҙы. Белоруссия ядро ҡоралһыҙ ил статусын алды.
1996 йылда Белоруссияла Президент менән парламент араһында ҡаршылыҡтар сығыу арҡаһында ил политик кризисҡа инә. Президент инициативаһы менән илдә референдум үткәрелә, Конституцияға өҫтәлмәләр, үҙгәрештәр индерелә. Улар Президенттың хоҡуҡтарын киңәйтә һәм парламент-президент илен Президент идараһындағы илгә әйләндерә. Ҡайһы бер дәүләттәр һәм халыҡ-ара органдар (ОБСЕ, Совет Европы һәм Европейский союз) был референдумдың һөҙөмтәләрен, референдум ҙур етди боҙоуҙар менән үткәрелде тип, рәсми рәүештә танымайҙар. Референдумдан һуң Президент һайлауҙарына биш йыллыҡ ваҡыт яңынан һанала башлай, һәм киләһе Президент һайлауҙары 2001 йылда ғына үткәрелә. Һайлауҙарҙың беренсе турында Александр Лукашенко еңеп сыға.
2004 йылда илдә яңынан референдум үткәрелә,уның һөҙөмтәһендә ил Конституцияһынан Президетлыҡ срогын сикләүҙәр алып ташлана һәм Александр Лукашенко буласаҡ Президент һайлауҙарында ҡатнашыу хоҡуғына эйә була.
19 март, 2006 йыл. Александр Лукашенко өсөнсө тапҡыр яңынан ил Президенты булып һайлана. Шунан һуң оппозиция куп кешеләр ҡатнашлығында протест акциялары үткәрә
19 декабрь, 2010 йыл. Дүртенсе Президент һайлауҙары үткәрелә. Унда Александр Лукашенко дүртенсе срокка Президент булып үтә. 2001 һәм 2006 йылдарҙағы илдә үткән һайлауҙарҙың һөҙөмтәһен танымаған кеүек үк, был һайлауҙарҙың да һөҙөмтәһен ОБСЕ, АҠШ һәм Европа союзы танымай. Илдә протест акциялары булып үтә.
2011 йылда финанс кризисы башлана. Ул яңы протест акцияларына килтерә.
2014 йылда Белоруссияла валюта — финанс кризисы булды.
2015 йылдың октябрендә илдә бишенсе Президент һайлауҙары үтте. Александр Лукашенко, рекордлы 83,49 % тауыш яулап, тағы ла Президент булып һайланды. Дөйөм протест акциялары үтмәгәс, был юлы Европа Берләшмәһе санкциялары алып ташланды. ЕС тарафынан санкцияларҙы юҡ итеү 2015 йылдың йәйендә бер нисә сәйәси тотҡонлоҡто, шул иҫәптән Николай Статкевичты азатлыҡҡа сығарыу арҡаһында булды.
Хөкүмәт төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйләнеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Государства и территории мира. Справочные сведения // Атлас мира / сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 2009 г., гл. ред. Г. В. Поздняк. — М. : ПКО «Картография» : Изд-во Оникс, 2010. — С. 14. — ISBN 978-5-85120-295-7 (Картография). — ISBN 978-5-488-02609-4 (Оникс).
- ↑ Кадровые изменения в правительстве РБ
- ↑ 3,0 3,1 Государственный земельный кадастр республики Беларусь (по состоянию на 1 января 2012 года)
- ↑ «О демографической ситуации в 2015 году». Национальный статистический комитет Республики Беларусь (27.01.2016). 4 февраль 2016 тикшерелгән.
- ↑ Белстат Географические характеристики Республики Беларусь (русский) (pdf). 19 июль 2015 тикшерелгән.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 IMF: Gross domestic product based on purchasing-power-parity (PPP) valuation of country GDP МВФ: ВВП по паритету покупательной способности (ППС). Октябрь 2014. (инг.)
- ↑ National Accounts Main Aggregates Database, December 2013, United Nations Statistics Division. Опубликовано: 4 янв. 2015.
- ↑ Human Development Report 2014. 28 июнь 2013 тикшерелгән.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 http://naviny.by/rubrics/society/2011/09/16/ic_articles_116_175144/
- ↑ Гісторыя Беларусі, Том 2, 2008, с. 60-80
- ↑ Гісторыя Беларусі, Том 2, 2008, с. 150-180
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Белорусская Советская Социалистическая Республика // Большая советская энциклопедия. — М., 1970. — Т. 3. — С. 127—157.
- Круталевич В. А. На путях самоопределения : БНР — БССР — РБ. — Минск: Право и экономика, 1995. — 139 с.
- Круталевич В. А. Республика Беларусь : административно-территориальное устройство. — Минск: Право и экономика, 2001. — 268 с.
- Круталевич В. А. Очерки истории государства и права Беларуси. — 2-е изд. — Минск: Право и экономика, 2009. — 520 с.
- Запрудник Ян Belarus: At A Crossroads In History — Westview Press, 1993. — ISBN 0-8133-1794-0.
- Minahan James Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States — Greenwood, 1998. — ISBN 0-313-30610-9.
- Ю. Бохан і інш. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага // Гісторыя Беларусі — Мінск: Современная школа, 2008. — Т. 2. — 688 б. — ISBN 978-985-513-317-0.


c: text/html

text:
Рауил БИКБАЕВ: “Туған телем — минең өсөн оло бәхет, иң ҙур мөғжизә”27-03-2017, 20:09 // Әҙәби күстәнәс // Баҫып сығарырға
– Һорауҙарымды иң тәүге тәьҫораттарҙан башлайым әле. Халыҡ шағиры, әүҙем публицист, күренекле ғалим, йәмәғәт эшмәкәре, сәйәсмән, оҙаҡ йылдар Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе кеүек тынғыһыҙ вазифалар башҡарыусы, әленән-әле командировкаларға сығып, төрлө дәрәжәләрҙә, төрлө аудиторияларҙа сығыштар яһаған кеше нисек ваҡыт арттырып, көндәлек тә яҙып ултыра алды икән?
— Көндәлектәремде шулай ентекләп уҡып сыҡҡаның өсөн бик ҙур рәхмәт. Башҡорт әҙәбиәтендә көндәлектәр яҙыу традицияһы электән булған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Шәйехзада Бабичтың бер сумаҙан көндәлек блокноттары һаҡланып ҡалмаған. Мостай Кәримдең, Рәми Ғариповтың көндәлектәре баҫылды. Киләсәктә уларға тағы ла кемдәрҙекелер өҫтәлер, ләкин бик ҡалын ике том булып минең көндәлектәремдең баҫылып сығыуы — бындай хәлдең башҡорт әҙәбиәтендә әлегә тиклем булғаны юҡ ине.
Көндәлектәремдә һөйләнгән хәлдәр сер түгел. Улар — минең кисергәндәрем, доғаларым. Ә бит доғалар йәшереп уҡылмай. Көндәлектәр яҙып барырға йәш саҡтан уҡ күнеккәнмен. Теләгәндә, ваҡыт табыла.
— Шуныһы ҡыҙыҡ: тәүге китапта шағир-философ, икенсеһендә — философ-шағир, етәксе-шағир уйланыуҙары, күҙәтеүҙәре. Беренсе китапта (бигерәк тә тәүге өлөштәрендә) романтик рухлы, донъяға күберәк һоҡланып, киләсәккә яҡты өмөттәр бағлап йәшәгән ижадсы. Унда сағыу, үҙенсәлекле шиғри образдар күп. Тәбиғәткә нығыраҡ иғтибар ителә. Икенсеһендә (бигерәк тә һуңғы бүлектәрендә) үҙегеҙ уртаһында ҡайнаған ваҡиғалар, тарихи күренештәр, ил, республика һәм үҙ яҙмышығыҙ, дуҫ-иш, ҡәләмдәштәр хаҡында моңһоу, шатлыҡлы йәки һыҙланыулы уйланыуҙар, борсолоулы һәм ҡыуаныслы һығымталар, икеләнеүҙәр өҫтөнлөк иткәндәй. Заман шауҡымымы, тормош тәжрибәһенән киләме улар? Әллә мин яңылышаммы?
— Тәүге китапта шағир-философ, икенсеһендә философ-шағир, етәксе уйланыуҙары күберәк тиелә. Ысынлап та, томдарҙың һәр береһендә — ике тарихи осор. Йәшәй-йәшәй уйланыуҙарҙа һыҙланыуҙар, ваҡиғаларҙың ижтимағилығы, тормош тәжрибәһе лә арта, әлбиттә.
— Был яҙмаларҙы алдан уҡ китап итеп сығарырға ниәтләп яҙҙығыҙмы, әллә олоғайғас, көндәлектәрегеҙҙәге хис-тойғоларығыҙҙы, фекерҙәрегеҙҙе башҡалар менән дә уртаҡлашҡығыҙ килгәндән тәҡдим итергә булдығыҙмы уҡыусыларға?
— Көндәлектәр алдан китап итеп сығарырға һис кенә лә уйлап яҙылманы. Олоғая килә уларҙы хәҙер китаптар итеп сығармаһам, аҙаҡ уны кем генә эшләп йөрөр, тип әҙерләнем. Әле көндәлектәрем өсөнсө томға ла тупланды, уға донъя күрергә яҙһын.
— Көндәлектәр утыҙ йәшегеҙҙән башлана. Улар ошо йәштән генә яҙылдымы, әллә үҫмерлек осорон, студент-аспирант йылдарын бәйән иткәндәре лә булғайнымы? Булһа, ниңә уларын да индермәнегеҙ китапҡа?
— Мәктәп йылдарымда яҙылған көндәлектәрем дә бер ни тиклем һаҡланған. Унда, мәҫәлән, Сталин үлгәндәге кисерештәр хаҡында әйтелә. Студент йылдарында көндәлектәр яҙылманы. Айырым тәьҫораттар теркәлгән төрлө йылдарҙағы дәфтәрҙәр ҙә байтаҡ, мин уларҙы томдарға индереп торманым.
— Рауил Төхвәт улы, иң тәүҙә көндәлектәрегеҙ өсөн шәхсән рәхмәтемде еткерәйем әле. Унда барған хәл-ваҡиғалар бер үк мөхиттә йәшәп, автор-герой менән бер ҡор ижадсылары булғанлыҡтан, күбебеҙгә таныш бит. Мин, көндәлектәремә һирәк-мирәк кенә иғтибар иткән кеше булараҡ, һеҙҙең яҙмаларға ҡарап, шул осорҙағы хәлдәргә ҡарата үҙемдең уй-фекерҙәрем, күргән-кисерештәрем иҫкә төшә. Беҙҙең заманда йәшәгән күптәр өсөн хазина бит был китаптар. Ил-көн тормошо менән бер рәттән көндәрҙең ҡасан нисек тороуына ҡәҙәр мәғлүмәттәр бар бында.
Тарихи ваҡиғалар хаҡында уйланыуҙар бөгөнгө менән үрелеп бара йәки сағыштырыла. Бала сағығыҙ, үҫмерлек йылдарығыҙ, үҫкән ғаиләгеҙ хаҡында ла иҫтәлектәр һибелеп китә китаптарҙа.
Әйтегеҙ әле, ағай, шағирлыҡ ҡайҙан килгән һеҙгә? Тәрән тамырлы ағас ҡына ныҡлы олонло, мул япраҡлы һәм емешле булыуы мөмкин. Йүкәлә алма үҫмәй, тип тә әйтәләр. Ғаилә тамырҙарығыҙ хаҡында тулыраҡ һөйләп китһәгеҙ ине.
— Минең хәтирәләремдә башҡалар ҙа үҙ яҙмышындағы кисерештәрҙе иҫкә төшөрә икән, быға бик шатмын. Көндәлектәр фекер уртаҡлашыр өсөн яҙыла.
Тамырҙарым иһә тәрәндән килә. Нәҫелемдә шиғыр яҙыусылар, бәйетселәр, хатта рәссамдар ҙа күп булған. Әле лә барҙар. Минең быуын бик бәрәкәтле фольклор стихияһында үҫте. “Башҡорт халыҡ ижады” тигән томдарҙа яҡташ сәсәндәрҙең исемдәре күп, байтағын үҙем күреп, тыңлап үҫтем.
— Ҡасан үҙегеҙҙе шағир итеп тоя башланығыҙ йәки ошо ижади юлдан китеүегеҙгә инандығыҙ? Ижад үҫешегеҙҙә донъя, ил һәм үҙебеҙҙең яҙыусыларҙың йоғонтоһо булдымы? Булһа, кемдәрҙе билдәләр инегеҙ?
— Шиғыр яҙыуым мәктәптә ауылда башланды, стена гәзитендә һабаҡташтарымдың да, уҡытыусыларымдың да шиғырҙары баҫыла торғайны. Тимәк, ижади мөхит булған. Беҙ шиғыр яҙа башлаған дәүер шиғриәттә риторика осоро ине. Баязит Бикбайҙың “Ер” поэмаһы иҫтә ҡалған. Бабичтарҙы, “Урал батыр”ҙарҙы белмәй үҫтек. Ысын шиғри гәүһәрҙәр менән университетта уҡый башлағанда ғына таныша алдым.
— Бала сағығыҙ, үҫмерлек осороғоҙ ниндәй йәнле картиналар булып күҙ алдығыҙға килә? Тыуған тәбиғәт, бала саҡ мөхите кеше яҙмышына тәьҫир итә аламы?
— Бала саҡ – ниндәй генә ауыр замандарға тура килһә лә, ғүмерлек Илһам шишмәһе. Шул йылдарға — һуғыш осорондағы, унан һуңғы ауыр замандағы бала сағыма — уйҙарымда йыш әйләнеп ҡайтам. Уҡытыусы остаздарымды студент сағымда таптым.
— Беренсе томда бәйән ителгән ҡайһы бер фекерҙәрегеҙҙе, инаныуҙарығыҙҙы үҙгәртеп яҙғығыҙ килмәнеме, әлеге олпатлығығыҙ бейеклегенән ҡарап? Бәлки, үҙгәртелеп ебәргән осраҡтар ҙа булғандыр?
— Беренсе томдағы айырым фекерҙәрҙе үҙгәртеп яҙыу теләге тыуғаны юҡ. Яҙмышты бит яңынан яҙып булмай.
— Беренсе томдың “Уҙған ғына ғүмер, ҡалған хәтер” тигән бүлегендә (7-се бит) “Халҡым быуаттар буйы әйтер һүҙен әйтә килгән, тик бөтә һүҙҙәр ҙә йыр-моңға һыйып бөтә буламы? Быуаттар буйына халыҡ күңеленә йыйылғанды беҙ әйтеп ҡалырға тейешбеҙ. ...Халҡыбыҙҙың мең йыллыҡ, ике мең йыллыҡ тормош юлы өсөн отчет, художестволы иҫәп-хисап бирергә бурыслыбыҙ” тигән юлдар тарихты өйрәнеү, тарихи әҫәрҙәр ижад итеүгә ҡайтып ҡаламы? Әлеге көндә был юҫыҡта беҙҙә ниндәй эштәр эшләнгән, алда тағы ниндәй бурыстар тора?
— Халыҡтың әйтер һүҙе йыр-моңға ғына һыйып бөтмәй, әлбиттә. Башҡорт тарихын өйрәнеү быуаттар төпкөлөнә тәрәнәйә бара. Башҡорт халҡының, Башҡортостандың күп томлыҡ тарихтары яҙылды. Беҙҙең мәшһүр “Урал батыр” эпосының тәрәнерәк өйрәнелеүе һәм донъя күләмендә тулыраҡ баһалана барыуы мөһим, ләкин башҡарылаһы эштәр һәм бурыстар тағы ла ҙурыраҡ.
— Һеҙҙе башҡорт әҙәбиәтендә иң уңышлы эшләгән һәм һәр береһе ваҡытында матбуғатта баҫыла килгән бәхетле ижадсы тип беләм. Ә һеҙҙең беренсе томда (8-се бит) “Ностальгия” йыл башынан бирле “Ағиҙел”дә һандан-һанға күсеп килде. “Шәп яҙылған” һ.б. һүҙҙәр байтаҡ булды. 8-се һанға килеп терәлгәс, өрктөләр — үтмәне. Шиғырҙар ғына ҡалды”, — тигән юлдар бар. Ул поэманы беләм мин. Юғары кимәлдәге поэтик ижад емеше китабығыҙҙа ла донъя күрҙе. Һеҙҙең поэмаға ла тотҡарлыҡтар булған икән дә. Башҡа әҫәрҙәрегеҙгә лә ҡағылманымы ундай елдәр?
— Һәр яҙған әҫәре шунда уҡ донъя күргән бәхетле ижадсы ғына булып булманы шул. “Ностальгия” поэмаһының донъя күреүе ҡаршылыҡҡа осраны. Оҙаҡ йылдар китаптарыма индерә алманым. Һәр әҫәрҙән үткерерәк һүҙҙәрҙе сүпләп ултырыуҙар тураһында әйтеп тә тормайым, был дөйөм талапҡа, заман ҡағиҙәһенә әйләнгәйне. “Каруанһарай” поэмаһын “Ағиҙел” журналы алманы, уны өлөшләтә “Совет Башҡортостаны” гәзитендә баҫтырған егеттәрҙең шуның өсөн башына һуҡтылар. Иң яманы, әлбиттә, Шәйехзада Бабич тураһындағы монографиямдың ҡатмарлы яҙмышы булды. Уға мин уҙған быуаттың 60-сы йылдар аҙағында — 70-се йылдар башында тотонғайным. Ниңә ул эште башлайһың, Бабичҡа мөнәсәбәт үҙгәрҙе, уны программаларҙан алалар бит, тип әйтеүселәрҙең һүҙен тыңламаным, барыбер хеҙмәтемде яҙып бөтөрҙөм, әҙәбиәт секторындағы фекер алышыуҙа ул юғары баһаланды, әммә ғилми советта институт директоры Сайрановтың ярандары нахаҡ ғәйептәр ташланы һәм монография тыйылды, ләкин хәҡиҡәт барыбер еңде, хеҙмәтте рус телендә лә әҙерләнем һәм монография икеһендә лә баҫылып сыҡты. Һәйбәт үҙгәрештәр һөҙөмтәһендә Шәйехзада Бабичтың 100 йыллығы республикала шаулап үтте. Әйтергә кәрәк, Бабич хаҡында башҡорт һәм рус телдәрендә мин әҙерләгән һәм баҫылып сыҡҡан альбом да ошондай сериялағы тәүге баҫма ине. Артабан ундай әҙәби альбомдар классик һүҙ оҫталарыбыҙ М. Кәрим, З. Биишева, Р. Ғарипов һәм башҡалар тураһында күп сыҡты. Бабичтың 100 йыллығына шағирға ике бюст асылды, был да күп нәмә хаҡында һөйләй. Ә мин төҙөгән иҫтәлектәр китабы Бабичтың башҡорт рухиәтендәге урынын тамам ныҡлап раҫланы.
Күрәһегеҙ, һәр эше матбуғатта баҫыла килгән бәхетле ижадсы тип мине атауы ҡыйын.
— Томдарығыҙҙа шиғри юлдар күп. Бөтәһен дә тулы шиғыр итеп үҙгәртә алдығыҙмы ул?
— Көндәлектәрҙең ике томында шиғри юлдар ысынлап та күп. Уларҙы яҙып бөтөп, тотош китап эшләп булыр ине, ләкин ҡайһы берҙәре тамамланған шиғырға әйләнһә лә, күбеһе шул көйө ҡалды.
— Йәшлегегеҙгә яңынан ҡайтһағыҙ, тормошоғоҙҙа нимәләрҙе үҙгәртер инегеҙ?
— Мөғжизәләр булып, йәшлегемә кире ҡайтһам, йәшлегемдең ҡәҙерен белер, бер көнөн дә бушҡа үткәрмәҫ инем. Хәйер, йәшлек һәр саҡ үҙенсә хаҡлы инде ул.
— Хыянатты ғәфү итә алаһығыҙмы? Үҙегеҙ хыянат иткәнегеҙ булдымы? Хыянат итеү хисе хыянат ителеү хисе менән оҡшашмы икән? Был ғәмәлдең эреһе-вағы, ағы-ҡараһы буламы икән, көнсөллөктәге кеүек?
— Боронғо аҡыллы китаптар әйтә: гонаһһыҙ, ғәйепһеҙ кеше юҡ, ти. Тимәк, хыянатһыҙ ҙа әҙәм балаһы юҡтыр, ләкин хыянаттарҙың да төрлөһө, кешене рәнйеткәне, хатта кешелекте рәнйеткәндәре була бит. Ғүмерҙә ғәфү ителмәй торғандары...
— Көндәлектәрегеҙгә ҡарағанда нахаҡ ишеткәндәрегеҙ ҙә байтаҡ булған икән. Кешенең ғәйебе бар икән, нисек тә яуап бирә инде ул, ғәйебенең ҙурлығына ҡарап, язаһын алыу ҙа ғәҙеллек тип ҡабул ителә. Ә нахаҡ — сараһыҙлыҡ. Бындай хәлдән һеҙ нисек сығаһығыҙ?
— Нахаҡ һүҙҙәрҙе күп ишеттем, әммә миңә ҡарата хаҡ әйтелгәндәре күберәк булды. Шуныһы үҙенсә ҡыуаныс та, йыуаныс та. Кеше барыбер һәйбәт ул. Һәйбәт яғы башҡаларға күберәк тейә.
— Үҙегеҙ яҙғанса, заманында Өфө һеҙҙе лә “өф” итеп кенә ҡаршыламаған. Ғаилә ҡороп, баш ҡалала төпләнеп ҡалғас, ниндәй ауырлыҡтар кисерҙегеҙ? Ҡайһы берәүҙәр бит һеҙҙе бөтәһе лә уңай килеп торғанға ошондай ҙур уңыштарға өлгәшә алды тип уйлай. Бәлки, был ҡарашта хаҡлыҡ та барҙыр?
— Ысынлап та, ауыл балаһын Өфө “өф!” итеп кенә ҡаршы алмай шул. Элек тә шулай ине, хәҙер бигерәк тә. Был ауырлыҡтар күптәребеҙҙең башынан үтте. Бер шағирҙың һүҙҙәре менән әйтһәк, “Беҙ подвалдан, ер аҫтынан сыҡтыҡ!”
Мин дә шундайҙарҙан. Университетты ҡатыным Фәриҙә менән бер йылда бөтөргәс, яңы тыуған улыбыҙ менән кешенең ташландыҡ, шулай ҙа йәшәр өсөн әҙерәк әтмәләнгән мунсаһында йәшәнек. Өфөгә Затондан килеп ингәндә иң беренсе булып ҡаршылаған йорт та беҙ йәшәгән урын ине. Шунан һуң ун йыл буйы Черниковкала күрше менән торҙоҡ. Ул саҡта мин фән кандидаты, Яҙыусылар союзы ағзаһы, Ғ. Сәләм исемендәге премия лауреаты булһам да, Өфөнөң беҙҙең эштән ныҡ алыҫтағы районында күрше менән донъя күрҙек. Ярай күршебеҙ Наталья Ивановна бик яҡшы кеше ине.
Бер ваҡыт миңә, Башҡортостан Яҙыусылар союзының поэзия секцияһы етәксеһенә, Ҡаһим Әүхәтов тигән һәйбәт шағир килгәйне. Ул ваҡытта ҡулъяҙмаларҙың ижади секцияла хупланыуы мотлаҡ ине. Килгән ҡәләмдәшемә күршем мәрйә апай ишек асҡан. Ағай менән матур ғына һөйләшеп ултырҙыҡ. Ҡаһим Әүхәтов ауылдашы, ҡорҙашы Әнғәм Атнабайҙа туҡтаған икән. Ҡайтҡас, яҡташына аптырап һөйләй икән: “Бына Бикбай, исмаһам, йәшәй! Аҫрау тота, ишекте аҫрауы асты!” Шундай саҡтарҙы ла баштан үткәрҙек, “аҫрау”ҙар тотоп та йәшәп алдыҡ.
— 70 — 90-сы йылдарҙағы яҙмаларығыҙҙа, ҡайҙа ғына булмаһын, шиғыр кисәләренә халыҡтың залдар тултырып, эркелеп килеүе хаҡында иҫтәлектәр күп. Бындай осрашыуҙарҙа минең дә ҡатнашҡаным булды. Әле лә, һәйбәт ойошторолһа, яҙыусылар (кемдәр булыуына ла ҡарап, әлбиттә) менән осрашыуға килә инде әҙәбиәт һөйөүселәр. Тик барыбер ул саҡтағы ихласлыҡ, тәбиғилек, күңел күтәренкелеге ҡайтышыраҡ һымаҡ. Бәлки, яңылышамдыр. Бигерәк тә студенттарҙың, буласаҡ уҡытыусыларҙың, битарафлығы, хатта күренекле әҙиптәрҙең юбилейына ла йөрөмәүе аптырата мине. Интернет хәҙер көндәлек бәйләнешкә әйләнһә лә, барыбер йәнле аралашыуҙы алмаштыра алмай бит инде. Был һүлпәнлектең сәбәптәрен һеҙ нимәлә күрәһегеҙ?
— Хәҙер әүрәткестәр бик күбәйҙе шул. Элек китап, матбуғат донъя менән бәйләнештең төп юлы булғандыр. Ә инде тере яҙыусының үҙе менән осрашыу уҡыусылар өсөн бөтөнләй көтөлмәгән хәл ине. Хәҙер бәйләнеш юлдары күбәйҙе, конкуренция артты. Быға тағы ла халыҡтың күңел төшөнкөлөгөн, күп идеалдарҙың емерелеүен, күптәр өсөн матди байлыҡтың төп маҡсатҡа әйләнеүен дә әйтергә кәрәк. Бәғзеләрҙең карьераһы өсөн нимәгә ул һинең шиғырың, сығарған китаптарың! Был күренеш хатта студенттарҙы ла кисәләрҙән ситләштерә. Ә күренекле әҙиптәрҙең кисәләргә йөрөмәүҙәре әҙәбиәттең, ижадтың дөйөм яҙмышы тураһында уйланмауҙан, үҙен үҙе генә ҡайғыртыуҙан, һауаланыуҙан да килә.
— Рәми Ғарипов менән дуҫлығығыҙ хаҡында бөтә ғәләм белә. Шағир үлгәс, һеҙҙең, арҙаҡлы шағир булараҡ та, Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе вазифаһында ла, уның шәхесен тейешле юғарылыҡҡа күтәреү, исемен мәңгеләштереү буйынса эшләгән изгелектәрегеҙҙе һанап бөтөрөрлөк түгел. Республикабыҙҙың ҙур-ҙур һәм бәләкәйерәк залдарында гөрләтеп кисәләр, ғилми конференциялар уҙғарыу тиһеңме, китаптарын сығарыу, көндәлектәрен барлап, халыҡҡа тәҡдим итеү, теле-видеофильмдар сығарыу, уның хаҡында иҫтәлектәр, мәҡәләләр яҙып баҫтырыу, “Рәми” исемле ҙур күләмле проза әҫәре яҙып, башҡорт һәм рус телдәрендә китап итеп сығарыу, ағайыбыҙға Башҡортостандың халыҡ шағиры исемен юллап алып бирешеү кеүек һеҙҙең башланғыста һәм тырышлыҡта башҡарылған эштәр әҙипте бөгөнгө юғары дәрәжәһенә күтәрергә ярҙам итте. Бөгөнгө уҡыусыларыбыҙ күңелендә ул хәҙер ҡасандыр ҡыйырһытылған шағир образынан бигерәк бөйөк шәхес булып йәшәй.
Эйе, Рәми ағайҙы республика буйлап, сит илдәргә лә командировкаларға йөрөүҙән дә бер кем тә тыйманы, ике, унан һуң өс бүлмәле фатир ҙа бирелде ғаиләһенә, теләһә, ижад йорттарына ла йышыраҡ йөрөй алыр ине. Яҙыусылар араһында уның ижадын ихлас хөрмәт иткән кешеләр ҙә етерлек ине... Ә ниңә улар күмәкләшеп яҡлаша алманылар икән Рәми Ғариповты? Кәрәк саҡта, үҙен дә тәнҡитләп йә кәңәштәр биреп? Һеҙҙең “Рәми” тигән китабығыҙҙы уҡығандан һуң да ҡала әле бындай һорауҙар. Әйткәндәй, был әҫәр магазинда ла күренмәй инде хәҙер. Рәми ағайға замандаш булған әҙиптәр араһында ла байтаҡ ине ил, халыҡ яҙмышы хаҡында ҡайғыртып ижад итеүселәр, бөтәһе лә юғары вазифалылар алдында дер ҡалтырап торҙо тип тә әйтеп булмай. Ошо ысынбарлыҡты хәҙерге йәштәргә нисек аңлатырға?
— Рәми Ғариповтың үлеменән һуң үлемһеҙлеге башланды, был шағир иҫән сағына ҡарағанда вафатынан һуң күпкә бәхетлерәк булды. Рәми ағайҙың яҙмышына был бәхеттең килеүенә остаздың тоғро шәкерттәре бик ҙур өлөш индерҙе. Яҙыусылар союзында әҙиптең йәки шағирҙың исемен мәңгеләштереү тигән төшөнсә бар, хатта махсус комиссия төҙөлә. Ләкин беҙ — остазыбыҙ Рәми ағайҙың тоғро шәкерттәре Динис Бүләков, Тимер Йосопов, Сафуан Әлибаев, был рәсми сараларҙы көтөп торманыҡ. Аҙна һайын ҡатындарыбыҙ менән Надежда Васильевна янында йыйылдыҡ. Рәми ағайҙың ҡустылары Рауил менән Урал да даими килә торғайны. Шағирҙың бай архивынан блокноттарҙы бүлешеп алабыҙ ҙа бер аҙна үтеүгә тағы осрашабыҙ, нимәләр тапҡаныбыҙҙы уртаға өйөп һалабыҙ. Уларҙы матбуғатҡа әҙерләйбеҙ, яңы шәлкемдәр, яңы китаптарын төҙөйбөҙ.
Шул рәүешле “Табыныу” поэмаһы минең инеш һүҙ менән радионан тәүге ҡабат яңғыраны, Рәми Ғариповҡа Салауат Юлаев премияһы бирелде, ул Башҡортостандың халыҡ шағиры булды, тыуған йорто музейға, уҡыған мәктәбе Рәми Ғарипов исемендәге республика гимназияһына әйләнде. Һанай башлаһаң, бик күп эш башҡарылды. Рәми ағай башҡорт рухының символына әйләнде. Ә ниңә ағайҙар күмәкләшеп яҡлашып ҡала алманы икән тигән һорауға нимә тип яуап бирәһең? Бөйөк Мөхәмәтша Буранғолов та үҙе иҫән саҡта лайыҡлы хөрмәт күрмәне бит. Ә Һәҙиә Дәүләтшина, ә Таһир Байышев йәки Билал Юлдашбаев? Бындай ғәҙелһеҙлектәр, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ғәҙәти һаналды. Ағайҙар өсөн дә был хәлдәр ғәҙәти күренгәндер. Нимә генә тиһәң дә, 37-се йыл түгел бит, бөтәһен дә бер юлы ҡырып һалмағандар. Шуға шөкөр итеп йәшәгәндәр.
— Беренсе томығыҙҙа (288-се бит) “Яҙыусының төп эше телмәр һөйләү түгел, әҫәр яҙыу. Бөгөн яҙыусыларҙан депутаттар һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре күберәк булһын. Мөмкинлектән файҙаланырға, ил, халыҡ яҙмышын хәл иткәндә, күберәк эшләп ҡалырға кәрәк” тигән юлдар бар. Ул саҡта үҙегеҙ депутат булырға ашыҡманығыҙ. Ниңә башҡа әҙиптәрҙе “ҡотортоп” та, үҙегеҙ был эшкә тотонманығыҙ икән? Һеҙҙең “сәйәси эштәрҙе сәйәсмәндәр эшләһен” тигән һүҙҙәрегеҙ ҙә бар. Ә үҙегеҙ етмешкә етеп килгәндә Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайға һайланып, комитет рәйесе вазифаһын башҡарҙығыҙ. Әле килеп унда ла эшләп алғанға үкенмәйһегеҙме? Халҡыбыҙға ниндәй изгелекле закондар ҡабул итеүгә өлгәштегеҙ комитетығыҙ аша? Иҫегеҙҙә иң ныҡ ҡалған ҡабул итеү һәм һеҙгә төбәп яҙылған хат-мөрәжәғәт?
— Һәр ижадсының төп эше — уның әҫәрҙәре. Оло дәрәжәләргә ашҡынып торманым. Яңы Башҡортостандың ижтимағи күтәрелеше ваҡытында депутат, хатта Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙа комитет рәйесе булғас, тәүге сығышым туған телде яҡлау, милли-төбәк компонентын һаҡлап ҡалыу хаҡында булды. Һуңғы хәстәрҙәр ҙә шул хаҡта ине, ләкин күп кенә милли республикаларҙың, шул иҫәптән Башҡортостандың президенттары был хаҡта — мотлаҡ һаҡлау хаҡында бик принципиаль һүҙ әйтһәләр ҙә, мәғариф системаһын емереү Рәсәйҙә дауам итте һәм уның әле лә туҡтағаны юҡ.
Элек совет заманында депутатты “халыҡтың ҡоло” ти торғайнылар. Халыҡ үҙе лә, бигерәк тә беҙ бәләкәй саҡтарҙа күп яҡтан ҡол хәлендә ине. Тимәк, депутат асылда “ҡолдоң ҡоло” булып сыға. Шул хәлендә ул нимә ҡыйрата алһын? Депутат әле лә шулай хоҡуҡһыҙ көйө ҡала.
Граждандарҙы ҡабул итеүҙәге кисерештәрем шул хаҡтағы поэмамда әйтелгән. Шуны ла өҫтәп ҡуяйым: әҙип депутаттар күп булды, ә поэма яҙырға миңә генә насип итте.
— Көндәлектәрегеҙҙе уҡып, иртүк (3-4-тәрҙә үк) тороп эшләй алыуығыҙға иҫем китте. Тәбиғәтегеҙҙең ошондай мөмкинлеге ижад кешеһе өсөн оло бәхет инде ул. Ижадығыҙҙың мул булыуында иртәселлектең дә роле ҙурҙыр. Ә көндәлектәрегеҙҙәге берҙән-бер тиерлек зарығыҙ — ул ваҡыт еткерә алмау. Һеҙгә лә етмәгәс...
— Ваҡытты дөрөҫ файҙалана белеүем, бәлки, бәхетемдер, ләкин ваҡыт бер ваҡытта ла етмәй, бигерәк тә пенсияға сыҡҡас. Йәш саҡтарҙа ваҡыт әллә ҡайҙарҙа алыҫта һымаҡ, һин уға бик үк буйһонмайһың да төҫлө, ә олоғая килә уның менән ара ныҡ яҡыная, ул яныңда аңдып ҡына, ҡарауыллап ҡына тора һымаҡ.
— Иртүк тороп яҙышҡанығыҙҙы белдек. Ә ниндәй миҙгел күберәк илһам алып килә? Һағышлы мәлдәрҙә, ғәҙәттә, һөйөү, бәхет хаҡында шәберәк яҙыла, тиҙәр, һәм киреһенсә... Был сәйерлек һеҙгә ҡағыламы?
— Миҙгелгә ҡарап илһамланғаным юҡ. Шулай ҙа күңел тыныс, намыҫың таланмаған саҡта һәйбәтерәк яҙыла. Уйланыу сәғәттәре яҙыу ваҡытынан йыш ҡына күберәк була. Матбуғатты уҡып барырға тырышыу ҙа бик күп ваҡытты ала.
— Рәми ағайҙың көндәлектәренән: “Минең Рауилдарым, Тимерҙәрем, Сафуандарым... бар” тигән һүҙҙәре билдәле. Ә һеҙ үҙегеҙҙән йәшерәктәрҙән кемдәрҙе рухташ, ижадташ, яҡын ҡустыларым тип әйтер инегеҙ?
— Рухташ, ижадташ яҡын ҡустыларым тип әйтер кешеләрем байтаҡ. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уларҙың Рәйес Түләк, Буранбай, Ҡол-Дәүләт һымаҡтары янымда юҡ. Хәҙерге йәштәрҙән (уларҙы йәштәр тип булһа) Азамат Юлдашбаевты, Хисмәт Юлдашевты, Салауат Әбүзәрҙе, Мөнир Ҡунафинды, Зөлфиә Ханнанованы, Лариса Абдуллинаны, Флүр Ғәлимовты фекерҙәштәрем тип һанайым. Яҡын фекерҙәш өсөн был исемлек һис тә аҙ түгел.
— Мин оҙаҡ ҡына йылдар кухняла ғына ижад утрауы тапҡан әҙибә булараҡ, яҙышыр өсөн кабинеттары булған яҙыусыларҙың Мәскәүгә йә көньяҡҡа ижад йорттарына китеп яҙышыуына аптырай торғайным, оҙон юлдарҙа ваҡыт, аҡса әрәм итеп йөрөгәнсе, уңайлы шарттар булған өйҙәрендә генә рәхәтләнеп ижад итмәй, тип. Һеҙгә йәшерәк саҡта ижад йорттарына барырға тура килдеме? Бөгөн унда бара алмаған һәм фатирҙары ла булмаған ҡәләмдәштәрегеҙгә ниндәй кәңәштәр бирер инегеҙ?
— Мин бик оҙаҡ йылдар кабинетһыҙ шағир булдым. 2006 йылда 95 йәшендә әсәйем вафат булғас ҡына, үҙем эшләп ултырырлыҡ бүлмәм барлыҡҡа килде. Йәшерәк саҡтарҙа ижад йорттарына йыш йөрөй торғайным. Бигерәк тә Мәскәүгә иң яҡыны Переделкинола. Унда яҙылған шиғырҙарым һәм поэмаларым күп.
— Көндәлектәрегеҙҙә бер нисә тапҡыр пьеса яҙыуығыҙ, уға бик етди тотоноуығыҙ хаҡында белдерәһегеҙ. Ул пьесағыҙ нимә хаҡында ине, ә ниңә сәхнәгә сыҡмай ҡалды?
— Пьеса менән килеп сыҡманы. Ижад үкенесһеҙ булмай. Драматургияның драматургияға, йәғни алып-һатыуға, алыш-бирешкә әйләнеп китеүе, конфликттың, интриганың әҫәрҙәрҙә түгел, үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙә төп ҡағиҙәгә, дөрөҫөрәге, интриганлыҡҡа әйләнеп китеүе лә авторҙарҙы театрҙан биҙҙерә торғандыр.
— Һеҙ яҙмышҡа ышанаһығыҙмы? Ни өсөн?
— Яҙмышҡа ышанам. Яҙмыштан уҙмыш булыуына шикләнәм.
— Йәшлек — илһам тулҡынында йөҙөп йөрөй торған осор. Ә бына әле, илһам килмәйерәк торһа, уны нисек саҡыраһығыҙ?
— Илһам килмәй торһа, үҙем йәшлекте саҡырам, бергә аралашырға, тоҡанырға, янырға тырышам.
— Һеҙ опера арияларын да, халыҡ һәм эстрада йырҙарын да берҙәй юғарылыҡта йырлай алған һирәк артист кеүек, шиғырҙар ҙа, поэмалар ҙа ижад итәһегеҙ. Улар нисәү? Ҡайһылары күңелегеҙгә нығыраҡ яҡын? Поэмаларығыҙҙың күпселеге 1980 — 2000 йылдарҙа яҙылған. Йәшлек кенә түгел, әллә шул осорҙағы рухи күтәрелештең дә йоғонтоһо булдымы икән?
— Шиғырҙарымды, поэмаларымды һанап ултырғаным юҡ. Тәүге ҙур ижади уңышым “Вокзал” поэмаһы булды. Иң яҡындары шулар тип атап әйтә лә алмайым. Ғәҙәттә, иң яңы яҙылғандары яҡыныраҡ була.
— Ҡайһы әҙиптәр менән (вафаттарын да иҫәпләп) разведкаға барыр инегеҙ?
— Разведкаһыҙ һуғыш булмай. Разведкалар ҙа төрлөсә. Бергә барырлыҡ ҡәләмдәштәремде берәм-берәм атап тормайым. Разведка ла, разведчиктар ҙа һәр ваҡыт сер бит ул.
— Ейәндәрегеҙ шиғырҙарығыҙҙы уҡыймы? Үҙҙәре яҙып ҡарағаны булдымы? Улар ниндәй һөнәр эйәләре? Уларҙы рухташ тип атай алаһығыҙмы? Ҡатынығыҙ Фәриҙә Яҡуп ҡыҙын шағир иренең уй-тойғоларын аңлаған, оҙон тормош юлында ауырлыҡтарҙы ла, бәхет-ҡыуаныстарҙы ла бергә кисерешкән, һеҙгә ижад өсөн уңайлы шарттар тыуҙырған, аҡыллы, белемле, сибәр һәм сабыр ҡатын тип беләм. Ә бына үҙегеҙ илле биш йыллап ғүмер кисергәндән һуң: “Эйе, мин ҡатынымдан уңдым”, — тип әйтә алаһығыҙмы? Бөтә серҙәрегеҙҙе лә уның менән уртаҡлашаһығыҙмы?
— Айҙар улым шиғырҙар яҙа торғайны, һәр хәлдә минең һәр шиғырымды белә ине. Ейәндәремә шиғыр ене ҡағылмаған. Асҡар улым шахмат уйнай, яңыраҡ приз алды.
Кисерештәремде иң ныҡ аңлағаны, һис шикһеҙ, ҡатыным Фәриҙә. Әлбиттә, оҙон ғүмер юлында Фәриҙәмде, бер шиғырымда әйтелгәнсә, “Илле ожмахтарҙа йөрөттөм дә, илле тамуҡтарҙа яндырҙым”, ләкин тормош ни тиклем генә ҡатмарлы булһа ла, Ҡатынымдан уңдым тип икеләнмәйенсә әйтә алам. Бик оҙаҡ йылдар иғтибарлы килен дә була белде, аҡыллы ҡатын да булды.
Бөтә серҙәремде лә ҡатыным менән уртаҡлашам тип әйтә алмайым. Барыһын да белһә, зиһененә зыян килер тип ҡурҡам.
— Сәхрәләрҙән сәфәрҙәргә сығып, бик күп илдәр күрҙегеҙ, юғары форумдарҙа ла ҡатнаштығыҙ, донъяның абруйлы кешеләре менән осраштығыҙ, был хаҡта байтаҡ әҙәби әҫәрҙәр, юлъяҙмалар яҙып баҫтырҙығыҙ. Шулар араһынан иң илһамлы ил, иң матур ҡала, иң ихлас халыҡ, иң талантлы кешеләр, иң бай яҡтар ҡайҙа?
— Донъя буйлап күп йөрөнөм, ләкин трафарет булһа ла әйтәм: иң матуры тыуған яғың, иң яғымлылары — туғандарың, яҡташтарың.
— Элек үҙегеҙ эшләгән Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты менән бәйләнеш тотаһығыҙмы? Унда эшләгән осороғоҙҙо нисек хәтерләйһегеҙ? Кемдәрҙе һағынып иҫкә алаһығыҙ?
— Үҙем 30 йыл эшләгән Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтын ныҡ һағынам. Унда әҙәбиәтселәрҙең иң көслө заманында эшләнем, Ғайса Хөсәйеновтың тәүге аспиранты булдым. Ошо көндәрҙә оҙаҡ йылдар бер бүлмәлә ултырып эшләгән бик үҙенсәлекле теоретик Ким Әхмәтйәновҡа 85 йәш тулған булыр ине. Уға арналған ғилми советта бик ҙур сәбәп арҡаһында була алмауым үкенесле.
— Һеҙҙең Яҙыусылар союзында рәйеслек иткән осор ниндәйҙер рухи, ижади күтәрелеш, үҫеш йылдары булды. Заманы ла тура килгәндер, бәлки. Яҙыусылар союзға кәңәш-төңәш итер өсөн дә, ярҙам һорап та, нимәләрҙер талап итеп тә теләгән ваҡыттарында бара алды. Күпме фатирҙар, ижад йорттарына, шифаханаларға йүнәлтмәләр бирелде. Мәскәүҙә, сит илдәрҙә, күрше өлкә, республикаларҙа, Башҡортостандың район һәм ҡалаларында әҙәбиәт, сәнғәт байрамдары, әҙәби дуҫлыҡ кисәләре гөрләп үтте. Үҙебеҙгә лә ҡайҙан ғына килмәнеләр ҡәләмдәштәребеҙ фестивалдәргә, юбилейҙарға, халыҡ менән осрашыуҙарға?! Был йылдар үҙегеҙ һәм ижадығыҙ өсөн нимә бирҙе? Һәр саҡ ғәҙел була алдығыҙмы? Хәҙер килеп был хаҡта нисек уйлайһығыҙ?
— Мин Яҙыусылар союзында рәйес булып эшләгән йылдарға шундай юғары баһалар өсөн бик ҙур рәхмәт. Был йылдар ижадыма, ҡәләмдәштәремде аңлауыма күп бирҙе, тәжрибәм ныҡ артты. Әлбиттә, һәр ваҡытта ла ғәҙел була алмағанмындыр, уға ирешеүе бик ҡыйын бит.
— Шәп оратор булыуығыҙҙы һеҙҙе яратып етмәүселәр ҙә инҡар итә алмай. Көндәлектәрегеҙгә ҡарағанда күбеһенә махсус әҙерләнәһегеҙ икән. Ә бит ҡапыл бирелгән һорауҙарға ла аҡыл һәм ихласлыҡ менән, иҫтә ҡалырлыҡ төплө итеп яуап бирәһегеҙ. Бер ваҡытта ла еңел-елпелекте хәтерләмәйем. Был тыумыштан килгән маһирлыҡмы икән, тәжрибә туплай-туплай өйрәндегеҙме?
— Сығыштарға килгәндә, әҙерләнмәй булмай. Ҡайһы саҡта бәләкәй генә телмәр һәйбәт килеп сыҡһын өсөн бер нисә көн әҙерлек үтә. Ҙур докладтарҙы әйтеп тораһы ла түгел. Оло таланттарҙан өйрәнәм. Мостай Кәримдең һәр һүҙе уйланған публицистикаһына таянам.
— Юлдар борғоланғанда ла,
Борғоланмайыҡ, күңел!
Йәшерәк сағығыҙҙағы ғүмер девизы һымаҡ итеп яҙған ошо шиғри юлдарығыҙҙан төрлө хәлдәрҙә ҡалған саҡтарымда ла үҙемә яуап табам. Ә үҙегеҙ был һүҙҙәрегеҙгә һәр ваҡытта ла тоғро булып ҡала алдығыҙмы?
— Юлдар борғоланғанда ла
Борғоланмайыҡ, күңел! —
был һүҙҙәремә һәр саҡ тоғро ҡалырға тырышам. Тоғро була алдыммы икән – уныһын башҡалар әйтһен.
— Йәш ҡәләмдәштәрегеҙгә теләктәрегеҙ...
— Йәш ҡәләмдәштәргә теләгем шул: үҙҙәренән йәштәрҙе тиҙерәк яндарына туплаһындар, йәшләй ҡартаймаһындар.
— Көндәлектәрегеҙҙә әҙибәләргә ҡарата ла йылы, өмөтлө һүҙҙәр күп әйтелгән. “Шағирәләр” тип аталған шиғырығыҙҙы башлап Союзда, Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнә арналған байрамда уҡып ишеттергәйнегеҙ. Шиғыр китабығыҙҙа ла донъя күрҙе. Беләһегеҙ: беҙ әҙәбиәткә килгәндә әҙибәләр һаны биш-алтынан артмай ине: Һәҙиә Дәүләтшина (вафат ине инде), Зәйнәб Биишева, Кәтибә Кинйәбулатова, Фәүзиә Рәхимғолова, Мөкәрәмә Садиҡова, Әлфинур Вәхитова... Хәҙер, шөкөр, ир-уҙамандарҙан күберәкбеҙ әле. Арабыҙҙа ҙур исемдәргә, наградаларға лайыҡ булғандар ҙа бар. Шағирәләр генә түгел, хикәйә, повесть оҫталарыбыҙ ҙа, күренекле тип нарыҡларлыҡ романистарыбыҙ, драматургтарыбыҙ ҙа бар. Был ҡыуаныслы күренеште заман менән бәйләп буламы? Әҙибәләр ижады әҙиптәрҙекенән айырыламы? Хис-тойғо, характерҙар асыу, сюжет ҡоролошо үҙенсәлектәре менән, мәҫәлән?
— Ирҙәр менән ижад уттарына инеү ҡатын-ҡыҙға еңел түгел. Әлбиттә, донъяны улар үҙенсәрәк, нескәрәк тоя, ләкин таланттың енесе лә, йәше йәки ҡарты ла юҡ. Талант йә бар, йә юҡ. Был хаҡта күп әйтелгән. Әлеге әҙәбиәтебеҙҙә ҡатын-ҡыҙ авторҙарға ихтирамым бик ҙур.
— Башҡорт әҙәбиәте ил әҙәбиәтендә ниндәй урын тота?
— Матбуғатты уҡыйым да әҙәбиәтебеҙгә ҡыуанам, ләкин хәҙер илдә ижади бәйләнештәр бик һүлпән. Шуға уңыштарыбыҙ күренеп бармай башҡаларға.
— 10-15 йылдан башҡорт әҙәбиәтен нисек күҙаллайһығыҙ?
— 10-15 йылдан башҡорт әҙәбиәтенең нисек булырын әлеге 35 — 45 йәштәгеләр күҙаллаһын. Әҙәбиәтебеҙҙең киләсәге яңы быуын әҙиптәренең ижад үҙенсәлектәре, уларҙың уңыштары менән билдәләнәсәк. Беҙҙә тағы ла нығыраҡ асылыр йәш таланттар бар.
— Арып-талған саҡтарҙа яңынан тәбиғи, шәп хәлегеҙгә ҡайтыу өсөн ниҙәр эшләйһегеҙ? Ҡайҙан көс-илһам алаһығыҙ?
— Ундай саҡтарҙа дуҫтар менән бергә йыйылып алырға тырышам. Һыу инергә яратам. Ерҙән-һыуҙан көс алам.
— Тағы ла нығыраҡ асайыҡ әле, Рауил ағай, һеҙҙе: ниндәй йырҙар, төҫтәр, сәскәләр, спорт төрҙәре, ризыҡтар яратаһығыҙ? Үҙегеҙ ниндәй аш-һыу әҙерләй беләһегеҙ?
— Халыҡ йырҙарын һәр саҡ яратып тыңлайым. Сәскәләр бүләк итергә атлығып тормайым. Яратҡан шөғөлөм — йәйәү йөрөү. Аллаһы Тәғәлә яҙған ризыҡтарҙан ҡәнәғәтмен. Элек үҙем аш бешерергә ярата торғайным, хәҙер ул изге ғәмәлдән Фәриҙәне айырғым килмәй.
— Яҙмыш — холоҡтан, тиҙәр. Һеҙ үҙегеҙҙең холоҡ-фиғелегеҙҙән ҡәнәғәтһегеҙме?
— Үҙенең холҡо менән тулыһынса килешкән кешене осратҡаным юҡ.
— Үкенестәрегеҙ күпме? Ҡайһыларын бөгөн килеп булһа ла үҙгәртергә тырышаһығыҙмы?
— Үкенестәрем күп, тик үҙгәртер мөмкинлектәр ныҡ аҙая бара.
— Иң бәхетле ете мәлегеҙҙе атай алаһығыҙмы?
— Иң бәхетле ете мәлемде һанап та сыҡтым, ти, ә ҡапыл алдыма һигеҙенсеһе килеп баҫһа... Һанау буталасаҡ бит.
Яңы ғына сыҡҡан шиғри китабым “Иң беренсе мөғжизә” тип атала. Туған телем — минең өсөн иң оло бәхет, иң ҙур мөғжизә. Унһыҙ башҡа мөғжизәләр һүнеп, һүрелеп ҡаласаҡ.
— Фәһемле әңгәмәгеҙ өсөн рәхмәт, Рауил Төхвәт улы!

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Өфөлә беренсе дөйөм ҡала өмәһе үтә
Бөгөн Өфөлә территорияларҙы таҙартыу һәм төҙөкләндереү буйынса беренсе дөйөм ҡала өмәһе старт алды. Ғәҙәттәгесә, унда торлаҡ эксплуатациялау участкалары, предприятие һәм ойошмалар хеҙмәткәрҙәре, урындағы халыҡ, шул иҫәптән йәштәр ҡатнаша.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, бығаса 21 апрелдә беренсе яҙғы өмә үткәреү тураһында хәбәр ителгәйне. Әммә йылы һауа шарттары арҡаһында, баш ҡалала иғлан ителгән территорияларҙы таҙартыу һәм төҙөкләндереү айлығы сиктәрендә планлаштырылған эштәрҙе тиҙләтеү маҡсатында, урамдарҙы һәм ихаталарҙы тәртипкә килтереү буйынса күләмле эштәрҙе бер аҙнаға алдараҡ үткәрергә ҡарар ителде.
Өфөнөң Коммуналь хужалыҡ һәм төҙөкләндереү идаралығынан хәбәр итеүҙәренсә, быйыл яҙ көнө баш ҡалала йәмғеһе өс дөйөм ҡала өмәһен үткәреү планлаштырыла. Улар 14, 21 апрелдә һәм 19 майҙа ойоштороласаҡ.


text:
Яңы сәнәғәт предприятиеларына һалымға ташламалар һәм арзан кредиттар биреләсәк – РФ Сәнәғәт һәм сауҙа министрлығы
Әлеге ваҡытта яңы предприятиелар өсөн һалым ташламаларын күҙ уңында тотҡан сәнәғәт сәйәсәте тураһында яңы закон әҙерләнә. Был хаҡта Өфөлә барған «Ҙур химия» IV Халыҡ-ара форумында Рәсәй Сәнәғәт һәм сауҙа министрлығының химик-технологик һәм урман сәнәғәте департаменты директоры вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Владимир Потапкин хәбәр итте.
Владимир Потапкин шулай уҡ Рәсәй Сәнәғәт һәм сауҙа министрлығы һәм ете банк пулы араһында сәнәғәт производствоһын кредитлау өлкәһендә килешеүгә ҡул ҡуйыуҙы планлаштырыу хаҡында хәбәр итте. Килешеүҙең маҡсаты – «ҙур булмаған предприятиеларға финанслау сығанаҡтарына юлды ябайлаштырыу һәм кредиттарҙы хеҙмәтләндереүгә сығымдарҙы кәметеү». Әҙерләнеп килгән документ «Рәсәй территорияһында объекттар төҙөлөшө тураһында инвестиция ҡарарын ҡабул итеү өсөн» ҡаршылыҡтарҙы бөтөрөүгә йүнәлтелгән.
— Илебеҙҙә импортты тулыһынса алмаштырып булмай, — тине Рәсәй Сәнәғәт һәм сауҙа министрлығы департаменты башлығы. — Ул талап ителмәй ҙә. Тигеҙләнгән модель төҙөйәсәкбеҙ, шуның менән бергә импорт һәм ватан производствоһы араһындағы нисбәт милли именлекте һәм сил ил уҙаҡташтарының кәйефенән бойондороҡһоҙлоҡто тәьмин итерлек итеп эшләнәсәк.
Фекер алышыуҙар йомғаҡтары буйынса «Ҙур химия»ла импортты алмаштырыу буйынса эш планы төҙөлөргә тейеш. Был пландарҙы «Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең ҡушыуы буйынса Сәнәғәт һәм сауҙа министрлығы һәм Энергетика министрлығы әҙерләгән саралар планына индереү талап ителә». 2014 йылдың икенсе ярты йыллығында ошо планды РФ Хөкүмәте ултырышында ҡарау күҙаллана.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов Мәләүез районында «Баҫыу көнө» семинар-кәңәшмәлә булды
Фото:
10 июлдә Рөстәм Хәмитов Мәләүез районына эш сәфәре барышында иген һәм ҡуҙаҡлы иген культураларын урыуҙы ойоштороу буйынса «Баҫыу көнө» республика семинар-кәңәшмәлә ҡатнашты. Унда шулай уҡ республиканың ауыл хужалығы райондары хакимиәттәре башлыҡтары, БР Хөкүмәте, республиканың ауыл хужалығы министрлығы вәкилдәре, фермерҙар, ауыл хужалығы ҡорамалдарын етештереүселәр ҡатнашты.
Ергән ауылы эргәһендә күрһәтеү майҙансығында Рөстәм Хәмитов ҡатнашыусыларға сәләмләү телмәре менән мөрәжәғәт итте, шулай уҡ республиканың ауыл хужалығы министрлығының мәғлүмәт стендтарын ҡараны.
— Ошондай уҡ байрамда – Илеш районында «Баҫыу көнө»ндә – осрашҡандан һуң тағы ла бер йыл уҙҙы, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. — Хәҙер беҙ һеҙҙең менән Мәләүез ерендә. Бер яҡтан ваҡыттың нисек тиҙ уҙғанын аңлайһың, ә икенсе яҡтан ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә ниндәй һөҙөмтәләргә өлгәшеүебеҙҙе күрәһең.
Беҙ алға барабыҙ, ҡаҙаныштарыбыҙ бар, тәбиғи көстәр, һауа-торошоноң уңайһыҙлыҡтары менән көрәшәбеҙ. Шуның менән бергә беҙҙең агросәнәғәт комплексының көсө үҫешә. Һуңғы йылдарҙа яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшеүебеҙ асыҡтан-асыҡ күренә. Биш йыл уңайһыҙ шарттар, ҡоролоҡ, ә һөҙөмтә күренеп тора. Продукция, аҙыҡ-түлек, яңы төҙөлөштәр, яңы ҡаҙаныштар бар. Техника һатып алабыҙ, яңы технологияларҙы үҙләштерәбеҙ, яңы белгестәребеҙ барлыҡҡа килә. Былар барыһы ла беҙҙең ауыл хужалығын көслөрәк итә, — тине республика башлығы.
— Бөгөн беренсе өлөшө, асыу – өс көн дауам итәсәк ҙур эштең башы. Йола яҡшы. «Баҫыу көнө» кәрәкле семинар, тәжрибә менән уртаҡлашыу, яңы һөнәри белем алыу өсөн уңайлы майҙансыҡ. Был беҙгә яңы стимул һәм перспективалар бирә. Күргәҙмәлелек өсөн 50 йыл элек ниндәй техникала эшләгәндәрен күрһәттеләр. Кешеләр ул саҡта йөҙөшәр мең гектар күтәргән, уларҙы эшкәрткән һәм уңыш алған. Һәм бөгөнгө техника.
Беҙҙең насар эшләргә хоҡуғыбыҙ юҡ. Яҡшы эшләйбеҙ һәм артабан да шулай буласаҡ. Барыһына ла ҙур рәхмәт. Уңыштар, яҡшы һәм бай эстәлекле көн һеҙгә! — тип теләне Рөстәм Хәмитов.
Республика етәксеһе шулай уҡ баҫыу һаҡлау һыҙаттарын яңыртыу программаһы, «2014-2020 йылдарға Башҡортостан Республикаһында мелиорацияны үҫтереү» программаһы менән танышты, ауыл хужалығы һәм янғын һүндереү техникаһын ҡараны, күрһәтеү майҙансыҡтарында ҡара бойҙай, көнбағыш, ҡуҙаҡлы, иген һәм мал аҙығы культуралары сәсеүлектәренең торошо менән танышты.
Салауат исемендәге колхоз ауыл хужалығы етештереү кооперативында семинар-кәңәшмә ҡатнашыусылары киптергесе булған яңы иген таҙартыу комплексын сафҡа индереүҙә ҡатнашты. Ул өс ай эсендә төҙөлгән, капитал һалыуҙар 11,4 миллион һум тәшкил иткән. Өҫтәүенә был сығымдарҙың (4,2 миллион һум) 36 проценты республика бюджетынан субсидия рәшеүендә тәьмин ителгән, хужалыҡ үҙе 7,2 миллион һум өҫтәгән.
«Бындай агрегаттарға сиратҡа яҙылырға кәрәк, — тине Рөстәм Хәмитов, аграрийҙарға мөрәжәғәт итеп. — Һәр эре хужалыҡта бындай агрегаттың булыуы зарур. Ә районда – тиҫтәләгәндән. Был агроетештереүгә бөтөнләй яңы ҡараш».
Шул уҡ хужалыҡтың һөт-тауар фермаһында Рөстәм Хәмитов, алдан ташландыҡ ферманан «500 ферма» программаһы буйынса яңыртылған, малсылыҡ биналарын ҡараны, йәш һыйыр малын аҫрау өсөн тент конструкцияһынан яңы каркаслы биналар төҙөлөшөн тикшерҙе.
Мәләүез ҡалаһының «Шәкәр заводы» биҫтәһендә Рөстәм Хәмитов капиталь реконструкциянан һуң асылған балалар баҡсаһын һәм 250 уҡыусыға иҫәпләнгән урта дөйөм белем биреү мәктәбен ҡараны. Уҡытыусылар коллективы менән аралашып, республика башлығы, мәғариф – республика үҫешенең төп өҫтөнлөктәре иҫәбендә, тип билдәләне.
— Мәктәптәр төҙөү һәм реконструкциялау буйынса эш республикала дауам ителәсәк, — тине Рөстәм Хәмитов.
Рәсәй Президентының майҙағы указдарын тормошҡа ашырыу тураһында һөйләгәндә, республика етәксеһе, Башҡортостан буйынса уртаса эш хаҡы 23 мең һум тәшкил итә, тип билдәләне.
— Уртаса эш хаҡы – ул дауахана буйынса уртаса температура кеүек, уны мин аңлайым. Шартлыса, уның 10 меңдән алып 30 меңгә тиклем булыуы мөмкин, ә уртаса 20 мең килеп сыға. Беҙ, әлбиттә, түбәнге планканы күтәрергә теләйбеҙ. Квалификацияға, тәжрибәгә, белемгә, ҡаҙаныштарға эйә булған кешеләргә ҡушып премиялар бирелһен һәм яҡшы эш хаҡы алһын өсөн, — тине Рөстәм Хәмитов.
Мәләүездең Ҡала мәҙәниәт һарайында Рөстәм Хәмитов семинар-кәңәшмәнең пленар ултырышын үткәрҙе.
— Хөрмәтле хеҙмәттәштәр, бөгөн беҙ агросәнәғәт комплексындаға эштәрҙең торошон тикшерәбеҙ. Агросәнәғәт, агрохужалыҡ, аграр тема даими контролде һәм иғтибарҙы талап итә. Эрнст Фәрит улының (Э.Ф.Исаев – Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары), уның хеҙмәттәштәренең, ауыл хужалығы министрлығының, һеҙҙең эшегеҙҙән гел генә йыйылышып, даими фекер алышып, тәжрибә менән уртаҡлашыуығыҙҙы, кемдең нисек эшләгәнен ҡарағанығыҙҙы, позитив нәмәләр эҙләп уларҙы бөртөкләп табыуығыҙҙы күреп торам. Был бөтөнләй дөрөҫ. Сөнки ауыл хужалығы – ул нигеҙле тармаҡ. Унда бөтә нәмә төҙөлә. Ауыл хужалығынан сығып башҡа бөтә пландар ҙа тиерлек формалаша, — тип билдәләне төбәк башлығы.
Рөстәм Хәмитовтың сығышының тулы стенограммаһы БР Президентының рәсми сайтында бирелгән.


text:
1 майҙан төбәктә электричкала юл хаҡы арта Фото: Олег Яровиков
1 майҙан төбәктә электричкала юл хаҡы арта
1 майҙан төбәктә электричкала юл хаҡы арта Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 25 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
1 майҙан республикала электричкала юл хаҡы арта. Ҡала яны поездарында йөрөү 21 һум һәм 10-сы саҡрымдан һуң киләһе һәр саҡрым 2,1-шәр һум тәшкил итәсәк. 2016 йылда 19 һум билдәләнгәйне.
Миҫалға, Өфө – Шишмә маршруты буйынса юл хаҡы хәҙер 80 һум торһа, ағымдағы йылдың 1 майынан ул 88 һумғаса күтәрелә.
Шундай уҡ маршрут буйынса автобуста бер яҡҡа юл хаҡы хәҙер пассажирға 120 һумға төшә.
Әлеге ваҡытта Башҡортостан буйынса 85 ҡала яны электричкаһы йөрөй, уларға ихтыяж даими арта.
http://www.bashinform.ru/news/1149735-v-bashkirii-s-1-maya-podorozhaet-proezd-v-elektrichkakh/


text:
Ысынлап та, ниндәй икән ул ҡөҙрәтле Ҡорғаҙаҡ шишмәһенә эйә, йәмле Әй буйын төйәк иткән, Салауат батыры менән данлы халыҡ тип мәҙәниәт йортона ашыҡтыҡ.
Йәмәғәт транспортына ингән һайын ошо һүҙҙәрҙе ишетәбеҙ, эйеме? Сос, осҡор күҙле кондуктор яныңа килеп тә етә. Һиңә билет йыртып бирә лә һорауын ҡабатлай-ҡабатлай ары китә. Октябрҙең һуңғы йәкшәмбеһендә билдәләнгән Автомобиль һәм ҡала пассажир транспорты хеҙмәткәрҙәре көнө уңайынан тыуҙы был яҙмалар.
14 октябрҙән 20-һенә тиклем республикала киҫкен респиратор инфекция менән 12 140 кеше сирләгән, уларҙың 70 процентын 15 йәшкә тиклемге балалар тәшкил итә.
Улар буйынса бәләкәй бизнес иңенә һалынған һалым йөкләмәһе һиҙелерлек кәмергә тейеш.


text:
Сәскәләр һәм хуплау һүҙҙәре менән: «Өфө» аэропортында Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы еңеүселәрен — «Ағиҙел» командаһын ҡаршы алдыларФото: Олег Яровиков
Сәскәләр һәм хуплау һүҙҙәре менән: «Өфө» аэропортында Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы еңеүселәрен — «Ағиҙел» командаһын ҡаршы алдылар
Сәскәләр һәм хуплау һүҙҙәре менән: «Өфө» аэропортында Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы еңеүселәрен — «Ағиҙел» командаһын ҡаршы алдыларФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 25 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.
Рауза гөлләмәләре, хлопушкалар һәм хуплау һүҙҙәре. Көйәрмәндәр «Ағиҙел» ҡатын-ҡыҙҙар хоккей командаһын ошолай ҡаршы алды. Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы еңеүселәре баш ҡалабыҙға 25 апрелдә көндөҙ ҡайтып төштө. Аэропорттың вокзал яны майҙанында уларҙы сюрприз көтә ине.
«Был ҡыуаныслы хәл! — тине «Ағиҙел» ҡапҡасыһы Анна Пругова. — Беҙҙе шулай ҡаршы алырҙар тип көтмәгәйнек. Ҙур рәхмәт! Бик шатбыҙ. Беләһегеҙме, был яңы еңеүҙәргә илһамландыра!».
Көйәрмәндәр Башҡортостандың баш ҡалаһына килтерелгән трофейға ҡағылып ҡына ҡалманы, яңы чемпиондар һәм «Ағиҙел»дең тренерҙар штабы менән фотоға ла төштө.
«Был минең өсөн чемпионаттың өсөнсө «алтын»ы. Быйылғыһы Өфө өсөн тәүге булыуы менән үҙенсәлекле. «Ағиҙел» — минең өсөн тыуған команда. Тап шуға ла мин бында оҙаҡҡа ҡалырға теләйем», — тип белдерҙе Өфө клубы форварды Ольга Сосина.
«Ағиҙел»дең баш тренеры Денис Афиногенов һүҙҙәренсә, еңеүсе команданың сере ябай — ҙур эш.
«Плей-офта ҡыҙҙар тупланды, бер бөтөнгә әүерелде. Беҙ башҡа тренерҙар менән уларҙы күмәкләп тә, айырым да саҡырҙыҡ. Улар барыһын да аңланы, ҡамасауларға ғына ярамай ине, — тине Денис Афиногенов. — Был беҙҙең өсөн генә түгел, Өфө һәм Башҡортостан өсөн дә ҙур бүләк».
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, 23 апрелдә тарихта тәүге тапҡыр Өфөнөң «Ағиҙел» командаһы ҡатын-ҡыҙҙар араһында хоккей буйынса Рәсәй чемпионатында алтын миҙалдар яуланы һәм республиканың баш ҡалаһына Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһы кубогын алып ҡайтты. Хоккейсыларҙы оло еңеүҙәре менән тәүгеләрҙән булып төбәк башлығы Рөстәм Хәмитов ҡотланы. Ошо көндәрҙә команда тулы составта республика етәксеһе менән осраша.
http://www.bashinform.ru/news/1150014-s-tsvetami-i-slovami-podderzhki-v-aeroportu-ufa-vstretili-pobediteley-zhkhl-komandu-agidel/


text:
8 август
8 август — григориан стиле буйынса йылдың 220-се (кәбисә йылында 221-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 145 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Бутан — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Ҡытай Республикаһы — Атайҙар көнө.
- Швеция — Флаг көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Круглов Григорий Михайлович (8.08.1927) — Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (1996), СССР Рәссамдар союзы ағзаһы (1968). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Сығышы менән хәҙерге Татарстандың Алексеев районы Сакон ауылынан.
- Бәхтиев Индус Мәғәфүр улы (8.08.1937) — 1974—2002 йылдарҙа Краснокама районының «1 Май» колхозы рәйесе, Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, райондың почётлы гражданы. Сығышы менән Яңы Аҡтанышбаш ауылынан.
- Косарев Михаил Николаевич (8.08.1957) — «Шүлгәнташ» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы директоры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урмансыһы.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1835 — Уайт Уотсон, инглиз геологы, скульпторы.


text:
Фото:
Республиканың ғалим-иҡтисадсылары, Рәсәй инновацион үҫеш юлына баҫырға тейеш, тип иҫәпләй
Фото:
Гайдаров форумы йомғаҡтары буйынса Өфөлә түңәрәк өҫтәл республиканың алдынғы иҡтисадсыларын: теоретиктарҙы, практиктарҙы, дәүләт хеҙмәткәрҙәрен, йәмғиәт һәм сәйәсәт эшмәкәрҙәрен, йыйҙы. Сара БР Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһында үтте.
Докладтар менән Мәскәү Гайдаров форумы ҡатнашыусылары, шул иҫәптән БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары – БР иҡтисади үҫеш министры Евгений Маврин, БР Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының иҡтисад факультеты деканы Динара Пескова, шулай уҡ Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университетының иҡтисади анализ һәм эшҡыуарлыҡ кафедраһы мөдире Рөстәм Мәликов, сығыш яһаны.
Ғалимдар Рәсәй һәм уның төбәктәренең иҡтисади торошона баһа биреүгә бәйле мәсьәләләргә фекер алышты, илдең артабанғы үҫеш юлын һайлауы тураһында әңгәмәләште. Түңәрәк өҫтәлдә билдәләп үтеүенсә, «Ведение бизнеса» Бөтә донъя банкы рейтингында беҙҙең ил 20 пунктҡа алға күскән. Был ыңғай үҙгәрештәр тураһында һөйләй, инвесторҙарға уңайлы эш климаты тураһында сигнал бирә.
Түңәрәк өҫтәл, Гайдаров форумы кеүек, төп проблемалар буйынса төрлө ҡараштарҙы асыҡланы. Әммә иҡтисадсылар, артабан да либераллек юлы буйынса барырға һәм конкурентлыҡ үҫешенә файҙа булһын өсөн иҡтисади процестарға дәүләт йоғонтоһон сикләргә кәрәк, тип белдерҙе. Икенселәр, Рәсәй өсөн, уның үҙенсәлегенә күрә, таҙа баҙар юлы килешмәй, тип иҫәпләй.
Һүҙ көрәштереүҙә ҡатнашыусылар, үҙенең һөҙөмтәле иҡтисад моделен илебеҙгә әле уйлап табаһы бар, тигән һығымтаға килде. Рәсәй тиҙерәк инновацион үҫеш юлына боролорға тейеш. Етди саҡырыу булып кадрҙар сәйәсәте тора. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, төбәктәрҙә йәш һөҙөмтәле дәүләт идарасылары звеноһы ауыр формалаша. Шуға бәйле, Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының ректоры Сергей Лаврентьев билдәләүенсә, ҙур ышаныс ғалим-иҡтисадсыларға, уларҙың иҡтисади платформаны булдырыуҙа әүҙем гражданлыҡ позицияһына төшә.


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Һаулыҡ һаҡлау » Бала имеҙгәндә нисек һимермәҫкә?
Бала имеҙгәндә нисек һимермәҫкә?
Күптән түгел әсәй булдым. Баламды күкрәк һөтө имеҙеп кенә үҫтергем килә, тик һөтөм әҙ һәм тағы ла артыҡ һимереүҙән ҡурҡам. Белгестәр миңә ниндәй кәңәш бирер икән?
Гүзәлиә.
Сибай ҡалаһы.
Даими рәүештә һөт төшөп торһон өсөн, дөрөҫ һәм төрлө итеп туҡланыу мөһим. Яҡынса көндәлек туҡланыу рационы 200 г иттән, шул иҫәптән тауыҡ һәм балыҡ итенән, 1 л һөттән йә кефир менән ҡатыҡтан, 100 – 150 г эремсектән. 20 – 30 г сырҙан, 500 – 600 г йәшелсәнән, 200 – 300 г емештән торорға тейеш. Майҙарҙан аҡ майға (15 – 20 г) һәм үҫемлек майына (25 – 30 г) өҫтөнлөк бирергә кәрәк. Бала имеҙеүсе ҡатын күп һыу эсергә лә тейеш. Сәй, һөт, кефирҙы иҫәпкә алғанда, көнөнә 2 л шыйыҡлыҡ етә.
Һимереүҙән һаҡланыу өсөн диетологтар майҙа ҡыҙҙырылған, ҡаҡланған аҙыҡтарҙы ашарға ҡушмай. Иң яҡшыһы – һыуҙа бешерергә йәки быҡтырырға. Сикләүҙәр углеводтарға ла ҡағыла. Шоколад, шәкәр, ҡайнатма, аҡ икмәк, бәлеш һәм пирожныйҙар хаҡында оноторға тура килер. Ҡайһы бер аҙыҡ-түлек балала аллергия тыуҙыра. Уларға цитрус емештәре, бал, ыуылдырыҡ, бәшмәк инә. Шулай уҡ һуған менән һарымһаҡтан да баш тартырға тура килер. Улар һөткә үҙенсәлекле тәм бирә һәм баланың имеүҙән баш тартыуы ихтимал.
Артыҡ ҡуйы булмаған һурпа, әстерхан сәтләүеге, кишер, һуттар һәм минераль һыуҙар күкрәккә һөт төшөүгә булышлыҡ итә. Халыҡ медицинаһы иһә укроп, әнис орлоғонан әҙерләнгән төнәтмәләр һәм сәйҙәрҙе эсергә кәңәш итә.
▼Бер стакан ҡайнар һөткә бер балғалаҡ әнис һалып, ике сәғәт төнәтергә. Бала имеҙер алдынан 10 – 15 минут элек яртышар стакан эсергә.
▼12 сәтләүек орлоғо емешен алып онтарға һәм бер стакан ҡайнар һөт ҡойоп, 2 сәғәт термоста төнәтергә. Имеҙерҙән 10 – 15 минут алда 1/3 стакан эсергә.
▼25-әр грамм әнис орлоғо, укроп, мәтрүшкәне ваҡларға һәм бергә ҡушып бутарға. Бер стакан ҡайнар һыуға бер ҡалаҡ ошо ҡатнашманы һалып, төнәтергә. Аҙна – ун көн дауамында көнөнә өс тапҡыр берәр ҡалаҡ эсергә.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Ағиҙел — аэробика үҙәге
Ағиҙелдә аэробика буйынса республика ярыштары үткәреү матур бер йолаға әйләнеп бара.
Күнекмәләр үткәреү өсөн бында бөтә мөмкинлектәр ҙә бар. Бына быйыл да Өфө, Бөрө, Благовещенск, Стәрлетамаҡ ҡалаларынан барлығы алты йәштән алып ун ете йәшкә тиклем 129 спортсы килде.
Күнекмәләрҙән тыш, йәш спортсылар өсөн төрлө ял саралары ла ойошторолдо. Тренерҙар тәжрибә уртаҡлашты, Бөтә Рәсәй һәм Волга буйы федераль округы ярыштарында ҡатнашыу өсөн йыйылма команда туплау буйынса эш алып барҙы.


text:
«Салауат Юлаев» клубы һаҡсыһы Захар Арзамасцев: «Беҙҙән күберәк талап итергә кәрәк, Вестерлунд йомшаҡ» - видео Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
«Салауат Юлаев» клубы һаҡсыһы Захар Арзамасцев: «Беҙҙән күберәк талап итергә кәрәк, Вестерлунд йомшаҡ» - видео
«Салауат Юлаев» клубы һаҡсыһы Захар Арзамасцев: «Беҙҙән күберәк талап итергә кәрәк, Вестерлунд йомшаҡ» - видео Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ӨФӨ, 2017 йыл, 24 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.
Үҙ боҙҙарында «Аҡ Барыҫтан» 0:5 иҫәбе менән отолғандан һуң «Салауат Юлаев»тың бер нисә хоккейсыһы көйәрмәндәр менән аралашырға һәм еңелеүҙәре өсөн йәнә ғәфү үтенергә булды. Һөйләшеүҙең видеояҙмаһы социаль селтәргә һалынған.
Захар Арзамасцев эскерһеҙ кеше булып сыҡты. Өфө боҙ дружинаһы һаҡсыһы башҡорт хоккейы көйәрмәндәре менән аңлашырға маташты:
«Беҙҙән күберәк талап итергә кәрәк. Вестерлунд ныҡ йомшаҡ, — тине уйынсы. — Беҙгә һаҡсыларҙы пропагандалайҙар. Беҙҙән нимә талап итәләр, шуны эшләйбеҙ. Һөҙөмтә — голдар юҡ. Тренерҙар штабы барыбыҙҙың да бер төрлө уйнауын теләй».
Захар Арзамасцев фекеренсә, «Салауат»тың генераль менеджеры хоккейсыларҙы йыш алмаштыра, ләкин һөҙөмтә юҡ.
«Дөрөҫөн әйткәндә, ошондай уйындан һуң миңә бында сығыуы оят, — тине хоккейсы, башын түбән эйеп, көйәрмәндәр менән аралашыу ваҡытында. — Вайсфельд хәйләкәр һәм һуңғаса фин тренерҙарын яҡлай, сөнки уларҙы эштән бушатһалар, уны ла алыуҙары ихтимал».


text:
Ҡымыҙ
Ҡымыҙ — бейә һөтөнән әсетеп әҙерләнгән күпереп торған аҡ төҫтәге эсемлек. Ҡымыҙҙы иң беренсе күсмә халыҡтар эшләргә өйрәнгәндәр һәм уңы эшләү ысулын быуаттар буйына сер итеп һаҡлағандар.
Рәсәйҙә ҡымыҙ менән дауалау учреждениеһы тәүге тапҡыр 1890 йылда С. Аксаковтың ейәнсәре О. Аксакова тарафынан төҙөлә. 1892 йылда Шафран тимер юл станцияһы тирәләй санаторийҙар селтәре барлыҡҡа килә. 1898 йылда Андреевский санаторийы асыла. Бөгөн Башҡортостан ҡымыҙ менән дауалау үҙәге булып тора. «Шафран», «Йоматау», «Алкино», «Глуховская», «Чехов», «Аксаков» исемендәге шифаханалар һәм башка ойошмалар бар. Шәхси эшҡыуарҙарҙа ҡымыҙ етештереү эшенә ҡушала.
Ҡымыҙ тарихынан[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡымыҙ тураһында иң беренсе яҙманы Геродот (б. э. т. 484—424 йылдар) ҡалдырған. Ул скифтарҙың ағас батманда ҡымыҙ бешеүҙәре тураһында яҙған.
Ҡымызҙы әсетеү һәм уның кеше организмына тәьҫире хаҡында 1253 йылда француз сәйәхәтсеһе Вильгельм Рубрик яҙып ҡалдырған. Һуңынан итальян сәйәхәтсеһе Марко Поло (1254—1323) уны «аҡ шарап» менән сағыштырған.
Рәсәйҙә «Ипатьевский список» тигән боронғо урыҫ йылъяҙмаһында ҡымыҙ тәүге тапҡыр телгә алына. Игорь Северской ҡыпсаҡтарҙа 1182 йылда әсирлектә булғанда, һаҡсылар ҡымыҙ эсеп иҫереп йоҡлап киткәс, ҡасҡан. Башҡа йылъяҙмала Тверь кенәзе Михаилды әсир булараҡ ҡымыҙ эсергә мәжбүр итеүҙәре, 1245 йылда Батый хан кенәз Даниил Галицкийҙы ҡымыҙ менән һыйлауы ла телгә алына.
Немец һәм урыҫ сәйәхәтсеһе ғалим-энциклодедист Паллас 1770 йылда: «Башҡорт далаһына ҡымыҙ эсергә Московиянан һәм Дондан төрлө халыҡ йыйыла, сөнки һаулыкҡа уның файҙаһы бик ҙур», — тип яҙа. Был файҙалы эсемлек тураһында заманында мәшһүр урыҫ яҙыусылары В. Даль, С. Аксаков, Л. Толстой һ. б. үҙ һүҙҙәрен әйтеп ҡалдырған. Ҡымыҙҙы пропагандалаусы инглиз Дж. Каррик хатта башҡорт аттарын Англияға ла алып ҡайта.Әммә беҙҙәге кеүек ҡымыҙ килеп сыҡмай. Башҡорт апайҙарын да алып барып ҡымыҙ бешеп ҡарайҙар. Әммә эсемлек башҡорт ерлегендәге кеүек тәмле килеп сыҡмай. Башҡортостан ерлегендә үҫкән ҡылғанға һәм үҫемлектәргә күрә башҡорт ҡымыҙы ҡабатланмаҫ тәмгә эйә, шифалы. Ирәндек ҡылғаны менән туҡланған бейә һөтөнән бешкән Баймаҡ ҡымыҙы айырыуса тәмле, тиҙәр.
Өй шарттарында ҡымыҙ эшләү ысулы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әгәр ҙә өй шарттарында ҡымыҙ яһап эсергә теләһәгеҙ, уны ҙур быяла банкала ла бешергә мөмкин. Әсегән бейә һөтөн (ул ҡатыҡ һымаҡ ҡуйы була) банкаға һалып, уға яңы ғына һауылған һөт ҡушып болғаталар ҙа, банканың ҡапҡасын ябып, бер-ике сәғәт буйы туҡтауһыҙ тиерлек бешәләр (болғаталар). Банка йылы урында торорға тейеш. Бер аҙҙан, әгәр ҡымыҙҙың өҫтөнә һыуы һарҡып сыға башлаһа, 1—2 аш ҡалағы самаһы шәкәр ҡомо ҡушып, йәнә берәр сәғәт бешәләр. Әсеүе һәм бешеүе еткән ҡымыҙ болғатҡан саҡта күперелеп торор.
Ҡымыҙ бешеү өсөн ағас күнәгегеҙ, бешкәгегеҙ булһа, эсемлек бигерәк тә уңыр. Йәй, көндәр эҫе торғанлыҡтан, ҡымыҙ тиҙ әсеп, иҫкереп бара, шуға күрә ҡымыҙ бешер алдынан ҡоро ағас таптарына йәки ҡайын туҙына ут төртөп ағас күнәкте шуның өҫтөнә ҡаплап, ыҫлап алырға кәрәк. Шулай иткәндә ҡымыҙ тәмлелә була, оҙағыраҡта һаҡлана.


text:
Роза БАЙЙЕГЕТОВА, Баймаҡ районы Йомаш мәктәбенең «Ҡайынҡай» мәктәп урмансылығы етәксеһе:
– Йылдың ошо исемдә үтеүе бик яҡшы этәргес булды. Планлаштырылған күп эштәрҙе башҡарҙыҡ. Белем усағыбыҙҙа оҙаҡ йылдар мәктәп урмансылығы эшләп килә. Экология һәм айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре йылын асып, февралдә етәкселәр өсөн «Планета яҙмышы – беҙҙең ҡулда» тигән район семинарын ойошторҙоҡ, оҫталыҡ дәрестәре күрһәттек.
Мәктәп урмансылыҡтары араһындағы республика конкурсында ла һынатманыҡ. Матбуғат биттәрендә мәктәп урмансылығы эшен һәйбәт яҡтыртҡаныбыҙ өсөн махсус номинацияға лайыҡ булдыҡ. Тирә-яҡты һаҡлау темаһына яҙылған ижади эштәребеҙ «Экорост», «Һаҡмар» гәзиттәрендә даими баҫылып торҙо. Өфөлә үткәрелгән слётта ла ҡатнашып, дүрт Почёт грамотаһы менән бүләкләндек. Балалар фәнни-ғәмәли конференцияларҙа ла көсөн һынаны. Наҙгөл Тойғонова, Азалиә Йәналина, Гөлзидә Барлыбаева I, II урындар яулауға ирешһә, Айтуған Байсыуаҡов «Йәшел планета» республика бәйгеһендә диплом алып ҡыуанды. Уның атаһы ла, ағаһы ла – урмансылар. Әле был эште малай үҙе лә дауам итә.
Урмансылар Йәноҙаҡ Азаматов, Дамир Байсыуаҡовтар, урмансылыҡта шөғөлләнгән балалар менән башта 11 гектар, унан тағы өҫтәп, 5 гектар ҡарағай үҫентеләре лә ултырттыҡ. Был көндәрҙә уҡыусылар дәрестәрҙән азат ителде. Башҡарған эштәре өсөн йәш урмансыларға күпмелер аҡса түләнде, шунан файҙаланып, белем усағында урмансылар көнөн дә билдәләп киттек. Әле филиалдарыбыҙ – Сәйғәфәр, Юлыҡ мәктәптәре менән фәнни-ғәмәли конференция үткәреп, йылды йомғаҡлап ҡуйырға әҙерләнеп йөрөйбөҙ. Алдағы йылдарҙа урмансылар менән берлектә шишмәләрҙе лә таҙарта башларға уйлап торабыҙ.
Ғәҙилә КИНЙӘБАЕВА, Бөрйән районы Яңы Собханғол мәктәбенең VIII синыф уҡыусыһы:
– Экология йылы булғанлыҡтан, быйыл тәбиғәтте һаҡлауға бағышланған күп саралар үткәрелде. Үҙебеҙҙең мәктәптә генә викторина, «Тәбиғәтте һаҡлайыҡ» тигән темаға синыф сәғәттәре уҙҙы, башланғыс синыфтар өсөн «Беҙ – тәбиғәт һаҡсылары» тигән КВН уйынын ойошторҙоҡ. Мин үҙем район кимәлендә һүрәттәр конкурсында ҡатнаштым. Шаттар һәм тапҡырҙар уйынында командабыҙ II урынды яулап һөйөндө. Йыл буйына тирә-яҡты таҙартыу буйынса өмәләрҙә әүҙем ҡатнаштыҡ.
Г. РАМАҘАНОВА яҙып алды.


text:
Өфөгә ташҡын ҡурҡыныс түгел
Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы эргәһендәге кәңәшмәлә яҙғы ташҡынға әҙерлек тикшерелде.
"Башгидромет" ойошмаһы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, быйыл Ағиҙел йылғаһында һыу кимәле — 400-500 сантиметрға, Ҡариҙелдә — 450-550, Дим йылғаһында 350-450 сантиметрға тиклем күтәрелеүе көтөлә. Боҙ китеүе 3 апрелдән 13-өнә тиклем осорҙа күҙаллана.
Тимәк, Өфө тирәләй артыҡ һыу баҫыу көтөлмәй. Әммә йылғаларҙа һыу кимәле максималь күтәрелгән осорҙа һауа температураһы ҡапыл йылынһа йәки яуым-төшөмдәр йышайһа, ҡаланың айырым биҫтәләрен — Нижегородка, Затон, Кооперация яланын — һыу баҫыуы ихтимал.
Яҙғы ташҡынды үткәреүгә ваҡытында әҙерләнеү һәм уның ҡала тирәләй экологик шарттарға кире йоғонтоһона юл ҡуймау өсөн Өфөлә ташҡынға ҡаршы комиссия төҙөлгән һәм ташҡынды үткәреү буйынса саралар планы эшләнгән.


text:
Стәрлетамаҡта боҙ аренаһы менән физкультура-спорт комплексы төҙөлә
Стәрлетамаҡ районы буйлап эш сәфәре сиктәрендә Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов 2500 урынға иҫәпләнгән ҡала физкультура-спорт комплексы төҙөлөш майҙансығында булды.
Ике ҡатлы бинаның дөйөм майҙаны 10 мең квадрат метрҙан ашыу. Стәрлетамаҡ өсөн мөһим социаль объектты 2007 йылда уҡ төҙөй башлағайнылар. Дөйөм смета хаҡы (хәҙерге хаҡтарҙа) 845 миллион һум тәшкил итә.
Комплекс хоккей матчтары, фигуралы шыуыу, волейбол, баскетбол, гандбол, мини-футбол һәм спорттың башҡа төрҙәре буйынса ярыштар үткәреү өсөн тәғәйенләнгән. Бында шулай уҡ күмәк мәҙәни саралар ҙа үткәреләсәк.
Мортаза Рәхимов, республика властары балаларға һәм йәштәргә спорт менән шөғөлләнеү өсөн шарттар булдырыуҙы бик мөһим тип иҫәпләй, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды. Был яңы физкультура-спорт комплексын төҙөү ошо талаптарға яуап бирә лә.
Президент шулай уҡ Ҡала хөкөм һарайын асыу тантанаһында ла ҡатнашты.
Стәрлетамаҡ ҡала суды — Рәсәйҙең берҙәм суд системаһына ингән дөйөм юрисдикция суды. Суд аппараты 53 дәүләт граждан хеҙмәткәренән тора. Уларҙың 46-һы юғары юридик белемгә эйә.
Быйыл 22 мартта суд коллективы 4500 квадрат метр майҙан менән яңы бинаға күсеп сыҡты. Уны төҙөү 95 миллион һумға төштө.
Бында эшләү өсөн идеаль шарттар булдырылған. Һәр судьяның үҙ кабинеты. Суд ултырыштары айырым залдарҙа үтә.
Судта локаль компьютер селтәре индерелгән. Бөтә судьялар мәғлүмәт-хоҡуҡ системаһына туранан-тура сыға ала.
Подвал бинаһында хөкөм ителеүселәр өсөн ун камера ҡаралған. Сул ултырышы залдарына уларҙы айырым баҫҡыстан оҙаталар, был процеста башҡа ҡатнашыусылар һәм суд хеҙмәткәрҙәре менән бәйләнешкә инеү мөмкинлегенә юл ҡуймай.
Хөкөм һарайын асыу айҡанлы үҙ сығышында Башҡортостан Президенты был ваҡиғаның Стәрлетамаҡ халҡы өсөн генә түгел, ә республика, илдең суд системаһы өсөн дә мөһим булыуын билдәләне. Мортаза Рәхимов БР Юғары суды рәйесе Михаил Тарасенкоға һәм Хөкөм һарайын төҙөүселәргә рәхмәт белдерҙе.


text:
Төбәктә эшһеҙлек буйынса пособиеның уртаса күләме – 3804 һум
Башҡортостанда эшһеҙлек буйынса пособиеның уртаса күләме 2013 йылдың авгусында 3804 һум тәшкил итте, был эшкә яраҡлы халыҡ өсөн йәшәү минимумы күләменең 56 процентына тиң. Бер йыл эсендә – 2012 йылдың авгусынан башлап – пособие күләме 6,7 процентҡа артҡан.
БР Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, төбәктә эшһеҙлек буйынса пособиеның минималь күләмен (977,5 һум) эшһеҙҙәрҙең – 31 проценты, максималь күләмен (5635 һум) 42 проценты ала.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, 2013 йылдың 1 сентябренә ҡарата республикала 23,5 меңдән ашыу рәсми рәүештә теркәлгән эшһеҙ иҫәпләнде. Уларҙың 43 проценты – ауыл халҡы.
Халыҡ мәшғүллеге хеҙмәтендә иҫәптә торған эшһеҙҙәрҙең 64 проценты – ҡатын-ҡыҙҙар. Теркәлгәндәрҙең 20 проценты – 29 йәшкә тиклемге йәштәр, 12 проценты – пенсия алды йәшендәге кешеләр, 8 проценты – инвалидтар.


text:
Йәштәргә нимә кәрәк?30-09-2016, 02:16 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетының эш йүнәлештәрен хуплап, йәштәрҙе күберәк йәлеп итергә саҡырам. Шуға ла “Ҡоролтай тауышы” гәзите аша йәш быуынға, уларҙы тәрбиәләгән милләттәштәргә өндәшергә булдым.
Аңлау һәм ышаныс
Шундай бер әйтем таралған: йәш ваҡытта көс бар, ваҡыт бар, аҡса юҡ, өлкәнәйгәс – көс тә, ваҡыт та юҡ, аҡса бар. Нимә, бөтә нәмәне аҡсаға бәйләмәксеһеңме, тип аптырамағыҙ. Бөгөнгө заманда дәрт һәм ваҡыт менән генә алыҫ китеп булмай шул. Ә йәш кешегә бөтәһе лә кәрәк – белем дә, һөнәр ҙә, уңайлыҡтар ҙа.
Телгә һорау артынан һорау килеп кенә тора: ниңә һуңғы ваҡытта йәштәр, хатта үҫмерҙәр араһында суицид осраҡтары арта? Психологтар, ата-әсәнең иғтибары етмәү арҡаһында, тип яу һала. Ғәжәп хәл: ата-әсә менән бала бер-береһенән алыҫая бара, имеш. Ҡан-йән менән бәйләнгән кешеләр бер-береһен аңламай. Балаһын тәрбиәләүҙән дә алғараҡ ҡуйырлыҡ ниндәй проблемалар уратып алды икән ата-әсәне? Йәмғиәт һәм власть ошо турала хәстәрлек күрергә тейеш. Тимәк, йәш кешенең теләк-ихтыяжын ғәмәлгә ашырыу өсөн уны аңларға һәм ышанысын яуларға кәрәк. Атай-әсәй генә түгел, ә уҡытыусы, эш биреүсе, етәксе лә аңларға тейеш. Йәш кешенең күңелен бер һүрелтһәң, аҙаҡтан яңынан ышаныс яулауы бик ауыр.
Тырышлыҡ һәм дөрөҫ юл
Йомшаҡ диванда, компьютер алдында ултырып нимәгәлер өлгәшеп буламы? Интернет селтәре мөмкинлектәрен иҫәпкә алғанда, бәлки, була, тип тә яуап бирер тырыш йәштәр. Тик кеше менән күҙмә-күҙ аралашыу ҙа, мөмкин булған тиклем сәйәхәт итеү ҙә фекерләү даирәһен киңәйтә ул. Йәш саҡ шундай бер осор – кешенең мейеһе идеяларҙан, хыялдарҙан ташып тора, энергия саманан ашҡан. Иң мөһиме – шуны дөрөҫ юҫыҡҡа йүнәлтеү. Йүнәлеш ваҡытында табылмаһа – фажиғә. Йәш кешене кәртәләр үҙҙәре эҙләп табасаҡ. Уларҙан алда өлгөрөргә кәрәк. Уның өсөн ни эшләргә? Тәүәккәл булырға! Беҙҙең менталитетҡа бәйле килешһеҙерәк холҡобоҙ бар: йә тәүәккәлләй алмайбыҙ, йә артыҡ ғорурбыҙ (алдыңда бер ябылған ишекте икенсегә ҡағып инеү ауыр беҙгә), йә битарафлыҡ ҡамасаулай. Эшләп ҡарарға, үрләп ҡарарға, йығылғас, тороп китергә һәм тағы ла дауам итергә! Баҡһаң, математик яҡтан иҫәпләгәндә, бәхетле һәм бай булыу мөмкинлеге һин тырышҡан һайын нығыраҡ арта.
Нимә кәрәккәнен белеү
Ҡағиҙә булараҡ, үҫмерлек 18 йәшкә бөтөргә тейеш. Әммә күптәр әле 25 йәштәрҙә лә бер ҡатлы, теләһә нимәгә эйәрергә әҙер торған булып ҡала. Өлкәндәрҙең бигүк намыҫлы булмаған амбицияларына ла барып ҡабыусандар. Йәш егет һәм ҡыҙҙар шуны белһен: ике өлкән кеше алышҡан майҙанға барып эләгеп, йоҙроҡ аҫтында ҡалыр алдынан уйлағыҙ – һеҙгә ысынлап шул туҡмаҡ кәрәкме? Әлбиттә, тәжрибә өсөн ярап та ҡалыуы мөмкин, тик “сит кешеләр һуғышында түгел, ә үҙ һуғышығыҙҙа йоҙроҡ алыу яҡшыраҡ”, йәғни үҙ тәжрибәң генә күпкә өйрәтә. Быныһын бер психолог әйткән шикелле.
Йәшлектең күп хаталары ғәфү ителерлек ул. Тик шул хаталар аша һеҙ нимәгә өйрәнергә теләгәнегеҙҙе, ҡайҙа юлланғанығыҙҙы аңларға тейешһегеҙ.
Ялҡаулыҡтан ҡотолоу
Шундай бер хәҡиҡәт билдәле: байҙар һәм генийҙарҙың күпселегенә хас уртаҡ һыҙат бар – улар үҙҙәренә ни кәрәген иртә аңлаған. Уңышһыҙ, бөхәл кешеләрҙең бер уртаҡлығы – сәйәси тәртип йә ҡаты ата-әсә ҡорбандары булыуы түгел, ә уларҙың үҙ тормошон ҡорорға йыбаныуы, сүллектә ҡасып, башын ҡомға тығып торған дөйәғошҡа оҡшауы.
Теләгән – мөмкинлектәр эҙләй, теләмәгән – аҡланыу сәбәптәре таба. Ялҡауҙар йәшләй ҙә ҡулын кеҫәһенә тығып йөрөй. Ҡоштар ни өсөн һауала? Юҡ, ҡанаттары булған һәм осоу һәләте бирелгән өсөн генә түгел, ә осҡолары килгән өсөн дә.
Берҙәмлек
Бөгөн йәштәребеҙгә генә түгел, ә көллөбөҙгә лә “берҙәмлек” тигән төшөнсәне яҡшы аңларға өйрәнеү мотлаҡ. Бер риүәйәт тә бар бит әле селек һепертке тураһында. Селекте берәм-берәмләп алып һындырһаң, тиҙерәк юҡҡа сыға, ә барыһын бер усҡа һыйҙырып, һепертке итеп бәйләгәндә, һындырыу ғына түгел, бөгә лә алмаҫһың. Әлеге мәлдә ҡарайым да уйға батам – тырым-тырағайбыҙ бит. Йәмәғәт ойошмаларын ғына алғанда ла, дөйөм бер маҡсатҡа – илебеҙҙә, еребеҙҙә үҙ урыныбыҙҙы табып, ысын хужалар булып лайыҡлы йәшәр өсөн – ынтылырға тейеш кеүекбеҙ ҙә, аҙымдарҙы бергә яһай алмай торабыҙ. Бергә атлаған һымаҡ булабыҙ ҙа, юҡҡа ғына үсегешеп таралабыҙ. Йәштәргә тәжрибә етмәй, өлкәндәр өйрәтә белмәй. Бер-беребеҙҙе алдайбыҙ, ситтәр арбаһына ҡыҙығабыҙ, кәртә аша сыға алмаһаҡ, ҡул һелтәйбеҙ. Беҙ булдырабыҙ, тигән орандың беҙ, тимәк, күмәк, берҙәм икәнебеҙҙе белдергәнен онотмайыҡ. Шәп оран, шулаймы?


text:
Сәләмәтлек һәм спорт йәнә модала
26 октября 2016 йыл | Спорт, Йәмғиәт
Р.М.Ишмөхәмәтов бәйге йомғаҡтарын ыңғай баһаланы. Әммә һауа торошоноң тотороҡло булмауы ғына сарала ҡатнашыусыларҙың көтөлгәндән әҙерәк булыуына килтерҙе.
Ысынлап та, еңел атлетика ярыштары уҙған көндөң ямғырлы һәм еләҫ булыуы үҙенең кире һөҙөмтәһен бирмәй ҡалманы. Шул сәбәпле йүгеректәр командалары бик әҙ ҡатнашты. Красноусолдағы 1-се, 3-сө һәм башҡорт гимназияһы, Аҡкүл, Еҙем-Ҡаран, Курорт мәктәптәре командалары ғына килгәйне. Ярыштар ике этаптан – тәүгеһе "Йәшлек” ял паркында үтте.
Спорт ярыштарын асып, Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры Рифат Ишмөхәмәтов сараның маҡсаты һәм бурыстары хаҡында аңлатма биреп, ГТО хаҡында бәйән итте һәм был Комплекстың мөһимлеген һыҙыҡ өҫтөнә алды. Сәләмәт йәшәү рәүеше - буш һүҙ генә түгел, ә бөгөн илебеҙҙә алыҫ совет дәүерендәге кеүек формала, таҫыллы, көслө һәм етеҙ булырға теләгәндәрҙе дәртләндерергә форсат тыуҙы. ГТО Комплексы физкультура һәм спорт менән әүҙем шөғөлләнеүселәргә махсус значоктарҙы ғорур йөрөтөүгә, шулай уҡ киләсәктә тейешле өҫтөнлөктәргә эйә булыу өсөн мәрәйҙәр йыйыуға мөмкинлектәр бирҙе. Комплекста ҡатнашыусы үҙенә әллә күпме файҙа ала, сәләмәтлеген нығыта, организмын да сыныҡтыра.
Бына, мәҫәлән, 10 йәшлек Аида Сәғитова фестивалгә Еҙем-Ҡаран мәктәбе командаһы иҫәбендә килгән. Һауа торошо уға ҡамасауламаны, ҡыҙ фестивалдең тәүге көнөндәге ярыштарҙа ҙур теләк менән ҡатнашты – 60 метрлыҡ дистанцияны етеҙ генә 11,7 секундта үтте, торған урындан ике аяҡлап 150 сантиметрға һикерҙе, тупты 18 метрға ырғытты, ә һуңынан 1 километр араны кроста 5,23 минутта йүгереп килеп етте. Әлбиттә, ҡыҙҙың һөҙөмтәләре уртаса булды, әммә ул ваҡытын файҙалы үткәрҙе һәм ҡәнәғәт ҡалды. Уға үҙенең йәш төркөмөндә 5-се урын (ГТО-ла ул "баҫҡыстар” тип атала) бирелһә лә, ҡыҙ бер ҙә күңелен төшөрмәне, уның өсөн иң мөһиме – ҡатнашыу ине.
Фестиваль, алдан әйтеүебеҙсә, ике этапта үтеп, уҙғарыу урыны "Йәшлек” паркында ғына түгел, йөҙөү һәм пневматик ҡоралдан атыу буйынса ярыштар "Еҙем” физкультура-һауыҡтырыу комплексында үтте.
Фестивалдең бөтөн күнекмәләрендә йыйылған мәрәйҙәрҙең дөйөм иҫәбенән сығып, 2005-2006 йылғы малай-ҡыҙҙар араһында (ГТО Комплексының беренсе баҫҡысы) Красноусолдағы 1-се урта мәктәптән Евгений Смирнов менән Диана Юдина 1-се урын яуланы.
Үҫмерҙәр араһында (өсөнсө баҫҡыс) Роман Швецов (1-се мәктәп) менән Илвина Баһауетдинова (3-сө мәктәп) лидерҙар булды. Егет-ҡыҙҙар араһында (дүртенсе баҫҡыс) Илнар Бәхтейәров (Красноусол башҡорт гимназияһы) менән Марина Соболева (3-сө мәктәп) еңеү яуланы. Бишенсе баҫҡыста ҡатнашыусылар араһында Еҙем-Ҡаран урта мәктәбенән Нуршат Әбделмәнов менән Оксана Родионова (Красноусолдағы 1-се мәктәп) еңеүсе тип табылды.
Индира ИШКИНА.
Ысынлап та, еңел атлетика ярыштары уҙған көндөң ямғырлы һәм еләҫ булыуы үҙенең кире һөҙөмтәһен бирмәй ҡалманы. Шул сәбәпле йүгеректәр командалары бик әҙ ҡатнашты. Красноусолдағы 1-се, 3-сө һәм башҡорт гимназияһы, Аҡкүл, Еҙем-Ҡаран, Курорт мәктәптәре командалары ғына килгәйне. Ярыштар ике этаптан – тәүгеһе "Йәшлек” ял паркында үтте.
Спорт ярыштарын асып, Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры Рифат Ишмөхәмәтов сараның маҡсаты һәм бурыстары хаҡында аңлатма биреп, ГТО хаҡында бәйән итте һәм был Комплекстың мөһимлеген һыҙыҡ өҫтөнә алды. Сәләмәт йәшәү рәүеше - буш һүҙ генә түгел, ә бөгөн илебеҙҙә алыҫ совет дәүерендәге кеүек формала, таҫыллы, көслө һәм етеҙ булырға теләгәндәрҙе дәртләндерергә форсат тыуҙы. ГТО Комплексы физкультура һәм спорт менән әүҙем шөғөлләнеүселәргә махсус значоктарҙы ғорур йөрөтөүгә, шулай уҡ киләсәктә тейешле өҫтөнлөктәргә эйә булыу өсөн мәрәйҙәр йыйыуға мөмкинлектәр бирҙе. Комплекста ҡатнашыусы үҙенә әллә күпме файҙа ала, сәләмәтлеген нығыта, организмын да сыныҡтыра.
Бына, мәҫәлән, 10 йәшлек Аида Сәғитова фестивалгә Еҙем-Ҡаран мәктәбе командаһы иҫәбендә килгән. Һауа торошо уға ҡамасауламаны, ҡыҙ фестивалдең тәүге көнөндәге ярыштарҙа ҙур теләк менән ҡатнашты – 60 метрлыҡ дистанцияны етеҙ генә 11,7 секундта үтте, торған урындан ике аяҡлап 150 сантиметрға һикерҙе, тупты 18 метрға ырғытты, ә һуңынан 1 километр араны кроста 5,23 минутта йүгереп килеп етте. Әлбиттә, ҡыҙҙың һөҙөмтәләре уртаса булды, әммә ул ваҡытын файҙалы үткәрҙе һәм ҡәнәғәт ҡалды. Уға үҙенең йәш төркөмөндә 5-се урын (ГТО-ла ул "баҫҡыстар” тип атала) бирелһә лә, ҡыҙ бер ҙә күңелен төшөрмәне, уның өсөн иң мөһиме – ҡатнашыу ине.
Фестиваль, алдан әйтеүебеҙсә, ике этапта үтеп, уҙғарыу урыны "Йәшлек” паркында ғына түгел, йөҙөү һәм пневматик ҡоралдан атыу буйынса ярыштар "Еҙем” физкультура-һауыҡтырыу комплексында үтте.
Фестивалдең бөтөн күнекмәләрендә йыйылған мәрәйҙәрҙең дөйөм иҫәбенән сығып, 2005-2006 йылғы малай-ҡыҙҙар араһында (ГТО Комплексының беренсе баҫҡысы) Красноусолдағы 1-се урта мәктәптән Евгений Смирнов менән Диана Юдина 1-се урын яуланы.
Үҫмерҙәр араһында (өсөнсө баҫҡыс) Роман Швецов (1-се мәктәп) менән Илвина Баһауетдинова (3-сө мәктәп) лидерҙар булды. Егет-ҡыҙҙар араһында (дүртенсе баҫҡыс) Илнар Бәхтейәров (Красноусол башҡорт гимназияһы) менән Марина Соболева (3-сө мәктәп) еңеү яуланы. Бишенсе баҫҡыста ҡатнашыусылар араһында Еҙем-Ҡаран урта мәктәбенән Нуршат Әбделмәнов менән Оксана Родионова (Красноусолдағы 1-се мәктәп) еңеүсе тип табылды.
Индира ИШКИНА.


text:
Медиа-центр «Ир» арфæ кæны Хъазиты Мелитонæн йæ юбилеон бæрæгбоны цытæн. Нæ зæрдæ йын зæгъы стыр æнæниздзинад йæ куыст æмæ йæ царды.Абон у нæ зынаргъдæр фысджытæй сæ иуæн йæ гуырæнбон, Хъазиты Резойы фырт Мелитонæн. Æххæст ыл кæны 65 азы. Мелитон у Республикæ Хуссар Ирыстоны Фысджыты цæдисы сæрдар, филологон зонæдты кандидат, ХИПУ-ы доцент, у зонад иртасæн институты зонадон кусæг, парламенты депутат. 2008 азы æсси Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон преми æмæ РХИ-ы Дзыллон информацион фæрæзты комитеты сæрмагонд литературон премийы лауреат. Уыдис Республикæйы Парламенты Сæрдары хæдивæг.
Фысджыты цæдисмæ бацыд 1976 азы æмæ уæдæй ныры онг кусы нæ Республикæйæн. 1971 азы рацыд йæ фыццаг чиныг (радзырдты æмбытдгонд) «Зæлы зарæг», зæгъгæ рухс федта. Абоны онг ын рацыд бирæ чингуытæ æмæ монографитæ: «Къæбæлдзыг ныхас» (2006), «Æнусы къæсæрыл» (2007), «Поэты дуне» (2008), «Хъарæгæй заргæ» (2009), «Нафи» (2010), «Сабыр дзуринæгтæ» (2012), «Ирон хæзна» 1-аг том, æмбисæндтæ (2013), æмæ æндæр чингуытæ. Хъазиты Мелитоны уацмысты сæйрагдæр темæтæ сты Фыдыбæстæ, сæрибардзинад, уарзт æмæ ныв кæны йе`мдугонты фæлгонцтæ, сæ алы проблемæтæ æмæ алыхуызон удыхъæдтæ. У йæ адæмы сæрыл тохгæнæг, кæцы иунæг бон дæр нæ ныууагъта йæ райгуырæн зæхх тыхст рæстæджы, уыдис йæ адæмы фарсмæ. Куыд æхсæнадон архайæг, уый йæ публицистикæйы размæ хæссы йæ адæмы тыхст уавæртæ æмæ Ирыстоны проблемæтæ.
Поэт. Прозаик. Æхсæнадон архайæг
Медиа-центр «Ир» арфæ кæны Хъазиты Мелитонæн йæ юбилеон бæрæгбоны цытæн. Нæ зæрдæ йын зæгъы стыр æнæниздзинад йæ куыст æмæ йæ царды.Абон у нæ зынаргъдæр фысджытæй сæ иуæн йæ гуырæнбон, Хъазиты Резойы фырт Мелитонæн. Æххæст ыл кæны 65 азы. Мелитон у Республикæ Хуссар Ирыстоны Фысджыты цæдисы сæрдар, филологон зонæдты кандидат, ХИПУ-ы доцент, у зонад иртасæн институты зонадон кусæг, парламенты депутат. 2008 азы æсси Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон преми æмæ РХИ-ы Дзыллон информацион фæрæзты комитеты сæрмагонд литературон премийы лауреат. Уыдис Республикæйы Парламенты Сæрдары хæдивæг.


text:
Төбәктә ҡоролоҡтан зыян күргән аграрийҙарға субсидия бирелә башланы
Башҡортостанда 2012 йылда ҡоролоҡтан зыян күргән аграрийҙарға субсидия бирелә башланы. БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, әлеге аҙна аҙағынаса субсидияларҙы тулыһынса түләп бөтөрөү планлаштырыла.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, Башҡортостан Республикаһы ҡоролоҡтан зыян күргән ауыл хужалығы тауарҙары етештереүселәренә ярҙам итеү өсөн субсидия биреүгә федераль бюджеттан 495 миллион һум күләмендә аҡса алған илдең 20 төбәге иҫәбенә инде. Уларҙың яҡынса 322 миллион һумы — аномаль һауа шарттары арҡаһында ауыл хужалығы культураларының һәләк булыуынан күрелгән зыяндың бер өлөшөн ҡаплауға, 173 миллион һумдан ашыуы мал аҙығына сығымдарҙың бер өлөшөн компенсациялауға йүнәлтелгән.
2012 йылғы ҡоролоҡ һөҙөмтәһендә республиканың агросәнәғәт комплексы ҙур зыян күрҙе, зыяндың дөйөм суммаһы 5,5 миллиард һум күләмендә билдәләнде. Ҡоролоҡ буйынса ғәҙәттән тыш хәл режимы 46 районда һәм өс ҡала округында индерелде. Аномаль эҫе һауа торошо арҡаһында сәсеүлектәрҙең биштән бер өлөшө һәләк булды. Айырыуса ауыр хәл республиканың төньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш төбәктәрендә, шулай уҡ Ишембай, Ғафури һәм Ҡариҙел райондарында күҙәтелде.


text:
Рөстәм Хәмитов: «Туймазыла граждандарҙы авария хәлендәге торлаҡтан күсереү программаһы уңышлы тормошҡа ашырыла»Фото: Олег Яровиков
Рөстәм Хәмитов: «Туймазыла граждандарҙы авария хәлендәге торлаҡтан күсереү программаһы уңышлы тормошҡа ашырыла»
Рөстәм Хәмитов: «Туймазыла граждандарҙы авария хәлендәге торлаҡтан күсереү программаһы уңышлы тормошҡа ашырыла»Фото: Олег Яровиков
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов 3 сентябрҙәге эш сәфәре барышында Туймазыла төҙөлөп ятҡан өс ҡатлы йортто ҡараны. Унда авария хәлендәге һәм иҫке йорттарҙан граждандар күсереләсәк.
Йорттоң дөйөм майҙаны 800 квадрат метрҙан ашыу тәшкил итә. Унда 27 фатир урынлашасаҡ.
Республика Президенты балалар майҙансыҡтары өсөн урындың әҙ булыуына иғтибар итте. Төҙөүсе һүҙҙәренсә, биләмәлә йәйәү йөрөү өсөн урындар булдырыу планлаштырыла.
— Туймазы районында граждандарҙы авария хәлендәге һәм иҫке йорттарҙан күсереү программаһы уңышлы тормошҡа ашырыла. Программаны артабан да үҫтерәсәкбеҙ. Өс йылдан районда иҫке торлаҡ мәсьәләһенең тулыһынса хәл ителәсәгенә иҫәп тоторға мөмкин, — тине Рөстәм Хәмитов.
2008-2012 йылдарҙа республикала Торлаҡ-коммуналь хужалыҡты реформалаштырыуға булышлыҡ итеү фонды средстволары иҫәбенә 52 йорт һүтелгән. Уларҙың дөйөм майҙаны 17,7 мең квадрат метр тәшкил иткән. Һөҙөмтәлә 381 ғаилә яңы төҙөк йорттарға күсерелгән. Быйыл 11 авария хәлендәге йорттан граждандарҙы күсереү планлаштырыла. Уларҙың дөйөм майҙаны — 9 мең квадрат метр.


text:
Кесе театр художество етәксеһе Юрий Соломин Өфө тамашасыһын маҡтаныФото: Олег Яровиков | Видео: Ренат Исҡужин, Мирон Доровских
Кесе театр художество етәксеһе Юрий Соломин Өфө тамашасыһын маҡтаны
Кесе театр художество етәксеһе Юрий Соломин Өфө тамашасыһын маҡтаныФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2014 йыл, 23 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Өфөлә Рус дәүләт академия драма театры сәхнәһендә Кесе дәүләт академия театры (Мәскәү) гастролдәре үтә. Театрҙың художество етәксеһе, СССР-ҙың халыҡ артисы Юрий Соломин, Рәсәйҙең халыҡ артисы Александр Потапов һәм генераль директоры Тамара Михайлова журналистарҙың һорауҙарына яуап бирҙеләр.
— Һеҙҙең иҫ киткес ҡалағыҙ йолаларға бай. Театрға, әлбиттә, бөгөн бөтәһенә лә — медицинаға, мәғарифҡа, мәҙәниәткә кеүек үк, йәшәүе еңелдән түгел. Кисәнге спектаклдән һуң театрығыҙҙың етәкселеге менән аралаштыҡ. Беҙгә Өфөлә тамашасы тәрбиәле, материалда тәрбиәләнгән кеүек тойолдо. Ишеткән һәм аҙаҡтан алҡыштар булғанда күргән тамашасылар. Спектаклдән һуң тамаша залы баҫып торҙо – был тиккә генә түгел. Театр тамашасыны тәрбиәләй алған – быны беҙ һиҙәбеҙ. Ул балалар спектаклдәренән уҡ башлана, мәктәптән, хатта балалар баҡсаһынан өйрәтергә кәрәк, — тип иҫәпләй Юрий Соломин.
Кесе театр – иң элекке (1756 йылда Елизавета Петровна тарафынан нигеҙ һалған), традицион, билдәле Рәсәй коллективтарының береһе. Кесе театрҙың хәҙерге быуын артистары һәм режиссерҙары бай йолаларға бирелгәнлектәре менән айырыла һәм алдан эшләүселәрҙең тәжрибәһенә таяна. Кесе театрҙа авангард постановкаларҙың булыуы тураһындағы һорауға Юрий Соломин былай тип яуап ҡайтарҙы:
— Беҙҙә уның булыуы мөмкин түгел. Театр алдында Островскийҙың һәйкәле (кемдәрҙер беҙҙе хатта музей тип йөрөтә) тора. Беҙ ҡайһы берәүҙәр генә һаҡлай алғанды һаҡлайбыҙ. Боҙолғанлыҡҡа ҡырҡа ҡаршы сығыш яһайбыҙ. Хәҙер беҙҙә Островскийҙың 47 пьесаһынан 12 спектакль бара, йыл һайын уны яңылары менән тулыландырабыҙ. Күп кенә килеүселәр, сил ил кешеләре беҙҙең спектаклдәр буйынса рус телен өйрәнә, — тип билдәләне художество етәксеһе.
— Беҙ һеҙгә гастролгә дәүләт ҡушыуы буйынса килдек – беҙгә Мәҙәниәт министрлығы тарафынан аҡса бүленә. Әгәр иғтибар итһәгеҙ, беҙ Мәскәүҙә уйнаған кеүек килдек. Һәр спектаклгә икешәр фура декорациялар, костюмдар, үҙебеҙҙең грим һалыусыларыбыҙ, монтажлаусыларыбыҙ – тулы команда менән килгәнбеҙ. Гастролдәрҙә сиктән тыш ҙур аҡса эшләмәйбеҙ һәм хаҡтарҙы ла Мәскәүҙәгегә ҡарағанда байтаҡҡа түбәнерәк ҡуябыҙ, —тип аңлатты театрҙың генераль директоры.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, Кесе театр Өфөлә 21 октябрҙән алып гастролдә. Кесе йома, 23 октябрҙә, өфөләр «Филумена Мартурано» тигән лирик комедияны (Э. де Филиппо, Стефано де Лука постановкаһы) ҡараясаҡ. 24 октябрҙә «Дәүләтте нисек алдарға» спектакле (Л.Верней һәм Ж.Берра, Владимир Бейлис постановкаһы) уҙасаҡ. Гастролдәр 25 һәм 26 октябрҙә Александр Остройвскийҙың «На всякого мудреца довольно простоты» комедияһы менән ябыласаҡ.


text:
Төбәктә «сусҡа киҙеүе» менән ауырыу осраҡтары теркәлмәгән — Роспотребнадзор Фото: Олег Яровиков
Төбәктә «сусҡа киҙеүе» менән ауырыу осраҡтары теркәлмәгән — Роспотребнадзор
Төбәктә «сусҡа киҙеүе» менән ауырыу осраҡтары теркәлмәгән — Роспотребнадзор Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 20 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Башҡортостанда грипп, шул иҫәптән «сусҡа» киҙеүе менән сирләү осраҡтары теркәлмәгән, тип хәбәр иттеләр Роспотребнадзорҙың республика буйынса идаралығында.
Ведомство мәғлүмәттәре буйынса, әлеге ваҡытта республикала киҫкен респиратор ауырыу осраҡтары һаны эпидемия булмаған кимәлдә. Лаборатор тикшереүҙәр барышында сирлеләрҙә парагрипп вирустары һәм аденовирустар билдәләнә.
Роспотребнадзорҙың эпидемиологик күҙәтеү бүлеге начальнигы урынбаҫары Зөһрә Шаһиева әйтеүенсә, ғәҙәттә, грипп һәм киҫкен респиратор вируслы инфекцияның эпидемик күтәрелеше февраль-март айҙарына тура килә.
«Киҙеүгә хас билдәләр: тән температураһы күтәрелә (38 градустан юғарыраҡ), ҡалтырата, баш һәм мускулдар ауырта, йүткертә, — тип һөйләне Зөһрә Шаһиева. — А һәм В тибындағы грипп вирустары бик тиҙ үрсеүҙәре менән айырылып тора. Һанаулы сәғәттәр эсендә киҙеү вирусы тын юлдарының лайлалы тиресәһен зарарлай. Йыл һайын тиерлек вирустарҙың яңы төрҙәре барлыҡҡа килә».
Уҙған аҙнала Рәсәйҙең ҡайһы бер төбәктәрендә грипп һәм ОРВИ менән сирләү осраҡтары күбәйҙе. Лаборатор тикшереүҙәрҙә H1N1 киҙеүе вирусының пандемик штаммы билдәләнә. Уның үҙенсәлеге шунда: сир йоҡҡандан һуң 2-3 көн үткәс пневмония башланыуы ихтимал, был иһә үлемгә килтереүе мөмкин. Шуға күрә ауырыу билдәләре башланыу менән өйҙә ҡалырға һәм табип саҡыртырға кәңәш ителә.