text:
Кёрлинг
Кёрлинг (ингл. curling, гэльск.-тан curr) — боҙ майҙансығында команда менән уйналыусы спорт уйыны. Ике командала ҡатнашыусылар сиратлап махсус гранит снарядтарҙы (таштарҙы) сәп («йорт») йүнәлешендә боҙҙан шыуҙырып бар көсөнә ташлай. Һәр командала дүрт уйынсы.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кёрлинг XVI быуат башында Шотландияла барлыҡҡа килә. Был спорт уйынының электән булыуын Данблейндағы ҡороған быуа төбөнән табылған кёрлинг спорт снаряды (ташы) раҫлай, уның өҫтөнә етештереү ваҡыты («1511 йыл») яҙылған. Кёрлинг тураһында тәүге тапҡыр Шотландияның Пейсль аббатлығының 1541 йыл менән билдәләнелгән урта быуат монастырь китаптарында иҫкә алына.
Питер Брейгелдең туңған күл өҫтөндәге боҙҙа кёрлингҡа оҡшаш айсшток уйынын уйнаусы нидерланд крәҫтиәндәрен һүрәтләгән ике картинаһы ла шул осорға (1565 йыл) ҡарай. XVI быуатта Шотландия һәм Нидерланд араһында сауҙа һәм мәҙәни бәйләнештәр бик көслө булған, континенталь Европала кёрлингтың ғына түгел, ә гольфтың да киң таралыуы быға дәлил.
Шотландияның төньяғында урынлашҡан Килсит ҡалаһында 1716 йылда барлыҡҡа килгән уйынсылар ассоциацияһы — донъялағы иң оло кёрлинг-клуб[1]. Кёрлерҙарҙың тәүге клубы 1737 йылда Файф провинцияһында[2] асыла. Кёрлинг уйыны өсөн булдырылған иң боронғо спорт яланы — 100метр х 250 метр үлсәмендәге майҙанды үҙ эсенә алған яһалма дамба ла ошо уҡ ҡалала.
Curling һүҙе XVII быуатта беренсе тапҡыр шотланд шағиры Генри Адамсон поэмаһында иҫкә алынғандан һуң уйындың исеме булараҡ ҡулланыла башлай. Тикшеренеүселәр фекеренсә, уйын үҙ исемен таштың боҙҙа ҡалдырған ҡатмарлы кәкерсәктәрҙең атамаһынан түгел, ә шотланд телендәге curr ҡылымынан ала. Был һүҙ түбән тауыш менән үкереүҙе аңлата (инглиз телендәге purr һүҙенә яҡын тора). Шуны ла билдәләп үтергә кәрәк: снарядтарҙың камил формала булмауы һәм уйын майҙанының махсус рәүештә әҙернелмәүе боронғо кёрлерҙарға теге йәки был отошло стратегияға таянып уйнау, йәки спорт оҫталығын камиллаштырыу мөмкинлеген бирмәгән — күпселек осраҡта, теге йәки был команданың еңеүе осраҡлы уңышҡа ғына бәйле булған.
Шотландияның Дарвелл ҡалаһы йылъяҙмаларында ла был спорт снарядтары тураһында ҡыҙыҡлы мәғлүмәт һаҡлана: туҡыусылар эштән һуң ял иткәндә туҡыу станоктарында баҫтырыҡ итеп ҡулланылған ауыр таш йөктәр менән (был йөктәрҙең тотҡалары һурып алына торған булған) кёрлинг уйнар булған. Йылъяҙмаларҙа түбәндәге юлдар ҙа бар: «күп ҡатындар, ташты шымартып һәм уның формаһын камиллаштырып, ирҙәренең абруйын һаҡларға тырыша».
Яҡынса XVIII быуаттан таштың формаһы билдәле бер стандарт ала бара һәм һәм хәҙерге ҡиәфәтен ала: диаметры 29,2 см (11,5 дюйм), бейеклеге 11,4 см (4,5 дюйм), ауырлығы 19,96 кг (44 фунт). Климаттың һалҡын, боҙҙоң күп булыуы һәм уйын барышындағы демократик талаптар кёрлингты Шотландияла, аҙаҡ бөтә донъяла бик популяр уйынға әйләндерә. Инглиз монархтары власынан Америкаға ҡасҡан күскенселәр менән бергә кёрлинг та Яңы мөхиткә үтеп инә. Объектив климат шарттары уйындың Канадала бигерәк киң таралыуына килтерә. Кёрлинг уйыны АҠШ-та беренсе тапҡыр 1768 йылда уҙғарыла: уны Квебекҡа урынлаштырылған шотланд һалдаттары уйнай.
XIX быуаттың тәүге яртыһында кёрлинг уйыны ҡағиҙәләре рәсми рәүештә раҫлана, шул ваҡыттан бирле улар үҙгәреш кисермәгән тиерлек.
Кёрлинг буйынса донъя чемпионаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ир-егеттәр араһында кёрлинг буйынса беренсе донъя чемпионаты Фолкеркала һәм Эдинбургта 1959 йылда үткәрелә һәм тарихҡа «Шотландия кубогы ярыштары» исеме аҫтында инеп ҡала. Ярыштарҙа Канаданан Эрни Ричардс командаһы еңә. Ҡатын-ҡыҙҙар араһында беренсе донъя чемпионаты Шотландияның Пертта ҡалаһында 1979 йылда үткәрелә һәм ул Швейцария командаһының еңеүе менән тамамлана.
2005 йылда донъя алтыны өсөн 12 команда көс һынаша, 8 команда Европанан, 2 команда Төньяҡ Американан, 2 команда Азия һәм Океаниянан. Европа командалары донъя чемпионатына путевканы Европа чемпионаттары һөҙөмтәләре буйынса ала. Был чемпионаттар 1975 йылдан алып үткәрелә.
Донъя чемпионаттары һәр йыл һайын була. 1989—2004 йылдарҙа ир-егеттәрҙең дә, ҡатын-ҡыҙҙарҙың да ярыштары бер ҡалала үткәрелде.
Кёрлинг буйынса Европа чемпионаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1975 йылда тәүге Европа чемпионаты Францияла үтте. Унда 8 ир-егеттәр һәм 7 ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командалары ҡатнашты Европа чемпионаты һәр йыл үткәрелә.
Олимпия уйындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1924 йыл уйындарында кёрлинг буйынса күргәҙмә ярыштар булып үтте.
1998 йылда кёрлинг спорттың олимпия төрө тип таныла, һәм Наганолағы ҡышҡы Олимпия уйындарында тәүге алтын миҙалдар уйнатыла. Алтын миҙалдарҙы ир-егеттәр ярыштарында Швейцария командаһы, ә ҡатын-ҡыҙҙҙар араһында Канада командалары яулай.
2006 йылдың февралендә Халыҡ-ара олимпия комитеты, тарихты ҡайтанан ҡарап, 1924 йылғы Уйындарҙа үткәрелгән кёрлинг буйынса ярыштарҙы ысын мәғәнәһендә олимпия ваҡиғаһы тип танырға, тигән ҡарарға килә. Шулай итеп, кёрлинг буйынса тәүге олимпия миҙалдары түбәндәндәгесә бүленә: алтын — Бөйөк Британияла, көмөш — Швецияла, бронза — Францияла.
Ойошмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бөтә донъя кёрлинг федерацияһы
- Европа кёрлинг федерацияһы
- Тымыҡ океан-Азия кёрлинг федерацияһы
Уйын яланы һәм инвентарь[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кёрлинг майҙансығы дүрт мөйөшлө яландан ғибәрәт. Уның оҙонлоғо 44,5 метрҙан 45,72 метрға тиклем, ә киңлеге 4,42 метрҙан 5 метрға тиклем була. «Йорт» тип аталған сәптең диаметры 3,66 метр. Майҙандың ике осонда урынлашҡан сәптәрҙең үҙәктәре араһы 34,75 метрға тиң. 19,96 кг-лы таш Шотландияның Эйлса-Крейг утрауында сығарылған граниттан эшләнә. Баш яҡтары йоморолатып игәлгән таш цилиндр формаһында була, тышы ялтыратып шымартыла. Таштың өҫкө яғында тотҡаһы бар. Боҙҙоң һалҡынлығы Цельсий буйынса минус 5 градус тирәһе. Уйынсыларҙың һәр береһенең ҡулында щетка, уның ярҙамында шыуып барған таш алдын шымартып барырға тейештәр. Ташты ташлаусы уйынсы аяҡ кейеменә яҡшы шыуа торған тефлон слайдер кейҙерә. Йәрәхәттәрҙе булдырмау өсөн тубыҡ ҡаплағыстар ҡулланыла.
Уйын ҡағиҙәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уйында дүрт кешенән торған ике команда ҡатнаша: Скип, вице-скип, беренсе һәм икенсе. Уйын бер-береһенә бәйләнмәгән 10 осорҙан йәғни "энд"тарҙан тора. Бер энд барышында командалар бер-бер артлы сиратлап һигеҙ ташты боҙҙан шыуҙырып ебәрә. Уйынсыларҙың береһе, ташты старт колодкаһынан сығарып, бөтә көсө менән боҙҙан шыуҙыра, ә команданың ҡалған ағзалары махсус щетка ярҙамында таш алдындағы боҙҙо шымартып бара, кәрәк булғанда уның йүнәлешен дә бер ни тиклем үҙгәртә. Ун алты таш та ырғытылғандан һуң энд барышында йыйылған мәрәйҙәр һанала. Йорт эсенә ингән таштар ғына мәрәй килтерә. Ташы үҙәккә иң яҡын торған команда ендта еңеүсе тип таныла. Ул үҙәккә яҡыныраҡ булған һәр ташы өсөн мәрәй ала. Әгәр ҡаршы уйнаусы команданың ташы «йорт» үҙәге аша үткәндә teeline һыҙығын үтһә, ҡаршы уйнаусылар ҙа уларҙың ташы алдындағы боҙҙо шымартыу хоҡуғын ала һәм улар таштың штраф линияһына сығыуына өлгәшергә тырыша. Бөтә эндтарҙағы мәрәйҙәр суммаһы менән еңеүсе билдәләнелә. Әгәр 10 эндтан һуң мәрәйҙәр тигеҙ булһа, экстра-энд (extra end) тип аталған өҫтәлмә осор башлана. Унда еңеүсе матчта еңеүсе була ла инде.
Мөһим ярыштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Кёрлинг буйынса олимпия турнирҙары
- Кёрлинг буйынса донъя чемпионаты
- Кёрлинг буйынса йәштәр командалары араһында донъя чемпионаты
- Кёрлинг буйынса ҡатнаш командалар араһында донъя чемпионаты
- Кёрлинг буйынса ҡатнаш парҙар араһында донъя чемпионаты
- Кёрлинг буйынса Европа чемпионаты
- Кёрлинг буйынса ҡатнаш командалар араһында Европа чемпионаты
- Кёрлинг буйынса Тымыҡ океан-Азия чемпионаты
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ KilsythCurling
- ↑ Кёрлинг // Ҙур совет энциклопедияһы : в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
↑ KilsythCurling ↑ Кёрлинг // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. ↑ Перейти к: 1 2 Curling international rules (Проверено 30 марта 2013) ↑ Branch, John. «Curlers Are Finicky When It Comes to Their Olympic Ice», The New York Times, Monday, August 17, 2009.[1]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Руденко б-са Кёрлинг — джентльмендар уйыны // фән һәм тормош. — М.: Дөрөҫ, 1990. — Ватан. 2. — С. 65-66. — ISSN 0028-1263.


c: text/html

text:
Таганрог
Таганро́г — Ростов өлкәһендәге ҡала, Азов диңгеҙе буйындағы порт.
Йөкмәткеһе
Дөйөм мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1698 йылда Пётр I нигеҙ һала. Таганрог Рәсәйҙә беренсе хәрби-диңгеҙ базаһы, Рәсәйҙә беренсе диңгеҙ яры порты, Рәсәйҙә даими план буйынса төҙөлгән беренсе ҡала. Ҡала халҡы — 281 250 кеше (2017). Йөҙгә яҡын милләт йәшәй. Иң ҙур диаспораларҙан: гректар, әрмәндәр һәм йәһүдтәр.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Таганрог ҡала территорияһында борон заманда киммер, скиф, сармат ҡәбиләләре йәшәгән. Уларҙы славяндар алмаштырған. Был ерҙәрҙән Хазар ҡағанаты менән көрәш ваҡытында Киев кенәзе Святославтың полкы үткән. Алтын урҙа осоронда ерҙәргә Ҡырым ханлығы хужа булған. XV быуаттың 70 йылдарында Дон тамағын ғосмандар баҫа. Мәскәү дәүләте менән ғосман империяһы һуғышта өсөн көсөнә эйә түгел. XVII быуат аҙағында диңгеҙгә сығыусы рәсәй өсөн кәрәк булмай.
1696 йылда Петр I бойороғо буйынса Таганий Рог морононда (хәҙерге ҡала урынында) гавань һәм Троицкий ҡәлғәһе төҙөлә башлай. Троицкий ҡәлғәһе 1698—1711 йылдарҙа урыҫ ҡала төҙөлөш эшендә беренсе тапҡыр алдан эшләнгән план буйынса төҙөлә. Өҫтәмә рәүештә Миус йылғаһы тамағында Павловский ҡәлғәһе һәм Азов молы янында Ташбаҡа (Черепаха) ҡәлғәһе лә төҙөлә. Төҙөлөш эштәренә сит ил оҫталары Боргсдорф, Руэль, Симонт, Трузин һ.б. йәлеп ителгән.
1710—1712 йылдарҙағы уңышһыҙ тамамланған Пруссия походынан һуң ҡала емерелә һәм Төркиә ҡулына күсә. Ерҙәге нығытмалар, булған ҡоролмалар емерелеп юҡҡа сыға.
Таганрог территорияһын үҙләштереү сама менән 50 йылдан һуң башланған. Был ваҡытта Азов һәм Троицкий ҡәлғәләрен аяҡҡа баҫтырғандар, хәрби объекттар төҙөгәндәр. 1783 йылға тиклем Таганрог илдең көньяғында хәрби-диңгеҙ көстәренең төп базаһы булып торған.
XVIII быуат башында Таганрог Рәсәйҙең көньяғындағы иң ҙур ҡала булып торған. 1702—1709 йылдарҙа ҡала архитектор О. Д. Старцев етәкселегендә төҙөлгән. 1709 йылда ҡалала Троица сиркәүе, ратуша, Петр I һарайы, воевода йорто, 206 таш һәм 162 ағас өй ҡала хакимиәте, сиркәү хеҙмәткәрҙәре, сауҙагәрҙәр, хәрбиҙәр, моряктар өсөн торлаҡ, шулай уҡ таш складтар төҙөлгән. Ҡала төҙөлөшөнә тура урамдар, йорттарҙың бер типта төҙөлөүе хас булған, бульварҙар урынлаштырылған, гаванға төшөү юлына таш түшәгәндәр. 1711 йылда ҡала халҡы һаны 8 мең кешегә еткән[3].
Ҡырым Рәсәйгә ҡушылғандан һуң, бай истать Таганрог ҡала-порт 19-сы быуат аҙағында төҙөлгән иң эре сәнәғәт предприятиеһы булып ҡала. 20 быуаттың 20-30-сы йылдарында ҡалала сәнәғәт үҫешә.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Таганрог оккупациялана. Йәшерен ойошма булып төҙөлөп ҡалды. Таганрог 1943 йылдың 30 авгусында азат ителә.
Һуғыш барған ҡалалар тергеҙелә. Йылдан-йыл үҫеш ала бара. 60-90-сы йылдарҙа социаль-мәҙәни һәм көнкүреш объекттары төҙөлә. Мәктәп, дауахана, стадион, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. Хәҙерге заманда Таганрог Рәсәйҙең эре сәнәғәт һәм мәҙәниәт үҙәге. Бында «Тагмет», «Ҡыҙыл котельщик», Г. Т. Бериевуның авиация кампанияһы, «Тагаза» һәм башҡалар эшләй.
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Таганрог урынлашҡан көньяҡ-көнсығыш өлөшө ярымутрауға миусский. Мөгөҙ морондар тагания ҡаланың иҫке өлөшөндә урынлашҡан. Тигеҙлек ерҙәрҙә урынлашҡан ҡала. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 50 м тиклем күтәрелә. Ике ҡала биләмәһе аға йылға.
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халҡы буйынса ҡала 79 Рәсәй Федерацияһының 1112[4] ҡалаһы араһында [5] 375-се урында була.
Сәнәғәт предприятиелары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Таганрог металлургия заводы[6]. Ҡорос һәм торбалар сығарыуҙа махсуслашҡан. Торба металлургия компанияһына инә[7].
- Таганрог комбайн заводы.
- Таганрог автобусы.
- Таганрог кондитер фабрикаһы.
Иҫтәлекле урындар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаланың тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡыларs күп. 1702-1709 йылдарҙа ҡала архитектор О. Д. Старцев етәкселегендә төҙөлгән. 1709 йылда ҡалала Троица сиркәүе, ратуша, Петр I һарайы, воевода йорто, ҡала администрацияһы, сиркәү хеҙмәткәрҙәре, сауҙагәрҙәр, хәрбиҙәр, моряктар өсөн 206 таш һәм 162 ағас өй, шулай уҡ таш складтар төҙөлгән. Ҡала төҙөлөшөнә тура урамдар, йорттарҙың бер типта төҙөлөүе хас булған, бульварҙар урынлаштырылған, гаванға төшөү юлына таш түшәгәндәр. 1711 йылда ҡала халҡы һаны 8 мең кешегә еткән.
Таганрог үҙәгендәге йорттар 1808-1824 йылдарҙа архитекторҙар планы буйынса төҙөлгән. Үҙәктән ҡала ситенә урамдар ҡояш нуры кеүек уртанан таралған. 1806 йылда ҡала урамдарына таш түшәй башлағандар. Шул йылдарҙа төҙөлгән биналар хәҙерге ваҡытта архитектура ҡомартҡылары булып тора. Уларға ампир стилендә архитектор А. И. Шракеншнейдер төҙөгән Алфераки һарайы (хәҙерге ваҡытта был һигеҙ колонналы бинала педагогия институтының сит ил телдәре факультеты урынлашҡан), архитектор Кампиниони төҙөгән ҡунаҡ йорттары инә. Хәҙерге ваҡытта Таганрог урамдарын архитектор А. Рускойҙың Волков-Реми йорто, Александр һарайы, Октябрь урамындағы классик гимназия йорттары биҙәп тора
. 1823 йылда диңгеҙ ҡултығына төшә торған урында таш баҫҡыс эшләнгән. Уңың үҙенсәлеге - диңгеҙ ҡултығына төшә барған һайын киңәйеү. Ошо баҫҡыс идеяһы Одессалағы Потемкин баҫҡысын эшләүҙә лә ҡулланылған.
Хәҙерге ваҡытта ҡалала күп архитектура һәйкәлдәре юҡҡа сыҡҡан. Мәҫәлән: маяҡ йорто, өлөшләтә төҙөкләндерелгән шлагбаум, Иерусалим сиркәүенә ҡараған Александр-Невский исемендәге Иерусалим грек ирҙәр монастыры (Таганрог), Иоанн Предтеча сиркәүе, Константин һәм Елена сиркәүе, Изге Архангел Михаил сиркәүе, Петр һәм Павел сиркәүе, Троица сиркәүе, Изге Митрофаний сиркәүе, Палестин йәмғиәте сиркәүе (Таганрог), Грек сиркәүе, Католик ирҙәр монастыры һәм башҡалар.
Һәйкәлдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ranevskaya 01.jpg
Раневская һәйкәле
Дин менән бәйле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бөтә Изгеләр Сиркәүе
- Изге Георгий сиркәүе
- Изге-никольский ҡорамында
- Пресвятая Богородица Раштыуаһы Сиркәүе
- Изге-Сергиев сиркәүе
- Изге троица ҡорамы
- Изге Павел хөжрә Таганрог
- Изге Павел часовняһы Таганрог
- Александр Невский часовняһы (Мариупольский зыяраты)
- Изге Пантелеймон һауыҡтырыусы часовняһы — ашығыс ярҙам дауаханаһы территорияһында
- Ҡазан икона Божий Әсәһе бәләкәй сиркәүе
Музейҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Таганрог хәрби-тарих музейы . Музей коллекцияһын йыйыу 2004 йылдың 9 майында башлана: «Авто-Ретро Таганрог» клубы барлыҡҡа килә. Артабанғы осорҙа бер нисә берәмек авто- һәм мототехника булдырыла һәм яңыртыла, элекке хәленә ҡайтарыла. 2008 йылдан клуб эшмәкәрлеге концепцияһы хәрби-тарихи йүнәлеш ала. 2010 йылдың 6 майында даими эшләүсе экспозиция асыла. Был ваҡытта экспозиция иҫәбендә бер нисә мең экспонат була. 2012 йылдың июлендә «Таганрог хәрби-тарих музейы» исеме рәсми статус ала.
- Тарихи-крайҙы өйрәнеү музейы (Алфераки һарайы) — Фрунзе урамы, 41
- Ҡала төҙөлөшө һәм көнкүреше музейы — Фрунзе урамы, 80 (1912, архар. Ф. О. Шехтель)
- Әҙәби музей — Октябрь урамы, 9
- Чеховтың йорт-музейы — Чехов урамы, 69
- Музейында «шатлыҡтар кибете Чеховтың» — Александровская урамы, 100
- Таганрог хәрби-тарих музейы — Урман биржаһы урамы, 20б
- Василенко музейы— Чехов урамы, 88
- Дуров музейы — А. Глушко тыҡрығы, 44
- Фаина Раневская музейы — Фрунзе урамы, 10
- Таганрог сәнғәт музейы — Аалександровская урамы, 54. Музей А. П. Чехов тәҡдиме буйынса төҙөлә башлай[8]. Тыуған ҡалаһының 200 йыллыҡ юбилейына ошондай бүләк яһарға тигән тәҡдименә яҡташтары ныҡ кинәнес менән ҡушылып китәләр.
Тиҙҙән тарихи яҡтан һәм сәнғәт йәһәтенән ҡиммәтле экспонаттар ағыла башлай. Сәнғәт музейы энтузиастар йыйған тупланманан (коллекция) башланып китә.
Музейҙағы тәүге сәнғәт әҫәрҙәре рассамдәрҙең һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәренең бүләктәре булып тора. Улар А. П. Чехов һәм И. Е. Репиндың туранан тура ҡатнашлығы менән йыйылған. Таганрог ҡалаһынан К. А. Савицкий «Отец» тип аталған картинаһын тапшырған.
1920 йылда Таганрог сәнғәт музейы Дәүләт музей фондының, Рус Дәүләт музейының күп кенә экспонаттары менән тулыландырылған. Һуңғараҡ өҫтәп, РСФСР һәм СССР Мәҙәниәт министрлығы фондының бер өлөшө тапшырыла.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында музей күп кенә юғалтыуҙар кисерә. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа совет осороноң сәнғәт әҫәрҙәрен туплау буйынса бик күп эш башҡарыла. Бигерәк тә, А. П. Чеховтың туғаны С. М. Чеховтың ярҙамы ҙур була. Уның юллауы буйынса музей Мәскәү рәссамдәренең илле картинаһы менән тулылана.
1968 йылда картиналар галереяһы булдырыла. 1976 йылда галерея өсөн XIX быуат уртаһында төҙөлгән боронғо айырым йорт (старинный особняк) бирелә[9]. Экспозиция 1977 йылда йортто реставрациялап бөткәс асыла.
- Халыҡ-ара политехник музейы — потоцкийҙарҙың Ихтилал, вокзалда «Ҙә-2»
- Александр Беренсе император һарайы — Грек урамы, 40
- ЮФУ ТТИ политехник музейы — Чехов урамы, 22
- «Петр I» галереяһы — Чехов урамы, 2
- Унда китапхана асыҡ. Чеховтың (күргәҙмәләр залында) — урам Петровская
- Чайковский йорто — Грек урамы, 56
- Таганрог Авиация техникаһы музейы— Циолковский урамы, 42. Таганрог авиация техникаһы музейына 1995 йылдың мартында нигеҙ һалына. Ил хөкүмәте Европала ғәҙәти ҡораллы көстәрҙе сикләү тураһында килешеү төҙөгәс, хәрби авиация самолеттары һанын ҡыҫҡартыу тураһында ҡарар ҡабул ителә[10].
Таганрогта авиация техникаһын юҡ итеү базаһы төҙөлә. Уның баш инженеры подполковник Владимир Стоянов 4-се һауа армияһы командованиеһына һәр төр самолеттан, уларҙың двигателдәрен һәм борт системаларын алып, берәр дана һаҡлап ҡалыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. Владимир Стояновтың идеяһы буйынса, һаҡланып ҡалған машиналарҙан Таганрогта авиация техникаһы музейы ойошторорға мөмкин була. 4-се һауа армияһы командиры Владимир Михайлов музей булдырыу идеяһын хуплай.
Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Библиография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Филевский П. П. История города Таганрога. — М.: Типо-лит. К. Ф. Александрова, 1898. — 376 с.
- Краснознамённый Киевский: Очерки истории Краснознамённого Киевского военного округа (1919—1979). — 2-е изд., испр. и доп. — Киев, Политиздат Украины, 1979.
- Военный энциклопедический словарь. — М.: Воениздат, 1984.
- М. Л. Дударенко, Ю. Г. Перечнев, В. Т. Елисеев и др. Освобождение городов: Справочник по освобождению городов в период Великой Отечественной войны 1941—1945. — М.: Воениздат, 1985. — 598 с.
- Михайлова М. Б., Решетников В. К.. О градостроительной истории Таганрога (конец XVII—начало XX веков) // Архитектурное наследство. — № 36. — М.: Стройиздат, 1986. — С.203—218.
- Берман В. Д. Таганрог. Фотоальбом / Под общ. ред. Е. П. Коноплёвой. — М.: Планета, 1987. — 192 с.
- Гаврюшкин О. П. Вдоль по Питерской. — Таганрог: БАННЭРплюс, 2000. — 436 с.
- Гаврюшкин О. П. По старой Греческой… — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с.
- Гаврюшкин О. П. Из прошлого старого Таганрога. — Таганрог: БАННЭРплюс, 2003. — 408 с.
- Энциклопедия Таганрога. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 2003. — 512 с. — ISBN 5-7509-0662-0
- Исаев А. В. От Дубно до Ростова. — М.: АСТ; Транзиткнига, 2004. — ISBN 5-9578-0755-9 ; 5-17-022744-2
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar
- ↑ Aδeλφoπoιήσeις
- ↑ Таганрог
- ↑ с учётом городов Крыма
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года. Таблица «31. Численность населения городов и пгт по федеральным округам и субъектам Российской Федерации на 1 января 2016 года». RAR-архив (1,0 Mб)
- ↑ Собств. корр. Трубы бывают разные // Укррудпром. — 2005. — 17 июня.
- ↑ И дольше века льётся сталь / Под ред. Н. И. Фартушного. — Ростов-на-Дону: Принт-Сервис, 2006. — 288 с.
- ↑ Энциклопедия Таганрога. — Ростов-на-Дону: Ростиздат, 2003. — 512 с — ISBN 5-7509-0662-0.
- ↑ Киричек М. С. Хандрина дом // Таганрог. Энциклопедия. — Таганрог: Антон, 2008. — С. 764. — ISBN 978-5-88040-064-5.
- ↑ Нейма Д. Где отдыхают самолёты? // Таганрогская правда. — 2012. — 27 июля.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 291
ПОЛИЦИЯ УРЯДНИКТАРЫ МӘКТӘБЕ, хоҡуҡ һаҡлау системаһының түбәнге чиндарын әҙерләгән башланғыс проф. уҡыу йорто. 1913 й. П.П.Башилов инициативаһы б‑са ул раҫлаған “Өфө ҡ. полиция һағы урядниктары мәктәбе тураһында положение”ға ярашлы Өфө полиция урядниктары мәктәбе булараҡ асыла. ЭЭМ ҡарамағында була. Ҡаҙна, Өфө губерна земствоһы иҫәбенә тотола. Мәктәпкә йылына 2 тапҡыр 25‑әр кеше ҡабул ителгән. Ыңғай рекомендацияһы, башланғыс белеме булған һәм урыҫ теленән (уҡыу һәм яҙма) имтиханды уңышлы тапшырған, һаулығы б‑са яраҡлы тип табылған бөтә ҡатлам ир‑егеттәре ҡабул ителгән. Уҡыу бушлай булған. Уҡыу курсы — 3 ай. Уҡыу һәм йоҡо бүлмәләре, ашханаһы булған. Уҡыу программаһына урыҫ теле, ҡануниәтте өйрәнеү, дөйөм полиция вазифалары т‑да положениелар, тәфтиш эше һ.б., строевой һәм атыу әҙерлеге ингән. Ғәмәли әҙерлек ваҡиға урынын ҡарау һәм тасуирлауҙы, шаһиттар табыу һәм уларҙан һорау алыуҙы, матди дәлилдәр йыйыуҙы, енәйәт ҡылыуҙа шик аҫтына алынған кешенән һорау алыуҙы, енәйәтсене асыҡлауҙы, енәйәтсене табыуҙың ярҙамсы саралары (теркәлгән урыны, фотоһүрәте, телдән тасуирлау, полиция эттәрен файҙаланыу һ.б.) м‑н танышыуҙы һ.б. үҙ эсенә алған. Мәктәпте 200‑ҙән ашыу кеше тамамлаған (1917). Тамамлаусылар Өфө губернаһы өйәҙҙәренә йүнәлтелгән. Революциянан (1917) һуң ябылған. П.у.м. мөдире — штабс‑ротмистр П.В.Есипов.
С.Х.Хәкимов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 527
ҒИЛМИ БАҪМАЛАР, ғилми эҙләнеүҙәр һәм ҡаҙаныштарҙың йомғаҡтарынан, нәшер ителергә ғилми яҡтан әҙерләнгән яҙма мәҙәниәт ҡомартҡыларынан һәм тарихи документтарҙан торған баҫма төрө. Диссертация, диссертацияның авторефераты, монография, ғилми хеҙмәттәр йыйынтығы, доклад тезистары һ.б. Ғ.б. булып тора. Башҡортостанда Ғ.б. әҙерләү һәм нәшер итеү фән үҫеше м‑н бәйле. Ырымбур губернаһының һәм Өфө губернаһының Ғ.б. нигеҙҙә тарих, тыуған яҡты өйрәнеү, география, геология, педагогика, топография, фольклористика, этнология б‑са хеҙмәттәр баҫыла; күберәк адрес-календарҙарҙа, гәзиттәрҙә, журналдарҙа донъя күрә, ш. уҡ айырым китап булып та сыға. 20 б. башынан ғилми мәҡәләләр “Мәғариф эштәре” (ҡара: “Башҡортостан уҡытыусыһы”), “Вестник Оренбургского учебного округа”, “Вестник семьи и школы”, “Педагогический журнал Башкортостана” ж. баҫыла. БР-ҙа Ғ.б. БР Фәндәр академияһы, РФА‑ның Өфө фәнни үҙәге, “Башҡорт энциклопедияһы”, “Ғилем”, “Китап” нәшриәттәре, юғары уҡыу йорттары, ҒТИ‑лар (ҡара: Институттар) һ.б. тарафынан сығарыла. Респ. ғалимдары тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләрен Рәсәй һәм сит ил Ғ.б. нәшер итә. БР‑ҙа “Башкирский химический журнал”, “Башкирский экологический вестник”, “Вестник Академии наук Республики Башкортостан", “Вестник Башкирского государственного педагогического университета им. М.Акмуллы", “Вестник Башкирского университета", “Вестник ВЭГУ", “Вестник УГАТУ", “Вестник Уфимского юридического института МВД России", “Здравоохранение и социальное развитие Башкортостана", “История науки и техники" (2004 й. алып; “Фән һәм техника тарихы”), “Медицинский вестник Башкортостана" (2006 й. алып; “Башҡортостандың медицина хәбәрҙәре”), “Нефтегазовое дело", “Педагогический журнал Башкортостана", “Панорама Евразии" (2008 й. алып; “Евразия панорамаһы”), “Правовое государство: теория и практика", “Проблемы востоковедения", “Проблемы музыкальной науки", “Экономика и управление: научно‑практический журнал" һ.б. ғилми журналдар сығарыла. Ғ.б. статистик иҫәбен БР‑ҙың Китап палатаһы алып бара (табл. ҡара).
З.Ғ.Сәфиуллина, А.А.Ураҡаева
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт китап палатаһына тапшырылған ғилми баҫмалар


text:
- Подробности
- Просмотров: 196
ТИЛЛЕЦИЯ (Tilletia), торон бәшмәктәре заты. Яҡынса 80 төрө билдәле, киңтаралған. Ҡыяҡлыларҙың облигат паразиты. Базидияһы бер күҙәнәкле, осонда копуляцион каналға тоташтырылған 4 ураҡ рәүешле базидиоспора бар. Спораһыэре, йомройәкиовал, яңғыҙар, ҡаратөҫтә, диам. 15 мкмашыу, шыма, селтәрлейәкитөклөтышсам‑нҡапланған; емшәндәрендә, һирәк осраҡта үҫемлектәрҙең вегетатив ағзаларында барлыҡҡа килә. Спора массаһы селёдка еҫле, был составында триметиламин булыуы м‑н аңлатыла. БР‑ҙа башлыса бойҙайһәм арыштыңҡаты (һаҫыҡ) торонбашы таралған. Зарарланған башаҡтарҙың һөтләнеп өлгөрөү стадияһында башаҡ тәңкәләре төрлө яҡҡа айырыла, орлоҡсалары тулыһынса юҡҡа сыға, тышсалары хламидоспоралар м‑н тула, улар һуҡҡанда орлоҡтар өҫтөнә йәбешә. Бойҙай орлоғо зарарланғанда 20 млн тиклем, зарарланған башаҡта 200‑ҙән ашыу спора барлыҡҡа килә. Ағыу м‑н эшкәртелмәгән орлоҡтарҙы сәскәндәҡаты торонбаш тарала, был ауылхужалығынаҙур зыян килтерә.
И.Е.Дубовик
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 498
ЙОФАР (Desmana moschata), бөжәк ашаусылар отрядының йофарҙар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе. Европала таралған. Кәүҙә оҙонлоғо 18—21 см, ауырлығы 4,5 кг тиклем. Йөнө ҡуйы, йомшаҡ, арҡаһында ҡара көрән, ҡорһағында көмөш-һоро төҫтә, һыуланмай. Башы оҙонса, танауы оҙон, хәрәкәтсән “томшоҡ” рәүешендә. Күҙе бәләкәй, насар үҫешкән. Тышҡы ҡолағы юҡ, ишетеү ярыҡтары хәрәкәтсән тире ҡатлауы м‑н ҡаплана ала; муйыны ҡыҫҡа, аҙ хәрәкәтләнә. Аяҡ бармаҡтарының араларында йөҙөү ярылары бар, артҡы аяғы алғыһына ҡарағанда оҙонораҡ һәм көслөрәк. Ҡойроғо (22 см тиклем) тәңкәле, ян‑яҡтарынан яҫы, өҫкө ҡырында ҡуйы йөнлө киль бар. Моногам. Енси яҡтан 6 айҙа өлгөрә, йылына 1, һирәгерәк 2 тапҡыр 1‑ҙән алып 5‑кә тиклем яланғас һуҡыр бала тыуҙыра. 4 йылға тиклем йәшәй. Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Моллюскылар, бөжәктәр, селәүсендәр, ваҡ балыҡтар, тәлмәрйендәр, ш. уҡ һыу үҫемлектәре бүлбеләре һәм тамырһабаҡтары м‑н туҡлана. Һыубаҫар туғайлы һыу ятҡылыҡтарында, һыу аҫтында сығыу урыны булған өңдәрҙә йәшәй. 1934—36 йй. реакклиматизациялар өсөн ТАССР‑ҙан Башҡортостанға индерелә һәм Дүртөйлө һәм Бөрө р‑ндары терр‑яһында Ағиҙел й. һыубаҫар туғайына ебәрелә. 20 б. 90‑сы йй. һирәкләп Дүртөйлө һәм Илеш р‑ндарының һыубаҫар туғайлы һыу ятҡылыҡтарында осрай. Ҡиммәтле тиреле йәнлек. БР һәм РФ‑тың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Хәсәновтар – Өфөлә
Ошо
көндәрҙә Өфөлә “Имен бала саҡ һәм ғаилә ҡиммәттәрен нығытыу йылы”на
арналған күркәм тантана үтте. Байрам уңайы менән уҙғарылған концертта
районыбыҙҙан Хәсәновтарҙың ғаилә ансамбле ҙур уңыш менән сығыш яһаны.
Р.Хәсәнова байрам тәьҫораттары менән уртаҡлашты һәм: “Беҙҙе ошондай оло
тантанаға ебәргән район етәкселегенә, мәҙәниәт бүлегенә бик тә
рәхмәтлебеҙ”, – тип бар ансамбль исеменән йылы һүҙҙәрен еткерҙе.
Байрамға арнап
Сыңғыҙ мәктәбендә Республика көнө, “Имен
бала саҡ һәм ғаилә ҡиммәттәрен нығытыу йылы”на арналған саралар үткән.
Ата-әсәләрҙең ярҙамы менән балалар әҙерләгән йәрминкәлә бар ауыл халҡы
дәррәү ҡатнашҡан. Байрам матур концерт менән тамамланған.
Йыйылыш үтте
Кисә район китапханаһында “Атайсал”,
ағинәйҙәр клубы, ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйестәре ҡорға йыйылды. Йыйылышта
йәмғиәттәге кире күренештәр, өлгөлө ғаиләләр үрнәгендә йәштәрҙе
тәрбиәләү, үҙенсәлекле саралар планын раҫлау һ.б. мәсьәләләр ҡаралды.
Хәтер һәм Ҡәҙер кисәһе
19 октябрҙә 15.00 сәғәттә район
китапханаһында билдәле хирург, танылған врач Фирғәт Шаһиғәле улы
Хисмәтуллиндың Хәтер һәм Ҡәҙер кисәһе үтәсәк. Сара районыбыҙҙың
медицинаһына ҙур өлөш индергән врачтың тормош юлына бағышлана.
Ҡоштарҙы хәстәрләп
Йыл һайын районда “Тағараҡ” акцияһы үтә.
Сара ҡоштарҙы һалҡын ҡыштан һаҡлап ҡалыу өсөн ойошторола. 2-се
мәктәптең 5-се “а” класы уҡыусылары акцияға әҙерләнә лә башланы. Улар
ҡоштар өсөн кипкән үләндәрҙең орлоҡтарын йыйҙы.
Г. Иҫәнгилдина.
Взнос түләгеҙ!
Баймаҡ инвалидтар ойошмаһы ағзаларының
взнос түләүҙәре һорала. Беҙ дүшәмбе һәм кесе йома көндәрендә 10.00
сәғәттән 14.00 сәғәткә тиклем эшләйбеҙ. Адресыбыҙ – Баймаҡ ҡалаһы,
Пименов урамы, 81.
Инвалидтар ойошмаһы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 262
ФАРМАКОГНОЗИЯ (гр. phármakon — дарыу һәм gnósis — белем), дарыуҙар яһау өсөн үҫемлектәр һәм хайуандарҙан алынған дарыу сеймалын, уларҙың беренсел эшкәрткәндән һуңғы ҡайһы бер продукттарын (эфир майҙары, һөт һымаҡ һуттар, ыҫмалалар һ.б.) өйрәнгән фән. Сифат һәм һан анализы, сеймалды әҙерләү, һаҡлау һ.б. ысулдар эшләй. Ботаника, биоорганик химия, фармакология һ.б. м‑н бәйле. 20 б. 30‑сы йй. уртаһында БДМИ‑ла И.А.Лерман етәкс. (Л.М.Сольц, Я.А.Фиалков һ.б.) БАССР терр‑яһында үҫкән дарыу һәм витаминлы үҫемлектәр, ш. иҫ. еҫле һары үләне (Р.М.Сәйфуллина), европа тайтояғы (З.Я.Лагно, М.А.Әбделмәнов) һ.б. өйрәнелә. 50‑се йй. уртаһынан БДМИ‑ла Д.Н.Лазарева етәкс. һәм Е.В.Кучеров етәкс. Биология ин‑ты м‑н берлектә һаҫығүлән һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәрҙең (Х.М.Насиров), ш. иҫ. тилсә утының (Ф.С.Зарудий, С.Г.Кәримова), һары умырзаяның (С.С.Мәҡсүтова), һары мәтрүштең, андыҙҙың (Р.Н.Абдуллина), бесәй үләненең (Е.К.Алёхин һ.б.) биохимик составы һәм фармакол. үҙсәнлектәре тикшерелә, үҫемлек сығышлы препараттар эшләнә. Ботаника курсы м‑н фармакогнозия каф. Т.И.Плеханова етәкс. үҫемлек сығышлы дарыу препараттары булдырыу маҡсатында Башҡортостандың ҡырҙа үҫкән дарыу үҫемлектәренең ресурстары, химик составы һәм фармакол. үҙенсәлектәре тикшерелә. 90‑сы йй. алып иген люцернаһы экстрактының (Р.М.Кирәева, К.А.Лоҡманова), Licoctonum секцияһына ҡараған айыутабандың ҡайһы бер төрҙәренең (Н.И.Фёдоров һ.б.) фармакол. үҙенсәлектәре, БР‑ҙа үҫтерелгән ҡуйы ҡыҙыл эхинацеяның экологик физиол. өйрәнелә (Ғ.Ғ.Шәйҙуллина). Башҡортостан флораһынан гинекологияла (Н.В.Кудашкина), гастроэнтерологияла (К.А. Пупыкина), аллергологияла (Ю.Г. Афанасьева), кардиологияла (Э.Х. Ғәлиәхмәтова, С.Р.Хәсәнова) ҡулланыу өсөн дарыуҙар эшләнгән. 80‑се йй. Химия ин‑тында Г.А.Толстиков етәкс. терпендар һәм уларҙың сығарылмалары нигеҙендә үҫемлектәрҙән шешеүгә, сей яраға ҡаршы дарыу препараттары яһала (Л.Ә.Балтина, Ф.З.Ғәлин, Р.М.Кондратенко һ.б.). Нефтехимия һәм катализ ин‑тында 90‑сы йй. башынан дарыу препараттарын синтезлау маҡсатында һыйыртел заты үҫемлектәр төрөнөң химик составы өйрәнелә (В.Н.Одиноков), сәнскеле шайтан текәне компоненттары нигеҙендә стресҡа ҡаршы һәм иммунитетты көсәйтеүсе препараттар эшләнә (В.Р.Әхмәтова). Ботаника баҡса‑институтында (М.М.Ишморатова, Н.В.Старова һ.б.) һәм БДУ‑ла (Р.М.Бәширова, С.С.Хәйретдинов һ.б.) респ. терр‑яһында үҫкән дарыу үҫемлектәренең физиол. һәм химик составы тикшерелә. БДМУ‑ла Ботаника баҡса‑институты һәм Өфө урман хужалығы техникумы м‑н берлектә Башҡортостан флораһының һирәк, юғалып барған төрҙәренең, үҫтерелгән үткер хуш еҫле һәм эфир‑майлы үҫемлектәрҙең химик составы, биол. актив матдәләр барлығы тикшерелә.
Әҙәб.: К у ч е р о в Е.В., Л а з а р е в а Д.Н. Целебные растения и их применение. Уфа, 1993; Никитина Т.И., Н а с ы р о в Х.М. Фитология. Лекарственные растения в научной медицине. Уфа, 1993.
Н.В.Кудашкина
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 225
СИЛОС КУЛЬТУРАЛАРЫ, силос әҙерләү өсөн үҫтерелгән үҫемлектәр. С.к. кукуруз, судан үләне, сорго, көнбағыш, топинамбур, топинсолнечник, күп йыллыҡ һәм бер йыллыҡ үләндәрҙең ҡуҙаҡлы‑ҡыяҡлы ҡатышмалары, амарант һ.б. инә. Ҡатнаш силос өсөн картуф бүлбеләре, кишерҙең, ҡабаҡтың, ташҡабаҡтың мал аҙығы сорттары, үҫемлекселек ҡалдыҡтары, шәкәр һәм мал аҙығы сөгөлдөрөнөң һабаҡтары һ.б. ҡулланыла. Ғәмәлдә булған шәкәр миҡдары һәм уның мотлаҡ минимумы нисбәтенән сығып, еңел силосланған (шәкәр миҡдары күп; кукуруз, сорго, судан үләне, көнбағыш, ҡуҙаҡлы- ҡыяҡлы ҡатышмалар һ.б.; айырым һәм ҡатышмаларҙа силослайҙар); ауыр силосланған (шәкәр миҡдары аҙ; ҡандала үләне, кәрешкә, ҡыҙыл клевер, картуф һабағы; еңел силосланған үҫемлектәр м‑н ҡатышмала 1:1 нисбәтендә йәки меласса рәүешендә еңел эреүсән углеводтар м‑н байытып силослайҙар); силосланмаған (шәкәр миҡдары бик аҙ; әсе борсаҡ, торна борсағы, соя; 1:2 һәм унан артығыраҡ нисбәттә силослайҙар) үҫемлектәр айырыла. Башҡортостанда С.к. сәсеү майҙаны 81,9 мең га тәшкил итә (2008).
И.Ю.Кузнецов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 302
ПАДУРОВ (Подуров) Тимофей Иванович (яҡынса 1723 — 10.1.1775, Мәскәү), Ырымбур ҡ. казактарынан Уложенный комиссия депутаты. Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е.И.Пугачёв полковнигы. Казактарҙан. Комиссияға казактар өсөн хеҙмәт йөкләмәһен бөтөрөү, регуляр армия һалдатыныҡына тиң ҡаҙна аҙыҡ‑түлеге биреү, казактарға батша һарайы кешеләрен һатып алырға рөхсәт итеү һ.б. т‑да наказ тапшыра. Дворяндарҙың (ҡара: Дворянлыҡ) өҫтөнлөктәрен киңәйтеүгә һәм сауҙагәрҙәрҙең монополиялы сауҙа хоҡуғына ҡаршы сыҡҡан депутаттарға ҡушыла. 1773 й. сент. аҙ. казак отряды башында Пугачёвҡа ҡаршы барған хөкүмәт ғәскәрҙәре составына индерелә. 27 сент. пугачёвсылар Татищев ҡәлғәһенә һөжүм иткәндә баш күтәреүселәр яғына сыға. 1774 й. 1 апр. Ырымбур губернаһының Һаҡмар ҡаласығы янындағы алыштан һуң әсиргә алына. Ырымбурҙа, артабан Мәскәүҙә тикшереү аҫтында була. Язалап үлтерелә.
И.М.Васильев
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Бәшнәктәр
Бәшнәктәр (үҙ атамаһы — Becěnek, ғәр. Pačanāk, лат. Pacinac, иск.-слав. пєчєнѣзи, бор. грек. ΠatZιvάkoι) — боронғо төрки халыҡ йәки ҡәбиләләр берләшмәһе.
Бәшнәктәр төрки халыҡтарҙың күбеһенең, шул иҫәптән башҡорттарҙың, татарҙарҙың һәм башҡаларҙың, этномәҙәни үҫешенә йоғонто яһаған[1].
Йөкмәткеһе
Этноним[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урта быуат ғәрәп (Гардизи, Ибн Руста, Ибн Фаҙлан һ.б.) һәм Византия (Константин Багрянородныйҙың «Империя менән идара итеү тураһында» («Об управлении империей») әҫәрендә) авторҙары хеҙмәттәрендә, көнбайыш европа һәм боронғо урыҫ йылъяҙмаларында телгә алына[1].
Европа һәм грек сығанаҡтарында «пацинак» йәғни «пачинакит», ғәрәп — «беджнак» йәки «баджана» тип атала. С. А. Плетнёва фаразы буйынса, атамалары бәшнәк ҡәбиләләр берләшмәһенең гипотетик юлбашсыһы Бече (Beče) төрки исеменән барлыҡҡа килеүе мөмкин[2].
Шулай уҡ этноним bačanak (badža — «бажа; апаның йәки һеңленең ире; өлкән туған», рус. свояк) төрки һүҙенән килеп сығыуы мөмкин[3]. Н. А. Баскаков шундай уҡ үҙенсәлекте башҡорттарҙың этнонимында таба: badža («бажа») һәм oYur («уғыр/оғур ҡәбиләһе») — badž(a) (o)Yur > badžYar > badžYur (уғыр бажалары). Баскаков буйынса «төрк» этнонимы törxöm ~ türxem (кейәүҙәге ҡатындың ата-әсәләре һәм туғандары) монгол һүҙенән килеп сыҡҡан[4].
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бәшнәктәр ҡәбиләләр берләшмәһе VII—VIII быуаттарҙа Урта Азияла, Арал диңгеҙе буйы далаларында һәм Һырдаръя йылғаһының түбәнге ағымында формалашҡан тип фараз ителә. Бәлки башта уғыҙҙарҙың бер өлөшөн тәшкил иткән. Византия императоры Константин Багрянородныйҙың «Империя менән идара итеү тураһында» («Об управлении империей») әҫәрендә бәшнәктәрҙең бер өлөшөнөң атамаһы ҡаңғар булған тигән мәғлүмәттәр бар[5]. Й. Маркварт «ҡаңғар» этнонимын Һырдаръяның түбәнге ағымының Ҡанғ атамаһы менән Орхон-Йәнәсәй төрки руник яҙмаларындағы «кенгерес» этнонимына тап килтерә. В. В. Бартольд һәм А. М. Щербак тарафынан хупланған Маркварт гипотезаһы буйынса бәшнәктәр иң башта Һырдаръяның түбәнге ағымында һәм Арал диңгеҙенән төньяҡтараҡ урынлашҡан территорияларҙа йәшәгән тип әйтергә мөмкин. С. Г. Кляшторный «Ҡанғ йылғаһын» Һырдаръяның урта ағымындағы оазистарҙың ерҙәренә тап килтерә, был ерҙәр ярым күсмә уғыҙ һәм бәшнәк протектораты аҫтында булған. Кляшторный күҙәтеүе буйынса, VIII быуат башында уҡ бәшнәк ҡәбиләләре (кенгерестар/ҡаңғарҙар) айырым халыҡ булараҡ оазистарҙың ултыраҡ халҡы менән сәйәси конфедерацияға ингән[3].
IX быуатта бәшнәктәрҙе Арал буйынан уғыҙҙар ҡыҫырыҡлап сығара, һәм уларҙың төп өлөшө Волга һәм Дон йылғаларының аръяғына, Киев Русе сиктәренә күсенә, ҡалғандары Яйыҡ йылғаһының урта, Илек йылғаһының түбәнге ағымында, Һамар йылғаһы бассейнында урынлаша[1]. Үҙ сиратында бәшнәктәр мадъяр (венгр) күсмә ҡәбиләләрен көнбайышҡа китергә мәжбүр итә[3].
Уғыҙ һәм хазарҙарҙан еңелеүҙәренә ҡарамаҫтан, бәшнәк ҡәбиләләре Хазар ҡағанаты контролдә тотҡан далаларҙа урынлаша, хазар торамаларҙың бер өлөшө емерелә. IX быуаттың 2-се яртыһында Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйына киләләр (бының тураһында 889 йылға ҡараған Регинон Прюмдың латин хроникаһы хәбәр итә), һәм 990 йылдарҙа был ерҙәрҙән мадъярҙарҙы тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығаралар[3]. Яҡынса 882 йылда бәшнәк ҡәбиләләре Ҡырымға килеп етә[6].
IX һәм X быуат араһында Түбәнге Дунай буйында урынлаша. X быуатта бәшнәктәр Волга һәм Дунайҙың түбәнге ағымы араһында йәшәй. Был территорияла күбеһенсә Көнсығыш Европала геосәйәси юҫыҡты билдәләүсе ҙур этносәйәси берлек ойошҡан (ул урыҫ историографияһында «Печенегия» атамаһын ала). Берлек 2 ҙур берләшмәгә бүленгән, улар араһында сик Днепр йылғаһы буйлап үткән. Бәшнәктәрҙең көнсығыш (һул яҡ яр буйы) берләшмәһе Херсонес (Ҡырым) һәм Хазар ҡағанаты менән, ә көнбайыш берләшмәһе — Беренсе Болгар батшалығы һәм Византия менән бәйләнеш тотҡан. Был осорҙа бәшнәктәр фактик рәүештә «варягтарҙан гректарға» юлының иң ҡатмарлы участогын — Днепрҙың түбәнге ағымын һәм Днепр тупһаларын контролдә тота[3].
Бәшнәк хәрби контингенттары ялланма ғәскәр булараҡ күп тапҡыр Византия императорҙары тарафынан Беренсе Болгар батшалығы һәм Боронғо Рус дәүләтенә, шулай уҡ Боронғо Рус дәүләте хакимдары тарафынан Византияға һәм Беренсе Болгар батшалығына ҡаршы көрәшкә йәлеп ителә. Бәшнәктәрҙең бер өлөшө Хазар ҡағанатына буйһона, йәнә бер төркөмө Волга аръяғына күсенә, бында уларҙың булыуын X быуатта ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн Фаҙлан билдәләп үтә[3].
Урта быуат авторҙарының барыһы тиерлек, X—XI быуаттарҙа бәшнәк этносәйәси берләшмәһенең сәйәси ҡоролошо ҡатмарлы булыуы тураһында билдәләп үтә. Константин VII Багрянородный буйынса, бәшнәктәр үҙ башлыҡтары булған 8 фемаға бүленгән, ә һәр бер фема — биш кесерәк берләшмәнән (кландарҙан йәки ырыуҙарҙан) торған. «Империя менән идара итеү тураһында» («Об управлении империей») әҫәренең мәғлүмәттәренә ярашлы, бәшнәктәрҙә власть бер нәҫелдең вәкилдәре ҡулында булған һәм ике туған ҡустыһана күскән (дөйөм төрки йолаһы буйынса, власть атаһынан улына күсмәгән, ә нәҫелдә хакимдан һуң өлкәнерәк булған ир-егеткә бирелгән, күренеүенсә, был осраҡта византия ҡарашы буйынса үҙгәртеп күрһәтелгән). Сығанаҡтар бәшнәктәрҙә «халыҡ йыйылышы» йәғни «аристократия шураһы» булыуын, һәм шулай уҡ юлбашсы-хандарҙың һәм «аҡһаҡалдар»ҙың власы үҫеүен билдәләй. Шулай итеп «Бәшнәк иле» (рус. «Печенегия») ҡәбиләләр конфедерацияһы булып торған, ул империяға тиклем үҫергә мөмкин булған, әммә яйлап һуғыштарҙа юҡ ителгән[3].
Бәшнәк ҡәбиләләре күп тапҡыр боронғо урыҫ йылъяҙмаһында теркәлә, ундағы бәшнәктәр хаҡында тәүге хәбәрҙәр шартлы рәүештә 915 йыл менән билдәләнә — был ваҡытта бәшнәктәр Киев кенәзе Игорь менән солох килешеүен төҙөй. 920 йылда Киев кенәзе Игорь бәшнәктәр менән һуғыша, ә 944 уларҙы Византияға походға барыу өсөн яллай. 968 йылда бәшнәк ҡәбиләләре Киевты ҡамауға ала. «Повесть временных лет» әҫәрендә боронғо рус воеводаһы Претич һәм бәшнәк кенәзе араһында һөйләшеүҙәр һүрәтләнә. 972 йылдың яҙында бәшнәк ханы Куря византияларҙың ҡотортоуы буйынса кенәз Святослав Игоревичты үлтерә; риүәйәт буйынса кенәздең баш һөйәгенән хан өсөн һауыт эшләнә. Киев кенәзе Владимир Святославич хакимлығы осоронда бәшнәктәр күп тапҡыр Боронғо Рус дәүләтенә һөжүм итә. Уларҙан һаҡланыу өсөн киев кенәзе Боронғо Рус дәүләтенең көньяҡ сиктәрендә оборона һыҙыҡтарын («бе бо рать отъ печенегъ») төҙөүҙе ойоштора. Улар Десна, Остёр, Трубеж, Сула, Стугна йылғалары буйҙарында төҙөлә. Бәшнәктәр менән бер туҡтауһыҙ һуғыштар боронғо урыҫ эпик традицияларында һаҡланған, улар йылъяҙмасылар өсөн сығанаҡ булған. Бәшнәктәр Ярослав Владимирович Мудрыйға ҡаршы Святополк Окаянный яғында, Владимир Святославичтың улдары араһындағы һуғыштарҙа ҡатнашҡан. 1036 йылда киев кенәзе Ярослав Мудрый бәшнәктәрҙе тар-мар итә, бынан һуң уларҙың төп өлөшө, ҡыпсаҡтарҙың ҡыҫырыҡлауы һөҙөмтәһендә Византия һәм Венгрия сиктәренә күсенә[3].
XI быуатта бәшнәктәр Византия империяһына даими рәүештә ҡурҡыныс менән янай, 1040 йылдар аҙағында Тирах хан етәкселегендә Дунайҙы боҙ аша үтә, әммә византиялар уларҙың һөжүмен кире ҡағыуға ирешә. Шул уҡ ваҡытта бынан иртәрәк Тирах хандың көндәше Кеген византия императорына хеҙмәткә күсә, бәшнәктәрҙең бер өлөшө Болгария территорияһында урынлаша. Император Алексей I Комнин бәшнәктәр менән алты йыл дауамында барған һуғыштан һуң, 1091 йылда уларҙы еңеүгә өлгәшә. Уның уңышын император Иоанн II Комнин нығыта, ул 1122 йылдағы алышта бәшнәктәрҙе тар-мар иткән[3].
XI быуат уртаһында бәшнәктәр күмәк рәүештә Венгрияға күсә (уларҙың Венгрияға тәүге тапҡыр үтеп инеүе X быуатҡа ҡарай). Бәшнәк ҡәбиләләренең Венгрияға яуы һәм миграцияһы XII быуаттың 1-се сирегенә тиклем дауам итә. Мадъяр сығанаҡтарында «хеҙмәт итеүсе» бәшнәктәр XIII быуаттың 2-се яртыһына ҡәҙәр осрай[3].
Бәшнәктәрҙең бөр өлөшө ҡарабүректәр (рус. черные клобуки) составына инеп, XI быуаттың 2-се яртыһынан киев кенәздәренең федераттары булып китә. 1116 йылда Дон йылғаһы буйында бәшнәк һәм торктар менән ҡыпсаҡтар араһында алыш була, бында һуңғылары еңеү яулай. Бәшнәктәр урыҫ йылъяҙмаларында һуңғы тапҡыр 1169 йылда ҡара бүректәр составында телгә алына. XVI быуатҡа ҡараған урыҫ йылъяҙмаларындағы 867 йылда Аскольд һәм Дирҙең бәшнәктәрҙе ҡыйратыуы, бәшнәк кенәздәрен суҡындырыу, урыҫ баһадирҙарының бәшнәктәрҙе еңеүе һәм бәшнәк кенәздәре менән төрлө килешеүҙәр төҙөү тураһындағы мәғлүмәттәр дөрөҫлөккә тап килмәй һәм урта быуат әҙәби ижадының емеше булып тора[3].
XIII быуат аҙағына ҡарай бәшнәктәр тураһында мәғлүмәттәр сығанаҡтарҙан юҡ була[3].
Мәҙәниәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Телдәре тураһында мәғлүмәттәр аҙ. Бәлки бәшнәк теле бер нисә боронғо төрки руник яҙма ҡомартҡыларында теркәлгәндер. Византия һәм башҡа яҙма сығанаҡтар буйынса бер нисә тиҫтә бәшнәк һүҙҙәре (башлыса шәхси исемдәр, топонимдар, этонимдар) һаҡланған. Н. А. Баскаков фекеренсә, бәшнәк теле төрки тел төркөмөнөң уғыҙ төркөмсәһенә ҡараған, шулай ҙа уның төрки телдәре классификцияһындағы урыны аныҡ билдәле түгел. «Повесть временных лет» буйынса бәшнәктәрҙең теле Киев халҡына X быуаттан билдәле булған[3].
Бәшнәктәрҙең хужалыҡ итеү нигеҙендә күсмә малсылыҡ ятҡан[1].
Сығанаҡтарҙа бәшнәктәрҙең артабанғы йолалары теркәлгән: һаҡалды ҡырыу, ҡыҫҡартылған еңһеҙ кейем кейеү, мәйеттәрҙе яғыу (был йола тик яҙма сығанаҡтарҙа теркәлә һәм архелогик яҡтан раҫланмай), шәхси даландың контагиоз күсеүенә ышаныу, бәлки — ритуаль каннибализм. Археологик мәғлүмәттәр буйынса, бәшнәктәр мәйеттәрҙе йылҡы менән, йыш ҡына — ҡорал (ян, уҡ, ҡылыс) һәм биҙәүестәр менән бергә ерләгәндәр. Бәшнәк зыяраттары шул уҡ дәүерҙәге башҡа күсмә зыяраттарҙан ерләү йолаһы менән бер үк тиерлек, улар башлыса хронологик һәм территориаль яҡтан айырыла. Ҡәберҙәр өҫтөнә йә бәләкәй ҡурғандар өйөлгән, йә иртәрәк ваҡыттағы өйөлмәләргә өҫтәлмә ерләнеү урыны яһалған. Мәйеттәр ябай ҡәбер соҡорҙарына баштары менән көнбайышҡа ҡаратып ерләнгән. Йыш ҡына ҡәбер соҡоронда ағас камера йәки ҡумта эшләнгән. 1108 йылда немец миссионеры Бруно Кверфуртский бәшнәктәргә уларҙы христиан диненә суҡындырыу маҡсатында барған, әммә уның инициативаһы уңышһыҙ тамамлана. Шәреҡ авторҙары бәшнәктәр араһында ислам дине таралыуы хаҡында хәбәр итә, шулай уҡ уларға манихейлыҡ дине миссионерҙары барған[3].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Иванов В. А. Бәшнәктәр // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- ↑ Плетнёва С. А. Печенеги // Исчезнувшие народы: Сборник статей (по материалам журнала «Природа») / Сост. канд. филос. наук С. С. Неретина; Под ред. д-ра ист. наук П. И. Пучкова; Худож. оформл. Е. Л. Гольдина. — М.: Наука, 1988. — С. 35—46. — 176 с. — 25 000 экз. — ISBN 5-02-023568-7
- ↑ 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 Щавелёв Печенеги // Большая российская энциклопедия. Т. 26: Перу — Полуприцеп — М.: «Большая Российская энциклопедия», 2014. — 768 б. — ISBN 978-5-85270-363-7.
- ↑ Баскаков Н. А. О происхождении этнонима башкир // Сборник «Этническая ономастика». Академия наук СССР. Институт этнографии имени Н. Миклухо-Маклая. — М.: Наука, 1984.
- ↑ Константин Багрянородный. О народе пачинакитов // Об управлении империей / Под ред. Г. Г. Литаврина, А. П. Новосельцева — 2-е изд. — М.: Наука, 1991. — Б. 156—157. — ISBN 5-02-008637-1.
- ↑ Андреев А. Р. Печенеги в Крыму. Тмутараканское княжество. Княжество Феодоро. Половцы в Крыму // История Крыма — М.: Белый волк, 2002.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гарустович Г. Н., Иванов В. А. Огузы и печенеги в Евразийских степях / Под ред. Л. Н. Скальдина. — Уфа: Гилем, 2001. — 212 с. — ISBN 5-7501-0233-5.
- История башкирского народа: в 7 т. / гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН — Уфа: Гилем, 2012. — Т. II. — 400 б. — ISBN 978-5-91608-100-8.
- Мавродина Р. М. Киевская Русь и кочевники (печенеги, торки, половцы): Историографический очерк / Отв. ред. В. М. Панеях. Ленингр. отд-ние Института истории СССР АН СССР. — Л.: Наука, 1983. — 88 с. — 12 500 экз. (обл.)
- Мажитов Н. А., Султанова А. Н. История Башкортостана. Древность. Средневековье — Уфа, 2009.
- Печенеги (Антология) / Ред. В. Кукушкин. — М.: Ломоносовъ, 2013. — 192 с. — (История. География. Этнография). — ISBN 978-5-91678-089-5.
- Плетнёва С. А. Печенеги // Исчезнувшие народы: Сборник статей (по материалам журнала «Природа») / Сост. канд. филос. наук С. С. Неретина; Под ред. д-ра ист. наук П. И. Пучкова; Худож. оформл. Е. Л. Гольдина. — М.: Наука, 1988. — С. 35—46. — 176 с. — 25 000 экз. — ISBN 5-02-023568-7. (обл.)
- Плетнева С. А. Печенеги, торки, половцы // Степи Евразии в эпоху Средневековья. — М., 1981.
- Pritsak O. The Pečenegs: a case of social and economic transformation // Archivum Eurasiae medii aevi. Lisse, 1975.
- Расовский Д. А. Половцы. Черные клобуки: печенеги, торки и берендеи на Руси и в Венгрии (работы разных лет). — М., 2012.
- Щербак А. М. Печенежский язык // Языки мира. Тюркские языки. — М., 1997.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Иванов В. А. Бәшнәктәр // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Уҙаҡ-Туҙаҡ — балабәшнәк ярсығы // Башҡорт халыҡ әкиәттәре. 2007—2014.


text:
- Подробности
- Просмотров: 369
НЕМАТОДАЛАР, й о м р о с е л ә ү с е н д ә р (Nematoda), беренсел ҡыуышлы селәүсендәр класы. 10 меңдән ашыу төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. Үҫемлек һәм хайуандарҙың паразиттары (аскаридалар, ҡамсығорттар, ҡыл селәүсендәр һ.б.), ҡайһы берҙәре тупраҡта, һыу ятҡылыҡтары төбөндә йәшәй. БР‑ҙа 350‑нән ашыу төрө асыҡланған. Кәүҙәһе оҙонса, сегменттарға бүленмәгән, орсоҡ йәки еп рәүешле, арҡыры киҫелешендә йомро; ҡаты кутикула м‑н ҡапланған, уның аҫтында гиподерма урынлашҡан. Ирекле йәшәүсе Н. ваҡ (оҙонлоғо 0,08—50 мм), паразит Н. ғәҙәттә ҙур түгел, ҡайһы берҙә 1 м (инә Dioctophyme renale), 8,4 м (Placentonema gigantica) тиклем етә. Аш һеңдереү юлы тура көпшә һымаҡ. Һулыш алыу һәм ҡан тамырҙары системалары юҡ. Бүлеп сығарыу ағзаһы — экскретор каналдар м‑н бәйләнгән муйын биҙе. Айырым енесле. Йомортҡа һала, һирәгерәк тере бала тыуҙыра. Ҡайһы бер Н. төрҙәренең үҫеше өсөн ваҡытлы эйәләр булыуы мотлаҡ. Ирекле йәшәүсе Н. бактериялар, ылымыҡтар, детрит м‑н туҡлана, тупраҡта һәм һыу ятҡылыҡтары грунтында органик матдәләрҙе деструкциялауҙа ҡатнаша. Паразиттары кеше (аскаридоз, трихинеллёз, энтеробиоз һ.б.), хайуан (амидостомоз, гемонхоз, телязиоз һ.б.), үҫемлек (ҡыяҡлылар, картуф, һуғандың һабаҡ нематодаһы, сөгөлдөр нематодаһы һ.б.) ауырыуҙарын тыуҙыра.
М.Ғ.Баянов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Зилә һәм Хәсән Усмановтарҙан Яңы йыл табыныЭстрадабыҙҙағы һоҡланғыс парҙарҙың береһе, моңло тауышы, ихласлығы менән тамашасыларҙы әсир иткән сәхнә йондоҙҙары бөгөн Яңы йыл табынына Көнсығыш халыҡтарына хас булған тәғәмдәр әҙерләп күрһәтте. Японса ролл 1 стакан йомро бөртөклө дөгө...
«Ҡыҙыл бәрхәт»«Ҡыҙыл бәрхәт» – тәме менән күптәрҙең күңелен яулаған, баҙыҡ төҫө күҙҙе ҡамаштырған, байрамдарҙа өҫтәлде биҙәгән торт ул. Бөгөн бөтә донъя хужабикәләре уны яратып бешерә. Был тортты беҙгә Өфө районы Шамонин ауылында йәшәүсе Гөлшат ДӘҮЛӘТШИНА...
Алһыу Бәхтиеванан татлы тәғәмБашҡортостандың атҡаҙанған артисткаһы Алһыу Бәхтиева театрҙа тыуҙырған образдары, моңло тауышы менән тамашасыларҙы әсир итә. Сая, уңған, булдыҡлы, ҡар өҫтөндә ҡаҙан ҡайнатыр егәрле хужабикә лә ул үҙе!...
Ҡышҡылыҡҡа йәшелсә-емештән һыйЙәйҙең бер көнө ҡышты туйҙыра, тиҙәр. Емерелеп уңған мул уңышыбыҙҙы ҡышҡылыҡҡа әҙерләп ҡуйһаҡ, һалҡын, буранлы көндәрҙә банкаларҙа һаҡланған тәмлекәстәрҙе асып ҡыуанырбыҙ. Һарымһаҡтың файҙаһын барыбыҙ ҙа беләбеҙ. Тик йыш ҡына уның һабағын алып...
«ТЕЛЕКАФЕ»ҒА РӘХИМ ИТЕГЕҘ!!!Өфөнөң Дан бульварында урынлашҡан «ТЕЛЕКАФЕ» инде биш йыл дауамында уңышлы эшләп, ҡала халҡының ғына түгел, райондарҙан килгән, сит төбәктәрҙән ҡайтҡан яҡташтарыбыҙҙың да хөрмәтен һәм рәхмәтен яулап өлгөргән. Кафе үҙ ҡунаҡтарын телде йоторлоҡ ҡамыр...
Оҫта ашнаҡсы ла икән үҙе!Олоһо ла, кесеһе лә яратып тыңлаған Бибисара Азаматова – торғаны менән аш-һыу оҫтаһы. Йырсының һөнәре буйынса һыра ҡайнатыу инженер-технологы икәнен күптәр белмәйҙер ҙә әле. Ғүмеренең байтаҡ йылдарын уға һыра заводын етәкләргә, ресторан директоры ла...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
- Подробности
- Просмотров: 399
ЙҮКӘЛЕКҮЛ ТОРАМАҺЫ, бронза быуаты — иртә тимер быуат археологик ҡомартҡыһы. Б.э.т. 12—6 бб. ҡарай. Ҡыйғы р‑ны Йүкәлекүл а. төньяҡ‑көнбайышҡа табан 2 км алыҫлыҡта Әй й. уң ярындағы ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. 1967 й. Ю.А.Морозов тарафынан асыла, 1970 й. В.С.Стоколос, 1978 й., 1985 й. В.С.Горбунов һәм М.Ф.Обыдённов өйрәнә. Майҙаны яҡынса 5000 м2, 1644 м2 асылған. Тура мөйөшлө бағана конструкциялы (10—11,4×7,5 м), 2 ишекле, көл ҡалдыҡтары, асыҡ усаҡтар, хужалыҡ соҡорҙары булған 7 торлаҡ табылған. Керамика Черкаскүл мәҙәниәте (муйыны тышҡа ҡарай бөгөлгән, һырлы штамп м‑н биҙәлгән көршәк рәүешендәге һауыттар), Межа мәҙәниәте (һырлы һәм тешле штамп баҫып төшөрөлгән ҡыя һыҙыҡтар, һырҙар, кәкерсәктәр м‑н биҙәлгән көршәк рәүешендәге һауыттар) һауыттарынан ғибәрәт. Өҫкө ҡатламдарҙа Горохов мәҙәниәте һауыт‑һабаһы ватыҡтары осрай (тальк ҡушып яһалған, шыма штамп баҫып төшөрөлгән ҡыя һыҙыҡтар м‑н биҙәлгән). Торамала бронза (бысаҡтар, хәнйәр, ураҡ, беҙҙәр, сулпылар, уҡ башаҡтары), тимер (энә, тәпке, бысаҡ), таш (төйгөстәр, балталар, ышҡыу плиталары, ҡайраҡтар, һандалдар, орсоҡбаштар, ҡойоу формалары, ҡорбанлыҡтар, кеше һыны), һөйәк (тишкестәр, арҡыры балта, бәләкәй көрәк, уҡ башаҡтары, һөңгө остары, ауыҙлыҡ, таралғы), балсыҡ (орсоҡбаш, тигелдәр, сүместәр, металл иретеү табаҡтары) әйберҙәр, ш. уҡ хайуан һәм балыҡ һөйәктәре табылған. Халҡы балыҡсылыҡ, малсылыҡ һәм металл эшкәртеү м‑н шөғөлләнгән. Ҡомартҡы материалдары БДУ фондында һаҡлана.
Әҙәб.: Обыдённов М.Ф. Древние памятники Северо‑Восточной Башкирии. Уфа, 1991.
Р.Б.Исмәғилев
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Иран телдәре
Иран телдәре арий тармағының һинд-европа ғаиләһенә инеүсе тергеҙелгән боронғо иран теленә барып тоташҡан телдәр төркөмө. Иран телеЯҡын Көнсығышта, Урта Азияла, Төньяҡ Америкала, Европа илдәрендә, Пакистанда һәм Кавказдағы иран халыҡтары араһында таралған, уларҙың һаны әлеге ваҡытта яҡынса 200 миллион кеше иҫәпләнә. Ethnologue белешмә китабына дөйөм алғанда 87 иран теле ингән[1]. Әммә күп кенә идиомаларҙың тел статусы/диалект билдәләмәһе асыҡланмағанлыҡтан уларҙың һанын теүәл иҫәпләү мөмкин түгел[2]. Һан буйынса иң күбе фарсы телендә (яҡынса 90 миллион, шул иҫәптә тажик һәм дари), пашто (яҡынса 43 миллион), ҡурд телендә (30 миллион тирәһе) һәм белудж телендә (10 миллион) һөйләшә. «Кесе» иран телендә һөйләшеүселәр күпселеге бер нисә меңләп иҫәпләнә.
Йөкмәткеһе
Терминология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Иран телдәре» термины көнбайыш фәнендә XIX быуат уртаһында Иран менән генетик бәйле һәм фарсы теленә оҡшашыраҡ телдәр төркөмөн билдәләү өсөн барлыҡҡа килә[3]
Әлегә тиклем йыш ҡына «фарсы» һәм «иран» төшөнсәләрен бутайҙар. «Иран теле» тигәндә Иранда өҫтөнлөк иткән фарсы теле түгел, ә күп һанлы телдәр ингән (шул иҫәптә фарсы теле лә) иран төркөмөндәге бер генә телде күҙ уңында тотабыҙ. Бынан тыш һәр иран теле фарсы теленә оҡшаған тип уйларға ярамай. Уларҙың яҡынлығын тарихи тел ғилемен сағыштырыу һөҙөмтәһендә генә күрергә мөмкин.
Сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иран телдәре документаль теркәлмәгән боронғо иран теленең вариҫы тип иҫәпләнә. Беҙҙең дәүергә тиклем II меңенсе йылдарҙағы боронғо иран теле үҙ сиратында беҙҙең дәүергә тиклем III мең йыллыҡ аҙағында — II мең йыллыҡ башында Урта Азия территорияһындағы һинд-арий өсөн уртаҡ булған боронғо арийҙан бүленеп сыҡҡан[4]. Сағыштырмаса, протоиранлылар Урта Азияның көньяғында бронза быуат мәҙәниәте ареалында йәшәгән[5].
Тарих һәм классификация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иран телдәренең теркәлгән тарихы 3 мең йыл тирәһе тәшкил итә. Йола булараҡ уларҙы өс осорға бүләләр: боронғо, урта һәм яңы.
Боронғо иран телдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беҙҙең эраға тиклем IV—III быуаттар тип билдәләнгән боронғо иран дәүерендә иран телендә һөйләшеүсе халыҡ көньяҡ-көнбайыштағы Загростан алып көнбайыш Ҡытайға, төньяҡ-көнсығыштағы Алтайға тиклем, төньяҡ-көнбайыштан Төньяҡ Ҡара диңгеҙ алдынан көньяҡ-көнсығыштағы Гиндукушҡа тиклем йәйрәп йәшәгән. Бындай тарҡаулыҡ боронғо иран берҙәмлеген тарҡата һәм айырым иран телдәре барлыҡҡа килеүгә булышлыҡ итә.
Ике иран теле булыуы билдәле:
- боронғо фарсы теле — беҙҙең эраға тиклем VI—IV быуаттарҙа теркәлгән Ахеминид батшаларының монументаль яҙмалары теле, көньяҡ-көнбайыш төркөмсәһен башлаусы;
- авеста теле — зороастрияларҙың изге китабы Авеста яҙылған тел. Яҡынса беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡҡа ҡарай[6]
Шулай уҡ беҙгә башҡа телдәге яҙмаларҙан килеп еткән боронғо иран телдәренең тағы ла ике төрө булыуы билдәле:
- мидий теле — Мидияның өлөшләтә тергеҙелгән теле, сағыштырмаса төньяҡ -көнбайыш төркөмсәһен башлаусы тел.
- скиф теле — скифтарҙың беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта Кавказ һәм Төньяҡ Ҡара диңгеҙ алды ерҙәренә Урта Азия далалары аша үтеп ингән скифтарҙың «көнсығыш һыҙаттарын» күрһәтеүсе тел, башлыса грек һәм аккад сығанаҡтарынан билдәле.
Урта иран телдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урта иран дәүере беҙҙең эраға тиклем IV — беҙҙең эраның IX быуаттары менән билдәләнә. Бындай хронология шартлы һәм ул фарсы мәғлүмәттәренә таяна, ә бына хорезм «боронғо иран» теле XIV быуатҡа тиклем йәшәгән, тик уның беҙҙең көнгә килеп еткән яңы иран вариҫтары ҡалмаған.
Был дәүерҙә иран телдәре көнбайыш һәм көнсығыш зоналарға аныҡ бүленә башлай (Парфия менән Бактрия араһындағы һыҙат), «көньяҡ» менән «төньяҡ» зоналар араһында айырма ныҡ күренә башлай. Урта иран теленең 6 ҡомартҡыһы һаҡланып ҡалған. Шулай уҡ урта иран диаклекттары буйынса атамалар, бер аҙ яҙмалар йәки ономастик мәғлүмәттәр осрай.
Көньяҡ-көнбайыш
- урта фарсы теле — бай әҙәбиәте булған Сәсәни Иран теле (III—VII быуаттар), башлыса зороастрий; тәүге яҙмалар беҙҙең эраға тиклем II быуатҡа ҡараған Фарса батшалары тәңкәләрендә осрай, һуңғы оригиналь әҫәрҙәр беҙҙең эраның IX—X быуаттарына ҡарай.
Төньяҡ-көнбайыш
- парфян теле — Парфия (хәҙ. Хорасан) теле, айырмалығын күрһәтеү мидийҙан айырмалы рәүештә төньяҡ-көнбайыш зонаның көнсығышын таныта; Аршакид дәүләте теле; беҙҙең эраға тиклем I быуатта башланған яҙмалары һаҡланған; яҡынса V быуатта уны урта фарсы теле ҡыҫырыҡлап сығара.
Көньяҡ-көнсығыш
- бактрия теле — Кушан һәм эфталиттар теле, яҙмалар беҙҙең эраның I быуатынан алып грекса яҙылған; IX—X быуаттарҙа яңы фарсы тарафынан ҡыҫырыҡлана.
- сак теле — Таримский бассейны теле, тәү сиратта хотан теле, беҙҙең эраның I мең йыллығына ҡараған будда һәйкәлдәре күп, шулай уҡ яҡын торған тумшукосак телендә һәйкәлдәр, кашгар телендә мәғлүмәттәр бар; төрки уйғыр теле ҡыҫырыҡлап сығарған.
Төньяҡ-көнсығыш
- согдий теле — һаҡланып ҡалған бай әҙәбиәтле Согд һәм Үҙәк Азияның согд колонистары теле,XI быуатҡа тиклем йәшәгән; ҡыҫырыҡлап яңы фарсы һәм төрки телдәр алыштыра; вариҫы — ягноб теле
- хорезм теле — Хорезм теле, XIII—XIV быуаттарҙа төрки телдәре ҡыҫырыҡлап сығара.
- сармат теле — сармат ҡәбиләләре диалекттары йыйылмаһы; глосс һәм ономастика буйынса билдәле; иң оҙаҡ һаҡланғаны алан теле — XIII быуатҡа тиклем.
Юэчжи диалекттарын классификациялау өсөн уның иран теллеген иҫбатлаусы һүҙҙәр ҡытай хроникаһында етерлек түгел[7]
Яңы иран теле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яңы иран осоро шартлы рәүештә Иранды ғәрәптәр баҫып алыуынан башлана.
Был мәлдә беренсе урынға яңы фарсы теле сыға, ул Хузестандан алып Фирғәнә үҙәненә тиклем араны биләй һәм эре иран телдәрен, диалекттарҙы ҡыҫырыҡлай башлай. Был мәлдә айырыуса ғәрәп теле, йәғни ислам теле өҫтөнлөк итә.
Фарсы булмаған иран телдәре/диалекттары Оло Ирандың ситтәге райондарында һаҡланған, иң элек тауҙарҙа (Памир, Гиндукуш, Загрос, Сөләймән тауҙары), йәки тауҙар араһында (Каспий буйы төбәге, Әзербайжан), йәки сүллектәр һәм сүлгә терәлгән ерҙәрҙә. Шул уҡ мәлдә ҡайһы бер телдәр экспансияға артыҡ бирешмәй (ҡурд телдәре, пашто, белудж теле).
Шулай уҡ иран телдәре, шул иҫәптән яңы фарсы ла төрки телдәр яғынан баҫмаҡлана. Айырыуса иран донъяһының дала өлөшө ҡырҡа үҙгәрештәр кисерә. Бындағы алан теле тулыһынса ҡыҫырыҡлана. Алан теленең вариҫы — осетин теле — Кавказ тауҙарында һаҡланған. Иран телдәре бигерәк тә (ҡайһы бер райондарҙа — тулыһынса) Урта Азия һәм Әзербайжанда ҡыҫыла.
Яңы иран телдәрен классификациялау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көньяҡ-көнбайыш
- яңы фарсы теле (фарсы, дари), X—XVI/XVII быуаттарҙың классик осоро, шулай уҡ архаик зороастрийҙың пазенд төрө булараҡ та билдәле. Әлеге ваҡытта оҡшаш фарсы-тажик диалекттарын һәм 3 әҙәби нормаларҙы континуумға берләштерә:
- Ошо уҡ континуумға хазар һәм чар-аймаҡ фарсы-тажиктарҙан ныҡ айырылып торған диалекттар ҙа инә.
- тат теле
- лур-бәхтийәр теле
- лур теле
- бәхтийәр теле
- Фарс диалекты
- Лара диалекты
- курдшули
- кумзар
Төньяҡ-көнбайыш теле
- курд теле
- курманджи
- соран
- фейли
- лак
- дейлемит теле
- гуран (авроманлы)
- зазак (димле)
- каспий яны теле
- гилян теле
- мазендеран теле
- велатру
- шамерзади
- гүнешли † — төрөк теле меән ҡыҫырыҡланған Әзербайжан теле, локаль вариҫтары:
- талыш теле
- тат
- килит теле †
- Семнан телдәре — төрлө сығышлы локаль диалекттар:
- семнан теле
- сангесар теле
- Семнан һыҙаты теле
- үҙәк иран төркөмсәһе
- дүҙәк иран диалекты
- сивенди
- таджриш †
- «көнсығыш» зона
- белудж теле
- ормури
- парачи
Көньяҡ-көнсығыш
- афған
- пушту (пашто) (афған)
- ванеци
- памир телдәре — негенетическое объединение с ареальными связями
- вахан теле
- мунджан теле (һәм йидга) — бактрий теленә яҡыныраҡ
- саргулям теле † — үле тел, мунджан теленә яҡын
- көньяҡ памир төркөмсәһе
- ишкашим теле
- санглич теле
- зебак теле †
- төньяҡ памир төркөмсәһе
- язгулям теле
- вандж теле †
- шугнан-рушан
- шугнан теле
- рушан теле
- бартанг теле
- хуф теле
- рошорв теле
- сарыколь теле
Төньяҡ-көнсығыш
- ягноб теле (согди диалекты вариҫы)
- Скиф-сармат телдәре † (сармат диалекты вариҫы) һәм уның вариҫтары
- осетин теле (ирон һәм дигор диалекты)
- яс теле †
Ареаль бәйләнеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иран телдәре көньяҡ-көнбайышта мосолман мәҙәниәте теле булараҡ йоғонтоһо ҙур булған ғәрәп теле менән сиктәш.
Төньяҡ-көнбайышта, төньяҡта һәм төньяҡ-көнсығышта иран телдәренә төрки теле (уғыҙ һәм ҡарлуҡ төркөмө) тығыҙ тоташҡан. Фарсы теле төбәктең төрки телдәренә ҙур йоғонто яһай, шулай уҡ иран телдәрендә лә тюркизм күп күҙәтелә.
Көнсығышта иран телдәре нуристан, дард, һинд-арий телдәре, шулай уҡ бурушаск теле менән сиктәш. Ғиндукуш-һинд төбәгендә был телдәр иран телдәре менән (пашто, памир, парачи, ормури, белудж теленең көнсығыш һөйләше) һинд-европа телдәре булмаған үҙәк азия телдәре союзын барлыҡҡа килтерә. Уның уҙенсәлекле һыҙаты — ретрофлекс тартынҡы булыуы.
Осетин теле башҡа иран телдәренән ҡырҡа айырыла. Ул Кавказ телдәре яғынан фонетик, морфологик һәм лексик яҡтан үҙәгерш кисергән.
Яҙыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иран телле халыҡтар яҙыу өсөн тирә яғындары төрлө халыҡтарҙың яҙмаһын ҡулланған.
Шына яҙыу
Тәүге тапҡыр боронғо фарсы телендә (беҙҙең эраға тиклем VI, VII быуаттарҙа) аккад шына яҙыу нигеҙендә ижекле яҙма ҡулланыла, ул бер аҙ һиндтарҙың брахми яҙмаһын хәтерләтә.
Арамей яҙмаһы
Арамей яҙмаһы урта осорҙа иран текстарын тулыландырыу өсөн һәм артабан гетерограмма кеүек арамей һүҙҙәрен уҡыу өсөн ҡулланылған[8].
Арамей яҙыуы ҡулланылған яҙмалар:
- урта фарсы
- парфян
- согди
- хорезм
Шулай уҡ арамей яҙыуы менән бактрий телендә яҙмалар билдәле.
IV быуатта урта фарсы яҙыуы нигеҙендә Авеста текстарын уҡыу өсөн киңәйтелгән авеста алфавиты эшләнә. Шулай уҡ авеста яҙыуы менән зороастрийсылар үҙенсәлекле доғаларҙы яҙғандар (ҡара: пазенд)
Александр Македонский еңеүенән һуң Бактрия ерендә бактрий телендәге яҙмалар өсөн грек алфавиты ҡулланыла. Шулай уҡ урта фарсы телен сағылдырыусы грек яҙыуындағы бактрий яҙмалары билдәле.[9].
Төньяҡ Ҡара диңгеҙ алдында сарматтарҙың ҡәбер таштарында грек яҙыуы киң ҡулланыла.
Брахми
Брахми һинд яҙмаһы сак телдәрендәге будда текстарын яҙыу өсөн ҡулланыла.
Иранды ғәрәптәр бойһондорғандан һуңғәрәп яҙыуы ҡулланыла башлай. X быуаттағы бай яңы фарсы әҙәбиәтендә ғәрәп яҙыуы менән мазендера, әзери, хорезм телендәге яҙмалар билдәле. Артабан ҡурд, пашто, гурани телендәге тәүге әҙәби ҡомартҡылар барлыҡҡа килә. Әлеге ваҡытта ғәрәп яҙыуы түбәндәге телдәрҙә ҡулланыла:
- фарсы
- дари
- пашто
- ҡурд (курманджа — Ираҡта, сорани)
- белудж
- гилян
- мазендеран
Латин яҙыуы үҙенсәлекле формала төрөк -әзербайжан йоғонтоһонда булған телдәр яҙмаһында ҡулланыла
- ҡурд
- зазак
Тат теле өсөн яңы әзербайжан алфавиты ҡулланыла.
Совет осоронда кириллица тарала, улар 1930-40 йылдарҙа «латин» этабын үтә:
- тажик
- осетин
Социолингвистик торошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иран телендә һөйләшеүселәр халыҡ һаны буйынса ла төрлө. Әгәр бер яҡта фарсы теле өҫтән булһа, ҡайһы бер урында мунджан булыу ихтимал[10].
Конфессия телдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Авеста теле, иң боронғо иран телдәренең береһе, әлегә тиклем изге текстарҙа һаҡлана.
- Урта фарсы теле зороастрийсылар һәм яңы фарсы осоронда оҙаҡ йылдар дин теле була, әлеге мәлдә файҙаланылмай.
- Парфян теле XIII быуатҡа тиклем Турфандағы манихей общинаһында дин теле сифатында ҡулланыла.
- Гурани теле шАхл-ул-Хаҡҡ шиғисылар сектаһында дин теле була. Был халыҡтарҙың туған телдәре башлыса ҡурд һәм төркмән.
Ҡайһы бер телдәр конфессия эсендәге йәнле аралашыу өсөн ҡулланыла:
- дари (үҙәк иран диалекты) (афған дариһы түгел) — Йезд һәм Керман зароастрийсыларының һөйләш теле.
- йәһүд-иран телдәре — йәһүд общинаһының айырым диалект һөйләштәре.
Иран Википедиялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Фарсы Википедияһы (fa:)
- Википедия ҡур (курманджа), латиницала (ku:)
- Тажик Википедияһы (tg:)
- Гилян Википедияһы (glk:)
- Осетин Википедияһы (os:)
- Зазак телендәге Википедия (diq:)
- мазендаран Википедияһы (mzn:)
- Соран телендәге Википедия (ckb:)
- Пуштун Википедияһы (ps:)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.) (2005). «Report for Iranian languages». Ethnologue: Languages of the World (Dallas: SIL International
- ↑ По поводу данной проблемы в отношении иранских языков см. Н. И. Расторгуева. Иранские языки. / Языки мира: Иранские языки. I. Юго-западные иранские языки. М. 1997
- ↑ Lassen, Christian. 1936.
- ↑ Prods Oktor Skjærvø.
- ↑ Fredrik T. Hiebert, Origins of the Bronze Age Oasis Civilization in Central Asia, with foreword by Carl C. Lamberg-Karlovsky and preface by Viktor I. Sarianidi, Cambridge, Mass., 1994.
- ↑ PRODS OKTOR SKJÆRVØ.
- ↑ Bertold Laufer.
- ↑ Дьяконов И. М. Интерпретация иранских языков, пользовавшихся гетерографической письменностью/Фридрих И. Дешифровка забытых письменностей и языков. М. 1961, стр.190-204.
- ↑ N. Sims-Williams.
- ↑ Грюнберг А.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Очерки по истории изучения иранских языков / Авторы: В. И. Абаев, Ч. Х. Бакаев, [[А. Л. Грюнберг, М. И. Исаев, В. А. Лившиц, И. М. Оранский, Т. Н. Пахалина, В. С. Расторгуева, С. Н. Соколов, В. С. Соколова; Отв. ред. В. С. Расторгуева; Институт языкознания АН СССР]] — М.: Издательство Академии наук СССР, 1962. — 148 б. — 1.400 экз.
- Оранский И. М. Введение в иранскую филологию / Сост. И. М. Стеблин-Каменский; Отв. ред. А. Л. Грюнберг; Институт востоковедения АН СССР — Изд. 2-е, доп. — М.: Наука (ГРВЛ), 1988. — 392 б. (пер)
- Расторгуева В. С. Сравнительно-историческая грамматика западноиранских языков: Фонология / Отв. ред. д-р филол. наук В. А. Ефимов; Рецензенты: д-р филол. наук Д. И. Эдельман, канд.д-р филол. наук Е. Н. Шарова; Институт языкознания АН СССР — М.: Наука, 1990. — 256 б. — 1000 экз. — ISBN 5-02-010982-7.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Encyclopaedia Iranica
- Төньяҡ-көнбайыш иран телдәренең хәҙерге классификацияһы (Department of Linguistics, Anthropology Evolutionary for Max Planck Institute)
- иран телдәре һүҙлеге (фарсы, ҡурд, тажик, осетин, пушту, талыш, тат, белудж, фарсы, авеста, пехлеви, бактрия, согдий, зазак)


text:
- Подробности
- Просмотров: 260
ТӨБӘК ТЕЛДӘРЕ ЙӘКИ МИЛЛИ АҘСЫЛЫҠ ТЕЛДӘРЕНЕҢ ЕВРОПА ХАРТИЯҺЫ (European Charter for Regional or Minority Languages and Explanatory Report), 1992 й. 5 нояб. Европа Советының Министрҙар комитеты тарафынан ҡабул ителә. 1998 й. 1 мартында үҙ көсөнә инә. Преамбуланан һәм 15 статьянан ғибәрәт. Европа Советында ағза булған илдәр халҡы телен һаҡлау һәм үҫтереү системаһын көйләгән төп халыҡ‑ара хоҡуҡи документ булып тора.
Хартияға ярашлы, “төбәк телдәре һәм милли аҙсылыҡ телдәре” элек‑электән дәүләт терр‑яһында аҙсылыҡты тәшкил иткән, граждандар тарафынан файҙаланылған һәм дәүләттең рәсми теленән айырылып торған телдәр булып һанала; был телдәр дәүләттең рәсми теле диалекттарын һәм мигранттарҙың телен үҙ эсенә алмай. Хартияға дәүләттең үҙ өҫтөнә алған йөкләмәләрен үтәү б‑са төбәк телдәрен һәм милли аҙсылыҡ телдәрен ижт. тормоштоң төрлө өлкәләрендә (мәғариф, көнкүреш хеҙмәте, киң мәғлүмәт саралары һ.б. өлкәләрҙә) файҙаланыуҙы тәьмин итеүгә юл асыу йөкмәтелә. Хартияла, аҙсылыҡ телдәре ғәмәлдә булған дәүләттәрҙең соц.-иҡт. һәм сәйәси үҫешен иҫәпкә алып, йөкләмәләрҙе “һайлау” принцибы билдәләнә: дәүләттәр Хартияның үҙҙәре һайлап алған положениеларын (тәғәйен күрһәтелгән телдәргә ҡарата кәмендә 35 йөкләмә) ҡуллана. Документта төбәк телдәре һәм милли аҙсылыҡ телдәре файҙаһына ошо телдәрҙә һөйләшкәндәр м‑н башҡа халыҡ араһында тиңлекте нығытыуға йәки уларҙың үҙенсәлекле үҫеш шарттарын иҫ .пкәалыуға йүнәлтелгән махсус саралар ҡабул итеү киңерәк файҙаланылған телдәрҙә аралашҡандарҙың хоҡуғын сикләү акты булараҡ ҡаралмай тигәнгә айырыуса баҫым яһала.
2000 й. 10 нояб. Хартияны 11 дәүләт (Венгрия, Германия, Дания, Лихтенштейн, Нидерланд, Норвегия, Словения, Финляндия, Хорватия, Швейцария, Швеция) ратификациялай, 2002 й. Хартияға 29 дәүләт ҡул ҡуя, ш. уҡ документты Австрия, Бөйөк Британия, Испания, Кипр, Словакия, Әрмәнстан ратификациялай. Тел сәйәсәтен үткәреүҙә БР‑ҙа тупланған ыңғай тәжрибәне иҫәпкә алып, 2001 й. 21—22 июнендә Өфөлә Европа Советы тарафынан “Төбәк телдәре йәки милли аҙсылыҡ телдәренең Европа хартияһы” семинар‑кәңәшмәһе ойошторола.
И.Ғ.Илешев
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Илкәнәй мәктәбендә ҡуйылған күргәҙмәлә эштәрҙең ниндәйе генә юҡ ине! Һәр береһенә күпме күңел йылылығы, күҙ нурҙары һалынған.
Оҫта ҡуллы балаларҙың үҙҙәре менән дә танышмайынса булдыра алманыҡ. Алтынсыла уҡыған Ләйсән Мәхмүтова, мәҫәлән, икенсе синыфтан сигеү сигә башлаған. Буш ваҡыты булдымы, яратҡан шөғөлөнә тотона. Әсәһе канваның ниндәй генә һүрәтлеһен алып бирмәй?! Мәрйен, төҫлө мулине менән сигә торғандары ла бар. Өйҙә ҡул эштәре әллә күпме йыйылып киткән. Сигеүҙәре бигерәк матур! Ана, канваға сиккән «Эләгерһең әле!» йәнһүрәтенән бүреһе, раузалары, сәскә тотоп тороусы айыуы нисек матур! Ләйсән бишенсе синыфта ырғаҡ менән схема буйынса төрлө әйберҙәр бәйләргә өйрәнгән.
Етенсенән Гөлнәзирә Вәхитова ла ҡул эшенә шәп. Үҙенә биҙәнгес һауыты кәрәк булғас, һис уйлап тормай, теккән дә алған. Тышын биҙәктәр менән матурлағас, магазиндыҡынан кәм килеп сыҡмаған.
Һүрәттәге ояла ултырған себеше һеҙгә нисек, оҡшаймы? Ысын һымаҡ күренә, эйеме? Ҡыҙ уның эсен тоҙло ҡамырҙан эшләп, тышына еп ураған. Ә бер ҡурсаҡты бәләкәйерәк сағында апаһы менән бергәләп теккәндәр.
Һай, оҫта ла инде ҡыҙҙар! Уларҙың шулай төрлө ҡул эштәренә өйрәнеп үҫеүҙәре һәйбәт, киләсәктә файҙаһы тейәсәк бит.
Г. РАМАҘАНОВА.
Көйөргәҙе районы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 471
БАЛТИНА Лидия Әшрәф ҡыҙы (18.10.1947, БАССР‑ҙың Туймазы р‑ны Туймазы ҡсб, хәҙ. Туймазы ҡ.), химик-органик. Химия ф. д‑ры (1995), проф. (2002). БР‑ҙың атҡ. фән эшмәкәре (2003). Ҡазан ун‑тын тамамлағандан һуң (1971) Органик химия ин‑тында эшләй (1980—84 йй. ғилми секретарь, 1996 й. алып төп ғилми хеҙм‑р), бер үк ваҡытта 1999 й. башлап БДМУ‑ла уҡыта, 2004 й. — Респ. экспертизалар тикшеренеүғилми-консультация үҙәге эксперты. Фәнни эшмәкәрлеге тритерпеноидтар һәм уларҙың гликозидтары химияһы өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә арналған. Б. ҡатнашлығында биол. актив компоненттар — татлы тамыр (глициррет кислотаһы, глицирризин кислотаһы), аҡҡайын ҡайыры (бетулин, бетулин к‑таһы) экстракттары — нигеҙендә яңы дарыу препараттарын синтезлау ысулдары; вирустарға ҡаршы ҡулланылыусы ниглизин препараты, иммуномодуляторҙар; атипик пневмония вирусы, А (Н1N1) инфлюэнцаһы һәм Энштейн-Барр вирусы ингибиторҙары эшләнә. 300‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 75 уйлап табыу авторы.
Хеҙм.: Мурамилпептиды. Екатеринбург, 1998 (авторҙ.); Солодка: биоразнообразие, химия, применение в медицине. Новосибирск, 2007 (авторҙ.).
Тәрж. Ғ.Ғ.Бикбаева


text:
«транс анадолу тәбиий газ туруба линийәси лайиһәси қериндашлиққа селинған мәбләғдур»
енергийә вә тәбиий байлиқлар министири бәрат албайрақ транс анадолу тәбиий газ туруба линийәси лайиһәсиниң қериндашлиққа селинған мәбләғ икәнликини ейтти.
түркийә авази радийоси хәвири: бәрат албайрақ транс анадолу тәбиий газ туруба линийәси лайиһәси арқилиқ тәбиий газ билән тунҗи тәминләш нуқтиси болған әскишәһир компрессор вә өлчәш понкитида өткүзүлгән мурасимда қилған сөзидә, лайиһәниң бүгүнки күндики районниң енергийә тарихиға нисбәтән наһайити муһимлиқини әскәртти, түркийә, әзәрбәйҗан вә гирузийә оттурисида орнитилған районлуқ һәмкарлиқниң йеңи қитәләр билән бир гәвдилишип, йәр шари характерлик һәмкарлиққа айланғанлиқини қәйт қилди, һәмдә күчлүк рәһбәрлик вә истиратегийәлик әһмийәткә игә болған лайиһәниң түркийә билән әзәрбәйҗан йолға қойуватқан актип енергийә сийасәтлириниң намайәндиси икәнликини тәкитләп мундақ деди: «биз бүгүн маддий селинмидинму бәкрәк әһмийәткә вә қиммәткә игә йүз йилниң әң муһим лайиһәлиридин бирини ишқа кириштүрүватимиз. транс анадолу тәбиий газ туруба линийәси лайиһәси қериндашлиққа селинған мәбләғ һесаблиниду. шуниң билән бир вақитта,   еңиниң чегралардин һалқип, йеңи җуғрапийәләр билән, йеңи инсанлар билән бир гәвдилишишидур, икки дөләт оттурисидики һәқиқий достлуқ вә сөйгүниң кәлгүси әвладларға қалдурулидиған аләмшумул мирасидур. лайиһә түркийә вә бу лайиһә йетип баридиған барлиқ дөләтләрниң енергийә бихәтәрликигә муһим төһпиләрни қошиду, лайиһә арқилиқ түркийә енергийә җәһәттики ачқучлуқ дөләтлик ролини техиму җари қилдуриду.»


text:
- Подробности
- Просмотров: 722
“БАШҠОРТОСТАН АУЫЛДАРЫ ТАРИХЫ” (“История сёл и деревень Башкортостана”), Ә.З.Әсфәндиәровтың монографияһы. Хеҙмәт үҙәк һәм урындағы архивтар, төрлө сығанаҡтар һәм әҙәбиәт [“Башҡортостан тарихы буйынса материалдар”, “Көньяҡ Урал археографик йыйынтығы” (“Южноуральский археографический сборник”), рәүиз мәғлүмәттәре, халыҡ иҫәбен алыу материалдары һ.б.] нигеҙендә яҙылған; 16 б. уртаһы — 20 б. башы Башҡортостандың торама пункттары тарихы ҡаралған. 10 китаптан тора (Өфө, 1990—2002). Торама пункттар этник билдә б‑са айырылған, башҡорттар үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалған ауылдар айырым төркөмдәргә бүлеп күрһәтелгән. Тасуирлама нигеҙендә өйәҙ терр‑яһын улустарға бүлеү ята, 19 б. 1‑се ярт. кантон һәм йорт идаралыҡтары иҫәпкә алынған; ауылдарға нигеҙ һалыу ваҡыты, уларҙа йәшәгән айырыуса билдәле кешеләрҙең, ш. иҫ. тәүге төпләнеүселәрҙең шәжәрәләре, ауыл исемдәре этимологияһы, этник составын күрһәтеп хужалыҡтар һәм йәшәүселәр һаны, башҡорттарҙың күсеп йөрөү райондары, халыҡ хужалығы торошо һәм халыҡ шөғөлдәре һ.б. т‑да статистик мәғлүмәттәр бирелгән. Баҫмала карталар, фотографиялар, документтар, ҡайһы бер китаптарҙа геогр. һәм библиографик белешмәләр һ.б. бар. 1‑се китапҡа Башҡортостандың административ-территориаль ҡоролошо, башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы, тәүге ауылдарҙың барлыҡҡа килеүе, халыҡ иҫәбе һ.б. хаҡында “Башҡорттар тураһында дөйөм мәғлүмәттәр” бүлеге, 5‑се китапҡа “18—19 бб. Көнбайыш Башҡортостандағы ассимиляция процестарының сәбәптәре” мәҡ. индерелгән. 8‑се һәм 10‑сы китаптар (икеһе лә К.М.Әсфәндиәрова м‑н авторҙашлыҡта) РФ‑тың Свердловск, Пермь, Һарытау һәм Һамар өлк. башҡ. торама пункттары т‑дағы мәғлүмәттәрҙән тора. 8‑се китапта Пермь башҡорттары һәм Урал аръяғы башҡорттары, уларҙың керҙәштәре, 10‑сы китапта Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән торама пункттар т‑да материалдар бирелгән; уға ш. уҡ “Һарытау һәм Һамар башҡорттары (килеп сығышы, урынлашыуы, идара ителеше, хужалығы)”, “Башҡорттарҙа ғаилә-никах мөнәсәбәттәре” тигән бүлектәр индерелгән. Монография һәм Әсфәндиәровтың башҡа хеҙмәттәре БР‑ҙың фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт пр. лайыҡ була (2007).
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 788
ЕРҘӘ ҺИРӘК ЭЛЕМЕНТТАР, Д.И.Менделеев периодик системаһының III төркөмөнә ҡараған 17 химик элемент (скандий, иттрий, лантан, еңел лантаноидтар — церий, празеодим, неодим, прометий, самарий, европий һәм ауыр лантаноидтар — гадолиний, тербий, диспрозий, гольмий, эрбий, тулий, иттербий, лютеций). Металдар көмөштәй аҡ төҫтә; празеодим, неодим һарғылт төҫмөрлө. Һығылмалылар, электр тогын үткәрәләр, механик юл м‑н еңел эшкәртеләләр. Һыу м‑н, тоҙ, көкөрт, азот к‑талары м‑н реакцияға инәләр. Еңел лантаноидтар — һауала бүлмә т‑раһында, ауырҙары 180—200°С тиклем йылытҡанда окислана. Интерметаллидтар, комплекслы берләшмәләр һ.б. барлыҡҡа килтерәләр. Башҡортостанда 20 б. 60‑сы йй. алып Химия ин‑тында лантаноидтар химияһын тикшереү башлана. Ю.Б.Монаков етәкс. каучук синтезында Е.һ.э. комплекслы берләшмәләренең каталитик активлығы асыҡлана. Неодим нигеҙендәге катализатор алыу технологияһы эшләнә, 70‑се йй. аҙ. Стәрлетамаҡ синтетик каучук з‑дында (ҡара: “Каучук”) индерелә, 80‑се йй. уртаһынан заводтың тәж. ҡоролмаларында Е.һ.э. хлоридтарын синтезлау башҡарыла. Ю.Е.Никитин тарафынан лантаноидтарҙы бүлеп сығарыу, айырып алыу (ҡара: Сорбция, Экстракция) өсөн экстрагенттар уйлап табыла. Нефтехимия производстволары ҒТИ‑ның тәж. з‑дында (Өфө) нефть сульфоксидтары сығарыла, 70‑се йй. алып уларҙы ҡулланып Дәүләт һирәк металдар сәнәғәте ғилми-тикшеренеү һәм проект ин‑тының Пышма тәж. з‑дында (Үрге Пышма ҡ.) үтә таҙа иттрий оксиды етештерелә. В.П.Казаков етәкс. Е.һ.э. иондары ҡатнашлығында барған хемилюминесцент реакциялар булыуы асыҡлана; нейтронлы, нейтринлы нурланыштарҙы (гадолиний комплекстары электрондарҙы тартып ала) теркәү өсөн сцинтиллятор эшләнә, ул 80‑се йй. аҙ. Ровно АЭС‑нда индерелә. Респ. Е.һ.э. крекинг, гидрирлау өсөн катализаторҙар составында һ.б. ҡулланыла.
В.П.Казаков
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Хань империяһы (урыҫса Империя Хань, ҡытайса 漢朝, ябай 汉朝, пиньин телендә: Hàn cháo, палл.: Хань чао; б.э.т.206 —220 яңы эра) — Ҡытай тарихындағы Цинь империяһы һәм «Өс батшалыҡ» осорҙары араһындағы Лю династияһы хакимлек иткән дәүер. Үҙенең дөрөҫ эске сәйәсәте арҡаһында был империя Ҡытай тарихында иң оҙон ғүмерле булыуы менән билдәле. Уның идара тәжрибәһе һәм институттары киләсәк өсөн өлгө булыуы менән бер рәттән ҡытайҙарҙың төп этник төркөмө нәҡ ошо тарихи осорҙа дәүләт исеме менән «хань» атамаһын ала.
Хань империяһында хакимлек иткән династияны башлаусы Лю Бан. Баш ҡалаһы Чанъань булған был тәүге осор (б.э.т.206 — 9 яңы эра) «Тәүге осор Хань» (ҡытайса 前漢) йәки «Көнбайыш Хань» (ҡытайса 西漢) тип йөрөтөлә. Был империя тарихы Хань династияһының тарихи хроникаһы —«Ханьшу яҙмалары»нда сағылдырылған.
Лю династияһының хакимлек итеүе 8—23 йылдар араһында уның ҡатын-ҡыҙҙар яғынан туғаны булған Ван Мандың власты үҙ ҡулына тартып алыуы арҡаһында өҙөлөп тора. 16 йылға һуҙылған был осорға «Синь империяһы» тигән атама бирелгән.
25—220 йылдарҙы үҙ эсенә алған һәм баш ҡалаһы Лоян булған икенсе хакимлек дәүере «Һуңғы Хань» (ҡытайса 後漢) йәки «Көнсығыш Хань» (ҡытайса 東漢) тип атала. Уның тарихын Хоу Ханьшу яҙып ҡалдырған.


text:
Аргиппейҙар
Аргиппейҙар (бор. грек. ἈpYιππaῖoι) — Урал тауҙары тирәһендә, исседондарҙан көнбайышҡа, сарматтарҙан көнсығышҡа, массагеттарҙан төньяҡ-көнбайышҡа һәм каспийҙарҙан төньяҡ-көнсығышҡа табан йәшәүсе халыҡ[1]. Төрлө осорҙа ғалимдар уларҙы Кавказ, Алтай йәғни Карпат тауҙары тирәһендә урынлаштырғандар. Филология фәндәре докторы профессор Мирфәтих Зәкиев аргипейҙар Көньяҡ Уралда йәшәгән һәм башҡорт халҡының формалышыуында ҙур йоғонто яһаған тигән фекерҙе иң дөрөҫө тип иҫәпләй[2].
Совет филологы, антика тарихы С. Я. Лурье иҫәпләүенсә, б.э.т. V быуатта Геродоттың «Тарих»ында аргиппей исеме аҫтында хәҙерге башҡорттарҙың ата-бабалары телгә алына[3]. Геродот хәбәр итеүенсә, аргиппейҙар «бейек тауҙар битләүендә» йәшәй[4]. Аргиппейҙар малдарҙы аҙ тотҡан, сөнки көтөүлектәре насар булған. Һәр береһе ағас төбөндә йәшәй. Ҡышҡыллыҡҡа ағасты һәр ваҡыт тығыҙ аҡ кейеҙ менән ҡаплайҙар, ә йәйен япҡысһыҙ ҡалдыралар. Уларҙы башҡа кешеләр йәберләмәйҙәр, сөнки улар изге тип хөрмәт ителә һәм аргиппейҙарҙың хатта хәрби ҡоралдары ла юҡ. Улар күршеләренең үҙ-ара низағтарын яйға һала һәм аргиппейҙарҙа тыуған иленән ҡыуылған берәйһе һыйынырға урын тапһа — уны бер кем дә кәмһетмәйәсәк[5].
Геродот буйынса, улар барыһы ла, ир-егеттәре лә, ҡатын-ҡыҙҙары ла, тыумыштан пеләш башлы, яҫы танаулы һәм киң эйәклеләр. Агрипейҙар айырым телдә һөйләшә, скифса кейенә, ағас емештәре менән туҡлана. Аҙыҡҡа ҡулланылған ағастың атамаһы — понтик. Был ағас инжир ҙурлығында, уның емештәре баҡса борсағына оҡшаш, әммә эсендә һөйәге бар. Бешкән емеште туҡыма аша һығалар һәм унан «асхи» тигән ҡара һут сыға. Был һутты улар һөткә болғап эсә. «Асхи»ның тѳпрәһенән күмәс әҙерләйҙәр[4]. С. Я. Лурье «асхи»ны «әсе» (рус. кислый) төрки һүҙенә тап килтерә[3], ә телсе Ж. Ғ. Кейекбаев буйынса, «асхи» һүҙе башҡорт телендәге «әсе һыу»ҙы (рус. кислая жидкость) хәтерләтә[6].
Аргиппейҙар термины — «арго» (тиҙ йөрөшлө карап) һәм «гиппей» (ат) боронғо грек теленең һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән тигән фараз бар. Зәкиев буйынса, төрки яугир гректар менән танышҡанда, уларҙың кем һин тигән һорауына, үҙен ират (илде һаҡлаусы) тип яуап ҡайтарған, бында «ар / ир» (ир-егеттәр) һәм «ат». Гректтар бәлки үҙҙәре яртылаш тәржемә иткәндәр, һөҙөмтәлә иргиппей / аргиппей һүҙе барлыҡҡа килгән.
аныҡлаусы һүҙе арғы (теге яҡ) менән бергә этноним составына пи (бей) төрки һүҙе инеүе мөмкин, был тәржемә иткәндә «теге (арғы) яҡ (тау йәки йылға) бейҙәре»[7].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Карта расселения племён по Геродоту. historykz.blogspot.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 июнь 2017. 4 июнь 2017 тикшерелгән.
- ↑ Закиев, 2011, Астана, с. 256
- ↑ 3,0 3,1 Лурье С. Я. История Древней Греции / С. Я. Лурье. — Л., 1940. — Ч. 1. — 685 с.
- ↑ 4,0 4,1 Геродот. «История». Книга Четвёртая. «Мельпомена»
- ↑ Геродот Книга IV. Мельпомена // История — Л.: Наука, 1972. — 600 б. — (Памятники исторической мысли). — 50000 экз.
- ↑ Киекбаев Дж. Г. Некоторые вопросы изучения башкирских и татарских диалектов. — С. 19.
- ↑ Закиев, 2011, Астана, с. 257
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Закиев М. З. Глубокие этнические корни тюркских народов — Астана: Министерство образования и науки Республики Казахстан, Тюркская академия, 2011. — Б. 256-257. — 397 б.


text:
Сәғи
Ҡалып:ДЗ Сә'и (ғәр. سعى ) (башҡ. - сәғи) — Сафа һәм Мәрүә убалары араһынан йүгерә-атлай үтеү йолаһы, хаж һәм үмрәнең айырылғыһыҙ өлөшө. Сәғи Ҡәғбәтулла тирәләй тауаф үтеп бөткәндән һуң ҡылына.
Йөкмәткеһе
Килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ислам риүәйәттәренә ҡарағанда, йоланың килеп сығышы тураһында бер нисә фараз бар. Берәүһе уларҙы Әҙәм һәм Һауа (Адам и Ева) ял иткән убалар тип бәйән итә. Сәғи ошо иҫтәлек хаҡына башҡарыла, тиҙәр. Икенсеһе буйынса Ибраһим Пәйғәмбәр (нәби) Аллаһы тәғәләгә ғибәҙәт ҡылған ваҡытында Иблис юлына осрап, уның кирегә йүгерергә мәжбүр булыуына бәйле. Иң таралған фараз - мосолмандар Инәһе Һәжәр (Агарь) һәм уның улы Исмәғилдең (Измаил) ғазаптары иҫтәлегенә ҡылына[1]. Сарсауҙан үлеп барған улы Исмәғилгә һыу эҙләп, Һәжәр Сафа һәм Мәрүә убалары араһынан ете тапҡыр йүгереп үтә [2].
Йоланы үтәү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауафты тамамлағас, хаж ҡылыусы әл-Хәрәм мәсетенән сыға ла һул аяғы менән башлап Сафа убаһына күтәрелә. Ҡәғбәтуллаға ҡарап баҫып, хажи ярлыҡау, рәхим-шәфҡәт һорап, тәүбә итеп Аллаһы тәғәләгә (доға) ҡыла. Шунан хаж ҡылыусы уба итәгендәге "мил" тип аталған бағана янына төшә һәм Мәрүә убаһы янындағы икенсе бағанаға тиклем йүгерә. Убаға менә һәм Ҡәғбәтуллаға ҡарап доға ҡылып, кире Сафа яғына йүгерә. Был ғәмәл барлығы ете тапҡыр башҡарыла. Бер убанан икенсеһенә бер үтеү бер йөрөш һанала). [2].
Бәләкәй хажды (үмрә) ҡылғанда сәғиҙән һуң хаж ҡылыусы ихрам хәленән сыға.Үмрәнән һуң оло хаж ҡылырға йыйынған кеше хажды ҡылып бөткәнсе ихрам хәлендә ҡалырға тейеш. Сәғи хаждың мөһим өлөшө һанала (рукн әл-хаж), ә уны үтәү - мотлаҡ (вәжиб)[2].
Хаж ҡылыусы сәғи үтмәгән булһа, хажы ғәмәлгә инмәгән тип һаналмай. Уға бары ҡаза ҡорбан салырға кәрәк була[2].


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 22.12.2017
"Салауат Юлаев"тың тоғро көйәрмәне Хоттабыч бабай бар башҡорттарға ла "Йәшлек"кә яҙылырға бойорҙо
Яңылыҡтар таҫмаһы // 22-12-2017, 13:45
“Бөрйәндә йәш ғаиләләр артыуына ҡыуанабыҙ”, –
Махсус бит // 22-12-2017, 13:42
ти район загс бүлеге етәксеһе Гөлсәсәк Дауытова
Күптәр, ЗАГС бүлеген туй тантаналары менән генә шөғөлләнгән хеҙмәт тип уйлап, төптө хаталана. Гражданлыҡ хәле акттарын теркәү бүлеге кеше яҙмышының иң мөһим ваҡиғалары менән бәйле. Йәғни кешенең тыуғандан алып үлеменә тиклем тормошондағы барлыҡ хәл-ваҡиғаны документлаштырыуға кәрәк булған мөһим этаптарҙы үҙ эсенә ала. Шул уҡ ваҡытта был һөнәр эйәләренә уҡытыусы ла, психолог та, юрист та, артист та, хатта табип та булырға тура килә.
Бөрйән районының ЗАГС бүлегендә тәжрибәле, үрҙә телгә алынған сифаттарға эйә булған үҙ эшенең оҫталары эшләй. 2009 йылда белгес булып эш башлаған Гөлсәсәк Дауытова 2012 йылдан етәксе вазифаһын башҡара. Бүлектең әйҙәүсе белгес-эксперты Гөлдәр Уразаева ла – был өлкәлә ун йылдан ашыу тәжрибә туплаған, эшенең бөтә нескәлектәрен төптән аңлаған хеҙмәткәр. Район ЗАГС-ын төрлө йылдарҙа Сабира Бикбулатова, Хөснизата Бикмөхәмәтова, Фатима Ғәйнуллина, Флүзә Хөсәйенова, Гүзәл Абдуллина етәкләгән....
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 254
СКАУТИЗМ (ингл. scout — разведчик), 7—21 йәшлек граждандарҙы тәбиғәтте танып белергә, һөнәрҙәргә өйрәтеү һәм уйындарҙан торған мәктәптән тыш тәрбиә системаһы. Төп маҡсаты — шәхестең физик, рухи һәм аҡыл яғынан үҫешенә булышлыҡ итеү. 1907 й. Бөйөк Британияла нигеҙ һалына. Рәсәйҙә малайҙар__өсөн тәүге скаут отряды — 1909 й., ҡыҙҙар өсөн 1915 й. ойошторола. 1917 й. 50 меңгә яҡын скаут иҫәпләнгән. 1922 й. скауттарҙың күп кенә атрибуттарын (девиз, значок, форма, галстук һ.б.) алған пионер ойошмаһы (ҡара: Балалар ойошмалары) барлыҡҡа килә. 1923 й. скаут ойошмалары тыйыла. 90‑сы йй. башынан РФ‑та скауттар хәрәкәте тергеҙелә башлай. Үҫмерҙәр клубы, колледж һәм мәктәптәр базаһында скаут отрядтары ойошторола (артабан улар скаут ойошмаларына берләшә). Иң эреләре: “Православие Эҙәрмәндәре Йәмғиәте” (ПЭЙ), “Рәсәйҙең йәш разведчиктар ойошмаһы”, “Скаут ҡыҙҙарҙың Рәсәй Ассоциацияһы” (СҠРА), “Навигатор/скауттарҙың Рәсәй Ассоциацияһы”, “Рәсәй Скауттар Ойошмаһы” (РСО), “Скауттарҙың урыҫ союзы” һ.б. Башҡортостанда тәүге скаут отряды 1914 й. Өфө ир балалар гимназияһында булдырыла, 1921 й. скаут ойошмалары бөтөрөлә. БР‑ҙа скауттар хәрәкәте балалар, йәштәр йәмәғәт ойошмаларын үҙ эсенә ала: “Бәләбәй ҡалаһы скауттары ассоциацияһы” (2003 й. алып), “Башҡортостан Республикаһының Берләшкән Скауттар Ассоциацияһы” (1994 й. алып), “Өфө ҡалаһының скаут ҡыҙҙар лигаһы”, ПЭЙ‑ҙың епархиаль бүлексәһе (икеһе лә — 2005 й. алып), СҠРА‑ның (1994 й. алып) һәм РСО‑ның төбәк бүлексәләре (2006 й. алып; бөтәһе лә — Өфө) һ.б.
Т.А.Ғәйнуллина
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Ауыл (гәзит)
«Ауыл» — ижтимағи-сәйәси гәзит. Һамар губернаһы башҡарма комитеты эргәһендәге асығыусыларға ярҙам бүлеге һәм башҡорт-татар бюроһы, 1923 йылдан алып РКП(б)-ның Һамар губерна комитеты эргәһендәге башҡорт-татар бюроһы һәм губерна халыҡ мәғарифы бүлеге эргәһендәге татар-башҡорт секцияһы органы. 1922 йылдың мартынан башлап 1924 йылдың июненә тиклем Һамар ҡалаһында төрки телендә нәшер ителә. 1922 йылда 18 һаны сыға, 1923 йылда — 27, 1924 йылда — 6. «Ауылда» совет хөкүмәте документтары, ил һәм сит илдәр яңылыҡтары баҫтырыла, ауыл халҡының тормошон яҡшыртыу мәсьәләләре яҡтыртыла, әҙәби әҫәрҙәрҙән өҙөктәр бирелә.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Энциклопедия Башкортостана (рус.)


text:
- Подробности
- Просмотров: 436
КАТАЛИТИК КРЕКИНГ, нефть сеймалын катализаторҙар ҡулланып деструктив эшкәртеү процесы. К.к. сеймалды 475—540°С т‑рала реактор һәм регенератор араһында әйләнеп йөрөүсе катализатор (эҙмә‑эҙлекле крекинг һәм өҫтөнә ултырған коксты яндырып әүҙемлеген ҡайтарыу стадияларында ҡатнаша) м‑н контактҡа индереп үткәрәләр. Донъялағы нефть эшкәртеү з‑дтарында К.к. технологик ҡоролмаларының цеолитлы шар һәм микросфера рәүешендә синтетик катализаторҙары булған төрлө модификациялары бар. К.к. ваҡытында углеводород молекулаларында углерод‑углерод бәйләнештәренең өҙөлөүе, уларҙың изомерлашыуы, деалкиллашыуы, дегидроцикллашыуы, полимерлашыуы, конденсанцияланыуы һ.б. бара. Башҡортостанда К.к. бөтә нефть эшкәртеү з‑дтарының технологик схемаларына инә; юғары т‑рала ҡайнаусы нефть фракцияларынан бензин алыу өсөн тәғәйенләнгән. К.к. ҡоролмаларының һуңғы модификацияларында вакуум газойлен эшкәрткәндә юғары октанлы бензиндың сығышы 50%‑тан артыҡ. К.к. процесында ш. уҡ бензин компоненттарын сығарыу өсөн фай ҙаланылған майлы газ, дизель яғыулыҡтары, ҡаҙанлыҡ яғыулыҡтары компоненттарын һәм техник углерод һ.б. нефть продукттарын сығарыу өсөн сеймал булып хеҙмәт иткән, еңел һәм ауыр газойлдәр алына. Тәүге тапҡыр ул 1952 й. Өфө нефть эшкәртеү заводында индерелгән. 1955—58 йй. 18‑се комб‑тта (ҡара: “Газпром нефтехим Салават”) өс К.к. ҡоролмаһы үҙләштерелә. 1963 й. КПСС‑тың 22‑се съезы ис. Өфө НЭЗ‑ында (ҡара: “Уфанефтехим”) — 1А/1М К.к. ҡоролмаһы, 1995 й. Өфө НЭЗ‑ында газойль К.к. блогы булған Г‑43‑107 ҡоролмаһы индерелә. Процесты камиллаштырыу һәм К.к. тәж. ҡоролмаһын үҙләштереү б‑са тикшеренеүҙәр 40‑сы йй. аҙ. — 50‑се йй. башында Өфө нефть сәнәғәте ҒТИ‑нда башлана (Н.М.Шестакова, А.С.Эйгенсон һ.б.). 50‑се йй. уртаһынан алып Башҡ‑н нефть эшкәртеү ҒТИ‑нда (Г.А.Берг, Ә.Я.Зәйетова, Р.М.Мәсәғүтов һ.б.) һәм ӨНИ‑лә (М.Е.Левинтер, Ж.Ф.Ғәлимов һ.б.) К.к. ҡоролмаларының етештереүсәнлеген күтәреүгә йүнәлтелгән эштәр башҡарыла.
Әҙәб.: Масагутов Р.М., Берг Г.А. Методы очистки сырья каталитического крекинга. М., 1966; Крекинг нефтяных фракций на цеолитсодержащих катализаторах. М., 1982; Имашев У.Б. Промышленная органическая химия на предприятиях Республики Башкортостан. Уфа, 2000.
Ж.Ф.Ғәлимов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 392
ПАРАЗИТТАР (гр. parásitos — әрәмтамаҡ), икенсе төрҙәр иҫәбенә йәшәгән организмдар. П. облигат, йәки мотлаҡ (вирустар, переноспоралылар, таҫма ҡорттар, тут бәшмәктәре һ.б.), һәм факультатив, йәки мотлаҡ булмаған (күп һанлы бактериялар, дейтеромицеттар һ.б.), ваҡытлыларға, хужаға туҡланыу өсөн һөжүм итеүсе (күгәүендәр, ҡандалалар, серәкәйҙәр һ.б.), хужала тормошоноң күп өлөшөн үткәргән һәм тән өҫтөндә (эктопаразиттар — бөрсәләр, талпандар һ.б.) йәки эске ҡыуышлыҡтарҙа, туҡымаларҙа һәм күҙәнәктәрҙә (эндопаразиттар — бөгәлсәндәрҙең ҡарышлауыҡтары, яҫы ҡорттар һ.б.) туҡланған стационарлыларға бүленәләр. Стационар П. йәшәү циклында ирекле йәшәү стадиялары һаҡланып килгән периодик (анкилостомидалар, арыш атаһы һ.б.) һәм хужаның организмында үҫешеүе даими (вирустар, таҫма ҡорттар, нематодалар, күп һанлы бактериялар һ.б.) булыуы мөмкин. П. хужалары булып актиномицеттар, бактериялар, бәшмәктәр, хайуандар һәм үҫемлектәр тороуы мөмкин. П. күпселек төрҙәре (имгес бесәй селәүсене, тапма плазмодийы һ.б.) күп хужаларҙы зарарлай ала, икенселәре (аскаридтар, кеше бете һ.б.) бер йәки бернисә яҡын төрҙәрҙә паразит булып йәшәй. Зоо‑ (иң ябайҙар, гельминттар, үрмәксе һымаҡтар, бөжәктәр һ.б.), мико‑ (бәшмәктәр) һәм фитопаразиттар (ҡайһы бер ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәр һ.б.) айырып йөрөтөлә. П. хайуандарҙың (энә ти‑ релеләрҙән, иңбашаяҡлыларҙан, күпселек хордалыларҙан башҡа) һәм үҫемлектәрҙең (мүк һымаҡтар, абаға һымаҡтарҙан башҡа) төрлө систематик төркөмдәренә инә. Паразит сәскәле үҫемлектәр араһынан хужаларҙан башлыса һыу һәм минераль матдәләр алған ярымпаразиттарҙы (тилсә уты, ҡарһаҡ, шылтырауыҡ һ.б.) айыралар. П. эволюция процесында ирекле йәшәгән формаларҙан килеп сыға. П. билдәле бер тормош шарттарына яраҡлашыуы уларҙың ойошторолошоноң ябайлашыуына, беркетелеү өсөн махсус ағзаларҙың (ырғаҡтар, һурғыстар һ.б.), кислородһыҙ һ.б. мөхиттә тереклек итергә мөмкинлек биргән аноксибиотик һулыш алыуҙың үҫешенә булышлыҡ итә. П.‑үҫемлектәрҙең һабаҡтары (етен ҡылйебәге, ҡанүлән ҡылйебәге һ.б.), япраҡтары (шомбоя төрҙәре) редукцияға бирелә һәмеп рәүешлегә әйләнә; паразит хайуандарҙың нервы системаһы ябайлаша, тын алыу, аш һеңдереү, ҡан әйләнеше ағзалары эштән сыға, үрсеү ағзалары үҫешә (мәҫ., яҫы ҡорттар). Тәбиғи экосистемаларҙа П. үҙ хужаларының популяция һанын көйләй, был бигерәк тә эре төрҙәр өсөн мөһим (бүре, йәйен, һоро айыу һ.б.), агроэкосистемаларҙа — игенкультураларының, йәшелсә культураларының һ.б. уңдырышлылығын, интенсив инвазия осрағында — һыйырҙарҙың һауымын һәм йәш малдың артымын кәметә, ҡайһы берҙә мал һәләк була. Үҫемлектәрҙе һаҡлау өсөн сәсеү әйләнешен, үҫемлектәрҙе биотехник һаҡлау ысулдарын һәм П. профилактикалауҙың, көрәштең башҡа сараларын ҡулланалар. Ветеринарияла һәм үҫемлекселектә биологик препараттар киң ҡулланыла. Бейек бетүлән һәм Эдер бетүлән ярымпаразит үҫемлектәре БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Обедничная
Обедничная — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Быковка йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса [2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000212103000004328
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000432
- Бассейн коды — 03.01.00.002
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
- ГӨ буйынса сығарылыш — 0
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ «Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры».
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Обедничная.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]