text:
Ҡырым
Ҡырым (рус. Крым, укр. Крим, ҡырымтат. Qırım, Къырым;шулай уҡ — Ҡырым ярымутрауы, рус. Крымский полуостров, укр. Кримський півострів, ҡырымтат. Qırım yarımadası, Къырым ярымадасы, элегерәк — Таврида (грек. Taupίδa)) — Ҡара диңгеҙҙең төньяғындағы ярымутрау, төньяҡ-көнсығыштан Аҙау диңгеҙе менән йыуыла.
Ярымутрауҙың күпселек өлөшө Рәсәй менән һәм Украина араһындағы территориялар буйынса бәхәсле булып тора. Ҡырым Рәсәй Федерацияһына ҡушылды, һәм ул 2014 йылдың мартынан Рәсәй Федерацияһы котролендә. БМО-ға ҡараған илдәрҙең күпселеге (БМО Генераль Ассамблеяһы Резолюцияһы 68/262) бөтөн Ҡырымды Украина өлөшө тип ҡарауҙы дауам итә[2][3].
Рәсәйҙең федератив ҡоролошона ярашлы, Ҡырымдың бәхәсле территорияһында Рәсәй Федерацияһы субъекттары — Ҡырым Республикаһы һәм федераль әһәмиәтендәге ҡала Севастополь урынлашҡан. Украина административ бүленешенә ярашлы, бында Ҡырым Автономиялы Республикаһы һәм Севастополь ҡала советына буйһонған территориялар (махсус статустағы Севастополь ҡалаһы) инә. Арабат уғының төньяҡ өлөшө Украинаның Херсон өлкәһенә ҡарай һәм территориаль бәхәстәр объекты булып һанала.
Йөкмәткеһе
- 1 Атамаһы
- 2 Төп мәғлүмәт
- 3 Халҡы
- 4 Иҡтисады
- 5 Тарихы
- 6 Мәҙәниәте
- 7 Ҡырым һынлы һүрәт сәнғәтендә (живопистә)
- 8 Астронимикала Ҡырым
- 9 Фәне
- 10 Ижтимағи сфера
- 11 Туризм һәм ял итеү
- 12 Спорт
Атамаһы
Антик дәүерҙәрҙән ярымутрауҙы, Ҡырымдың көньяғында йәшәгән бик боронғо тавр ҡәбиләләре исеме менән Таврика (грек. Taupιkῆ) тип атап йөрөтөү нығынған. Хәҙерге атамаһы «Ҡырым»дың хәҙерге исеме XIII быуатта һуң ғына ҡулланыла башлай, Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйын монголдар баҫып алғас, Алтын Урҙа ханы наместнигының резиденцияһы урынлашҡан «Къырым» ҡалаһы атамаһы менән бәйле килеп сыҡҡан, тип фаразларға кәрәк. Шулай уҡ, «Ҡырым» атамаһы Перекоп муйыны атамаһы менән бәйлелер (рус һүҙе «перекоп» — ул төрөксә «qirim», рус телендә «ров», башҡ «соҡор, ур»). Ҡырымда генуэз колониялары торған осорҙа (1266—1475), әрмәндәр 1400 йылға бөтөн Генуэз республика биләмәләре халҡының 2/3 өлөшөн тәшкил иткәнлектән, ул осор сығанаҡтарынан билдәле булғанса, уны Диңгеҙ Әрмәнстаны (Armenia Maritime) йәки Оло Әрмәнстан (Armenia Magna) тип тә йөрөткәндәр[4].
«Къырым» Һүҙенең этимологияһы асыҡ билдәле түгел, һәм уның килеп сығыуы тураһында бер нисә фараз бар:
- Боронғо төрөк телендәге *qurum («һаҡлау, оборона») һүҙенән[5]
- Боронғо грек телендәге kpnuvoί (саҡматаш, «ҡаялар») һүҙенән[6]
XV быуаттан Ҡырым ярымутрауын Таврия тип, ә 1783 йылда ул Рәсәйгә ҡушылғандан һуң — Таврида тип йөрөткәндәр. Бөтөн Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы — Ҡара һәм Аҙау диңгеҙҙәренең төньяҡ яр буйы һәм уларға яҡын ятҡан дала территориялары ла шулай тип аталған[7].
Төп мәғлүмәт
Географияһы
Ярымтрау Ҡара диңгеҙ эсенә тәрән инеп ултырғанлыҡтан, көньяҡтан һәм көнбайыштан уны диңгеҙ йыуа; Ҡырым ярымутрауы, үҙен көнсығыштан йыуыусы Аҙау диңгеҙен Ҡара диңгеҙҙән айыра. Ҡырым ярымутрауының яр буйы оҙонлоғо 2 500 километрҙан артыҡ; шуның 50 % яҡыны Сиваш буйы ярына, 750 километры — Ҡара диңгеҙгә[8] һәм 500 километрға яҡыны — Аҙау диңгеҙенә тура килә[9].
Ярымутрау материк менән, шоссе һәм тимер юлдары булған тар (8 км-ға саҡлы) Перекоп муйыны аша тоташҡан, шулай уҡ бынан Төньяҡ Ҡырым каналы йырҙаһы һәм ЛЭП (юғары вольтлы электр линияһы) үтә. Перекоп муйынынан Ҡырымдың материк ярымутрауы Көнсығыш Рогты Литва ярымутрауы менән яҡшыртылған грунт юл һалынған грунтлы дамба тоташтыра. Тағы ла көнсығышҡараҡ Сиваш акваторияһы дамбаһы буйлап ҡырым мороно Джангара һәм континенталь Кутара моронон тоташтырыусы асфальт автомобиль юлы һәм юғары вольтлы ЛЭП үтә; көнсығышҡараҡ дамба һәм быуа (плотина) буйлап, Чонгар боғаҙы аша грунтланған юл, артабан көнсығышҡа боғаҙ аша дамба һәм күпер буйлап тимер юл үтә, ә боғаҙҙың иң тар көнсығыш өлөшөндә шоссе үткән автомобиль күпере һалынған; Сиваштың көнсығышында Ҙур гирла ҡылымығы (проток) аша автомобиль күпере һалынған (Генический боғаҙы), Ҡырым ҡомаяғы (коса) төньяҡ сиге Арабатский моронон (стрелкаһын) континент менән тоташтыра. 2015 йылда, Ҡырымды Тамань ярымутрауы менән тоташтырыу маҡсатында, Керчь боғаҙы аша автомобиль һәм тимер юл күпере төҙөлөшө башланды.
Ҡырым ярымутрауының майҙаны — 26 860 км² самаһы, шуның 72 % —тигеҙлек, 20 % — тауҙар һәм 8 % — күлдәр һәм башҡа һыу объекттары.
Ҡырым ярымутрауы геологик яҡтан ҡарағанда, Көнсығыш Европа платформаһы Украин кристалл ҡалҡанының көньяҡ өлөшөн кәүҙәләндерә, шуның сиктәрендә Скиф плитаһы һәм Ҡырым тауҙары (Ҡырым йыйырсыҡлы тау теҙмәләре өлкәһе) айырылып тора.
Рельеф характеры буйынса ярымутрау өс тигеҙ булмаған өлөштәргә бүленә: Тарханкут ҡалҡыулығы менән бергә Төньяҡ-Ҡырым тигеҙлеге (территорияның 70 % -ҡа яҡыны), Бысраҡ вулканлыҡ күрһәткесле Керчь ярымутрауының грядово-холмистые тигеҙлектәр һәм арҡырыһына тигеҙлектәр менән бүлгеләнгән өс ҡалҡыулыҡ – Баш (көньяҡ), Эске һәм Тышҡы (төньяҡ) – булып йәйрәп ятҡан Ҡырым тауҙары. Ҡырымдың тау ҡоролмалары Альп йыйырсыҡлы тау теҙмәләре геосинклиналь өлкәһенең бер өлөшө. Таулы Ҡырымдың йыйырсыҡлы тау теҙмәләре өлкәһе — көньяҡ өлөшө Ҡара диңгеҙ кимәленә тиклем төшкән эре ташлы ҡалҡыулыҡ. Ул интенсив дислоцирлашҡан триас-юр флиш ҡатламдарынан һәм оҙаҡ йылдар буйына ятҡан юғары юр карбонат һәм ҡомло-балсыҡлы аҡбур, палеогенлы һәм неогенлы ҡалынлыҡтарҙан төҙөлгән. Улар менән тимер мәғдәне, төрлө тоҙ, флюслы эзбизташтар һ.б. файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтары бәйләнгән[10].
Ҡырым тауҙарының Баш теҙмәһе — иң бейеге (1545 м, Роман-Ҡош тауы), представляет собойтәрән каньондар менән бүлгеләнгән айырым ялпаҡ түбәле эзбизле массивтарҙан (яйла) (ҡара:Оло каньон (Ҡырым)) тора. Баш теҙмәнең көньяҡ ипкене Ҡырым суб урта диңгеҙлеге (субсредиземноморье) булараҡ билдәләнә. Эске һәм Тышҡы теҙмәләр Ҡырым тау алды теҙмәләрен барлыҡҡа килтерә.
Бейек тау түбәләре:
- Роман-Ҡош — 1545 м;
- Демир-Капу — 1540 м;
- Зейтин-Ҡош — 1534 м;
- Кемаль-Эгерек — 1529 м;
- Эклизи-Бурун — 1527 м;
- Ангара-Бурун — 1453 м.
Ҡырымдың иң төньяҡ нөктәһе Перекоп муйынында, иң көньяҡ нөктәһе — Николай мороно, иң көнбайыш нөктәһе — Тарханкут ярымутрауындағы Прибойный (мороно, Ҡара диңгеҙ, Ҡара-Мрун), иң көнсығыш нөктәһе — Керчь ярымутрауындағы Фонарь мороно. Көнбайыштан көнсығышҡа аралары (Кара-Мрун һәм Фонарь морондары араһы) — 326 км, төньяҡтан көньяҡҡа (Перекоп муйынынан Николай моронона тиклем) — 205 км. Көнбайыштан көнсығышҡа ара — 360 км, төньяҡтан көньяҡҡа — 180 км. Ҡырым ярымутрауының үҙәге Аҙау ауылы янында.
Ярҙары аккумулятив (геология) тигеҙләнгән. Яр буйы линияһы оҙонлоғо 980 км, шуның 76 % — абразион (геология) ярҙар (йәғни, ҡаяларҙың тулҡындар тәьҫирендә емерелеүе)[11]. Ҡара диңгеҙ яры буйындағы иң эре ҡултыҡтар: Каркинитский ҡултығы, Каламитский ҡултығы, Феодосия ҡултығы. Аҙау диңгеҙе яры буйында: Сиваш, Казантипский ҡултығы, Арабатский ҡултығы. Ҡырымдың көнсығышында Керчь ярымутрауы урынлашҡан, көнбайышында — Тарханкут ярымутрауы, көньяғында — Гераклей ярымутрауы, төньяғында — Тюп-Тархан ярымутрауы.
Ҡоро юл һәм диңгеҙ юлы сиктәренең дөйөм оҙонлоғо 2500 километрҙан артыҡ.
Климат
Ҡырым, территорияһы сағыштырмаса ҙур булмаһа ла, климатының төрлөлөгө менән айырыла. Ҡырым климаты өс подзонаға бүленә:
- Дала Ҡырымы (Ҡырымдың күпселек өлөшө, төньяғы, көнбайышы һәм үҙәге).
- Ҡырым тауҙары
- Ҡырымдың көньяҡ яры
Төньяҡ өлөшөнөң климаты уртаса-континенталь, көньяҡ ярында — субтропик климатҡа яҡын. Ғинуарҙың уртаса температураһы −1… −3 °C дала зонаһының төньяғында +1… −1 °C дала зонаһының көньяғында, на Южном берегу Ҡырымдың Көньяҡ ярында +2…+4 °C. Ҡырымдың көньяҡ һәм көнсығыш өлөшөнөң: Керчь һәм Феодосияның июль айына хас уртаса температураһы +23…+25 °C. Төньяҡтағы тауҙарҙа йыллыҡ яуым-төшөм 300—400 мм-ҙан 1000—2000 мм-ға тиклем.
Ҡырымдың дала өлөшөндә (июлдең икенсе яртыһында) көндөҙгө һауа температураһы +35…+37 °C күләгәлә, төндә+23…+25 °C етә. Башлыса ҡоро климат, миҙгел (сезон) ҡыуан елдәре өҫтөнлөк итә. Йәй көнө Ҡара диңгеҙ +25 °С.ҡа саҡлы, Аҙау диңгеҙе +27…+28 °Сҡа саҡлы йылына. Ҡырымдың дала өлөшө уртаса климаттың дала зонаһына ҡарай. Ҡырымдың был өлөшө оҙайлы ҡоро һәм бик эҫе йәйе һәм йомшаҡ, йыш ҡына епшек көндәре һәм үҙгәреүсән һауа торошо, аҙ ҡарлы ҡышы менән айырылып тора. Ҡырым тауҙарына бейеклеге буйынса поястарға бүленгән тау климаты характерлы. Йәй шулай уҡ бик эҫе һәм ҡоро, ҡыш еүеш һәм йомшаҡ. Ҡырымдың Көньяҡ ярына субтропик урта диңгеҙ климаты хас. Ҡар япмаһы тик ваҡытлыса ғына була, уртаса алғанда 7 йылға бер ята, арктик антициклондар үткәндә генә һыуыҡтар булғылай.
Гидрографияһы
Ҡырым территорияһы буйлап 257 йылға аға (иң ҙур йылғалар — Салгир, Ҡара диңгеҙгә ҡойоусы йылға - Кача, Альма, Бельбек), Индол, Биюк-Ҡарасу, Ҡара (Чёрная), Бурульча. Ҡырымдың иң оҙон йылғаһы — Салгир (220 км), иң тулы һыулы — Бельбек (һыу ҡулланыу — секундына 1500 литр). Ҡырымда 50-нән ашыу тоҙло күл бар, шуларҙың иң эреһе — Сасык (Һаҫыҡ) күл - Сиваш — майҙаны 205 км². Ҡара диңгеҙ буйы артезиан бассейнында урынлашҡан. Дала өлөшө орошение каналдар менән йырғысланған, ул каналдарҙың иң ҙуры – Төньяҡ-Ҡырым каналы.
Тәбиғи-ҡурсаулыҡ фонды 158 объект һәм территория (шуларҙың 46-һы дөйөм дәүләт әһәмиәтле, һәм уларҙың майҙаны Ҡырым ярымутрауының 5,8 %-н тәшкил итә) берләштерә. Ҡурсаулыҡ фондына дөйөм биләмәһе 63,9 мең га майҙанды тәшкил иткән 6 тәбиғи ҡурсаулыҡ: «Аҡҡош утрауҙары» филиалы менән Ҡырым тәбиғи ҡурсаулығы, Ялта тау-урман тәбиғи ҡурсаулығы, Мартьян мороно ҡурсаулығы, Ҡарадағ тәбиғи ҡурсаулығы, Казантип тәбиғи ҡурсаулығы, Опукский тәбиғи ҡурсаулыҡтары ҡарай.
РФ тәбиғи ресурстар һәм экология министры Сергей Донской мәғлүмәте буйынса Ҡырым территорияһында нефть запасы 47 миллион тонна, газдың — 165,3 млрд кубометр тәшкил итә. Был байтаҡ существенный күрһәткес, һәм бынан тыш - 18,2 миллион тонна газ конденсаты бар. Уның һүҙҙәре буйынса, ярымутрау территорияһында 44 месторождения углеводород сеймалы, улар араһында 10 нефть, 27 газ һәм 7 газ конденсаты ятҡылығы бар. Бынан тыш, Ҡара диңгеҙ шельфында 5 газ һәм 3 газ конденсаты ятҡылығы, Аҙау диңгеҙе шельфында — 6 газ ятҡылығы бар[12].
Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар: минераль тоҙҙар, төҙөлөш сеймалы, яғыулыҡ газы, термаль һыуҙар, тимер мәғдәне запасы бар. Тәбиғи рекреацион ресурстар: йомшаҡ климат, йылы тәбиғәт, сихәтле тәбиғи бысраҡ, минераль һыуҙар, йәмле тәбиғәт (живописные) пейзаждары бигерәк ҙур әһәмиәткә эйә.
- Индол-Ҡобан нефть һәм газ илтеүсе газоносная) өлкә
- Ҡара диңгеҙ буйы-Ҡырым нефть һәм газоносная өлкә
- Керчь тимер мәғдәне бассейны.
Ер тетрәүҙәр
- б.э.т. 63 йыл (Понтия)
- 292 йыл
- 480 йыл (сентябрҙә-октябрҙә)
- 1341 йыл
- 1471 йыл
- 1790 йыл
- 1793 йыл
- 1802 йыл — 6 балл
- 1838 йыл
- 30 сентябрь, 1869 йыл (Форос эргәһендә)
- 13 июль, 1875 йыл— 7—8 балл
- 1902 йыл
- 18 май, 1908 йыл
- 24 октябрь, 1908 йыл — 5—6 балл
- 26 декабрь, 1919 йыл
- 1927 йыл (26 июнь һәм 1927 йылдың 11 сентябренән 12 сентябрь төнөнә)
- 1980 йыл (Мускатный ауылында)
Ҡырымдың флораһы һәм фаунаһы
Ҡырымдың хайуандар донъяһы географик яҡтан башҡа сиктәш, Ҡаф тауы, Балҡан һәм Украинаның материк өлөшөндәге, фаунанан юғары кимәлдә изоляцияла булған төрҙәрҙең уникаль комплексын һынландыра. Юғары кимәлдәге эндемизм менән: тау-урман (Көнбайыш Ҡаф тауы менән оло бәйләнеш) һәм тигеҙлек-дала (материк яғынан Аҙау диңгеҙе буйы) фауна комплекстары сочетаниеһы менән характерлана. Ҡырым фаунаһында Көнсығыш Европала таралышы тик Ҡырым менән генә сикләнгән фауна төрҙәре бар.
Ҡырымда үҫемлектәрҙең яҡынса 2400 биологик төрө, шулар араһында: ағастарҙың — 77 төрө, ҡыуаҡлыҡтар төрҙәре күберәк — 113 төр таралған[13]. Ҡырым үҫемлектәренең 118 төрө урындағы власть органдары тарафынан Ҡыҙыл китапҡа индерелгән һәм ҡурсаулыҡта һаҡланырға тейеш тип билдәләнгән[14].
Халҡы
Йәниҫәп мәғлүмәте буйынса Ҡырым халҡының милли составы (Севастополде индереп):[15][16]
- Милли нисбәтте сағыштырып ҡарау (%)
Ҡалалары
Ҡырымда, Рәсәй Федерацияһына ҡараған Ҡырым Республикаһында һәм Севастополдә, 2016 йылдың 1 ғинуарына даими йәшәүсе халыҡ һаны 2 323 369 кеше тәшкил итә, шуның эсенән Ҡырым Республикаһында — 1 907 106 кеше. Ҡырымстат мәғлүмәте буйынса, 2014 йылдың 1 октябренә, Ҡырым Республикаһының даими йәшәүсе халҡы 1 965 262 кеше булған (шул иҫәптән 1 223 045 ҡала халҡы, йәки 62,23 %, һәм 742 217 ауыл халҡы, йәки 37,77 %)[18]. Күптән түгел генә ҡалала 968 721 кеше, ауылда — 938 385 кеше йәшәгән тигән һан килтерелгән булған. Был мәғлүмәттең сығанағын табып булманы. Ҡырым ярымутрауының иң ҙур ҡалалары: Севастополь, Симферополь, Керчь, Евпатория һәм Феодосия. Тарихтан билдәле булыуынса Севастополь һәм Симферополь 1-се урын өсөн һәр ваҡыт «ярышып» йәшәйҙәр. 1897 йылдағы бөтөн Рәсәй йәниҫәбе мәғлүмәтенән билдәле булыуынса, Керчь ҡалаһы халыҡ һаны буйынса 3-сө урын биләгән.
Иҡтисады
Ҡырым иҡтисадының төп тармаҡтары — сәнәғәт (530-ҙән артыҡ эре һәм уртаса предприятие), төҙөлөш, ауыл хужалығы, сауҙа, һаулыҡ һаҡлау. Үҫешкән туризм (ҡара: Ҡырымда туризм).
Транспорт
Ҡырымда һәр ҡала һәм башҡа йәшәү тораҡ пункттар автобустар маршруттары бәйләнеше менән тоташҡан. Ҡала-ара троллейбус маршруттары (на трассе Симферополь аэропорты — Симферополь — Алушта — Ялта трассаларында,ҡарағыҙ: ҡырым троллейбусы) бар. Евпаторияла пассажирҙарҙы трамвайҙар хеҙмәтләндерә. Ялта, Феодосия, Керчь, Севастополь, Черноморское һәм Евпатория диңгеҙ маршруттары менән бәйләнгән. Севастополдә Төньяҡтан Көньяҡҡа һәм кире йүнәлештә ҡала транспорты хеҙмәтен катерҙар үтәй. Солёное Озеро — Севастополь (Евпатория йүнәлеше менән), Армянск — Керчь (Феодосия йүнәлеше менән) тимер юл һыҙаттары Ҡырымды континент менән тоташтыра. Ярымутрау ике диңгеҙ менән йыуыла. Евпатория, Севастополь, Ялта, Феодосия һәм Керчь - Ҡара диңгеҙ порттары. Керчтә Ҡырымды Рәсәйҙең Краснодар крайы менән бәйләүсе Керчь боғаҙы аша борам (паром) менән сығыу урыны (Ҡафтау порты) бар. Аҙау диңгеҙе яр буйының транспорт әһәмиәте юҡ. 2015 йылда Рәсәй Керчь боғаҙы аша күпер (транспорт үткәүеле) төҙөлөшөн башланы. Тузла утрауын Керчь һәм Тамань ярымутрауҙары менән бәйләүсе ике күпер төҙөү планлаштырыла.
Тарихы
Боспор батшалығы Языгтар Роксолантар Сирактар Меоттар Таврҙар
- Ҡырымдың таулы һәм көньяҡ ярында йәшәгән тарихтан билдәле халыҡ — таврҙар.
- Б.э.т. XII быуатта дала Ҡырымында шартлы рәүештә киммерийсылар тип йөрөтөлгән халыҡ йәшәгән.
- Б.э.т. VIII—IV быуаттарҙа — Ҡырымға Боронғо Грециянан килгән колонистар Пантикапей (б.э.т. VII быуат), Феодосия, Таврия Херсонесына (б.э.т. быуат)нигеҙ һалғандар, Боспор батшалығы барлыҡҡа килгән; ярымутрауҙың дала өлөшөн скифтар биләгән.
- Б.э.т. III—II быуаттарҙа — көнсығыштан күсеп килгән сарматтар баҫымы аҫтында Ҡырымға Днепр ярҙары буйынан скиф дәүләтенең үҙәге (хәҙерге Симферополь урынында торған Скиф Неаполе) күсерелгән.
- Б.э.т. 108 йылда — Митридат VI Евпатор заманында (б.э.т. 132 — б.э.т. 63 йй.) Боспор Понтия батшалығы составына ингән.
- Б.э.т. 63 йылда — Понтия батшалығы Рим империяһы тарафынан яулап алынған, ҡырым ҡалалары римляндар идаралығына күскән. Боспор батшалығы үҙаллығы кире ҡайтарылған. Шул осорҙан Ҡырымда Рим империяһы хакимлыҡ итә башлайған.
- 257 йыл — Ҡырымды готтар буйһондорған, Скиф дәүләте юҡҡа сыҡҡан.
- 370 — 380 йылдар — һундарҙың баҫып инеүе, улар, Боспор дәүләте эргәһенән елдереп үтеп, Германарихтың «гот дәүләтенә» ябырылған.
- IV—V быуаттар — Таулы Ҡырымда аҡрынлап Византия (Рим) империяһы власының яңыртылыуы. Һундар нашествиеһынан тере ҡалған готтар Византия власын ҡабул иткән. Боспор дәүләте VI быуат башына тиклем йәшәгән. V быуаттың икенсе яртыһы дауамында һәм VI быуатта Боспорҙа Һун союзы тарҡалғандан һуң Европаҡа кире әйләнеп ҡайтҡан һун ҡәбиләһе утигурҙарҙың «протектораты» урынлаштырылған. 520 — 530-се йылдарҙа Византия Боспорҙа үҙенең туранан-тура власын урынлаштырған.
- VII быуат — Византия власы аҫтында ҡалған Херсонестан башҡа, Ҡырымды, тулыһынса тиерлек, хазарҙар баҫып алған.
- XIII быуат — Византия власы көсһөҙләнгән; уның биләмәләренең бер өлөшө генуэзлылар ҡулына күскән, икенсе өлөшө үҙ аллы Готия (Феодоро) кенәзлегенә ингән.
- XII—XV быуаттар — Ҡырымдың бер нисә өлкәһенә әрмәндәрҙе күсереп ултыртҡанлыҡтан, унда әрмән колонияһы барлыҡҡа килгән.
- 1239 йыл — Ҡырымды Батый хандың монгол ғәскәре баҫып алған. Дала Ҡырымы Алтын Урҙаның Ҡырым улусына әйләнгән.
- XIV — XV быуат уртаһы — Ҡырымдың көньяҡ яры ерҙәре өсөн Генуяның Феодоро кенәзлеге менән һуғышы.
- XIV — XV быуаттың уртаһы — генуя осоронда Ҡырымдың көнсығыш райондарына бик күп адыгтар килеп урынлашҡан[19][20].
- 1441 йыл — бойондороҡһоҙ Ҡырым ханлығы барлыҡҡа килгән.
- 1475 йыл — Гедик Әхмәт паша командалығындағы Ғосман империяһы ғәскәре генуя биләмәләрен Феодоро кенәзлеген яулап алған. Ҡырым ханлығы Ғосман империяһынан вассал буйһоноуға эләккән. (шулай уҡ ҡарағыҙ: Рускә ҡырым-ноғай баҫҡынсылығы).
- 1774 год — Кючук-Кайнарджий килешеүе буйынса Керчь һәм Еникале ҡәлғәләре Рәсәйгә күскән, Ҡырым ханлығы бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан ителгән һәм ярымутрауҙың алдараҡ ғосман биләмәләре булып һаналған (Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш) ерҙәре лә уға ҡушылған.
- 1778 йыл — Александр Васильевич Суворов әрмәндәрҙе һәм гректарҙы Ҡырымдан Аҙау губернаһына күсергән.
- 1783 йылдың 19 апрелендә — рәсәй императрицаһы Екатерина II Ҡырымды Рәсәй империяһына ҡушыу тураһында Манифесҡа ҡул ҡуйған[21].
- 1783 — Севастополгә нигеҙ һалынған, Рәсәй империяһының Ҡара диңгеҙ флоты булдырылған.
- 1853 — 1856 йылдар — Ҡырым (Көнсығыш һуғышы). * 1905 йылдың ноябре - лейтенант Пётр Петрович Шмидт етәкселегендәге Сеавстополь ихтилалы.
- Ҡырымда күп кеше йәлеп ителгән террор (1917—1918).
- 1917—1920 йылдар — Рәсәйҙә Граждандар һуғышы. Ҡырым территорияһында «аҡтар» һәм «ҡыҙылдар» хөкүмәттәре берен-бере бер нисә тапҡыр алмаштырған, шул иҫәптән Таврида Совет Социалистик Республикаһы, Ҡырым Совет Социалистик Республикаһы һ.б.
- 1920—1921 — Ҡырымда ҡыҙыл террор.
- 1921 йылдың 18 октябрендә —РСФСР составында Ҡырым Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы барлыҡҡа килгән.
- 1921—1923 йылдар — Ҡырымда 100 мең кеше ғүмерен (шулар иҫәбендә 75 мең ҡырым татарының) ғүмерен ҡыйған аслыҡ [22].
- 1925 йылдың 16 июнендә Артек пионер лагеры эшләй башлаған.
- 1941 йылдың май-июлендә Ҡырымда Одесса хәрби округының 9-сы уҡсылар корпусы урынлаштырылған (дислокацияланған).[23],[24],[25]. Сентябрҙән герман оккупанттарына ҡаршы һуғыштарҙа Ҡырымда СССР-ҙың 51-се Айырым армияһы ғәскәрҙәре ҡатнашҡан. Шул армия ғәскәрендә 9-сы уҡсы корпусы һәм[23], 1941 йылда төҙөлгән 3-сө Ҡырым мотоуҡсылар дивизияһы ла булған[26].
- 1941 йылдың 12 сентябренән — 1942 йылдың 10 июленә саҡлы Севастополь оборонаһы.
- 1941—1944 йылдар — Германия Өсөнсө рейхы һәм Румыния нацистары Ҡырымды оккупациялаған.
- 1941 йылдың 26 декабрендә — 1942 йылдың 15 майында совет ғәскәрҙәренең еңелеүе менән тамамланған Керчь-Феодосия десант операцияһы.
- 1942 йылдың 16 майы - 30 октябрендә РККА ғәскәрҙәренән тороп ҡалған Ҡырым фронты батырҙарының Аджимушкай каменоломняларын обороналауы.
- 1943 йылдың 31 октябренән 11 декабренә Керчь ярымутрауын азат итеү маҡсатында Керчь-Эльтиген десант операцияһы.
- 8 апреля — 12 мая 1944 йылдың 8 апреле – 12 майында Ҡырымды азат итеү менән тамамланған Ҡырым һөжүм итеү (наступательный) операцияһы.
- 1944 йыл — ҡырым татарҙарын (18 май), әрмәндәрҙе, болғарҙарҙы һәм гректарҙы депортациялау (26 июнь).
- 1945 йылдың 4-11 февралендә Антигитлер коалицияһына ингән өс Бөйөк держава лидерҙарының Ялта конференцияһы.
- 1945 йылдың 30 июне — указом Президиума ВС СССР Юғары Советы Президиумы Указы (Бойороғо) менән Ҡырым автономияһы юҡҡа сығарылған; Ҡырым АССР-ы была преобразована в Ҡырым өлкәһе тип үҙгәртелгән[27]. 25 июня 1946 йылдың 25 июнендә РСФСР Юғары Советы ла автономияны юҡҡа сығарыуҙы раҫлаған[28], шулай уҡ ярымутрауҙа һәм уға яҡын ятҡан райондарҙа халыҡ йәшәгән тораҡ атамалары ла үҙгәртелгән.
- 1948 йыл — указом Президиума ВС РСФСР Юғары Совет Президиумы Бойороғо менән Севастополь ҡалаһы айырым административ-хужалыҡ үҙәге (республика бойондороҡлоғондағы ҡала) тип иғлан ителгән.
- 1954 йылдың 19 февралендә — Ҡырым өлкәһе РСФСР составынан УССР (Украина) составына бирелгән.
- 1978 йыл — УССР-ҙың яңы конституцияһында Севастополь ҡалаһы УССР республика бойондороҡлоғондағы ҡала тип иғлан иткән.
- 1987 йыл — депортацияланған ҡырым татар халҡының Ҡырымға бик күпләп кире ҡайтыуы башланған.
- 1991 йылдың 12 феврале — 1991 йылдың 20 ғинуарында ойошторолған бөтөн ҡырым референдумына ышанмаусанлыҡ белдергән (бойкот) депортация урындарынан кире әйләнеп ҡайтҡан ҡырым татарҙары уның һөҙөмтәһенә көслө тәьҫир яһаны[29]: Ҡырым өлкәһе УССР составындағы Ҡырым АССР-ы тип үҙгәртелде.
- 2014 йыл — Ҡырым де-факто Рәсәй Федерацияһына ҡушылды, һәм уның территорияһында Рәсәйҙең ике яңы субъекты — Ҡырым Республикаһы һәм федераль әһәмиәтле Севастополь ҡалаһы ойошторолдо. Украина һәм БМО ағзаһы булып торған илдәрҙең күпселеге Ҡырымдың Рәсәйгә ҡушылыуын танымайҙар.
Көньяҡ, Таврия, тарихи иҫтәлектәрҙең мөғжизәле берләшмәһе: герман һуғышы, адмирал Колчак, 1917 йылдағы һуғыштар, бында шулай уҡ грек һәм рим осоро, генуя һәйкәлдәре лә йәнәшә генә. Һеҙ даими рәүештә тарихтың ҡатмарлы йоғонтоһонда йәшәйһегеҙ… Севастополь кампанияһы, һәм шул уҡ ваҡытта контраст булып бөгөнгө моряк тора…
2014 йыл ваҡиғалары түбәндәге мәҡәләләрҙә ентекле сағылдырылған:
- Ҡырым Автономиялы Республикаһы * Ҡырым кризисы
- Ҡырым статусы тураһындағы референдум (2014)
- Ҡырым Республикаһы (бойондороҡһоҙ дәүләт)
- Ҡырымдың Рәсәй Федерацияһына ҡушылыуы
- Ҡырымдың ҡайҙа ҡарауы проблемаһы
- Ҡырым Республикаһы
- Ҡырымдың күсеү периоды
- «Ваҡытлыса оккупацияланған Украина территорияһында граждандарҙың хоҡуғын һәм азатлығын тәьмин итеү һәм хоҡуҡи режим тураһында» Украина законы
- Украинала 2014 йылғы ваҡиғалар менән бәйләнгән санкциялар
Мәҙәниәте
Ҡырым — Көнсығыш Европаның юғары үҫеше осоронда Боронғо Греция һәм Боронғо Рим антик мәҙәниәтенә яҡын торған аҙ райондарының береһе булған. Урта быуаттарҙағы Ҡырым Византия һәм Урта диңгеҙ мәҙәниәте менән тығыҙ бәйләнгән. Антик замандарҙа нигеҙ һалынып, бөгөнгә саҡлы һаҡланып ҡалған Херсонес емереклектәре боронғо грек һәм иртә урта быуат византия архитектураһы мираҫы ул. Ярымутрауҙың урта быуат мәҙәниәтендә мосолман мәҙәниәте йоғонтоһо, атап әйткәндә, татар һәм ғосман архитектураһы йоғонтоһо сағыла. Ярымутрау бар дәүерҙәрҙә лә төрлө халыҡтар вәкилдәре, скифтар һәм гректар, римлеләр һәм византийлылар, болғарҙар, хазарҙар, ҡыпсаҡтар (половцы), бәшәнәктәр (печенег), әрмәндәр һәм готтар теләп йәшәргә ынтылған урын булған. Ҡырымда урындағы һәм килмешәк элементтар нигеҙендә ҡырымлылар (уларға рустар «ҡырым татарҙары» тигән экзоэтноним биргән)[30]), урумдар[31], ҡырымчаҡтар[32] һәм ҡараимдар[33] формалашҡан. Ҡырымды Рәсәй империяһы яулап алғас, ярымутрауҙа рустар, украиндар, болғарҙар, немецтар һәм башҡа халыҡтар күренә башлаған.
Ҡырым менән рәссам Иван Айвазовский, яҙыусылар һәм шағирҙар Александр Сергеевич Пушкин, Адам Мицкевич, Алексей Апухтин, Лев Николаевич Толстой, Антон Чехов, Максимилиан Александрович Волошин, Александр Степанович Грин, Аркадий Аверченко, Сергей Николаевич Сергеев-Ценский, Иван Алексеевич Бунин, шағирәләр Леся Украинка, Марина Цветаева һәм Юлия Друнина, ҡырым татар мәғрифәтселәре Исмаил исемдәре бәйле.
Дине
Ҡырым әҙәбиәттә һәм сәнғәттә
- Александр Пушкин. «Баҡсаһарай фонтаны».
- Лев Толстой. «Севастополь хикәйәләре».
- Евгений Львович Марков. «Ҡырым очерктары».
- Влас Михайлович Дорошевич. «Әҫәрҙәр йыйынтығы. III том. Ҡырым хикәйәләре».
- Ҡырым легендалары.
- Сергей Сергеев-Ценский. «Севастополь страдаһы».
- Василий Аксёнов. «Ҡырым утрауы».
Ҡырым һынлы һүрәт сәнғәтендә (живопистә)
Астронимикала Ҡырым
Ҡырым ярымутрауы менән бәйле атаманы астероид, кесе планеталар йөрөтә: Таврида (814) (лат. Tauris) һәм Ҡырымстан (1140) (лат. Crimea) (беренсеһе боронғо атама менән бәйле, икенсеһе — хәҙерге атама менән бәйле), уларҙы 1916 йылдың 2 ғинуарында, 1929 йылдың 30 декабрендә Симеиз обсерваторияһында рәсәй (Союз Совет Социалистик Республикалар Союзы) астрономы Григорий Николаевич[34][35]Неуймин асҡан[36][37].
Фәне
Ҡырымда — океанографик (Севастополдә һәм Керчтә), эколог-биологик (Ҡара-Дағ (вулкан массив) биостанцияһы), тарихи-археологик, курортологик, дөйөм медицина, аграр һәм шарап эшләп сығарыу, хәрби-космик, авиация һәм хәрби-диңгеҙ профилле эре ғилми үҙәктәр бар. Киң мәсьәләләр буйынса ғилми-тикшеренеү алып барған — В. И. Вернадский исемендәге Ҡырым федераль университеты, Севастополь дәүләт университеты, Ҡырым инженер-педагогик университеты эшләй. Ҡырымдың көньяғында Ҡырым астрофизик обсерваторияһы һәм уның филиалы — Симеиз обсерваторияһы урынлашҡан.
Ижтимағи сфера
Ҡырымда университет булдырыу тураһындағы проект XIX быуатҡа барып тоташа, ләкин тик 1918 йылда ғына ҡырым ғилми йәмәғәтселеге тырышлығы менән Таврия милли университеты асылған. 1922 йылда университеттың аграр факультеты махсус тармаҡлы Ҡырым ауыл хужалығы институтына әүерелә. 1931 йылда, тарихы 1918-1922 йылдарҙа Таврия университетының медицина факультетынан башланған, Ҡырым медицина институты асылған. Һуғыштан һуң квалификациялы техник кадрҙар етмәгәнлектән, уны тултырыу һәм ҡырым сәнәғәтен үҫтереү маҡсатында, Одесса политехник институты базаһында Севастополь приборҙар төҙөү институты (һуңғараҡ Севастополь милли техник университеты) барлыҡҡа килә. 1993 йылда депортация урындарынан кире әйләнеп ҡайтҡан халыҡ вәкилдәренән белгес әҙерләү маҡсатында Симферополдә Ҡырым инженер-педагогик университеты асылды. 2001 йылда ярымутрауҙағы юғары белем системаһында мөһим урын биләгән Мәскәү хөкүмәтенең ярҙамы менән Севастополдә Мәскәү дәүләт университетының Ҡара диңгеҙ филиалы эшләй башлаған. Ҡырым һаулыҡ һаҡлау тарихы антиклыҡ дәүеренә барып тоташа. Варварҙар һөжүмдәре менән бәйләнгән үҫеш булмаған дәүерҙән һуң, ҡырым медицинаһы XIII быуат аҙағында тергеҙелгән, Феодосия ҡала больницаһы асылған#История лечебного дела в Феодосии|больницы святого Иоанна в Феодосии]]. Ҡырым медицинаһының ысын үҫеше XIX быуаттың икенсе яртыһынан, Феликс Де Серр Сак күле батҡағының, тау итәгендәге урмандар һәм Көньяҡ яры климатының туберкулёз дауалаусы сифаттарын асҡас, башланған. Йәшәү кимәле үҫкән һайын эпидемиялар һирәгәйгән, тағун (чума) ҡырым ярҙарын ташлап киткән. Яңы тарих заманы башланғас, малярия сирен резко сикләү мөмкин булған, Ҡырым, һауыҡтырыу-профилактик һәм санатор-курорт учреждениелары эшләгән, йәшәү өсөн комфорт һәм хәүефһеҙ, урын булып танылған.
Туризм һәм ял итеү
[[Файл:Koktebel - beach.jpg|thumb Коктебель [[Файл:Boardwalk at Yalta Ukraine (3943047709).jpg|thumb|Ялта
Ҡырымдың курорт булараҡ үҫеш башы XIX быуаттың икенсе яртыһына тура килә. Транспорт бәйләнеше үҫеше менән Рәсәй империяһының Үҙәк губерналарының халҡына диңгеҙ курорттарына барып етеү еңелләшкән. Быуат рубежында йәйге резиденциялар: дача, вилла һәм һарайҙар төҙөү бумы күҙәтелгән. Беҙҙең көндәргә саҡлы һаҡланып ҡалған был биналар ҡырым ҡалаларының характерлы бер һыҙаты булып тора.
Ҡырым туризмының яңы, күп кеше йәлеп итерлек туризм этабы ленин декреттары менән бәйләнгән; Ҡырым, йөҙәр мең турист ҡабул итеп, «Бөтөн Союз һауыҡтырыусыһы» тигән почётлы исемгә лайыҡ булды. 1991 йылдан һуң курорт специализацияһы резко үҙгәргән, был ваҡытта санаторий дауалауынан бигерәк предпочитается пляж һәм әүҙем ялға өҫтөнлөк бирелә башлаған. Айырым ҡағиҙә буйынса ойошторолмаған туристар һан буйынса санаторийҙарҙа ял итеүселәрҙән байтаҡҡа күберәк тура килә.
Билдәле курорт райондары:
- Ҡырымдың Көньяҡ яры — Ялта ҡала советы һәм Алушта ҡала советы регионы.
- Көнбайыш яр буйы — Евпатория-Сак регионы.
- Көньяҡ-Көнсығыш яр буйы — Феодосия ҡала советы һәм Судак ҡала советы регионы.
Ҡырым тауҙарын һәм урман биләмәләрен дәүләт һаҡлай. Ярымутрау территорияһында түбәндәге ҡурсаулыҡтар һәм заказниктар ойошторолған: Ҡырым тәбиғәт ҡурсаулығы, Ялта тау-урман тәбиғәт ҡурсаулығы, Мартьян морон тәбиғәт ҡурсаулығы, Ҡарадағ тәбиғәт ҡурсаулығы, Казантип тәбиғәт ҡурсаулығы һ.б.
Спорт
XIX быуатҡа Ҡырымда таулы туризм үҫешә башлаған. Рәсәйҙең башҡа урындарынан күпкә алдараҡ футбол популярлаша. 1920-се йылдарҙа көньяҡ-көнсығыш Ҡырым совет планеризмының тыуған еренә әйләнгән. Ҡырымда Иван Масимович Поддубный исеме менән бәйле грек-рим көрәш традициялары, һәм шахмат спорты үҫешкән. XIX быуат башында елкәнле спорт һәм дайвинг үҫеш алды. Шоссела велоспорт популяр. Ярымутрауҙың климаты һәм рельефы, велосипед командаларын йыйып, күнекмәләр (тренировка) үткәреү өсөн уңайлы.
- ↑ Был географик объект , күп өлөшө низағлы территорияны контролләүсе Рәсәй менән Украина араһында территориаль фекер ҡапма-ҡаршылығы объекты булған, Ҡырым ярымутрауы территорияһында урынлашҡан. Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө буйынса, Ҡырымдың бәхәсле территорияһында РФ субъекты булған Ҡырым Республикаһы һәм федераль әһәмиәте булған Севастополь ҡалаһы урынлашҡан. Украинаның административ бүленеше буйынса, бәхәсле территорияла Украинаның регионы - Ҡырым Автономиялы Республикаһы һәм махсус статусы булған Севастополь ҡалаһы урынлашҡан.
- ↑ Crimea (инг.). The Columbia Encyclopedia, 6th ed. (2015). 4 ғинуар 2016 тикшерелгән.
- ↑ Disputed Territories // The Territories of the Russian Federation 2015 / Europa Publications — Routledge, 2015. — P. 307. — 346 p. — (Europa territories of the world series). — ISBN 1317445139, ISBN 9781317445135.
- ↑ Brian Glyn Williams /The Ethnogenesis of the Crimean Tatars. An Historical Reinterpretation /Journal of the Royal Asiatic Society (Third Series) / Volume 11 / Issue 03 / November 2001, pp 329–348. «With the collapse of the Armenian kingdom in Eastern Anatolia under the eleventh-century assaults of the Seljuk Turks, Armenian migrants began to arrive on the shores of the Crimean peninsula seeking refuge. By the 1400s two thirds of the great Genoese emporium on the Crimea's southern coast, Kaffa, for example, were Armenian and the Crimean peninsula was known in various sources from the period as Armenia Maritime or Armenia Magna. Armenian settlers in the Crimea built monasteries, tilled the soil and prospered under Italian rule and, in the process, became an important ethnic component of the south Crimean shore».
- ↑ Edward Allworth, The Tatars of Crimea: Return to the Homeland : Studies and Documents, Duke University Press, 1998, pp. 5-7.
- ↑ A. D. (Alfred Denis) Godley. Herodotus. Cambridge. Harvard University Press. vol. 2, 1921, p. 221.
- ↑ Александр Радьевич Андреев А. Р. История Крыма: Краткое описание прошлого Крымского полуострова.
- ↑ Изучение береговой зоны Крыма | Русское географическое общество
- ↑ http://www.green.crimea.edu/publik/doc/analiz.pdf
- ↑ Горная энциклопедия. М.:"Советская энциклопедия", 1984—1991. Ст. «Украинская Советская Социалистическая Республика»
- ↑ Деградация береговой линии в результате воздействия природных и антропогенных факторов // EthnoWork Этнография и краеведение
- ↑ Украина оценивает ресурсы сланцевого газа на шельфе Крыма в $40 млрд. ИТАР-ТАСС, 14.04.2014
- ↑ Згуровская Л. Крым. Рассказы о растениях и животных. — Симферополь: Бизнес-информ, 1996. — С. 7.
- ↑ Атлас по географии Крыма (пояснительные таблицы к карте «Растительность») // под редакцией Саприной В. И. — С. 7.
- ↑ Переписи населения Российской Империи, СССР
- ↑ Всеукраїнського перепису населення 2001
- ↑ 17,0 17,1 Рәсәй империяһында 1897 йылғы беренсе дөйөм халыҡ иҫәбен алыу . Распределение населения по родному языку и уездам 50 губерний Европейской России — Таврическая губерния — без Бердянского, Днепровского и Мелитопольского уездов (севернее Крымского полуострова), но с Севастопольским градоначальством
- ↑ ru.wikipedia.org. 3 июня 2015 года прошла перепись населения в Крымском федеральном округе РФ. Руководитель Росстата Александр Суринов в Ялте представил основные итоги прошедшей в Крыму переписи. В Крымском федеральном округе переписано 2 млн 284,8 тыс постоянных жителей, из них 83% проживает в Республике Крым и 17% — в городе федерального значения Севастополе
- ↑ Максидов Анатолий Ахмедович. Исторические и генеалогические связи адыгов с народами Причерноморья
- ↑ Бартоломей Английский. О свойствах вещей //Матузова В. И. Указ.соч. — С. 85
- ↑ Пирожников А. И. История 10-го пехотного Новоингерманладского полка. Тула, 1913. 436 с разд. паг.; 60 л. ил.; 4 л. карт
- ↑ Вячеслав Зарубин. Голод 1921—1923 гг. в Крыму (по сводкам ЧК/ГПУ)
- ↑ 23,0 23,1 51-я армия (боевой путь).
- ↑ Сайт РККА. 106-я стрелковая дивизия.
- ↑ Сайт РККА. 32-я кавалерийская Смоленская Краснознамённая, ордена Суворова дивизия.
- ↑ Сайт Механизированные корпуса РККА. 3-я Крымская мотострелковая дивизия, с 10.10.41 — 172 стрелковая дивизия (II).
- ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 30 июня 1945 30 «О преобразовании Крымской АССР в Крымскую область в составе РСФСР»
- ↑ Закон РСФСР от 25 июня 1946 г.25 Об упразднении Чечено-Ингушской АССР и о преобразовании Крымской АССР в Крымскую область
- ↑ Gwendolyn Sasse. The Crimea Question: Identity, Transition, and Conflict. — Harvard: Harvard Ukrainian Research Institute, 2007. — 384 pp. (Harvard Series in Ukrainian Studies, Book 74). — P. 152
- ↑ Куртиев Р. И., Когоношвили К. К. Этнический термин «татар» и этнос «крымские татары». / Сквозь века: народы Крыма. Вып. 1 // Ред. Н. Николаенко. — Симферополь: Академия гуманитарных наук, 1995.
- ↑ Баранова В. В. Тюркоязычные греки Приазовья. — 2007 г.
- ↑ Самойлович А. К вопросу о наследниках хазар и их культуры // Еврейская старина. — Л., 1924. — Т. XI.
- ↑ Артамонов М. И. История хазар. — Л., 1962. — С. 447.
- ↑ Ҡалып:IAU
- ↑ Ҡалып:Книга:Словарь имён малых планет
- ↑ Ҡалып:IAU
- ↑ Ҡалып:Книга:Словарь имён малых планет


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 296
СОҠОРОЙ Ғ. МУЗЕЙЫ, Тәтешле музейы филиалы. Тәтешле р‑ны Иҫке Соҡор а. урынлашҡан. 2001 й. Милли музей филиалы булараҡ асыла, 2002—06 йй. Милли әҙәби музей филиалы, 2009 й. хәҙ. статусын ала. Музей фондында 380‑дән ашыу һаҡлау берәмеге, ш. иҫ. Ғ.Соҡорой төҙөгән “Ирәкте ырыуы шәжәрәһе” нең һәм уның бер нисә китабының күсермәһе; шағирҙың портреты (рәссам А.Ҡунаҡбаев) һәм бюсы (скульптор И.К.Шәйхиев); Кейековтар нәҫеленең шәхси китабы булған Ҡөрьән; нумизматик коллекция бар. Экспозиция шағир‑суфыйҙың тормошона һәм ижадына, уның тыуған ауылы тарихына арналған бүлектәрҙән, ш. уҡ урындағы халыҡтың традицион көнкүреш әйберҙәре күрһәтелгән этнография бүлегенән тора. Музей күмәк кеше ҡатнашлығындағы байрамдар (“Шәжәрә байрамы” һ.б.) һәм кисәләр үткәрә, тематик (ш. иҫ. күсмә) күргәҙмәләр, Иҫке Соҡор һәм Иҫке Күрҙем аа. иҫтәлекле урындары буйлап экскурсиялар ойоштора.
З.Ә.Арманшина
Тәрж. Р.Р.Абдрахманов

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Фото:
Яңы тарихи-патриотик музей асылды
Фото:
Хеҙмәт һәм социаль технологиялар академияһының Башҡортостан социаль технологиялар институтында киләһе быуындар өсөн Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы фажиғәле ваҡиғалар тураһында тере тарихты һаҡлауҙы маҡсат итеп ҡуйған «Мираҫ» тарихи-патриотик музейы асылды. Студенттар һәм уҡытыусылар бик күп архив материалдары, ғаилә реликвиялары, наградалар, фронт хаттары һәм хатта ул замандағы хәрби кейемдәрҙе йыйҙы.
Музей төҙөү идеяһы вуз Еңеүҙең 65 йыллығын байрам итергә әҙерләнгән осорҙа тыуа. Башта институт коллективы тематик ғилми-ғәмәли конференциялар, һуғыш ветерандары һәм тыл эшсәндәре тураһында шәжәрә һәм эссе конкурстары ғына үткәрергә планлаштыра. Әммә студенттар был саралар менән шул тиклем мауығып китә, ахыр килеп үҙ музейҙарын төҙөргә ҡарар итә. Бөгөн үк уның материалдары Башҡортостан һәм Рәсәйҙең һуғыш тарихындағы мөһим ваҡиғалар хаҡында һөйләй. Һис шикһеҙ, ваҡыт үтеү менән музей фондтары тағы ла нығыраҡ байыясаҡ.


text:
Роспотребнадзор финанс хеҙмәттәре баҙарында хоҡуҡтарҙы яҡлау мәсьәләләре буйынса граждандар ҡабул итәсәк
Бөтә донъя ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау көнө алдынан Роспотребнадзорҙың Башҡортостан буйынса идаралығы «Финанс хеҙмәттәрен ҡулланыусылар союзы» (ФинПотребСоюз) финанс хеҙмәттәре баҙарында ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау буйынса төбәк-ара йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан бүлексәһе менән берлектә граждандар ҡабул итеүҙе ойоштора. Идаралыҡ белгестәре финанс хеҙмәттәре өлкәһендә ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлауҙы тәьмин итеү буйынса көнүҙәк һорауҙарға яуап бирәсәк. Республика халҡын 2011 йылдың 10 мартында 16.00 сәғәттән 18.00-гә тиклем Роспотребнадзорҙың Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһендә көтәләр. Алдан яҙылыу һәм белешмәләр өсөн телефон: (347) 229-90-63.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, Бөтә донъя ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау көнө, халыҡ-ара ҡулланыусылар хәрәкәте көнө булараҡ, «Ҡулланыусылар ғәҙел финанс хеҙмәттәре өсөн» девизы аҫтында 2011 йылдың 15 мартында билдәләнә.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов һәм Руслан Аушев Өфөлә БДБ илдәренең ветерандар ойошмаларын йыйыу тураһында һөйләшеп килеште
Фото:
Кесаҙна, 24 мартта, Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Республика Йортонда Берләшмә ағзаһы дәүләттәренең хөкүмәт башлыҡтары Советы ҡарамағындағы Яугир-интернационалистар эштәре буйынса комитет рәйесе Руслан Аушев менән осрашты.
БР Президенты һәм Комитет башлығы Берләшмә илдәре ветерандар ойошмаларының Координацион Советын 20 апрелдә Өфөлә үткәреү тураһында һөйләшеп килеште.
Руслан Аушев һүҙҙәренсә, Башҡортостан бындай сараны үткәреү өсөн осраҡлы һайланмаған: республика БДБ-ның географик үҙәгендә урынлашҡан.
— Бында Ингушетия Президенты булараҡ килгән осорҙан уҡ республика етәкселеге менән йылы мөнәсәбәттәр һәм Өфө хаҡында яҡшы хәтирәләр һаҡлана миндә, — тине Руслан Аушев. Уның әйтеүенсә, ул Рөстәм Хәмитовҡа Координацион Советты Өфөлә үткәреү үтенесе менән мөрәжәғәт иткән, һәм Башҡортостан Президенты фатиха биргән.
Рөстәм Хәмитов, Башҡортостан Координацион Советты бишлегә үткәрәсәк һәм Берләшмә илдәре делегацияларын ҙур ихласлыҡ менән ҡабул итәсәк, тип билдәләне.
Координацион Советта хәбәрһеҙ юғалған һалдаттарҙы эҙләү, ветерандарҙы социаль яҡлау мәсьәләләре тикшереләсәк.


text:
Сумо
Сумо (япон. 相撲) — көрәш төрө, унда түңәрәк майҙанда ике көрәшсе көс һынаша. Был спорт төрө — Японияла барлыҡҡа килгән. Япондар сумоны яугирлыҡ сәнғәтенә индерә. Сумо традицияһы борондан килә, шуға күрә лә уйын төрлө ритуалдар менән башҡарыла.
Япония сумо үҙәге булып тора һәм ул профессиональ рикиси ярыштары үткәрелгән берҙән-бер ил. Башҡа илдәрҙә һәүәҫкәр сумо ғына бар.
Заманса профессиональ сумо спорт, ҡапма-ҡаршы алыш, шоу, йола һәм бизнес элементтарын индерә.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сумо VIII быуатта теркәлгән боронғо япон яҙмаларында сумо тип телгә алынған. Бынан тыш сумо Синто дине ритуалы менән күҙаллана. Хәҙерге көндәрҙә лә ҡайһы бер монастырҙарҙа кеше һәм Алла алышы ритуалын күрергә мөмкин.
Сумо император һарайында мөһим ритуал һанала. Был ярышта бөтә провинцияларҙан да вәкилдәр ҡатнашырға тейеш була. Шулай уҡ сумо хәрби әҙерлек ролен үтәүе лә билдәле.
Төп мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көрәш майҙаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сумо көрәше дохё тип аталған 34-60 см квадрат ҡалҡыу майҙанда бара. Дохё өсөн төйөлгән махсус балсыҡ өҫтөнә йоҡа ғына итеп ҡом түшәлә.
Алыш диаметры 4,55 м (15 сяк) булған түңәрәк эсендә бара. Уның ситтәренә дөгө һаламынан үрмә һалына. Түңәрәк уртаһына ике аҡ һыҙат һалына, бында көрәшселәр уйын башланыр алдынан баҫа.
Түңәрәк тирәләй һибелгән ҡом һәр алыш алдынан тигеҙләп ҡуйыла, дәғүәселәр сиктән сыҡҡаны уларҙың эҙенәнә күренә.
Майҙан бик күп символдарға бай: ҡом таҙалыҡты һүрәтләй, тоҙ һирпеү яуыз көстәрҙән арындыра.
Дохё өҫтөндәге япма (яката) ситтәрендәге дүрт суҡ дүрт миҙгелде аңлата — аҡ төҫтәгеһе көҙ, ҡара — ҡыш, йәшел — яҙ, ҡыҙыл — йәй.
Ҡуйы ҡыҙыл күк байраҡтар болоттар йөҙөүен, миҙгел алышыныуын күрһәтә. Судья (гедзи) рухани синтоист ролен уйнай.
Кейем һәм сәс[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәс йола буйынса бер төйөнгә йыйыла, юғары дивизиондағылар ҡатмарлылаҡ прическа яһай. Сәсте былай йыйыу матурлыҡ өсөн генә түгел, алыш мәлендә артҡа ҡолағанда соңҡаны һаҡлау өсөн дә эшләнә.
Гёдзи (судья) Муромати дәүерендәге батша һарайы вәкиле кейемен кейә. Уның өҫ һәм аяҡ кейеме төҫөнә ҡарап ниндәй кимәлдәге ярыш икәнлеген айырып була.
Мәҫәлән, кесе лигаларҙа судья ябай кейенә һәм яланаяҡ була. Ойоҡ һәм аяҡ кейемдәрен юғары кимәлдәге гёдзи кейә ала.
Судьяның мотлаҡ атрибуты гумбай тип аталған елпеүес.
Ҡағиҙәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сумо алышында башҡа һуғыу, аяҡ араһына тибеү, сәстән, ҡолаҡтан, бармаҡтарҙан, аяҡ араһындағы билбау өлөшөнән тартыу тыйыла. Шулай уҡ һығыу алымдарын ҡулланырға ярамай. Рөхсәт ителгәндәрҙән: сикәгә сәпәү («харитэ»), этеү, тыйылмаған урындарҙан эләктереү, билбауҙан алыу, ус ҡабырғаһын үңәскә терәү («нодова»), шулай уҡ алып ташлау, аяҡ салыу.
Һәр алыштың еңеүсеһе билдәләү өсөн ҡулланған ике төп ҡағиҙә:
- табандан тыш тәндең башҡа өлөштәре менән иң беренсе ергә ҡағылыусы еңелә.
- түңәрәктән ситтә беренсе булып ергә ҡағылыу еңелә.
Тән өлөшө тип сәс һәм билбау ҙа һанала. Әгәр көрәшсе тыйылған алымды ҡулланһа, еңелгән тип билдәләнә.
Көрәшсенең тән ауырлығы махсус күнекмәләр ярҙамында үҫә.
2013 йылдың декабрендәге тикшереүҙәргә ҡарата 70 көрәшсенең тәненең май өлөшө 23 % — 39 %. Иң «һимеҙе» Аоияма, ә иң «ҡаҡса» — екодзуна Харумафудзи була[1].
Көрәшселәргә уңайлыҡтар уңыштарына ҡарап бирелә. Ниндәй кейем кейергә, ниндәй телефон менән ҡулланырға, ниндәй бүлмәлә йәшәргә, хужалыҡ эштәрен башҡарырға — барыһы ла дәрәжәгә ҡарап билдәләнә.
Митоидзуми аварияға эләккәндән һуң көрәшселәргә үҙаллы автомобиль йөрөтөү тыйыла. Был ҡағиҙәне боҙғандар дисквалификация ала. Ғәҙәттә улар махсус микроавтобустарҙа йәки таксиҙа йөрөй.
Көрәшселәрҙең ауырлығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сумо алышында ауырлыҡ категорияһы юҡ. Юғары ранг көрәшселәрҙең ауырлығы башлыса 120 килограмдан аша. Был спортҡа ғәҙәттә 100 килограмлыҡ егеттәр килә.
Атлетик көрәшсе ауыр кәүҙәлене етеҙлеге менән еңеүсән. Шулай, 1996 йылда бик популяр ҡаҡса Майноуми өс тапҡырға ауырыраҡ Конисикины еңә (98кг[2] һәм 273 кг[3])[4].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Уровень жира в телах сэкитори — 23-39 % (с уточнениями) | Сумо. Традиции и современность японской борьбы
- ↑ Mainoumi Shuhei Rikishi Information. Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 февраль 2013. 5 февраль 2013 тикшерелгән.
- ↑ Konishiki Yasokichi Rikishi Information. Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 февраль 2013. 5 февраль 2013 тикшерелгән.
- ↑ Mainoumi vs. Konishiki : Hatsu 1996 (舞の海 対 小錦) - YouTube. 20 ғинуар 2013 тикшерелгән.


text:
«Көҙ кинолентаһы»
«Көҙ кинолентаһы» тип аталды Йәш натуралистар станцияһында уҙған «Көҙгө уңыш - 2016» байрамы. Тәжрибә-тикшеренеү эштәрен яҡлағанда йәш натуралистарҙың үҙҙәрен ысын белгестәр итеп тотоуҙары, фекерҙәрен туплай, фараздарын иҫбатлай белеүҙәре һоҡландырҙы. Ә инде сараның бер сериал формаһында алып барылыуы, төрлө кино һәм мультфильмдарҙы көйҙәр, фразалар, афоризмдар аша танып белеүҙәре уҡыусыларҙың аң-белем, ҡыҙыҡһыныу даирәһенең киңлеген күрһәтте. Күптәренең «экстрасенс» һәләттәре лә һоҡландырҙы, сөнки бында күҙ бәйләнгән килеш тоҡтан йәшелсә-емеш тартып сығарып, уның исемен, төҫөн, формаһын әйтергә кәрәк ине. Ғөмүмән, алып барыусы, кинорежиссер Ирина Вячеславовна Нәсимова менән уның ярҙамсыһы Гөлиә Хәмит ҡыҙы Фазылова бер кемгә лә күңелһеҙләнергә ирек бирмәне.
Бына, ниһайәт, жюри ағзалары - Йәш натуралистар станцияһы директоры Нәсимә Шәриф ҡыҙы Иҫәнғәлина, экологик яҡтыртыу бүлеге мөдире Айгөл Тимербай ҡыҙы Әхмәҙина, Абҙаҡ мәктәбенең биология уҡытыусыһы Рәзинә Рауил ҡыҙы Хөсәйенова еңеүселәрҙе билдәләне.
Шулай итеп, тәжрибә-тикшеренеү эштәре буйынса Йәш натуралистар станцияһынан Ирина Холманских менән Кристина Труфанова - I, Абҙаҡтан Светлана Хызырова менән Юлиә Сибәғәтуллина, Сосновканан Илзирә Шакирова - II, Тирләндән Алина Лотфуллина, Йәш натуралистар станцияһынан Регина Фазлетдинова, Алина Хәйбуллина III урын яуланы.
Дөйөм уңыш күргәҙмәһе буйынса Сосновка мәктәбе - I, Тирлән мәктәбе - II, Абҙаҡ мәктәбе III урынға сыҡты.
Уҡыусылар “Сәскәселек”, “Дарыу үләндәре”, “Емешселек”, “Йәшелсәселек”, “Шәхси ярҙамсы хужалыҡ” номинацияларында ла бүләкләнде.
Көҙгө уңыш күргәҙмәһендә Яныбай Хамматов исемендәге башҡорт гимназияһы, Реабилитациялау үҙәге, Тимер юлының 2-се балалар баҡсаһы, Йәш натуралистар станцияһы, Абҙаҡ, Тирлән, ҡаланың 10-сы, 18-се, 21-се мәктәптәре, 17-се гимназия актив ҡатнашты. Йәй буйына тырышып эшләгән, тәжрибәләр үткәргән уҡыусылар һәм уларҙың етәкселәре маҡтауға һәм хөрмәткә лайыҡ. Улар йылдан-йыл яңы асыштар яһай, яңы үрҙәргә үрләй.
Йәш мичуринсыларға уңыштар теләйек.
ҺҮРӘТТӘРҘӘ: I урын яулаған Сосновка мәктәбенең биология уҡытыусыһы Сулпан Ирек ҡыҙы Мырҙабаева уҡыусылары Илзирә Шакирова (уңда) һәм Гүзәл Абдулғанина менән.
Илгиз МЫРҘАБАЕВ фотоһы.


text:
Өфөлә ШОС дәүләттәре башлыҡтарының берлектәге ултырышы үтәсәк Фото: Олег Яровиков
Өфөлә ШОС дәүләттәре башлыҡтарының берлектәге ултырышы үтәсәк
Өфөлә ШОС дәүләттәре башлыҡтарының берлектәге ултырышы үтәсәк Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 10 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
10 июлдә Рәсәй, Ҡаҙағстан, Ҡытай, Ҡырғыҙстан, Тажикстан һәм Үзбәкстан башлыҡтары Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы дәүләт башлыҡтары Советы ултырышында ҡатнашасаҡ.
Һуңғы ике көндә Өфө донъяуи иҡтисади һәм сәйәси майҙанға әүерелде, тип хәбәр итә ТАСС. Дәүләт башлыҡтары иҡтисад, финанс өлкәһендәге мөһим проблемаларҙы тикшерҙе, киләсәктә ғәмәлгә ашырыласаҡ проекттар буйынса мәсьәләләрҙе хәл итте. Йома сәйәсәт, социаль өлкә һәм хәүефһеҙлек иғтибар үҙәгендә буласаҡ.
Рәсәй Президенты ярҙамсыһы Юрий Ушаков һөйләүенсә, Советтың киңәйтелгән составында биш күҙәтеүсе илдең (Монголия, Һиндостан, Иран, Пакистан һәм Афғанстан) башлыҡтары, шулай уҡ Рәсәй Президенты ҡунағы булараҡ Төркмәнстан Президенты ҡатнашасаҡ.
Дәүләт башлыҡтары мәҙәни бәйләнештәрҙе үҫтереү, йәштәр менән алмашыу, туризмды әүҙемләштереү кәрәклеге хаҡында фекер алышасаҡ.
Президенттар Һиндостан менән Пакистанды Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһына ҡабул итеү тәртибен хәл итәсәк, һөҙөмтәлә ойошмаға «ҙур һигеҙ» илдәре берләшмәләре тигән рәсми булмаған статус бирелеүе ихтимал. Иран ойошмаға ағза итеп алыуға рәсми ғариза биргән дә инде. Бер нисә ил (Азербайжан, Әрмәнстан, Бангладеш, Белоруссия, Шри-Ланка, Сирия, Украина, Мальдив Республикаһы, Камбоджа, Мысыр) Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһының күҙәтеүсеһе йәки партнеры статусын биреү үтенесе менән мөрәжәғәт иткән.
Саммит йомғаҡтары буйынса ойошманың 2025 йылға тиклемге үҫеш стратегияһын раҫлау, Өфө декларацияһына ҡул ҡуйыу күҙаллана. Президенттар сик буйы мәсьәләләре буйынса хеҙмәттәшлек һәм үҙ-ара эшмәкәрлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуясаҡ, алдағы өс йылда терроризмға, сепаратизмға һәм экстремизмға ҡаршы көрәштә хеҙмәттәшлек итеү программаһын раҫлаясаҡ.


text:
Тасуирлама
Персонализированная һеҙҙең чехол гитара өсөн яһап, һәр береһендә уны яҡшы итеп үҙ яратҡан төҫтәре! Менән передний ҡарман, плечев ремни ручка һәм бындай картина тоторға тейеш гитара гарантияһы именлек һәм выделялись береһе йыйылды.
Шаблон китерелә менән ике размера, өсөн гитара чайлд (приблизительно. 90см һәм Бейеклеге 32 см, иң урында широко) һәм береһе өсөн ғәҙәттәгенән күләмен гитара (приблизительно 104 см, һәм Бейеклеге 40 см, иң урында широко).
Ҡалып еңел ала!
- Аҙыҡ-түлек кәрзине өҫтәп, басыгыз был төймәгә 'кәрзине өҫтәне.'
- Үҙ мәғлүмәт кассаһына индерелмәй.
- Төймәгә басыгыз башланы cystic fibrosis'
- Уҡыусылар, һеҙ һайларға йәки cystic fibrosis ҡунаҡ сифатында заказ аккаунт ингән.
- Эшләп түләү, үҙ ысулдарын ҡулланыу ҡулайлыраҡ
- Эшләй!
Һеҙ нисек түләргә генә тамамланды, ғәҙәттә, ул бер нисә секунд, кире һеҙгә килгәндә йүнәлтелгән тегенсе булып®, һеҙ унда үҙенең шәхси кабинетҡа заказ ҡарарға мөмкин. (әгәр сездә буласаҡ бер хәл булһа йәки касса булдыра инде). Скачать файл һеҙ аласыз, шулай уҡ, һеҙҙең менән һеҙҙең аккаунт. Шулай уҡ буйынса электрон почта түләүҙәр ала һуң һеҙҙең өсөн, һеҙ белмәйһегеҙ, һеҙҙән тағы ла бер электрон хат артынан заказ ваҡытта иң яҡын деталдәр, һылтанмалар загрузки.
Хәүефһеҙ һәм интернет аша cystic fibrosis һатып алыусыларҙы хәүефһеҙ ысул булып тора. Һеҙҙең аккаунт cystic fibrosis тегенсе булырға кәрәк һатып алыу өсөн®.
ҺаҡлауҺаҡлау
ҺаҡлауҺаҡлау
ҺаҡлауҺаҡлау
ҺаҡлауҺаҡлауҺаҡлауҺаҡлау
PDF форматындағы документтар copyshop масштаблы китерелә шаблон рәүешендә булһа, ул ҡағыҙ плакат менән ярҙам күләме ниндәй буласаҡ распечатывать reader сығарыу өсөн adobe. Шулай уҡ тарма арзан а4 биттәр. А4 форматлы айырым ҡағыҙ битендә, биттәр һәм маркет нумерацияһы бар, һеҙҙең ярҙам итеү өсөн һуң матбуғат биттәрендә һәр дөрөҫ выровнять.
Зинһар өсөн, ҡарағыҙ әле снимок Инструкция Буйынса Матбуғат белер өсөн, дөрөҫ итеп масштабында шаблон распечатывать..
Small Guitar Case
Күләме Copyshop: 80cm x 100cm
А4 форматындағы биттең: 20
US Letter: 25
Regular Guitar Case
Күләме Copyshop: 95cm x 120cm
А4 форматындағы биттең: 25
US Letter: 16
Иғтибар, инглиз телендә бөтә шаблоны скачать, however you may view the tutorial here in your chosen language by selecting your preferred language by clicking “Тәржемә” at the top right of any page and selecting your preferred language from the drop down menu.
Only logged in customers who have purchased this product may leave a review.


text:
Мортаза Рәхимов: ” Яңы ҡатмарлы шарттарҙа ла
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында Республика көнөнә арналған тантаналы йыйылыш дауам итә. Унда ҡатнашыусылар алдында Башҡортостан Президенты Мортаза Ғөбәйҙулла улы Рәхимов ”Яңы ҡатмарлы шарттарҙа ла Башҡортостан ныҡлыҡҡа һынауҙы уңышлы үтә!” исемле доклад менән сығыш яһаны.
Ҡәҙерле ватандаштар! Хөрмәтле ҡатнашыусылар һәм ҡунаҡтар!
Һеҙҙе, ә һеҙҙең йөҙөгөҙҙә Башҡортостан халҡын, дәүләтебеҙҙең төп байрамы — Республика көнө менән ҡотлайым!
Был датаны ҡала һәм райондарҙа, хеҙмәт коллективтарында билдәләү, йәмәғәтселек менән берлектә сираттағы йылға һығымталар яһау, киләсәккә бурыстарҙы асыҡлау яҡшы традицияға әүерелде.
Бына ике тиҫтә йылға яҡын Башҡортостан ижтимағи үҙгәртеп ҡороуҙар юлынан бара. Был — беҙҙең тарихи юлды һайлауыбыҙ, бөйөк Рәсәй менән уртаҡ яҙмышыбыҙ, республиканың бер быуатлыҡ тиерлек дәүләтселеге үҫешендә яңы этап. Илдәге демократик реформалар һөҙөмтәһендә дәүләт власы органдарын, иҡтисади системаны йәмғиәт һәм һәр кеше мәнфәғәттәренә йүнәлтеү мөмкинлеге тыуҙы. Беҙ хужалыҡ һәм мәҙәни төҙөлөш проблемаларын, төбәгебеҙ үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып, үҙ аллы хәл итә башланыҡ.
Уникаль тәбиғәт байлыҡтарына, ҡеүәтле сәнәғәт, ауыл хужалығы һәм төҙөлөш потенциалына, ә иң мөһиме — тәжрибәле, талантлы һәм тырыш кадрҙарға эйә булған республика үҙ иңенә ҙур бурыстар алды, ХХI быуатта ысын алға китешкә өлгәште. Был — Рәсәй Федерацияһын нығытыуға ҙур өлөш индереү, беҙ уның менән хаҡлы ғорурланабыҙ!
Бөгөн халҡыбыҙҙың, йәмғиәттең бөтә ҡатламдарының, талантлы йәштәрҙең, төбәктәрҙең ғәйәт ҙур ижади, интеллектуаль ҡеүәтен замандың ҙур һынауҙарына лайыҡлы яуап биреү өсөн тағы ла ҡыйыуыраҡ тормошҡа ашырырға кәрәк. Заманса производстволар һәм яңы технологиялар, конкуренцияға һәләтле продукцияның өр-яңы төрҙәре, ХХI быуат инфраструктураһы айырыуса талап ителә.
Донъя көрсөгө ныҡлыҡҡа етди һынау булды. Бөгөн республикабыҙ, дөйөм алғанда, ябай булмаған һынауҙарҙы лайыҡлы үткәрә, тип раҫларға мөмкин. Үткәрелгән структур үҙгәртеп ҡороуҙар, иҡтисадты диверсификациялау һәм яңыртыу, ваҡытында күрелгән саралар кире күренештәрҙең йоғонтоһон байтаҡҡа йомшартыу мөмкинлеген бирҙе. Банкылар эшмәкәрлегенең тотороҡлолоғо тәьмин ителде, финанс-бюджет системаһы һөҙөмтәле эшләй. Иҡтисадыбыҙҙың, башҡа төп тармаҡтарҙың һәм халыҡ хужалығы өлкәләренең арҡа һөйәге булған яғыулыҡ-энергетика комплексы эшмәкәрлеген айырып билдәләргә теләйем. Торлаҡ йорттар төҙөлөшөнөң артыуы тәьмин ителде. Планлаштырылған объекттарҙы, юлдар һәм күперҙәр һалыу дауам итә.
Ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре дәүләттең ҙур ярҙамы менән, үҙҙәренең бай тәжрибәһе, ныҡышмалылығы һәм маҡсатҡа ярашлы эше иҫәбенә ҡатмарлы һауа-климат шарттарын еңеп, яҡшы уңыш — 2,2 миллион тонна иген үҫтерҙе һәм йыйып алды. Малсылыҡ үҫеүен дауам итә, һөт һәм ит етештереү буйынса эре ҡеүәттәр булдырыла.
Республика кешеләрҙең йәшәү кимәлен һәм сифатын күтәреүгә, халыҡтың төрлө ҡатламдарына бөтә яҡлап ярҙам күрһәтеүгә йүнәлтелгән социаль сәйәсәтен үткәрә. Дәүләттең бөтә социаль гарантиялары һәм йөкләмәләре һаҡлап ҡалынды, айырым маҡсатлы социаль программалар үтәлә. 2009 йылдың 7 айында уртаса айлыҡ эш хаҡы былтырғы ошо уҡ осор менән сағыштырғанда 9,5 процентҡа артҡан, ә йән башына уртаса аҡсалата килем 14,9 процентҡа үҫкән.
Әсәлеккә һәм балалыҡҡа, өлкән быуынға, Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарына ярҙам күрһәтеү өсөн бик күп эштәр башҡарыла. Йәштәрҙең башланғыстарын яҡлау һәм үҫтереү йылы саралары программаһы уңышлы тормошҡа ашырыла. Демографик хәл яҡшырыуын дауам итә, уртаса ғүмер оҙайлылығы арта.
Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау, мәғариф, фән һәм мәҙәниәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары ярайһы уҡ ҙур. Улар кешеләрҙең физик һәм рухи үҫешен тәьмин итә, кеше капиталына, республика һәм ил киләсәгенә ысын инвестициялар булып тора.
Өлгәшелгәндәрҙең барыһы ла — власть органдары эшмәкәрлеге, һәр ҡайһығыҙҙың, ҡала һәм ауыл эшсәндәренең, ветерандарҙың һәм йәштәрҙең ныҡышмалы хеҙмәте, һеҙҙең талантығыҙ, илһөйәрлегегеҙ һәм юғары социаль яуаплылығығыҙ һөҙөмтәһе ул. Үтелгән юлда, тупланған ижади тәжрибәлә беҙ оптимизм нигеҙен, бөтә эшебеҙҙе артабан да етди көсәйтеү өсөн этәргесте күрәбеҙ. Ошо һынауҙарҙан беҙ иҡтисади үҫеш сығанаҡтарын киңәйтеп, һөҙөмтәлерәк технологияларҙы үҙләштереп, тормошобоҙҙо төҙөкләндереп, тағы ла көслөрәк булып сығырбыҙ тип ышанам!
Барығыҙға ла һаулыҡ, именлек һәм бәхет, иртәгәһе көнгә ышаныс, Тыуған илебеҙ хаҡына барлыҡ изге эштәрегеҙҙә яңы уңыштар теләйем!
Оло байрам менән, ҡәҙерле ватандаштар!


text:
Фото:
Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың 18-се ултырышы асылды
Фото:
Өфөлә Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың 18-се ултырышы башланды. Унда БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай Рәйесе Константин Толкачев, БР Хөкүмәте Премьер-министры Раил Сарбаев, БР буйынса баш федераль инспектор Петр Капишников, БР Хөкүмәте ағзалары, Дәүләт Думаһы депутаттары һәм Федерация Советы ағзалары, Башҡортостан Республикаһының суд, хоҡуҡ һаҡлау органдары етәкселәре, федераль ведомстволарҙың территориаль органдары, республика башҡарма власть органдары етәкселәре, Президент Хакимиәте, Дәүләт Йыйылышы Секретариаты һәм республика Хөкүмәте Аппаратының яуаплы хеҙмәткәрҙәре, киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре ҡатнашты.
Депутаттар ултырыштың эшсе органдарын һайланы һәм көн тәртибен раҫланы, уға 35 мәсьәлә индерелде. Депутаттар алдында 25 республика һәм биш федераль закон проектын ҡарау бурысы тора. Беренсе уҡыуҙа бөтәһе 16 закон проекты ҡараласаҡ, тағы бер яңылыҡ – “Рәсәй Федерацияһында урындағы үҙидараны ойоштороуҙың дөйөм принциптары тураһында”ғы Федераль законға үҙгәрештәр индереү хаҡында парламенттың Дәүләт Думаһына яңы закон инициативаһы.
Ултырышта ҡараласаҡ башҡа мәсьәләләр араһында – Башҡортостан Республикаһында йәштәр сәйәсәтен тормошҡа ашырыу буйынса закондарҙы камиллаштырыу тураһында парламент тыңлауҙары үткәреү, БР Дәүләт Йыйылышы ҡарамағындағы Йәштәр йәмәғәт палатаһының үҙ эшмәкәрлеге тураһында отчеты һәм Палатаның яңы составын раҫлау.


text:
Силәбе өлкәһендә «Уралым» төбәк төрки халыҡтары милли музыкаһы фестивале үтте
Уҙған шәмбелә Силәбе өлкәһе Еманжелинск (Яманйылға) ҡалаһының А.С. Пушкин исемендәге Мәҙәниәт һарайында йолаға әүерелгән «Уралым» төбәк төрки халыҡтары милли музыкаһы фестивале үтте. «Башинформ» агентлығына Башҡортостан Республикаһының Силәбе өлкәһендәге Даими вәкиллегенең матбуғат секретары Михаил Хәбировтың хәбәр итеүенсә, быйыл фестиваль үҙенең географияһын да, жанр төрлөлөгөн дә киңәйткән. Фестивалдең ойоштороусылары булып Силәбе өлкәһенең Мәҙәниәт министрлығы, өлкә халыҡ ижады үҙәге, Еманжелинск (Яманйылға) районы хакимиәте һәм бер нисә йәмәғәт ойошмалары сығыш яһаны.
Фестивалгә Силәбе, Ҡурған өлкәләренән, Башҡортостан Республикаһынан 200-ләгән ҡатнашыусы килде. Башҡортостан исеменән Өфө, Белорет, Әбйәлил районы вәкилдәре сығыш яһаны. Фестивалгә баһалама ағзаһы сифатында Башҡортостан Республикаһының Силәбе өлкәһендәге Даими вәкиле Мөхәмәтулла Хафизов саҡырылғайны, иң яҡшы сығыш яһағандарға ла ул маҡтау грамоталары тапшырҙы.
Артистар тамашасыларҙы үҙҙәренең моңло тауыштары менән шатландырҙы, һәр коллектив үҙенсәлекле ине. Силәбе өлкәһенән «Айгөл» башҡорт халыҡ коллективы «Башҡортостан» бейеүе менән барыһын да хайран итте. Халыҡ йырҙары репертуары ла ярайһы бай булды. Был юлы башҡорт халыҡ инструменттары – ҡурай менән ҡубыҙ ҙа лайыҡлы күрһәтелде. Конкурс хореография, солистар һәм инструменталь башҡарыу кеүек өс номинацияла үтте.
«Уралым» фестиваленең 200-ҙән ашыу ҡатнашыусыһынан Гран-приҙы Силәбе өлкәһенең Нязепетровск районынан «Ләйсән» коллективы яуланы, уларға ҡиммәтле бүләк бирелде. Күптәр лауреат дипломдары алды.
Жюри ағзаларының билдәләүенсә, быйылғы конкурста күберәк йәштәр ҡатнашҡан, шулай ҙа коллектив етәкселәренә һөнәри оҫталыҡ етеңкерәмәй, шуға ла вокал оҫталығы буйынса мастер-кластар ойошторорға кәрәк.


text:
Күмәк булыу бәхет бит ул16-05-2018, 00:03 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Ғүмерҙәрен мәктәп тормошо һәм балалар менән бәйләгән Рәхимовтарҙың ҙур татыу ғаиләһе бөгөн дә шат тауыштарҙан гөрләп тора. Ирина менән Әлфир биш бала тәрбиәләп үҫтергән. Уларҙың икәүһе башлы-күҙле булған инде. Оло улдары Фидан ғаиләһе менән Стәрлетамаҡ ҡалаһында йәшәһә, Лилиә иһә Мишкәлә донъя көтә. Ҡыҙ кеше әсәһе өлгөһөндә уҡытыусы һөнәрен һайлаған, башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән балаларға белем биреп, бөгөн декрет отпускыһында.
2011 йылда Рәхимовтар яңы йорт һала. Шәхси хужалыҡтарын ҙурайтып, күпләп ҡош-ҡорт, мал-тыуар аҫрайҙар. Хужалыҡ өсөн машина һәм трактор ҙа алып ебәрәләр. Балаларға ла ярҙам ошо хужалыҡтан килә. Уларҙы Шаҙы ауылындағы иң тырыш, йүнсел ғаиләләрҙең береһе тиһәк тә хата булмаҫ. Шулай булмай, студент һәм мәктәптә уҡыған балаларҙы тәрбиәләү, уларҙың өҫ-башын хәстәрләү оло тырышлыҡ, яуаплылыҡ, эшкә күндәмлек талап итә. Ә балалар үҙҙәре лә ата-әсәне ҡыуандырып, ярҙам итергә тырышып торғанда был икеләтә сәм, дәрт өҫтәй.
Зарина, Розалина һәм Элиза иһә – баш ҡала студенттары. Йәштәр өсөн уҡыуҙа ла, эштә лә ата-әсәләре өлгө булып тора.
2013 йылда Рәхимовтар Оло Шаҙы ауылында беренселәрҙән булып өс бер туған баланы тәрбиәгә ала. 14 йәшлек Камила, 12 йәшлек Рина, 6 йәшлек Данил Ирина менән Әлфиргә атай-әсәй тиеп өндәшә. Мәктәптә ололарҙың йөҙҙәренә ҡыҙыллыҡ килтермәй тырышып уҡыйҙар. Ял булғанда бөтә ғаилә табын өҫтәленә йыйыла, ошондай бәхеттәренә ҡарап ата-әсәнең дә күңеле яҡтыра.
Мишкә районы хакимиәте лә ҙур ғаиләне иғтибарынан ситтә ҡалдырмай, мәктәп йәшендәгеләрҙе йәйге лагерҙарға ебәреү мәсьәләһен хәстәрләй. Рәхимовтар үҙҙәре лә төрлө район, республика бәйгеләрендә, конкурстарҙа теләп ҡатнаша һәм еңеү яулай, ауыл халҡына, райондаштарына өлгө булып тора.
Тормоштарынан йәм табып, йәшәү ауырлығына зарланмайынса, заман менән бергә атлаған ошондай ғаиләләргә, ысынлап та, хайран ҡалырлыҡ. Кемдәрҙер хаҡлы ялдағы тормошон тыныс ҡартлыҡ менән бәйләһә, кемдәрҙер дәрт һәм күндәмлекте юлдаш итеп, бәхеттәренең тулылығын балалар һәм ейән-ейәнсәрҙәрен тәрбиәләүҙә, тулы һәм әүҙем тормош алып барыуҙа күрә. Дәрт тә, дарман да, аҡыл-зиһен, тәжрибә лә, тормошҡа ҡарата булған һөйөү ҙә, башҡаларға ҡарата ихтирам, кеселеклелек, мәрхәмәт тә бар ундай кешеләрҙә. Ошондай ғаиләләр барҙа тормош та йәмлерәк, күркәмерәк, өйҙәрҙә нур һәм йылылыҡ күберәк булыр.


text:
Башҡортостан автоһәүәҫкәрҙәрен автомобиль шиндарын ҡышҡыға алмаштырырға саҡыралар
ӨФӨ, 2014 йыл, 17 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Алдағы көндәрҙә һауа торошоноң боҙолоуы менән бәйле Өфө хакимиәте автоһәүәҫкәрҙәрҙе автомобиль шиндарын ҡышҡыға алмаштырырға саҡыра. Бының хаҡта бөгөнгө брифингта ҡала хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары Салауат Хөсәйенов хәбәр итте.
Гидрометеорология үҙәгенең мәғлүмәттәре буйынса, 18-21 октябрҙә республикала һауа торошоноң ныҡ ҡына үҙгәреүе, төнгө ваҡытта һауа температураһының минус 12 градусҡа тиклем түбәнәйеүе, ҡар ҡатыш ямғыр яуыуы, ваҡытлыса ҡар ҡапламы менән ҡапланыуы, сымдарға һәм ағастарға епшек ҡар йәбешеүе, боҙлауыҡ булыуы көтөлә.
— Өфөгә ҡыш килә. Өфөләргә һәм ҡала ҡунаҡтарына мөрәжәғәт итәм. Иң тәүҙә юлға сығыуҙан туҡталып тороуҙарын һорайым, юл хәле ҡатмарланасаҡ. Йәйге осорҙан ҡышҡыға күсеү, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һәр саҡ ауыр үтә. Һәр йыл бер уҡ хәлде күҙәтәбеҙ: әгәр беҙҙең күренекле Сипайлово тауына менгәндә транспорт сараһы йәйге резинала булһа, ул юлда торасаҡ – уны алғанға тиклем Сипайловоға бер кем дә инә лә, унан сыға ла алмаясаҡ. Юл транспорт ваҡиғаһына тарымаҫ өсөн транспорт сараларын ҡышҡы шиндар менән тәьмин итергә һәм бер аҙ йөрөтөү стилен ҡайтанан ҡарарға, хәлде баһаларға кәрәк, — тип өндәне Салауат Хөсәйенов.
Ҡала коммуналь хеҙмәттәре ҡышҡы осорға тулыһынса әҙер, тип белдерҙе ҡала башлығы урынбаҫары. Әммә улар автоһәүәҫкәрҙәр менән үҙ-ара килешеп эш иткәндә генә һөҙөмтәле эшләй аласаҡ.
Шулай уҡ граждандарҙы йылытыу ҡорамалдарын файҙаланғанда янғын хәүефһеҙлеге ҡағиҙәләрен үтәргә һәм йорттарҙа электр селтәрҙәренә артыҡ көс төшөрмәҫкә саҡыралар.


text:
Айнур Асҡаровтың яңы фильмы Канн кинофестиваленең һайлап алыу комиссияһына ебәрелде
ӨФӨ, 2015 йыл, 6 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Өфөлә «Әсә» нәфис фильмы 11 мартҡа тиклем күрһәтеләсәк. Февраль айында уның премьераһы булды. Режиссер Айнур Асҡаровтың яңы фильмы «Родина» кинотеатрында киске сәғәт 8-ҙә башлана.
Фильм 21 апрелдән 26-на тиклем Һамарҙа үтәсәк «Балаларға — кино» XX Халыҡ-ара фестивалендә ҡатнаша. Бынан тыш, Башҡортостанда төшөрөлгән фильм Канн кинофестиваленең һайлап алыу комиссияһына ебәрелде. Европа тәнҡитселәре һүҙҙәренсә, уның мөмкинлектәре ҙур, тип хәбәр итте продюсер Фәнил Ғәлимов.
Әлеге көндә «Арҡайым-продакшн» студияһы республика райондары хакимиәттәре менән прокат тураһында һөйләшеүҙәр алып бара. Марттың 20-дә ҙур киномарафон башлана — маршрут 50-нән ашыу ауылды үҙ эсенә ала. Фильмды киномобилдә күрһәтәсәктәр. Урындарҙа режиссер һәм ижади төркөм менән осрашыуҙар уҙғарыу ҡаралған.
Ҡыҫҡа метражлы фильм «Саҡ менән Суҡ» бәйетенә нигеҙләнеп төшөрөлгән. Сценарийҙы драматург Шәүрә Шәкүрова яҙған, операторы — Анна Рожецкая. Игеҙәктәрҙе — Йылайыр районынан Айгиз менән Нургиз Таҡаловтар, Шәүрәне — Башҡорт драма театры актрисаһы Юлиә Ғәләүетдинова, Ританы — актриса, телевидение алып барыусыһы Ғәлиә Вәхитова, олатай ролен популяр актер һәм режиссер Азат Йыһаншин башҡара.


text:
Фото:
«Нур» театры ижади студияға балалар йыя
Фото:
Яңы миҙгелдә Өфө татар дәүләт «Нур» театры театр һәм бейеү ижад студияларына балалар йыйыуы хаҡында иғлан итә. Йәш нурсылар менән дәрестәрҙе профессиональ педагогтар алып барасаҡ. Улар балаларҙы актер һөнәренә ылыҡтырыуҙан тыш, бейеү оҫталығы серҙәренә төшөндөрәсәк, шулай уҡ уларҙы театрҙың төрлө проекттарында ҡатнашыуға әҙерләйәсәк. Шулай итеп, студияға йөрөгән балалар аҙна һайын «Актер оҫталығы», «Сәхнә телмәре», «Вокал», «Сәхнә хәрәкәте», «Классик һәм халыҡ бейеүе», «Jazz-dance», «Step», «Импровизация» һәм башҡа кластарҙа шөғөлләнәсәк.
«Нур» театрының ижади студияларына конкурс буйынса һайлап алыу 18 һәм 19 сентябрҙә театрҙың Бәләкәй залының фойеһында үтәсәк. 12 — 17 йәштәрҙәге балалар ғына ҡабул ителә. Белешмәләр өсөн телефон — 248-96-21.


text:
Элекке хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры ришүәт алыуҙа ғәйепләнә
13 ноябрҙә Өфө ҡалаһы буйынса Эске эштәр идаралығының тикшереү идаралығы БР буйынса Эске эштәр министрлығының Иҡтисади енәйәттәргә ҡаршы көрәш идаралығы материалдары буйынса Ринат Тимербаевҡа ҡарата “ришүәт алыу” статьяһы буйынса енәйәт эше ҡуҙғатты – 2010 йылдың 10 ноябренә тиклем ул республиканың хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры вазифаһын биләне, ә уға тиклем БР мәғариф министры урынбаҫары булды. Был турала БР буйынса Эске эштәр министрлығының матбуғат хеҙмәте хәбәр итә.
Яҡынса мәғлүмәттәргә ҡарағанда, Тимербаев БР мәғариф министры урынбаҫары рангында сағында 2008 йылдың 11 декабрендә төҙөлөш предприятиеһы етәксеһе А. Аскеровтан уртаса баҙар хаҡы 1 736 880 һум торған «Лексус LX 470» автомобиле ҡабул итеп ала. Ришүәт Дыуан районының Ярославка ауылында смета хаҡы 210 718 312 һум тәшкил иткән 240 урынлыҡ мәктәп төҙөүгә асыҡ аукцион үткәрмәйенсә дәүләт контракты төҙөү өсөн тәғәйенләнә.
Машина чиновниктың ҡатынына теркәлә. Милек формаһында алынған файҙаға алмашҡа Тимербаев был объект буйынса арттырып күрһәтелгән төҙөлөш-монтаж эштәренә ваҡытында аҡса түләүгә булышлыҡ итергә тейеш була. Иҫкәртеү сараһы итеп Өфөнән бер ҡайҙа ла ситкә китмәү тураһында документҡа ҡул ҡуйҙырталар.


text:
Өфөлә Халыҡ-ара ғаилә көнөнә арналған саралар үтә
15 майҙа билдәләнгән Халыҡ-ара ғаилә көнөнә ҡарата Өфөлә бер нисә сара үткәреләсәк. Уларҙың төп маҡсаты – ғаилә ҡиммәттәрен пропагандалау, күп балалы, шулай уҡ ауыр хәлдә ҡалған ғаиләләргә ярҙам итеү.
Шулай итеп, Өфө хакимиәтенең рәсми сайтында әйтелеүенсә, бөгөн көндөҙгө 3-тә «Химик» мәҙәниәт һарайында баш ҡаланың халыҡты социаль хеҙмәтләндереү комплекслы үҙәктәрендә иҫәптә торған ғаиләләр өсөн байрам сараһы башланды.
Уның сиктәрендә мәҙәниәт һарайының фойеһында балалар һәм ата-әсәләр өсөн конкурс һәм уйындар үткәреләсәк, артабан ижади коллективтар менән әҙерләнгән концерт тәҡдим ителәсәк. Байрамға 300 ғаилә саҡырылған.
Өфөлә йәнә ике һәм унан күберәк инвалид бала тәрбиәләгән 62 ғаиләгә бүләктәр йыйылмаһы тапшырыу буйынса социаль акция үткәреләсәк.
Комсомол урамы, 79 адресы буйынса урынлашҡан «Ғаилә» психологик-медик-социаль оҙата барыу үҙәгендә лә Ғаилә көнө билдәләнәсәк.
15 майҙа иртәнге 9-ҙан киске 6-ға тиклем етем балаларҙы ғаиләгә урынлаштырыу мәсьәләләре буйынса ҡыҙыу линия эшләй. Граждандарҙың һорауҙарына опека һәм попечителлек органдары белгестәре яуап бирәсәк. Телефоны: 241-43-90.
Бынан тыш, теләге булғандар индивидуаль психологик һәм юридик консультациялар ала аласаҡ.
Етем балаларҙы ғаиләгә урынлаштырыу системаһында эшләгән белгестәр өсөн «Ғаилә менән эшләүҙең арт-терапевтик алымдары» семинары үткәрелә.
Ғаиләләргә тәрбиәгә алынған балалар төркөмдәре менән дәрестәр ҙә ойоштороласаҡ.
Республика вуздарында белем алған буласаҡ социаль педагогтар өсөн Үҙәк буйлап танышыу экскурсияһы һәм «Ғаиләлә балаларға ҡарата көс ҡулланыуҙы иҫкәртеү», «Шәхесте үҫтереүҙең мөһим факторы булараҡ әсәйгә эмоциональ бәйлелек» темаларына практик дәрестәр үткәреү ҙа ҡаралған.
Ғаиләләр йәнә «Әсәй, атай, мин – спорт һөйөүсе ғаилә» эстафетаһында ҡатнаша аласаҡ. Үҙенсәлекле Асыҡ ишектәр көнө «Минең ғаиләм» һүрәттәр конкурсына йомғаҡ яһау менән тамамланасаҡ.
Сара Өфөнөң Опека һәм попечителлек идаралығы менән берлектә әҙерләнгән.


text:
Һуғыш ветерандары һәм уларға тиңләштерелгән кешеләр торлаҡ менән тәьмин ителәсәк
Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары һәм уларға тиңләштерелгән граждандар милке булған-булмаған хәлдә лә торлаҡ менән тәьмин ителергә тейеш.
Был асыҡлау 2010 йылдың 6 майындағы 79-сы һанлы "Ветерандар тураһындағы" Федераль закондың статьяларына индерелгән. Ҡабул ителгән төҙәтмәләр 1941 йылдың 22 июненән 1945 йылдың 3 сентябренә тиклемге арала, алты айҙан да кәм түгел, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар һәм инвалидтарға, ғәмәлдә булған армия составына инмәгән хәрби частарҙа, учреждениеларҙа, хәрби белем биреү учреждениеларында хәрби хеҙмәттә булған хеҙмәткәрҙәргә, ошо осорҙа хеҙмәте өсөн СССР ордендары йәки миҙалдары менән бүләкләнгәндәргә, “Блокадалы Ленинградта йәшәүсе” билдәһе менән наградланғандарға, һәләк булған һәм вафат булған Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусылары һәм инвалидтарының ғаилә ағзаларына социаль ярҙамды билдәләй.
Федераль закон рәсми рәүештә баҫылып сыҡҡан көнөнән көсөнә инә, уның положениелары 2010 йылдың 1 ғинуарынан башлап барлыҡҡа килгән хоҡуҡи мөнәсәбәттәргә ҡағыла.
http://www.consultant.ru/online/base/?req=doc;base=LAW;n=100137


text:
Беҙҙең ҡаҙаныштар
Республика конкурстарында еңеү яулаған уҡытыусылар
Кәримова Флида Фәһим ҡыҙы, 4-се мәктәптең рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы – ”Уҡытыусы-мастер-2012”,
Ишҡыуатов Сафа Зиннур улы, лицей-интернат уҡытыусыһы – ”Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы-2012”,
Рәмова Әлфидә Дәүләткилде ҡыҙы, лицей-интернат уҡытыусыһы – ”Рус теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы-2012”,
Мырҙабаева Фәридә Мөжәүир ҡыҙы, 3-сө мәктәптең уҡытыусыһы, республика конкурсы призеры.
Республика конкурстарында еңеү яулаған уҡыусылар
Аида Аҡъюлова – ”Кейекбай уҡыуҙары” конференцияһы, “Беҙҙең Аҡмулла” интернет-олимпиадаһы призеры, Аҡморон мәктәбе,
“Республикама дан йырлайым” иншалар конкурсы призерҙары:
Нәйлә Шафиҡова, 4-се мәктәп,
Вадим Кутепов, 3-сө мәктәп,
Сабина Бүребаева, 2-се мәктәп,
Гөлзиә Нурасова, Муллаҡай мәктәбе,
Ғайсар Рәхмәтуллин –”Һаумы, һаумы, әкиәт”, Иҫке Сибай мәктәбе,
Арслан Дәүләтбаев –”Минең тыуған илем – Башҡортостан”, Ярат мәктәбе.
Олимпиадалар
Зилә Рәмиева, хоҡуҡ һәм йәмғиәтте өйрәнеү буйынса, БЛИ,
Ғәҙел Килдеғошов, технология буйынса, Сәйғәфәр мәктәбе,
Гөлназ Янбаева, башҡорт теле буйынса, Йомаш мәктәбе,
Зилә Зөлҡәрнәева, башҡорт теле буйынса, 3-сө мәктәп,
Айназа Ҡаһарманова, Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте буйынса, 3-сө мәктәп.
“Ирәндек моңдары” конкурсында Фәрүәз Ҡотоев (I урын), Ришат Шәрипов (лауреат),
“Дуҫлыҡ йәйғоро” Бөтә Рәсәй конкурсында “Сулпылар” бейеү ансамбле (II урын),
Бөтә Рәсәй ижади эштәр конкурсында Гөлназ Хәмитова, Заһиҙә Заманова – лауреаттар.
Балалар ижады үҙәгендә шөғөлләнеүселәр
“Еҙ үксә” бейеү ансамбле (З.З. Аралбаева) Ф.Ғәскәров исемендәге бейеү ансамбле солисы Р.Бәҙретдиновтың юбилей кисәһендә ҡатнашты.
Рәжәп Усманов, республика крайҙы өйрәнеү викторинаһында III урын,
“Мин – яңы Башҡортостандың гражданины” конференцияһында Ғәҙел Килдеғошов (I урын), Зөбәржәт Акилова (II урын), Анастасия Васильцова (III урын),
Вилдан Ҡотоев – ”Яҙғы тамсылар” конкурсы лауреаты,
VII Рәсәй-ара йәш рәссамдар конкурсында Наҙгөл Хәйбуллина, Наҙгөл Хәмитова, Карина Түлебаева (I урын), Айнур Әминев (II урын).
Балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүселәренең уңыштары
Салауат ҡалаһында баскетбол буйынса ҡыҙҙар – I, егеттәр III урын,
Новотроицк ҡалаһында бокс буйынса Руслан Ғилманов – I урын,
Белорет ҡалаһында үткән атыу буйынса ярышта – II урын,
Орск ҡалаһында бокс буйынса III урын: Айгиз Әхмәтнәбиев, Фидан Сирбаев, Радмир Байбулов, Эдик Аҡҡусҡаров,
Бокс буйынса Баймаҡта үткән Рәсәй турнирында Данил Солтанов, Ринат Ғарипов, Валерий Жданов, Наил Тләвкәбулатов, Айнур Хисмәтуллин (I урын), Владислав Әхмәров, Зәбир Латыпов, Динислам Үтәмишев, Фидан Уразбаев (II урын), Руслан Әлибаев, Нияз Асылов, Радмир Солтанов, Динислам Мортазин, Дмитрий Шеварков (III урын).
Бокс буйынса Өфө ҡалаһында Достон Рөстәмов, Яҙгөл Аралбаева, Миңзәлә Әбйәлилова (I урын).
Йәш техниктар станцияһында шөғөлләнеүселәр
Авиамоделләү буйынса Урал аръяғы буйынса ярышта Вадим Мөхәмәтйәров (I), Илдар Әбсә-ләмов, Рәшит Ильясов (II), Илсур Абдуллин (III), Рәсәй флотын өйрәнеү буйынса республика конкурсында Луиза Көмөшбаева (I), Олег Новиков (II),“Мин – яңы Башҡортостандың гражданины” конференцияһында Владислав Әмирханов, Алина Байсарина, Илназ Яҫыбаев (I), Вадим Мөхәмәтйәров, Кәрим Байраҡаев (II), Компьютер эштәре буйынса республика интернет-конкурсында Айтуған Рәхимов, Ирәндек Ишмөхәмәтов призерҙар.
Белем һәм тәрбиә сифатын яҡшыртыу – мөһим талап
Һуңғы йылдарҙа йәмғиәттең бар иғтибары мәғариф өлкәһендәге яңылыҡтарға йүнәлтелгән. РФ Хөкүмәтенең 2011 йылдың 31 майында ҡабул иткән “2011-2013 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы субъекттарына мәғариф системаһын модернизациялау өсөн субсидия бүлеү” һәм БР Хөкүмәтенең “2012 йылда Башҡортостан Республикаһында мәғариф өлкәһен модернизациялау саралары тура-һында”ғы ҡарарға ярашлы, был өлкәлә күп үҙгәрештәр көтөлә. Мөһим сараның төп йүнәлештәре булып түбәндәгеләр һанала:
- ҡоролмалар һатып алыу (уҡыу-лаборатор, уҡыу-производство, спорт менән шөғөлләнеү, ком-пьютер, медицина, ашхана өсөн һ.б.),
- уҡыусыларҙы йөрөтөү өсөн транспорт алыу,
- мәктәп китапханаһы фондын тулыландырыу,
- мәктәптә балаларҙың һаулығын хәстәрләгән санитар-көнкүреш шарттар тыуҙырыу һәм яңы ҡоролмаларҙы урынлаштырыу өсөн ремонт үткәреү,
- мәғариф учреждениелары етәкселәренең һәм уҡытыусыларҙың квалификацияһын үҫтереү,
- уҡыусыларҙы дистанцион уҡытыу,
- мәғариф системаһында энергия һаҡлау сараларын күреү.
Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан беҙҙең районға 8 компьютер класы һәм башланғыс класс уҡытыусылары өсөн 500 ноутбук алырға аҡса бүленде.
Дистанцион белем алыу өсөн райондың бар мәғариф учреждениеларында мәғлүмәт селтәре булдырыласаҡ.
БР Хөкүмәте ҡарары менән районға 20 миллион 783, 6 мең һум субсидия бүленде. Был аҡса спорт инвентары, медицина ҡоролмалары һатып алыуға һәм мәктәптәрҙә ремонт эштәре үткәреүгә тотоноласаҡ.
Шулай уҡ республика бюджетынан күсерелгән 2 миллион 217, 5 мең һумға (бер уҡыусыға 265, 6 һум иҫәбенән) китаптар, методик ҡулланмалар, уҡыу-лаборатор ҡоролмалар, экран-тауыш пособиелары, мәғлүмәт-коммуникатив саралар һ.б. алынасаҡ.
Әлбиттә, уҡыусылар сифатлы белем алһын өсөн мәктәптең йылы, яҡты булыуы мөһим. Был йәһәттән район мәктәптәрендә йыл һайын ремонт эштәре үтә, 1 сентябргә балаларҙы тейешле кимәлдә ҡаршы алыу өсөн күп көс һалына. Мәҫәлән, быйыл Сосновка, Крепостной Йылайыр, Урғаҙа, Билал, Сәйғәфәр, Ишей мәктәптәрендә йылытыу һәм газ ҡаҙанлыҡтары алмаштырылһа йәки ремонтланһа, 1-се, Урал, Түбә мәктәптәре, “Йәйғор” балалар баҡсаһында электр сымдарын капиталь ремонтлау бара. Шулай уҡ район-ҡаланың мәғариф учреждениеларында йылытыу системаһын яңыртыу (Ниғәмәт, Сәйғәфәр, Урғаҙа, Түбә, Ярат), электр йылытыу системаһын капиталь ремонтлау (Иҫән, Ғүмәр), канализация һәм һыу торбаларын ремонтлау (I Этҡол, Темәс, Урғаҙа, Калинин, Муллаҡай, 4-се мәктәптәр, ҡаланың “Сәпәкәй”, “Йондоҙло” балалар баҡсалары), пластик тәҙрәләр ҡуйыу (1-се, 2-се, I Этҡол, Сыңғыҙ мәктәптәре, ҡаланың “Айыуҡай”, “Йондоҙло”, “Әкиәт” балалар баҡсалары), ашхананы ремонтлау (3-сө, Төркмән мәктәптәре) эштәре башҡарыла. Ҡаланың 1-се мәктәбендә махсус федераль программа буйынса төҙөкләндереү эштәре үткәрелә.
Эйе, хәҙерге ваҡытта Рәсәй һәм республиканың маҡсатлы программаларына ярашлы районыбыҙҙың мәғариф учреждениеларында бик күп эштәр башҡарыла. Шуныһы әһәмиәтле, улар тәү сиратта мәктәптәрҙең һәм балалар баҡсаларының хәүефһеҙлеген тәьмин итеүгә, белем һәм тәрбиә биреүҙең сифатын яҡшыртыуға йүнәлтелгән. Шуға күрә яңы уҡыу йылы уҡыусыларға һәм уҡытыусыларға ҙур уңыштар алып килер, тигән ышаныста ҡалабыҙ.
Ишбулды СИРАЖЕТДИНОВ, мәғариф бүлегенең баш белгесе.
Монасиповтар династияһы
Республикабыҙҙа балалыҡты яҡлауға, ғаилә ҡиммәттәрен нығытыуға йүнәлтелгән күп кенә маҡсатлы программалар эшләп килә. Ысынлап та, был мөһим мәсьәләләргә тейешле иғтибар биреү киләсәк тормошобоҙҙо билдәләй. Ә инде матур йолаларҙы үҙ иткән, күркәм ғаиләләр миҫалында йәш быуынды тәрбиәләү никахтарҙы ныҡлы итер, етем балалар һаны ла кәмер ине.
Ишмөхәмәт мәктәбенең йәш уҡытыусылар ғаиләһе – Ләйсән Мирсәйет ҡыҙы менән Иҙел Мөхтәр улы Монасиповтарға ла һоҡланмау мөмкин түгел. Иҙел Мөхтәр улы төп фәндәрҙең береһе булған рус теле һәм әҙәбиәтенән уҡытһа, Ләйсән Мирсәйет ҡыҙы инглиз теле уҡытыусыһы.
Иҙел Монасипов ҡыҫҡа ваҡыт эсендә коллективта оло ихтирам яуланы. Сөнки ул үҙ эшенә яуаплы ҡарай, дәрестәрендә алдынғы методик алымдарҙы оҫта ҡуллана. Иҙел Мөхтәр улы уҡыусыларҙы БДИ-ға әҙерләүгә ҙур иғтибар бирә. Быйыл ул уҡытҡан 10 уҡыусы рус теленән берҙәм дәүләт имтиханын уңышлы тапшырып, өлгөргәнлек аттестаты алып сыҡты. Йәш уҡытыусы кластан тыш сараларҙы ла ихлас күңелдән ойоштора. Ата-әсәләр менән уртаҡ тел табып, оҫта класс етәксеһе булып та танылды.
Йәш белгестең педагогик уңыш серҙәре, моғайын, нәҫелдән киләлер. Иҙел Мөхтәр улы һөнәр һайлағанда кем булырға, тип баш ватмай, ә бер икеләнеүһеҙ ата-әсәһе юлынан китергә ҡарар итә. Сөнки ул ғүмерҙәрен мәғарифҡа арнаған арҙаҡлы уҡытыусылар Гүзәл Миҙхәт ҡыҙы һәм Мөхтәр Фәиз улы Монасиповтарҙың төпсөк улы. Шуға күрә Иҙел Мөхтәр улын уҡытыусылар династияһын дауам итеүсе тип тулы ышаныс менән әйтергә була. Иҙелдең әсәһе – Гүзәл Миҙхәт ҡыҙы оҙаҡ йылдар Ярат мәктәбендә директор булып эшләне. Атаһы Мөхтәр Фәйез улы мәғариф бүлегендә инспектор, мәктәп директоры вазифаларын башҡарҙы. Уларҙың мәғариф өлкәһендә күрһәткән хеҙмәттәре СССР-ҙың, Рәсәй Федерацияһы, Башҡортостан Мәғариф министрлығының маҡтау ҡағыҙҙары менән баһаланды.
Гүзәл Миҙхәт ҡыҙының ата-әсәләре лә билдәле уҡытыусылар – Миңнур Заһит ҡыҙы Төхвәтуллина менән Миҙхәт Уйылдан улы Аҫылбаев. Улар заманында Ярат, Ниғәмәт, Әхмәр мәктәптәрендә арымай-талмай йәш быуынға белем биреүгә күп көс һалды.
Ошондай уҡытыусылар династияһын дауам иткән ғаиләләр күберәк һәм бар булмышы менән уҡытҡан уҡыусыларына ла, халыҡҡа ла үрнәк булһын.
Р. КАЗАКБАЕВА, мәктәптең уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары.
Яңы фән ни өсөн индерелә?
Һуңғы йөҙ йыл эсендә Рәсәйҙә бихисап сәйәси, иҡтисади һәм рухи үҙгәрештәр булды һәм әле лә бара.
Йылдар дауамында халыҡ төрлө йүнәлештә һынап ҡаралды. Кешеләрҙе рухи яҡтан яңы тормошҡа күсереү һылтауы менән тарихи, мәҙәни ҡомартҡыларыбыҙҙы юҡҡа сығара яҙҙылар. Берсә динде һәм диндарҙарҙы бөтә бәләләрҙә ғәйепләнеләр, берсә ғилми һәм уҡымышлы кешеләрҙе һөрҙөләр. Быуаттар буйы тупланып килгән рухи байлыҡтарҙы юҡҡа сығарып, яңы халыҡ тәрбиәләү осоро ла булды.
Ә хәҙерге заман тарихында рухи яҡтан нығытылмаған, йәки күп нәмәне аңлап етмәгән кешене ялмап алырға әҙер торған төрлө дини йүнәлештәр, дәүләт тормошона тап килмәгән ойошмалар, фирҡәләр һәм ҡолаҡҡа ятмаған тормошҡа өндәүселәр күбәйеп китте.
Шуға күрә киләсәк быуынды тәрбиәләү өсөн яңы ысулдар һәм талаптар заманы етте.
Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы ҡарары менән 2010 йылда илебеҙҙең 19 төбәгендә, тәжрибә нигеҙендә, илебеҙ халыҡтарының рухи-мәҙәни үҫеше тарихын өйрәнеү мәктәп программаһына индерелде. 2012 йылдың 1 сентябренән ул мотлаҡ рәүештә федераль дәүләт уҡытыу стандартына ярашлы ҡабул ителде.
Был уҡытыу курсы тик дүртенсе класҡа йылына 47 сәғәт күләмендә индерелә. Уның төп маҡсаты – хәҙерге Рәсәй мәҙәниәте, этик тәрбиә, рухи үҫешкә бәйле булған дини конфессияларҙың тарихы менән таныштырыу.
Дөйөм курс “Дини мәҙәниәттәр үҫеше нигеҙҙәрен һәм ғәмәли донъя этикаһын өйрәнеү” (Основы религиозных культур и светской этики) тип атала. Ул бөтәһе 6 һайланма модулгә бүленә.
Шул йүнәлештәрҙең тик берәүһе генә ата-әсәләрҙең йәки законға ярашлы баланың тәрбиәләүсеһе булып танылған кешенең ғаризаһына таянып өйрәнелә.
Яңы фән бер дингә йәки йүнәлешкә генә өҫтөнлөк бирмәй һәм уҡыусыларҙы рухани нигеҙҙә тәрбиәләүҙе аңлатмай. Дәрес тик халыҡтарҙың тарихи һәм мәҙәни рухи үҫеше процесын аңлатыуға ғына ҡороласаҡ. Уны махсус курс үткән уҡытыусылар алып барасаҡ. Был дәреслек өҫтәмә рәүештә “Йәмғиәтте өйрәнеү”, “Тәбиғәтте өйрәнеү” әҙәбиәт һәм тарих фәндәрен тулыландырыусы ғына булып торасаҡ.
Сәғит ӘЛИБАЕВ, Ҡаратал мәктәбенең тарих уҡытыусыһы.
Уңғандар иле
Мәктәптәр оҙайлы йәйге каникулға туҡтаған мәлдә лә, унда шаулап-гөрләп эштәр дауам итә. Яңы уҡыу йылына әҙерлек ваҡытында буяуҙарҙан бигерәк, төрлө гөл-сәскәләрҙең еҫе күңелде арбай. Быйыл райондағы ҡоролоҡ йәшеллек донъяһына ҙур зыян килтерһә лә, күп кенә мәктәптәр уҡытыусылар һәм уҡыусыларҙың ҙур тырышлығы менән аллы-гөллө сәскәләргә күмелде.
Сыңғыҙ мәктәбенең баҡсаһына барып инеү менән төрлө әйберҙәрҙән (буш пластик һауыттар, тәгәрмәс, тотоноуҙан сыҡҡан биҙрә-кәстрүлдәр һ.б.) эшләнгән әкиәт персонаждары, ҡоштар, хайуандар сағыулығы менән иғтибарҙы йәлеп итте. Мәктәп директоры Рәйлә Базарбай ҡыҙы Солтангилдина әйтеүенсә, улар уҡыусылар менән ҡышҡыһын уҡ баҡсаны нисек биҙәү тураһында уйлай башлаған.
Шуға күрә Сыңғыҙ мәктәбенең баҡсаһы сәскәләр төрлөлөгө, йәшелсә муллығы һәм ҡабатланмаҫ матурлығы менән айырыла. Быйыл ул Баймаҡ районының иң яҡшы баҡса үҫтереүселәренең береһе. Биология уҡытыусыһы М.Ә. Алтынбаева әйтеүенсә, уҡыусылар менән берлектә мәктәп ашханаһына етерлек картуф, сөгөлдөр, кәбеҫтә, кишер һ.б. йәшелсә үҫтерелә. Уңған сыңғыҙҙар артып ҡалғанын һатып аҡса итеүгә лә өлгәшә. Әлбиттә, ямғыр яумауы, Күсәбә йылғаһының һыуһыҙ ҡалыуы мәктәп баҡсаһына һиҙелерлек зыян килтергән. Шулай ҙа мәктәп уҡытыусылары һәм уҡыусылары төшөнкөлөккә бирелмәй, аяуһыҙ ҡояш нурҙары аҫтында тырышып эшләп, матур, һоҡланғыс баҡса үҫтерә.
Фотола: Р.Солтангилдина, М.Алтынбаева.
Тормош көтөргә әҙерләгән дәрес
Илдә барған иҡтисади реформаға бәйле йәш быуынды тормошҡа әҙерләү маҡсаттары һәм бурыстары ла үҙгәрә.
Элек хеҙмәт дәрестәрендә бөтә уҡыусылар ҙа бер ҡалыпҡа һалып уҡытылды. Етмәһә был мөһим дәрес икенсе планда ҡала килде. Һәләтле уҡыусыларҙың мөмкинселеге асылмай ҡала, хатта һүнеүгә табан бара ине. Ә хәҙер һәләтле уҡыусылар өсөн яңы программалар эшләй. Ҡул эшенә маһир булған малайҙар һәм ҡыҙҙарҙың һәләтен үҫтереүгә мөмкинлектәр асылды. Хеҙмәт дәрестәре үткәреү кабинеттары теген машиналары, аш-һыу әҙерләү ҡорамалдары, ағас һәм металл эшкәртеү станоктары менән тәьмин ителде.
Психологик мәғлүмәттәргә ҡарағанда, мәктәпкә уҡырға килгән балаларҙың 17-19 проценты үҙҙәренең үҫеш кимәле буйынса ҡалғандарҙан бер йылға алда тора, яҡынса шул уҡ тиклеме артта ҡала. Ә инде 1-2 проценты ике һәм унан да күберәк йылға алданыраҡ бара. Бына шуның өсөн дә һәләтле балаларҙы дөрөҫ асыҡлап, шул уҡыусылар менән эш алып барыу мөһим. Мәҫәлән, малайҙарға өҫтәмә дәрестәрҙә йәки түңәрәктәрҙә төрлө материалдарҙы художестволы эшкәртеү булышлыҡ итә. Уға ағасты һырлау, яндырып һүрәт төшөрөү, лобзик менән төрлө фигуралар бысыу инә. Көнкүреш әйберҙәре эшләү сәнғәтенең был төрҙәре менән уҡыусылар теләп һәм ҡыҙыҡһынып шөғөлләнә.
Хеҙмәт дәрестәре балала үҙаллылыҡ сифаттары тәрбиәләргә булышлыҡ итһен өсөн һәр эште үтәү алдынан анализларға өйрәтергә кәрәк. Бында уҡыусының эште эҙмә-эҙлекле башҡарыу планын төҙөүе, эште ойоштора һәм күҙәтә белеүе мотлаҡ булып тора. Дәрестә ҡуйылған бурысты үтәү өсөн ижади уйланырға, уйлағанды эшләргә мөмкинлек булһын.
Хеҙмәт дәрестәре уҡыусыларҙа хеҙмәткә һөйөү тәрбиәләүсе, уларҙы эшкә һәм донъя көтөүгә әҙерләгән берҙән-бер дәрес.
Кеше матур киләсәккә ышанып, уға ынтылып йәшәй. Һәр эшкә ижади ҡараш, ҡул эштәре күргәҙмәләре ойоштороу балаларҙы дәртләндерә, уларҙың ҡыҙыҡһыныуын арттыра.
Заман башҡа – заң башҡа тигәндәй, хәҙерге ваҡытта технология дәрестәрен үткәреү тәртиптәре лә үҙгәреп бара. Атанан күргән – уҡ юнған, әсәнән күргән – тун бескән, тигәндәй, ҡыҙҙар һәм малайҙар өйҙә ата-әсәһенән күргәнде мәктәптә лә дауам итергә тейеш, тигән фекер алға ҡуйыла. Бала йортонда нимә күреп үҫә, нимә эшләргә өйрәнә, шуны дәрестә камиллаштыра һәм үҙе эшләргә теләгән әйберҙе бик теләп, кинәнес менән башҡара.
Бер һүҙ менән әйткәндә, мәктәпте тамамлаған бала донъя көтөрҙәй хеҙмәт тәрбиәһе алып, тормошта юғалып ҡалмаҫҡа, үҙ юлын таба белергә тейеш.
Ғаяз КИЛДЕҒОШОВ,
Сәйғәфәр урта мәктәбенең технология уҡытыусыһы.
«Аҡыл машинаһы»ның зарары һәм файҙаһы
Бала һәм компьютер
Донъяла киң ҡулланыу тапҡан компьютер балалар өсөн телевизор, автомобиль, электр яҡтылығы кеүек кәрәкле әйбер. Өлкәндәр өсөн ул замандың мөғжизәле техникаһы тип һаналһа, балалар өсөн ҡыҙыҡлы, үҙенә тартып торған уйынсыҡ.
Психологтар, әйтеүенсә, компьютерҙа уйнау, эшләү баланың күҙаллауын, логик һәм абстракт фекерләүен үҫтерә. Компьютер уйындары балаға үҙаллы мәсьәлә сисеүҙә һәм бер эшмәкәрлектән икенсеһенә тиҙ генә күсә алыуға ярҙам итә. Кескәйҙәрҙең ижади һәләте үҫеүе тураһында ла оноторға ярамай. Ҡайһы бер бала компьютер ярҙамында сит телде тиҙерәк үҙләштерһә, ә икенсеһе – һүрәт төшөрөүҙе үҙ итә. «Аҡыл машинаһы»н балаларҙың аң-белем даирәһен киңәйтеү сараһы булараҡ ҡулланыу отошло.
Зарары
Компьютерҙа эшләү күҙ органдарынан ҙур көсөргәнешлек талап итә, уның тамырҙарына насар йоғонто яһай. Шулай уҡ ул нервыларҙы ла ҡуҙғыта. Баланың тиҙ ярһыуы, йоҡлай алмауы, иғтибарһыҙлығы, төшөнкөлөккә бирелеүе, көндөҙ ҙә йоҡомһорап йөрөүе ошоно дәлилләй. Компьютер менән ныҡ ҡыҙыҡҡан бала үҙенең тиҫтерҙәре менән сағыштырғанда аҙ хәрәкәтләнә, физик үҫештә лә ҡалыша. Ул ашауҙан баш тарта, тән үҫешендә лә проблемалар тыуыуы мөмкин. Компьютер артында ғына ултырған бала тиҫтерҙәре менән аралаша ла белмәй.
Эш урынын дөрөҫ ойоштороу
Компьютер балаларҙың һаулығына зыян килтермәһен өсөн, эш урынын дөрөҫ ойоштороу мотлаҡ. Түбәндәгеләрҙе һәр саҡ иҫтә тотоу зарур:
- эш урыны тейешлесә яҡтыртылған, әммә ҡояш нурҙары һәм шәмдең яҡтыһы мониторға тура төшөргә тейеш түгел,
- бала компьютер алдында арҡалы ултырғыста ултырырға, монитор экраны уның күҙҙәренән 50-70 сантиметр булырға тейеш,
- яурындарҙы күтәрмәй, иркен ултырырға, ҡулдарҙы кәүҙә янында тоторға, ә ҡул суҡтары клавиатура бейеклегендә булыуы отошло,
- һәр 5-7 минут һайын күҙ ҡарашын экрандан айырып, алыҫтағы ниндәйҙер предметҡа ҡарау кәрәк,
- компьютер тоташтырылған сымдарға һәм розеткаларға теймәү зарур,
- клавиатура менән эшләгәндә ҡулдар ҡоро һәм таҙа булырға тейеш,
- компьютер торған бүлмәне көн дә елләтеү һәм еүеш сепрәк менән йыйыштырырға кәрәк,
- монитор янында кактус сәскәһенә ҡарағанда аквариум тотоу отошлораҡ.
Санитар талаптар һәм нормалар буйынса компьютерҙа уйнау, шөғөлләнеү баланың йәш үҙенсәлектәренә ҡарата ваҡыт менән сикләнеүен белеп эш итеү мотлаҡ: 5 йәшлектәргә – 7 минут, 6-7 йәштәгеләргә – 10 минут, 8-11 йәшлектәргә 15-20 минуттан артмаҫҡа тейеш.
Шул уҡ ваҡытта йоҡо алдынан һәм ашағандан һуң уйнамау, уҡыусыларға дәрестәрен әҙерләмәйенсә компьютерҙа шөғөлләнеүҙе кисектереү отошло. Өлкәндәр, ата-әсәләр уйындарҙың йөкмәткеһен тикшереп торорға бурыслы. Агрессив уйындарҙан баш тартырға кәрәк.
Бала компьютер артында оҙаҡ ултырмаһын өсөн улар менән йышыраҡ аралашығыҙ, үҙегеҙ бала саҡта уйнаған уйындар менән таныштырығыҙ, саф һауала йөрөгөҙ.
Мөнирә ФӘЙЕЗОВА, “Күбәләк” балалар баҡсаһының өлкән тәрбиәсеһе.
Бейеү – күңел тантанаһы
Мәктәп балаларға белем биреү урыны ғына түгел. Унда һәр баланың һәләттәре асыла, үҫтерелә. Әгәр ошо төшөнсәләрҙе мәктәп үҙ эсенә ала икән, тимәк, ул шәхес тәрбиәләй ала.
Билал мәктәбе – бейеү сәнғәтенең алға киткән, яңынан-яңы уңыштарға өлгәшкән, туҡтауһыҙ эҙләнеүҙәр аша алға барған, бөтә уҡыусылары ла тиерлек бейегән белем усағы. Айырыуса һәләтле балалар “Йәйғор” ансамбленә йөрөй. Уның нигеҙен киң танылған коллектив бейеүҙәр тәшкил итә. “Зарифа”, “Колхоз йәштәре”, “Йәшлек” бейеүҙәре урғылып торған дәрт, саялыҡ менән башҡарыла. “Йәйғор”ҙоң репертуарында туғандаш халыҡтарҙың бейеүҙәре лә ныҡлы урын алған. Татар ҡыҙҙары, мари, рус халыҡ бейеүҙәре – балаларҙың яратып башҡарған бейеүҙәре. Ансамбль үҙенең яңғыҙ бейеүҙәре менән дә дан алған. Райондың йәш бейеүселәр конкурсында төрлө йылдарҙа Рәфил, Айнур, Айтуған Әминевтар, Айгиз Юлмөхәмәтов – Гран-при, Ләйсән Солтанова, Заһир Зәйнуллин, Илһам Ырғыҙбаев I урын яуланы. Һуңғы йылдарҙа район смотрҙарында коллектив, парлы яңғыҙ бейеүселәр гел призлы урындар алды. Мәктәп бейеүселәренән тыш ауылда, районда бер генә мәҙәни сара ла үткәрелмәй.
“Йәйғор”ҙоң иң ҙур уңышы булып 2004 йылда “Өлгөлө бейеү коллективы” исемен алыуы тора. Был еңеүҙәрҙең барыһында ла уның етәксеһе, юғары категориялы өҫтәлмә белем биреү педагогы Дилара Сәлимйән ҡыҙы Әхмәтованың ныҡышмалы ижади хеҙмәте ята. Ул 1992 йылда Билал урта мәктәбенә эшкә килә һәм ең һыҙғанып уҡыусыларҙы бейеү серҙәренә өйрәтә башлай. 20 йыллыҡ эш дәүерендә етәксенең үҙенә генә хас эшләү алымдары барлыҡҡа килә, башҡорт халыҡ бейеүҙәрен өйрәтеүҙә авторлыҡ программаһы формалаша. Үҙ эшенә мөкиббән бирелгән Дилара Сәлимйән ҡыҙы балаларҙа серле бейеү донъяһына ҙур ҡыҙыҡһыныу уята белә, шуға ла улар түңәрәккә бейергә килһә, уны ташламай. Тәрбиәләнеүселәр араһында бик күптәр мәктәпте тамамлағас, төрлө уҡыу йорттарының бейеү ансамблдәренең солистары булып китә. Айгиз Юлмөхәмәтов, Люциә Ишмө-хәмәтова, Әлиә Исхаҡова, Ирәмән Ҡаһармановтар һөнәр һайлағанда сәнғәт юлынан китте.
Бейеү өйрәнеү өсөн махсус залдың булмауы, сәхнә кейемдәренең, аппаратураның етешмәүе күп ижади пландарға аяҡ сала. Шулай ҙа ансамбль эҙләнә, үҫешә, яңынан-яңы үрҙәргә ынтыла, таланттар эҙләй.
Матурлыҡ, нәфислек донъяһын өйрәнеү бәләкәй саҡтан булһа, шул ваҡытта ғына һәләтле бейеүселәр етешә. Дилара Сәлимйән ҡыҙы уҡыусыларҙы улар мәктәпкә килгәс тә, йәғни беренсе кластан уҡ ала, репетицияларҙы даими үткәрә. Тәрбиәләнеүселәр менән индивидуаль эшкә ҙур әһәмиәт бирә. Шул уҡ ваҡытта етәксе ата-әсәләр менән бәйләнештә, коллегалары, мәктәп администрацияһы – уның төп таянысы.
Бейеү – күңел тантанаһы. Ул баланың матур хәрәкәтләнеүенә, рухи яҡтан байыуына, маҡсат ҡуя белеүенә булышлыҡ итә. Шуға күрә “Йәйғор” ансамбленең тағы ла ҙурыраҡ уңыштарға өлгәшеүен теләйбеҙ.
Махсус һанды Гүзәл ИҪӘНГИЛДИНА, Яңылбикә Мөхәмәтйәнова әҙерләне.


text:
Өфө депутаттары Республика йылына арналған саралар планын раҫланы
Өфө ҡала Советы депутаттары Башҡортостанда иғлан ителгән Республика йылы менән бәйле Өфөлә үткәреләсәк саралар планын раҫланы.
Ҡала Советының гуманитар мәсьәләләр һәм йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса даими комиссияһы рәйесе урынбаҫары Гүзәл Ибраһимова хәбәр итеүенсә, ҡалала киң саралар программаһы әҙерләнгән. Мәҫәлән, апрелдә Башҡортостан Республикаһы Президентының Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайға Мөрәжәғәтнамәһе тураһында йәмәғәт тыңлауҙары үткәреләсәк. Йыл буйына һайлау округтарында һәм Өфө предприятиеларының хеҙмәт коллективтарында граждандарға Мөрәжәғәтнамәнең төп положениеларын аңлатыу буйынса эш алып барыласаҡ. Ҡала Советы тарафынан Өфөлә урындағы үҙидара тарихына һәм уның үҫеш перспективаларына арналған ғилми-ғәмәли конференция ойоштороласаҡ.
Республика йылына арналған бик күп мәҙәни һәм спорт саралары, ҡала Советы депутаттары етәкселек иткән предприятиелар ҡаҙаныштарын махсус күргәҙмәләрҙә күрһәтеү, хеҙмәт ветерандары һәм ҡаланың белем биреү учреждениелары уҡыусылары менән тематик осрашыуҙар үткәреү планлаштырылған.


text:
Республика етәксеһе Күмертауҙағы балалар майҙансыҡтарын яңынан эшләргә ҡуштыФото: Олег Яровиков
Республика етәксеһе Күмертауҙағы балалар майҙансыҡтарын яңынан эшләргә ҡушты
Республика етәксеһе Күмертауҙағы балалар майҙансыҡтарын яңынан эшләргә ҡуштыФото: Олег Яровиков
Башҡортостан Президенты бөгөнгө эш сәфәре барышында Күмертауҙа биш ҡатлы торлаҡ йорттар төҙөү барышын тикшерҙе. Ике бындай йорт ҡала үҙәгендә һүтеп алынған иҫке йорттар урынында төҙөлә. Проект буйынса биләмәне төҙөкләндереү, йәшелләндереү, балалар спорт майҙансыҡтарын булдырыу ҡаралған. Был эш бөтә ерҙә лә сифатлы башҡарылмаған. Республика башлығы төҙөүселәрҙән яңы йорттар алдында булдырылған балалар майҙансыҡтарын яңынан эшләргә ҡушты.
— Ҡара тупраҡ өҫтөндә балалар майҙансыҡтары эшләү яҡшы түгел, — тигән фекерен белдерҙе Рөстәм Хәмитов. – Газондар, ҡом, башҡа төрлө заманса түшәмдәр ҡулланырға була. Ә йорттар, дөйөм алғанда, яҡшы төҙөлгән.
Совет урамындағы ике күп ҡатлы йортҡа кешеләр күсмәгән әле. Фатир хужалары август аҙағында өй туйлаясаҡ. Фатирҙарҙың күпселеге һатылған. Һәр йортта 43 фатир бар, беренсе ҡаттарҙа офис бүлмәләре урынлашасаҡ.
Биләмәне төҙөкләндереү сиктәрендә төҙөүселәр йәшелләндереү, балалар спорт майҙаныҡтарын булдырыу, асфальт-бетон япмалы һәм йәйәүлеләр өсөн юлдар төҙөү, автомобиль ҡуйыу урындарын булдырыу менән шөғөлләнә.


text:
«Башавтотранс» ГЛОНАСС ярҙамында пассажирҙарға мәғлүмәт биреү системаһын индерә Фото: Олег Яровиков
«Башавтотранс» ГЛОНАСС ярҙамында пассажирҙарға мәғлүмәт биреү системаһын индерә
«Башавтотранс» ГЛОНАСС ярҙамында пассажирҙарға мәғлүмәт биреү системаһын индерә Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 16 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Артур Басиров/.
Республикала ГЛОНАСС индереү буйынса «Башавтотранс» һәм «Транспорт навигация үҙәге»нең берлектәге проекты сиктәрендә пассажирҙарға мәғлүмәт биреү системаһы эшләй башланы. Уның ярҙамында граждандар автобустар хәрәкәте схемаһына төшөнә һәм транспорттың туҡталышҡа килеү ваҡытын белә ала.
«Транспорт навигация үҙәге»нең генераль директоры Андрей Быковскийҙың һүҙҙәренсә, төбәктә пассажирҙар ташыу өлкәһенә ГЛОНАСС системаһын индереү уңышлы алып барыла.
«Башавтотранс»тың бөтә автобустары ла ГЛОНАСС системаһы менән йыһазландырылған. Уның ярҙамында диспетчерлыҡ контроле һәм транспорт расписаниеһын көйләү тормошҡа ашырыла.
— ГЛОНАСС беҙгә 1-се Өфө пассажир автотранспорт предприятиеһының бөтә маршруттары буйынса автобустар эшен, пассажирҙар туҡталышта автобустарҙы оҙаҡ көтмәһен өсөн хәрәкәт интервалын күҙәтеп барырға, хәрәкәт схемаһын үтәүҙе контролдә тоторға мөмкинлек бирә, — ти 1-се Өфө пассажир автотранспорт предприятиеһы диспетчеры Юлиә Калмыкова.
Бынан тыш, навигация системаһы юлда транспорт ватылғанда йәки төрлө хәлдәргә осрағанда ярҙам итә.
«Башавтотранс» һәм «Транспорт навигация үҙәге»нең хеҙмәттәшлеге хеҙмәтте дөрөҫ ойоштороуға һәм перспективалы алымдарҙы ҡулланыуға нигеҙләнә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 428
ҠУҠРАУЫҠ, шарлауыҡ, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Ишембай р‑ны Егән а. көнсығышҡа табан 6 км алыҫлыҡта Ҡуҡрауыҡ й. (Егән й. басс.) буйында, Ишембай заказнигы терр‑яһында урынлашҡан. Һикәлтәһенең бейеклеге яҡынса 12 м, 3 баҫҡысы бар; баҫҡыстарының бейеклеге 3‑тән 4 м тиклем, киңлеге 5 м яҡын. Өҫкө вендтыңҡуҡрауыҡ свитаһы тоҡомдарынан (конгломерат, ҡомташ) тора. Йәйге осорҙағы һыу сығымы 8‑ҙән алып 12 л/с тиклем, ҡоро йылдарҙа йылға ҡороп, шарлауыҡ юғала. Тирә‑яғындағы ландшафы йыла ҡатыш саған‑ҡайын‑йүкә урмандарынан тора, ҡая үҫемлектәре араһында реликттар осрай.
Р.А.Фәтҡуллин
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Барлыҡ ҡала һәм райондарҙа ла халыҡҡа гражданлыҡ бурысын үтәү өсөн һәр йәһәттән уңайлылыҡ булдырырға тырыштылар: физик мөмкинлектәре сикләнгәндәрҙең, хәрби хеҙмәттәгеләрҙең, ваҡытлыса иркенән мәхрүм ителгәндәрҙең янына комиссия ағзалары үҙҙәре килде; мөһим сара мәлендә республиканан ситкә сығырға мәжбүр кешеләр башҡа ерҙә һайлауҙа ҡатнашыу өсөн махсус танытма алды; тәғәйен йәшәү урыны булмағандарҙы ла онотманылар; йола буйынса, һайлау участкаларында беренсе булып тауыш биреүселәргә бүләктәр, грамоталар тапшырылды.
Барлыҡ ҡала һәм райондарҙа ла халыҡҡа гражданлыҡ бурысын үтәү өсөн һәр йәһәттән уңайлылыҡ булдырырға тырыштылар: физик мөмкинлектәре сикләнгәндәрҙең, хәрби хеҙмәттәгеләрҙең, ваҡытлыса иркенән мәхрүм ителгәндәрҙең янына комиссия ағзалары үҙҙәре килде; мөһим сара мәлендә республиканан ситкә сығырға мәжбүр кешеләр башҡа ерҙә һайлауҙа ҡатнашыу өсөн махсус танытма алды; тәғәйен йәшәү урыны булмағандарҙы ла онотманылар; йола буйынса, һайлау участкаларында беренсе булып тауыш биреүселәргә бүләктәр, грамоталар тапшырылды.
— Дөрөҫөн генә әйткәндә, тотош ғаиләбеҙ менән һайлауға быйыл тәүге тапҡыр барабыҙ. Быға тиклем малайҙарҙың йәше етмәгәйне, бер осорҙа армияла булдылар, шуға күрә төрлөбөҙ төрлө ваҡытта бара инек, — ти Сәғирә Әхмәт ҡыҙы.
Сәғирә һәм Рәфит Миңлейәровтарҙың ғаиләһендә өс ул үҫә.
— Бер тотонғас, ныҡлы етештереү базаһы булдырырға кәрәк, — ти эшҡыуар Фәнис Ғәниев. — Элекке район йылылыҡ селтәрҙәре цехына яңы ҡорамалдар ҙа ултырттыҡ. Бөгөн бында 50-гә яҡын кеше эшләй.
Предприятиеның асылыуы күрше Раевка ауылына яңы һулыш бирә, сөнки унда көн күргән халыҡ элек район йылылыҡ селтәрҙәрендә эшләгән. Цех ябылғас, эшһеҙ ҡалған ауыл халҡы яҡында ғына яңы производство барлыҡҡа килеүен ҙур ҡыуаныс менән ҡабул итә.
Бөйөк Ватан һуғышы тиҫтә-тиҫтә йылдар төпкөлөндә ҡалһа ла, миллиондарса кешенең күңеле тынысланмай. Хәҙер һуғыштың афәтен, утты-һыуҙы үткән ветерандар, тылдың аслы-туҡлы михнәттәрен кисергән инәйҙәр ҙә бик аҙ. Хатта бала саҡтарында кәлйемә, ҡыҫыр башаҡ, үлән эҙләп тамаҡ аҫраған, билдән ҡар йырып урман киҫкән, нығынып та етмәгән иңдәрендә йөҙәр саҡрымда ятҡан станцияларҙан орлоҡ ташыған, станоктар артында баҫып торған 10–14 йәшлек малай-ҡыҙҙарҙы ла шул заманда алған ауырыуҙары арабыҙҙан алып китә.
Маҡсаты – балаларҙа фольклорға һөйөү уятыу, әҙәбиәткә ҡыҙыҡһыныу тыуҙырыу, республикабыҙҙы төйәк иткән халыҡтарҙа тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡыларға һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү, йәштәрҙе фәнгә ылыҡтырыу.
Бына тағы уларҙы бергә күреп ҡыуандым. Ваҡиға ла ҙур ине, әлбиттә. Өсөһө лә бергә булмау мөмкин дә түгел.
Баһадирҙарҙың да баһадиры Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Нәжиб Асанбаевҡа 90 йәш тулыуҙы барлыҡ республика йәмәғәтселеге байрам итә башлаған көндәр ине.
— “Башҡортостан” — беҙҙең өҫтәл баҫмаһы, — тип башланы һүҙен баш мөхәррир Ильяс Исмәғил улы. — Гәзит беҙгә һәр яҡтан өлгө. Һуңғы ваҡытта уның халыҡҡа яҡын булыуы оҡшай.
– Һайлаусыларҙың барыһына ла яуаплылыҡ күрһәткәндәре, гражданлыҡ позицияһы, илебеҙ яҙмышы өсөн әһәмиәтле һәм кәрәкле эштән ситтә ҡалмағандары өсөн рәхмәт белдерәм, – тине ул.


text:
- Подробности
- Просмотров: 722
ҠАШМАУ, башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының башлыҡтың артҡы яғына оҙон, тар ҡойроҡ ҡуйып, торҡа рәүешендә тегелгән традицион баш кейеме (ҡара: Башҡорт кейеме). Арҡалығын һәм түбәһен буҫтауҙан, ҡыҙыл төҫтәге киндерҙән, кейеҙ йәки буҫтау эслек ҡуйып, өҫтөн көмөш тәңкә, мәрйен, төрлө төҫтәге сәйлән м‑н биҙәп, теккәндәр. Баш үлсәменә самалап эшләнгән түбәһендә тишек була, уның тирәләй бер- бер артлы мәрйен йәки сәйлән, эре йәки ваҡ тәңкә, арҡыры теҙелгән мәрйендән селтәр һәм йөҙҙө уратып, яурындарға төшөп торған ваҡ тәңкәләр тегелгән. Түбәһе шулай уҡ тәңкә, мәрйен ҡуйып эшләнгән сулпылар (сикә һәм елкә тапҡырында, ш. уҡ ҡабырға һәм елкә яҡлап тегелгән), аҡыҡлы ҙур суҡ (маңлайса, маңлайсуҡ; баш осона беркетелә, ҡайһы саҡ маңлайға тиклем төшөп торған, һаҡлағыс булыуы ихтимал) м‑н биҙәлгән. Арҡалығына мәрйен м‑н төрлө төҫтәге ромбтар, өсмөйөштәр, квадраттар, һыҙаттар сигелгән (ҡара: Сигеү), мәрүәт төймәләр, ҡа‑ бырсаҡтар һәм суҡтар ҡуйылған. Ҡ. таҫтар, һарауыс йәки яулыҡ өҫтөнән кейгәндәр, бәй, ҡаптырма м‑н беркеткәндәр. Байрамда, туйҙа йәки йола башҡарғанда кейгәндәр. Ҡалымға ингән, ҡатын-ҡыҙҙар Ҡ. башлыса 1—2 балаһы тыуғас кейә алған.
Башҡортостандың көньяҡ һәм үҙәк райондарында таралған була. Ҡ. оҡшаш баш кейеме татарҙарҙа, сыуаштарҙа осраған.
С.Н.Шитова
Тәрж. Р.Х.Сәғитов


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Башҡортостан » Үҙ телеңде үҙең яҡла!
Үҙ телеңде үҙең яҡла!
йәки Татарстанда татар теленән Берҙәм республика имтиханы индерелде.
Күрше Татарстанда татар теле буйынса Берҙәм республика имтиханын тапшырыу акцияһы старт алды. Республикала ата – әсәләр, уҡытыусылар, яҙыусылар, дин әһелдәре менән рәттән чиновниктар туған телендә белемен һынап ҡарай. Улар араһында Татарстандың мәғариф һәм фән министры Рәфис Борхановта бар.БРИ һынауҙары тестары өс ауырлыҡта: беренсеһе — татар телен яҡшы белгән, икенсеһе — база кимәлендә һәм өсөнсөһөбашҡа милләт уҡыусыларына тәғәйенләнгән. Күрше төбәктә2017 – 2018 уҡыу йылы аҙағында татар теленән Берҙәм республика имтиханын 18 бала тапшырасаҡ.
Туған телдәр өсөн көрәш барғанда, үҙ телебеҙҙе уҡытыуҙы һорап ғариза яҙыу хәленә төшкәндә, күршеләр татар телендә Берҙәм республика имтиханын тапшыра. Әйткәндәй, улар ҙа яҙа ғаризаны, шул уҡ ваҡытта татар телен уҡытыуҙы мөмкин тиклем юғарыраҡ кимәлдә һаҡлап ҡалыу эшенә тотондо. Үкенескә күрә,үҙебеҙҙең туған телебеҙ буйынсаәлегәбыл йәһәттән башҡарылған маҡтанырлыҡ эштәр юҡ. Бөгөн башҡорт исемен йөрөткән белем биреү учреждениеларының статусын һаҡлап ҡалыу буйынса ла көрәш бара. Рәми Ғарипов исемендәге 1 – се башҡорт республика гимназия – интернатының Уставына индерелгән үҙгәреш буйынса март башында шау - шыу ҡупҡайны. Баҡһаң, 74 йыллыҡ тарихҡа эйә, 1943 йылда башҡорт халҡын һаҡлап ҡалыу, милли кадрҙарҙы әҙерләү маҡсатында ойошторолған уҡыу йорто Уставының «Учреждениела белем биреү телдәре башҡорт һәм рус телдәре. Башҡорт телендә белем биреү Башҡортостан Республикаһының закондарына ярашлы башҡарыла. Сит телдәрҙе өйрәнеү уҡыу планына ярашлы атҡарыла» тигән пункты — «Тел, мәғариф телдәре Рәсәй Федерацияһының закондарына ярашлы белем биреү программаһын тормошҡа ашырыусы Учреждениеның локаль норматив акттары менән билдәләнә» тип үҙгәртелгән. Һәм яңы Устав БР Мәғариф министрлығында раҫланған, тик ер йөҙөндә булмаған дата менән – ағымдағы йылдың 31 феврале, бына һиңә мә! Был шаяртыумы, әллә ведомствола даталар дөрөҫлөгөн тикшереүселәр юҡмы икән?! Яңы Уставҡа тәүгеләрҙән булып гимназия-интернаттың элекке сығарылыш уҡыусылары ҡаршы сыҡты һәм,былдокументарҡаһында тора-бара белем биреү учреждениеһы милли йөҙөн юғалтасаҡ, тип белдерҙе. Ысынлап та, төбәктә иң алдынғы милли урта белем биреү учреждениеһында милли мәғарифтың бөгөнгөһө һәм киләсәге хәүеф аҫтына ҡуйылды. Ошо сәбәпле үҙебеҙҙең милләт балаларының, төпкөлдән сыҡҡан һәләтле малай - ҡыҙҙарҙың был уҡыу йортона юлы быуыласаҡ. Бөгөн иһә элекке гимназистар, йәмәғәт эшмәкәрҙәре хоҡуҡи юл менән Рәми Ғарипов исемендәге Башҡорт республика гимназия-интернатының элекке Уставын тергеҙеүгә бөтә көсөн һала. Бындай үҙгәрештәр башҡорт статусын йөрөткән башҡа урта белем биреү учреждениеларын әлегә урап үтте, шөкөр.
Башҡорт телен дәүләт теле булараҡ уҡытыуҙың ата-әсәләр араһында бәхәстәр тыуҙырыуын иҫәпкә алып, Өфөнөң төрлө районында ошо темаға арналған ата-әсәләр йыйылыштары ойошторола башланы. Сөнкибик күп башҡорт милләтле ата-әсә башҡорт телен дәүләт теле булараҡ уҡытыуҙы кәрәкле тип тапмай, уның урынына икенсе бер предметты һайлауҙы хуп күрә. Был оло проблема.Уны хәл итеү өсөн мотлаҡ йыйылыштарға барығыҙ, үҙ телебеҙҙе һаҡлап ҡалыу өсөн бер нисә һүҙ булһа ла әйтегеҙ!Башҡорт гимназияларын, лицейҙарын, мәктәптәрен, балалар баҡсаларын һаҡлап ҡалыуға бер кем дә битараф булырға тейеш түгел!
Кем белә, бәлки беҙ ҙә берәй мәл башыбыҙҙы ла күтәрмәй башҡорт теле буйынса Берҙәм республика имтиханын тапшырып ултырырбыҙ…
Л. ҺИҘИӘТОВА.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.