text:
Адольф Гитлер
Адо́льф Һи́тлер (нем. Adolf Hitler [ˈaːdɔlf ˈhɪtlɐ]; (20 апрель, 1889, Рансһофен ауылы[1] (хәҙер — Иннелағы Браунау ҡалаһы өлөшө), Австро-Венгрия — 30 апрель, 1945, Берлин, Германия) — милли-социализмға нигеҙ һалыусы һәм уның төп фигураһы, Өсөнсө Рейхта тоталитар диктатураны башлаусы, Милли-социалистик немец эшселәр фирҡәһе юлбашсыһы (фюреры), (1921—1945)[2], Германия рейхсканцлеры (1933—1945), Германия фюреры (1934—1945), Икенсе бөтә донъя һуғышында Германия ҡораллы көстәренең (1941, 19 декабрҙән) юғарғы башлығы.
Һитлер Икенсе донъя һуғышын төп ойоштороусы булып һанала, нацистик режимдың Германия һәм баҫып алынған территорияларҙа, Холокосты ла ҡушып, бик күп вәхшилектәре уның исеме менән бәйле.
Йөкмәткеһе
- 1 Биографияһы
- 1.1 Фамилияһының этимологияһы
- 1.2 Нәҫеле (шәжәрәһе)
- 1.3 Бала сағы
- 1.4 Үҫмерлек һәм йәшлек йылдары
- 1.5 Беренсе бөтә донъя һуғышында ҡатнашлығы
- 1.6 НСДАП төҙөү
- 1.7 «Һыра фетнәһе»
- 1.8 Власҡа үрләүе
- 1.9 Рейхсканцлер һәм дәүләт башлығы
- 1.10 Һитлерҙың үлеме
- 2 Инаныстары һәм ғәҙәттәре
- 3 Ҡыҙыҡлы факттар
- 4 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 5 Иҫкәрмәләр
- 6 Әҙәбиәт
- 7 Һылтанмалар
Биографияһы
Фамилияһының этимологияһы
Билдәле немец филологы, ономастика буйынса белгес Макс Готтшальд (1882—1952) фекеренсә, «Һитлер» фамилияһы (Hittlaer, Hiedler) Hütler («ҡарауылсы», ихтимал, "урман ҡарауылсыһы"лыр, Waldhütter)[3] тигәнгә тап килә.
Нәҫеле (шәжәрәһе)
Атаһы — Алоис Һитлер (1837—1903). Әсәй — Клара Һитлер (1860—1907), ҡыҙ саҡта — Пёльцль.
Алоис, тыума булараҡ, 1876 йылға тиклем әсәһе Мария Анна Шикльгрубер (нем. Schicklgruber) фамилияһында йөрөй Алоисҡа биш тулғанда Мария Шикльгрубер тирмәнсе Йоһанн Георга Һидлерға (Hiedler) кейәүгә сыға. Үҙ йорто ла булмаған бер фәҡир була ул. 1876 йылда 3 шаһит 1857 йылда үлеп ҡалған Гидлер Алоистың атаһы ине тип шәһәҙәтлек бирәләр, шулай итеп фамилиялы була. Фамилияның «Һитлер» тип яҙыла башлауы «Тыуыусыларҙы теркәү кенәгәһендә» яҙған кешенең хата ебәреүе арҡаһындалыр тип фараз итәләр . Хәҙерге тикшеренеүселәр Алоистың атаһы Гидлер түгел, ә уның малайҙы өйөнә алып тәрбиләгән ағаһы Йоһанн Непомук Һюттлер тигән фекер белдерәләр[4][5].
Адольф Һитлер иһә 1920-се йылдарҙан таралып, хатта ҘСЭ-ның[6] 3-сө баҫмаһына инеп киткән Шикльгрубер[7][8] фамилияһын бер ваҡытта ла йөрөтмәгән.
1885 йылдың 7 ғинуарында Алоис үҙенең ҡәрендәше Клара Пёльцлгә өйләнә (Йоһанн Непомук Һюттлерҙың ейәнсәренә) . Был уның 3-сө никахы була. Клараға туғанлыҡ арҡаһында Алоисҡа уға өйләнеү өсөн Ватикандан рөхсәт алырға тура килә[4][9]. Клара Алоистан 6 бала таба, Адольф өсөнсө була.
Һитлер ғаиләһендәге был хәлдәрҙе белгән, шуға ла ата-әсәһе тураһында бик әҙ генә мәғлүмәт бирә торған булған, ә башҡаларҙан нәҫелен документтар менән раҫлауҙы талап иткән. 1921 йылдан сығышын һәр саҡ йәшереберәк торған. Әсәһен генә йыш телгә алған. Атаһы яғынан нәҫелен күрһәтергә яратмауы арҡаһында австрия тарихсыһы Рудольф Коппенштайнером австрия шағиры Роберт Һамерлиң[4] менән туған булыуын бер кемгә лә әйтмәгән (улар Йоһанн Непомуктан туралай киткән нәҫел).
Адольфтың олаталары Шикльгруберҙар яғынан да, Һитлерҙар яғынан да крәҫтиән булған. Атаһы ғына дәүләт чиновнигы булып киткән.
Бала саҡ ерҙәренән Һитлер ата-әсәһе ерләнгән Леондиңда, әсәһе яғынан туғандары йәшәгән Шпиталдә һәм Линца ғына булырға яратҡан. Бында ул юлбашсы булғас та килеп торған[4].
Бала сағы
Адольф Һитлер Австрияла, Инналағы Браунау ҡалаһында, 1889 йылдың 20 апрелендә 18 сәғәт 30 минутта «Померанец янында» тигән ҡунаҡханала тыуа. Ике көндән Адольф тип исем бирәләр. Һитлер әсәһенә бик оҡшаған булған. 29 йәшлек әсәһе уға тиклем 3 балаһын юғалтҡан була, улын бик ярата.
1892 йылға тиклем Бранауҙағы шул уҡ ҡунаҡханала йәшәйҙәр. Адольфтан башҡа атаһының икенсе ҡатынынан балалары Алоиз менән Ангела ла улар менән бергә йәшәгән. 1892 йылдаң авгусында атаһы юғарыраҡ дәрәжәгә күсерелә, улар Пассауҙа йәшәй башлай.
1895 йылдың апрелендә ғаилә Линцҡа күсенә. 1 майҙа Адольф Фишльһамдағы бер йыллыҡ халыҡ мәктәбенә һабаҡҡа төшә. 25 июндә атаһы көтмәгәндәсәләмәтлеге арҡаһында ваҡытынан алда пенсияға сыға. 1895 йылдың июлендә ғаилә Һафельд тигән урынға күсенә, бында 38 мең кв.м.ере булған йорт һатып алалар.
Башланғыс синыфтарҙа Адольф яҡшы уҡый. 1939 йылда Һитлер Фишльһамдағы үҙе уҡып-яҙырға өйрәнгән мәктәпте һатып ала һәм янында яңы мәктәп төҙөргә бойороҡ бирә[4].
1896 йылдың 21 ғинуарында һеңлеһе Паула тыуа. Уны бик ярата һәм һәр саҡ ярҙам күрһәтеп тора[4].
1896 йылда Һитлер Ламбахтағы иҫке католик монастыренең икенсе синыфынауҡырға бара, 1898 йылға тиклем шунда уҡый Тик яҡшы баһаға ғына өлгәшә[4]. Хорҙа йырлай һәм месса ваҡытында руханиға ярҙамсы була. Шунда ул тәүге тапҡыр гербта свастика күрә Үҙ канцелярияһында ул аҙаҡтан ағастан шундай уҡ свастика эшләтеп ала[4].
Үҙе менән һыйышмай, Алоиз өйҙән сығып киткәс, атаһы Адольфты туҡтауһыҙ контролдә тота, сөнки ул да ағаһына оҡшап эшлекһеҙ булып үҫер тип ҡурҡа[4].
1897 йылдың ноябрендә Леондиңда өй һатып алып, 1898 йылда шунда күсенәләр[10].
Адольф өсөнсө тапҡыр мәктәбен алмаштырып, дүртенсе синыфҡа уҡырға бара. Бында 1900 йылдың сентябренә тиклем уҡый.
1900 йылда Эдмунд ҡустыһы үлгәс, Адольф Клара Һитлерҙың берҙән-бер улы булып ҡала.
Тап бына Леондиңда атаһының йоғонтоһонда Һитлер сиркәүгә өнәмәй ҡарай башлай[4].
1900 йылдың сентябрендә Адольф Линцтағы дәүләт реаль мәктәбенең реальной школы беренсе синыфына бара. Ауыл мәктәбенән һуң малайға бында оҡшамай. Ему лишь нравилось проходить расстояние от дома до школы длиной в 6 км[4]. Саҡырым үтеп мәктәпкә йөрөү генә оҡшай уға.
Шул ваҡыттан Адольф үҙенә оҡшаған фәндәрҙе — тарихты, географияны һәм бигерәк тә рәсемде генә өйрәнә. Ҡалғандарын һанламай. Һөҙөмтәлә күсмәй ултырып ҡала[4][11].
Үҫмерлек һәм йәшлек йылдары
13 йәшендә, Адольф реаль мәктәптең икенсе синыфында уҡығанда, кинәт атаһы үлә. Атаһы менән мөнәсәбәттәре яҡшынан булмаһа ла, Адольф уны бик яратҡан була, табут янында тыйылмай илай[4].
Әсәһе үтенгәнгә генә мәктәпкә йөрөй, әммә атаһы ҡушҡанса чиновник түгел, ә рәссам булырға ҡарар итә[4]. 1903 йылдың яҙында Линцтағы ятаҡҡа күсеп йәшәй башлай. Дәрестәргә йүнләп йөрөмәй.
15 йәшендә өсөнсө синыфты тамамлағанда, 1904 йылдың 22 майында Линцта уныңконфирмацияһы була. Был ваҡытҡа ул пьеса, шиғырҙар һәм новелла, шулай уҡ Вагнерҙың операһына либретто, увертюра[4] яҙған була.
1904 йылдың көҙөндә француз теле буйынса имтиханын ике тапҡыр барып саҡ тапшыра, унан икенсе мәктәпкә барып уҡырға вәғәҙә алалар, сөнки йүнләп өлгәшмәй[4]. Ул ҡыҙыу, үҙ һүҙле, тыңлауһыҙ була. Күптәрҙең әйтеүенсә, йәш сағынан уҡ психопатик һыҙаттары күренеп тора[4].
1904 йылдың сентябрендә Һитлер Штейрҙағы дәүләт реаль мәктәбенә дүртенсегә бара һәм унда 1905 йылға тиклем уҡый. Ул йәшәгән фатир урамын аҙаҡ Адольф Гитлерплац[4] тип атайҙар.
1905 год йылдың февралендә Адольф реаль мәктәптең дүртенсе синыфын тамалау тураһында танытма ала, унда баһалары бик хөрт була.
1905 йылдың сентябрендә Адольф әсәһенең үтенесе буйынса дүртенсе синыфты бөткән танытмаһындағы насар баһаларҙы төҙәтеп, яңыны алыр өсөн ҡабаттан дүртенсегә бара[4].
Әммә шул мәлдә үпкәһе шешеп ауырып китә һәм табибтар уҡыуын ташлап торорға кәңәш итәләр. Әсәһе Адольфты Шпиталгә туғандарына алып барып ҡуя.
Әсәһендә яман шеш табалар һәм операция эшләйҙәр. Уның хәле бер аҙ яҡшырғас, 18 йәшендә Һитлер Венаға дөйөм художество академияһына уҡырға инергә бара, әммә икенсе турҙан уҙа алмай. Шулай ҙа ректор менән осрашыуға өлгәшә, һәм тегеһе уға архитектура менән шөғөлләнергә кәңәш итә[12].
1907 ноябрендә һитлер Линцҡа ҡайтып, ауырыу әсәһен ҡарай. 1907 йылдың 21 декабрендә әсәһе үлә, 23 декабрҙә Адольф уны атаһы янында ерләй.
1908 йылдың февралендә туғандарына мираҫ мәсьәләләрен хәл итеп, Венаға юллана.
1908 йылда Һитлер шул уҡ художество академияһына имтихан биреп ҡарай, был юлы өсөнсө турҙа үтмәй. Бынан һуң ул адресын йәшереп төрлө урындарҙа йәшәй, армияла «чехтар һәм йәһүдтәр» менән бергә хеҙмәт иткеһе килмәй, әммә герман рейхы[4] өсөн йәнен бирергә әҙер була. Рәссам булып эшкә урынлаша, 1909 йылда яҙыусылыҡҡа инә.
1909 йылда Рейнгольд Ганиш тигән кеше менән таныша. Ул Адольфтың картиналарын һата. 1910 йылдың авгусында Һитлер полиция комиссариатына Ганиш өҫтөнән ялыу яҙа — бер картинамды урланы, аҡсамды биреп еткермәне, тип яҙа. Ганишты ете көнгә ултыртып ҡуялар. Картиналарын үҙе һата башлай. Табыш күп килә һәм ул етем булараҡ пенсияһынан һеңлеһе Паула файҙаһына баш тарта. Бынан тыш туған апаһы Йоһанна Пельц[4] уға мираҫ ҡалдыра.
Ниһайәт, Һитлерҙа белем алырға теләк уяна, күп уҡый. Артабан ул французса ла, инглизсә лә тәржемәсеһеҙ фильмдар ҡарай, гәзит-китаптар уҡый. Тарих, төрлө армияларҙың ҡоралдары һ.б. мәғлүмәттәрҙе бик яҡшы белә[4].
1913 йылда, 24 йәшендә Мюнхенға китәһәм шунда фатирға турынлаша. Беренсе донъя һуғышы башланғанға тиклем шунда рәссам булып эшләй.
1913 йылдың 29 декабрендә австрия полицияһы Мюнхенға Һитлерҙы табып биреүҙе һорап мөрәжәғәт итә. . 1914 йылдың 19 ғинуарында мюнхен полицияһы уны австрия консуллығына килтерә. Зальцбургта комиссия үткәндә уны хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип таныйҙар.
Беренсе бөтә донъя һуғышында ҡатнашлығы
1914 йылдың 1 авгусында Беренсе бөтә донъя һуғышы башлана. Һитлер шатланып, тиҙ генә Людвиг III Бавария армияһында хеҙмәт итергә рөхсәт һорап яҙа. Рөхсәт алғас, Ул 16-сы резерв полкын һайлай.
1914 йылдың октябрендә Көнбайыш фронтҡа ебәрелә, тиҙ үк Изер, Ипр буйында һуғышта ҡатнаша.
1914 йылдың 1 ноябрендә ефрейтор званиеһы бирелә.Фландриялағы алыштан һуң 1914 йылдың 2 декабрендә икенсе дәрәжә Тимер тәре менән бүләкләнә.
Һуғыштарҙа туранан-тура даими ҡатнаша. Беелицала лазаретҡа эләгә. Госпиталдән сыҡҡас, (март, 1917 йыл) 1-се резерв батальонының 2-се ротаһына ҡайта.
1917 йылда — Аррас,Артуа, Фландрия, Юғары Эльзас. 1917 йылдың 17 сентябрендә III дәрәжә хәнйәрле Тәре менән бүләкләнә[4].
1918 — Францияла бөйөк һуғыш, Эвр, Мондидье. 9 май,1918 йыл — Фонтане янындағы батырлығы өсөн полк дипломы. 18 майҙа — яралылар отличиеһы билдәһе бирелә(ҡара төҫлө). Суассон, Реймс, Уаза, Марна, Эна. Бик ауыр шарттарҙа доненсение килтереп еткереп, пехотаны ҡотҡарған өсөн беренсе дәрәжә Тимер тәре менән наградланған[4].
21—23 август, 1918 йыл — Монси-Бап яуында һуғыш.
25 август, 1918 йыл — хеҙмәт өсөн III дәрәжә награда[4].
15 октябрь, 1918 йыл — Ла Монтень янында химик снаряд төшөп ярылып, газ менән ағыулана. Бер аҙға күреү һәләтен юғалта. Госпиталдә дауаланғанда Германияның еңелеүен, кайзерҙың ҡолатылыуын ишетеп, быны бик ауыр кисерә.
НСДАП төҙөү
1919 йылда Мюнхенға ҡайтҡас, Һитлерҙы агитаторҙар курсына ебәрәләр (Vertrauensmann). Фронттан ҡайтҡан һалдаттарҙы большевиктарға ҡаршы өгөтләргә өйрәтәләр. Лекторҙар күпселектә ультрауң ҡарашлы була. Улар араһында НСДАП-тың буласаҡ иҡтисади теоретигы Готфрид Федер ҙә була[13].
Бер дискуссия ваҡытында Һитлер ялҡынлы антисемит монологы менән рейхсверҙың 4-се Бавария командованиеһы агитация бүлеге етәксеһенә оҡшап төшә, уға армия масштабында сәйәси функция тәҡдим итә[4]. блиотека была явно антисемитского содержания, что наложило глубокий след на убеждения Гитлера[4].
1919 йылдың 12 сентябрендә Адольф Һитлер Немец эшсе фирҡәһе ултырышына килә(ДАП) Һитлер пангерманистик ҡараштан бик оҫта сығыш яһап, фирҡәгә инергә тәҡдим ала[14]. Һитлер тиҙ үк тотош фирҡәнең бар эшмәкәрлегенә йоғонто яһай башлай[15].
1920 йылдың 1 апреленә тиклем Һитлер рейхсверҙа хеҙмәт итә. 1920 24 февралендә фирҡә ултырышында Дрекслер, Федер менән берлектә 25 пункттан торған программа тәҡдим итә, ул нацистик фирҡәнең программаһына әйләнә[16].
Һитлерҙың тәҡдиме буйынса фирҡә Немец милли-социалистик эшсе фирҡә (немец транскрипцияһында НСДАП) тип атала башлай. Сәйәси публицистикала На́ци тип атай башлайҙар[17]. Фирҡә эсендә конфликттар була. Һитлер хатта ултырып та сыға. 1923 йылдың 27 ғинуарында Һитлер НСДАП-тың тәүге съезын үткәрә; 5000 штурмовик Мюнхен буйлап марш менән үтә.
«Һыра фетнәһе»
1920-се йылдар башына НСДАП Баварияла танылыу ала. Штурм отрядтары (немецса ҡыҙҡаса — СА) башында Эрнст Рём тора. Һитлер тиҙ үк бик йоғонтоло кешегә әүерелә.
1923 йылда Германияла Рурҙы француздар баҫып алыуы менән бәйле кризис башлана. Нацистар Бавария етәкселегендә торған уң консерватор-сепаратистар менән берләшеп, Берлиндағы социал-демократик хөкүмәткә ҡаршы сығырға өндәй. Әммә Берлиндағы Генераль штабтың ҡаты ҡаршы тора, һәм Бавария лидерҙары (Кар, Лоссов и Сейсер) ҡаушап ҡала, һитлерға әле Берлинға ҡаршы сыҡмаясаҡтарын белдерә.
1923 йылдың 8 ноябрендә 9 сәғәттә Һитлер һәм Эрих Людендорф штурмовиктарын эйәртеп, Карр, Лоссов һәм Сейсер үткәргән митингыға килеп инәләр (Мюнхенда, «Бюргербройкеллер» һыраханаһында). Эскә ингәс, һитлер «Берлиндағы хыянатсылар хөкүмәтен ҡолатыу» тураһында хәбәр һала. Мәгәр бавар лидерҙары сығып китә, шунан һуң Карр НСДАП-ты һәм штурм отрядтарын ябыу тураһында прокломация сығара.
9 ноябрь иртәһендә Гитлер һәм Людендорф 3 меңләп штурмовик менән оборона министерлығына юллана, әммә Резиденцштрассе урамында полиция туҡтатып, ут аса. Нацистар һәм улар яҡлылар мәйеттәрҙе һәм яралыларҙы алып, ҡасырға мәжбүр була. Германия тарихына эпизод «һыра фетнәһе» булып инеп ҡалған.
1924 йылдың февраль — мартында фетнә башлыҡтарын хөкөм итәләр. Суд Һитлерға дәүләткә хыянаты өсөн 5 йыл төрмә бирә һәм 200 алтын марка штраф һала. Әммә 9 айҙан уны иреккә сығаралар[82].
Власҡа үрләүе
Лидер юҡта фирҡә тарҡала, Һитлерға эште өр-яңынан башларға тура килә. НСДАП-ты тиҙ үк Баварияла ғына түгел, дөйөм милләт сәйәси көсөнә әйләндереүгә өлгәшә.
1925 йылда Һитлер Австрия гражданлығынан баш тарта һәм 1932 йылдың февраленә тиклем гражданлыҡһыҙ була.
1930—1945 — СА-ның иң юғарғы фюреры.
1932 йылда Һитлер Германияның рейхспрезиденты булып һайланырға ҡарар итә. 25 февралдә эске эштәр министры Брауншвейг уны Берлинда үҙенең вәкиллегендә атташе итеп тәғәйенләй. Һитлерға был үҙлегенән немец гражданлығы бирә һәм һайлауҙа ҡатнашырға мөмкинлек тыуа[18]. Һитлер һайлауҙа үтә алмай, әммә пропагандала яңы алымдар уйлап сығара, тәжрибә туплай[19].
4 июнь, 1932 йыл — Рейхстаг таратыла. Киләһе айҙағы һайлауҙа НСДАП ышаныслы еңә, (37,8 % тауыш) Икенсе урында — социал-демократы — 21,9 %.
6 ноябрь, 1932 — рейхстагҡа һайлау яңынан үткәрелә. НСДАП-тан рейхстагҡа тәүге 230 урынына 196 депутат үтә .
3 декабрь, 1932 — Рейхсканцлер итеп Курт фон Шлейхер тәғәйенләнә.
Рейхсканцлер һәм дәүләт башлығы
Эске сәйәсәте
1933 йылдың 30 ғинуарында президент Һинденбург Һитлерҙы рейхсканцлер (хөкүмәт башлығы) итеп тәғәйенләй[20] 27 февралдә парламентта — Рейхстагта ут сыға. Коммунист Маринус ван дер Люббены ғәйепләйҙәр. Әлеге көндә быны нацистар әҙерләгәне иҫбатланған, Карла Эрнст — башҡарыусы[21][22]. Һитлер Коммунистик фирҡәне власты тартып алырға ынтылыуҙа ғәйепләй һәм конституцияның ете статьяһын туҡтатып, хөкәмәткә ғәҙәттән тыш вәкәләттәр алыуға өлгәшә.
Парламент яныуын сәбәп итеп нацистар дәүләтте ҡаты контролгә ала. Коммунистик, унан социал-демократик фирҡәләр тыйыла. Ҡайһы бер фирҡәләр үҙҙәре тарала. Профсоюздар бөтөрөлә, мөлкәте нацистик эшсе фронтҡа бирелә. Яңы власҡа ҡаршылар судһыҙ-ниһеҙ концентрацион лагерҙарға оҙатыла.
1934 йылдың 2 августында президент Гинденбург үлә. Плебесцит һөҙөмтәһендә президентлыҡ бөтөрөлә, вәкәләттәре «Фюрер һәм Рейхсканцлер» булараҡ, Һитлерға тапшырыла (Führer und Reichskanzler). Эти действия получили одобрение 84,6 % электората[23]. Һитлер Иң юғарғы баш командующий булып китә, ғәскәриҙәр уға ант эсә[24].
Һитлер етәкселегендә эшһеҙлек бөтә. Халыҡҡа социаль ярҙам арта. Мәҙәни һәм спорт саралары күпләп үткәрелә. Беренсе донъя һуғышында еңелгән өсөн реванш рухында сәнәғәт аяҡҡа баҫтырыла, халыҡ араһында эш алып барыла.
Һитлер антисемитизмды алға һөрә. Йәһүдтәрҙе һәм сиғандарҙы эҙәрлекләй башлайҙар[25].
Территорияларға экспансия башланыу
Һитлер тиҙ үк Германияның Версаль килешеүенән сығыуын белдерә, сөнки ул Германияның һуғыш алып барыу мөмкинлектәрен сикләй. Йөҙ меңлек рейхсвер миллионлы вермахтҡа әйләнә,танк ғәскәрҙәре булдырыла һәм хәрби авиация тергеҙелә. Ғәскәрһеҙ Рейн зонаһы бөтөрөлә.
1936—1939 Германия франкистарға Испаниялағы граждандар һуғышында ярҙам итә.
1938 Австрия аннексиялана.
1938 йылдың көҙө — Мюнхен килешеүе буйынса Чехословакияның бер өлөшө аннексиялана — (Судет өлкәһе рейхсгау).
Time журналы 1939 йылдың 2 ғинуар һанында Һитлера «1938 йыл кешеһе» тип атай[26].
1939 йылдың мартында Чехословакияның ҡалған өлөшө баҫып алына, шулай уҡ Литваның бер өлөшө аннексиялана (Мемель өлкәһе). Шунан Һитлер Польшаға яҫҡана башлай. Польшаның срюздаштары — Бөйөк Британия һәм Францияға был оҡшамай — конфликтҡа нигеҙ һалына
Икенсе донъя һуғышы
Был яҫҡаныуҙарға ҡаты яуап алғас, 1939 йылдың 3 апрелендә Һитлер Польшаға һөжүм планын раҫлай («Вайс» операцияһы).
1939 йылдың 23 авгусында Һитлер Советтар Союзы менән Һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөй. 1 сентябрҙә Глейвицта инцидент килеп сыға, шуны сәбәп итеп Польшаға һуғыш башлана. Икенсе бөтә донъя һуғышы тоҡана. Сентябрҙә Польшаны тар-мар итеп, Германия апрель-майҙа 1940 Норвегияны, Данияны, Һолландияны, Люксембургты һәм Бельгияны баҫып ала, Францияла фронт аса. Июндә Парижды алалар, Франция баш һала. 1941 йылдың яҙында Германия Грецияны һәм Югославияны яулай, ә 22 июндә СССР-ға һуғыш аса. Башта совет ғәскәрҙәре сигенә, еңелә.
Әммә 1942 йылдың ҡышынан немец армияһы СССР-ҙа ла (Сталинград), Мысырҙа ла (Әл-Аләм) еңелә башлай. Икенсе йылына Ҡыҙыл армия ныҡлы һөжүм башлай. инглиз-американ ғәскәрҙәр Италияла хәрәкәт башлап, көстө үҙҙәренә лә йәлеп итә. 1944 йылда советтерритория ерҙәре азат ителә, Ҡыҙыл Армия Польшаға һәм Балканға йүнәлә; инглиз-американ ғәскәрҙәр Францияның күп өлөшөн азат итә. 1945 йылдан һуғыш Рейх ерҙәрендә дауам итә.
Һитлерға һөжүм
8 ноябрь, 1939 йыл — «Бюргерброй» һыраханаһында сығыш яһағанда һөжүм яһайҙар. Трибуна аҫтындағы шартлатҡыстан 8 кеше үлә, 63 яралана. Һитлер шунан алда ғына сығыш яһап бөтөп, Берлинға юлға сыҡҡан була.
Быны эшләгән Эльзер тигән столяр тотола һәм ғәйебен таный. 1945 йылдың 9 апрелендә, ул ултырған концлагерға союздаштар яҡынлашҡас, Һиммлерҙың бойороғо буйынса Эльзерҙы аталар[27].
1944 йылдың 20 июлендә лә уны үлтереп, солох төҙөү маҡсаты менән үлтерергә йыйыналр. Шартлауҙа 4 кеше һәләк була, һитлер тере ҡала. Еңел яралар ала һәм ваҡытлыса ишетеү һәләтен юғалта.
Заговорҙа ҡатнашыусыларҙы Һитлерҙың бойороғо буйынса бик яфалап үлтерәләр, фотоға һәм фильмға төшөрәләр. Аҙаҡ ул шул фильмды гел ҡарай торған булған.
Һитлерҙың үлеме
Совет контрразведкаһы һәм союзниктар разведкаһы йыйған мәғлүмәттәр буйынса, 30 апрель, 1945 Берлинда Һитлер ҡатыны Ева Браун менән атылып үләләр. Ағыуланған тигән һүҙҙәр ҙә була. Ауыҙына ампула ҡабып атылған тигән фараздар ҙа бар. Әммә шаһиттар уның атылып үлеүен раҫлай.
Хеҙмәтселәре әйтеүенсә, Һитлер кәнистер менән бензин әҙерләп, үҙе тирәһендәгеләр менән бәхилләшеп, бүлмәгә инеп атыла. Мәйеттәрҙе бункер эргәһенә сығарып һалып, бензин һибеп яндыралар.
5 майҙа ерҙән сығып торған юрған мөйөшөн күреп ҡалып, мәйеттәрҙе табып алалар. Донъяла әммә бункерҙа Гитлерҙың һәм ҡатынының «игеҙәктәре» атылған, ә фюрер ҡатыны менән Аргентинаға ҡасып китеп, үлгәнсә шунда йәшәгән тигән легендалар таралған[28]. Әммә фәнни ойошмалар быны кире ҡаға.
Инаныстары һәм ғәҙәттәре
Һитлер 1931 йылдан үлгәнсә вегетариан булған.Һитлер ит ашауҙан ғына тыйылған тигән мәғлүмәттәр бар. Тәмәке тартыуҙы ла яратмай, нацистик Германияла быға ҡаршы көрәш бара.
Һитлер бик таҙалыҡ яратҡан. Тымаулы кешеләрҙән бик ҡурҡҡан. Фамильярлыҡты яратмаған[4] .
Кеше менән әҙ аралашҡан. Кәрәк кешеләр менән, тыңлаусандар менән генә эш алып барған. Хаттарында кешенең хәлен һорашмаған. Сит телдәрҙән һүҙҙәр ҡыҫтырырға яратҡан. Хатта һуғыш ваҡытында ла күп уҡыған[4] .
Ҡыҙыҡлы факттар
- Бер мәл Һитлер көтмәгәндә килеп ингәс, кәрт уйнап ултырған Ева Браундың һеңлеһе һүндереп өлгөрмәгән төпсөгөн тәмәке һауытына һалған да өҫтөнә менгән дә ултырған. Һитлер юрый эргәһенә килеп тороп, оҙаҡ итеп кәрт уйнау оҫталығына өйрәткән. Ҡайытп шуны һөйләгәндер, сөнки апаһы иртәгәһенә «осаңдағы күберсектәр нисек» икәнен белешкән[4].
- Һитлер сығыштарын машинисткаға тураран-тура әйтеп тороп яҙҙырған. Ул сығыш яһағандағы кеүек хискә бирелеп, ялҡынлы телмәр тотҡанда ике машинистка саҡ яҙып өлгөргән. Шунан бер нисә сәғәт ултырып төҙәтә торған булған[4].
- 2012 йылдың ғинуарында фюрерҙың «Тҡнгҡ диңгеҙ» картинаһын аукционда 32 мең евроға һаталар[29].
- «Катакомбная церковь истинных православных христиан» тигән ойошма вәкилдәре Һитлерҙы «Атаульф Мюнхенский, великомученик Берлинский» тигән исем менән изгеләштерергә маташа[30].
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Иҫкәрмәләр
- ↑ Город в Австрии лишил Гитлера почетного гражданства
- ↑ 29 июля 1921 года был избран 1-м председателем НСДАП, фюрер с ноября 1921 года [1], Новая медицина тысячелетия, 4/2008).
- ↑ Deutsche Namenkunde: Unsere Familiennamen nach ihrer Entstehung und Bedeutung. München-Berlin, 1942. S. 276.
- ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 4,18 4,19 4,20 4,21 4,22 4,23 4,24 4,25 4,26 4,27 4,28 4,29 4,30 Вернер Мазер . Адольф Гитлер. Ростов н/Д: Феникс, 1998. — 608 с. — (След в истории).
- ↑ Alan Bullock Hitler: a Study in Tyranny — New York: Harper & Raw. (инг.)
- ↑ Гитлер Адольф — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- ↑ Davin, Eric Leif Hitler Never Really Was Schicklgruber. The New York Times (6 мая 1990). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 25 апрель 2010 тикшерелгән. (инг.)
- ↑ Ширер, У. Взлёт и падение Третьего рейха. — Т. 1. — С. 16.
- ↑ Ширер, У. Взлёт и падение Третьего рейха. — Т. 1. — С. 18.
- ↑ Эрих Фромм, «Анатомия человеческой деструктивности», Глава 13.
- ↑ Фест И. Том 1. — Глава I. — С. 30.
- ↑ Mein Kampf, Глава 2
- ↑ Davidson, Eugene. The making of Adolf Hitler: the birth and rise of Nazism — University of Missouri Press, 1997. — P. 124. — 419 p. — ISBN 978-0-8262-1117-0.(инг.)
- ↑ Davidson, Eugene. The making of Adolf Hitler: the birth and rise of Nazism — University of Missouri Press, 1997. — P. 126. — 419 p. — ISBN 978-0-8262-1117-0.(инг.)
- ↑ Heiden, Konrad. A history of national socialism. P. 12. (инг.)
- ↑ (инг.) Heiden, K. A history of national socialism. P. 20.
- ↑ Ширер, У. Взлёт и падение Третьего рейха. Т. 1. С. 71—73.
- ↑ Ширер, У. Взлёт и падение Третьего рейха. Т. 1. С. 228—229.
- ↑ Ширер, У. Взлёт и падение Третьего рейха. Т. 1. С. 230—231.
- ↑ Kershaw, Ian. Hitler, 1936-45: nemesis , 2001. (инг.)
- ↑ Ширер, У. Взлёт и падение Третьего рейха. Т. 1. С. 280—281.
- ↑ Paterson, T. Historians find 'proof' that Nazis burnt Reichstag (en). The Daily Telegraph (15 апреля 2001). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 19 июнь 2010 тикшерелгән.
- ↑ (инг.) Fest Joachim. Hitler . New York: Harcourt Brace Jovanovich, 1974, стр. 476
- ↑ (инг.) Alan Bullock. A. Hitler. A Study in Tyranny, стр. 309
- ↑ Завадский М. Молодой Гитлер решил «еврейский вопрос». Jewish.ru. ФЕОР (6 июня 2011). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 16 июль 2011 тикшерелгән.
- ↑ (инг.) Man of the Year Time.com Monday, Jan. 02, 1939
- ↑ Энциклопедия для детей Аванта+. — Т. 1. Всемирная история. — 4-е издание, испр. и перераб. / Ред. коллегия: М. Аксёнова, Д. Володихин, О. Елисеева и др. — М., 2007. — С. 582—583. — ISBN 5-98986-050-1.
- ↑ Историки настаивают: Гитлер на девять лет пережил Сталина?. Комсомольская правда (16 января 2011). Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012. 13 август 2010 тикшерелгән.
- ↑ һитлера картинаһы 32 мең евроға китте
- ↑ Дмитрий Стешин. Неканонические иконы: Можно ли молиться Ленину // «Комсомольская правда» от 5 ноября 2009
Әҙәбиәт
- Мазер, В. Адольф Гитлер — Феникс, 1998. — 608 с. — ISBN 5-222-004595-X.
- Фест, И. Адольф Гитлер: в 3 т. = Hitler — Пермь: Алетейя, 1993. — ISBN 5-87964-005-1. — ISBN 5-87964-006-X (т. 1). — ISBN 5-87964-007-8 (т. 2). — ISBN 5-87964-008-6 (т. 3).
- Ширер, У. Взлёт и падение Третьего рейха: в 2 т. = The Rise and Fall of the Third Reich — М.: Захаров, 2009. — ISBN 978-5-8159-0921-2 (т. 1). — ISBN 978-5-8159-0920-5 (т. 2).
- Heiden, K. A history of national socialism — Taylor & Francis, 1934. — 1934 p. — ISBN 9780374937768.
- Heiden, K. The Fuhrer: Hitler's Rise to Power — Basic Books, 1999. — 624 p. — ISBN 0-7867-0683-X.
- Welch, D. Hitler: profile of a dictator — Routedge, 2001. — 144 p. — ISBN 978-0-415-25075-7.
- Аллан Буллок. Гитлер. Исследование тирании — 1952.
- Последние дни Гитлера.. — свидетельства немецкого офицера Герхарда Больдта, Вырезка из пяти номеров газеты «Правда», декабрь 1947 г., январь 1948 г..
- Штайнерт М. Гитлер. / Пер. с фр. Е.Головиной. — М.: Этерна, 2010. — 672 с.: ил. — (Новая версия). — 3000 экз. — ISBN 978-5-480-00242-3
Һылтанмалар
- Лекции по истории гитлеровской Германии(инг.)
- Живопись Третьего рейха Картины работы Адольфа Гитлера
- Шрейбер Б. «Человек за спиной Гитлера» (на англ.) (Bernhard Schreiber «The Man Behind Hitler»)
- Козлов В. А. Дело «Миф». Расследование НКВД о самоубийстве Гитлера. Часть 1.
- То же, часть 2.
- рисунки Гитлера [2]
- Вскрытие трупа, приписываемого Гитлеру
- Большая советская энциклопедия
- Евгений БЕРКОВИЧ «ТАЙНЫ ВИЛЛЫ ХАММЕРШТАЙНА»
- Уильям Ширер. Взлет и падение Третьего Рейха: в 2 т. — М.: «Захаров», 2009. — ISBN 978-5-8159-0920-5
- Алфавит буйынса шәхестәр
- 20 апрель көнө тыуғандар
- Тыуғандар 1889 йылда
- Австрияла тыуғандар
- 30 апрель көнө вафаттар
- Вафаттар 1945 йылда
- Берлинда вафат булғандар
- 1-се класлы Тимер крест кавалерҙары
- 2-се класлы Тимер Тәре кавалерҙары
- Яра алған өсөн билдәһен алыусылар
- НСДАП фирҡәһенең алтын билдәһе менән наградланғандар
- Ҡан ордены кавалерҙары
- Һуғыш ветеранының почёлы тәреһе менән наградланғандар
- Адольф Гитлер
- Антикоммунистар
- Өсөнсө рейх
- Холокост енәйәтселәре
- Германия президентына кандидаттар
- Нацист лидерҙары
- Икенсе бөтә донъя һуғышында ҡатнашыуы илдәр башлыҡтары
- Германия хакимдары
- Германия Рейхсканцлерҙары
- Германия президенттары
- НСДАП етәкселере
- НСДАП ағзалары
- Беренсе бөтә донъя һуғышында ҡатнашыусылар
- Нацист енйәтселәр
- Үҙенә ҡул һалған сәйәсмәндәр
- Антисемитизм
- Германия Тарихы


c: text/html

text:
Фукусима (префектура)
Фукусима - Японияның Тохоку регионында урынлашҡан префектура. Үҙәге - Фукусима ҡалаһы.
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә]
Префектура тауҙар менән өс регионға бүленгән — Айдзу, Накадори һәм Хакадори. Айдзула урғылыусы Бандай вулканы (1819 м) булған таулы ландшафт, Накадори ауыл хужалығы ҡаҙаныштары менән дан тота, , ә Хамадори ике клан араһындағы оҙайлы һуғыш менән билдәле.
Административ-территориаль бәленеше[үҙгәртергә]
Фукусимала 13 ҡала һәм 13 өйәҙ (31 ҡасаба һәм 15 ауыл).
Ҡалалар[үҙгәртергә]
Префектура ҡалалары исемлеге:
2011 йылда атом электростанцияһындағы авариянан һуң Фокусима иң билдәле ҡала.
Өйәҙҙәр[үҙгәртергә]
Ҡасабалар һәм ауылдар:
2011 йылдың 11 мартындағы ер тетрәү[үҙгәртергә]
Мияги префектураһы ярҙары буйында, Токионан 373 километрах төньяҡ-көнсығышта 8,9 магнитудалы иң көслө ер тетрәүҙәрҙен береһе булды. Үҙәге 24 километр тәрәнлектә урынлашҡан. Беренсе һелкенеүҙән һуң 6,0 магнитудалы тағы бер нисә һелкенеү булды. Япония властары АЭС районында ғәҙәттән тыш хәл режимы иғлан итте. 2011 йылдың 12 мартындағы АЭС-тағы шартлау нәтижәһендә блоктыҡ стена һәм түшәме емерелә. Япония хөкүмәте АЭС тирәләй эвакуациялау зонаһын 10 километрға киңәйтте.[1]
Символика[үҙгәртергә]
Префекткраның эмблемаһы һәм флагы 1968 йылдың 23 октябрендә ҡабул ителә. Эмблема − хирагана Ҡалып:Nihongo, йәғни префектураның беренсе ижегенең стилләштерелгән символы. Флаг – гәрәбә төҫөндәге фонда аҡ эмблема.[2].
1955 йылда префектура сәскәһе итеп рододендрон сәскәһен һайлайҙар. Ағас – һоро ҡарама (28 сентябрь 1966), ҡош — япон себен турғайы (1965)[3].
Иҫкермеләр[үҙгәртергә]
- ↑ На АЭС в Японии прогремел взрыв :: Землетрясения в Японии :: Top.rbc.ru
- ↑ 福島県章及び福島県旗 (jp). Fukushima Prefecture. 17 июнь 2010 тикшерелгән.
- ↑ 全国知事会ホームページ (jp). National Governors' Association. Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 февраль 2012. 17 июнь 2010 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Викиһаҡлағыста Фукусима темаһы буйынса медиафайлдар бар
- Официальный сайт(яп.)
- ФУКУСИМА // Япония от А до Я. Популярная иллюстрированная энциклопедия. (CD-ROM) — М.: Directmedia Publishing, «Япония сегодня», 2008. — ISBN 978-5-94865-190-3.
- Фукусима (префектура в Японии) — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (урыҫ. «Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона» (ЭСБЕ) — Рәсәй империяһында урыҫ телендә нәшер ителгән универсаль энциклопедия.
1890-1907 йылдарҙа Перербургта Ф. А. Брокгауз — И. А. Ефрон акционер нәшриәт йәмғиәте тарафынан нәшер ителгән. Баҫма ике вариантта нәшер ителә: 41 төп том һәм 2 өҫтәмә том (тираждың бәләкәй өлөшө) һәм 82 төп том һәм 4 ярым том. 49-сы һәм 50-се ярым томдарҙа нумерация китаптың төбөнә ҡуйылған һәм титуль битенә XXV, XXVа баҫылған.
Беренсе 8 том И. Е. Андреевский редакцияһында нәшер ителә, ҡалғандары К. К. Арсеньев һәм Ф. Ф. Петрушевский редакцияһында. Энциклопедияла 121 240 мәҡәлә, 7800 иллюстрация и 235 карта бар.
1899—1902 йылдарҙа «Брокгауз һәм Ефрондың кесе энциклопедияһы» «Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона» (МЭСБЕ) ( 3 томда) нәшер ителә; 1907—1909 йылдарҙа 4 томда икенсе баҫмаһы сыға.
1911—1916 йылдаҙа «Яңы энциклопедик һүҙлек» («Новый энциклопедический словарь» (НЭС)) (48 томдың 29 томы, һуңғы мәҡәлә — «Отто»). Рәсәй милли китапханаһында (Российская национальная библиотека|РНБ) төҙәтелгән 30-сы том һәм тулы булмаған 31-се том һаклана.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Кауфман И. М. Русские энциклопедии. Вып. 1. Общие энциклопедии. — М., 1960. — 103 с.(урыҫ.)


text:
Ҡыҙылтүш
Ҡыҙылтүш (лат. Pyrrhula pyrrhula, урыҫ. снегирь) — Алаҡас турғай һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған, атаһының түше ҡыҙыл булған урман турғайы.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡантүш, аҡыя, йылҡәйҙәүес, зилҡәйҙәүес, атайҙауыи Турғайҙан ҙурыраҡ. Яҙғыһын һәм йәйгеһен парлашып, көҙгөһөн һәм ҡышҡыһын туп булып йөрөйҙәр. Ата ҡоштоң башы, ҡанаттары һәм ҡойроғо йымылдаҡ ҡара. Арҡаһы күкһел һоро, ҡорһағы, ҡойроҡ төбө өҫтән дә аҫтан да аҡ. Түше ҡыҙыл. Инә ҡоштоң түше көрәнһыу һоро. Ҡыҙыл турғайҙан башы ҡара, һырты һоро булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Яңғырауыҡлы һыҙғыра: «фиү-фиүү», сырҡылдап һайрай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ылыҫлы һәм аралаш урмандарҙа, ҡышҡыһын төрлө урында, кеше торлағына яҡын йәшәй. Төрлө орлоҡтар, бөжәктәр ашай. Ҡышҡа беҙҙә ҡалалар, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөйҙәр. Киң генә таралған. Ағаста оялай. Ҡыҙғылт көрән таплы аҡһыл зәңгәр 4—6 бөртөк йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90


text:
Бөгәрсә
Бөгәрсә, бөгәрсәй, йомро сабаҡ (лат. Leuciscus leuciscus) — сазандар ғаиләһендәге йылға балығы.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҙур булмаған йылға балығы. Төбө ҡомло йәки ағып ятҡан күлдәрҙә тереклек итә. Ғәҙәттә, һыу төбөндә көтөүе менән йөрөй. Ҡырсын ташлы, ҡомло ярҙарҙа, тал-тирәк ҡуйы үҫкән инештәрҙә осрай. Үтә күренмәле таҙа һыуҙарҙы ярата.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Бөгәрсә һыуҙағы зоопланктон, шулй уҡ һыуға төшкән себен-серекәйҙәр, ләмдәге ҡыҙыл ҡорт менән туҡлана. Яҙын бүтән балыҡтар сәскән ыуылдырыҡтар менән ауыҙ итеүҙән баш тартмай.
Үҙе ыуылдарыҡтарын март аҙағында, апрель баштарында сәсә. Ыуылдырыҡтары үтҡән йылдағы ылымыҡтарҙа, таштарҙа йәбешеп ҡала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Елец, рыба из семейства карповых // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.) (урыҫ.)
- * Ш. Нафиҡов. Һыу буйында балыҡсы. Өфө. Башҡортостан китап нәшриәте.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Позвоночные животные России: елец (урыҫ.)
- Бөгәрсә — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (урыҫ.)
- Клуб рыбаков Беларусии (урыҫ.)
- Елец — рыба нахлыстовая (урыҫ.)


text:
Ҡайын бәшмәге
Ябай ҡайын бәшмәге (лат. Leccinum scabrum) — эшләпәле иренле бәшмәктәр төрөнән, Лекцинум (лат. Leccinum)ырыуынан, болеттар ғаиләһенән булған, ашарға яраҡлы бәшмәк.
Йөкмәткеһе
Төрҙәре[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер класификацияларҙа айырым төрсәләргә бүленгән төрҙәре бар:
- Ябай ҡайын бәшмәге (лат. L. scabrum)
- Ҡара ҡайын бәшмәге (лат. L. scabrum f. melaneum, L. melaneum)
- Һаҙ ҡайын бәшмәге(аҡ) (лат. L. scabrum f. chioneum, L. holopus)
- Алһыу(әсеүсән) ҡайын бәшмәге (лат. L. scabrum f. oxydabile, L. oxydabile)
- Һоро ҡайын бәшмәге (лат. Leccinum carpini)
- Ҡатҡыл ҡайын бәшмәге (лат. Leccinum duriusculum)
- Сатрашлы(ҡарайыу)сан ҡайын бәшмәге (лат. Leccinum nigrescens)
- Көл төҫөлө ҡайын бәшмәге (лат. Leccinum leucophaeum)
- Балҡыусан(күп төҫлө) ҡайын бәшмәге (лат. Leccinum variicolor)
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Эшләпәһе төрлө төҫтә була, аҡтан алып тоноҡ һоро йәки ҡара төҫкә тиклем. Йәш сағында аҫ яҡтан ап-аҡ төҫтә булһа, ҡартая килә тоноҡлана, һоро-бурыл төҫкә инә. Дымлы урындарҙа, бигерәктә, һаҙ ҡайын бәшмәге күп осрай. Уның эшләпәһе аҡ йәки аҡһыл төҫтә була.
Бәшмәктең һабағы аҫҡа табан ҡалын, итләс, аҡ йәки тоноҡ тәңкәләр менән ҡапланған.
Ите аҡ, төҫө бүлгеләгәндә лә үҙгәрмәй. Һаҙлыҡлы урындарҙа алһыу ҡайын бәшмәге (Leccinum oxydabile) осрай. Уны бүлгеләһәң алһыу төҫкә инә.
Таралышы[үҙгәртергә]
Ҡайындар аҫтында микоризалар (бәшмәктәрҙең үҫемлек тамырында үҫеүе) барлыҡҡа килтерәләр. Ҡайынлыҡтарҙа, ҡайын урмандарында йыш осрай. Шуның өсөн дә ҡайын бәшмәге тигән исем бирелгән. Йәйҙең беренсе яртыһында сыға башлайҙар һәм көҙгә хәтле үҫәләр.
Ҡайын бәшмәге тундрала һәм урман тундраһында кәрлә ҡайындар янында үҫә. Хатта улар кәрлә ҡайындарҙан да оҙонораҡ булалар.
Евразияның, Төньяҡ һәм Көньяҡ Американың урмандарында ла билдәле.
Ҡулланылышы[үҙгәртергә]
Ашарға яраҡлы, уны ҡыҙҙырып, бешереп һәм тоҙлап ҡулланалар. Шулай уҡ киптереп тә һаҡлайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Грибы СССР — М.: Мысль, 1980.
- Сержанина Г. И. Шляпочные грибы Белоруссии — Минск: Наука и техника, 1984. — С. 229—230.


text:
Бәйләүес
Бәйләүес (урыҫ.послелог)— һөйләмдәге эйәреүсе һүҙҙе эйәртеүсе һүҙгә, шулай уҡ эйәрсән һөйләмде баш һөйләмгә бәйләй торған ярҙамсы һүҙ төркөмө .
Бәйләүестәрҙең бүленеше
▲ Бәйләүестәр үҙҙәренән алда килгән һүҙҙең билдәле бер килештә тороуын талап итә һәм улар өс төркөмгә бүленә:
1. Төп йәки эйәлек килеште талап итеүсе бәйләүестәр: өсөн, менән, кеүек, һымаҡ, шикелле, төҫлө, һайын, арҡыры, аша, хаҡында, буйы, буйынса, арҡаһында, тураһында. Шофер менән икәүҙән-икәү генә ҡалғанбыҙ. (Р. Н.) Беҙ һинең өсөн тырышабыҙ. (Я. Х.) Минут һайын күңеле халҡым менән, халҡым өсөн генә һыҙлана. (Т. И.)
2. Төбәү килеште талап итеүсе бәйләүестәр: тикле, саҡлы, хәтле, хәтлем, ҡәҙәр, ҡәҙәре, ҡаршы, табан, ҡарай, ҡарамаҫтан, ҡарағанда, ҡарата. Төшкә табан Гөлйөҙөм ҙур өйҙә бер үҙе тороп ҡалды(Ф. И.) Хашимовтың был тәҡдимгә ҡаршы төшәсәген һиҙҙе ул. (Б. Б.)
3. Сығанаҡ килеште талап итеүсе бәйләүестәр: бирле, башҡа, бүтән, һуң, элек, борон, әүәл, башлап, алып, тыш. Төштән һуң Тимертауҙағы өләсәй ҙә килеп етте. (М. К Был йәйләү — элекке замандарҙан бирле маҡталып килгән йәйләүҙәрҙең береһе, (һ. Д.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
- Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1


text:
Босфор
Босфо́р (төр. İstanbul Boğazı, грек. Bόσπopoς «Һыйыр кисеүе»), Ҡара диңгеҙ һәм Урта диңгеҙҙе тоташтырып тороусы, Европа менән Кесе Азияны айырып тороусы боғаҙ. Босфор боғаҙы Европа сиктәренә инә. Боғаҙҙың ике яғында ла тарихи ҡала Константинополь, хәҙерге Стамбул урынлашҡан. Боғаҙҙың оҙонлоғо — 30 км, максималь киңлеге — төнъяҡта 3 700 м, минималь киңлеге — 700 м, фарватер тәрәнлеге — 36 м-ҙан 124 м-ға тиклем.
Легенда буйынса, боғаҙ исеме боронғо грек батшаһы Аргостың ҡыҙы, Зевстың һөйәркәһе Ио исеменән алынған. Зевс ҡатыны Гераның нәфрәтенән ҡотолоу өсөн Ионы аҡ һыйырға әйләндерә. Меҫкен Ио ҡотолоу өсөн һыу юлын һайлай һәм зәңгәрһыу боғаҙға сума. Шунан башлап боғаҙ «Һыйыр боғаҙы» йәки Босфор тип атала.
Диңгеҙ ярҙарын ике күпер тоташтыра: 1 074 м оҙонлоғондағы Босфор күпере (1973 йылда төзөлгән) һәм 1 090 м-лы беренсе күперҙән 5 км төньяҡтараҡ Солтан Мәхмүт Фатих күпере (1988 йылда төҙөлгән). Өсөнсө автомобиль күпере төҙөү ҙә планлаштырылған, әммә Төркиә хөкүмәте, ергә хаҡ артыуынан ҡурҡып, быны сер итеп тота. Хәҙерге ваҡытта, Стамбулдың Европа һәм Азия өлөштәрен тоташтырыусы «Marmaray» тимер юл тоннеле төҙөлә (тамамланыу осоро — 2012 йыл).
Босфор боғаҙы бары тик 7500-5000 йыл элек барлыҡҡа килгән тип күҙаллана. Ул ваҡытта Ҡара һәм Урта диңгеҙ кимәле түбәнерәк булған һәм улар тоташмаған булған. Һуңғы боҙлоҡ осоронда боҙ һәм ҡар эреү сәбәпле ике һыу ятҡылығының да кимәле күтәрелә. Көслө һыу ағымы бер нисә көн эсендә үҙенә юл ярып, ике диңгеҙҙе тоташтыра.
Босфор Рәсәй, Украина, Кавказ аръяғы республикалары, көньяҡ-көнсығыш Европа илдәренә Урта диңгеҙгә һәм донъя океанына сығырға мөмкинлек биргән мөһим боғаҙ булыр тора. Рәсәйҙең һәм Каспий регионының нефте боғаҙ аша экспортлауҙа мөһим урын алып тора.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Аноприенко А.Я. Атлантида и индоевропейская цивилизация: новые факты, аргументы и модели. Донецк. «УНИТЕХ». 2007 .ISBN 966-8248-12-0


text:
Википедия:Викиосрашыу
Викиосрашыу — Википедия төҙөүҙә ҡатнашыусыларҙың айырым ҡалаларҙа үткәрелгән урындағы осрашыуҙары. Был Викиосрашыу битендә буласаҡ һәм үткән викиосрашыуҙар тураһында мәғләүмәт туплана. Викиосрашыуҙы һәр бер кеше тәҡдим итә һәм ойоштора ала. Викимания кеүек конференциялар тураһында айырым викиконференциялар битен булдырға кәрәк. Башҡа телдәр бүлегендәге ҡатншыусыларҙың викиосрашыуҙары тураһында мәғләүмәтте һул яҡтағы "Башҡа телдәрҙә" тигән интревики һылтанмалар аша ҡарарға була.
Йөкмәткеһе
Викиосрашыуҙы нисек ойошторырға?[үҙгәртергә]
- Буласаҡ викиосрашыуҙар бүлегендә осрашыу тураһында иғлан төҙөгеҙ:
- Осрашыуға саҡырыу яҙығыҙ.
- Осрашыу урынын һәм ваҡытын тәҡдим итегеҙ.
- Осрашыуҙа ниндәй йүнәлештә фекерләшеү буласағын тәҡдим итегеҙ (мотлаҡ түгел).
- Ҡоролтай битендә иғлан яһағыҙ һәм Буласаҡ викиосрашыуҙар бүлегенә һылтанма бирегеҙ.
- Республика, айырым ҡалала йәки районда йәшәүсе ҡатнашыусылар теркәлгән категориялағы исемлекте файҙаланып, уларға "Ҡатнашыусыға хат" ҡоралы аша саҡырыу ебәрегеҙ.


text:
Феминизм
Фемини́зм (лат. femina, «ҡатын-ҡыҙ») — ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тиң хоҡуҡ биреүҙе талап иткән ижтимағи-сәйәси хәрәкәт. Киң мәғәнәлә — барлыҡ даирәлә лә ҡатын-ҡыҙҙарҙың ирҙәр менән тиң хоҡуҡ талап итеү. Тар мәғәнәлә — ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарын дискриминациялауҙы бөтөрөү һәм ирҙәр менән тигеҙ хоҡуҡлы итеү. Беренсе сиратта феминизм ҡатын-ҡыҙҙар мәсьәләләрен анализлай, әммә феминизм заттарҙың тигеҙлеге өсөн көрәшә һәм ҡайһы бер феминискалар ирҙәр хоҡуғы өсөн дә көрәшергә кәрәк тип иҫәпләй.[1][2]. Был хәрәкәт XVIII быуатта барлыҡҡа килә. 1960 йылдарҙа киң танылыу ала.
Феминизм күренеше өсөн теорияны түбәндәге Көнбайыштың интелектуаль ағымдары әҙерләне: либераль философия һәм хоҡуҡ теорияһы (Локк, Руссо, Миль һ.б.); социолизм теорияһы (Зигмунд Фрейд, Вильгельм Райх, Маргарет Мид, Франкфурт мәктәбе философтары: Герберт Маркузе һәм Теодор Адорно). Бынан тыш феминизм идеологияһына йәштәр хәрәкәте, негрҙарҙың граждандар хоҡуҡтары өсөн көрәше, контркультура, сексуаль революция ҙур йоғонто яһай.Беренсе феменистик әҙәбиәт АҠШ-та барлвҡҡа килә, һуңғараҡ Бөйөк Британия һәм Францияла. Тәүҙә публицистик һәм сәйәси әҙәбиәт була. Һуңынан "ҡатын-ҡыҙҙар" проблемаһы антропология, этнология, социология, психология, философия, политология кеүек академик тикшеренеүҙәр даирәһе булып китә.
Тарих
Феминизмдың өс "тулҡыны"[үҙгәртергә]
Феминисткалар һәм ғалимдар ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәтендә өс "тулҡын" бар тип иҫәпләй. "Беренсе тулҡын" XIX -- XX быуаттарға ҡарай, был ваҡытта ҡатын-ҡыҙҙарға тауыш биреү хоҡуғы биреү өсөн көрәш бара. "Икенсе тулҡын" тип 1960 йылдарҙағы ирҙәргә һәм ҡатын-ҡыҙҙарға юридик һәм социаль тигеҙлек биргән азатлыҡ хәрәкәтен күҙаллайҙар. "Өсөнсө тулҡын" "икенсе тулҡын"дың уңышһыҙлыҡтары өсөн реакция һәм дауамы булып тора "Өсөнсө тулҡын"дың 1990 йылдарҙа барлыҡҡ килә[3].
- ↑ 1 Harv.Women’s L.J. 107 (1978) Fathers' Rights and Feminism: The Maternal Presumption Revisited; Uviller, Rena K.
- ↑ Unwed Fathers' Rights, Adoption, and Sex Equality: Gender-Neutrality and the Perpetuation of Patriarchy
- ↑ Krolokke, Charlotte; Anne Scott Sorensen. Gender Communication Theories and Analyses: From Silence to Performance. — Sage Publications, 2005. — Гл. 1. Three Waves of Feminism: From Suffragettes to Grrls. — ISBN 0-7619-2918-5


text:
Сямжена
Сямжена — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангель өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Кубена йылғаһының һул ярына тамағынан 137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 117 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005689
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000568
- Бассейн коды — 03.02.01.001
- ГӨ буйынса томы — 03
- ГӨ буйынса сығарылыш — 0
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Сямжена.


text:
Василий I Дмитриевич
Васи́лий I Дми́триевич (30 декабрь 1371 йыл — 27 февраль 1425 йыл) —1389 йылдан Мәскәү бөйөк кенәзе һәм Владимир бөйөк кенәзе, Дмитри Иванович Донскойҙың һәм уның ҡатыны княгиня Евдокияның улы. Литваның бөйөк кенәзеВитовттың ҡыҙы Софьяға өйләнгән.
Алтын Урҙанан рөхсәт ярлығы бирелмәгән килеш, бөйөк кенәз дәрәжәһен дәғүәләй, тәхеткә тәғәйенләнеүен хан илсеһе Шихмәт (Шаһиәхмәт) ҡатнашлығында үткәрә. 1392 йылда Туҡтамыш хандан Түбән Новгород, Муром, Ханкирмән (һуңыраҡ Ҡасим ҡалаһы) һ.б. ҡала биләмәләре менән идара итеү ярлығын һатып ала. Урта Азия әмире Аҡһак Тимер Иҙел буйына һөжөм иткәндә, рус ерҙәрен һаҡлау өсөн ополчение ойоштора (1395). 1396 йылда Тверь кенәзе Михаил Александрович менән тышҡы сәйәсәт мәсьәләләренә кағылышлы килешеү төҙөй. 14 быуат аҙағы - 15 быуат баштарында Двина йылғаһы буйы биләмәләре өсөн Новгород идараһы менән көрәшә, Новгородтың мөстәҡиллеген сикләргә тырыша. Литва бөйөк кенәзе Витовт менән урынлашҡан яҡын мөнәсәбәттәре 14 быуат аҙағында Витовтның Туҡтамыш ханға ярҙамлашыуы сәбәпле өҙөлә. 1402 йылда Василий I Мәскәү кенәзлеге биләмәләренә яу менән килгән Идегәйгә 3 мең һум күләмендә йолом хаҡы түләргә мәжбүр була.
Василий I идара иткәндә феодалдарға ер өләшеү сикләнә, уларҙың иреге бер ни тиклем ҡыҫыла. Был осорҙа Василий I һарайы даирәһенә шаҡтай күләмдә йомошло татарҙар һәм Литва аҡһйөктәре саҡырыла.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Черепнин Л.В. Русские феодальные архивы XIV-XV вв. М., 1948. Ч. 1; 1951. Ч. 2; шул уҡ. Образование Русского централизованного гоһыуҙарства XIV-XV вв. М., 1960.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Төрки телле халыҡтар
Төрки телле халыҡтарҙың һан иҫәбе. Төрлө илдәрҙең мәғлүмәттәрен дөйөмләштереү өсөн төҙөлгән таблица. Халыҡ иҫәбен алыу төрлө илдәрҙә бер ваҡытта булмау сәбәпле дөйөм һан иҫәбе яҡынса баһалана. Беренсе бағанала төркөм һәм халыҡтар исеме. Икенсе бағанала дөйөм баһалау һөҙөмтәһе. Ҡалған бағаналарҙа ил исеме, мәғлүмәттәрҙең аныҡланған йыл, иҫәп берәмеге (кеше йәки мең кеше). Дөйөм баһалау һөҙөмтәһен «кеше» берәмегендә иҫәпләү, мәғлүмәттәрҙе аныҡлау йылдары араһы бик ҙур булмауы урынлы.


text:
Рәсми тел
Рәсми тел — берәй дәүләттең рәсми учреждениеларында (мәҫәлән, хөкүмәттә йә судтарҙа) рәсми коммуникация өсөн ҡулланылған тел. Халыҡ-ара ойошмаларҙа "рәсми тел" статутта раҫланған ойошма ағзалары араһында рәсми коммуникация өсөн ҡулланылған телде аңлата.
Дәүләт теле — дәүләттең рәсми теле, ул телдә ил халҡы хөкүмәт органдарына мөрәжәғәт итә ала. Ҡайһы бер илдәрҙә бер дәүләт теле генә бар (мәҫәлән, Украинаның бер генә дәүләт теле — украин теле), бер нисә илдә ике тел дәүләт теле булып бер тигеҙ дәрәжәлә ҡулланыла. Мәҫәлән, Ҡаҙағстан конституцияһы буйынса илдең дәүләт теле — ҡаҙаҡ теле, ә урыҫ теле рәсми тел булараҡ ҡулланыла; Израиль закондары буйынса йәһүд теле менән бер рәттән ғәрәп теле рәсми тел булып тора. Швейцарияла 4 тел, Көньяҡ Африка Республикаһында 11 тел дәүләт теле булып һанала. Ҡайһы бер илдәрҙә (мәҫәлән, АҠШ-та йәки Мексикала) бер ниндәй тел дә юридик рәүештә рәсмиләштерелмәгән.


text:
Ҡалып:Welcome
Башҡорт телендәге Wikipedia'ға рәхим итегеҙ!!! [үҙгәртергә]
Тик уҡыусылары тарафынан ғына яҙылған һәм идара ителгән ирекле Wikipedia энциклопедияһына рәхим итегеҙ!
Бында яҙыусылар берләшмәһе (төркөмө) тигән төшөнсә юҡ.
Бында яҙыу өсөн бер кемдән дә рөхсәт алыу кәрәкмәй.
Һәр кем, шул иҫәптән һеҙ ҙә, хәҙер үк был бүлектә ҡатнаша ала. Һеҙҙең яңы мәҡәлә булдырырға йәки теләгән бер мәҡәләне үҙгәртергә һәм тулыландырырға хоҡуғығыҙ бар.
Wikipedia'ла ниҙәр эшләп була?[үҙгәртергә]
Бында;
- Мәҡәләләрҙе ҡарап сыға һәм ҡыҙыҡһынған темағыҙ буйынса мәҡәлә эҙләй алаһығыҙ.
- Яңы мәҡәлә яҙа алаһығыҙ.
- Булған мәҡәләләрҙе төҙәтә һәм тулыландыра алаһығыҙ.
- Биттәрҙең күренешен яҡшырта алаһығыҙ.
- Wikipedia'ның төҙөлөшөн яҡшырта алаһығыҙ.(Категориялар, ҡағиҙәләр, белешмә һәм ярҙам биттәре ...)
- Башҡорт телендәге Wikipedia Ҡоролтайында фекерҙәрегеҙ менән уртаҡлаша, һорауҙар бирә, бирелгән һорауҙарға яуап яҙа, тәҡдимдәр һәм тәнҡиттәр ҡалдыра алаһығыҙ.
Быларҙың бөтәһен дә бер ваҡытта эшләй алаһығыҙ. Тәү башта быға ышаныу ҡыйын, ләкин хәҙер үк һынау урынында бер ниҙәр яҙып ҡарағыҙ һәм ни тиклем еңел булғанын күрәсәкһегеҙ.
.
Ҡағиҙәләр[үҙгәртергә]
Wikipedia'ла иҫтә тотолорға тейешле бер нисә ҡағиҙә бар. Уларҙы ҡағиҙә һәм күрһәтмәләр битендә ҡарай алаһығыҙ. Әммә иң төп принциптарҙы һанап китһәк:
- Тарафһыҙ ҡараш: Бер мәҡәлә, бер яҡлы ғына булырға тейеш түгел. Бер хәл йәки ваҡиға төрлө ҡараш менән аңлатылырға, темаға ҡағылышлы һәр фекер белдерелеп үтелергә тейеш.
- Авторлыҡ хоҡуғы: Wikipedia, GNU Free Documentation License эйә. Был рөхсәтнәмә буйынса, һәр кем Wikipedia'нан билдәле шарттарҙы үтәп ирекле рәүештә файҙалана ала. Был сәбәптән, Wikipedia'ға ҡуйыласаҡ мәҡәләләр был турала алынған урынына белдерелеп алынырға тейеш йәки йәмғиәт милке һаналған сығанаҡтарҙы ҡулланыр кәрәк. Бының менән бергә, төрлө сығанаҡтарҙы ҡулланып, уларҙы туплап һәм эшкәртеп бында яҙыу авторлыҡ хоҡуғы проблемаһын килтермәйәсәк.
- Ихтирамлы булыу: Wikipedia'ла бөтәбеҙ ҙә бергәбеҙ. Әгәр бер аңлашмаусанлыҡ сыҡһа, тыныс ҡына һәм мәҙәни рәүештә бәхәсләшегеҙ. Бик булмаһа бәхәсләшеүҙе 1-2 көн туҡтатып тороп, тыныс һәм айыҡ аҡыл менән уйлап алыу кәрәк.
- Грамматика: Wikipedia'ның бөтә башҡа өлгөләре (Wikipedia: The Free Encyclopedia) лә донъяның иң дөрөҫ грамматика ҡағиҙәләре менән яҙылған интернет һүҙлектәренән береһе. Башҡортса Wikipedia'ны был стандарттарҙың өҫтөндә тотоу өсөн тырышыуыбыҙ кәрәк. Был эш менән башҡорт телене бик яҡшы белмәгән, ләкин өйрәнергә теләгән ҡәрҙәштәребеҙгә ярҙам да итәсәкбеҙ.
Тартынмағыҙ[үҙгәртергә]
Әгәр көрсөккә килеп терәлһәгеҙ, аптырап ҡалмағыҙ. Белешмә биттәренә күҙ атығыҙ. Әгәр мәсәләгеҙҙе хәл итә алмаһағыҙ башҡа ҡатнашыусыларҙан ярҙам һорағыҙ. Улар ҡулдарынан килгәнсе ярҙам итәсәктәр. Битте боҙоп ҡуйырмын йәки хата эшләрмен тип ҡурҡмағыҙ Ҡыйыу булығыҙ. Бөтәбеҙҙә бында тәү башта ят кеше, бер ниҙә белмәй инек. Борсолмағыҙ, хата эшләгән булһағыҙ, төҙәтеүсе кеше мотлаҡ буласаҡ. Үҙгәрештәр керетеүҙән тартынмағыҙ.
Тулыраҡ мәғлүмәттәр өсөн[үҙгәртергә]
- Берләшмә: Эшләнәсәк эштәрҙе планлау һәм бойомға ашырыу.
- Википедияны нисек ҡулланырға: Wikipedia'ла яңы мәҡәлә булдырыу һәм төҙәтеүгә ҡағылышлы ярҙам биттәре.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- Башҡорт бүлегенең БЕЛЕШМӘ бите яҙылып бөтмәгән әле. Был эштә лә ярҙамсы була алаһығыҙ. Ҡулланыу ҡағиҙәләрен Урыҫ Wikipedia'һында ҡарап була: Справка; Помощь начинающим.
- Башҡорт бүлегендә Arial Unicode MS шрифты ҡулланыла. Башҡортса яҙыу өсөн ЮНИКОД клавиатураһы ҡатламын бынан күсереп алығыҙ. Компьютерығыҙҙа Windows XP/2000/NT операцион системаһы булырға тейеш.
- Һеҙ Wikipedia'ла теркәлмәйенсә лә мәҡәләләрҙе үҙгәртә алаһығыҙ. Ләкин өҫтәмә мөмкинлектәргә эйә булыу өсөн һәм башҡа ҡатнашыусылар менән бәйләнеш тотоу өсөн теркәлеү хәйерле.
Йомғаҡ[үҙгәртергә]
Һеҙ ҙә был эште өйрәнеп, белемегеҙҙе һынау урынында тикшереп, был эштә ҡатнаша алаһығыҙ.
Шулай итеп һеҙҙе Wikipedia'ның башҡорт теле бүлегенең әүҙем ҡатнашыусыһы итеп күрербеҙ тип өмөтләнәбеҙ.


text:
15 февраль
15 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 46-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 319 көн ҡала (кәбисә йылында 320).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1989 — Совет ғәскәрҙерен Афғанистандан сығарыу тамамлана (1988 йылдың 15 майында башлана).
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1564 — Галилео Галилей, бөйөк итальян ғалимы, тәбиғәт фәндәренә нигеҙ һалысы.
- 1906 — Муса Йәлил, бөйөк татар шағиры, Советтар Союзы геройы.
- 1910 — Ҡадир Даян, БАССРҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, шағир.
- 1922 — Сәғәҙи Әхмәҙи улы Солтанов, геология-минералогия фәндәре докторы, профессор.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1857 — Михаил Иванович Глинка, урыҫ композиторы.


text:
Елпәҙә ҡанатлылар
Елпәҙә ҡанатлылар (лат. Strepsiptera, урыҫ. Веерокры́лые ) — бөтә ер йөҙөндә йәшәй торған, инә заттары бал ҡортонда, һағыҙаҡтарҙа һәм цикадаларҙа паразитлыҡ итә торған бик ваҡ бөжәктәр [1].
300 -гә яҡын төре билдәле. Көслө енси диморфизмлы махсус эндопаразиттлар. Ата заттар - ирекле йәшәүселәр, хитинлы йомшак ҡаплам менән ҡапланған тигеҙ бүлгеләнгән кәүҙәле, 1− 6 мм оҙонлоҡта. Ҡанат йәйеме 2−8 мм. Ауыҙ аппараты ҡыҫҡарған. Инә заттар эндопаразит йәшәү рәүеше алып бара һәм бөжәктәргә аҙ оҡшаған. Кәүҙәләре селәүсен һымаҡ, ослоҡтары юҡ, сегментлашмаған баш күкрәк һәм сегментлашҡан ҡорһаҡ өлөшөнә бүленә. Елпәҙә ҡанатлылар, нигеҙҙә, тигеҙ ҡанатлылар (Homoptera) һәм элпә ҡанатлылар (Hymenoptera) отрядынан булған бөжәктәрҙә паразитлыҡ итә. Елпәҙә ҡанатлылар менән ағыуланған бөжәктәрҙең йәшәү активлығы түбәнәйәя, йыш ҡына улар үлә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Иман шарттары
Иман шарттары
Мосолмандың беренсе бурысы - Аллаһы Тәғәләнең барлығына һәм бер булыуына, Хәҙрәти Мөхәммәд салал-лаһу ғәләйһис-сәләмдең пәйғәмбәрлегенә ышаныу. Аҡылы камил булған һәм бәлиғ булыу осорона еткән һәр кеше беренсе сиратта иман нигеҙҙәрен белергә тейеш. Уны «Иман шарттары» тип тә әйтәләр.
Иман шарттары
- Аллаһы Тәғәләнең барлығына һәм бер булыуына ышаныу.
- Аллаһы Тәғәләнең фәрештәләренә ышаныу.
- Аллаһы Тәғәләнең китаптарына ышаныу.
- Аллаһы Тәғәләнең пәйғәмбәрҙәренә ышаныу.
- Яуап көнөнә ышаныу.
- Яҙмышҡа (насипҡа), тәҡдиргә: яҡшылыҡ менән яманлыҡтың Аллаһы Тәғәлә тарафынан булыуына ышаныу.
Йөкмәткеһе
Иман рөкөндәренең һәр береһенә ҡыҫҡаса туҡталып китәйек[үҙгәртергә]
Аллаһы Тәғәләгә ышаныу[үҙгәртергә]
Был Уның барлығына, берлегенә ышаныу, тигән һүҙ. Беҙ был турала алдағы дәрестәрҙә күп һөйләштек. Был дәрестә тағы ла ҡайһы бер аяттарҙы ҡарап үтербеҙ. Күп кеше Аллаһы Тәғәләнең барлығын инҡар итмәй. Ләкин Уның тураһында бик аҙ беләләр. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, йыш ҡына ябай халыҡ араһында, мәҫәлән, «Аллаһ бабай» тигән һүҙ ишетергә тура килә. Ә бит Аллаһы Тәғәләне кеше сүрәтендә күҙ алдына килтереүсе - ул инде мосолман түгел. Беҙ бының турала ла һөйләштек. Шуға ла Аллаһы Тәғәлә Ҡөръәндә шулай ти: «Уның шикелле бер нәмә лә юҡ» («Кәңәш» сүрәһе, 42:11). Йәғни, Аллаһы Тәғәлә Үҙе яратҡан нәмәләрҙең береһенә лә оҡшамаған. Ул тыуҙырылмаған, тыуҙырмаған, Уның ҡатыны ла, балаһы ла юҡ, Ул һәр ваҡыт булған, бар һәм буласаҡ. Уны был донъяла бер кеше лә күрмәгән һәм күрмәйәсәк тә. Ул, ҡайһы бер ябай кешеләр әйтеүенсә, ниндәйҙер нур, утлы туп йә Ҡояш формаһында ла түгел. Мосолман кеше Аллаһы Тәғәләгә ышана, ләкин Уны күҙ алдына килтермәй. Һәм, шулай уҡ, кешегә хас самалы аҡылы менән Уны аңларға тырышмай. Мәҫәлән, беҙгә Аллаһы Тәғәлә биргән күҙҙәр нисәләр километрҙан ары күрә алмайҙар, ҡолаҡтарыбыҙ иһә ниндәйҙер тауыштарҙы ишетмәй һәм ишетергә һәләтле лә түгелдәр, ә ҡулдар иһә ниндәйҙер ауырлыҡтан арыны күтәрә алмайҙар. Шуның шикелле, беҙҙең аҡылыбыҙ ҙа Аллаһы Тәғәләнең мәңге булыуын, бер нәмәгә лә оҡшамауын, бөтә ваҡиғаларҙы ла алдан белеүен һәм Уның тағы ла башҡа күп сифаттарын тулыһынса аңлап етмәҫкә мөмкин. Һәм был тик беҙҙең көсһөҙлөгөбөҙҙө генә иҫбатлай, ә Аллаһы Тәғәләнең юҡлығына дәлил түгел.
Аллаһы Тәғәләнең фәрештәләренә ышаныу[үҙгәртергә]
Был донъяла кешеләр берҙән-бер аҡыл эйәләре түгелдәр. Аллаһы Тәғәлә беҙҙән тыш тағы ла фәрештәләрҙе һәм ендәрҙе бар иткән. Кешеләр менән ендәрҙән айырмалы рәүештә, фәрештәләр Аллаһы Тәғәләгә бер һүҙһеҙ буйһоналар һәм бер ниндәй ҙә гонаһ эш эшләмәйҙәр. Улар Аллаһы Тәғәләнең әмерҙәрен үтәр өсөн яратылғандар. Мәҫәлән, ҡайһы бер фәрештәләр ямғырҙар менән эш итә, ҡайһылары тауҙарҙы аҫтын өҫкә килтерә ала, ҡайһылары иһә, кеше сүрәтенә инеп, Аллаһы Тәғәләнең әмере буйынса кешеләр менән һөйләшә. Ҡайһылары беҙҙең ҡылған эштәребеҙҙе яҙып ултыралар. Ҡайһы бер ферештәләр Ҡөръән уҡып ултырыусыларға ҡанаттарын һалып, уларҙы хөрмәт итеп тора. Ҡайһылары Ҡиәмәт көнөндә кафырҙарҙы Йәһәннәмгә ташлар өсөн яратылған. Ә'ҡайһылары иһә шул Йәһәннәмдең һаҡсылары булып торасаҡ. Фәрештәләр бик күп, уларҙың һанын Аллаһы Тәғәлә генә белә.
Беҙ ҡайһы бер фәрештәләрҙең исемдәрен беләбеҙ. Мәҫәлән, Джибрил фәрештәне, ғаләйһиссәләм. Башҡортса әйтелеше - Ябраил. Аллаһы Тәғәләнән пәйғәмбәрҙәргә вәхи килтереүсе һәм әмер-бойороҡтар еткереүсе фәрештә ул. Ул, шулай уҡ, пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәттең (саллаллаһу ғаләйһи үә сәлләм) яҡын дуҫы ла. Ябраил фәрештә уға бер нисә сүрәттә күренгән ине. Тағы ла Микәил тигән фәрештә бар. Был фәрештә ямғырҙар менән эш итә. Тағы ла Исрафил тигән фәрештә бар. Ул фәрештә, Ҡиәмәт көнө етһә, борғоға өрәсәк. Әлеге ваҡытта ул борғоһон ауыҙына алып, Аллаһы Тәғәләнең әмерен көтөп тора.
Әлбиттә, Аллаһы Тәғәлә өсөн бер ниндәй ҙә ҡыйын эш юҡ. Һәм Ул бар эштәрҙе лә бер ниндәй ауырлыҡһыҙ Үҙе генә лә башҡара алыр ине, сөнки Ул бер кемдең дә ярҙамына мохтаж түгел. Аллаһы Тәғәләнең сифаттарының береһе - Әл-Ҡәүүий, йәғни «Көслө». Аллаһы Тәғәлә, шулай уҡ, Әл-Ғәний, йәғни «Мохтаж булмаған». Аллаһы Тәғәлә: «Бул!» - тиһә, Ул теләгән нәмә буласаҡ. Әммә ләкин Ул фәрештәләрҙе барлыҡҡа килтергән һәм уларҙың һәр береһенә билдәле бер эштәр ҡушҡан. Ни өсөн? Фәрештәләрҙе Ул Үҙенең барлығын, берлеген һәм бөйөклөгөн күрһәтер өсөн яратҡан.
Аллаһы Тәғәләнең китаптарына ышаныу[үҙгәртергә]
Аллаһы Тәғәлә ҡайһы бер пәйғәмбәрҙәр аша кешелеккә бер нисә китап ебәргән. Мәҫәлән, Тәүрат (русса - Тора) китабы Муса пәйғәмбәр ғаләйһиссәләм аша бирелгән, Инжил китабы (Евангелие) - Ғайса пәйғәмбәр ғаләйһиссәләм (ғәрәпсә - (Ғ)Иса, русса - Иисус) аша, Забур (Псалтырь) - Дауыт пәйғәмбәр ғаләйһиссәләм аша, һәм һуңғы китап - ул Ҡөръән, был китап Мөхәммәт пәйғәмбәргә (саллаллаһу ғаләйһи үә сәлләм) бирелде. Был китаптарҙа Аллаһы Тәғәлә Үҙенең барлығын, берлеген, иман шарттарын, Ахирәт хәлдәрен, әхләҡ төшөнсәләрен, ғибрәтле тарихи ваҡиғаларҙы, киләсәк хәбәрҙәрен, шәриғәтте аңлатты. Атап үткән китаптарҙың барыһы ла тура юлды күрһәтер өсөн индерелгән ине. Һәм беҙ, мосолмандар, уларға ышанырға тейешбеҙ.
Әммә шундай һорау тыуыуы бар: әгәр был китаптар барыһы ла Аллаһы Тәғәләнән икән, ни өсөн беҙ тик Ҡөръән буйынса ғына йәшәргә тейешбеҙ һуң? Эйе, был һорау йыш бирелә. Һәм уға яуап ошолай: Ҡөръәндән алда булған китаптар кешеләр тарафынан үҙгәртелгәндәр. Уларҙы күпләп тәржемә итеү һәм күпләп күсереп яҙыу һөҙөмтәһендә уларға сит һүҙҙәр - кеше һүҙҙәре - килеп ингән. Был турала Аллаһы Тәғәлә Ҡөръәндә шулай ти: «Әллә һеҙ уларҙың (йәһүдиҙәрҙең һәм насраниҙарҙың) һеҙгә ышаныуына өмөт итәһегеҙме? Улар араһында бит Аллаһ һүҙҙәрен аңлағандаң һуң да, уларҙы күрәләтә үҙгәртеп яҙыусылар булды...» («Һыйыр» сүрәһе, 2:75). Йәғни Аллаһы Тәғәләнең Ҡөръәндән алда бирелгән китаптары үҙгәртелгәндәр. Тимәк, әлеге көндә йөрөгән Тәүрат (Тора), Инжил (Евангелие) кеүек китаптар тәү хәлендә һаҡланып ҡалмағандар. Һәм бөгөн ул китаптарҙа Аллаһы Тәғәләнең нисә процент һүҙҙәре һаҡланып ҡалғанын беҙ белмәйбеҙ. Бәлки, яртыһынан күберәге лә хатта үҙгәртелгәндер. Шуға күрә ул китаптар инде тура юл күрһәтә алмайҙар. Иң һуңында Аллаһы Тәғәлә кешелеккә Үҙ Рәхмәте менән Ҡөръән-Кәримде индерҙе. Ҡөръән - Аллаһы Тәғәләнең Ҡиәмәт көнө алдынан кешелеккә ебәргән һуңғы китабы. Ул ғәрәп телендә ғәрәп пәйғәмбәренә бирелгән булһа ла, бөтә кешеләргә лә берҙәй йүнәлтелгән. «Беҙ һине барлыҡ кешеләргә һөйөндөрөүсе һәм иҫкәртеүсе-өгөтләүсе итеп ебәрҙек...» - ти Аллаһы Тәғәлә. Шулай итеп, донъялағы бөтә кешеләр ҙә Аллаһы Тәғәлә тарафынан индерелгән нурға, Ҡөръәнгә, эйәрергә тейеш. Быны аңлаған кешеләр, ниндәй генә милләттән булыуҙарына ҡарамаҫтан, ислам динен ҡабул итәләр. Һәм шуға күрә лә бөгөн мосолмандар һаны немец, француз, инглиз, рус, ҡытай, япон һәм башҡа халыҡтар араһында арта бара, әлхәмдүлилләһ.
Аллаһы Тәғәләнең пәйғәмбәрҙәренә ышаныу[үҙгәртергә]
Аллаһы Тәғәлә китаптар бирә, тип әйттек, ләкин Аллаһы Тәғәлә китаптарҙы кемдәр аша бирә? Пәйғәмбәрҙәр аша (ғәрәпсә - нәбий, рәсүл, русса - пророк). Мөхәммәт пәйғәмбәр (саллаллаһу ғаләйһи үә сәлләм) әйткәнсә, йәмғеһе 124 000 пәйғәмбәр булған.
Эйе, Аллаһы Тәғәлә кешеләрҙе бер ҡасан да яңғыҙ ҡалдырмаған. Уларға әленән-әле, тура юлды аңлатыр өсөн, Үҙенең илселәрен - пәйғәмбәрҙәрҙе ебәреп торған. Ошо донъяла ҡайҙа ғына кеше йәшәмәһен, ҡасандыр уларға пәйғәмбәр килеп, Аллаһы Тәғәләнең барлығын, берлеген һәм ахыр сиктә беҙҙең Уға ҡайтасағыбыҙҙы аңлатып киткән. Тик беҙ был пәйғәмбәрҙәрҙең ҡайһы берҙәре тураһында ғына яҡшылап беләбеҙ. Ҡөръәндә, мәҫәлән, 25 пәйғәмбәрҙең исемдәре телгә алынған: Әҙәм, Нух, Сәлих, Һуд, Иҙрис, Ибраһим, Лут һәм башҡалар, ғаләйһим сәләм (уларға сәләм). Пәйғәмбәрҙәр барыһы ла бер хаҡиҡәт - иман хаҡиҡәтен килтергән. Улар барыһы ла Аллаһы Тәғәлә тураһында аңлатҡандар, барыһы ла Аллаһы Тәғәләнең барлығын, берлеген һәм Уға ғибәҙәт итеү кәрәклеген һөйләгәндәр.
Мосолман кеше бөтә пәйғәмбәрҙәргә лә ышанырға тейеш. Һис бер ҡасан да мосолман, мәҫәлән: «Мин Муса пәйғәмбәргә (русса - Моисей) ышанмайым», - тип әйтә алмай. Былай тип әйткән кеше Исламдан сығып китә. Әгәр мосолман ниндәйҙер пәйғәмбәрҙе пәйғәмбәр тип танымай икән, тимәк ул Аллаһы Тәғәләнең һүҙҙәрен инҡар итә. Шул уҡ Муса пәйғәмбәр ғаләйһиссәләм, мәҫәлән, Ҡөръәндә күп кенә урындарҙа атап әйтелгән. Пәйғәмбәрҙәрҙе инҡар итергә ярамай.
Әгәр барлыҡ пәйғәмбәрҙәр ҙә бер үк нәмәне аңлаткан икән, ниңә беҙ Мөхәммәт пәйғәмбәргә генә (саллаллаһу ғаләйһи үә сәлләм) эйәрергә тейешбеҙ, тип һорар кемдер. Яуап бирәбеҙ. Әйтәйек, хәҙерге көндә христиандар (насраниҙар), Ғайса пәйғәмбәр (Иисус) артынан эйәрәбеҙ, тиҙәр. Ләкин ысынында улар уның артынан тейешенсә эйәрмәй. Ғайса пәйғәмбәр үҙенә ғибәҙәт итеүҙе, табыныуҙы талап итмәне. Ә'христиандар иһә бөгөн туранан-тура уға табыналар, шул рәүешле улар ширк (иң ҙур гонаһ!) эшләйҙәр. Ҡөръәндә әйтелгән: «Аллаһы Тәғәлә Ғайса пәйғәмбәрҙән: «Эй Ғайса! Һин кешеләргә: «Миңә һәм минең әсәйемә ғибәҙәт итегеҙ», - тип әйттеңме?» - тип һораясаҡ. Ғайса пәйғәмбәр: «Дан Һиңә, Аллаһ! Мин быны әйткән булһам, Һин белер инең. Мин бит уларға: «Тик Аллаһҡа ғына ғибәҙәт итегеҙ!» - тип әйттем», - тиер». Эйе, христиандар үҙ диндәрен ҡурҡыныс итеп боҙҙолар. Ә'Ғайса пәйғәмбәрҙең өйрәткән нәмәләре иһә дөрөҫ хәлдә һаҡланып ҡалманылар. Шуға Аллаһы Тәғәлә кешелеккә яңы пәйғәмбәр - Мөхәммәт пәйғәмбәрҙе (саллаллаһу ғаләйһи үә сәлләм) ебәрҙе. Уға эйәреү - кешенең берҙән-бер ҡотолоу юлы. Ә'башҡа кешеләргә эйәргән бәхетһеҙҙәр Ҡиәмәт көнөндә бик ныҡ үкенерҙәр, ләкин ул көндө үкенес һәм илау-аҡланыуҙар ярҙам итмәҫ. Был турала Аллаһы Тәғәлә Ҡөръәндә шулай ти: «Ул көндө залим кеше ҡулдарын тешләр һәм: «Аһ! Әгәр мин Аллаһ рәсүле менән бер юлды тотҡан булһам икән! Ниндәй ҡайғы миңә! Әгәр мин фәлән-фәләнде үҙемә дуҫ итмәгән булһам ине!» - тип әйтер».
Эй, кешеләр! Ошо аятта әйтелгән фәлән-фәләндәр - ялған юл өйрәтеүселәр, алдаҡсылар артынан эйәрмәгеҙ! Ҡурҡыныс Ҡиәмәт көнөндә Фирғәүен, Будда, Рим папаһы, Ленин, Сталин, Гитлер, Саи-баба кеүек әҙәмдәр артынан эйәреүселәр шул үҙ кумирҙары менән Мәхшәргә йыйылыр. Ә'ҡотолоусы кешеләр - улар пәйғәмбәрҙәргә эйәргән бәндәләр булырҙар. Беҙҙең заманда күп кешеләр, диндәр араһында, пәйғәмбәрҙәр араһында айырма юҡ, улар барыһы ла яҡшылыҡҡа өйрәтә, шуға күрә беҙ диндәрҙе айырырға тейеш түгелбеҙ, һәр кемдең үҙ юлы, тиҙәр. Уларға яуап итеп беҙ шулай тиербеҙ: эйе, юлдар күп, быны Мөхәммәт пәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғаләйһи үә сәлләм) дә әйткән ине, ләкин был юлдарҙың барыһы ла Аллаһы Тәғәләгә илтәме? Юҡ! Әгәр Мөхәммәт пәйғәмбәрҙән алда йәшәгән ниндәйҙер пәйғәмбәрҙең береһе ул заманда тере булһа, ул үҙе лә бары тик Мөхәммәт ғаләйһиссәләм артынан эйәрер ине. Быны ла Мөхәммәт пәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғаләйһи үә сәлләм) әйтте: «Әгәр Муса тере булһа һәм минең пәйғәмбәр булған ваҡытыма тура килһә, ул тик минең артымдан эйәрер ине». Аллаһы Тәғәлә Ҡөръәндә әйтә: «Был - Минең тура юлым, ошо юлдан барығыҙ!.. Быны һеҙгә Ул васыят ҡылды. Моғайын, һеҙ тәҡүәле булырһығыҙ». Йәғни, ислам дине - Аллаһы Тәғәләнең тура юлы, һәм ошо юлдан барыуҙы, башҡа юлдарға тайпылмауҙы Аллаһы Тәғәлә беҙгә васыят иткән.
Ҡиәмәт көнөнә ышаныу[үҙгәртергә]
Алдағы дәрестәрҙә беҙ, Аллаһы Тәғәлә кешеләрҙе Ҡиәмәт көнөнә йыясаҡ, тип әйткән инек. Әгәр кемдер, Аллаһы Тәғәләгә ышанам, ти икән, ул Ҡиәмәт көнөнә лә ышанырға тейеш. Ҡиәмәт көнө - ул Аллаһы Тәғәләнең бөтә кешеләрҙе лә терелтеп, тергеҙеп, Мәхшәр майҙанына йыйыуы. Ул көндө Аллаһы Тәғәлә бөтә кешеләрҙән дә яуап аласаҡ: «Ниңә һин шул эште эшләнең? Ниңә был гонаһты ҡылдың? Ниңә шул нәмәне эшләмәнең? Ниңә намаҙ уҡыманың? Ниңә ураҙа тотманың? Ниңә зәҡәт бирмәнең?» һәм башҡа. Йәғни, Аллаһы Тәғәләнең әмерҙәренә ҡағылышлы һорауҙарға яуап бирәсәкбеҙ. Аллаһы Тәғәләгә ышанам, ләкин Ҡиәмәт көнөнә ышанмайым, тигән кешенең иманы камил түгел, ул кеше иман рөкөндәренең береһен инҡар итә. Иман рөкөндәре - өйҙөң нигеҙ таштары кеүек. Әгәр нигеҙҙән төп таштарҙың береһен алһағыҙ, өй емерелеп төшәсәк. Иман менән дә шулай уҡ: әгәр кеше имандың ниндәйҙер бер шартын инҡар итә икән, был иман камил булмаясаҡ, йығыласаҡ. Ысынлап та, нисек инде кеше Аллаһы Тәғәләгә ышанһын да, Ҡиәмәт көнөнә ышанмаһын? Әллә Аллаһы Тәғәлә үлеп сереп бөткән кешеләрҙе ҡабаттан тергеҙә алмай, тиһегеҙме? Тирә-яғығыҙға ҡарағыҙ: мәҫәлән, яҙ көнө бөтөн донъя ҡабаттан терелә. Ә'Аллаһы Тәғәлә Ҡөръәндә әйткән: «Шулай уҡ беҙ кешене лә терелтәсәкбеҙ», - тип. Беҙ ергә ташлаған орлоҡ Аллаһы Тәғәләнең әмере менән үҫеп сыға һәм үҙенә оҡшаш күпме яңы орлоҡтар бирә. Һәм былар барыһы ла Аллаһтың әмере һәм ихтыяры менән генә була. Әллә Аллаһы Тәғәлә кешеләрҙе шулай уҡ тергеҙә алмаймы ни? Әлбиттә, тергеҙә ала. Ҡөръәндә әйтелгән: «Кешеләрҙе тергеҙеү уларҙы тәүге тапҡыр юҡтан бар итеүгә ҡарағанда еңелерәк...». Ҡасандыр элек донъяла бер нәмә лә булмаған - бер тере молекула ла, бер тере атом да. Һәм Аллаһы Тәғәлә бар тереклекте яратҡан, шул иҫәптән - кешене лә. Иң тәүҙә уны юҡтан бар итеп тә, аҙаҡ миллион-миллиард молекулаларға тарҡалған кешене Аллаһы Тәғәлә ҡабаттан йыя алмаймы ни? Әлбиттә, йыя ала.
Аллаһы Тәғәләнең тәҡдиренә, йәғни яҙмышҡа ышаныу[үҙгәртергә]
Тәҡдиргә (яҙмышҡа) ышанмаған кеше мосолман булып һаналмаҫ. Тәҡдир - Аллаһы Тәғәләнең бөтөн барлыҡ нәмә өсөн алдан әҙерләгән яҙмышы. Ҡөръәндә лә, Сөннәттә лә тәҡдиргә ышаныу кәрәклеге тураһында күп әйтелгән. Мәҫәлән, Аллаһы Тәғәлә шулай ти: «Беҙ һәр нәмәне тәҡдир менән барлыҡҡа килтерҙек». Шулай уҡ: «Аллаһтың бойороғо тәҡдир булды», йәғни, алдан билдәләнде. Шулай уҡ Ҡөръәндә әйтелә: «Ниндәй генә бәлә-ҡаза килһә лә, ул тик Аллаһтың рөхсәте менән генә килә. Аллаһҡа иман килтергән кешенең күңелен Аллаһ тура юлға ебәрә. Ул бар нәмәне лә белә».
Бер көн Ғүмәр ибн Хаттабтың улы Абдуллаһҡа (Аллаһ уларҙан риза булһын) бер төркөм кешеләр тураһында һөйләнеләр. Ул кешеләр белем арттырырға теләп Ҡөръән уҡыйҙар икән, ләкин тәҡдиргә ышанмайҙар, яҙмыш юҡ, тиҙәр. Былар тураһында Абдуллаһ ибн Ғүмәр шулай ти: «Уларҙы осратһаң, әйт: «Ғүмәр улы Абдуллаһ ант итә: әгәр улар Өхөд тауы ҡәҙәр алтын сарыф итһәләр ҙә, әммә тәҡдиргә ышанмаған булһалар, Аллаһ уларҙың бер эшен дә ҡабул итмәйәсәк».
Тәҡдиргә (яҙмышҡа) ышаныу бер нисә төшөнсәнән барлыҡҡа килә:
Беренсенән, Аллаһы Тәғәләнең белеме бар нәмәне лә солғап алған. Аллаһы Тәғәлә белмәгән бер нәмә лә юҡ. Аллаһы Тәғәлә бөтә нәмә тураһында ла уларҙың бөтә нескәлектәренә тиклем белә. Һәм Аллаһы Тәғәлә ошо белгән нәмәләрен билдәле урынға яҙып ҡуйған, был урын «Һаҡлаулы таҡта» («Әл-ләүхүл-мәхфүз») тип атала. Мәҫәлән, минең ошо дәрестәрҙе яҙып ултырыуым, һеҙҙең уҡып ултырыуығыҙ - былар шул таҡтаға алдан уҡ яҙылған булған, тимәк. Һеҙҙең кисә нимә ашағанығыҙ, иртәгә һеҙҙең менән нимә буласаҡ - былар ҙа шунда яҙылып ҡуйылған, былар барыһы ла Аллаһҡа күптән билдәле.
Икенсенән, бөтөн булған нәмә фәҡәт Аллаһы Тәғәләнең әмере менән генә була. Бер нәмә лә Аллаһы Тәғәләнең ихтыярынан тыш булмай. Бер япраҡ та, Аллаһтың әмере булмайынса, ағастан өҙөлөп төшмәй. Аллаһы Тәғәлә Ҡөръәндә әйтә: «Аллаһтың күктәрҙә һәм ерҙә булған нәмәләрҙе белгәнен һин белмәйһеңме ни? Ысынлап, улар барыһы ла китапҡа (йәғни, Һаҡлаулы таҡтаға) яҙылып ҡуйылған. Ысынлап, был Аллаһҡа бик еңел». Беҙ бер ҡасан да, Аллаһ теләмәгән нәмә булды, тип әйтергә тейеш түгелбеҙ (бынан Аллаһ Үҙе һаҡлаһын!). Кемделер үлтерҙеләрме, кемдер үлдеме, нимәлер урландымы, кемдер ауырып киттеме - былар барыһы ла Аллаһы Тәғәлә ҡушыуы буйынса, Уның ирке, Уның ихтыяры менән. Ләкин, шул уҡ ваҡытта, кешенең дә ихтыяры бар. Беҙ, тәҡдиргә һылтанып, кәрәкле нәмәләрҙе эшләмәй ултырырға тейеш түгелбеҙ. Улай иткән кешеләр, тимәк, динде дөрөҫ аңламай. Мәҫәлән, мин ниндәйҙер насарлыҡ эшләйем икән, «Миңә был яҙылған» тип, тәҡдиргә һылтанып ултырыуым ярамай. Был шайтан беҙҙе шулай алдай. Беҙ бит тәҡдиребеҙгә нимә яҙылғанын белмәйбеҙ, тимәк, бер нәмәгә ҡарамай, яҡшы эштәр эшләргә, хәлебеҙҙе яҡшыртырға ынтылырға тейешбеҙ. Тәҡдир - ул Аллаһы Тәғәләнең сере, һәм беҙгә уны аңларға тырышып, төпкә ҡаҙынырға ярамай (был турала Мөхәммәт пәйғәмбәр ғаләйһиссәләм ҡаты киҫәткән). Беҙгә тейешле нәмә - ул тырышыу, ә ҡалғанын Аллаһ бирә.
Эйе, Аллаһы Тәғәләгә барыһы ла билдәле, һәм барыһы ла яҙылып ҡуйылған. Ләкин был, кешене нимәгәлер көсләү, тигәнде аңлатмай. Хаҡ хәлифә Ғүмәр ибн Хаттаб (Аллаһ унан риза булһын) тураһында шундай бер хикәйә һөйләнелә. Ул бер мәл бер бурҙы тотоп алып килде һәм шәриғәт ҡушҡанса уның ҡулын киҫергә әмер итте. Был бур: «Эй хәлифә! Мин бит быны Аллаһтың тәҡдире менән эшләнем, минең урлауым - ул Аллаһтың ҡушыуы», - тип аҡланырға тырышты. Ғүмәр хәлифә уға шулай тине: «Һин Аллаһ тәҡдире менән урлағанһың икән, мин һинең ҡулыңды Аллаһ тәҡдире менән киҫәсәкмен». Уйлана белгәндәр был хикәйәнән, әлбиттә, ғибрәт алыр.
Аллаһы Тәғәлә беҙгә нимә ҡушҡан, беҙ, бер нәмәгә лә һылтанмайынса, шуларҙы эшләргә ынтылырға тейешбеҙ: намаҙ уҡырға, ураҙа тоторға, төрлө яҡшы ғәмәлдәр ҡылырға, харамдан тыйылырға. Ә'тәҡдир - ул Аллаһтың сере. Бер ғалим әйткән: «Мин тәҡдир (яҙмыш) тураһында күп уйланым һәм шуны аңланым: уның турала күберәк һөйләгән кеше уны, тәҡдирҙе, әҙерәк аңлай, ә уның турала әҙерәк һөйләгән кеше уны яҡшыраҡ аңлай».
Шулай итеп, беҙ имандың алты рөкөнөн үттек. Беренсеһе - Аллаһы Тәғәләгә ышаныу, икенсеһе - Уның фәрештәләренә, өсөнсөһө - Уның китаптарына, дүртенсеһе - пәйғәмбәрҙәренә, бишенсеһе - Ҡиәмәт көнө буласағына, һәм алтынсыһы - Аллаһы Тәғәләнең тәҡдиренә, йәғни яҙмышҡа. Ошо алты шартты беҙ яттан белергә тейешбеҙ һәм быларҙың береһен дә инҡар итергә тейеш түгелбеҙ.


text:
Клонлаштырыу
Клонлаштырыу — организмды енесһеҙ үрсетеү юлы менән (шулай уҡ вегетатив юл менән) генетик яҡтан шул организмға оҡшаш бер йәки бер нисә күсермәһен ҡайтанан сығары.
Клон инглиз һүҙе. Клон һүҙен баштараҡ (ингл. cloning бор. грек. kλώv үҫенте тигәнде аңлата) бер үҫемлектән вегетатив юл менән үҫеп сыҡҡан үҫемлектәр өсөн ҡулланалар. Был үҫентеләр тәү ағастың теүәл күсермәһе булалар. Был юл менән үҫентеләр алыуҙы клонлаштырыу тип атайҙар.
Терминды ҡулланыу даирәһе киңәйә һәм бактерия культураларын үрсетеү өсөн ҡуллана башлайҙар.
Һуңыраҡ клонлаштырыу тип оҡшаш организмдар сығарыу технологияһын атайҙар. Күҙәнәккә яңы төшсә урынлаштырыла һәм яңы организм үҫтерелә. Яңы организм генетик яҡтан сыганаҡ организмдан бер яғы менән дә айырылмай. Был технология буйынса беренсе сүмесбаштар һәм киң билдәле һарыҡ Долли алына.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Мы (роман) (1920) — Е. И. Замятин
- Геном (роман) (1999) — Сергей Лукьяненко
- Люди и слепки — З. Ю. Юрьев
- О дивный новый мир (1932) — О. Хаксли


text:
Арғаяш районы
Арғаяш районы — Силәбе өлкәһендәге муниципаль район. Арғаяш районы Ҡарабаш (Силәбе өлкәһе), Мейәс, Ҡыштым ҡалалары һәм Сыбаркүл, Соснов, Ҡоншаҡ райондары менән сиктәш. Районда күлдәр күп: Арғужа һыуһаҡлағысы, Өйәлге, Ҡиҙәгәс, Арғаяш, Ҡалды. 1934 йылдын 17 ғинуарында ул Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы составынан сығарыла. Силәбе өлкәһендә Арғаяш милли округы барлыҡҡа килә. Тик был милли округ 1 йылдан һуң, 1934 йылда 17 ноябрендә бөтөрөлә.
Климаты[үҙгәртергә]
Административ-территориаль ҡоролошо[үҙгәртергә]
Районда 12 берекмә, 85 ауыл:
Күренекле шәхестәр[үҙгәртергә]
- Ҡушаев Хәфиз Ҡушай улы – БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты (БашЦИК) 3-cө рәйесе.
- Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы – БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты (БашЦИК) 4-cе рәйесе.
- Зөлҡәрнәев Ғәли Камал улы – яҙыусы, тәржемәсе, журналист. «Ҡыҙыл Башҡортостан» газетаһының (1940-1945), «Октябрь» журналының (1946-1948) редакторы. БАССР яҙыусылар союзының яуаплы сәркәтибе (1945-1946).
- Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы — Советтар Союзы геройы.
- Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы — шағирә, Һ. Дәүләтшина исемендәге премия лауреаты (1989), «Почет билдәһе» ордены кавалеры (1991).
- Вәлиев Дамир Жәүәт улы — башҡорт философы һәм йәмәғәт эшмәкәре, философия фәндәре докторы, профессор.
- Кучуков Раил Фазыл улы — Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы, Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты, опера йырсыһы.
- Сафиуллин Урал Кафеевич — йәмәғәт эшмәкәре.
- Ниғмәтуллин Эльбрус Хәмит улы – Рәсәй спортсыһы, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәр, актёр.
- Абдуллин Сиргаже — райондың тәүге гербы авторы.
- Сөләймәнов Хәбир Ғибәҙәт улы — профессиональ спортсы, бокс буйынса Нью-Йорк чемпионы, Бөтә донъя бокс берлегенең алтын билбауын яулаусы, Бөтә донъя бокс берекмәһенең WBO NABO вакант титулын алыусы, йәмәғәт эшмәкәре.
- Сөләймәнов Сабир Ғибәҙәт улы — профессиональ спортсы һәм йәмәғәт эшмәкәре, Силәбе өлкәһенең «Башҡорт ҡоролтайы» йәмәғәт ойошмаһының рәйесе урынбаҫары.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Ватандаш журналында Арғаяш башҡорттары тел ижады тураһында
- Официальный сайт Аргаяшского муниципального района
- Информационно-образовательный сайт Аргаяшского района
- Аргаяшскому району Челябинской области — 75 лет


text:
Ырымбур
Ырымбур — Рәсәйҙә ҡала. Көньяҡ Уралда, Һаҡмар менән Яйыҡ ҡушылған урында урынлаша.
1744-1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһы үҙәге, 1920-1925 йылдарҙа Ҡаҙағ АССР баш ҡалаһы, 1934 йылдан Ырымбур өлкәһенең үҙәге.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
1735 йылда Ырымбур экспедицияһы нигеҙендә Ыр йылғаһының тамағында Ырымбур тигән ҡәлғә ҡорола башлай. Әммә был урын ҡала өсөн яраҡһыҙ тип табыла. Ҡаланы Яйыҡ буйындағы Ҡыҙылтау янына күсереп ҡарайҙар. Был урын да ҡала өсөн уңышһыҙ булып сыға.
1742 йылда тәүге урынынан 300 км алыҫ төбәктә, Яйыҡ йылғаһы буйында, хәҙерге Ырымбур ҡалаһына нигеҙ һалына. Ыр тамағындағы Ырымбур ҡәлғәһенең исеме бында күсеп килә. Урындағы ҡалған ҡәлғәне Орск тип атайҙар.
Шулай итеп, Ырымбур атамаһы Ыр йылғаһының исеменән һәм немецсә «бург» (ҡала) һүҙенән алынған.
1744-1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһы үҙәге. 1919 йылға тиклем Ырымбур Рәсәйҙен көнсығыштағы иң эре ҡала.
1842 йылда ҡалала башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре идаралығы йорто Каруанһарай төҙөлә.
1891-1920 йылдарҙа ҡалала Хөсәйениә мәҙрәсәһе эшләне. Унда Сәғит Ағиш, Ғабдулла Амантай, Авзал Таһиров һәм башҡа күренекле кешеләр уҡыған.
1877 йылда Ырымбурға тиклем тимер юлы һалына, Ырымбур тимер юл вокзалы асыла.
1899 йылда ҡалала беренсе электр станцияһы ток бирә [3].
1890-1906 йылдарҙа Урта Азия тимер юлы төҙөлә.
1906 йылда Ырымбур-Ташкент тимер юлы сафҡа индерелә.
1905 йылда Урта Азия тимер юлы оҫтаханаһы заводы (хәҙерге "Рәсәй тимер юлдары" ААЙ Локомотиворемонтлау заводы) төҙөлә.
1917 йылдың 20—27 июлендә Ырымбур ҡалаһында I Бөтә башҡорт ҡоролтайы үтә.
1917 йылдың 8—20 декабрендә Ырымбур ҡалаһында III Бөтә башҡорт ҡоролтайы үтә.
I һәм II Бөтә башҡорт ҡоролтайы Башҡорт өлкә (үҙәк) шураһын (советын) төҙөү һәм «Башҡорт» гәзитен сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә[4]. III Бөтә башҡорт ҡоролтайында татар-башҡорт автономияһын төҙөү идеяһы Әхмәтзәки Вәлиди Туған менән кире ҡағыла һәм артабан Башҡорт АССР-ы тип аталған Башҡорт хөкүмәте төҙөлә.
1919 йылда ҡалала Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы төҙөү тураһында Декретҡа ҡул ҡуйыла.
1920 йылда ҡалала Ҡырғыҙ АССР-ы төҙөү тураһында Декретка ҡул ҡуйыла.
1920-1925 йылдарҙа Ҡаҙағстандын беренсе баш ҡалаһы булды. 1921-1936 йылдарҙа ҡалала Ырымбур башҡорт педагогия техникумы эшләгән. Уны Зәйнәб Биишева, Баязит Бикбай һәм башҡа күренекле кешеләр тамаланы.
1939 йылда Ырымбур мамыҡ шәлдәре фабрикаһы асыла [5], Ырымбур шәлдәр һәм яулыҡтар етештереүсе.
1941 йылда Ырымбурға Ленинградтан 47-се һанлы Авиаремонт заводы эвакуацияллана. Ошо завод нигеҙендә Ырымбур машиналар төҙөү заводы асыла (хәҙерге «Стрела» производство берекмәһе). Һуғыш ваҡытында завод 1595 самолёт сығарҙы (Ут-2, Ут-2М, Як-6 (конструктор А.С. Яковлев), Ще-2). Һуғыштан һүң заводта Ми-1 вертлёттар; А-2 (КБ Антонова), Це-25 (конструктор П.В. Цибин), Як-14 (КБ А.С. Яковлева) планерҙар; По-2 (КБ Н.Н. Поликарпова) самолёттар; Ил-10М (КБ С.В. Ильюшина) штурмовик-бомбардировщиктар сығарыла. 1950—1980 йылдарҙа заводта 8К11, 8К63, 8К84 баллистик ракеталарҙы сығаралар. 1990-сы йылдарҙан Ка-226 вертолёты сығарыла [6].[7].
1938-1957 йылда ҡала совет осоусы Валерий Чкалов исемен йөрөткән. Ләкин Валерий Чкалов Ырымбур өлкәһендә тыуманы ла һәм бер тапҡыр ҙа Ырымбур яҡтарҙа булманы.
1966 йылдын ноябрендә 13-се һанлы скважинанан газ барзы. Ошо көн Ырымбур нефтегазконденсатлы яҡтылыһы асыу көнө [8].
1969 ҡалала Һаҡмар ТЭЦ төҙөлә (хәҙерге Рәсәй селттәренең «Оренбурэнерго» ЯСЙ нигеҙ ойошмаһы).
1974 йылда Ырымбур-Зәй (Татарстан) газ торбапроводы сафҡа индерелде.
1974 йылда Ырымбур газ эшкәртеү заводының беренсе өлөшө сафҡа индерелде. 1974 йылда Ырымбур газ эшкәртеү заводының икенсе, 1978 йылдын өсөнсө өлөштәр сафҡа индерелә.
1978 йылда уникаль Ырымбур гелий комплексы сафҡа индерелә.
1979-1982 йылдарҙа «Инвертор» заводы төҙөлә. Ул атом станциялар өсөн электр йығаҙ, быралау һәм нефть эшкәртеү йығаз етештереүсе була [9].
Административ ҡоролошо[үҙгәртергә]
Ҡалала өс баҫҡыслы ҡоролоштан тора. Ырымбур 2 округҡа, Төньяҡ һәм Көньяҡ бүленә [11]: Үҙ сиратында Төньяҡ округ Сәнәғәт һәм Дзержинск райондарына, ә Көньяҡ — Ленин һәм Үҙәк райондарына бүленәләр. Төньяҡ округы составында 5 ауыл пункты ла инә: Ҡарғалы, Самородово, Краснохолм, Пруды, Поповка, 2012 йылдың 1 ғинуарына унда — 15.6 мең кеше йәшәй. Көньяҡ округҡа Городище ауылы, Бердянка һәм Аҫҡы Һаҡмар ҡасабалары инә.
Ырымбурҙын райондары[үҙгәртергә]
Беловка, Кузнечный, Пугачи, Овчинный городок, Аренда, Красный городок, Северный, Восточный, Форштадт, Карғала, Новостройка, Хлебный городок, Ситцевый посёлок (Ситцовка), Пороховые, Бәрҙе, Новая слободка, Степной, Маяк
- Бәрҙе (урыҫ. Берды) — Ырымбур ҡалаһынын тарихи район[12]. Административ яҡтан Төньяҡ округында урынлашҡан. Ҡаланың Tөнъяк-көнсығышында, Һаҡмар ярында ята.Исем Бәрҙе йылға буйынса бирелде. Башҡорт телендә бәрҙе, балыҡ төрө[13].Ошо урында 1742 йылдан Бердская станица урынлашҡан. Крәҫтиәндәр Һуғышы ваҡытында ошо урында Емельян Пугачев штабы урынлашҡан. Станицала А. С. Пушкин булды, Капитан ҡыҙы өсөн мәғлүмәт әҙләү ваҡытта. 1960-сы йылдарҙа Ырымбур ҡалаға индерелә. Районда Салауат Юлаев урамы бар.
- Маяк, Подмаячный — Ырымбурҙын Промышленный районында микрорайон. Күп енәйәттәр менән билдәле[14][15].
- Новая слободка - Ырымбур ҡалаһынын тарихи район[16]. Хәҙер ҡаланың үҙәгендә ята. Хәҙерге Комсомольская, Постникова, Цвилинга урамдары менән сикләнгән.
Беловка[үҙгәртергә]
Беловка—Ырымбурҙын тарихи районы. Исеме купец Белов буйынса бирелгән. Ул XX быуатта ошо урында «Вокзал» ҡорамаһы төҙөгән. Унда һәр кис музыка уйнанап торған[17].
Беловканың архитектура ансамбле башлыса XVIII-IXX быуаттарҙа төҙөлгән йорттарҙан тора[18]. Административ яҡтан Көньяҡ округы, Үҙәк районында урынлашҡан.
Иҫтәлекле урындары.
- Совет урамы, 2-се йорт. Эллекке Ырымбур губернаһының Хәрби губернаторҙарҙы штабы. Был йортта 1920-1923 йылдарҙа Ҡаҙағстандың беренсе Хөкүмәте урынлаша, Ырымбур Ҡаҙағстандын беренсе баш ҡалаһы булып торған. Ошо йортта шулай уҡ Муса Йәлил эшләп киткән. Хәҙерге көндә Ырымбур дәүләт педагогия университеты корпусы.
- Набережная урамы, 29-сы йорт. Хәҙерге көндә Ырымбурҙың тарихы музейы. Эллекке Гауптвахта. Алдында Александр Сергеевич Пушкиндың һәйкәле.
- XVIII быуатта ҡуйылған Елизавета ҡапҡалары [19].
- Яйыҡ аша «Европанан Азияға» Элмәк канат юлы .
- 1953 йылдың 7 ноябрендә асылған Валерий Чкаловҡа һәйкәл
- Генерал–майор Бикбулатов тарафынан ултыртылған Зауральная сауҡалығы.
- Набережная урамы, 14-се йорт. Ошо йортта беренсе космонавт Юрий Гагарин уҡыған. Мемориаль таҡта ҡуйылған.
- Советская урамы, 5-се йорт. Хәҙерге көндә Ырымбур дәүләт медицина академияһының баш корпусы. Алдында бөйөк урыҫ табибтары Н. И. Пирогов, И. П. Павлов, С. П. Боткин, Н. А. Семашко бюстары.
- Беренсе уҡытыусаға һәйкәл. 2012 йылда асыла.
- Табын Божья Матерь иконаның Храмы.
- Неплюев кадет корпусы йорто.
- А. С. Пушкин һәм В. И. Даль һәйкәле.
- М. Горький исемендәге драма театры
-
Эллекке Гауптвахта. Алдында Александр Пушкин һәйкәле.
-
Беловка районында Валерий Чкаловҡа һәйкәл
-
-
-
-
-
Яйыҡ яры
-
Виктор Черномырдин һәм Морис Дрюон Беловкала
Юғары уҡыу йорттары[үҙгәртергә]
- Ырымбур дәүләт аграр университеты 1930 йылда Ырымбур ауыл хужалығы институты тип асылды.
- Ырымбур дәүләт медицина академияһы Вөйөк Ватан Һуғышы ваҡытында, 1944 йылда асылды.
- Ырымбур дәүләт менеджмент институты 1991 йылда асылды. Институтта 2 мең студент уҡый.
- Ырымбур дәүләт педагогия университеты 1919 йылда Ырымбур халыҡ мәғарифы институты тип асылды.
- Ырымбур дәүләт университеты
- Губкин ис.Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты Ырымбур филиалы
- Ростроповичтар исемендәге Ырымбур дәүләт сәнғәт институты
- Кутафин ис. Мәскәү дәүләт юридик академияһы Ырымбур институты
- Һамар дәүләт тимер юлдар университетның Ырымбур институты
- Ырымбур юғары зенит ракет училещеһы (хәрби институт), бөтөрөлгән
- Ырымбур Ҡыҙыл байраҡлы юғары хәрби авиация училещеһы (хәрби институт), бөтөрөлгән
- Ырымбур башҡорт педагогия техникумы, бөтөрөлгән
Сәнғәт һәм мәҙәниәт[үҙгәртергә]
- М. Горький исемендәге драма театры (1997 йылдан баш режиссер Исрафилов Рифҡәт Вәкил улы)
- Музыка комедияһы өлкә дәүләт театры
- Ҡурсаҡ театры
- «Пьеро» муниципаль ҡурсаҡ театры
- Мирхәйҙәр Фәйзи исемендәге Татар дәүләт драма театры (1905 йылда асылған)
- Урыҫ халыҡ академия хоры
2007 йылдың 30 июлендә Ырымбурҙың Милли ауылында башҡорт йорт-музейы асылған. [20]
Климаты[үҙгәртергә]
Ырымбурҙың климаты – киҫкен-континенталь. Йәй йылы: йылдың биш айында уртаса тәүлек температураһы 20 °C; ҡыш һалҡынса, иң ҙур ҡар ҡатламы февралдә күҙәтелә (26 см). Бер йылда аяҙ, болотло һәм һүрән-һалҡын көндәр һаны бер тиң кимәлдә — 162, 160 һәм 143.
Ырымбурҙың бер йылға уртаса климат күрһәткестәре:
- йыллыҡ уртаса температура – +5,0С,
- йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге – 4,3 м/с
- йыллыҡ уртаса һауа дымлылығы – 68%
Халыҡ үҙгәреү[үҙгәртергә]
Милли составы. 2010 иҫәп алыу буйынса Ырымбурҙың милли составы [27]
Транспорт[үҙгәртергә]
Ырымбур – эре транспорт төйөнө.Ҡалала Һамарға, Орскка, Уральскка, Аҡтүбәгә, Өфөгә барған юлдар киҫелешә. Ҡала аша федераль юл Ҡазан (ҡала) — Ырымбур — Аҡбулак — "Ҡаҙағстан сиге" үтә.
Поездар Мәскәүгә, Екатринбургҡа, Өфөгә, Һамарға, Силәбгә, Киевҡа, Адлерға, Ташкентҡа, Астанаға, Бишкеккә йөрөй. Ҡала яны электропоездары Новосергиевка, Аҡбулаҡ, Ҡыуандыҡ, Һарыҡташ, Һаҡмарға йөрөй.
Ҡалала ике аэродром: хәрби (Ырымбур-2, Төнъяк) һәм Гагарин исемендәге аэропорт. Аэропортта «Ырымбур авилинялары» (OrenAir) теркәлғән.
Ырымбурҙың мәсеттәре[үҙгәртергә]
- Меновнин мәсете — 1930 йылда ябылды, Меновой двор комплексы менән бергә һүтелгән
- 1-се йәмиғ мәсете — 1930 йылда ябылды, йортта кешеләр йәшәй
- Ҡаруанһарай (2-се йәмиғ мәсете)
- Ырымбур Үҙәк мәсете (3-сө йәмиғ мәсете)
- 4-се йәмиғ мәсете—1930 йылда ябылды., йорт хәрби госпиталь биләмәһендә урынлаша
- Сөләймәниә мәсете (5-се йәмиғ мәсете)
- Хөсәйениә мәсете (6-сы йәмиғ мәсете)
- Рамаҙан мәсете (Ырымбур) (7-се йәмиғ мәсете)
Сәнәғәт[үҙгәртергә]
Ҡалала газ эшкәртеү, машиналар төҙөү сәнәғәте әһәмиәтле:
- Полимер торбалар заводы
- Интер РАО ЕЭСтын федераль селттәр компанияһы филиалы
- Башнефтьтен «Оренбургнефтепродукт» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте АЗСтар һәм базалар
- «Гидропресс» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте
- «Нефтемаслозавод» Асыҡ Акционерҙар Йәмғиәте
- «Оренбург Водоканал» Яуаплығы Сикләнғән Йәмғиәте ("Росводоканал" холдингы составында)
Ырымбур менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә]
- Абдрашитов Шамиль Мунасыпович — лётчик, Советтар Союзы Геройы
- Авдеев Михаил Васильевич(1821—1876) — урыҫ беллетрист һәм критик
- Байтурсынов Ахмет (каз. Ахмет Байтұрсынұлы) (1873—1937) — ҡаҙаҡ йәмәғәтсеһе, ғалим.
- Бардин Гарри Яковлевич — совет режиссёр-мультипликаторы
- Берг Аксель Иванович — совет адмиралы, академиғы, рәсәй радиолокация нигеҙләүсе, СССР-ҙын Ҡурғау министры урынбаҫары.
- Биксурин Мирсалих Мирсәлим улы - Башҡортостандың мәғариф тарихында, фән һәм мәҙәниәт үҫешендә үҙенсәлекле эҙ ҡалдырған эшмәкәр
- Бларамберг Павел Иванович — урыҫ композитор
- Борцов Виктор Андреевич —РСФСРҙын халыҡ артисы (1989)
- Броневой Леонид Сергеевич — совет актёры
- Бурба Александр Адольфович (1918—1984) — ғалим-химик, Ырымбур дәүләт университетының беренсе ректоры (1971—1983)
- Войнов Василий Иванович —врач-нейрохирург, СССРҙын халыҡ табибы
- Гагарин Юрий Алексеевич, Ырымбур Ҡыҙыл байраҡлы юғары хәрби авиация училещеһында 1955 йылдан 1957 йылға тиклем уҡыған.
- Горкин Александр Фёдорович —СССР-ҙын Юғары Суды рәйесе
- Гузеева Лариса Андреевна — РФ атҡаҙанған артисткаһы (1994)
- Гринцер Сергей Григорьевич — Ырымбур губерна ветеринары (1898—1902), впоследствии торгпред СССР в Италии (1923—1924)
- Даль Владимир Иванович, рус языусыһы 1833—1841 йылдарҙа Ырымбурҙа йәшәгән
- Джангильдин Алиби Тогжанович (каз. Әліби Тоқжанұлы Жанкелдин, 1884—1953) — ҡаҙаҡ революционер
- Доброскок Дмитрий Михайлович — спортсмен
- Доброскок Александр Михайлович — спортсмен
- Дутов Александр Ильич (1879—1921) — генерал-лейтенант, атаман
- Йәлил Муса - татар яҙыусыһы, совет шағиры. Ырымбур өлкәһендә тыуып, Ырымбурҙа Хөсәйениә мәҙрәсәһендә һәм Татар халыҡ мәғариф институтында уҡыны.
- Фәрит Иҙрисов, Башҡортостандын халыҡ артисы, композитор, Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны авторы Ырымбурҙа тыуҙы.
- Карпов Владимир Васильевич — Советттар союзы геройы
- Кузнецов Сергей Борисович —композитор
- Маленков Георгий Максимилианович, 1953-1955 йылдарҙа СССР-ҙың Министрҙар Советы Рәйесе. Ырымбурҙа тыуған.
- Мартынюк Георгий Яковлевич — актёр
- Мильков, Фёдор Николаевич —географ, ландшафтовед.
- Перовский Василий Алексеевич —губернатор
- Поляничко Виктор Петрович — 1972—78 йылдарҙа —КПССтыг Ырымбур обкомы башлығы
- Пряников Александр Алексеевич — телеведущий, шоумен
- Раевский Иосиф Моисеевич (1901—1972) — актёр, режиссёр
- Ростропович Мстислав Леопольдович —музыкант, дирижёр. Мстислав һәм Леополдь Растроповичтар ғәиләhe Ырымбурҙа йәшәгән.
- Семёнов Григорий Михайлович (1890—1946) — казак атаманы
- Сёмин Юрий Павлович — совет футболисты
- Фёдоров Евграф Степанович —минералог
- Филатова Людмила Павловна — опера йырсыһы
- Флейшер, Владимир Натанович
- Черномырдин Виктор Степанович. Ырымбур өлкәһендә тыуып, Ырымбурҙа «Ырымбур газ етештереү заводы» директоры булып эшләгән.
- Чибилёв Александр Александрович — РФА член-корреспонденты
- Диваев, Абубакир Ахметжанович, тюрколог
Һәйкәлдәр[үҙгәртергә]
-
Беловкала Валерий Чкаловҡа һәйкәл
-
Ҡыҙыл татарҙарға һәм башҡорттарға һәйкәл
-
Юрий Гагаринға һәйкәл
-
Ырымбур дәүләт университеты скверында Петр Рычковҡа һәйкәл
-
-
Галерея[үҙгәртергә]
-
Дом Советов, Губернатор резиденцияһы[28]
-
Каруанһарай– башҡорт халҡының милли архитектура ҡомартҡыһы, Башҡорт АССР-ҙын беренсе Хөкүмәте урынлашҡан йорто
-
-
-
-
-
-
Рәсәй Һаҡлыҡ Банкыһының Ырымбурҙа баш йорто
-
-
-
Шулай уҡ карағыҙ[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- «Ырымбур миңә ғәйлә һәм ҡанат бирҙе», Ю. Гагарин
- «Алға» татар йәштәре берлеге «Сөләймәниә» мәсеткә барҙы
- Ырымбур башҡорттары. Тарих. Мәҙәниәт. Этнография. Махсус сайт.
- Ырымбур өлкәһенең көнсығышы башҡорттары
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ [1]
- ↑ Ырымбур Вокзалы
- ↑ [[2]]
- ↑ Башҡортостан энциклопедияһында Башҡорт шураһы
- ↑ [3]
- ↑ [сайты]
- ↑ [[4]]
- ↑ [Газпром етештереү Ырмыбур ЯСЙ сайты]
- ↑ [5]
- ↑ [6]. История гимна Оренбурга
- ↑ Административные округа с официального сайта г. Оренбурга
- ↑ Посёлок Бёрды
- ↑ О Бердах
- ↑ Оренбург: от Парижа до Китая (ru). Sometrouble.livejournal.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 июль 2013.
- ↑ Елена Кузнецова, Сергей Пронь. Гибель детей в Шанхае — явление почти нормальное (ru). Оrenburg.rfn.ru. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 июль 2013.
- ↑ Гостиный двор журналы
- ↑ Беловка
- ↑ http://www.rutraveller.ru/place/14623 Беловканың архитектура ансамбле XVIII-IXX быуаттарҙа төҙөлгән йорттарҙан тора
- ↑ Иске Ырымбур
- ↑ Ырымбурҙың Милли ауылында йорт-музей тураһында
- ↑ 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 21,5 21,6 21,7 21,8 http://www.mojgorod.ru/orenburg_obl/orenburg/
- ↑ [7]
- ↑ [8]
- ↑ [9]
- ↑ [10]
- ↑ [11]
- ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года
- ↑ [ http://www.orenburzhie.ru/?p=7559 Ырымбур өлкәһе Хөкүмәте йорто]]


text:
Акаси-Кайкё
Ака́си-Кайкё (япон. 明石海峡大橋) — Японияла аҫылма күпер, Авадзи утрауындағы Авадзи ҡалаһын һәм Хонсю утрауындағы Кобе ҡалаһын Акасы боғаҙы аша таташтыра. Донъяла иң оҙон аҫылма күпер: пилон бейеклеге 298 метр була, тулы оҙонлоҡ — 3911 метр.
Күпер менән бәйле рекордтар[үҙгәртергә]
- Гиннесстың рекордтар китабына күпер ике тапҡып керә: иң бейек аҫылма күпер һәм иң бейек күпер булараҡ, уның пилон бейеклеге 298 м, йәғни 90 ҡатлы йорттан бейегерәк. Һуңынан виадук Мийо күпере уны бейеклеге буйынса уҙып китә.
- Әгәр Акаси-Кайкё күперен тартып торған ҡорос сымдарҙы (диаметры 5,23 мм) һуҙһаң, Ер шарын ете тапҡыр уратып алырға була.


text:
Иренсәскә
Иренсәскә (лат. Stachys) — иренсәскә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Таралышы[үҙгәртергә]
Яҡынса 300 төрө билдәле; Австралия һәм Яңы Зеландиянан башҡа, бөтә ер шарында таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Һаҙ иренсәскәһе — йылға, күл буйында, ер аҫты һыуҙары сыҡҡан урында, ҡыуаҡлыҡта; шифалы һәм урман иренсәскәһе — урманда һәм урман ситендә, ҡыуаҡлыҡта; бер йыллыҡ иренсәскә — аҡланда, сиҙәмдә, сәсеүлектә, юл ситендә; төҙ иренсәскәдалала, эзбизле һәм ташлы битләүҙәрҙә үҫә; республиканың бөтә биләмәһендә таралған.
Ботаник яҙма[үҙгәртергә]
Йәйелеүсән тамырһабаҡлы бер һәм күп йыллыҡ үлән йәки бәләкәй ярым ҡыуаҡ. Һабағы 4 ҡырлы, төҙ, һирәгерәк бөгөлгән, ябай йәки осонда тармаҡлы, 10—120 см бейеклектә. Япрағы оҙонса ланцет, оҙонса йомортҡа, таҫма рәүешендә, осло, һаплы, нигеҙе ныҡ беленгән йөрәк рәүешендә. Сәскәһе аҡ, һары, алһыу, ҡарағусҡыл ҡыҙыл төҫтә, өҙөк башаҡ барлыҡҡа килтереүсе ялған суҡтарға йыйылған. Каса япрағы 5 тешле, тажының өҫкө ирене батынҡы йәки торҡа рәүешендә, аҫҡыһы 3 айырсалы, урталағыһы эре. Һеркәстәре 4, аҫҡылары оҙон. Июнь—сентябрҙә сәскә ата. Емеше — 4 өлөшкә (эремаға) бүленеүсе ценобий.
Файҙаланылыуы[үҙгәртергә]
Составында алкалоидтар, дуплау матдәләре, сапониндар, флавоноидтар, эфир майҙары һ.б. бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Декоратив үҫемлек. Һаҙ иренсәскә — баллы үҫемлек, төҙ иренсәскә — ағыулы үҫемлек.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Иренсәскә — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (Тикшерелгән 15 декабрь 2009)
- Чистец // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Никифоров Ю.В. Алтайские травы-целители — Горно-Алтайск: Юч-Сумер – Белуха, 1992. (Тикшерелгән 12 ноябрь 2009)
- Киоринг О. Э. Род 1281. Чистец — Stachys // Флора СССР. В 30-ти томах / Начато при руководстве и под главной редакцией акад. В. Л. Комарова; Редактор тома Б. К. Шишкин — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1954. — Т. XXI. — С. 194—237. — 703 с. — 3000 экз.


text:
Сәхәбәләр
Сәхәбә, йәки әсхәбә (ғәрәп الصحابة - күплек, صحابي — яңғыҙлыҡ) — Пәйғәмбәрҙең көрәштәштәре, арҡалаштары[1], улар Рәсүлде күреп белгән, уның динен ҡабул иткән[2] (ғүмеренең ахырына тиклем уны тотҡан[3]).
Башта Мөхәммәт Пәйғәмбәр менән бергә яуҙарҙа ҡатнашҡан һәм мосолман ғәскәренең иң ышаныслы өлөшөн тәшкил иткән арҡалаштарын ғына әсхәб тип атағандар[1]. Пәйғәмбәрҙең ғаилә ағзалары һәм уның менән аралашҡан балалар ҙа сәхәбә иҫәбенә инә. Уның менән рисаләт иткәнгә тиклем таныш булып, аҙаҡ осрашмаған, аралашмаған кешеләр сәхәбә иҫәбенә инмәй.[3]
Йөкмәткеһе
Сәхәбә төркөмдәре[үҙгәртергә]
Ғөләмәләр сәхәбәләрҙе 3 төркөмгә бүлә:
- Мөһәжирҙәр — Мәккәнән йәки башҡа урындан Мәҙинәгә һижрәт ҡылған (күсенгән) арҡалаштары. Улар Ислам хаҡына мөлкәтен, туғандарын, тыуған ерҙәрен ҡалдырып киткәндәр.
- Ансарҙар — Мәҙинәлә йәки унан йыраҡ түгел йәшәгән мосолмандар.
- Башҡа арҡалаштары — улар Мәккәне алғандан һуң ошо ҡалала йәки башҡа урында Ислам ҡабул иткән кешеләр. Уларҙы мөһәжир тип тә, ансар тип тә атамайҙар, бары тик сәхәбә тип исемләйҙәр.
Мосолмандар сәхәбәләрҙе, бер кемен дә айырмай, ихтирам итергә тейеш.[4]
Исламда сәхәбәләрҙең әһәмиәте[үҙгәртергә]
Әсхәбтәр Исламдың нығыныуына айырата ҙур өлөш индергән кешеләр, сөнки Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вафатынан уның эштәре, ҡылыҡтары һәм ниәттәре тураһында һөйләп ҡалдыралар (хәдистәр). Улар әле лә Исламдағы төп сығанаҡтар булып ҡала һәм шәриғәтте аңлатыуҙа ҡулланыла. [1]. Сөнниҙәрҙең фекере буйынса, диндә иң лайыҡлы кешеләр - пәйғәмбәрҙәр, уларҙан ҡала - сәхәбәләр. Һуңғылары араһында иң лайыҡлылары 4 хәлиф - хаҡ имам: Әбү Бәкр, Ғүмәр ибн әл-Хаттаб, Усман һәм Али ибн Әбү Талип; улар артынан Мөхәммәт пәйғәмбәр ожмахҡа инәсәктәрен әйтеп ҡалдырған 6 сәхәбә һәм Пәйғәмбәребеҙҙең ейәндәре Хәсән менән Хөсәйен[4]
Ҡатындар араһынан тәүге булып Ислам ҡабул итеүсе -Пәйғәмбәрҙең беренсе хәләл ефете Хәҙисә[3]; ирекле ирҙәр араһынан беренсе булып Әбү Бәкр иман килтерә, балалар араһынан — Али ибн Әбү Талиб, ҡолдарҙан — Зәйд ибн Харис.[5][2] Рисаләт ингәндең тәүге 3 йылында Пәйғәмбәр дәғүәтте йәшерен алып бара, Мәккәлә бары 40 кешене иманға килтерә.Бәдр һуғышында инде 313 сәхәбә ҡатнаша. Мосолман ғалимы әл-Куртуби (вафаты 1071) китабында 2770 сәхәбә телгә алына. Мәккәне алғас,10 000-гә етә .[4]
Сәхәбәләр араһында мөһәжирҙәр (һижрәт яһаусылар) менән ансарҙар айырым урын тота - Ғәрәп хәлифәтендә улар хәлиф һайлауға йоғонто яһай, юғары вазифаларҙы биләй[1].
Хәдистәр ҡалдырған сәхәбәләр (мүҡсирун)[үҙгәртергә]
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң сәхәбәләр бик күп хәдистәр ҡалдыра. Уларҙы бик ихтирам итәләр, IX быуатта яҙылған хәдисселәрҙең биографик һүҙлегендә әсхәбтәр иң абруйлы урында тора. Артабан бары тик сәхәбәләр тураһында биографик һүҙлектәр төҙөлә. Шулар араһынан иң әһәмиәтлеһе Аскалани тарафынан XV быуатта төҙөлгән, унда Мөхәммәт Пәйғәмбәр менән шәхсән таныш булған 12 мең кеше исеме атала[1].
Иң күп хәдистәр ҡалдырған сәхәбәләр:
- Әбү Хөрәйрә — 5374 хәдис
- Абдуллаһ ибн Ғүмәр — 2630 хәдис
- Әнәс ибн Мәлик — 2286 хәдис
- Ғәйшә (Аиша) — 2210 хәдис
- Абдуллаһ ибн Ғәббәс — 1660 хәдис.[2]
Шиғыйҙар сәхәбәләрҙе хакимлыҡты үҙ ҡулдарына алған Өмийәдтәргә булышсылар тип һанай. Шиғыйҙар был хәдистәрҙе танымай һәм үҙҙәренең имамдары һөйләгәнде генә ысынға ала[1].
Примечания[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Ҡалып:Исламист
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Сахаба — Ислам — я.ру
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Сподвижники (Ансары, Сахаба) — исламские сайты. скачать исламские книги, картинки, заставки, аудио, видео
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Сахабы — сподвижники пророка Мухаммада(c.a.в) — 24 Декабря 2008 — Исламский сайт «TAWHID»
- ↑ Праведные халифы // Islam.Ru


text:
Груша
Гру́ша (лат. Pýrus) — розалар ғаиләһенән япраҡ ҡоя торған емеш ағастары ырыуы. 60 тан артыҡ төрө бар. Культуралы сорттарның күп өлөшөн китереп сығарған ябай груша төрө киң таралған. Груша ағасы 15-20 м бейеклектә, пирамидаға оҡшаған ябалдашлы була. Яҡтылыҡ һәм йылылыҡ ярата, ҡоролоҡҡа һәм эҫегә сыҙам. Ҡышҡа сыҙамлылығы алмағасҡа ҡарағанда түбәнерәк, әмма температуруның ҡышҡы үҙгәрештәрен еңелерәк кисерә. Япраҡтары ваҡ, тығыҙ, ялтырауыҡлы. Сәскәләре аҡ йә иһә йәшкелт төҫмөрлө, сәскә төбөнән айырымланған шәмәхә-алһыу һеркәлек һәм бағанасыҡтары бар.
Урта һыҙатта 10-17 майҙа иртә сәскә ата. Үҙенән-үҙе һеркәләнмәй. Емештәре, сортына ҡарап, оҙонса һәм түңәрәк, аҡһыл-йәшел йә иһә һарғылт, ҡояшка ҡараған яғында аҙ ғына алһыу төҫтә була, ағастың күп йыллыҡ өлөшөндә, күбеһенсә балдаҡсаларында формалаша. Уссури грушаһы менән гибридлаштырылғандары бер йыллыҡ үрентеләрҙә дә уңыш бирә ала. Иртә өлгөрөшлө (йәйге) сорттары август аҙағында, көҙгө сорттары сентябрь уртаһында өлгөрә.
Сорттары һәм емеше[үҙгәртергә]
Емештәре, тулыһынса өлгөргәс, һарғылт төҫкә керә, күп сорттарының емеш йомшағы һыуһыл була. Составында 80% һыу, 10% шәкәр, 0,2-0,4% органик кислоталар, дуплау матдәләре, В, С витаминдары бар; йәшел килеш һәм эшкәртеп (киптереп, компот, ҡайнатма, һут) ҡулланалар. Груша тупраҡҡа талымһыҙ, ләкин тупраҡ аҫты яҡшы үткәреүсән булырға тейеш. Ҡоролоҡҡа сыҙам, һыу һибергә кәрәкмәй. Ерле һәм ҡырағай сорттар орлоғонан үҫтерелгән ялғанмаға ялғау юлы менән үрсетәләр. Алмағастан айырмалы булараҡ, емеш биреүендә ҡабатланыуҙар булмай, уның сәскә бөрөләре температуруның ҡышҡы һәм яҙғы үҙгәрешенән әҙерәк зыян күрә. Селекциянең ҡышҡа иң сыҙам элекке сорттары: йәйгеләре - «Бессемянка», «Волжская десертная», «Тонковетка», көҙгөләре - «Бергамот осенний», «Казанская крупноплодная». Һәүәҫкәр баҡсасылар йәйге сорттардан - «Космическая», «Северянка», «Лада», көҙгөләрҙән - «Любимица Яковлева», «Нарядная Ефимова», «Память Яковлеву» сорттарын, башҡа төбәктәрҙән күсерелгән, шулай уҡ Г.И. Розанова тарафынан Татарстан ауыл хужалығы фәнни-тикшеренү институтында сығарылған иң яҡшы элиталы груша сорттарын үҫтерәләр. Ерле сорттарҙан «Бергамот осенний» сорты яҡшы һанала, емештең юғары сифатлы булыуы, ерле шарттарға (ҡышҡа һәм ҡоролоҡҡа сыҙам) яйлашыуы менән айырылып тора. Был сорт, башҡаларҙан айырмалы булараҡ, уҙ ағасы тамырынан тамыр үрентеләре ебәреп үрсей. «Осенняя Яковлева» сорты ла яҡшы тип иҫәпләнә, ләкин ул ҡышҡа сыҙамһыҙыраҡ.
Ауырыуҙары һәм ҡоротҡостары[үҙгәртергә]
Груша ҡоротҡостарға һәм ауырыуҙарға алмағасҡа ҡарағанда сыҙамлырак. Төп бәшмәк ауырыуы - ҡутыр, ҡортотҡосо — груша емешашары. Груша тәбиғи ябалдашын яҡшы формалаштыра, шуға күрә формалаштырып кисеү кәрәкмәй. Груша — оҙаҡ йәшәүсе культура (60-70 йылға тиклем емеш бирә).
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Рубцов Г.А. Груша. М.-Л., 1937; Жучков Н.Г. Частное плодоводство. М., 1954; Розанова Г.И. Селекция груши // Гр. Татар. НИИ сел. х-ва. 1970. Вып. 3.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
- Груша // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Ҙур сәпсәү
Ҙур сәпсәү, күгәрсендән бәләкәйерәк (большой улит)(лат. Tringa nebularia)
Суҡышының осо өҫкәрәк кәкрәйеп торған һаҙ ҡошо. Кәүҙәһенең артҡы өлөшөн өҙлөкһөҙ бәүелтеп йөрөй, һырт яғы һәм ҡойроҡ аҫты аҡ. Түшенең ике яғында ҡара һыҙыҡтар бар. Тәтелдәүестән төҙ суҡышы, ә көгөрләүектән ҙурлығы менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «түлүй-түлүй» йәки «крү-крү».
Ҡыуаҡлыҡ, бейек үлән, ҡамыш менән уратып алынған һыу буйҙарында йәшәй, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Түңгәктәрҙә оялай. Ҡара-көрән таплы 3—4 бөртөк һарғылт көрән йәки һарғылт аҡ йомортҡаһы була.
Фотогалерея[үҙгәртергә]
-
Изображение:Common Greenshank (Tringa nebularia) at Bharatpur I IMG 5519.jpg
Большой улит в воде


text:
Рыцарь Ордендары
Ры́царь О́рдены - урта быуаттарҙан башлап барлыҡҡа килгән рыцарьҙарҙын ойошмаһы. Католик динен таратыу һәм яҡлау маҡсаты менән ойошторолғандар.
Ордендың төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Ордендарҙа иерархия төҙөлөшө булған. Орден менән бөйөк магистр (гроссмейстер) етәкселек иткән. Уны папа раҫлаған.
Ордендарҙың исемлеге[үҙгәртергә]
Йәйәләрҙә барлыҡҡа килгән йыл.
- Госпитальерҙар (1080)
- Ливон ордены
- Тамплиерҙар (1118 тирәһе)
- Тевтон ордены (1190)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Нәфис фильм "Александр Невский" (урыҫ.)
- Нәфис фильм "Геркус Мантас" (урыҫ.)
- Нәфис фильм "Тайна ордена" (урыҫ.)


text:
Монархия
Мона́рхия (лат. monarcha < грек. uovapxίa — «бер власлылыҡ»: грек. uόvoς — «яңғыҙ» һәм грек. ἀpxwv — «әмир, бойороусы») — юғары дәүләт власы бер кеше — монах (король, батша, император, герцог, эрцгерцог, солтан, әмир, хан һ.б.) ҡулында булған идара итеү формаһы. Ҡағиҙә булараҡ власть мираҫ буйынса бирелә. Шулай уҡ власть үҙәктә, йәғни башҡалала тупланған булыуы мөмкин. Ошоға оҡшаш сәйәси ҡоролош Киев Русендә булған.
Йөкмәткеһе
Монархия билдәләре[үҙгәртергә]
- власта ғүмере буйына берҙән-бер дәүләт башлығы (батша, король, император, шаһ) булыуы;
- юғары властың мираҫ буйынса (тәхет вариҫы булыу законы буйынса) күсеүе;
- монарх милләттең берҙәмлеген, ғөрөф-ғәҙәттең күсәгилешлеген, дәүләтте халыҡ-ара аренала күрһәтә;
- Контрасигнатура институты билдәләгән монархтың юридик иммунитеты һәм иреклелеге.
Монархия төрҙәре[үҙгәртергә]
Өҫтөнлөктәре[үҙгәртергә]
- Монарх бала саҡтан уҡ, буласаҡ юғары хаким итеүсе итеп тәрбиәләнә. Был уға зарур сифаттырын үҫтерергә, власть осраҡлы кеше ҡулына эләкмәүен гарантиялай;
- Монарх властең берҙәмлеген һәм ҡаҡшамаҫлығын тәьмин итә;
- Монарх теләһә ниндәй сәйәси партиянан юғары фигура булып тора;
- Монархтың дәүләт тормошонда оҙайлы үҙгәртеп ҡороуҙар үткәрергә мөмкинлектәре ҙур;
- Монарх, ваҡытлыса һайлап ҡуйылған етәксегә ҡарағанда, үҙенең яуаплылығын тоя.
Етешһеҙлектәре[үҙгәртергә]
- Монарх бала саҡтан уҡ дәүләт менән идара итеүсе булараҡ тәрбиәләнә. Был башҡа кешеләргә ҡарата эгоизм, меҫкенле ҡараш тыуҙыра;
- Демократик республикала власть һайлау юлы аша алышынһа, монархияла — монарх үлгәндән һуң ғына. Шуға күрә, вариҫтар йыш ҡына монархты йәки власҡа башҡа дәғүә итеүсене үлтергән осраҡтар бар.
- Власть кандидаттың һәләтенә ҡарап алышынмай, ә кем тыуғанлығына ҡарап. Бының һөҙөмтәһендә, власҡа бөтөнләй идара итә белмәгән кеше килеүе мөмкин;
- Монархтың юридик яуаплылығы юҡ, шуға күрә бөтөнләй дәүләт мәнфәғәтендә булмаған ҡарарҙар сығарыуы мөмкин;
- Монархияла диктатура барлыҡҡа килеүгә мөмкинлектәр күберәк;
- Монархияла фекерҙәр төрлөлөгөнә юл ҡуйылмай;
- Монархтың туған-тыумасаһының хоҡуҡтары күберәк, был «бөтә кешелә ирекле һәм бер тигеҙ хоҡуҡлы» тигән принципҡа тап килмәй.
Хәҙерге осорҙа монархия илдәре[үҙгәртергә]