text:
Этанол
Этано́л (эти́л спирты, метилкарбино́л, шарап спирт йәки алкого́ль, ябай һөйләү телендә «спирт») — формулой C2H5OH бер атомлы спирт (эмпирик формулаһы C2H6O), башҡа варианты: CH3-CH2-OH, бер атлмлы спирттәрҙең гомологик рәтендә икенсе вәкил, нормаль шарттарҙв осоусан, яныусан, төҫһөҙ, үтә күренмәле шыйыҡса.
Алкоголле эсемлектәрҙең тәьҫир итеүсе компоненты, кешенең үҙәк нерв системаһына акыр тәьҫир итеүсе психоактив матдә, депрессант.
Этил спирты яғыулыҡ, иретеүсе булараҡ һәм спирт термометрҙарында ҡулланыла.
Йөкмәткеһе
- 1 Алыу
- 2 Үҙенсәлектәре
- 3 Ҡулланыу
- 4 Донъяла этанол етештереү
- 5 Һылтанмалар
- 6 Иҫкәрмәләр
Алыу[үҙгәртергә]
Этил спиртын ауыуҙың ике ысулы бар — микробиологик (спиртлы әсеү) һәм синтетик (этилен гидратацияһы):
Әсеү[үҙгәртергә]
Составында углевод булған органик продукттарҙың (йөҙөм, емеше) сүпрә һәм бактерия ферменттары тәьҫире ярҙамында спиртлы әсәү элек-электән билдәле булған. Крахмал, картуф, дөгө, кукурузда шулай уҡ эшкәртелә, яғыулыҡ спирты алыу өсөн шәкәр ҡамышы һәм башҡалар эшкәртелә. Реакция бик ҡатмарлы, схемаһын түбәндәге тигеҙләмә менән бирергә була:
- C6H12O6 → 2C2H5OH + 2CO2.
Әсегән иретмәлә этонол 15%-тан артмай, сөнки ҡуйыртылған иремәлә сүпрә йәшәргә яраһыҙ. Был ысул менән алынған этанолды таҙартырға һәм ҡуйыртырға кәрәк, ғәҙәттә дистилляция ысулы менән.
Биологик сеймалдан сәнәғәттә спирт алыу[үҙгәртергә]
Аҙыү сеймалынан хәҙерге заман этил спиртын алыу технологияһы түбәндәге стадияларҙан тора:
- Крахмаллы сеймалды әҙерләү һәм ваҡлау — иген (иң беренсе — арыш, бойҙай), картуф, кукруз.и т. п.
- Ферментация. Был стадияла крахмал әсей торған шәкәргә тиклем ферментлы тарҡатыла. Для этих целей применяются рекомбинантные препараты альфа-амилазы, полученные биоинженерным путём — глюкамилаза, амилосубтилин.
- Әсеү. Сүпрә ярҙамында шәкәрҙе әсетеү нәтижәһендә әстмәлә спирт йыйыла.
- Ректификация. Ҡыуыу аппараттарында үткәрелә.
Гидролиз етештереүе[үҙгәртергә]
В промышленных масштабах этиловый спирт получают из сырья, содержащего Сәнәғәт масштабында целлюлоза (үҙағас, һалам) булған сеймалды гидролиз юлы менән алалар. Барлыҡҡа килгән пентоз һәм гексоз ҡатнашмаһын спиртҡа тиклем әсетәләр. В странах Западной Европы и Америки эта технология не получила распространения, но в СССР (ныне в России) существовала развитая промышленность кормовых гидролизных дрожжей и гидролизного этанола.
Этилен гидратацияһы[үҙгәртергә]
Сәнәғәттә, беренсе ысул менән бер рәттән, этилен гидротацияһын ҡулланалар. Гидратацияны ике юл менән үткәрергә була.
- 300 °C температурала, 300 °C баҫым аҫтында туры гидратация, активлаштырылған күмер йәки асбестҡа һөртөлгән ортофосфор кислотаһы катализатор булып хеҙмет итә:
- CH2=CH2 + H2O → C2H5OH.
- гидратация через стадию промежуточного эфира серной кислоты, с последующим его гидролизом
аралаш стадиялағы көкөрт кислотаһы эфирын артабан гидратациялау ( 80—90 °С ткмпературала һәм 80—90 °С баҫымда):
- CH2=CH2 + H2SO4 → CH3-CH2-OSO2OH (этилкөкөрт кислотаһы).
- CH3-CH2-OSO2OH + H2O → C2H5OH + H2SO4.
Диэтил эфиры барлыҡҡа килеүе реакцияны ҡатмарлаштыра.
Үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Физик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Тышҡы күренеше: ғәҙәти шарттарҙа төҫһөҙ осоусан шайыҡса. Этил спирты һыуҙан еңелерәк. Башҡа органик матдәләрҙе яҡши иретеүсе.
95,57 % этанол + 4,43 % һыу ҡушылмаһы азеотроп ҡушылма булып тора, т. е. әммә ҡыуған ваҡытта айырыла.
Химик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Һелтеле металдар менән тәьҫир итешә, этилат һәм водород барлыҡҡа килә.
- 2C2H5OH + 2К = 2С2Н5ОК + Н2.
Карбон кислоталары менән ҡатмарлы эфирҙар барлыҡҡа килтерә:
- RCOOH + HOCH2CH3 → RCOOCH2CH3 + H2O
Көкөрт кислотаһы булғанда (120 °C түбенерәк температурала) дегидратация реакцияһына керә, деэтил эфиры барлыҡҡа килә:
- 2 CH3CH2OH → CH3CH2OCH2CH3 + H2O
120 °C юғары температурала көкөрт кислотаһы булғанда тулылармаған углеводородтар барлыҡҡа килтерә:
- CH3CH2OH → CH2CH2 + H2O
Кислород булған һауала йылы булеп сығарып яна:
- C2H5OH + 3 O2 → 2 CO2 + 3 H2O
Һелтеле металдар һәм уларҙын гидраттары менән тәҫьир итәшә, этилатар барлыҡҡа килә.
- 2 CH3CH2OH + 2 Na → 2 CH3CH2ONa + H2
- CH3CH2OH + NaH → CH3CH2ONa + H2
Цинк хлориды булғанда гидрогалогенирование реакцияһына инә:
- CH3CH2OH + HCl → CH3CH2Cl + H2O
Ҡулланыу[үҙгәртергә]
Яғыулыҡ[үҙгәртергә]
Этанол эске яныула двигательдәрҙә яғыулыҡ итеп файҙаланыла (донъяла беренсе немец «Фау-2» баллистик ракетаһында яғыулыҡ урынына этанол ҡулланылған). Спирттың классик нефть яғыулыҡтары менән ҡушылмай ҡатлауланғанға ҡулланыу сикләнгән. Юғары октанла яғыулыҡ һәм бензин компоненты булараҡ ҡулланыла.
Химия сәнәғәтендә[үҙгәртергә]
- ацетальдегид, диэтил эфиры, тетраэтилсвинец, уксус кислотаһы, хлороформ, этилацетат, этилен һ.б. химик мтдәләр алыу өсөн сеймал булп хеҙмәт итә;;
- лак-буяу сәнәғәтендә иреткес итеп, көнкүреш химияһы тауарҙары етештереүҙә һәм башҡа өлкәләрҙә;
- антифриз һәм тәҙрә йыуыусы шыйыҡсалар компоненты;
- көнкүрештә этанол быяла һәм сантехника йыһаздарын таҙартыу өсөн файҙаланыла. Является растворителем для репеллентов.
Медицина[үҙгәртергә]
- тәьҫире буйынса этил спиртын антисептиктар рәтенә ҡуйырға була;
- как обеззараживающее и подсушивающее средство, наружно;
йоғошһоҙландырыу һәм киптереү сараһы,
- 96%-лы этил спиртының киптереүсе һәм дублаусы үҙенсәлеге оперция урынын һәм ҡайһы бер методикаларҙа хирургтың ҡулып эшкәртеү өсөн ҡулланыла;
- дарыуҙарҙы иреткес, үҫемлек сеймалынан төнәтмә һәм экстракт һ.б. әҙерләү өсөн;
- төнәтмә һәм экстракттарҙы консервациялау өсөн (минималь концентрация 18 %);
- үпкәләрҙе яһалма һулыш алдырғанда күбекте баҫыу өсөн;
- йылытыусы компрестарҙа;
- биҙгәк тотҡанда һыуытыу өсөн (ыуыныу өсөн)[2];
- медикаменттар булмағанда дөйөм анестезия өсөн;
- как пеногаситель при отеке легких в виде ингаляции 33 % раствора;
- метонол, этиленгиколь кеүек ағыулы спиртар менән ағыуланғанда ағыу ҡайтарғыс булараҡ файҙаланыла.
Парфюмерия һәм косметика[үҙгәртергә]
Төрлө матделәрҙе иреткес булараҡ хушбуй, одеколон, аэрозолдар составына инә һәм төп компоненты булып тора. Теш пастаһы, шампуньдар һ.б. составында ҡулланыла.
Аҙыҡ сәнәғәте[үҙгәртергә]
Һыу менән бер рәттән спиртлы эсемлектәрҙең төп компоненты (араҡы, виски, джин, һыра һ.б.) Әсеү юлы менән алынған һайһы бер эсемлектәрҙә, әммә алкогольһыҙ һаналған эсемлектәрҙә бар (кефир, кеүәҫ, ҡумыҙ, алкогольһыҙ һыра һ.б.). Кефирҙа этанол бик әҙ кимәлдә (0,12 %), йылы урында оҙаҡ торған кефирҙа 1 % булыуы мөмкин. Ҡумыҙҙа 1—3 % этанол (әсеһендә 4,5 %), кеүәҫтә — 0,5 -тән 1,2 %-ҡа тиклем[3].
Аҙыҡ ароматизаторҙары иреткесе. Икмәк-күмәс өсөн консервант һәм кондитер сәнәғәтендә ҡулланыла.[4]
Аҙыҡ-түлеккә өҫтәмә булараҡ теркәлгән E1510[5].
Этанолдың энергия ҡиммәте — 7,1 ккал/г.
Башҡалары[үҙгәртергә]
Биологик препатараттарҙы консерациялау өсөн ҡулланыла.
Донъяла этанол етештереү[үҙгәртергә]
Илдәр буйынса этанол етештереү, млн литр. ethanolrfa.org мәғлүмәте.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Этиловый спирт: химические и физические свойства
- ↑ Средства, влияющие на ЦНС
- ↑ [1] Федеральное агентство по техническому регулированию и метрологии. ГОСТ Р 52409-2005 (полный текст)
- ↑ Russell, Nicholas J. Food preservatives — New York: Kluwer Academic/Plenum Publishers, 2003. — P. 198. — ISBN 0-306-47736-X.
- ↑ E1510 — спирт этиловый
- ↑ 2008 Ethanol Production Exceeds 9 Billion Gallons
- ↑ Ethanol World Production Statistics


c: text/html

text:
Әлшәй районы
Әлшәй районы (урыҫ. Альшеевский район) — Башҡортостандың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Дим йылғаһының урта ағымында урынлашҡан район. 1935 ғинуарында ойошторолған. Майҙаны — 2415 км².
Биләмәһенә 3 ҡасаба (Раевка, Аксен, Шафран) һәм 104 ауыл инә. Халҡы 44,2 мең кеше (2010), шул иҫәптән Район үҙәге Раевкала 18,3 мең кеше, Шафранда — 3,1, Аксенда — 1,2 мең кеше йәшәй. Халыҡтың урта тығыҙлығы 1 км²-ға 20 кеше. Күпселеге башҡорттар, татарҙар, урыҫтар.
Географияһы[үҙгәртергә]
Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшө Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында ята, көньяҡ сите Дөйөм Һырттың төньяҡ армыттарына барып тоташа, ҡалған өлөшө Ағиҙел буйы убалы тигеҙлеге буйлап һуҙылауылы Дим менән Сәрмәсән аҡҡан уйһыулыҡ Дим-Сәрмәсән дала коридоры тип аталауылы Карбонатлы һәм һелтеһеҙләнгән ҡара тупраҡлы ер күберәк. Ландшафы даланыҡына тартым. Урманлы ере 15%-тан артмай. Климаты йылы, ҡоро. Дөйөм майҙаныдың 82% ауыл хужалығы ерҙәре биләй, шуның 72,5% һөрөлгән. Ерҙәр һыу, һыу менән ел эрозияһы һәм саң бурандарынан боҙола.
Ҙур булмаған (Раевканы иҫәпләмәгәндә) Балҡан, Асҡар, Шафран, Каменка, Аксен, Черниговка нефть ятҡылыҡтары табылған. Төҙөлөш материалдары: эзбизташ (Әүрез, Шафран), ҡыҙыл балсыҡ (Гәйнәямаҡ, Ҡармыш, Иҙрис), ҡом (Иҫке Сәпәш), ҡом ҡатыш ҡырсынташ (Һарыш) ятҡылыҡтары бар. Дим йылғаһының туғайҙарында торф һаҙлыҡтары байтаҡ. Аксен лесничествоһында, Димдең туғайҙарында дарыу үҫәмлектәр һаҡлау буйынса заказниктар ойошторолған.
Иҡтисад[үҙгәртергә]
Әлшәй районы — сәнәғәт һәм ауыл хужалығы районы. Нефть ятҡылыҡтары “Аксаковнефть" НГДУ-һы тарафынан үҙләштерелә. Раевкала шәкәр, йәшелсә консервалау, ҡатнаш аҙыҡ, май заводтары, ит комб-ты, тирмән, ремонт-техн. предприятиелары эшләй. Төҙөлөш материалдары, асфальт-бетон етештереүсе район әһәмиәтендәге предприятиелар бар.
Бөртөклөләрҙән иген үҫтереү хужалығы үҫешкән, һыйыр малы, сусҡа, һарыҡ, ҡош-ҡорт үрсетәләр. Традицион тармаҡтар: ҡымыҙ эшләү өсөн йылҡысылыҡ, умартасылыҡ.
Транспорт[үҙгәртергә]
Районды Силәбе —Өфө — Һамар т. юлы һәм Шишмә — Дәүләкән — Ҡырғыҙ- Миәкә, Раевка — Стәрлетамаҡ автомоб. юлдары киҫеп үтә.
Соцаль-мәҙәни өлкә[үҙгәртергә]
Районда 62 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 22 урта мәктәп, Аксен ауыл хужалығы техникумы, Раевка һәм Шафран ПУ-лары, 33 дөйөм китапхана, 43 клуб учреждениеһы, 6 дауахана бар, климат һәм ҡымыҙ менән дауалаусы А.П.Чехов исемендәге һәм “Шафран" шифаханалары эшләй.
Урыҫ, башҡорт, татар телдәрендә “Альшеевские вести" гәзите сыға.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия. «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.
- Администрация Альшеевского района
- Каталог-справочник «Официальный и деловой Башкортостан», 1998/99]
- Новостной сайт села Раевский и Альшеевского района

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Смут-Хоули тариф акты
Смут-Хоули тариф акты (ингл. The Smoot-Hawley Tariff Act, 1930) - 1930 йылдың 17 июнендә Америка Ҡушма Штаттарында ғәмәлгә керетелгән акт. Был акт буйынса 20 000 - дән ашыу импорт тауарҙарына һалымдар ҡырҡа күтәрелә.
Йөкмәткеһе
Актты ғәмәлгә керетеү сәбәптәре[үҙгәртергә]
Беренсе донъя һуғышынан һуңғы йылдарҙа Ҡушма Штаттарҙа етештереү кимәле үҫә, әммә килем һәм һатып алыу кимәле үҙгәрешһеҙ ҡала. Юта штаты сенаторы Рид Смут һәм и Орегон штатынан Вәкилдәр палатаһы Америкала етештерелгән тауарҙарҙың үтемлеген арттырыу өсөн сит ил тауарҙарына һалымды күтәреүсе акт тәҡдим итә. 1928 йылғы президентлыҡ кампанияһында Герберт Гувер ауыл хужалығы тауарҙарына һалымды күтәреп, фермерҙарға ярҙам итергә вәғәҙә иткән була. Гувер еңә һәм Конгрессҡа ауыл хужалығы тауарҙарына һалымды күтәреп, сәнәғәт тауарҙарына һалымдә кәметергә тәҡдим итә, әммә Конгрестағы күпселектең баҫымы аҫтында актҡа ҡул ҡуя.
Актҡа ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр[үҙгәртергә]
1930 йылдың майында Пол Дуглас, Ирвинг Фишер, Фрэнк Тауссинг һәм Клэр Уилкокс етәкселеге аҫтында 1028 экономист президенттың был акттҡа вето һалыуын үтенеп яҙған хатҡа ҡул ҡуя. Автомобиль етештереүсе компания хужаһы Генри Форд Аҡ йортта был актты ахмаҡлыҡ тип атап, Гуверҙы актҡа вето һалырға күндерергә тырыша. 1932 йылғы президентлыҡ кампанияһында Франклин Рузвельт был актты АҠШ иҡтисадын ҡаҡшатыуында ғәйепләй.
Актты ғәмәлгә керетеү эҙемтәләре[үҙгәртергә]
Смут-Хоули акты 3200-ҙән артыҡ тауарға һалымды 60 процентҡа күтәрә. Ҡушма Штаттарҙың импорты 66 процентҡа, 1929 йылдағы 4, 4 миллиард долларҙан 1933 йылда 1,5 миллиард долларға кәмей, экспорты иһә 61 процентҡа, 5,4 миллиард долларҙан 2,1 миллиард долларға кәмей. Ҡайһы бер белгестәр иҫбатлауынса, Смут-Хоули актын ҡабул итеү һөҙөмтәһендә Бөйөк депрессия артабан тәрәнәйә.
1930 йылда был актҡа ҡул ҡуйылғанға тиклем үк башҡа илдәр уға яуап итеп Америка менән сауҙа мөнәсәбәттәренә үҙгәрештәр индерә. 1929 йылдың сентябренә тиклем Гуверт хакимиәте 23 сит ил партнерынан протест хаты ала, әммә был хаттарға күҙ йомола. 1929 йылда, Вәкилдәр палатаһы актты ҡабул иткәс, Америка тауарҙарына бойкот башлана, төрлө илдәрҙә Американан индерелгән тауарҙарға шулай уҡ һалымдар күтәрелә. Канада - Американың иң төп партнеры - 1930 йылда уҡ 16 тауарға яңы һалымдар керетә. Франция һәм Бөйөк Британия бүтән илдәр менән һатыу итеүҙе үҫештерә башлай. Германия башҡа Көнбайыш илдәр менән бәйләнеште бөтөнләй өҙә. Шулай итеп, Смут-Хоули акты донъя баҙарының ҡаҡшауына килтерә.
Һалымдарҙы кәметеү[үҙгәртергә]
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында илдәр араһында сауҙа мөнәсәбәттәрен үҙгәртеү, күп яҡлы сауҙа килешеүҙәре төҙөү тураһында һөйләшеүҙәр алып барыла. Һөҙөмтәлә, 1944 йылғы Бреттон-Вуд конференцияһында 1945 йылдың декабренә сит ил тауарҙарына һалымдарҙы төшөрөү тураһында килешеүҙәр төҙөлә, артабан - Генераль сауҙа һәм тарифтар тураһында килешеү булдырыла.


text:
Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Һыҙыҡса - тыныш билдәһе.
Һыҙыҡсаның ҡуйылышы[үҙгәртергә]
- Төшөп ҡалған һөйләм киҫәге урынында.
- Эйә менән хәбәр араһында (улар исем йәки исем урынында килгәндә).
- Өҫтәлмәлек алдынан.
- Тиң киҫәктәрҙә ҡаршы ҡуйыу теркәүестәре төшөп ҡалғанда.
- Тиң киҫәктәрҙә дөйөмләштереүсе һүҙ алдынан.
- Теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәге ябай һөйләмдәр араһында.
- Баш һөйләм менән эйәрсән һөйләм араһында.
- Диалогта - юл башында, һөйләшеүсенең һүҙе башында.
Минус билдәһе


text:
Күстерә (балыҡ)
Күстерә[1] (лат. Blicca bjoerkna) — ҡарпылар ғаиләһендәге балыҡ. Blicca монотипик ырыуының берҙән -бер вәкиле.
Оҙонлоғо 35 см-ға, ауырлығы 100—200 г, тик 1,3 кг-ғаса еткәндәре лә бар. Ҡорман балығына бик оҡшаш. Төҫө көмөш һымаҡ, ян-яҡтан ҡарағанда йәш ҡорман балығына оҡшап тора. Күстерәнең ҡорман балыҡынана айырмаһы- тештәренең күп булыуы. Хатта йотҡолоҡтарында ла тештәре бар. Күстерә бигерәк тә Балтик, Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәре бассейнына ҡараған йылғаларҙа күп.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Виды рыб | Густера
- Позвоночные животные России: густера
- Густера на рыбалка.tv
- Густера, рыба из семейства карповых // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
9 март
9 март — григориан стиле буйынса йылдың 68-се (кәбисә йылында 69) көнө. Йыл аҙағына тиклем 297 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара диджей көнө.
- Ливан — Уҡытыусылар көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1497 — Николай Коперник астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә.
- 1500 — Васко да Гама етәкселегендә португаль экспедицияһы диңгеҙ походына сыға.
- 1611 — Иоганн Фабрициус телескоптан Ҡояшта таптар барлыған күрә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1934 — Юрий Алексеевич Гагарин, беренсе космонавт.
- 1947 — Рим Хәсәнов, композитор, Башкортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшлеклеһе.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1814 — Тарас Григорьевич Шевченко, күренекле украин шағиры һәм художнигы.
- 1992 — Менахем Бегин, Израилдең сәйәси эшмәкәре, Тыныслыҡ өсөн Нобель Премияһы лауреаты.


text:
Архаизмдар
Телдең һ-ҙлек составы туҡтауһыҙ үҙгәреп тора. Уның үҙгәреүе, артыуы йә кәмеүә туранан- тура йәмғиәттең, фәндең, техниканың, мәҙәниәттең торошо, үҫеше, алға китеше менән бәйләнгән. Телдә яңы барлыҡҡа килгән һүҙҙәрҙе неологизмдар тип атайҙар. Неологизм- грек һүҙе, рус теле аша башҡорт теленә килеп ингән. Неос-яңы, логос- һүҙ. Ваҡыт үтеү менән һөйләштән төшөп ҡала барған һүҙҙәрҙе архаизмдар тип йөрөтәләр.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
- Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1


text:
Һамаҡ
Һамаҡ— көйләп әйтелгән шиғри һүҙ[1]. Һамаҡ асылда "һымаҡ" һүҙенән алынған һәм халыҡ телендә "кеүек", "төҫлө" мәғәнәһендә ҡулланыла. Мәҫәлән, берәү бер нәмәне үҙе аңлар-аңламаҫ йәки ышандырмаҫлыҡ дәлилдәр менән һөйләһә, тыңлаусы уға иғтибар итмәй. Шул уҡ хәбәрҙе икенсе ерҙә раҫланған формала ишетһә:"әйтәм, бая теге бер нәмәне һамаҡлап маташа ине, дөрөҫ икән!" - тиҙәр.
Халыҡ ижадындағы һамаҡ билдәле бер көйгә оҡшай. Һамаҡтың эстәлеге ысынбарлыҡтан йыраҡ тора һәм, шуның менән, фантастик әкиәттәргә оҡшаш. Эстәлеге менән һамаҡлап әйтелгән әкиәттәр үҙенең эпик һыҙаттарын юғалта. Һамаҡ жанры барлыҡҡа килә. Һамаҡ жанры әкиәттәре: "Аҡһаҡ ҡола", "Заятүләк менән Һыуһылыу" һ.б.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Мөхәммәтша Буранғолов. Сәсән аманаты. Өфө- 1995 йыл.ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) ISBN 5-295-01396-0 (2-се китап)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Генрих Герман Роберт Кох
Ге́нрих Ге́рман Ро́берт Кох (нем. Heinrich Hermann Robert Koch; 11 декабря 1843, Клаусталь-Целлерфельд — 27 май 1910, Баден-Баден) — немец микробиологы. Түләмә (сибирская язва) бациллаһын, холера вибрионын, туберкулёз таяҡсыһын асыусы. 1905 йылда туберкулёз таяҡсаһын өйенгән өсөн Нобель премияһы менән бүләкләнә.
Роберт Кох 1843 йылдың 11 декабрендә Клаусталь -Целлерфельде ҡалаһында Герман һәм Матильды Генриеттызз Кох ғаиләһендә тыуа. Ун өс балалы ғаиләлә өсөнсө бала була. 1848 йылда башланғыс мәктәпкә бара. Башланғыс меҡтәпте тамамлағас, Клаусталя гимназияһында уҡыуын дауам итә. Бала саҡтан медицина менән ҡыҙыҡһыныуы уны Геттинген университетына алып килә. Врач дипломын алып дауалау эше менән шөгөлләнә, һуңынан санитария врачы булып китә.
28 йәшенә ҡатына микроскоп бүләк итә. Ошо мәлдән һуң Кох дауалак эшен ташлап, көндәр буйы микроскопҡа ҡарап тикререүҙәр үткәрә. Бының өсөн сысҡандар үрсетә. Иң тәүҙә түләмә (сибирская язва) менән сирләтеүсе бациланыҡ тереклек итеү һәм йоғоу юлдарын өйрәнә. Күп тә үтмәй туберкулёз бицилаһын таба.
Микробтарҙы өйрәнеүгә талантлы ғалим баһалып бөткөһөҙ өлөш индерә. Ул микробиологияға нигеҙ һалыусы булап иҫәпләнә.
Роберт Кохтың фәнни эҙләнеүҙәре Берлин университетында һәм үҙе ойошторған Гигиена университетында алып барыла.
Миллионлаған кешене үлемдән ҡотҡарып ҡалған хеҙмәте —туберкулёз таяҡсаһын асҡан өсөн1905 йылда Нобель премияһы бирелә.


text:
Тирәк
Тирәк (Pópulus) - талдар ғаиләһенә ҡараған ағастар ырыуы. Был ырыуҙағы ағастар генетик яҡтан ҡарғанда, күп төрлө булалар. Теләһә ниндәй ерҙә үҫә ала, оҙолоғо 15 м-ҙан алып 50 метрға тиклем, ағас олоно диаметры 2.5 мертға тиклем етә.
Йөкмәткеһе
- 1 Ботаник тасуриламаһы
- 2 Ареал
- 3 Культивация
- 4 Ҡулланыу
- 5 Етештереү
- 6 Ауыл хужалығы
- 7 Классификация
- 8 Левколид тирәктәр секцияһы (Leucoides)
Ботаник тасуриламаһы[үҙгәртергә]
Тирәк ағасының оҙонлоғо 40 – 45 метр (ҡайһы берҙә 60 метрға тиклем үҫә), ә олоно диаметры 1 метрҙан ашыу. Йәш ағастарҙың ҡабығы шыма, аҡһыл йәшел йәки ҡара һоро төҫтә; ҡарт ағастарҙың ҡайһы бер төрҙәрендә ҡабыҡтары шыма булып ҡала, ә икенселәрҙә ҡытырша һәм тәрән ярыҡтар менән. Ботаҡтары йыуан (талдан айырмалы рәүештә). Япраҡтары ботаҡта спираль рәүешендә урынлаша, һәм формаһы менән айрылып тора, ҡайһылары өсмөйөштән түңәрәккә йәки көрәк формаһында (һирәк). Һәм оҙон һап менән. Япраҡтарҙын ҙурлығы бер үк түгел: сит ботаҡтарҙа улар бәләкәй, ә үҙәк ботаҡтарҙа улар бик ҙур.
Тирәктең тамыр системаһы бик ныҡ уҫешкән була, әммә ләкин, тамырҙарҙың өҫкө ҡатламы ғына иң ныҡ үҫешә.
Сәскәләре ике өйлө (бер өйлөләр һирәк була) һәм яҙ башында япраҡтарҙан иртәрәк барлыҡа киләләр. Сәскәләре башаҡҡа оҡшаш сәскәлеккә (һырғаларға) йыйылған.
Тирәктең орлоғо ваҡ, оҙонлоғо 1 – 3 мм, һәм мамыҡ кеүеҡ, нәҙек сәстәр беркетелгән. Тирәк ағасы 40 – 60 йыл бик тиҙ уҫә, артабан үҫеүе һүлпәнәйә. Тирәктең ғүмер оҙонлоғо 60 – 150 йыл тирәһе.
Ареал[үҙгәртергә]
Тәбиғәттә тирәк ағасының күп төрҙәре йылға буйында һәм дымлы ҡыялыҡтарҙа үҫә. Ә культур рәүештә ултыртылған ағас теләһә ниндәй ерҙә үҫә. Ябай тирәк ағасы һаҙлы урында үҫә алмай, сөнки ошондай ерҙә тамыры менән һулай алмай.
Культивация[үҙгәртергә]
Тирәктәрҙең күбеһен декоратив ағас итеп үҫтерәләр. Улар башҡа ағастарға ҡарағанда бейегерәк һәм бик шәп үҫә. Бик тиҙ тамыр биреүсе ағас, хатта һынып төшкән ботаҡтары тамыр ебәреп уҫә алалар.
Тал ағасы кеүек, тирәктең тамыр системаһы бик ныҡ үҫешкән, ағастан 40 метрҙан ашыуға тарала, шуға ла ошондай ағастарҙы өй эргәһендә һәм керамик торбалар үткән ерҙә ултыртыуы – яҡшы уй түгел.
Ҡулланыу[үҙгәртергә]
Тирәк ағасының уҙағасы бик эре көпшәләрҙән тора, шуға ла ныҡ сыҙамлы булмай.
Етештереү[үҙгәртергә]
Тирәкте ҡағыҙ етештергәндә ҡулланалар. Тирәктән ҡиммәт булмаған ағас материалдары эшләйҙәр, мәҫәлән, осһоҙ фанера, поддон, һ. б. Тамырында дубиль матдәләр күп булғанлыҡтан, европа идәрендә тире эшкәрткәндә ҡулланылған дубиль матдәләр алалар.
Ауыл хужалығы[үҙгәртергә]
Аүыл хужалығында ел эрозияһынан һаҡлау өсөн трәкте яландарҙа ҡыршау итеп ҡулланалар . Тирәк ағасы түмәрҙәрендә бәшмәк үҫтерәләр.
Классификация[үҙгәртергә]
Секцялар һәм төрҙәре[үҙгәртергә]
Был ырыуға 6 секцияға бүленгән 25 – 35 төр ағастар ҡарай. [17]
Мексика тирәктәре секцияһы (Abaso)[үҙгәртергә]
Үҫеү ареалы – Мексика. Ҡалған тирәктәр секцияһы менән сағыштырғанда Мексика тирәктәренең бөтә органдары ла бәләкәй.
- Populus mexicana — Мексика тирәге
Дельта һымаҡлылыр секцияһы (Aigeiros)[үҙгәртергә]
Ҡалғандарҙан үҙенсәлекле дельталы япраҡтары менән айрыла, япраҡ һабаҡтары уҫаҡтаҡы кеүек оҙон. Ошо секцияла сатырҙары пирамида формаһындағы ағастар бар, улар Рәсәйҙең көньяҡ райондарында үҫә.
- Populus nigra L. — Ҡара тирәк, йәки Осокорь
- Populus deltoides W. BARTRAM EX MARSHALL — Дельта һымаҡ тирәк
- Populus fremontii S. WATSON
Левколид тирәктәр секцияһы (Leucoides)[үҙгәртергә]
Тирәктәр төркөмө араһанда иң оло төркөм тип күҙаллайҙар. Был тирәк ағастарының бөрөләре, һырғалары һәм япраҡтары бик ҙур.
- Populus lasiocarpa OLIV.
- Populus glauca (шул иҫәптән Populus wilsonii C. K. SCHNEID.)
- Populus heterophylla L. — Төрлө япраҡлы тирәк
Populus секцияһы[үҙгәртергә]
Иң киң таралган төркөм. Ҡалған тирәктәр төркөмөнән япрпҡтары һәм бөрөләре сайыр һымаҡ матдә бүлеп сығармауы менән айрыла.
- Populus adenopoda MAXIM.
- Populus alba L. — Аҡ тирәк
- Populus gamblei
- Populus grandidentata MICHX. — «Эре тешле» тирәк
- Populus guzmanantlensis A.VÁZQUEZ & CUEVAS
- Populus monticola
- Populus sieboldii MIQ. — Зибольд тирәге
- Populus simaroa
- Populus tremula L. — Уҫаҡ, йәки «Ҡалтыраусы» тирәкили
- Populus tremuloides MICHX. — Уҫаҡа оҡшаш тирәк
Бальзамлы тирәктәр секцияһы (Tacamahaca)[үҙгәртергә]
Япраҡтары һәм бөрөләре хуш еҫле ыҫмалаға бай.
- Populus angustifolia E. JAMES
- Populus balsamifera L. — Бальзамлы тирәк
- Populus ciliata WALL. EX ROYLE
- Populus laurifolia LEDEB. — Лавр япраҡлы тирәк
- Populus simonii CARRIERE — Симон тирәге
- Populus suaveolens FISCH. — Хуш еҫле тирәк (шул иҫәптән Populus koreana REHDER һәм Populus maximowiczii A. HENRY)
- Populus szechuanica C.K.SCHNEID. — Сычуань тирәге
- Populus trichocarpa TORR. & A. GRAY
- Populus yunnanensis DODE — Юнань тирәге
Туранга секцияһы (Turanga)[үҙгәртергә]
Бал секциялағы тирәктәр уҫаҡҡа оҡшаған, үҙағасы йомшағыраҡ. Ҡалған тирәктәрҙән олоно менән айрылып тора, бындай тирәктәрҙең олоно талдыҡы кеүеҡ күп төплө.
- Populus euphratica OLIVIER —Евфрат турангаһы
- Populus ilicifolia (ENGL.) ROULEAU
- Populus pruinosa SCHRENK — Күгелем тирәк
Гибрид төрҙәр[үҙгәртергә]
- Populus ×acuminata RYDB.
- Populus ×berolinensis DIPPEL — Берлин тирәге, Лавр япраҡлы тирәк менән Ҡара тирәктең гибриды
- Populus ×canadensis MOENCH — Канада тирәге, Дельта һымаҡ тирәк менән Ҡара тирәктең гибриды
- Populus ×canescens (AITON) SM. — Һороғайған тирәк, Аҡ тирәк мнән уҫаҡ гибриды
- Populus ×generosa A. HENRY
- Populus ×jackii SARG. — Дельта һымаҡ тирәк менән Бальзамлы тирәктең гибриды
- Populus ×moskoviensis R. I. SCHROD. — Мәскәу тирәге, Хуш еҫле тирәк менән Лавр япраҡлы тирәктең гибриды
- Populus ×petrowskiana R. I. SCHROD. EX REGEL — Петр тирәге, Дельта һымаҡ тирәк менән Хуш еҫле тирәк гибриды
- Populus ×rasumowskiana (R. I. SCHROD. EX REGEL) DIPPEL — Разумовский тирәге, Вобст тирәге һәм Лавр япраҡлы тирәктең гибриды
- Populus ×vernirubens A. HENRY
- Populus ×woobstii (R. I. SCHROD. EX REGEL) DODE — Вобст тирәге, Лавр япраҡлы тирәк менән Бальзамлы тирәктең гибриды
- ↑ Entry for Populus L. (en). NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0 (Sept 24, 1997). 21 октябрь 2010 тикшерелгән.


text:
Әл-Харам мәсете
Координаты: 21°25′21″ с. ш. 39°49′35″ в. д. / 21.42250° с. ш. 39.82639° в. д. (G) (O) (Я)
Әл-Харам мәсете (ғәр. المسجد الحرام — әл-мәсжид әл-хара́м) — донъялағы төп һәм иң ҙур мәсет, эске ихатаһында Исламдың иң изге Ҡәғбәһе урынлашҡан. Сәғүд Ғәрәбстанының Мәккә ҡалаһында урынлашҡан.
«Йәннәт баҡсаһы» китабынан[үҙгәртергә]
Баш осонда — йәш ай, һилал. Беҙҙә уны, урыҫҡа эйәреп, «ярым ай» тип исемләгән булалар. Ана ниндәй матур атамаһы бар уның — һилал. Был һүҙ хәҙер фамилияларҙа ғына һаҡланып ҡалған. Ҡара бәрхәт күк йөҙөндәге сихриәткә арбалып берауыҡҡа онотолам — әйтерһең, Ҡәғбәтулланың тап уртаһына күҙгә күренмәҫ манара күтәрелгән дә, осона ысын ай үҙе беркетелгән. Ул беҙҙәге кеүек ҡырын ятмай, ә ултыртып ҡуйылған кәсә рәүешле. Шуға ла Ғәрәбстандағы мәсет манараларындағы һилалдың тарбаҡтары ике яҡҡа ла тигеҙ итеп ҡуйылғандыр әле.
Пәйғәмбәрҙәрҙең күҙ нурҙарын, ҡул йылыһын һаҡлаған ҡара таш ҡуйыулы мәсет иҙәненә баҫҡандағы кисерештәремде аңлатырлыҡ түгел — баҙау, һөйөнөс, йән талпыныуы… Ҡайһы берҙәре ятҡа бикләп алынмаған — китаптарымды сығарып, ғәрәпсә, башҡортса махсус доғаларҙы уҡыйым. Апайҙарҙың күҙендә йәш ялтырай. Мин иһә ятһыраңҡырайым — Төркиә мәсеттәрен күреп өйрәнгәнгәме, башҡасараҡ итеп күҙаллағайным бит барыһын да.
Ҡапҡанан ингәс, аяҡ кейемдәрен сисеп, намаҙ уҡыныҡ та Ҡара таш янына үтер ишеккә йүнәлдек. Пәрәнжәле ҡатын сумканы ла, кейемде лә тентегәс, ниңәлер: «Турисмы?» — тип һорап ҡуйҙы. Хажға килгәнемде аңлатҡас, дуҫтарса арҡамдан ҡағып, барыр яҡты күрһәтеп ебәрҙе. Бында фото-кино аппараттарын индерергә рөхсәт юҡ, ә барыбер бәғзеләр ҡәҙерле күренештәрҙе төшөрөп алып ҡайтыр юлын таба. Кеҫә телефондарын файҙаланаларҙыр, бәлки. Әйткәндәй, туристар өсөн махсус инер урындар ҡаралған, улар дөйөм ағымға ҡамасауламай ғына тамаша ҡылыу мөмкинлегенә эйә.
Ҡара таш… Бына ниндәй икәнһең һин! Мәрмәр колонналар артынан алтын ишекле, ҡара япмалы, куб рәүешле изге бина күҙгә салыныу менән бөтә диҡҡәтемде арбап алды. «Куб» кәлимәһе лә тап ғәрәпсә «ҡәғбә» тигәндән килеп сыҡҡан. Асыҡ көмбәҙҙән диуарҙар аша Мәккәне уратып алған тауҙар, йорттар, төҙөлөш крандары күренә. Мин иһә, киреһенсә, Ҡәғбәтулла тау башында, һәр тарафтан күренеп торған урындалыр тип уйлай торғайным.
Ғибәҙәтхананы Ибраһим пәйғәмбәр менән уның улы, нәҫеленән данлы мосолман милләте барлыҡҡа килгән Исмәғил ғәләйһиссәләм һалған. Ҡәғбәтулла тап ошо урында Атабыҙ Әҙәм һәм Инәбеҙ Һауа тарафынан уҡ төҙөлөп, туфан ваҡытында батҡаҡҡа күмелеп ҡалғас, Аллаһы Тәғәлә яңы быуын Пәйғәмбәрҙәргә тәү мәсет мәҡамын яңынан күрһәткән, тиелә риүәйәттәрҙә. Уларға туфан ваҡытынан ҡалған ожмах ташын — Ҡара ташты — Жәбраил фәрештә табышып биргән. Хажиҙар тап бына шул ташҡа ҡағылып, теләк әйтергә тырыша ла инде. Был, ҡайһы берәүҙәр уйлағанса, ташҡа табыныу, унан хикмәт көтөү түгел, ә ихластан Аллаға, унан ингән дингә, пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт саллалаһу ғәләйһи үә сәлләмгә инаныуҙы белдереү ғәмәле.
Әйткәндәй, хәҙер Ҡара ташты көпләп, тапҡырына ҡара бау тағып ҡуйғандар. Мосафирҙар шуға ҡағылыу менән генә мөрхәтһенә. Унда яҡын да барырлыҡ түгел, ә маҡсатына ирешкәндәр ҡыуанысын тыя алмай илай, көлә, доғалар уҡый…
Ғибәҙәтхана тирәләй ап-аҡ тулҡын өйөрмәһе — хажиҙар ағымы бер генә минутҡа ла өҙөлмәй, һулдан уңға ҡарай уралып, тәлбиә, доғалар әйтә-әйтә өлкән майҙанда ҡайнап тора. Беҙ ҙә, өйрәтелгәнсә, йәшел табло ҡаршыһынан тауаф башлайбыҙ. Бының үҙ нескәлеге бар — иҙәндә илаһи Ҡара таш тапҡырынан майҙан ситендәге тупһаларға еткәнсе аяҡ табаны һыйырлыҡ көрән һыҙат һалынған. Тап шуға баҫып, «Бисмиллаһи, Аллаһу әкбәр» тип, уң ҡулыңды һуҙып Ҡәғбәтулланы сәләмләйһең. Һыҙатта теләнгән теләк мотлаҡ ҡабул була, ти. Ойоштороусылар оҙатып йөрөмәү арҡаһында, тарау-торау килгән беҙҙең ватандаштарҙың бәғзеләре, тап бына ошо нескәлекте белмәгәнлектән, Ҡәғбәтулла тирәләй шул рәүешле үтмәгән. Шайтанға таш атып килгәндән һуң Өфөнән килгән ғалимә ханымдар менән тауаф ҡылдыҡ. Кәрәкле тәртибен күрһәткәйнем, тәүге көн тейешенсә үтмәгәнбеҙ, тип бик бошондолар.
Рәшиҙә Исхаҡиҙың китабы үтә файҙалы булды — ете үтештә шунан алып ете төрлө доға-теләктәр уҡыным һәм уларҙың һәр береһен үҙемә генә түгел, ғаиләмә, яҡындарыма, милләтемә, илемә, кешелеккә иң изге теләктәр менән тамамланым.
Ҡара таш ишеге яғындағы мөйөштә Ибраһим пәйғәмбәрҙең ташта уйылып ҡалған эҙҙәре быяла ҡалпаҡ эсенә ҡуйылған — тауаф ҡылыусылар уға яҡын уҙырға тырыша. Уйламағанда мин дә ҡомартҡы янына барып сыҡтым һәм уға ҡағылғас ҡына: «Харам-харам», — тип ҡысҡырыуҙы ишеттем. Полицейский шунан йыраҡ түгел Ҡәғбәтулланың дауамы итеп һалына башланып, аҙаҡ ни сәбәптәндер төҙөлөп бөтмәй ҡалған урынға үтергә теләүселәрҙе тыйырға маташа икән. Хаж ҡылыусы был урындың тышҡы яғынан үтергә кәрәклеген иҫтә тоторға тейеш. Ташҡын булып килгән халыҡтың аяҡ аҫтында ултырып намаҙ уҡыусылар ҙа бар. Тапап китерҙәр тип тә ҡурҡмайҙар. Ә беҙҙе, аяҡ кейемегеҙ йә башҡа бер нәмәгеҙ төшһә, алырға маташмағыҙ, аяҡ аҫтында ҡалып һәләк булыуығыҙ бар, тип иҫкәрткәйнеләр. Сәғиттәр шундай фажиғә шаһиты булған — арттан ҡыҫырыҡланып килгән хажиҙар ағымы туҡтай аламы ни, абынып иҙәнгә йығылған берәү уларҙың күҙ алдында шәһит үлеме менән донъянан киткән. Тауаф ҡылғанда беҙҙең алдан да бер нисә табут алып сыҡҡайнылар…
Аҡ мәрмәрҙә тулып ятҡан һыңар аяҡ кейемен дә, китаптарҙы ла, башҡа ваҡ-төйәкте лә аша атлап үтәһең. Анауындай мәхшәрҙә йыйыштырыусылар юлды ҡамай һалып, хуш еҫле шыйыҡса менән ялт иттереп йыуып алырға ла өлгөрәләр бит әле. Йөк машиналары менән кузов-кузов «сәпелдәк» түгәләр, ти.
Әйткәндәй, ғәрәптәр ислам ҡабул иткәнгә тиклем дә Ҡәғбәтулланы һәм Сафа-Мәрүә араһын урап уҙа торған булған. Быға аптырайһы түгел, сөнки Мөхәммәт саллалаһу ғәләйһи үә сәлләм ниндәйҙер яңы дин уйлап сығармауын, ә бары тик Ибраһим пәйғәмбәр динен — Исламды тергеҙеүен Ҡөрьән Кәримдә ҡат-ҡат телгә ала. Тәү атабыҙ — Әҙәм ғәләйһис-сәләмгә иңдерелгән изге китап бәндәлек сифаттары арҡаһында боҙолған һайын, төп нөсхәне тергеҙеү йәки заманаға ярашлы телгә күсереү өсөн, Аллаһ ерҙә үҙ илселәрен тәғәйенләгән.
Ғибәҙәтте тамамлау менән алтын ишек тапҡырында ике рәҡәғәт тауаф намаҙы уҡып, мөғжизәле зәмзәм шишмәһе сығанағына ыңғайланыҡ. Ул көпләнгән, һәм һыу крандарҙан бирелә. Һәр һемәк эргәһендә бушлай таратылған бер ҡулланыр стакандар өйөмө кәмемәй, өҫтәлеп кенә тора — тейешле доғаһын уҡып, тылсымлы тамсыларҙы баштарына, кейемдәренә, тәндәренә ҡоялар. Һыу ныҡ һалҡын булһа ла тамаҡҡа «йәбешмәй», сирләтмәй. Ғәжәп, мәсет тышында — өйгә алып ҡайтыр өсөн ҙур-ҙур һауыттарға тултырған ерҙә — йылы. Әйтеүҙәренсә, эсәр зәмзәмгә боҙ һалып һыуытып торалар.
Артабан — Сафа һәм Мәрүә ҡалҡыулыҡтары араһында сәғи ҡылыу. Унда барып сығыу менән, риүәйәте иҫкә төшөп, күҙҙәремә йәш эркелде. Әйткәндәй, риүәйәт йәһүд һәм ғәрәп халыҡтарының бер атанан — Ибраһим пәйғәмбәрҙән таралыуын һүрәтләй. Тәүгеһе — ҡатыны Саранан, икенсеһе — Мысырҙа әсиргә эләккән Һәжәрҙән донъяға килгән улдары Исхаҡ һәм Исмәғил нәҫелдәре. Көндәш балалары, йәғни… Исмәғил затының тәү инәһе Һәжәр сабыйы менән ҡыяҡ та үҫмәгән яланғас, шөҡәтһеҙ тауҙар араһында япа-яңғыҙ ҡалып, һыу эҙләп йүгереп йөрөгән аралыҡ был. Етенсе тапҡырына йүгереп төшкәнендә Исмәғиле эргәһендә Жәбраил фәрештәне һәм уның уң аяғы аҫтынан шишмә урғылып сығыуын күрә. Һыу тиҙ генә эргә-тирәне баҫа башлағас, Һәжәр: «Зәм-зәм, зәм-зәм (беҙҙеңсә „сеү-сеү“ һымағыраҡ)», — тип тыя-тыя, балсыҡ менән ҡоймалап ала. Изге ҡатын ағымды шулай туҡтатмаһа, һыу бар донъяны баҫыр ине, тиелә риүәйәттә.
Әсә сабырлығы, мөхәббәте, Аллаға инанғанлығына хөрмәт белдереү булараҡ ҡабул иттем мин был ғибәҙәтте. Ә ғәрәптәрҙең тәү бабалары Ибраһим һәм Исмәғил пәйғәмбәрҙәр төҙөгән Ҡәғбәтуллаға тауаф — ата рухын да ололауҙыр. Ғәжәйеп сифаттарға эйә ул зәмзәм! Йылдар буйы торһа ла боҙолмаҫ, ауырыуҙарҙы сихәтләндерер шифаһы менән дан тота. «Зәмзәмде ни маҡсат менән эсһәң, шул булыр», — тигән пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт салаллаһу ғәләйһи вә сәлләм. «Сарсауҙан эсһәң — һыуһының ҡандырыр, зиһен һораһаң — зиһен, йән һәм тән сәләмәтлеге һораһаң — сәләмәтлек бирер, яҡлау һораһаң — яҡлаулы булырһың. Быларҙың барыһы ла — Аллаһы Тәғәлә ҡөҙрәте», — тигән хәҙис тә бар. Көмөш кеүек ялтырап торған һыуҙың әҙ генәһе лә бер сәйнүк ҡаты һыуҙы йомшарта, сәйҙе сығышлы һәм тәмле итә. Ҡайтҡас, үҙем һынаным. Элек, ата-баба шул һынлым ергә йәйәү тиерлек йөрөгән саҡта, хаждан ҡайтыусылар зәмзәмде тамсылап ҡына тәмләткән, тиҙәр. Дарыуға шул да етеп ҡуйған.
Ҡайһы берәүҙәрҙең хәмер-шарапты «зәмзәм һыуы» тип «шаяртыуы» ни тиклем оло гонаһ, Иблискә хеҙмәт икәнен сығанаҡ янында торғанда ҡапыл бөтә тәрәнлегендә аңлап, йәнем әрнене.
Сафа менән Мәрүә араһын тигеҙләп мәрмәр иҙән һалынған. Тәүгеһе бейегерәк булған, шуға ла түбәһендәге таштар байтаҡҡа күтәрелеп тора. Эре-эре һарыҡташтарға үрмәләп менеүселәр, шунда оҙаҡ ҡына ултырыусылар бар. Беҙ иһә йышыраҡ аҫҡы өлөшөндәге ҡарайып күренеп ятҡан таштарына баҫып уҙыу менән генә мөрхәтһендек, сөнки берҙән, менеүе яйһыҙ, хәүефле, икенсенән, халыҡ ағымы ла быға бик мөмкинлек бирмәй. Ике тауҙың да таштарына баҫып үтеү — сөннәт ғәмәл! Сәғи ҡылғанда һәр ике тау итәгенән Ҡәғбәтуллаға ҡарап сәләм биреү фарыз.
…Таңға, сабах намаҙы етәрәк, ғүмрә (кесе) хажыбыҙҙы тамамлап та ҡуйҙыҡ.
— Бәхетең, артыҡ тығыҙ булманы, бына хәҙер мәхшәр башланасаҡ, — тип ҡуйҙы юлдашым Мөсәлиә апай. Иркен, таҙа, матур биналарҙа тәһәрәт алырға бөтә шарттар тыуҙырылған, шуларҙың үҙебеҙгә иң яҡын урынлашҡанынан сығыуға моңло аҙан яңғыраны, йәмәғәт менән иртәнге намаҙҙы ла уҡып, ҡайтыр яҡҡа юлландыҡ.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Гүзәл Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы. — Өфө: Полиграфдизайн, 2005. — 102 б.
- Гүзәл Ситдиҡова. Күсле ил — көслө ил. — Өфө: Китап, 2007. — 448 б.


text:
Мәғлүмәт технологиялары
Мәғлүмәт технологиялары – мәғлүмәт булдырыу, һаҡлау, идара итеү һәм эшкәртеү технологияларына бәйле, шулай уҡ иҫәпләү техникаһын ҡулланған фәндәр һәм эшмәкәрлек өлкәһенең киң класы.
Ғәҙәттә был терминды компьютер һәм компьютерҙар селтәренә бәйле ҡулланалар, әммә ул шулай уҡ телевидение һәм телефон һымаҡ мәғлүмәт таратыу технологияларын да үҙ эсенә ала. Ҡайһы бер сәнәғәт төрҙәре, мәҫәлән, аппарат саралары, программа менән тәьмин итеү, электроника, ярым үткәргес, Интернет, телеаралашыу йыһаздары, электрон коммерция, компьютер хеҙмәттәре мәғлүмәт технологиялары менән бәйле.


text:
Төрөкмәнстан
Төрөкмәнстан — Урта Азияла дәүләт. Ҡаҙағстан, Иран, Узбәкстан, Афғанстан менән сиктәш.6 виләйәткә бүленә. Төрөкмәнстан — газ запастары буйынса 4-се ил. Парламент — Мәжлес (парламент, 125 депутат). Депутаттар 5 йылға бер мандатлы округта һайланалар.
- Беҙҙең эраға тиклем II быуат алдынан Төрөкмәнстанда Марган цивилизацияһы булдырылды.
- Беҙҙең эраға тиклем VI—IV быуат алдынан Төрөкмәнстан территорияһы Персия составында булды.
- Артабан Төрөкмәнстан Парфия, Сасанидтар, төрки дәүләттәре составында булды.
- 1869—1885 йылда Рәсәйғә ҡушылды (Каспий арты өлкәһе).
- 1917 йылдын ноябрендә Төрөкмәнстан Төркөстан АССР составында автономия өлкә тип төҙөлдө. 1924 йылда Төрөкмән СССР төҙөлә.
- 1948 йылдын 6 октябрендә Төрөкмәнстанда ҙур ер тетрәүе булды. 100 мең кеше вафат булды.
Төрөкмәнстанда нефть, газ, көкөрт, свинец, мирабилит, йод, бром ятҡылыҡтары бар.
Йөкмәткеһе
Төрөкмәнстан виләйәттәры[үҙгәртергә]
- Ашхабад ҡалаһы
- Ахалск виләйәте. Башҡалаһы — Аннау.
- Балкан виләйәте. Башҡалаһы — Балканабад (Небит-Даг).
- Дашогузский виләйәте. Башҡалаһы — Дашогуз (Ташауз).
- Лебапский виләйәте. Башҡалаһы — Туркменабад (Чарджоу).
- Мары.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ ИДЦ «Туркменистан»
- ↑ Turkmenistan
- ↑ Валовый внутренний продукт (ВВП) Туркменистана, 1990-2011 гг
- ↑ Список стран по ИРЧП 2011


text:
Әлгәнйәк
Азия әлгәйнәге, себер әлгәйнәге[1] (лат. Tamias sibiricus, урыҫ. Азиатский бурундук)[2] — Евразияла тереклек итеүсе кимереүселәр отрядынан тейен һымаҡтар ғаиләһенән һөтимәр йәнлек. Башлыса, япраҡлы ағас, ҡатнаш һәм ылыҫлы урмандарында осрай.
Һәр ерҙә әҙ һанлы. Кәүҙә оҙонлоғо 17 см-ға, ҡойроғо 12 см-ға ҡәҙәр, ауырлығы 100 г самаһы. Йөн ҡапламы һорғолт-ерән төҫтә, арҡаһында буй-буй 5 ҡара-көрән һыҙыҡ бар. Түше аҡһыл йәки аҡ. Көндөҙ әүҙем. Ылыҫлылар, һирәгерәк япраҡлы ағастар, үләнсел үҫемлек орлоҡтары, бөрөләре, еләк, шулай уҡ бөжәктәр (башлыса, ҡуңыҙҙар), моллюсклар менән туйына. Ҡышҡа аҙыҡ әҙәрләй (уртаса 3—4 кг). Ағас тамырҙары йәки серегән төмзә аҫтына яһаған өнө әлйергәндең һыйыныу урыны булып тора. Ҡыштың күп өлөшөн йоҡлап үткәрә. Ҡар эреп, асылған урындар күренгәс кенә борындык өненнән сыға. Борындык — моногамик хайуан. Көзен парлар барлыҡҡа килә, икенсе йылдың ҙына ғына үрсейҙәр (парлашу — апрель уртаһында). Бер пар әлйергән 5—6 бала тыуҙыра. Һунарсылыҡ хужалығында борфындык ҙур роль уйный, сөнки улар менән ҡиммәтле тире бирә торған йыртҡыс йәнлекләр туҡлана. Ем әҙерләүе менән орлоҡ таратыуға, ағас үҫентеләре таралышына ярҙам итә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь (под редакцией З.Г.Ураксина, 2005)
- ↑ Ҡалып:Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Һөтимәрҙәр
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Попов В.А., Лукин А.В. Животный мир Татарии. Казань, 1988.


text:
Башҡорттар
Башҡорттар — төрки сығышлы милләт, Башҡортостан Республикаһының төп халҡы. Республиканан тыш башҡорттарҙың тарихи йәшәйеш төбәктәре Силәбе, Ырымбур, Свердловск, Ҡурған, Һамар, Һарытау өлкәләрендә, Татарстан республикаһында һәм Пермь крайында бар. Башҡорттарҙың Рәсәйҙә һан иҫәбе (2002) — 1 673 389 кеше, шул иҫәптән республикала — 1 221 302. Башҡорт теле Алтай ғәиләһе төрки төркөмөнең көнбайыш тармағына инә, тармаҡланған диалект структураһы бар. Дингә ышанған башҡорттар — мосолман-сөнниҙәр.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә]
Беҙҙең эра 1‑се мең йыллығы аҙағында ҡарай башҡорттар көнбайышта Иҙел йылға алып һәм көнсығышта Тубыл йылға тиклем, көньяҡта Илек һәм Урал йылғалар башлап төньяҡта Сулман һәм Сылва йылғалар тиклемге ерҙәрҙә урынлаша һәм төрлө дәүләттәр составына инә (Дәшти Ҡыпсаҡ, Төрки ҡағанаты, Хазар ҡағанаты, Иҙел буйы Болғары, Алтын Урҙа, Ҡазан ханлығы, Нуғай Урҙаһы, Себер ханлығы). XVI быуат 2‑се яртыһында башҡорттар Мәскәү батшалығына инә. Дәүләт хәрби хеҙмәт һәм башҡалар йөкләмәләрҙе үтәү, яһаҡ һәм башҡалар һалымдарҙы түләү шарты менән башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы, урындағы үҙидаралығы (шуләй уҡ: Йыйын, Ҡоролтай), традицион йолалары, байрамдары һәм башҡалар, дин тотоу ирке һаҡланыуын гарантиялай. Колониялаштырыуҙың көсәйеүе, һалымдар үҫеүе һәм йөкләмәләр һанының артыуы, башҡорттарҙың аҫаба ерҙәренең тартып алыныуы (Ер сәйәсәте, Ер биләү, Ерҙе файҙаланыу), урындағы үҙидаралыҡтың сикләнеүе башҡорт ихтилалдарына (XVII—XVIII бб.) сәбәп була. Төбәктең башҡа халыҡтары менән бергә башҡорттар Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнаша. 1798—1865 йй. башҡорттар хәрби хеҙмәтле ҡатламдарға (Башҡорт полктары, Башҡорт ғәскәре, Идара итеүҙең кантон системаһы) ҡарай. XIX — XX быуат башында башҡорттар һаны арта (1897 йылда ҡарай 1311 мең кеше), мәғариф, мәҙәниәттең артабанғы үҫеше күҙәтелә.
Революциянан (1917) һуң Башҡорт автономия төҙөү өсөн көрәш башлай. 1922 йылда Оло Башҡортостан ойошторолғандан һуң, башҡорттар күп өлөшө унан ситтә ҡала (Туҡ-Соран кантоны, Ялан кантоны, Арғаяш кантоны). 1926 йылда аҙағында ҡарай башҡорттар һаны революцияға тиклемге осор менән сағыштырғанда ике тапҡырға тиерлек кәмей һәм СССР‑ҙа 714 мең кеше тәшкил итә, БАССР‑ҙа — 584,8 мең: Граждандар һуғышы, ҡоролоҡ һәм аслыҡ эҙемтәләре үҙен һиҙҙерә. Башҡорттар һаны артыуына сәйәси репрессиялар, Бөйөк Ватан Һуғышы кире йоғонто яһай. Башҡорттар бер өлөшө урыҫтар, татарҙар тарафынан ассимиляциялана. Халыҡ һанының революцияға тиклемге кимәленә тик 1989 йылда ҡарай өлгәшелә. Башҡорттар башҡа төбәктәргә миграцияһы күҙәтелә: 1926 йылда — дөйөм һандың 18%‑ы, 1959 — 25,4%‑ы, 1989 — 40,4%‑ы. Эш урындары етешмәү һәм уңайһыҙ социаль шарттар булыу сәбәпле, нигеҙҙә, көньяҡ‑көнсығыш һәм көньяҡ райондарҙан халыҡ күсеп китә. Һуңғы йылдарҙа башҡорттар Урта Азия, Ҡаҙағстан һәм башҡалар төбәктәрҙән ҡайтыу тенденцияһы (1992—96 йй. 4904 кеше) күҙәтелә. Башҡорттар социаль‑демографик структураһында эшселәр синыфы, интеллигенция, инженер‑техник хеҙм‑рҙәр һаны арта. Урбанизация процесы ҡала халҡының 1938 йылда 5,8%‑тан 2002 йылда ҡарата 42,4%‑ҡа тиклем артыуына килтерә. Ҡалаларҙа башҡорттар һаны 518 мең кеше тәшкил итә, шул иҫәптән Өфөлә — яҡынса 155; Стәрлетамаҡта — 41; Нефтекамала — 34; Сибайҙа — 29; Салауатта — 28; Ишембайҙа — яҡынса 20; Мәләүездә — 17 мең.
Башҡорттарҙың һан иҫәбе[үҙгәртергә]
Рәсәй Империяһының беренсе бөтә халыҡ иҫәбен алыу (1897) ваҡытында милләт тураһында һорау бирелмәгән. Шул уҡ ваҡытта туған тел һәм ниндәй дингә ышаныуҙары тураһындағы һорауға яуаптар буйынса теге йәки был милләттең һан иҫәбен билдәләп була. 1897 йылда Рәсәйҙә 1 321 363 кеше туған телен башҡорт теле тип атаған. Башҡорттарҙың 99,2% Өфө (899 910), Ырымбур (254 561), Пермь (85 395), Һамар (57 242), Вятка (13 909) губерналарында йәшәгән.
Бөтә донъяла халыҡ һанын теүәл генә билдәләүе бик ауыр. Әммә ҡайһы бер сығанаҡтарҙа донъяла башҡорттар 2 миллион тирәһе кеше тигән фаразлауҙар бар.
Этногенез[үҙгәртергә]
Башҡорттар составында этнографик төркөмдәр (төньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнбайыш, төньяҡ-көнбайыш), этник төркөмдәр (Кама‑Ыҡ башҡорттары, Пермь башҡорттары, Урал аръяғы башҡорттары, Ырғыҙ‑Кәмәлек башҡорттары, Ырымбур башҡорттары), этник ҡатлам төркөмдәре (Мишәрҙәр, Типтәрҙәр) айырып йөрөтөлә. Башҡорттар раса составы бер төрлө түгел, уға европеоид һәм монголоид расалары ҡушылыуы хас.
Башҡорттарҙың барлыҡҡа килеүе тураһында төрлө ғилми ҡараштар бар.
- Төрки — В.М.Флоренский, П.С.Назаров, С. И. Руденко, Р. Ғ. Кузеев, В.Вильяминов-Зернов, В.Н.Витевский, Д.Н.Соколов, һәм башҡалар;
- Финн-уғыр — Страленберг Филипп-Иоганн, В.Н. Татищев, Н.М. Карамзин, С.А.Токарев, Д.А.Хвольсон, И. Н. Березин, К. Уйфальфи, М.И. Өмөтбаев, В. Ф. Филоненко, Н.П. Шастина һәм башҡалар;
- Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза — С.А.Ғәлләмов, С.И.Руденко, К.Ф.Смирнов, һәм башҡалар[19][20][21][22][23];
- Ҡатнаш — А. Шлецер, А. Кастрен, Н. Аристов, А. Дмитриев, С.А. Токарев һәм башҡалар.
Башҡорт этнонимы[үҙгәртергә]
Әлеңге ваҡытта башҡо́рт этнонимының 50 ашыу төрлө барлыҡҡа килеү варианты бар.
- XVIII быуат караусылары Татищев В.Н., Рычков П.И., Готлиб И.Г. буйынса башҡорт һүҙе «баш ҡорт», йәғни «баш бүре»[24][25][26]
- 1847 йылда тарихсы һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе Юматов В.С. буйынса башҡорт — «баш ҡорт». Бында «ҡорт» һүҙе бал ҡорто мәғәнәһендәге ҡорт (урыҫ. пчела).[27]
- Рәсәй тарихсыһы һәм этнограф Алекторов А.Е. 1885 йылда башҡорт — «айырым бер халыҡ».[28]
- Танылған төрки этнонимдар тикшереүсе Баскаков Н.А. буйынса башҡорт һүҙе 2 киҫәктән ойоша: «badz(а)»—«үҙ», «(о)гур»—«ҡәбилә», һәм мәғәнәһе лә «ҡәбилә эсендәге үҙ кеше»[29]
- Этнограф-ғалим Бикбулатова Н.В., этнонимдың башланғысы Гардизиның (XI б.) тарихи яҙылылуҙарға күрә әлеңге Урал (тарихи - Яйыҡ) йылға бассейнында үҙе менән 2000 ир алып йөрөүсе легендар хазар хәрби түрә Башгирд исеменән сыға.[30]
Башҡорттарҙың генетикаһы[үҙгәртергә]
Башҡорт субпопуляция араһында иң күбеһе Y-хромосомының мутациялар - R-M269, R-M73, SRY10831.2 һәм N-tat.[31] Шул мутациялар Көнбайыш Европала һәм Көньяҡ Уралда күп шәп таралған R1b гаплогруппаһына (R-M269 и R-M73), Көнсығыш Европала һәм Урта Азияла таралған R1a гаплогруппаһына (SRY10831.2) һәм N гаплогруппаһына (N-tat) инәләр.
Башҡорт ырыуҙары[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Башҡорт ырыуҙары
Башҡорт халҡы бер нисә ырыуға бүленә.
Хужалығы[үҙгәртергә]
Кейеме[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Башҡорт кейеме
Ҡатын-ҡыҙ кейеме[үҙгәртергә]
Ирҙәр кейеме[үҙгәртергә]
Башҡорт аш-һыуы[үҙгәртергә]
Ғаилә[үҙгәртергә]
Байрамдар[үҙгәртергә]
Дин[үҙгәртергә]
Диндар башҡорттар — мосолман‑сөнниҙә.
Теле[үҙгәртергә]
Башҡорт теле алтай телдәре ғаиләһенең төрки телдәрҙең береһе (ҡыпсаҡ төркөмөнөң ҡыпсаҡ‑болғар төркөмсәһе). Башҡорттарҙың милли теле, Башҡортостандың дәүләт телдәренең береһе. Шулай уҡ РФ‑тың Ҡурған, Свердловск, Силәбе, Төмән, Һамар, Һарытау, Чита һәм Ырымбур өлкәләрендә, Пермь крайында, Татарстанда, Коми Республикаһында, Саха (Яҡутстан) Республикаһында, Урта Азия республикаларында, Ҡаҙағстанда һәм башҡалар таралған. Башҡорт теле һөйләшеүселәр һаны — 1057 меңгә яҡын кеше (2002). Лексик һәм фонетик‑грамматик билдәләре буйынса татар теленә яҡын. Күбеһе урыҫ телен, бер өлөшө мари телен, сыуаш телен, татар телен, удмурт телен һәм башҡалар телдәрҙе белә.
Башҡорт ауыҙ‑тел ижады[үҙгәртергә]
Башҡорт ауыҙ‑тел ижадында «Урал батыр», «Аҡбуҙат», «Иҙеүкәй менән Мораҙым», «Алпамыша менән Барсынһылыу» һәм башҡа эпостар төп урынды биләй. Әкиәт фольклоры героик, тылсымлы, көнкүреш әкиәттәренән тора. Башҡорт эпик, лирик, көнкүреш йырҙарына шиғыр һәм көй үҙенсәлектәре, бейеүҙәренә пантомима элементтары, ҡатмарлы сюжет структураһы («Байыҡ», «Перовский») хас. Башҡорт халыҡ ижады традициялары профессиональ сәнғәт һәм әҙәбиәт нигеҙенә ята. Биҙәү‑ҡулланма сәнғәте художество‑һүрәтләү сараларының күп төрлөлөгө, композицион алымдар камиллығы, орнаменттың тасуирилығы менән һыҙатлана. Аппликация, сигеү, бәйләү, кейеҙ, ағас, таш, күн, металл, буҫтауҙы художестволы эшкәртеү киң үҫеш ала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р.З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән.
- Башкирская энциклопедия в 7 т./ Гл. редактор М.А. Ильгамов Б33 Т.1:А—Б. Уфа: Башкирская Энциклопедия, 2005.
- Янгузин Р.З. Происхождение башкирского народа. Учебное пособие. Уфа, 2003.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
- ↑ Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010
- ↑ Национальный состав Республики Башкортостан по данным Всероссийской переписи населения: статистический бюллетень — Уфа:Башкортостанстат, 2012. - 58 с., табл. — с.31
- ↑ Агентство Республики Казахстан по статистике. Национальный состав, вероисповедание и владения языками в Республике Казахстан
- ↑ Численность населения по областям, городам и районам, полу и отдельным возрастным группам, отдельным этносам на 1 января 2010 года
- ↑ 6,0 6,1 6,2 .Population by national and/or ethnic group, sex and urban/rural residence: each census, 1985—2003 (инг.)
- ↑ Этнический атлас Узбекистана. Институт «Открытое Общество» — Фонд содействия — Узбекистан (2002). 15 апрель 2011 тикшерелгән.
- ↑ Национальный статистический комитет Кыргызской Республики. Численность постоянного населения по национальностям по переписи 2009 года
- ↑ Итоги переписи населения Таджикистана 2000 года: национальный, возрастной, половой, семейный и образовательный составы
- ↑ Национальный статистический комитет Республики Беларусь. Национальный состав РБ согласно переписи 2009 года
- ↑ Latvijas iedzivotaju sadalijums pec nacionala sastava un valstiskas piederibas (латыш.)
- ↑ Lewis, M. Paul (ed.) Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. (en). Dallas, Tex.: SIL International. (2009). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 15 апрель 2011 тикшерелгән.
- ↑ Том 4 — «Национальный состав и владение языками, гражданство». 5. Владение языками (кроме русского) населением наиболее многочисленных национальностей (с численностью 400 тысяч человек и более)
- ↑ Антропологические типы башкир
- ↑ Лобов А.С. Структура генофонда субпопуляций башкир. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата биологических наук . Уфа, 2009.
- ↑ Татары. -М.: Наука, 2001, С.42-43.
- ↑ Nemeth G. Ungarische Stammesnamen bei den Baschkiren. Hungary, Budapest, 1966.
- ↑ Немет Д. Венгерские племенные названия у башкир. Будапешт, 1966.
- ↑ Руденко С.И. Башкиры. М.-Л., Наука, 1955, с.351.
- ↑ Мажитов Н.А., Султанова А.Н. История Башкортостана. Уфа, Китап, 2010, С.108 (Смирнов К.Ф. о дахо-массагетских корнях башкир).
- ↑ Р. М. Юсупов. Краниология башкир. Л., Наука, 1989; Юсупов Р.М. Некоторые проблемы палеоантропологии Южного Урала и этнической истории башкир//XIII Уральское археологическое совещание. Тезисы докладов, часть II, Башkортостан, Уфа, ВЭГУ, 23-25.04.1996, С. 120-123.
- ↑ Зинуров Р.Н. Башкирские восстания и индейские войны - феномен в мировой истории. Уфа, Гилем, 2001, С.11 (прабашкиры - потомки отделившихся скифов).
- ↑ Галлямов С. А. Башкорды от Гильгамеша до Заратустры. Уфа, РИО РУНМЦ Госкомнауки РБ, 1999 (О башкордах из родов Тангаур и Гайна).
- ↑ «История Российская». Т. 1. М.-Л., 1962. С. 252
- ↑ «История Оренбургская». СПб., 1759. С. 10
- ↑ «Описание всех обитающих в Российском государстве народов и их житейских обрядов, обыкновений, одежд, жилищ, вероисповеданий и прочих достопамятностей». СПб., 1799. С.85
- ↑ «Оренбургские губернские ведомости». «О названии башкирцев» (№ 24). С.297
- ↑ «Оренбургский листок» (№ 46)
- ↑ Модели тюркских этнонимов и их типологическая классификация. // Ономастика Востока. М., 1980. С. 199-207; О происхождении этнонима башкир. // Этническая ономастика. М., 1984
- ↑ Бикбулатов Н. В. Этноним «башҡорт» / Башкирская этнонимия
- ↑ Лобов А. С. Структура генофонда субпопуляций башкир. Диссертация кандидата биологических наук. — Уфа, 2009.- 131 с.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- http://vatandash.ru/index.php?article=1902
- http://yeshlek-gazeta.ru/main/4222-bash1185orttar1177y1187-kilep.html
- Bashkirs at congress of Hungarians
- Статья «Башкиры» из краткой энциклопедии Башкортостана
- Статья «Башкиры» из энциклопедического словаря Брокгауза и Ефрона (том 3, С.-Петербург, 1891, стр.225-240).
- Статья «Башкиры» из библиотеки www.cultinfo.ru
- История башкирского народа в преданиях и легендах
- РАИЛЬ ГУМЕРОВИЧ КУЗЕЕВ. ПРОИСХОЖДЕНИЕ БАШКИРСКОГО НАРОДА. ЭТНИЧЕСКИЙ СОСТАВ, ИСТОРИЯ РАССЕЛЕНИЯ
- Этногенез башкир. Рим Янгузин доктор исторических наук
- Игорь КУЧУМОВ КРЮЧЬЯ ПОД РЕБРО ИСТОРИИ
- Сайт Салавата Галлямова, основоположника теории иранского происхождения башкирского народа


text:
Ике ҡабырсаҡлы моллюскылар
Ике ҡабырсаҡлы моллюскылар (лат. Bivalvia, (урыҫ. Двустворчатые) — ер йөҙөнөң бөтә урындарында тоҙло һәм сөсө һыуҙа йәшәй, ҡайһы берҙәренең ҡабырсаҡтары перламутр һәм ынйы бирә торған ике ҡабырсаҡлы моллюскылар йәки ҡусҡарҙар [1]. Cөсө һыуҙа йәшәүсе ике ҡабырсаҡлы моллюсклар синыфы. Ике ҡабырсаҡлылар синыфының иң кескенә төрҙәре, кәүҙә оҙонлоғо 20 мм-ға (йыш ҡына 5 мм) ҡәҙәр етә. Ҡабырсағы оҙонса түңәрәк йәки овалыраҡ. Ағым һәм ағымһыҙ һыуҙа таралған.
Башҡа моллюскаларҙан айырмалы булараҡ, Bivalvia синыфының баша һәм радулаһы (аҙыҡты ваҡлау торған ағза) юҡ. Пластинкалы айғолаҡтары ныҡ үҫешкән, айғолаҡтар һулыш алыу фукнцияһын һәм һыуҙағы аҙыҡ киҫәктәрен фильтрлау функцияһын үтәй.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Евсеев Г. А., Яковлев Ю. М. Двустворчатые моллюски дальневосточных морей России. — Владивосток: Институт биологии моря, 2006 . — 120 с.


text:
Күгәүен
Күгәүен, уҡра, бөгәләк, бөгәлсән, рәшә (урыҫ. Овод) — яры ҡанатлылар класындағы бөжәк.Ҙурлығы себен ҡәҙәре. Личинкалары менән һөтимәр хайуандарҙың паразиттары иҫәпләнә.Барлығы 150 төрө билдәле.Шуларҙың береһе генә кеше тиреһе аша үрсеүсе булып иҫәпләнә. (Linnaeus Jr in Pallas, 1781 ул Үҙәк Америкала таралған.Кешеләргә һөжүм итә.
Болан күгәүене Hypoderma (Oedemagena) tarandi (Linnaeus, 1758) иң шәп осоусы бөжәк булараҡ Геннистың рекордтар китабында бик оҙаҡ теркәлеп тора, аҙаҡтан кире ҡағыла һәм башҡа ҡаралмай.
Шулай уҡ ашҡаҙан күгәүене лә була(Gasterophilidae). Улар личинкалары менән йорт хайуандарының төрлө төрҙәрендә һәм шулай уҡ кешелә паразит рәүешендә йәшәй.
Ат күгәүене (бөгәлсән, бөгәләк)(Gasterophilus intestinalis). Киң таралған төр. Уның оҙонлоғо13-16 мм. Аталанған инә бөжәк аттарға, мулдарға,ишәккә йомортҡалар һала. Инә бөжәк эсендә 700 йомортҡа йөрөтә ала.
Рәшә (рәшә себен) балаларын тере тыуҙыра, балаларын йәй көнө һарыҡтарҙың танау тишектәренә һала, уның балалары үрләп һарыҡтың маңлайына һәм яңаҡ тирәләренә барып етә һәм бик ныҡ ауырта, хатта ҡайһы саҡта һарыҡтың мейеһенә барып инә, унда әйләнсек (вертячка) ауырыуы башлана һәм үлә.
Күгәүен, уҡра, бөгәләк, бөгәлсән, рәшә —һөтимәрҙәрҙә паразитлыҡ итеүсе урта ҙурлыҡтағы ике ҡанатлы бөжәктәрҙең бер нисә ғаиләһе. Бөгәлсәндәр, бөгәләктәр − йылҡы паразиттарына ҡарата; ике ҡанатлы бөжәктәр ғаиләһе, уларҙың личинкалары йылҡының эсәк буйында паразитлыҡ итәләр; уҡра − һыйыр мал паразиттарына ҡарата; ике ҡанатлы бөжәктәр ғаиләһе, уларҙың личинкалары һыйырҙың тиреһендә паразитлыҡ итәләр; рәшә − һарыҡ паразиттарына ҡарата; ике ҡанатлы бөжәктәр ғаиләһе, уларҙың личинкалары һарыҡтың танауында паразитлыҡ итәләр [1].
Ашҡаҙан бөгәлсәндәре (Gasterophilidae), танау- боғаҙ бөгәлсәндәре (Oestridae), тире аҫты бөгәлсәндәре (Hypodermaticae). 100- гә яҡын төрө билдәле. Кәүҙәһе төктәр менән ҡапланған, ҡайһы берҙәре төкһөҙ ҙә була. Етлеккән бөгәлсәндәрҙең ауыҙ органдары үҫеш алмаған, һәм улар туҡланмай. Оҙаҡ йәшәмәйҙәр. Күп төрҙәренең личинкалары − кеше һәм имеҙеүселәрҙең эндопаразиттары.
Ашҡаҙан ат бөгәлсәне (G. intestinalis) − кәүҙәһенең оҙонлоғо 12-15 мм; күкәйен малдың ирендәре менән ҡағыла торған урыдарына һала. Личинкалар турынан-туры йәки аҙыҡ менән ашҡаҙанға үтә, етлеккәнсе шунда ҡала; тышҡы яҡҡа экскременттар менән сыға.
Рәшә (O. ovis) – һарыҡ танауында паразитлыҡ итә, кәүҙәһенең оҙонлоғо 10-12 мм; һарыҡтарҙа һәм кәзәләрҙә паразитлык итә. Тереләй тыуҙырыусы инә заттар личинкаларын терлектең танау тишегенә һиптерә. Личинкалар баш эсенә (маңлай ҡыуышлығы, йотҡолоҡ өҫтөнә) үтеп керә, уларҙың паразитлык итеүе малдың бик ныҡ хәлһеҙләнеүенә килтерә.
Тире аҫты үгеҙ уҡраһы (H. bovis) - кәүҙәһенең оҙонлоғо 12-14 мм; мөгөҙлө эре терлектә паразитлыҡ итә. Күкәйен малдың төктәренә беркетә. Личинкалар хайуан организмына тире ҡапламы аша керә һәм унда үҫә. Йөн ҡойоу алдынан, икенсе стадиялә, терлек арҡаһындагы етлеккән личинкалар, тишек тишеп, тире аҫтынан тышҡа сығалар һәм ҡурсаҡҡа әйләнеү өсөн ер аҫтына төшәләр.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Табан
Табан — (лат. Carassius, урыҫ. Карась) сазандар ғаиләһенә ҡараған йылға балығы. Кәүҙәһе ҡабырғалар яғынан ҡыҫылған, арҡаһы ҡалын, арҡаһындағы йөҙгөстәре оҙон була. Тәңкәләре эре һәм шыма була.
Табан балыҡ — бик әрһеҙ. Ул башҡа бер генә балыҡ та сыҙай алмаған һыуҙа йәшәргә һәләтле. Һауа етешмәгән, үлән, ләм баҫҡан күлдәрҙә, хатта бәләкәс кенә күләүектәрҙэ лә осрап ҡуя. Табан — әкрен генә йөтөй торған килбәтһеҙ һәм ялҡауыраҡ балыҡ.
Аусылыҡ балыҡтарының береһе булараҡ йылға-күлдәрҙә үрсетелә.
Башҡорттар табанды төрлөсә атап йөрөтәләр. Көньяҡта аҡтабан тип йөрөтәләр. Силәбе яғында аҡтаван тиҙәр. Инйәр буйында — бәрҙе, лопашка, Йүрүҙәндә, Эйектә, Һаҡмарҙа, Димдә, Әйҙә һәм башҡа күп урындарҙа табан балығы тип йөрөтәләр.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Карась, рыба // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Һыҙыҡлы алгебра
Һыҙыҡлы алгебра – математиканың векторҙар, вектор арауыҡтарын, һыҙыҡлы арауыҡтарҙы, һыҙыҡлы сағылыштарҙы һәм һыҙыҡлы тигеҙләмәләр системаһын өйрәнеүсе өлөшө.
Һыҙыҡлы алгебра фундаменталь һәм ғәмәли математика өлкәләрендә киң ҡулланыла. Мәҫәлән, абстракт алгебра вектор арауығының аксиомаларын йомшартыуҙан барлыҡҡа килә. Функциональ анализ вектор арауыҡтарының сикһеҙ үлсәмле осрағын өйрәнә. Иҫәпләмә менән менән бергә һыҙыҡлы алгебра дифференциаль тигеҙләмәләрҙең һыҙыҡлы системаларын сисеүҙе еңелләштерә. Һыҙыҡлы алгебра ысулдары аналитик геометрияла, машина төҙөү, физика, тәбиғи фәндәр, компьютер фәндәре, ижтимағи фәндәрҙә (айырыуса иҡтисадта) ҡулланыла.


text:
Чаньва
Чаньва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы[1] биләмәләрендә аға. Йылға Яйва йылғаһының һул ярына тамағынан 183 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сыльва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100007178
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100717
- Бассейн коды — 10.01.01.009
- ГӨ буйынса томы — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Чаньва.


text:
Тарихи Башҡортостан
Тарихи Башҡортостан (башҡ. Тарихи Башҡортостан) — тарихи тәңгәл, башҡорт халҡының тарихи биләгән ере.
«Тарихи Башҡортостан» термины хәҙерге ваҡытта башҡорт этносының, мәҙәниәтенең, теленең таралыу өлкәһен билдәләү өсөн, лингвистик, этнографик, мәҙәниәти, тарихи эҙләнеүҙәр өсөн кәрәк. Башҡортостан республикаһынан ситтә йәшәгән башҡорт халҡының мәҙәни ептәрен нығытыу өсөн регион-ара сәйәсәтендә, шулай уҡ күрше региондар халҡы менән тарихи берлекте күрһәтеү өсөн ҡуллана.
Терминдың синонимдары - был ерҙең иртәрәк барлыҡҡа килгән исемдәре: «Башгурд», «Башгирд», «Башгирд», «Баскардия», «Башгирдия», «Фийафи Башкырт/Башкырт далалары», «Башҡорттар иле», «Бастарктар иле», «Башкырд», «Башджарды», «Башҡортостан», «Pascatir», «Bashirdi». Төбәкте «Башгурд» тип исемләгән иң тәүге хәбәр (VIII б.) Фазлаллах Рәшид-ад-диндың «Огуз-нәмә»[1] эшендә осрай.
«Тарихи Башҡортостан» төшөнсәһе «Бөйөк Венгрия» (Major Hungaria, Magna Hungaria - венгрҙарҙың ата-бабалар торған ере тип фаразлана) төшөнсәһе менән уртаҡ. XIII б. франциск монахы Джованни да Плано Карпини сәйәхәтенән һуң яҙған эшендә телгә алына.
Йөкмәткеһе
Географик урыны[үҙгәртергә]
Географик урыны Көньяҡ Урал һәм уның тирәһенә тап килә. Рәсми яҡтан сиктәре билдәләнмәгән. Һәр бер тарихи осорҙа сиктәре яҡынса ғына күрһәтелгән.
Иң боронғо мәғлүмәттәрҙе «Диуан әл-лөғәт әт-төрк» (1072—1074) авторы Мәхмүд Ҡашғари күрһәтә.Китаптағы һыҙмаға ярашлы был урындар «Фийафи Башҡырт» йәки «Башҡырт далалары»[7] тип атала. Һыҙма дөрөҫ географик урынды тасуирламай, ләкин көнбайыштан Каспий диңгеҙе һәм Волганың Этиль үҙәненең, көнбайыштан һәм төньяҡтан - Урал тауҙарының, көнсығыштан - Иртыш үҙәненең булыуы «Башҡырт далалары»ның урынын билдәләргә ярҙам итә. Унан алда X б. Ибн Фаҙлан исемле сәйәхәтсе Әл-Башгирд дәүләте тураһында яҙа һәм сәйәхәт иткән саҡта үткән йылғаларҙы һанап китә[8].
Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик һүҙлегенә ярашлы:
Ошо уҡ ваҡыттағы икенсе сығанаҡҡа ҡарағанда, территорияға «…Кама, Ағиҙел, Яйыҡтың ике яғынан бөтә урман һәм дала ерҙәр …» [10] инәләр.
Төрлө тарихи сығанаҡтар һәм рәсми документтарҙы, шул иҫәптән, Ҙур һыҙым китабын [3], ҡулланып, заман тарихсылары тарихи территорияны XVII—XIX бб. ошолай тасуирлайҙар:
Дәүләт һәм ерле-административ буйһоноуы[үҙгәртергә]
Көньяҡ Урал башҡорттарында тәүге осорҙа дәүләтселектең булыуы тураһында хаҡ дәлилдәр юҡ. Шул уҡ ваҡытта, Ибн Фаҙлан, Джиованни дель Плано Карпини[13], Гийом де Рубрук[14], башҡорт шәжәрәләре һәм эпостары бында XIII б. тиклем уҙ аллы идара итеү формаһы булыуы тураһында һөйләй. С. И. Руденко[5], Әбү Заид әл-Балхи [6]ға һылтанып, Башҡортостандың көнбайыш райондары Булғар дәүләтенә инеүе тураһында яҙа. З. И. Йәнекәев Р.Ғ. Кузеев[7]ҡа һылтанып, «…бүләр (биләр), йәнәй, меңле, әйле ырыуҙары башҡорттары шәжәрәләрендә үҙ хакимдары итеп булғар хандарын Айҙар, Сәйет,Әмир, Сәлим, Илһам, Ғабдуллаларҙы яҙғандар…» [8]. З. И. Йәнекәев үҙ эшендә татар-монголдарҙың баҫып инеүенә тиклем төрки телле дәүләттәр конфедерацияһы Дешт Ҡыпсаҡ составында көслө башҡорт дәүләте — Табын ханлығы булыуы тураһында яҙа. Автор Р. Ғ. Кузеевтың[9] ғилми эшенә нигеҙләнә. Венгр монахы Юлиан [20] 1235—1236 йй. башҡорттарҙың үҙ хакимы — ханы — тураһында яҙа.
XIII быуатта Тарихи Башҡортостан Монгол дәүләтенең йоғонтоһона әләгә. Джиованни дель Плано Карпино һәм И. С. Руденко кеүек авторҙарға ярашлы, Башҡортостан Волга Булғары дәүләтенең тарҡалыуынан һуң монголдар менән яулап алына. И. С. Руденко фекеренсә, Булғар ханлығын яулау 1229 йылда булһа, 1236 йылда «…бар Башҡортостан яуланған…». Л. Н. Гумилев тасуирламаһында «… монгол-башҡорт һуғышы 14 йыл барған… Башҡорттар яуҙарҙа еңгәндәр һәм ахырҙа дуҫлыҡ һәм берләшмә тураһында килешеү төҙөп, артабанғы яулауҙарҙа бергә ҡатнашҡандар…» [10]. Уныңса был хәл 1220—1223 йй. булған
З. И. Йәнекәев ҡарашынса, был ике фекер бер-береһенә ҡаршы килмәй. Волга Булғары йоғонтоһо аҫтында булған башҡорт ырыуҙары, Биләрҙең ҡолауынан һуң, бойондороҡто танырға мәжбүр була. Мөйтән-бей башлығында башҡорт ырыуҙарының күпселеге Монгол дәүләтенә үҙ ирке менән ҡушыла. «Башҡортостан тарихы» авторҙары «…башҡорттарҙың монгол дәүләтенә ҡушылыу…» 1207—1208 йй. булған, тип һанайҙар. Шул уҡ ваҡытта «…башҡорттарҙың ҡушылыуында мәжбүр итеү һәм таныу акты ла бар…» . Шуға күрә, Алтын Урҙа тарихын өйрәнеүсе Г. А. Федоров-Давыдовтың фекере иғтибарға лайыҡ. Монголдар яуланған ерҙәрҙә урындағы хакимдарҙы бер ҡасан да ҡалдырмағандар. Башҡорттарға ғына үҙ ханын ҡалдырыу мөмкинселеге бирелгән, сөнки үҙ иректәре менән монголдарҙың башлығын танығандар…"[11]. Тарихи Башҡортостандың урындағы халҡының һәм буйһондороусылар араһындағы мөнәсәбәттең үҙенсәлекле булыуы тураһында башҡорттарҙың үҙ аллы халыҡ булып ҡалыуы һөйләй.
Билдәле булыуынса, XIII б. Батый-хан ҡорған үҙ аллы Алтын Урҙа дәүләте барлыҡҡа килгән, тарихи Башҡортостан уның эсенә ингән. В. Л. Егоров[12] «Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв.» эшендә, Әл-Омари һәм Рубрукка һылтанып, Алтын Урҙаның территорияһын (Башҡортостан өлкә итеп әйтелгән ерен) шулай итеп тасуирлай — «…дәүләттең территорияһын тотош тасуирлағанда, иң билдәле ҡалаларҙың исемен килтерә. Улар араһында Хорезм, Сыгнак, Сайрам, Яркенд, Дженд, Сарай, Маджар, Азак, Акчакерман, Кафу, Судак, Саксин, Укек, Булғар, Дербент, шулай уҡ Себер һәм Ибирь өлкәләре, Башкырд, Чулыман» (С.29) һәм империяның төньяҡ сиге— «… төньяҡ сик булып Булғар һәм Башкырд (Башҡортостан) өлкәһе күрһәтелгән…» (с.30).
Ғәрәп тарихсыһы әл-Омариға һылтанып, шулай уҡ Греков һәм Якубовский «Алтын Урҙа һәм уның ҡолауы» эшендә: «…Джейхун яғынан был дәүләттең сиктәре — Хорезм, Саганак, Сайрам, Яркенд, Дженд, Сарай, Маджар ҡалаһы, Азак, Акча-кермен, Кафа, Судак, Саксин, Укек, Булгар, Себер өлкәһе, Ибирь, Башкырд һәм Чулыман… Баку ҡалаһы… — Ширван крайы ҡалаларының береһе, уның эргәһендә „Тимер ҡапҡалар“, уларҙы төрөктәр Димиркапу» тип атайҙар[24] .
Сәйәси-административ төҙөлөш тураһында: «…сығанаҡтарҙа Алтын Урҙаның уң һәм һул яҡ сигенең барлыҡҡа килеү сәбәптәре аныҡ билдәләнмәгән, тей автор . Г. А. Федоров-Давыдов ике яҡты Волга бүлгән тигән фекер менән ризалашмай. Моғайын, был сик Яйыҡ (Урал)й. тирәһенән үткәндер…» (160 б.). Яика (Урал) …» (С.160). «… Алтын Урҙаның ерле-административ бүленеше нигеҙендә олоҫ системаһы булған. Уның асылында феодалдарҙың хандан биләмә (олоҫ) алыу хоҡуғы тора, шуның өсөн биләүсе үҙенә хәрби һәм иҡтисади бурыстары алған…» (С.162). Олоҫтарҙың урынлашыу тасуирламаһын алғанда (163б.), тарихи Башҡортостан туғыҙынсы һәм унынсы олоҫтарға ( Яйыҡтың (Урал) уң һәм һул ярҙары буйында) буленгән, тип фаразларға була. Бәлки ҡайһы бер ерҙәр Волганың һул яры буйлап урынлашҡан һигеҙенсе олоҫҡа (Батый-хандың шәхси ере) ингәндер. «Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв.» китабындағы карталарға ярашлы, тарихи Башҡортостан ерҙәре Сарай һәм Шибан олоҫтары ҡарамағында булған.
XIII—XIV бб. ерҙәр төрлө олоҫтарға, йәғни урындағы хакимдарға, буйһонған. Олоҫтарҙың аныҡ сиктәре булмаһа, Урал һырты йәки Ағиҙел йылғаһы буйлап үткәндер, тип фаразларға мөмкин.
Алтын Урҙа тарҡалғас, тарихи Башҡортостан ерҙәре Нуғай урҙаһы, Ҡаҙан, Себер ханлыҡтарына ингән.
XVI б. икенсе яртыһында башҡорттар Рәсәйгә ҡушылалар .
Рәсәй Империяһы составында ерле-административ төҙөлөшөнөң үҫеше[үҙгәртергә]
Башҡорттар Рәсәй дәүләтенә ҡушылғас, тарихи Башҡортостан ерҙәре Ҡазан өйәҙенә инә. 1586 йылдан төп ерҙәр – Өфө өйәҙенә, төньяҡ-көнсығыш өлөш -Верхотур өйәҙенә, Урал аръяғы ерҙәре – Тобол өйәҙенә бүленә. Был өйәҙҙәр менән идара итеү Мәскәү ҡалаһында урынлашҡан Ҡазан һәм Себер приказдары тарафынан алып барылған. Бындай идара итеү системаһы XVIII б. тиклем һаҡланған.
Петр батша реформаһы (1708 й.) нигеҙендә Рәсәй 8 ҙур губернияға бүленә. Башҡортостан ерҙәре бүленеп, Ҡаҙан, Себер губернияларына буйһона. Киләһе Петр реформаһы (1744 й.) ваҡытында Ырымбур губернаһы барлыҡҡа килә, ул тәүҙә Өфө, Иҫәт, Ырымбур провинцияларынан, ә 1781 й. – Ырымбур, Өфө, Стәрлетамаҡ, Бөрө, Минзәлә, Верхнеуральск, Троицк, Силәбе, Бөгөлмә өйәҙҙәренән тора.
1781й. Ырымбур губернияһы үҙгәртелеп, Өфө наместниклығына әйләнә, ул Өфө һәм Ырымбур өлкәләренән тора. Өфө өлкәһе Өфө, Бөрө, Стәрлетамаҡ, Минзәлә, Бәләбәй, Силәбе, Бөгөлмә, Боғорослан өйәҙҙәренән торған. Ырымбур өлкәһе – Ырымбур, Верхнеуральск, Быҙаулыҡ, Сергиев өйәҙҙәренән торған. 1784 й. Өфө наместниклығында Троицк өйәҙе барлыҡҡа килә.
1796 йг. Өфө наместниклығынан 10 өйәҙҙән торған Ырымбур губернаһын төҙөгәндәр. Бәләбәй, Боғорослан һәм Сергиев өйәҙҙәре бөтөрөлә. 1804 й. Бәләбәй һәм Боғорослан өйәҙҙәре яңынан төҙөлә. Тарихи Башҡортостандың сит ерҙәре Пермь өлкәһенең Осинск, Пермь, Красноуфимск, Екатеринбург, Шадрин өйәҙҙәренә, Вятск губернияһының Йылабуға, Сарапул өйәҙҙәренә, Һарытау губернияһының Вольск, Хвалын, Хотинск өйәҙҙәре ерҙәренә инә . 1851й. Бөгөлмә, Быҙаулыҡ, Боғорослан өйәҙҙәре Һамар губернияһына күсә. 1865 й. Ырымбур губернаһы Өфө һәм Ырымбур губернияларына бүленә. Өфө губернияһы составына Өфө, Бөрө, Бәләбәй, Стәрлетамаҡ, Златоуст, Минзәлә өйәҙҙәре инә. [13] Февраль революцияһына тиклем башҡорттарҙың Рәсәй империяһы составында хоҡуҡи статусын "Положение о башкирах" (1863й. 14 майында ҡабул ителгән). Революциянан һуң республиканың дәүләт структураһын төҙөү процесстары башлана.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- История Башкортостана
- Башҡорттар
- Башҡортостан Республикаһы
- Башҡорт АССР-ы
- Малая Башкирия
- Уфимская губерния
- Оренбургская губерния
- Казанское ханство
- Сибирское ханство
- Ногайская орда
- Золотая Орда
- Монгольская империя
- Волжская Булгария
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Средневековые источники — о древних башкирских городах
- Институты государственного управления и самоуправления у башкир в XV—XVI вв.
- Уфа намного древнее Казани
- Южные башкирские территории в начале XVIII века
- Название «Башкирия» в прошлом
- Расселение народов Исторического Башкортостана. Статья в журнале Ватандаш
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Фазлаллах Рашид-ад-дин. Огуз-наме. Баку, 1987. С. 68, 69.
- ↑ Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. Т.3, Санкт-Петербург, 1891. с. 225-240.
- ↑ Книга Большого Чертежа. / Подготовка к печати и редакция К. Н. Сербиной. М.:Л.,1950. С.139
- ↑ История Башкортостана с древнейших времен до наших дней: В 2 т. / И. Г. Акманов, Н. М. Кулбахтин, А. З. Асфандияров, и др.; Под ред. И. Г. Акманова. Т.1. История Башкортостана с древнейших времен до конца XIX в. — Уфа:Китап, 2004. — 488 с.: ил. — С. 111.
- ↑ Руденко С. И. Башкиры: Историко-этнографические очерки. — Уфа:Китап, 2006. — 376с.:ил.
- ↑ Руденко С. И. Башкиры: Историко-этнографические очерки. — Уфа:Китап, 2006. — 376с.:ил.
- ↑ Башкирские шежере/ Сост. Р. Г. Кузеев. Уфа, 1960. С. 50-63, 166—173, 175—223
- ↑ Башкирские шежере/ Сост. Р. Г. Кузеев. Уфа, 1960. С. 50-63, 166—173, 175—223
- ↑ Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. С. 261—265.
- ↑ Гумилев Л. Н. Древняя Русь и Великая Степь. С. 459.
- ↑ История Башкортостана с древнейших времен до наших дней: В 2 т. / И. Г. Акманов, Н. М. Кулбахтин, А. З. Асфандияров, и др.; Под ред. И. Г. Акманова. Т.1. История Башкортостана с древнейших времен до конца XIX в. — Уфа:Китап, 2004. — 488 с.: ил. — С.66.
- ↑ Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв. —М.:Наука, 1985. — 244 с.:ил.
- ↑ Гатауллин Р.Ш. Динамика административно-территориального подчинения исторического Башкортостана // Организация территории: статика, динамика, управление: Материалы IV Всероссийской научно-практической конференции (Уфа, февраль 2007). – Уфа, 2007. – 288 с. – стр. 98-103.


text:
22 март
22 март — григориан стиле буйынса йылдың 81-се (кәбисә йылында 82) көнө. Йыл аҙағына тиклем 284 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1772 — Англияла ҡоллоҡ закондан тыш тип иғлан ителә.
- 1841 — АҠШ-та крахмал етештереүгә патент алына.
- 1848 — Венеция бәйһеҙлеген иғлан итә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1927 — Хөрмәт Бикҡолов, башҡорт яҙыусыһы һәм тәржемәсеһе.
- 1930 — Вил Сәғит улы Кәримов, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1832 — Иоганн Вольфганг Гёте, немец ғалимы һәм яҙыусыһы.
- 2010 — Толкунова Валентина Васильевна, урыҫ йырсыһы, Рәсәйҙең атҡаҙанған һәм халыҡ артискаһы.


text:
Урубамба (цæугæдон)
Урубамба (Urubamba), цæугæдон Перуйы астæуккаг хайы. Йæ дæргъ 725 км. Райдианы хуыйны Вильканотæ, гуыры та Астæуккаг Андыты донхатæн массивы. Йæ дæргъы бæрц йæ мидис нæ ивы æмæ у хæххон цæугæдон, донкъæсæртæ æмæ æхсæрдзæнтимæ. Кæлы арф кæмтты, кæдон дих кæнынц Вилькабамбæйы æмæ Вильканотæйы рæгътæ. Цæугæдон Апуримакимæ баиу уæвгæйæ иумæ раттынц ног цæугæдон Укаяли (Амазонкæйы бассæйнæй). Ивылд вæййы декабыр-февралы. Урубамбæйы рæгъты сæр лæууынц рагон сахар Мачу-Пикчуйы хæлддзæгтæ.


text:
Иген культуралары
Бөртөклөләр, бөртөклө күльтуралар, иген культуралары — иген, төп туҡланыу ризығы, бик күп сәнәғәт тариаҡтапы өсөн сеймал һәм ауыл хужалығы хайуандары өсөн аҙыҡ бирә торған кеше хужалыҡ эшмәкәрлегендә игелә торған үҫемлектәр төркөмө[1]. Хәҙерге заманда игелә торған бөртөклө культуралар дүрт ботаник ғаиләгә бүленә: ҡыяҡлылар, ҡарабойҙай һымаҡтар, амарант һымаҡтар – иген бөртөклө культуралары; бынан тыш ҡуҙаҡлы иген культуралары.
Был культураларҙың орлоҡтары аҙыҡ-түлек һәм мал аҙығы булараҡ әһәмиәтле, он тартыу, ярма ярыу, ҡатнаш аҙыҡ сәнәғәте өсөн сеймал булып тора. Икмәк бешереүҙә, макорон һәм кондитер әйберҙәр, аҙыҡ концентраттары, консервалар, шулай уҡ сәнәғәттең һыра ҡайнатыу һәм спирт етештереү тармағында ҡулланыла.
Бөртөкло культуралар шартлы рәүештә бер нисәгә бүленә: икмәк культуралары – арыш, бойҙай; мал аҙығы – арпа, һоло, кукуруз, сорго һәм башҡалар; ҡуҙаҡлылар – борсаҡ, нут, соя, фасоль һәм башҡалар; ярма культуралары – ҡарабойҙай, тары һәм башҡалар.
Бөтә төр ҡыяҡлыларҙың да тамыр системаһы суҡ һымаҡ, һабаҡтары эре ҡыуашлы төйөнләнештәр менән бүленгән. Арыш, бойҙай, арпа, һоло йылыға артыҡ талапсан түгел, улар шытып сыҡҡанда бер нисә ваҡ тамыр (корешок) барлыҡҡа килә. Кукуруз, ҡарабойҙай, тары сорго йылыға талапсан, уларға бер генә төп яһала. Сәскә төркөмөнә ҡарап башаҡлыларға(арыш, бойҙай, арпа) һәм һепертке башлыларға (һоло, тары, сорго) айырыла.
Үҫеш һәм вегетация осоро дауымлылығына ҡарап бөртөклө күлтуралар ужым һәм һабан культураларына бүленә.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Зерновые культуры — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (3-е издание)


text:
Европа
Европа (ингл. Europe) — Евразия ҡитғаһында урынлашҡан донъя киҫәге. Азия менән бергә Евразия ҡитғаһын барлыҡҡа килтерә. Европа ҡитғаһының майҙаны — 10 млн км², һәм халыҡ һаны — яҡынса 733 млн кеше.
Сиктәре[үҙгәртергә]
Хәҙерге ваҡытта Европаның сиктәре:
- Төньяҡта — Төньяҡ Боҙло океан буйынса;
- Көнбайышта — Атлантик океан буйынса;
- Көньяҡта — Урта, Эгей, Мәрмәр, Ҡара, Азов диңгеҙҙәре буйынса;
- Көнсығышта — Уралдың көнсығыш яҡтары буйынса, Эмба йылғаһынан башлап Каспий диңгеҙенә тиклем, Кума һәм Маныч йылғалары буйлап Донға тиклем үтә.
Европаға шулай уҡ яҡынында ятҡан утрауҙар керә.
Европа илдәре[үҙгәртергә]
Европа территорияһындағы иң ҙур дәүләт — Рәсәй һәм иң бәләкәсе — Ватикан.


text:
Мосолман календары
Һижри тәҡүим (ғәр. الـتـقـويم الـهـجـري әт-тәҡүимүл-һижри) — Ислам динендә ҡулланылган ай тәҡүиме. Йыл иҫәбе Һижрәттән, йәғни Мөхәммәт Пәйгамбәрҙең Мәккәнән Мәҙинәгә күсеүенән (Милади тәҡүим буйынса 622 йылдың 16 июле), башлана.
Һижри йыл 12 айҙан һәм яҡынсаа 354 көндән тора. Шул сәбәпле Ислам байрамдары Милади тәҡүимгә тап килмәй, күсеп бара..
Ай тәҡүиме буйынса тәүлек ҡояш батҡандан башлана.
Мосолман календары — мосолман илдәрендә дини байрамдарҙы билдәләү өсөн ҡулланылған ай календары.
Мосолмандар көндәлек тормошта ҡояш календарынан (григориан календары, «миләди» йыл иҫәбе» фаҙаланһалар ҙа һиҗрә календары ла ғәмәлдә һанала. Ғәрәптәр беҙҙең эраға тиклем үк Ай хәрәкәтенә ҡарап алап барған булған. Ислам дине менән ул башҡа халыҡтарға ла күскән. Һиҗрәт (ғәр. кусеп китеү) йыл — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең Мәккәнең Мәҙинә ҡалаһына күскән йылы эра башы тип иҫәпләнә. Әммә беренсе йылдың бренсе көнө итеп (662 йылдың 20 сентябре) түгел, ә күскән йылдың беренсе айы мөхәррәмдең беренсе көнө, 662 йылдын 16 июле ҡабул ителгән.
Мосолман календаре буйынса ай башы Ай циклына бәйләнгән, йәғни Айҙың яңы сиреге тыуһа яңы ай тыуа. Ай циклы 29 көн 12 сәғәт 44 минут 3,8 секунд дауам итә, шуға күрә йоп һанлы айҙарҙа 30 көн, таҡ һанлы айҙарҙа 29 көн. Йыл 354 көндән тора һәм 12 айға бүленә. Кәбисә йылында 355-се көн итеп зөлхизә айы аҙағына бер көн өҫтәлә. Айҙың хәрәкәте Ерҙән күҙәткәндә бик ҡатмарлы. Йыл миҙгеленә ҡарап, күҙәтеүсенең географик урынана ҡарап Ай күренергә тейешле көндә «тыумаҫка ла» мөмкин. Шуға ла дини байрамдарҙы төрлө илдә йә бер көн алдан, йә бер көн һуңлап үткәрәләр.
Йөкмәткеһе
Ай исемдәре[үҙгәртергә]
- Мөхәррәм — ғәр. محـرّ م 30 көн
- Сәфәр — صفـر 29 көн
- Рабиғел әүүәл — ربـيع الأول 30 көн
- Рабиғел ахыр — ربـيع الآخر 29 көн
- Йомадиәл әүүәл — جمادى الأول 30 көн
- Йомадиәл ахыр — جمادى الآخر 29 көн
- Рәжәб — رجـب 30 көн
- Шәғбан — شعـبا ن 29 көн
- Рамаҙан — رمضا ن 30 көн
- Шәүүәл — شوّ ال 29 көн
- Зөлҡағиҙә — ذو الـقـعـدة 30 көн
- Зөлхизә — ذو الحجة 29-30 көн
Йыл иҫәбен табыу формулаһы[үҙгәртергә]
бында Г - григориан календары буйынса йыл, И - ислам календары буйынса йыл. Мәҫәлән, мосолман календары буйынса 1410 йылға Г=1410+622-(1410/33)=1989 йыл тура килә. Был формула 1 йылға яңылышлыҡ биреүе мөмкин. Григориан стиленән мосолман календарына күсеү өсөн ошо формула ҡулланыла:
Һижри тәҡүимдең барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә]
Һижрәт - ғәрәп һүҙе, сит ергә күсеп китеү, тигәнде аңлата. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең һәм башҡа мосолмандарҙың Мәккәнән Йәсрибкә /аҙаҡ Мәҙинә/ күсенеүе һижрәт тип атала. Был хәл 622 йылда була. Ошо йылдан башлап мосолманлыҡ нығына һәм киң тарала башлай. Тимәк, йыл иҫәбе 622 йылдың 16 июленән иҫәпләнә. Тәүге ай Мөхәррәм айы тип атала.
Һижри йыл иҫәбе Миләди йыл иҫәбенә тап килмәй. Миләди - тыуыу тигән һүҙ. Миләди йыл - хәҙерге календарь йылы - Ғайса пәйғәмбәр тыуған йылдан башлана. Һижри йыл менән Миләди йылдарҙың айырмаһын ябай арифметик юл менән, йәғни 622 һанын алып ташлап ҡына иҫәпләп сығарып булмай, сөнки хәҙерге календарь йылының ай көндәре Мосолман календарының ай көндәренә тап килмәй. Мосолман йылы 354 (кәбисә йылы 355) көндән торһа, миләди йыл 365 (кәбисә йылы 366) көндән тора. Шуның өсөн йылдар иҫәбен иң яҡшыһы дини календарҙан ҡарап белергә кәрәк.
Ай көндәренең һаны тап килмәгәнлектән, мосолман байрамдарының көндәре, ураҙа айҙары ла төрлө ваҡытҡа тура килә. Мөхәррәм айы - 30 көн, Сәфәр айы - 29, Рәбиғел әүүәл айы - 30, Рәбиғел ахыр айы - 29, Йомадиәл әүүәл - 30, Йомадиәл ахыр - 30, Рәжәб - 30, Шәғбан - 29, Рамаҙан - 30, Шәүүәл -29, Зөлҡәғиҙә - 29, Зөлхизә - 30 көн.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Башҡортса дини календарь - Өфө, "Китап", 2006-2012йй.
- Бураҡаева Мәрйәм. Дин һәм мәҙәниәт. - "Киске Өфө", 2012, 22 октябрь


text:
Сапсан
Сапсан — ҡарға ҙурлығындағы ыласындар ҡаиләһендәге йылғыр йыртҡыс ҡош
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Осҡанда оҙон һәм осло ҡанаты, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә салына. Текә ултыра. Һырты ҡара көрән, кәүҙәһенең аҫ яҡы уҡ башағы һүрәтендәге ҡара көрән таптар менән сыбарланған кҡрәнһыу һары. Күҙҙәре эргәһенән мыйыҡҡа оҡшаған һыҙыҡтар үтә. Шоңҡарҙан бәләкәйлеге, балабандан дөйөм ҡара төҫө менән айырыла. Ер йөҙөндәге тере заттарҙан иң етеҙе. 322 км сәғәтенә оса, йәғни секундына 90 метр.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө: "ҡыяҡ- ҡыяҡ- ҡыяҡ".
Һүрәттәр[үҙгәртергә]
-
-
-
Күмертау ҡалаһы гербы (Башҡортостан). Уртала сапсан рәсеме
-
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 йыл 8-се бит
Быны ла ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Сапсан — Клуб исследователей русских пернатых хищников
- Описание и экология подвидов сапсана
- Сапсан — Редкие и исчезающие животные России


text:
Мәжүсилек
Мәжүсилек — күпселек аллаларға йәки рухи заттарға табынған ерле халыҡтарҙың дини тәртип-йолалары; христиан, буддизм, ислам диндәренән айырмалы рәүештә күп аллалылыҡҡа инанған боронғо диндәрҙең дөйөм атамаһы[1].
Төрлө өлкәләрҙә "мәжүсилек" атамаһы түбәндәгесә билдәләнә йәки аныҡ билдәмәһеҙ ҡулланыла:
- Тәүтормош халыҡтарҙың дини йолалары: шул иҫәптән анимизм, ата-бабаларға табыныу, магия, тотемизм, фетишизм, шаманизм һ.б.
- Яңы мәжүсилек ҡайһы бер Көнбайыш халыҡтарында христианлыҡты ҡабул итеүгә борон таралған (мәҫ. славян халыҡарында родноверие, скандинав халыҡтарында асатру, АҠШ-ла викка) дини ҡараштарын һәм тәртип-йолаларын тергеҙеү менән шөғөлләнә.
- Ниндәй ҙә булһа халыҡтың, ҡәбиләнең йә этностың үҙенсәлекле дини йолалары - күпселек халыҡтар араһында таралған диндәргә ҡаршы ҡуйыла.
- Ибраһими диндәр тәртибенә тура килмәгән барлыҡ донъя диндәре. Христианлыҡ, ислам менән йәһүҙилек күҙлегенән брахманизм, буддизм, даосизм, конфуцианлыҡ, синтоизм һымаҡ хәҙерге диндәр мәжүсилеккә ҡарай.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Зелинский Ф. Ф., Язычество греко-римское // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Күк балыҡ
Күк балыҡ(урыҫ. обыкнове́нная укле́йка[1] лат. Alburnus alburnus) — киң таралған карптар ғаиләһендәге балыҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Саҡ ҡына йәшкелт күгелйем. Ҡабырғалары менән ҡорһағы һарғылт аҡ. Түш йөҙгөстәре һарғылтыраҡ.Башҡа яғы буҙ төҫтә.Башы ослайған, ауыҙы өҫкә күтәрелгән, арт юл ҡанаты аҡ төҫтә. Ҡөйроғо бик йоҡа, үтә күренеп тора. Ҙурлығы 30 см-ғаса.
Таралышы[үҙгәртергә]
Азов диңгеҙе, Балтиҡ диңгеҙе, Ҡара диңгеҙ бассейыны ыйлғаларында, Каспий диңгеҙенең төньяҡ өлөшө йылғаларында һәм Аҡ диңгеҙҙең ярҙары буйлап үрсей. Шулай уҡ Рәсәйҙең Европа өлөшө йылғаларында осрай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Күлдәрҙә, йылғаларҙа, һыу һаҡлағыстарҙа, шулай йылға тамаҡтарында төҙлөраҡ булған ерҙәрҙә лә йәшәй. Күмәкләп йөрөйҙәр. Һыуҙың өҫкө ҡатламын үҙ итә. Планктон менән туҡлана. Шулай уҡ һыу өҫтөнә ҡолап төшкә ваҡ бөжәктәр һәм сәскә һеркәһе менән дә туҡлана.
Ыуылдырығын май аҙаҡтарынан июль башынаса сәсә.
Файҙаланыу[үҙгәртергә]
Кәсепселек (промысла) өсөн ҡулланылмай. Башҡа ваҡ балыҡтар булмағанда, эрерәк балыҡтарҙы ылыҡтырыу өсөн әҙерәк файҙаланалар. [2]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Ҡалып:Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Рыбы
- ↑ Л.П. Сабанеев. Жизнь и ловля (уженье) наших пресноводных рыб.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Лебедев В. Д, Спановская В. Д., Савваитова К. А., Соколов Л. И., Цепкин Е. А. Рыбы СССР. Под ред. Никольского Г. В. и Григораш В. А.. Из серии «Справочники-определители географа и путешественника». М.: Мысль, 1969


text:
Сөрәкә турғай
Сөрәкә турғай (лат. Prunella modularis, урыҫ. Лесная завирушка) — түрғайҙан бәләкәйерәк ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ерҙә йәки ҡыуаҡтарҙа йөрөүсе бик һаҡ ҡош. һайрағанда ағас остарына күтәрелә, һырты буй-буй ҡара таптар менән сыбарланған ҡара-көрән.Түше һоро, ҡорһағы һорғолт көрән, һандуғастан бәләкәйерәк булыуы һәм һыртының сыбарлығы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы бик үк көслө булмаған: «ср-рри». һайрауы, һандуғастыҡы кеүек, төрлө юғарылыҡтағы сутылдауҙан тора.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ҡыуаҡлыҡтарҙа, төрлө урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. һирәк осрай. Ағас ботаҡтарында, ҡыуаҡтарҙа оялай. 4—5 бөртөк йәшкелт зәңгәр төҫтәге йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Джузеппе Верди
Джузе́ппе Фортуни́но Франче́ско Ве́рди (итал. Giuseppe Fortunino Francesco Verdi, 10 октябрь, 1813, Ронколе, Буссето яны, Италия — 27 ғинуар, 1901, Милан) — бөйөк итальян композиторы, ижады донъя опера сәнғәтененең иң юғары ҡаҙаныштарына инә, XIX быуаттыңитальян операһын иң юғары баҫҡыстарына күтәреүсе булып тора.
Композитор 26 опера һәм бер реквием ижад иткән. Иң яҡшы опералары : «Бал-маскарад», «Риголетто», «Трубадур», «Травиата». Ижадының йөҙөк ҡашы: «Аида», «Отелло».
Ижадының тәүге йылдары[үҙгәртергә]
Верди Таро департаментының Буссето янындағы Ле Ронколе ауылында донъяға килгән, департамент шул осорҙа Пармаға Пьяченца кенәзлеге ҡушылыу араҡаһында барлыҡҡа килгән Беренсе Француз империяһына ингән. Шулай итеп, Верди рәсми алғанда Францияла тыуған тип һанала[1].
Верди 1813 - Рихард Вагнер ҙа тыуған йылда тыуған. Аҙаҡтан улар бер-береһенән уҙырға тырышып ижад иткән. Композиторҙың атаһы Карло Верди ауылда трактир тотҡан, әсәһе Луиджа Уттини еп иләү оҫтаһы булған. Джузеппеның балалығы бик фәҡир шарттарҙа, ауырлыҡта үткән. Ауыл сиркәүендә ул месса үткәрешә торған булған. [Орган (музыкаль инструмент)|органда]] уйнарға ул Пьетро Байстроккинан өйрәнгән. Музыкаға тартылыуын күреп, ата-әсәһе уға спинет һатып алып биргән. Был ябай ғына музыка ҡоралын композитор ғүмеренең аҙағына тиклем һаҡлаған.
Буссето ҡалаһының бай сауҙагәре Антонио Барецци ла малайҙың һәләтенә иғтибар иткән. Ул Вердиның бөйөк композитор булып китәсәгенә бик ышнған һәм үҙ ҡалаһына уҡырға саҡырған . Уҡыу йылдары ла бик ауыр булған. Ялдарын Джузеппе Ле Ронколеға месса үткәргәндә органда уйнарға йөрөгән. Композияцияға тәүге уҡытыусыһы Фернандо Провези, Буссетоның «Филармоник йәмғиәт»енең директоры өйрәткән. Ул Вердиҙа классик әҙәбиәткә мөхәббәт уятҡан. Шекспир, Данте, Һёте, Шиллер - яратҡан яҙыусылары була. Иң яратҡандарынан — бөйөк итальян яҙыусыһы Алессандро Мандзониның «Йәрәшелгәндәр» романы .
Егерме йәшендә Милан Консерваторияһына (хәҙер Верди исемен йөрөтә)имтихан тоторға барғас, уны әҙерлеге насар һәм йәше уҙған тип уҡырға алмайҙар[2]. Верди үҙ аллы һабаҡтар ала башлай, опера спектаклдәренә, концерттарға йөрөй башлай. Милан бомонды менән аралашыу уның театр композиторы булыу теләген нығытып ҡына ебәрә.
Буссето ға ҡайтҡас, Антонио Барецци ярҙамында тәүге концертын ҡуя(1830 йылда).
1836 йылда Верди өҙөлөп һөйгән йәренә -Маргарита Барецциға өйләнә. Тиҙҙән уларҙың бер-бер артлы ике балаһы тыуа. Верди яңы операһы өҫтөндә эшләгәндә балалары ауырып китеп, үлеп ҡала. 1840 йылда, 26 ғына йәшендә ҡатыны ла [3] , [4][5] энцефалиттан вафат булып ҡала. Яратҡан кешеләрен юғалтыуҙы Верди бик ауыр кисерә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Martin, 3
- ↑ И.Охалова. Музыкальная литература зарубежных стран. Выпуск 4
- ↑ museocasabarezzi.it (in Itэнцефалиттан вафат була alian): «She died the following year [1840] on 18 June, aged only 26 years, while Verdi was working on his ill-fated second opera, Un Giorno di Regno.»
- ↑ on magiadellopera.com (in Italian): «On 18 June 1840 Margherita Barezzi’s life was cut short by violent encephalitis.»
- ↑ reocities.com (in Italian): «…on 20 Ҡалып:Sic June 1840 his young wife Margherita died, struck down by a severe form of acute encephalitis.»
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса музыканттар
- 10 октябрь көнө тыуғандар
- Тыуғандар 1813 йылда
- 27 ғинуар көнө вафаттар
- Вафаттар 1901 йылда
- Миланда вафат булғандар
- Алфавит буйынса композиторҙар
- Италия композиторҙары
- XIX быуат композиторҙары
- Алфавит буйынса дирижёрҙар
- Италия дирижёрҙары
- XIX быуат дирижёрҙары


text:
Габон
Габо́н (франц. Gabon [ɡaˈbõ]), рәсми исеме — Габо́н Респу́бликаһы (франц. République gabonaise) — Үҙәк Африкалағы дәүләт, Францияның элекке колонияһы. Габон атамаһы партугал телендә Мбе йылғаһы исеменән килеп сыҡҡан: «Gabao» (капюшонлы пальто) — йылға тамағы формаһы. Африка континентында иң бай һәм даими дәүләт булып иҫәпләнә. Төньяҡ-көнсығыштан Экваториаль Гвинея, төньяҡтан Камерун, көнбыйыштан һәм көньяҡтан Конго Республикаһы менән сиктәш. Көнбайыш ярын Атлантик океан йыуа.
Башҡалаһы — Либревиль. 1966 йылдың 20 сентябренән Берләшкән Милләттәр ойошмаһы ағзаһы.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Габон Республикаһының рәсми сайты (фр.) и (инг.)
- Габон Респубикаһының статистика агентлығы (фр.)
- Общая информация о Габоне в энциклопедии «Кругосвет»
- Габон на сайте «Всемирная География»
- Габон — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Достопримечательности Габона
- Книга фактов ЦРУ о Габоне(инг.)
Ҡалып:Габон в темах Ҡалып:Африка Ҡалып:Африка союзы Ҡалып:ЦАВЭС Ҡалып:Франкофония


text:
Ҡояш системаһы моделен аңлатыусы философ
«Ҡояш системаһы моделен аңлатыусы философ» — 1766 йылдар тирәһендә яҙылған инглиз рәссамы Джозеф Райт картинаһы. Тулы исеме «Ҡояшты лампа алыштырған моделдә Ҡояш системаһын аңлатыусы философ». «Философ» — тамашасыға күренмәгән шәм яҡтыһында һүрәтләнгән персонаж һәм сәхнә объекттары күрһәтелгән икенсе картина («Гладиатор»ҙан һуң).Картина персонаждары йөҙҙәре Айҙың төп фазаларын күрһәтә - яңы ай, ярты ай, сирек ай һәм тулы ай.
Картина тарихы[үҙгәртергә]
Классик сюжет урынына картина үҙәгендә фәнни сюзет ятыуы бәхәстәр тыуҙыра. Райт һүрәтләгән фәнни "мөғжизәләр"гә һоҡланыу ул замандағы йәшәп килгән дингә һоҡланыу ғөрөф-ғәҙәтенән айырыла, сөнки Райт фән һәм техниканы дин кеүеҡ һоҡландырғыс тип иҫәпләй. Янып торған шәм яҡтыһында скульптуралар хәрәкәт иткән кеүек тойоу ул заманда модалы күңел асыу сараһы булған, тип иҫәпләй Гёте. Ҡояш системаһының механик моделендә Ҡояш урынындағы лапма яҡтыһынан сыҡҡан күләгәләр күрһәтеүҙең әһәмиәтле өлөшө булып тора.
Дини темалағы элекке замандың бөйөк картиналары ижад ителгән кеүек фән һәм техника темаһы ла һоҡландырғыс һәм әһәмиәтле, тип иҫәпләй Райт.
Британия художнигының «Философ» картинаһы, XVIII быуатта француз сәнғәт әһелдәрендә йәшәп килгән ныҡлы жанрҙар иерархияһын емерә. Каританың сюжеты яңы статус бирелгән урта кластың формаль булмаған портретын хәтерләтә. Ошо стильдә Иоганн Цоффани 1776 йылда король ғаиләһен төшөрә. Шулай ҙа картинала төшөрөлгән бер кешене лә портрет тип күҙалларға ярамай (хатта уның протитибын билдәләп булһа ла). XX быуаттағы сәнғәт белгесе Эллис Уотерхаус француз драмаһы «genre serieux» менән сағыштыра.
"Бөйөк һәм ғәҙәти булмаған, үҙенсәлекле гений" тип иҫәпләйҙәр Райтты ХХ быуаттағы күҙәтеүселәр. Философ картинаһы заказ буйынса яҙылмай. Үҙ Ҡояш системаһы моделе булған һәүәҫкәр астроном 5-се граф Вашингтон Ширли һатып алыр тигән өмөттә яҙыла.Райттың дүҫы Ширли Питер (Peter Perez Burdett) бер нисә мәртәбә унда ҡунаҡта була. Картинала төшөрөлгән ике кеше Бурдет һәм Феррары портреты тип иҫәпләнә. Бурдетт яҙып бала Феррерс улы менән модель янында ултыра. Феррарс картинаны £210 һатып ала, әммә 6-сы граф уны аукционда һата. Хәҙерге ваҡытта экспозиция Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында һаҡлана.
Райттың биографияһын өйрәнеүсе Бенедикт Николсон 1968 йылда картинала Джон Уайтхёрст төшөрөлгән тип раҫлай, ә икенсе комментатор картиналағы фигура "Иссаак Ньютон" портретына оҡшаш тип күрһәтә.


text:
Быуынтыҡ аяҡлылар
Быуынтыҡ аяҡлылар (урыҫ. Членистоногие, лат. Arthropoda, бор. грек. ἄpθpov — ,sesy һәм πoύς, πoδός) — кәүҙәләре бүлектәргә бүленгән, ә аяҡтары ҡабатланыусан бер тигеҙ өлөштәрҙән торған умыртҡаһыҙ хайуандарҙың иң юғары төрөнә ҡараған беренсел ауыҙлылар тибы. Был тип 1,5 млн. төрҙө берләштерә. Уларҙың кәүҙәләре быуынтыҡланып, симметрик ике яртыға бүленгән, тәндәре хитин менән ҡапланған төрлө хайуандар керә. Быуынтыҡ аяҡлылар — ике яҡлы симметриялы, һыуҙа һәм ҡоро ерҙә тереклек итеүгә яраҡлашҡан, хайуандар.
Беренсе быуынтыҡаяҡлылар боронғо иң ябай төҙөлөшлө күп төклө селәүсендәрҙән килеп сыҡҡандар. Бер нисә классты берләштерә. Мәҫәлән: ҡыҫала һымаҡтар, үрмәксе һымаҡтар, бөжәктәр һ.б.
.


text:
Категория:User ja
японса эйә булған ҡатнашыусылар.
- {{user ja-0}} - был телде белмәүен аңлата,
- {{user ja-1}} - был телдең нигеҙҙәрен генә белеүен аңлата,
- {{user ja-2}} - был телде һәйбәт белеүен аңлата,
- {{user ja-3}} - был телдә һәйбәт һөйләшә һәм яҙыша алғанын аңлата,
- {{user ja-4}} - был телде үҙ туған теле кеүек белеүен аңлата,
- {{user ja-5}} - был телде бик оҫта дәрәжәлә белеүен аңлата,
- {{user ja}} - туған теле инглиз теле булғандарҙы күрһәтә.
Эске категориялар
Был категорияла бер генә эске категория бар.
U
- ► User ja-N (8 Б)
«User ja» категорияһындағы мәҡәләләр.
Был категорияла булған 8 биттең 8 бите күрһәтелгән.


text:
Көньяҡ Америка
Көньяҡ Америка исп. América del Sur, Sudamérica, Suramérica, порт. América do Sul, ингл. South America, нидерл. Zuid-Amerika, франц. Amérique du Sud, гуар. Ñembyamérika, кечуа Urin Awya Yala, Urin Amerika) – башлыса Көньяҡ ярымшарҙа, өлөшләтә Төньяҡ ярымшарҙа урынлашҡан Америкалағы материк. Көнбайыштан Тымыҡ, көнсығыштан Атлантик океан менән йыуыла. Төньяҡтан Төньяҡ Америка менән сиктәш. Ике Америка араһындағы сик Панама муйыны һәм Кариб диңгеҙе аша үтә.
Көньяҡ Америка составына континенттағы илдәрҙең утрауҙары керә. Кариб диңгеҙе илдәре Төньяҡ Америкаға ҡарай. Кариб диңгеҙе менән сиктәш Көньяҡ Америка илдәре – Колумбия, Венесуэла, Гайана, Суринам һәм Француз Гвианаһын керетеп – Кариб Көньяҡ Америкаһы тип атала.
«Америка» атамаһын был континент исемендә беренсе тапкыр Мартин Вальдземюллер ҡуллана: ул Христофор Колумб асҡан ерҙәр бөтөнләй Һиндостан түгел, әлегә европалыларғы билделе булмаған Яңы Донъя тип Америго Веспуччиның латинлаштырылған исемен картаға теркәп ҡуя. Континент майҙаны — 17,8 млн км² (континенттар араһында 4-се урын), халкы — 387 489 196 (2011 й.) кеше (континенттар араһында 4-се урын).
Йөкмәткеһе
Климаты[үҙгәртергә]
Ҡитғаның көнсығышында тигеҙлектәр хакимлек ите. Анд тауҙары көнбайышында һуҙылған. Көньяҡ Америка планетаның иң дымлы континенты. Күп өлөшө субэваториаль һәм тропик бүлкәттә урынлашҡан. Климаты йылы, тик көньяҡ сигендә генә ҡышын 0°С-ҡа тиклем һәм бер аҙ түбәнерәк төшөүө мөмкин. Бейе таула Анд тауҙарында климат ҡырыҫ, көньяҡта тау түбәләре ҡар менән ҡапланған. Материкта йылғалар күп. Планеталағы иң мул һыулы йылға Амазонка ошо материкта урынлашҡан.
Йылғалары[үҙгәртергә]
Күлдәре[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Южная Америка Open Directory Project (dmoz) һылтанмалар каталогында.
- Средний класс в Южной Америке
- Скромницкий А., Талах В. Энциклопедия доколумбовой Америки. Часть 1. Южная Америка. Том 2. Источники XVI-XVII веков по истории Южной Америки: Хроники. Документы.. www.kuprienko.info (А. Скромницкий) (2012-02-11). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 май 2012. 11 март 2012 тикшерелгән.


text:
Фән
Фән (шулай уҡ ғилем) – төплө мәғлүмәттәр йыйыу, классификациялау, анализлауҙы, тәбиғәт күренештәрен йәки йәмғиәт процестарын аңлатырға һәм уларҙың үҫешен алдан күрергә мөмкинселек биреүсе теорияларҙы яҡшыртыу һәм яңыларын төҙөүҙе үҙ маҡсаты итеп алған эшмәкәрлек өлкәһе. Шулай уҡ фән үҙ үҫешенә үҙе булышлыҡ итеүсе аналитик белемдәр системаһын аңлата.
Фән-кешеләрҙең өҫтәмә белем алыуға йүнәлтелгән эшләү өлкәһе, тип аңлатма бирә ҡайһы бер философия дәреслектәре.
Фән ғәҙәттә ике төп өлкәгә бүленә:
- тәбиғи күренештәрҙе өйрәнеүсе тәбиғи фәндәр;
- кеше һәм йәмғиәтте өйрәнеүсе йәмғиәт фәндәре.


text:
Тарих
Тарих (грек. Iσtopίa, «исследование») — кешелектең үткән замандағы эшмәкәрлеген, торошон, донъяға ҡарашын, ойошоуын һәм социаль бәйләнештәрен өйрәнә торған гуманитар фән. Был өлкәлә эшләүсе ғалимдарҙы тарихсылар тип атайҙар.
- Үҫеш, үҙгәреш хәлендәге ысынбарлыҡ. Тарих закондары.
- Үткән тормоштағы төрлө ижтимағи хәл-ваҡиға һәм шул хәл-ваҡиғалар тураһындағы хәтирә. Тарихты өйрәнеү. Тарихта ҡалыу.
- Кешелек йәмғиәтенең үҫешен, үткән тормоштағы төрлө ижтимағи хәл-ваҡиғаны өйрәнгән фән. Башҡортостан тарихы. Яҙма тарих.
- Ниҙеңдер эҙмә-эҙлекле үҫешен, үҫеш барышын өйрәнгән фән. Театр тарихы. Эҙәбиәт тарихы.
- Кем йәки нимәгәлер бәйле булған төрлө хәл-ваҡиға. Йырҙың тарихы[1].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Сәс
Сәс — кешенең башында үҫә торған мөгөҙ матдәнән ғибәрәт нәҙек кенә еп һымаҡ төктәр шәлкеме[1]; һаҡлау ҡатламы составында булған өлөшө, һөтимәрҙәрың тире ҡатламы эпидермис сығарылма. Хайуаның ҡуйы сәс ҡатламы йөнө йә тиреһе атала.
Йөкмәткеһе
Мифологияла[үҙгәртергә]
Сәс кеше тәненең үлемһеҙ өлөшө булып тора; ул кеше үлгәс тә үҫеүен бауам итә, шуға күрә кеше тәненең иң мифологик өлөшө булып тора. Сәс менән төрлө йола, ырым, тыйыуҙар бәйләнгән. Сәс — юлға сығыу, уңыш юрау, теге донъяға оҙатыу символы булып тора[2].
- Сәсте теләһә ҡайҙа ташларға ярамай, баш ауырый.
- Төшөңдә сәс күрһәң, бәхеткә.
- Сәс йолҡоу — нимәгәлер үкенеп, үҙеңде үҙең өҙгөләү.
- Сәскә сәс бәйләнеү — кейәүгә сығыу, өйләнешеү, бергә булыу.
- Сәс менән иҙән һепереү — ярарарға тырышып бөтә нәмәне эшләргә әҙер булыу.
- Сәс үрә тороу — ҡапыл бик ныҡ ҡурҡыу, аптырап ҡалыу[3].


text:
Киндер турғайы
Киндер турғайы, тарма турғайы (урыҫ. Коноплянка, лат. Carduelis cannabina)— турғай ҙурлығында ҡошсоҡ.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ерҙә, ҡыуаҡлыҡта күмәкләшеп тә, парлашып та йөрөйҙәр. Түбәһе һоро, арҡаһы көрән, ҡойроҡ төбөнөң өҫ яғы алһыу һоро. Ҡанаттарында, ҡойроғонда киң ҡара һәм аҡ таптар бар. Ата ҡоштоң маңлайы, түшенең ике яғы ҡыҙыл. Кәүҙәһенец аҫ яғы сыбар һарғылт аҡ. Инә ҡошта ҡыҙыл төҫ юҡ. Таҡыя турғайҙан арҡаһы көрән булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы киҫкен: «тк-тк-тк». Сырылдап һәм һыҙғырып һайрай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урман ситендә, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Үлән, башлыса киндер һәм тегәнәк орлоҡтары, бөжәктәр менән туҡлана, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөи. Киң генә таралған. Ояһы ҡыуаҡтарҙа була. Ҡыҙғылт көрән таплы 4—6 бөртөк йәшкелт зәңгәр йомортҡа һала.
Галерея[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
][[Категория:Евразия ҡоштары]


text:
Азатлыҡ радиоһы
Азатлыҡ радиоhы (тулы исеме: ингл. Radio Free Europe/Radio Liberty "Азат Европа/Азатлыҡ радиоhы") – элекке Советтар Союзы, Көнсығыш Европа һәм Яҡын Көнсығыш илдәренең телдәрендә хәбәр иткән радио. Ошо илдәрҙең халыҡтарына ирекле мәғлүмәт еткереү өсөн ойошторолған тип һанала. Америка Ҡушма Штаттарының Конгресы тарафынан финанслана. Тапшырыуҙарын Чехияның башҡалаһы Праганан алып бара.
Тарихы[үҙгәртергә]
1953 йылда Америка Ҡушма Штаттары тарафынан "Азат итеү радиоhы" ойошторола; ул Советтар Союзының бар 15 милли республикаhының телдәрендә, шул иҫәптән татарса һәм башҡортса һөйләй башлай. Уның төп маҡсаты "Ватанды коммунистар диктатураhынан азат итеү" һәм "большевиктарға ҡаршы көрәш алып барыу" тип ҡуйыла. Радионы АҠШ-ның Үҙәк Разведка Идараhы (ЦРУ) етәкләй hәм финанслай. Азатлыҡ радиоhы Көнбайыш Германияның Мюнхен ҡалаһындағы студиянан һөйләй; тапшырғысы Лампертхайм ҡалаhында урынлаша.
1955 йылда Советтар Союзында был радионың тапшырыуҙарын һүндереү өсөн махсус тапшырғыстар селтәре ойошторола һәм киңәйтелә бара.
1959 йылда уға "Азатлыҡ радиоhы" тигән яңы исем бирелә.
1976 йылда "Азат Европа радиоhы" менән берләшә. "Азат Европа радиоhы" оҡшаш идеологик маҡсаттар менән ойошторолған була hәм бығаса Көнсығыш Европаның социалистик илдәренә тапшырыуҙар алып бара.
1991 йылда Рәсәйҙең беренсе Президенты Борис Ельцин Азатлыҡ радиоhына тапшырыуҙарын Рәсәйҙә алып барырға рәсми рәүештә рөхсәт итә.
1995- йылда Азатлыҡ радиоhы Чехияның башҡалаhы Прагаға күсә.
Радионың татар-башҡорт хеҙмәте[үҙгәртергә]
Азатлыҡ радиоhының татар һәм башҡорт телдәрендә һөйләгән хеҙмәте бар — уның тапшырыуҙары 1953-сө йылдан эфирға сығып килә. Бөгөн радионың был хеҙмәте көнөнә бер сәғәтлек программа әҙерләй, ул эфирға тәүлегенә бер нисә тапҡыр ҡат-ҡат тапшырыла. Радионы ҡыҫҡа тулҡындарҙа һәм Интернет аша тыңлап була.
Азатлыҡ радиоhының Башҡортостанда үҙ хәбәр үҙәге юҡ; ультра-ҡыҫҡа тулҡындарҙа тапшырғыстары ла юҡ. Өфөләге ике-өс штаттан тыш корреспонденты хәбәрҙәрен телефон аша ебәреп тора.
Тәнҡит[үҙгәртергә]
Азатлыҡ радиоһының "татар-башҡорт" хеҙмәте ошолай аталһа ла, дөйөм эфир ваҡытының төп өлөшөн татар телендә һөйләй. Аҙнаһына башҡорт телендә һөйләгән ваҡыты ни бары биш-ун минут ҡына тәшкил итә.
Үҙен-үҙе "объектив рәүештә" хәбәр итә тип әйтә килһә лә, Башҡортостан, башҡорт халҡы һәм теленә ҡағылған күпселек хәбәрҙәрен бер яҡлы һәм тар күҙлектән бирә. Мәҫәлән, бер айырым алынған тапшырыуында ғына: "Башкорттарҙың милләт булып ойошоуҙары Башҡортостан республикаһы төҙөлгәс генә башланған", "Салауат Юлаевтың яҙмалары татарса яҙылған", "башҡорт теле – ул татар теле", "татарҙан килеп сыҡҡан башҡорт"[1] тигән фекер-фараз ишетеп була. Радионың татар-башҡорт хеҙмәтенең Интернеттағы сайтының форумында ла милләтсел һүҙҙәр йыш ҡына яңғырай; фекерләшкән ҡатнашыусылары араhында башҡортса яҙғандары бик һирәк күренә[2].
Тапшырыу телдәре[үҙгәртергә]
- авар
- албан
- әзербайжан
- әрмән
- башҡорт
- белорус
- грузин
- ғәрәп
- дари
- ҡаҙаҡ
- ҡырғыҙ
- ҡырым татар
- македон
- пушту
- румын
- серб-хорват
- татар
- тажик
- төрөкмән
- украин
- урыҫ
- үзбәк
- фарсы
- чечен
- черкес
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Азатлыҡ радиоhының татар-башҡорт хеҙмәте
- [http://www.rferl.org/ Азатлыҡ радиоhы, инглиз телендә баш бите
- ↑ http://www.azatliq.org/content/article/2052987.html Милләт кайчан өлгерә?. Азатлыҡ радиоhының сайтында тапшырыуҙың яҙмаhы. 25 май 2010
- ↑ http://www.azatliq.org/archive/bashkortostan/latest/572/572.html Мәҫәлән, сайтының "Башҡортостан" тигән битен ҡара.


text:
Йәтсә
Йәтсә (лат. Mustela, урыҫ. Ласки и хорьки) — һыуһарҙар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Кәүҙә оҙонлоғо 13—28 см, ауырлығы 40—100 г. Кәүҙәһе оҙон, һығылмалы. Төҫө ҡышын аҡ, йәйен арҡаһы көрән, ҡорһағы аҡ. Йөнө ҡуйы, ҡыҫҡа. Башы бәләкәй, муйыны оҙон. Ҡолағы ҡыҫҡа, киң. Аяғы һәм ҡойроғо ҡыҫҡа. Полигам. Енси яҡтан 10—11 айҙа өлгөрә. 3—12 (йышыраҡ 4—7) ҡолаҡ тишеге ҡапланған һуҡыр бала тыуҙыра.
Таралышы һәм йәшәйеше[үҙгәртергә]
Евразияның, Төньяҡ Американың уртаса бүлкәтендә таралған. Башлыса төндә, ҡайһы ваҡыт көндөҙ әүҙем. Ваҡ кимереүселәр, һирәгерәк ҡоштар, ер-һыу хайуандары һ.б. менән туҡлана. Урманда, ҡырҡындыла, баҫыуҙа, һаҙлыҡта осрай; кимереүселәрҙең өңдәрендә, эҫкерттәрҙә, таш араларында, ағас тамырҙары аҫтында, торлаҡ янында йәшәй. Башҡортостандың бөтә биләмәһендә таралған. Сысҡан һымаҡ кимереүселәрҙе юҡ итә.


text:
15 ноябрь
15 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 319-се көнө (кәбисә йылында 320-се). Йыл һуңына тиклем 46 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә]
Милли[үҙгәртергә]
- Бельгия — Король байрамы йәки Династия көнө.
- Бразилия — Республика көнө.
- Ҡаҙағстан — Милли валюта көнө.
- Палестина — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Рәсәй — Хәрби хеҙмәткә саҡырылыусылар (призывниктар) көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1971 — Intel фирмаһы үҙенең беренсе 4004 моделле микропроцессорын сығыра.
- 1982 — Брежнев Леонид Ильич Ҡыҙыл майҙанда ерләнә.
- 1983 — Төньяҡ Кипрҙың Төрөк Республикаһы бер яҡлы Төркиә тип иғлан ителә.
- 1988 — Буран йыһан карабының беренсе һәм һуңғы тапҡыр йыһанға осоуы.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1316 — Иоанн I, француз короле.
- 1511 — Иоанн Секунд, нидерланд шағиры.
- 1862 — Герхарт Гауптман, немец яҙыусыһы, Нобель премияһы лауреаты.
- 1891 — Эрвин Роммель, немец фельдмаршалы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1630 — Иоганн Кеплер, немец астрономы.
- 1787 — Кристоф Виллибальд Глюк, немец композиторы.
- 1912 — Дмитрий Наркисович Мамин-Сибиряк, урыҫ яҙыусыһы.
- 1964 — Искәндәр Мирза, Пакистандын беренсе президенты.