text:
Ғосман империяһы
Ғосман империяһы (ғосм. دولت عالیه عثمانیه — Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye[3]), шулай уҡ Оттома́н империяһы, Оттома́н По́ртаһы йәки По́рта[4] — 1299 йылда Ғосман I етәкселегендә төрки ҡәбиләләр тарафынан төньяҡ-көнбайыш Анатолияла ойошторолған дәүләт[5]. 1453 йылда Константинополь ҡолатылғандан һуң Ғосман дәүләте империя тип йөрөтөлә башлай. Константинополдең ҡолауы төрөк дәүләтселеген үҫтереүҙә мөһим ваҡиға була, сөнки 1453 йылғы еңеүҙән һуң Ғосман империяһы Европала нығына. Ғосман династияһының хакимлығы 623 йыл, 1299 йылдың 27 июленән[6][прим. 1] 1922 йылдың 1 ноябренә тиклем, монархия юҡҡа сығарылғансы дауам итә.
XVI—XVII быуаттарҙа Ғосман империяһы айырыуса Күркәм Сөләймән дәүерендә ҡеүәтлегә әйләнә. Ул осорҙа Ғосман империяһы Изге Рим империяһының көньяҡ сигенән төньяҡта Речь Посполитағаса, көньяҡта Йәмәнгә һәм Эритреяға, көнбайышта Алжирға, көнсығышта Каспий диңгеҙенә тиклем йәйрәп ятҡан күп милләтле, күп телле көслө дәүләт була[7]. Көньяҡ-Көнсығыш Европаның ҙур өлөшө, Көнбайыш Азия һәм Төньяҡ Африка уның хакимлығы аҫтында була[8]. XVII быуат башында империя 32 провинциянан һәм күп һанлы вассал дәүләттәрҙән тора, уларҙың ҡайһылары һуңынан буйһондорола, ҡайһыларына автономия бирелә[прим. 2][9].
Империяның баш ҡалаһы Константинополь (хәҙерге Истанбул) була. Империя Урта диңгеҙ бассейнын үҙ ҡарамағында тота. Ғосман империяһы 6 быуат буйы Европа менән Шәреҡ илдәрен бәйләүсе булып тора.
Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе халыҡ-ара танылыу алғас, 1923 йылдың 29 октябрендә Лозанна солох договорына (1923 й., 24 июль) ҡул ҡуйғандан һуң, Ғосман империяһының вариҫы булған Төркиә Республикаһы иғлан ителә. 1924 йылдың 3 мартында Осман хәлифәте тулыһынса юҡ ителә. Уның вәкәләттәре һәм бурыстары Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесенә тапшырыла[10].
Йөкмәткеһе
- 1 Атамаһының килеп сығышы
- 2 Тарихы
- 3 Идара итеү формаһы
- 4 Ғосман империяһының административ бүленеше
- 5 Иҡтисады
- 6 Демография
- 7 Мәҙәниәте
- 8 Комментарийҙар
- 9 Иҫкәрмәләр
- 10 Әҙәбиәт
- 11 Һылтанмалар
Атамаһының килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман телендәге атамаһы — Devlet-i ʿAliyye-yi ʿOsmâniyye[3](دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه), йә — Osmanlı Devleti (عثمانلى دولتى)[прим. 3]. Көнбайышта «Ғосман» һәм «Төркиә» атамалары империя осоронда тиң ҡулланылышта йөрөй. 1920—1923 йылдарҙа Төркиәнең берҙәм рәсми атамаһы барлыҡҡа килгәс, «Ғосман» атамаһы яңы Төркиә өсөн ҡулланылыуҙан туҡтай.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһы барлыҡҡа килеү (1299—1453)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәлжүктәрҙең (ғосмандарҙың ата-бабаһы) Кония (Рум) солтанлығы тарҡалғандан һуң, 1300-сө йылдарҙа Анатолия бер нисә бейлеккә бүленә. 1300 йылға көсһөҙләнгән Византия империяһы Анатолиялағы ерҙәренең күбеһен (10 бейлек биләмәһен) юғалта. Бер бейлек Әртуғрулдың улы Ғосман I (1258[11]—1326) идараһы аҫтында була, көнбайыш Анатолиялағы Эскишәһәр ҡалаһы уның баш ҡалаһы була. Ғосман I бейлегенең биләмәләрен киңәйтә башлай, яйлап ҡына Византия империяһы сиктәренә шыла. Ғосман хөкүмәте ойошторола. Империяны киңәйтеү өсөн был бик мөһим була. Хөкүмәт ҡулланған социаль-сәйәси ҡоролошта дини һәм этник әҙселектәр үҙәк властан тулы бойондороҡһоҙлоҡта була. Дини түҙемселлектәре арҡаһында төрөктәр яңы биләмәләр яулағанда ҙур ҡаршылыҡтарға осрамай[12]. Ғосман I үҙенең маҡсаттарын тормошҡа ашырыусыларҙың бөтәһенә лә ыңғай мөнәсәбәт күрһәтә.
Ғосман I-нең вафатынан һуң Ғосман империяһының хакимлығы Көнсығыш Урта диңгеҙ буйына һәм Балҡанға тарала. 1324 йылда Ғосман I-нең улы Орхан Бурсаны яулап ала һәм уны Ғосман дәүләтенең баш ҡалаһы итә. Бурсанан яҙыу Византияның Төньяҡ-Көнбайыш Анатолия өҫтөнән контролде юғалтыуын аңлата. 1352 йылда ғосмандар, Дарданелла аша сығып, беренсе тапҡыр Европа еренә үҙ аллы аяҡ баҫа, стратегик яҡтан әһәмиәтле Цимпа ҡәлғәһен ала. Христиан дәүләттәре, берләшә һалып, төрөктәрҙе Европанан ҡыуып сығарырлыҡ мәлде ҡулдан ысҡындыра, ә бер нисә тиҫтә йылдан, Византиялағы үҙ-ара ыҙғыштарҙан, Болгар батшалығының тарҡаулығынан файҙаланып, ғосмандар Фракияның ҙур өлөшөн ҡулға төшөрә. 1387 йылда, ҡамап тороп, төрөктәр Константинополдән генә ҡалышып, империялағы иң ҙур ҡала һаналған Салоникиҙы ала. Ғосмандарҙың 1389 йылда Косово эргәһендәге алышта еңеүе был төбәктә сербтарҙың хакимлығына нөктә ҡуя һәм Европаға артабан үтеп инеү мөмкинлеген нығыта. 1396 йылда Никополь эргәһендәге яу Урта быуаттарҙа ғосман төрөктәренең Европаға инеүен туҡтата алмаған иң һуңғы ҙур тәре походы булып тора. Балҡанда ғосман биләмәләрен киңәйтеү менән бергә, төрөктәр өсөн Константинополде яулау иң мөһим бурысҡа әйләнә. Ғосман империяһы йөҙҙәрсә километр һуҙымында элекке Византия ерҙәрен контролдә тота. Азия төпкөлөнән тағы бер Урта Азия хакимы Аҡһаҡ Тимерҙең бәреп инеүе һәм 1402 йылда Ангор яуында еңеүе генә көсөргәнеште бер аҙ кәметә. Ул солтан Баязит I-нең үҙен әсир ала. Төрөк солтанының әсирлеккә эләгеүе ғосман ғәскәренең тарҡалыуына килтерә. Ғосман Төркиәһендә 1402 йылдан 1413 йылға тиклем хакимһыҙлыҡ хөкөм һөрә. Был уңайлы мәл дә ысҡындырыла — Византия, Болгар батшалығы һәм таралып барған Серб короллеге араһында үҙ-ара ыҙғыштар туҡтамай. Хакимһыҙлыҡ дәүере солтан Мәхмәт I-нең тәхеткә ултырыуы менән тамамлана.
Балҡандағы ғосман биләмәләренең бер өлөшө 1402 йылдан һуң юғалтыла (Салоники, Македония, Косово һ. б.), ләкин 1430—1450 йылдарҙа Морат II тарафынан ҡайтанан алына. 1444 йылдың 10 ноябрендә Морат II, һан буйынса өҫтөнлөгөнән файҙаланып, Варна эргәһендәге һуғышта Владислав III-нөң, Янош Хуньядиҙың берләшкән венгр, поляк һәм валах ғәскәрҙәрен ҡыйрата[13][14]. Дүрт йылдан, 1448 йылда Косово яланында булған икенсе алышта, Морат II Янош Хуньядиҙың серб-венгр-валах ғәскәрен тар-мар итә.
Ғосман империяһының үҫеше (1453—1683)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яулап алыуҙар һәм апогей (1453—1566)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Морат II-нең улы Мәхмәт II төрөк дәүләтен һәм ғәскәрен үҙгәртеп ҡора. Оҙайлы әҙерлектән һәм ике айлыҡ ҡамауҙан һуң 1423 йылдың 29 майында солтан Византияның баш ҡалаһы Константинополде ала. Мәхмәт II күп йыллыҡ православие үҙәген юҡ итә.
XV—XVI быуаттар Ғосман империяһының үҫеш йылдары була. Империя солтандарҙың аҡыллы сәйәси һәм иҡтисади идараһы аҫтында уңышлы үҫә. Иҡтисад алға китә, сөнки ғосмандар Европа менән Азия араһындағы төп ҡоро ер һәм диңгеҙ сауҙа юлдарына хужа була[15][прим. 4].
Солтан Сәлим I, 1514 йылда Чалдыран яуында Сәфәүиҙәрҙе еңеп, Ғосман империяһы биләмәләрен көнсығышҡа һәм көньяҡҡа ҡарай үҫтерә[16][17]. Сәлим I мәмлүктәрҙе еңә һәм Мысырҙы яулай. Ошо мәлдән империяның хәрби диңгеҙ флоты Ҡыҙыл диңгеҙгә сыға. Төрөктәр Мысырҙы алғандан һуң Португал һәм Ғосман империялары араһында был төбәктә өҫтөнлөк итеү өсөн ярыш башлана.
1521 йылда Күркәм Сөләймән Белградты ала һәм ғосман-венгр һуғыштары барышында көньяҡ һәм үҙәк Венгрияны үҙенә ҡуша[18][19]. 1526 йылғы Мохач яуынан һуң ул бөтә Венгрияны Көнсығыш Венгрия Короллеге менән Көнбайыш Венгрия Короллегенә бүлә. Ул шулай уҡ Европалағы биләмәләргә солтан вәкилдәрен ҡуя. 1529 йылда Венаға һөжүм итеп, ныҡлы ҡаршылыҡҡа осрай[20]. 1532 йылда Венаны тағы ҡамай, ләкин Кёсег өсөн алышта ҡыйратыла[21][22][23]. Трансильвания, Валахия һәм өлөшләтә Молдавия вассал кенәзлектәр булып ҡала. Көнсығышта төрөктәр 1535 йылда Бағдадты ала, Месопотамияны һәм Фарсы ҡултығына сығыу юлын буйһондора.
Франция һәм Ғосман империяһы Габсбургтарға ҡарата дошмансыллыҡ нигеҙендә союздашҡа әйләнә. 1543 йылда француз-ғосман ғәскәре Хәйр-әд-дин Барбаросса менән Турғут рәйес етәкселегендә Ниццаны еңә, 1553 йылда Корсикаға бәреп инә һәм бер нисә йылдан яулай[24]. Бындай еңеүҙәрҙән һуң Габсбургтар короле Фердинанд I 1547 йылда ғосман төрөктәренең Венгрия өҫтөнән власын танырға мәжбүр була.
Сөләймән I-нең ғүмер һуңында Ғосман империяһы халҡы 15 000 000 кеше иҫәпләнә[25]. Ғосман флоты Урта диңгеҙҙең ҙур өлөшөн үҙ контролендә тота[26]. Был ваҡытҡа Ғосман империяһы дәүләт ҡоролошонда ҙур уңышҡа өлгәшә, Көнбайыш Европала уны хатта Рим империяһы менән сағыштыралар.
Фетнәләр һәм яңырыу (1566—1683)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үткән быуаттың көслө хәрби һәм бюрократик структуралары ихтыярһыҙ солтандар хакимлығы осоронда йомшара. Төрөктәр яйлап хәрби эштә европалыларҙан ҡалыша бара. Шулай ҙа Ғосман империяһы 1863 йылда Вена өсөн алышта ҡыйратылғанға тиклем төп баҫып алыусы держава булып ҡалыуын дауам итә.
Азияға яңы диңгеҙ юлдарын асыу европалыларға Ғосман империяһы монополияһынан ҡотолорға ярҙам итә. 1488 йылда португалдар Изге Өмөт моронон асҡас, XV быуат буйына Һинд океанында ғосман-португал бәрелештәре булғылап тора. Яңы Донъянан испандарҙың көмөштө күпләп ташыуы Ғосман империяһы валютаһының арзанайыуына һәм йүгәнһеҙ инфляцияға килтерә.
Яуыз Иван осоронда Мәскәү батшалығы Волга буйын баҫып ала һәм Каспий диңгеҙендә нығына. 1571 йылда Ҡырым ханы Дәүләт I Гәрәй Ғосман империяһы ярҙамы менән Мәскәүҙе яндыра[27]. Ләкин 1572 йылда ҡырым татарҙары Молоди ауылы эргәһендәге яуҙа еңелә. Ҡырым ханлығы, татар-монголдарҙың урыҫ ерҙәренә барымталарына ҡушылып, Русҡа һөжүмдәрен дауам итә [28] һәм Көнсығыш Европа XVII быуат аҙағына тиклем ҡырым татарҙары йоғонтоһо аҫтында була[29].
1571 йылда Изге лига ғәскәрҙәре Лепанто янындағы диңгеҙ алышында төрөктәрҙе еңә. Төрөктәр күп кешеһен юғалта, флотына ла бер аҙ зыян килә[30]. Ғосман флотының ҡеүәте аяҡҡа баҫтырыла, 1573 йылда Порта Венецияны солох килешеүенә ҡул ҡуйырға күндерә[31]. Ошо сәбәпле төрөктәр Төньяҡ Африкала нығына[31].
Габсбургтар Габсбург монархияһын төрөктәрҙән һаҡлау өсөн Хәрби Краина төҙөй[32]. Ғосман империяһында кадрҙар сәйәсәтенең көсһөҙләнеүе Ун өс йыллыҡ һуғышта армияла ҡорал етмәүгә, тәртип йомшарыуға һәм бойороҡтарҙы һанға һуҡмауға килтерә[33]. 1585—1610 йылдарҙа Анатолияла жәләлиҙәр ихтилалы тоҡана[прим. 5][34] 1600 йылға империя халҡы 30 000 000-ға етә, был тиклем халыҡҡа ер етмәү Портаға баҫымды көсәйтә[35].
1635 йылда Морат IV ҡыҫҡа ваҡытҡа Ереванды, 1639 йылда Бағдадты ала[36]. Ҡатын-ҡыҙҙар солтанлығы осоронда империяға улдары исеменән солтандарҙың әсәләре идара итә. Айырыуса йоғонтоло ҡатындар булып Көсем Солтан менән уның килене Турхан Хәтижә һанала, уларҙың сәйәси көндәшлеге 1651 йылда беренсеһенең үлтерелеүе менән тамамлана. Көпрүлү дәүерендә албандарҙың Көпрүлү ырыуы вәкилдәре бөйөк вәзир була. Улар Ғосман империяһы өҫтөнән туранан-тура контролде бойомға ашыра. Көпрүлү вәзирҙәре булышлығы менән төрөктәр Трансильванияны үҙҙәренә ҡайтара, 1669 йылда Критты, 1676 йылда Подольены ала[37].
1683 йылдың майында ҙур төрөк ғәскәре Ҡара Мостафа паша етәкселеге аҫтында Венаны ҡамай[38]>. Төрөктәр хәл иткес һөжүм менән мыштырлай һәм шул уҡ йылдың сентябрендә Вена алышында Габсбургтар, немецтар һәм поляктар ғәскәрҙәре тарафынан еңелә[38]. Был еңелеү төрөктәрҙе 1699 йылдың 26 ғинуарында Изге Лига менән Карловица солохона ҡул ҡуйырға мәжбүр итә, һәм Бөйөк Төрөк һуғышы тамамлана[39]. Төрөктәр Лигаға күп территорияларҙы ҡалдыра[40]. 1695 йылдан ғосмандар Венгрияла контрһөжүмгә күсә, ул 1697 йылдың 11 сентябрендә Зента янында тулыһынса тар-мар ителеү менән тамамлана[41].
Үҫештән туҡталыу һәм аяҡҡа баҫыу (1683—1827)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был осорҙа урыҫтар Ғосман империяһы өсөн ҙур хәүеф сығанағы була[42]. Ошо сәбәпле 1709 йылда Полтава яуында еңелгәндән һуң Карл XII төрөктәрҙең союздашы булып китә[42]. Карл XII ғосман солтаны Әхмәт III-нө Рәсәйгә һуғыш иғлан итергә күндерә. 1711 йылда ғосман ғәскәрҙәре Прут йылғаһы буйында урыҫтарҙы ҡыйрата[42]. 1718 йылдың 21 июлендә Австрия һәм Венеция менән Ғосман империяһы араһында Пожаревац солохо төҙөлә, бының һөҙөмтәһендә Төркиәнең һуғыштары бер аҙға туҡтала. Ләкин Төркиә былай ҙа Европаны яуларлыҡ хәлдә булмай[43].
Австрия менән берлектә Рәсәй империяһы 1735—1739 йылғы Урыҫ-төрөк һуғышында ҡатнаша. Һуғыш 1739 йылда Белград солох договорын төҙөү менән тамамлана. Уның шарттары буйынса Австрия Ғосман империяһына Сербия менән Валахияны ҡалдыра, ә Аҙау Рәсәй империяһына тапшырыла. Был тыныс осорҙа Ғосман империяһында мәғариф һәм технологик реформалар үткәрелә, юғары уҡыу йорттары төҙөлә[44]. 1734 йылда Төркиәлә артиллерия училищеһы асыла, унда Франциянан килгән инструкторҙар уҡыта. Ләкин Европа илдәре менән яҡынлашыу халыҡҡа оҡшаһа ла, быны мосолман руханиәте хупламай[45]. 1754 йылдан училище йәшерен эшләй башлай[45]. 1726 йылда Ибраһим Мөтәфәрриҡә солтан Әхмәт III-гә дингә ҡаршы әҙәбиәт баҫыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә[46]. 1729 йылдан 1743 йылғаса Ғосман империяһында уның 17 хеҙмәте 23 томда нәшер ителә, һәр томдың тиражы 500—1000 дана тәшкил итә[46][47].
Ҡасаҡ поляк революционерын эҙәрләү һылтауы менән урыҫ армияһы Балтаға — Рәсәй сигендәге ғосман форпосына инә, халыҡты ҡыра, ҡәлғәне яндыра[48]. Ошо ваҡиға Ғосман империяһының 1768—1774 йылғы урыҫ-төрөк һуғышын башлауына сәбәпсе була. 1774 йылда ғосмандар һәм урыҫтар араһында Көсөк-Ҡайнаржа солох договоры төҙөлә һәм һуғыш тамамлана[49]. Договорға ярашлы, Валахия һәм Молдавия христиандарын дини иҙеү бөтөрөлә[49].
XVIII—XIX быуаттарҙа Ғосман империяһы менән Рәсәй араһында бер нисә һуғыш була. XVIII быуат аҙағында Төркиә Рәсәйҙән ҡат-ҡат еңелә. Төрөктәр Ғосман ғәскәрен яңыртырға ҡарар итә[45].
1789—1807 Сәлим III хәрби реформа үткәрә. Уның һөҙөмтәһендә яңысарҙарҙың реакцион йоғонтоһо кәметелә. Ләкин 1804 һәм 1807 йылдарҙа улар реформаларға ҡаршы баш күтәрә. 1807 йылда Сәлим заговорсылар тарафынан һаҡ аҫтына ултыртыла, ә 1808 йылда үлтерелә. 1826 йылда Мәхмүт II яңысарҙар корпусын тарата.
1804—1815 йылдарҙағы серб инҡилабы Балҡанда романтик милләтселек дәүеренә башланғыс һала. Балҡан илдәре Көнсығыш мәсьәләһен күтәрә. 1830 йылда Ғосман империяһы де-юре Сербия суверенитетын таный[50][51]. 1821 йылда гректар Портаға ҡаршы ихтилал күтәрә. Пелопоннестағы грек ихтилалы артынса Молдавияла ихтилал тоҡана, ул 1829 йылда уның де-юре бойондороҡһоҙлоғо менән тамамлана. 1860—1870 йылдарҙа османдарҙың сюзерендары — Сербия, Валахия, Молдавия һәм Черногория кенәзлектәре тулы бойондороҡһоҙлоҡ ала.
Яңырыу реформалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Танзимат дәүерендә (1839—1876) Порта реформалар үткәрә, улар һөҙөмтәһендә армия хеҙмәткә саҡырыу буйынса тулыландырыла, банк системаһы үҙгәртелә, шәриғәт донъяуи ҡануниәт менән алмаштырыла, заводтар урынына гильдиялар барлыҡҡа килә. 1840 йылда Истанбулда Ғосман империяһының почта элемтәһе министрлығы асыла[52][53].
1847 йылда Сэмюэл Морзе Солтан Әбдел-Мәжит I-нән телеграфҡа патент ала[54]. Телеграфты һынау уңышлы үтә, һәм 1847 йылдың 9 авгусында[55] төрөктәр тәүге Истанбул — Әдирнә — Шумен телеграф линияһын төҙөй башлай[56].
1876 йылда Ғосман империяһында конституция ҡабул ителә. Төркиәлә парламент барлыҡҡа килә, уны солтан 1878 йылда юҡҡа сығара.
1853—1856 йй. Ҡырым һуғышы эре-эре Европа державаларының Ғосман империяһы ерҙәре өсөн оҙайлы дәғүәләшеүенең дауамы булып тора. 1854 йылдың 4 авгусында[57] Ҡырым һуғышы ваҡытында[58] Ғосман империяһы тәүге кредитын ала. Һуғыш арҡаһында ҡырым татарҙары күпләп СССР-ҙан китә башлай — 200 000-ләп кеше эмиграциялай[59]. Кавказ һуғышы аҙағына иһә черкестарҙың 90%-ы, Кавказды ташлап, Ғосман империяһында төпләнә[60].
XIX быуатта Ғосман империяһында йәшәгән күп халыҡтарҙы милләтселек күтәрелеше солғай. Милли үҙаң һәм этник милләтселек Ғосман империяһының төп проблемаһы була. Төрөктәр үҙ илендә генә түгел, унан ситтә лә милләтселек менән осраша. Инҡилап фирҡәләре һаны арта. Ғосман империяһына XIX быуатта инҡилаптар хәүефе янай, XX быуат башында Портаның сәйәсәте быны иҫәпкә ала.
1877—1878 йылдарҙағы Урыҫ-төрөк һуғышы Рәсәй империяһының еңеүе менән тамамлана. Һөҙөмтәлә төрөктәрҙең Европалағы оборонаһы көсһөҙләнә; Болгария, Румыния, Сербия бойондороҡһоҙлоҡ ала. 1878 йылда Австро-Венгрия ғосман провинцияларынан Босния вилайәте менән Яңы Пазар санжагын аннексиялай, ләкин төрөктәр уларҙы нисек тә ҡайтарып алырға тырыша.
Үҙ сиратында 1878 йылғы Берлин конгресынан һуң Британ империяһы төрөктәргә Балҡандағы территорияларын ҡайтарып биреү тураһында пропаганда башлай[61]. 878 йылда[61] инглиздәргә Кипр менән идара итеү тапшырыла. 1882 йылда британ ғәскәрҙәре Араб паша фетнәһен баҫтырыу һылтауы менән Мысырға бәреп инә һәм баҫып ала.
1894—1896 йылдарҙа Ғосман империяһында әрмәндәрҙе күпләп ҡыралар, һөҙөмтәлә 100 000-дән 300 000-гә тиклем кеше үлтерелә[62].
Ғосман империяһының тарҡалыуы (1908—1922)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһы 1914 йылға Европалағы һәм Төньяҡ Африкалағы бөтә ерҙәрен тиерлек юғалтып бөтә. Был ваҡытҡа Ғосман империяһында 28 000 000 кеше йәшәй (17 000 000 — Анатолияла, 3 000 000 — Сүриәлә, Ливанда һәм Фәләстиндә, 2 500 000 — Ираҡта, ҡалған 5 500 000 — Ғәрәбстан ярым утрауында)[63].
Йәш төрөк инҡилабынан һуң 1908 йылдың 3 июленән Ғосман империяһында икенсе конституция дәүере башлана. Солтан 1876 йылғы конституцияның яңынан ғәмәлгә инеүен иғлан итә, ҡабат Парламентты саҡыра. Ғосман империяһының тарҡалыуы башлана.
Халыҡ араһындағы сыуалыштарҙан файҙаланып, Австро-Венгрия Босния һәм Герцеговинаға ғәскәр кертә. 1911—1912 йылғы итальян-төрөк һуғышы барышында Ғосман империяһы Ливиянан ҡолаҡ ҡаға, һәм Балҡан союзы уға һуғыш иғлан итә. Империя Балҡан һуғыштары барғанда Көнсығыш Фракия менән Андрианополдән башҡа бөтә биләмәләрен юғалта. 400 000 балҡан мосолманы, гректарҙан, сербтарҙан һәм болгарҙарҙан ҡурҡып, ғосман армияһы менән бергә сигенә[64]. Немецтар Ираҡта тимер юл төҙөргә тәҡдим итә. Ул өлөшләтә төҙөлә. 1914 йылда Британ империяһы был тимер юлды һатып ала һәм төҙөлөштө дауам итә. Тимер юл Беренсе донъя һуғышы башланыуында айырым роль уйнай.
1914 йылдың ноябрендә Ғосман империяһы Беренсе донъя һуғышына Үҙәк державалар яғында ҡушыла, Яҡын Көнсығыштағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Бер нисә еңеүгә өлгәшә (мәҫәлән, Дарданелла операцияһы, Әл-Ҡутты ҡамау), етди еңелеүҙәргә лә дусар була (мәҫәлән, Кавказ фронтында).
Сәлжүк төрөктәре һөжүм иткәнгә тиклем хәҙерге Төркиә территорияһында ромейҙарҙың һәм әрмәндәрҙең христиан дәүләттәре урынлашҡан була, төрөктәр грек һәм әрмән ерҙәрен тартып алғас та әле 18 быуатта гректар менән әрмәндәр — ерле халыҡтың 2/3 өлөшөн, 19 быуатта яртыһын алып тора, ХХ быуат башында халыҡтың 50—60 проценты ерле христиандар була. Беренсе донъя һуғышы аҙағында барыһы ла үҙгәрә, төрөк армияһы ҡурд, черкес, төркүмән һәм төрөк милицияһы менән берлектә гректар, ассирийҙар, әрмәндәр һәм езид ҡурдтарын ҡыра[65].
1915 йылда урыҫ ғәскәрҙәре Көнсығыш Анатолияға һөжүмде дауам итә[66], ошоноң менән әрмәндәрҙе ҡырып бөтөрөлөүҙән ҡотҡара[67][68][69].
1916 йылда Яҡын Көнсығышта Ғәрәп инҡилабы ҡуба, ул ваҡиғалар ағышын Антанта файҙаһына үҙгәртә.
1918 йылдың 30 октябрендә Мудрос солохо төҙөлә, ул Беренсе донъя һуғышын туҡтата. Уның артынса Константинополь оккупациялана һәм Ғосман империяһы бүлгеләнә. Севр солох килешеүе шарттарына ярашлы, Ғосман империяһының бүлгеләнгән территорияһы Антанта державаларына беркетелә.
Былар һөҙөмтәһендә төрөк милли хәрәкәте көсәйә. 1919—1922 йылдарҙағы Төркиә бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш төрөктәрҙең Мостафа Кәмал Ататөрк етәкселегендә еңеүе менән тамамлана. 1922 йылдың 1 ноябрендә солтанлыҡ юҡ ителә, ә 1922 йылдың 17 ноябрендә Ғосман империяһының һуңғы солтаны Мәхмәт VI илдән сығып китә. 1923 йылдың 29 октябрендә Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе Төркиә Республикаһын иғлан итә. 1924 йылдың 3 мартында хәлифәлек бөтөрөлә.
Идара итеү формаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһының дәүләт ҡоролошо бик ябай була. Уның төп йүнәлештәрен хәрби һәм гражданлыҡ хакимиәте тәшкил итә. Солтан иң юғарғы вазифа була. Дәүләт руханиәтте контролдә тота (Византия империяһындағы кеүек). Империяны һаҡлау һәм киңәйтеү дәүләттең төп бурысы була[70].
Мосолман донъяһында ғосмандар династияһы власта иң оҙаҡ торған династия һанала[71]. Был династия төрөк сығышлы була. Ғосман династияһын ике тапҡыр ҡолатырға тырышалар, икеһе лә уңышһыҙ тамамлана[70].
Ғосман солтаны (йәки падишаһ) империяның берҙән-бер идарасыһы була. Элекке солтан улдарының береһе яңы солтан булып китә. Һарай мәктәбе солтан булырға яраҡһыҙ вариҫтарҙы юҡ итә һәм лайыҡлыға булышлыҡ итә. Буласаҡ дәүләт чиновниктары уҡый торған һарай мәктәптәре айырымлыҡта көн итмәй. Мәҙрәсәлә мосолмандар уҡый, ғалимдар һәм дәүләт чиновниктары уҡыта. Ваҡыфтар матди ярҙам күрһәтә, шунлыҡтан ярлы ғаиләләрҙән сыҡҡан балалар ҙа белем ала ала.[72] Христиандар Әндәрүндә уҡый[73], унда йыл да 8—12 йәшлек 3 000 христиан малайы алына.
Солтан юғарғы монарх булһа ла, дәүләт һәм башҡарма власть сәйәсмәндәргә йөкмәтелә. Үҙидара органында (диван, XVII быуаттан Порта тип атала) кәңәшселәр һәм вәзирҙәр араһында даими сәйәси алыш бара. Бейлек дәүерендә диван аҡһаҡалдарҙан тора. Һуңғары улар урынын армия офицерҙары һәм аҡһөйәктәр биләй. 1320 йылдан бөйөк вәзир солтандың ҡайһы бер вазифаларын башҡара. Ул солтандың мираҫы менән тулыһынса үҙаллы эш итә, теләһә кемде отставкаға ебәрә ала һәм бөтә өлкәләрҙе контролдә тота. XVI быуат аҙағынан солтан дәүләттең сәйәси тормошонда ҡатнашыуҙан туҡтай, бөйөк вәзир де-факто Ғосман империяһының идарасыһына әйләнә[74].
Йәш төрөк инҡилабынан һуң Ғосман империяһы конституциялы монархия булып китә. Солтан властан ҡолаҡ ҡаға. Бөтә провинцияларҙан делегаттар ингән парламент ойошторола. Улар империя хөкүмәтен хасил итә.
Империяға белемле, тәжрибәле һәм тоғро кешеләр (албандар, фанариоттар, әрмәндәр, сербтар, венгрҙар һ. б.) идара итә. Христиандар, мосолмандар һәм йәһүҙиҙәр Ғосман империяһында идара итеү системаһын тулыһынса үҙгәртә[34].
Ҡанун[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман хоҡуҡ системаһы дини хоҡуҡиәткә нигеҙләнә[75]. Ғосман империяһында 3 суд системаһы була: беренсеһе — мосолмандар өсөн, икенсеһе — мосолман булмағандар өсөн (был система башында йәһүдтәр һәм христиандар тора) һәм өсөнсөһө — «сауҙа судтары» системаһы.
Танзимат осоро реформалары Ғосман империяһының хоҡуҡи торошона көслө йоғонто яһай. 1877 йылда шәхсиәт хоҡуҡиәте тәртипкә килтерелә. Һуңыраҡ сауҙа хоҡуҡиәте, енәйәт хоҡуҡиәте, гражданлыҡ процесы тәртипкә һалына.
Армия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман армияһының беренсе хәрби часы XIII быуат аҙағында Ғосман I тарафынан Көнбайыш Анатолияла йәшәгән ҡәбиләләр вәкилдәренән төҙөлә. Ғосман империяһының тәүге йылдарында хәрби система ҡатмарлы төҙөлөшлөгә әйләнә. Ғосман ғәскәренең вербовкалау һәм феодаль оборона буйынса комплекслы системаһы була. Төп ғәскәр төрҙәре: яңысарҙар, сипаһтар, аҡынсылар һәм яңысарҙар орукестры. Ғосман армияһы беренсе булып мушкеттар һәм артиллерия орудиелары ҡуллана башлай. XVII быуат уртаһында осман ғәскәрҙәре көсһөҙләнә.
XIX быуатта ғосман армияһында һәм тотош илдә яңыртыу бара. 1826 йылда солтан Мәхмүт II яңысарҙар корпусын тарҡата һәм заманса ғосман армияһын төҙөй. Беренсе булып сит ил инструкторҙары яллана, офицерҙар Көнбайыш Европаға уҡырға ебәрелә. Был офицерҙар уҡып тыуған иленә ҡайта башлағас, Ғосман империяһында йәш төрөк хәрәкәте тоҡана.
Европаны буйһондороуҙа ғосман флоты ла ҡатнаша. Флот ярҙамында Төньяҡ Африка алына. Төрөктәрҙең 1821 йылда Грецияны һәм 1830 йылда Алжирҙы юғалтыуы ғосман флотының ҡеүәте юғала башлауын аңлата. Солтан Абдул-Азиз, донъялағы иң ҙур флоттарҙың береһенә әйләндереп (Бөйөк Британия менән Франциянан ҡала 3-сө урын), ҡеүәтте ҡайтарырға тырыша. 1886 йылда Бөйөк Британияла Барроу верфендә Ғосман империяһы хәрби диңгеҙ флотының беренсе һыу аҫты кәмәһе төҙөлә[76].
Ләкин көсһөҙләнә барған иҡтисад флотты аҫрауҙы тәьмин итә алмай. Солтан Ғәбделхәмит II, реформатор Миҙхәт паша яғына сыҡҡан төрөк адмиралдарына ышанмауы сәбәпле, ҙур флоттың ҡиммәткә үтә төшөүен һәм 1877—1878 йылдарҙа урыҫ-төрөк һуғышында еңеүенә шикләнеүен белдерә. Ул бөтә төрөк караптарын Алтын Мөгөҙ боғаҙына оҙата, улар шунда 30 йыл буйы сереп ултыра. 1908 йылғы Йәш төрөк инҡилабынан һуң «Берләшеү һәм прогресс» партияһы флотты аяҡҡа баҫтырырға тырыша. 1910 йылда йәш төрөктәр яңы караптар алыуға хәйриә аҡсаһы йыя башлай.
Ғосман империяһының хәрби һауа көстәре тарихы 1909 йылда башлана[77][77]. Беренсе осоу училищеһы 1912 йылда Истанбулда асыла. Хәрби авиация үҫеш ала. 1913 йылда Ғосман империяһында летчиктарҙы разведчик самолеттарға идара итеүгә өйрәтә торған донъялағы беренсе авиация училищеһы асыла, айырым разведка подразделениеһы булдырыла. 1914 йылда Төркиәлә хәрби-диңгеҙ авиацияһы мәктәбе нигеҙләнә. Беренсе донъя һуғышы башланыу менән Ғосман империяһындағы яңырыуҙар ҡырҡа туҡтала.
Ғосман империяһының административ бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Осман империяһының административ бүленеше дәүләт субъекттарына идара иткән хәрби хакимиәткә нигеҙләнә. Вассал һәм яһаҡ түләй торған дәүләттәр был системаға индерелмәй.
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһы эре сауҙа һәм сәнәғәт үҙәктәре булараҡ Бурсаны, Адрианополде һәм Константинополде үҫтерә. Был ҡалалар төрлө ваҡытта илдең баш ҡалаһы була[78]. Мәхмәт II менән уның вариҫы Баязит II һөнәрсе һәм сауҙагәр йәһүдтәрҙең Истанбулға һәм башҡа эре порттарға күсеп килеүен дәртләндерә. Ә Европала йәһүдтәрҙе христиандар һыйҙырмай. Шунлыҡтан йәһүдтәр күпләп Ғосман империяһына күсә.
Ғосман империяһында иҡтисадты нығытыу власты көсәйтеү һәм биләмәләрҙе киңәйтеү иҫәбенә бара. Һөҙөмтәлә империяның килемдәре арта, ул сәскә ата.
Ғосман империяһында ҡаҙнасылыҡ һәм кәнсәләр структураһы башҡа ислам дәүләттәрендәгегә ҡарағанда яҡшыраҡ үҫкән була. Был структура чиновник кәтиптәр тарафынан төҙөлә. Улар юғары квалификациялы дини белгестәр булараҡ һөнәри ойошма булып үҫеп етә.
Дәүләт иҡтисады структураһы уның геосәйәси ҡоролошона бәйле була. Көнбайыш һәм Ғәрәп донъяһы араһында урынлашҡан Ғосман империяһы көнсығышҡа барған юлдарҙы ҡамап ята. Шул сәбәпле португалдар һәм испандар Шәреҡ илдәренә яңы юлдар эҙләй. Ғосман империяһы тәмләткестәр юлын үҙ буйһоноуында тота. 1498 йылда португалдар, Африканы урап үтеп, Һиндостан менән сауҙа башлай. 1492 йылда Христофор Колумб Багам утрауҙарын аса. Был ваҡытҡа Ғосман империяһы сәскә атыу баҫҡысына күтәрелә — солтан власы өс ҡитғаға тарала.
Хәҙерге тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Ғосман империяһы менән Үҙәк Европа мөнәсәбәттәре яңы диңгеҙ юлдары асылыу арҡаһында боҙолған. 1849 йылда Балталиман договорына ҡул ҡуйыла. Һөҙөмтәлә инглиз һәм француз баҙарҙары ғосмандыҡы менән тиңләшеүгә өлгәшә.
Демография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһында беренсе халыҡ иҫәбе алыу XIX быуат башында үтә. Рәсми һөҙөмтәләр нәшер ителә, ләкин бөтә халыҡ та иҫәпкә кертелмәй. Айырым ҡатламдарҙа ғына йәниҫәп алына. Мәҫәлән, 1831 йылда ир заттары ғына һанала[39][79].
Ғосман империяһында 1800 йылда 25 000 000 — 32 000 000 кеше иҫәпләнә, 10 000 000-ы Европала, 11 000 000-ы — Азияла һәм 3 000 000-ы — Африкала. 1914 йылда дәүләттәге халыҡ һаны 18 500 000 кеше тәшкил итә. Был ваҡытҡа биләмәләр өс тапҡырға кәмей.
Империяның ахырында уртаса ғүмер оҙонлоғо 49 йәш була, ә XIX быуатта ғына был күрһәткес ни бары 20-25 йәш була[80]. XIX быуатта кешеләрҙең иртә үлеү сәбәбе эпидемияларға һәм аслыҡҡа бәйле була. 1785 йылда Ғосман Мысырында халыҡтың алтынан бер өлөшө тағундан (чума) үлә. XVIII быуатта Алеппо халҡы 20 %-ҡа кәмей. 1687—1731 йылдарҙа Мысыр халҡы 6 тапҡыр аслыҡҡа дусар була. Ғосман империяһындағы һуңғы аслыҡ 1770-се йылдарҙа Анатолияла була[81]. Һуңғары санитар шарттар яҡшырыу, һаулыҡ һаҡлау тармағының алға китеүе һәм ҡалаларға аҙыҡ-түлек ташыуҙы юлға һалыу арҡаһында халыҡтың ҡырылыуы туҡтала.
Халыҡ портлы ҡалаларға күсенә башлай, пароходсылыҡ һәм тимер юл үҫеше быға ыңғай шарттар тыуҙыра. 1700—1922 йылдарҙа Ғосман империяһында ҡалалар йылдам үҫә. Һаулыҡ һаҡлау һәм санитар шарттар яҡшырғанлыҡтан Ғосман империяһындағы ҡалаларҙа йәшәү кимәле күтәрелә. Бигерәк тә портлы ҡалалар етеҙ үҫә. Мәҫәлән, Салоникта халыҡ һаны 1800 йылдағы 55 000-дән 1912 йылға 160 000-гә, Измирҙә — 1800 й. 150 000-дән 1914 йылға 300 000-гә етә[82]. Ҡайһы бер төбәктәргә халыҡ һаны кәмей. Мәҫәлән, Белград халҡы 25 000-дән 8 000-гә ҡала, ҡалала власть өсөн көрәш быға сәбәпсе була[83]. Шулай итеп, төрлө төбәктә халыҡ һаны төрлөсә була.
Иҡтисади һәм сәйәси миграция империяға кире йоғонто яһай. Әйтәйек, урыҫтарҙың һәм габсбургтарҙың Ҡырым менән Балҡанды аннексиялауы ул территорияларҙан мосолмандарҙың күпләп ҡасыуына килтерә — 200 000-ләгән ҡырым татары Добруджаға күсеп китә. 1783—1913 йылдарҙа Ғосман империяһына 5 000 000 — 7 000 000 кеше иммиграциялай, уларҙың 3 800 000-ө Рәсәйҙән була. Миграция империяның төрлө өлөшөндә сәйәси көсөргәнешкә төрлөсә тәьҫир итә, шунлыҡтан халыҡтың төрлө ҡатламдары араһындағы айырма кәмей. Һөнәрселәр, сауҙагәрҙәр, сәнәғәтселәр һәм ер эшкәртеүселәр аҙая. XIX быуаттан алып Ғосман империяһына Балҡандағы бөтә мосолмандар күсенә башлай. Ғосман империяһының ахырына, 1922 йылға, дәүләттә йәшәгән мосолмандарҙың күпселеге Рәсәй империяһынан килгән эмигранттар була.
Телдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһында ғосман теле рәсми тел була. Ул фарсы һәм ғәрәп телдәренең көслө йоғонтоһон кисерә. Илдең азиат өлөшөндәге иң киң таралған телдәр: ғосман (Анадолу һәм Балҡан халҡы, Албания менән Босниянан башҡаһы, шул телдә һөйләшә), фарсы (аҡһөйәктәр һөйләшә торған тел[84]) һәм ғәрәп (Ғәрәбстан, Төньяҡ Африка, Ираҡ, Кувейт һәм Левант халҡы һөйләшә), азиат өлөшөндә шулай уҡ ҡурт, әрмән, яңы арами, понти һәм каппадокия гректары теле; европа өлөшөндә — албан, грек, серб, болгар һәм арумин телдәре. Империя ахырының һуңғы ике быуатында фарсы һәм ғәрәп телдәре халыҡ тарафынан ҡулланылмай: фарсы әҙәбиәт теленә әйләнә, ғәрәп теле дини йолалар ваҡытында файҙаланыла.
Халыҡ араһында наҙанлыҡ көслө булғанлыҡтан ябай халыҡтың хөкүмәткә шикәйәттәрен яҙыу өсөн махсус кешеләр тотола[85]. Милли әҙселектәр үҙ телендә һөйләшә (мәхәллә). Мегаполистарҙа йәшәүселәр араһында ғосман телен белмәгәндәр ҙә була.
Диндәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ислам[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Исламды ҡабул иткәнгә тиклем төркиҙәр мәжүси була. Ислам 751 йылда Талас һуғышында Ғәббәсиҙәр еңгәндән һуң ғына тарала башлай. VIII быуаттың икенсе яртыһында уғыҙҙарҙың (сәлжүктәр һәм төрөктәрҙең ата-бабалары) күп өлөшө ислам ҡабул итә. XI быуатта уғыҙҙар Анатолияла төпләнә һәм был динде тарата.
1514 йылда солтан Сәлим I Анатолияла йәшәгән шиғиҙарҙы кафыр тип күпләп ҡырҙыра, 40 000 самаһы кеше үлтерелә[62].
Христианлыҡ һәм иудаизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһында йәшәгән христиандарҙың ирке сикле була, сөнки төрөктәр уларға «икенсе сортлы граждандар» тип ҡарай. Христиандар менән йәһүҙиҙәрҙең хоҡуҡтары төрөктәрҙекенә ҡарағанда кәмерәк була: судта христиандарҙың төрөктәргә ҡаршы шаһитлыҡтары ҡабул ителмәй. Уларға ҡорал йөрөтөү, һыбай йөрөү тыйыла, йорттары мосолмандарҙыҡынан бейегерәк була алмай һәм башҡа сикләүҙәр хөкөм һөрә[87]. Ғосман империяһының бөтә дәүерендә мосолман булмағандарҙан дәвширмә тигән һалым түләтелә. Ваҡыты-ваҡыты менән Ғосман империяһында христиан малайҙарын йыялар һәм мосолман итеп тәрбиәләйҙәр[88]. Был малайҙар дәүләткә идара итергә өйрәтелә, хакимлыҡ иткән синыфты, элита ғәскәрҙәрен (яңысарҙар) булдырыуға йәлеп ителә.
Милләт системаһына ярашлы, мосолман булмағандар империя граждандары булһа ла, мосолмандар менән тиң ҡоҡуҡлы булмай. Православие милләте системһы Юстиниан I осоронда уҡ барлыҡҡа килә һәм Византия империяһында ҡулланыла. Христиандар, иң күп һанлы мосолман булмаған төркөм булараҡ, сәйәсәттә һәм сауҙала айырым өҫтөнлөктәргә эйә була, шуға һалымды ла мосолмандарға ҡарағанда күберәк түләй[89][89].
1453 йылда Константинополь ҡолағандан һуң Мәхмәт II ҡала христиандарын ҡырмай, киреһенсә, уларҙың институцияларын (мәҫәлән, Константинополь православие сиркәүен) һаҡлап ҡалдыра.
1461 й. Мәхмәт II Константинополдең Әрмән патриархатын ойоштора. Византия империяһы осоронда иһә әрмәндәр кафыр тип һанала, шунлыҡтан ҡалала сиркәүҙәр төҙөй алмай. 1492 йылда Испан инквизицияһы ваҡытына Баязит II төрөк флотын Испанияға мосолмандар менән сфарадтарҙы ҡотҡарырға ебәрә, тиҙҙән улар Ғосман империяһында төпләнә.
Портаның Константинополь православие сиркәүе менән аралары тыныс була, репрессиялар бик һирәк ойошторола. Ләкин сиркәү структураһы төрөктәр контролендә ҡала. XIX быуатта милләтсел яңы ғосмандар идараға килгәс, Ғосман империяһы сәйәсәте милләтселек һәм ғосмансылыҡ һыҙаттары ала. Болгар православие сиркәүе таратыла.
Мәҙәниәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман империяһына ингән территориялар нигеҙҙә Урта һәм Ҡара диңгеҙҙәрҙең яр буйҙарында ята. Шунлыҡтан был төбәктәрҙең мәҙәниәте лә ерле халыҡ йолаларына нигеҙләнә. Европала яңы ерҙәр баҫып алғас, төрөктәр ул төбәктәрҙең ҡайһы бер мәҙәни йолаларын үҙләштерә (архитектура стилдәре, аш-һыу, музыка, ял, идара итеү формаһы). Мәҙәниәт-ара никахтар ҙа ғосман элитаһы формалашыуына йоғонто яһай. Ғосман империяһы биләмәләрендә йәшәгән халыҡтарҙың мәҙәниәттәре бер-береһенеке менән ҡатнашып, буталып бөтә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғосман әҙәбиәтенең төп йүнәлештәрен шиғриәт һәм проза тәшкил итә. Шулай ҙа шиғриәт өҫтөнлөклөрәк була. XIX быуат башынаса Ғосман империяһында фәнтәзи хикәйәләр яҙылмай. Роман, хикәйә жанрҙары ла булмай.
Комментарийҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ по данным английского историка Эдварда Гиббона «27 июля 1299 года от Рождества Христова Осман I вторгся на территорию Никомедии…» (Gibbon Edward The History of the Decline and Fall of the Roman Empire.). Поэтому эта дата считается датой основания Османской империи
- ↑ Некоторое время Османская империя владела далёкими от неё территориями посредством договоров о верности Османскому Султану и Халифу (например, после экспедиции в Ачех) или временным захватом (Например, островом Лансароте в 1585 году).
- ↑ Начиная с XIX века, для обозначения Османского государства использовалось Osmanlı Devleti.
- ↑ Поиски морского торгового пути из Европой в Азию были главной задачей Изабеллы I, поэтому она финансировала плавание Христофора Колумба, и, в целом, морских стран Европы, но они искали альтернативные торговые пути в Азию. (к примеру, K. D. Madan, Life and travels of Vasco Da Gama (1998), 9; I. Stavans, Imagining Columbus: the literary voyage (2001), 5; W.B. Wheeler and S. Becker, Discovering the American Past. A Look at the Evidence: to 1877 (2006), 105). Эта точка зрения необоснованно подверглась критике во влиятельной книге А. Либера («The Ottoman Turks and the Routes of Oriental Trade», English Historical Review, 120 (1915), 577—588), который считал рост Османской империи и начало поисков португальцами и испанцами морского пути в Азию совершенно не связанными между собой событиями. Его точка зрения не была общепринята. (см. K.M. Setton, The Papacy and the Levant (1204—1571), Vol. 2: The Fifteenth Century (Memoirs of the American Philosophical Society, Vol. 127) (1978), 335).
- ↑ местные войска на жалованье у правителей эялетов и санджаков.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Devlet-i ebed müddet (төр.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 февраль 2013. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Peter Turchin, Jonathan M. Adams, Thomas D. Hall. [1] = East-West Orientation of Historical Empires and Modern States. In: Journal of World-Systems Research, Vol. XII, N. II, 2006, P.218–239; P.223..
- ↑ 3,0 3,1 Ottoman banknote with Arabic script. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 декабрь 2012. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Порта (Османская империя) // Ҙур совет энциклопедияһы : в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
- ↑ Encyclopedia Britannica — Ottoman Empire, empire created by Turkish tribes in Anatolia
- ↑ A grammar of the Turkish language. Archive.org. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 декабрь 2012. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Stephen Turnbull, The Ottoman Empire 1326—1699, Essential histories, vol. 62, Essential histories, 2003. [from article of the back cover]
- ↑ From the article on the Ottoman Empire in Oxford Islamic Studies Online.
- ↑ Turkish Navy Official Website: «Atlantik’te Türk Denizciliği» (төр.). dzkk.tsk.tr. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Full text of the Treaty of Lausanne (1923). Wwi.lib.byu.edu. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 декабрь 2012. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ The Sultans: Osman Gazi.
- ↑ http://www.theotheristanbul.com/who-are-the-ottomans/ (недоступная ссылка) (яп.)
- ↑ Bodnar, Edward W. Ciriaco d’Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive.
- ↑ Halecki, Oscar, The Crusade of Varna.
- ↑ Karpat, Kemal H. The Ottoman state and its place in world history — Leiden: Brill, 1974. — P. 111. — ISBN 90-04-03945-7.
- ↑ Savory, R. M. (1960). «The Principal Offices of the Ṣafawid State during the Reign of Ismā'īl I (907-30/1501-24)». Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London 23 (1): 91–105. DOI:10.1017/S0041977X00149006.
- ↑ Savory, R. M. (1960). «». Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London 23 (1): 91–105. DOI:10.1017/S0041977X00149006.
- ↑ Encyclopaedia Britannica. Britannica.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 декабрь 2012.
- ↑ Encyclopaedia Britannica. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 декабрь 2012. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Imber Colin The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power — Palgrave Macmillan, 2002. — P. 50. — ISBN 0-333-61386-4.
- ↑ Wheatcroft first=Andrew The Enemy at the Gate: Habsburgs, Ottomans, and the Battle for Europe — Basic Books, 2009. — P. 59. — ISBN 0-465-01374-0, 9780465013746.
- ↑ Thompson Bard Humanists and Reformers: A History of the Renaissance and Reformation — Wm. B. Eerdmans Publishing, 1996. — P. 442. — ISBN 0-8028-6348-5, 9780802863485.
- ↑ Ágoston and Alan Masters Gábor and Bruce Encyclopedia of the Ottoman Empire — Infobase Publishing, 2009. — P. 583. — ISBN 0-8160-6259-5, 9780816062591.
- ↑ Imber Colin The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power — Palgrave Macmillan, 2002. — P. 53. — ISBN 0-333-61386-4.
- ↑ Kinross, 1979, p. 206
- ↑ Mansel, 61
- ↑ Davies (2007). Warfare, State and Society on the Black Sea Steppe,1500-1700. p.16.
- ↑ Kinross, 1979, p. 272
- ↑ «The Crimean Tatars and their Russian-Captive Slaves».
- ↑ Kunt & Woodhead (Ed.) «Suleyman The Magnificent and his Age, The Ottoman Empire in the Early Modern World», Longman 1995, ISBD 0-582-03827-8, p. 53
- ↑ 31,0 31,1 Itzkowitz, 1980, p. 67
- ↑ Itzkowitz, 1980, p. 71
- ↑ Itzkowitz, 1980, pp. 90–92
- ↑ 34,0 34,1 Inalcik, Halil.
- ↑ Kinross, 1979, p. 281
- ↑ Itzkowitz, 1980, p. 73
- ↑ Itzkowitz, 1980, pp. 80–81
- ↑ 38,0 38,1 Itzkowitz, 1980, pp. 81–82
- ↑ Kinross, 1979, p. 357
- ↑ Itzkowitz, 1980, p. 84
- ↑ Itzkowitz, 1980, pp. 83–84
- ↑ 42,0 42,1 42,2 Kinross, 1979, p. 371
- ↑ Kinross, 1979, p. 376
- ↑ Kinross, 1979, p. 392
- ↑ 45,0 45,1 45,2 Stone, Norman «Turkey in the Russian Mirror» pages 86-100 from Russia War, Peace and Diplomacy edited by Mark & Ljubica Erickson, Weidenfeld & Nicolson: London, 2004 page 97
- ↑ 46,0 46,1 Presentation of Katip Çelebi, Kitâb-i Cihân-nümâ li-Kâtib Çelebi(недоступная ссылка — история, копия)
- ↑ William J. Watson, «Ibrahim Muteferrika and Turkish Incunabula», in Journal of the American Oriental Society, Vol. 88, No. 3 (1968), p. 435.
- ↑ Kinross, 1979, p. 396
- ↑ 49,0 49,1 Kinross, 1979, p. 405
- ↑ Liberation, Independence and Union. Njegos.org. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 ғинуар 2013. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Berend, Tibor Iván, History derailed: Central and Eastern Europe in the long nineteenth century, (University of California Press Ltd, 2003), 127.
- ↑ PTT Chronology (төр.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 май 2006. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ History of the Turkish Postal Service. Ptt.gov.tr. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 ғинуар 2013.
- ↑ Istanbul City Guide: Beylerbeyi Palace (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 март 2001.
- ↑ Türk Telekom: History
- ↑ NTV Tarih history magazine, issue of July 2011.
- ↑ History of the Ottoman public debt.
- ↑ Douglas Arthur Howard: «The History of Turkey», page 71.
- ↑ «Hijra and Forced Migration from Nineteenth-Century Russia to the Ottoman Empire» (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 июнь 2007. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Memoirs of Miliutin, «the plan of action decided upon for 1860 was to cleanse [ochistit'] the mountain zone of its indigenous population», per Richmond, W. The Northwest Caucasus: Past, Present and Future.
- ↑ 61,0 61,1 A. J. P. Taylor, The Struggle for Mastery in Europe: 1848—1918 (1954) pp 228-54
- ↑ 62,0 62,1 Akcam, Taner.
- ↑ Şevket Pamuk, «The Ottoman Economy in World War I» in Stephen Broadberry and Mark Harrison, eds.
- ↑ «Greek and Turkish refugees and deportees 1912–1924» (PDF) (Universiteit Leiden).
- ↑ Геноцид армян
- ↑ Encyclopædia Britannica Encyclopædia Britannica: Armenian massacres (Turkish-Armenian history). Britannica.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 ғинуар 2013. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Balakian, Peter. The Burning Tigris: The Armenian Genocide and America’s Response. New York: Perennial, 2003. ISBN 0-06-019840-0
- ↑ «World War I and the Armenian Genocide». The Armenian People from Ancient to Modern Times II: 239–273.
- ↑ Akcam. A Shameful Act, pp. 109—204.
- ↑ 70,0 70,1 Naim Kapucu,Hamit Palabıyık «Turkish public administration: from tradition to the modern age», p 77
- ↑ Bernard Lewis, Istanbul and the civilization of the Ottoman Empire, p. 151
- ↑ Enderun and Matraki. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 ғинуар 2013. 19 октябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Kemal H Karpat, Social Change and Politics in Turkey: A Structural-Historical Analysis, p. 204
- ↑ Antony Black (2001), «The state of the House of Osman (devlet-ı al-ı Osman)» in The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present, p. 199
- ↑ Lauren A. Benton, Law and Colonial Cultures: Legal Regimes in World History, 1400—1900", pp 109—110
- ↑ The standard — Petition created for submarine name — Ellesmerereportstandard.co.uk (англ.)(недоступная ссылка — история). Проверено 19 октября 2013. Архивировано из первоисточника 23 апреля 2008.
- ↑ 77,0 77,1 Hv. K. K. Mebs.
- ↑ Halil İnalcık, Studies in the economic history of the Middle East : from the rise of Islam to the present day / edited by M. A. Cook.
- ↑ 79,0 79,1 79,2 79,3 79,4 79,5 M. Kabadayı, Inventory for the Ottoman Empire / Turkish Republic 1500—2000
- ↑ Ibid, p. 113
- ↑ Ibid, p. 114; Pamuk, S, «The Ottoman Empire and the World Economy: The Nineteenth Century», International Journal of Middle East Studies, Cambridge University Press, Vol. 23, No. 3, Aug. 1991
- ↑ Ibid, p. 114
- ↑ Ibid, p. 115
- ↑ Persian historiography and geography, Bertold Spuler,M. Ismail Marcinkowski, page 69, 2003
- ↑ Tile — Victoria & Albert Museum — Search the Collections.
- ↑ George C. Kohn (2007.
- ↑ Shaw and Shaw.
- ↑ «The Divinely-Protected, Well-Flourishing Domain: The Establishment of the Ottoman System in the Balkan Peninsula(недоступная ссылка — история, копия)», Sean Krummerich, Loyola University New Orleans, The Student Historical Journal, volume 30 (1998-99)
- ↑ 89,0 89,1 Turkish Toleration, The American Forum for Global Education
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Norman Itzkowitz Ottoman Empire and Islamic Tradition — University of Chicago Press, 1980. — ISBN 0-226-38806-9.
- Patrick Balfour Kinross The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire — William Morrow, 1979.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Турция // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Ottoman Text Archive Project — University of Washington
- The Ottoman Empire: Resources — University of Michigan
- The Ottoman Empire: A Chronological Outline
- Information about Ottomans
- Турция в Азии


c: text/html

text:
Умартасылыҡ һәм апитерапия үҙәге француз ҡорамалын индерә
Башҡортостан умартасылыҡ һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге Франциянан уникаль ҡорамал һатып алды. Уның аналогтары республикала ғына түгел, Рәсәйҙә лә юҡ. Үҙәк етәксеһе Әмир Ишемғолов хәбәр итеүенсә, 2009 йылда башҡорт тоҡомо бал йыйыусы ҡорттарҙың инә ҡортон сығарыуҙың интенсив технологияһын асыҡлау буйынса ғилми тикшеренеүҙәр үткәрелгәйне. Һынауҙарҙа ватанда етештерелгән, шулай уҡ Германия һәм Франциянан әҙерләүсе фирмаларҙың ҡорамалдары ҡулланылғайны. Башҡорт тоҡомо бал ҡорттары менән эшләү өсөн иң һөҙөмтәлеһе һәм ҡулайлыһы итеп француз ҡорамалы табылды.
Апрелдә учреждение яңы техниканы һатып алды. Уны ҡуйғас, үҙәк белгестәре бер миҙгелдә 12 меңдән ашыу тоҡомло инә ҡорт ала аласаҡ. Был элекке йылдарҙағыға ҡарағанда 4 тапҡырға күберәк. Былтыр ике мең генә инә ҡорт алынғайны.
Яңы ҡорамал башҡорт тоҡомо бал ҡорттарын һаҡларға һәм арттырырға ярҙам итәсәк. Беренсе һөҙөмтәне белгестәр быйыл уҡ алырға өмөтләнә. 6 июнгә тиклем 2500 инә ҡорттан торған беренсе партия үҙ умарталарын ҡора башлаясаҡ.
Умартасылар быйыл йәй данлыҡлы башҡорт балын күберәк йыйып алырға планлаштыра. Был уңышлы ҡышлатыуға һәм умартасыларҙың профессиональ күнекмәләренә бәйләнгән.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
«Чайка» лагерында балалар хәҙерге бейеүҙәрҙе өйрәнде
Өфөнөң «Чайка» балалар сәләмәтләндереү лагерында E-Dance Studio бейеү коллективы тренерҙары РФ Федераль наркоконтроль буйынса хеҙмәтенең Башҡортостан буйынса идаралығы ярҙамында ял итеүсе балалар өсөн мастер-класс үткәрҙе һәм бейеү дәресе бирҙе.
«Башҡортостандың тейелгеһеҙ запасы» Наркотиктарға ҡаршы ижади йәштәр лигаһында ҡатнашыусы Аким Агапов хәбәр итеүенсә, балалар унда ҡәнәғәтләнеп ҡатнашты, бер кем дә вайымһыҙ ҡалманы. Быға тәжрибәле тренерҙарҙың яҡшы эшләүе генә түгел, дәртле музыка ла булышлыҡ итте. Балаларға төрлө стилдәге бейеүҙәр күрһәттеләр. Ял итеүселәрҙең барыһы ла хайран ҡалды һәм оҫталарҙан тағы ла күберәк яңы хәрәкәттәр һәм бейеү элементтары күрһәтеүҙәрен һораны.
Балаларға тәғәйен миҫалда сәләмәт йәшәү рәүеше алып барыу өҫтөнлөктәре күрһәтелде.


text:
Тәүге берҙәм дәүләт имтихандарының һөҙөмтәләре билдәле булды
Башҡортостанда биология, тарих һәм информатика буйынса тәүге берҙәм дәүләт имтихандарының һөҙөмтәләре билдәле булды. Өс имтихан һөҙөмтәләре буйынса 10 кеше 100 балл йыйған, шуларҙың туғыҙы — информатика һәм мәғлүмәт-коммуникация технологиялары буйынса, береһе – биологиянан. 728 уҡыусы минималь балл күләмен йыя алмаған: 322-һе — биологиянан, 250 кеше – тарихтан һәм информатиканан 156 кеше, тип хәбәр иттеләр БР Мәғариф министрлығында.
Тарихтан имтиханды 3392 кеше тапшырған, имтихан йомғаҡтары буйынса уртаса балл 54,94-кә тиң.
Информатика буйынса 2700 кеше белемен тикшергән. Был фән буйынса уртаса балл — 64,32.
Биологиянан имтиханға 5207 кеше килгән, был дисциплина буйынса уртаса балл 54, 25-те тәшкил иткән.
Кисә сығарылыш уҡыусылары математиканан икенсе мотлаҡ имтихан тапшырҙы. Уның барышында өс ҡағиҙә боҙоу осрағы теркәлгән.
— Инциденттар Федоровка, Кушнаренко, Бүздәк райондарында күҙәтелде. Уҡыусылар имтихан материалдарын интернетҡа һалған. Республикала үткән бөтөн имтихандар барышында йәмғеһе 11 ҡағиҙә боҙоу осрағы теркәлде, — тине БР Мәғариф министрлығының белем сифатын баһалау һәм БДИ бүлеге начальнигы Зәки Мырҙағәлин.
Билдәләп үтәйек, биология, Рәсәй тарихы, информатика һәм мәғлүмәт-коммуникация технологиялары буйынса БДИ өсөн ҡуйылған балдар менән риза булмағандар апелляцияға бирә ала, аппеляция 9 июндә 14-18 сәғәттәрҙә БР Мәғарифты үҫтереү институты бинаһында (Өфө, Минһажев урамы, 120) үтәсәк.
Апелляцияға ғаризалар үрҙә күрһәтелгән адрес буйынса 8 июндә иртәнге 9-ҙан киске 6-ға тиклем һәм 9 июндә 9 — 14 сәғәттәрҙә 1АП формаһы буйынса йәки ошо уҡ форма буйынса тәүлек әйләнәһенә (мәктәптәрҙә һөҙөмтәләр иғлан ителгәс) apellyacia@mail.ru электрон почтаһына ҡабул ителә.


text:
Беҙҙең команда - ул иң шәп белгестәр
бар донъялағы
Уй-фекерең бармы йәки ярҙам иткең киләме?
Бында һеҙҙең хат
Тыныслыҡ һеҙгә һәм Аллаһтың мәрхәмәтлеге.
Ҡөрьән Академияһы командаһы проектты бар донъяла алға тарта. Әгәр һеҙҙә проекттың географияһын киңәйтеүҙә мөмкинселек һәм теләк булһа. Әгәр һеҙҙә Ҡөрьән Академияһына ярҙам итеү һәм уны яҡшыртыу теләге йәки уй булһа. Әгәр һеҙҙә проектты тәртипкә килтереү йәки алға үҫтереү буйынса һорауҙар йәки үҙ ҡарашығыҙ булһа. Әгәр һеҙ беҙгә былай ғына теләгән һорау буйынса мөрәжәғәт итергә теләһәгеҙ, һеҙ быны Whatsapp йәки Telegram мессенджерҙары аша эшләй, беҙгә почтаға яҙа һәм аҫтағы форманы тултыра алаһығыҙ. Бөйөк Аллаһ һеҙгә ярҙам итһен!
Был биткә аңлатмалар
Был биттең фунциялары йәки йөкмәткеһе буйынса фекерегеҙҙе әйтергә теләйһегеҙме? Әңгәмә башлаусы булығыҙ.


text:
Республикала 28 градусҡа тиклем йылытасаҡ
Дүшәмбе, 6 майҙа, Башҡортостанда аяҙлы-болотло була. БР Гидрометеорология һәм тирә-яҡ мөхиткә мониторинг идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, республика буйлап ямғыр яуыуы көтөлә. Ел көньяҡтан секундына 19-24 метр тиҙлектә иҫә. Һауа температураһы көндөҙ – плюс 18-23 градус, көньяҡ райондарҙа 28 градус йылы буласаҡ.
Алдағы ике көндә, Рәсәй Гидрометеорология үҙәге мәғлүмәттәренә ярашлы, һауа температураһының көндөҙ плюс 14-17 градусҡа тиклем түбәнәйеүе көтөлә. Төндә ҡайһы бер райондарҙа термометр бағанаһы нуль градусҡа тиклем түбәнәйәсәк.
Шаршамбы, 8 майҙа, республиканың күпселек райондарында ямғырҙар туҡтаясаҡ.


text:
Журналистар, экологтар һәм Өфө районы вәкилдәре эш сәфәре менән - «Кроношпан» заводында
Республика һәм район киң мәғлүмәт саралары журналистары, дәүләт һәм бойондороҡһоҙ йәмәғәт ойошмалары экологтары, шулай уҡ Өфө районы вәкилдәре бөгөн, 9 августа, Мәскәү өлкәһенең Егорьевск ҡалаһында урынлашҡан «Кроношпан» предприятиеһына юлланды. Делегация составында – 22 кеше.
Ағасты тәрән эшкәртеү буйынса предприятие эшмәкәрлеге менән яҡындан танышыу эш сәфәренең төп маҡсаты булып тора. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, Башҡортостандың Өфө районында шундай уҡ производство төҙөү планлаштырыла.
Бөгөнгө көндә Егорьевск ҡалаһында урынлашҡан завод Рәсәйҙә «Кроношпан» компанияһының тәүге предприятиеһы булып тора.
— Эш сәфәре программаһында завод буйлап экскурсия һәм предприятие етәкселеге менән осрашыу ҡаралған. Башта был сәфәрҙе матбуғат хеҙмәткәрҙәре өсөн бер көнөлөк тур итеп ойошторорға планлаштырылғайны. Әммә аҙаҡтан турҙа ҡатнашыусылар составын киңәйтергә, унда экологтарҙы һәм Өфөгә яҡын урынлашҡан ауыл вәкилдәрен индерергә ҡарар ителде, — тип хәбәр итте «Башинформ» агентлығына БР Президенты Хакимиәтенең матбуғат хеҙмәте белгесе Павел Самойлин.


text:
- Подробности
- Просмотров: 376
ЛАНДРАС (дат. Landrace, land — ил, ауыл ере һәм race — тоҡом), сусҡаның ит йүнәлешле тоҡомо. 20 б. башында Данияла урындағы яҡшыртылған һалынҡы ҡолаҡлы сусҡалар м‑н Англияла сығарылған сусҡаларҙы (башлыса эре аҡ тоҡом) ҡушыу юлы м‑н сығарыла. Рәсәйгә — 1948 й., Башҡортостанға 60‑сы йй. башында эре аҡ тоҡом сусҡалары нәҫеленең тиҙ өлгөрөүсәнлеген күтәреү һәм ит биреүсәнлеген арттырыу өсөн индерелә. Хайуандар йомшаҡ-тығыҙ төҙөлөшлө, кәүҙәһе оҙонса, арҡаһы тура, бото йыуан тығыҙ. Аҡ төҫтә. Ата сусҡаларҙың тере ауырлығы 300— 350 кг, инә хайуандарҙыҡы — 220— 240 кг. Инә сусҡа 1 тапҡыр балалағанда 10—12 бала тыуҙыра, 185 көндә өлгөрә, йәш малдың тере ауырлығының уртаса‑тәүлек артымы 750 г, ит сығышы 73%, түшкәһендә — 57— 58%. Хайуандар рациондарҙа аҡһымдың күләменә һәм сифатына талапсан, уларҙың мускул туҡымалары интенсив үҫеүе м-н айырыла. Л. тоҡомоноң ит биреүсәнлек сифаттарын өйрәнеү Аграр университет (А.В.Близнецов, А.А.Седых) ғалимдары тарафынан үткәрелә. Сусҡаларҙы өҙлөкһөҙ үрсетеү системаһы эшләнгән, был система “Рощинский” ДУАХП, “Бәләбәй” МУАХП һ.б. сусҡасылыҡ комплекстарында ҡулланыла. Сусҡалар эре сәнәғәт комплекстары шарттарында ғына орлоҡ алыу өсөн аҫрала.
Әҙәб.: Б л и з н е ц о в А.В. Проблемы интенсификации и повышения эффективности свиноводства в Республике Башкортостан. Уфа, 1997; Шул уҡ. Производство свинины при интенсификации отрасли в условиях Южного Урала. М., 2002.
А.В.Близнецов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Оҫталар затының береһе
08 мая 2015 йыл | Хаттар
Гәзит биттәрендә төрлө һөнәр, хеҙмәт кешеләре хаҡында күп яҙалар. Мин элекке "Йондоҙ” колхозының иң маҡтаулы һөнәр эйәһе, шофер булып эшләп, хаҡлы ялға сыҡҡан, "Хеҙмәт ветераны” исеме алған, "Алтын ҡуллы Алсынбай”ҙың ағаһы Зөлҡәфи Зәйнулла улы Сиражетдинов тураһында яҙырға булдым.
Тәүге сәскәләрҙе өҙмәгеҙ
08 мая 2015 йыл | Йәмғиәт
Йылдың-йылы апрель-май айҙарында Башҡортостан Республикаһы Тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология министрлығы тарафынан республика биләмәһендә "Умырзая” экологик акцияһы уҙғарыла. Акцияның маҡсаты – һирәк осрай торған сәскәләрҙе законһыҙ йыйыуға юл ҡуймау һәм тәүге сәскәләрҙең популяцияһын һаҡлау.
Ғалим рухы менән һуғарылып...
08 мая 2015 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Илебеҙҙә һәм республикабыҙҙа иғлан ителгән Әҙәбиәт йылы айҡанлы донъя кимәлендә танылыу яулаған ғалим, профессор Жәлил Кейекбаевтың ижади мираҫын һаҡлап ҡалыу һәм уны үҫтереү маҡсатында фәнни-ғәмәли конференция ойошторолдо. Был сарала БР Халыҡтар дуҫлығы йорто директоры урынбаҫары Илшат Сабитов, район хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр һәм иҡтисад буйынса урынбаҫары Руслан Салауатов, БДУ-ның Бөрө филиалы уҡытыусыһы, филология фәндәре кандидаты Винер Ғәниев, Өфөләге 39-сы гимназия директоры Ирина Кейекбаева һәм башҡа абруйлы ҡунаҡтар ҡатнашты.
Ҡулъяҙмалар тикшерелде
08 мая 2015 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Гәзиттә хәбәр итеүебеҙсә, 23 апрелдә районыбыҙ Саҡмағош районынан "Әҙәби нағыш” марафонын ҡабул итеп алды. Оло ҡунаҡтар – Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе урынбаҫары Спартак Ильясов етәкселегендәге делегация – БДУ профессоры, академик, әҙәбиәт ғилеме ғалимы Ғиниәт Ҡунафин, шағирә һәм яҙыусы Гөлнур Яҡупова, "Ағиҙел” журналының баш мөхәррире, күренекле яҙыусы Әмир Әминев, "Башҡортостан” гәзитенең бүлек мөдире, яҙыусы Винер Исхаҡов, БР Әҙәбиәт музейы директоры урынбаҫары Азамат Вәлиев, З.Вәлиди исемендәге милли китапхана хеҙмәткәре Ирина Күсәрбаеваны район мәҙәниәт һарайында ололоҡлап ҡаршы алдылар.
Әҙәби нағыш - илһам даръяһы
08 мая 2015 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Быйыл илебеҙҙә Әҙәбиәт йылы иғлан ителде. Ә бит ҡасандыр ХIХ быуат – тотош әҙәбиәт быуаты булған. Нисек кенә булмаһын, әҙәбиәт йәшәй, яҡтылыҡ сәсә, халыҡ тормошонан айырылмай. Ғинуар айында республикабыҙҙың баш ҡалаһында Әҙәбиәт йылына арналған проект булдырылды. "Әҙәби нағыш” тип аталған был үҙенсәлекле марафон йыл аҙағына тиклем дауам итә, йылдың символы булған Йылъяҙма–китап тантаналы шарттарҙа бер район-дан икенсеһенә тапшырыла. 23 апрель көндө ул беҙҙең районға килеп етте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 296
МИАСКИТ (Мейәс й. исеменән), һелте составлы интрузив магматик тау тоҡомо, нефелинлы сиениттың бер төрө. 70% калий‑натрийлы ялан шпатынан һәм плагиоклаздан, 20% нефелиндан һәм 5—10% биотиттан тора; һирәгерәк кальцит, амфибол йәки пироксен ҡушылмалары була. Акцессор минералдар: сфен, апатит, магнетит. Альбитланған М. циркон, ортит, пирохлор, ферсманит, эшинит осрай. Структураһы уртаса һәм эре бөртөклө, текстураһы гнейсҡа оҡшаш, һыҙыҡлы йәки төрлө составлы. Төҫө асыҡ һоронан ҡуйы һороға тиклем. Кремнезём м‑н туйындырылмаған магманың кристалланыуы ваҡытында барлыҡҡа килә. Йөҙләү ташы итеп ҡулланыла. Тәүге тапҡыр Көньяҡ Уралда табылған (Илмән һырты).
А.А.Алексеев
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Һәр кемдең яратҡан шөғөлө, ҡулынан килгән эше, хыялында йөрөткән һөнәре була, шулай бит? Бына шул күңелеңә ятҡан юлды һайлаһаң, уңышҡа ла өлгәшәһең, бәхетле лә булаһыңдыр. Баймаҡ районы Темәс егете Фәрхәт Ҡаҙаҡбаев та киләсәген ниндәй һөнәр менән бәйләйәсәген билдәләп ҡуйған: автомеханикка уҡыясаҡ ул. Мәктәптә лә был оҫта ҡуллы уҡыусы тураһында: «Алдына маҡсат алдымы, шунан ситкә тайпылмай», – тиҙәр.
Фәрхәт V синыфтан технология түңәрәгендә шөғөлләнә. Шунан бирле башҡарған эштәре байтаҡ инде. Район конкурстарында ла ҡатнашып, призлы урындар алған. Ә быйыл түңәрәк етәксеһе Мансур Сөләймән улы Асаинов менән берлектә ҡымыҙ бешеү өсөн көбө эшләп, районда еңеүсе була.
«Минең әллә ҡасандан өй өсөн матур һәм файҙалы берәй әйбер эшләгем килә ине. Геометрик киҫеү менән шөғөлләнеүемдең һөҙөмтәһе ҙур булды», – ти егет. Көбөнө лә биҙәкләп эшләйҙәр. Иң мөһиме, был һауыт механикалаштырылып яһала.
– Былай итеп эшләү кемдең идеяһы? – тип һорайым Фәрхәттән.
– Мансур ағай тәҡдим итте лә интернетта эҙләнеп, үҙебеҙ ҙә уйлана торғас, һәйбәт кенә килеп сыҡты, – ти ул. Материалын уҫаҡтан һайлайҙар. Оҫталар әйтеүенсә, уның эсе ағыраҡ, ә ныҡлығы буйынса имәндән ҡалышмай тиерлек. Шулай уҡ еңел киҫелә һәм токарь станогында ла һәйбәт эшкәртелә икән. Төп өлөштө ағастың уртаһын киҫеп эшләгәндәр.
Төбө һәм ҡапҡасы – фанеранан. Ҡапҡасҡа брустан терәк беркетелгән. Механизм өсөн тешле барабандар, сылбыр ҙа фанеранан яһалған.
Ә көбөнө тыштан биҙәү өсөн ҡайын туҙынан орнамент эшләгәндәр. Шулай итеп, балта оҫтаһы верстагында ла, быраулау, токарь станоктарында ла эшләргә тура килгән. Бөтәһе бер ай тирәһе ваҡыт киткән. Бик матур, үҙенсәлекле көбө килеп сыҡҡан, шулай бит?
– Тағы ниндәй яратҡан шөғөлдәрең бар? – тип ҡыҙыҡһынам егеттән.
– Хәҙер ағастан тимергә күстем, – тип шаярта Фәрхәт, – «Нива»ға һөргөс эшләгәйнем, ҡыш буйы шуның менән ҡапҡа алдын көрәнем, бүтәндәрҙең ишек алдын таҙартып, аҡса ла эшләнем. Багажник яһап алғайным, күптәр заказ бирә лә башланы.
– Ә материалды ҡайҙан алаһың?
– Атайымдың шәхси предприятиеһы бар, ул йыш ҡына машинаһы менән үҙенә кәрәкле әйберҙәр алырға йөрөй. Уға мин дә әйтеп ебәрәм дә әйберҙе эшләп һатҡас, аҡсаһын бирәм.
Ҡайһылай оҫта булып сыҡты әле был егет! Директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары Һәҙиә Зәбир ҡыҙы Мусина ла:
– Cиныфта лидер, ойоштороу һәләте бар унда. Тиҫтерҙәренә иғтибарлы, ярҙамсыл, идеяларға бай, – тигәйне.
Фәрхәт әле уҡыусы ғына булыуына ҡарамаҫтан, машиналарҙың төҙөлөшөн дә яҡшы белә, бына тигән итеп ремонтлап ҡуя икән. Шундай булдыҡлы Темәс егете менән танышыуыбыҙға бик шатбыҙ. «Һәр кем яратҡан эше менән шөғөлләнһен», – тигән теләген дә еткерҙе ул тиҫтерҙәренә.
Эльвира ӘСӘҘУЛЛИНА.


text:
Тәлиғә Бикташева
Мәшһүр актриса, Башҡортостандың халыҡ артисткаһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры Тәлиғә Миңлевәли ҡыҙы Бикташева Шишмә районының Арыҫлан ауылында тыуған. 1932 йылда Башҡорт сәнғәт техникумын тамамлаған. Студент сағында уҡ Башҡорт академия драма театры сәхнәһендә М. Фәйзиҙең «Ғәлиәбаныу» мелодрамаһында төп ролде башҡарған. Һәләтле йәш артистканы М. Буранғоловтың – «Башҡорт туйы», Дауыт Юлтыйҙың – «Ҡарағол», Х. Ибраһимовтың «Башмағым» кеүек спектаклдәренә лә йәлеп иткәндәр. Тәлиғә Бикташева үҙенең ижад ғүмерендә тиҫтәләгән сағыу образдар тыуҙырған. Уның иң уңышлы ролдәренең береһе – Ғәлимә (М. Ғафури. «Ҡара йөҙҙәр»). Б. Бикбай, А. Мөбәрәков, А. Фадеев, Ә. Атнабаев кеүек билдәле авторҙар әҫәрҙәрендәге төп образдары актрисаның ижади биографияһында төп урынды ала. Тәлиғә Бикташева үҙе уйнаған ролдәрен һәр саҡ милли һыҙаттар менән үреп алып бара.
Актрисаның тормош юлдашы – билдәле актер, режиссер Тимербулат Имашев. Ҡыҙҙары Эльмира Недосеева Мәскәүҙә йәшәй, әле хаҡлы ялда.
Фәйзрахман Исмәғилев
портреты.
Талига Бикташева
Народная артистка Башкортостана, кавалер ордена Трудового Красного Знамени Талига Бикташева родилась в 1911 году в деревне Арсланово Чишминского района. На сцене Башкирского академического театра драмы молодая актриса исполнила роль Галиябану в одноименной мелодраме по пьесе Мирхайдара Файзи. Галерею образов, созданных ею, пополнили разноплановые героини из спектаклей, поставленных по произведениям М. Гафури, Б. Бикбая, А. Мубарякова, А. Фадеева, А. Атнабаева и других.
Теги:


text:
1 июлдән республикала коммуналь ресурстарға тариф арта
ӨФӨ, 2015 йыл, 23 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалиә Вәлиева/.
2015 йылдың 1 июленән Башҡортостанда утҡа, газға, йылылыҡҡа һәм һыуға тариф арта. Был хаҡта Башҡортостандың Тарифтар буйынса дәүләт комитеты коллегияһының киңәйтелгән ултырышында Тарифтар буйынса дәүләт комитеты рәйесе Ирина Васимирская хәбәр итте.
2015 йылдың 1 ғинуарынан тәбиғи газдың мең кубометры – 3030 һум, ә 1 июлдән 3257 һум буласаҡ. Беренсе ярты йыллыҡта Башҡортостанда йәшәүселәр газдың кубометры өсөн 4,5-6 һум түләй, 1 июлдән тариф 7,5 процентҡа арта.
Быйыл электр энергияһына тариф 8,9 процентҡа арта (2014 йылда – 7,2 процентҡа). 1 июлдән бер ставкалы тарифтың үҫеше 7,5 процент тәшкил итәсәк.
1 ғинуарҙан республика халҡы һыуҙың кубометры өсөн 13 һум 53 тин түләһә, 1 июлдән 16 процентҡа күберәк түләргә тура киләсәк. Тәүге ярты йыллыҡта һыу бүлеү – 12 һум 99 тин, 1 июлдән хаҡ 19,6 процентҡа күтәрелә.
Ирина Васимирская билдәләүенсә, тарифтарҙы формалаштырғанда Дәүләт комитеты иҡтисадтың үҫешенә йоғонто яһаған инфраструктура компанияларының мәнфәғәттәрен иҫәпкә алырға, инвестициялар йәлеп итеүҙе күҙ уңында тоторға тейеш.
— Тарифтарҙың күләменә селтәрҙәрҙең оҙонлоғо, уларҙың туҙыу кимәле лә йоғонто яһай, — тине Ирина Васимирская.
Хәҙерге ваҡытта республиканың Тарифтар буйынса дәүләт комитеты 14 йүнәлеш буйынса 400-ҙән ашыу предприятиены көйләй. 2015 йылға тариф буйынса 850 ҡарар ҡабул ителгән. Унда газға хаҡтар, йылылыҡ һәм электр энергияһына, һыу менән тәьмин итеү һәм һыу бүлеүгә тарифтар, транспорт хеҙмәттәре мөһим урын биләй.


text:
Баш ҡалала филармония этно-рок фестивален ойошторорға ниәтләй
ӨФӨ, 2015 йыл, 2 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Башҡорт дәүләт филармонияһында ҙур этно-рок фестивале ойошторола. Был хаҡта эстрада буйынса художество етәксеһе Илшат Фәхертдинов хәбәр итте. Ошо маҡсатта популяр «Арғымаҡ» төркөмөн филармонияға эшкә саҡырғандар. Учреждение етәкселеге төркөмгә ҙур өмөттәр бағлай. Яңғыҙ һәм бергә сығыш яһауҙан тыш, Рәсәй буйлап, шулай уҡ сит илдәргә сәфәрҙәр көтөлә.
Музыканттар сентябрҙә эш башланы. Иртәгә, 3 октябрҙә, «Арғымаҡ» филармонияның башҡа артистары менән бергә «Янғантау» шифаханаһында сығыш яһай. 29 ноябрҙә арғымаҡтар Екатерина Ямщикованың «Һандуғасҡай» исемле концертында ҡатнаша.
«Арғымаҡ» этно-рок төркөмө — халыҡ-ара, бөтә Рәсәй, республика конкурстары һәм фестивалдәре лауреаты. 2009 йылда Өфө дәүләт сәнғәт академияһында ойошторолған. Репертуарында төрлө жанрҙағы фольклор әҫәрҙәре һәм үҙҙәре ижад иткән йырҙар бар. Ансамблдә гитара, һуҡма ҡоралдар менән бергә ҡурай, думбыра, ҡумыҙ, ҡыл-ҡумыҙ, өзләү, шулай уҡ донъя халыҡтарының уйын ҡоралдары яңғырай. «Арғымаҡ» йыш ҡына Рәсәйҙең һәм сит илдәрҙең ҙур сәхнәләрендә сығыш яһай.


text:
Өфө сатрашсыһы "Аэрофлот-ореn-2010" халыҡ-ара сатраш турнирында ҡатнаша
"Аэрофлот-ореn-2010" халыҡ-ара асыҡ сатраш фестивале Мәскәүҙә үтә. Фестиваль сиктәрендә дүрт асыҡ турнир үткәрелә — A1, A2, B һәм С. А-2 турнирында Өфөнән ФИДЕ мастеры Роман Нечепуренко ҡатнаша.
Өфө сатрашсыһы ҡатнашлығында әле булып үткән өс турҙа берәү ҙә еңмәгән һәм Романдың активына бер ярым мәрәй яҙылған. Әйтергә кәрәк, ул лидерҙарҙан бер мәрәйгә генә ҡалыша һәм призлы урынға дәғүә итә ала. А-2 турнирында 62 сатрашсы ҡатнаша, шуларҙың яртыһы — гроссмейстерҙар. Турнир 19 февралдә тамамлана.


text:
Дания республиканың торлаҡ хужалығын модернизациялауға тотонорға әҙер
26 ғинуарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Йортонда Дания Короллегенең Рәсәйҙәге дипломатик миссияһы вәкилдәре менән осрашыу үткәрелде. БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Сергей Афонин Дания Короллегенең Санкт-Петербургтағы Генераль консулы Клаус Серенсен әфәнде менән һөйләшеүҙәр үткәрҙе.
Осрашыуҙа торлаҡ-коммуналь хужалыҡта һәм төҙөлөштә энергияны һаҡлаусы технологиялар индереү мәсьәләләре тикшерелде.
— Дания предприятиелары энергияны һаҡлауҙа ҙур тәжрибә туплаған. Һәм беҙ уны Рәсәй төбәктәре менән уртаҡлашырға әҙербеҙ, — тип белдерҙе Дания Генконсулы Серенсен әфәнде. – Шуға ла һеҙҙең ил етәкселеге менән һөйләшеүҙәрҙә был тема төп темаларҙың береһе булып тора.
Дания дипломаты Рәсәйҙә «Йәшел донъя» шартлы исеме аҫтында бойомға ашырылыусы программа тураһында һөйләне. «Энергияны һаҡлаусы йорт», «Энергияны һаҡлаусы квартал» кеүек проекттарҙы индереү һөҙөмтәлелеге бөгөн бер кемдә лә шик тыуҙырмай. Ресурстарҙы экономиялау 30-40 проценнтҡа етә, тип аңлатты белгестәр.
— Беҙҙең республика дат партнерҙар менән төбәккә әҙер продукция һатып алыу өлкәһендә хеҙмәттәшлек итеү менән генә сикләнергә йыйынмай, — тине БР Хөкүмәте вице-премьеры Сергей Афонин. – Беҙ Башҡортостанда энергияны һаҡлаусы продукция етештереү буйынса урындағы предприятие төҙөргә теләйбеҙ.


text:
Фото:
Динир Әхмәтйәнов Бөрйән районы хакимиәте башлығы итеп тәғәйенләнде
Фото:
Бөрйән районы муниципаль район Советының 2011 йылдың 21 июндәге ҡарарына ярашлы, Бөрйән районы муниципаль район хакимиәте башлығы вазифаһына контракт буйынса Динир Әхмәтйәнов тәғәйенләнде.
Динир Әхмәтйәнов 1957 йылда Әбйәлил районының Ҡырҙас ауылында тыуған. Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, Урал социаль идара һәм политология институтын тамамлаған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1979 йылда ВЛКСМ-дың район комитеты ойоштороу бүлеге инструкторы булып башлай.
1980–1981 йылдарҙа – халыҡ депутаттарының Амангилде ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1981–1987 йылдарҙа – «Заветы Ильича» колхозының партком секретары.
1987–1990 йылдарҙа – КПСС-тың Әбйәлил райкомы ауыл хужалығы бүлеге мөдире, ойоштороу бүлеге инструкторы, райком секретары.
1990–1991 йылдарҙа – Свердловск Юғары партия мәктәбенең көндөҙгө бүлеге тыңлаусыһы, РСФСР коммунистар партияһы райкомының беренсе секретары.
1991–1992 йылдарҙа – халыҡ депутаттарының Әбйәлил район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.
1992–1995 йылдарҙа – Әбйәлил районының ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек идаралығы начальнигы урынбаҫары, “Красная Башкирия” яуаплылығы сикләнгән ширҡәте директоры.
1995–2008 йылдарҙа – Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты, Аграр мәсьәләләр, аҙыҡ-түлек, экология, тәбиғәт ресурстары һәм тәбиғәтте файҙаланыу буйынса комитет рәйесе урынбаҫары.
2008–2011 йылдарҙа – Өфөнөң Ленин районы территориаль һайлау комиссияһы рәйесе.
2011 йылдың майынан алып әлегә тиклем – Бөрйән районы хакимиәте башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы.


text:
Рөстәм Хәмитовтың иң яҡшы лоббистар исемлегендәге рейтингы тағы күтәрелгән
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитовтың Рәсәйҙең тәүге ун иң яҡшы лоббисы-төбәк лидерҙары араһындағы рейтингы күтәрелеүен дауам итә. Был «Независимая газета» заказы буйынса иҡтисади яңылыҡтар агентлығы менән ағымдағы йылдың июль айында үткәрелгән тикшереүҙәр йомғаҡтарынан күренә.
«Көслө һөҙөмтәлелек» номинацияһында төбәк лидерҙары исемлегендә Рөстәм Хәмитов Кемерово өлкәһе губернаторы Аман Тулеев менән етенсе-һигеҙенсе урындарҙы бүлешә. Әгәр быйылғы йылдың июнендә Башҡортостан Президентының позицияһы 4,01 балл менән баһаланһа, июлдә был коэффициент тағы артҡан һәм 4,04 балға еткән.
«Көслө һөҙөмтәлелек» номинацияһында тәүге өс лоббист-төбәк лидерҙары исемлеген Мәскәү мэры Сергей Собянин башлап ебәргән, артабан Валентина Матвиенко (Санкт-Петербург) менән Роман Абрамович (Чукотка АО) килә.
2011 йылдың июлендәге Рәсәйҙең иң яҡшы лоббистары-төбәк лидерҙары рейтингын тикшереү һөҙөмтәләре 24 августа «Независимая газета» сайтында донъя күргән.


text:
Рөстәм Хәмитов: «Стәрлетамаҡ әҙер продукция етештереү күләмдәрен арттырырға тейеш»Фото: Олег Яровиков
Рөстәм Хәмитов: «Стәрлетамаҡ әҙер продукция етештереү күләмдәрен арттырырға тейеш»
Рөстәм Хәмитов: «Стәрлетамаҡ әҙер продукция етештереү күләмдәрен арттырырға тейеш»Фото: Олег Яровиков
Донъя баҙарында сеймалға һорау кәмеү сәбәпле Стәрлетамаҡта сәнәғәт производствоһы күләмдәренең кәмеүе әҙер продукция өлөшөн арттырыу кәрәклеге хаҡында һөйләй. Был хаҡта БР Президенты Рөстәм Хәмитовтың Стәрлетамаҡ халҡы менән осрашыуында әйтелде.
— 2013 йылда, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, сәнәғәт производствоһы үҫеше йәһәтенән күрһәткестәр бик яҡшы түгел, – тине Рөстәм Хәмитов. – Аҡса йүнәлтелә, яңыртыу эштәре алып барыла, әммә һорау кәмей. Тәү сиратта был Стәрлетамаҡ предприятиеларына тәьҫир итте.
Президент һүҙҙәренсә, Стәрлетамаҡта сәнәғәт производствоһы күләмдәре тәүге ярты йыллыҡта 4-5 процентҡа кәмегән, был ҡаланың башҡа социаль-иҡтисади күрһәткестәренә лә йоғонто яһаған.
— Был донъяүи көрсөктөң дауам итеүе тураһына һөйләй. Ә беҙ, нигеҙҙә, сеймал продукцияһы етештереүсе булараҡ, үҙ позицияларыбыҙҙы юғалта башлайбыҙ, — тине республика етәксеһе. – Беҙ сеймал поставкалаусы булып ҡалырға тейеш түгел. Шуға күрә бында әҙер продукция етештергән производстволарҙы йәлеп итергә тырышабыҙ.
Рөстәм Хәмитов билдәләүенсә, яңы производстволар төҙөүгә айыҡ аҡыл менән ҡарарға, сәнәғәт объекттарының экологияға ниндәй йоғонто яһауына дөрөҫ баһа бирергә, был ҡатмарлы теманы сәйәсәткә ҡормаҫҡа кәрәк.
Стәрлетамаҡ халҡы Президент менән байтаҡ мәсьәләләрҙе тикшерҙе. Осрашыуҙа ҡатнашыусылар республика етәксеһенә ҡаланы социаль үҫтереү, территорияны төҙөкләндереү, юлдар төҙөү, туризмды үҫтереү, күп фатирлы йорттарға ремонт үткәреүгә ҡағылышлы һорауҙар менән мөрәжәғәт итте.


text:
БР мосолмандары Диниә назараты пленумы Өфө районының Алексеевка ауылында үтәсәк
25 апрелдә Өфө районы Алексеевка ауылының йәмиғ мәсетендә Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назаратының күсмә пленумы үтәсәк. Унда республиканың дини эшмәкәрҙәре, ислам уҡыу йорттары етәкселәре, дәүләт власы органдары вәкилдәре ҡатнашасаҡ.
БР мосолмандары Диниә назараты рәйесе, мөфтөй Нурмөхәмәт Ниғмәтуллин һәм уның беренсе урынбаҫары Әйүп Бибарсов эш йомғаҡтары буйынса иҫәп-хисап бирәсәк, алда буласаҡ саралар тураһында һөйләйәсәк. БР мосолмандары Диниә назараты рәйесенең мәғариф мәсьәләләре буйынса урынбаҫары Руслан Сәйәхов мосолман мәғарифы тураһында доклад һәм киләһе ярты йыллыҡҡа программа әҙерләйәсәк. БР мосолмандары Диниә назаратының Йәштәр бүлеге етәксеһе Айнур Арсланов үҫеп килеүсе быуынды рухи-әхлаҡи тәрбиәләүгә һәм сәләмәт тормош алып барыуға йүнәлтелгән мәғлүмәт менән таныштырасаҡ.
Мәрйәм Солтанова исемендәге (Илдар Малахов), «Ғәлиә» (Ильяс Мөхәмәҙиев) Ислам колледждары һәм «Нур әл-Иман» мәҙрәсәһе (Ришат Рафиҡов) директорҙары ислам белем биреү йорттарындағы уҡыу процесы һәм студенттарҙың уҡыу осоронда тап булған проблемалары тураһында һөйләйәсәк.
Башҡортостандың имам-мөхтәсибтәре урындарҙағы дин тотоусыларҙың тормошо тураһындағы мәғлүмәт менән сығыш яһарға тейеш.
Диниә назаратында хәбәр итеүҙәренсә, пленум барышында алда көтөлгән хаж, мосолман мәхәлләләрендә эшләү өсөн имамдар әҙерләү, янғын хәүефһеҙлеге, диндәге деструктив күренештәрҙе иҫкәтеү мәсьәләләре ҡараласаҡ. Пленумда ҡатнашыусыларҙың һорауҙарына Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы, ЮХХДИ һәм Прокуратура вәкилдәре яуап бирәсәк.


text:
Башҡортостандың Поляк мәҙәниәте үҙәге ЮНЕСКО-ның Рәхмәт хатына лайыҡ булды
БР Поляк мәҙәниәте һәм мәғарифы үҙәге Башҡортостанда II Халыҡ-ара телдәр фестивалендә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн республиканың ЮНЕСКО эштәре буйынса комитетының Рәхмәт хаты менән билдәләнде.
Фестиваль сиктәрендә Башҡорт дәүләт университетының филология факультеты студенттары Поляк мәҙәниәте һәм мәғарифы үҙәге идараһы ағзаһы, филология фәндәре докторы Венера Ибраһимова етәкселеге аҫтында поляк теленең презентацияһын үткәрҙе. Улар поляк шағирҙары Адам Мицкевич, Мария Конопницкая, Леопольд Стафф, Владислав Броневскийҙың шиғырҙарын һәм уларҙың рус теленә тәржемәләрен уҡып ишеттерҙе.


text:
- Подробности
- Просмотров: 584
ЕҘТӨЙМӘ (Tanacetum), астра һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 50 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың тропик булмаған илдәрендә таралған. Башҡортостанда 4 төрө үҫә. Һырылыусы тарбаҡлы тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, өҫкө өлөшөндә тармаҡлы, яңғыҙар йәки күп һанлы, яланғас йәки һирәк йөнлө, бейеклеге 10—160 см. Япрағы сиратлы, оҙонса, таҫмалы йәки ланцет өлөштәргә ҡауырһын һымаҡ бүленгән, сите тешле йәки шыма; аҫҡыһы һаплы; өҫкөһө ултырма. Сәскәһе һары, ҡуйы ҡалҡансыҡтарға йыйылған кәрзиндәрҙә. Ситке сәскәһе емешлекле, телле йәки көпшәле; урталағыһы ике енесле, көпшәле. Июль— сент. сәскә ата. Емеше — орлоҡса, авг.—сент. өлгөрә. Ябай Е. — урманда, урман аҡланында, болонда, ваҡ ҡыуаҡлыҡтарҙа, респ. бөтә терр‑яһында болонло далала; Киттари Е., Урал Е. — ташлы һәм ваҡ ташлы битләүҙә, ҡаяла, башлыса респ. көньяғында; меңъяпраҡлы Е. Хәйбулла р-нының ҡоро, тупрағы тоҙло далаларында үҫә. Ябай Е. составында алкалоид, флавоноид, эфир майҙары бар, медицинала ҡулланыла; инсектицид үҫемлек.
Л.М.Абрамова
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 703
“ЕТЕ ҠЫҘ”, 1) башҡ. халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй. Тәүге тапҡыр 1939 й. Белорет р‑нда Л.Н.Лебединский тарафынан Ҡ.Әхмәтйәновтан яҙып алына, “Башҡорт халҡ йырҙары” йыйынтығында баҫыла. Көй һәм легенда варианттарын М.М.Вәлиев, З.Ғ.Исмәғилев, Ф.Х.Камаев, А.С.Ключарёв, Ғ.З.Сөләймәнов, Х.Ф.Әхмәтов яҙып ала. Лирик‑драматик характерҙағы йыр. Баймаҡ р-ны Иҫән а. Х.Исламов К.М.Дияровҡа һөйләгән версия б‑са, йыр 16 б. 1‑се ярт. барлыҡҡа килгән. Легендала ҡаҙаҡтар тарафынан урланған һәм һуңынан уларҙан ҡасҡан апалы-һеңлеле ете ҡыҙ т‑да һөйләнелә. Ҡамыш араһында ҡыуғындан йәшенгән ваҡытта алтыһы һәләк була. Легенданың 2‑се вариантында, ҡарт кешеләргә кейәүгә сығырға теләмәйенсә, күлдә батып үлгән ете ҡыҙ т‑да һүҙ бара. Поэтик текст ошо ҡыҙҙарға ғашиҡ булған егет монологы формаһында ҡоролған. Йыр көйөнә йомшаҡ, түбәнәйә барыусы интонация, тыйнаҡ темп һәм йәшерен драматизм хас. Йыр текст м‑н дә, инструменталь бейеү пьесаһы булараҡ та йәшәп килә. “Е.ҡ.” фп. м‑н тауыш һәм аккомпанемент м‑н хор өсөн — Әхмәтов, фп. һәм тауыш өсөн — Х.Ш.Заимов, инструменталь ансамбль өсөн — Т.Ш.Кәримов, оркестр өсөн К.Й.Рәхимов эшкәртә. “Е.ҡ.” көйө “Сыңрау торна” балетында һәм Вәлиевтең “Бейеү сюита”һында (“Танцевальная сюита”) файҙаланыла.
2) Башҡ. лирик бейеүе. Проф. сәхнәгә тәүге тапҡыр Ф.Ә.Ғәскәров ҡуйыуында 1941 й. сыға. Башҡ. ҡатын‑ҡыҙының милли характер һыҙаттарын тулыһынса сағылдырған бейеүҙә ете ҡыҙ ҡатнаша. Бейеү тыйнаҡ, ипле, йомшаҡ, киҫкен хәрәкәтһеҙ; тура кәүҙә, ғорур күтәрелгән баш һәм аҫҡа йүнәлтелгән ҡараш м‑н башҡарыла. Ҡул һәм кәүҙә хәрәкәттәрендә, һәр бер фигура башҡарылыуында абсолют синхронлыҡҡа өлгәшелә. Ғәскәров Ф. исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле репертуарында төп бейеүҙәрҙең береһе. Ғәскәров ҡуйыуында “Е.ҡ.” СССР-ҙың Халыҡ бейеүҙәре ансамбле (художество етәксеһе И.А.Моисеев) репертуарына ингән.
Әҙәб.: Нагаева Л.И. Танцы восточных башкир.М., 1981.
И.Х.Хәбиров
Тәрж. Ә.Х.Ҡоҙабаева


text:
“УралТаш” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте директоры Руслан Вәлихановтың эш бүлмәһе алдында сират йыйылып киткән. Бүлмәлә кәңәшмә бара, ә ишек төбөндә кеше ҡайнаша. “Кемдәр, ни кәрәк уларға?” тигән һорау тыуҙы. Баҡһаң, эш һорап килеүселәр шулай күп икән.
Ғәййәр булған ата-баба –
Хатта һыймаҫлыҡ башҡа:
Танк-самолет заманында
Атта киткән һуғышҡа.
Һөт машинаһының һарғылт цистернаһы буйлап ҡуйы ҡыҙыл йылғасыҡтар ағып төшкән. Тош-тош урындарҙа көрәнһыу таусыҡтарға әүерелеп уҡмашҡандар. Өҫтәрәк ҙур йөнтәҫ януар ята. Айыу. Көтөүселәр атып алған. Өс көн рәттән ағас башындағы талғаҡта һағаланылар шул. Ике тапҡыр буш әйләнделәр.
Айыуҙың яңы итте бигүк мөрхәтһенмәүе билдәле, һөрһөгәнде ярата – малды һуға ла, йәтешләп һалып, сыбыҡ-сабыҡ менән ҡаплап китә. Ике-өс көндән, үләкһә матур итеп тәмләнгәс, төрлө “хуш” еҫтәр сығара башлағас, урынға бара, япманы ҡутарып ырғыта, байрам табыны ҡора. Ләззәтле нәмә бит ул ашау, донъяны оноттора – был да шулайта. Һәм… таңғы томанлы урманды бер нисә мылтыҡ тауышы һелкетә.
Башҡортостандың һигеҙ районында ураҡ эштәренең яртыһы тамамланған. Ейәнсура эшсәндәре был йәһәттән әүҙемлек күрһәтә. Районда майҙандарҙың 54 процентында иген һәм ҡуҙаҡлы культуралар сабылған, 53 процентында һуғып алынған.
“Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығына — 100 инвестиция проекты” акцияһын Сауҙа-сәнәғәт палатаһы былтыр октябрҙә үк башлағайны. Әле унда ҡатнашыусылар һаны 50-гә етте.
Кисә Өфө буйлап эш сәфәре барышында республика Башлығы Рөстәм Хәмитов Киров районындағы яңы төҙөлгән “Кузнецов затоны” биҫтәһендә булды.
Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығы 2018 йылға мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәренә республика Башлығы гранттарын тапшырыуға конкурс иғлан итте.
Башҡортостан Хөкүмәте 25 августан алып махсус бойороҡ сыҡҡанға тиклем республиканың урман фондында янғынға ҡаршы айырым тәртипте ғәмәлгә индерҙе.
Чебоксар ҡалаһында Бөтә Рәсәй “Мисс туризм России” конкурсы тамамланды. Унда 30 төбәк һылыуҙары ҡатнашты.
Быйылғы уҡыу йылында Башҡортостанда 465 мең бала (былтырғы менән сағыштырғанда 13,5 меңгә күберәк) парта артына ултыра. 52 мең бала беренсе класҡа уҡырға бара.


text:
“Килде заман, инде шатлан, ҡурай, Йәмле тауышың илгә яңғыраһын!”Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт // 24-02-2017, 03:58
булыуы менән дан алған. Пәйғәмбәребеҙ ҙә мөьмин-мосолманды әҙәпкә саҡырып торған, дин юлына баҫҡандарҙы хуплаған. Шуныһы ҡыуаныслы: бөгөн күп ауылдарҙа мәсеттәр төҙөлә, халыҡ иман юлына баҫа.
Һәр мосолманға нәҫел ептәрен белеү мотлаҡ һаналған. Совет осоронда генеалогик яҙма онотолоп, уның ата-бабаһының шәжәрәһе бар, имеш, тигән хәбәр ишетелеп ҡалһа ла, “шәжәрә төҙөү – боронғолоҡ ҡалдығы” тигән ҡараш йәшәне.
(Хаттың авторы исемен ҡуймауҙы һораған).


text: Үткән аҙнала ил Президенты Владимир Путин ун өсөнсө тапҡыр Рәсәй һәм донъя журналистары менән осрашты. Сираттағы матбуғат конференцияһы айырыуса иғтибар үҙәгендә булды — ни тиһәң дә, Рәсәй лидеры хәбәрселәрҙең һорауҙарына дәүләт башлығы вазифаһына кандидат булараҡ тәүгә яуап бирә. Шуға һорауҙарҙың күпселеге илдең сәйәси, социаль торошона, иҡтисади хәүефһеҙлегенә, Президент һайлауына, сит илдәр менән мөнәсәбәттәргә, Сүриәләге, Украиналағы ваҡиғаларға ҡағылды. Матбуғат конференцияһы дүрт сәғәт тирәһе дауам итте. Ошо ваҡыт эсендә ил етәксеһе 65 һорауға яуап биреп өлгөрҙө. Барлығы 1640 журналист аккредитация үткән ине. Улар араһында — Рәсәйҙең федераль һәм төбәк баҫмалары хәбәрселәре, шулай уҡ Америка, Бөйөк Британия, Германия, Япония, Словения, Ҡытай, Греция һәм башҡа ил вәкилдәре. Сарала Башҡортостандан да делегация ҡатнашты.


text:
Рөстәм Хәмитов эш сәфәре менән – Дүртөйлө районында
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов эш сәфәре менән Дүртөйлө ҡалаһы һәм районына юлланды. Республика башлығы бер нисә иҡтисади һәм социаль әһәмиәтле объектҡа барырға планлаштыра.
Атап әйткәндә, Президент Йүкәлекүл ауылында «Ленин исемендәге тоҡом малы заводы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте һөтсөлөк-тауар фермаһына, Һыуыҡҡул ауылында комбайндар ремонтлау буйынса махсуслашҡан «Подшипникмаш Өфө» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенә һәм «Дүртөйлөмебель» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенә барырға ниәтләй. Рөстәм Хәмитов шулай уҡ ҡаланың 5-се урта мәктәбенә һәм балалар поликлиникаһына барасаҡ.


text:
Өфөләрҙе бал йәрминкәһенә саҡыралар Фото: Андрей Старостин
Өфөләрҙе бал йәрминкәһенә саҡыралар
Өфөләрҙе бал йәрминкәһенә саҡыралар Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2016 йыл, 9 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
10 сентябрҙә баш ҡаланың Иван Яҡутов исемендәге паркында республика умартасылары ҡатнашлығында «Баллы төбәк» йәрминкәһе ойошторола.
Унда балдың сифатын һәм төрөн тикшерергә, умартасылыҡ буйынса һорауҙар бирергә һәм бушлай кәңәштәр алырға мөмкин. Һорауҙарға Башҡорт дәүләт аграр университеты профессорҙары, шулай уҡ ветеринар-санитар экспертиза лабораторияһы вәкилдәре яуап бирә. Бынан тыш, бал йәрминкәһендә оҫталыҡ дәрестәре ойошторола, тип хәбәр иттеләр Өфө хакимиәтенең матбуғат хеҙмәтендә.
Йәрминкә иртәнге сәғәт 10-да башлана.


text:
Республика элеваторҙары яңы уңышты ҡабул итеүгә әҙерләнә
Башҡортостан элеваторҙары һәм ашлыҡ келәттәре яңы иген уңышын ҡабул итеүгә әҙерләнә. Бөгөн, 12 июлдә, Ғафури районында 2011 йылғы уңышҡа әҙерләнеү буйынса республика кәңәшмәһе үтәсәк, тип хәбәр иттеләр БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Унда БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары – БР ауыл хужалығы министры Эрнст Исаев, ашлыҡ ҡабул итеү предприятиеларының, икмәк продукттары комбинаттарының һәм элеваторҙарҙың етәкселәре, Ветеринар һәм фитосанитар күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы идаралығының һәм был тармаҡҡа ҡағылышы булған башҡа ойошмаларҙың вәкилдәре ҡатнашасаҡ.
Кәңәшмәлә ҡатнашыусылар «Аҡкүл элеваторы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә республиканың ашлыҡ ҡабул итеү предприятиеларының, икмәк продукттары комбинаттарының һәм элеваторҙарҙың матди-техник базаһын яңы ашлыҡты ҡабул итеүгә һәм 2011 йылғы иген уңышын эшкәртеүгә әҙерләүгә бәйле мәсьәләләрҙе тикшерәсәк.


text:
27 мартта «Башинформ» агентлығында Тәбиғи монополиялар буйынса эксперттар советы ултырышы үтәсәк
27 мартта «Башинформ» агентлығында Монополияға ҡаршы федераль агентлыҡтың Башҡортостан буйынса идаралығы ҡарамағындағы Йылылыҡ энергетикаһы мәсьәләләре буйынса эксперттар советы ултырышы үтәсәк.
Ултырыш сиктәрендә йылылыҡ энергетикаһы мәсьәләләрен, шул иҫәптән йылытыу-электр үҙәгенең йылылыҡ эшләп сығарыуҙы кәметеүе, йылылыҡ менән тәьмин итеүҙең ышаныслылығы һәм сифаты, ҡатнаш режимда йылылыҡ эшләп сығарыу, йылылыҡ энергияһы баҙарында тарифтар формалашыуы һәм уның эшмәкәрлеге кеүек проблемаларҙы тикшереү ҡаралған.
Ултырышты Монополияға ҡаршы федераль агентлыҡтың Башҡортостан буйынса идаралығы етәксеһе Зөлфирә Аҡбашева үткәрә.
Башлана — 15 сәғәттә.


text:
Күсемһеҙ милек буйынса күргәҙмә-йәрминкәлә ер участкаларын һатып алыуға бәйле консультациялар биреләсәк
Өфөлә 27-29 октябрҙә үтәсәк «Күсемһеҙ милек. Көҙ — 2011» күргәҙмә-йәрминкәһендә тамашасыларға торлаҡ һайлап, уны ҡулай хаҡҡа һатып алыу мөмкинлеге биреләсәк. Теләге булғандар шәхси иғландар стендында торлаҡ һатып алыу, һатыу һәм алмаштырыу тураһында иғлан бирә аласаҡ.
Граждандарҙың сит илдә күсемһеҙ милек һатып алыуға һәм средстволарын инвестициялауға булған ҡыҙыҡһыныуы ла күргәҙмәлә сағылыш табасаҡ. Сит илдәрҙең күсемһеҙ милке күрһәтелгән бүлек үҙаллы экспозиция итеп эшләнә.
Күсемһеҙ милек буйынса «Азимут» берҙәм мәғлүмәт хеҙмәтенән аңлатыуҙарынса, шәхси торлаҡ төҙөлөшө өсөн ер участкалары һатып алыу мәсьәләһе халыҡ өсөн иң ҡатмарлыһы һанала. Күргәҙмәгә килеүселәрҙең барлыҡ һорауҙарына экспоненттар үҙҙәре лә, күргәҙмә-йәрминкә дауамында эшләйәсәк Консультациялар үҙәге хеҙмәткәрҙәре лә яуап бирәсәк.
Банкирҙар иһә уңайлы ипотека менән ҡыуандырырға ниәтләй. Фатир һайлап өлгөргәндәргә күргәҙмәлә ипотека кредиты шарттарын иҫәпләп, торлаҡ һатып алыуҙың иң ҡулай варианттары тәҡдим ителәсәк. Экспо-форумда тиҫтәнән ашыу банктың ҡатнашыуы көтөлә.


text:
Башҡортостан командаһы «Туриада-2013» спорт-туристик лагерында икенсе урын яуланы
Башҡортостан вәкилдәре «Туриада-2013» спорт-туристик лагерында дөйөм команда иҫәбендә икенсе урын яуланы. Беренсе урынға – Һарытау өлкәһе спортсылары, өсөнсө урынға Сыуашстан Республикаһы вәкилдәре лайыҡ булды, тип хәбәр иттеләр БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Рәсәй Президенты Владимир Путин ҡушыуы буйынса һәм ил башлығының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле Михаил Бабич патронажы аҫтында үткәрелгән сарала округтың 14 төбәгенән 600-гә яҡын кеше ҡатнашты. Туризм буйынса спорт мастеры һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған сәйәхәтсеһе Николай Пестов етәкселегендәге команда составына 40 кеше инде. Өфө һәм Бөрө ҡалаларының туристик клубтарында шөғлләнеүселәр, республика ярыштарында еңеүселәр һәм призерҙар, шулай уҡ тренерҙар һәм судьяларҙан торған команданы Башҡортостандың йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры Андрей Иванюта етәкләне.
Бәйгелә Башҡортостан командаһы яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәште. Шулай итеп, һыу туризмы буйынса ярыштарҙа ул беренсе урынға лайыҡ булды. Йәйәүлеләр туризмы, танып белеү туризмы буйынса ярыштарҙа, шулай уҡ «Йөрәктәр моңо» йырҙар бәйгеһендә спортсыларыбыҙ бер юлы өс икенсе урын яуланы.
Яҡташтарыбыҙ шәхси иҫәптә лә уңышлы сығыш яһаны. Велосипед спорты буйынса – өсөнсө, йәйәүлеләр туризмы буйынса – икенсе һәм һыу туризмы уйынса – беренсе урын.
Һыу туризмы буйынса ярыштар һөҙөмтәләре буйынса Башҡортостан спортсылары ағымдағы йылдың көҙөндә Сочиҙа бөтә Рәсәй ярыштарында ҡатнашасаҡ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 397
ҠАМЛАУ (төркисә ҡам — шаман), башҡорттарҙа шаман (ҡара: Шаманлыҡ), баҡсы тарафынан әруахтар, тәбиғи булмаған, тәбиғәт көстәре һ.б. м‑н бәйләнеш урынлаштырыу өсөн башҡарыла торған ырым. Ауырыу сәбәптәрен асыҡлау һәм бөтөрөү, юғалған кешеләрҙе йәки әйберҙәрҙе эҙләү, яҙмышты, ваҡиғаларҙы күрәҙәләү, һауа торошон көйләү һ.б. маҡсатта башҡарыла. Ырымды башҡарған ваҡытта баҡсыға әруах, тотем һ.б. рухы инә һәм ул ғәҙәттән тыш көскә эйә була, тип иҫәпләнә. Ҡ. өсөн махсус кейем һәм сихыр көсөнә эйә әйберҙәр: арҡан, йүгән, ҡумыҙ, ҡылыс, мылтыҡ һ.б. ҡулланыла. Ауырыуҙы дауалау өсөн баҡсы дөңгөргә ритмлы һуғыуҙар м‑н оҙатылған йола бейеүе башҡара һәм арбау һүҙҙәре әйтеп һамаҡлай, мәҫ., “Ағын йылға менән кит! /Ҡояш байышы менән кит! /Бында һиңә урын юҡ! /Һинең урының — унда!”
Әҙәб.: Байымов Б.С. Баҡсылар ижады //Башкирский фольклор. Уфа, 1995. Вып.5; Инан А. Шаманизм тарихта һәм бөгөн. Өфө, 1998; Султангареева Р.А. Обрядовый фольклор как предмет реконструкции личности, функции и творчества багымсы //Башкирский фольклор. Уфа, 1999. Вып.3.
Р.Ә.Солтангәрәева
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Бала саҡтан ғашиҡмын театрға. Башҡорт сәхнәһен шаулатҡан, ҡеүәтен күтәргән актерҙар байтаҡ. Халыҡ яратҡан, үҙен тапҡан артистар була. Башҡортостандың халыҡ артисы Рәмзиә Хисамова – тәрән баһалаған актрисам. Ул башҡарған ролдәрҙә мин профессионаллек кенә түгел, башҡорт милләтенә хас булған тәрәнлек тә, ихласлыҡ та, ниндәйҙер әйтеп бөтөлмәгән яҡты мәғәнә лә күрәм. Ул сәхнәгә сығарған образдарҙа тышҡы түгел, эске балҡыш ҡиммәт миңә. Ҡарап ултырғанда ла еңел генә тыуған һымаҡ тойолмай был героиняларҙың холоҡ-фиғеле. Рәхәтләнеп еңел-елпенән ҡәнәғәтлек кисерә торған тамашасы түгеллектән киләлер был, бәлки. Миңә пьесаның да, геройҙарҙың да эҙләнеүе мөһим. Юҡ, башымды ҡатырып, ребус сисергә лә бармайым театрға, ә бына күңелем, рухым өсөн кеше яҙмышына төшкән ҡаршылыҡтарҙы йырып сыҡҡан геройҙарҙың кисереше ҡыҙыҡлы. Актриса Рәмзиә ХИСАМОВА мине һәр саҡ образдарының кешелеклелеге, миһырбанлы булыуы, һис көтмәгәндәге эске тетрәнеүе менән арбай. Артыҡ бер һүҙ ҙә әйтә алмайым – үҙ актрисам!
Бөгөн юбилейы уңайынан гәзит уҡыусыларға уның менән әңгәмә тәҡдим итәм. Әйткәндәй, был һөйләшеүҙә лә ул ихлас, тәрән, асыҡ.


text:
8 мартта республикала теле- һәм радиосигналдарҙың ваҡытлыса юғалыуы ихтимал Фото: Андрей Старостин
8 мартта республикала теле- һәм радиосигналдарҙың ваҡытлыса юғалыуы ихтимал
8 мартта республикала теле- һәм радиосигналдарҙың ваҡытлыса юғалыуы ихтимал Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 5 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
8 мартта Рәсәй ҡалаларында ҡояштағы әүҙемлек арҡаһында теле- һәм радиосигналдарҙың ваҡытлыса юғалыуы ихтимал. Был хаҡта Рәсәй телевизион һәм радиотапшырыуҙары селтәренең матбуғат хеҙмәтенә һылтанып «ТАСС» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итә.
Ведомствола аңлатыуҙарынса, «был яҙғы интерференция осоро башланыуға — Ҡояш, бәйләнеш спутнигы һәм ер өҫтөндәге ретранслятор ҡабул итеү антеннаһының бер һыҙатта тороуына бәйле».
Экрандарҙа һиҙелер-һиҙелмәҫ ҡамасауҙар барлыҡҡа килеүе ихтимал, әммә ҡояш интерференцияһы иң юғары нөктәгә еткән саҡта теле- һәм радиосигналдар тулыһынса юғалырға мөмкин.
Матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, һәр төбәк өсөн ҡамасауҙар барлыҡҡа килеүҙең графигы төҙөлгән. Мәҫәлән, 8 мартта Уралда һәм Себерҙә Мәскәү ваҡыты буйынса иртәнге 9 тула 20 минуттан алып көндөҙгө 1 тула 15 минутҡа тиклем, Үҙәк федераль округта — 12 тула 15 минуттан алып 1 тула 15 минутҡа тиклем, Алыҫ Көнсығыш федераль округында 9-сы 22 минуттан алып 10-сы 8 минутҡа тиклем телевизион тапшырыуҙарҙың юғалыуы ихтимал.


text:
Спектакль 2 сәғ. 15 мин. бара
Бер мәл, ғәҙәттәгесә, махсус акция ойошторола: өлкән йәштәге, заманында төрлө өлкәлә эшләгән хеҙмәт ветерандарын, колхоз-совхоз эшсәндәрен, уҡытыусыларҙы, ҙур түрәләрҙе… санаторийҙарға ял итергә ебәрәләр. Бына улар, дәрәжәләрен белеп кенә, тәбиғәт матурлығына, зәңгәр күлгә һоҡлана-һоҡлана үҙ бүлмәләренә урынлаша, бер-береһе менән таныша. Әммә, ни ғәләмәт: беренсе көндән үк аңлашылмаусанлыҡтар башлана. Етмәһә, төрлө райондарҙан йыйылыуға ҡарамаҫтан, геройҙарҙың яҙмышы бер-береһенә бәйле, хатта бәғзеләре ҡайсандыр бер-береһен бик яҡын күргән кешеләр булып сыға. Ә был шау-шыуҙың төп сәбәпсеһе - элекке ҙур начальник - Гәрәй.


text:
СЕЙ РИЗЫҠ ФАЙҘАЛЫМЫ?
XX быуат уртаһында иҡтисади үҫешкән илдәрҙә индустриаль туҡланыу сәнәғәте алға китте. Арта барған ҡала халҡын туйҙырыу өсөн яңы уңышты консервалау, рафинадлау, тиҙ туңдырыу ҡулланыла башланы. Был иһә ризыҡта витаминдарҙың, ферменттарҙың, микроэлементтарҙың юғалыуына килтерә, етмәһә, уға химик өҫтәмәләр ҡушыла. Тәғәмдәрҙә биологик әүҙем матдәләрҙең аҙайыуы, юғары калориялы аҙыҡтың (мәҫәлән, кәнфиттәрҙең) артыуы һимереү, юғары ҡан баҫымы, диабет, яман шеш кеүек сирҙәргә килтерә. Был үҙ сиратында Көнбайыш Европала, Америкала маҡсатлы рәүештә сәләмәт тормош алып барыу хәрәкәтенең көсәйеүенә, үҙенсәлекле туҡланыу, шул иҫәптән аҙыҡты бешермәй ашау менән мауығыусыларҙың күбәйеүенә сәбәпсе булды.
Аҙыҡты сей килеш ашау – уны йылыла, утта бер ниндәй эшкәртеүһеҙ (бешермәйенсә, ҡыҙҙырмайынса, томаламайынса, боҫта тотмайынса һ.б.) туҡланыу рәүеше. «Төп маҡсат – аҙыҡтың бөтә файҙаһын һаҡларға ынтылыу», – ти сей ризыҡ ашауҙы өҫтөн күреүселәр. Был диетаны даими ашау нормаһы итеп алыусылар: «Ғөмүмән, боронғо кеше әҙер аҙыҡ менән туҡлана алмаған, сөнки ҡырағай тәбиғәттә ҡыҙҙырылған, бешерелгән ризыҡ юҡ, шуға күрә тап сей ризыҡ биологик яҡтан тәбиғи һанала», – тигән фекер белдерә.
Туҡланыуҙың был системаһы бер нисә йүнәлешкә бүленә. Әҙерләнмәгән бөтә төр ризыҡты ашауға өҫтөнлөк биреүселәр рационға сей йә ҡаҡланған ит, балыҡ, диңгеҙ ҡыҫалаһы, креветка, шулай уҡ һөт, йомортҡаны ла индереүе мөмкин. Ҡайһы берҙә һөттән баш тарталар, ул сағында табынға үҫемлек аҙыҡтары, ит, балыҡ ҡуйыла. Ит менән балыҡты тулыһынса инҡар итеп, үҫемлек ризыҡтары, сей йомортҡа йәки һөт, һөт аҙыҡтары менән туҡланыусылар ҙа бар.
Иң киң таралғаны – өҫтәлдән ит, һөт, балыҡ, йомортҡа кеүек ризыҡтарҙы тулыһынса алып ташлап, сей үҫемлек аҙыҡтарын ғына ҡалдырыу. Киреһенсә, йәшелсә-емеште бөтөнләй аҙ ҡулланып, тик бешмәгән балыҡ, ит, йомортҡа, ҡыр хайуандары итенә күскән кешеләр ҙә юҡ түгел. Емеш-еләк, ҡыяр, помидор кеүек йәшелсәләрҙе генә ашап йәшәүселәр ҙә күп.
Был системаның ҡатнаш төрө хаҡында ла әйтеп үтәйек. Аҙыҡ ул осраҡта май, аҡһым, углевод, витаминдар, микроэлементтар миҡдарына ҡарап бүленә. Бер ашағанда оҡшаш ашамлыҡтар ғына (мәҫәлән, йәшелсәне йәшелсә менән, емеште емеш менән, еләкте сәтләүек менән, ит-һөт ризығын – бары тик шундай ризыҡ менән) ҡулланырға мөмкин. Монотроф туҡланыу тигәне бер ултырғанда бары тик бер сей үҫемлек тәғәме ашауҙан ғибәрәт. Мәҫәлән, тик алма йәки әфлисун менән һыйланалар, күпмелер ваҡыттан һуң – башҡа йәшелсә йә емеш менән.
Гел бешмәгән аҙыҡ менән туҡланыуҙың һаулыҡҡа ниндәй зыян һалыуы хаҡында һөйләгем килә. Ашҡаҙаныбыҙ целлюлозаны үҙләштереүгә яраҡлашмағанлыҡтан, эшкәртелмәгән үҫемлек күҙәнәктәренә бай сей аҙыҡ бик ауыр ҡабул ителә. Бының ашҡаҙан-эсәк юлы эшмәкәрлегенең боҙолоуына килтереүе, мәҫәлән, фитобезоарҙар (үҫемлек күҙәнәктәре ризыҡ киҫәген уратып алып, төйөн хасил итә, унан төйөн ташҡа әйләнә) барлыҡҡа килеүе ихтимал. Ризыҡты тик сей килеш ашауҙан теш эмале тиҙ сатнай. Ашҡаҙанда һәм эсәктәрҙә В12 витамины насар үҙләшеү сәбәпле, организм уға ҡытлыҡ кисерә, шулай уҡ омега-3 кимәле кәмей. Ҡатын- ҡыҙҙарҙың күрем циклы боҙола, ҡайһы берәүҙәрендә күрем бөтөнләй туҡтай. Тик сей аҙыҡтар менән туҡланыу бигерәк тә балалар, үҫмерҙәр, оло йәштәгеләр, буласаҡ әсәйҙәр һәм атайҙар өсөн зыянлы.
Медицина күҙлегенән ҡарағанда, сәләмәт кешегә диетала сикләүҙәр юҡ. Ләкин ауырыуҙарға төрлө ҡәтғи диеталар менән һынауҙар үткәрергә түгел. Ашҡаҙан-эсәк юлы сирҙәренән яфаланғанда уның лайлалы тышсаһын ҡуҙғытыусы сей йәшелсә, емеш-еләк ашарға ярамай, шулай уҡ аҙыҡты махсус эшкәртергә кәрәк. Мәҫәлән, ашҡаҙан, үңәс ауырыуҙарына тарыусыларға сей кәбеҫтә, шалҡан, торма, ҡуҙғалаҡ, шпинат, һуған, ҡыяр, бәшмәк, әсе, өлгөрөп етмәгән, күҙәнәктәргә бай емеш-еләк килешмәй.
Бауыр һәм ашҡаҙан аҫты биҙе сирҙәре ваҡытында сей бәшмәк, ҡуҙғалаҡ, ирәүән, һарымһаҡ, һуған, татлы борос, шәфәри, укроп кеүек үләндәрҙе, емеш-еләкте ашау тыйыла. Эсәк ауырыуҙары менән интегеүселәргә әсеү һәм сереүҙе көсәйткән, эсте күптергән эре күҙәнәкле сей емештәр, йәшелсәләр бик зарарлы.
Журнал уҡыусыларға: «Ниндәй диета тоторға уйлаһағыҙ ҙа, иң элек табипҡа мөрәжәғәт итеп, уның кәңәшен алығыҙ», – тиергә теләйем.
Башҡортостан Һаулыҡ һаҡлау министрлығының
штаттан тыш баш гастроэнтерологы, юғары категориялы табип.
Теги: Һаулыҡ - ҙур байлыҡ


text:
1 ноябрҙә төбәктә киҙеүгә ҡаршы вакцинация тамамлана
ӨФӨ, 2016 йыл, 18 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
1 ноябрҙә республикала киҙеүгә ҡаршы вакцинация тамамлана. Башҡортостан буйынса Роспотребнадзор идаралығы етәксеһе урынбаҫары Александр Жеребцов әйтеүенсә, әлеге ваҡытта республикала яҡынса 1 миллион 100 мең кешегә, шул иҫәптән 116 меңдән ашыу балаға прививка яһалған. План буйынса ноябргә 300 мең балаға киҙеүгә ҡаршы бушлай прививка эшләнергә тейеш.
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы күҙаллауынса, быйылғы миҙгелдә вирустың яңы штаммы көтөлә. Шуға бәйле эпидемия миҙгеле башланғанға тиклем вакцинация үтеү мөһим. 2017 йылдың ғинуар аҙағында сирҙең эпидемик күтәрелеше күҙәтелеүе ихтимал.
Белешмә. Йыл һайын Башҡортостанда киҫкен респиратор вирус инфекцияһы һәм киҙеү менән ауырыуҙың 1 миллион осрағы теркәлә. Инфекция сирҙәренең дөйөм структураһында сирҙең өлөшө 94-96 процент тәшкил итә. Киҙеү эпидемияһы осоронда республика халҡының 3-9 проценты ауырый. Быйыл ғинуар-февраль айҙарында 157 мең кеше сирләгән. Иҡтисади зыян 270 миллион һумдан ашыу тәшкил иткән.


text:
«Тәгәрмәсле почта»
Халыҡ мәнфәғәтен ҡәнәғәтләндереү, хеҙмәтләндереүҙе үҫтереү маҡсатында үткән аҙнала Белорет почтамтына ѳр-яңы ГАЗ 33083 автомобилен алып килделәр. Ул Исмаҡай, Түбәнге Әүжән, Ҡаһарман, Үрге Арша, Николаевка, Тирлән-2 (Верхнебельский) ауылдары мар-шруттары буйынса ошо аҙнанан рейсҡа сыҡты.
ГАЗ 33083 бѳтә уңай-лыҡтары булған, тулыһынса йыһазландырылған, Рәсәй Почтаһының берҙәм фирма стан-дартына яуап биргән автомобиль ул.
Беҙ барғанда автомобилде юлға әҙерләйҙәр, теркәү номерын ҡуялар ине. Яңы техника янында йѳрѳгән механиктың да, автослесарҙарҙың да күңеле күтәренке. Ҡыуанырлыҡ та шул, бындай техниканы кѳн дә бирмәйҙәр һәм һәр кемгә лә тәтемәй.
Автомобилдең будкаһына үтәбеҙ. Ул икегә бүленгән. Тәүге яртыһы - ҡулланыусылар ѳсѳн. Унда ѳҫтәл ҡуйылған, стенала танышыу материалдары. Икенсе яртыһы күсмә почта бүлексәһе начальнигы ѳсѳн тәғәйенләнгән. Унда коммуналь хеҙмәттәр, аҡса күсереү, ебәрелгән әйберҙәрҙе (ваҡытлы матбуғат, телеграмма, хат, бандероль, посылка) ҡабул итеү, Интернетҡа инеү һәм башҡа күп мѳмкинлектәре булған компьютер, касса-чек аппараты, сейф ҡуйылған. Посылка ҡабул итеү ѳсѳн электр үлсәү ҙә бар. Принтер, ксерокс, сканеры булған баҫыу аппараты урынлаштырылған. Тѳрлѳ һатыу әйберҙәрен, почта тауарҙарын һалыу ѳсѳн шкафтар ҡуйылған. Һыуытҡыс, һыуы йылытылған йыуынғыс кеүек эш шарттарының да булдырылыуы юлда тамаҡ ялғап алыу мѳмкинлеге тыуҙыра. Иң мѳһиме - яҡты һәм йылы, елләтеү ҡорамалы менән дә йыһазландырылған. Һыуыҡ кѳндәрҙә автомобилде тоҡандырыр алдынан двигателде йылытырға мѳмкин, был иһә водителдең эшен еңеләйтә. Автомобиль тоҡандырылмаған саҡта резервтағы ут сығанағына тоташтырыла. Навигатор ҡуйылыуы машинаның маршруттағы хәрәкәтен күҙәтеү мѳмкинлеге тыуҙыра.
- Бѳтә халыҡ почтаға йѳрѳй. Беҙҙең район шарттарына яуап биргән, ниндәй генә кѳндәр булыуға ҡарамаҫтан, бѳтә ергә лә үтә алыусан автомобиль алдыҡ. Күсмә почта дүшәмбе, йома кѳндәрендә Исмаҡай (кѳндѳҙгѳ 11.00 - 11. 20 сәғәттә), Түбәнге Әүжән (11.50 - 12.10 сәғәттә), Ҡаһарман (13.30-14.10 сәғәттә) ауылдарында, шишәмбе, шаршамбы, шәмбе кѳндәренә Үрге Арша (11.05 - 11.45 сәғәттә), Николаевка (12.25 - 12.55 сәғәттә), Верхнебельский (13.25 - 14.05 сәғәттә) ауылдарында ҡабул итәсәк. Шуны ла әйтеп үтергә кәрәктер, был урындағы почтальондарҙы тѳп эштәренән азат итмәй, элеккесә бурыстарын үтәргә, халыҡтан тѳрлѳ түләүҙәр, заказдар ҡабул итергә, әйберҙәр һатырға, халыҡ һораған тауарҙарға заявка ҡабул итергә тейештәр, - ти Белорет почтамты ничальнигы Шайморат Мѳхитдин улы Йомағу-жин.
Р. МУСИНА.
Автор фотолары.


text:
- Подробности
- Просмотров: 391
ҠАРАЯҠУП МӘҘӘНИӘТЕ, һуңғы тимер быуат археологик мәҙәниәте. Күпселек тикшеренеүселәр, Ҡ.м. 8—9 бб., ҡайһы берҙәре 7—12 бб. ҡарай, тип иҫәпләй. Ҡараяҡуп ҡаласығы исеме м‑н аталған.
Башҡортостанда Ҡ.м. ҡомартҡылары Дим й. басс., Ағиҙел й. түбәнге һәм урта ағымында тупланған (Бикеш ҡурғандары, Иҫке Ҡалмаш ҡаласығы, Иҫке Хәлил ҡурғандары, Ҡараяҡуп ҡаласығы, Стәрлетамаҡ ҡәберлеге, Суҡраҡлы ҡаласығы, Таптыков ҡаласығы, Ямашатау ҡурғаны һ.б.).
Торамалар ҡалҡыулыҡтарҙа урынлашҡан. Ер өҫтөндәге бүрәнә өйҙәр һәм тирмәләр торлаҡ булып хеҙмәт иткән, тип фараз ителә. Керамика муйыны тирәләй ҡыя һыҙыҡ, сатраш, соҡорло һәм ҡабарынҡы биҙәк м‑н уратылған, ауыҙы тирәләй һырҙар м‑н биҙәлгән түңәрәк төплө көршәк рәүешендәге әүәләп эшләнгән һауыттарҙан тора. Ерләү ҡомартҡыларының күбеһе — ҡурғанлы ҡәберлектәр. Мәйеттәр һай, оҙонса йәки тура мөйөшлө ҡәбер соҡорҙарында салҡан ятҡырып, башы м‑н көнбайышҡа ҡаратып ерләнгән. Баш осонда ҡорбан аҙығы (ат һөйәктәре) һалынған балсыҡ һауыттар, аяҡ осонда төрөлгән йылҡы тиреһе йәки ат егеү кәрәк-ярағы табылған. Ирҙәр ҡәберенә ҡорал (тимер ҡылыстар, балталар, тимер һәм һөйәк уҡ башаҡтары), ҡатын-ҡыҙҙыҡына — биҙәүестәр (баҡыр һәм көмөш беләҙектәр, медальондар, сәс биҙәүестәре, сулпылар, быяла муйынсаҡтар) һалынған. Бил ҡайыштары (бронза һәм көмөш биҙәүестәр, ҡаптырмалар, сулпылар, алтын пластиналар ҡуйып эшләнгән ҡайыш тәңкәләре) осрай. Бер төркөм тикшеренеүселәр фекеренсә, Ҡ.м. Көнбайыш Себерҙең урман-далалы төбәгендә, башҡаларға ярашлы — Ҡаҙағстандың һәм Көньяҡ Себерҙең көньяҡ, көньяҡ-көнсығыш далаларында формалашҡан.
Н.А.Мәжитов, Ә.Н.Солтанова һ.б. фекере б‑са, Ҡ.м. төрки телле ҡәбиләләр ҡалдырған (Көньяҡ Уралға 7—8 бб. Көньяҡ Себер, Ҡаҙағстан далаларынан килгән һәм 7—12 бб. ошонда йәшәгән башҡорттарҙың бер төркөмөн тәшкил иткән). Шул уҡ ваҡытта фәндә Ҡ.м. ҡомартҡылары фин-уғыр ҡәбиләләре тарафынан ҡалдырылған тигән фекер йәшәй (В.А.Иванов, Е.П.Казаков, Е.А.Халиҡова). Ҡ.м. кешеләре Бахмут мәҙәниәте, Турбаҫлы мәҙәниәте, Кушнаренко мәҙәниәте ҡәбиләләре м‑н аралашҡан. Хужалыҡтың төп тармаҡтары булып малсылыҡ һәм игенселек иҫәпләнгән. Ҡ.м. ҡәбиләләре болғарҙар, ҡыпсаҡтар һәм Урта Азия м‑н Көнсығыш Европаның башҡа ҡәбиләләре м‑н тығыҙ бәйләнеш тотҡан (Куфи дирһәмдәре, Хәрәзм тәңкәләре һ.б. табылған; ҡара: Аҡса). Ҡ.м. өйрәнеүселәр: Р.Д.Голдина, Иванов, Казаков, Г.И.Матвеева, Мәжитов, Халиҡова һ.б.
Әҙәб.: Матвеева Г.И. Памятник I тысячелетия новой эры левобережья р.Белой //Археология и этнография Башкирии. Т.3. Уфа, 1968.
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
- Подробности
- Просмотров: 375
ҠОРО МАЛ АҘЫҠТАРЫ, составында ҙур күләмдә күҙәнәклек булған ҡоро үҫемлек мал аҙыҡтары. Ҡ.м.а. бесән, һалам, кәбәк һ.б. инә. Ҡ.м.а. — үлән ашаған хайуандарҙың ҡышҡы рационының мотлаҡ компоненты. Был төркөмгә ҡараған мал аҙыҡтары аҙыҡ массаларының кәрәкле күләмен һәм кәүшәк консистенцияһын тәьмин итә, был нормаль аш һеңдереүгә килтерә.
Һалам — башлыса иген культураларын һуҡҡандан һуң ҡалған ҡоро һабаҡтар. Һаламда 3—7% протеин, 33—42% күҙәнәклек бар; күҙәнәклек күләме ҙурыраҡ булған һайын уның туҡлыҡлылығы кәмерәк була. 100 кг борсаҡ һаламында 35 мал аҙығы берәмеге һәм 3,5 кг үҙләштерелеүсе протеин бар, һоло һаламында — ошоға ярашлы 31 һәм 1,7, тары һаламында — 40 һәм 2,5, соя һала‑ мында — 38 һәм 2,7, арпа һаламында — 34 һәм 1,5. Ҡоро матдәнең үҙләштереү сәнлеге юғары түгел: көйшәгән хайуандарҙа 40—50%, йылҡыла 20—30%. Шуға күрә һаламды һутлы мал аҙыҡтарының күләме ҙур булған рациондарҙа өҫтәмә аҙыҡ итеп файҙаланыу отошло. Мал һоло, тары һәм арпа һаламын яҡшыраҡ, яҙғы бойҙай һәм ҡуҙаҡлы культуралар һаламын насарыраҡ ашай. Һаламдың ашалыуын яҡшыртыу өсөн уны һутлы мал аҙыҡтары м‑н ҡушып бешекләү, силослау һ.б. ҡулланыла.
Кәбәк — иген һәм ҡуҙаҡлы иген культураларын һуғып таҙартҡандан һуң ҡалған ҡалдыҡ. Кәбәк һаламға ҡарағанда туҡлыҡлыраҡ. 100 кг ҡарабойҙай кәбәгендә 27 мал аҙығы берәмеге һәм 4,8 кг үҙләштерелеүсе протеин бар, бойҙай кәбәгендә — ошоға ярашлы 31 һәм 2,9, арыш кәбәгендә — 27 һәм 2,1, һоло кәбәгендә — 34 һәм 2,3. Сусҡаларға, һыйыр малына һыулап йәки һутлы мал аҙыҡтары м‑н ҡушып ашатыла. Рационда Ҡ.м.а. күләме малдың төрө, йәше һәм продуктлылығы йүнәлешенә бәйле (ҡара: Ауыл хужалығы малдарын ашатыу).
Респ. Ҡ.м.а. ҡулланыу б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 20 б. 30‑сы йй. аҙ. алып үткәрелә. Аграр университетта — малға ашатыу өсөн Ҡ.м.а. әҙерләү ысулдары (бөртөкләндереү, ваҡлау, силослау һ.б.; Т.Ә.Фәритов, Ф.С.Хәзиәхмәтов һ.б.), Ауыл хужалығы институтында Ҡ.м.а. туҡлыҡлылыҡ ҡиммәте һәм химик составы (И.Л.Аллабирҙин, М.Ғ.Маликова, Б.Ғ.Шәрифйәнов һ.б.) өйрәнелә. Шулай уҡ ҡара: Мал аҙығы культуралары, Мал аҙығы етештереү.
Әҙәб.: Нормы и рационы кормления сельскохозяйственных животных. М., 2003.
М.Ғ.Маликова
Тәрж. Г.А.Миһранова