text:
Зәйнулла ишан шәжәрәһе
Зәйнулла ишан шәжәрәһе
Уның ата-бабалары бик борондан билгеле. Уларҙың 18 быуындан тораған шәжәрәһе беҙгә килеп еткән. Хәҙерге ваҡытта уларҙың киң таралған нәҫеле Башҡортостанда, Силәбе һәм Курган өлкәләрендә, шулай уҡ Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә йәшәйҙәр.
Ишан-хәҙрәттең ата-бабалары
Туҡһаба бей
Ҡаңлы (Алтайҙа)
Миңтәй (Сыңғыҙхан осоро)
Шахмай (Шәйехмамай)
Һеркә
Манғут
Ятабей
Яңыш
Ураҙғәли
Моратҡол
Тупый
Солтанай
Ғашиҡ
Байрамғол
Муса
Рәсүл (имам)
Хәбибулла (хәлфә)
Зәйнулла Рәсүлев
Шәйх Зәйнулла (Мәфтуха)
Сәлихә (ҡыҙы)
Сәкинә (ейәнсәре) (Фәсхетдин)
Бүлә-бүләсәрҙәре:
Рауза — Әсхәт — Мәрйәм — Рәзиә — Нәжиә – Әнүәр — Фәрзәнә -Камил — Булат.
Сәлихә ҡәртнәйҙең беренсе ире «Рәсүлиә» мәҙрәсәһендә мулла, имам булған. Атаһыҙ ҡалған Сәкинә (беҙҙең әсей) ишан-хәҙрәт йортонда 8 йәшкә тиклем (1896 й.) тәрбиәләнгән, һуңынан әсәһе менән Башҡортостанға киткән. 1909 йылда Сәкинә менән Фәсхетдин (атай менән әсей) өйләнешкән. 1917 йылда улар Башҡортостандың Әбйәлил районы Асҡар ауылына күсеп киткәндәр.
Ғәиләм тарихе
Был мәҡәләлә мин уның тоҡомонан күргәндәремде, улар менән таныш булғандарым тураһында яҙам. Һүҙемде атайым Фәсхитдин бин Исмәғилдән башлайым. Ул Башҡортостандың хәҙерге Әбйәлил районы Ҡужан ауылында иң фәҡир ғаиләлә тыуып, дүрт йәшендә үкһеҙ йәтим хәлендә ҡала. Гәүһәр апайы унан 4 йәшкә оло була. Уны 11 йәше тулғас, Ҡырҡты аръяғындағы Буранғол ауылы егетенә кейәүгә биреп ебәрәләр туғандары, атайымды уға ҡушып бирәләр. Еҙнә кеше — еҙнә инде — ул бик ҡаты ҡуллы егет булып сыға. Атай бахыр — бала кеше бер үҙе урмандан утын ташырға мәжбүр була. Уға еҙнәһенең туҡмағы йыш ҡына эләгеп тора. Сабырлығы бөткәс, атайым ҡаса. Ул Асҡарға барырға була, сөнки унда бер оло туғаны ниндәйҙер конторҙа эшләй. Әммә уны һыбайлы еҙнәһе һәм уның дуҫтары ҡыуып етәләр ҙә дилбегә менән бәйләп, үҙҙәренең алдынан кире Буранғолға алып баралар. Ваҡыт-ваҡыт сыбыртҡы менән эләктереп алалар. Бынан һуң еҙнә кеше тағы ҡатыраҡ булып китә. Атайым тағы ла ҡаса, әммә был юлы оло юл менән түгел, ә ситкә кейектәр юлы менән китә. Был хәлдәр уның 7-8 йәшенә тура килә.
...Нисек булһа ла атайым Асҡарға барып етә һәм туғанын табып ала. Оло кеше атайымды яңы ғына Асҡарҙа асылған мәктәпкә йүнләй торғас урынлаштыра. Ул мәктәптә уҡытыу урыҫ телендә бара. Халыҡ мәктәпте нишләптер «министерский» тип йөрөткән була.
Атайымдың урыҫ телен белеүе менән урыҫтарға ер һатыусы башҡорттар файҙаланалар. Әбйәлил районындағы өс урыҫ ауылдарының ерен Михайловка, Селивановка, Гусевканы атайым «һатҡан», һәр дисятина ерҙе нимәгә алмаштырып һатҡандарын (үҙенсә «бартер»ҙы) ул иҫендә тота ине: шунса-шунса әсмүхә сәйгә, ҡаҙаҡ шәкәргә, тауарға, сейгә һәм табаҡ тимергә.
... Ошо ауылдарҙың береһе — Селевановкаға атайым менән ҡул арбаһына ҡомалаҡ тейәп барҙыҡ (Асҡарҙан 16 саҡрым). Урамда осраған һәр ауыл кешеһенә атайым ҡомалаҡты бәрәңге йәки онға алмаштырырға тәҡдим итә ине. Әммә берәү ҙә риза булманы. Был һуғыш йылдарында (1942 йылда) булған хәл...
Ә шулай ҙа бер мәрхәмәтле мәрйә табылды. Ул беҙҙең күңелһеҙ генә ҡайтып китеүебеҙҙе күреп, хәлебеҙҙе атайымдан һораша башланы.
Атайым был ҡатынға үҙенең бала сағында ер һатҡанда тәржемәсе булыуын һөйләне. Был апай бик ҡыҙыҡһынды. Мине бик йәлләне, шикелле. 1942 йылда мин 14 йәштә инем. Ул беҙҙе ихатаһына индереп, 2-3 биҙрә бәрәңге бирҙе. Мин ер йөҙөндә «яҡшы кешеләр ҙә барлығын» шул ваҡытта аңланым.
«Министерский» мәктәптә атайым дүрт йыл уҡый. «Ашау, кейем байҙан» тигәндәй, был мәктәпкә тик йәтим балаларҙы ғына алғандар. Уны тамамлағас, 4-5 йыл батрак булып йөрөй. Әрмегә уны бер йыл алдан алалар. Хәҙерге Биссарабияла урынлашҡан кавалерияға эләгә. Был часть «Его величество великий князь Константинға ҡараған». Атайыма өйрәтергә тип монгол атын беркетәләр — бик уҫал, ярһыу ат булып сыға. Великий князь йыл һайын парад ҡабул итергә килә. Ул көндәре беҙҙе, һалдаттарҙы, артығы менән һыйлай торғайнылар, тип хәтерләй ул. Әммә парад ҡына түгел, хәрби учениелар ҙа булған. Мәҫәлән, холостой атып торған пушкалар алдынан атың менән елдереп сабаһың. Шундай бер маневрҙарҙа «монгол» атайымды ергә бәрә. Уның янбашы һынып госпиталға эләккәс, хәрби хеҙмәт шуның менән тамамлана.
...Күпме ваҡыт үткәндер, атайым, тәүәкәлләп, Асҡарҙан Троицкийға Рәсүлиә мәҙрәсәһенә уҡырға тип бара. Уны мәҙрәсәгә алалар, бушлай уҡытырға, ашатырға һәм кейендерергә — был йәтимдәргә тигән льготаны ишан-хәҙрәт (ул мәҙрәсә хужаһы) тәғәйенләгән.
Шулай итеп, ул «Рәсүлиә» мәҙрәсәһенең шәкерте булып китә. Ул, әлбиттә, киләсәк тормошо нисек үҙгәрәсәген, нимәләр уны көтәсәген белмәй әле. Ә әлегә ул бушлай уҡый, бик тырыша, уҡырға йәбешеп ала. Уның уҡыуға ошолай ихлас булыуы миңә лә күскәндер, күрәһең.
Атайым үҙенең мәҙрәсәлә уҡыуы тураһында бик һирәк һөйләне. «Бай шәкерттәр булды, фәҡир шәкерттәр күберәк ине», — тип әйтә торғайны ул. Шуларҙың береһе Мәжит Ғафури булған. Ул бай шәкерттәргә самауыр ҡуйып йөрөүен яҡшы иҫләй атайым. «Мин аҡсаны икенсе юл менән таптым — китап төпләү кәсебенә өйрәнеп алғайным. Китапҡа заказ биргән кеше, уларҙы бик тикшереп, һынап ала торғайны. Тышҡы ҡатырғаларынан тотоп, бар көсөн менән китапты һелкетә ине. Мин төпләгән китаптар бер ҙә өҙөлмәне», — тип хәтерләй шәкерт йылдары тураһында. Ул тағы итексе һәнәрен дә үҙләштергән булған.
... Ә йәйгеһен ул, башҡа шәкерттәр һымаҡ, ҡаҙаҡ далаларына кәсеп итергә сығып китер булған. Унда ҡаҙаҡ балаларын Ҡөрьән уҡырға өйрәткән һәм Троицк әптектәренән алған дарыуҙар менән ҡаҙаҡтарға ярҙам иткән. Ә быныһы инде үҙе халыҡтар араһындағы бер оло тормош һабағы булған.
Ана шул йылдарҙың береһендә атайым бик уңған. Ул яңы мәсет һалынған ауылға барып сыға. Мәсетте һалдыртҡан бай «Кем мәсетте Ҡөрьән уҡып» лайыҡлы асыр тип конкурс иғлан иткән була. Шунда ике ғәрәп үҙҙәрен белдергәндәр. Бай наҙандарҙан булмаған, икән. Теге ике ғәрәп менән уны ла һынап ҡараған һәм... Ҡөрьән уҡырға атайыма рөхсәт иткән. Ҡөрьән уҡып, мәсет асҡан өсөн хужа атайыма күп аҡса биргән. Уның Троицкиға ҡайтып ҡупшы кейемдәр һатып алыуы тураһында һөйләгәне әле лә хәтерҙә.
Атайым уҡыған сағында ишан-хәҙрәт Зәйнулла Рәсүлев уны һынап йөрөгән, сөнки мәҙрәсәне тамамлағас, мөғәллим-хәлфә итеп үҙендә эшкә ҡалдыра. Бер-ике йылдан үҙенең ейәнсәре Сәкинәне атайыма кейәүгә бирә. Минең ишан-хәҙрәт нәҫеленән булыуым шул ваҡыттан башлана: ишан-хәҙрәт — ҡыҙы Сәлиха — ейәнсәре Сәкинә — бүләһе Булат (йәғни, мин булам).
Шулай итеп, атайым менән әсәйем ғаилә ҡороп, Троицкиҙа йәшәй башлайҙар. «Әтей», «әней», тип әйтеүебеҙ ҙә шунан килә.
1917 йылға тиклем уларҙың Троицкиҙа дүрт балалары була. Барыһына ла ишан-хәҙрәт үҙе исем ҡушҡан: Рауза, Әсғәт, Мәрйәм, Рәзиә.
Октябрь боролошонан һуң Троицкиҙағы Рәсүлиә мәҙрәсәһен ябалар. Беҙҙең атай менән әсәй Асҡарға ҡайталар. Атайым бында бик яҡшы 4-5 бүлмәле йорт һала, уның тәҙрәләре лә ерҙән байтаҡ юғары, күркәм була. 1928 йылда шул йортта мин тыуғанмын. Әммә беҙҙән был йортто 1930—1931 йылдарҙа совет хөкүмәте тартып алған. Ә бына алмашына хужаларға бер ҡағыҙ ҙа бирмәгән.
1919 йылда Асҡарҙа тағы бер ҡыҙ бала тыуған. Әммә 1930 йылға тиклем өс ҡыҙ: Мәрйәм, Рәзиә һәм Нәжиә һыуыҡ тейеп, ҡаты ауырғандан һуң, үлеп ҡалғандар.
Атайым Асҡар мәктәбендә башҡорт һәм урыҫ телен уҡыта башлаған. Күрәһең, Троицкиҙа алған белеме етмәгәндер, уны йыл һайын Өфөгә курсҡа ебәреп торҙолар. Өфөнән ул мотлаҡ берәй китап һатып алып ҡайтыр булған. Иҫемдә ул китаптар: 1) Сборник произведений русских писателей; 2) Книга основоположника (Гомиопатие) медицины доктора Ганемана; 3) История древнего Востока, древней Греции и Рима. һәм башҡа бик күп файҙалы китаптар булыуын яҡшы иҫләйем. Китап уҡырға һәм уны яратырға мине мәктәпкә тиклем атайым өйрәтте.
Атайыма ишан-хәҙрәттең кейәүе булыуы бик ҡыйбатҡа төштө: уны 1936—1937 йылдарҙа гел НКВД — ГПУға саҡырып һорау алып торҙолар, «Һин Әхмәтзәки Вәлиди менән ҡайҙарҙа осраштың, унда ни тураһында килештегеҙ», — тип ялҡытҡандар. «Бер ҡасан да мин Әхмәтзәки Вәлиди менән осрашманым, ҡул бирешмәнем», — тип яуап ҡайтарған атайым.
Был һорауҙарҙы башҡа кешеләргә лә биргәндәр. Улар барыһы ла атайымдың яуабын раҫлағандар. Шулай булһа ла, атайымды Мәскәүгә «Милләтселәр өҫтөнән булған судҡа» саҡырып алдылар, һәм, ниһәйәт, уны Мәскәүҙә тулыһынса ғәйепһеҙ, тип, аҡланылар. Был 1938 йылда булды, шикелле.
Атайым Мәскәүҙән бер биҙрә алма алып ҡайтты. Беҙ ғаиләбеҙ менән беренсе тапҡыр алманы шунда тәмләнек. 1938 йылда атайымды Ленин ордены менән бүләкләнеләр. Был орден беҙҙең районда икенсе тапҡыр тапшырылған булған. Аҙаҡтан беренсе орденды «Красная Башкирия» совхозының тракторисына биргәндәрен белдем.
Атайым 1958 йылда етмеш ете йәшендә вафат булды. Ул ғүмерендә бер тамсы ла араҡы эсмәне. Ә тәмәке тартты: һуғыштың беренсе көнөндә башлап тартты, һуғыш бөткәс шунда уҡ ташланы.
Тәржемәүи хәлем
Мин, Булат Фәсхетдин улы Батталов, 1928 йылдың 19 апрелендә хәҙерге Әбйәлил районының Асҡар ауылында тыуғанмын. Атай- әсәй тураһында алдараҡ һөйләгәйнем. Ә хәҙер үҙемдең тормош юлым менән таныштырып үтәйем.
Мин Асҡар урта мәктәбендә белем алдым. 6-ға тиклем башҡорт класында уҡыным. Шунан һуң «наҙан булып ҡалмайым әле» тип урыҫ класына күстем. Бер ыңғай Әнүәр ағайға эйәреп, фамилияны ла Исмәғиловтан Батталовҡа алмаштырҙым. Ул ваҡытта илдә кино күрһәтеү башланған, Баталов атлы киноактер мәшһүр ине. Ул хәҙерге Алексей Баталовтың атаһы булһа кәрәк.
Уҡыным да, йыл һайын йәйге каникулдарҙа ла эшләнем. 1942 йылда беҙҙең яҡҡа Свердловскийҙан геологтар килде. Миңә 14 йәш ине ул саҡта, шунда геофизик партияһында геодезист ярҙамсыһы булып киттем. Маршрут билдәләр өсөн ҡулланылған рейкаларҙы ташыным. Партия марганец рудаһын эҙләй, ә быға тиклем эшләп килгән рудниктарға (Украинаға, Грузияға) юлды немец киҫкән ине. Ҡырҡты тауында марганец эҙләп табылды һәм улар госрезервҡа билдәләнде. Икенсе йылды Асҡарҙағы төрлө организацияларҙа эшләнем.
Беҙҙең мәктәптә Ленинград һәм Рига ҡалаларынан эвакуация менән килгән уҡытыусылар уҡытты. Риганан килгән физика уҡытыусыһы йәһүд тураһында айырым әйткем килә. Ул — Марк Соломонович Стул беҙгә Энштейн һәм уның «теория относительности» тураһында күп һөйләне. Был теорияны донъяла ни бары өс кеше аңлай тип ғәжәпкә ҡалдырғайны. Ул көҙгө уборка ваҡытында беҙҙең бригадир булып йөрөнө. Ленинградтан килгән Нина Яковлевна тарих һәм әҙәбиәтте уҡытты. Был уҡытыусылар икеһе лә университета уҡытҡандар. Мин улар менән дуҫ булдым.
1946 йылда Асҡарҙа урта мәктәбенең 9 класын бөтөр-бөтмәҫ Магнитогорскиҙағы Тау-металлургия институт студенты булып киттем. Шул ваҡытта беҙгә бушлай ятаҡ, степендия бирҙеләр, ә илдә аслыҡ ине. Шуғалыр ҙа 90-сы йылдар башында бер шиғырымда:
Һағындыра Совет иле,
Һағындыра бала саҡ.
Бала сағым ҡайтмаҫ инде
Совет иле ҡайтасаҡ, — тип яҙғайным.
Мин икенсе курстан алып тик бишкә уҡыным. Бишкә уҡыған студентҡа степендия 25 процентҡа өҫтәлә ине. Атайым ҡартайған, ә ағайҙар иһә фронтта. Бишкә уҡырға нужа мәжбүр итте.
Институтты тамамлағас, миңә Силәбене һайларға мөмкинселек бар ине. Әммә минең арттан килгән бер курсташым ҡолағыма: «Булат Силәбене ҡалдыр миңә, һиңә, буйҙаҡ кешегә, Силәбеме, Орскмы — барыбер түгелме? Ә Силәбегә минең ата-әсәй күсеп киләләр», — тип шыбырлағайны.
Уның һүҙенә төшөп, комиссия алдына ингәс, Түбәнге Тагилға тәғәйенләргә ризалығымды бирҙем. Әммә бының өсөн аҙаҡтан етәксе профессорҙан эләккәйне.
Ә шулай ҙа миңә барыбер Силәбе заводында эшләргә яҙған. 1957 йылда яҙғыһын беҙҙең заводтан Силәбегә ҙур делегация ебәрҙеләр. Уның төп маҡсаты — «Ике заводтың социалистик хеҙмәт ярышы шарттарын тикшереү». Шул комиссия составына мине лә индергәндәр.
Беҙ, комиссия ағзалары, Силәбелә «үҙебеҙҙең» цехтарға таралышып эшләнек. Шунда мин доменный цех начальниге, инженер-техниктар менән осрашыуҙа ҡатнаштым һәм унда үҙемдең тәнҡитле иҫкәртмәләр менән сығыш яһаным. Цех начальниге миңә Силәбегә, ошо заводҡа, эшкә күсергә тәҡдим яһаны, фатир буласағын һәм башҡа шарттар вәғәҙә итте. Вәғәҙәләр үтәлде. Ошо металлургтар заводында эшләп хаҡлы ялға сыҡтым. Мәҙәниәт һарайында үҙешмәкәр коллективта ҡатнаштым, шиғырҙар уҡыным, мандолинала уйнаным.
...Әммә тормош 80-се йылдарҙа бик үҙгәрҙе. Магазин кәштәләре бушай, эскеселеккә ҡаршы көрәш иғлан ителде. Әммә икенсе яҡтан динде, мәсеттәрҙе тергеҙеү хәрәкәте башланды. Силәбе янындағы Мейәс биҫтәһенең (хутор) мәсетендә мәҙрәсә асылғас, мин шунда уҡыным. 1994 йылда Өфөгә барып имтихан тапшырып, «Имам- хатиб» дәрәжәһен алып ҡайттым (ДУМЕС-тың мөфтиәтендә булды имтихан). Шунан һуң Силәбе ҡалаһының Металургтар районында мәҙрәсәлә биш йыл мөғәллим булып торҙом.
Әлеге ваҡытта мин һауһаҡ түгелмен, аяҡтан ҡалдым. Мәғәфүрә Муллағәли ҡыҙы — хәләл ефетем, ул минең янымдағы фәрештәләй тоғро терәгем. Мин унһыҙ бер көндө лә күҙ алдыма килтерә алмайым.
Һикһәненсесе йылдарҙа Силәбелә подполковник ире менән Сафуат апай — мөфтий Ғәбдрәхман Рәсүлевтең кесе ҡыҙы йәшәне. Ул ишан-хәҙрәттең шәжәрәһен ятҡа белә ине. Бында яҙылғандарҙың күп өлөшөн миңә Сафуат апай һөйләп ҡалдырҙы.
Сафуат апай 2007 йылдың 14-се майында 84 йәшендә вафат булды. Уның ире, Әнүәр еҙнә, хәҙер отставкалағы полковник, иҫән-һау, 87 йәштә.
Сафуат апай иҫән сағында «Муфтий Габдрахман Расулев старший сын ишан-хазрата Расулева» (Челябинск, 2000, 142 с.) тигән китап яҙҙы. Был китап ишан-хәҙрәттең йәш сағына бағышлана, уның тыуған ауылы Шәрип, Троицк ҡалаһы тураһында бик ҡыҙыҡ мәғлүмәттәр бар. Никольск, Кострома ҡалаларында һөргөндә булған йылдары тураһында һөйләй.
Был китап Силәбе дәүләт педагогия университетының типографияһында ни бары 50 дана донъя күрҙе. Уны апай туғандарға, таныштарға һәм зыялыларға бушлай таратты.
Миндә әлеге ваҡытта ошо китаптың ике данаһы һаҡлана.
Китаптар: //kitaptar.bashkort.org/
Китаптан өҙөк — Ислам юлдарында, Авторҙар коллективы, Суфыйсылыҡ һабаҡтары һәм шәйех Зайнулла Расүлев шәжәрәһе. 2011 Өфө.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 25.06.2017 в 03:17, и размещена в категории тарих, риүәйәттәр, легендалар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


c: text/html

text:
Кеп:Карара хаьржина яззам
Башкирийчоь (башк. Башҡортостан Республикаһы, йоца цӀерш: Башкортоста́н, Башки́ри, кхин лелош ю аббревиатура РБ) — Российн субъект, республика (пачхьалкх). Ийдалйистан федералан гуо, Уралан экономикан кӀоштан дакъа. Коьрта гӀала — Уфа.
Кхоьллина 1917 шеран 15 ноябрехь [28 ноябрехь] къоман-территорин автономи Башкурдистан аьлла, 1919 шеран 20 мартехь, центран Советийн Ӏедало Башкирийн Правительствоца биначу бартаца, цӀе яра Башкирийн АССР цул совнах таханлерчу Россехь дуьххьара къоман автономин республика ю. 1990 шеран 11 октябрехь дуьйна Башкирийн Советийн Социалистийн Республика — Башкортостан яра, 1992 шеран 25 февралехь дуьйна Республика Башкортостан аьлла цӀе ю. Российн республикашна юккъахь бахархойн барамца хьалхарчу меттигехь ю.
Башкирийчоь цӀе йолу историко-географин мехкан дакъа ду. Дозанаш ду Пермийн мехкаца, Свердловн а, Челябинскан а, Оренбурган областашца, ГӀезалойчоьца а, Удмуртица а.
- Доьдуш долу хаьржина яззам, тоха деза хlокху кепа чу — Чутоха кхузехь
АгӀо гал ца ялийта, лелош ю хӀара кеп, лаамаш нийса муха ло хьожуш ловза хьай долахь йолу агӀонан чохь.
Дехар до, тӀетохарца категори а, юкъарвики а, оцунна чу /doc агӀонан буха. ХӀокху кепан бухара агӀонаш.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 367
ӨЙӨРМӘЛЕ АППАРАТТАР, газ йәки пар‑газ ҡатышмалары ағымдарын өйрөлтөп, уларҙың эсендәге шыйыҡ йәки ҡаты хәлдәге өлөшсәләрҙе айырып ала, йылылыҡ һәм масса алмаштырыу процестарын интенсивлаштыра, энергияһы (т‑раһы) б‑са айыра торған ҡоролмалар. Газдарҙы өйөрмәгә индереү ысулы б‑са соплолары аксиаль һәм тангенциаль булған аппараттарға; тәғәйенләнеше б‑са — конденсаторҙарға (конденсирланған газдың компоненттарын айырып сығарыу өсөн), конденсатор‑сепараторҙарға (индерелгән йәки эстә барлыҡҡа килгән дисперслы өлөшсәләрҙе сығарып алыу өсөн), йылылыҡ генераторҙарына, һыуытҡыстарға һ.б.; башта алынған газдарҙы эшкәртеүҙең һуңғы һөҙөмтәһе б‑са төрлө т‑ралағы ағымдарҙы айыра торған һәм айырмай торған Ө.а. бүленә. Башҡортостанда 20 б. 70‑се йй. башынан Нефть техник университетында (Р.Х. Мөхөтдинов етәкс.) винт өйрөлмәле ҡоролмалар м‑н йыһазландырылған Ө.а. уйлап табыла: өйөрмәле конденсация‑сепаратор йылылыҡ алмаштырғыстары блоктары (ТВКСН‑I һәм ТВКСН‑II; “Уфаоргсинтез” ААЙ‑нда ацетон һәм фенол производстволарына индерелгән), һауа м‑н һыуытыла торған өйөрмәле (Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында индерелгән) һәм һөт танкыларына бирелә торған (Стәрлетамаҡ һөт комбинатында) ҡыҫылған һауаны ентекләп таҙартҡан йылылыҡ алмаштырғыстары.
Әҙәб.: М е р к у л о в А.П. Вихревой эффект и его применение в технике. М., 1969; Эффективность внедрения вихревых аппаратов (применительно к нефтехими‑ ческим производствам). Уфа, 2001.
Р.Х.Мөхөтдинов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Башҡортостан фристайлсылары Ҡытайҙа Донъя кубогында сығыш яһай
Башҡортостан фристайлсылары Ҡытайҙа Донъя кубогында сығыш яһай Фото: шәхси архивтан
ӨФӨ, 2017 йыл, 15 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.
Башҡортостан фристайлсылары Рука курортында йыйылыштан һуң Европа кубогына юлланды һәм «акробатика» дисциплинаһында сығыш яһаны. Халыҡ-ара ярыштарҙа республиканан ғәҙәттәгесә алты спортсы: Кирилл Самородов, Кристина Спиридонова, Вадим һәм Илдар Хәкимовтар, Егор Кузьмин һәм Сергей Семенов ҡатнаша.
«Призлы урындарға саҡ ҡына етмәй ҡалған олимпия йыйылмаһына дәғүәселәр – Кирилл Самородонов һәм Кристина Спиридонова. Кирилл «Халыҡ-ара класында спорт мастеры» исеменә норматив үтәне, ә Кристина һәм Егор Кузьмин «Рәсәйҙең спорт мастеры» булды, — тип аңлаттылар Башҡортостан Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының матбуғат хеҙмәтендә.
Европалағы ярыштарҙан һуң Кирилл Самородов һәм Кристина Спиридонова Ҡытайға юлланды. Унда улар 16 һәм 17 декабрҙә Донъя кубогы этабында сығыш яһай.
http://www.bashinform.ru/news/1092694-fristaylisty-bashkirii-vystupyat-na-kubke-mira-v-kitae/


text:
- Подробности
- Просмотров: 294
ПЕДАГОГИЯ УЧИЛИЩЕЛАРЫ, уҡытыусыларҙы, тәрбиәселәрҙе һ.б. әҙерләгән урта махсус уҡыу йорттары (ҡара: Музыка белеме биреү, Педагогик белем биреү). Революциянан (1917) һуң уҡытыусылар мәктәптәре һәм семинариялары (ҡара: Благовещен уҡытыусылар семинарияһы, Бөрө башҡа милләттәр өсөн уҡытыусылар мәктәбе, Орск‑Ырымбур ҡаҙаҡ уҡытыусылар мәктәбе, Өфө татар уҡытыусылар мәктәбе) базаһында 3 йыллыҡ пед. курстар булараҡ асылалар; 1921 й. алып пед. техникумдар (ҡара: Пермь татар‑башҡорт педагогия техникумы, Ырымбур башҡорт педагогия техникумы, Урал яны сыуаш педагогия техникумы), 1937 й. — П.у. (ҡара: Бөрө татар педагогия училищеһы, Дәүләкән педагогия училищеһы, Йылайыр педагогия училищеһы, Краснокама мари педагогия училищеһы, Мораҡ башҡорт педагогия училищеһы, Темәс башҡорт педагогия училищеһы). П.у. тулы булмаған урта (4 йыл уҡыу) һәм урта дөйөм белем биреү мәктәбе (2—3 йыл) базаһында белгестәр әҙерләүҙе тормошҡа ашыра. Уҡыу курсы дөйөм белем биреүҙе, махсус дисциплиналарҙы һәм пед. практиканы үҙ эсенә ала. 90‑сы йй. башынан пед. колледждар итеп үҙгәртеләләр: Белорет педагогия колледжы, Бәләбәй педагогия колледжы, Күмертау педагогия колледжы, Мәсәғүт педагогия колледжы, Нефтекама педагогия колледжы, Сибай педагогия колледжы, Туймазы педагогия колледжы, Өфө Педагогия колледжы №1, Педагогия колледжы №2, Һөнәрселек‑педагогия колледжы һ.б.
Әҙәб.: А м и н о в Т.М. Система педагогического образования в Башкирии. Конец XVIII — начало XX века. Уфа, 1999; Развитие школьного образования Республики Башкортостан в XX веке. Уфа, 2001; А л м а е в Р.З. Школьное образование в Башкирской АССР: история, достижения, традиции. Уфа, 2008.
И.Н.Байышев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Бөгөн Дүшәмбе 18:00-21:00 мобиль булыуы менән ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү үҙәге контейнерҙары, Holmvallen муниципалитеттарында ойоштороласаҡ.. Кофе эсергә мөмкинлек биргән ҡайһы бер яҡшы кеше менән осрашты һәм шул уҡ ваҡытта матур спорт комплексы әүәләп түңкәрелгән холма.
Крупногабаритный ҡалдырғандың ҡалдыҡтары булыр., төҙөү- ҡалдыҡтар һәм баҡса, хәүефле ҡалдыҡтары тултырылған һәм, буяу кеүек, май, лампа люминесцентный, һәм электрон техника ҡалдыҡтары. Erikshjälpen әйбер ҡалдырыу өсөн шулай уҡ эшкәртергә мөмкин.. Был ябай халыҡ өсөн. сундсвалль hushållstaxan муниципаль берәмектәрҙең сығым индерелгән..
Ентекле тураһында Уба йыйҙы..


text:
Чтобы посмотреть презентацию с картинками, оформлением и слайдами, скачайте ее файл и откройте в PowerPoint на своем компьютере.
Текстовое содержимое слайдов презентации:
Аяуһыҙлыҡ ҡайҙан килә? Хәсәнова Э.С. Ғилми тикшеренеүҙәр һығымтаһы буйынса:Рәсәйҙең һәр дүрт ғаиләһендә бала йәбер күрә; йыл һайын 100 меңдән ашыу балаға ҡарата енәйәт ҡылына;шуларҙың 10% ғүмере өҙөлә, ә 2 меңе үҙ-үҙенә ҡул һала;50 меңдән артыҡ бала үҙҙәрен ҡурсалап өйҙән сығып китә, ә 25 меңе эҙләүҙә. Былтыр беҙҙең республикала 2445 бала яуызлыҡ ҡорбаны булған.8 баланың ғүмере ҡыйылған, 16-һына ауыр тән йәрәхәттәре һалынған, 550- һен туҡмағандар, 5 яфалап ҡыйнағандар, 38 ҡыҙ бала көсләнгән. Балаға шәфҡәтһеҙ мөнәсәбәттең дүрт төрө: тән яраһы һалыу;көсләү;йән яраһы һалыу;баланың төп ихтыяждарын һанға һуҡмау. Тән яраһы һалыу Йән яраһы һалыу Ғалим –психолог Д. Гилл балаларҙың йәберләнеүен йәшенә ҡарата бер-нисә төркөмгә бүлә: беренсе - 1 йәштән 2 йәшкә тиклем;икенсе - 3 йәштән 9 йәшкә тиклем;өсөнсө - 9 йәштән 15 йәшкә тиклем. Баланы битарафлыҡтан, яһалма мөнәсәбәттән, бала яратмауҙан, агрессиянан, яуапһыҙлыҡтан, тупаҫлыҡтан, ата-әсәле көйө етемлектән һаҡларға кәрәк… Ғөмүмән, бала күңелен язалаусы, уның хоҡуҡтарын боҙоусы һәм кешелек баһаһын кәметеүсе бөтә нәмәнән араларға кәрәк баланы. Бөгөнгө көндә 80% бала приюттарҙа һәм балалар йорттарында тәрбиәләнә. Бала өсөн иң кәрәк донъя – ул тулы һәм татыу ғаилә. Ата-әсә наҙын, йорт йылыһын бала фәҡәт ғаиләлә генә тоя ала, ошонда уның киләсәктәге үҙ аллы тормошоноң йүнәлештәре һыҙатлана. Иң аянысы шул: был енәйәттәрҙең 313- өн ата-әсәләре йәки уларҙы алмаштырыусы кешеләр эшләгән. . ). Эшһеҙлек күңел тотороҡһоҙлоғона, эскелеккә илтә, был афәт иһә кешелә иң яман сифаттарҙың ҡалҡып сығыуына килтерә. Ошо арҡала ғаиләләрҙә татыулыҡ китә, өлкәндәр асыуын йыш ҡына бер ғәйепһеҙ балаға төшөрә. Ә бала- үҙен яҡлай алмаған кес кенә йән эйәһе- йәбергә түҙеп йәшәй бирә. Сабыйҙарға ауыр һүҙ әйтмәгеҙ Сабыйҙарға ауыр һүҙ әйтмәгеҙ,Изге йәндәр бит ул сабыйҙар.Әле улар дуҫты, дошманды лаБер үк туған итеп таныйҙар.Сабыйҙарға ауыр һүҙ әйтмәгеҙ,Ситләтмәгеҙ зинһар, аранан.Ҡайһы бала ғәмһеҙ булып ҡалаКүңеленән алған яранан.Сабыйҙарға ауыр һүҙ әйтмәгеҙ,Йәш тал һымаҡ бит ул сабыйҙар.Сабыйҙарҙы кеше итә-итәТуҙһын беҙҙең итәк-салғыйҙар… Венер Йәнбәков


text:
Доға ҡылыу тәртибе
Доға ҡылыу тәртибе
Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахим
Һәр эштең әүәлендә “бисмилләәһир-рахмәәнир-рахим “ әйтеүгә ғәҙәтләнеү кәрәктер.
Пәйғәмбәр ғәләйһис-сәләм: “Аллаһ Тәғәлә иң башта Ләүхел Мәхфүз менән Ҡәләмде яратты. Һәр нәмә ( бар күктә һәм был донъяла) Ләүхүл-Мәхфүздә (күктәге китап) яҙылғандыр. Унда яҙылғандан тыш һис бер нәмә булмаҫ.
Аллаһ Тәғәлә ҡәләмгә яҙырға ҡушты: “Ләүхел-Мәхфүҙгә яҙ!" — тине. Ҡәләм әйтте: “Әй, Раббым! Ниндәй һүҙҙәр менән башлайым, — тип һораны.
Аллаһ Тәғәлә ҡәләмгә: “Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахим, тип яҙа башла “, — тине.
Ҡәләм Ләүхүл-Мәхфүзгә “Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахим “ тигән һүҙҙе ете йөҙ йыл буйына яҙҙы.
Аллаһ Тәбәрәкә үә Тәғәлә барыһына ла хәбәр итте: “Үҙемдең ғиззәтем һәм жәләлем менән ант итеп әйтәм, кем дә кем пәйғәмбәр Мөхәммәд ғәләйһис-сәләм өммәтенән ихлас күңел менән “Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим” тип әйтһә, уның күктәге ғәмәл дәфтәренә ете йөҙ йыллыҡ ғибәҙәт сауабын яҙырмын”. Әмин.
Икенсе Аллаһ Тәғәләнән килгән хәбәрҙә: “Ҡиәмәт көнөндә пәйғәмбәр Мөхәммәд ғәләйһис-сәләм өммәтенең ғәмәле менән бәни Исраилдәге (Израил иле) пәйғәмбәрҙәрҙең өммәттәренең ғәмәлдәре тиңләштерелер”. Пәйғәмбәр Мөхәммәд ғәләйһис-сәләм өммәтенең бер рәҡәғәт намаҙҙарының сауабы башҡа өммәттәрҙең (икенсе дин) 1000 рәҡәғәт намаҙы сауабына тиндер, бәлки артығыраҡ та булыр. Әмин.
Башҡа дин өммәттәре әйттеләр: "Был пәйғәмбәр Мөхәммәд ғәләйһиссәләм өммәтенең ғәмәлендә ниндәй, хасыят барҙыр, уларҙың бер рәҡәғәт намаҙы беҙҙең мең рәҡәғәт намаҙыбыҙҙан артығыраҡтыр”, — тип.
Аллаһ Тәғәлә әйтте: «Мөхәммәд ғәләйһис-сәләм өммәттәренең намаҙҙарында “Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим”тигән һүҙ бар, һеҙҙең намаҙҙарығыҙҙа ул юҡ, шуның өсөн Мөхәммәд ғәләйһис-сәләм өммәтенең бер рәҡәғәт намаҙы һеҙҙең мең рәҡәғәт намаҙҙарығыҙҙан артығыраҡтыр”.
Кем дә кем ошо “Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим”-ды һәр ваҡыт уҡыһа, ул кеше утта ла янмаҫ, һыуҙа ла батмаҫ, йылан да саҡмаҫ һәм ағыуҙар ҙа уға зарар бирмәҫ.
Риүәйәт ҡылынды: Пәйғәмбәр Мөхәммәд ғәләйһис-сәләмдән һоранылар: “Иблис тоҡомо шайтан ниндәй бәндә менән бергә ашар?” — тип. Пәйғәмбәр ғәләйһис-сәләм яуап бирҙе: “Әгәр кеше тағам (тамаҡ) ашағанда “бисмилләһ» — не әйтмәһә, шайтан шул бәндә менән бергә ашар, “бисмилләһ”-не әйткән кешеләрҙән ситкә ҡасыр”.
Пәйғәмбәр Мөхәммәд ғәләйһис-сәләм сәхәбәләре менән тағам ашап ултыра ине. Шул ваҡыт сәхәбәләр пәйғәмбәрҙең (үҙ алдына) йылмайып ҡуйыуын күрҙеләр: «Эй, Аллаһ рәсүле, ниндәй күңелле нәмә күрҙең?” — тип һоранылар. Мөхәммәд ғәләйһис-сәләм әйтте: “Һеҙҙең арағыҙҙан әле берегеҙ “бисмилләһ” -не әйтмәй тағам ашай ине, шайтан ләғин дә уның менән бергә ашай ине. Кинәт кенә был бәндә хатаһын иҫенә төшөрөп “бисмилләһ” не әйткәс, шайтан ләғин тиҙ генә уның арҡаһынан төшөп китеп барҙы, шуны күреп йылмайҙым”, — тине.
Ғалимдар әйткәненән: “Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим һүҙендә ун туғыҙ хәрефтер (ғәрәп грамматикаһы хәрефтәре менән), бында шундай файҙа барҙыр: Береһе шулдыр – ғазап фәрештәләренең ололары ун туғыҙҙыр. Кем дә кем һәр ваҡыт “Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим” тип әйтһә, ун туғыҙ ғазап фәрештәләренән имен булыр, ғазап ҡылынмаҫ.
Икенсе файҙаһы шулдыр — кис менән көн барыһы — 24 сәғәттер. Шул егерме дүрт сәғәттә биш ваҡыт намаҙ кешеләргә фарыздыр. Был ун туғыҙ хәрефле “бисмилләһ” сәғәт араларында булған гонаһтары кисерелеүгә сәбәптер.
Кем дә кем ихласлыҡ менән ысын күңелдән “Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим” тип әйтһә, Аллаһ Тәғәлә ул бәндәнең ошо 24 сәғәт эсендә хаталыҡ (яңылышлыҡ) менән ҡылған гонаһтарын ғәфү итер (әгәр ул кеше хаталарҙы яңынан ҡабатламаһа). Әмин.
Эй, Аллаһ! Раббым! Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд Мостафа салләллаһү ғәләйһи үә сәлләмдең бөтөн өммәтенә тәүфиҡ биреп, һәр ваҡытта Аллаһ Тәғәлә исемен зикер ҡылып, гонаһтарын ярлыҡаһаң ине. Үҙең беҙгә бүләк итеп биргән биш ваҡыт фарыз намаҙҙарыбыҙҙы үҙ ваҡытында дөрөҫ итеп үтәргә насип ит. Әмин -доғаларыбыҙҙы ҡабул ҡыл.
Доға өсөн кәрәкле нәмәләр
Доға — “ялбарыу, һорау” тигән һүҙҙе аңлата.
Доғаның ҡабул булыуы өсөн доға ҡылыусының ашаған һәм эскән бар нәмәһе, өҫтөнә кейгән кейемдәренә тиклем хәләл, пак (таҙа) булырға тейешле. Бының тураһында Рәсүлебеҙ Мөхәммәд ғәләйһис-сәләм: “Харамдан (харам — салғанда Аллаһ Тәғәлә исемен зикер ителмәйенсә салынған хайуан ите (“Бисмилләәһи, Аллааһү әкбәр” тип), маргарин майҙары, йыртҡыс хайуандарҙың ите, сусҡа ите һәм майҙары, араҡы, иҫерткес (хәмер) эсемлектәр һәм башҡалар) эсенә берәй нәмә кергән бәндәнең ҡырҡ көнгәсә доғаһы ҡабул булмаҫ”, — тигп әйткән.
“Доға – ғибәҙәттең елегелер”.
Доға ҡылыусы бәндә доғаһын ысын күңеле менән, һәм доғаһы ҡабул булыуына шик тотмайынса ҡылырға тейешлелер. Был хаҡта Ибн Ғәббәс хәҙрәттәре Рәсүлебеҙ Мөхәммәд ғәләйһис сәләмдән: “Доға ҡылаһығыҙ икән Аллаһ Тәғәләгә, доғағыҙҙың ҡабул, булыуында шик-шөбһәһеҙ булығыҙ, ысын ниәт (күңел) менән ышанып доға ҡылһағыҙ, доғағыҙ ҡабул булыр”.
Белегеҙ: Аллаһ Тәғәләнән һоралған нәмәнән шик тотоусоноң доғаһы ҡабул ҡылынмаҫ. Һәр бер доға ҡылыусы доғаһының ҡабул булыуында шик тотмаҫҡа тейеш. Уның өсөн: доғаның, ҡабул булмауы Аллаһ Тәғәләнең доға ҡылыусының һораған нәмәһен бирергә көсө етмәүҙәме? Әлбиттә, түгел. Аллаһ Тәғәләнең бар нәмәгә көсө етә.
Йә иһә: доғаның ҡабул булмауы Аллаһ Тәғәләнең мәрхәмәт, йомартлыҡ эйәһе булмауынанмы? Әлбиттә, түгел. Аллаһ Тәғәлә йомарт, ни һораһаң, шуны бирәлер.
Йә иһә: доғаның ҡабул булмауы Аллаһ Тәғәләнең доға ҡылыусының доғаһын белмәүенәнме? Әлбиттә, түгел. Аллаһы Тәғәлә һәр бер нәмәне белеүселер.
Был өс нәмә, өсөһө лә мөмкин була торған эш булмаһа, доға ҡылыусы үҙенең доғаһының ҡабуллығында шик тотмаҫҡа тейеш, сөнки Аллаһ Тәғәләгә, шик ҡылһа, был бик оло, насар булған эштер. Доғаның ҡабул булыуында шик тотмаҫҡа тейешлелер.
Доға ҡылыуҙың рәүеше
Доға ҡылыусы иң тәүҙә Аллаһ Тәғәләгә хәмед әйтеп, Рәсүлебеҙ ғәләйһис-сәләмгә салауат әйтер. Мәҫәлән: “Әлхәмдү лилләһи Раббил ғәәләмин, үәс-саләәтү уәс-сәләәмү ғәләә расүүлиһи Мөхәммәдин үә ғәләә әәлиһин үә сахбиһии әджмәғиин”, — тиер. Бының һуңында ҡулдарын күтәреп теләгән' нәмәһен һорап доға ҡылыр. Доғаны ҡылып бөтөргәс, йәнә хәмед һәм салауат әйтер.
Доға өсөн шәриф ваҡыттар
Доға ҡылыусы доғаны шәриф ваҡыттарҙа ҡылыр. Шуны белергә кәрәк — һис бер көн дә һәм һис бер кис тә доғанан буш булмаҫ, ләкин ошо ваҡыттарҙа бигерәк тә ҡабул булыр.
Мәҫәлән:
Йома көнө аҙан ваҡыттары яҡынлашҡас, йома көнөнөң ҡояш байыуы алдындағы сәғәттә, йома көнөңдә аҙан ваҡытында;
Аҙан менән ҡәмәт араһыда;
Намаҙ уҡырға торған ваҡытта;
Һәр көн төш ваҡытында;
Төндөң ахыры, өсөнсө өлөшөндә доға ҡылыр;
Сәхәр ваҡытында;
Рәжәб айының әүәлге кисәһендә;
Шәғбән айының 15 кисәһендә, йәғни Бәрә,әт кисәһендә;
Рамаҙан айының Ҡәҙер кисәһендә;
Ғәрәфә көнөндә;
Ике ғәйет кисәһендә;
Ураҙала ауыҙ асҡан ваҡытта;
Ҡалебе — (йөрәге) йомшарған ваҡыттарҙа, уның йөрәгенең йомшарғаны Аллаһ Тәғәләнең, рәхмәтеңдәндер;
Йоҡонан уянған ваҡытта Аллаһ Тәғәләнең, ололоғон фекерләп доға ҡылыу ғәнимәт булыр.
Ауырыған ваҡытта доға ҡылыу тейешле, быға дәлил хәҙрәти Ғүмәр радыяллаһү ғәнһү Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләмдән риүәйәт ҡылған: “Һәр ҡасан һин ауырыу кеше янына инһәң, үҙеңә доға ҡылырға ҡуш, сөнки ауырыу кешенең доғаһы фәрештәләрҙең доғаһы кеүек”.
Өйҙән айырылған ваҡытта (ҡайҙа ла булһа барырға сығып киткәндә) доға ҡылыу тейешлелер (“Аятүл-Күрси’’-не уҡыу яҡшы булыр).
Риүәйәт ҡылдылар: Аятүл Көрси ингәс, һынымдар (идолдар, тәреләр) батшалар йөҙҙәренә ауҙылар, таждары баштарынан төштө һәм шайтандар барып Иблискә хәбәр бирҙеләр. Иблис әйтте: “Мәдинәгә барып ҡарағыҙ”. Мәдинәгә барып ҡараһалар, “Аятүл Көрси” ингән. Рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм әйтте: “Һәр кем намаҙ һуңында “Аятүл Көрси”-не һәр ваҡыт уҡыһа, ул кешене үлемдән башҡа нәмә йәннәткә инеүҙән тыймаҫ”, — тине. Әмин.
Биш ваҡыт намаҙ уҡығандан һуң, һәр береһендә доға ҡылыу тейешлелер;
Ҡөрьән хәтем иткән ваҡытта доға ҡылыу тейешлелер;
“Ихлас” (“Ҡулһүүаллаһ”) сүрәһен уҡығандан һуң доға ҡабул булыр.
Риүәйәттер: “Жәбраил фәрештәнең ҡанатында” * Ҡуль һүүәллааһү әхәд”, Исрафил фәрештәнең ҡанатында “Аллаһүс-сәмәд”, Микаил фәрештәнең ҡанатында “Ләм йәлиде үә ләм йүүләде”, Ғазраил фәрештәнең ҡанатында “Үә ләм йәкүл-ләәһүү күфүүән әхәд”, тип яҙылғандыр.
Хәбәрҙә килә: “Бер кеше төшөндә 100 күгәрсендең 99-ын башһыҙ итеп, береһен генә башлы итеп күргән”. Ул төш юраусыға барған һәм төшөн һөйләгән. Төш юраусы әйткән: Һин “Ҡульһүүаллаһ” сүрәһен уҡығанда һәр бер “Ҡульһүүаллаһ” уҡыған һайын “бисмилләһ” әйтеп уҡымағанһың, береһен генә “бисмилләһ» әйтеп уҡығанһың”, — тигән.
Мосолман йәмәғәттәре күп йыйылған урында доға ҡабул булыр (мәсеттә).
Әнғәм сүрәһендә ике ләфҙәтуллаһ араһында доға ҡабул булыр (Ҡазан баҫмаһы Ҡөрьәнендә 131-се бит, 124-се аят, аҫтан 5 юл).
Ямғыр яуған ваҡытта доға ҡабул булыр, уның өсөн ул ямғыр Аллаһ Тәғәләнең кешеләргә биргән рәхмәтелер.
Вәғәз, зикер мәжлестәрендә доға -ҡабул булыр.
Әтәс ҡысҡырған ваҡытта доға ҡабул булыр.
Сәхәбәләр әйттеләр: “Эй, рәсүлүллаһ ғәләйһис-сәләм! Беҙ ҡасан доға ҡылһаҡ доғаларыбыҙ ҡабул булыр икән?” — тип.
Аллаһ Сүбхәнә үә Тәғәлә был аятты индерҙе:
“Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим... үә иҙәә сә.әләкә ғибәәдии ғәннии фә иннии ҡарииб, үжиибү дәғүәтәддәәғии иҙәә дәғәән... (“Бәҡара” сүрәһе, 185 аят).
Мәғәнәһе: “Эй, Мөхәммәд ғәләйһис-сәләм! Әгәр минең ҡолдарым һинән һораһа, доғаларын ҡабул итеүем хаҡында. Ҡабул ҡылырмын доға ҡылыусының доғаһың ҡайһы ваҡыт ҡылһа ла, ләкин: (... фәл-йәстәжиибүү лии...) яуап бирһендәр миңә мөьминдәр ғибәҙәт менән (биш ваҡыт намаҙ уҡыһындар, ураҙа тотһондар, зәкәттәрен бирһендәр).
Рисәләт гәзитенән 2012 йыл №9 “Дәғүәт” нәшриәте
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 09.06.2017 в 19:41, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
18 май
18 май — григориан стиле буйынса йылдың 138-се (кәбисә йылында 139-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 227 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Рәсәй — Балтика флоты көнө.
- Гаити — Флаг көнө.
- Төркмәнстан — Яңырыу, берҙәмлек һәм Мәхтүмҡула Фрага шиғриәте көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Игошин Георгий Васильевич (18.05.1922—2016), хужалыҡ эшмәкәре, 1965—1982 йылдарҙа Шишмә районы ауыл хужалығы идаралығы начальнигы, өс Почёт Билдәһе ордены (1957, 1966, 1971) кавалеры, райондың почётлы гражданы (2000).
- Сафронов Сергей Васильевич (18.05.1937—2016), Бөрө районы Осиновка ауылы мәктәбе педагогы (1979-2004), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
- Хәсәнов Әнәс Ғәббәс улы (18.05.1937—11.12.1997), дәүләт эшмәкәре, 1990—1995 йылдарҙа Башҡортостандың эске эштәр министры, 1995—1997 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһы Рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. Эске эштәр органдарының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Эске хеҙмәт генерал-лейтенанты.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 362
КЕЙЕҘ ҮЛӘН (Filaginella), астра һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 50 төрө билдәле, ике ярымшарҙың да тропик булмаған бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда ҡалпаҡлы К.ү. һәм урыҫ К.ү. үҫә. Кейеҙ һымаҡ йөнтәҫ һоро йәки аҡһыл бер йыллыҡ үләндәр. Һабаҡтары төҙ, нескә, тармаҡлы, бейеклеге 4—20 см. Япраҡтары бөтөн, шыма ситле; клобук К.ү. — оҙонса йәки ҡыяҡ‑ланцет, осло, урыҫ К.ү. — ҡыяҡ‑эллипс формаһында, өҫкө өлөшө ҡырҡа осланған. Кәрзиндәре ваҡ, нигеҙе янында япраҡланған йомғаҡ һымаҡ дөйөм сәскәлектәрҙә, һабаҡтың осонда һәм уның ситке ботаҡтарында тығыҙ итеп йыйылған. Урамаһының япраҡсалары ҡатлы- ҡатлы 2—3 рәт булып урынлашҡан, тышҡылары — йомортҡа формаһында, иң оҙон эске киң ланцет формаһындағыларҙан 2 тапҡырға тиерлек ҡыҫҡараҡ. Кәрзиненең түшәге яҫы, сәскә ҡолаҡсындары юҡ. Күп һанлы ситке (инә) сәскәләр асыҡ көрән төҫтә йәки төҫһөҙ, таждарының 2—4 тешсәләре һәм ныҡ сығып торған емешлек бағанаһы м‑н, эскеләре (ике енеслеләр) — асыҡ көрән йәки тоноҡ һары 5 тешле таж м‑н. Июль—авг. сәскә ата. Емеше — мурт төктәрҙән торған өлпөлө яланғас йәки ҡыҫҡа йөнлө тар эллипс формаһындағы орлоҡса, авг.—сент. өлгөрә. Һаҙлыҡтарҙа, яр буйындағы ҡомлоҡтарҙа һәм ҡырсынташтарҙа, юл янында үҫә; башлыса Башҡортостан Урал алдының һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының урманлы райондарында таралған. Составында витаминдар, флавоноидтар, эфир майҙары һ.б. бар, медицинала һәм ветеринарияла ҡулланыла.
С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Ғәйет намаҙы
Ғәйет намаҙы
Пәйғәмбәребеҙ заманында ҡайһы бер кешеләр ураҙаны ғәйет намаҙына ҡәҙәр дауам итә, тип уйлағандар, шуға ла намаҙға тиклем ашамағандар һәм эсмәгәндәр. Пәйғәмбәребеҙ Рамаҙан ғәйете көнөнә ураҙа тамам булыуын күрһәтеү өсөн, ғәйет намаҙынан алда хөрмә ашаған. Ә, Ҡорбан ғәйетендә намаҙҙан һуң ауыҙ асҡан. Рамаҙан ғәйете өс көн, Ҡорбан ғәйете дүрт көн дауам итә. Ғәйет көндәрендә осрашҡан мосолмандар бер-береһен ғәйет байрамы менән ҡотлайҙар, бер-береһе өсөн доға ҡылалар. Мәҫәлән: “Ғәфәраллаһү ләнә үә ләкүм”, йәғни “Аллаһ беҙҙе лә, һеҙҙе лә ғәфү итһен”. Йәки: “Тәҡәббеләллаһү Тәғәлә миннә үә минкүм”, йәғни: “Аллаһ Тәғәлә беҙҙән үә һеҙҙән ҡабул итәргә бойорһон”.
Йома намаҙы фарыз булған кешеләргә байрам намаҙҙары вәжиб: Ураҙа байрамы намаҙы менән Ҡорбан байрамы намаҙы. Уларҙың уҡыу ваҡыты ҡояш ҡалҡып 45 минут үткәндән алып өйләгә хәтлем дауам итә. Байрам намаҙҙары йәмәғәт менән ике рәҡәғәт уҡыла.
Намаҙға ошолай ниәт ҡылына: «Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахииим. Иләһи ниәт ҡылдым ике рәкәғәт Ҡорбан ғәйете (йәки Ураҙа-фитыр) намаҙын үтәмәккә (үтәргә). Ойоном (эйәрҙем, ҡабатлайым уның артынан) ошо имамға. Халисән лилләһи Тәғәлә. Аллаһү әкбәр», — тип, ҡиблаға ҡараған килеш ҡулдарҙың;(ус төбөн ҡиблаға ҡарай) баш бармағын ҡолаҡ йомшағына тейҙерелә. Артабан уң ҡулды һул ҡул өҫтөнә ҡуйған хәлдә ҡулды кендек өҫтөндә тотоп, «Ҫәнә» — «Сүбхәнәкә» уҡыла: «Сүбхәнәкә Аллаһүммә үә бихәмдикә үә тәбәракәс-смүүкә үә тәғәәләә джәддүкә үәләә иләәһә ғайрүк». Унан һуң һәр кем, намаҙға керешкәндә кеүек, ҡулдарын өс мәртәбә күтәреп, баш бармаҡтарың ҡолаҡ йомшағына тейҙереп, өс тапҡыр тәҡбир: «Аллаһү әкбәр», — тип әйтә. Тәкбирҙәр араһында ҡулдары бағланмай һалынып тора. Бынан һуң, уң ҡулды һул ҡул өҫтөнә ҡуйған хәлдә бағлап, «Әғүүҙү билләәһи минәш-шәйтаанир-раджим» әйтеп, «Фатиха» һәм башҡа бер сүрә уҡыла.
"Аллаһү әкбәр", тип рөкүғҡа китәбеҙ, йәғни: ярым бөгөләбеҙ, ҡулдар теҙҙәргә ҡуйыла, ирҙәрҙең теҙҙәре әҙ генә бөгөлә. Өс тапҡыр: «Сүбхәәнә раббийәл ғәҙим», тип әйтелә. Шунан һуң имам: «Сәмиғәллаһү лимән хәмидәһ» тип әйтә, тураяһың. Шунаң имам менән бергә: «Раббәнәә ләкәл хәмде», тип: «Аллаһү әкбәр», тип сәждәгә китәһең. Сәждәлә өс тапҡыр: «Сүбхәәнә раббийәл әғлә», тип әйтәбеҙ ҙә, «Аллаһү әкбәр», тип ҡалҡабыҙ. Сәждәне ҡабатлайбыҙ, өс тәкбир вәжибтер. Шулай бер рәкәғәт тамам була. 2-се рәҡәғәттең ҡыямына баҫабыҙ. Эстән: «Бисмилләәһир — рахмәәнир-рахииим», тип әйтеп, «Фатиха» һәм тағы бер сүрә уҡығандан һуң рөкуғ ҡылыр алдынан, иң беренсе рәкәғәттәге кеүек, өс тапҡыр тәҡбир әйтелеп, өс тапҡыр ҡулдар, ҡолаҡҡа күтәрелер, 4-се тәкбир менән рөкүғҡа кителә. Рөкуғ һәм сәждә ҡылғандан һуң,ҡағдала уҡыла: «Тәшәһһүд»: «Әттәхиййәтү лилләәһү үәс-саләүәәтү, үәт-ттаййибәәәт. Әссәләмүғәләйкә әййүһән-нәбиййү үә рахмәтул-лааһи үә бәракәәтүһ. Әс-сәләмүғәләйнәә үә ғәләә ғибәәдилис-салихииин. Әшһәдү әл-ләә иләәһә илләл-лааһү үә әшһәдү әннә Мүхәммәдән ғәбдүүһүү расүүлүһ».
«Салауат»: «Аллааһүммә салли ғәләә Мүхәммәдиү үә ғәләә әәли Мүхәммәде. Кәмәә салләйтә ғәләә Ибрааһиимә үә ғәләә әәли Ибрааһиимә иннәкә хәмидүм мәджиииде. Аллааһүммә бәәрик ғәләә Мүхәммәдиү үә ғәләә әәли Мүхәммәде. Кәмәә бәрактә ғәләә Ибрааһиимә үә ғәләә әәли Ибрааһиимә иннәкә хәмиидүм мәджииде».
"Доға аяты": «Раббәнәә әәтинә фиддүнйәә хәсанәтәү үә фил-әәхирати хәсанәтәү үә ҡыйнәә ғәҙәәбәән-нәәәр».
Шуның һуң тәүҙә уң яҡҡа: «Әссәләәмүғәләйкүм үә рахмәтуллаааһ» һуңынан һул яҡҡа башты бороп сәләм бирелер. Шунан һуң ҡулдарҙы күтәреп, өс мәртәбә: «Әстәғфируллаааһ», — тип әйтеп, «Сәләм» доғаһы уҡыла. «Аллааһүммә әнтәс-сәләәмү үә минкәс-сәләәмү тәбәәрактә йәә зәлджәләәәли үәл-икрааам».
Әгәр ғәйет байрам намаҙы, берәр сәбәп менән беренсе көндә уҡылмай ҡалһа, шулай уҡ икенсе көндә лә уҡылмаһа — унан ары ла уҡылмаҫ:
Ғәйет намаҙында хөтбә вәжиб түгел, ә, бәлки, сөннәттер, ҡорбан ғәйете намаҙы өс көндөң береһендә уҡылырға мөмкин. Унан һуң уҡылмаҫ.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 15.06.2017 в 01:24, и размещена в категории Доғалар һәм намаҙ. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Газета "Йәшлек" » Әҙәбиәт » Юмор » Страница 7
Күрше, ҡас, мин – салют! (булған хәл)
Әҙәбиәт / Юмор // 18-01-2018, 10:51
Яңы йылды йоҡлап үткәрҙем
Әҙәбиәт / Юмор // 16-01-2018, 07:00
9-сы класта уҡый инем шикелле. Ауылда әхирәттәрем менән Яңы йылды Әлфиә исемле класташымда үткәрергә тип һөйләшеп ҡуйғайныҡ. Ял көнө булыуға ҡарамаҫтан, иртүк тороп, ҙур байрамға әҙерләнә башланыҡ. Һеңлем – салат, мин бутербродтар эшләнек, әсәйем икмәк һалды. Төшкә тиклем үк байрам табынын әҙерләп бөткәйнек.
Тышта малды ҡарап индек, өй йыйыштырылған. Тик ваҡыт һаман үтмәй кеүек тойолдо. Телевизорҙа көнө буйы байрам концерты бара. Әллә арығанлыҡтан, әллә ваҡытты нисек тә булһа үткәрергә белмәй, киске сәғәт 9-ҙар тирәһендә карауатҡа ятып башымды мендәргә терәү менән йоҡлап киткәнмен.
Төнгө 1-ҙәр тирәһендә нисектер уянып киттем. Аптырайым – берәү ҙә өйҙә юҡ. Сәғәткә күҙ һалдым, Яңы йыл үтеп киткән дә баһа. Мине уятмағандарына ныҡ асыу килде, хатта ултырып иларҙай булдым.
Аҙаҡ белеүемсә, карауатта мендәр-юрғандар араһында уранып ятҡас, әсәйем миңә иғтибар итмәгән. Әхирәттәрем мине алырға тип килгән, тик, өйҙә юҡ, тип әйткәндәр. Әлфиә ауылдың икенсе осонда йәшәй ине. Минһеҙ сығып киткәндәр. Әсәйемдәр байрамды ҡаршыларға күршеләргә ингән булып сыҡты. Шулай итеп, бер Яңы йылды йоҡлап үткәрергә тура килде.
Гөлнора ЙӘМИЛЕВА....
Үәт, ҡыҙыҡ! (5.01.2018)
Әҙәбиәт / Юмор // 15-01-2018, 08:00
* * *
– Нишләп Рәсәйҙә юлдар шул тиклем насар икән?
– Эшсе ҡулдар етмәй – бөтә халыҡ машина ремонтлау менән мәшғүл бит.
* * *
Ир – ҡатынына:
– Ауырымаған көйөңә ниңә таблеткалар ашап ултыраһың?
– Уларҙың иртәгә ҡулланыу ваҡыты сыға, ҡиммәткә алған яҡшы дарыуҙарҙы сығарып ташламам бит инде...
* * *
Сатнама һыуыҡта балыҡ ҡармаҡлаған иргә эргәһенән уҙып барыусы өндәшә:
– Ҡолағың туңа бит, ниңә бүркеңде кеймәйһең?
– Кейеп ултырғайным да ул, бая егеттәрҙең араҡы эсергә саҡырғанын ишетмәй ҡалғанмын....
Үәт, ҡыҙыҡ! (29.12.2017)
Әҙәбиәт / Юмор // 8-01-2018, 07:00
Үәт, ҡыҙыҡ! (22.12.2017)
Әҙәбиәт / Юмор // 30-12-2017, 08:00
Пассажир кәзә
Әҙәбиәт / Юмор // 21-12-2017, 14:00
Автобус туҡталышында кәзәһен етәкләгән бер әбей тора ине. Ауылдаштары ҡайҙа юл тотоуы менән ҡыҙыҡһынғас, район үҙәгендә йәшәгән һеңлемә барырға сығыуым, тип аңлатты.
– Һеңлем менән алыш-биреш итергә булдыҡ, мин уға – кәзә, ә ул былтыр ғына һатып алған электр сепаратын бирә. Тыуған көнөнә тағы бер сепарат бүләк иткәндәр икән, быныһын миңә бүләк итәм, ти. Мәйтәм, буш алмайым, бестерелгән кәзә тәкәһенә алмаштырам.
Автобус килеп туҡтаны. Водитель кәзәне салонға индереүҙән баш тартты. Әбейҙең үтенеп һорауына, халыҡтың уны яҡлашыуына ир түҙмәне: әйҙә, тик кәзәң иҙәнде бысратһа, үҙеңә йыйыштырырға тура киләсәк, тигән шарт ҡуйҙы. Ҡарсыҡ етеҙ генә урынлашты, ә кәзәһен яйлы ғына итеп эскәмйә аҫтына индереп ебәрҙе.
Киләһе туҡталыш ял йорттары биләмәһендә – ҡулдары тотош татуировкалы ике урыҫ инеп ултырҙы, төҙөүселәр, күрәһең. Береһе шунда уҡ ҡуйынынан араҡы һәм пластик һауыттар сығара башланы. Стакан иҙәнгә төшөп киткәс, икенсеһе уның артынан эйелде. «Эскәмйә аҫтынан шайтан ҡарап тора!» – был пассажир дуҫына иғтибар ҙа итмәй, йәшелле-күкле тауыштар менән ишеккә ташланды. Тик кемдеңдер сумкаһына абынып, йөҙтүбән һуҙылып ятты. Дуҫы бының өйәнәге тотто тип уйланы, ахырыһы, водителгә: «Поехали в больницу, друган «белку» поймал!» – тип ҡысҡырҙы. Шул саҡ әбей тыныс ҡына:
– Это жы бырастуй козел, не кричи, сынук, – тип һүҙ башланы.
– Кто козел, мой друг – козел?.. – урыҫтың йөҙө салшайып китте, әбей уның ҡолап ятҡан дуҫын мыҫҡыл итә тип уйланы, күрәһең.
Шул саҡ водитель ҡысҡырышҡан тауышҡа ҡапыл тормозға баҫты, әбейгә йоҙроҡтарын төйнәп килгән ир иптәше артынан иҙәнгә ауҙы. Шофер ҡыйыу ир булып сыҡты, иҫеректәрҙе елкәһенән һөйрәп юл буйына сығарып ташланы. «Хайуандарҙы автобусҡа индерергә ярамай, тип әйттем бит һеҙгә!» – тип газға баҫты ул.
– Эйе шул, ярамай! Хайуан хәленә төшкәнсе эскән бынау кафырҙар. Минең кәзәм хәтле лә була алмайҙар, ана, нисек тыныс ҡына ята, – тип ҡуйҙы әбей, еңел һулап.
...
– Һеңлем менән алыш-биреш итергә булдыҡ, мин уға – кәзә, ә ул былтыр ғына һатып алған электр сепаратын бирә. Тыуған көнөнә тағы бер сепарат бүләк иткәндәр икән, быныһын миңә бүләк итәм, ти. Мәйтәм, буш алмайым, бестерелгән кәзә тәкәһенә алмаштырам.
Автобус килеп туҡтаны. Водитель кәзәне салонға индереүҙән баш тартты. Әбейҙең үтенеп һорауына, халыҡтың уны яҡлашыуына ир түҙмәне: әйҙә, тик кәзәң иҙәнде бысратһа, үҙеңә йыйыштырырға тура киләсәк, тигән шарт ҡуйҙы. Ҡарсыҡ етеҙ генә урынлашты, ә кәзәһен яйлы ғына итеп эскәмйә аҫтына индереп ебәрҙе.
Киләһе туҡталыш ял йорттары биләмәһендә – ҡулдары тотош татуировкалы ике урыҫ инеп ултырҙы, төҙөүселәр, күрәһең. Береһе шунда уҡ ҡуйынынан араҡы һәм пластик һауыттар сығара башланы. Стакан иҙәнгә төшөп киткәс, икенсеһе уның артынан эйелде. «Эскәмйә аҫтынан шайтан ҡарап тора!» – был пассажир дуҫына иғтибар ҙа итмәй, йәшелле-күкле тауыштар менән ишеккә ташланды. Тик кемдеңдер сумкаһына абынып, йөҙтүбән һуҙылып ятты. Дуҫы бының өйәнәге тотто тип уйланы, ахырыһы, водителгә: «Поехали в больницу, друган «белку» поймал!» – тип ҡысҡырҙы. Шул саҡ әбей тыныс ҡына:
– Это жы бырастуй козел, не кричи, сынук, – тип һүҙ башланы.
– Кто козел, мой друг – козел?.. – урыҫтың йөҙө салшайып китте, әбей уның ҡолап ятҡан дуҫын мыҫҡыл итә тип уйланы, күрәһең.
Шул саҡ водитель ҡысҡырышҡан тауышҡа ҡапыл тормозға баҫты, әбейгә йоҙроҡтарын төйнәп килгән ир иптәше артынан иҙәнгә ауҙы. Шофер ҡыйыу ир булып сыҡты, иҫеректәрҙе елкәһенән һөйрәп юл буйына сығарып ташланы. «Хайуандарҙы автобусҡа индерергә ярамай, тип әйттем бит һеҙгә!» – тип газға баҫты ул.
– Эйе шул, ярамай! Хайуан хәленә төшкәнсе эскән бынау кафырҙар. Минең кәзәм хәтле лә була алмайҙар, ана, нисек тыныс ҡына ята, – тип ҡуйҙы әбей, еңел һулап.
...
Үәт, ҡыҙыҡ! (15.12.2017)
Әҙәбиәт / Юмор // 18-12-2017, 07:00
Балнистан ҡасҡан
Әҙәбиәт / Юмор // 14-12-2017, 07:00
Сәмиғә әбейгә 79 йәш тулды. Йәш ҡыҙҙарҙан былайыраҡ йүгереп йөрөй ул, малын да, ҡош-ҡорт та тота. Иртә менән көрәген тотоп картуф баҡсаһына йүгерә, еләк-емеш йыйырға тау-яланға сығып китә. Ҡалай итәһең, башҡаса йәшәп өйрәнмәгән ул! Пенсиям аҙ, тип зарланғанын ғүмерҙә ишетмәҫһең. Ошо көндәрҙә тәүге бүләсәрем тыуасаҡ, тип ҡыуанып йөрөгәнендә, әбей күңелһеҙ хәлгә тарып ҡуйҙы. Эңерҙә көтөүҙән аҙашып ҡалған һыйырын ҡыуып алып ҡайтып килә ине, тыҡрыҡта ятҡан сөйлө таҡтаға баҫты....
Үәт, ҡыҙыҡ! (8.12.2017)
Әҙәбиәт / Юмор // 11-12-2017, 07:00
«Плацебо»
Әҙәбиәт / Юмор // 9-12-2017, 07:00
Миләнең өләсәһенә быйыл етмеш өс йәш тула. Ул кеҫә телефонынан көн дә ейәнсәренә шылтырата. Теге-был ерем, башым ауырта, аяғым, ҡулым, билем һыҙлай, тип Миләгә зарланырға ярата. Көн һайын бындай шылтыратыуҙарға ҡыҙ өйрәнеп бөткән. Буласаҡ табип ул, медицина университетының беренсе курсында белем ала. Ҡарт кеше, ниндәйҙер ярҙам өмөт иткәндәй, бөгөн дә ҡан баҫымының юғары булыуын, ашҡаҙаны ауыртыуын оҙаҡ итеп һөйләне. Милә был юлы өләсәһенә байрамға ҡайтҡанда яҡшы дарыу алырға вәғәҙәләне....
[/aviable]


text:
Әүернәле үрмәксе
Әүернәле үрмәксе[1] (Araneus diadematus, Обыкновенный крестовик ) — бөтә Европала осрай, түңәрәк итер ау ҡора торған үрмәксе[2]; аранеидтар ғаиләһенән үрмәксе.
Инә заттарының оҙонлоғо 20-25 мм, ата заттарының — 10-11 мм. Төҫө тоноҡ көрәндән алып ҡара көрәнгә ҡәҙәр. Башкүкрәктең уртаһында һәм ҡырыйында ҡара һыҙыҡтары бар. Аяҡтары аҡһыл, ҡара төҫтәге божралы. ҡорһағы оҙон, өҫкө өлөшөндәге аҡ таптар әүернә һүрәте хасил итә (исеме шуан). Урман төрө. Лишайниклы һәм мүкле, еләкле ҡарағайлыҡтарҙа, шыршылыҡтарҙа йәшәй. Йыртҡыс. Ағас һәм ҡыуаҡ ботаҡтарына, ҡайһы ваҡыт бейек үлән һабаҡтары араһына тәгәрмәс һымаҡ вертикаль ау үрә, уға эләккән бөжәктәр (ғәҙәттә себендәр) әүернәле үрмәкескә аҙыҡ булып торалар. Аталану һәр ваҡыт инә зат йәтмәһендә «туй бейеүҙәре» менән уҙа. Инә әүернәле үрмәкес 5-6 ҡуҙы һала, уларҙың һәр береһендә 15 тән алып 1 меңгә ҡәҙәр йомортҡа була. Йышыраҡ йомортҡалар йәки ҡуҙылағы нимфалар, һирәгерәк — енси етлекмәгән үрмәксе ҡышлай. Яҙын йәш үрмәкселәр ҡуҙынан сыға, башта төркөмләр йәшәйҙәр, ә һуңынан, таралып, ау йәтмәләре үрә башлайҙар.


text:
- Подробности
- Просмотров: 328
КАРТОГРАФИЯ (карта һәм ...графия), 1) тәбиғи һәм ижт. күренештәрҙе географик карталар аша сағылдырған фән; 2) техника м‑н технологияның картографик әҫәр булдырыу һәм ҡулланыу өлкәһе; 3) етештереүҙең картографик продукция сығарыусы тармағы. Карта өйрәнеү белеменә, картометрияға, матем. К., төҙөү һәм проектлауға, картографик дизайнға, семиотикаға, картобиблиографияға һ.б. бүленә. Геодезия, география, геология, тарих, математика, соц.‑иҡт. һәм техник фәндәр м‑н бәйле. Башҡортостан терр‑яһында тәүге картографик хеҙмәттәр терр‑яларҙы үҙләштереү, адм. реформалар үткәреү, геодезия үҫеше м‑н бәйле. Картографик эштәр Ырымбур экспедицияһы (1734—44) тарафынан инструменталь төшөрөү нигеҙендә үткәрелә, 1768—74 йй. ойошторолған Академик экспедициялар тарафынан дауам ителә. Генераль ыҙанлау барышында өйәҙҙәрҙең һәм дайсаларҙың картографик тасуирламаһы эшләнә. 19 б. 20‑се йй. алып топографик һәм картографик хеҙмәттәр Хәрби топографтар корпусы (ҡара: Топография) тарафынан алып барылған. 19 б. уртаһынан алып ғилми йәмғиәттәр һәм земстволар эшмәкәрлеге м‑н бәйле тематик картографиялау үҫешә; тау з‑дтары, торама пункттар һ.б. урынлашыуы карталары, ер төҙөлөшө карталары эшләнә. Революциянан (1917) һуң картография эштәре БашҮБК-ның адм. комиссияһы, тематик карталар төҙөү — Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәте ағзалары тарафынан алып барыла. 20 б. уртаһынан алып картография эштәрен Омск картофабрикаһы, “Уралаэрогеодезия” ФДУП‑ы, Урал картофабрикаһы, “Урта Волга аэрогеодезия предприятиеһы” ФДУП‑ы, “Картография” ЯСЙ, БР‑ҙың Йәшәйеш хәүефһеҙлеге институты һ.б. үткәрә. Заманса электрон К. тарафынан эшләнгән геомәғлүмәт системалары фән һәм техниканың төрлө тармаҡтарында ҡулланыла. 20 б. аҙ. алып А.Ф.Ниғмәтуллин, И.М.Япаров — атлас, М.Ф.Хисмәтов — соц.‑иҡт., А.В. Псәнчин — тарихи, А.Ә.Мулдашев — геоботаника, Ф.Х.Хәзиев — тупраҡ, Р.Р.Исмәғилев а.х. К. мәсьәләләре м‑н шөғөлләнә. Тикшеренеү һөҙөмтәләре б‑са БАССР‑ҙың (1976), БР‑ҙың мәктәп атластары (1992), БР‑ҙың дөйөм география атласы (2002), Башҡортостан Республикаһы Атласы (2005); Башҡортостан Республикаһының тарихи‑мәҙәни энциклопедия атласы (2007); БР‑ҙың дөйөм геогр. һәм тематик карталары баҫылған.
Әҙәб.: Вопросы геоморфологического картирования. Уфа, 1969; Берлянт А.М. Картоведение. М., 2003.
А.Ф.Ниғмәтуллин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Мәҙәниәт » Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Мәхмүт НӘҘЕРШИН: “Самай йәшәр саҡ ҡына!”
Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Мәхмүт НӘҘЕРШИН: “Самай йәшәр саҡ ҡына!”
Талантлы, төҫкә матур, мөләйем, тыйнаҡ һәм көләс был егет күп ҡатын-ҡыҙҙы йоҡоһонан яҙҙырған, тиһәм, һис тә хата булмаҫ. Башҡорт эстрадаһына алтын хәрефтәр менән яҙылыр “Каруанһарай” төркөмөнә нигеҙ һалыусы, рухлы йырҙар ижад итеүсе Мәхмүт НӘҘЕРШИН үҙ тормошона фотоһүрәттәр менән бер аҙ байҡау яһай.
1) Бәләкәй саҡтан уҡырға атлығып торҙом. Биш йәштән апайымдарға эйәреп, мәктәпкә бара инем. Уҡыу еңел бирелде, спорт менән ныҡ мауыҡтым. Кластан класҡа йөрөтөп, шиғыр һөйләтә, йырлата торғайнылар. Тәртипкә килгәндә, малайҙарға хас шуҡлыҡтар булһа ла, артыҡ эш боҙоп йөрөмәнем. 8-се класҡа хәҙерге Рәми Ғарипов исемендәге республика интернат-мәктәбенә уҡырға барғас, уҡыу кимәле юғары, талаптар ҡаты булғанғалыр, бер аҙ ауырлыҡтар булды. Шулай ҙа бирешмәнем, химия, физика кеүек фәндәрҙән артта һөйрәлһәм дә, үҙемде шәп спортсы, талантлы “артист” итеп күрһәткәс, гел маҡталып килдем.
Атайым менән әсәйем беҙҙе хеҙмәт менән тәрбиәләне. Эшләп үҫтем, тип әйтә алам: көтөү ҙә көттөм, бесән дә сабыштым, механизатор ярҙамсыһы ла булдым, һарыҡ фермаһында ла эшләнем. Йәй буйы мәктәпкә кейем-һалым, кәрәк-яраҡ алырлыҡ аҡса эшләй торғайным. Хеҙмәт тәмен шул саҡтан уҡ беләм.
2) Атайым ауылдың беренсе гармунсыһы булды, ҡурайҙа ла уйнаны. Ике туғандарым араһында ла музыканттар күп. Ә әсәйем матур йырланы. Уларҙың таланты, һәләте миңә лә бирелгән: музыка һәм вокал буйынса махсус белемем булмаһа ла, гел сәхнәгә тартылдым. Интернатта уҡығанда Сәфәрғәле ағай Йәнтүрин етәкләгән ҡурай түңәрәгенә йөрөнөм. Концерттарҙа йыш ҡатнаштыҡ. Комсомол корпусындағы бер бүлмәлә гитаралар ҡуйылғайны. Ә беҙҙе, пионерҙарҙы, ул корпусҡа индермәйҙәр. Еңмешлек, ныҡышмалылыҡ менән шунда үтеп, ҙурыраҡ малайҙарҙың уйнағанын ҡарап ултыра торғас, яйлап үҙем дә ярайһы ғына уйнай башланым. Аҙаҡ инде, өлкән кластарҙа талантлы егет-ҡыҙҙар менән берләшеп, “Йәйғор” төркөмөн ойоштороп ебәрҙек.
Беҙҙең үҫмерлек, йәшлек йылдарында “Машина времени”, “ДДТ”, “Земляне” төркөмдәре ныҡ популяр булды. Хәтеремдә, Өфөлә үткән концерттарына аҡса йыйып, йөҙ бәлә менән билет алып, бара инем. Уларҙың гитарала уйнап йырлауын күреп, мин дә шулар кеүек музыкант булырға, йырҙар ижад итергә хыялланғанмындыр. Әйткәндәй, гитарала уйнай белгәс, милли музыка ҡоралы думбыраны өйрәнеү еңел булды.
3) 10-сы класты тамамлағанда үҙемә, спорт техникумына йәки хәрби училищеға уҡырға барырға, тигән маҡсат ҡуйҙым. Шул саҡта тәрбиәсем Нәсимә апай Ғәлләмова: “Мәхмүт, һин бит талантлы егет, сәнғәт юлын һайларға кәрәк. Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр факультетына имтихандар тапшырып ҡара”, – тип тәҡдим итте. Хәрби училищела имтихандар август айында ғына ине. Ваҡыт бар әле, тип театр факультетына юл тоттом. Етди ҡабул итмәнем был аҙымды, хатта шиғыр ҙа ятламағайным. Бала саҡта кластан-класҡа һөйләп йөрөгән Пушкиндың “У лукоморья дуб зелёный...” шиғырын һөйләгәс, режиссер, педагог Ғабдулла Ғабдрахман улы Ғиләжев аптырап ҡалды. Этюд күрһәтергә ҡушты. Талантым булғандыр, күрәһең, имтихандар тамамланыуға студенттар исемлегендә үҙемдең исем-шәрифтәрҙе күреп ҡыуандым.
Тик миңә, студент йылдарында күмәк сәхнәләрҙә ҡатнашыуҙы иҫәпкә алмағанда, театрҙа эшләргә насип булманы. Диплом спектакле булған “Ташлама утты, Прометей!” драмаһында Зевс роле менән актерлыҡ карьераһы тамамланды. Шулай ҙа курс етәксем Рифҡәт Вәкил улы Исрафиловҡа ғүмер буйы рәхмәтлемен. Тап уның һабаҡтары менән тормошта ла, сәхнәлә лә үҙ урынымды таптым.
4) Институтта уҡығанда уҡ Артур Туҡтағолов, яҡташым Вилдан Яруллин менән гастролдәргә сығып, аҡса эшләп ала инек. Шулай йөрөй торғас, төркөм төҙөргә тигән уй барлыҡҡа килде. Тәүге идея булғанғамы, институт етәкселеге уны күтәреп алды. Дөйөм ятаҡтан репетиция өсөн зал бүленде, сәхнә костюмдары, музыка ҡоралдары алынды. Халыҡ һәм патриотик йырҙарҙан торған репертуар тупланды. Ҡурайсы Рәсүл Ҡарабулатов, музыкант Әмир Тойғонов беҙгә ҡушылды. Шулай итеп, “Каруанһарай” барлыҡҡа килде.
Төрлө хәл булды, айырыуса 1994 йылда проблемалар күбәйҙе. Хатта тарҡалыу хәленә еткәйнек, Мәҙәниәт министрлығы беҙҙе филармония ҡарамағына күсерҙе. Яңы музыканттар менән эшләй башланыҡ, идеялар барлыҡҡа килде. Яңы һулыш менән рәхәтләнеп ижад иттек. Йылдар үтте, йәшлек артта ҡалды, яйлап олпатландыҡ. Төркөм егеттәре төрлө вазифаға тәғәйенләнде, айырым ижад менән ҡыҙыҡһына башланы. 2007 йылда мин филармонияның йәш таланттарынан яңы “Каруанһарай” тупланым. Алты йыл улар менән эшләгәс, административ эшкә күстем.
Хәҙер сәхнәгә бик һирәк сығам. Шулай ҙа 50 йәшлек юбилейымды билдәләп үтергә булдым. Тамаша 12 октябрҙә “Башҡортостан” дәүләт концерт залында үтәсәк. Ижадташ дуҫтарым, яҡташтарым, йәш һәм элекке “Каруанһарай”ҙар менән Өфөнө бер гөрләтеп алайым әле, тип ниәт ҡылдым.
5) Ҡатыным Зәлиә менән “Нефтсе” мәҙәниәт һарайында таныштым. Тыумышы менән Ҡырмыҫҡалы районынан, аҙыҡ-түлек сәнәғәте белгесе. Ижад кешеһе булмаһа ла, минең йырҙарымды ярата, сәхнәнән ситләшергә ирек бирмәй. 22 йыл бергәбеҙ, ауыр һәм күңелле мәлдәрҙә гел янымда булды.
Тәүге никахым уңышлы булманы, күңел төшөнкөлөгөнә лә бирелдем. Бер бешһәң, һалҡын ҡатыҡты ла өрөп ҡабаһың, тиҙәр. Әммә мин Зәлиәгә тәү ҡараштан ғашиҡ булдым. Интуициям менән минең кешем тап ул икәнен дә, дөрөҫ юл менән барғанымды ла һиҙҙем. Аллаға шөкөр, яңылышманым.
6) Институттың беренсе курсын тамамлағас, әрме сафына алындым. Саҡырыу пунктында үткән төндәрҙең береһендә апайымдарға ҡасып киткәйнем, тәүге командамдан тороп ҡалдым. Улар ракета ғәскәренә эләкте. Ә мин ике йыл Свердловск өлкәһендә, төҙөлөш батальонында хеҙмәт иттем.
Алдан әйтеүемсә, мәктәп йылдарынан уҡ спорт менән дуҫ булғас, әрме хеҙмәтенең ауырлығын күрмәнем. Күңелле бер мәл булып иҫтә ҡалды. Уҡыуҙы, дуҫтарҙы һағынып ҡайтҡайным, ныҡлап ижадҡа тотондом.
7) Элек тормошомдан ҡәнәғәт түгел инем, йылдар үтеү менән шөкөр итеп йәшәргә өйрәндем. Ауыр мәлдәрҙе тыныс ҡына үткәрә беләм. Кешеләргә ышана торған холҡом арҡаһында йыш ҡына “тишек кәмәлә” ултырып ҡалырға тура килә. Йәшлек дыуамаллығы, ҡыҙыулығы булғанда, йыш ҡына ышанысты аҡламағандар менән һүҙгә килешә торғайным. Хәҙер яйлап ғәфү итергә лә өйрәнелде.
Кемделер, бәлки, 50 йәш ҡурҡыталыр, ә мин үҙемде, алтын урталыҡта, тип хис итәм. Йәшәй-йәшәй аҡыл тупланған мәл. Тормошҡа ҡарашым үҙгәрә, күберәк позитивты күрәм. Ир-егет өсөн 50 йәш ул самай йәшәр саҡ ҡына!
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
Кәңәштәр Тураһында Һөйләне, Шул Тиклем Һөҙөмтәле Ҡулланырға, Маркетинг Статьяһындағы
Был маржа тип яурынына кредит йәки сауҙа bitcoin 100Х
Һеҙҙә яҡшы эшләй ала, аҡса менән BITMEX?
100×Яурынына!! Форекс иҫәбенә көй криптовалюта
Бармы һеҙ продайте продукт йәки хеҙмәт күрһәтеүе, һезгә кәрәк алырға килеүселәр һеҙҙең сайт. Шуның менән бергә икәнен аңлайһың эшләү ихтималы, хыянат итеү-был туранан-тура бәйле килеүселәр һаны һеҙҙең сайт. Нишләргә?
Төзөргә, үҙ статьялары исемлеге
Һеҙ үҙ төҙөү исемлеген, ябай написание мәҡәләләр, бармы сездә фикерләр юкмы.
Дизайн email рассылки өсөн маркетинг вирусное
Термины ‘маркетинг вирусный’ башта һылтанмалар был греция баш ҡалаһы афинский тарихы, кәүҙә тулыһынса аҙағында индерелгән, 1990 йылдар венчур капиталист Стив Дурсун. Термины ‘маркетинг вирусный’ ғәҙәттә булараҡ билдәләнә селтәре-көсәйтелгән биреү
Булдырыу, веб - 2.0 Базз – Урам Поисково Оптималләштереү
Беҙ йәшәйбез был донъяла интересно, наполнится тиҙ меняющемся тенденцияларға йәмәғәт ойошмаһы һәм причуда. Әгәр һеҙ беләһеңме нигеҙләре бынан һуң булдырырға гул етәксе һ. б. менән заманса веб - 2.0 инструменттар, һеҙ булдырырға һөйләшеү бирергә һәм кешеләрҙе һатып алырға һеҙҙең продукт. Әлеге матдә-се илағас
Интернет-маркетинг өсөн предсказание 2006
Интернет-маркетинг яһай байтаҡ драматические үҙгәрештәр һуңғы бер нисә йыл эсендә, шул тиклем үҫеш һәм эволюция...
Тутатырға Был Ҡылған 10 Киң Таралған Вируслы Хаталар Маркетинг
Вирусный маркетинг бәлки, бындай ауыр бурыс, бигерәк тә уйынсыларының был өлкәлә. Булдырма попадания " неприятность, файҙалы еңел ине тураһында белеү биреү 10 киң таралған вируслы хаталар маркетинг.
" 3 Иң көслө формалары ‘Маркетинг вирусный’ Был поставить үҙенең ‘баш тартыу’ Исемлек Төҙөү Был Тырышлығы… Авто-Пилоты!
Был мәкаләләр күрһәтелгән 3 иң көслө ысулдар ҡулланыла торған төҙөү өсөн положий һеҙҙең һайлау исемлегендә йорт 'автопилоты'.
RSS-ростовский… һәм ни өсөн уның арала яңы плеер был вирусный Маркетинг уйындар
Был мәкаләләр аңлатыла, нисек RSS-ул newsest уйынсыһы уйынын вирусный маркетинг һүҙе лә файҙалана аласыз моның бөгөнгө көндән башлап!


text:
- Подробности
- Просмотров: 409
ЙӘКШӘМБЕ МӘКТӘПТӘРЕ, эшләүсе үҫмерҙәр һәм өлкәндәр өсөн уҡыу йорттары; индивидуаль белем биреүҙе ойоштороу формаһы. Конфессиональ һәм дөйөм белем биреүсегә бүленәләр. Конфессиональ Й.м. (христиандарҙа — Й.м., мосолмандарҙа — йома, йәһүдтәрҙә — шәмбе) маҡсаты — дини‑әхлаҡи тәрбиә биреү, төп дини ҡағиҙә һәм йолалар м‑н таныштырыу. Рәсәйҙә православие Й.м. 18 б. 1‑се ярт. алып сиркәү мәхәлләләрендә, православие ҡорамдарында, дини семинарияларҙа, сиркәү‑мәхәллә училищеларында асыла. Изге Синод ҡарамағында булалар. Уҡыу программаһына Алла Ҡануны, изге тарих, граждан һәм сиркәү баҫмаһы китаптарын уҡыу, яҙыу, арифметика инә. 19 б. уртаһынан башлыса йәкшәмбе уҡыуҙары рәүешендә эшләй. Дөйөм белем биреү Й.м. 19 б. башында йәмғиәт һәм шәхси хәйриә аҡсаларына, атап әйткәндә, айырым эшҡыуарҙар тарафынан бәлиғ булмаған эшселәр һәм эшселәрҙең балалары өсөн асылған. 1860 йй. дәүләт мәғариф системаһына инә, рәсми рәүештә башланғыс мәктәптәргә тиңләштерелә. Халыҡ мәғарифы ҡарамағында булалар, земство һәм ҡала үҙидаралыҡ органдары, ауыл йәмғиәттәре һ.б. аҡсаһына тотолалар. 1864 й. башлап Й.м. эшмәкәрлеге уҡыу округтары хакимиәте һәм мәхәллә руханиҙары контроле аҫтына алына. Й.м. бөтә ҡатлам һәм милләт балалары ла ҡабул ителә. Уҡыу түләүһеҙ була, уҡытыусылар үҙ теләге м‑н эшләй. Дәрестәр ял һәм байрам көндәрендә, 19 б. аҙағында кис эштән һуң үткәрелә. Уҡыу программаһына Алла Ҡануны, уҡыу, яҙыу, арифметиканың башланғыс ҡағиҙәләре, тарих, геогр., тәбиғәт белеме инә; өҫтәмә рәүештә ш. уҡ төрлө һөнәрҙәр, ҡул эштәре, рәсем өйрәтелә. 1890 йй. Й.м. йәкшәмбе‑киске һәм киске мәктәптәр итеп үҙгәртелә, ш. уҡ түбәнге проф. һәм һөнәрселек Й.м. асыла, улар башланғыс һәм элементар техник (махсус предметтарҙы һайлау урындағы производстволар ихтыяжы м‑н билдәләнә) белем бирә. “Уҡыу йорттарында өлкән йәштәгеләр өсөн булдырылған дәрестәр тураһында ҡағиҙәләр”гә (1902) ярашлы, сәнәғәт һәм ҡала училищелары нигеҙендә юғары типтағы Й.м. асыу рөхсәт ителгән. Революциянан (1917) һуң Й.м. ябыла, уларҙы ликбездар (ҡара: Наҙанлыҡты бөтөрөү), грамота мәктәптәре һ.б. алмаштыра. 20 б. 90‑сы йй. башынан милли һәм конфессиональ Й.м. асыла. Башҡортостанда беренсе Й.м. 19 б. 2‑се ярт. һөргөнгә ебәрелгән поляктар тарафынан асыла һәм Өфө губернаһы ҡалаларында һәм ауылдарында (Бәләбәй, Бөрө, Златоуст, Стәрлетамаҡ, Өфө һ.б.) эшләй. 1900 й. Өфө губ. Халыҡ мәғарифы министрлығының – 15, Изге Синодтың 2 дөйөм белем биреү Й.м. була; Ырымбур губернаһында — 8 һәм 10. 1992 й. аҙ һанлы халыҡтарҙың туған телен һәм мәҙәниәтен тергеҙеү өсөн халыҡ депутаттарының Өфө ҡала советы “Милли йәкшәмбе мәктәптәрен асыу тураһында” ҡарар ҡабул итә. Милли Й.м. муниципаль бюджет иҫәбенә асыла; уларҙа өлкәндәр һәм балалар туған телен һәм әҙәбиәтен, үҙ халҡының тарихын һәм мәҙәниәтен, йолаларын һәм традицияларын өйрәнә. 2002 й. БР Хөкүмәте “Башҡортостан халыҡтары” дәүләт программаһын раҫлай, уға ярашлы 2005 й. Мәғариф министрлығы, ҡалалар һәм райондар хакимиәте етәкселегендә туған телдәрҙе өйрәнеү б‑са Й.м. республика системаһы булдырыла. Өфөлә 12 — башҡ., грек, йәһүд, 2 мари, немец, поляк, сыуаш, татар, 2 украин, әрмән; Стәрлетамаҡ ҡ. – немец һәм сыуаш, Салауат ҡ. — украин Й.м. эшләй. Дини ойошмалар эргәһендә ш. уҡ конфессиональ Й.м. эшләй (ҡара: Дини белем биреү). БР‑ҙан ситтә башҡ. Й.м. Приморье крайында, Татарстанда, Төмән өлкәһендә, Удмуртияла һ.б. бар.
Т.М.Әминев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 325
ОЛО УРҒАҘА, йылға, Урал й. уң ҡушылдығы. Ирәндек һыртының көнсығыш битләүенән башлана. БР‑ҙың Баймаҡ, Хәйбулла р‑ндары, Ырымбур өлк. терр‑ялары буйлап төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ‑көнсығышҡа табан аға һәм Урал й. (тамағынан 1885 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 87 км, басс. майҙаны 1890 км2. Башлыса ҡар һыуы м‑н туйына. Йәйге һәм ҡышҡы межень осоронда һыу ағышы туҡтай, йылға ваҡ‑ваҡ күләүектәр сылбырына әйләнә. Тамағында уртаса йыллыҡ һыу сығымы — 2,46 м3/с. Йылға үҙәне һынылыштарҙың ярылған зонаһында, көнсығыш һырттар ситендәге тәпәш тауҙар буйлап һуҙылған, түбәнге ағымында сусаҡлыҡтар булған убалы тигеҙлек м‑н киҫешә. Ландшафы ҡара тупраҡтағы ҡылғанлы һәм төрлө үләнле далаларҙан тора. Терр‑яның байтаҡ өлөшө һөрөлгән. Ҡушылдыҡтары: уң — Шүрәле, Ҡарамалы, Тулыбай, Мунса, Кесе Урғаҙа; һул — Кесем, Сағылүҙәк, Ҡарағайлы һ.б.
В.А.Балков
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Тарих » Башҡортостан Республикаһына бағышланған 10 һумлыҡ монета
Башҡортостан Республикаһына бағышланған 10 һумлыҡ монета
2005 йылдан алып Рәсәй Үҙәк банкы "Российская Федерация" серияһында металл аҡсалар баҫа. Беҙҙең республикаға арналған монета 2007 йылдың 2 апрелендә сығарыла.
Аҡсаның аверсында БР гербы төшөрөлгән, өҫтә "Российская Федерация", аҫта - "Республика Башкортостан" тип яҙылған. Реверсында 10 һум тиелгән.
Монета биметалл төргә ҡарай: латунь дүңгәләк эсенә мельхиор иретмәһенән диск ҡуйылған. Диаметры 27 мм, тиражы: 10 миллион дана.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 487
ЛӘЛӘ (Lilium), ләлә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 90‑дан ашыу төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда һарына үҫә. Һуғанбашлы күп йыллыҡ үлән, бейеклеге 30—130 см. Һуғанбашы эре, алтынһыу‑һары төҫтә, йомортҡа формаһында, итләс, ҡатлы‑ҡатлы тәңкәләрҙән тора. Һабағы төҙ, ҡыҫҡа төклө. Япрағы эллипс йәки ланцет формаһында, ҡыҫҡа һаплы, суҡлы, һабаҡтың өҫкө өлөшөндә — сиратлы. Сәскәһе эре, ҡара таптары булған асыҡ ҡуйы ҡыҙыл йәки бысраҡ алһыу төҫтә, һирәк тәлгәштә йәки яңғыҙар. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — алты ҡырлы эре ҡумта. Киң япраҡлы, ҡатнаш, һирәгерәк ҡара ылыҫлы, ҡарағай һәм ҡайын урмандарында, урман аҡландарында үҫә; Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының иң юғары өлөшөнән һәм Башҡортостандың Урал аръяғы далаларынан башҡа республиканың бөтә терр‑яһында таралған. Мал аҙығы, декоратив, баллы, ашарға яраҡлы үҫемлек. Составында алкалоидтар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.
Ғ.М.Фазылова
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Портал:Ислам
Ислам
Һайланған мәҡәлә
Тәҡдир - Аллаһы Тәғәлә булған һәм буласаҡ нәмәләрҙең ваҡытын, урынын билдәләгән. Донъяла бөтә нәмә лә Аллаһтың теләге, тәҡдире буйынса булған һәм буласаҡ. Кеше үҙенә яҙылған яҙмышты Аллаһы Тәғәлә тарафынан бирелгән ихтыяры буйынса һайлай. Нәмә эшләһәк тә, ул Аллаһ ризалығы менән, уның ҡеүәтләүе буйынса.
Үҙебеҙҙең тыумышыбыҙ, енесебеҙ, ғүмер оҙонлоғон, ата-әсәйҙе беҙ һайлай алмайбыҙ. Шуға былар өсөн яуап бирмәйбеҙ, ә был тормошта үҙ ихтыярыбыҙ, теләгебеҙ менән эшләгән яҡшы һәм насар эштәребеҙ, ғәмәлдәребеҙ өсөн яуап тотасаҡбыҙ.
Һайланған шәхес
Мөхәммәт, бине Ғәбдулла бине Ғәбделмоталлиб бине әл-Хашими, (ғәр. محمد), (20 (22) апрель 571 (570), Мәккә — 8 июнь 632, Мәҙинә) — пәйғәмбәр, мәшһүр дин хәҙмәткәре, бер аллаға табыныу дине — Ислам динен индереүсе, Аллаһ ебәргән изге китап — Ҡөрьәнде кешеләргә еткереүсе, дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре, Ғәрәп ярымутрауында көслө мосолман дәүләтен төҙөүсе.
Һайланған рәсем
Мосолман дин белгестәре
Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы (Зәйнулла бин Хәбибулла бин Рәсүл, Зәйнулла-ишан) 1833 — 1917) — күренекле башҡорт дин әһеле, ишан.
1833 йылдың 25 мартында Троицк өйәҙе Туңғатар волосының Шәрип ауылында (хәҙерге (Башҡортостандың Учалы районында) мулла ғәиләһендә тыуып үҫә.
Тыуған ауылында мәҙрәсәлә уҡый, ун ике йәшенән кантон үҙәге – Малай Муйнаҡ мәҙрәсәһендә белем ала, аҙаҡ Яҡуп хәҙрәт артынан Ахун ауылына күсеп, унда дин ғилемен арттыра. 1851 йылда Троицк ҡалаһы (хәҙерге Cиләбе өлкәһендә) мәҙрәсәһенә килеп урынлаша, 1858 йылда тейешле имтихандарын тапшырып, Верхнеуральск өйәҙенең Аҡҡужа ауылына (хәҙер шул уҡ Учалы районында) имам-хатип булып ҡайта.
Мосолман ғалимдары
Хәҙерге ислам
Мосолман архитектураһы
Ислам архитектураһының иң боронғо ҡомартҡыларының береһе. Мәсет дөрөҫ пропорциональ һыҙаттар менән төҙөлгән, эске яғы бай мозаикалы орнамент менән биҙәлгән.
Ә һеҙ белә инегеҙме
- …Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең Ҡөрьәнде аңлатып биргән һүҙҙәре, дини йолалар хаҡында әйткәндәре хәҙистәр тип атала
- …Зәм-зәм һүҙе ғәрәп лингвистикаһы күҙлегенән ҡарағанда, “бәйләргә, ҡасмаҫҡа” тигәнде аңлата.
- …Ҡорбан салыу — шәфҡәтлелек, мәрхәмәтлелек, рәхимлелек билдәһе булып тора. Аллаһы Тәғәләнең ризалығына өмөт итеп ҡорбан салыу Зөлхизә айының 10-сы, 11-се, 12-се көндәрендә башҡарыла.
- … донъялағы төп һәм иң ҙур мәсет, Исламдың беренсе изге урыны —Мәсджид әл-Харам мәсете
Яңы мәҡәләләр
Әл-Ғәдийәт сүрәһе (ғәр. سورة العاديات ) (Елеүселәр), Ҡөрьән Кәримдең 100-сө сүрәһе, 11 аяттан тора.
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
- Тындары бөтөп елеүселәр менән ант итәм,
- осҡондар сәсрәтеп сығарыусылар менән,
- таң уаҡытында һөжүм итеүселәр менән!
- Һәм улар шуның менән унда туҙан күтәрҙеләр,
- һәм шулай итеп төркөм араһына бәреп инделәр.
Мосолман календары
XXI быуатта Һижрә тәҡиүм
Ислам пәйғәмбәрҙәре
Ибраһим (ғәр. إبراهيم, уҡыла: Ibrāhīm, йәһ. אברהם, уҡыла: ʼAḇrāhām) - яҡынса б.э.т. XX быуатта йәшәгән дини шәхес. Ислам динендә пәйғәмбәр булараҡ, йәһүҙелек һәм христианлыҡта иһә бөйөк дини зат буларак ололоҡлана. Исхаҡ һәм Исмәғилдең атаһы. Ғәрәп һәм йәһүд (еврей) халыҡтарының тәү атаһы булып иҫәпләнә.
Ҡөрьәндә Ибраһим исемле, Мәккәлә иңгән (28, 29 аяттарҙан ҡала) һәм 52 аяттан торған, 14-се сүрә бар. Ул Ибраһим пәйғәмбәрҙең был сүрәлә Аллаһы тәғәләгә ҡылған доғаһы өсөн шулай атала.
Һайланған хәҙис
Аллаһы Тәғәләнән ярҙам һорап ҡына торған кеше юғалмаҫ, кәңәшләшеп кенә йәшәй белгән кеше үкенмәҫ, уртаса йәшәй белгән кеше фәҡирлек күрмәҫ.
— Хәҙис Шәриф.
Һайланған аят
Әгәр һеҙ Алланың ниғмәтен иҫәпләргә уйлаһағыҙ, һанап бөтөрә алмаҫһығыҙ. Ысынлап та, Алла — кисереүсе, рәхимле!
— ӘН-НӘХЛ (БАЛ ҠОРТО):18
Исламда шәхес
- Әбү Хәнифә
- Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт-Ғабдулхай
- Ризаитдин Фәхретдинов
- Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы
- Рәсүлев Ғабдрахман
Категориялар
Проекттар
Нисек ярҙам итә алам
Төп темалар
Төп ғибәҙәттәр: Шәһәҙәт килтереү• Намаҙ ҡылыу• Зәкәт биреү • Ураҙа тотоу• Хаж ҡылыу
Ислам байрамдары: Рамаҙан байрамы • Ҡорбан байрамы
Дини текстар һәм шәриғәт: Ҡөрьән • Сөннәт •Хәҙис • Фикых • Шәриғәт • Калам • Тасаввуф
Тарих һәм кешеләр: Ислам тарихының ваҡыт теҙелеше • Әһлебәйт • Сәхәбәләр • Сөннилек • Шиғыйлыҡ• Һариджилыҡ • Дүрт хәлифә • Ун ике имамКультура һәм йәмғиәт: Тәһәрәт • Байрамдар • Фән • Мәсет • Фәлсәфә • Фитр саҙаҡаһы • Ҡорбан • Мәҙһәбтәр • Халыҡ • Саҙаҡа • Сәнғәт • Календарь • Тәриҡәттәр


text:
Ошо көндәрҙә театрға Берг (Төнъяҡ Рейн-Вестфалия, Вупперталь ҡалаһы) университеты профессоры Фолькер Ронге килде. Ғалим Башҡорт дәүләт университеты һәм Башҡортостан Президенты янындағы Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының почетлы профессоры, шуға ла Өфөлә йыш була. Әйткәндәй, Фолькер Ронге әфәнде бөгөнгө көндә Европаның һәм Рәсәйҙең башҡа уҡыу йорттарының почетлы профессоры ла. Был юлы ул М.Ғафури ис. БДАДТ-да «Маҡтымһылыу, Әбләй һәм Ҡара юрға» мюзиклын ҡараны. Спектакль Башҡортостан Республикаһы Президенты гранты ярҙамында ҡуйылыуы – хөкүмәттең сәнғәткә ҡарата иғтибары профессорҙы хайран ҡалдырҙы.
Фолькер Ронге социология, йәмғиәт үҫеше, реклама, йәмәғәт ойошмаларыны бер-береһе менән бәйләнеш мәсьәләләрен өйрәнә, сәйәсәт менән менән дә ҡыҙыҡһына. Төрлө телдәрҙә лекциялар уҡый. Донъя халыҡтарының фольклорын өйрәнеү ҙә ят түгел уға. Шуға күрә, спектаклдең сюжетын башҡа халыҡтарҙың ауыҙ- тел ижады өлгөләре менән сағыштырып, мюзиклды бик ҡыҙыҡһынып ҡараны. Боронғо легенданы йәштәрҙең ихлас ҡабул итеүенә, спектаклдең сағыу, мауыҡтырғыс ҡуйылышына һоҡланды. Ғалим әйтеүенсә, Өфө үҙенә генә хас мәҙәниәтле ҡала, бында эшләүе, кешеләр менән аралашыуы бик уңайлы. Өфө, Башҡорт академия драма театры уға бик оҡшай. Профессор, театрға тағы ла килергә теләген белдереп, ихлас хушлашыу менән генә сикләнмәне – республикабыҙҙың мәҙәниәт һәм сәнғәт үҙенсәлектәрен, айырыуса, театрыбыҙҙың бөгөнгө көндәге көнкүрешенен өйрәнеү һәм үҫтереү маҡсаттары менән ғилми анализлау өҫтөндә эш алып барыу теләген белдерҙе.


text:
- Подробности
- Просмотров: 1145
“ДИУАНУ ЛӨҒӘТ ӘТ‑ТӨРК” (“Төрки телдәр һүҙлеге”), төрки телдәрҙең тәржемә-аңлатмалы һүҙлек-тезаурусы. 1072—74 йй. Мәхмүт Ҡашғари тарафынан төҙөлә. “Д.л.әт‑т.”тә бик күп лингв., тарихи‑мәҙәни һәм этнографик материал йыйылған һәм дөйөмләштерелгән. Китаптың инеш өлөшөндә төрки ҡәбиләләр, уларҙың географияһы, телдәре, башҡа халыҡтар м‑н мөнәсәбәттәре т‑да белешмә бирелгән; атап әйткәндә, башгырт (ҡара: Башҡорт) ҡәбиләһе теленең ҡыпсаҡ, уғыҙ, тухсы, сигел, йәгмә һ.б. ҡәбиләләр теленә яҡын торғанлығы билдәләнгән; ҡайһы бер төрки телдәрҙең, ш. иҫ. башҡорт теленең, дөйөм фонетик үҙенсәлектәре айырып күрһәтелгән: һүҙ башында [й] тартынҡыһы, һүҙ башында һәм уртаһында [д] урынына һаңғырау [т] тартынҡыһы ҡулланылыуы; [ң] фонемаһының булыуы һ.б. Төрки ҡәбиләләренең урынлашыуы т‑да “Д.л.әт‑т.”тең ҡушымта картаһы белешмә бирә; унда башҡорттарҙың йәшәгән ере Иртыш й. үрге ағымында, тип билдәләнә. Һүҙлек төрки ҡәбиләләрҙең әүҙем лексик байлығындағы 8 мең тирәһе берәмекте үҙ эсенә ала. Һүҙҙәрҙең мәғәнәһе һәм миҫалдарҙың тәржемәһе ғәрәп телендә бирелгән; төрки һүҙҙәрҙең транскрипцияһын биреү өсөн өҫтәлмә билдәләр м‑н ғәрәп графикаһы ҡулланылған. Лексик берәмектәр хәрефтәр һаны б‑са төркөмләнгән, һүҙлек мәҡәләләре һәр төркөм эсендә ғәрәп алфавиты б‑са урынлаштырылған. Ҡайһы бер аңлатмалар һүҙҙең теге йәки был ҡәбиләгә ҡарағанлығы, һүҙ ҡулланылышы һәм әйтелеше үҙенсәлектәре, грамматик һәм фонетик билдәләре т‑дағы мәғлүмәттәрҙе, этимологик белешмәләрҙе үҙ эсенә алған. Үрнәк сифатында синтаксик конструкция моделдәре, төрки халыҡтарҙың ауыҙ‑тел ижады өлгөләре (дастандар, мәҡәлдәр, мәрҫиәләр, хикмәттәр, әйтемдәр һ.б.) килтерелгән. Һүҙлектә тәүге тапҡыр телдәрҙе сағыштырма‑тарихи өйрәнеү ысулы файҙаланылған, төрки телдәрҙе фонетик һәм грамматик үҙенсәлек уртаҡлыҡтары нигеҙендә классификациялау ынтылышы яһалған, айырым телдәрҙең үҙенсәлектәре асыҡланған. Һүҙлек әзербайжан, төрөк, үзбәк, уйғыр, немец һ.б. телдәргә тәржемә ителгән. “Д.л.әт‑т.” материалдары “Боронғо төрки һүҙлегенә” (“Древнетюркский словарь”; Л., 1969) ингән. Мәх мүт Ҡашғариҙың автографы табылмаған; 1266 й. сүриәле Мөхәммәт ибн Әбүбәкер әл‑Димашки эшләгән берҙәнбер күсермә Истанбул ҡ. (Төркиә) Милли китапханала һаҡлана.
Әҙәб.: Шакиров З.Ш. Мәхмүд Ҡашғариҙың “Китаб: Дивани лөғәтит-төрк” исемле әҫәре //Башҡорт аймағы. 1928. №6; Гарипов Т.М. Махмуд Кашгари и кыпчакские языки Урало-Поволжья //Советская тюркология. 1972. №1; Кононов А.Н. Махмуд Кашгарский и его “Дивану лугат-ит турк” //Шунда уҡ; Ahmet Zeki Velidi Togan. “Divan-i Lugat ut-Turk”un telif senesi hakkinda //Atsiz Mecmua. 1932. №1.
З.Ғ.Ураҡсин
Тәрж. Р.Ә.Сиражетдинов


text:
- Подробности
- Просмотров: 556
ВАҠҠОЛАҠ ЯРҒАНАТТАР (Pipistrellus), ярғанаттар ярым отр. шыма танаулылар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүселәр заты. Яҡынса 40 төрө билдәле. Евразияның урта бүлкәтенән алып Көньяҡ Африкаға һәм Австралияға тиклем таралған. БР‑ҙа кәрлә в.ҡ.я. һәм Натузиус в.ҡ.я. осрай. В.ҡ.я. кәүҙә оҙонлоғо 3,2—5,1 см, ауырлығы 3—8 г, ҡанаттары тар, ҡоласы 18–22 см. Арҡаһының төҫө көрән-ерәндән алып һоро-балауыҙ һарыға тиклем, ҡорһағы асығыраҡ төҫтә. Натузиус в.ҡ.я. кәүҙә оҙонлоғо 4,6—5,8 см, ауырлығы 5—12 г, ҡанаттарының ҡоласы 23—25 см. Арҡаһының төҫө көрән-балауыҙ һарынан алып ҡыҙғылт төҫмөрлө ерәнһыу-ҡуңырға тиклем, ҡорһағы ҡурәнһыу һоро. В.ҡ.я. йөнө ҡыҫҡа, ҡуйы, төптәре ҡара. Ҡолаҡтары ҙур түгел, осло. Ҡанатының ярыһы артҡы аяғының тышҡы бармағындағы аҫҡы өлөшөнә беркетелгән. Ҡойроғо ҡыҫҡа. Йөклөлөгө 40—60 көн дауам итә. Ғәҙәттә йылына 1 тапҡыр 1—2 бала тыуҙыра. 3—7, ҡайһы берҙә 16 йылға тиклем йәшәй. Эңерҙә әүҙем. Төҙөлөштәрҙә, ағас ҡыуыштарында, ҡая ярыҡтарында йәшәй; респ. ҡышламай, миҙгел һайын күсенеп йөрөй. Нигеҙҙә, бөжәктәр м‑н туҡлана, табышын һауала тота. Башҡортостандың Урал алды көньяғында осрай. Ике төрө лә БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
А.Г.Яковлев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Ял көндәрендә өфөләрҙе ауыл хужалығы йәрминкәләрендә көтәләр
Ял көндәрендә өфөләрҙе ауыл хужалығы йәрминкәләрендә көтәләр Фото: Ксения Калинина
ӨФӨ, 2018 йыл, 22 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
24 һәм 25 мартта баш ҡаланың ике районында сираттағы ауыл хужалығы йәрминкәләре уҙа.
Өфөнөң Ленин районында ит, бал, йәшелсә һәм башҡа ауыл хужалығы продукцияһы менән сауҙа итеү Әхмәтов урамындағы «Тулҡын» скверы алдында ойошторола.
Октябрь районында йәрминкә Спорт һарайы алдындағы майҙанда була.
Ауыл хужалығы йәрминкәләре иртәнге сәғәт 10-дан көндөҙгө 4-кә тиклем эшләй.
http://www.bashinform.ru/news/1133194-ufimtsev-priglashayut-na-selkhozyarmarki-vykhodnogo-dnya/


text:
Ғәшүрә көнө
Мөхәррәм айы һәм Ғәшүрә көнө
Ҡорбан айының һуңғы көнө һәм Мөхәррәм айының беренсе көнө бер йылдың аҙағы һәм икенсе йылдың башылыр. Мосолмандар ошо Мөхәррәм айының башын Йыл башы тиҙәр, яңы йыл Мөхәррәм айынан башланып китә.
Ай башының ике көнөндә кем ураҙа (ошонда баҫ) тотһа, бер ай ураҙа тотҡан сауабы бирелә, шулай уҡ ике рәкәғәт намаҙ уҡыһа, беренсе рәкәғәттә бер Фатиха (Әлхәм) сүрәһе, ун өс мәртәбә Ихлас сүрәһен, икенсе рәкәғәттә бер Фатиха сүрәһен, ун ике мәртәбә ысын Ихлас сүрәһен уҡыһа, күп әжерле, доғаһы ҡабул булып, бәлә-ҡазанан иҫән-һау булыр.
Мөхәррәм айының 10-сы көнө Ғәшүрә көнө — оло байрам көн. Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм үә сәхәбәләр был көндө мөбәрәк һанап, ҡәҙерләп ураҙа тотҡандар. Кем дә кем Ғәшүрә көнөндә бер изге эш ҡылһа, Аллаһы Тәғәлә теге кешенең бөтә гонаһларын ярлыҡап, күп сауаптар бирер.
Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд Мостафа салләллаһу ғәләйһи үәссәләм әйткән: «Рамаҙан ураҙаһынан һуң ураҙаларҙын артығырағы Мөхәррәм айында ураҙа тотоу».
Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләмдең ҡатыны Хәҙисә раҙыйаллаһу ғәнһә әйткән: «Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм өс төрлө эшкә даимсылыҡ ҡыла ине. Ул өс төрлө эштен беренсеһе — Мөхәррәм айының унынсы көнөндә ураҙа тотоу. Икенсеһе — һәр бер айҙың ун өсөнсө, ун дүртенсе, ун бишенсе көнөндә ураҙа тотоу. Өсөнсеһе — иртә намаҙының ике рәкәғәт сөннәтен уҡыу». Шулай булғас, Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм был ғәмәлгә даимилыҡ ҡылғас, беҙгә дә, шәфәғәтенән мәхрүм булмайыҡ тип өмөт итһәк, уның сөннәттәрен үтәү ләземдер.
Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм әйткән: «Бер кеше минең сөннәттәремде ҡоро тел менән ҡылһа, пәйғәмбәр өммәтенәнбеҙ тип әйтеүҙә файҙа булмаҫ, минең сөннәтем менән ғәмәл ҡылмайынса».
Беҙҙән алдағы ғалимдар, сәхәбәләр был көндәрҙә ураҙа тоталар ине. Хатта сабый балаларҙы имсәк имеүҙән, балаларҙы ашауҙар тыялар ине. Был Ғәшүрә көнөндә ҡырҙағы кейектәрҙе (хайуандарҙы) аулап, ашамаҫтар ине.
Әгәр бер кеше был Ғәшүра көнөндә күршеһенең йәки бер мосолман ҡәрҙәшенең хәлен белешһә, Аллаһы Тәғәлә фәрештәләргә: «Йә, фәрештәләрем! Был бәндәнең һәр бер аҙымы һанынса, донъя мәхлүкәттәре һанынса сауаптар бирермен, яҙығыҙ», — тип әйтер һәм дәхи һәр аҙымы һанынса гонаһын ярлыҡар.
Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм әйткәненән: "Әгәр бер кеше Ғәшүрә көнөндә балаларына үә йәмәғәтенә күңеллелек ҡылһа йәки яҡшы кейемдәр кейендерһә, йәки хәләл тәғәмдәр (аш-һыу) булдырһа, Аллаһы Тәғәлә ул кешегә үә уның балаларына һистә мохтажлыҡ күрһәтмәҫ.
Сәхәбәләр хәҙрәти Әбү Бәкер менән хәҙрәти Ғүмәр раҙыйаллаһу ғәнһүмә: «Пәйғәмбәребеҙҙең (ғәләйһиссәләм) был һүҙен һынаныҡ, ул әйткәнсә таптыҡ», — тип әйтеләр. Йәғни: «Был Ғәшүра көнөндә йәмәғәттәребеҙҙе ҡәҙер-хөрмәт иттек, һистә ҡытлыҡ күрмәнек», —тип әйткәндәр.
Әгәр бер кеше был Ғәшүрә көнөндә бер йәтимдең күңелен шатландырһа, Аллаһы Тәғәлә ул кешенең йөҙөн тамуҡ утына харам ҡылыр.
Бер кеше был Ғәшүрә көнөндә ғөсөл ҡойонһа, бөтә гонаһларынан паҡ булыр, әсәнән яңы тыуған кеүек булыр. Бер кеше был көндә бер изге эш ҡылһа, ул кешегә Аллаһы Тәғәлә бик күп сауаптар бирер. Әгәр бер генә гонаһ ҡылһа Аллаһы Тәғәлә ул кешегә ҡаты ғазап ҡылып, пәйғәмбәребеҙҙең ҡыҙы Фатима раҙыйаллаһу ғәнһәнең улдары Хәсән үә Хөсәйенде үлтергән кешеләргә ҡылған ғазапты ҡылыр.
Хәсән менән Хөсәйен раҙыйәллаһу ғәнһүмәләр был көндә шәһит киттеләр: хәҙрәти Хәсәнде ағыуҙанылар, хәҙрәти Хөсәйенде ҡылыс илә шәһит иттеләр.
Әгәр бер кеше был көндә саң тиклем хәйер-саҙаҡа бирһә, Аллаһы Тәғәлә ул кешегә оло ҙур әжер бирер һәм барса бәләләрҙән имен ҡылыр. Уның өсөн бәлә күктән инәр, саҙаҡа күккә ашар, икеһенең буйы бер булыр. Саҙаҡа күктән инә торған бәләне туҡтатыр, ул бәлә һис зарар итмәҫ, зарар итһә ул зыян өсөн Аллаһы Тәғәлә күп файҙалар бирер. Күркәм сабырлыҡ үҙе ҡылыр, ул сабырлыҡ бәрәкәтендә был кеше ожмахлы булыр. Аллаһы Тәғәлә һәр бер ғәмәлгә сауапты хисап менән бирер, сабырға сауапты хисапһыҙ бирер тинеләр. Донъяла бәлә-ҡаза күреп сабыр ҡылған бәндәләрҙең ҡиәмәт көнөндә сауаптары күп булыр.
Ғәли раҙыйәллаһу ғәнһәнән риүәйәт ҡылынды: "Кем донъянан китеп гүргә керһә, ул гүрҙән тауыш килер: «Әй: Әҙәм улы! Минең өсөн нәмә килтерҙең? Мин һинең өсөн дүрт нәмә ирештерер инем», — тигән:
беренсеһе — ҡәбер тарлығы;
икенсеһе — ҡәбер ҡараңғылығы;
өсөнсөһе — ҡәбер яңғыҙлығы;
дүртенсеһе — йылан, саян.
Мәрхүм әйтер: «Әй, гүр! (ошонда баҫ) Мин һиңә дүрт нәмә килтерҙем: беренсеһе — Хаҡ Аллаһы Тәғәлә бойорған биш ваҡыт намаҙ килтерҙем; икенсеһе — Аллаһы Тәғәләне күп зикер ҡылған тел килтерҙем; өсөнсөһе — рәхимле күңел килтерҙем; дүртенсеһе — изгелек килтерҙем», — тигән.
Бәлә-ҡаза килгәндә «һаҡланмағанлыҡтан» тип көйөнеү бик хата эштер. Изгелек менән яуызлыҡ һәр икеһе Аллаһы Тәғәләнең тәҡдире менәндер. Бер ҡайғы ирешһә тән йәһәтенән, йәки бер ағзаның ауырыу йәһәтенән: «Был ҡайғы Аллаһы Тәғәләнең тәҡдире менән бер гонаһым сәбәплелер» тип тәүбә үә истиғфәр менән мәшғул булырға тейешлелер һәм был кәлимәгә даимсылыҡ ҡылырға кәрәк: «Иннәә лилләәһи үә иннәә иләйһи раджиғуун». Мәғәнәһе: «Беҙ Аллаһының бәндәһе, әлбиттә, Аллаһының хозурына ҡайтасаҡбыҙ, Аллаһы Тәғәләнең хөкөмдәренә разыйбыҙ». Кем дә кем ҡайғы ирешкәндә был кәлимәгә даимсылыҡ ҡылһа, ул кеше Аллаһы Тәғәләнең рәхмәтенә ирешер үә Дәхи сабыр итеүселәр йөмләһенән булыр. Ҡайғыларға, бәлә ҡазаға сабыр итеп зарланманмаусылыҡ пәйгәмбәрҙәр фиғелелер. Бер ҡайғы ирешһә бер-беребеҙгә сабыр итергә үә өгөт-нәсихәт ҡылмаҡ кәрәк.
Риүәйәттәр: Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм әйтте: «Бер кеше Мөхәррәм айының унынсы көнөндә ураҙа тотһа, ул кешегә Аллаһы Тәғәлә ун мең фәрештә сауабын бирер. Ун мең хажи үә ғөмрә ҡылыусының сауабы бирелер, ун мең шәһиттең сауабы бирелер».
Бер кеше Ғәшүрә кисендә бер мөьминде ифтар ҡылдырһа, бөтә Мөхәммәд ғәләйһиссәләм өммәте уның янында ифтар ҡылып, тамаҡтарын туйҙырған кеүек булыр.
Сәхәбәләр: «Йә, Рәсүлуллаһ! Башҡа көндәргә ҡарағанда ни өсөн Ғәшүрә көнөн Аллаһы Тәғәлә шулай артыҡ итте?» Рәсүлүллаһ әйтте: "Дөрөҫ, Аллаһы Тәғәлә ерҙәрҙе үә күктәрҙе Ғәшүрә көнөндә яратты, диңгеҙ лә Ғәшүрә көнөндә яратты, Ләүхел – Мәхфузделә, ҡәләмде лә Ғәшүрә көнөндә яратты. Әҙәмде Ғәшүрә көнөндә яратты, әсәбеҙ Һауаны Ғәшүрә көнөндә яратты. Йәннәтте яратты һәм атабыҙ Әҙәмде ожмахҡа Ғәшүра көнөндә индерҙе.
Ибраһим ғәләйһиссәләм Ғәшүрә көнөндә тыуҙы. Ул (Ибраһим ғәләйһиссәләм) шул уттан Ғәшүрә көнөндә ҡотҡарылды. Ҡорбан салыу Ибраһим ғәләйһиссәләм Ғәшүрә көнөндә бойоролдо.
Фирғәүен батшаһы Ғәшүрә көнөндә батырылды һәм бәни, Исраил улдары уның эҙәрлекләүенән ҡотолдо.
Әйүб ғәләйһиссәләмдән Ғәшүрә көнөндә пәйғәмбәр итеп ебәрелде.
Аллаһы Тәғәлә Әҙәм ғәләйһиссәләмдең тәүбәһен Ғәшүрә көн ҡабул итә.
Дауыд ғәләйһиссәләмдең гонаһы Ғәшүрә көнөндә ярлыҡанды.
Ибраһим пәйғәмбәрҙең улы Исмәғил был көндә тыуҙы.
Юныс пәйғәмбәр балыҡ ҡарынынан ҡотолдо.
Йософ пәйғәмбәр ҡойонан сығарылды.
Сөләймән ғәләйһиссәләмдең падишаһлығы Ғәшүрә көнөндә үҙенә ҡайтарылды.
Ғайса ғәләйһиссәләм Ғәшүрә көнөндә тыуҙы.
Иҙрис ғәләйһиссәләм үә Ғайса ғәләйһиссәләм мәртәбәгә Ғәшүрә көнөндә күтәрелделәр.
Был көн Нух ғәләйһиссәләмдең көймәнән ергә баҫҡан көнөлөр. Шулай булғас, Нух ғәләйһиссәләм ул көндә шөкөр йөҙөнән ураҙа тотто. Ул туфандан ҡотолоп ергә баҫты.
Сәғид бин Хәбир ибн Ғәббәстән риүәйәт: "Мөхәммәд ғәләйһиссәләм Мәҙинәгә килде. Ғәшүрә көнөңдә йәһүдтәрҙең ураҙа тотҡандарын белде. Бының хикмәтен йәһүдтәрҙән һораны. Йәһүдтәр әйттеләр: «Ул көндә Муса менән Бәни Исраил ҡәүемен Аллаһы Тәғәлә өҫтөн ҡылды фирғәүен ҡәүеменән. Шулай булғас, беҙҙә ул Ғәшүрә көнөндә ураҙа тотабыҙ хөрмәт йөҙөнән ололап». Шунан һуң, Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм әйтте: «Беҙ Муса ғәләйһиссәләмгә һеҙгә ҡарағанда лайығыраҡбыҙ», тине лә, Ғәшүрә көнөндә ураҙа тоторға үҙ өмәтенә бойорҙо.
Ибн Ғаббастан риүәйәт: Зөлхизә айының һуңғы көнөндә һәм мөхәррәм айының беренсе көнөн ураҙа тотоу менән башлап ебәреү, йәғни үткән йылды ураҙа тотоп оҙатып, яңы йылды ураҙа менән башлап ебәреү ғәйәт мөстәхәб ғәмәлдәрҙән иҫәпләнер. Аллаһ Тәғәлә был бәндәнең ошо ураҙаһын илле йыллыҡ гонаһларына кәффәрәт итеп иҫәпләр.
Ибн Ғаббас раҙыйаллаһу ғәнһәнән бер хәҙис-шәрифтә: «Кем Ғәшүрә көнө ураҙа тотһа, Аллаһы Тәғәлә уға кис-төндәрен йоҡламайынса зикер-ғибәҙәттә үткәргән, кисәләрен ураҙала үткәргән 60 йыллыҡ ғибәҙәт сауабын яҙыр. Шулай уҡ уға 1000 шәһид сауабы ла яҙылыр. Ғәшүра көндө ураҙа тотҡан кешегә 7 күк әһеленең сауабы яҙылыр. Ғәшүрә көндө берәүгә ауыҙ астырыуға ашарҙай ризыҡ бирһә, ул кеше ураҙала көн үткәргән бөтә Мөхәммәд ғәләйһиссәләм өммәтенә ауыҙ астырған кеүек сауаплы булыр. Ғәшүрә көндө берәр йәтимдең башын һыйпаһа, башындағы сәстәр һанынса йәннәттә дәрәжәһе артыр».
Аллаһ Тәғәлә Ғәшүрә көнөн матур итеп ғибәҙәттә, ураҙала үткәрергә насыйп итһен.
Ғәшүрә көнө намаҙы: https://nazir1965.com/bez-rubriki/%D2%93%D3%99sh%D2%AFr%D3%99-k%D3%A9n%D3%A9-nama%D2%99y.html
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 06.10.2016 в 00:58, и размещена в категории вәғәздәр. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 374
УМАРТАСЫЛЫҠ ҺӘМ АПИТЕРАПИЯ ҮҘӘГЕ, дәүләт бюджет учреждениеһы. Өфөлә урынлашҡан. 1998 й Башҡ‑н умарт‑ҡ һәм апитерапия ғилми‑тикшеренеү үҙәге булараҡ ойошторола. Составына умартасылыҡ продукцияһын эшкәртеү б‑са тәж.‑эксперименталь комб‑т, респ. халыҡ медицинаһы һәм апитерапия үҙәге, Архангел, Ғафури, Ейәнсура, Күгәрсен, Нуриман р‑ндарында ғилми‑эксперименталь станциялары, Башҡорт балы йорто һ.б. инә. 2016 й. 145 кеше эшләгән; 3105 бал ҡорто ғаиләһе иҫәпләнгән. Үҙәк тарафынан башҡорт бал ҡортон һаҡлау, селекциялау һәм үрсетеү б‑са эш алып барыла, бал етештереү һәм бал ҡорто ғаиләләрен ҡарау өсөн оптималь шарттар булған тәбиғәт зоналары асыҡлана, умарт‑ҡ продукцияһын ҡулланып аҙыҡ‑түлек, косметика етештереү технологиялары эшләнә. Продукцияһы БР‑ҙа һәм РФ‑тың башҡа төбәктәрендә һатыла, сит илдәргә сығарыла. Учреждениеның асыштары һәм эксперименталь продукцияһы халыҡ‑ара һәм бөтә Рәсәй күргәҙмәләренең алтын, көмөш, бронза миҙалдары һәм дипломдары м‑н бүләкләнгән (2001—16). 2016 й. башлап үҙәк етештергән продукция “Аҡбуҙат” ипподромы бинаһында урынлашҡан Башҡорт балы йортонда күрһәтелә. Учреждение тарафынан 25 интеллектуаль эшмәкәрлек объекты теркәлгән, уларға патенттар алынған. Үҙәк м‑н Ә.М.Ишемғолов һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.
Н.А.Шмидт
Тәрж. Ф.Ғ.Ғәлиев


text:
Тәрбиәле бала
Тәрбиәле бала
Алтындан баһалы, ожмах ниғмәттәренән ҡәҙерле булған нәмә-тәрбиәле балалыр. Ата үә әсә өсөн тәрбиәле бала дәрәжәһендә олуғ байлыҡ һис булмаҫ. Тәрбиәле бала донъяла йәнгә үә әхирәттә йөҙгә аҡлыҡ килтерер. Тәрбиәле бала донъя байлығына ла бирелмәҫ,үә бер мәмләкәт батшалығы менән дә алмаштырылмаҫ; уны һәр кем яратыр үә маҡтап һөйләр, ниндәй йомош һораһа ла, бирерҙәр. Тәрбиәһеҙ баланы бер кеше лә яратмаҫ, йомош бирмәҫтәр, бәлки хурларҙар үә кәмһетерҙәр. Тәбиәле бала бөтмәҫ үә төкәнмәҫ хазина булһа ла, тәрбиәле булмаҡ та бик еңелдер. Тәрбиәле бала булырға һәр баланың ҡулынан килер, көсө етер. ,,Атам-әсәм шатланһын, кешеләр миңә рәхмәт әйтеп, мине яратһындар һәм мине үрнәк итеп һөйләһендәр,”-тигән балаларҙың барыһы ла тәрбиәле бала була алырҙар. Тәрбиәле бала бик билгеле булыр. Эшләгән эштәре тәрбиәһен күрһәтеп, белдереп торор. Тәрбиәле балаларҙың ни рәүешле булғандарын ошо урында һеҙгә белдерәбеҙ, уҡып аңларһығыҙ һәм рәхәтләнеп, үә күңелләнеп, тәрбиәле балаларҙың ғәҙәттәре менән ғәҙәтләнерһегеҙ. Тәрбиәле балаларҙың ғәҙәт үә холоҡтары ошо рәүештә булыр:
Тәрбиәле бала иртә йоҡоһонан оло кешеләр менән бер ваҡытта торор. Уларҙан элек тормаҫ, һуңға ла ҡалмаҫ. Сөнки бар кешеләр тороп бөткәндән һуң йоҡлап ятҡан балаға һөнәрһеҙ, ғәрһеҙ, оятһыҙ, ялҡау тиерҙәр. Йоҡоһонан торғас та, һауа һалҡын ваҡытта, өҫтөнә камзул (күлмәк), казаки кеүек берәй йылы кейем кейер, шулай уҡ аяғына ла кейер. Сөнки йылы урындан тороп, һалҡын урынға баҫмаҡ-зарарлылыр, тәне ҡыҙыуҙай һыуыҡта өшөгән кеше ауырыр. Бынан һуң хәжәтханаға барып килер үә һалҡыныраҡ һыу менән тәһәрәт алыр.
Тәрбиәле баланың бит-ҡул һөртә торған таҫтамалы, баш тарағы үҙенә башҡа айырым булыр. Тәрбиәле бала үҙенә әҙерләп бирелгән сәйҙе ултырып эсер, икмәкте ҡәҙерләп кенә ашар. Аяҡ өҫтөндә ашап йөрөгән кешенең икмәк валсыҡтары ергә төшөп, аяҡ менән тапалыр ҙа,яҙыҡ булыр. Шуның өсөн тәрбиәле бала һис ваҡытта аяҡ өҫтөндә ашап йөрөмәҫ.
Тәрбиәле бала үҙ эшен үҙе эшләр. Көндөҙлөк кейемдәрен урынынан алып, бысраҡтары күренһә, үҙе таҙартыр. Әгәр ҙә үҙенең көсө етмәҫлек эштәре булһа, ул ваҡытта өлкәндәрҙән үтенер. Сәйҙән һуң, ваҡыт булһа, мәктәпкә барғансы, тәрбиәле бала бер ситкә ултырып, үҙенең сабаҡтарын ҡарар, сабағында булған нәмәләрҙе аңлап күңеленә һалыр.
Балаларҙың зиһендәрен асыр өсөн ҡайһы саҡта дәрестә һүҙ һорарҙар. Тәрбиәле балалар һүҙ һораусыны яратып, һораған һүҙҙәрен аңлап етмәһәләр, ул ваҡытта һораусынан икенсе мәртәбә ҡайтарып һорарҙар.
Балаларҙың тәрбиәлеһе мәктәпкә барғанда бик билгеле булыр; тәрбиәле бала мәктәпкә барырға сыҡҡанда, әҙәп үә инсаф менән, оло кешеләр кеүек, үҙ юлынан йөрөр. Хөрмәтле кешеләр осраһа, сәләм бирер, әгәр ҙә ата үә әсәнең ҡәрҙәш үә дуҫтары осраһа, ҡулдарын тотоп үбеп китер. Тәрбиәһеҙ балалар кеүек яҡ-яҡҡа ҡаранмаҫ, кибет үә башҡа берәй ҡыҙыҡлы тамаша янына юлланмаҫ. Йәйелеп һөйләшеп тороусы кешеләр янында туҡтамаҫ, үтеп барыусы эттәргә таш йәки ағас атмаҫ һәм һөҫтөрөп, берһен икенсеһе менән һуғыштырмаҫ, йыйылған һыуҙар эсенән сәсрәтеп йөрөмәҫ.
Үҙе кеүек мәктәп балалары менән яман һүҙҙәр әйтешеп, ошаҡлашып йөрөмөҫ. Күргән кешеләр: ,,Был бала бик әҙәпле икән”, — тип яратып ҡалырҙар. Мәктәпкә кергәндән һуң аяҡ кейемен билгеле ергә ҡуйып, үҙ урынына ултырыр ҙа үҙ эшендә генә булыр.
Яҡ-яғында булған балалар менән төртөшкән үә уларҙың китап үә яҙыуҙарына ҡараған һәм улар менән һөйләшеп ултырған һәм ваҡытын буш нәмәләр менән үткәргән балаларҙы кешеләр бер ҙә яратмаҫ. Шуның өсөн тәрбиәле балалар бындай эштәрҙән һаҡланырҙар. Мәктәптә балалар өсөн рәхәтләнеп уйнарға бер аҙ ваҡыт булыр. Ошо саҡта мөғәллимдәрҙең рөхсәте менән балалар уйнарҙар, рәхәтләнерҙәр. Ләкин тәрбиәле балалар тейешһеҙ нәмәләр менән уйнамаҫтар, уйнаған ваҡытта иптәштәрен илатмаҫтар, үҙҙәре лә иламаҫтар.
Балаларҙың тәрбиәлеһе менән тәрбиәһеҙе уйнаған ваҡытта бик асыҡ беленер. Сөнки уйнаған саҡта балалар бик ирекле булалар, ҙурҙарҙан ҡурҡыуҙы оноталар.
Тәрбиәле бала иптәштәренә ҡаты үә яман һүҙ әйтмәҫ һәм уларҙы һис тә ҡыйнамаҫ. Әгәр ҙә тәрбиәһеҙ балалар ҡаты һүҙ әйтеп йәки ҡыйнап үҙен хурлаһалар ҙа, уны ата-әсәһенә еткермәҫкә тырышыр. Уйнаған ваҡытта ишеткән әҙәпһеҙ һүҙҙәрҙе кешегә һөйләмәҫ.
Тәрбиәле баланың уйыны ла зарарһыҙ нәмәләр менән булыр. Тәбиәле бала ҡара һауыты, ҡәләм кеүек нәмәләр менән уйнамаҫ. Әммә шырпы, шәм, лампа, ут бысаҡ, беҙ, ҡаҙаҡ, ураҡ, салғы, бәке, мылтыҡ кеүек нәмәләр менән шулай уҡ быяла һәм таш һауыт киҫәктәре менән, туҙан үә тупраҡ һәм балсыҡ менән һис уйнамаҫ, баҡсаларҙа булған ағастарҙы һындырмаҫ үә гөлдәрҙе йолҡмаҫ, сәскәләрҙе өҙөп төшөрмөҫ.
Тәрбиәле бала иптәштәренең ҡәләмдәрен, китаптарын аҡтармаҫ, йыртмаҫ. Уларҙың нәмәләрен һәм үҙ әйберҙәрен бысратмаҫ, юғалтмаҫ. Бәлки бар нәмәһен пак итеп тәрбиәләп, ҡарап тотор. Бер баланың өҫтөнә кейгән күлдәге ғәҙәттән артыҡ ҡаралған, керләнгән йәки йыртылған, өҙөлгән, үә ҡулдары бысраҡ, аяҡ кейеме тишелгән, уҡый торған китаптарының биттәре ҡаралып бөткән булһа, ул бала шөбһәһеҙ, тәрбиәһеҙҙер.
Баланың йөмлә хәлдәрен үә эштәрен уҡытыусылар һәр ваҡыт белеп үә күҙәтеп торорҙар. Шуның өсөн тәрбиәле бала үҙенең иптәштәренең ғәйептәрен белһә лә, мөғәлимдәргә әйтмәҫ, бәлки тәрбиәле бала һәр ваҡыт үҙ эше менән генә булыр. Башҡалар эшенә ҡатнашмаҫ.
Тәрбиәле бала мәктәптән ҡайтҡан-да әҙәп менән генә ҡайтыр. Ҡайтып кергәс тә, ата-әсәһенең үә башҡа ололарҙың ҡулдарын үбеп күрешер, дәрестәрен шатланып тыңлатыр. Ата үә әсәһен рәхәтләндерер үә уларҙан хәйер-доға үә рәхмәт алыр.
Тәрбиәле баланың китап, үә ҡәләм ҡуя торған урыны билгеле булып, дәрестән ҡайтҡас, шунда ҡуйыр һәм кәрәк булғанда үҙе алыр. Сөнки: ,,Китаптарым ҡайҙа? Ҡағыҙ үә ҡәләмдәрем кемдә?”- тип ҡысҡырып үә эҙләп йөрөмәҫ. Дәрестәрен уҡып белгәндән һуң, балаларҙың буш ваҡыттары ла булыр. Был ваҡытта әгәр ҙә йорт эсендә йомош үә хеҙмәттәре булһа, ҙурҙар ҡушҡан рәүештә эшләр. Әгәр ҙә йомош үә эш булмаһа, баҡса үә ишек алдында рәхәтләнеп йөрөр йәки иптәштәре менән дуҫ булып, күркәм холоҡ менән генә уйнар. Әммә тәрбиәле балалар был ваҡытта урамға сығып, урам балалары менән уйнамаҫтар. Сөнки урам балалары әҙәпһеҙ үә тәртипһеҙ булалар. Уларға эйәргән бала яман һүҙҙәр ишетер(!)
Тәрбиәле баланың яҡшы һөнәре ҙурҙар үә кескәйҙәр менән тереклек итеүҙәрендә булыр. Мәҫәлән, тәрбиәле бала үҙенән кесерәктәргә бик шәфҡәтле булыр, уларҙы ҡыҙғаныр, һәр ваҡыт ,,туғаным” тип кенә һөйләр, шулай уҡ үҙенән ҙурҙарға, бигерәк тә ата-әсәһенә, мөғәлимдәргә һәр ваҡытта хөрмәт күрһәтер. Уларҙың хәтерҙәрен бик һаҡлар. Уларҙы бик яратыр үә һәр ваҡыт улар теләгәнсә булырға тырышыр.
Тәрбиәле бала ата үә әсәһенең күңелдәрен ҡалдырырлыҡ нәмәләрҙе һис эшләмәҫ. Ата үә әсәһе: ,,Ул эште мин яратмайым”, — тиһәләр, тәрбиәле бала, ул эште эшләмәк түгел, күңеленә лә килтермәҫ. Йомошо булған саҡта торған еренән ҡысҡырмай, яндарына барып асыҡ итеп әйтер. Уларҙың ҡушҡан йомоштарын күңелләнеп башҡарыр. Әгәр ҙә үҙенән берәй нәмә һораһалар, асыҡ йөҙ менән яуап бирер. Йорт эсендә ҡунаҡ булһа, ата үә әсәләре ҡушыуына күрә, ҡунаҡҡа хеҙмәт үә хөрмәт итергә тырышыр. Йорт эсендә балалары булһа, тәрбиәле бала улар янында булыр. Уларҙың мәктәбен һәм дәрестәрен һорашыр, улар менән шауламай, ҡысҡырышмай, бәлки бер туған кеүек уйнар үә бергә йөрөр. Баланың тәрбиәле булыуы ашарға ултырғанда беленер. Тәрбиәле бала ҙурҙар күрһәткән урынға ғына ултырыр. Терһәктәре менән таянмаҫ, ашарға биреүҙәрен көтөр үә бүлеп бирһәләр, шуны ашар; кәрәк булһа даһи яҡшы ғына итеп һорар, кәрәк булмаһа, ҡомһоҙланып бүлдереп ҡуймаҫ. Аҙ-аҙ ғына ҡабып, яҡшы сәйнәп ашар. Ололарҙың һүҙҙәрен тыңлар, ләкин үҙе һүҙгә ҡатнашмаҫ. Тәрбиәле бала ашағанда һис ашыҡмаҫ, икмәк валсыҡтарын ситкә төшөрмәҫ, ашты ашъяулыҡҡа үә үҙенең кейеменә түкмәҫ. Әгәр ҙә кешеләр менән бер табаҡтан ашарға кәрәк булһа, ул ваҡытта ҡулын үҙ алдына ғына һуҙыр, кеше алдына ебәрмәҫ, аҡрын ғына ашар. Бындай балаларҙы һәр кем яратып үә маҡтап һөйләр.
Тәрбиәле бала аш янынан торғас, майлы ҡулы менән әйбер тотмаҫ, ҡулын кейемдәренә һөртмәҫ, бәлки яҡшылап һабын менән йыуыр. Ауыҙын сайҡар, ололар бар ваҡытта, улар йыуынып, бушаныуҙарын көтөр, үҙенә нәүбәт еткәс йыуыр.
Аш ашағас, тәрбиәле бала ҙурҙар янында ултырмаҫ һәм бик тиҙ ҙә йоҡламаҫ, сөнки ашағандан һуң тиҙ йоҡлау файҙалы түгел, бәлки бер аҙ дәрестәрен ҡарар йәки әҙәпле генә уйнар.
Балаларҙың йоҡолары алданыраҡ килә, шуның өсөн уларға иртәрәк ятырға рөхсәт биреләлер. Ятырға рөхсәт бирелгәс, тәрбиәле бала ололарҙың ҡулдарын үбеп, йоҡоға әҙерләнер. Һәм хәжәтханаға барып килер, көндөҙгө кейемдәрен һалып, барыһын да бик яҡшы итеп төрөр ҙә, билгеле урынға ҡуйыр. Әгәр ҙә кейемдәре араһында еүеш йә бысранғандары булһа, уларҙы башҡа кейемдәр араһына ташламаҫ. Сөнки еүеш үә бысраҡ кейемдәр бергә ҡуйылһа, башҡалары ла ҡәҙерһеҙләнер. Бәлки кибер өсөн еүештәрен аҫып ҡуйыр үә туҙандарын һелкеп алыр. Һуңыраҡ урынына ятыр үә ошо доғаны уҡыр: ,,Йә Рабби, ата үә әсәмдең күңелен хуш ит, мөғәллимдәргә үә беҙҙе тәрбиә итеүсе мосолмандарға сауап бир, минең зиһенемде асыҡ, үә үҙемде сәләмәт ҡыл, үә үҙең риза булырҙай иғтиҡад үә ғәмәлдә мине сабит (ныҡ) ит!”
Бер баланың ата үә әсәһе фәҡир булмаҡ ғәйеп түгел, был донъяла Аллаһ Тәғәлә ҡайһы кешеләрҙе бай үә ҡайһы кешеләрҙе фәҡир иткән. Һәр кем үҙенең өлөшөн күреп уҙғаралыр.
Тәрбиәһеҙ баланың ата үә әсәһе ни ҡәҙәр бай йәки мәртәбәле булһалар ҙа, кешеләр ҡаршыһында иғтибары булмаҫ, бәлки бала тәрбиәһеҙ булһа, ата үә әсәнең хөрмәте китеүгә сәбәп булыр. Тәрбиәле баланың атаһы үә әсәһе ни ҡәҙәр фәҡир булһалар ҙа, кеше араһында ҡәҙерле булырҙар. Бәлки бының сәбәбен ата үә әсәләре һәм кеше араһына керерҙәр үә хөрмәтле була башларҙар.
Тәрбиәле бала яңғылыш тейешһеҙ бер эш ҡылған булһа, уның ярамағанлығын кешеләрҙең күҙ ҡарауынан уҡ белер, аңлар, шул сәғәт оялыр үә ҡыҙарыр; әгәр ҙә берәйһе үҙенә нәсихәт итһә, уға һис ҡаршы әйтмәҫ, бәлки нәсихәт итеүсегә: ,,Был эшем тейешһеҙ икән, үҙем дә белдем, быны икенсе ҡат ҡылмам, әйткәнең өсөн һиңә рәхмәт, һинән Аллаһ Тәғәлә риза булһын!”-тийәр.
Тәрбиәһеҙ бала хаталарын аңламаҡ түгел, әйткәндә лә белмәҫ, үҙенең кәмселектәрен төҙәтеүҙә булмаҫ, нәсихәт итеүсегә яман һүҙҙәр менән яуап бирер.
Тәрбиә үә әҙәп хәтлем кешеләрҙе һөйөклө күрһәткән нәмә донъяла юҡтыр, шулай уҡ тәрбиәһеҙлек, әҙәпһеҙлек кеүек дошман күрһәткән нәмә лә юҡтыр. Тәрбиәле бала, ни ҡәҙәр йәмһеҙ булһа ла, тәрбиәһе арҡаһында уны һәр кем яратыр үә иғтибар ҡылыр. Әммә тәрбиәһеҙ бала ни ҡәҙәр матур үә гүзәл булһа ла, уны бер кеше лә яратмаҫ, матурлығы йәки кейеме менән генә иғтибарға керә алмаҫ. Тәрбиәле бала, ни ҡәҙәр ҙур үҫһә, шул ҡәҙәр иғтибары үҫер үә хөрмәте артыр. Донъяла бынан артыҡ бәхет булмаҫ. Тәрбиәһеҙ бала ни ҡәҙәр ҙур үҫһә, шул ҡәҙәр хөрмәте кәмер үә иғтибары юғалыр. Бәхетһеҙлеге көндән-көн артыр.
Тәрбиә үә әҙәп, ҡыҙ балалар өсөн бигерәк тә тейештер. Шуның өсөн тәрбиәле ҡыҙҙар әҙәпле үә инсафлы булып, оҡшамаған ғәҙәттәрҙән бик һаҡланыр. Бәғзе бер кәмселек ғәҙәттәр ирҙәрҙә булғанда бик ғәйеп күренмәһәләр ҙә, ҡыҙ балаларҙа бик оло ғәйеп һаналыр. Мәҫәлән, кейем-һалым керле үә ҡара һәм йыртыҡ булмаҡ ирҙәр өсөн дә ғәйеп булһа ла, ҡыҙ балалар өсөн бигерәк тә ғәйептер. Сөнки паклыҡ, таҙалыҡ ҡыҙҙар өсөн бик тейеш нәмәлер. Үҙ өҫтәрен яҡшы ҡарамаған ҡыҙҙар һәр кем ҡаршыһында тәрбиәһеҙ хисап ителерҙәр. Уйын уйнамаҡ тураһында ҡыҙ балаларҙың ир балаларҙан айырмалары бар. Мәҫәлән, һикерешеп уйнау ир балалар өсөн яҡшы булһа ла, ҡыҙ балалар өсөн бер ни ҡәҙәр ғәйеп күренәлер.
Ҡыҙ балаларҙың үҙҙәренә муафиҡ уйындары: ҡурсаҡ, йорт, баҡсалар яһап уйнамаҡ, шулай уҡ аш-һыу әҙерләү кеүек уйындарҙыр. Әсәләр үҙҙәренең ҡыҙҙарына энә, еп һәм ситса киҫәктәре бирерҙәр. Йөрәкле һәм эшсән, тәрбиәле ҡыҙҙар үҙҙәренең ҡурсаҡтарына күлдәктәр тегеп кейҙерерҙәр. Ҡалпаҡтар ҡуйып, шәлдәр менән бөркәндереп, биҙәндерерҙәр.
Тәрбиәле балалар оятһыҙ, әҙәпһеҙ һүҙҙәрҙе һис тә һөйләмәҫтәр. Әммә ҡыҙ балалар оятһыҙ, әҙәпһеҙ һүҙҙәрҙе үҙҙәре һөйләмәк түгел, хатта тәрбиәһеҙ балаларҙан ишетһәләр, оялырҙар үә ишетмәҫ өсөн ситкә китерҙәр.
Ҡайһы ваҡытта ҡыҙ балалар үҙҙәренең әсәләренә эйәреп ҡунаҡҡа үә мәжлескә барырҙар, ҡыҙ баланың тәрбиәлеһе үә тәрбиәһеҙе ошонда беленер. Тәрбиәле ҡыҙҙарҙың әсәләре был ваҡытта рәхәтләнеп, шатланып торорҙар, әммә тәрбиәһеҙ ҡыҙҙарҙың әсәләре ҡыҙҙары өсөн оялырҙар.
Оло кешеләрҙең ҡайһы бер һүҙҙәрен балаларға ишеттермәҫкә кәрәк. Шуның өсөн мәжлестә тәрбиәле ҡыҙҙар һәр ваҡыт әсәләре янында ултырмаҫтар, бәлки әсәләре ишарат иткәнде аңлап, ситкә китеп ултырырҙар, йәки тышҡа сығып уйнарҙар. Әгәр ҙә ҡыҙыҡлы нәмәләрҙе ҡарап, ғибрәт алып йөрөһәләр бигерәк тә күркәм булыр.
Тәрбиәле ҡыҙҙар мәжлестә әсәләренән күмәс, май, ит, бал, емеш үә башҡа нәмәләрҙе һис тә һорамаҫтар. Сөнки былай һорамаҡ ғәйептер. Әгәр ҙә әсәләре үҙҙәре бирһәләр, ул саҡта рәхмәт әйтеп алырҙар. Майлы нәмәләр булһа, үҙ кейемдәренә һөртмәй, һабын менән йыуырҙар.
Ир балалар менән уйнамаҡ, һүҙ әйтешмәк, йүгерешеп, ҡыуышып йөрмәк, ҡыҙ балалар өсөн бик ғәйептер. Тәрбиәле ҡыҙҙар был эштән һаҡланырҙар. Тәрбиәле балалар, әҙәп менән тәрбиәне ололарҙың һүҙҙәренән бигерәк уларҙың фиғелдәренән өйрәнерҙәр. Һәр хәлдә, һәр саҡта, әҙәпле үә ҙур кешеләрҙән ғибрәт алып, улар рәүешле булырға тырышырҙар.
Тәрбиәле балалар яҡшы менән яманды айырыу хаҡында бик иғтибарлы булырҙар. Яҡшы холоҡ үә яҡшы эштәрҙе белеп, уны үҙҙәренә ғәҙәт итерҙәр.
Яман холоҡ менән яман эште белеп, унан йыраҡ булырҙар. Сөнки бөгөн һигеҙ-ун йәшендә булған бер бала ете-һигеҙ йылдан һуң ҙур кеше булыр. Бала саҡта алған тәрбиә сәс ағарғансы бергә булыр. Бала саҡта алынған тәрбиәне һуңынан бөтә донъя халҡы үҙгәртә алмаҫ.
Балалар! Был яҙғандарым һеҙгә бер нәсихәттер, һәм минең үҙемдән һөйләнгән нәмә булмай, бәлки бик ғәзиз заттар ауыҙҙарынан алынған ғибрәтле вәғәз үә файҙалы нәсихәттәрҙер. Әгәр ҙә был нәсихәттәрҙе ҡабул итһәгеҙ, файҙаһы үҙегеҙгә, ҡабул итмәһәгеҙ, зарары үҙегеҙгә булыр. Яҡшы нәсихәттәрҙе ҡабул итмәгән балалар, һуңынан үкенерҙәр, ләкин эш үткәс, үкенеүҙән файҙа булмаҫ.
Балалар! Донъяның иң рәхәт көндәрендә һеҙ быны хәтерләгеҙ. Сабаҡ үә дәрестәрҙә бер аҙ мәшәҡәттәр булһа ла, һис ауырһынмағыҙ, бәлки яҡшы уҡығыҙ үә тәрбиәле булығыҙ. Алдығыҙҙа оло сәғәҙәт менән рәхәт үә бәхет, һеҙҙе ҡаршылап көтәлер. Ғилем үә тәрбиә орлоҡтарын ихлас үә мөхәббәт менән сәсһәгеҙ, киләсәктә файҙаланыу емештәрен дә үҙегеҙ йыйырһығыҙ. ,,Ни сәсһәң, шуны урырһың”, — тип дөрөҫ әйткән бабаларыбыҙ.
Ризаитдин бине Фәхретдин “Дәғүәт нәшриәте”.
Баҫтырыу өсөн яуаплы: Ильшат Хафизи
Тәржемәсеһе үә компьютерҙа йыйыусыһы: Раушания Хакими
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 16.04.2017 в 00:27, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.