text:
- Подробности
- Просмотров: 547
ВИТАМИНЛЫ ҮҪЕМЛЕКТӘР, кеше һәм хайуандар өсөн витаминдар сығанағы, витаминлы препараттар етештереү өсөн сеймал сифатында ҡулланылған үҫемлектәр. Шулай уҡ В.ү. составында кеше һәм хайуандар организмында витаминдарға әйләнеүсе провитаминдар булған үҫемлектәр инә. Үҫемлектәрҙә иң күбе Р төркөмө витаминдарына ҡараған каротиноидтар һәм ҡайһы бер биофлавоноидтар (кверцетин, рутин һ.б.) туплана. Үҫә торған ағзаларҙағы һәм уларҙың айырым өлөштәрендәге витаминдарҙың күләме интенсив биосинтез һәм уларға башҡа ағзаларҙан витаминдар килеү һөҙөмтәһендә күтәрелә. Күпселек витаминдар үҫемлектәр сәскә атыр алдынан ныҡ арта. Культуралы үҫемлектәрҙең витаминдар синтезлауына һәм туплауына минераль туҡланыу, агротехника тәьҫир итә. Тупраҡта баҡыр, марганец, тимер, цинк кеүек микроэлементтарҙың булыуы — С витамины (аскорбин к‑таһы), баҡыр, молибден, тимер, бигерәк тә никель Р витамины өлөшөн арттыра. Үҫемлектәрҙә витаминдарҙың тупланыуы тупраҡтың әселегенә (уның түбәнәйеүе каротиндың күләме артыуына килтерә), яҡтылыҡҡа (мәҫ., яҡтылыҡтың етерлек булыуы кәбеҫтә, томат, редис, салат, укропта витаминдар синтезына булышлыҡ итә), т‑раға (юғары булмаған ыңғай т‑рала С витамины күберәк йыйыла, кишер һәм сөгөлдөрҙөң тамыраҙыҡтарында каротиндың барлыҡҡа килеүе 15— 20°С т‑рала арта) бәйле. Каротин (А провитамины) барлыҡ ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәрҙә лә тиерлек (япраҡтарында, тамырҙарында һәм емештәрендә, һирәгерәк — сәскәләрендә) синтезлана. Каротиндың күләме б‑са үҫемлек ғаиләләренең 4 төркөмө айырып ҡарала: каротинға бай (ҡайын һымаҡтар, эт ҡарағаты һымаҡтар, әүернә һымаҡтар һ.б.), каротинға сағыштырмаса бай (алабута һымаҡтар, ирен сәскә һымаҡтар, ҡарабойҙай һымаҡтар, ҡуҙаҡлылар, ҡыяҡлылар, сатыр һымаҡтар һ.б.), каротинға бик бай булмағандар (ҡырҡбыуын һымаҡтар, лютик һымаҡтар, марена һымаҡтар, тал һымаҡтар һ.б.), каротинға ярлылар (ҡарағай һымаҡтар, ләлә һымаҡтар һ.б.). Гөлйемеш, кишер, кәбеҫтә, ҡабаҡ, ҡуҙғалаҡ, петрушка, сельдерей, томат, һуған (йәшел), һырғанаҡ, эре борсаҡ һәм фасолдең йәшел емештәре, боростоң татлы сорттары А провитаминының төп сығанағы иҫәпләнә. Дарыу үҫемлектәре араһында каротиндың юғары күләме — шифалы календула, ябай миләш, эт муйылы һымаҡ һырғанаҡ, урыҫ кейеҙ үләне, өс бүлкәтле эт дегәнәге һ.б. өсөн, мал аҙығы үҫемлектәре араһында арышбаш, бажат, клевер, люцерна, тимофеевка өсөн хас. В төркөмө витаминдары (В1, В2, РР һ.б.) үҫемлектәрҙә һәм бәшмәктәрҙә киң таралған, ләкин аҙ күләмдә. В1, В2 витаминдары сығанағы булып — ҡыяҡлы иген бөртөктәренең бәбәктәре, РР витаминыныҡы (никотин к‑таһы) — цитрус, ҡарабойҙай емештәре, борсаҡ орлоҡтары, Н витамины (биотин) сығанағы булып сәскәле кәбеҫтә, арыш, борсаҡ орлоҡтары тора. Дарыу үҫемлектәре араһынан С витамины — гөлйемештә (витаминлы препараттар етештереү өсөн сеймал булып хеҙмәт итә), ашарға яраҡлы үҫемлектәрҙән әфлисунда, мандаринда, кәбеҫтәлә, ҡара ҡарағатта күп. К1 витамины (филлохинон) сәскәле үҫемлектәр бүлегендәге дарыу үҫемлектәре (көтөүсе муҡсаһы, кукуруз, ябай балан, ябай кесерткән һ.б.) япраҡтарында ярайһы күләмдә йыйыла. Фитостеролдар (D провитамины) — үҫемлек майҙарында, Е витамины (токоферол) — иген бөртөктәре бәбәгендә, арахис, борсаҡ, кукуруз орлоҡтарында, эстрагон япраҡтарында, U витамины (метионинметилсульфонийхлорид) йәшелсә үҫемлектәренең (кәбеҫтә, сельдерей, спаржа һ.б.) йәшел өлөштәрендә айырыуса күп. Р төркөмөнөң витаминға оҡшаш матдәләре (флавоноидтар) башлыса астра һымаҡтар (ҙур дегәнәк, шиңмәҫгөл һ.б.), ҡуҙаҡлылар (баҫыу ҡоросүләне, Коржинский татлы тамыры һ.б.), ҡарабойҙай һымаҡтар (ҡош ҡымыҙлығы, боросло ҡымыҙлыҡ, күтән ҡымыҙлыҡ, сәсеү ҡарабойҙайы һ.б.), ирен сәскә һымаҡтар (бишҡалаҡ арыҫлан ҡойроғо, паннония һырғаһы һ.б.), роза һымаҡтар (ҡан-ҡыҙыл энәлек, урман ҡайын еләге һ.б.), цитрус үҫемлектәр (лимон, әфлисун һ.б.) һ.б. ғаиләгә ҡараған үҫемлектәрҙең сәскәһендә, емешендә, тамырында бар. Башҡортостанда В.ү. өйрәнеү 20 б. 30‑сы йй. уртаһында Башҡортостан комплекслы экспедицияһында ҡатнашыусылар (А.Н.Богданов, С.Ф.Курнаев һ.б.) тарафынан башлана. В.ү. ареалдарын асыҡлауға БАССР‑ға Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында эвакуацияланған ғалимдар (Е.М.Брадис, В.И.Грубов, М.И.Котов, А.Л.Лыпа һ.б.) ҙур өлөш индерә. 50‑се йй. баш лап В.ү. б‑са тикшеренеүҙәр Ботаника баҡса-институтында алып барыла: 150‑нән ашыу төр үҫемлектә С витаминының (Е.Н.Клобукова-Алисова), сатырлы һыйырғойроҡ флавоноидтарының (С.Ғ.Кәримова) күләме, энәлектең (Р.Ф.Вафин), һуғандың (Л.Ә.Төхвәтуллина, Һ.С.Хәйретдинов), гөлйемештең (Н.М.Мурысёва) биол. үҙенсәлектәре асыҡлана. Шул уҡ йылдарҙа Медицина университетында (И.А.Лерман, Х.М.Насиров һ.б.) витаминлы дарыу үҫемлектәренең фармакол. үҙенсәлектәре, Биология институтында (Ә.Х.Ғәлиева, Е.В. Кучеров һ.б.) В.ү. ареалдары, ресурстары, хим. составы тикшерелә һәм уларҙың рациональ ҡулланылышы б‑са саралар эшләнә. Витаминға бай үҫемлектәрҙең ҡайһы берҙәре (оҫҡон йыуаһы реликты, ҡыҙыл бөрлөгән, урман һуғаны, бойҙан, оҙонһабаҡ кәзә һаҡалы һ.б.) БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Е.В.Кучеров, С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 557
ВАРНА КӘШӘНӘҺЕ, А ҡ һ а ҡ Т и м е р м а н а р а һ ы, тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы. 14 б. ҡарай. Силәбе өлк. Варна а. 6 км һәм Көньяҡ Урал т. юлы Тамерлан ст. көньяҡ- көнсығышҡа табан 3,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Р.Г.Игнатьев, П.С.Паллас, П.И.Рычков, К.В.Сальников, А.П.Смирнов һ.б. тарафынан тасуирлана, 1889 й. Э.Ю.Петри, 1960 й. В.С.Стоколос, 1982—83 йй. Урал-Ҡаҙағстан археологик экспедицияһы тикшерә. 1983 й. кәшәнә реконструкциялана. 1983 й. кәшәнә реконструкциялана (проект авторы М.Г.Семёнов). Кәшәнә бейеклеге 5,7 м булған көмбәҙ м‑н осланған 2 ҡатлы түңәрәк ҡоролманан (бейеклеге 16 м) ғибәрәт. Түбәнге ҡаты планда дүрткел (6,5×6,5 м), өҫкөһө 12 ҡырлы формала. Стеналары яндырылған кирбестән һалынған. Инеү урыны көньяҡҡа ҡарай һәм көмбәҙ түшәмле порталдан (оҙонлоғо 3,1 м) тора. Порталдың фасад өлөшө П рәүешле рам һәм тура мөйөшлө инеү уйымы өҫтөндәге арка м‑н биҙәлгән. Тәҙрәләре көнсығышҡа һәм көнбайышҡа ҡарай. Төньяҡ стена янында ҡатын-ҡыҙҡәбере (1 м тәрәнлектә) табылған. Мәйет ағас табутта, күҙҙәре һәм ауыҙы тирәләй тишектәр ҡалдырып туҙға төрөлгән килеш салҡан һалып, башы м‑н көнбайышҡа ҡаратып ерләнгән. Ҡиммәтле ташлы һорау билдәһе рәүешендәге 2 алтын алҡа, фирүзә ташлы һәм биҙәкле 2 алтын йөҙөк, хайуан һөйәктәре, ебәк, күмер киҫәктәре табылған. Шулай уҡ емерелгән 2 ҡәберлек табылған: береһе — көнбайыш стена янында (баш һөйәге, ҡайын ҡаҙыҡтар, тәкәһөйәктәре), икенсеһе — уртала (ҡыҙыл төҫкә буялған баш һөйәге, тәкәһәм ат һөйәктәре табылған). В.к. материалдары Эрмитажда һәм Силәбе ун‑ты фондтарында һаҡлана.
Әҙәб.: Мендикулов М.М. Памятники народного зодчества Западного Казахстана. Алма‑Ата, 1987; Боталов С.Г., Гарустович Г.Н., Яминов А.Ф. Новые материалы по мавзолеям Зауралья и Центрального Казахстана //Наследие веков. Уфа, 1995.
Г.Н.Гарустович
Тәрж. Д.К.Үзбәков

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Гимнастика
Гимнастика (грек. Yuuvaσtιkή [gymnastike], YuuvάZw [gymnazo] — күнегәм, тренировка үткәрәм; икенсе версия буйынса бронғо грек Yuuvός [gymnos] — яланғас, шәрә) — спорт һәм кизик культураның иң популяр төрҙәренең береһе.
Гимнастика барлыҡҡа килеү тарихы:
Рим империяһының ҡолауы схоластика, мракобесия, аскетизм үҫешенә булышлыҡ итә, шуның һөҙөмтәһендә гимнастика (антик сәнғәт һәм мәҙәниәт ҡаҙаныштарын кеүек) онотола. XIV—XV быуаттарҙағы гуманизм раҫлана. Йәмәғәт фекере дәрәжәне һәм азатлыҡ яҡлауға, шәхесте төрлө яҡлап үҫтереүгә йүнәлтелә, айырыуса физик һаулыҡҡа айырым иғтибар бүленә. Тик шул саҡта ғына кешеләр антик мәҙәниәткә яңынан мөрәжәғәт итә һәм тәрбиә системаһына физик яҡты ла — гимнастиканы ла яйлап индерә.
Спорт гимнастикаһына: спорт, художестволы, акробатика, эстетик, команда, аэробика гимнастика төрҙәре ҡарай.
Һауыҡтырыу гимнастика төрҙәре көн тәртибе эсендә иртәнге гимнастика, физкультура күнегеүҙәрен, уҡыу йорттарында һәм производствола физкультминуттар үткәреү ҡаралған. Һауыҡтырыу гимнастикаһының бер нисә төрө бар:
- Гигиена гимнастикаһы — һаулыҡты нығытыу һәм әүҙемлекте һаҡлау өсөн ҡулланыла.
- Ритмик гимнастика — һауыҡтырыу гимнастиканың бер төрө. Ритмик гимнастиканың мөһим элемент булып музыкаль оҙатыу тора.
Йөкмәткеһе
Спорт гимнастикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Спорт гимнастикаһы — боронғо спорт төрҙәренең береһе, үҙ эсенә төрлө гимнастик снарядтарҙа ярыштар, ирекле күнегеүҙәр һәм таяныслы һикереүҙәре ала. Әлеге ваҡытта халыҡ-ара турнирҙарҙа гимнастар 14 комплект награда уйната: икәүһе — команда зачетында (ир-атттар һәм ҡатын-ҡыҙҙар), икәүһе — абсолют шәхси беренселектә (ир-аттар һәм ҡатын-ҡыҙҙҙар) һәм унауһы — айырым күпалыш төрҙәрендә (4 — ҡатын-ҡыҙҙарҙа, 6 — ир-аттарҙа). 1896 йылдан алып Олимпия уйындары программаһына инә.
Гимнастика бик күп спорт төрҙәренең техник нигеҙе булып тора: төрлө спорт дисциплиналарына ярашлы, төрлө спорт вәкилдәре әҙерләү программаһына индерелә. Гимнастика техник күнекмәләр генә биреп ҡалмай, көс, һығылмалылыҡ, сыҙамлыҡ, хис-тойғоларҙың тигеҙлеген, хәрәкәттәрҙең координацияһын үҫтерергә лә булышлыҡ итә.
Художестволы гимнастика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Нәфис гимнастика — төрлө гимнастик һәм бейеү күнегеүҙәрен предметһыҙ, шулай уҡ предмет менән (скакалка, обруч, туп, булава, лента) музыка аҫтына башҡарылған спорт төрө.
Һуңғы ваҡытта донъя класы ярыштарында предметһыҙ сығыштар үткәрелмәй. Төркөм менән сығыштарҙа бер үк ваҡытта ике төр предмет ҡулланылар (мәҫәлән — обручтар һәм туптар), йәки бер төр (биш туп, биш пар булава). Еңеүселәр күпалышта, айырым төрҙәрҙә һәм төркөм күнегеүҙәрҙә билдәләнә.
Команда гимнастикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Командаһы гимнастика Скандинавияла барлыҡҡа килә, ул 20 йыл буйы гимнастиканың төп төрө булып тора. 1996 йылда Финляндияла тәүге рәсми ярыштар үткәрелә, әлеге ваҡытта 2 йыл һайын уҙғарыла. Команда, клуб ярыштары өс категориянан тора: ҡатын-ҡыҙҙар, ирҙәр һәм ҡатнаш командалар. Өс төрҙән тора: ирекле күнегеүҙәр, мини-батутта һикереүҙәр һәм акробатик һикереүҙәр. Һәр өс дисциплинала гимнастар һаны — 6-нан 12-гә тиклем. Команда гимнастикаһы иң динамик гимнастик күнегеүҙәр төрҙәрен үҙ эсенә ала: төркөмдә ирекле күнегеүҙәр, акробатика һәм таяныслы гимнастик һикереүҙәр. Уға музыкаллек, хәрәкәт- аңлатмалы йүнәлеш, күнегеүҙәрҙең оптималь ҡатмарлығы хас.
Цирк гимнастикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Цирк гимнасткаһын партер (манежда нығытылған снарядтарҙа һәм аппараттарҙа күнегеүҙәр) һәм һауа (манеж өҫтөндә юғарыла эленгән аппаратурала күнегеүҙәр) бүленә; шуға рәүешле гимнастар — партер һәм һауа гимнастарына.
Цирк гимнастикаһының һәр ике төрө үҙенә бик күп ярымтөрҙәр индерә (аппаратура ҡулланыу һәм эш алымына ҡарап): партер— турникта, батутта, бөтә төр ҡулсаларҙа күнегеүҙәр; һауа[1] — бөтә төр трапецияларҙа, корд де пареле, корд де волане, рамкала, бамбукта, һауа турнигында, ҡайыштарҙа, таҫмаларҙа, балданда, ҡуласала, сферала күнегеүҙәр.
Акробатик гимнастика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Акробатик гимнастика өс төркөм күнегеүҙәрен үҙ эсенә ала: акробатик һикереү, парлы, төркөм күнегеүҙәр.
Урам (ихата) гимнастикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урам гимнастикаһы менән, ҡағиҙә булараҡ, профессиональ булмаған спортсылар шөғөлләнә. Күптәр өсөн был мауығыу, хобби, тормош стиле, үҫеш сараһы һәм мускулдарҙы тонуста тотоу, суставтар һығылмалығын, етеҙлекте үҫтереү ысулы булып тора. Уның менән теләһә ниндәй ихата спорт майҙансығында шөғөлләнергә, ә ҡайһы бер осраҡта — урамда ла.
Урам гимнастикаһының стилдәре күп төрлө: воркаут, джимбарр, паркур, фриран, швед гимнастикаһы һ. б.
Гимнастик снарядтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡуласалар
- Параллель бүрәнә
- Төрлө бейеклектәге брустар
- Гимнастика аты
- Перекладина (турник)
- гимнастика (шве) стенкаһы
- бүрәнә
- гимнастика баҫмаһы
- арҡан
- Гимнастика предметтары:
- Гимнастика тубы
- Хоппер (туп)
- Атлеттар булаваһы
- Художестволы гимнастика өсөн булава
- таҫма
- скакалка
- обруч
Спорт федерациялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара гимнастика федерацияһы
- Рәсәй федерацияһы спорт гимнастикаһы
- Бөтә Рәсәй нәфис гимнастика федерацияһы
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Сиренко И., Воздушные жанры в цирке, М., 1976; Гуревич З. О жанрах советского цирка, М., 1977.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Липский А. А. Гимнастика // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)(рус.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара федерацияһы гимнастика
- Европа союзы гимнастика
- Рәсәй федерацияһы спорт гимнастикаһы
- Бөтә рәсәй нәфис гимнастика федерацияһы
- Бөтә рәсәй гимнастика федерацияһы эстетик
- Гимнастика буйынса электрон китап, док форматта
- Балалар өсөн гимнастика
- Гимнастика ысулдарын булараҡ үҫеш һәм акробатика координация


text:
Ҡаңлы
Ҡаңлы (ҡаңны) — башҡорт ҡәбиләһе.
Телдәре башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты түбәнге ағиҙел-ыҡ менән танып һәм көньяҡ диалекттың дим һөйләштәренә ҡарай[1][2].
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаңлы ҡәбиләһенең барлыҡҡа килеүен боронғо Туран халҡы менән бәйләйҙәр, улар актик һәм иртә урта быуаттарҙа Һырдаръя һәм Көньяҡ Урал араһындағы далаларҙа йәшәгән. Боронғо иран ижади ҡомартҡыларында («Авеста», «Хвадай-намаг» («Хоҙайнамә»)), зороастрий яҙмаларында («Денкард», «Бундахишн»), «Шаһнамә» поэмаһында туран һәм иран (арий) халыҡтарының ҡан-ҡәрҙәш булыуы тураһында әйтелә. Тәүге турандарҙың мифик ата-бабаһы Арийҙың ҡустыһы булған, был хәҙерге генетик тикшеренеүҙәр менән дә раҫлана[3].
Урта быуат ҡаңлылары «Сокровенное сказание»ла — канг-лин, Рәшит әт-Диндә — канлы, Әбелғәзиҙә канкли, канглы тип телгә алына. Был этноним шулай уҡ ҡаҙаҡтар, ҡараҡалпаҡтар, ҡырғыҙҙар, ҡырым татарҙары, нуғайҙар һәм үзбәктәрҙең составында теркәлгән[4]. Ҡәбилә формалашыуына уларҙың ҡыпсаҡтар араһында йәшәүе йоғонто яһай. Тикшеренеүселәрҙең күбеһенең раҫлауынса, ҡаңлыларҙың берләшмәһе XI—XII быуаттарҙа Арал буйы далаларында бәшнәк-уғыҙ нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Шул уҡ ваҡытта «ҡаңлы» этнонимы бәшнәктең боронғо үҙатамаһы булған «ҡаңғар» менән оҡшаш. Ҡаңлыларҙың этник формалашыуында шулай уҡ ҡыпсаҡтарҙың ҙур роль уйнауы һыҙыҡ өҫтөнә алына, улар 1220 йылда монголдар тарафынан тар-мар ителгәндән һуң башлыса Ҡыпсаҡ далаһы (Дешт-и-Ҡыпсаҡ) халҡы составына ҡушыла. Икенсе гипотеза буйынса, ҡаңлылар Һырдаръяла Ҡаңгөй дәүләтен төҙөгән ҡаңгөйҙәрҙең этник вариҫтары булып тора[4].
Беҙҙең эраға тиклем I быуатта һундарҙың империяһы тарҡала башлай, был ҡаңлыларҙың дәүләте — Ҡаңғарҙың (Ҡаңгөйҙөң; б.э.т. II — б.э.т. III бб.) көсәйеүенә килтерә. «Цянь Хань-шу» («Өлкән Хань династияһы тарихы») ҡытай хроникаһы хәбәр итеүенсә, Ҡаңгөй территорияһының әйләнәһе яҡынса 4000 км тәшкил иткән, ә халҡы 120000 ғаиләнән, 600000 кешенән; 120000 һанлы даими ғәскәрҙән торған[5]. Һундарҙың һәм усундәрҙең көсһөҙләнеүе һәм артабан Ҡытайға буйһоноуы Ҡанғар дәүләтенең күтәрелеүенә килтерә. Ҡытай яҙмаларына ярашлы, Ҡаңғарға биш күрше кенәзлек буйһонған: Сусйе, Фуму, Юни, Ги, Юегянь (Ургенч). Беҙҙең эраның II—III быуаттарында ҡаңлылар дәүләте тарҡалыш кисерә[6]. Бөйөк Төрки ҡағанаты осоронда ҡаңғарҙар нигеҙендә бәшнәк сәйәси берләшмәһе барлыҡҡа килә[7]. Уғыҙҙарҙан, ҡарлуҡтарҙан һәм ҡимаҡтарҙан еңелгәндән һуң, IX быуат аҙағында бәшнәктәрҙең күп өлөшө көнбайышҡа йүнәлә, бер өлөшө Яйыҡ далаларында тороп ҡала һәм башҡорттар составына инә, ә башҡалары уғыҙ берләшмәһенә керә[8].
Дәшт-и-Ҡыпсаҡта ҡаңлылар һәм ҡыпсаҡтар союздаш, шул уҡ ваҡытта көнәркәш ҡәбиләләр булалар. Ҡаңлы башҡорттары шәжәрәһе буйынса ырыуҙың ата-бабаһы Әтиктең (Ҡаңлы-бабаның) улы ҡыйыу һәм аҡыллы Балғаҙы була. Балғаҙының йәш сағында, ҡаңлылар Тубыл башында Һынташ йылғаһында йәшәгән осорҙа, аҡһаҡалдар йыйылып Ҡыпсаҡты илбашы тип иғлан итәләр. Әммә Ҡыпсаҡ «халыҡ теләгәнде эшләмәгән», һәм ҡаңлылар бөлгөнлөккә төшкәндәр, шул ваҡытта Балғаҙы үҙенең зирәклеген һәм көсөн күрһәтә, ә аҡһаҡалдар уны хан итеп ҡуйғас, Балғаҙы ырыуҙаштарын Асылыкүл буйҙарына алып китә[9].
Ҡаңлылар Асылыкүл менән Ҡандракүл буйында, Сәрмәсән йылғаһы бассейны, шулай уҡ Баҙы йылғаһының — үрге, Өҫән йылғаһының — урта, Ағиҙел йылғаһының түбәнге ағымында төпләнә, бында улар дыуан, йылан, йәлдәк, ҡаршын, ҡобау, мең һәм унлар ҡәбиләләре менән күрше була. Р. Ғ. Кузеев буйынса, көнбайыш Башҡортостанда ҡаңлылар боронғо башҡорт ҡәбиләләре менән ныҡ ҡатышалар, бының хаҡында ҡаңлылар араһында үҫәргән, бөрйән һәм юрматы ҡәбиләләренең тамғалары таралыуы дәлилләй. Шулай уҡ ҡаңлы һәм үҫәргән ҡәбиләләренең ҡошо ла бер — торна[9].
Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре Ҡазан даруғаһының Ҡаңлы улусын тәшкил итә. 1672 йылда ҡаңлылар аҫабалыҡ хоҡуғын раҫлаған батша грамотаһын ала. Был документта улар биләгән ерҙәрҙең сиктәре күрһәтелгән — Ҡармасан йылғаһының һул яҡ яры буйлап инешенән тамағына тиклем, ике Пушияшты шишмәһенең тамағынан баштарына ҡәҙәр, Өҫән йылғаһының ике яры буйлап инешенә тиклем, Йылан улусына ҡәҙәр, унан Һарыһаҙ йылғаһы тамағына тиклем, Баҙы йылғаһының инешенә ҡәҙәр, унан Йылан йылғаһына, унан Кеүәш йылғаһының башына тиклем, Йәлдәк улусына ҡәҙәр, Бөрө йылғаһы инешенән Борай урманына тиклем, Ҡармасан йылғаһының тамағына ҡәҙәр[10][11].
XVII быуат аҙағында ҡаңлы ҡәбиләһе түбәләргә бүленә. Был осорҙа Ҡаңлы улусынан Шәмшәҙе түбәһе[12]барлыҡҡа килә, аҙаҡ ул айырым улус булып китә. XVIII быуат уртаһында П. И. Рычков Ҡаңлы улусы составында 4 аймаҡты теркәй:
- аҡтау‑ҡаңлы
- иҙел‑ҡаңлы
- йөрәктау‑ҡаңлы
- ҡыр‑ҡаңлы[13].
Ә. З. Әсфәндиәров буйынса, XVIII—XIX быуат сығанаҡтарында түбәләр уларҙың башлыҡтары исемдәрен һәм гидроним (Актау күле) буйынса атала: Туҡбай, Балғаҙы, Актау, Үрмәкәй[11]. Улар барыһы ла, йәғни уларҙың улдары сығанаҡтар буйынса билдәле: Үрмәкәй Көнгилдин (Ҡыр-Ҡаңлы ауылынан, артабан ауыл һәм түбә атамалары Үрмәкәй тип үҙгәртелгән), Ырыҫҡол Балғаҙин (Ҡаңны-Төркәй ауылынан) һ.б. XIX быуат башында өс түбәнең — 217 мең, ә Туҡбай түбәһенең 10 мең дисәтинә ере булған[11]. XVIII быуат аҙағында — XIX быуатта ҡәбилә йәшәгән биләмә Бөрө, Бәләбәй һәм Өфө өйәҙҙәренә, идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 7-се (8-се, 9-сы), 10-сы (12-се, 13-сө) башҡорт кантондарына ҡарай[14].
Ҡаңлылар башҡорт ихтилалдарында әүҙем ҡатнаша. 1662—1664 йылдарҙағы ихтилал барышында, башҡа тораҡ пункттар менән бергә баш күтәреүселәр Архангельский ауылын яндыралар. Һуңыраҡ ошо урында, ҡаңлы ҡәбиләһенең аҫаба ерендә Бөрө ҡалаһына нигеҙ һалына. 1735—1740 йылдарҙағы ихтилалдары тоҡаныу алдынан Ҡаңлы улусының Балғаҙы (Ҡаңны-Төркәй) ауылында Ҡазан даруғаһы башҡорттарының йәшерен йыйыны була, бында Аҡай Күсемов, Солтанморат Дүскәев, Ғүмәр Туҡтаров һ.б. ҡатнаша. Ихтилал башланғас, 1735 йылдың 1 июлендә Килмәк Нурышев етәкселегендәге башҡорттарҙың 3 меңлек отряды Вологда драгун полкына һөжүм итә, был алышта Ҡаңлы улусынан Ҡанмырҙа һәм Төркәй Балғаҙиндарҙың ҡатнашыуы билдәле. Ихтилал тамамланғас, ерҙәр тартып алына һәм ҡаңлы башҡорттарының ерҙәре бик ныҡ кәмей. Быға бигерәк тә А. И. Тевкелев булышлыҡ итә, ул төрлө янап та, алдап та ҡаңлы ҡәбиләһенең бик ҙур аҫаба еренә хужа була. Һөҙөмтәлә ерһеҙ ҡалған аҫаба-ҡаңлылар күпләп типтәрҙәр ҡатламына күскән. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы барышында, ҡаңлылар старшина Минәй Султуков (Сабай ауылынан) етәкселегендә ҡатнаша. Минәй Султуков «Пугачев поковнигы» дәрәжәһен алғас, Ҡаранай Моратовтың баш күтәреүселәр ғәскәренә ҡушыла. 1774 йылдың яҙына тиклем Кама буйында, Сарапул ҡалаһы эргәһендә хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша[15].
Урынлашыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Борон ҡаңлы башҡорттары тарихи Башҡортостандың көнбайыш өлөшөндә бик ҙур территорияны биләгән. Биләмәләренә Иҙәш, Төрөш, Юрмый, Киәҙе ҡушылдыҡтары менән бергә Сәрмәсән йылғаһы үҙәне һәм Ҡандракүл буйы, шулай уҡ Ҡармасан, Яубазы, Нөгөш (Өҫән йылғаһы ҡушылдығы), Ағиҙел (Бөрө ҡалаһы тирәһендә) йылғалары үҙәндәре ингән. Ҡаңлыларҙың аҫаба ерҙәрендә ике өйәҙ үҙәгенә — Бөрө һәм Бәләбәй ҡалаларына нигеҙ һалына[16].
Хәҙерге ваҡытта ҡәбиләнең аҫаба биләмәләренә Благовар, Бөрө, Бүздәк, Бәләбәй, Дүртөйлө, Дәүләкән, Кушнаренко, Мишкә, Саҡмағош, Туймазы һәм Шаран райондары инә[16].
Билдәле кешеләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Шәйехзада Бабич — шағир
- Таңсулпан Бабичева — актриса
- Флорид Бүләков — драматург
- Вәлитов Нәжип Хатмулла улы — профессор
- Фидан Ғафаров — актёр һәм йырсы
- Ғабдулла Ғиләжев — актёр, режиссёр
- Хәким Ғиләжев — яҙыусы
- Ғәлийән Ғәлиев — генерал-майор
- Фәррәх Дәүләтшин — сәсән
- Али Карнай — шағир
- Кирәй Мәргән — яҙыусы
- Зыя Нуриев — дәүләт эшмәкәре
- Ғәлиасҡар Сыртланов — адвокат, депутат
- Муллайәр Сыртланов — Советтар Союзы Геройы
- Рауил Сыртланов — генерал-майор
- Рим Сыртланов — актёр
- Шаһихәйҙәр Сыртланов — депутат
- Факиһа Туғыҙбаева — яҙыусы
- Муллайән Халиҡов — дәүләт эшмәкәре[19]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ История башкирских родов, 2014, с. 69—79
- ↑ Шәкүров Р. З. Башҡорт диалектологияһы — Өфө: Китап, 2012. — Б. 100—111, 190—220. — 240 б. — ISBN 978-5-295-05479-2. (баш.)
- ↑ История башкирских родов, 2014, с. 12—17
- ↑ 4,0 4,1 Кузеев Р. Г., 2010, с. 336
- ↑ История башкирских родов, 2014, с. 22—23
- ↑ История башкирских родов, 2014, с. 25—26
- ↑ История башкирских родов, 2014, с. 31
- ↑ История башкирских родов, 2014, с. 34
- ↑ 9,0 9,1 Кузеев Р. Г., 2010, с. 337—338
- ↑ «..по левому берегу р. Кармасан с вершин до ее устья, с устья и до вершин двух речек Пушияты (?), до вершины р. Усень по обоим ее берегам, до Еланской волости, оттуда до устья р. Сарсаз, до вершины р. Базы, оттуда на р. Еланку, оттуда до вершины р. Куваши, до Ельдякской волости, с вершины р. Бирь до Бураев лес, до устья р. Кармасан.»
— Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — Б. 257. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.
- ↑ 11,0 11,1 11,2 Асфандияров А. З., 2009, с. 257
- ↑ Түбәнең атамаһы хәҙер Шәмсетдин тип йөрөтөлгән Шәмшәҙе күленән барлыҡҡа килгән.
- ↑ История башкирских родов, 2014, с. 38—39
- ↑ Йәнғужин Р. З. Ҡаңлы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- ↑ История башкирских родов, 2014, с. 39—41
- ↑ 16,0 16,1 История башкирских родов, 2014, с. 92—93
- ↑ Асфандияров А. З., 2009
- ↑ История башкирских родов, 2014, с. 93—131
- ↑ История башкирских родов, 2014, с. 42—68, 137—144
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. (рус.)
- Западные башкиры по переписям 1795—1917 гг. — Уфа, 2001. (рус.)
- История башкирских родов. Канглы. Том 5. / С. И. Хамидуллин, Ю. М. Юсупов, Р. Р. Асылгужин, Р. Р. Шайхеев, А. М. Зайнуллин, И. Р. Саитбатталов, В. И. Муратова, Р. М. Рыскулов, А. Я. Гумерова, Г. Ю. Галеева, Г. Д. Султанова — Уфа: ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат, 2014. — 560 б. — ISBN 978-5-85051-625-3. (рус.)
- Йәнғужин Р. З. Башҡорт ҡәбиләләре тарихынан — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1995. — 96 б. — ISBN 5-295-02551-3.
- Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения — М.: Наука, 1974. — 572 б. (рус.)
- Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. — 2-е изд., доп. — Уфа: ДизайнПолиграф-Сервис, 2010. — 560 б. — ISBN 978-5-94423-212-0. (рус.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Йәнғужин Р. З. Ҡаңлы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Шарипов Ф. Шежере рода Кан-Канлы // Ватандаш. — 2007. — № 5. — С. 178—195. — ISSN 1683-3554.


text:
Әкиәттәр һәм йәнһүрәттәр
Ирекбай0
Ирекбай
Борон-борон заманда
Бик алыҫта, бер илдә,
Байбурия ерендә
Йәшәгән, ти, бер ҡарт менән бер ҡарсыҡ.
Үҙҙәре ҡартайып килгәндә,
Быларҙың булды, ти, бер ир балаһы.
Исемен ҡуштылар, ти, «Ирекбай»,
Бирҙеләр, ти, уға бер тай.
Был малай бик шәп үҫә,
Ай үҫәһен, көн үҫә,
Иыл үҫәһен, ай үҫә;
Һәр кем уға һоҡлана,
Һәр кем күреп шатлана.
Уйын уйнаған сағында
Бик яратҡан сабырға.
Урмандарға барған ул,
Айыу, бүре атланып,
Башҡортса әкиәт «Ҡараса батыр»0
Ҡараса батыр
Борон заманда булған, ти, бер бай ҡарт менән ҡортҡа. Быларҙың ун бер улы булған, ти. Бер ваҡыт ҡарт менән ҡортҡа үлеп китеп, ун бер улы ла ярлыланған. Аталарынан ҡалған мал да бөткән. Ун ағай-эне бергәләшеп, эш эҙләп сығып киткән, кеселәре өйҙә тороп ҡалған.
Китеп бара торғас, былар Кирпәсте ҡылысында ял итергә туҡтағандар. Шул урында һыуға манып, икмәк ашап алдылар ҙа китергә тип торғайнылар, бер кеше ҡаршы осрап:
— Кирпәсте ҡылысынан йыраҡ түгел бер өй булыр, шунда барығыҙ,— тип әйтте, ти. Шунда китеп баралар ине, бер ҡарсыҡ быларға ҡаршы йүгереп сыҡты ла:
— Эй, балаларым, тоҙһоҙ өйрә эсеп китегеҙ! — тип өндәште, ти. Ун ағай-эне:
— Һинең тоҙһоҙ өйрәңде эсеп ултырғансы, ни ҡәҙәре ер атларбыҙ, эсмәйбеҙ,— тип киттеләр ҙә барҙылар, ти.
Быларҙың өйҙә ҡалған кесе энеләре: «Мин дә эшләргә китәйем әле»,— ти ҙә, атаһынан ҡалған ҡылысты алып, йыраҡ юлға сығып китә. Ағалары юлынан килеп, теге урында туҡтап һыу менән икмәк ашап ала ла тағы китә. Әлеге әбей быға ла ҡаршы сыға:
— Тоҙһоҙ өйрә ашап кит, улым!— ти.
Был егеттең исеме Ҡараса батыр икән. Ҡараса батыр әбейгә әйтә:
— Ярай, керәм, өйрәңде ашайым,— ти. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Осҡос ишәк0
Осҡос ишәк
Борон бер бабай менән әбей йәшәгән. Уларҙың ике улы булған. Бабай менән әбей үлгәс, улдары эш эҙләп ҡалаға киткәндәр. Килеп еткәс, бер ҡарсыҡҡа ингәндәр. Ҡарсыҡ:
— Йә, балаҡайҙар, ҡайҙа китеп бараһығыҙ? — тип һораша быларҙан.
— Эш эҙләп килгәйнек,— тиҙәр.
— Миндә генә тороғоҙ,— ти ҡарсыҡ.
Шулайтып былар ошо ҡарсыҡта тороп ҡалалар.
Ә әбейҙең бер ишәктән башҡа һис ниндәй дәүләте юҡ икән. Шул ишәкте ҡарарға тейештәр ағай-энеле икәүләп. Ҡарсыҡ әйтә:
— Балаҡайҙар, ишәкте эсерергә алып барғанда ишәккә һуға күрмәгеҙ,— ти.
Бер көн шулай ишәкте менеп, йылғаға китеп ултыралар ине, «әбей ниңә һуҡмаҫҡа ҡушты икән был ишәккә?» — тип уйлайҙар. Шунан тота ла береһе ишәккә һуға бит. һуҡҡайны, ишәк шундуҡ егеттәрҙе һауаға күтәреп осто ла китте. Эй осто ишәк, эй осто — былар ишәк өҫтөндә бит инде — байтаҡ ҡына шулай осоп йөрөгәс, икенсе бер ҡалаға килеп төштөләр. Килеп төшһәләр — ни ғәләмәт был: ҡаланың бер яғында сыр-сыу илашалар, икенсе яғында зыу әкәмәт килеп уйнайҙар, көлөшөп күңел асалар. Егеттәрҙең береһе ҡабат ишәккә һуҡҡайны, мәхлүк быларҙы йәнә осороп алды ла китте. Хәҙер ҡайтыу яғына осто ла әбейҙең ихатаһына килеп төштө. Егеттәр ҡарсыҡтан һорайҙар: тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Етегән батыр1
Етегән батыр
Борон-борон заманда бәләкәй генә бер ауыл янында бер ҡарт менән бер ҡарсыҡ йәшәгән, ти. Уларҙың алты улдары булған. Һис көтмәгәндә етенсе улдары донъяға килгән. Уға Етегән тип исем ҡушҡандар, ти.
Етегән айлап, йыллап түгел, ә сәғәтләп үҫә, ти. Ул үҙенең был тиҙ үҫеүе, матурлығы, көслөлөгө менән кешеләрҙе ғәжәпкә ҡалдыра. Көс яғынан Етегән менән бер кем тиңләшә алмай. Берҙән-бер көн ул ағаларын йыйып алған да:
— Ни эшләп беҙ өйҙә ятабыҙ, әйҙәгеҙ, атайымдан рөхсәт алайыҡ та, үҙ бәхетебеҙҙе үҙебеҙ эҙләргә сығып китәйек,— тигән. Ағалары:
— Етегән, бар һин атайымдан рөхсәт һора, ул һине ярата, һинең һүҙеңде кире ҡаҡмаҫ,— тиҙәр. Етегән, атаһына барып:
— Атай, беҙҙең йыйылышып өйҙә ятаһыбыҙ килмәй, сит илдәргә барып үҙ бәхетебеҙҙе эҙләп ҡарарға теләйбеҙ,— ти.
Ҡарт улының киң күкрәкле, көслө, матур булыуына һоҡланып ҡарап тора ла:
— Ярай, барығыҙ ҙа үҫеп еттегеҙ, мин ҡаршы килмәйем,— ти.— Бына һеҙгә ете йүгән, һәр берегеҙгә бер ат һайлағыҙ ҙа бәхетегеҙҙе үҙегеҙ тырышып табыу өсөн үҙегеҙ теләгән яҡтарға китегеҙ. Ләкин минән васыят шул: бер нәмәнән дә ҡурҡмағыҙ,— ти. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Әкиәт «Боғар хан улдары»0
Әкиәт «Боғар хан улдары»
Борон заманда Боғар тигән хан булған. Уның бер улы тыуған. Улына Йыһангиз тип исем ҡушҡандар. Шунан был, ир еткәс, атаһы менән әсәһенә: «Мин һәнәр эҙләйем»,— тине лә атҡа менеп сыҡты ла китте, ти.
Китте был, ай китте, йыл китте, бер йыл буйына китте, барып етте бер диңгеҙ буйына. Диңгеҙ буйын ҡыҙырып китеп ултырһа, күрә: ята ҡотһоҙ бер әбей, маңлайының уртаһында бер күҙе генә бар. Эргәһендә бер сатыр ҡороулы — алтын сатыр. Алтын сатырҙа бер ҡыҙ ултыра: бер бите ай, бер бите көн кеүек. Керҙе лә әйтте:
— Һин ни эшләп ултыраһың бында хур булып? Мин һине алайым,— тине.
Ҡыҙ әйтә:
— Бынау ятҡан әбей — минең инәйем, тау ендәрҙең батшаһы ул,— ти.— Инәйем бирһә, мин һиңә барырмын,— ти.
— Инәйең тиҙ уянырмы?
— Алты көн, алты төн йоҡлай торған,— ти ҡыҙ.
— Мин дә алты көн, алты төн йоҡлай торғанмын. Әбей торһа, көтһөн,— тине лә йоҡларға ятты, ти, егет.
Әбей унан элек ырғып килеп торҙо, ти, йоҡоһо бөтөп. Торҙо ла:
— Был ниндәй кеше? Быны ашайым бит мин хәҙер,— тип әйтә, ти.
— Юҡ, инәй, ул хан балаһы. Мине һорай ул,— ти ҡыҙы. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Әкиәт «Ғәйнизар менән Етемйәр»0
Әкиәт «Ғәйнизар менән Етемйәр»
Борон-борон заманда Зөлҡәрнәй тигән хан йәшәгән. Уның ике улы булған. Өлкәне Ғәйнизар, кесеһе Етемйәр исемле. Күп тә үтмәй, уларҙың әсәләре үлеп киткән. Хан икенсе ҡатын алған. Үгәй әсә балаларҙы бер ҙә һыйҙырмаған. Ғәйнизарға күршеләре:
— Үгәй әсә һыйҙырмағас, һин кит бынан,— тиҙәр. Ғәйнизар китергә була. Китерҙән элек уға ҡала осондағы сихырсы әбейгә барырға ҡушалар. Сихырсы әбей уға дейеү ҡыҙына барып ғилем алырға кәңәш итә.
— Атайыңдың йылҡы өйөрөнә барып, ҡороғоңдо ҡылтырат, йүгәнеңде шылтырат. Ҡайһы ат ҡараһа, шуны мен,— ти.
Ғәйнизар, йылҡы араһына барып, ҡороғон ҡылты- рата, йүгәнен шылтырата. Уға баҡтаһын ҡоймаған бер тай боролоп ҡарай. Ғәйнизар шуны тотоп атлана. Тай баҡтаһын ҡоя, яҡшы бер ҡонанға әйләнә. Ғәйнизар алыҫ юлға сығып китә. Бик оҙаҡ барғас, бер тау итәгендә туҡтарға була. Уғын сыра итеп ярып, ут яға, уҡтың башаҡтарын уттың көлө тирәләй сәнсеп сыға.
Иртәнсәк Ғәйнизар тауҙы аша төшһә, уға ҡаршы дейеү килә, ти. Ғәйнизар дейеүгә:
— Мин һинең ҡыҙыңда уҡып ғилем алырға тип китеп барам,— ти. Дейеү: тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Әкиәт «Ҡамыр батыр»0
Әкиәт «Ҡамыр батыр»
Борон-борон заманда йәшәгән, ти, бер бабай менән бер әбей. Бабай балыҡ аулаған, шуның менән көн күргәндәр, ти. Барын барға иҫәпләп, юғын юҡҡа иҫәпләп йәшәй биргәндәр, һис нәмәгә зарланмағандар, ти,былар. Тик балалары булмау ғына уларҙың эҫтәрен бошороп торған да торған, ти. Йонсоу бер көндө бабай үҙенең ғәҙәтенсә диңгеҙгә балыҡҡа барған. Диңгеҙгә ауын һалып, тартып алған икән — сәйер бер балыҡ эләгеп килеп сыҡҡан. Был балыҡтың тәңкәләре алтындан да көмөштән, гәүһәрҙән дә яҡуттан ғына икән. Күҙҙең яуын алып торалар, ти.
Бабай, балыҡты усына һалып, оҙаҡ ҡарап торған да: «Быны ашап тамаҡ туймаҫ, йәшәй бирһен әйҙә»,— тип диңгеҙгә ташлайым ғына тигәндә, балыҡ телгә килгән:
— Бабай! Мине алып ҡайт. Итемде улдарыңа ашат, ҡанымды аттарыңа эсер, һөйәктәремде эттәреңә бир,— тигән.
Бабайҙың улдары булмағас, аптырап ҡалған. Ни эшләргә белмәй торған-торған да, ни булһа ла булыр тип, балыҡты алып ҡайтып киткән.
— Ҡайтҡас, тупһаһын ашатлап, һүҙ ҡатырға ла өлгөрмәгән, ҡарсығы, ике малай күтәреп, ҡаршыһына килеп баҫҡан.
— Күрәһеңме, был малайҙар — беҙҙең улдарыбыҙ! — тигәс, бабай тағы ла нығыраҡ ғәжәпкә ҡалған. Шунан бының ҡарсығы бабай балыҡҡа киткәс ни булғанын һөйләп биргән.
— Һин балыҡҡа сығып китеүең менән ҡамыр баҫтым да, ике малай яһап, һандыҡҡа һалдым,— тигән әбей.— Шул арала үҙем ишек алдына сығып әйләндем. Килеп инһәм, ҡолағыма бала илаған тауыш салынғандай булды. Ипләберәк тыңлаһам, тауыш һандыҡ эсенән килә. Һандыҡты асып ебәргәйнем, шаҡ ҡаттым: минең бая һалып ҡуйған малайҙарыма йән ингән!
Ни әйтергә белмәйенсә ҡатып ҡалған бабай һушына килгәс, баяғы балыҡтың әйткән һүҙҙәрен иҫенә төшөргән. Шунан балыҡтың итен малайҙарға ашатҡан, ҡанын ике атына эсергән, һөйәктәрен ике этенә ташлаған.
тулыһынса ошонда уҡығыҙ...
Әкиәт «Алтын сабаҡ»0
Әкиәт «Алтын сабаҡ»
Борон-борон заманда йәшәгән, ти, бер ҡарт менән бер ҡарсыҡ. Былар бик олоғайғандар, бала-сағалары булмаған. Ҡарт менән ҡарсыҡ балыҡ аулап тамаҡ аҫрағандар. Бер көндө ҡартҡа бер алтын балыҡ эләгә. Балыҡ телгә килә лә ҡартҡа былай тип әйтә:
— Һин мине үҙең ашама, башымды бейәңә ашат, кәүҙәмде ҡарсығыңа ашат, ҡойроғомдо этеңә бир.
Ҡарт балыҡтың әйткәнен эшләй. Алтын балыҡты алып ҡайта ла башын алты йәшәр бейәһенә, кәүҙәһен етмеш йәштәрҙәге ҡарсығына ашата, ҡойроғон этенә ташлай. Әбей шунда уҡ гоманлы була, бейә ҡолонға, эт көсөккә ҡала. Күп тә үтмәй, әбей ике ир бала, бейә ике ҡолон, эт ике көсөк килтерә. Малайҙарҙың баштары алтын, арт һандары көмөш, ти. Ҡолондарҙың ялдары алтын, ҡойроҡтары көмөш, ти. Көсөктәрҙең дә баштары алтындан, ҡойроҡтары көмөштән, ти.
Бабай ҡыуанысынан ни эшләргә белмәй, ти. Малайҙарҙы тәрбиәләп үҫтерә. Малайҙар бик бәһлеүән булып үҫәләр. Дүрт-биш йәштәрендә урамдағы оло кешеләрҙе тәгәрәтә һуғалар ҙа ҡуялар. Бала-сағаларҙы үлтерә һуҡҡан саҡтары ла булғылай. Малайҙар ололарға йәбешә башлағас, ауыл халҡы быларҙы нисек тә булһа ситкә олаҡтырырға, ауылдан тайҙырырға уйлаша. Бер көндө батшаға хәбәр итәләр:
— Бер ҡартта ике бала бар, үҙ яныңа алһаң ине. Балаларҙың баштары алтын, арт һандары көмөш,— тиҙәр.
Әкиәт «Батыр һалдат»0
Әкиәт «Батыр һалдат»
Борон-борон заманда бер батша йәшәгән. Уның бала-сағаһы булмаған. Һарай эсендә ҙур алма баҡсалары бар икән. Бер ваҡыт батша ҡатыны менән һыу инергә барғанда, алмағас төбөндә бер ҡарт күргән.
— Был ҡарт ҡайҙан килеп сыҡты икән? Нишләп ултыра икән бында? — тип ғәжәпһенгәндәр ҙә, барып, ҡартҡа өндәшкәндәр.
— Мин шулай, шулай, ялан күрергә сыҡтым. Баҡсаң бик оҡшағас, алмағас төбөнә ял итергә ултырҙым. Мин үҙем бер табибмын. Балаға мохтаж кешеләргә ярҙам итәм,— тигән ҡарт. Батша әйтә:
— Беҙҙең бала-сағабыҙ юҡ. Беҙгә ярҙам итә алырһыңмы? — ти.
— Итермен,— ти ҡарт.— Анау алманы өҙөп алып бирегеҙ әле,— ти. Шунан алманы уртаға яра ла бер яртыһын батшаға, икенсе яртыһын ҡатынына бирә.
— Ашағыҙ ошоно,— ти.— һеҙҙең бер ҡыҙ балағыҙ донъяға килер. Балағыҙ тыумаҫ борон уҡ ер аҫтында йорт эшләтегеҙ. Ун ике йәш тулмайынса, ер аҫтынан сығармағыҙ. Алдан сығарһағыҙ, балағыҙ һеҙҙеке түгел,— ти.
Ҡайталар ҙа, ерҙе ҡаҙып, йорт эшләтә башлайҙар былар хәҙер. Йорт һалынып бөткәс, батшаның ҡатыны шунда төшөп бәбәйләй. Бер бала ҡараусы килтереп ҡушалар. Баланы тәрбиәләйҙәр. Бала көндән-көн матурлана. Бик сибәр ҡыҙ булып үҫеп килә. Бер йыл үтә, ике йыл үтә, ете йыл үтә ер аҫтында. Хәҙер ҡыҙға бер уҡытыусы килтереп, уҡытырға ҡушалар. Яҙырға, уҡырға өйрәтә башлайҙар. Берҙән-бер бала, етмәһә, батша балаһы булғас, төрлөсә ҡыландырып ҡарайҙар быны. Ун йәшкә, ун бер йәшкә етә ҡыҙ, хәҙер аң керә быға. Китабында ағас, тауҙар, һыуҙар, урмандар, йондоҙҙар күрә; айҙы, ҡояшты, күп нәмәләрҙе һүрәттән ҡарап белә. Бер көндө ҡыҙ һорай бит:
Әкиәт «Арпа батыр»0
Әкиәт «Арпа батыр»
Борон-борон заманда бер әбей йәшәгән. Уның бер генә балаһы ла булмаған. Бер көндө әбей бер бөртөк арпа табып алып ашай. Күп тә тормай, уның бер улы тыуа. Әбей балаһына Арпа тип исем ҡуша. Кешеләр әбейҙән:
— Был баланы ҡайһылай таптың? — тип һорайҙар.
— Бер бөртөк арпа ашағайным, шунан яралды,— ти әбей.
Арпа бик батыр булып үҫеп етә. Үҙенә суйындан мең ботлоҡ суҡмар ҡойорға ҡуша. Кәртә-ҡаралтыһына берәй кешенең малы килеп инһә, бер һуғыуҙан үлтерә лә ашай ҙа ҡуя икән был. Кешеләр быны күрә алмай башлайҙар. Бер көндө Арпа батыр әсәһенә әйтә:
— Хуш, һау бул, мин сығып китәм. Кешеләр мине күрә алмайҙар,— ти.
Егет сығып киткән. Бара торғас, туғыҙ ҡолас йыуанлығындасы бер ағас күргән. Ағастың башы кәкре икән, шул кәкрелә өй дәүмәлендәге бер ҡош ултыра икән. Был ҡоштар батшаһы Сәмреғош икән. Арпа батыр суҡмарын ҡошҡа бәрә — суҡмар теймәй, ҡош осоп китә. Арпа батыр ары китә. Бара торғас, бер кеше күрә. Ул тауҙы тауға һуғып йөрөй, ти. Арпа батыр килә лә һаулыҡ һораша:
— Һауғынаһыңмы, Тау батыр! — ти.
— Үҙең иҫән генә йөрөйһөңмө, Арпа батыр? — ти тегенеһе.
Былар хәҙер икәүләшеп китәләр. Бара торғас, бер кешегә тап булалар. Был кеше бер күлдең һыуын уртлап ала ла икенсеһенә алып барып ҡоя, ти.


text:
- Подробности
- Просмотров: 540
АРКАЛЫ ЦЕРАТОНЕИС (Ceratoneis arcus), бер күҙәнәкле диатом ылымыҡтар төрө. Ҡайһы ваҡыт буй һәм арҡыры күсәрҙәре буйлап бөгөлгән ҡыҫҡа колониялар барлыҡҡа килтерә, буйға ҡырҡылған эллипс рәүешендә. Ҡапҡасы ураҡ формаһында, суҡыш һымаҡ йәки бер аҙ йомро остарына табан тарая; ҡорһаҡ сите ҡабарынҡы, уртаһында батынҡы, оҙонлоғо 15—150 мкм, киңлеге 4—7 мкм. Арҡыры һыҙыҡтары (10 мкм 15—18 һыҙыҡ) параллель, ҡорһаҡ яғының уртаһында ҡапҡасы шыма, ҡабарынҡы, бер яҡлы уртаса майҙан ҡалдырып өҙөлә. Күсәр майҙаны тар һыҙыҡлы, бер аҙ ҡорһаҡ ситенә ауышҡан. Ағып ятҡан һыуыҡ һыуҙа, шарлауыҡ янында, ташта һәм үҫемлектә, һирәкләп ләмдә, планктонда йәшәй. Башҡортостанда Ағиҙел й. урта һәм түбәнге ағымдарында табылған. Һирәк төр, антропоген йөкләнеш булғанда юҡҡа сыға.
Ф.Б.Шкундина
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Ташкент
Ташке́нт (Ташҡәнт; үзб. Toshkent / Тошкент) — баш ҡала һәм Үзбәкстандағы иң эре ҡалаларҙың береһе, административ үҙәге Ташкент ѳлкәһе. Халыҡ иҫәбе буйынса ла Үзбәкстандың һәм Урта Азияның иң ҙур ҡалаһы, Ташкент агломерацияһының үҙәге, илдең мөһим иҡтисади, сәйәси, мәҙәни, фәнни һәм шулай уҡ авиация, тимер юлы, автомобиль үҙәге. Административ яҡтан 11 районға бүленгән.
Ташкент халҡы буйынса БДБ илдәре араһындағы иң эре ҡалаларҙың береһе. Уның халҡы 2,3 миллион тәшкил итә.
Йөкмәткеһе
Физик-географик характеристикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ташкент республиканың тѳньяҡ-кѳнсығыш ѳлѳшѳндә, Чирчик (йылға) үҙәне буйында, диңгеҙ кимәленән 440—480 метр бейеклектә урынлашҡан һәм 30 мең гектар территорияны алып тора. Ташкенттан кѳнсығышҡа һәм тѳньяҡ-кѳнсығышҡа ҡарай кѳнбайыш Тянь-Шань армыттары урынлашҡан.
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ташкент Климатик бүлкәттең Субтропик һәм Талғын-континенталь сигендә ята. Йылына 440 мм яуым-тѳшѳм була. Кеше йәшәмәгән буш һәм ярым буш уйпат ѳлкәләр менән сағыштырғанда тауҙарҙың яҡын булыу һѳҙѳмтәһе күпкә әһәмиәтле. Ғәҙәттә, һыуыҡтар оҙаҡ булмай, ләкин аяҙ булғанда һауа температураһы ҡайһы ваҡыттарҙа минус 20 °C -ҡа тиклем тѳшә, йәйгеһен күләгәлә ул йыш ҡына 35-40°C-ҡа тиклем етә.
Минималь температура — 29,5 °C (1930 йылдың 20 декабре), максималь температура — + 44,6 °C (1997 йылдың 18 июле), 40 кѳнлѳк елһеҙ, йәйге томра, йәғни селлә ваҡыты Ташкент ҡалаһы мәҙәниәтенең айырылғыһыҙ ѳлѳшѳ.[6].
Яҙ менән кѳҙ иртә килә. Был һыу ятҡылыҡтарының булмауы арҡаһында һауаның тиҙ йылыныуы һәм һыуыныуы менән бәйле.
- Уртаса йыллыҡ температура — +14,8 C°
- Уртаса йыллыҡ Бофорт шкалаһы, елдең тиҙлеге — 1,4 м/с
- Уртаса йыллыҡ һауа дымлылығы — 56 %
Экологик торошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Территорияның яртыһын тиерлек ултыртылған ағастар алып тора. Бѳгѳн Ташкент кешеһенең һәр береһенә йәшелләндерелгән 69 квадрат метр тура килә[7]. Ҡайһы бер саҡтарҙа бында насар экологик хәл күҙәтелә. Ҡалала йыш ҡына кѳслѳ тѳтѳн булыуы ихтимал, шул арҡала күреү мѳмкинлеге 1,5-3 саҡрымдан артмай. [8]. Был осраҡта, һауа таҙа булған ваҡытта офоҡта яҡшы күренгән Тянь-Шань тауҙары насар ғына тѳҫмѳрләнә.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беҙҙең эраға тиклем II—I быуаттарҙа уҡ билдәле.[9][10], Ташкенттың Шаш-тепа, Чач-тепа тигән атамалары ла осрай.
XI быуаттан ҡала Ташкент булараҡ танылыу ала. Был исем (латин телендә — «таш») Таш ҡала тигән мәғәнәне аңлата. Иң тәүге ҡытай сығанаҡтарында Ташкент Шаш (Ши)ѳлкәһе, Чжэши һәм Юэни, иртә Урта быуаттар осоронда — Чач, Шаш (ѳлкә) һәм Джач тип йѳрѳтѳлә. «Ши» ҡытайса «таш» (ҡыт. ябайл. 石, пиньин: shí) тигәнде лә аңлатырға мѳмкин булғанлыҡтан, тѳбәккә тѳрки ырыуҙар күсеп ултырғандан һуң, был атамаларҙың тѳркисә «таш» тигән һүҙгә әйләнеүе лә бар.[11].
XIV—XV быуаттарҙа Ташкент Тимур империяһы составына инә. XVI быуатта ҡала менән Шейбанидтар династияһы идара итә.[12][13] 1586 йылда ҡаҙаҡтар Ташкентҡа уңышлы поход яһай. Артабан ҡала, 1557—1598 йылдарҙа, бында үҙенең тимер аҡсаларын сығарған шейбанид Абдулла-хан II буйһона.[14] 1598 йылдан 1604 йылға тиклем Ташкент менән үҙ исеменән кѳмѳш һәм баҡыр аҡса сығарған шейбанид Кельди Мѳхәмәт идара итә.[15]. 1630 йылдар тирәһендә Ташкент Ҡаҙаҡ ханлығы хандарының резиденцияһы була.[16]. 1784 йылда Юныс Хаджа үҙ власы аҫтына бѳтә ҡаланы берләштерә һәм бойондороҡһоҙ Ташкент дәүләте тѳҙѳй. XIX быуат башына был дәүләт бик күп ерҙәрҙе эләктерә. Әммә, Юныс Хаджа үлгәндән һуң, 1807—1808 йылдарҙа, ил Коканд ханлығына буйһона.[17]. Коканд ханлығында Ташкент соҡор һәм 20 саҡрым оҙонлоғондағы балсыҡ ҡатыш стена менән уратып алынған була (Ташкент ҡапҡаһы). Ҡаланың яңы ѳлѳшѳнә, 1865 йылда Ташкентты Рәсәй империяһының рус ғәскәрҙәре баҫып алғас нигеҙ һалына. Ул иҫке ҡаланан Анхор каналы менән айырылып тора.
Билдәле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Молчанов Анатолий Александрович (15.08.1938), ғалим—геофизик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1974), профессор (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1979), почётлы геолог (1988), почётлы эколог (2013). СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1987) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1980). Башҡортостандың Октябрьский ҡалаһының почётлы гражданы. Ташкентта тыуған[18].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Справка о городе на официальном сайте хокимията г. Ташкент
- ↑ Численность постоянного населения (динамика населения Узбекистана и его регионов в 1991 — 2015) // Государственный комитет Республики Узбекистан по статистике. Демографические данные
- ↑ Сведения о населении города на официальном сайте хокимията г. Ташкент
- ↑ Узбекское Агентство связи и информатизации. Почтовые индексы
- ↑ Расчет расстояний между городами. АвтоТрансИнфо. 16 август 2014 тикшерелгән.
- ↑ Чилля в самом разгаре! — Новости Узбекистана — ANONS.UZ
- ↑ Хокимият города Ташкента
- ↑ Информационная экосеть sreda.uz Смог над Ташкентом
- ↑ [http://goskompriroda.ccc.uz/Tashkent/russian/background/istdr.htm Ташкент тураһындағы айырыуса билдәле мәғлүмәттәр беҙҙең эраға тиклем II быуатта, боронғо Ҡытай хроникаһында осрай. Унда Кангюй дәүләтенә ингән Ташкент оазисы һәм уның үҙәк ҡалаһы Юэни исеме менән бирелә. Ҡайһы бер боронғо Ҡытай сығанаҡтарының транскрипцияларында Шаш (ѳлкә) итеп бирелә. Фарсы батшаһының (Шапур I) «Каабе Зороастра» (беҙҙең эраға тиклем 262 йыл) яҙыуында Ташкент оазисы Чач исеме аҫтында телгә алына.
- ↑ XIX быуатта, Чач тип телгә алынған Ташкент тураһындағы тәүге мәғлүмәттәр VII быуатта, ҡытай сәйәхәтсеһе Сюаньцзан яҙмаларында иҫкә алынғанда уҡ, билдәле булған тип һанала.Ташкент // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- ↑ Макс Фасмер. Этимологический словарь русского языка. Перевод с немецкого и дополнения члена-корреспондента АН СССР О. Н. Трубачева. Под редакцией и с предисловием проф. Б. А. Ларина. Издание второе, стереотипное. В четырёх томах. М.: «Прогресс», 1986.
- ↑ Добромыслов А. И., Ташкент в прошлом и настоящем. Ташкент, 1912, с.9
- ↑ История Ташкента. Ташкент: Фан, 1988, с.70
- ↑ Е. А. Давидович, Корпус золотых и серебряных монет Шейбанидов. XVI век. М., 1992
- ↑ Бурнашева Р. З., Некоторые сведения о чеканке медных монет в Ташкенте в XVI—XIX вв. Известия Национальной академии наук Казахстана, № 1, 2007, с.153
- ↑ Из истории Казахстана XVIII в.
- ↑ История Ташкента (с древнейших времён до победы Февральской буржуазно-демократической революции) / ответственные редакторы Х. З. Зияев, Ю. В. Буряков. — Ташкент: Издательство «Фан» УзССР, 1988. — ISBN 5-648-00434-6. С. 85—88
- ↑ Башҡорт энциклопедияһы — Молчанов Анатолий Александрович (Тикшерелгән 12 август 2018)


text:
- Подробности
- Просмотров: 449
ДЕРБЕТЕВ Фёдор Иванович (1740 — 24.5.1774), Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е.И.Пугачёв полковнигы. Ставрополь провинцияһының суҡындырылған ҡалмыҡтарынан. И.Н.Дербетевтың улы. 1756—63 йй. Ете йыллыҡ һуғышта ҡатнашыусы. Ставрополь ҡалмыҡ корпусында хеҙмәт итә, квартирмейстер. Ҡалмыҡтарҙан отряд ойоштороп, 1773 й. окт.—нояб. Ырымбур ҡ. янындағы алыштарҙа ҡатнаша. Декабрҙән алып Ырымбур губернаһының көнбайышында баш күтәреүселәр отрядтары төҙөй. 1773 й. дек. — 1774 й. ғин. Һамар ҡ. янындағы һәм Ырымбур провинцияһының Алексеевск биҫтәһе эргәһендәге, Ставрополь ҡ. янындағы алыштарҙа ҡатнаша. Ырымбур сик һыҙығының Һамар дистанцияһы ҡәлғәләрендә отряд (2 мең кеше) туплай, отряд ҡалмыҡтарҙың ғаиләләре м‑н Ырымбур янына хәүефһеҙ сигенеүен тәьмин итә. Мартта Пугачёвтың Баш ғәскәре составында Ырымбур провинцияһының Пронкино а. эргәһендәге һәм Татищев ҡәлғәһе янындағы алыштарҙа ҡатнаша. Апр.—майҙа Д. отряды (600–900 кеше) Оло Ырғыҙ һәм Һамар йй. (Волга й. ҡушылдыҡтары), Саған й. (Урал й. ҡушылдығы) буйында хәрәкәт итә, Ырымбур провинцияһы Сорочинск ҡәлғәһе янындағы алышта ҡатнаша, һәләк була.
Әҙәб.: Беликов Т.И. Ф.И.Дербетев — сподвижник Е.И.Пугачёва. Элиста, 1978.
И.М.Гвоздикова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 433
ЛАЙЛАЛЫ БӘШМӘКТӘР (Myxomycota), хлорофилһыҙ, башлыса сапрофит бәшмәк һымаҡ организмдар төркөмө. Протостелиялар (примитив Л.б.) һәм миксогастрҙар класына ҡараған 1000‑дән ашыу төрө билдәле. Башҡортостанда бер нисә тиҫтә төрө осрай, бөтә ерҙә таралған. Вегетатив тәне — күп ядролы лайлалы протоплазма (плазмодий), асыҡ һары, алһыу, ҡыҙыл, шәмәхә, ҡара тиерлек төҫтәрҙә, бер нисәнән алып йөҙләгән миллиметрға тиклем. Репродуктив фазаһы тышса м‑н ҡапланған споралар рәүешендә. Күпселек Л.б. спораларҙан тыш капиллиций (спораларҙы таратыусы нескә ептәр) бар. Споралар һыуҙа 1—2 ике ҡамсылы зооспора булып, дымлы мөхиттә — миксамёбалар булып үҫә. Зооспоралар йәки миксамёбалар, зиготалар барлыҡҡа килтереп, парлап үҙ-ара ҡушыла, аҙаҡ улар туҡлыҡлы матдәләр сығанағы тупланған яҡҡа әүҙем рәүештә хәрәкәт итә алған плазмодий барлыҡҡа килтерә. Л.б. сереп ятҡан ҡойолған япраҡтарҙа, ағас олондарында һәм башҡа үҫемлек ҡалдыҡтарында осрай. Тупраҡтың бактериаль флораһының һанын һәм составын көйләүҙә мөһим роль уйнай.
М.Ю.Шәрипова
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Урман күгәрсене
Урман күгәрсене, ҡыр күгәрсене, һаҙ күгәрсене (урыҫ. Клинтух, лат. Columba oenas)— Европала, Төньяҡ Африкала, Кесе Азияла, Төркөстанда йәшәй торған күсмә ҡыр күгәрсене[1].
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йорт ҡүгәрсене ҙурлығында. Дөйөм төҫө ҡуйы күкһел һоро. Ҡойроғоноң осо, яурындары, ҡанаттарындағы һыҙыҡтар ҡара. Күҙҙәре ҡара-көрән, аяҡтары ҡара-ҡыҙыл, суҡышының осо һары, төбө ҡыҙыл. Күк күгәрсендән яурындарындағы ҡара таптары менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауышы тоноҡ: «ху-хууу».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Төрлө үлән һәм ағас орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында, ҡайһы ваҡыт ағас баштарында оялай. 2 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ите әсән аулайҙар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Журнал
Журнал — китап һымаҡ сығарылған ваҡытлы баҫма[1]. Журналдар ғәҙәти китаптарға оҡшамаған. Журналдың йылына бер нисә мәртәбә баҫыла. Журнал ваҡытлы баҫма тип атала, сөнки яңы сығарылыша сығып тора. Журналдар ҡағыҙға баҫыла. Кешеләр журналдарға яҙыла. Time журналын миҫалға килтерергә була. Журналдарҙа бик күп өлкәләрҙән мәҡәләләр баҫыла. Журналдар гәзит кеүек, әммә журналды әҙерләү өсөн оҙағыраҡ ваҡыт кәрәк, журнал биттәре төҫлө итеп баҫыла һәм гәзиттән ҡыйбатыраҡ тора. Һирәк кенә журналдар уҡыусыларна бәләкәй генә бүләктәр менән килә.
Журнал, гәзит кеүек үк, билдәле бер идеологик төркөмдөң, ижтимағи синыфтың, сәйәси фирҡәнең мәнфәғәтенә ярашлы йәмәғәт фекерен тыуҙырыусы киң мәғлүмәт һәм пропаганда сараһы. Компьютер версткаһы технологияһы һәм төҫлө баҫыу ысулы барлыҡҡа килгәс, Рәсәйҙә XX быуат аҙағы — XXI быуат башында журналдар реклама сараһына әйләнә. Ҡағиҙә булараҡ журналдар билдәлә бер төркөмгә тәғәйенләнгән, йәки реклама каталогы булып тора.
Интернет барлыҡҡа килгәс журналдар интернет селтәрендә сыға башланы. Элек сығарылған ҡағыҙ журналдарҙың архивы барлыҡҡа килде, һуңыраҡ онлайн-журналдар сыға башланы.
Журнал төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Журнал һәм гәзиттәр түбәндәгесә классификацияға бүленә:
- сығыу йышлығы буйынса — аҙналыҡ, айлыҡ, ике айға бер мәртәбә сығыусы һ.б.;
- форматы буйынса;
- тематикаһы буйынса;
- мәғлумәт биреү стиле буйынса.
Журнал үзенсәлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Журнал гәзиткә ҡарағанда һирәгенрәк сыҡҡанға күрә мәғлүмәт тапшырыу тиҙлеге ҡалыша. Әммә журналдың ваҡиғаларҙы анализлау, уйланыу, һөҙөмтә сығарыу өсөн ваҡыты киңерәк.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мазаев М. Н., Лященко А. И. Журнал // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- «Фолианты» сайты — элекке журнал һәм гәзит киҫемтәләре


text:
Дон балыҡ ҡурсаулығы
Дон балыҡ ҡурсаулығы (рәсми атамаһы — Донда балыҡ тотоу бөтөнләй тыйылған урын) — Дон дельтаһында урынлашҡан һаҡланыусы тәбиғәт объекты.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дон балыҡ ҡурсаулығы 1819 йылдың 20 февралендә батша сенаты ҡарары менән булдырылған. Ул осорҙа уны төҙөү мохтажлығы казактар ҡатламы мәнфәғәтенән килеп тыуа.
Ҡиммәтле кәсеп балыҡтарына ыуылдырыҡ сәсеү өсөн Елизаветинская станицаһына һәм йылға буйлап үрҙәрәк урынлашҡан башҡа казак ауылдарына тиклем үрләргә мөмкинлек биреү өсөн эшләнә.
Был дельтаның түбәнге өлөшөндә йәшәүсе ситтән килеүсе балыҡсыларҙың мәнфәғәтенә ҡаршы килә. Бынан тыш, ҡарар балыҡтар фаунаһын һаҡлау буйынса саралар билдәләй.
Донда балыҡ тотоу бөтөнләй тыйылған урын ойоштороу Аҙау диңгеҙенең балыҡ популяцияһын тергеҙеү кеүек мөһим бурыстың үтәлеүенә лә булышлыҡ итә. Дон дельтаһында балыҡтың ҡиммәтле төрҙәрен тотоусыларҙы туплау һәм уларҙы һаҡлау өсөн шарттар тыуа.
Ҡурсаулыҡтың балыҡ хужалығындағы әһәмиәтле ролен һуңғараҡ Рәсәй империяһы тикшеренеүселәре лә, шулай уҡ совет ғалимдары ла дөрөҫләнеләр, шул арҡала ҡурсаулыҡ оҙаҡ ваҡыт йәшәй.
Донда Цимлянск ГЭС-ын төҙөгәс уның роле тағы ла арта[1].
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡурсаулыҡ дельтаның аҫҡы яртыһында һәм уға сиктәш Таганрог ҡултығы акваторияһында урынлашҡан.
Диңгеҙ буйлап сик Приморка ауылының көнсығыш сигенән Павел-Очаков морононоң төньяҡ өлөшөнә үтеп китә.
Ҡоро ерҙән сик, Приморка ауылынан Таганрог ҡултығының төньяҡ яр буйы буйлап, Үле Донец йылғаһының уң яры буйлап Хапры тимер юл станцияһына тиклем бара.
Артабан тура Бубнов йырынына тиклем (Дугино хуторы менән йәнәш), унан һуң Бубнов йырынының һул яры буйлап Кабачный йырыны айырылып киткән ергә тиклем дауам итә.
Унан һуң Кабачный йырынының уң яҡ яры буйлап, Оло Кутерьма йылғаһындағы тамағына килә.
Ул ерҙән сик тура Оло Кутерьма йылғаһының һул ярына күсә һәм «Казачка» тигән йылым менән балыҡ тотоу урынынан 400 метр алыҫлыҡта урынлашҡан билдәгә килә.
Оло Кутерьма йылғаһының һул яғынан унан Каланча йылғаһы айырылып киткән ергә тиклем дауам итә.
Унан һуң, тура Донск хуторының көньяҡ-көнбайыш сигенән Песчаный боғаҙының уң өлөшөнә килеп, көньяҡҡа — Песчаный боғаҙының һул яғына сыға.
Сухой Кагальник йылғаһы тамағының уң яғы — Сухой һәм Мокрый Кагальник йылғаларынан Пешковск быуаһы- -Таганрог ҡултығының көньяҡ яры буйынан Павло-Очаковск морононоң төньяҡ өлөшө һыҙаттары буйлап килеп, тамамланып ҡуя.
70-се йылдарҙа ҡурсаулыҡ яҡынса 68 мең га майҙан биләгән. Шуның диңгеҙҙәге өлөшө 40 мең гектарҙан саҡ ҡына әҙерәк, ә йырын һәм ҡултыҡтарҙың дөйөм оҙонлоғо 400 км-ға етә.
Ҡурсаулыҡтың сиктәре бер нисә тапҡыр үҙгәрә, башлыса биләмәһенең ҙурайыуы иҫәбенә.
Совет осоронда сиктәре, 1976 йылда ҡул ҡуйылған Аҙау диңгеҙе бассейнында балыҡ тотоу ҡағиҙәләре менән нығытылып ҡуйыла.
Тыйылған аралыҡта бөтөнләй балыҡ тотоу эшмәкәрлеге тыйыла[1].
Фауна[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дон ҡурсаулығында көҙ һәм ҡыш осоронда һыла, ҡорман һәм башҡа кәсеп балыҡтарының ҙур популяцияһы туплана.
Яҙ улар кәрәкле шарттар тыуыу менән ыуылдырыҡ сәсеү өсөн Дон ыуылдырыҡ сәсеү урынына күсәләр.
Ҡурсаулыҡтың яр зонаһы, уның йырын һәм ҡултыҡтары һыла, ҡорман һәм һаҙандың үрсеү урыны булып тора.
Бынан тыш ҡурсаулыҡта селбәрәләр туҡлана, атап әйткәндә Дон ыуылдырыҡ сәсеү урынынан сыҡҡас тормош циклының башланғыс этабында[2].
Балыҡтар фаунаһынан тыш ҡурсаулыҡта ҡиммәтле һәм һирәк осрай торған һыу һәм һаҙлыҡ ҡоштары оя ҡоралар:өйрәктәр, ҡашҡабаш (таҙбаш), ала ҡаҙ (серый гусь), аҡҡоштар, колпица, каравайка һәм башҡа төрҙәре.
Шулай уҡ ҡурсаулыҡ территорияһында ҡыр сусҡалары һәм мышылар йәшәй[1].
Хоҡуҡ статусы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
33-сө Федераль законға ярашлы (№ 33-ФЗ 14.03.95), Донда балыҡ тотоу бөтөнләй тыйылған урын(ДЗРП).
Статусы буйынса айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһенә иҫәбенә инмәй.
Балыҡ ҡурсаулығы статусы профилле башҡарма органдарҙың (Рәсәй Федерацияһының ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек Министерлығының балыҡсылыҡ буйынса Департаментының 1996 йыл 1 июль бойороғо) законлы акттары менән нығытыла.
Рәсәй Федерацияһының балыҡсылыҡ буйынса комитетының 139-сы һанлы бойороғо (01.07.94) («Аҙау диңгеҙе бассейнында балыҡ тотоу ҡағиҙәләре») һәм Украинаның Балыҡсылыҡ хужалығы Министерствоһының 177-се һанлы (19.10.95) бойороғо буйынса, ҡурсаулыҡта йыл әйләнәһенә кәсеп тыйыла[3].
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Природа донкого края — Ростов-на-Дону: Ростовское книжное издательство, 1978 — с. 208
- ↑ Троцкий С. К. Рассказ об азовской и донской рыбе — Ростов-на-Дону: Ростовское книжное издательство, 1973 — с. 192
- ↑ Генеральный план Рогожкинского сельского поселения Азовского района Ростовской области Муниципальный контракт № 50 от 07.04.2008. Том II. Обоснование генерального плана. Пояснительная записка


text:
Еңел аҙымдар, ихлас йылмайыу – уларҙы әле үк мода журналдары тышлығында сығарырлыҡ.
90-60-90 параметрҙары мөһим түгел. Төп иғтибар — тормош тәжрибәһенә һәм күркәм холҡона. Милли кейемдәре лә ошо үҙенсәлектәрҙе асыҡ сағылдыра.
Ошо көндәрҙә Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы йорто филиалы — удмурт тарихи-мәҙәни үҙәге Тәтешле районындағы удмурт ҡатын-ҡыҙҙары клубы менән берлектә “Мисс-Чуж-Пепи” удмурт өләсәйҙәре конкурсын үткәрҙе. Бәйге ғаилә ҡиммәттәрен һаҡлап ҡалыуға, оло быуынға ихтирам тәрбиәләүгә, үҙ ғаиләң, ырыуың тарихына ҡыҙыҡһыныуҙы арттырыуға йүнәлтелгән.
Өләсәйҙәр тамашасыларҙы үҙҙәре менән бик үҙенсәлекле итеп таныштырҙы, йырлап, бейеп күрһәтте. Залдағы балалары, ейәндәре, туғандары һәм дуҫтары өләсәйҙәрҙе дәртләндереп ултырҙы.
Туғыҙ ҡатнашыусы төрлө номинацияла дипломдар, конкурстың иҫтәлекле таҫмаһы менән бүләкләнде. Тәтешле районының Ҡыҙылъяр ауылынан Фәкинә Ғәлимйәнова “Мисс-Чуж-Пепи” исеменә лайыҡ булды. Ул ошо ауылда тыуып үҫкән, биш бала тәрбиәләгән, әлеге көндә ете ейәне бар.


text:
- Подробности
- Просмотров: 224
ТАМЫРАҘЫҠТАР, 1) төп тамырҙың һәм (йәки) ер аҫты һабағының үҫеп китеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ҡайһы бер культуралы үҫемлектәрҙең көслө, һутлы ер аҫты ағзалары. 2) Һутлы тамырҙар алыу өсөн үҫтерелгән үҫемлектәр. Т. төрлө ғаиләләргә — әүернә һымаҡтар (гәрәнкә, редис, торма, турнепс, шалҡан һ.б.), сатыр һымаҡтар (бүтбүлдек, кишер, петрушка, сельдерей), алабута һымаҡтар (сөгөлдөр), астра һымаҡтарға (скорцонера, цикорийһ.б.) ҡараған күп йыллыҡ, ике йыллыҡ һәм бер йыллыҡ үҫемлектәр инә. Аш (кишер, петрушка, сельдерей, сөгөлдөр, торма, шалҡан), мал аҙығы (гәрәнкә, мал кишере, мал сөгөлдөрө, турнепс) һәм техник (шәкәр сөгөлдөрө, цикорий) төрҙәргә бүленә. Т. — һыуыҡҡа сыҙамлы үҫемлектәр, йылыны иң яратыусы үҫемлек — сөгөлдөр. Дым яратыусандар, бигерәк тә гәрәнкә, петрушка, редис. Аш Т. бешерелгән, быҡтырылған, сей, киптерелгән һәм консерваланған килеш ҡулланыла. Шәкәр сөгөлдөрө шәкәр сәнәғәте өсөн сеймал булып тора. Т. малға ашатыу ҡоро мал аҙыҡтарын һәм концентрат мал аҙыҡтарын яҡшыраҡ үҙләштереүгә булышлыҡ итә (ҡара: Ауыл хужалығы малдарын ашатыу). Башҡортостанда торма, шалҡан, кишер, мал һәм шәкәр сөгөлдөрө, петрушка, сельдерей үҫтерелә. Т. үҫтереү өсөн уңайлы шарттар Урал алды дала зонаһында һәм көньяҡ урман‑дала зонаһында бар. Респ. Т. сәсеү майҙаны 70 мең га ашыу тәшкил итә (2005).
Әҙәб.: Ю х и н И.П. Сахарная свёкла в Башкортостане. Уфа, 2000.
М.М.Хәмиҙуллин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Бүләктәрҙе кем урлаған/Айнар Байбулатов
Комикс
Ҡыш бабай балаларға илселәр аша бүләктәр ебәрә. Яңы йыл байрамына үҙем дә килермен, тип вәғәҙә бирә.
Илселәр, арбаларға бүләктәр тейәп, урман аша бер яландан үтәләр. Ҡапыл көслө дауыл сыға. Ҡар өйөрмәһе уларҙы солғап алып китә.
Илселәр илай-илай балаларға буш ҡул менән килә. Өйөрмә тураһында һөйләйҙәр. Ҡыҙҙар һәм малайҙар Һумс һәм Вәтһинде саҡыра.
Тәфтишселәр урман йәнлектәре менән һөйләшә. Тегеләр: “Бер ниндәй ҙә ҡар өйөрмәһен күрмәнек”, — тип яуап ҡайтара.
Һумс менән Вәтһин яланда бүре, төлкө эҙҙәрен күреп ҡала.
“Был бит элементар, Вәтһин! —тип ҡысҡыра Һумс. — Әйҙә Бүре менән Төлкөгә ҡунаҡҡа барайыҡ!” Ҡараһалар, ни күрһендәр — өй тулы урланған бүләктәр ята, ти.
Баҡтиһәң, ҙур һурҙырғыс өйөрмә ярҙамында Бүре менән Төлкө урманда дауыл ҡуптарған. Илселәр ҡурҡышып торған арала, ҡараҡтар бүләктәрҙе урлай.
Шулай итеп, бүләктәр балаларға таратыла, ә Бүре менән Төлкө ғәфү үтенә. Тәфтишселәр тағы бер мәсьәләне сисә.
— Вәт һиндә баш! — тип маҡтай һумсты Вәтһин.
Рәссам Ирина ӘХМӘҘУЛЛИНА.


text:
Башҡортостанда 85 берәмек техника федераль трассаларҙы таҙартырға сыҡты
Башҡортостанда 85 берәмек техника федераль трассаларҙы таҙартырға сыҡты Фото: «Приуралье» юл идаралығы
ӨФӨ, 2017 йыл, 16 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
Башҡортостанда 85 берәмек техника федераль трассаларҙы таҙартырға сыҡты. Ошо көндәрҙә республиканың күпселек райондарында насар һауа торошо — ҡар яуыуы , урыны менән буран, юлдарҙа боҙлауыҡ, ҡар һырынтылары күҙәтелә.
«Приуралье» юл идаралығынан хәбәр итеүҙәренсә, юл ойошмалары М-5 Урал, М-7 Волга һәм Р-240 Өфө — Ырымбур федераль юлдары буйлап йөрөүҙе тәьмин итеү өсөн юғары әҙерлек режимына күсерелгән. Хәл тәүлек әйләнәһенә 46 метеовидеофиксация постары ярҙамында контролдә тотола. Ғәҙәттән тыш хәл килеп тыуған осраҡта 8 (347) 228-12-18 телефоны буйынса диспетчер хеҙмәтенә мөрәжәғәт итергә мөмкин.


text:
Истихара
Истихара (Истихәрә) намаҙы — бер оло эш башлар алдынан, уның хәйерле булыуын теләп уҡыла торған ике рәҡәғәтле нәфел намаҙы.
Эшләнәсәк бер эштең нәтижәһенә ҡәнәғәт булмағанда уҡыла. Аллаһ Тәғәләгә доға ҡылына. Хәйерле булыуы беленгән эштәр өсөн истихәрә ҡылынмаҫ.
Әнәс ибн Мәликтән (радыаллаһү ғәнһү) килгән риүәйәттә Пәйғәмбәребеҙ уға: «Әй, Әнәс! Берәр эш эшләргә теләһәң, ете мәртәбә Раббыңа истихәрә ит, унан һуң, күңеленә нимә беренсе килһә, шуға иғтибар ит. Сөнки хәйерлеһе шундалыр», — тигән.
Жәбир ибн Ғабдуллаһ (радыаллаһү ғәнһү): «Пәйғәмбәребеҙ саллалаһу ғәләйһи үә сәлләм беҙгә Ҡөръән сүрәләрен өйрәткән кеүек, һәр эшебеҙҙең хәйерле булыуын һорарға өйрәтте», — тине.
Намаҙҙы ҡылыу тәртибе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
"Әгәр берегеҙ берәй эш эшләргә йыйынһа, фарыз намаҙынан тыш ике рәҡәғәт намаҙ уҡыһын да (түбәндәге доғаны уҡыһын): «Аллааһүммә иннии әсьәлүкә биғилмикә үә әстәҡдирукә биҡудратик, үә әсьәлүкә мин фадликәл-ғәҙыым, фә иннәкә тәҡдиру үә ләә әҡдир, үә тәғләмү үә ләә әғләм, үә әйтә ғәлләәмүл-ғуйүүб. Аллааһүммә ин күнтә тәғләмү әннә һәәҙәәл-әмр хайрун лии фии диинии үә мәғәәшии үә ғәәҡибәти әмри ғәәжилиһи үә әәжилиһи фәҡдүрһү лии ҫүммә бәәрик лии фиһ, үә ин күнтә тәғләмү әннә һәәҙәәл- әмра шәрруи лии фии диинии үә мәғәәшии үә ғәәҡибәти әмрии ғәәжилиһи үә әәжилиһи фәсрифһү ғәнни үәсрифни ғәнһү үәҡдүр лийәл-хайра хәйҫү кәәнә ҫүммә әрдынии биһ».
Мәғәнәһе:«Эй Аллаһ, мин һинән ғилемең менән хәйерлелек һорайым. Мин һинең ҡөҙрәтеңә мохтажмын һәм һинең бөйөк мәрхәмәтлегеңдән һорайым, дөрөҫлөктә, Һинен ҡөҙрәтең етә, ә минеке етмәй, Һин беләһең һәм мин белмәйем, Һин — йәшеренде Белеүсеһең. Эй Аллаһ, әгәр был эш миңә хәйерле икән, минең динемдә, тормошомда, эшемдең һөҙөмтәһендә йәки хәҙерге ваҡытта уны миңә насип ит һәм еңеләйт, шул эшемдә бәрәкәт бир. Әгәр ул эш миңә насар икән, минең динемдә, тормошомда, эшемдең һөҙөмтәһендә йәки хәҙерге ваҡытта, ул эште минән йыраҡлаштыр, мине лә ул эштән йыраҡлаштыр. Ҡайҙа ғына булһам да, миңә хәйерле нәмә насип ит һәм шуның менән мине риза ит».
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ислам нигеҙҙәре. /Төҙөүсе, инеш һүҙ авторы Ф. Р. Хоҙайғолов. — Өфө : Китап, 2016. — 144 бит. ISBN 978-5-295-06400-5
- Рәшиҙә Исхаҡи. Намаҙ уҡыу тәртибе. «Дәғүәт» нәшриәте. Нәшриәт рәисе Илшат Хәфизи. Корректор Хөрмәтулла хәҙрәт Буранбаев


text:
- Подробности
- Просмотров: 231
ТИЛЕБӘРӘН (Hyoscyamus), эт ҡарағаты һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 20 төрө билдәле, Евразияла, Африкала һәм Канар утрауҙарында таралған. Башҡортостанда ҡара Т. үҫә. Ике йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, тарбаҡлы, биҙле төктәр м‑н ҡапланған, бейеклеге 30—60 см. Тамыр яны розеткаһы япрағы һаплы, оҙонса‑йомортҡа формаһында, уйымлы ҡауырһын һымаҡ бүленгән; һабаҡ япрағы — ултырма, овал‑оҙонса, уйымлы‑киртләсле. Сәскәһе эре, ҡуйы һары төҫтә, шәмәхә төҫтәге (ҡайһы берҙә төҫһөҙ тиерлек) епсәләр селтәре бар, япраҡланған бөтөркәләргә йыйылған. Үҫешенең беренсе йылында Т. тамыр яны япраҡтары розеткаһын барлыҡҡа килтерә, икенсе йылына май—авг. айҙарында сәскә ата. Емеше — ике оялы ҡумта, июль—сент. өлгөрә. Рудераль үҫемлек, ағыулы үҫемлек. Составында алкалоидтар бар, медицинала ҡулланыла.
Е.В.Кучеров
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Танзания
Танзания - (суахили Jamhuri ya Muungano wa Tanzania) — көнсығыш Африкала урынлашҡан дәүләт. Төньяҡта Кения һәм Уганда, көнбайышта Руанда, Бурунди һәм Конго Демократик Республикаһы, көньяҡта Замбия, Малави һәм Мозамбик менән сиктәш. Көнчыгыш ярын Һинд океаны йыуы.
«Танзания» һүҙе элекке ике колония Танганьика һәм Занзибар исеменән берләштереп алынған. Танзанияның ике башһалаһы бар: административ үзәге — Дар-эс-Салам, ә закон сығарыусы башҡала Додомала урынаша. Хөкүмәт Додомға 1970 йылдарҙа күсенә.
Ил территорияһында Африканың бөйөк күлдәре урынлашҡан — төньяҡта Виктория күле, көнбайышта Танганьика күле , һәм көньяҡта Ньяса күле ята.
Танзания субэкваториаль климат бүлкәтендә ята. Төньяҡ өлөшөндә ике ямғырҙар миҙгеле (март — май һәм сентябрь — ноябрь), көньяғында бер ямғыр миҙгеле (ноябрь — апрель). Утрауҙарында климат дымлы, көндоҙгө уртаса температура 28*30 градус, диңгеҙҙән иҫкән бриз һауа торошон бик йомшаҡ итә. Һинд океанында һыу температураһы — 24-26 градус. Диңгеҙ кимәленән 1200—1700 м бейеклектәге үҙәк өлөшөндң 22-25 градус, төндәрен һалҡын булыуы мөмкин. Танзанияла Африканың иң бейек нөктәһе — Килиманджаро (5895 м) түбәһе урын алған.


text:
Эль Казовский
Эль Казовский (Елена Азовская; 1948 йылдың 13 июле — 2008 йылдың 21 июле) — мажар рәссамы; үҙ ваҡытында мажар әйҙәүсе рәссамдарының береһе була.
Йөкмәткеһе
Шәхси тормошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эль Казовский Рәсәйҙә, Ленинградта Елена Казовская (Kazovskaya) исеме аҫтында тыуа. Уның әсәһе — сәнғәт белгесе Ирина Путолова, атаһы — физик, билдәле ҡытай фарфоры коллекционеры Ефим Казовский. Айырылышҡандан һуң,1951 һәм 1964 йылдарҙа, Елена өләсәһе һәм олатаһы менән Уралда, Түбәнге Тагилда йәшәй. Әсәһе 1955 йылда мажар архитекторы Луи Шкодаға (Skoda) кейәүгә сыға.
1965 йылды Казовскийҙар ғаиләһе Венгрияға йәшәргә күсә. 1977 йылда Елена Казовская живопись һөнәре буйынса Венгр нәфис сәнғәт академияһын тамамлай. Дьердь Кадар (György Kádár) һәм Игнатий Кокаш (Ignác Kokas) Елена Казовскийҙың остаздары була. 1976 йылдан ул венгр Художество фондының һәм йәш рәссамдарҙың студияһында эшләй.
Елена Казовская үҙенә Эль Казовский тигән ир-ат псевдонимын һайлай, һәр ваҡыт Зинаида Гиппиус йәки ҡыҙ-кавалерист Надежда Дурова һымаҡ ирҙәр костюмы кейеп йөрөй, Эль тигән ир-ат исеменән яҙа. 1978 йылдан мажар һынлы сәнғәт Ассоциацияһы ағзаһы булып китә.
Венгрияла рәссам Эль айырыуса әһәмиәтле замана мажар рәссамдары рәтенә инә. Күп һанлы шәхси һәм төркөмдәр менән Венгрияла, сит илдәрҙә (Амстердам, Нью-Йорк, Париж, Берлин, Рим һәм Санкт-Петербург) ойошторолған күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. 2008 йылдың 21 июле Будапешта вафат була. Будапешта Farkasréti ҡәберлегенә ерләнгән.
Сәнғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эльдең сәнғәти ижады осорҙарға бүленмәй — уның һәр бер картинаһы аныҡ һәм сағыу. Ул ғүмере буйына Венгрия һынлы сәнғәт донъяһында ҙур шәхескә күтәргән картиналарында ла, үҙенең яҙмышында да миф тыуҙыра. Рәссам Грааль кубогын, мифик һындар һ.б. төшөрә. Үҙенең был һындарҙы картинаға тейешенсә ҡуйылышын ул паноптикумдар тип атай.
Картиналарҙан тыш ул дизайн, перформанс, инсталляция әйберҙәрен, балауыҙ скульптуралар, костюм эскиздарын ижад итә, шиғырҙар яҙа.
Ты рождена из суеверий,
Из расточительных побед,
В тебя захлопывают двери,
Ни выхода, ни входа нет.
Ни выхода, ни входа в память,
Пожарище. Журчит вода
Под обгоревшими годами
И не остудит никогда.
В наш век следы сжигать положено,
Обременительный костер,
Вода моя, моя наложница,
Тобой все горы я растер.
Бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Кошут Премияһы (2002)
- Михай Мункачи Премияһы (1989)
- Дьюла Derkovits Стипендияһы (1980)
Күргәҙмәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Эль Казовский күмәк һәм шәхси күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Шәхси күргәҙмәләре:
- Рус Дәүләт Музейы — Мәрмәр Һарай, Санкт-Петербург, 2005.
Күмәк күргәҙмәләре:
- Várfok Галереяһы, Будапешт, 2008;
- Мажар Сәнғәте. Сәнғәт Музейы Danubiana — Meulensteen, Братислава, 2007;
- Re: embrandt — Contemporary Hungarian Artists Respond. Һынлы сәнғәт музейы — Будапешт, Будапешт, 2006;
- Дөйөм Киңлек. Эрнст Музейы, Будапешт, Будапешт, 2006;
- «Ҡара-аҡ» — нәфис графика күргәҙмәһе (In Black and White — Graphic Art exhibition). Műcsarnok. Индонезия Илселеге / Кунстхалле Будапешт, 2001;
- Millennial serie of in the exhibitions Mucsarnok. Mucsarnok Kunsthalle, Будапешт, 2000.
Коллекциялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Оҫтаның әҫәрҙәре ошо собрание һәм галереяларҙа һаҡлана:
- Мажар Милли Галереяһы (Magyar Nemzeti Galéria), Будапешт, Мәжарстан (Венгрия)
- Людвиг Музейы — заманса сәнғәт музейы, Будапешт, Мәжарстан (Венгрия)
- Заманса сәнғәт институты, Dunaújváros, мәжарстан (Венгрия
- Вт Лодзь Сәнғәт музейы, Лодзь, Польша[1]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ El Kazovsky at artifacts.net
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Эль Казовский. Книга Джана. М.: Три квадрата, 2011. — 348 с.
- Forgacs, Eva: El Kazovszkij (монография, 1996)
- Uhl, Gabriella: El Kazovszkij kegyetlen testszínháza (album, 2008)


text:
- Подробности
- Просмотров: 493
БАШҠОРТ АТЛЫ ПОЛКЫ, 1878 й. 30 мартында император Александр II раҫлаған “башҡорт атлы полкы тураһында ваҡытлы положение” ҡарарына ярашлы Ырымбур хәрби округында (ҡара: Хәрби округтар) Башҡ. дивизионы нигеҙендә ойошторола. Ырымбур хәрби округының штаб нач. буйһона. Полк составына 4 эскадрон инә. Командирҙар составы армия кавалерияһының запастағы эскадрондары офицерҙарынан комплектлана, түбәнге чиндар — үҙ ирке м‑н килгән кешеләрҙән. Иррегуляр Б.а.п. личный составы армия кавалерия полктарында хеҙмәт итеүселәр м‑н бер хоҡуҡтарға һәм бурыстарға эйә була, дөйөм иҫәбе 800—1400 кеше тәшкил иткән даими һәм алышынып тороусы өлөштәргә бүленә. Полкта хеҙмәт итеү ваҡыты 20 ай дауам итә, артабанғы 2 йылда хәрби хеҙм‑рҙәрҙең лагерь сборҙары үткәрелә (20 май — 20 сент.). 1878 й. Одесса ҡ. смотрҙа полк Александр II рәхмәт ала. 1882 й. 24 июлендә таратыла.
Әҙәб.: Квитка А. Заметки о башкирском конном полку //Военный сборник. 1882. №6; Афанасьев В. По поводу заметки “О башкирском конном полку” //Шунда уҡ. №8.
Р.Н.Рәхимов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 521
ДАУАЛАУ ФИЗКУЛЬТУРАҺЫ, махсус һайланған физик күнекмәләр, тәбиғәт факторҙарын ҡулланып ауырыуҙарҙы иҫкәртеү, ауырығандарҙы дауалау һәм мед. реабилитациялауы ысулдарын эшләүсе медицина бүлеге. Д.ф. үҙ эсенә механотерапия, хеҙмәт терапияһы һәм дауалау массажын ала. Д.ф. төрҙәре: гигиеник, дауалау һәм производство гимнастикаһы, йөрөүҙең төрлө төрҙәре, йөҙөү, гидрокинезотерапия һ.б. Организмды һауыҡтырыу һәм нығытыу өсөн дөйөм һәм терәк‑хәрәкәт, йөрәк‑ҡан тамырҙары, тын юлдары, аш һеңдереү системаһы ауырыуҙары, травма, хирургик операциялар, йөклөлөк, һимереү һ.б. ваҡытында махсус күнекмәләр үткәрелә. Гимнастика күнегеүҙәрен 19 б. аҙ. Өфө губ. дауаханаһында һәм ҡымыҙ м‑н дауалау учреждениеларында ҡуллана башлайҙар. 20 б. 30‑сы йй. Өфө физиатрия ҒТИ‑нда Д.ф. төрлө ауырыуҙар ваҡытында ҡулланыу методикалары эшләнә (Н.Ф.Воробьёв). Б.В. һуғышы йылдарында Д.ф. эвакуация госпиталдәрендә хәрби хеҙм‑рҙәрҙе мед. реабилитациялауы өсөн ҡулланылған. 1952 й. Өфөлә Табип-физкультура диспансеры асыла. Башҡортостанда Д.ф. б‑са фәнни тикшеренеүҙәр БДМУ‑ла (М.Г.Давыдович һ.б.), БДУ‑ла (Е.П.Клочков, С.С.Матвеев, Л.М.Матвеева һ.б.), ӨДАТУ‑ла (Л.А.Спицина, Н.А.Селезнева, Е.Г.Мокеева һ.б.), ӨДНТУ‑ла (А.П.Апришкин һ.б.), БДПУ‑ла (Э.Н.Хисамов), Башҡ‑н физик культура ин‑тында (П.С.Горулёв һ.б.) алып барыла. Профилактик Д.ф. Башҡортостанда 70—80‑се йй. эре сәнәғәт пр‑тиеларында производство гимнастикаһы һәм дауалау гимнастикаһы элементтары м‑н ярыш формаһында киң тарала. Бальнеологик йүнәлештәге Д.ф. “Йәшел сауҡалыҡ”, “Красноусол”, “Радуга” һ.б. шифахана һәм профилакторийҙарҙа бассейндар асылғандан һуң үҫеш ала.
А.У.Кинйәбулатов, Г.И.Мокеев, Е.Г.Мокеева
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Республикала балалар баҡсаларында ата-әсәләр түләүенең иң күп күләме билдәләнде
Республикала балалар баҡсаларында ата-әсәләр түләүенең иң күп күләме билдәләнде Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 21 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостан Хөкүмәте муниципаль балалар баҡсаларында бала ҡарау һәм тәрбиләү өсөн түләтелгән ата-әсәләр түләүенең иң күп күләмен билдәләне. Хөкүмәттең тейешле ҡарары 21 мартта төбәктең рәсми хоҡуҡи мәғлүмәт интернет-порталында баҫылып сыҡты.
Ҡарар 2018 йылдың 1 ғинуарында барлыҡҡа килгән хоҡуҡ мөнәсәбәттәренә тарала.
Документҡа ярашлы, республика ҡалалары араһында бала ҡарау һәм тәрбиәләү өсөн иң күп түләү күләме Өфөлә билдәләнгән – айына 2 730 һум. Иң аҙы Ағиҙелдә – 1 787 һум.
Башҡортостан райондарына килгәндә, иң юғары ата-әсә түләүе Өфө районында – 2 526 һум, шулай уҡ Дәүләкән һәм Иглин райондарында – 2 407 һәм 2 169 һум.
Иң күп ата-әсә түләүенең иң бәләкәй күләме Йылайыр районында билдәләнгән – айына 1 104 һум.
http://www.bashinform.ru/news/1132341-v-bashkirii-ustanovlen-maksimalnyy-razmer-roditelskoy-platy-v-detsadakh/


text:
Ғарипова,Таңсулпан Хизбулла ҡыҙы
Әҫәрҙәр=Сочинения/Таңсулпан Ғарипова.-Өфө:Китап,2017
1т.:роман,хикәйәләр,драма,очерктар.-2017.-448 б.:ил
Күренекле прозаик, драматург һәм публицист, республиканың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Таңсулпан Хизбулла ҡыҙы Ғарипованың күркәм юбилейына Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан “Китап” нәшриәте әҙибәнең “Әҫәрҙәр” исемле китабын баҫтырып сығарҙы. Был китапҡа мәшһүр “Бөйрәкәй” пенталогияһының беренсе өлөшө, ижадының башланғыс осоронда яҙған хикәйәләре, егерменсе быуаттың һикһәненсе йылдарында, ямғыр алдынан күтәрелгән дауыл кеүек, үҙгәртеп ҡороуҙар яҡынлашыуын, авторитар режимдың үҙен үҙе һәләкәткә этәреүен бөтә нескәлектәрендә тасуирлаған “Аҡ тирәк” драмаһы, шулай уҡ замандаштары хаҡындағы очерктары, ижади портреттары һәм халыҡ, кеше яҙмышы тураһында тәрән борсолоу менән яҙылған, үткер проблемалар күтәргән мәҡәләләре тупланған.
Книга поступила в Новокулевскую, Павловскую сельские модельные, Старокулевскую сельскую и центральную библиотеки


text:
1898 йыл
1898 (бер мең һигеҙ йөҙ туҡһан һигеҙенсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1898 йылы, 2 мең йыллыҡтың 898 йылы, XIX быуаттың 98 йылы, XIX быуаттың 10 ун йыллығының 8 йылы, 1890 йылдарҙың 9 йылы.
Йөкмәткеһе
ВаҡиғаларҮҙгәртергә
ТыуғандарҮҙгәртергә
- Имаметдинов Мәғсүм Имаметдин улы — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
- 22 ғинуар — Сергей Эйзенштейн, совет театры һәм кино режиссёры, рәссам, сценарист, сәнғәт теоретигы, педагог.


text:
- Подробности
- Просмотров: 280
ПЕСЧАНЫЙ 22, йылҡы борсағы сорты. 1996 й. З.М.Шәрипҡолова, Н.В.Руднев, Р.З.Ғәлимуллин тарафынан (БНИИЗиС) Бөтә Рәсәй үҫемлекселек ҒТИ (С.‑Петербург) өлгөһөнән шәхси һайлап алыу ысулы м‑н сығарыла. Сорт украин экологик төркөмөнә ҡарай. Күп һабаҡлы ҡыуаҡ. Һабағы 90 см тиклем бейеклектә, төҙ, 5—6 быуын араһы бар, йығылмай. Япрағы парһыҙ‑ҡыйғас, 6—14 парлы һәм бер ос япраҡсаһы була, ҡуйы йәшел төҫтә. Сәскәһе асыҡ алһыу төҫтә. Сәскәлеге — тәлгәш, өҫкө өлөшөндә орсоҡ формаһында һәм бик осло. Емеше — бер орлоҡло ҡуҙаҡ, һарғылт көрән төҫтә. Орлоғо фасоль формаһында. 1000 орлоғоноң ауырлығы 20—24 г. Уртаса өлгөрөүсе, ҡоролоҡҡа һәм ҡышҡа бирешмәүсән сорт, яҙ көнө һәм сабып алынғандан һуң яҡшы үҫә. Яҙғы үҫеп сығыуҙан беренсе сабыуға тиклемге вегетация осоро 65—70 көн, орлоҡтарының тулыһынса өлгөрөүенә тиклем 95— 98 көн. Уртаса уңдырышлылығы (ц/га): йәшел масса — 298, орлоҡ — 11,3; йәшел массала (ҡоро матдәгә күсереп иҫәпләгәндә) 18,6—19,0% сей протеин бар (Үҫемлекселек селекцияһы үҙәге, 2005—07). БР б‑са ҡулланылышҡа 1998 й. индерелгән, көньяҡ урман‑дала зонаһында һәм Урал алды дала зонаһында үҫтерелә.
З.М.Шәрипҡолова
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
ВАТАНДЫ ЯРАТЫУ – ИМАНДЫҢ БЕР ӨЛӨШӨ
ВАТАНДЫ ЯРАТЫУ – ИМАНДЫҢ БЕР ӨЛӨШӨ
Рәсүл-Әкрам салаллаһу ғәләйһи үә сәлләм бер мөбәрәк хәҙисендә: “Ватанды һөйөү – имандың бер өлөшө”, — тип әйткән.
Еребеҙҙә әҙәм балаһына йәшәү өсөн бөтөн мөмкинлек бар: һыуы ла, һауаһы ла, ризығы ла, урманы ла. Тормоштоң төп сығанағы – ер. Унда төрлө йәшелсә, еләк-емеш үҫә, ағасынан, ташынан йорттар төҙөйбөҙ. Донъяла ниндәй генә климат юҡ: йыл әйләнәһенә ҡышбулған, көн менән төн алты айҙан ғына алмашынған, башында йәйен-ҡышын ҡар ятҡан таулы урындар, утрауҙар... Уларҙа халыҡ меңдәрсә йыл ғүмер итә, тәбиғәт шарттарына яраҡлаша, урындағы ризыҡты ашай һәм уны икенсе ергә күсереү мөмкин дә түгел. Хайуандар ҙа шулай. Мәҫәлән, Төньяҡ Боҙло океандың аҡ айыуын экваторға илтә алмайбыҙ, был мөмкин хәлдә лә, йәнлек унда йәшәй алмаясаҡ. Шуның шикелле, әҙәм балаһы ла кендек ҡаны тамған ерендә ғүмер итә, балаларын үҫтерә, нәҫелен тарата.
Ватанды һөйөү – ерҙең бөгөнгөһө һәм киләсәге өсөн үҙ өлөшөңдө индереү ул. Тыуған төйәгебеҙҙең алға барыуын теләйбеҙ икән, быға булышлыҡ итергә тейешбеҙ. Ата-бабабыҙ йәшәгән еребеҙҙе һаҡлаған, уға зарар килтермәгән, байлығын исраф итмәй генә ҡулланған. Мәҫәлән, тирмәне күсереп йөрөткәндә, ерҙе ҡаҙып, уның ҡара тупрағына зарар килтермәгәндәр, ипле генә ҡорғандар. Киткән саҡта ла арттарынан бер ниндәй сүп-сар ҡалдырмағандар. Һуңғы 70 йыл тирәһе ваҡытта иһә ергә бындай ихтирамдың түбәнәйеүен күрәбеҙ. Битарафлыҡтың һөҙөмтәһе, әлбиттә, үҙебеҙгә әйләнеп ҡайтасаҡ.
Ер – йәшәйешебеҙҙең сығанағы, тинек. Уны юҡҡа ғына әсәй менән сағыштырмағандар. Ер саф иткән, ундағы ризыҡ таҙа, әҙәм балаһының сәләмәтлеге ныҡ була.
“Тыуған ерҙе һөйөү – имандың бер өлөшө” тип әйтелгән икән, Ватаныбыҙҙы (ә уға ата-әсәбеҙ, телебеҙ, тарихыбыҙ, әҙәбиәтебеҙ һәм башҡа изге төшөнсәләр инә) һаҡларға, үткәндәрҙән һабаҡ, тәжрибә, аҡыл алып, илебеҙ башҡа дәүләттәрҙән артта ҡалмаһын өсөн үҙ өлөшөбөҙҙө индерергә, аҡыллы, зиһенле балалар үҫтереп, ошо ерҙә ғүмер итергә тейешбеҙ. Шул саҡта Башҡортостаныбыҙ Рәсәйҙең матур, таҙа, тыныслыҡ, әхлаҡ һәм тәрбиә төбәге буласаҡ. “Аямаған йәнен, түккән ҡанын, Һис бирмәгән башҡорт Уралын”, — тиелә халыҡ йырында. Башҡортостаныбыҙҙы, Рәсәй дәүләтселеген һаҡлау өсөн милләтебеҙ бихисап батырын ҡорбан иткән. Бөгөн дә улдарыбыҙҙы аҡыллы, көслө итеп тәрбиәләп, илдең тыныслығына үҙ өлөшөбөҙҙө индерергә бурыслыбыҙ, сөнки ватаныбыҙҙың азатлығын, бойондороҡһоҙлоғон тәьмин итеү ҙә – имандың бер өлөшө. Был йәһәттән беҙгә ата-бабабыҙҙың ҡаһарманлығы – ҙур өлгө.
Илдең именлеге өсөн ҡан ҡойған, ҡорбан булған ҡаһармандарыбыҙҙы ҙур хөрмәт менән иҫкә алайыҡ, ихтирам итәйек. Яу ҡырҙарында ятып ҡалған, ахирәткә күскән яугирҙәребеҙ үҙенең мәңгелек рәхмәтен алһын, тереләргә бәрәкәтле тормош насип итһен. Әле әрме сафындағы егеттәребеҙгә лә ихтирам күрһәтәйек. Уларҙың да хеҙмәте – имандың бер өлөшө. Шул уҡ ваҡытта илдең именлеген һаҡлау, уның үҫшенә булышлыҡ итеү – һәр беребеҙҙең изге бурысы. Аллаһ Тәғәлә һәммәбеҙгә лә ошо ғәмәлдәрҙе теүәл үтәргә насип итһен. Шулай икән, иншәллаһ, илебеҙ тыныс, күгебеҙ аяҙ, донъя имен булыр.
Әс-сәләмү-ғәләйкүм үә рәхмәтуллаһи үә бәрәкәтүһ! Амин.
Нурмөхәмәт хәҙрәт НИҒМӘТУЛЛИН,Башҡортостан мосолмандарының диниә назараты рәйесе, мөфтөй
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 21.07.2018 в 01:11, и размещена в категории вәғәздәр. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 219
УРАУТ (Myriophyllum), тоҙло еләк һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 40 төрө билдәле, бөтә Ер шарында тиерлек таралған. Башҡортостанда башаҡлы У. һәм таҡыялы У. үҫә. Грунтҡа беркетелгән күп йыллыҡ һыу үләндәре. Һабаҡтары оҙонлоғо 30—150 см. Япраҡтары таҡыяларҙа 4—6‑шар, ябай, 4—24 еп рәүешле өлөшкә ҡауырһын һымаҡ бүленгән, оҙонлоғо 1,5—3,5, киңлеге 1—2,5 см. Каса япраҡсаһы дүрт бүлемле, таж япраҡсалары (2—4) аҡ, алһыу йәки йәшкелт төҫтә, иртә ҡойола. Сәскәләре ваҡ, һыу өҫтөндә, бер енесле, һирәк башаҡтарҙа урынлашҡан, һирәгерәк ике енесле, яңғыҙар йәки 2—4‑ләп бөтөн йәки теленгән сәскә ҡолаҡсындары ҡуйынында йыйылған. У. өсөн ел ярҙамында (ҡайһы берҙә бөжәктәр ярҙамында) йәки үҙенән‑үҙе һеркәләнеү хас. Июнь—июлдә сәскә ата. Емештәре ҡоро, ваҡ, 4 бер орлоҡло мерикарпийға тарҡала, июль—авг. өлгөрә. Ҡышлаусы бөрөләр һәм үренделәренең өлөштәре м‑н үрсей. БР‑ҙың бөтә терр‑яһындағы күлдәрҙә, быуаларҙа, йылға ҡултыҡтарында үҫә. Башаҡлы У. — буяусы, мал аҙығы үҫемлеге (мал, ҡаҙҙар, өйрәктәр өсөн). Аквариумдарҙа, ағас изделиеларҙы полировкалауҙа, ҡомло тупраҡтарға ашлама булараҡ һ.б. ҡулланыла. Составында органик к‑талар, фенолдар һ.б. бар, халыҡ медицинаһында файҙаланыла.
Ә.Х.Ғәлиева
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 332
ОНТАҠ МЕТАЛЛУРГИЯҺЫ, металдар онтағын, иретмәләрҙе һәм химик берләшмәләрҙе, уларҙан яһалған ярым фабрикаттарҙы һәм изделиеларҙы йәки уларҙың металл булмаған онтаҡтар м‑н ҡатышмалаларын төп компонентты иретмәйенсә етештереү. О.м. технологияһы түбәндәге төп стадияларҙы үҙ эсенә ала: тәүге онтаҡтарҙы алыу һәм уларҙан шихта (ҡатышма) яһау, онтаҡтарҙы (йәки уларҙыңҡатышмаларын) әҙерләмәләр итеп тығыҙлау, киҫәкле хәлгә килтереү. Онтаҡтарҙы алыу өсөн механик (металдарҙы йәки уларҙың берләшмәләрен ваҡлау һәм шыйыҡ металдарҙы йәки иретмәләрҙе үтә ныҡ ваҡлау) һәм физик‑химик (металл ок‑ сидтарын газдар, металдар ярҙамында ҡайтарыу, металдарҙың карбонилдарын тарҡатыу, һыулы иретмәләрҙе һәм тоҙ иретмәләрен электролизлау) алымдар ҡулланыла. Ваҡланған онтаҡтар яндырыла, тығыҙландырыла (металл матрицаларҙа бер йәки ике яҡтан преслау, прокатлау, шыйыҡса йәки газ м‑н изостатик преслау, мөштөклө преслау, шликерлы ҡойоу, шартлау йәки инжектор ярҙамында формалау), киҫәкле хәлгә (изделиеның тығыҙлығын арттырыу һәм билдәле механик, физик‑химик үҙенсәлектәр комплексын булдырыу өсөн) килтерелә. Изделиелар электр мейестәрендә, индукцион мейестәрҙә, туранан тура ток үткәреү юлы м‑н йылытыла. Киҫәкле хәлгә килтереүһәм преслау бер процесҡа берләштерелергә мөмкин (баҫым аҫтында киҫәкле хәлгә килтереү, эҫетеп преслау). О.м. ысулдары м‑н алынған материалдарҙы онтаҡ материалдары тип атайҙар (конструкция, триботехника, фильтрлау материалдарына, ҡаты иретмәләргә, юғары температуралы, электротехник һ.б. материалдарға бүленәләр) һәм сәнәғәттең төрлө тармаҡтарында инструменттар, күҙәнәкле подшипниктар, поршендәр, фильтрҙар һ.б. машина, механизмдар деталдәрен әҙерләүөсөн файҙаланалар. Башҡортостанда О.м. ысулдары Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә, Өфө агрегат производство берекмәһендә, “Гидравлика” ААЙ‑нда һ.б. ҡулланыла. ӨМЭПБ‑ла лазер м‑н селектив киҫәкле хәлгә килтереү техноогияларын, компьютерҙар ярҙамында проектлау мәғлүмәттәре б‑са онтаҡ материалдарынан моделдәр әҙерләүҙе файҙаланалар; ӨАПБ‑ла онтаҡ материалдарынан каналлы көпшәләр, ҡабыҙыу шәмдәре, электрҙан изоляциялау, йылылыҡтан изоляциялау из‑ делиелары һ.б. эшләйҙәр.
Н.Ғ.Зарипов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 538
АҠ СӘСКӘ (Leucanthemum), астра һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 20 төрө билдәле, башлыса Көньяҡ һәм Урта Европаның таулы райондарында таралған.
Башҡортостанда ябай А.с. үҫә. Күп йыллыҡ үлән. Һабағының бейеклеге 20—60 см, ғәҙәттә төҙ, ябай, яңғыҙ. Япрағы бөтөн, ситтән киртләсле‑тешле; тамыр яны япрағы — оҙон һаплы, оҙонсанан алып кире йомортҡа формалыға тиклем, һабаҡ япрағы — ултырма, оҙонса ҡыяҡ, сиратлы. Кәрзинкәһенең тел япраҡлы сәскәләре аҡ, эре, көпшәле сәскәләре — һары, ваҡ. Кәрзинкәһе яңғыҙ, һирәгерәк 2—5‑әр, оҙон һаплы. Июнь—авг. сәскә ата. Емеше — орлоҡса, июль—сент. өлгөрә. Болонда, баҫыуҙа, ҡыуаҡлыҡта үҫә; респ. бөтә терр‑яһында таралған. Декоратив үҫемлек (эре сәскәле һәм ялбыр формалары үҫтерелә), баллы үҫемлек. Составында кумариндар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.
Ғ.М.Фазылова
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Ҡырмыҫҡалыла фольклор байрамы уҙҙы
Борондан ауыл халҡы бесәнгә төшөү алдынан ҙур байрам үткәрер булған. Туғайҙа һарыҡ һуйып, матур мәжлескә туған-тыумаса, күрше-тирә йыйылған. Ҡалҡыуыраҡ урында түңәрәк ҡор яһап һөйләшкәндәр, доға уҡылған. Кемгә ниндәй ер бүлергә, нисек эшкәртергә, эшләргә — һәммәһе хаҡында кәңәшләшкәндәр. Бесәнгә төшөү көнөндә үләнде тота килеп саба башламағандар. Тәүҙә йырлап, бал балы менән һыйлашып мәжлес үткәргәндәр. Үләнде, ҡоштарҙы, ағастарҙы һыйлағандар, теләктәр әйткәндәр. Бер көн шулай үткән. Иртәгәһенә генә эшкә тотонғандар. Бесән сабыр алдынан да, бөткәс тә туғандар, ырыу-ара йыйылышып, байрам иткән. Ер рухын, үлән эйәһен ризалатыр өсөн үткәрелгән был сара. Ошо көндәрҙә Ҡырмыҫҡалы районының Бишауыл-Уңғар ауылында уҙған “Сыңла, салғы!” республика фольклор байрамы, әйтерһең дә, ошо мәжлесте хәтерләтте.
Бәйгеләр, бәйгеләр...
Иртүк ялан йыр-моң, уйын-көлкөгә күмелде. Байрамға Башҡортостандың төрлө төбәктәренән ҡунаҡтар, Ғафури, Дәүләкән, Благовещен, Шишмә, Бөрө, Бүздәк, Благовар, Федоровка, Өфө, Ҡырмыҫҡалы райондарынан бәйгеселәр, тыуған яғын һағынған яҡташтар, тамаша ҡылырға ҡунаҡтар йыйылды. Сара бишенсе тапҡыр үткәрелде. Маҡсаты — Башҡортостанда традицион бесән сабыу һәм бесән мәле мәҙәниәтен яңыртыу, халыҡ йолаларын һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен тергеҙеү. Райондың фольклор коллективтары – башҡорт, урыҫ, татар, сыуаш, мордва вәкилдәре килгән ҡунаҡтарҙы милли аш-һыу, үлән сәйе, айран менән һыйланы, йырҙар, таҡмаҡтар менән дәртләндерҙе.
Байрамға килгән халыҡты Ҡырмыҫҡалы районының хакимиәт башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Фәрғәт Ҡотлобаев тәбрикләне:
— Ауыл халҡының иң мөһим өс эше бар: сәсеү, бесән әҙерләү һәм ашлыҡ йыйыу. Бесән сабыу – ғаилә байрамы. Был традиция әле булһа һаҡлана. Бөгөн бөтә район халҡы бесәндә. Байрам булғанға күрә, улар яландан салғылары менән тура бында килгән. Бәйгелә ҡатнашыусыларға уңыштар теләйем!
Республика халыҡ ижады үҙәгенең бүлек мөдире Эльвира Әхмәтйәнова шулай уҡ ҡунаҡтарҙы тәбрикләне:
— Төрлө фестивалдәр, саралар араһында “Сыңла, саңғы!” – иң сағыу, күркәм байрамдарҙың береһе. Республиканың төрлө төбәктәренән бәйгелә ҡатнашыусылар йыйылған. Был ҙур ҡыҙыҡһыныу тураһында һөйләй. Милли йолаларыбыҙҙы һаҡлап ҡалыу йәһәтенән үткәрелгән бәйге ҙур баһаға лайыҡ.
Байрамда бәйләм (венок) үреү, “Шифалы үләндәр”, “Стог-Land-art — объект” (бесәндән һәм һаламдан һындар дизайны), “Урман ашы” (яланда бесәнселәрҙең аш табыны) конкурстары үтте. Ижади коллективтарҙың, бейеү ансамблдәренең һәм яңғыҙ башҡарыусыларҙың сығыштары ҡунаҡтарҙың күңелен дәртләндерҙе, байрам кәйефен өҫтәне. Үләнсе-табиптар дауалау алымдары, үләндән дарыуҙар эшләү тураһында һөйләне. Ғафури районынан Сергей Тимофеев был байрамға төрлө сәйҙәр, шифалы үләндәр алып килгән. Ә бына Ҡырмыҫҡалынан Рәмзиә Сәғитова үләндәрҙән төрлө майҙар, дарыуҙар эшләй. Был һөнәр менән ул 20 йыл шөғөлләнә.
Бесән сабыу бәйгеһе лә бик ҡыҙыу барҙы. Эльза Заһирова Шишмә районының Сәлих ауылынан килгән. Беренсе тапҡыр ҡатнаша.
— Байрам юғары кимәлдә үтә. Конкурстар бик күп. Килгәнебеҙгә шатланып бөтә алмайбыҙ. Концерт ҡарап, бәйгелә ҡатнашып, ҡыуанып ҡайтырға яҙһын, — ти ул, шатланып.
Ә Ҡырмыҫҡалы районының Үтәгән ауылынан Гәүһәрә Моталлаповаға – 77 йәш. Өсөнсө йыл был байрамға килгәндә ул бик сәмләнеп ҡайта. Быйыл иһә бәйгелә ҡатнашырға теләк белдергән. “Йәштәргә етеп булмаһа ла, иң мөһиме — ҡатнашыуым”, – ти инәй.
Ҡарлыманбаш ауылынан Хәмиҙә Ҡотлоярова иһә бәйгелә өсөнсө йыл рәттән ҡатнаша. Техника заманында йәштәрҙең салғы менән бесән сабыуына һөйөнә ул.
Еңеүселәр кемдәр?
Талапсан жюри бесән сапҡанда тиҙлекте генә түгел, сифатты ла баһаланы. Ниһайәт, бәйгенең еңеүселәрен билдәләр мәл етте. Ҡатнашыусыларҙың тулҡынланыуы йөҙөнә сыҡҡан. I дәрәжә лауреат исеменә ир-егеттәр араһында Мәжит Ҡоҙаҡаев (Ҡамышлы ауыл хужалығы) лайыҡ булды, II дәрәжә лауреат — Рөстәм Фәтҡуллин (Николаев ауыл хужалығы), III дәрәжә лауреат — Рим Дәүләтов. Ҡатын-ҡыҙҙар араһында I дәрәжә лауреат исемен Гөлнур Камалова (Һәүәләй ауыл хужалығы) яуланы. II дәрәжә лауреат тип Ләйсән Абдуллина (Иҫке Бәпес ауыл хужалығы) танылды. III дәрәжә лауреат исеменә Светлана Вәлиева (Бүздәк районы) лайыҡ булды.
Әйтергә кәрәк, бесән сабыу бәйгеһендә ҡатнашыусыларҙың йәше төрлөсә ине. “Иң йәш салғысы” номинацияһында ир-егеттәр араһынан Нуриман Шәймәрҙәнов (Ҡырмыҫҡалы районы), ә ҡатын-ҡыҙҙар араһынан Эльза Заһирова (Шишмә районы) еңеүсе тип танылды. Ир-егеттәр араһында Фәнзил Рәжәпов (Иҫке Муса ауыл хужалығы), ҡатын-ҡыҙҙар араһынан Гәүһәрә Моталлапова (Яңы Ҡыйышҡы ауыл хужалығы) “Иң оло салғысы” тип билдәләнде. “Шифалы үләндәр” конкурсында Сергей Тимофеев (Ғафури районы) — I урынға, Рәмзиә Сәғитова (Ҡырмыҫҡалы районы) – II, ә Фәриҙә Хөсәйенова (Федоровка районы) III урынға сыҡты.
“Урман ашы” конкурсында һәр кем баҫыуҙа аҙыҡ әҙерләне. Бында Дания Хәбирова, Лилиә Ихсанова (Шайморатов исемендәге ауыл хужалығы), Венера Мөхәмәтшина (Ҡырмыҫҡалы районы), Нәзибә Струкиналарҙың ризыҡтары еңеү яуланы. Бесәндән һәм һаламдан һындар дизайны буйынса “Стог-Land-art — объект” конкурсында Валентина Иванова менән Виктория Воронцова (Ефремкин ауылы) еңде. Ә инде “Венок үреү” конкурсында ҡатнашыусылар эшенә бөтә күңелен һәм фантазияһын һалып башҡарҙы. Ялан сәскәләренән бындай бүләктәр еңеүселәргә таратылды.
“Уйындарҙа – хәрәкәт, хәрәкәттә – бәрәкәт” тип юҡҡа ғына әйтмәгән халыҡ. Байрамда уйнап, көлөп, йырлап күңел астылар. Сара Дуҫлыҡ кәбәнен йыйыу йолаһы менән тамамланды.
Ҡырмыҫҡалы районы.
Айгөл ГӘРӘЕВА, “Мәрхәмәт” фонды президенты:
— Был байрамдың йыл һайын үткәрелеүенә шатмын. Арт-ҡаласыҡтар күңелемә ятты. Бәләкәй сағымда ауылға бара инем. Олатайым мине бесән сабырға өйрәтте. Үләндең һәр бөртөгө ҡышын малды туйындыра. Бесән сабыусы минең күңелемдә туйҙырыусы булараҡ уйылып ҡалған. Бөгөн барыһы ла еңеүсе булырға тейеш. Мул уңыш йыйырға яҙһын!
Мозафар ИСХАҠОВ, бәйгелә ҡатнашыусы:
— Ғүмер буйы ауыл хужалығында механизатор булып эшләнем. Бәйгелә беренсе тапҡыр ҡатнаштым. 15 йәштән бесән саптым. Онотолмаҫ тойғолар, бөтмәҫ ҡомар кисерҙем. Атай-олатайҙар рухы уянғандай булды.


text:
- Подробности
- Просмотров: 255
ПИРРОТИН (гр. pyrrhotēs — ҡыҙғылт), м а г н и т к о л ч е д а н ы, сульфидтар класы минералы, Fe1‑xS. Сингонияһы тимер һәм көкөрт нисбәтенә бәйле гексагональ йәки моноклинлы, кристалдары дипирамидаль, пластинка, бағана, мискә формаһында; игеҙәктәр хас. Төҫө һарғылт‑ҡуңыр, көрән төҫмөрө бар, металл кеүек ялтыр. Ҡатылығы 3,5—4, тығыҙлығы 4700 кг/м3, йәбешкәклеге камил түгел, магнитлы. Ғәҙәттә тотош ваҡ бөртөклө массалар һәм бөрсөктәр рәүешендә осрай. Магматик, метасоматик, гидротермаль процестарҙа барлыҡҡа килә, термаль метаморфизм шарттарында пиритты алмаштыра. Сульфидлы баҡыр‑никель мәғдәндәренең төп минералы, һирәк металл, полиметалл һәм баҡыр колчеданы ятҡылыҡтарында киң үҫешкән. Көкөрт кислотаһын етештереүҙә ҡулланыла. БР‑ҙа П. Ивановка, Сибай баҡыр колчеданы ятҡылыҡтарында, Учалы баҡыр колчеданы ятҡылығында һ.б. таралған, пирит, халькопирит һәм сфалерит м‑н бергә осрай. Магнитогорск мегасинклинорийындағы Төйәләҫ синклиналенең баҡыр‑никель мәғдән сығанаҡтарына, Әүжән‑Белорет мәғдән районының алтын мәғдәне сығанаҡтарына хас минерал.
Е.В.Попов
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
- Подробности
- Просмотров: 315
ПАЛИНОЛОГИЯ (гр. palinē— йоҡа саң һәм ...логия), ботаниканың һеркә һәм спораларҙы өйрәнгән бүлеге. Палиноморфология (спора һәм һеркә бөртөксәләренең, башлыса уларҙың ҡаты тышсаларының — экзоспорий һәм һирәгерәк периспорий — формаһын, төҙөлөшөн һәм үҫешен өйрәнә), палинотаксономия (үҫемлектәр систематикаһы һәм палеоботаник, геоморфологик һәм геол. мәсьәләләрҙе сисеү өсөн сағыштырма‑палиноморфологик мәғлүмәттәрҙе ҡуллана), мелиттопалинология (балдағы, бал ҡорттарының ҡорт йәттәһендәге һитәнең һәм һеркәнең составын өйрәнә), табип (поллиноздарҙы, һеркәгә аллергик реакция барлыҡҡа килеүҙең сәбәптәрен өйрәнә, поллиноздарҙы асыҡлау һәм дауалау ысулдарын эшләй) һәм суд (криминалистикала спора‑һеркә анализын ҡуллана) П. айырыла. Башҡортостанда П. өлкәһендәге тикшеренеүҙәр 20 б. уртаһында, А.А. Чигуряева тарафынан башлана, ул Көньяҡ Урал яны үҫемлектәр донъяһының өсөнсө кайнозой осорондағы үҫеш этаптарын билдәләй. 50‑се йй. неоген һәм дүртенсел системаның (осорҙоң) флораһы өйрәнелә (Т.Д.Колесникова). 60‑сы йй. алып П. б‑са тикшеренеүҙәр Геология институтында (Г.Ә. Данукалова, В.К.Немкова, Л.И. Әлимбәкова, В.Л.Яхимович һ.б.) үткәрелә: кайнозойҙың төрлө осорҙарында Көньяҡ Урал алды флораһы һәм үҫемлектәр донъяһы составының үҙгәрештәре асыҡлана. Тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәләре Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көнбайыш һәм көнсығыш битләүҙәрендәге кайнозой ултырма ҡатламдарының стратигра‑ фик һәм корреляцион схемаларын эшләү өсөн ҡулланыла (ҡара: Палеонтология). Башҡорт дәүләт университетында 70‑се йй. аҙағынан һеркә аллергия ауырыуҙарының сығанағы булараҡ өйрәнелә (С.С.Хәйретдинов), 90‑сы йй. — уның Баймаҡ, Ишембай, Өфө ҡҡ. атмосфераһындағы (Э.И. Ғәндәлипова, С.Сарыджи һ.б.) һәм респ. умарталыҡтарында (Р.Г. Ҡорманов, Хәйретдинов һ.б.), ш. иҫ. Шүлгәнташ ҡурсаулығында (А.Я. Шәрипов), алынған балдың составы тикшерелә. Медицина университетында 80‑се йй. башлап поллиноз‑ дарҙы диагностикалау һәм дауалау ысулдарын камиллаштырыу б‑са эш алып барыла (Х.Х.Ганцева), орга‑ низмдың шәкәр сөгөлдөрөнөң һеркәһенә сенсибилизацияһының патогенезы (М.В.Арыҫланова, В.А.Стригин, С.А.Яруллина), балаларҙа поллиноздарҙың таралыуы (А.Р. Бикташева) һ.б.; Республика клиник дауаханаһында 90‑сы йй. уртаһынан һеркә аллергияһының клиник‑патофизиологик аспекттары (А.З.Фаюршин) тикшерелә.
Әҙәб.: Я х и м о в и ч В.Л., Н е м к о в а В.К., С е м е н о в И.Н. Стратиграфия плиоценплейстоценовых отложений Тимано‑Уральской области и их корреляция по Предуралью. М., 1973; Н е м к о в а В.К. История растительности Предуралья за поздне‑ и послеледниковое время //Актуальные вопросы современной геохронологии. М., 1976.
Г.Ә.Данукалова, С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Хәлифә
Хәлифә - (ғәр. خليفة – Хәлифә) Пәйғәмбәрҙең эшен дауам иттереүсе, вариҫы) — Ислам дине киң таралған илдәрҙә дәүләт башлығы титулы, идара итеүсе, хөкөмдәр, хаким. Мосолмандар мөхитендә иң ҙур дәрәжә.
Йөкмәткеһе
Тарихынан[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төрлө заманда төшөнсәгә төрлө мәғәнә һалынған. Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм вариҫтарынан Әбү Бәкер, Ғүмәр ибн әл-Хәттаб, Усман ибн Әффан һәм Али ибн Әбү Талип хәҙрәттәре беренсе хәлифәләр булалар. Улар сәйәси власты ла ҡулдарында тоталар. Фикһ тап ана шундай власты алға һөрә һәм идеаллаштыра.
Ҡөрьәндә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Исламдың Изге китабы Ҡөрьән Кәримдә Аллаһы тәғәлә кеше ер йөҙөндә хәлифә (йәғни, Уның вәкиле итеп яралтылған зат тип әйтелә.
Дәүләт башлығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәлифәлеккә идара итеүсе мәғәнәһендә был термин Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләмдең вафатынан һуң ҡулланыла башлай. Ғәрәп дәүләтенең беренсе хәлифәһе — Әбү Бәкер хәҙрәттәре.
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң хәлифә һайлау зарурлығы тыуа. Ансарҙар башта икенсе кешене һайлаған булалар, әммә йыйылышҡа Үмәр ибн әл-Хаттаб, Әбү Үбәйдә һәм Әбү Бәкер килгәс, һуңғыһын хәлиф итеп һайлайҙар[2].
Өсөнсө хәлифә Усман ибн Әффанды үлтерәләр, һәм дүртенсе хаҡиҡи хәлифә итеп хәҙрәте Алиҙы һайлайҙар. Әммә Сүриә әмире Мүәвиә үҙен хәлифә тип иғлан итә һәм арала һуғыш башлана. Хәҙрәте Али власть өсөн көрәшмәҫкә була һәм өсөнсө яҡ хөкөмөнә тапшыра. Һөҙөмтәлә яҡтар килешеүгә килмәй һәм шул ваҡыттан "хәлифә" төшөнсәһе үҙгәреүгә дусар була.
Мөхәммәт (Пәйғәмбәр) Мәҙинәлә 632 йылда вафат була һәм Мәҙинәлә ерләнә. Уның янында тоғро сәхәбәләре, хаҡ (хаҡиҡи) хәлифәләр Әбү Бәкер әс-Ситдиҡ һәм Ғүмәр ибн әл-Хәттаб ерләнгән.
Хәҙерге хәлифәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге заманда хәлифәлек институтын тергеҙеүҙе байтаҡ мосолман хәрәкәттәре һәм ойошмалары яҡлап сыға.
- Был титулға һуңғы Осман хәлифәһе Баязит Осман тоҡомо дәғүә итә ала. Мәккә һәм Хижаз хәлифәһе вариҫы - Иордания короле Абдалла II ибн Хөсәйен.
- Сокото солтаны Әмирул Мөьминин Солтан Мөхммәт - Сокото хәлифәләре тоҡомо Саад Абубакар IV
- Ирактағы граждандар һуғышы мәлендә хәлифәт иғлан ителгәйне. Уны күпселек ғөләмәләр таныманы. Хәлифе Әбү Бәкер әл-Бағдади - ИГИЛ башлығы яҡынса 2017 йылдың июлендә үлтерелгән .
- Әхмәҙиҙәрҙең «Хәлифәт-үл-Мәсих» хәрәкәтен башлаған Мирза Ғүләм Әхмәттең вариҫы бар.Хәҙерге, 5-се хәлифә — Мирза Мәсрур Әхмәт.
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ (рус.) Сура Аль-Бакара (Корова) Аяты: 30-36: «30. И сказал твой Господь ангелам: "Я поставлю на земле наместника"...»
- ↑ А. А. Али-заде Хроники мусульманских государств I-VII вв. хиджры — 2003. — 539 б.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Уланд — Хватцев. — М. : Большая российская энциклопедия, 2017. — С. 729. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 33). — ISBN 978-5-85270-370-5.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Надирадзе Л. И. , Проблема государственной собственности на землю в халифате в VII-VIII вв. , в сборнике: Арабские страны, М. , 1970


text:
«Яҙмыштарҙан уҙып йырлайым!»«Ул ысын әрмән ҡатыны кеүек йырлай”, – тип һоҡланыу ҡатыш ғәжәпһенде янымда ултырған тамашасы. Үҙенсәлекле лирик-колоратур сопрано тауышлы йырсы А.Арутюняндың әҫәрен башҡарғандан һуң атылып сыҡты был һүҙҙәр. Ул кистә тамашасылар өсөн асыштар...
Гөлфиә Юнысова: Әсә теләктәреЯҙмышыңа үҙең баш бул Тыуҙың, балам, хәҙер инде Үҙ аллы кеше бит һин; Ер шарында ғүмер иткән Миллиондар ише бит һин....
Миләүшә КАһАРМАНОВА: Ҡанатһыҙ ҡош балаһыХикәйә Күптән тышта йөрөй Салауат. Тамам өшөнө, туңды инде. Сыҡҡас та епшек ҡар менән әрһеҙ уйнап ташлағайны шул. Бейәләйҙәре һығып алмалы булып һыуланды, ботинкалары дым тартып ауырайҙы. Башта тирләткән булһа, хәҙер килеп һыуланған эске кейемдәр...
Таңһиҙәр бәһлеүәнБашҡорт халыҡ әкиәте Борон-борон заманда бер бабай менән бер әбей, уларҙың ике улы булған. Бөтәһе бергәләп көн итеп, йөн тетеп йәшәп ятҡандар. Уларҙың ике йөҙ баш һарыҡтары булған. Иртәнән төшкә тиклем улдары һарыҡтарын көткән. Бер ваҡыт, дауыл...
«Ялҡау» билмән1 килограмм үткәрелгән ит, 2 һуған, 450 грамм он, 1 йомортҡа, ҡайнап һыуынған һыу, тоҙ, борос, тәмләткестәр кәрәк. Үткәрелгән иткә ваҡ ҡына туралған һуған, тәменсә тоҙ, борос, үҙегеҙ яратҡан тәмләткестәр ҡушып, баҫып, эслек әҙерләйбеҙ. Онға...
Балалар табынынаБаһадирҙар ашы Картуф, кишер, татлы борос, сельдерей, кукуруз, һуған – барыһы бергә 100 грамм (туңдырылған йәшәлсәләр ҙә ҡулланырға мөмкин), 1-2 ҡалаҡ ҡарабойҙай ярмаһы, 100 – 150 грамм үткәрелгән ит, 1 киҫәк икмәк, ярты кишер, йәшел тәмләткес...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
- Подробности
- Просмотров: 265
РУБУС, б ө р л ө г ә н (Rubus), роза һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 300—600 төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. Башҡортостанда 7 төрө үҫә. Күп йыллыҡ үләндәр, ярым ҡыуаҡлыҡтар һәм ҡыуаҡлыҡтар. Һабаҡтары сәнскеле, ябай йәки тармаҡлы, төҙ йәки күтәрелеүсән, бейеклеге 30—200 см. Япраҡтары бөтөн һәм айырсалы, йәки бүлкәтле, бармаҡ һымаҡ йәки ҡауырһынлыға тиклем, һаптары һәм япраҡ ҡолаҡсындары бар. Сәскәләре аҡ йәки ҡуйы алһыу, ике, һирәк осраҡта айырым енесле. Гипантийы яҫы йәки буранка формаһында, касаһы ҡойолмаусан, каса япраҡтары — 5, һирәк осраҡта 4 йәки 6—8. Һеркәстәре күп. Сәскәлеге тәлгәш йәки ҡалҡансыҡ рәүешендә, ҡайһы берҙә сәскәләре яңғыҙар. Май—авг. сәскә ата. Емеше — һутлы күп төшлө емеш, июль—сент. өлгөрә. Ал бөрлөгән, ҡыҙыл бөрлөгән, ҡурай еләгенең төрҙәре — урмандарҙа һәм үртәндәрҙә, ҡомалаҡ япраҡлы бөрлөгән, мораҡ — һаҙлыҡтарҙа, тау тундраһында, ҡара бөрлөгән йылға үҙәндәрендә, шишмә ярҙарында, дымлы урманда үҫә. Ҡара бөрлөгән, ҡыҙыл бөрлөгән, ҡурай еләге респ. бөтә терр‑яһында таралған, башҡа төрҙәре башлыса Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының иң бейек тауҙарында осрай. Составында витаминдар, органик к‑талар һ.б. булған емештәрҙе аҙыҡ итеп, япраҡтарын сәй әҙерләү өсөн файҙаланалар. Ҡурай еләге — дарыу үҫемлеге, башҡа төрҙәре халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Баллы үҫемлектәр. Ал бөрлөгән, ҡомалаҡ япраҡлы бөрлөгән БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Өфөлә 808 миллион һумға яңы транспорт сиселеше төҙөлә
Өфөлә 808 миллион һумға яңы транспорт сиселеше төҙөлә Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.
Башҡортостандың баш ҡалаһында юл селтәрен киңәйтеүгә 5 миллиард һум тотонорға ниәтләйҙәр. Өфө хакимиәтенең төҙөлөш, юлдарҙы һәм яһалма ҡоролмаларҙы ремонтлау идаралығы начальнигы Радмил Мөслимов ошо турала белдерҙе.
«2023 йылға тиклем Салауат Юлаев проспекты һәм Зәки Вәлиди урамы киҫелешендә транспорт сиселешен реконструкциялау проекты башҡарыла. Монтаж эштәренең хаҡы — 808 миллион һум» , — тип хәбәр итте Мөслимов.
Шулай уҡ урындағы властар алдағы биш-ете йылда Өфөлә күперҙәр, ер аҫты йәйәүлеләр үткәүелдәрен һәм башҡа юл селтәрҙәрен төҙөү тураһында белдерҙе.
Шуны билдәләп үтәйек: әле Башҡортостандың баш ҡалаһында Тимашев сиселеше төҙөлә, күптән түгел республика башлығы Рөстәм Хәмитов уны төҙөү барышы менән танышты. Ул саҡта төбәк етәксеһе Өфө властарынан «аҡса эшләүҙәрен һәм финанслау табыуҙарын» һораны, сөнки республика үҙенең яғынан йөкләмәне үтәне һәм яңы сиселеш өсөн аҡса бүлде.
http://www.bashinform.ru/news/1212452-v-ufe-za-88-mln-rubley-postroyat-novuyu-transportnuyu-razvyazku/


text:
- Подробности
- Просмотров: 370
ЙӨҘ ҘӘ УТЫҘ ДҮРТЕНСЕ УҠСЫЛАР БРИГАДАҺЫ, 1943 й. ғин.—мартында оборона халыҡ комиссары урынбаҫары ген.‑полк. Е.А.Щаденко директиваһы б‑са БАССР‑ҙың Ҡандра (Ҡандра р‑ны) һәм Бүздәк (Бүздәк р‑ны) т. юл ст. ойошторола. Бригадаға 5‑се уҡсылар һәм пулемёт батальондары, артиллерия һәм танкыға ҡаршы истребитель дивизиондары, айырым разведка һәм сапёр роталары инә. Бригада Көньяҡ Урал хәрби округы ғәскәрҙәре, апр. алып Калинин фронтының 68‑се армияһы составында була. Майҙа бригада нигеҙендә 157‑се уҡсылар див. ойошторола. Бригада ком. — полк. Голубев.
М.Ә.Бикмәев
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
- Подробности
- Просмотров: 451
ЙҮКӘ (Tilia), йүкә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 45 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса, һирәгерәк субтропик бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда йөрәк япраҡлы, йәки ваҡ япраҡлы Й. үҫә. 300—400 йәшкә еткән япраҡ ҡойоусы ағас. Сатыры киң йәки пирамида формаһында, ҡуйы япраҡ м‑н ҡапланған. Олононоң оҙонлоғо 20—30 м, диам. 1 м тиклем. Ҡайыры ҡыҙғылт төҫмөрлө ҡарағусҡыл һоро төҫтә, шыма, 30—40 йәшенә көрән төҫлөгә һәм тәрән бураҙналыға әйләнә. Япрағы киң йомортҡа формаһында, бер аҙ асимметрик нигеҙле һәм осло киртләс ситле, өҫ яҡтан ҡуйы йәшел төҫтә, ялтыр, аҫ яҡтан тоноҡ, епсәләре тармаҡланып киткән ерҙә төк шәлкеме бар. Сәскәһе ваҡ, һарғылт аҡ төҫтә, 5—7‑шәрләп ярымсатырға йыйылған, ярым сатыр янында эллипс формаһындағы, уртаһына тиклем сәскәлек һабы м‑н ҡушылып үҫкән һарғылт йәшел төҫтәге сәскәлек яны япрағы урынлашҡан. Июнь аҙ.—июлдә сәскә ата. Емеше — йөнтәҫ йомро сәтләүек, авг.—сент. өлгөрә. Дымлы, бер аҙ көлһыуланған ҡараһыу һоро урман һәм ҡомло балсыҡлы ҡара тупраҡта үҫә; йүкәлектәр барлыҡҡа килтерә, ҡатнаш киң япраҡлы һәм ылыҫлы‑киң япраҡлы урмандар составына инә. Башлыса Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көнбайыш ипкенендә һәм Башҡортостандың Урал алдында таралған. БР‑ҙың Й. урмандары РФ йүкәлектәренең яҡынса 36%‑ын тәшкил итә. Й. үҙағасы мебель сәнәғәтендә, мискә яһау кәсебендә ҡулланыла, ҡайырынан һалабаш яһайҙар, әйберҙәр үрәләр һ.б. Баллы, декоратив, мал аҙығы, дарыу үҫемлеге.
Әҙәб.: Кучеров Е.В., Байков Г.К., Гуфранова И.Б. Полезные растения Южного Урала. М., 1976.
Р.Х.Ғиниәтуллин
Тәрж. Г.А.Миһранова