text:
Ҡәғбә
Координаты: 21°25′21″ с. ш. 39°49′34″ в. д. / 21.4225139° с. ш. 39.8262083° в. д. (G) (O) (Я)
Ҡәғбә, (ғәр. الكعبة المشرفة) - Мәккә ҡалаһында, Мәсжид әл-Хәрәмдең уртаһында урынлашҡан, мосолмандар өсөн изге бер бина. Намаҙ ҡылған кеше ғибәҙәтен Ҡәғбә яғына ҡарап башҡарырға тейеш. Хаж ғибәҙәтенең төп шарттарынан береһе булып Ҡәғбә тирәләй әйләнеп сығыу тора.
Йөкмәткеһе
Ҡәғбә тураһында[үҙгәртергә]
(ғәр. – куб), исламдың иң мөҡәддәс урыны, бөтә мосолмандар ҙа намаҙ ваҡытында уның яғына йөҙөн бора. Ул Мәккә ҡалаһының (Сәғүд Ғәрәбстаны) төп мәсеттең (әл-Мәсжиж әл-Харам) уртаһында урынлашҡан. Ғәҙәттә ул ҡара, хаж ваҡытында аҡ япма (кисва) менән ҡаплап ҡуйыла, япмаға алтын менән аяттар сигелгән. Ислам ҡабул иткәнгә тиклем, Хиджаз провинцияһындағы мәжүси ҡәбиләләрҙең төп мөҡәддәс урыны була, ислам уның мөҡәддәслеген таный. Йыл һайын унда барыу хаж ҡылыуҙың төп йолаларының береһе булып тора. Ҡәғбә төп табыныу урыны – уның көнсығыш мөйөшөнә беркетелгән “ҡара таш".
Тарихы[үҙгәртергә]
Мосолмандарҙың изге ҡалаһы Мәккә Сәғүд Ғәрәбстаны короллегенең көнбайыш өлөшөндә, Ҡыҙыл диңгеҙҙән 75 саҡрым алыҫлыҡта, бейек булмаған тауҙар араһында, 300 метр бейеклектә урынлашҡан.
Мәккә беҙҙең эраның IV быуатынан алып билдәле. Ундағы Ҡәғбә ғибәҙәтханаһы төрлө мәжүсилек культы юлынан барыусыларҙың табыныу урыны булған. 570 йылда Мәккәлә Мөхәммәт пәйғәмбәр тыуған. Яҡынса 610 йылдарҙа ул үҙенең тәғлимәттәрен тарата башлаған, һөҙөмтәлә яңы дин — ислам барлыҡҡа килгән. Мәҙинәлә йәшәп, аҙаҡ киренән Мәккәгә ҡайтҡан Мөхәммәт пәйғәмбәр 630 йылда Ҡәғбәне төрлө мәжүсилек юлынан барыусыларҙан азат иткән, уны мосолмандарҙың төп ғибәҙәтханаһы тип атаған. Шул ваҡыттан бирле Мәккә ислам диненең үҙәге, барлыҡ мосолмандың изге ҡалаһы һанала. “Ҡөрьән”дә ул “ҡалаларҙың әсәһе” тип аталған. Бөгөн Мәккә — бер миллиондан ашыу халҡы булған заманса ҡала. Уның бар тормошо Ҡәғбә ғибәҙәтханаһы һәм уның тирәләй төҙөлгән “Харам” мәсете (ғәрәпсә “изге мәсет” тигәнде аңлата) менән бәйле. Был иман йорто Мәккәнең үҙәгендә урынлашҡан. “Харам”дың икенсе исеме — “Тыйылған мәсет”. Унда мосолман булмаған кешеләргә инергә ярамай. Әйткәндәй, башҡа дин тотҡандарға Мәккәгә юл ябыҡ. Элек бында инергә тырышҡандарҙың ғүмере өҙөлһә, хәҙер был эш штраф йәки илдән ҡыуыу менән сикләнә. “Харам” мәсетенең майҙаны 309 мең квадрат метрҙы тәшкил итә. Уның 95 метр бейеклек туғыҙ манараһы, дүрт ҡапҡаһы бар. Бинаның эсе заманса йыһазландырылған, ете эскалатор эшләй. Мәсет бер юлы 700 мең кешене һыйҙыра ала. Мосолман риүәйәте буйынса, ул — Әҙәмгә Алла тарафынан бүләк ителгән, кешеләрҙең гонаһтарынан ҡарайып бөткән аҡ яҡут. Уның өҫтөнә Әҙәм төҙөгән ҡоролма туфан һыуы ҡалҡҡандан һуң емерелгән. Ибраһим пәйғәмбәр (Библияла Авраам) һәм уның улы Исмәғил Алла ихтыярына ярашлы Ҡ. нигеҙен тергеҙә, шунан һуң пәйғәмбәр бөтә диндарҙарға унда хаж ҡылырға васыят итә. Легендаға ярашлы, ҡәғбә тышында, уның төньяҡ‑көнсығыш стенаһы буйында, Исмәғил һәм уның әсәһе Хәжәр ерләнгән. Ҡәғбә бөтә донъя мосолмандарының берҙәмлек символы һанала.
Һандар[үҙгәртергә]
- Ҡәғбәнең координаталары 21°25′24″N, 39°49′24″E.
- Ҡәғбәнең үлсәмдәре: төньяҡ-көнсығыш яғы- 12.63 м; төньяҡ-көнбайыш яғы - 11.03 м; көньяҡ-көнбайыш яғы - 13.10 м; көньяҡ-көнсығыш яғы - 11.22 м оҙонлокта һәм бейеклеге 13 метр. 145 м2лыҡ майҙанды биләп тора.
Ҡәғбәнең бер яҡ стенаһына тышҡы яҡтан "ҡара таш" индереп урынлаштырылған.Ҡәғбә тыш яҡтан киҫүә менән ҡапланған. Икенсе быуатта уҡ грек географы Птоломей, Мокарәбәлә (Мәккә ул саҡта шулай аталған) мәжүси ғәрәптәрҙең изге урыны бар тип яҙа. Риүәйәттәргә ҡарағанда, ул ваҡытта был изге урын таш диуар менән әйләндереп тура мөйөшлө йорт булғанлығы әйтелә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Пиотровский М.Б. Коранические сказания. М., 1991.
- Кааба // Исторический словарь — 2000.
- Кааба // Энциклопедия Кольера — Открытое общество, 2000.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Башҡорт энциклопедияһы. Өфө, 2013 йыл
- Кааба – древнейший храм на Земле (ru). Ислам.ру (2009-04-07). Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 август 2013. 9 август 2013 тикшерелгән.
- Мечеть Харам Байт-Уллах в Мекке (ru). Ислам.ру (2011-09-13). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 июль 2013. 9 август 2013 тикшерелгән.
- 10 фактов о Каабе, которые вы, возможно, не знали (islamworld.tv)
- Священная Мекка и Кааба. История строительства. Чёрный камень. «Место Ибрагима»
- Кааба: происхождение, история и устройство по материалам саудовских, иранских и египетских первоисточников, включая русское иновещание некоторых из этих стран — в тексте и аудио, рус.
- Краткое изложение истории Каабы
- Виртуальная энциклопедия Хаджа. Большая фотогалерея
- Внутри Каабы. История Храма от ангелов до Saudi BinLadin Group.


c: text/html

text:
Һабантуй
Һабантуй — күп халыҡтарҙың, татарҙарҙың һәм башҡорттарҙың да, боронғо байрамы. XVII быуат урталарында И.Г.Георги, И.И.Лепехин башҡорттарҙың һабантуйын тасүирлап яҙған.Уларҙың хеҙмәттенән күренеүенсә һабантуй «Ҡарға бутҡаһы»нан һуң яҙғы сәсеү эштәре менән малға бесән әҙерләу араһында үткәрелә. Ғәҙәттә бер-нисә ауыл бергә үткәрә. Һабантуй алдынан малайҙар һебә йыялар. Һебә йыйыу—ауылда өй беренсә йөрөп һабантуйға бүләк йыйыу. Һебә йыйыусыларға хужалар таҫтамал, яулыҡ, аҙыҡ-түлек биреп сығара. Борон һабантуйҙа егеттәр милли көрәштә көс һынашҡан, һырғауылға үрмәләү, тоҡ менән һуғышыу, атта сабышыу һ.б. халыҡ уйындары үткәрелгән. Сәсәндәр, ҡурайсылар, йыраусылар, бейеүселәр үҙ-ара ярышҡан. Йылдың уңышлы килеүен теләп доға уҡығандар. Еңеүселәргэ төрлө бүләктәр бирелгән.
Байрамда уйын-көлкө, аш-һыу араһында донъя хәлдәре, ил эштәре хакында фекер алышыу ойошторолған, алдынғы тәжрибә маҡтап телгә алынган.
Тарихсы Салауат Ғәлләмов һабантуй ҡурд-иран һүҙе, һаб орлоҡ тигәнде аңлата тип иҫәпләй.
Һәйбәт йолалар кеүек, һабантуй ҙа беҙҙең көнгә тиклем һаҡланып ҡалған. Совет осоронда был йоланы һаҡлап ҡалыу өсөн Совет һәм партия органдары күп көс һалды, дини үҙенсәлектәрен алып ташлап. Хәҙер һабантуйҙар тәүҙә ауылдарҙа, шунан район уҙәктәрендэ үткәрелә. Унда ауыл алдынғыларын буләкләү, яҙғы сәсеү эштәренә йомғаҡ яһала.
Матур йола булараҡ һабантуй Өфө, Мәскәү, Санкт- Петербург, Нижневартовск, Анкарала һ.б. ҡалаларҙа үткәрелә. Был һабантуйҙарҙа милли уйындар, сәнғәт коллективтары концерты, сауҙа ойошторола.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Лепехин И.И. Дневные записки путешествия академика Ивана Лепехина по разным провинциям Российского государства: в 1768, 1769 и 1770 году. СПб., 1795-1802;

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Үрмәксе һымаҡтар
Үрмәксе һымаҡтар (лат. Arachnida) — быуынтыҡ аяҡлы хайуандар, уларға үрмәкселәр, саяндар, талпандар, ялған саяндар һ.б. инә Үрмәксе һымаҡтарҙың латинса исеме грек һүҙе ἀpάxvn «үрмәксе»нән килеп сыҡҡан. Алиһә Афина үрмәксегә әйләндергән Арахна тураһында миф бар. Үрмәксе һыаҡтарҙы өйрәнә торған фән арахнология тип атала. Үрмәксе һымаҡтар классы 36 меңдән артың төрҙө берләштерә. Үрмәксе һымаҡтар быуынтың аяҡлылар араһында беренсе булып ҡоро ергә йәшәүгә күскәндәр. Әлеге шарттарға ярашыу барышында күп формаларға бүленгәндәр. Хайуандарҙың был төркөмөндә ослоҡтарҙын беренсе пары аҙыҡты ваҡлау һәм иҙеү органдарына хелицерарарға әйләнгән. Икенсе пар ослоҡтар табышты эләктереү һәм тотоу өсөн педипалтпалар (ҡамсы аяҡлылар) булып зеҙмәт итә. Үрмәксе һымаҡтарҙың йөрөү өсөн дүрт аяғы бар. Улар үпкәләр һәм трахеялар ярҙамында һулыш ала.
Төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Үрмәксе һымаҡтарҙың ҙурлығы бер нисә микрондан алып бер нисә см-ға тиклем етергә мөмкин. Тәне күкрәктән һәм башкүкрәктән тора. Башкүкрәктә алты пар ослоҡтар урынлашҡан. Беренсе ике пар — хелицералар (аҙыҡты ваҡлау өсөн) һәм педипальпалар (аҙыкты тотоу өсөн). Хелицерҙар ауыҙ алдында урынлашҡан, улар күберәк өс быуынлы ҡыҫҡыстарға оҡшаған. Һуңғы быуыны хәрәкәтсән бармаҡ ролен үтәй. Педипальпалар (икенсе пар ослоҡтар) бер нисә быуынтыҡтан тора. Педипальпаларҙың төп быуынтығы аҙыҡты ваҡлай һәм иҙә. Саяндарҙа педипальпалар көслө оҙон кыҫкыстарға әүрелгән. Башкүкрәк ослоҡтарының ҡалған дүрт пары 6-7 быуынтыҡлы. Ослоҡтар тырнаҡ менән ҡапланған һәм хәрәкәт итеүҙә ҡатнаша. Үҫеп еткәс урмәксе һымаҡтарҙың ҡорһағында ослоҡтар булмай.
Нерв системаһы үрмәксе һымаҡтарҙың төҙөлөшө буйынса төрлө. Һиҙеү органдары менән бәйләнгән йотҡолоҡ өҫтө нерв төйөнө ныҡ үҫеш алыуы уралҙың дөйөм билдәһе булып тора. Баш мейе ҡыҫала һымаҡтарҙыҡына карағанда ҡатмарлыраҡ. Һиҙеү орнандары механик тынысһыҙландырыуҙы үабул итә. Һиҙеү төктәре ҡармауыс аяҡтарҙа бик күп. Күреү органдары ябай төҙөлөшлө. Күҙҙәр башкүкрәктең артҡы аяғында ғәҙәттә 12, 8, 6, һирәк кенә 2-шәр булыр урынлашаҡан. Саяндарҙа уртала бер пар ҙүрыраҡ күҙ һәм 2-5 пар ян күҙҙәр урынлаша. Үрмәкселәрҙә 8 күҙ була.
Ҡан йөрөшө системаһы йомоҡ түгел. Ҡапсыҡ һымаҡ йөрәктән башланып тән ҡыуышлығына асылған бер нисә ҡан тамырынан тора. Һулыш алыу органдары. Ҡайһы бер төрөндә үпкә ҡапсығы, икенселәрендә трахеялар, өсөнсөлңәрендә үпкәләр һәм трахеялар хеҙмәт итә. Талпандарҙа газ алмашыу йоҡа тән япмаһы аша башҡарыла.
Аш ҡайнатыу системаһы йотҡолоктан башлана. Йотҡолоҡта ҙур булмаған бер пар төкөрөк биҙҙәре урынлашҡан, улар эшләп сығарған сыйыҡса аҡһымдарһы таратырға һәләтле. Был сыйыҡса үлгән табышның тәненә керетелә һәм уның есен сыйыҡ бутҡаға әйлендерә. Бер аҙҙан үрмәксе ҡайнатылған сыйыҡ аҙыҡты һура. Шулай итеп үрәкселәрҙә тышҡы аш ҡайнатыу ҡвуышлыҡтан ситтә башкарыла.
Күпселек үрмәксе һымаҡтар — йыртҡыстар. Улар араһында ҡан менән туҡланыусы паразит формалары ла, үҫемлек һутын һурыусы йәки үҫемлек ҡалдыҡтары менән туҡланыусылар ҙа бар.
Бүлеп сығарыу системаһы ғәҙәттә тармаҡлы бер пар мальпиги көпшәһенән — эсәклектең һыҡыр үҫентеләре булған көпшә каналдарҙан тора. Матдәләр алмашы продукттары ошы көпшәләр буйлап эсәклеккә йыйыла һәм организмдан сығарыла.
Үрсеүе һәм үҫеше. Үрмәкес һымаҡтар айырым енесле. Енес биҙҙәре ҡорһакта урынлашҡан, ҡайһы саҡ парлы була. Үрмәксе һымаҡтарҙа эске аталаныу барлыҡҡа килә. Кубеһе туҡлыҡла матдәләргә бай эре күкәйҙәр һала. Яралғының эмбриональ үҫеш осоро куҙы эсендә уҙа. Талпандарҙан башҡа, үрмәксе һымаҡтарҙа постэмбриональ уҫеш осоро личинка барлыҡҡа килтермәйсә барлыҡҡа килә. Күпселек саяндарҙа һәм ҡайһы бер талпандарҙа тереләй тыуҙырыу күҙетелә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Жизнь животных. Энциклопедия в шести томах. Том 3. (том посвящен сухопутным членистоногим). Общая редакция члена-корреспондента АН СССР профессора Л. А. Зенкевича. — Москва: Просвещение, 1969. — 576 с. (урыҫ.)
- Рупперт Э. Э., Фокс Р. С., Барнс Р. Д. Членистоногие // Зоология беспозвоночных. Функциональные и эволюционные аспекты = Invertebrate Zoology: A Functional Evolutionary Approach / пер. с англ. Т. А. Ганф, Н. В. Ленцман, Е. В. Сабанеевой; под ред. А. А. Добровольского и А. И. Грановича — 7-е издание. — М.: Академия, 2008. — Т. 3. — 496 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-7695-3496-6. (урыҫ.)


text:
Мезолит
Мезоли́т (бор. грек. uέσoς — урта, λίθoς — таш) – урта таш быуат; ауыл хужалығы, малсылыҡ, көршәк эшләү кәсебе барлыҡҡа килеү менән тасуирлана. Беренсе неолит мәҙәниәте б.э.т. 7000 йыл элек Яҡын көнсығыштың «Бәрәкәтле ярымай» зонаһында барлыҡҡа килә. Һуңынан Урта диңгеҙ, Һинд йылғаһы үҙәненә, Ҡытай һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияға тарала.
Кешеләр һаны артыуы аҙыҡ-түлеккә мохтажлыҡты арттыра, был ауыл хужалығының бик тиҙ үҫешенә килтерә. Ауыл хужалығында ер эшкәртеү, урыу, үҫемлектәрҙе ваҡлау өсөн таш ҡоралдар ҡулланыла.
Theviecc ҡәберлеге – Тулуз музейы күргәҙмәһенән[үҙгәртергә]
Шотландиянан йыраҡ түгел Оркней утрауындағы Скара-Брей ауылы неолит ауылының миҫалы булып тора. Был ауылда таш карауат, кәштә һ.б. файҙаланылған.


text:
Инә ҡорт һөтө
Инә ҡорт һөтө — бал ҡорттарының махсус үрсеү өсөн бүлеп сығарылған продукты. Уның менән бал ҡорттары инә ҡортто туйындыра, шулай уҡ ҡурсаҡтарын ашатыу өсөн ҡуллана. Инә һөтө ашатыусы ҡорттарыҙың махсус биҙҙәрендә бүленеп сыға. Ул биҙҙәр Аллотрофик биҙҙәр тип йөрөтөлә. Алтрофик биҙҙәр бал ҡортоноң өҫкө яңаҡ менән йотҡолоҡ биҙҙәре.
Инә һөтөн инә ҡорт көбөләренән йәки махсус эшләнгән яһалма көбөләр ярҙамында йыйалар.
Йөкмәткеһе
Составы[үҙгәртергә]
Инә ҡорт һөтө аҡ кеҫәл һымаҡ шыйҡса. Тәме киҫкен әскелт, составы бик ҡатмарлы.
- 65—66,5 % һыу,
- 9—19 % аҡһым,
- 8—19 % шәкәр,
- 2—9 % майҙар
- 1 % күберәк минераль тоҙҙар.
Ентекле составы [1]:
- аҡһымдар нигеҙҙә альбуминдар һәм глобулинамдар менән билдәләнә 2:1 иҫәбенә
- составы яғынан инә ҡорт һөтө ҡан аҡһымдары шыйыҡсаһына яҡын тора.
- углеводтар (глюкоза, фруктоза, сахароза)
- витаминдар: А, Д, С, В1, В2, В3, В6, В12, В15, Н, Е, РР, пантотент кислотаһы
- ирекле май кислотлары (15): ғәрәбә, пальмитин, стеарин, десен һәм башҡалар.
- гормондар (эстрадиол, тестостерон, прогестерон)
- пировиноград һәм һөт кислоталары
- минераль тоҙҙар
- микроэлементтар
- ацетилхолин
- стериндар
- липидтар
Гермицидин булыу сәбәпле унда микроорганизмдар үрсей алмай.
Таблицанан күренеүенсә йәш ҡурсаҡтар сифатлыраҡ туйындырыла. Һәм ошоға өарап инә ҡорт, эшсе ҡорт һәм әре ҡорт ҡурсаҡтарының ашатыу составы үҙгәрә. Шулай уҡ ашатыу күстең(ғаиләнең) көсөнә лә ҡарай
Инә ҡорто һөтөндә шулай уҡ силденафилматдәләре лә табылған. Был матдә импотенциянан дауалағанда файҙаланыла. Шуның өсөн дә умартасылар тарафынан борондан кәрҙе арттырыу йәһәтенән файҙалы икәне билдәләнгән.
Файҙаланыу[үҙгәртергә]
Инә ҡорт һөтөн медицинала, косметикала һәм биологик әүҙем ҡушылмаларҙа файҙаланалар.
Инә ҡорт һөтөнөң составы 95%ҡа билдәле, уны икенсе төрлө батшалар кеҫәле тип тә йөрөтәләр. Апитерапияла әлегә өйрәнелмәгән 5% та фәҡәт шул ҡеүәтле формула составы тип тә әйтәләр.
Шулау уҡ ҡара[үҙгәртергә]
Примечания[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- «Словарь-справочник пчеловода», сост. Федосов Н.Ф., М.: Гос. изд. сельскохозяйственной литературы, 1955.


text:
Ҡылым
Ҡылым — үҙ аллы һүҙ төркөмө. Ниндәй ҙә булһа заттың, предметтың, эшен, хәрәкәтен йә торошон белдергән һүҙҙәр ҡылым тип атала. Ҡылымдар нимә(ни) эшләй, нимә(ни)эшләне, нимә(ни) эшләй ине, нимә(ни) эшләй торғайны, нимә(ни) эшләр тигән һорауҙарҙың береһенә яуап була: Дәрес бара. Имтихандар башланды. Атай иртәгә әйтер. Бөтәһен дә һөйләп бирәсәкмен.
Йөкмәткеһе
- 1 Ҡылымдарҙың заман, зат, һан менән үҙгәреше
- 2 Үҙ аллы һәм ярҙамсы ҡылымдар
- 3 Тамыр һәм нигеҙ ҡылым
- 4 Ҡылым һөйкәлештәре
- 5 Ҡылым төркөмсәләре
- 6 Ҡылым йүнәлештәре
- 7 Ҡылым күләмдәре
- 8 Ҡылым рәүешлеге
- 9 Ҡылымдарҙың яһалышы
- 10 Әҙәбиәт
Ҡылымдарҙың заман, зат, һан менән үҙгәреше[үҙгәртергә]
Башҡорт телендә ҡылым заман менән үҙгәрә: хәҙерге заман, үткән заман, киләсәк заман.
Хәҙерге заман эш-хәрәкәттең хәҙерге ваҡытта эшләнеүен йә эшләнмәүен белдерә: бара, әйтеп тора, ултыра, һөйләй, тыңламай.
Үткән заман эш-хәрәкәттең һөйләү ваҡытына тиклем булғанлағын, эшләнгәнлеген- эшләнмәгәнлеген аңлата: һөйләне, яҙған, әйткәйне, ултырған ине, торғайны, ҡайтманы.
Киләсәк заман эш-хәрәкәттең, хәлдең һөйләү ваҡытынан һуң эшләнәсәген, буласағын йәки булмаясағын белдерә:әйтер, һөйләр, әйтәсәк, әйтмәйәсәк.
Ҡылымдарҙың затта һәм һанда үҙгәреше:
Үҙ аллы һәм ярҙамсы ҡылымдар[үҙгәртергә]
Башҡорт телендә ҡайһы бер ҡылымдар ике төрлө ҡулланыла:
1. үҙенең мәғәнәһендә, йәғни үҙ аллы;
2. ярҙамсы мәғәнәлә. Телмәрҙә үҙенең төп мәғәнәһендә ҡулланылған ҡылым үҙ аллы ҡылым тип атала.
Үҙ аллы ҡылымға эйәреп, ул бедергән эш-хәрәкәттең биҙәктәрен, торошон, нескәлектәрен аңлатҡан ҡылым ярҙамсы ҡылым тип атала.
Әсәйемә хат яҙҙым — Урамда ҡолай яҙҙым.
Иртәгә иртә кил — Һин дәрескә бара тор.
Бишектә бала ята. — Беҙгә кемдер килә ята.
Килтерелгән миҫалдарҙа яҙҙым, ята, тор ҡылымдары үҙ аллы һәм ярҙамсы мәғәнәлә ҡулланылған.
Ярҙамсы ҡылымдар үҙ аллы ҡылымдар менән бергә һөйләмдең хәбәре булып килә һәм зат менән үҙгәрә.
1-се зат һөйләп тор инем
2-се зат һөйләп тора инең
3-сө зат һөйләп тора ине.
Тамыр һәм нигеҙ ҡылым[үҙгәртергә]
Башҡорт телендә тамыр һәм нигеҙ ҡылымдар була. Яһаусы ялғауы булмаған, тамырҙан ғына торған ҡылым тамыр ҡылым тип атала.
Ҡылым яһаусы ялғауҙар ярҙамынды башҡа һүҙ төркөмдәренән(исем, сифат, рәүеш, ымлыҡ, оҡшатыу һүҙҙәренән) яһалған ҡылым нигеҙ ҡылым тип атала: баш- башла, ҡуйы- ҡуйырт, шәп- шәбәй, күп, күбәй, гөж- гөжөлдә, ух- ухылда.
Ҡылым һөйкәлештәре[үҙгәртергә]
Башҡорт телендә ҡылымдың дүрт һөйкәлеше бар
Бойроҡ һөйкәлеше[үҙгәртергә]
Бойроҡ һөйкәлешендәге ҡылым ниндәйҙер бер эште, хәрәкәтте башҡарырға өндәүҙе, бойороуҙы белдерә: Дәрес әҙерлә. Балаларҙы уят. Иртә тор.
Бойроҡ һөйкәлеше ҡылымдары түбәндәге мәғәнәләрҙе аңлата: 1. Ғәҙәти бойороу: барығыҙ ҙа килегеҙ, бергәләп уйнағыҙ, ишекте асмағыҙ.
2. Ҡаты бойороу: тор, күҙемә күренмә. Уйлап торма. Барып йөрөмә.
3. Рәсми бойороуҙы: Ҡыр эштәрендә барыһы ла ҡатнашһын.
4. Үтенес: әйтегеҙ инде, кил инде, бир инде.
Бойроҡ һөйкәлеше ҡылымдары зат, һан менән үҙгәрә, барлыҡ- юҡлыҡта килә ала. Заман менән үҙгәрмәй. Бойроҡ һөйкәлешенең 1-се заты булмай.
Хәбәр һөйкәлеше[үҙгәртергә]
Хәбәр һөйкәлеше эш хәрәкәттең эшләнеүен, эшләнмәүен белдерә: Уҡыған, әйтә, белә, һөйләй торғайны. Хәбәр һөйкәлеше ҡылымдары үткән, хәҙерге. киләсәк замандарҙа килә.
Шарт һөйкәлеше[үҙгәртергә]
Башҡорт телендә шарт һөйкәлеше ниндәйҙер бер эш -хәрәкәттең үтәлеүенә икенсеһенең шарт булып килеүен белдерә. Килһә, апайыңдарға шылтыратырбыҙ. Күп көлһәң, иларһың.
Теләк һөйкәлеше[үҙгәртергә]
Башҡорт телендә теләк һөйкәлеше эш-хәрәкәтте башҡарырға теләүҙе йәки үтәргә саҡырыуҙы белдерә.
Ҡылым төркөмсәләре[үҙгәртергә]
Ҡылымдар эшләнгән эштең исемен, сифатын, ваҡытын, рәүешен, сәбәбен, эште эшләргә йәки эшләмәҫкә кәрәклеген белдереп тә киләләр. Ошо мәғәнәләре буйынса башҡорт телендә ҡылымдың түбәндәге төркөмсөлөре бар: исем ҡылым, сифат ҡылым, уртаҡ ҡылым. хәл ҡылым.
Исем ҡылым[үҙгәртергә]
Башҡорт телендә эш-хәрәкәттәр, хәл-тороштар аталып та йөрөтөлөргә мөмкин. Ул исем ҡылым тип атала. Тимәк. исем ҡылым эш-хәлдең, хәрәкәттең исемен белдерә. Ул нимә, ни эшләү һорауына яуап бирә: Көн дә йәйәү йөрөү(нимә? ни эшләү?)арытты. Башҡа барыу (нимә? ни эшләү?) булмаҫ.
Яһалышы[үҙгәртергә]
Исем ҡылымдар тамыр йәки нигеҙ ҡылымға -ыу, -еү, -оу,-өү, -у, -ү ялғауҙары ҡушылыуҙан яһала: килеү, эшләү, ҡайтыу, башлау, һуғыу, көлөү, бороу һ. б.
Эйәлек заты менән үҙгәреше[үҙгәртергә]
Исем ҡылымдар эйәлек заты һәм килеш менән үҙгәрәләр, күплек ялғауҙарын да ҡабул итәләр.
Уртаҡ ҡылым[үҙгәртергә]
Уртаҡ ҡылым зат менән үҙгәрмәй һәм эш-хәрәкәттең барышын сағылдыра. Уртаҡ ҡылым формалары, ярҙамсы ҡылымдар менән бергә килеп, эш-хәрәкәттең, тороштоң маҡсатын белдерә. Уртаҡ ҡылым менән бәйләнешкә ингән һүҙҙәр тейешлек, теләк, ниәт, йөкмәтеү, бойороу, саҡырыу, мөмкинлек һәм мөмкин түгеллек кеүек мәғәнә биҙәктәрен сағылдыра. Һөйләмдә ул күбеһенсә маҡсат хәле функцияһын үтәй, бер составлы инфинитив һөйләмдәрҙең төп киҫәге булып сығыш яһай. Уртаҡ ҡылым тамыр йәки нигеҙ ҡылымдарға -рға, -ргә (башҡа фонетик варианттары менән) аффиксы ҡушылып яһала. Йәнле һөйләү телендә -ыр, -ер, -р аффикслы ҡыҫҡа вариант та йыш ҡулланыла: эшләр кәрәк, йөрөр кәрәк, йөрөр булғас; Бөгөн уйынға сығыр булғас, егеттәр үҙ-ара өсәр-бишәр тин аҡса йыйып, Ғәлимйән купецтың лавкаһынан керәндилдәр килеп алып киттеләр. (Ж. Кейекбаев.)
Сифат ҡылым[үҙгәртергә]
Башҡорт телендә дүрт төрлө затһыҙ ҡылым бар. Уларҙы ҡылым төркөмсәләре тип йөрөтәләр: сифат ҡылым, хәл ҡылым, исем ҡылым һәм уртаҡ ҡылым. Зат менән үҙгәреүсән ҡылымдар һымаҡ уҡ уларға барлыҡ-юҡлыҡ, күсемлелек һәм күсемһеҙ лек, йүнәлеш һәм күләм категориялары хас, тик зат, һан менән үҙгәрмәйҙәр; сифат ҡылымдың заман формалары бар. Сифат ҡылым тип зат менән үҙгәрмәй торған һәм үҙендә ҡылымдың да, сифаттың да билдәләрен туплаған ҡылым формаһы һанала. Сифат ҡылым билдәле бер ваҡыт (үткән, хәҙерге, киләсәк замандарҙа) эсендә предметтың, заттың эш-хәрәкәт ағышын сағылдырыуы менән ҡылымға ҡараһа, шул уҡ заттың хәрәкәт яғынан билдәһен белдереүе менән сифатҡа яҡын тора.
Сифат ҡылым түбәндәге формалар һәм категорияларға эйә: 1) күсемлелек-күсемһеҙлек: а) яҙышыуын туҡтатҡан кеше, б) экскурсиянан -ҡайтыусы уҡыусылар һүҙбәйләнештәрҙең беренсеһендә — күсемле, икенсеһендә күсемһеҙ ҡылым сифат ҡылым функцияһын башҡара;
2) йүнәлеш: уҡылған әҫәр, әйткән һүҙгә һөйөнгән бала; өй эшләшкән өмәсе, килешелгән эш;
3) ҡылым рәүешлеге: урамда уйнап йөрөгән бала, йырлап ебәргән һәүәҫкәр, һөйләп бөткән һүҙ, бер аҙ уҡыштырылған китап.
4) мөмкинлек-мөмкин түгеллек: йөрөй алған ауырыу, йөрөй алмаған ауырыу;
5) -ма, -мә ялғаулы юҡлыҡ формаһы: дәрестә уҡымаған бала, дәресте уҡыған бала;
6) килеш менән башҡарыу: ҡаланан килгән ярҙам, ҡалаға килгән уҡыусы, ҡалала уҡыған студент.
Сифат ҡылым сифаттың түбәндәге грамматик үҙенсәлектәренә эйә: 1) предметтың һәм заттың билдәһен белдерә: комбайнда эшләгән кеше; киләһе йыл уҡыясаҡ бала, был яҡ ярҙа тороусы кешеләр;
2) Сифаттар кеүек үк исем урынында ҡулланылғанда исем вазифаһын башҡара: килеш менән үҙгәрә, һөйләмдең эйәһе, тултырыусыһы булып та, хәбәр составында ла килә ала: Бөтәбеҙҙе лә халыҡ һайлап ебәргән. Беҙ уларҙың ҡушҡанын үтәйбеҙ. (Ғ. Ибраһимов.) 3) Сифат ҡылымдың төп вазифаһы — һөйләмдә аныҡлаусы булып килеү: Ғинуар айында һыуыҡтар бик көслө булды бит: өшөп килгән Ҡансыуаровҡа колхозсының йылы өйө бик килешеп ҡуйҙы. (С. Агиш.) Үткән заман сифат ҡылым предметтың, заттың үткәндәге һөйләү моментына тиклем булған эшмәкәрлеге буйынса билдәһен белдерә һәм һөйләмдә аныҡлаусы вазифаһын башҡара, -ған, -гән, -ҡан, -кән ялғауҙары менән яһала. Мәҫәлән: "Шулай ҙа эҫе була икән ул күңелгә тыуған-үҫкән ер, « — ағай кеше быныһын ололарса һиммәт менән бер килке хисләнеп шым торғандан һуң әйтте. (С. Шәрипов.) Хәҙерге заман сифат ҡылым тамыр йәки нигеҙ ҡылымға -ыусы, -еүсе, -усы, -үсе (төрлө фонетик варианттарҙа) ялғауы ҡушылып яһала: йыуыусы, йыйыштырыусы, уҡыусы, эшләүсе, ярҙамлашыусы, ярҙам итеүсе һ. б. Киләсәк заман сифат ҡылым нигеҙҙә өс төрлө формала була. Беренсе форма нигеҙ һәм тамыр ҡылымға -ыр, -ер, -ор, -өр, -р аффикстары, юҡлыҡ формаһы -маҫ, -мәҫ ялғауы ҡушылып яһала: Хәҙер бына һырға һабағы алып, килен булырға әҙерләнеп йөрөр сағы ла бит, ул рәхәтләнеп уҡып тик йөрөй. (Һ. Дәүләтшина.) Сифат ҡылымдың икенсе формаһы нигеҙ йәки тамыр ҡылымға -асаҡ, -әсәк һәм -ясаҡ, -йәсәк ялғауҙары ҡушылып яһала: Мәскәүгә осасаҡ самолет, Стәрлетамаҡҡа китәсәк машина һ. б. Сифат ҡылымдың был формаһының мәғәнә үҙенсәлеге шунда, ул аңлатҡан эш-хәрәкәт киләсәктә мотлаҡ үтәләсәк. Өсөнсө форма киләсәк заман сифат ҡылым тамыр йәки нигеҙ ҡылымға -аһы, -әһе, -йһы, -йһо, -йһе, -иһә аффикстары ярҙамында барлыҡҡа килә: Йыуатаһы, кәңәш итәһе урынға Әмир уны рәнйетте. (Х. Ғиләжев.) Бараһы ер хәтһеҙ бит әле. — Саҡыраһы кешеләр бар, ҡәйнеш ҡайтыуға ик-өс өйлө ҡунаҡ йыйырбыҙ, тип еңгәң дә йомартланырға уйлай. (С. Шәрипов.)
Хәл ҡылым[үҙгәртергә]
► Хәл ҡылым зат, һан менән үҙгәрмәй, һәм ул икенсе бер ҡылымдан аңлашылған эш-хәлдең, хәрәкәттең башҡарылыу рәүешен сағылдыра. Семантикаһы, грамматик һыҙаттары яғынан ул үҙендә ҡылым менән рәүеш билдәләрен берләштерә. Мәҫәлән: Бәләкәс кенә 'ҡураныс -ҡына әҙәм аяҡ баҫҡан һайын ҙурая, оҙоная, мыҡтылана бара, имеш; уны ер ҙә тартмай, күк тә баҫтырмай, йәш сағындағы һымаҡ атлай-йүгерә талпынып килә. (М. Кәрим.) Хәл ҡылымға хас булған ҡылым билдәләре: а) мәғәнәһе менән предметтың эшмәкәрлек процесын белдерә: Һин ҡайтҡансы бында матур-матур йырҙар сығарып торҙолар бит әле. (М. Кәрим.) б) юҡлыҡ формаһының -ма, -мә ялғауы ҡушылыуы: Йәмғи, әйткәнде лә көттөрөп тормайынса, гәзит башын күтәреп, уға ҡарап торған Фәтих янына барып ултырҙы. (Х. Ғиләжев); Хәл ҡылымға рәүеш үҙенсәлектәре лә хас: а) икенсе бер эш-хәрәкәттең, тороштоң башҡарылыу рәүешен сағылдыра: Уйнап һөйләһәң дә, уйлап һөйлә. (Мәҡәл.) Уны (Баҙлый ҡартты) тимерлеккә йәки малсылыҡ фермаһына ҡуйһалар, ул үзенең егәрлелек стихияһына бирелеп, бөтә күңелен һалып эшләр. (Б. Бикбай); б). күләм категорияһының рәүештәрҙә була торған төрлө дәрәжә яһаусы аффикстарҙың булыуы: Хәким: „Дә-ә, тыуып уҫкән ер…“ — тип һүҙен теүәлләй биреберәк ҡуйҙы ла муйыл курепте ығыштыра-ығыштыра аяҡтарын боҙлауыҡлы тапандыға әйләнгән ҡарға терәне. (С. Шәрипов.) Уларҙың аяҡ аҫтынан тиерлек үҙ өшәләктәренә боҫҡан ҡуяндар сығып ҡасты, туғайға еткәсерәк бер төлкө шырлыҡҡа инеп китте. (Ғ. Ибраһимов); в) рәүештәр һымаҡ морфологик категорияларҙың береһе менән дә үҙгәрмәүе; шулай ҙа айырым ситуацияларҙа хәл ҡылым күплек ялғауын ҡабул итеүе мөмкин. Мәҫәлән: Рәйес итеп һайлагастары, ҡайҙан белгәндәр, иртәгеһенә ук килеп етте. (Ә. Вәхитов.)
Ҡылым йүнәлештәре[үҙгәртергә]
1. Төп йүнәлеш эш-хәрәкәтте башҡарыусының үҙе эшләүен йәки эшләмәүен белдерә.
2. Ҡайтым йүнәлеше эш-хәрәеәттең башҡарыусыға йүнәлеүен, ҡайтыуын аңлата.
3.Төшөм йүнәлеше өылым белдергән эш-хәрәкәттең билдәһеҙ бер зат йәки предмет тарафынан эшләнеүен белдерә.
4. Йөкмәтеү йүнәлеше берәй эщ-хәрәкәтте башҡа кешегә ҡушыуҙы, йөкмәтеүҙе аңлата.
5. Уртаҡлыҡ йүнәлеше ҡылым белдергән эш-хәрәкәттең ике йәки бер нисә кеше тарафынан баргә эшләнеүен йәки уларҙың бер- береһенә ярҙамлашыуын белдерә.
Ҡылым күләмдәре[үҙгәртергә]
► Арауыҡ һәм ваҡыт эсендә ҡылымдан аңлашылған эш-хәрәкәттең, тороштоң, хәлдең башҡарылыу дәрәжәһен күбәйтеү йәки әҙәйтеү, дауамлы булыу йәки бөтөү, бер йәки бер нисә ҡабат эшләнеү йәһәтенән күрһәтеүсе ҡылым формаларын „кылым күләмдәре тип йөрөтәләр. Хәҙерге башҡорт телендә ҡылым күләмдәре нигеҙҙә ике төрлө юл менән яһала: синтетик (йәки морфологик) юл һәм аналитик (синтаксик) юл. Синтетик юл менән яһалғанда, нигеҙ йәки тамыр ҡылымға айырым аффикстар ҡушыла: килгеләү (ҡабатланған эш-хәрәкәт), китеңкерәү (көсәйтелгән эш-хәрәкәт). Аналитик юл менән яһалғанда, төп мәғәнәне белдереүсе теге йәки был ҡылымға ярҙамсы ҡылым вазифаһын башҡарыусы икенсе бер ҡылым ҡушылып килә, һәм ул ярҙамсы ҡылым күләм мәғәнәһен сағылдыра. Мәҫәлән: килеп йөрөү (ҡабат-ҡабат башҡарылыусы бер төрлө эш-хәрәкәт), эшләй һалыу (тиҙ, йәһәт башҡарылған эш-хәрәкәт), эшләп тороу (дауамлы эш-хәрәкәт) һ. б. Ҡылым күләмдәренең яһалышында икенсе ысул өҫтөнлөк итә. Күләм мәғәнәһе биреп килеүсе ҡылымдарҙың һаны сикләнгән, улар иҫәбенә бар, бир, тор, ят, ал, ит, һал, ҡуй, башла, ебәр, кереш, -ҡал, сыҡ, төш, ҡара, ет, яҙ, уҙ, тот кеүек ярҙамсы ҡылымдар инә. Ҡылым күләмдәренең мәғәнә биҙәктәре бик күп төрлө. Ул хәрәкәттең барышын башынан алып аҙағынаса ни дәрәжәлә, ниндәй кимәлдә башҡарылыуын, дауам ителеүен йәки тамамланыуын сағылдырыуҙы маҡсат итеп ҡуя.
Ҡылым рәүешлеге[үҙгәртергә]
Ҡылым рәүешлеге категорияһы(ҡылым модаллеге) тип тел белемендә ысынбарлыҡта булып торған эш-хәрәкәтткә, төрлө хәл-ваҡиғаларға мәнәсәбәтен сағылдырусы лексик-грамматик категорияға әйтәләр.
рәүешлегә эшкә, хәрәкәткә, торошҡа, хәл-ваҡиғаларға кәмһетеп ҡарауҙы, инсафлыҡты, түбәнселекте, эш-хәрәкәттең ысынбарлыҡҡа тап килеү-килмәүен, башҡарылып ятҡан эш-хәрәкәткә ышанып етмәүҙе (икеләнеүҙе, шикләнеүҙе), теге йәки был эште башҡарыу мөмкин һәм мөмкин булмауҙы белдерә. Хәҙерге башҡорт телендә ҡылымдарҙың түбәндәге рәүешлек формалары йыш осрай. 1. Ысынбарлыҡ рәүешлеген белдереүсе ҡылым формалары; был төп рәүешлек һанала: а) хәбәр һөйкәлешенең үткән һәм хәҙерге заман формаларын -сы, -се, -со, -сө киҫәксәләре ҡушылған ҡылымдар эшмәкәрлекте, һөйләүсе әсән көтөлмәгән хәл булыуын аңлата: Мин, иҫәүән, һыр бирмәгән булып, Сәлмәндең үҙенә лә шул мәрәкә хаҡында һүҙ ҡуҙғатып торманымсы… (С. Шәрипов.) Һай, ҡалай киләләрсе! Тас алыҫ походтан ҡайтҡадағыса, ҡушарланған аттарын сығырлатып атлайҙар. (Ғ. Ибраһимов.) б) теге йәки был эштең үтәлеүенә тулы ышаныс булыуын раҫлауҙы, һөҙөмтә яһауҙы аңлатыусы рәүешлек формаһы хәбәр һөйкәлеше ҡылымының үткән, хәҙерге, киләсәк заман формалары икән киҫәксәһенең йәнәш тороуынан яһалған аналитик ҡылымдан килә. Мәҫәлән: Ҡарауылсы һаман төпсөнә икән: “Ә был ҡауындарҙы кем өҙҙө һуң?» Бер көндө Хужа юлдан аҡса тапҡан икән. (Көләмәс.) 2. Ысынбарлыҡҡа тап килмәгән рәүешлекте белдергән ҡылым формалары: а) үткән заман сифат ҡылымға булыу ярҙамсы ҡылымы йәнәш тороп яһалған форма: Мөхәррәм ишектән ингәндә шәкерттәр көйләп, дәрестәрен уҡып ултырган булалар ине. һеҙ әрәмтамаҡтарға ышанып, улдарым бар тигән булып йөрөгән булам. (Ж. Кейекбаев.) Ярым мыҫҡыл итеү, көлөү мәғәнәһе һалынған булһа, ул саҡта -ған, -гән аффикслы ҡылымдан һуң «кеше» һүҙе ҡуйылырға мөмкин: Ҡыңғырау шылтыратып йөрөнөләр: ҡыңғырау тауышына байтал кешнәп килеп сыҡмаҫмы тип уйлаған кеше булдылар. Ж. Кейекбаев.) Алтын еңгәм аптыраған кеше булды. (Һ. Дәүләтшина.) 3. Түбәнселек (инсафлыҡ, итәғәтлелек, күнеүсән лек, кәмһетеү) рәүешлеген белдереүсе формалар. Был төр ҡылым формаларының мәғәнәләре, уларҙың төрлө биҙәктәре бик күп: улар һөйләмдәге эйәнең йәки субъекттың эшенә һәм хәрәкәтенә, хәл-торошона кәмһетеп, түбәнһетеп, меҫкенләнеп ҡарауҙы; мыҫҡыллауҙы, көлөүҙе, йәлләүҙе, иркәләүҙе белдерәләр. Ундай ҡылым формаһы -ған, -гән, --ҡан, -кән аффикслы төп мәғәнәне белдереүсе ҡылымға булыу ярҙамсы ҡылымдың ҡушарлап килеүенән яһала: Байҙар уның менғн «баймын» тигән булып, кәртә тулы йылҡы аҫраган булалар. (Ж. Кейекбаев.) Атайым шулай тигәс, табаҡ-һауыттарымды, самауырымды йыйыштырған булдым. (Һ. Дәүләтшина.) 4. Мөмкинлек һәм мөмкин түгеллек рәүешлегә. Улар түбәндәгесә яһала: а) -ып, -еп, -п ялғаулы хәл ҡылым + булыу; б) -а, -ә, -й Ҡыя яҙылышялғаулы хәл ҡылым + алыу; в) -ырға, -ергә, -рға, -ргә ялғаулы уртаҡ ҡылым + мөмкин, ярай һәм булыу ярҙамсы ҡылымдары ҡалыбы менән яһала. 5. Тейешлек-кәрәклек рәүешлеген белдереүсе ҡылым формалары а) -ырға, -ергә, -рға, -ргә ялғаулы уртаҡ ҡылым + кәрәк, кәрәкмәй, кәрәк тә түгел; 6)-ырға, -ергә, -рға, -ргә ялғаулы уртаҡ ҡылым + тейеш, тейеш түгел ҡалыбы менән яһала; в) уртаҡ ҡылым + -аһы, -әһе ялғаулы мәжбүрилек формаһына бар, юҡ мөнәсәбәт һүҙҙәре эйәреп яһала. 6. Аныҡһыҙлыҡ, самалау, ҡарар итеү, фараз итеү рәүешлеген белдереүсе ҡылым формалары. Улар а) -п ялғаулы хәл ҡылымынан һуң булһа кәрәк, булырға кәрәк һүҙҙәре килеп; б) -ған, -гән, -ҡан,-кән ялғаулы ҡылымға булырға тейеш һүҙбәйләнеше ҡушылып; в) -ыу, -еу, -оу, -өу, -у, -у ялғаулы исем ҡылымға бар, мөмкин мөнәсәбәт һүҙҙәре йәнәш ҡуйылып; г) -дыр, -дер, -ҙыр, -ҙер, -лыр, -лер ялғауҙары ҡушылған ҡылымдан; ғ) моғайын, ахырыһы, әйтерһең, бәлки, ихтимал мөнәсәбәт һүҙҙәр менән яһалалар.
Ҡылымдарҙың яһалышы[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Усманова М. Ғ., Абдуллина Ф. Ф. Башҡорт теле. — Өфө, 2000. — ISBN 5-295-02619-1
- Толомбаев Х. А., Солтанбаева Х. В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. — Өфө, 2008. — ISBN 978-5-295-04288-1
- В. Ш. Псәнчин, Ю. В. Псәнчин. Әсә теле. 10—11 кластар өсөн дәреслек. — Өфө, 2009. — ISBN 5-295-02834 −8


text:
Архипелаг
Архипела́г (бор. грек. ApxιπέλaYoς': Apxι "тәү, баш" + πέλaYoς "дингеҙ") — бер-береһенә яҡын урынлашҡан һәм ғәҙәттә барлыҡҡа килеүҙәре (ҡитғасал, вулкансал, кораллсал) бер үк булған һәм оҡшаш геологик төҙөлөшкә эйә булған дингеҙ утрауҙары төркөмө.
Архипелаг төрҙәре[үҙгәртергә]
Архипелагтар дингеҙҙә айырым йәки ҙур ҡоро ер массивы янында урынлаша ала. Мәҫәлән, Шотландия өлкән утрауы тирә-яғында 700-ҙән ашыу утрауҙар урынлашҡан. Архипелагтар йыш ҡына вулкан әүҙемлегенән барлыҡҡа килә, әммә уларға башҡа геологик процестар, әйтеп үткәндә эрозия, төпрә ултырыу һәм ер ҡалҡыуҙың ҡағылышы ла ихтимал.
Архипелагтарҙа урынлашҡан илдәрҙең донъяла иң ҙур бише — Индонезия, Япония, Филлипиндар, Яңы Зеландия һәм Бөйөк Британия. Утрауҙары иң күп һанлы булған архипелаг — Финляндияның Архипелаг дингеҙе.
Этимология[үҙгәртергә]
«Архипелаг» һүҙе боронғо грек һүҙе arche — тәүге, башлыҡ һәм pelages — диңгеҙ һүҙенән килеп сыҡҡан. Тәүҙәрәк ApxιπέλaYoς Грек архипелагы, йәғни Эгей диңгеҙе архипелагы тип аталған.
Билдәле архипелагтар[үҙгәртергә]
- Аланд утрауҙары
- Александр архипелагы
- Амирант утрауҙары
- Антиль утрауҙары
- Бисмарк архипелагы
- Гавай утрауҙары
- Гебрид утрауҙары
- Грек утрауҙары
- Франц-Иосиф Ере
- Канада арктик архипелагы
- Каролина утрауҙары
- Кергелен
- Корея архипелагы
- Малай архипелагы
- Моонзунд архипелагы
- Яңы Ер
- Новосибирск утрауҙары
- Норденшельд архипелагы
- Норманд утрауҙары
- Утлы Ер
- Оркней утрауҙары
- Парри архипелагы
- Төньяҡ Ер
- Сенкаку
- Соломон утрауҙары
- Фарер утрауҙары
- Фолкленд утрауҙары
- Чили архипелагы
- Шантар утрауҙары
- Шпицберген
- Көньяҡ Шетланд утрауҙары
- Япон утрауҙары
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Архипелаг // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Таң турғайы
Таң турғайы , сейәбей (урыҫ. зарянка)— себен турғайҙары ғаиләһендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бер аҙ-бәләкәйерәк. Ерҙә һәм ағастарҙың аҫҡы ботаҡтарында йөрөүсе ҡош. һайрағанда өҫкә ботаҡтарға күтәрелә, һырты һорғолт көрән, ҡабырғалары һоро. Маңлайы, муйынының аҫ яғы һәм түше ҡыҙғылт һары. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы киҫкен генә: «тк-тк-тк». һайрауы — яңғырауыҡлы сутылдау.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Төрлө урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә, ағас төптәрендә һәм ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт көрән һипкелле 5—6 бөртөк алһыу йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Ишәк
Йорт ишәге (лат. Equus asinus asinus) — йомро тояҡлы, оҙон ҡолаҡлы, көлһыу төҫтәге, ат һымағыраҡ бәләкәй кәүҙәле эш хайуаны[1]. Африка ишәгенең (Equus asinus) ҡулға эйәләштерелгән төрө. Кешелек тарихында ҙур роль уйнаған.
Ҡулға эйәләштереү[үҙгәртергә]
Ишәктәр аттар менән сағыштырғанда күпкә иртәрәк ҡулға эйәләштерелгәндәр. Б. э. т. 4000 йыл элек Нил дельтаһы буйында ҡулға эйәләштерелгән ишәктәрҙе ҡулланғандар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка (под ред. З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Юлий Цезарь
Гай Ю́лий Це́зарь (лат. Gaius Iulius Caesar [ˈgaːjʊs ˈjuːljʊs ˈkae̯sar]; 13 июль, башҡа мәғлүмәт буйынса, 12 июль 100 йыл Б.Э.Т 100 или 102 йыл Б.Э.Т 102 йыл Б.Э.Т[1] — 15 март [[44 йыл Б.Э.Т |44 йыл Б.Э.Т — Боронғо римдың сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре, Боронғо Рим диктаторы [2], ғәскәр башлығы, яҙыусы. Галлияны яулап алып Цезарь Рим дердаваһы сиктәрен төньяҡ Атлантикаға тиклем киңәйтә һәм Рим дәүләтенә хәҙерге Франция ерҙәрен буйһондора, шулай уҡ Британия утрауҙарына һөжүм итә. Цезарь эшмәкәрлеге Көнбайын Европаның мәҙәни һәм сәйәси ҡийәфәтен тамырҙан үҙгәртә һәм киләсәк европалылар күңелендә юйылғыһыҙ эҙ ҡалдыра. Гней Помпей менән берлектә Рим йәмғиәтен реформалай башлай, һәм үҙе улгәс Рим империяһы ойошоуға булышлыҡ итә.
Һуңыраҡ күп кенә монахтар үҙҙәрен легендар Цезарь менән бәйләргә теләй. Немец телендә нем. Kaiser («кайзер») һүҙе шунан килеп сыҡҡан, шулай уҡ урыҫ һүҙе «царь» «Цезарь» һүҙенә кәрҙәш булып тора.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ . Некоторые учёные, основываясь на датах занятия им определенных магистратур (которые могли заниматься лишь по достижении определенного возраста), указывали на 101 или 102 год до н. э., но консенсусным является 100 год до н. э. Goldsworthy, 30.
- ↑ Вынудил Сенат дать ему права бессрочного диктатора Римской республики, вопреки конституции, которая позволяла носить этот титул не более полугода.


text:
Ғабдулла Туҡай
Ғабдулла Мөхәмәтғариф улы Туҡай (1886—1913) — татар халҡының бөйөк шағиры, татар әҙәбиәте классигы, әҙәби тәнҡитсе, публицист, яңы заман татар әҙәбиәтенә һәм әҙәби теленә нигеҙ һалыусы.
Биография[үҙгәртергә]
Ғабдулла Туҡай 1886 йылдың 26 апрелендә Ҡазан губернаһы Арса яғында Ҡушлауыс ауылында мулла Мөхәмәтғариф ғаиләһендә тыуа. Улы дүрт ай ярымлыҡ булғас Мәхәмәтғариф хәҙрәт үлеп китә. Тол ҡалған Мәмдүдәне Сасна ауылына кейәүгә бирәләр. Бәләкәй Ғабдулланы ваҡытлыса аҫрамаға ауылда Шәрифә исемле фәкир бер ҡарсыҡҡа ҡалдыралар. Шағирҙың ғазаплы ауыр тормошо бына шулай башлана.
Һуңыраҡ үҙ әсәһе яңы ғаиләһенә алып ҡайта. Шағирҙың «Иҫемдә ҡалғандар» автобиографик әҫәрендә ошо урында, сабый рәхәткә тарыны, тип иркен һулап ҡуяһың. Ләкин был рәхәт оҙаҡҡа бармай: әсәһе донъя ҡуя — Ғабдулла дөм йәтим ҡала. Сасна муллаһы йәтимде Өсөйлөгә, Ғабдулланың әсәһенең атаһына ҡайтарып бирә. Бында иһә үгәй өләсәй. Күп балалы ғаилә. «Үгәй өләсәйҙең алты күгәрсене араһында мин бер сәүкә булғанға, илаһам — мине йыуытыусы, иркәләнәм тиһәм — мине һөйөүсе, ашағым-эскем килһә — ҡыҙғаныусы бер ҙә булмаған, мине эткәндәр ҙә төрткәндәр…»
Был дүртенсе ғаилә булды. Бәләкәй Ғабдулла бында аслыҡты һәм йәтимлекте татый. Олатаһы күрше ауылдарҙан икмәк һыныҡтары теләнеп алып ҡайтып, бабаларын аслыҡтан һаҡлай. Ә бер ваҡыт, Ҡазанға барыусы бер йәмшиккә ултыртып, баланы йыраҡ билдәһеҙ сәфәргә оҙаталар. Теге йәмшик Бесән баҙарына еткәс: «Аҫрарға бала бирәм, кем ала?» тип ҡысҡырып йөрөгән.
Халыҡ араһынан бер кеше сығып малайҙы үҙҙәренә алып ҡайта. Яңы биҫтә һөнәрсеһе Мәхәмәтвәли абзый менән Ғәззә абстай ана шулай малайлы булалар. Туҡай өсөн был — бишенсе оя. Бәләй Ғабдулла был ғаиләлә ике йыл ярым йәшәгәс яңы ата-әсәһе сирләп китә һәм: «Беҙ үлгәс, был бала кем ҡулына ҡала, исмаһам, ауылына ҡайтарайыҡ…» — тип Өсөйлөгә оҙаталар. «Был ғаиләлә мине нисек ҡаршы алғандарынан, минән мәңгелеккә ҡотолдоҡ, тип уйлаған булғандар икәнен берергә була» — тип яҙа шағир.
Тырыша торғас, малайҙы Ҡырлай ауылындағы ир балаһыҙ Сәғҙи абзыйға уллыҡҡа оҙаталар. Шулай алтынсы оя…
Сабыйға Ҡырлай мәрхәмәтлерәк булып сыға. Бында Ғабдулла оҙағыраҡ йәшәй, хатта уҡырға йөрөй. Ҡырлай ауылында үҙенең киләсәк ижады өсөн бик күп рухи байлыҡ туплай. Туҡайҙың бала сағында Ҡырлайҙың тирә-яғында ҡара урман булған. Ул урманға Ҡарлай малайҙары менән ат көтөргә барыуҙар. Ундаға усаҡ янында әкиәтле, ябалаҡ тауыштары ишетелгән сихри төндәре. Таң атҡанда иҙелеп йоҡоға китеүҙәр, күккә ашҡан шыршылар, ҡайҙандыр малайҙарҙы күҙәтеп торған Шүрәле — былар барыһыла һиҙгер күңелле,ҡәһәр менән имгәтелгән баланың рухын байыталар.
Артабан Ғабдулланың бала сағы Уральск ҡалаһында дауам итә. Атаһы яғынан туған әбеһенең ғаиләһенә, сауҙагәр Ғәлиәскәр Усманов алына. Бында ул «Мотыйғая» мәҙрәсәһенә уҡырға йөрөй. Бындағы тормош йәш Ғабдулланың рухына ҙур тәҫьир яһай. Туҡай, параллель рәүештә, өс йыллыҡ рус мәктәбендә белем ала. Мәҙрәсәлә ғәрәп, төрөк, фарсы телдәрен яҡшы үҙләштергән малай кинәт кенә рус һәм Европа әҙәбиәте донъяһына сума.
1905 йылда Уральскиҙа «Фикер», «Аль-гаср аль-джадид», «Уклар» беренсе татар гәзит-журналдары сыға башлай, Туҡай хеҙмәттәшлек итә, бик күп шиғыр-мәҡәләләре менән сығыш яһай.
1905 йыл революция тулҡыны Уральскиға килеп еткәндә Туҡайға 19 йәш була. Революция биргән мөмкинлектән файҙаланып, Камил Мотыйғый (тат. Камил Мотыйгый) «Уралец» газетаһы нәшриәтен һатып ала. Туҡайҙың тормошонда яңы этап башлана. Ул наборщик булып эшкә керә. Большевиктәр был типографияны листовкалар баҫтырыу өсөн файҙалана. Шуның йоғонтоһонда Туҡай ҡыйыу публицистик мәҡәләләр менән сығыш яһай. «Әлгасрелҗәдид» журналында шиғырҙары баҫыла. Туҡайҙың хыялында сатирик журнал сығарыу. 1906 йылда «Уҡлар» журналы сыға башлай, редакторы — Туҡай. Ҡыҫкаһы ул үҙ диңгеҙенә сума, типографияла көнө-төнө эшләй, шиғыр-мәҡәләләр яҙа, тәржемә итә. Уральск шағиры Туҡайҙы Ҡаҙанда, Ырымбурҙа, Петербургта яҡшы беләләр.
1907 йылда Туҡай Ҡазанға юллана. Бында «Әл-ислах» гәзитендә, «Яшен» журналында актив ҡатнаша.
1910 йылда «Ялт-йолт» сатирик журналы сыға башлай. Туҡай бөтөн көсөн ошо журналға бирә. «Шәрык клубында» халыҡ ижады буйынса лекциялар уҡый, концерттарҙа ҡатнаша. 1913 йыл башында шағирҙың сәләмәтлеге ныҡ ҡаҡшай, ләкин ул ижад эшен ташламай. 15 (2) апрельдә Туҡайҙың ғүмөрө өҙөлә. Ҡаҙан быға ҡәҙәр бындай күп халыҡлы йыназаны күргәне булмай. Ауыл-ҡала мәҙрәсәләрендә уҡытыу туҡтатыла. Туҡайҙы Ҡазандың Яңы биҫтә зыяратында ерләйҙәр.
Иҫтәлек[үҙгәртергә]
- Ғабдулла Туҡай исемендәге Татарстан дәүләт премияһы
- Ғабдулла Туҡай исемендәге Татар дәүләт филармонияһы
- Ҡазан ҡалаһының Ғабдулла Туҡай урамы
- Ҡазан ҡалаһының Ғабдулла Туҡай майҙаны
- Ҡазан метроһының Ғабдулла Туҡай майҙаны станцияһы
- Өфө ҡалаһының Туҡай урамы
- Туҡай районы


text:
Йәшел тумыртҡа
Йәшел тумыртҡа, йәшел туҡран (лат. Picus viridis, урыҫ. Зелёный дятел)— тумыртҡалар ғаиләһендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Күгәрсендән бәләкәйерәк, һырты-көрәнһыу һарғылт йәшел. Кәүҙәһенең аҫ яғы йәшкелт аҡ. Ҡанаттарының һәм ҡойроғоноң осо аҡ төртөклө ҡара. Ҡорһағында арҡыры һорғолт йәшел һыҙыҡтар бар. Түбәһе һәм суҡышы аҫтындағы һыҙыҡ ҡыҙыл, инә тумыртҡаныҡы ҡара. Буҙ тумыртҡанан йәшел төҫө һәм түбәһе тоташ ҡыҙыл булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө: «киәй-киәй-киәй».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урманда йәшәй. Ағас бөжәктәре, ҡырмыҫҡалар менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош, һирәк осрай. Ағас ҡыуыштарында оялай. 5—9 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерһә, ҡырмыҫҡаны, уның күкәйҙәрен ашап, зыян итә.
Рәсемдәр[үҙгәртергә]


text:
Һарыбаш тумыртҡа
Һарыбаш тумыртҡа (урыҫ. Трёхпалый дятел) — сыйырсыҡтан бәләкәйерәк, һырты көрән сыбарлы ҡара ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡара ҡанаттарында һәм ҡойроғонда аҡ һыҙыҡтар бар. Кәүҙәһенең аҫҡы яғы көрәнһыу һоро һыҙыҡтар менән сыбарланған аҡ төҫтә. Ата ҡоштоң түбәһе һары, инәһенеке һорғолт аҡ. Башҡа тумыртҡаларҙан ҡыҙыл төҫө булмауы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө: «ҡыйййҡ-ҡыйййҡ» йәки тоноҡ шыҡрыҡлау.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Ағас бөжәктәре йәм уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош, һирәк оcрай. Ағас ҡыуыштарында оялай. З—5 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.


text:
Кармен (опера)
«Кармен» (франц. Carmen) — Жорж Бизе тарафынан яҙылған иң танылған oпeраларҙың бeреһe. Опера 4 акттан ғибәрәт, Проспер Мерименың бер үк исемле новеллаһы мотивы буйынса А. Мельяк һәм Л. Галеви либреттоһы.
Яҙылыу тариxы[үҙгәртергә]
Рoмантик йылдарҙан башлап күп һанлы яҙыусыларҙы, кoмпoзитoрҙарҙы һәм сәнғәт әһeлдәрeн Испания үҙeнә тартҡан. Шуларҙың бeреһe — француз яҙыусыһы Прoспeр Mеримe. Ғаиләһe Рoмантик осoр менән бәйләнмәгән булһа ла, Meримe шул стилдә лә әҫәрҙәр ижад итеүгә ирeшә. Иң танылған әҫәрҙәрe араһында Кoлoмба һәм Кармeн. Кармeн сюжeтын донъяға танытҡан даһи иһә - Бизe була. Ул Прoспeр Mерименың рoманын музыкаға күсeрә, һәм oпeра фoрмаһында сәxнәләштeрә. Бизe Кармeн әҫәрeн яҙыуҙы 1873 йылда башлай, һәм бeрeнсe рeпeтициялар шул уҡ йылдың oктябрeнә тәғәйeнләнгән була. 1873 йылдың йәйeндә автoр бeрeнсe актты тамамлай, oпeра ҡуйылышы Oпéра-Кoмикуe тeатрында кисектерелә, һәм Бизe икeнсe oпeра яҙыуға күсә. 1873 йылдың октябрeндә Oпéра яна һәм Бизeның әҫәрe көн тәртибeнән төшөп ҡала.
Бeр нисә айҙан һуң Oпéра етәксeлeгe Кармeнды 1874 йылдың авгусында ҡуйырға тип тәҡдим итә. Шунан Бизe oпeраны тиҙ арала, икe ай эсeндә oркeстрлаштыра. Рeпeтициялар 1874 йылдың октябрeндә башланып китә һәм бeр нисә айға һуҙыла. Кармeндың бeрeнсe сәxнә ҡуйылышы Oпéра-Кoмикуe тeатрында, 1875 йылдың 3 мартында үтә. Tәнҡитсeләр oпeраны бик оҡшатмаһалар ҙә, xалыҡ араһында ул дан ҡаҙана. Бeр-бeр артлы ҡуйыла башлай: Венала, Брюсселдә, Санкт-Петербургта, Лoндoнда һәм Нью-Йоркта. Шулай итeп, Кармeн П. И. Чайковский һүҙҙәренә күрә, донъяның иң пoпуляр oпeраһына әүeрeлә.
Сюжеты[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Краткое содержание (синопсис) оперы «Кармен» на сайте «100 опер»
- Полный текст либретто оперы «Кармен»


text:
Алағанат турғай
Алағанат турғай(урыҫ. зяблик)- алаҡас турғайҙар ғаиләһендәге һайраусы ҡош. Австралиянан башҡа бөтә илдәрҙә йәшәй, 12 000 самаһы төргә бүленә торған ваҡ ҡоштар.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғай ҙурлыҡ. Парлашып та, күмәкләп тә йөрөйҙәр. Ата ҡоштоң түбәһе күкһел һоро, маңлайы ҡара, сикәләре, тамағы, ҡойроҡ тҡбҡ аҫтан йәшел. Ҡойроғо һәм ҡанаттары ҡара көрән. Ҡанаттарында ике арҡыры оҙонса аҡ тап бар, ҡойроғоноң ике яҡ ситенән аҡ һыҙыҡтар үтә.Инә ҡоштоң дөйөм төҫө көрәнһыу һоро. Ҡанаттары,ҡойроғо ата ҡоштарҙыҡы кеүек. Аҡбауыр турғайҙан һары ҡорһағы һәм йәшел ҡойроҡ төбө менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы:"тиңк-тиңк" йәки "рьйү-рьйү-рьйү". Матур итеп һыҙғыра һәм сутылдап һайрай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Төрлө урмандарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Бик киң таралған. Ағаста оялай. Ҡыҙғылт күк таплы 4-7 бөртөк күкһел йомортҡаһы була.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Бөжәктәр, үлән, ағас орлоҡтары менән туҡлана.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- ↑ Distribution map compiled from Snow & Perrins Birds of the Western Palearctic, Harrison An Atlas of the Birds of the Western Palaearctic, and Clement et al. Finches & Sparrows.


text:
Май (Һабанай)
Ҡалып:MayCalendar2015 Май (Һабанай)
Байрамдар, тантаналар[үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә]
- 3 Май (Һабанай) - Халыҡ-ара матбуғат азатлығы көнө
- 8 Май (Һабанай) - Бөтә донъя Ҡыҙыл Тәре һәм Ярым Ай көнө
- 12 Май (Һабанай) - Бөтә донъя шәфҡәт туташтары көнө
- 15 Май (Һабанай) - Халыҡ-ара ғаилә көнө
- 17 Май (Һабанай) - Халыҡ-ара электр бәйләнеше көнө
- 18 Май (Һабанай) - Халыҡ-ара музейҙар көнө
- 21 Май (Һабанай) - Мәҙәни үҫеш өсөн халыҡ-ара ЮНЕСКО көнө
- 31 Май (Һабанай) - Бөтә донъя тәмәкенән баш тартыу көнө
Рәсәй[үҙгәртергә]
- 7 Май (Һабанай) - Радио көнө, барлык элемтә тармаҡтары хеҙмәткәрҙәре байрамы
- 9 Май (Һабанай) - Еңеү көнө
- 19 Май (Һабанай) - РСФСР пионерҙар ойошмаһы төҙөлгән көн
- 24 Май (Һабанай) - Славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте көнө
- 27 Май (Һабанай) - Дөйөм Рәсәй китапханалар көнө
- 27 Май (Һабанай) - Химиктар көнө
- 28 Май (Һабанай) - Ил һаҡсылары көнө
Башҡортостан[үҙгәртергә]
- 30 Май (Һабанай) - Башҡорт АССР-ының өсөнсө Конституцияһы ҡабул ителган көн


text:
Ле Корбюзье
Ле Корбюзье (франц. Le Corbusier; настоящее имя Шарль-Эдуар Жаннере-Гри (франц. Charles-Edouard Jeanneret-Gris); 6 октября 1887, Ла-Шо-де-Фон, Швейцария — 27 августа 1965, Рокебрюн — Кап-Мартен, Франция) —швейцария сығышлы француз архитекторы , модернизмдың пионеры, интернациональ стилдәгеархитектуравәкиле , художник һәм дизайнер.
- Алфавит буйынса шәхестәр
- 6 октябрь көнө тыуғандар
- Тыуғандар 1887 йылда
- Швейцарияла тыуғандар
- 27 август көнө вафаттар
- Вафаттар 1965 йылда
- Францияла вафат булғандар
- Википедия:Портретһыҙ рәссамдар тураһында мәҡәләләр
- Алфавит буйынса рәссамдар
- Архитектурный модернизм
- Ле Корбюзье
- Франция архитекторҙары
- XX быуат архитекторҙары
- Офицеры ордена Почётного легиона
- Франция рәссамдары
- Швейцария архитекторҙары
- Функционализм
- Теоретики архитектуры
- Мәскәү архитекторҙары
- Почётные доктора
- Теоретики градостроительства


text:
Стоунһендж
Стоунхендж — (ингл. Stonehenge) Бөйөк Британияла тиҫтәләгән йылдар буйына тикшереүселәрҙең иғтибарын йәлеп итеүсе боронғо таш ҡоролма. Ул Лондон ҡалаһынан 130 км көньяҡ-көнбайышта Солсбери тигеҙлегендә урынлашҡан. Күп тикшереүселәр Стоунхенджды боронғо британлыларҙың таш быуаттағы күк есемдәрен күҙәтеү өсөн төҙөлгән астрономик обсерватория тип иҫәпләй. Археологтар фекеренсә, ул өс этапта, б.э.т. 3500 йылдан алып 1100 йылға тиклем төҙөлгән.
Стоунхендж — ул биш тонналы 82, егерме биш тонналы 30 һәм илле тонналы 5 ташты билдәле бер тәртиптә түңәрәк буйынса урынлаштырыуҙан барлыҡҡа килгән ҡоролма. Бер-береһенә «П» хәрефе рәүешле теҙелгән блоктарҙан арҡалар барлыҡҡа килә. Ҡасандыр улар донъя тарафтарын бик дөрөҫ күрһәтеүсе компас булараҡ файҙаланылған, тигән фекер бар. Башҡа тикшереүселәр фекеренсә, был монумент б.э.т. 3100 йылда Британия утрауҙарында йәшәгән ҡәбиләләр тарафынан Ҡояш һәм Айҙы күҙәтеү өсөн төҙөлгән.
Әммә һуңғы йылдарҙағы фәнни тикшеренеүҙәр нәтижәләре быға ҡәҙәр йәшәп килгән фекерҙәрҙе шик аҫтына ҡуя. XX быуаттың егерменсе йылдарында уҡ билдәле геолог Х. Томас таштарҙың хәҙерге Стоунхендж урынлашҡан ергә өс йөҙ саҡрым йыраҡлыҡтан килтерелеүен асыҡлаған. Илле, егерме биш, хатта биш тонна ауырлыҡтағы йөктө бындай ҙур араға күсереү бөгөнгө көндә лә бик еңел эш түгел. Ул замандарҙа бының өсөн техника ла, технологиялар ҙа булмаған.
1994 йылда Уэльс университеты профессоры Дэвид Боуэн, яңы ысулға таянып, Стоунхендждың йәшен билдәләгән. Уның тикшеренеүе нәтижәләре буйынса, ул 140 мең йыл тәшкил итә. Һәр кемгә мәктәп йылдарынан уҡ билдәле булыуынса, аңлы кешелек доньяһы ни бары 40 мең йыл элек барлыҡҡа килгән. Стоунхендж төҙөлгән осорҙа иһә ерҙә ябай эш ҡоралдары менән генә файҙалана белгән, әле формалашып килеүсе генә телдә һөйләшкән кешеләр йәшәгән. Уларға бындай ауыр структуралы ҡоролманы төҙөү ни өсөн кәрәккән? Йә иһә ул кешелеккә мөнәсәбәте булмаған башҡа берәр цивилизацияның ижад емешеме? Был һорауҙарға әлегә яуап юҡ. Тап ошо билдәһеҙлек киң йәмәғәтселектең Стоунхенджға ҡарата ҡыҙыҡһыныуын уята ла инде. Англияла ул күптән мифтар, риүәйәттәр менән уратып алынған изге урынға әүерелгән. Таштарҙан кешене барлыҡ ауырыуҙарҙан да һауыҡтыра алырлыҡ энергия бөркөлә, тигән ышаныс йәшәй. Шул сәбәпле, боронғо ҡоролмаға доньяның барлыҡ илдәренән дә сәфәр ҡылыусылар һаны йылдан-йыл арта.
Стоунхендж менән ҡыҙыкһыныуҙы көсәйтеүсе яңылыҡтар ҙа ваҡыт үткән һайын күбәйә генә. Әйтәйек, билдәле астроном Фред Хойл, ҡоролманың барлыҡ геометрик үҙенсәлектәрен дә тикшергәндән һүң, уны төҙөүселәрҙең йыһан тураһында бик күп белеүҙәрен белдергән. Ни өсөн тигәндә, уның структураһында Ҡояштың галактика буйлап хәрәкәтенә ишара бар икән. 1998 йылда ғалим-астрономдар компьютер ярҙамында Стоунхендждың боронғо күренешен асыҡлаған һәм уны төрлө яҡтарҙан тикшергән. Нәтижәләр шаҡ ҡатырлыҡ. Боронғо монолит Ай һәм Ҡояш календары ғына түгел, Ҡояш системаһының теүәл моделе лә икән ул! Әммә бер генә айырма бар: был моделдә туғыҙ түгел, ә ун ике планета. Уларҙың икеһе бөгөнгө көндә билдәле булған Ҡояштан иң йырак планета —- Плутондан һуң урынлашкан. Тағы берәүһе— Юпитер менән Марс орбитаһы араһында. Астрономия китабынан һәр мәктәп уҡыусыһына мәғлүм булыуынса, ошо урында астероидтар сылбыры һуҙылған. Ҡасандыр бик элек ул планета булған, тик ул ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында тарҡалған, тигән фараз да бар. Тимәк, Стоунхендж картаһы алдамай?!
Ғалимдар әлегә боронғо таш ҡоролманың кем тарафынан төҙөлгәнен белмәй. Әммә тикшеренеүҙәрҙән шул мәғлүм: уны төҙөүселәр -беҙҙең эраға тиклем яҡынcа 3000-2000 йылдарҙа Англия территорияһында йәшәгән друид ҡәбиләләре түгел. Уларҙың астрономия, математика, геология, архитектура буйынса бындай дәрәжәләге белемдәре булмаған. Ысын архитекторҙары кем икәнлеген фаразларға ғына ҡала. Ҡалып:Координаты объекта
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Стоунхендж, Дельфы и особая форма погребения
- [1] Википедияла урыҫ телендә мәҡәлә.
- [2] «Ҡыҙыл таң» гәзитендә мәҡәлә (татарса).


text:
Неолит
Неоли́т (грек. vέoς — яңы, λίθoς — таш) -- яңы таш быуат, таш быуаттаң һүңғы осоро. Ауыл хужалығы, малсылыҡ, көршәк эшләү кәсебе барлыҡҡа килеү менән таусирлана. Беренсе неолит мәҙәниәте беҙҙең эраға тиклем 7000 йыл элек Яҡын көнсығыштың «Бәрәкәтле ярымай» зонаһында барлыҡҡа килә. Һуңынан Урта диңгеҙ, Һинд йылғаһы үҙәненә, Ҡытай һәм Көньяҡ-көнсағыш Азияға тарала.
Кешеләр һаны артыуы аҙыҡ-түлеккә мохтажлыҡты арта, был ауыл хужалығының бик тиҙ үҫешенә килтерә. Ауыл хужалығында ер эшкәртеү, урыу, үҫемлектәрҙе ваҡлау өсөн таш ҡоралдар ҡулланыла.
Шотландиянан йыраҡ түгел Окрней утрауындаға Скара-Брей ауылы неолит ауылының миҫалы булып тора. Был ауылда таш карауат, кәштә һ.б. фаҙаланылған.
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]


text:
Бүҙәнә
Бүҙәнә, Бытбылдыҡ, бүтбелдек (урыҫ. перепел) — Һорғолт сыбар төҫлө, оҙон ҡанатлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло, күгәрсен ҙурлығындағы ялан ҡошо.
Тауыҡҡа оҡшаған бәләкәй генә ҡош, һирәк оса, күберәк ерҙән йүгереп йөрөй. Дөйөм төҫө ерәнһыу һоро, һыртында ҡара һәм аҡ буй һыҙыҡтар бар. Яҙғыһын ата ҡоштоң тамағы ҡара, көҙгөһөн аҡ төҫтә була. Башҡа тауыҡҡа оҡ¬шаған ҡоштарҙан байтаҡ бәләкәй булыуы менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «быт-быт-быт».
Ҡоро болондарҙа, яландарҙа, иген баҫыуҙарында йәшәй. Үлән орлоҡтары, иген, бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ояһы ерҙә. Көрән һәм һорсГ^таптар менән сыбарланған аҡһыл йәки һарғылт һоро йомортҡаларының һаны 15-кә етә. Ите әсән аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Перепел, Перепелка // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Перепел — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә


text:
Пекин
Пеки́н (ҡытайса||北京|Běijīng|Төньяҡ баш ҡала}) — Ҡытай Халыҡ Республикаһының баш ҡалаһы һәм үҙәккә туранан-тура буйһоноуҙа булған ҡалаларҙың береһе. Пекин өс яҡтан Хебей провинцияһы менән уратып алынған, көньяҡ-көнсығыштан Тяндзин менән сиктәш.
Пекин — Шанхай һәм Чунциндан ҡалышып, халыҡ һаны буйынса өсөнсө урында. Был эре тимер юлы һәм автомобиль юлы узеле, илдәге иң ҙур авиаузелдәрҙең береһе. Бынан тыш Пекин ҠХР-ҙың сәйәси, мәғариф һәм мәҙәни үҙәге, илдең иҡтисади үҙәге Шанхай һәм Гонконг булып тора. Һуңғы ваҡытта Пекин инновацион предприятиелар төҙөү өсөн эшҡыуарлыҡ локомотивы ролен үҙенә ала.
Пекин Ҡытайҙың дүрт боронғо башҡалаһының береһе. 2008 йылда Пекинда Йәйге Олимпия уйындары үтте.
Йөкмәткеһе
Атамаһы[үҙгәртергә]
Пекин (төньяҡ әйтелешендә — ҡыт. упр. 北京, пиньинь: Běijīng) «Төньяҡ башҡала» тигәнде аңлата, Көнсығыш Азия традициялары буйынса башҡала статусы исемендә сағыла. Ошо ысул менән исем алған башҡа ҡалалар: Нанкин Ҡытайҙа (南京 — «Көньяҡ башҡала»), Донгкинь (хәҙерге Ханой) Вьетнамда һәм Токио Японияла (иероглиф яҙылыуы 東京 һәм мәғәнәһе бер төрлө — «Көнсығыш башҡала»).
Пекин тип ҡытайса әйтелмәй. Рәсми путунхуа диалектенда (башлыса пекин фонетик нормаһына тура килә) ҡала исеме тип әйтелә. XX быуаттың икенсе яртыһында инглиз телендә һәм башҡа телдерҙә ҡала исеме әйтешкә яраҡлаштырып Beijing тип яҙыла.
Климат[үҙгәртергә]
Пекин муссондарға бирешеүсән дымлы континенталь климатта урынлашҡан. Был климат өсөн көнсығыш муссондары тәҫирендә эҫе йәй һәм себер антициклондары тәҫирендә ҡоро һалҡын ҡыш хас. Ғинуарҙың уртаса температураһы −7… −4 °C, в июле — 25… 26 °C. Йыллыҡ яуым-төшөм 600 миллиметр, уның 75 % йәй яуа [3], шуға күрә Пекинда ҡарһыҙ ҡышын −10 түбән булыуы мөмкин.
Транспорт һәм сәнәғәт предприятиеләре һауаны бысратыуы етди проблема булып тора. Төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш сүллектәрҙә эрозияһы нәтижәһендә барлыҡҡ килгән ҡом бурандары ҡалала йәшәүҙе ауырлаштыра. 2005 йылдың беренсе дүрт айында Пекинда һигеҙ ҡом бураны булған.[4] 2008 йылғы Олимпия уйындарын әҙерләүҙә бысраныуға ҡаршы көрәш төп мәсьәлә була.
Административ бүленеш[үҙгәртергә]
Ғәҙәти бүленеш[үҙгәртергә]
Пекиндың ҡала зонаһы ғәҙәттә түбәндәге райондарға бүленә. Уларҙың сиктәре рәсми административ бүленеүгү тура килмәҫкә мөмкин (түбәндә ҡарағыҙ):
- Аньдинмэнь 安定门
- Бэйюань 北苑
- Чаоянмэнь 朝阳门
- Дунчжимэнь 东直门
- Фанчжуан 方庄
- Фучэнмэнь 阜成门
- Фусинмэнь 复兴门
- Гомао 国贸
- Хэпинли 和平里
- Ванцзин 望京
- Ванфуцзин 王府井
- Удаокоу 五道口
- Сидань 西单
- Сичжимэнь 西直门
- Яюньцунь 亚运村
- Чжунгуаньцунь 中关村
Күп урындар мэнь (门) ялғауына бөтә, «ҡапҡа» тигәнде аңлата. Был райондарҙа боронғо кәлғә стенаһында шул исемдәге ҡапҡалар булған.
Ҡасабалар һәм ҡалалар[үҙгәртергә]
Пекин ҡала зонаһынан ситтә, әммә административ биләмә эсендә түбәндәге ҡасабалар һәм ҡалалар урынлашҡан:
- Чанпин 昌平
- Хуайжоу 怀柔
- Миюнь 密云
- Лянсян 良乡
- Люлимяо 琉璃庙
- Тунчжоу 通州
- Ичжуан 亦庄
Рәсми бүленеш[үҙгәртергә]
Пекиндың үҙәккә буйһонған административ территорияһы 14 район һәм 2 өйәҙгә буленә.
Һуңғы 10 йылда ике үҙәк райондың халҡы 2% (0,05 млн кешегә) артҡан, ҡалаға яҡын биҫтәләрҙә 50% (3,17 млн кешегә), ҡаланан алыҫ биҫтәләрҙә 13% (0,19 млн кешегә) аотҡан.[7]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Власти Пекина намерены сдерживать чрезмерный рост численности населения города. Xinhua News Agency. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011.
- ↑
- ↑ http://www.beijing.gov.cn/bjgm/default.htm
- ↑ BBC NEWS | Asia-Pacific | Beijing hit by eighth sandstorm
- ↑ ранее использовался источник Погода и Климат с незначительно отличающимися от указанных данными.
- ↑ Гонконгская обсерватория
- ↑ Geohive
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- О Пекине на сайте Пекин.ру
- Туристическая карта Пекина
- Описание Пекина на muhranoff.ru
- Пекин
- Пекин на сайте Русско-китайского клуба
- Александр Васильевич Верещагин. «В Китае»: «Пекин», «Монгольская кумирня»


text:
Олонхо
Олонхо, яҡут Олоҥхо — яҡут (саха) халҡының героик эпосы. 10 000 — 20 000 (һәм унан да күберәк) шиғыр юлынан торған олонхо риүәйәтсе һәм сәсәндәр тарафынан һөйләнә. 2005 йылда ЮНЕСКО олонхоны «кешелектең материаль булмаған мираҫы һәм телдән һөйләнгән матур әҫәре» тип иғлан итте.
Иң оҙон олонхо ете төн буйы һөйләнә. Киң билдәле олонхо яҡут «Дьурулуйар Ньургун Боотур» (инглиз «Nyurgun Bootur the Swift») 36 000 шиғыр юлынан тора. Олонхо — төрки халыҡтарҙың иң боронғо эпостарының береһе, саха халҡының эпик традицияларын берләштергән эпостарҙың төп эпосы. Бөгөн Рәсәй Федерацияһының Алыҫ Көнсығыштағы Саха Республикаһында был сәнғәт тергеҙелә. Йырсы һәм хикәйәсе тарафынан һөйләнгән поэтик хикәйә ике өлөштән тора: эпостың йырланған өлөшө, цитаталарҙан торған проза менен алышына.
Һөйләүсе йомарт телле һәм импровизация оҫтаһы булырға тейеш. Эпопея боронғо һуғышсылар, аллалар, рух һәм хайуандар тураһында легендалар һөйләй, әммә хәҙерге заманға күсмә тормош тарҡалыуы тураһында мөрәжәғәт итә.
Һәр замандың бай репертуарлы сәсәндәре булғанға күрә, Олонхоның күп төрлө варианттары осрай. Йола ғаиләлә күңел асыу һәм белем биреү сараһы буларак таралған. Сәйәси тотораҡһоҙлоҡ ваҡытында, ауыр климатик һәм географик шарттарҙа йәшәү өсөн көрәшкән бәләкәй халыҡтың йәшәү рәүешенең танытмаһы булып яҡут (саха) халҡынын дини ҡарашын сағылдыра.
XX быуаттағы үҙгәртеп ҡороуҙар Саха Республикаһындағы эпик йолаларҙы ҡурҡыныс аҫтына ҡуйҙы. Шулай ҙа, өйрәнеүселәр аҙ булыуға ҡарамастан, үҙгәртеп ҡороу йылдарында Олонхоға ҡыҙыҡһыныу артты.
Олонхо өйрәнеүселәр[үҙгәртергә]
- Ойунский, Платон Алексеевич — яҡут совет яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәте.
- Илларионов, Василий Васильевич — яҡут фольклорсыһы, профессор, филология фәндәре докторы, Саха Республикаһының аткаҙанған фән эшмәкәре.
Рәсем сәнғәтендә Олонхо[үҙгәртергә]
Рәссамдар ижадында олонхо халыҡ фольлоры һәм әкиәт образдары менен берлешә.
-
Olonho8.jpg
-
Olonho4.jpg
-
Olonho3.jpg
-
Olonho7.jpg


text:
Сумғыс өйрәк
Сумғыс өйрәк, ерәнсәй сумғыс, сумғалаҡ, сумаса, сумҡа өйрәк, сумғош (урыҫ. Красноголо́вый ныро́к, лат. Aythya ferina) — һуна өйрәктән бәләкәйерәк һыу ҡошо.
Яңғыҙ ҙа, парлашып та, күмәкләшеп тә йөрөйҙәр. Ата өйрәктең дөйөм төҫө буҙ. Башы һәм муйыны ҡыҙғылт көрән. Түше, ҡойроғо һәм ҡанаттарының осо ҡара. Суҡышы һорғолт зәңгәр, осо ҡара. Инә өйрәктең һәм ата өйрәктең йәйге-көҙгө төҫтәре тоноғораҡ. Башҡа сумғыс өйрәктәрҙән сыбар ҡауырһындарының булмауы менән айырыла.
Ата ҡош яҙғыһын һыҙғыра, инә ҡош «кер-рр-кер-рр» тигән тауыштар сығара. Асыҡ тәрән урындары булған ҡамышлы күл һәм йылғаларҙа йәшәй. Үлән, һыу үҫемлектәре, һәм бөжәктәре менән туҡлана.
Күсмә ҡош. Киң таралған. Ояһы йығылған ҡамыш өҫтәрендә була. 6—9 бөртөк һарғылт зәңгәр йомортҡа һала. Ите өҫөн аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- В. К. Рябицев. Птицы Урала, Приуралья и Западной Сибири: Справочник-определитель. — Екатеринбург: Изд-во Урал. ун-та, 2001. — С. 81-83. — 608 с. — ISBN 5-7525-0825-8
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө, 1986 йыл Өфө.


text:
Бронепоезд
Бронепоезд — артиллерия һәм пулемёттар м-н ҡоралландырылған бронялы тимер юл составтары, 19 б. һуңғы сирегендә — 20 б. 1 се ярт. Америка һәм Европа илдәре армияһында ғәскәрҙәргә ут м н ярҙам итеү һәм үҙ аллы хәрби хәрәкәт алып барыу өсөн ҡулланыла.
Бер нисә Бронепоездар дивизионға берләшә. Бронепоездар хәрби өлөштән (бронепаровоз, 2 һәм унан күберәк броневагон, 2 контроль платформаһы) һәм улар артынан үҙ аллы, дошман уты етмәҫлек алыҫлыҡта килгән базанан (паровоз, личный составҡа ял итеү һәм запастар һаҡлау өсөн бер нисә пассажир һәм тауар вагоны) тора.
Башҡортостанда Бронепоездар Граждандар һуғышы осоронда РККА, Халыҡ армияһы, Рәсәй армияһы, Рус армияһы һәм Себер армияһы составында хәрәкәт итә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Өфө паровоздар ремонтлау з-ды (ҡара: Өфө тепловоздар ремонтлау заводы) Белорет металлургия комбинаты ҡатнашлығында 4 Бронепоездар төҙөй.
1942 й. 17 апр. РККА ға “Полководец Суворов” һәм “Александр Невский” Бронепоездар тапшырыла, улар Бронепоездар 25 се дивизионын барлыҡҡа килтерә. Дивизиондың личный составы өлөшләтә Өфө паровоздар ремонтлау з ды эшселәренән комплектлана.
Хәрәкәттәге армияла дивизион 1942 й. авг. һәм 1943 й. авг. — 1945 й. майында була, төрлө армиялар составында Сталинградтан Прагаға тиклем юл үтә һәм 1945 й. сент. Украина ССР ы Киверцы станцияһында таратыла.
Дивизион командиры И.Н.Добрынин (1942). 1943 й. йәйендә Б. 60 сы дивизионын тәшкил иткән “Уфимец” һәм “Салауат Юлаев” Бронепоездар төҙөлә һәм ҡораллы көстәргә тапшырыла.
1943 й. көҙөндә — 1945 й. яҙында улар Белоруссия, Латвия һәм Литваны азат итеүҙә ҡатнаша.
Артабанғы яҙмыштары билдәһеҙ.
БАССР Бронепоездар материалдар, ш. иҫ. “Салауат Юлаев” Б. макеты, Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексәһе музейында (Өфө) һаҡлана.


text:
Юлиан календары
Юлиан стиле— Александрия астрономдары эшләгән һәм Юлий Цезарь тарафынан б.э.т. 45 ғәмәлгә керетелгән календарь.
Юлиан календары иҫкерген Рим календары урынына ҡабул ителә.
Был календарҙа йыл 1 ғинуарҙан башлана, был көндә б.э.т. 153 йылда һайлап ҡуйылған консулдар вазифаларын үтә башлаған. Йыл иҫәбен б.э.т. 45 йылдың 1 ғинуарҙан иҫәпләргә Римдә Юлий Цезарь башлап ебәрә. Был тарихҡа Юлиан календары булып кереп ҡала. 325 йылда Юлиан календарын Византия ҡабул итә. Юлиан стиле буйынса бер йылда 365,25 тәүлек бар тип иҫәпләнгән. Йыл 365 көндән тора, дүрт йылға бер килгән кәбисә йылы 366 көндән тора.
Айҙар[үҙгәртергә]
Юлиан календарын хәҙергә көндә Иерусалим, Рәсәй, Сербия, Грузия православие сиркәүҙәре файҙалана. Шулай уҡ Европа һәм АҠШ монастыр һәм мәхәллә мәктәптәре ҡуллана.
Юлиан стиле һәм Григориан стиле араһында айырма[үҙгәртергә]
Ғәмәлдә иһә Ер Ҡояш тирәләй 365 тәлек 5 сәғәт 48 минут 46 секундта туры әйләнеш яһай. Шуға күрә календарҙа мөһим дата, көн менән төн тигеҙләшкән көн — 21 март быуаттар үткән һайын артта ҡала бара. XVI быуатта бар дата 10 көнгә артта ҡала. Был айырмана 1582 йылда Рим папаһы Григорий XIII төҙәтә. Был тарихҡа Григориан календары булып кереп ҡала. Юлиан стиле һәм Григориан стиле араһында айырма быуаттар үткән һайын ҙурая бара. Был кәбисә йылды билдәләү менән бәйләнгән. Юлиан стилендә кәбисә йыл һәр дүрт йыл һайын билдәләнә. Григориан стилендә лә кәбисә йыл дүрт йылға бер, әммә 100-гә ҡалдыҡһыҙ бүленгән, 400-гә бүленмәгән йылдар кәсәбе түгел.


text:
Ҡыҫала
Ҡыҫала (лат. Crustacea, урыҫ. Ракообразные) — йоҡа ҡабырсаҡ менән ҡапланған быуынтыҡ кәүҙәле, йөҙгөс ҡойроҡло, ҡыҫҡыс аяҡлы сөсө һыу йәнлеге[1].
Ҡыҫалаларҙы зоологияның карцинология бүлеге өйрәнә.
Йөкмәткеһе
Төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Размерҙары — 150—300 мкм-нан алып (паразит тантулокаридтар) 80 см оҙонлоҡа ҡәҙәре (аяҡ йәйеме — 2 метрғаса).Ауырлыҡтары10 кг, ә гигант тасмания крабы (Pseudocarcinus gigas) — 14 кг-ғаса. Тәне күп һанлы сигменттарҙан(бүлкәттәрҙәҙ) тора. Ҡыҫала һымаҡтар башҡа быуынтыҡ аяҡлыларҙан ике пар башындағы мыйыҡтары менән айырыла. Улар һиҙеү ағзалары.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ҡыҫала һымаҡтар, башлыса, һыуҙа йәшәйҙәр. амфибиотик һәм ҡоро ерҙә йәшәүселәре лә бар. Улар араһында айырым йәшәүселәр һәм паразит рәүешендә йәшәүселәр ҙә бар.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Ҡыҫала һымаҡтар төрлөсә үрсейҙәр. Улар, ғәҙәттә, айырым енеслеләр. Араларында гермоафродиттарҙа бар.
Халыҡ хужалығында[үҙгәртергә]
Ҡыҫала һымаҡтар – кәсепселектең төп тармаҡтарының береһе. Креветкала, крабтар, лангустар һәм башҡа төрҙәр ҡиммәтле делектик аҙыҡтарҙан һанала. Балыҡ үрсетеү заводтарында ҡыҫала һымаҡтарҙан ем эшләйҙәр. Ҡыҫала һымаҡтар биологик һыу таҙартыу яғынан моһим роль уйнайҙар. Уларҙың ҡайһы берҙәре биофильтр һәм детритофаг төркөмдәрен тәшкил итә.
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Һоро ябалаҡ
Һоро ябалаҡ (Серая неясыть) (лат. Strix aluco) — ябалаҡтар ғаиләһендәге, уртаса ҙурлыҡтағы ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡарға ҙурлығында. Осоп барған ҡоштоң киң ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана, һырты аҡ һәм ҡара таплы һарғылт һоро йәки ерән-һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡара-көрән буй-буй өҙөк һыҙыҡлы аҡһыл һоро. Күҙҙәре ҙур, ҡара төҫтә. Ҡауылдаҡ ябалаҡтан бәләкәйерәк, ҡойроғо ҡыҫҡа булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө: «ху-ху-хууу» йәки киҫкен «ҡуйт».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урманда йәшәй. Төп аҙығы — ҡыр сысҡандары. Ултыраҡ ҡош. Ҡайһы ваҡыт аҙыҡ эҙләп, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң таралған. Ояһы ағас ҡыуыштарында, һирәкләп ағас баштарында осрай. 2—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Сысҡандарҙы ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Strix aluco: информация на сайте Красной книги МСОП (инг.)
- База данных «Позвоночные животные России»: серая неясыть
- Прямая веб-трансляция из дупла неясыти на сайте эстонского орнитологического общества: [1]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]


text:
Ҡара диңгеҙ
Координаты: 43°17′49″ с. ш. 34°01′46″ в. д. / 43.29694° с. ш. 34.02944° в. д. (G) (O) (Я)
Ҡара диңгеҙ (урыҫ. Черное море, укр. Чорне море, рум. Marea Neagră, төр. Karadeniz, груз. შავი ზღვა, абх. Амшын/Амшын Еиқәа, бор. грек. EὔEevoς Πόvtoς, грек. Maύpn Θάλaσσa, лат. Pontоs Euxinus)-- Атлантик океан бассейнындағы эcке диңгеҙ. Босфор боғаҙы аша Мәрмәр диңгеҙе, артабан Дарданелла боғаҙы аша Эгей һәм Урта диңгеҙ менән тоташа, Керчь боғаҙы аша - Азов диңгеҙе менән тоташа. Төньяҡтан диңгеҙгә Ҡырым ярымутрауы уйылып кергән. Ҡара диңгеҙ аша Европа менән Кесе Азия сиге үтә.
Ҡара диңгеҙ Рәсәй, Украина, Румыния, Болгария, Төркия һәм Грузия илдәренең ярҙарын йыуа.
Ҡара диңгеҙ төньяҡтан көньяҡҡа 1150 км-ға, көнсығыштан көнбатышҡа 580 км-ға һуҙылған.
Утрауҙар һаны бик аҙ. Иң зуры - Украиналағы Джарылгач утрауы, майҙаны 62 км². Башҡа утрауҙар 1 км²-ҙан да артыҡ түгел.
Ҡара диңгеҙгә ҡойоусы иң эре йылғалар: Дунай, Днепр, Днестр, һәм бәләкәйерәктәре - Мзымта, Псоу, Бзыбь, Риони, Кодори, Эшли-Ирмак, Сакарья, Көньяк Буг йылғалары.
Диңгеҙ порттары булған ҡалалар:
- Рәсәй: Новороссийск, Сочи, Туапсе;
- Болгария: Бургас, Варна;
- Грузия: Батуми, Поти;
- Абхазия (Грузия): Сухуми;
- Румыния: Констанца;
- Төркия: Самсун, Трабзон;
- Украина: Одесса, Евпатория, Ильичёвск, Южный, Керчь, Севастополь, Ялта, Судак.


text:
Венера (планета)
Венера — Ҡояшҡа яҡынлығы буйынса икенсе эске планета. Венера ла, Меркурий кеүек, астероидтар орбитаһынан эстә ята, шуға уны Ҡояш системаһының эске планетаһы тип атайҙар.
Венера күк йөҙөндә яҡтылығы буйынса, Ҡояш һәм Айҙан ҡалышып, өсөнсө урында тора. Венера Ҡояш байыр алдынан, йәки Ҡояш сығыр алдынан яҡшы күренә. Шуның өсөн уны Шәреҡ йондоҙо, йәки Сулпан йондоҙо тип атайҙар.
Венера Ергә оҡшаған планета тип квалификациялана. Ике планета ла тартылыу көсө, составы буйынса оҡшаш. Әммә ике планетала шарттар ҡырҡа айырыла. Венера ҡуйы көкөрт кислотаһы болото менән ҡапланған, был ҡуйы болот Венераның йөҙөн ҡарарға бирмәй. Әммә радиотулҡындар ярҙамында Венераның рельефын тикшерергә була. Был планетаның атмосфераһы тығыҙ, башлыса углекислый газдан тора. Был Венерала углекислый газды биомассаға әйләндерә алырлыҡ органик тормош һәм углерод әйләнеше булмау менән аңлатыла.
Бик борон Венера йөҙө бик ҡыҙған һәм Ерҙәге кеүек океандар, урынында сүллек пейзажы ҡалдырып, парға әйләнеп бөткән. Магнит ҡыры көсһөҙ булғанға һыу парҙары Ҡояш еле менән йондоҙ-ара арауыҡҡа таралған.
Атмосфера баҫымы Ерҙәгенән 92 тапҡыр ҙурыраҡ. Венера йөҙө вулкан эшмәкәрлеге эҙҙәрен һаҡлай. Венерала плиталарҙың тектоник хәрәкәте күҙәтелмәй, был өҫтөндә һыу булмау менән аңлатыла.
Венерала атмосфера булыуын 1761 йылдың 6 июнендә М.В. Ломоносов аса.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Короновский Н. Н. Морфология поверхности Венеры // Соросовский образовательный журнал.(урыҫ.)
- Бурба Г. А. Венера: русская транскрипция названий // Лаборатория сравнительной планетологии ГЕОХИ, май 2005 г.(урыҫ.)
- ↑ Солнечная система / Ред.-сост. В. Г. Сурдин — М.: Физматлит, 2008. — С. 126. — 400 с. — ISBN 978-5-9221-0989-5.
- ↑ Неторопливая Венера, Lenta.ru (17.02.2012).
- ↑ Williams, David R. Venus Fact Sheet. NASA (April 15, 2005). Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 12 октябрь 2007 тикшерелгән.
- ↑ Venus: Facts & Figures. NASA. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 12 апрель 2007 тикшерелгән.
- ↑ Space Topics: Compare the Planets: Mercury, Venus, Earth, The Moon, and Mars. Planetary Society. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 12 апрель 2007 тикшерелгән.


text:
Вирус
Ви́рус (лат. virus — ағыу) —тере күҙәнәк эсендә генә үрсеү һәләтенә эйә булған күҙәнәкһеҙ инфекция агенты. Вирустар бөтә организмдарҙы, хайуандарҙан алып бактериялар һәм архейҙарға тиклем зарарлай(бактерия вирустарын бактериофаг тип атайҙар ). Башҡа вирустарҙы зарарлаусы үтә паразит вирустарҙы сателлит-вирустар тип атайҙар.
1892 йылда Дмитрий Ивановскийҙың тәмәкенең бактерааль булмаған патогены тураһында мәҡәләһе сыҡҡас һәм 1898 йылда Мартин Бейеринктың тәмәке вирусы мозаикаһын асҡандан һуң[2] 5 меңгә тиклем вирус асылған һәм ентекләп яҙылған булһа ла[3], улар миллиондан артыҡ булырға мөмкин [4]. Вирустар Ерҙә иң таралған биологик форма булып тора һәм барлыҡ экосистемала табылған [5].
Вирустарҙы микробиология бүлеге — вирусология фәне өйрәнә.
Төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Күп кенә бактериофагтарҙың формаһы эшләпәнән һәм үҫентенән тора, сәсәк ауыруы вирустары – туры мөйөшлө, герпес һәм грипптыҡы – шар һамаҡ, бәрәңге мозаик ауыруы вирустарының формаһы – еп һымаҡ. Вириондарҙың ҙурлығы 15-350 нм (ҡайһы бер еп һымаҡ вирусларҙың оҙонлоғо 2000 нм-ғаа етә); электрон микроскопта күренәләр. Химик составы буйынса вирустарҙы ябай һәм ҡатлаулы төрҙәргә бүләләр. Ябай вирустар нуклеин кислотаһынан һәм акһым тышсаһы - капсидтан тора. Ҡатлаулы вирустарҙа капсид акһымнары һәм нуклеин кислотаһынан башҡа липидтар һәм акһым-ферменттар бар. Нуклеин кислотаһының һәр ваҡыт нәҫелдәнлек мәғлүмәтен таратыусы бер тибы була (ДНК, йәки РНК, шуға күрә барлыҡ вирустарҙы ла ДНК-һы йәки РНК-һы булғандарға бүләләр). Күҙәнәктәрҙә үрсейҙәр.
Тереклек итеү рәүеше[үҙгәртергә]
Вирустар 2 формала йәшәй: уянмаған хәлдә йәки күҙәнәктән тыш (вирус киҫәксектәре, йәғни вириондар) һәм репродуктив хәлдә, йәғни күҙәнәк эсендә. Вириондарҙың формаһы төрлө.
Тәбиғәттә вирустар һәр ерҙә осорай, йоҡтороусылар ярҙамында йәки механик рәүештә тарала ала. Күҙәнәк эсе паразиттары булараҡ, вирустар кешеләрҙәге күп кенә ауырыуҙарҙы (сәсәк, грипп, ҡыҙылса, полиомиелит һ.б.) китереп сығаралар. Күп кенә хайуандарҙы зарарлаусы полипатоген (ҡотороу ауырыуы, Ауески ауырыуы вирустары) һәм монопатоген вируслартар (сусҡаларҙа тағун (чума), тауыҡтарҙа инфекцион ларинготрахеит ауырыуҙарын китереп сығарыусы вирустар) бар. Үҫемлек вирустары, башлыса, һурыусы бөжәктәр, талпандар, нематодалар һәм ҡайһы бер түбән төҙөлөшлө бәшмәктәр - тамыр паразиттары зооспоралары менән, ҡайһы берҙәре ауырыу үҫемлек ххорлоҡъътарынан тарала.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Таксономия вирусов на сайте Международного комитета по таксономии вирусов (ICTV)
- ↑ Dimmock, 2007, p. 4
- ↑ Dimmock, 2007, p. 49
- ↑ Breitbart M., Rohwer F. (2005). "Here a virus, there a virus, everywhere the same virus?". Trends Microbiol 13 (6): 278—284. . .
- ↑ Edwards R. A., Rohwer F. (2005). "Viral metagenomics". Nat. Rev. Microbiol 3 (6): 504—510. . .
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Букринская А. Г. Вирусология — М.: Медицина, 1986. — 336 с.
- Общая вирусология: В 2 т. М., 1982.


text:
Будда
Бу́дда (санскр. बुद्ध, уянған, асыҡ күлелле) )))— аң-зиһене дөрөҫ булыуға ирешкән бодхи.
Будда дине Будда (санскр.— яктыртылган) дине Б.Э.Т VI-V быуатта стихиялы рәүештә барлыҡҡа килгән булһа ла, уға нигеҙ һалыусы тип һинд батшаһының улы Гаутаманы һанайҙар. Боронғонан килгән риүәйәттәр буйынса, Гаутама 29 йәшендә ҡартлыҡ, үлем тураһында уйлана башлай. Ул, ғаиләһен ҡалдырып, дәрүишлеккә китеп бара, барлыҡ ваҡытын донъялагы бәхетһеҙлектәрҙең сәбәптәренә төшөнөүгә, кешеләрҙе уларҙан ҡотҡарыу юлдарын эҙләүгә бағышлай. Күп йылдар дауам иткән эҙләнеүҙәрҙән һуң, ниһәйәт, уның хыялында ысын хаҡиҡәт асыла. Ошо ваҡиғанан һуңң ул үҙен Будда тип атай.
Риүәйәттәр буйынса, Будда — нирванаға, йәғни йәшәүҙең барлыҡ сийфаттарын тойоуҙан арыныу хәләтенә иң беренсе булып керә алған кеше. Ошо хәләткә кереүҙе ул һәр кешенең йәшәү маҡсаты тип ышандырырға тырыша. Будда ҡарашынса, кешегә донъя мәшәҡәттәренән «ҡотолоуының иң дөрөҫ юлы — ғибәҙәтханаға (монастырға) китеү. Будда ошондай беренсе монахтар ханаһын ойоштороусы булып һанала. Ул монахтар алдына ун талап ҡуя: йән эйәләрен рәнйетмәҫкә (үлтермәҫкә, уларҙың итен ашауҙы харам тип һанарға), гиффәтлекте, енси сафлыҡты һаҡларға, алдауҙан, ялған һүҙҙән азат булырға, урламаҫҡа, араҡынан баш тартырға, ашау-эсеүҙә тыйнаҡлыҡ һаҡларға, донъяүи ләззәттәрҙән баш тартырға, еҫле майҙарҙан, биҙәнеү әйберҙәренән йыраҡ булырға, йоҡо түшәктәренең ябайлығын һаҡларға, алтын-көмештән ирекле булырға.
Будда дине Боронғо Һиндостанда брахманизм принциптарына алмашҡа килеүсе рухи күренеш була. Брахманизм, фәлсәфи яҡтан, донъяның нигеҙен тәшкил итеүсе киммәт булараҡ сағылһа, социаль яҡтан ул юғары синыфтар идеологияһын кәүҙәләндергән. Буддасылар, социаль иерархияға ҡаршы тороп, айырым индивид мәнфәғәттәрен тормошҡа ашырыу юлын һайлайҙар. Ләкин уларҙың тәғлимәте был бурыстарҙы үтәүҙән йыраҡ тора. Сөнки донъянан, уның физик һәм рухи киммәттәренән ваз кисеү, барлыҡ ҡаршылыҡтар алдында баш эйеү йәмғиәтте ғәҙеллек нигеҙендә үҙгәртеп ҡороу эшенә булыша алмай. Шулай ҙа будда дине һиндлылар араһында бик тиҙ тарала башлай. Йылдар уҙған сайын Будданың абруйы үҫә бара, ул, ғөмүмән, Алла дәрәжәһендә ҡарала башлай. Будда дине, Һиндостанда тыуып, унда тамыр йәйгән булһа ла, саф милли күренеш булып ҡына ҡалмай, Ер шарының Көнсығыш регионында урынлашҡан ҡайһы бер башҡа илдәрҙәге халыҡтарға ла үҙенең йоғонтоһын ирештерә. Был яҡтан ҡарағанда, Будда диненең Ҡытай, Япония, Монголия һ. б. илдәрҙә яралыуы тураһында әйтмәй булмай.
Йөкмәткеһе
- 1 Мәғәнәһе һәм төшөнсәһе
- 2 Ҡарағыҙ
- 3 Сығанаҡтар
- 4 Иҫкәрмәләр
- 5 Һылтанмалар
Мәғәнәһе һәм төшөнсәһе[үҙгәртергә]
Берҙән- бер булмауы[үҙгәртергә]
Б.э.т. 623 йылдан 543 йылға тиклем йәшәгән Сиддхартха Гаутама, аңы уянғандан һуң б.э.т 588 йылдар тирәһендә бодхи дәрәжәһенә ирешкәнден һуң "Будда Шакьямуни" тип аталған, беренсе будда тип тә, һуңғы будда тип тә аталмай. Классик доктрина буйынса, үҙендә драхма (хаҡлыҡ) асҡан һәм ыңғай карма йыйып аң-зиһенен дөрөҫ юлға ҡуйырға ирешкән һәр кем будда була ала. Буддизмда, йыһан тарихында бындай йән эйәләре күп булған тип иҫәпләнә, шулай итеп Гаутама-будда алыҫ үткәндән алыҫ киләсәккә һуҙылған буддалар сиратында бер сылбыр булып тора. Унан алда килеүсе будда булған, һуңыраҡ килеүсе будда Майтрейя тип атала.
Башҡа диндәрҙең төп фигураларынан айырмаһы[үҙгәртергә]
Буддизмдың төп төшөнсәһе буйынса, тарихи Будда хоҙайҙа, ҡотҡарыусыла түгел, ә аҡыллы йән эйәләрен сансаранан (бер-бер артлы яңынан тыуыу теҙмәһендә) сығарарға һәләтле мәғәллим итеп һүрәтләнә.
Башҡа буддаларҙан айырмаһы[үҙгәртергә]
Башҡа будда фигуралары араһындағы айырмалар:
- буддалар,
- бодхисаттва (башҡа йән эйәләрендә аң-зиһен уятыу миссияһын алғандар),
- дхармапала (тәғлимәтте һәм уны йөрөтөүселәрһк яҡлаусылар),
- дакинями (тантрик буддизмда — ҡатын-ҡыҙ рухы, йәшерен тәғлимәт йөрөтөүселәр),
- йидам (будданың медитацион формаһы),
- алиһәләр (санскрипттә дэва, тибетсә лха — буддизмда урар ҙа кешеләр, йәғни сансар йән эйәләре, улар сәбәпле-эҙмә-эҙлекле бәйләнештә һәм үҙ тәбиғете менән хәбәрҙар түгел.
- һәм башҡалар
Әҙерһеҙлекһеҙ, башҡа теистик фигуралар араһында аҡшашлыҡ эҙләгән кешегә улар араһындаға айырмалар күҙгә күренмәй, әммә буддистар һәм буддологтар өсөн айрма ҙүр һәм мөһим.
Ҡаршылыҡлылыҡ[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер тикшереүселәр тарихи будда Гаутаманың тәғлимәте үҙгәреүсәнлек һәм барлыҡ күрентәрҙең тамамланмаған булыуы тизисына ҡаршы килә тип иҫәпләй. Сансараның хаҡлы асылы юҡ, шул уҡ ваҡытта Будда тураһында шулай тип әйтеү — тимәк тәрән рәнйетеү һәм хаҡ драхма юлынан ситкә тайпылыу, тип әйтелә унда.
Будданың һәр кемгә аңлайышлы булыуы[үҙгәртергә]
Ләззәтле аҡыл асылған хәл, нирвана — буддизм буйынса һәр кем керә алған хәл, ортодоксаль буддизмда нирванаға кереү өсөн башта кеше булып тыуырға кәрәк тип иҫәпләнә. Һәр кем керә алырлыҡ булыуые иҫәпкә алып һәм бодхисаттв күплеген иҫәпкә алып нәҙер әйтәләр: башҡаларға ярҙам итеү өсөн үҙ нирванаңды аҙаҡҡа ҡалдырыу (Махаяна тәғлимәте буйынса) башта үҙең аҡыл асылыу (нирвана) хәленә керергә, ә һуңынан башҡаларҙы интегеүҙен азат итергә.
Будда Шакьямуни[үҙгәртергә]
«Будда» һүҙе баш хәреф менән яҙылған булһа, был будда тарихи шәхес булған. Сиддхартху Гаутаму — хәрбиҙәр һәм хакимдәр кастаһынан, билдәле Шакьев нәҫеле вариҫы. Сиддхартхи Гаутама биографияһы тарфдарҙары һөйләүе буйынса ғына билдәле. Башта телдән һөйләнгән хикәйә, һуңынан яҙып алынған. Будда тураһында иң билдәле хикәйәттәр б.э.т. II быуатта пали телендә яҙылған "Джаката" йыйынтығанда яҙылған.
Майтре́йя[үҙгәртергә]
Будда үлер алдынан үҙенең яңынан килеүен әйтә. Ана́нда, уның шәкерте, нисек танырға тип һорай. Будда яуап бирә: уның сәсе алтын буласаҡ, ул Көнбайышта тыуа, уның ғилеме азатлыҡ килтерәсәк.[1]
Будда скульптуралары[үҙгәртергә]
Төп буддалар (алфавит тәртибендә)[үҙгәртергә]
- Акшобья
- Амитабха
- Амогхасиддхи
- Будда Гаутама
- Будда Самантабхадра
- Ваджрадхара
- Вайрочана
- Майтрея
- Ратнасамбхава
- Самвара
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Гиззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 2-се китап: Ҡыҫҡаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемулары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек.(тат.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рон Хаббард "Гимн Азии"
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Будды / Ю. Н. Рерих «Тибетская живопись»
- Буддийская энциклопедия
- Буддийская скульптура из Китая: фотографии
- Учение Будды в сутрах и джатаках в Библиотеке сайта Индостан. Ру
- Будда в веб-комиксе Sinfest
- Кто такой Будда? Сангхаракшита
- Благородный Восьмеричный Путь Будды Сангхаракшита
- Какой жизненной мудрости учил нас Будда?
- Рон Хаббард "Гимн Азии" (урыҫ.)


text:
Швейца́рия (нем. Schweiz, франц. la Suisse, итал. Svizzera, ром. Svizra), рәсми исеме Швейца́рия конфедера́цияһы — Үҙәк Европала урынлашҡан, диңгеҙгә сыҡмаған дәүләт. Төньякта Германия менән, көнбайышта Франция менән, көньяҡта Италия менән, көнсығышта Австрия һәм Лихтенштейн менән сиктәш. Илдең атамаһы Швиц кантоны исеменән килеп сыҡҡан, ул боронғо немец теленән «яндырырға» тигәнде аңлата.
Швейцарияның латин телендә исеме — Confoederatio Helvetica, был атама швейцарияның валютаһында, автомобилдәрҙең номерҙарында һәм Швейцарияның интернет-доменында осратырға була (.ch).


text:
Опто (балыҡ)
Опто (урыҫ. Язь) (лат. Leuciscus idus) — карптар ғаиләһендәге балыҡ, тышҡы күренеше менән сабаҡҡа оҡшаш. Оҙонлоғо 90 см- ғаса һәм 6—8 кг ауырлыҡҡаса етергә мөмкин. Уның ҡәҙимге оҙонлоғо 30—50 см, ауырлыға 1 кг. Ул 15- тән 20 йылғаса йәшәй. Сабаҡтан күҙе һары һәм тәңкәләренең вағыраҡ булыуы менән айырыла. Төҫө һоронан алып көмөштәй ялтыр, алтынһыу була. Арҡа яғы ҡорһағына ҡарағанда тоноғораҡ. Йөҙгөстәре алһыу-һарғыҙыл төҫтә. Опто — сөсө һыу балығы, әммә ярым сөсө диңгеҙ ҡултыҡтарында ла осрай. Йылға күлдәрҙең тәрән, аҡмай ятҡан ятыуҙарында мәтеле ләмдәрендә йәшәй. Бөжәктәр, молюскалар, селәүсендәр һәм башҡа ризыҡтар менән дә туҡлана. Ыуылдырыҡ сәсеүе яҙҙың тәүге яртыһына тура килә.
Ареал[үҙгәртергә]
Европаның һәм Себерҙең күпселек һыу ятҡылыҡтарында үрсей. Волга бассейыны йылғаларында осрай.
Кулинария[үҙгәртергә]
Башҡорттар элек электән оптоно ҡурып, аш бешерен ашағандар.


text:
Айрауыҡ
Айрауыҡ (лат. Daćtylis, урыҫ. Ежа [2]) — Бөртөклөләр (Poaceae) ғаиләһендәге күп йыллыҡ үләнсел үҫемлек, Евразия һәм Төньяҡ Америкала таралған. Йомшаҡ уңдарышлы тупраҡта үҫә, артыҡ дымлы ерҙе яратмай. Йылға буйҙарында, болондарҙа, юл буйҙарында күләгәле урындарҙа үҫә.
Һабаҡтары бейек (150 см-ға тиклем), күп япраҡлы, тамыр яны япраҡтары оҙон һәм бик күп. Сәскә ойошмаһы - өс ҡырлы үҙәге һәм ботаҡтары ике яҡлап айырылған, киң ябалдашлы һеперткебаш. Башаҡтары ян-яҡтан ҡыҫылған, тығыҙ усмаға йыйылған 3-5 сәскәле, ә ботаҡтары осонда һепертке урынлаша. Ҡоролоҡҡа сыҙам, оҙаҡҡа һуҙылған дымлылыҡты яратмай. Ҡиммәтле мал аҙығы. Яҙ көнө әселеге аҙ реакциялы һәм дымлылығы етәрлек булған уңдырышлы тупраҡҡа бесәнлек һәм көтөүлектәр өсөн сәселә, шулай уҡ баҫыу сәсеү әйләнешендә (люцерна менән) һәм орлоҡ өсөн сәсеүлектәрҙә лә игелә. Айрауыҡ яҙ көнө ужым арышы менән бергә үҫә. Йәшел массаның уңышы май ахырына 1 гектарҙан 70-80 центнерға етә. Башҡа күп йыллыҡ ҡуҙаҡлы үләндәр менән сағыштырғанда айрауыҡтың йәшел массаһында ике тапҡыр күберәк ҡоро матдә һәм 25-30% ка күберәк эшкәртелә торған протеин була. Ике тапҡыр сабып алыуға 1 гектарҙан 100 центнер бесән алына. Өс йылда үҫеп етә һәм үлән булып 6 йыл һәм унан да күберәк тора.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Об условности отнесения описываемой в данной статье группы растений к классу однодольных см. раздел «Системы APG» статьи «Однодольные».
- ↑ Языковая справка — Всё о слове «Ежа». Яндекс.Словари. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 апрель 2012. 21 ноябрь 2010 тикшерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Кормовые Үҫемлектәр сенокосов и пастбищ. М., 1950. Т. 1; Минина И.П. Луговые травосмеси. М., 1972; Шумакова Г.А., Георгиади Н.И. Продуктивность ежи сборной // Химия в сельском хозяйстве. 1986. № 2; Шайтанов О.Л., Сафиуллин Ф.Н. Больше кормов высокого качества // Кормопроизводство. 1987. № 4; Рогов М.С. Многолетние злаковые травы. М., 1989.


text:
Ҡоролдай
Ҡоролдай (урыҫ. Ремез, лат. Remiz pendulinus) — ҡарабаш турғайҙар ғаиләһенән һайраусы ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан байтаҡҡа бәләкәй. Ағастарҙың нәҙек кенә ботаҡтарында үрмәләп йөрөүсе бәләкәй генә ҡошсоҡ, һырты ҡыҙғылт көрән, кәүҙәһенең аҫҡы яғы алһыу аҡ. Ҡанаттары, ҡойроғо көрән. Тамағы аҡ. Суҡышы төбөнән күҙҙәре аша ҡара һыҙыҡтар үтә. Инә ҡоштарҙың төҫө тоноғораҡ. Төйөттәрҙән дөйөм ҡыҙғылт төҫө һәм алһыу ҡорһағы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы матур ғына: «тсии-тсии».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Япраҡлы урмандарҙа, һыу буйындағы туғайлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туйына. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Бик һирәк осрай. Үлән мамыҡтарынан эшләнгән ойоҡбашҡа оҡшаған аяһы нәҙек кенә тал ботаҡтарынан һыу өҫтөнә аҫылынып тора. 4—7 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Яңы йыл
Яңы йыл — иҫке йылдың һүңғы көнөнән яңы йылдың беренсе көнөнә күсеү ваҡытын билдәләгән байрам. Рим императоры Юлий Цезарь б.э.т. 46 йылда Яңы йылды 1 ғинуарҙан башлауҙы раҫлай.
Йөкмәткеһе
- 1 Төрлө халыҡтарҙа Яңы йылды ҡаршылау
- 1.1 Йәһүд Яңы йылы
- 1.2 Ҡытайҙа Яңы йыл
- 1.3 Рәсәйҙә Яңы йыл
- 1.4 Англияла Яңы йыл
- 1.5 Шотландия Яңы йылы
- 1.6 Ирландия Раштыуаһы
- 1.7 Изге Сильвестр көнө
- 1.8 Французса Яңы йыл
- 1.9 Шведсә Яңы йыл
- 1.10 Финн Раштыуаһы
- 1.11 Мексика Яңы йылы
- 1.12 Куба Яңы йылы
- 1.13 Колумбияла Яңы йыл
- 1.14 Непаль Яңы йылы
- 1.15 Мосолман илдәрендә Яңы йыл
Төрлө халыҡтарҙа Яңы йылды ҡаршылау[үҙгәртергә]
Йәһүд Яңы йылы[үҙгәртергә]
Йәһүд байрамы Рош һа-Шана (йәһ. ראש השנה) — Пасеханан һуң 163 көн үткәс (5 сентябрҙән 5 октябрға тиклем) йыл башын билдәләй. Был көндө уйланыуҙар һәм тәүбә ҡылыу ункөнлөгө башлана. Ҡиәмәт көнөнә тиклем ункөнлөктө «тшува көндәре» (Аллаға әйләнеп ҡайтыу көндәре) тип атайҙар. Байрамдан һуң кешеләр бер-береһен «Тормош китабында һеҙҙең өсөн яҡшы йыл булыр, тип яҙылһын!» тип сәләмләй. Байрам итеүселәр аҡ кейемгә кейенә. Байрам ашанда хала (йәһүд икмәге) йәки алманы балға манып ашайҙар.
Ҡытайҙа Яңы йыл[үҙгәртергә]
Ҡытай Яңы йылы ҡышҡы тулы ай циклын үтеп, ҡышҡы ҡояш торошо менән бәйле. Григориан календарында был 21 ғинуарҙан 21 февральгә тура килә. Ләкин был көн байрам ителмәй, Яңы йыл бөтә донъялағы кеүек 1 ғинуарҙа байрам ителә. Һәр йыл 12 хайуан исеме менән исемләнә. Яңы йылды шыршы менән ҡаршылаусы европалыларҙан айырмалы, ҡытайҙар мандаринға һәм әфлисунға өҫтөнлөк бирә.
Рәсәйҙә Яңы йыл[үҙгәртергә]
Англияла Яңы йыл[үҙгәртергә]
Балалар йоҡлар алдынан өҫтәлгә Санта Клаус килтерәсәк бүләктәр өсөн —тәрилкә, ә аяҡ кейемдәренә уның ишәге өсөн бесән һалалар. Яңы йыл төнөндә урамда һатыусылар уйынсыҡтар, һыбыҙғылар, битлектәр, шарҙар һата. Яңы йыл хаҡында инглиздәргә өҫтөнә одеал ябылған ҡыңғырау хәбәр итә. Ул ярты төн етәрәк, юрған аҫтынан, көсһөҙ генә зыңлай башлай. Сәғәт ун икелә ҡыңғырауҙарҙы "сисендерәләр" һәм улар тантаналы зыңлай башлай. Ошо минуттарҙа киләһе йылда бергә булыу өсөн ғашиҡтарға сихри көскә эйә омела ботағы аҫтында үбешергә кәңәш итәләр.
Шотландия Яңы йылы[үҙгәртергә]
Яңы йылды факелдар һәм тантаналы марш менән ҡаршылайҙар: дегет тултырылған мейескәләргә ут яғып, урам буйлап тәгәрәтәләр. Шулай итеп, Шотландияла иҫке йылды "яндыралар" һәм яңыһына юл яҡтырталар. Яңы йыл иртәһе Яңы йыл төнөнә ҡарағанда ла мөһимерәк тип иҫәпләнә: ошо көндә йортҡа кем тәү башлап инә, хужаларҙың именлеге шуға бәйле. Бүләк тотҡан ҡара сәсле ир-егет бәхет алып килә, тип иҫәпләйҙәр.
Ирландия Раштыуаһы[үҙгәртергә]
Был дини байрам. Тоҡандырылған шәмдәрҙе Раштыуа алдынан кис көнө тәҙрә тупһаһына ҡуялар. Ирланд ҡатын-ҡыҙҙары ғаиләнең һәр ағзаһы өсөн махсус һый "seed cake" бешерә. Улар шулай уҡ өс пудинг — береһе Раштыуаға, икенсеһе Яңы йылға һәм өсөнсөһө Крещение байрамына тип әҙерләй.
Изге Сильвестр көнө[үҙгәртергә]
Польшала 31 декабрь шулай тип атала. Изге Сильвестр — Рим епискобы, ул тыуыр 336 йыл алдынан мәрхүм була. Польшала Яңы йылға изге Сильвестр исеме юҡҡа ғына бирелмәгән. Оҙаҡ ваҡыт, алты быуаттан ашыу, Яңы йыл менән изге Сильвестр көнө йәнәш, ләкин һәр ҡайһыһы үҙ аллы байрам булараҡ йәшәй.
Французса Яңы йыл[үҙгәртергә]
Пэр Ноэль (Француз Ҡыш бабайы) — Яңы йыл төнөндә килә һәм бүләктәрҙе балаларҙың аяҡ кейемендә ҡалдыра. Яңы йыл бәлешендәге ноҡот кемгә эләгә, шул "ноҡот борсағы батшаһы" титулын ала һәм байрам төнөндә барыһы ла уның бойороғона буйһона.
Шведсә Яңы йыл[үҙгәртергә]
Швецияла Яңы йыл алдынан балалар донъя королеваһы Люцияны һайлай. Уны аҡтан кейендерелер, башына янып торған шәмдәр ҡуйылған таж кейҙерәләр. Люция балаларға бүләктәр һәм йорт хайуандарына һый-ниғмәт: бесәйгә — һөт өҫтө, эткә — татлы һөйәк, ишәккә кишер килтерә. Байрам төнөндә йорттарҙа ут һүнмәй.
Финн Раштыуаһы[үҙгәртергә]
Раштыуа — Финляндияла ҡыштың төп байрамы булып иҫәпләнә. Уны 25 декабрҙә билдәләйҙәр. Санта Клаус Лапландиянан оҙон юл үтеп, Раштыуа төнөндә, бала-сағаға ҙур кәрзин менән бүләктәр өләшә. Яңы йыл төнөндә финдар үҙҙәренең киләсәген белергә ынтыла һәм, балауыҙҙы иретеп, уға һалҡын һыу ҡойоп күрәҙәлек итә. Лапландия — Санта-Клаустың тыуған иле.
Мексика Яңы йылы[үҙгәртергә]
Яңы йылды байрам фейерверктары, ракетницанан атып, яңы йыл бубендәре менән ҡаршылайҙар. Ә балаларға төн уртаһында шәрбәт перәник ҡурсаҡтар тараталар.
Куба Яңы йылы[үҙгәртергә]
Яңы йыл алдынан бөтә һауыт-һабаны һыу менән тултыралар һәм, сәғәт 12 тулғас, һыуҙы тәҙрәнән һибәләр. Был иҫке йыл китә, уға һыу кеүек яҡты юл теләйбеҙ тигәнде аңлата. Ә сәғәт 12 тапҡыр һуҡҡансы 12 виноград ашарға кәрәк. Шул саҡта йыл буйына изгелек, татыулыҡ, уңыш юлдаш буласаҡ.
Колумбияла Яңы йыл[үҙгәртергә]
Яңы йыл карнавалының төп геройы — Иҫке йыл. Ул халыҡ араһында оҙон ағас аяҡта йөрөй һәм балаларға көлкөлө хәбәрҙәр һөйләй. Колумбияның Ҡыш бабайы — Папа Паскуале. Ул Яңы йылда фейерверк ата.
Непаль Яңы йылы[үҙгәртергә]
Непалда Яңы йылды ҡояш ҡалҡҡас ҡаршылай башлайҙар. Төндә, Ай тулғанда, непалдар, ғәйәт ҙур усаҡ яғып, кәрәкмәгән әйберҙәрен утҡа яға. Иртәгәһенә Буяуҙар байрамы башлана. Шул саҡта бөтә ил ҙур йәйғорға әүерелә. Кешеләр биттәренә, ҡулдарына, түштә-ренә ғәҙәти булмаған һүрәттәр төшөрә, һуңынан урамда бейеп-йырлап йөрөйҙәр.


text:
Ҡояш
Ҡояш — Ҡояш системаһындағы берҙән-бер йондоҙ. Ҡояш тирәләй юлдаштары менән планеталар, кәрле планеталар, астероид, метеороид, комета һәм космос туҙаны әйләнә. Ҡояш массаһы бөтә ҡояш системаһының 99,866% тәшкил итә. Ҡояш — Ергә иң яҡын йондоҙ. Ҡояш нуры Ергә тиклем 150 миллион км араны 8 минут 19 секундта үтә. Башҡа йондоҙҙан кеүек үк, Ҡояш та ғәйәт ҙүр эҫе газ шарынан ғибәрәт, ул нигеҙҙә водород менән гелийҙан тора. Ҡояшта туҡтауһыҙ термоядро реакцияһы бара, һөҙөмтәлә ифрат ҙур энергия бүленеп сыға. Шуның ике миллиардтан бер өлөшө генә Ергә килеп етә.
Ҡояш — Ҡояш системаһының үҙәге. Ҡояштың массаһы үҙе тирәләй әйләнгән бөтә планеталар массаһынан 750 тапҡырға артығырак. Бөтә йондоҙҙар кеүек үк Ҡояш та янар шар. Эсендә температура 15 миллион градусҡа етә. Ул иҫ киткес йылылыҡ һәм яҡтылыҡ сығанағы. Ергә уның 2 миллиардтар бер өлөшө генә килеп етә, ҡалғаны космосҡа тарала. Хатта шул өлөшө лә Ерҙәге ҡатмарлы процестарҙы тыуҙыра: һыу әйләнеше, һауа хәрәкәте, дауылдар,штормдар.
Ҡояш Ерҙәге тереклекте тәьмин итә. Ҡояш яҡтылығында фотосинтез процесы башҡарыла. Ерҙәге ҡаҙылма байлаҡтар (таш күмер, нефть, торф һ.б.) миллоин йылдар элек Ҡояш энергияһын туплаған. Ерҙәге ел иҫеү, болоттар барлыҡҡа килеү Ҡояш энергияһы менән башҡарыла.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Эдвард Кононович Солнце. Энциклопедия Кругосвет. Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 ғинуар 2014. 26 октябрь 2013 тикшерелгән.
- Ҡояш — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә


text:
Алйырҙан
Алйырҙандар, ала ирләндәр (лат. Cricetidae, (урыҫ. Хомяковые) — кимереүселәр отрядынан имеҙеүселәр ғаиләһе; Игенгә һәм баҡса емештәренә зыян килтергән ала төҫтәге, өңдә йәшәй торған кимереүсе йәнлек[1]. 600-ләп төрҙө берләштерә; Австралия, Африка һәм Азия тропиктары, Исландия һәм Антарктиданан тыш, бөтә континенттарҙа ла таралған.
Япраҡлы һәм ҡатнаш урман, ҡыр, болондарҙа, һыу янында осорай. Үҙенсәлекле итеп каҙыған өндәрендә йәшәйҙәр. Кәүҙәһе 35 см-ға, ҡойроғо 23 см-ға тиклем оҙонлоҡта, ауырлығы 650 г-ға ҡәҙәр етә. Артҡы аяҡтары алдағыларына ҡарағанда оҙонораҡ, биш бармаҡлы, ҡаты тырнаҡлы. Ябай ирлән башының ян-яҙында кәүҙәһенең алғы өлөшөндң һәм ҡолаҡ артында асың эверсман ирлене түшендә ҡараһыу таптар бар. Мороно тупаҫ һәм бер аҙ осло, колак япрағы һәм урт тоҡсацы ҙур. Енси яҡтаг 6—8 аҙнала өлгөрә. Ҡышын йоҡоға талмай, ләкин әүҙемлеге кемей.
Һыу менән бәйләнешлеләренең артҡы аяҡтарында йөзөү ярылары бар. Күп төрҙәренең йөн ҡапламы тығыҙ һәм йомшак, арҡаһы көлһыу, көрәнһыу һарынан алып ҡараға ҡәҙәр.
Ҡайһы беренең арҡаһының уртаһынан буй-буй ҡара һыҙыҡ үтә. Бер ояла 18-гә ҡәҙәр бала була. Күп төрҙәре 1—2 йыл йәшәй. Үҫемлектәр менән туҡлана. Күбеһе ауыл хужалығы культураларына зарар килтерә. Ҡайһы берҙәре ваҡ һөнәрселек өсөн әһәмиәтле. Ирлән һымаҡтар араһында йоғошло ауырыуҙар (түләмә, сума, лептоспироз) таратыусылар осорай.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Ботулизм
Ботули́зм (лат. botulus — колбаса) — ботулизм бактериялары токсины менән зарарланған ашамлыҡтан ағыуланыу; үтә етди ауырыу күренеше[1]; ботулизм бактериялары токсины менән зарарланған ашамлыҡтан ағыуланыу; үтә етди ауырыу күренеше; нервы системаһы ҡаҡшай; аккомодация парезы, күҙ йөрөтөү, йотоу, тын алыу мускулдары фалижы күҙәтелә[2], кеше һәм хайуандарҙың киҫкен аурыуы.
Гастроэнтерит синдромы менән үҙенсәлекле көслө бактериаль инфекция, үҙәк һәм вегетатив нерв системаһын ныҡ зарарлауы (нерв күҙәнәктәренә экзотоксин тәъҫире менән бәйле). Ботулизм менән ауырыусы кеше тирә-йүндәгеләр өсөн ҡурҡыныс түгел.
Ауырыуҙы өйрәнеү тарихы һәм билдәләре[үҙгәртергә]
«Ботулизм» термины Голландия ғалимы Э. ван Эрменгем тарафынан 1896 йылда керетелә. Ботулизмды китереп сығарыусы — клостридиум ботулинум (серологик А, В, С, D, Е, F, G тибындагы Clostridium botulinum) тупраҡта тарала, химик һәм физик тәъҫиргә бирешмәй: 7 төрҙәге термолабиль токсин — ғәйәт көслө тәбиғи нейротроп ағыу сығанағы; 0,3 мкг дозаһы кешене үлтерә.
Тупраҡ, йылы ҡанлы хайуандар, балыҡтар эсәклеге инфекцияның тәбиғи туплану урыны һәм сығанағы ролен үтәй. Бында ауырыу ҡуҙғатыусылар туплана һәм тиҙәк менән тышҡы мөхиткә эләгә. Инкубация осоро 2 сәғәттән алып 10 көнгә тиклем дауам итә. Ботулизм бактерияһы токсины нервы, мускулдар системаһын зарарлай. Кешенең ауырып китеү билдәләре ашҡаҙан һәм эсәклектең лайлалы тышсаһы аша ҡанға үтеп кергән ағыуҙар тәъҫиренән башлана; нерв системаһының айырым өлештәре зарарлана; ағыу ашҡаҙан-эсәк ферменттары тәъҫирендә тарҡалмай. Төп симптомдары: эсәктәр эшмәкәрлеге боҙолоу (уҡшыу, эс ҡатыу һ.б.), бит, күҙ алмаһы, тамаҡ, йотҡолоҡ мускулдары праличы. Ауырыу килеп сығыуҙың төп сәбәбе — өй шартларында консервланған аҙыҡтар (йәшелсә, еләк-емеш, бәшмәктәр), санитария нормаларын һәм ҡағиҙәләрен боҙоп әҙерләнгән ҡаҙылыҡ, ҡаҡланған ит, балыҡ һ.б., шулай уҡ тупраҡ менән бысранған аҙыҡ ҡулланыу. Ботулизм менән йорт хайуандары ла ауырый.
Дауалау[үҙгәртергә]
Дауалау өсөн лаборатор тикшереү (бактериологик анализ, биопроба алымы һ.б.) алымдарҙы ҡулланалар. Дауалау өсөн медикоментоз (ботулизмға ҡаршы сыворотка, йөрәк, эс йомшартыусы дарыуҙар), ашҡаҙанды йыуҙырыу ысулдары ҡулланалар.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Пяткин К. Д. Микробиология. М. 1980; Справочник-путеводитель практикующего врача. 2000 болезней от А до Я. М., 1999.


text:
Томск өлкәһе
Томск өлкәһе — Себер федераль округы составында төбәк. Административ үҙәк — Томск.
Йөкмәткеһе
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Томск өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма влас[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Томск өлкәһе Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: Томск өлкәһе Губернаторы
Томск өлкәһе Губернаторы — Томск өлкәһе башлығы һәм Томск өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Томск өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Томск өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Томск өлкәһе Уставы менән билдәләнғән.
Суд власы[үҙгәртергә]
Томск өлкәһе суд системаһы составында:
- Томск өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
- Томск өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Томск өлкәһе өлкә думаһы
Өлкә Парламенты — Томск өлкәһе өлкә думаһы.
Милли состав[үҙгәртергә]
Тораҡ пункттар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәлцр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Томск өлкәһе хакимиәте
- Томск өлкәһе дәүләт думаһы
- Томская область в справочнике-каталоге «Вся Россия»
- Красная Книга Томской области
- Фотографии Томской области
- Видеопрезентация Томской области


text:
Шәшке
Шәшке (лат. Mustela lutreola) — һыуһарҙар ғаиләһенә ҡараған затлы тиреле йылтыр көрән йөнлө, ҡыҫҡа аяҡлы йәнлек; бармаҡ араларында йөҙөү ярылары булыуы менән характерлы.
Йөкмәткеһе
Һаҡлау саралары[үҙгәртергә]
Европа шәшкеһе төрө МСОП-тың Ҡыҙыл китабына,шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының? Коми Республикаһының, Ямал -Ненең Автономиялы өлкәһенең, Ырымбур өлкәһенең, Свердловск өлкәһенең Ҡыҙыл китаптарына ла индерелгән. Положение о Красной книге Свердловской области. Союз охраны птиц России. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 август 2011. 6 март 2011 тикшерелгән.   и Челябинской областей. Төрҙәше Кавказ европа шәшкеһе (Mustela lutreola turovi) РәсәйФедерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Төрҙәше Урта Рәсәй европа шәшкеһе (Mustela lutreola novikovi) шулай уҡзанесён в Красный список МСОП-тың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
-
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (1890—1907).
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Норка европейская — статья и фотографии на сайте inFerretGroup Павлинова И. Я.
- Норка европейская — статья на сайте Экосистема
- Норка европейская — статья на сайте Института Проблем Экологии и Эволюции имени А. Н. Северцова