c: text/html

text:
Яңылыҡтар
Башҡортостан илдә тыуым буйынса етенсе урынды биләй
Ағымдағы йылда Башҡортостан тыуым кимәле буйынса илдә етенсе һәм Волга буйы федераль округында беренсе урынды биләй. Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау министры Әнүәр Бакиров һүҙҙәренсә, 2017 йылдың башынан республикала 20 100 сабый донъяға килгән.
Тыуымды арттырыу өсөн республика башлығы төбәктә демографик хәлде яҡшыртыу буйынса өҫтәмә саралар тураһында указға ҡул ҡуйҙы. Документҡа ярашлы, тәүге бала тыуғанда йәш ғаиләләр бер тапҡыр бирелә торған 300 мең һум ала. Аҡсаға торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға мохтаждар дәғүә итә. Торлаҡҡа сиратта торған тулы булмаған ғаиләләр өсөн дә ошондай түләү ҡаралған.
Бынан тыш, студент ғаиләләре өсөн яңы социаль ярҙам сараларын индереү мәсьәләһе өйрәнелә. Атап әйткәндә, әлеге ғаиләләрҙә сабый тыуған осраҡта 100 мең һум күләмендә бер тапҡыр бирелә торған түләү билдәләргә һәм балалы студент һәм аспирант ғаиләләренә айлыҡ махсус социаль пособиеның күләмен 250 һумдан өс меңгә тиклем арттырырға тәҡдим ителә.
Балаһыҙ ғаиләләр өсөн юғары репродуктив технологияларҙы ҡулланыу буйынса саралар ҡаралған (ЭКО, ИКСИ, суррогат әсәлек). 2017 йылда 1,5 мең ЭКО процедураһы планлаштырылған, был 2015 йылға ҡарағанда ике тапҡырға күберәк.
Тыуымға йоғонто яһаған тағы бер фактор — аборттар. Һуңғы биш йылда республикала уларҙың һанын 26% кәметеүгә өлгәшелде, тип хәбәр итте министр.
/«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 532
АҠБУЛАТ МӘМЕРЙӘҺЕ. Ағиҙел й. үҙәненең уң битләүендә, Бөрйән р‑ны Аҡбулат а. төньяҡ-көнсығышҡа табан 0,2 км алыҫлыҡта, “Алтын Солоҡ” заказнигында урынлашҡан. Карст мәмерйәһе, девон эзбизташтарында барлыҡҡа килгән. Төньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ-көнсығыш йүнәлешле юлдар системаһы булып тора. Оҙонлоғо 1160 м, уртаса киңлеге 1,3 м, уртаса бейеклеге 2 м, тәрәнлеге 18 м, майҙаны 2 мең м2, күләме 4 мең м3. Арка рәүешендәге мәмерйәгә инеү урыны (киңлеге 1,2 м, бейеклеге 0,8 м) Ағиҙел й. кимәленән 80 м бейеклектә яланғас тау нигеҙендә урынлашҡан. Мәмерйәгә инеү урынынан төньяҡта юл ауыҙға (оҙонлоғо 50 м) алып бара; көньяҡ-көнсығышта юл (оҙонлоғо 25 м) — Алғы ҡыуышына (оҙонлоғо 30 м, киңлеге 10 м, бейеклеге 4 м), унан һигеҙ юл (оҙонлоғо 20 м тиклем) тармаҡлана. Инеү урынынан 25 м алыҫлыҡта ауыҙ Ҡунаҡ бүлмәһе ҡыуышына (диам. 7 м, бейеклеге 2 м тиклем) киңәйә. Ауыҙҙың һуңғы түбәнге нөктәһенән (-13 м) түбәләге тар ярыҡ Аш бүлмәһе ҡыуышына (оҙонлоғо 15 м, киңлеге 5 м тиклем, бейеклеге 8 м) алып бара, тамыу күҙәтелә. Ҡыуыштың көнсығыш стенаһындағы юлдар (оҙонлоғо 25 м) емерек Тамсылы ҡыуышына (диам. 15 м, бейеклеге 12 м) күсә, унан төньяҡҡа стеналары көрән кальцит һарҡыуҙары м‑н ҡапланған Көмбәҙ ҡыуышы (диам. 7 м, бейеклеге 10 м) урынлашҡан. Ҡыуыштың түбәһендәге ҙур булмаған юл (+22 м; мәмерйәнең иң бейек нөктәһе) өйөм м‑н тамамлана. Тамсылы ҡыуышынан 500 м оҙонлоҡтағы көньяҡ-көнсығыш йүнәлешле юлдар һәм ауыҙҙар системаһы башлана. Мәмерйә иҙәне шыйыҡ балсыҡ м‑н ҡапланған. Ҡыуыштарҙа күлдәр бар, драпировкалар һәм шарлауыҡтар осрай, юлдарҙа — кальцит флагтары һәм ҡабырғалары. Һауа т‑раһы йәйен 5°С. Ҡышын мәмерйәнең көньяҡ өлөшө туңа. Инеү алды өлөшө башлыса ҡоро. Түбә, стеналар һәм емерек ҙур киҫәктәр һарҡҡан ҡайыр м‑н ҡапланған, сталактиттар күп, һирәгерәк сталагмиттар, гелектиттар һәм гурҙар осрай. Мәмерйәнең төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә стеналар, түбә һәм иҙәнде мондмильх (паста һымаҡ кальцит массаһы) ҡаплаған.
Ю.В.Соколов
Тәрж. З.Б.Латипова


text:
- Подробности
- Просмотров: 628
ӨМӘ, башҡорттарҙа бер‑береңә ярҙам итеү йолаһы, община эсендә үҙ‑ара мөнәсәбәттәр нормаларының береһе. Күмәкләп ауылдарҙы төҙөкләндереү (ҡара: Ауыл), юл һәм күперҙәр төҙөү, мәсет һ.б. һалыу (ҡағиҙә булараҡ, был эштәрҙә ир‑ат ҡатнашҡан) Ө. айы‑ рыуса әһәмиәтле формаһы булып һаналған. Уны ойоштороу б‑са ҡарарҙы аҡһаҡалдар ҡоро ҡабул иткән. Башҡорт общинаһы тормошонда Ө. янғын ваҡытында, башҡа тәбиғи бәлә‑ҡаза килгәндә, туй йолалары, ерләү йолалары үткәргәндә әһәмиәте ҙур булған. Ағас әҙерләгәндә, өй, мунса, келәт төҙөгәндә, ер һөргәндә, бесән сапҡанда, ураҡ урғанда, иген һуҡҡанда, ат көсө м‑н көлтә әҙерләгәндә һ.б. Өмәгә ир‑атты саҡырғандар. Ҡатын‑ҡыҙ күмәкләп өй эштәрен: кейеҙ баҫыу, тула баҫыу, туҡыусылыҡ, йөн иләү, киндер йомшартыу, еп иләү һәм бәйләү, бирнә әҙерләү һ.б. эшләү өсөн йыйылғандар; күп кенә райондарҙа ҡаҙ өмәһе үткәреү йолаһы барлыҡҡа килгән. Ит әҙерләү, һарыҡ йөнөн ҡырҡыу, ураҡ урыу, иген һуғыу һәм башҡа төр эштәр м‑н ирҙәр ҙә, ҡатын‑ҡыҙҙар ҙа шөғөлләнгән. Эштәр тамамланғас, Ө. ҡатнашыусыларҙы һыйлар өсөн башҡорт аш‑һыуының традицион ризыҡтарын (бишбармаҡ, ҡымыҙ һ.б.) әҙерләгәндәр. Башҡорттарҙа йола, бер ни ҡәҙәр үҙгәреп, һаҡланып ҡалған, хәҙер ҙә айырым ғаилә ниндәйҙер ашығыс эш эшләргә кәрәк булһа (урман ҡырҡыу, өй төҙөү, бесән сабыу, ураҡ урыу, иген һуғыу һ.б.) туғандарын һәм күршеләрен саҡыра. Ҡатын‑ҡыҙҙарҙың тула баҫыу, орсоҡ иләү, киндер иләү, етен иләү һ.б. Өмәләре традицияға әйләнгән.
С.Н.Шитова
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
Абруйлы уҡытыусы
29 мая 2018 йыл | Мәғариф, Хаттар
Йәш сағынан ситтә мөғәллимлек иткән Рәмил ағай юғары белем алғас, тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайта. Үҙ фәнен яҡшы белгән уҡытыусы уҡыусыларына төплө белем бирә. Рәмил Сәлих улына Ҡарағай урта мәктәбе директоры вазифаһын да башҡарырға тура килде. Бында ла һынатманы ул, бик матур эшләне. Коллективта хөрмәт иттеләр үҙен. Оҙаҡ ҡына мәктәпкә етәкселек иткәндән һуң, ҡабаттан яратҡан эшен - уҡытыусылыҡты дауам итте. Ҙур тәжрибәгә һәм хеҙмәт стажына эйә мөғәллим бер нисә йыл элек 100 мең һумлыҡ грантҡа эйә булды, Маҡтау грамоталарының да иҫәбе-һаны юҡ.
Рәмил Сәлих улы тормош иптәше Флүзә Хәйрулла ҡыҙы менән иңгә-иң терәшеп, бик бәхетле итеп йәшәйҙәр. Ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтереп, оло тормош юлына сығарҙылар. Улдары Рәмзил Себер тарафтарында эшләп йөрөй, 2 бала атаһы. Медицина университетын тамамлаған ҡыҙҙары Гөлйемеш тә башлы-күҙле булып, икенсе яртыһы менән Себергә юлланды һәм бында үҙ һөнәре буйынса хеҙмәт юлын башланы.
Флүзә апай ҙа Ҡарағай мәктәбендә уҡыусыларға математиканан белем бирә. Ул да бик яҡшы уҡытыусы булып танылды, балалар менән тыныс, яғымлы ғына итеп аралаша. Балалар ҙа, коллективта ла үҙен хөрмәт итәләр.
Кинйәбулатовтар мал-тыуар, ҡош-ҡорт аҫрап, матур итеп донъя көтәләр.
Рәмил Сәлих улы тормош иптәше Флүзә Хәйрулла ҡыҙы менән иңгә-иң терәшеп, бик бәхетле итеп йәшәйҙәр. Ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтереп, оло тормош юлына сығарҙылар. Улдары Рәмзил Себер тарафтарында эшләп йөрөй, 2 бала атаһы. Медицина университетын тамамлаған ҡыҙҙары Гөлйемеш тә башлы-күҙле булып, икенсе яртыһы менән Себергә юлланды һәм бында үҙ һөнәре буйынса хеҙмәт юлын башланы.
Флүзә апай ҙа Ҡарағай мәктәбендә уҡыусыларға математиканан белем бирә. Ул да бик яҡшы уҡытыусы булып танылды, балалар менән тыныс, яғымлы ғына итеп аралаша. Балалар ҙа, коллективта ла үҙен хөрмәт итәләр.
Кинйәбулатовтар мал-тыуар, ҡош-ҡорт аҫрап, матур итеп донъя көтәләр.
Тәғзимә САЛАУАТОВА.
Ҡарағай ауылы.
Ҡарағай ауылы.


text:
Бүтән халыҡтың телебеҙгә ҡарата һөйөү менән ҡарауының, ғөмүмән, хөрмәттең ни тиклем көслө булыуын Бәләбәй районына барғанда инандыҡ һәм шатлығыбыҙҙың иге-сиге булманы. Донъяға ике классикты – әҙиптәр Константин Иванов менән Яков Ухсайҙы биргән Ыҫлаҡбаш ауылы мәктәбендә сыуаш Надежда Васильева балаларҙы башҡорт теленең нескәлектәренә төшөндөрә. Хайран ҡалырлыҡ күренеш!
Ҡыҙыҡһыныуым еңде – оҙатып йөрөүсенән мөғәллимә менән таныштырыуын үтендем.
— Һаумыһығыҙ! — тип саф башҡортса өндәште Надежда Андреевна ишек төбөнә үк ҡаршы сығып һәм беҙҙе үҙенең артынан класҡа әйҙәне.
Малай һәм ҡыҙҙарҙың ҡунаҡтарҙы башҡортса сәләмләүенә бик аптыраманыҡ та. Беҙҙе айырыуса дәрестең барышы ҡыҙыҡтырҙы. Уҡыусылар "исем" темаһын үтә ине. Һәр береһенең башҡорт телендә матур итеп "әсәй", "һылыу", "күстәнәс", "өй", "ҡаҙ" тигән һүҙҙәрҙе миҫал итеп килтереүен, һөйләмдәр төҙөүен ишеттек. Ғәжәп бит!
— Ҡыҙым Өфөлә уҡыны, студент саҡта Баймаҡ, Ейәнсура һәм Әбйәлил ҡыҙҙары менән дөйөм ятаҡта бер бүлмәлә йәшәне, — тип һөйләй башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Надежда Васильева. — Әхирәттәре менән башҡортса аралаша белмәүенә зарланды. Ә каникулға бер ҡайтҡанында республикабыҙҙа дәүләт статусына эйә булған телде өйрәнеүе хаҡында һөйөнсөләне. Хәҙер минең ғәзизем сыуашса ғына түгел, ә тағы бер нисә телдә һөйләшә.
Балаһының телдәрҙе өйрәнеүгә ынтылышы әсә кешегә лә йоҡҡан. Ул да башҡорт теленә иғтибар иткән. Улай ғына ла түгел, Башҡортостандың Мәғарифты үҫтереү институтында был тәңгәлдә өҫтәмә белем дә алған.
Надежда Андреевна "Башҡортостан уҡытыусыһы" журналы менән хеҙмәттәшлек итә – башҡортса яҙылған йөкмәткеле мәҡәләләре йыш баҫыла.
– Яулаған уңыштарыбыҙ ҙа бар, – ти ул. – Башҡорт теле буйынса уҙғарылған республика олимпиадаһында уҡыусым Алина Биглова еңеү яуланы. Тимәк, хеҙмәтем бушҡа китмәгән. Мәғариф министрлығынан Рәхмәт хатын алыу ҡайһылай шатлыҡлы!
Илдар АҠЪЮЛОВ
Бәләбәй районы.


text:
Мексика хөкүмәте дәүләт контракт проекты өҫтөндә эшләү өсөн отслеживания заявка шым булды, ҡулланыу блокчейн, шишәмбе рәсми вәкилдәренең хөкүмәт күрһәтеү .
Тәүҙә университетты тамамларға команда булып эшләү системаһы, дизайн конкурста кем еңеп, саҡырыу блокчейн-хәл, халыҡҡа хеҙмәт күрһәтеү сифатын яҡшыртырға ярҙам итә ала.
“Blockchain дәүләт контракты менән ҡулланыу, беҙ’ll хәлен белеп булмай, булып тораһы ли компанияһы хеҙмәте хөкүмәт биргән ышанырға мөмкин.,” Мексика’цифрлы стратегияһы менән яҙылған милли координаторы Иоланда Мартинез.
Леона бөтөрөү буйынса һүҙ биргән технологиялар “еңел тленный” асыҡ конкурсы һәм кеше факторы процесының асыҡлыҡ индерҙе. . Леона билдәләүенсә, сауҙа процесында яҙма һаҡлау блокчейн була. , постфактум өсөн мөмкинлектәр тикшерелде.
Яҙған: Сара Бауэр


text:
Ҡырмыҫҡалы үҙәкләштерелгән китапханалар селтәренең «Мурашек» ҡурсаҡ театры сығышы Бишауыл-Уңғар балаларын да битараф ҡалдырманы. Шулай булмай һуң, сәхнәлә мөғжизәләр донъяһы ла баһа?! Тылсым тәҙрәләренән ике яҡлап урынлаштырылған төрлө төҫтәге матур, күҙҙе ҡамаштырған шарҙар ысын байрам мөхитен тыуҙырҙы.
Китапханасы-артист апайҙарҙың Яңы йыл байрамында кескәйҙәрҙең кәйефен күтәрергә, шатландырырға тырышҡандары күренеп тора. «Тылсымлы тирмә» әкиәте геройҙарының сағыу кейемдәре лә, үҙҙәре лә – Әтәс-Айбулат, Себеш-Бикбулат, Бесәй-Малахай, Эт-Ялай һәм Ярғанат ныҡ оҡшаны. Уларҙың сәхнәнең әле бер мөйөшөнән, әле икенсеһенән йырлап, бейеп килеп сығыуҙарын балалар мөкиббән китеп, иғтибар менән күҙәтте. Китапханасы-артист апайҙарыбыҙ – Гөлназ Атнабаева, Зенфира Шәймәрҙәнова, Гөлдәр Гәрәева, Ләлә Ғәйнуллина һәм Наталья Вдовиналарҙың китап уҡыуға, әҙәбиәткә һөйөү, спектаклдәр ҡуйып, зауыҡлылыҡ, матурлыҡ, изгелек кеүек сифаттар ҙа тәрбиәләргә тырышыуы маҡтауға лайыҡ.
Фәнзилә ХИСАМОВА.
Ҡырмыҫҡалы районы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 1111
ОНОМАСТИКА (гр. onomastikoјs – атамаға ҡағылышлы), яңғыҙлыҡ исемдәрҙе өйрәнгән тел ғилеме бүлеге: кеше исемдәре (антропонимдар), геогр. объекттарҙың атамалары (топонимдар), илаһтар (теонимдар), хайуандар (зоонимдар), күк есемдәре (астронимдар), йыһан киңлеге өлөштәре һәм йондоҙлоҡтар (космонимдар), үҫемлектәр (фитонимдар), этник төркөмдәр (этнонимдар), рухи мәҙәниәт объекттары (идеонимдар) һәм башҡалар. О. термины м‑н шулай уҡ яңғыҙлыҡ исемдәр йыйылмаһын да атайҙар. О. өйрәнеү объектына ярашлы, антропонимика, зоонимика, космонимика, топонимика, фитонимика, этнонимика һ.б. бүлектәргә бүленә. Исемдәрҙең функция башҡарыу үҙенсәлегенә бәйле рәүештә әҙәби, диалект, реаль, поэтик, хәҙ., тарихи һәм башҡа О. айы‑ рып йөрөтәләр. О. археология, генеалогия, тарих, текстология, география, астрономия һ.б. дисциплиналарға бәйле; тикшеренеүҙәрҙә картография, лингвистик география ысулдары ҡулланыла. Башҡорт тел ғилемендә айырыуса антропонимика һәм топонимика үҫешкән; этнонимика, космонимика һәм зоонимика б‑са хеҙмәттәр бар.
Урал тауҙарының һәм Яйыҡ й. исемдәре тәүге тапҡыр Страбон һәм Птолемей тарафынан теркәлгән; башҡ. топонимдарының аңлатмаһы А.Г.Бессоновтың “Урал яны татарҙары һәм башҡорттары йәшәгән ауыл атамаларының мәғәнәһе тураһында” (“О значении названий татарских и башкирских селений Приуралья”; 1880) хеҙмәтендә бирелә. Ж.Ғ.Кейекбаевтың “Башҡорт топонимикаһы мәсьәләләре” (“Вопросы башкирской топонимики”; 1956) мәҡәләһендә башҡ. топонимдарына фәнни яҡтан анализ эшләнгән һәм геогр. атамаларҙы тикшереүҙең төп принциптары күрһәтелгән; Г.Һ. Бохарова, А.Ә.Камалов, М.Ғ.Усманова, Ф.Ғ.Хисамитдинова, Р.Шәкүр һ.б. тикшеренеүҙәре топонимика үҫешендә ҙур роль уйнай; топонимиканың айырым мәсьәләләрен өйрәнеү м‑н Т.Ғ.Байышев, Т.М.Ғарипов, К.Ғ. Ишбаев, Г.Е.Корнилов, Р.Ғ.Кузеев, Н.А. Ласынова, Н.А.Мәжитов, Н.Х. Мәҡсүтова, Л.М.Хөсәйенова, Р.Й. Хәлитов, З.Ф.Шәйхисламова, З.Н.Юнысов һ.б. шөғөлләнә.
Башҡ. топонимдары ш. уҡ А.С. Кривощёкова‑Гантман, А.М.Малолетко, А.К.Матвеев, К.М.Мусаев, В.А.Никонов, Ғ.Ф. Саттаров, С.М.Стрельников, Н.И.Шувалов һ.б. хеҙмәттәрендә тасуирлана. Топонимика б‑са тикшеренеүҙәр Башҡортостандың тарихи терр‑яһына ярашлы үткәрелә һәм этнография, башҡорт теле тарихы, тел‑ара бәйләнештәр, диалектология, тыуған яҡты өйрәнеү һ.б. мәсьәләләрен хәл итергә мөмкинлек бирә; топонимдарҙың орфографияһы, сит телдәге атамаларҙың транскрипцияһы һәм транслитерацияһы, лексик- семантик классификацияһы эшләнә; фонетик һәм морфол. үҙенсәлектәре, һүҙьяһалыштың нигеҙҙәре һәм форманттары, номинация принциптары һәм мотивтары асыҡлана; этимологик анализ (ҡара: Этимология) үткәрелә; Көньяҡ Урал һәм Урал алды топонимияһында субстрат элементтарҙы өйрәнеүгә, төбәктең топонимдарын хронологик һәм ареаль планда һүрәтләүгә, мифология, фольклор, дин һ.б. м‑н бәйләп өйрәнеүгә нигеҙ һалына. Башҡ. антропонимикаһы 20 б. 60‑сы йй. алып үҫешә: Кейекбаевтың “Кем исемле һин?” (1961) мәҡәләһендә башҡорттарҙа исем ҡушыу йолаһы мәсьәләләре ҡаралған; Т.Х. Күсимова, С.Х.Төпәев, З.Ғ.Ураҡсин, Хисамитдинова, А.Ғ.Шәйхулов, Р. Шәкүр һ.б. тикшеренеүҙәре антропонимикаға баһалап бөткөһөҙ өлөш индерә; айырым мәсьәләләр А.Н. Антышев, Й.Гәрәй, Ғарипов, Н.Д. Ғарипова, К.З.Закирйәнов, З.М. Рәйемғужина, Р.Ә.Сөләймәнова һ.б. хеҙмәттәрендә яҡтыртыла. Башҡ. антропонимикаһын өйрәнеү процесында исемдәр семантикаһы мәсьәләһе хәл ителә; барлыҡҡа килеүе, милли һәм мәҙәни компоненттары асыҡлана; уларҙың фонетик, морфол. һәм һүҙьяһалыш анализдары һ.б. эшләнә.
Антропонимик һәм топонимик һүҙлектәр башҡ. О. ҡаҙанышы булып тора. Өфөлә “Волга буйы ономастикаһы” (“Ономастика Поволжья”; 1973, 2006) халыҡ‑ара фәнни конференциялары үтә.
Әҙәб.: К а м а л о в А.А. Башкирская топонимия. Уфа, 1994; Ш а к у р о в Р.З. Историко-стратиграфический и ареальный анализ башкирской топонимии Южного Урала и Предуралья. Уфа, 1998; Р а е м г у ж и н а З.М. Формирование антропонимической системы башкирского языка. Уфа, 2006.
Р.Ә.Сөләймәнова, Р.З.Шәкүров
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Письма » Яңғыҙлыҡ – ул хөкөм түгел
Яңғыҙлыҡ – ул хөкөм түгел
Тормош бит ул бер алдын, бер артын күрһәтә. Бер ҡасан да яҙмышым улай булмаҫ”, – тип әйтер ине әсәйем.
Яңғыҙ ҡалғас, ауырлығын йәнемдә тойоп, үҙем ишеләрҙең ҡәҙерен белә башланым шикелле.
Әле генә юл сатында торған Ғәфәргә илле һум тоттороп киттем. Хәйерҙән булыр. Икмәккә етер әле...
Өйгә килеп еттем тигәндә артымдан Алмас ҡыуып етте.
– Ҡара әле, ней, Ғәфәргә биргән хәйереңдән миңә лә өлөш сығар әле, тәмәкегә генә, тиеүем.
Уныһына ла тотторҙом. Унан сыҡҡан һаҫыҡ еҫте оҙаҡ еҫкәп торғом килмәй ине шул.Тиҙ генә ҡапҡаға инеүемде һиҙмәй ҙә ҡалдым. Тик өйгә инергә өлгөрмәнем, Тайып ҡусты килеп инде.
– Ағай, артыңдан саҡ өлгөрҙөм, бигерәк шәп йөрөй икәнһең! Мин ҡасан тайпанлап килеп еткәнсе. Ғәфәр инеп тә сыҡты. Йөҙө айҙай балҡый – уға эләккәндер...
Мине лә, яңғыҙ ағаңды, кәм-хур итмәҫһең моғайын.
Уның ауыҙынан тәҙрә йыуа торған шыйыҡса еҫе килә ине.
Тағы бер иллелекте тотторҙом да, нимә мығырлауын тыңлап та тормай өйөмә индем. Тиҙ генә өй келәһен элеп, ауыр һулап ҡуйҙым...
Тау аҡтарыр ғына саҡтарында бына бит ниндәй хәлгә төштө минең ҡустыларым. Тау нимә, матур кәләш ҡосаҡлап ятыр саҡтары бит әле! Балалар үҫтерер мәлдәре...
Мин дә яңғыҙмын... Был – минең яҙмышым, сөнки ҡатыным вафат булды.Тик мин ошо ирҙәр хәленә төшөргә теләмәйем! Мин – көслө заттан! Төшөнкөлөккә бирелеп, түбәнгә тәгәрәргә ярамай.
Яңғыҙлыҡ – ул ҡарар түгел! Мин дә үҙ парымды табырыма ышанам... Кешесә йәшәргә теләйем. Өйҙә һәр саҡ эҫе сәй, йылы аш булһын. Донъям яҡтырып балҡып торһон... Беҙ бит был донъяға тик бер генә киләбеҙ, һәм матур итеп йәшәп үтергә бурыслыбыҙ.
Ошо уйҙарымды үҙем ишеләргә еткергем килә, яңғыҙаҡтар. Тормошта бер ҡасан да яңғыҙлыҡты юлдаш итмәгеҙ.
Айҙар.
Әбйәлил районы.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Һаулыҡ һаҡлау » Үткәндәрҙе ебәрергә өйрәнегеҙ
Үткәндәрҙе ебәрергә өйрәнегеҙ
Ни өсөн мин шул тиклем бәхетһеҙмен икән?! Ирем менән бер-беребеҙҙе ныҡ яратып өйләнештек. Тырышып-тырмашып өй һалдыҡ. Дүрт алтындай балабыҙ булды. Һәм ҡапыл, көтмәгәндә, ул мәрхүм булып ҡуйҙы. Балалар бәләкәй, бер көн дә эшләгәнем булмағас, аптырап-юғалып ҡалдым. Бына ошо ҡаза миңә ни өсөн, ә? Ул мәлдә колхоздар бар ине әле, эшкә сығырға тура килде. Эштә ауыр, өйҙә – тағы ла. Кәртә тулы мал, аҡса етмәй... Үҙем йәшләй тол ҡалдым, кеше ирҙәре һүҙ ҡушҡансы ла ауылда әллә ниндәй ғәйбәт сығыр ине. Ғорур булдым, бирешкем килмәне. Кеше бер әйтһә, мин икене әйтеп китер инем! Оҡшамаһа ла, артымдан йөрөгән бер егеткә кейәүгә сыҡтым. Ауыл халҡы тағы ла “гөж” итеп сәйнәнде. Шатланған кеше һирәк булғандыр, ә күҙемә ҡарап, ғәрләндереп, йән өшөткөс һүҙҙәр әйтеп китергә оялмағандар күберәк осраны. Кеше күрмәгәндә генә илар инем дә, кеше алдында маһайып йөрөй бирҙем. Уртаҡ балабыҙ тыуҙы. Ирем эскелек менән ныҡ мауыҡты, мин дә йөрәк яраларын баҫыр өсөн эсер инем. Балалар ҡул араһына иртә инде, ярҙамлаша башланылар. Ирем бөтөнләй эскесегә әйләнгәндә, мин, араҡынан туйғанмынмы, эскелек тә йөрәк яныуын баҫмағас, нисектер туҡтаным да ҡуйҙым, Аллаға шөкөр. Бөтөнләй эсмәһәң дә ҡыйын икән: яратмаған йәр, тормошҡа ашмаған хыялдар, маҡсаттар ҡайҙалыр тапалып, юғалып ҡалған... Их-х-х-х, терһәк яҡын да бит! Күршеләремә лә, яман-этлектәре үҙҙәренә булһын, тип теләйем гел генә.
Хәҙер хаҡлы ялдамын. Балаларым бөтәһе лә айырым йәшәй, үҙ ғаиләләре, балалары бар. Бөтәһе лә ныҡ матур донъя көтә шикелле. Һәр хәлдә, миңә килеп эс серҙәрен һөйләп ултырмайҙар, үҙ-ара бышылдашалар ҙа – вәссәләм. Ирем һаман да эшләй, шулай ҙа эскелек шауҡымынан арынмай. Уңмаған юлды ҡыуып, күрәләтә ниңә сыҡтым икән ошоға, ниңә йәшәйем икән мин уның менән, тип уйламаған көнөм юҡ. Бер нәмәһе лә оҡшамай үҙенең. Хәҙер бер нәмәне лә үҙгәртеп булмай. Һуң. Тешемде ҡыҫып түҙәм. Башымда бер генә уй: ни өсөн миңә был ғазаптар?
Ғәйшә, 60 йәш.
Тормошта шундай кешеләр була, улар үҙ ғүмерҙәренең ҡайһы бер мәлендә һынауҙарҙан “һына”. Һәм... кире күтәрелә алмайҙар. Ул һынауҙарҙың төрлө ауырлыҡта булыуы мөмкин: ҡайһы берәүҙәр үҙҙәренең ҡәҙерлеләрен юғалтҡандан һуң ҡанаттары һынып ергә ҡолай; ҡайһылар барлыҡ-муллыҡҡа ла сыҙамай, сиктән сыға; бәғзеләр инде матди яҡтан ҡаза күреүҙе лә тормоштоң иң елле ғазабы тип, түбәнгә тәгәрәйҙәр. Бындай кешеләрҙә тормошҡа ҡарата асыу ҡабара һәм улар: “Ни өсөн шәхсән миңә генә был ғазап? Минең ҡайһы ерем кәм? Мин ни эшләнем әле был тиклем дә язалар өсөн?” – тигән һорауға яуап эҙләй. Ошо мәл улар үҙҙәрен-үҙҙәре сикһеҙ йәлләй башлай. Бындай хәл оҙаҡ дауам итһә, кешенең күңел торошо үҙгәрә: уның күберәк ваҡыт кәйефе булмай йәиһә юҡҡа ғына ҡыҙып китә, кешеләр менән дөрөҫ аралашмай. Тағы ла бындай кешегә көнләшеү тойғоһо хас. Юҡ, ул кешегә бәреп хәбәр һөйләмәйәсәк, ә көсө еткәндәргә үҙенең ҡәнәғәтһеҙлеген еткерәсәк, башҡаларҙың бәхетенән ниндәйҙер бысраҡ табасаҡ, ә кеше бәләгә тарыһа, эстән генә булһа ла: “Бына хәҙер минең хәлде аңларһың”, – тип уйлаясаҡ. Бындай кешеләр “ваҡиға ҡорбаны”на әйләнә. Әйтергә кәрәк, был “ҡорбандар” ни өсөн һәр бер кешелә генә түгел, ә һәр бер ҡыуаныслы ситуацияла ла, һис шикһеҙ, ниндәйҙер ҡәнәғәтһеҙлек табыуҙарын үҙҙәре лә аңламай. Был ҡурҡыуҙан да килә. Сөнки ҡасандыр улар бит үтә лә бәхетле булған, һәм ҡапыл тормош был бәхет-шатлыҡтан мәхрүм иткән. Һығымта – тимәк, ҡыуанырға ярамай. Был кешегә йәшәүе нисек ауыр икәнен күҙ алдына килтерәһегеҙме? “Ҡорбандар”ҙың эргәһендә оҙаҡ булыуы, улар менән аралашыуы ныҡ ауыр. Уларҙың кире энергетикаһы яҡындарына ла тәьҫир итә. Шуға күрә лә “ҡорбандар” яңғыҙлыҡҡа дусар була. Статистика күрһәтеүенсә, “ҡорбанлыҡ”ҡа күберәген үтә лә йомшаҡ, эмоциональ кешеләр “эләгә”.
Ғәйшә апай, һеҙҙән мин ихлас күңелдән, үткәндәрегеҙҙе ебәрегеҙ, тип һорайым. Шатланыр өсөн йәшәйешегеҙҙә күпме ваҡиға – балаларығыҙ бар, ейән-ейәнсәрҙәрегеҙ имен-һау, улар һеҙгә күстәнәстәр тотоп, килеп йөрөй! Йорт-ҡурағыҙ ҙа ныҡ, өй эштәрен атҡарырға үҙегеҙҙең дә һаулығығыҙ ташып тора! Елдереп кенә ҡунаҡтарға, урман-ҡырҙарға йөрөргә машинағыҙ ҙа бар, үтә лә яйлы бит! Үҙегеҙ ятып, үҙегеҙ тораһығыҙ, иртән һыҙылып ҡына атҡан таңдарҙы, кисен тонйорап байыған ҡояшты, төндә ем-ем балҡып күҙ ҡыҫҡан йондоҙҙарҙы күрәһегеҙ – шул түгелме тормоштоң мөғжизәһе? Ирегеҙ нисә йылдар һеҙҙең янығыҙҙа, балаларығыҙҙы үҫтерешкән – шуның өсөн генә лә ул хөрмәткә лайыҡтыр бит, Ғәйшә апай? Ни ғүмер бер ҡыйыҡ аҫтында йәшәп, саҡ ҡына ла изгелеген күргәнегеҙ юҡмы ни? Ай-һай, булмаҫтыр. Бына һеҙгә бер күнекмә. Иртән уянғас та: “Тағы бер бәхетле көнөм тыуҙы, рәхмәт”, – тип бышылдағыҙ. Шул ыңғайы ғына көҙгөгә ҡарап, үҙегеҙгә шуҡ ҡына йылмайып, күҙ ҡыҫып алығыҙ. Йоҡларға ятҡанда инде көнө буйы ниндәй яҡшы эштәр башҡарғанығыҙҙы барлағыҙ: кемгә йылмайып һүҙ ҡуштығыҙ, тәмләп сәй эстегеҙ, яҡшы һүҙҙәр әйттегеҙ – бер генә лә матур ҡылығығыҙ онотолмаһын, йәме?! Һәм ошо рәүешле 21 көн йәшәгеҙ. Календарығыҙ булһа, хатта билдәләп барырға була. Һәм ошо көндәрҙә “мин – бәхетһеҙмен” тигән лозунгты әйҙәү ҡәтғи тыйыла! Бәхет ҡошон өркөтмәйек, килештекме? Башланыҡ! Уңыштар һеҙгә.
Башҡаларға әйтер һүҙем: бөтә кеше лә көслө булмай. Арабыҙҙа беҙҙең көскә, беҙҙең иғтибарға, йылы һүҙгә мохтаждар күп. Кәрәк саҡта шундайҙарға терәк була беләйек. Үҙебеҙҙән килмәй икән, белгестәргә мөрәжәғәт итергә оялмайыҡ.
Әлмира ИСХАҠОВА,
психолог.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
Азия олимпия советы
Азия олимпия советы[1] (ингл. Olympic Council of Asia, OCA) — халыҡ-ара олимпия ойошмаһы. Бөгөнгө көндә Азия ҡитғаһындағы 45 илдең милли олимпия комитетын берләштерә. Советтың штаб-квартираһы Күвейт дәүләтенең баш ҡалаһы Әл-Күвәйттә урынлашҡан. ОКА башланғысы менән Азиада — Азия уйындары уҙғарыла.
Ҡатнашыусы илдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Түбәндәге таблицала Азияның милли олимпия комитеттары (МОК) булған һәм Азия олимпия советына ингән илдәр күрһәтелгән. Даталар тап килмәгән осраҡта: дүртенсе бағаналағы беренсе дата — милли олимпия комитетының ойошторолған йылын, икенсе дата — уның Халыҡ-ара олимпия комитеты тарафынан танылыу йылын күрһәтә.
Азияның барлыҡ дөйөм танылған илдәре Азия олимпия советы ағзалары. Шул уҡ ваҡытта Азия биләмәләрендә ҙур ғына майҙандары булған Рәсәй менән Төркиә, ерҙәре тулыһынса тиерлек Азияла урынлашҡан Әзербайжан менән Грузия, тулыһынса Азияла урынлашҡан Әрмәнстан, Кипр Республикаһы, Израиль һәм Азияла аҙ ғына биләмәләре булған Мысыр был ойошма ағзалары түгел. Өлөшләтә танылған Ҡытай Республикаһы (Тайвань), Фәләстин һәм айырым статуслы Ҡытай биләмәләре Гонконг, Макао (Макаоның спорт һәм олимпия комитеты) ОКА ағзалығына алынған. Тайвань ойошмала «Ҡытай Тайбэйы» исеме менән ҡатнаша.
Ойошманың элекке ҡатнашыусы илдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Азия олимпия советында элек «Израилдың олимпия комитеты» ағза булып торған, 1981 йылда үткәрелгән структур үҙгәртеүҙәрҙән һуң ул Европа олимпия комитеттары составына инә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Ҙур Олимпия Энциклопедияһы (БОЭ)|Олимпийский совет Азии, ОСА (Olympic Council of Asia, OCA)


text:
- Подробности
- Просмотров: 291
ФАРМАЦЕВТИКА ХЕҘМӘТЕ, дауалау‑иҫкәртеү учреждениеларын һәм халыҡты дарыуҙар, мед. тәғәйенләнешле изделиелар, гигиена предметтары һ.б. м‑н тәьмин итеүҙе тормошҡа ашырған дәүләт учреждениелары һәм предприятиелары системаһы. Башҡортостанда 1918 й. алып Өфө губ. мед.‑санитария бүлеге эргәһендә фарм. бүлексәһе, 1919 й. башлап БАССР Һаулыҡ һаҡлау ХК эргәһендә респ. мед. тәьминәтенең санитария бүлеге эшләй. 1926 й. Өфөлә үҙәк дарыухана склады, Белорет, Бөрө, Бәләбәй, Стәрлетамаҡ ҡҡ. дарыухана складтары, фарм. лаб. һәм 20 дарыухана (ш. иҫ. Өфөлә 7) була. 1937 й. 88 дарыухана (ш. иҫ. ауыл ерендә 51); 40‑сы йй. башында 100 дарыухана һәм 100‑ҙән ашыу дарыухана пункты, 3 дарыухана магазины, контроль‑аналитик лаб. иҫәпләнә; 400‑гә яҡын белгес эшләй. 70‑се йй. башына 300‑гә яҡын дарыухана (ш. иҫ. ауыл ерендә 62), күҙлектәр әҙерләү һәм һатыу б‑са 3 махсус магазин, дарыуханаларҙа 11 оптика бүлеге, 160‑ҡа яҡын ваҡлап һатыу бүлексәһе, 2000‑дән ашыу ауыл дарыухана пункты эшләй. 90‑сы йй. аҙ. алып фарм. эшмәкәрлекте, дарыуҙарҙың сифатын, һөҙөмтәлелеген һәм хәүефһеҙлеген норматив‑хоҡуҡи көйләү м‑н БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының фарм. эшмәкәрлекте һәм клиник фармакол. ойоштороу бүлеге; дарыуҙар әйләнеше, фарм. эшмәкәрлекте лицензиялау, дарыу препараттарының ассортименты, хаҡтары мониторингыһы һ.б. өлкәләрҙә контроль һәм күҙәтеү м‑н Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә күҙәтеү б‑са федераль хеҙмәттең БР б‑са идаралығы шөғөлләнә. Республикала “Башфармация” ДУП‑ы, муниц. дарыуханалар, хосуси коммерция фарм. ойошмалары һәм эсенә 1000‑дән ашыу дарыухана ингән 18 дарыухана селтәре эшләй (2010).
Л.Ф.Лозовая, С.И.Рәхмәтуллин
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 666
“ЛЮБИЗАР”, башҡ. халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй. Йырҙың шиғри тексы тәүге тапҡыр 20 б. 10‑сы йй. Ф.К.Туйкин [уның “Ватан ҡаһармандары” пьесаһында ҡулланылған, ш. уҡ исемле китабында (1912) баҫыла], һуңынан С.М.Мифтахов тарафынан яҙып алына. Бер варианты 1946 й. М.М. Вәлиев тарафынан З.С.Иғдәүләтовтан яҙып алына, “Башҡорт халҡ йырҙары” йыйынтығында баҫтырыла. Йырҙың барлыҡҡа килеүе Ватан һуғышы (1812) һәм рус армияһы‑ ның сит илгә походтары (1813—14) ваҡиғаларына бәйле. Риүәйәт б‑са, бер ҙур алыштан һуң М.И.Кутузов башҡ. полкы ком. Ҡаһым Мырҙашевты (ҡара: “Ҡаһым түрә”) үҙенә саҡырып ала ла батырлыҡтары өсөн маҡтай: “Любезные вы мои башкирцы, молодцы!”. Башҡ. яугирҙары был һүҙҙәрҙе дәррәү күтәреп алып, үҙҙәренсә үҙгәртеп, бейеү‑марш характерындағы йыр ижад итә. Мажор пентатоникаһы өндәренә нигеҙләнгән көйгә парлы периодик структура (йыр башы һәм ҡушымта), ҙур булмаған диапазон (таҙа дуодецима) хас.
Башҡарыусылар араһында Р.С.Ишбаев, “Каруанһарай” фольклор-эстрада төркөмө, “Йәдкәр” фольклор ансамбле. Г.П.Маркоров тарафынан эстрада оркестры өсөн, Р.Ә.Мортазин — хор һәм фп., А.И.Ҡобағошов — ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәртелгән. Йырҙың көйө “Ҡаһым түрә” операһында, Х.Ә.Ишбирҙин ҡуйған “Любезники, любизар” бейеүендә ҡулланылған.
Әҙәб.: Башкирское народное творчество. Т.8. Песни (дооктябрьский период). Уфа, 1995.
Г.Ә.Ишкинина
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
– Гүзәл Ғимаҙи ҡыҙы, Мәскәү ҡалаһында ниндәй съезд үтте?
– 5 октябрҙә Кремль һарайында мөһим, хатта тарихи ваҡиға – врачтарҙың I Милли съезы үтте. Ошоноң кеүек мөһим медицина ҡоро 1925 һәм 1988 йылда булған. Унда алты меңгә яҡын медицина хеҙмәткәре йыйылды. Съезда медицина өлкәһен модернизациялау, корпоратив этика, яуаплылыҡ, юғары профессиональ һыҙаттарға эйә булған хеҙмәткәрҙәр әҙерләү кеүек проблемалар күтәрелде.
– Билдәле булыуынса, һеҙең алдығыҙҙа РФ һаулыҡ һаҡлау министры В.И. Скворцова сығыш яһаған. Ул медицина өлкәһен ниндәй яңылыҡтар, ыңғай үҙгәрештәр көтөүен билдәләне?
– Вероника Игоревна Скворцова һуңғы ике йылда ҡабул ителгән “Рәсәй Федерацияһы граждандарының һаулығын һаҡлау тураһында”, “Мотлаҡ медицина страховкалауы тураһында”ғы федераль закондары нигеҙендә медицина өлкәһендәге үҙгәрештәр, һәр кешегә сифатлы медицина ярҙамы күрһәтелһен өсөн эшләгән махсус программалар тураһында һөйләне. Ысынлап та, илебеҙҙә һуңғы алты йыл эсендә уртаса ғүмер оҙонлоғо 4 йылға артҡан, сабыйҙар үлеме – 33%, әсәләрҙең үлеме – 36%, ҡан әйләнеше сирҙәренән – 17%, туберкулездан – 37%, иҫерткес эсемлектәрҙән ағыуланып һәләк булыу осраҡтары 60% аҙайған. Һаулыҡ һаҡлау министры был ыңғай үҙгәрештәр медицина өлкәһенә бүленгән аҡсаның артыуына бәйле булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алды (2005 йыл менән сағыштырғанда, 2,6 тапҡыр күберәк).
– Быйыл уңышлы старт алған “Ауыл докторы” Программаһы тураһында күп һөйләнелә. Съезда был хаҡта ниндәй фекерҙәр яңғыраны?
– 2012 йылда ”Ауыл докторы” Программаһы буйынса ауыл еренә 3900 табип йүнәлтелгән. Беҙҙең районда 8 кеше был программа буйынса эшкә йәлеп ителеп, миллион һум аҡса алды. Йәш белгестәр хеҙмәт юлын ауыл ерендә башлап, күп медицина проблемалары хәл ителде. Һаулыҡ һаҡлау министры был Программаны 2013 йылда ла дауам итеү мөһимлеген белдерҙе.
– Съезда тағы ниндәй мәсьәләгә иғтибар бирелде?
– Юғары медицина уҡыу йорттарын тамамлаған йәш белгестәрҙең һайлаған һөнәре буйынса эшләмәй, коммерция юлынан китеүе. Уйлап ҡарағыҙ, Хөкүмәт уларҙы нисәмә йыл уҡыта, белем бирә, ә табиптар барыбер етмәй. Сөнки йәштәр һайлаған һөнәре буйынса эшләмәй, ә аҡса ҡыуыу юлын эҙләй. Шуға күрә, совет заманындағы кеүек, юғары уҡыу йортон тамамлаусыларҙы йүнәлтмә буйынса эшкә ебәреү мәсьәләһе күтәрелде. Һәм улар йүнәлтелгән урындарында мотлаҡ бер нисә йыл эшләргә тейеш буласаҡ.
– Йәштәрҙең коммерция өлкәһенә китеүе табиптарҙың түбән эш хаҡы алыуына бәйлелер бит...
– Һуңғы йылдарҙа медицина хеҙмәткәрҙәренә иғтибар бермә-бер артып, эш хаҡтары ла күтәрелде. В.И. Скворцова әйтеүенсә, 2018 йылға тиклем эш хаҡы ике тапҡырға артасаҡ. Шуға күрә үҙен медицинаға бағышлаған йәки ошо юлдан китәсәк йәштәргә үкенергә тура килмәҫ тип уйлайым.
– Хәҙерге заман табибы ниндәй булырға тейеш?
– Медицина хеҙмәткәренә колледж, университетта ғына түгел, ә ғүмер буйы уҡырға тура килә. Был – бар тормошоң буйы өйрәнә, үҙләштерә торған һөнәр. Шуға күрә хәҙерге заман табиптарына туҡтап ҡалмай уҡырға, яңылыҡтарға ынтылырға кәрәк. Әлбиттә, юғары профессионализмдан тыш, кешелеклелек, мәрхәмәтлек сифаттарының булыуы ла мөһим.
– Съезда тағы ниндәй проблемалар күтәрелде?
– Әлбиттә, съезда бик мөһим мәсьәләләр күтәрелде, уны хәл итеү юлдары ҡаралды. Улар араһында медицина өлкәһендә роботтарҙы киң ҡулланыу, дауаханаларҙы яңынан-яңы ҡоролмалар менән тәьмин итеү, бихисап социаль мәсьәләләр бар ине. Шулай ҙа элекке кеүек бар халыҡты диспансеризациялау үткәреү кеүек ҡарарға килеү һөйөндөрҙө. Сөнки беҙҙең кешеләр ауырыуҙан йығылһа ғына дауаханаға килеп эләгә. Күп сирҙәр, шул иҫәптән онкологик ауырыуҙар ҙа, һиҙелмәй башлана. Һөҙөмтәлә, ауырыу дауаханаға үтә һуң килтерелә. Шулай уҡ съезда сирҙе дауалауҙан бигерәк, уны иҫкәртеүе еңелерәк, тигән фекер яңғырауы оҡшаны. Ысынлап та, профилактик саралар менән халыҡтың сәләмәтлеген һаҡларға, ғүмерен оҙайтырға була.
– Гүзәл Ғимаҙи ҡыҙы, әңгәмәгеҙ өсөн рәхмәт. Һеҙҙе Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Почет грамотаһын алыуығыҙ менән тағы бер тапҡыр ҡотлайбыҙ. Уңыштар һеҙгә!
Гүзәл ИҪӘНГИЛДИНА әңгәмәһе.


text:
Зинһар, килегеҙ был биттәрҙә ғариза яһау онлайн.
Рәхим итегеҙ, иғтибар итегеҙ: Үҙенсәлекле тел "Ҡабул Итеү Үҙәге Украина" рухи байлыҡ урыҫ теле. Ҡалғандары телдәрен һеҙҙең өсөн комфорт, әммә уларҙың тәржемәһен мөмкин неправильноТәржемәюҡҡа бонустар
көн
сәғәт
минут
секунд
ТӨП КУРСТАРЫ
1.Навигация (Һис Шикһеҙ, Капитаны)
2.Соловых энергетика эксплуатациялау заводтары
3.Эксплуатациялау соловых’ң электротехническая йыһаздарын һәм автоматика
Градус
подготовительной факультет – 8ай
Бакалавриат Ваҡыты: 4 йыл
Оҫталары : 2йыл
Уҡыу-уҡытыу саралары : Урыҫ теле
Бәйәһе уҡытыу өсөн 1 курс.
Бәйәһе уҡытыу 2-се йылда һуңғы йыл 3000$Беҙгә йылына шул иҫәптән йәшәү.
Дәрәжәһе Магистр Оҙонлоғо: 2 йыл (Бәйәһе уҡытыу 2600E мкр/йыл, һәм башҡа сығымдар өсөн 1-се йыл менән генә ғүмер итеү: 2150Доллар)
2-се йылдың диңгеҙ паспорты (ЦК).3РД йыл 6 ай стажировка оплачиваемые, бер ноутбук бушлай & иҫәбенә алып, $600+ айына.
Тамамлағандан һуң даими эш Германияла пароходство.


text:
Джейн Остин
Джейн О́стин (англ. Jane Austen, О́стен яҙылырға мөмкин, 16 декабрь 1775 — 18 июль 1817) — инглиз яҙыусыһы, Британия әҙәбиәтенең ысын булмышын башлап хәбәр итеүсе, сатирик, йолалар тураһында романдар яҙа. Танылған гүзәл әҫәрҙәре сюжеттәрҙә геройҙарҙың күңелгә үтеп инереүе һәм ябайлығы менән һәм инглизсә йомшаҡ аҫтыртын көлөүе. Джейн Остин инглиз әҙәбиәтендәге «Беренсе леди» тип иҫәпләйҙәр. Великобритания колледждарында һәм университетарында уның әҫәрҙәре мотлаҡ уҡытылырға тейеш.
Йөкмәткеһе
Биография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Джейн Остин 16 декабрь 1775 йылда Стивентон (графство Хэмпшир) ҡаласығында донъяға килә. Атаһы, Джордж Остин, приход священниге була[1]. Уның сығышы боронғо кент ғаиләһенән, белемле һәм уҡымышлы кеше була. Ҡатыны, Кассандра Ли, шулай уҡ боронғо ырыуҙан, тик ярлы булалар. Помимо Джейндән башҡа ғаиләлә алты малай һәм бер ҡыҙ була (Кассандра). Джейн Остин һуңғынан алдағы бала.
Ул йылда балалар үлеме күп булыуға ҡарамаҫтан, улар иҫән ҡала. Оло ағаһы, Джеймс (1765—1819), әҙәбиәткә тартыла: шиғырҙар яҙа, проза, шулай ҙа атаһы артынан эйәрә. Икенсе ағаһы, Джордж (1766—1838) тураһында ғаиләлә һөйләргә күнекмәгәндәр: ул аҡылға бәлиғ булып, һөйләшергә лә өйрәнмәй. Уның арҡаһында Джейн телһеҙҙәр азбукаһын үҙләштерә. Өсөнсө ағһын, Эдвардты (1767—1852), үҙҙәренең балалары булмаған бай туғандары Остин Найттар балалыҡҡа алалар.
Дүртенсе, Джейн Остиндең ағаһы, Генри Томас (1771—1850) иң яҡты һәм романтик яҙмышлы була. Шөғөлләнеп тә, тәжрибә туплап өлғөрмәй, үҙ ғүмерендә бик күп һөнәр алмаштыра: армияла хеҙмәт итә, банкир була, башта уңышлы ғына эшләй, һуңынан бөлә, сан ала. Элизе де Фейдкә өйләнә, ул гильотин аҫтында үлгән француз дворяненең тол ҡатыны була. Элизаның Джейнгә тәьҫире ныҡ тейә. Элиза арҡаһында француз телен өйрәнә и француз авторҙары менән таныша: Ларошфуко, Монтен, Лабрюйер, шулай уҡ театрға ғашиҡ була.
Ҡалған ике ағалары, Фрэнсис Уильям и Чарльз Джон, хәрби моряктар, һәм адмирал чиненә тиклем үрләйҙәр. Джейн бигрәк тә һеңлеһе Кассандра менән дуҫ була. Уға үҙенең хыялдары менән бүлешә серҙәрен һөйләй. Кассандра апаһының кемгә тоғороғолоғон һаҡлағанын да белә, Джейн Остин Кассандраның ҡулында үлә.
Кассандра, апаһы кеүек үк, кейәүгә сыҡмай. Ул һөйгән, священник Томас Фаул, һары ауырыуынан Вест-Индияла үлә, ул унда туйға аҡса эшләр өсөн килгән була. Был ваҡытта Кассандрға егерме дүрте тула.
Үҫмер сағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яҙыусы тураһында мәғлүмәт күпкә әҙерәк. Замандаштар уның тышҡы киәфәте тураһында ла төрлөсә фекерҙә. Джейн «үҙелә юнһеҙерәк була, ун ике йәшендә үк тәкәллефле, еңмеш һәм тәбиғи түгел», тип һөйләй ике туған һеңлеһе Филадельфия ҡара фр. тел.). «Ул һөйкөмлө, матур, әҙәпле, тик биттәре йомрораҡ», — тип әйтә дуҫ ҡыҙын ағаһы. Был портрет Джейн тураһында, Кассандра һөйләгәнгә тап килә.
Джейн Остин биҙәнергә, балға йөрөргә, күңел асырға ярата. Уның хаттары төрлө фасон баш кейемдәре, күлдәктәр һәм кавалерҙар тураһында тулы. Күңел асыу уның тәбиғи аҡыллығы һәмәҙәплегенә тап килә, бигрәк тә уның мәктәпте лә бөтмәгән, белеме менән.
1783— 1786 йылдар һеңлеһе Кассандра менән Оксфордта, Саугемтонда Һәм Редингтә уҡыйҙар. Джейн һәйбәт мәктәпкә эләкмәй; Беренсеһендә, мәрхәмәтһеҙ директор арҡаһында Кассанра менән сыпной тиф йоҡтороп саҡ үлмәй ҡалалар. Икенсе Редингалағы мәктәп директоры, киреһенсә, үтә яғымлы, тик уҡыусыларҙың белем алыуы иң аҙаҡтан ҡайғырта. Джордж Остин ҡыҙҙарын өйгә алып ҡайта һәм белемде үҙе бирергә ҡарар итеп, бик ыңғай уңышҡа өлғәшә. Уҡыуҙа дөрөҫ юнәлеш юнәлеш биреп, ул ҡыҙҙарҙа әҙәбиәтте тоя белеүҙе уята, үҙ эше буйынса, бик яҡшы таныш, классик авторҙарға һөйөү менән таныштыра. Шекспир, Голдсмит, Юм уҡыйҙар. Романдар менән мауығып, Ридчарсон, Филдинг, Стерн, Мария Эджуорт, Фанни Берни һымаҡ авторҙарын уҡыйҙар. Каупер, Томсон, Томас Грей һымаҡ поэттарҙы күберәк яраталар. Джейн Остин шәхес булараҡ интеллектуаль шарттарҙа — китаптар менән, даими әҙәби уҡыуҙар, уҡылғанды һәм үҙгәрештәр тураһында фекер алышыу араһында үҫешә.
Яҙыусының ҡыҫҡа ғына ғүмере, Лондонға һирәк кенә килеп, күпселек ситтә Стивентон, Бат, Чотэн, Уинчестер ҡалаларында үтә, киң донъя үҙ ваҡиғалары үҙгәрештәре: һуғыш, сыуалыш, революциялар менән, инглиз священнигенең ҡыҙы йәшәйешенә, һүлпән генә, тыныс булған булмышына даими рәүештә үтеп инә.
Ижадҡа йоғонто[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҫмер һәм бәлиғ булған сағы Джейн Остин өсөн тынғыһыҙ ваҡыттар була: Наполеон һуғышы бара, Төньяҡ Америкала үҙаллылыҡ өсөн һуғыш, Англия сәнғәт үҙгәрештәре кисерә, бында луддитарҙың беренсе сығыштары уҙа, Ирландия ихтилал менән уратылып алына.
Джейн Остин ағалары һәм уларҙың ҡатындары, йыраҡ туғандары менән йәнлелек менән хат алыша,ҡайһы берҙәре шул ваҡиғаларҙа үҙҙәре үк ҡатнаша. Ағалы-энеле Чарльз һәм Фрэнсис Франция һуғышына китәләр, Франция революцияһы Элиза де Фрейдтең яҙмышын ныҡ үҙгәртә. Вест-Индияла Кассандрҙең һөйгәне вафат була; Остиндәр ғаиләһендә, бер нисә йыл Индия губернаторы Уоррен Гастингстың улы тәрбиәләнә.
Джейн Остин өсөн хаттар романдарға ҡиммәтле сығанаҡ бирә. Һуғыш һәм революция тураһында мәҡәләләрҙә һүҙ бармаһа ла, ваҡиға Англиянан ситкә сыҡмай, «Аҡыл дәлилдәре» романынында яҡын-тирәләге хәл, бигрәк һиҙелә, әле генә Вест-Индияға барған, ҡаһарман һуғышып батырлыҡ күрһәткән, күп моряктарҙың әйләнеп ҡайтыуы тураһында. Шулай ҙа Остин хәрби хәрәкәт һәм Англияла башланған колониаль экспансия тураһында яҙыуҙы кәрәк тип тапмай.
Остиндең ижадта ғына түгел, шулай уҡ донъяға ҡарашынан айырылмай торған төп һыҙаты —тыйнаҡлыҡ. Остин көслө инглиз традицияларын һаҡлаған ғаиләнән: уларға тәрән хис һәм теләктәшлек тойғолары хас, шул уҡ ваҡытта тотанаҡлыҡ бар.
Джейн Остин кейәүгә сыҡмағас сыҡманы. Джейнгә 20 йәш тулғанда, уның күршеһе, буласаҡ Лорд, Ирландияның Юғары Судьяһы Томас Лефрой менән роман булып ала, ул ваҡытта студент-юрист була. Джейн һәм Том айырылышалар, сөнки уларҙың ниҡахҡа инеү сәбәбе, ярлы ғаиләләре, балалары арҡаһында хәлдәрен яҡшыртыу өмөтө ғенә була . Джейн утыҙ йәшендә чепчик кейә, үҙ бәхете менән хушлашып, ҡарт ҡыҙҙар исемлегенә инә. Шулайҙа бер тапҡыр өйләнергә тәҡдим итәләр. Остиндәр бер ҡасан да бай булмайҙар, ә аталары үлгәс финанс яғы бигерәк ҡатмарлаша. Джейн үҙҙәренә кейем тегә һәм хужалыҡта әсәһенә ярҙам итә.
Яҙыусы 18 июль 1817 йыл Аддисон сиренән Уинчестерҙә вафат була. Һуңғы роман «Сэндитон» үлер алдынан башланып, яҙылып бөтмәй.
Уинчестер соборында ерләнә.
Әҫәрҙәр исемлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Остин ижады ике осорға бүленә: 1795—1798 йылдар, тәүге романдары; 1811—1816 йылдар — танылған романдар, «Ғорурлыҡ һәм тиҫкәре мөнәсәбәт» һәм «Тойғо һәм һиҙеү».
Үҫмер саҡтағы әҫәрҙәр (Ювенилия)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Өс һеңле (ингл. The Three Sisters)
- Мөхәббәт һәм дуҫлыҡ (ингл. Love and Freindship), тәьҫир ҡалдырған исем «friendship» билдәле.
- Англия тарихы (ингл. The History of England)
- Гүзәл Кассандра (ингл. The Beautifull Cassandra)
Романдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Тойғо һәм һиҙеү йәки «Аҡыл һәм хистәр» (ингл. Sense and Sensibility) (1811)
- Ғорурлыҡ һәм тиҫкәре мөнәсәбәт (ингл. Pride and Prejudice) (1813)
- Мэнсфилд-парк (ингл. Mansfield Park) (1814)
- Эмма (ингл. Emma) (1815)
- Аҡыл дәлилдәре (ингл. Persuasion) (1817), үлгәс баҫтырыла
- Нортенгерское аббатство (ингл. Northanger Abbey) (1818), опубликован посмертно
Тамамланмаған ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Леди Сьюзан (ингл. Lady Susan), эпистолярный роман
- Уотсоны (ингл. The Watsons), не завершён
- Сэндитон (ингл. Sanditon), не завершён
- Замок Лесли (ингл. Lesley Castle), Исторический ЛР
Джейн Остин тураһында Фильмография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Настоящая Джейн Остин», 2002, Великобритания, телефильм. Режиссёр Никки Паттисон, в роли Джейн — Джиллиан Кирни.
- «Любовные неудачи Джейн Остин»(«Miss Austen Regrets»), 2007, Великобритания. Режиссёр Джереми Ловеринг, в роли Джейн — Оливия Уильямс.
- «Джейн Остин», 2007, Великобритания. Режиссёр Джулиан Джаррольд, в роли Джейн — Энн Хэтэуэй.
- «Жизнь по Джейн Остин», 2007 — история о людях, объединенных в клуб почитателей писательницы Джейн Остин. США, драмы, мелодрамы. Режиссёр Робин Свикорд.
- «Остинленд» (Austenland), 2013, США. Комедия, мелодрама. Режиссёр Джеруша Хесс. В главной роли — Кери Расселл. Молодая женщина, увлеченная романами Остин, отправляется в Англию, в тематический парк Остинленд, чтобы погрузиться в атмосферу любимых книг.
Экранлаштырыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Джейн Остин романдары һәм уның мотивтарынан күп кенә кино һәм сериалдар төшөрөлә:
Библиография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Кеттл А. Введение в историю английского романа. — М., 1966;
- Бельский А. А. Английский роман 1800—1810-х годов. — Пермь, 1968. — С. 47—107;
- Jane Austen. The critical heritage. Ed. by B. C. Southam. — L.-N. Y., [1969];
- Mansell D. The novels of Jane Austen. — London, 1973;
- Chapman R. W. Jane Austen. A critical bibliography. — London, 1969;
- Hardwick M. The Osprey guide to Jane Austen, Reading. — [1973].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Аустен // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.


text:
“ Илдең, милләттең рухи көсөн, ҡеүәтен, кешелек донъяһында тотҡан урынын иң элек ошо халыҡтың ҙур аҡыл эйәләре, ҙур таланттары - илем, халҡым, тип йәшәгән ҡаһарман рухлы заттары билдәләй. Ә беҙ үҙебеҙҙең данлы ул һәм ҡыҙҙарыбыҙҙы белергә, улар менән ғорурланырға тейешбеҙ, йәш быуын шул шәхестәр өлгөһөндә тәрбиәләнергә, фәһем алып үҫергә тейеш”. Р.Шәкүр.
16 декабрҙә Өфөнөң Ленин исемендәге паркында СССР -ҙың халыҡ артисы Арыҫлан Мөбәрәковҡа һәйкәл асылды. Был күренеш республика кимәлендә генә түгел, ә бөтә ил мәҙәниәтендәге оло ваҡиға. Ғөмүмән, артист һөнәренә эйә шәхестәр иҫтәлегенә таҡтаташтар асыу, барельеф, бюст ҡуйыу – йыш булмаһа ла, осрай, әммә ҙур һәйкәл асыу - донъя кимәлендә лә бик һирәк .
Ошо көндәрҙә республикабыҙ халҡы, Башҡортостан мәҙәниәте, күп һанлы тамашасылар бөтә ғүмерен һәм һәләтен башҡорт театр сәнғәтен үҫтереүгә бағышлаған мәшһүр сәхнә оҫтаһы, СССР-ҙың халыҡ артисы Арыҫлан Мөбәрәковтың тыуыуына 105 йыл тулыуҙы билдәләй.
«Арыҫлан Мөбәрәковтың туған халҡына, илебеҙ театр сәнғәтенә, милли мәҙәниәтебеҙгә ҡалдырған рухи мираҫы баһалап бөткөһөҙ. Ул ҙур сәнғәт әһеле генә түгел, етәксе, актив йәмәғәтсе, яҙыусы ла ине»,- тип билдәләне Арыҫлан Мөбәрәковҡа һәйкәл асыу тантанаһында сығыш яһыусылар. Унда республикабыҙ йәмәғәтселеге, мәҙәниәт, сәнғәт эшмәкәрҙәре, яҙыусылар, шағирҙар, күп һанлы тамашасылар ҡатнашты.
Арыҫлан Мөбәрәков Белорет районының Ассы ауылында тыуған. Ата-әсәһенән йәшләй етем ҡалып 1919-1926 йылдарҙа Сермән балалар йортонда тәрбиәләнә. Ә 1927 йылда яҙмыш уны Башҡорт сәнғәт техникумына алып килә Техникумда мәшһүр режиссер һәм педагогог, Башҡорт театрына нигеҙ һалыусы Вәлиулла Мортазин-Иманский класында уҡый. Уҡыуҙы тамамлағас Арыҫлан Мөбәрәковты яңы ойошторолған Икенсе Башҡорт Күсмә театрына (йәғни бөгөн уның исемен йөрөткән -Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай Башҡорт дәүләт драма театрына) режиссер итеп ебәрәләр. Художество яғынан Арыҫлан Мөбәрәков етәкселек иткән Икенсе Башҡорт Күсмә театры ике-өс йыл эсендә республиканың бик күп райондарын хеҙмәтләндерә, театр яңы ижади көстәр менән тулылана, яңы пьесалар ҡуйыла. Бер аҙҙан, коллектив нығынғас, Арыҫлан Мөбәроков режиссерлыҡ белемен камиллаштырыу өсөн Мәскәүгә китә. Мәскәүҙән ҡайтҡас яңы көс һәм илһам менән ижад юлын Башҡорт дәүләт академия драма театрында дауам итә. Төрлө йылдарҙа актер һәм режиссер булып эшләй, жудожество етәксеһе, директор, баш режиссер вазифаларын башҡара.
Ғүмеренең аҙағынаса -1977 йылға ҡәҙәр театрҙа хеҙмәт итә, ҡабатланмаҫ ролдәр башҡара.
Ленин ордены, «Почет билдәһе» ордены менән бүләкләнә, 1955 йылда уға СССР- ҙың халыҡ артисы тигән юғары исем бирелә, ә 1989 йылда, вафатынан һуң - Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты була.
Арыҫлан Мөбәрәков – сәхнә арыҫланы, милли ғорурлығыбыҙ, исеме беҙҙең йөрәктәрҙә мәңге йәшәр.


text:
Күптән түгел Ҡаҙағстан Республикаһының Аҡтау ҡалаһында Урта Азия илдәренең V Халыҡ-ара театр фестивале булып үтте. Фестивалдә һигеҙ коллектив ҡатнашты. Улар: Әстрахан драма театры, М.Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры, М.Туйчи исемендәге Ҡашҡаҙар Өлкә музыкаль театры (Үзбәкстан), А.Мухаммаджанов исемендәге Хатлонск Өлкә музыкаль комедия театры (Таджикистан), В.Термечиков исемендәге Чуйск Өлкә драма театры (Ҡырғыҙстан), Астана Йәштәр театры, Н.Жанторин исемендәге Манғыстау Өлкә музыкаль драма театры, К.Куанышбаев исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт академия музыкаль драма театры һәм Т.Жургенов исемендәге Ҡаҙаҡ Милли сәнғәт академияһы.
Театрыбыҙ был фестивалдә «Руди-NEVER OFF...» (Р.Нуриевтың ғүмер миҙгелдәре, авторы һәм режиссеры А.Абушахманов) спектакле менән сығыш яһаны.
Фестивалде ябыу тантанаһында туғыҙ номинация буйынса еңеүселәр һәм Гран-при хужалары билдәләнде. Беҙҙең театр жюриның «Махсус призы» номинацияһына лайыҡ булды. Театр труппаһының берҙәм ҡарары менән был махсус приз спектаклдә төп ролде уйнаусы– Р.Нуриев образын башҡарыусы йәш актер Урал Әминовҡа бирелде.


text:
- Подробности
- Просмотров: 268
ТӨҘӨЛӨШ БЕЛЕМЕ БИРЕҮ, төҙөлөш өлкәһендә урта һәм юғары квалификациялы белгестәр әҙерләү системаһы, техник белем биреү тармағы; проф. һәм өҫтәлмә белем биреүҙе үҙ эсенә ала. Башҡортостанда Т.б.б. 1877 й. Ер үлсәү училищеһы асылғандан һуң үҫешә. 20 б. 30‑сы йй. Өфөлә төҙөлөш техникумы, 2 төҙөлөш өйрәнсектәре мәктәбе (балта оҫтаһы, маляр‑штукатур, мейес сығарыусы, ташсы, түбә ябыусыһын һәм һ.б. әҙерләгән), 1947 й. Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу политехник ин‑тының (Мәскәү), 1949 й. — Урал политехник ин-тының (Свердловск ҡ.) уҡыу‑консультация пункттары ойошторола, уҡыуҙы тамамлаусыларға инженер квалификацияһы бирелә, 1955 й. Стәрлетамаҡ ҡ. Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу политехник ин‑ты (1962 й. ӨДНТУ‑ның дөйөм техник ф-тына үҙгәртелә, 90‑сы йй. уртаһына тиклем төҙөлөш эштәре б‑са белгестәр сығара) асыла. 1959 й. ӨАИ‑ла Урал политехник ин‑тының уҡыу-консультация пункты базаһында С.Ғ.Кәлимуллин инициативаһы б‑са ситтән тороп уҡыу ф-ты ойошторола (1960 й. сәнәғәт һәм гражданлыҡ төҙөлөшө каф. булдырыла; уҡытыу 1967 й. тиклем алып барыла). Төҙөлөш тармағы өсөн квалификациялы эшселәрҙе проф.‑техник белем биреү уҡыу йорттары әҙерләй. Юғары квалификациялы белгестәрҙе әҙерләү Нефть техник университетында, Һамар дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты филиалында; урта квалификациялы белгестәрҙе әҙерләү Автотранспорт колледжында, Архитектура‑төҙөлөш колледжында, Күмертау тау колледжында, Нефтекама нефть колледжында, Салауат индустриаль колледжында, Стәрлетамаҡ төҙөлөш, иҡтисад һәм хоҡуҡ колледжында, Яғыулыҡ-энергетика колледжында, Мәләүез механика‑технология техникумында, Октябрьский коммуналь‑төҙөлөш техникумында, Учалы тау-металлургия техникумында алып барыла. 1969—2009 йй. ӨДНТУ тарафынан 9 меңдән ашыу төҙөлөш индустрияһы белгесе әҙерләнә. Фәнни һәм уҡытыу эшмәкәрлеге өсөн белгестәр әҙерләү ӨДНТУ‑ның аспирантураһында 7 һөнәр б‑са алып барыла. Өҫтәлмә Т.б.б. Тармаҡ‑ара ин‑тта, ӨДНТУ‑ның Өҫтәлмә проф. белем биреү ин‑тында, пр‑тиеларҙың махсус курстарында алалар. Т.б.б. үҫешенә В.В.Бабков, А.И.Ғәбитов, Б.Ғ.Кәлимуллин, В.М.Латипов, А.Ф.Полак, И.Б.Рыжков һ.б. өлөш индерә.
Ф.Ш.Вилданов, А.И.Ғәбитов
Тәрж. Ф.Ғ.Ғәлиев


text:
Песах
Пе́сах (йәһ. פֶּסַח, «эргәнән үтеү», ашкеназ һөйләшендә — Пе́йсах / Пе́йсох / Па́йсох; арам. פִּסְחָא, Пи́сха; грексә һәм урыҫса— Пасха) — йәһүдтәрҙең Мысырҙан китеү иҫтәлегенә үткәрелгән төп йәһүд байрамы. Нисан айының 15-се көнөндә башлана һәм Израилдә 7 көн байрам ителә, Израилдән ситтә 8 көн байрам ителә.
Байрам көндәрендә Тора йәһүдтәргә икмәк һәм игендән әсетелеп (йәһ. חָמֵץ, «хаме́ц» — әсегән) әҙерләнгән ризыҡтарҙы ашауҙы тыя. Шулай уҡ Тора был көндә маца ашарға тәҡдим итә.
Израилдә Песах ете көнлөк байрам, беренсе һәм һуңғы көндәре — ял көнө. Арауҡтағы көндәр — байрам эш көндәре (). Израильдән ситтә һигеҙ көнлөк байрам. Беренсе ике һәм һуңғы ике көндәре — ял көндәре.
Байрам тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тора буйынса, ун Мысыр языһының һуңғы язаһы алдынан йәһүдтәр еңелә. Аллаһ һарыҡ бәрәстәрен һуйып итен бешерергә, ә ҡанын ишек яҡтарына буярға ҡуша. 15 нисан төнөндә Аллаһ эргәнән үтә (пасах) һәм йәһүдтәр ҡотҡарыла.


text:
- Подробности
- Просмотров: 320
ОЛО ҠАРАҒАН ҠӘБЕРЛЕГЕ, 2—3 бб. археологик ҡомартҡыһы. Силәбе өлк. Александровка ҡасабаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 3,5 км алыҫлыҡта Оло Ҡараған й. (Урал й. ҡушылдығы) һул ярында урынлашҡан. 1971 й. Урал археологик экспедицияһы тарафынан асыла, 1987 й. С.Г.Боталов өйрәнә. Ҡурғанлы ҡәберлектәргә ҡарай. 14 ҡурған тикшерелгән, улар 2 төп төркөмгә бүленә: тупраҡ өйөп яһалған оҙонса түңәрәк йәки һуҙынҡы формала; түңәрәк формаһында, өйөм сите буйлап соҡор ҡаҙылған һәм күп буш ҡәберҙәр (кенотафтар) урынлаштырылған. Ҡәбер соҡорҙары тар булып меридиональ йүнәлештә теҙелгән. Мәйеттәрҙең күпселеге салҡан килеш (ҡайһы берҙә ҡабырғала) баштары м‑н төньяҡҡа һәм төньяҡ-көнбайышҡа ҡаратып ерләнгән, аяҡ остарына һауыттар ултыртылған. Мәйеттәрҙе ҡәбер соҡорҙарында яртылаш яндырыу, көпләнгән ҡәберҙәрҙә ҡабырғалағы уйымдарға һауыттар ҡуйып ерләү осраҡтары бар. Ҡайһы бер ҡәберҙәрҙә ҙур табуттар, баҫҡыс-киртләстәр, яндырылған балсыҡ ҡатламдары табылған. Керамика көршәк әйләнәһендә эшләнгән көршәк һәм сүлмәктәрҙән ғибәрәт. Ҡәбергә бронза ҡаҙан һәм тамға рәүешендәге биҙәктәр төшөрөлгән көҙгө, тимер бысаҡтар, таралғылар, фибулалар, төрлө формалағы тәңкәләр, тимер һәм һөйәк уҡ башаҡтары һалынған. Ҡомартҡы алан, һун һәм сарматтарҙың Көньяҡ Урал аръяғы терр‑яһына үтеп инеү процесын сағылдыра. О.Ҡ.ҡ. материалдары Силәбе ун‑ты фондында һаҡлана.
Әҙәб.: Б о т а л о в С.Г. Большекараганский могильник II—III вв. н.э. //Кочевники Урало-Казахстанских степей. Екатеринбург, 1993; Аркаим: некрополь (по материалам кургана 25 Большекараганского могильника) / Д.Г.Зданович [и др.]. Кн.1. Челябинск, 2002.
Ф.А.Сөнәғәтов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Ҡорбан ғәйете вәғәзе
Ҡорбан ғәйете вәғәзе
Бисмилләһир-рахмәнир-рахим
"Иннәә әғтәйнәәкәл кәүҫәр. Фәсалли лираббикә үәнхәр. Иннә шәәни-әкә һүәл-әбтәр".
Аллаһ Тәғәлә Ҡөръән китабында:“Беҙ һиңә игелектәрҙе мул итеп бирҙек. Ошо игелектәр өсөн Аллаһҡа шөкөр ит, намаҙ уҡы, ҡорбан сал”, — ти. “Кәүҫәр" сүрәһе,
Әлхәмдү лилләһ!
Әл-хәмдү лилләһи раббил-ғаләмин! Әссаләтү үәс-сәләмү ғәлә расүлиһи Мүхәммәдин үә ғәлә әлиһи үә әсхәбиһи әжмәғин!
Аллаһу Әкбәр! Аллаһу Әкбәр! Ләә Иләһә Илләллаһу үәллаһу Әкбәр! Аллаһу Әкбәр үә лилләһил-хәмд!
Аллаһы Раббыбыҙға — бөтә ғаләмдәргә тәрбиә биреп тороусы асыл Затҡа — күңел түрҙәребеҙҙән сыҡҡан маҡтау-ололауҙарыбыҙ булһын. Аллаһ — Бер, Унан башҡа Иләһә юҡ. Мөхәммәд, саллал-лаһу ғәләйһи үә сәлләм — Уның хаҡ илсеһе һәм ҡоло.
Ғәйет көндәребеҙ мөбәрәк булһын!
Ҡорбан Аллаһ Тәғәләгә яҡынлашыу ниәте менән салынған хайуан. Ислам динендә мосолмандарҙы аяҡта тотоусы әмерҙәрҙең береһе зәкәт үә фитыр булһа, икенсеһе – ҡорбандыр. Мосолман кешеһе зәкәте, фитыры менән диндәштәренең ихтыяждарын ҡәнәғәтләндергән кеүек, Ҡорбанда мохтаждарға ярҙам итеүҙең бер сараһы.
Ҡорбан салыу тарихе борондан килә. Ҡөръән Кәримдә Хәҙрәти Әҙәмдең улдары Һабил менән Ҡабилдың ҡорбан салыуҙары тураһында яҙыла: ”Әҙәм улдары хаҡында хәбәрҙе хаҡлыҡ менән уҡы. Аллаһ икеһенә лә ҡорбан салырға бойорҙо. Һабилдың ҡорбаны ҡабул булды, Ҡабилдыҡы ҡабул булманы”.(Мәидә сүрәһе 5:27).
Был аят Аллаһҡа яҡынлашыу маҡсаты менән ҡорбан салыу йолаһы кешелек донъяһы яратылыу менән барлыҡҡа килеүен асыҡ күрһәтә.
Изге Ҡөрьән китабыҙҙа: ”Үҙе бүләк итеп биргән малдар өҫтөндә Аллаһ исемен зекер итеп кенә торһондар тип һәр йәмәғәт өсөн Беҙ малдарҙы ҡорбанға салыу йолаһын булдырҙыҡ, һеҙҙең Аллағыҙ — Бер. Уға күндәм булығыҙ. Ә һин — Мөхәммәд, бәндәләремдең күндәмдәрен, төрлө хәлдәргә юлыҡҡанда сабыр була белгәндәрен, Аллаһ исеме телгә алынғанда тетрәнеп торғандарҙы, намаҙ уҡығандарҙы һәм Беҙ биргән малдан башҡаларға ла өлөш сығарғандарҙы Йәннәттәр менән һөйөндөр”.
”Хаж” сүрәһе, 31,32, 34,35 — нсе аяттар
Аллаһ хаҡына һеҙ көсөгөҙ етер тиклем тырышлыҡ һалығыҙ. Ислам дине өсөн Ул һеҙҙе һайлап алды. Атағыҙ Ибраһим дине булған исламда Ул һеҙгә бер ниндәй ауырлыҡ та тыуҙырманы.
Мөхәммәд, ғәләйһис-сәләм, һеҙгә, һеҙ халыҡтарға геүаһ булһындар тип Ҡөрьәндә әйтелгәнгә тиклем үк Ибраһим, ғәләйһис-сәләм, һеҙҙе лә мосолмандар тип атаны.
Был байрамыбыҙ Аллаһы Раббыбыҙға яҡыныраҡ булырға тырышыу, пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд саллал-лаһу ғәләйһи үә сәлләмдең алыҫтағы бабаһы — Аллаһтың дуҫы — Хәлилүр-Рахмән Ибраһим, ғәләйһис-сәләм, заманынан ҡалған оло һәм ҡыуаныслы байрам.
Аллаһ рәсүле үҙе ҡорбан салыу үрнәге күрһәтеп, өммәтенә был мәсьәләлә остаз булған. Мөхәммәд, ғәләйһис-сәләм, Ғәрәфәт тауынан төшөп, Мөздәлифәлә төн уҙғарғандан һуң, байрам көндө Минала ҡорбан салған. “Был ҡорбан ниндәй маҡсат менән салынды”, тигән һорауға: “Ҡорбан – атағыҙ Ибраһим сөннәтелер” – тип яуап биргән.
Хәҙрәти Ибраһим улын ҡорбан итергә йыйынғанда, Аллаһ тарафынан һарыҡ тәкәһе ебәрелеп, улы урынына шуны салырға ҡушылды.
Был байрамдың тарихенә киләйек. Ибраһим ғәләйһи үә сәлләмдең оҙаҡ йылдар буйы балаһы булманы. Ул: “Әгәр улым булһа, мин уны Аллаһ Тәғәлә ризалығы өсөн ҡорбан итер инем”, — тип, нәҙер әйткән ине. Ибраһим ғәләйһи үә сәлләм улы тыуҙы, уға Исмәғил исеме ҡушылды. Бер-нисә йыл үткәс, Ибраһим ғәләйһи үә сәлләм Мәккә шәһәрендә булған ваҡытта, төштәр күрә башланы. Ул төштәрендә Аллаһ Тәғәлә Ибраһим ғәләйһи үә сәлләмгә улы Исмәғилде ҡорбан салырға ҡушты.
Ибраһим ғәләйһи үә сәлләм үҙенең нәҙерен иҫенә төшөрөп, күргән төшөн аңланы.
Әлбиттә, Аллаһ Тәғәлә бәндәнең ҡандарын түгеүсе түгел, ул бары Ибраһим ғәләйһи үә сәлләмде шул рәүештә һынаны. Исмәғил ғәләйһи үә сәлләм үҙен дә һынатманы. Атаһы уны ҡорбан итеп салырға барғанда, шайтан ҡоторто: “Һине атайың салырға алып бара бит”, — тине.
Исмәғил ғәләйһи үә сәлләмдең иманы ныҡ була. Ул был хәлдә: “Әгәр был Аллаһның әмере булһа, беҙ уны үтәйәсәкбеҙ”, — тип әйтеп, шайтанды таштар менән бәреп ҡыуа...
Хәҙрәти Ибраһим маңлай тиреһен һөртөп, улы Хәҙрәти Исмәғилде киҫмәгән бысаҡҡа аптырап ҡарап ҡарап торғанда, кинәт күктә “Аллаһу Әкбәр, Аллаһу Әкбәр” һүҙҙәре яңғырап ала. Башын күтәреп ҡараһа, һимеҙ бер һарыҡ тәкәһен тотҡан Джәбрәил фәрештәнең уға табан төшөүен күрә. Шунда уҡ хәмед үә шөкөр хистәре менән: “Лә иләһә илләллаһү үәллаһү әкбәр”, — тип әйтә. Хәҙрәти Исмәғил дә Аллаһы Тәғәләгә ҡарата шөкөр хисен “Аллаһ Әкбәр үә лилләһил – хәмд” һүҙҙәре менән белдерә. Ошо тәшрик тәкбиренән һуң Хәҙрәти Ибраһим: “Бисмиллаһи Аллаһу Әкбәр”, — тип, тәкәне боғаҙлай, ҡорбан сала. Бөгөнгө көндә мосолмандар был һүҙҙәрҙә Ғәрәфә көнөндә һәм Ҡорбан ғәйете көндәрендә һәрбер фарыз намаҙҙан һуң ҡабатлайҙар.
Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд ғәләйһи үә сәлләм Ҡорбан ғәйетенә ҡағылған хәҙистәрендә был байрамдың илаһи ихтыяры менән барлыҡҡа килеүен әйтә. “Ҡорбан көнөн байрам итеп билгеләп үтеү миңә әмер ителде. Уны был өммәт өсөн Аллаһ байрам ҡылмыштыр”, — тигән ул.
Изге урындарҙа, изге йорттарҙа осрашып, күрешеп, мосолман ҡәрҙәшлек элемтәләрен нығытып ала, намаҙ уҡый, ҡорбан сала.
Ҡорбан байрамы көнөндә бар мосолмандарҙың йөрәк-күңеле дуҫлыҡ, туғанлыҡ, һөйөү, хөрмәт, ҡыҙғаныу, бер-береңә булышлыҡ итеү һәм шәфҡәт хистәре менән тула. Был көндө нәфрәт үә асыуҙар юҡҡа сыға, дошманлыҡ һәм үпкә хистәре бөтә. Барыбыҙ өсөндә тәбрик үә тәшрик көндәр был.
Был – изге йола. Исламдағы боронғо күпселек бабаларыбыҙҙың берҙәм фекеренсә, Ҡорбан салыу –вәжиб (үтәлергә тейеш) ғәмәл-ғибәҙҙәт. Мосафир (юлда, сәфәрҙә булыусы), аҡылға һай кешегә, ҡолға һәм бәлиғ булмаған балаларға вәжиб түгел. Вәжиб — мәжбүри түгел. Вәжибте шулайыраҡ аңлар кәрәк: хәлеңдән килә икән, бурысҡа батмай ғына сал. Мөмкинлеген юҡ икән, инша Аллаһ, Аллаһ Тәғәлә насыйп итһә киләһе йылға ҡала инде.
Ҡорбанды ысын күңелдән, ниәтебеҙ менән салабыҙ икән, Аллаһ Тәғәлә тарафынан ҡабул булыуы һис шикһеҙ. Салыусы һуйып ебәргәндә :” Бисмилләһи, Аллаһү Әкбәр”, тип әйтә. Ниәтебеҙ: “Аллаһ Тәғәлә ризалығы өсөн, фәлән кеше исеменән ҡорбан салам. Ҡабул ҡыл”. Йәки: “Һинең ризалығың өсөн, Алла Тәғәлә, ҡорбан боғаҙларға ниәт ҡылдым. Мин Нәзир Балапан улыннан риза булып ҡабул ҡыл” – тиһәңдә була. Йәки: атайым Балапан Әхмәдей улы исеменән, тиһәңдә дөрөҫ.
Ҡорбан салған кеше ике рәҡәғәт намаҙ уҡып, Аллаһ Тәғәләгә хәмед үә ҫәнә итһә, доға ҡылып, ҡорбандың Хаҡ Тәғәлә тарафынан ҡабул итеүен үтенһә, бик мәслихәт булыр.
Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд бер хәҙисендә: “Ҡорбан итеп салынған хайуан итен ашағыҙ, саҙаҡа итеп бирегеҙ һәм туплағыҙ”, — тип әйткән. Ошонан сығып аңлашыла: мосолман кеше ҡорбан итенең бер өлөшөн ғаиләһе менән бергә ашарға, икенсе өлөшөн саҙаҡа итеп таратырға тейеш. Шулай уҡ мәжлес ойоштороп күрше тирәһен һәм туғандарын ашатырға мөмкин.
”Был ғәйҙүл-кәбир — оло байрам көнөндә, — тип аңлата Мөхәммәд, ғәләйһис-сәләм, — әҙәм балаһының хайуан ҡаны түгеүҙән дә сауаплыраҡ эше юҡ”. Хайуан ҡанын, әммә кеше ҡанын түгел.
Үҙенең Китабы Ҡөрьәндә Аллаһ әйтә: «Салған ҡорбандарығыҙҙың ите лә, ҡаны ла Уға барып ирешмәй. Аллаһҡа һеҙҙең тәҡүәлек динле, иманлы булыуығыҙ ғына барып етә”, — ти. Беҙҙең был донъяла йәшәүбеҙҙең мәғәнәһе – Аллаһыны танып белеү, Уға яҡынлашыуҙыр.
»Диндең ҡеүәте, — тигән Ғәли хәҙрәт, — изге эштәр эшләргә бойороу, насарлыҡтарҙан тыйыу Аллаһ бойорғандарҙы үтәү кимәле менән билдәләнә".
Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһи үә сәлләм әйткән: “Кем ҡорбан салған ергә барһа, уның һәр аҙымына 10 әжер була, 10 гонаһ кисерелә, 10 дәрәжәһе арта”. Ҡорбан хаҡында һөйләшеүҙәр зикер-тәсбихтән һанала. Ҡорбан өсөн түләнгән аҡса саҙаҡаға һанала. Ә салынған Ҡорбан – Ҡорбан була. Ҡорбанды салыу өсөн ятҡырғанда ул ер өлөшөндә күпме нәмә (бөжәкме, үләндәрме) бар, һәр береһе Аллаһ Тәғәләгә был бәндә өсөн истиғфар ҡыла. Ҡорбандың тәнендә булған йөндөң һәр бөртөгө һайын 10 әжер яҙылып, гонаһ ғәфү ителеп барыла. Ҡорбандың ҡаны ергә тейеүгә, салдырыусының булған гонаһлары ғәфү ителә. Ҡорбан итен киҫәкләп өләшкән ваҡытта һәрбер киҫәге өсөн Исмәғил саллал-лаһу ғәләйһи үә сәлләмдең нәҫеленән бер ҡол азат иткән әжер яҙыла. Аш-һыу әҙерләүселәргә лә һәр сәғәт, һәр минут изгелектән яҙылып барыла, уларға бик күп әжер-сауаптар өҫтәлә.
Шулай уҡ пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд саллал-лаһу ғәләйһи үә сәлләм Хәҙрәти Ғәйшәгә: “Ҡорбанлығынды салғанда, үҙендә шунда ҡатнаш, беренсе тамсы ҡаны тамғанда, гонаһларын ғәфү ителә”, — тип әйткән.
Бер хәҙистә: Әбү Өмәмә разый Аллаһү ғәнһә һөйләй. Аллаһ Рәсүле әйтте: “Кем дә кем ошо ике байрам төндәрен Аллаһынан сауап итеп ғибәҙәт менән үткәрһә, калебләр үлгән көнде уның калебе үлмәҫ. (калеб – күңел, йөрәк мәғәнәһендә).
Ибн Ғаббас риүәйәтенә ҡарағанда, байрамда иртәнге намаҙҙы һәм йәстү намаҙын йәмәғәт менән бергә уҡыған еше ҙур сауабтарға ирешер.
Намаҙ менән ҡорбан ул — Аллаһҡа яҡынайыу өсөн ҡылған ғибәҙәттең иң күркәме, иң ҡиммәтлеһе. Намаҙ ул тәндең дә, күңел менән йәндең дә Аллаһ алдында тыйнаҡ, күндәм, баҫалҡы була белеүе, ҡорбан — йомартлыҡ һәм игелек билдәһе — Аллаһы Тәғәләгә мал менән яҡынайыу.
Күңелдәребеҙ Аллаһ биргәндәргә шөкөр, Аллаһ рәхмәтенә өмөт һәм Уның ололоғона зекер менән тулы. Ә хаж — Аллаһы Тәғәләгә ғибәҙәттең бер рөкөнө, бәндәләрҙең Уның ҡоло булыуына бер дәлил...
Ҡорбан ғәйетебеҙ мөбәрәк булһын!
"Раббәнә әтинә фид-дүнйә хәсәнәтәү үә фил әхирәти хәсәнәтәү үә ҡинә ғәҙәбән-нәр”
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 31.08.2017 в 04:53, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Башҡортостан дарыуҙар һатып алыуға федераль бюджеттан 667 миллион һум аласаҡ
Башҡортостан дарыуҙар һатып алыуға федераль бюджеттан 667 миллион һум аласаҡ Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.
Башҡортостанға рецепт буйынса медицина ҡулланыуы өсөн дарыу, инвалид балалар өсөн медицина изделиелары һәм махсуслаштырылған дауалау аҙыҡ-түлектәре һатып алыуға 667 миллион һум күләмендә аҡса бүлеү тураһындағы документ Рәсәй Хөкүмәте сайтында баҫылып сыҡҡан.
«Дөйөм субвенция күләме дәүләт социаль ярҙам алыуға хоҡуҡлы граждандар иҫәбенең артыуы менән бәйле 1,862 миллиард һумға арттырылған», — тиелә Рәсәй Хөкүмәте хатында.
Был мәсьәлә сираттағы ултырышта тикшерелгән. Документҡа Хөкүмәт Рәйесе Дмитрий Медведев ҡул ҡуйған.
http://www.bashinform.ru/news/1187379-bashkiriya-poluchit-667-millionov-rubley-iz-federalnogo-byudzheta-na-zakupku-lekarstv-/


text:
Төбәктә сәғәт 12-гә ҡарата һайлаусыларҙың 29,67% тауыш биргән
Төбәктә сәғәт 12-гә ҡарата һайлаусыларҙың 29,67% тауыш биргән Фото: Ольга Мортазина
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Башҡортостанда сәғәт 12-гә ҡарата һайлаусыларҙың 29,67% тауыш биргән, тип хәбәр итте Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһы секретары Марина Долматова. 2012 йылда Рәсәй Президентын һайлауҙа сәғәт 12-гә халыҡтың 23,99 проценты килгәйне.
Республикала 899 577 кеше һайлаған да инде. Балтас, Тәтешле һәм Федоровка райондарында йәшәүселәр бик әүҙем. Республикала тәүге тапҡыр тапҡыр тауыш биреүселә — 50 745.
Әлеге мәлдә һайлаусылар исемлегенә 3 миллион 31 мең 99 кеше индерелгән.
Бөгөн, 18 мартта, Рәсәйҙә дәүләт башлығын һайлайҙар. Һайлаусыларҙы 3398 стационар һайлау участкаһында һәм һайлаусылар ваҡытлыса булған урындарҙа ойошторолған 38 участкала (31 дауалау учреждениеһында, өс шифаханала, өс тәфтиш изоляторында, Өфө ҡалаһының тимер юл вокзалында) көтәләр.
Ил биләмәһендә теркәлмәгән Рәсәй граждандары үҙҙәренең гражданлыҡ бурысын 119-сы участкала үтәй ала. Адресы: Өфө ҡалаһы, Посадская урамы, 26.
http://www.bashinform.ru/news/1130134-v-bashkirii-yavka-izbirateley-na-12-chasov-sostavila-29-67/


text:
Баҡы дәүләт университеты
Баҡы дәүләт университеты на 1919 йылда Мамед Эмин Расулзаде нигеҙ һала.
Юғары уҡыу йортоноң механика-математика, ғәмәли математика һәм кибернетика, химия, биология, география, геология, тарих, юридик, филология, көнсығыш илдәрен өйрәнеү, китапхана, халыҡ-ара хоҡуҡ һәм мөнәсәбәттәр, социаль фән һәм психология, журналистика, теология һәм иҡтисад факультеттарында 22,5 мең студент белем ала. Преподавателдәр һаны 1300, шуларҙың 250-һе фән докторы, профессор, 750-һе — фән кандидаты.
Шулай уҡ университет составына ғәмәли математика һәм физик проблемалар фәнни-тикшеренеү институты, күргәҙәмә үҙәге, 5 музей, китапхана һәм нәшриәт инә. Вузда 121 кафедра, шул иҫәптән тәбиғи һәм гуманитар фәндәр кафедраһы, 37 фәнни-тикшеренеү һәм фәнни-лаборатор кафедралар бар. Унда бөтәһе 200 фән хеҙмәткәре, әҙербайжан теле һәм әҙәбиәте, генетика кафедраһы эшләй. Кубинск районының Нюгеди ауылы, Хызынск районының Алтыагадж ҡасабаһы университеттың уҡыу һәм фәнни тикшеренеүҙәр үткәреү базаһы булып тора.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1919 йылдың 1 сентябрендә Әзербайжан Демократик Республикаһы парламенты ултырышында Баҡыла Дәүләт университеты булдырыу тураһында закон ҡабул ителә[1] — Европа менән Азия киҫешкән ерҙә яңы уҡыу йорто асыла. Университет тарих-филология, физика-математика, юридик һәм медицина факультеттары составында асыла. Билдәле хирург Василий Иванович Разумовский университеттың тәүге ректоры була.
Әзербайжан Демократик Республикаһы Хөкүмәтенең 1919 йылдың 8 сентябрендәге ҡарары:
1920—1930 йылдарҙа күренекле әҙербайжан яҙыусылары Абдуррагим бек Ахвердиев, Таги Аббас оглы Шахбази, шәреҡте өйрәнеүсе билдәле профессорҙар Пантелеймон Крестович Жузе, А. О. Мишель, тарихсы һәм философ Александр Осипович Маковельский, ботаник Александр Альфонсович Гроссгейм, юрист Агалар Керимов һәм башҡа танылған ғалимдар университеттың әйҙәүсе педагогтары була. Ул дәүерҙә университет етәкселегенең саҡырыуы буйынса Баҡыға лекция уҡыу өсөн Николай Яковлевич Марр, Василий Владимирович Бартольд, Александр Брониславович Селиханович, көнсығыш фәндәре академияһы академигы Фуад бек Кюпрюлюзаде саҡырыла.
С. М. Киров исемендәге Әзербайжан дәүләт университеты 1920 йылда составында медицина һәм тарих-филология факультеттары булған Баҡы дәүләт университеты булараҡ асыла. 1924 йылда уға «Әзербайжан дәүләт университеты» исеме бирелә. 1929 йылда уның составына 4 факультет инә. 1930 йылда университет бер нисә үҙаллы — медицина, педагогия, халыҡ хужалығы һәм башҡа университетарға үҙәгәртелә. 1934 йылда университет яңынан Әзербайжан дәүләт универсиитеты итеп үҙгәртелә һәм уға С. М. Киров исеме бирелә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бик күп профессорҙар, педагогтар фронтта булыуына ҡарамаҫтан, университет барыбер ҙә алдынғы булып ҡала. 1945 йылда был белем биреү учреждениеһы Әзербайжан фәндәр академияһын булдырыуҙа әүҙем ҡатнаша.
Республиканың күп кенә юғары уҡыу йорто учреждениелары, шул иҫәптән Әзербайжандың медицина, иҡтисад, педагогия дәүләт университеттары һәм башҡалар Баҡы дәүләт университеты нигеҙендә булдырыла. Университет үҙенең 50 йыллыҡ юбилейын 13 факультет менән ҡаршы ала. Бында яңы һөнәрҙәр буйынса факультеттар асыла, 30 фәнни-тикшеренеү лабораториялары, кафедралары булдырыла.
Вуз рейтингы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2014 йылда вузға «Эксперт РА» агентлығы буласаҡ белгестәр әҙерләп сығарыуҙа тейешле кимәлде күрһәтеүсе «D» класлы рейтингы бирә[3][4].
Белгестәр әҙерләү йүнәлеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Белгестәр: математика, ғәмәли математика, механика, физика, астрономия; химия, биология, биохимия, география; политология, климотология; гидрология, океанология; философия; политология; социология; психология; тарих; хоҡуҡ өйрәнеү, халыҡ-ара хоҡуҡ; халыҡ-ара мөнәсәбәттәр; шәреҡте өйрәнеү (ғәрәп, төрөк, фарсы, ҡытай, иврит, япон, корей филологияһы); журналистика; халыҡ-ара журналистика; рус теле һәм әҙәбиәте; әзербайжан теле һәм әзербайжан әҙәбиәте; иҡтисад; иҡтисади кибернетика; китапхана эше һәм библиография; файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарын эҙләү һәм разведка; тәбиғәтте һаҡлау һәм рациональ файҙаланыу; ғәмәли геодезия, картография; гидрогеология һәм инженер геологияһы; геохимия; минералогия һәм кристаллография; физик электроника; китап тураһында фән һәм китап сауҙаһын ойоштороу, теология; юриспруденция.
Махсуслаштырылған диссертация советтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Университетта Диссертация яҡлау буйынса махсуслаштырылған советтар:
- докторлыҡ диссертациялары буйынса— физика-математика, химия, философия һәм филология фәндәре буйынса дүрт совет;
- кандидатлыҡ диссертациялары буйынса — физика-математика, тарих, филология, психология фәндәре буйынса биш совет.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Азербайджанская Демократическая Республика (1918―1920). Законодательные акты. (Сборник документов). — Баку, 1998, с. 101—103
- ↑ Азербайджанская Демократиче-ская Республика (1918―1920). Законодательные акты. (Сборник документов). — Баку, 1998, с. 356
- ↑ Рейтинг высших учебных заведений стран СНГ
- ↑ БГУ вошел в список ведущих вузов СНГ
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Официальная страница (әзерб.) (инг.) (рус.)
- Бакинский государственный университет // nature.web.ru


text:
Ғилми совет
Әхмәҙиев Р.Б., филология фәндәре докторы, факультет деканы – факультет Советының рәйесе.
Ҡолһарина И.Ғ., филология фәндәре кандидаты, рус һәм сағыштырма филология кафедраһы доценты, уҡыу эштәре буйынса декан урынбаҫары, факультет Советының секретары.
Хужахмәтов А.О., филология фәндәре кандидаты, фән эштәре буйынса декан урынбаҫары.
Мостафина Р.Д., филология фәндәре кандидаты, башҡорт әҙәбиәте, фольклоры һәм мәҙәниәте кафедраһы доценты, тәрбиә эштәре буйынса декан урынбаҫары.
Бәхтейәрова Ә.Н., филология фәндәре кандидаты, ситтән тороп уҡыу буйынса декан урынбаҫары.
Зәйнуллин М.В., филология фәндәре докторы, профессор, башҡорт тел ғилеме һәм этно-мәҙәни белем биреү кафедраһы мөдире
Ибраһимов Ғ.Д., филология фәндәре кандидаты, доцент, көнсығыш телдәре кафедраһы мөдире.
Килмөхәмәтов Т. Ә., филология фәндәре докторы, журналистика кафедраһы профессоры.
Күзбәков Ф.Т., филология фәндәре докторы, журналистика кафедраһы профессоры.
Ҡунафин Ғ.С., филология фәндәре докторы, профессор, башҡорт әҙәбиәте, фольклоры һәм мәҙәниәте кафедраһы мөдире.
Гәрәева Г.Н., филология фәндәре докторы, башҡорт әҙәбиәте, фольклоры һәм мәҙәниәте кафедраһы профессоры.
Иҙелбаев М.Х., филология фәндәре докторы, башҡорт әҙәбиәте, фольклоры һәм мәҙәниәте кафедраһы профессоры.
Мырҙағолова З.Ғ., филология фәндәре кандидаты, башҡорт әҙәбиәте, фольклоры һәм мәҙәниәте кафедраһы доценты.
Солтанбаева Х.В., филология фәндәре докторы, башҡорт тел ғилеме һәм этно-мәҙәни белем биреү кафедраһы профессоры.
Фаткуллина Ф.Ғ., филология фәндәре докторы, рус һәм сағыштырма филология кафедраһы мөдире, профессор.
Пермякова Л.А., филология фәндәре кандидаты, рус һәм сағыштырма филология кафедраһы доценты.
Хисамова Г.Г., филология фәндәре докторы, рус филологияһы кафедраһы доценты.
Хөснөтдинова Р.Я., филология фәндәре кандидаты, башҡорт тел ғилеме һәм этно-мәҙәни белем биреү кафедраһы.
Тимербаева Р.Ә., факультеттың 5 курс студенты, Башҡортостан Республикаһы Президенты стипендиаты.
Профком
Профком рәйесе – Мырҙағолова Зәкиә Ғәлимйән ҡыҙы, башҡорт әҙәбиәте, фольклоры һәм мәҙәниәте кафедраһы доценты.


text:
«Егәрленең ҡулы етәү», – тиҙәр. Ундай кешеләр арабыҙҙа бар микән? Бөгөнгө донъяла заман кешеһе нәҡ шундай булырға тейештер, тип уйлайым. Был һүҙҙәр тап минең әсәйем тураһында әйтелгән кеүек. Уның белмәгән эше юҡ! Ҡулдары алтын,тәмле итеп ашарға бешерә, тегә, бәйләй, гөл-сәскәләр үҫтерә, йыуа-йыйыштыра, балаларына ла иғтибарлы. Әсәйем Римма Мортаза ҡыҙы Бөрйән районы Тимер ауылында күп балалы …
Continue reading ‘Әлдә һин бар донъяла!’ »
Әсә… Ниндәй яғымлы, изге һүҙ. Уларҙан да ҡәҙерлерәк кеше юҡ донъяла. Әсәйемдең исеме – Зилә. Үҙе матур итеп йырлай, уңған, аҡыллы, төрлө ҡул эштәренә оҫта. Мине лә бөтә нәмәгә өйрәтеп үҫтерә. Ул – беҙҙең өйҙөң ҡояшы, йылы усағы. Унһыҙ донъяны күҙ алдына килтереүе лә ҡыйын.
Халҡыбыҙҙа элек-электән ҡул эшенә оҫталар күп булған. Яһаған әйберҙәре менән йорт эсен биҙәгәндәр. Өй матур, байрам кәйефе төҫө алған. Ошоларҙы хәтерҙә тотоп, бер көн хеҙмәт дәресендә әсәйҙәребеҙ менән кис ултырып, ижади эш башҡарырға ҡушылды. Беҙ мендәр тегергә булдыҡ. Өләсәйҙәребеҙ кеүек, эшебеҙҙе бөтә күңелебеҙҙе һалып башҡарырға тырыштыҡ. Һәйбәт кенә килеп сыҡты. Унан инде бишенсе синыф ҡыҙҙарының …
Continue reading ‘Бөтәһе лә бәләкәйҙән башлана’ »
Октябрьскийҙағы 9-сы мәктәптә Илина Бобенко исемле был ҡыҙҙы белмәгән һәм ихтирам итмәгән бер кем дә юҡтыр. Сөнки үҙенең ҡаҙаныштары менән ошо белем йортоноң абруйын һәм данын арттырған уҡыусы ул. Ағымдағы йылда республика Башлығы стипендияһына лайыҡ булыуы шул хаҡта һөйләй. Һәләтле ҡыҙ яңыраҡ башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса Өфөлә үткәрелгән республика, төбәк-ара олимпиадаһында ҙур уңышҡа өлгәшкән. …
Continue reading ‘«Башҡорт телен яратып өйрәнәм», – ти Илина Бобенко’ »
Уҙған йыл йәйге оҙон каникулды мин олатай-өләсәйемдәр йәшәгән Башҡортостаныбыҙҙың хозур тәбиғәтле Бөрйән районында үткәрҙем. Бер матур ҡояшлы йылы көндә беҙ атай-әсәйемдәр, туғандарым менән Инсебикә ҡаяһын күрергә барҙыҡ. Ул – Иҫке Собханғол һәм Яңы Собханғол ауылдары араһында, Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярында йөҙ метрҙар самаһы бейеклеккә ҡалҡып торған теп-текә ҡая таш. Инсебикә ҡаяһының башынан тирә яҡҡа …
Continue reading ‘Инсебикә ҡаяһы’ »
Мәктәбебеҙҙә бар яҡлап тырыш, һәләтле балалар бик күп. Шундайҙарҙың береһе – уҡыуҙа ла һынатмаған, мәктәп тормошонда ла бик әүҙем ҡатнашҡан бер ҡыҙ – Нурзидә Күскилдина хаҡында һүҙем. Ул уҡыуҙа беренселекте бирмәй. Бар фәндәрҙән дә тик яҡшы билдәләргә генә өлгәшә. Белем усағында үткән барлыҡ сараларҙа ла әүҙем ҡатнашып, үҙенең синыфын һәр саҡ алдынғылар рәтенә сығара.
3 йомортҡа, 1 сәй ҡалағы тоҙ һәм шәкәрҙе бергә ҡушып туғығыҙ. Әҙер массаға 200 миллилитр һөт ҡойоғоҙ, әҙерәк аш һеркәһендә һүндерелгән сода өҫтәгеҙ һәм ҡуйы ҡаймаҡ кеүек масса килеп сыҡҡансы он һалып йәнә бутағыҙ. Уға 300 миллилитр йылымыс һөт өҫтәгеҙ. Ҡамырығыҙ шыйыҡ ҡына килеп сығырға тейеш. Ә ҡоймағығыҙ селтәрле булһын тиһәгеҙ, тағы ла ярты стакан …
Continue reading ‘«Селтәрле» ҡоймаҡ’ »
1 банка консерваланған балыҡ, 50 грамм әстерхан сәтләүеге, 1 – 2 алма, 100 грамм майонез, 1 аш ҡалағы лимон һуты, йәшел тәмләткестәр кәрәк буласаҡ.
Хәҙер ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ араһында милли биҙәүестәр киң ҡулланыла. Күлдәктәре өҫтөнән төрлө түшелдеректәр (һаҡал, селтәр, хәситә) тағып йөрөгән гүзәл заттарыбыҙҙы күреп, һоҡланыу һәм ғорурланыу тойғоһо уяна. Улар араһында йәштәрҙең дә булыуы айырыуса ҡыуандыра. Оҫталар ҙа күбәйҙе. Һатыуҙа артыҡ күренмәгәс, күптәр уны ҡулдан үҙҙәре яһап ала.
Яңыраҡ ауылыбыҙҙың уңған, оҫта ҡуллы апайҙары һәм беҙ, ҡыҙ-ҡырҡын, бик матур эш башлап ебәрҙек. Һәр шәмбе ауыл китапханаһына йыйылып, ҡул эштәренә өйрәнәбеҙ. Был идеяны үҙебеҙҙең ауыл ҡыҙы, хәҙер Ҡырмыҫҡалыла йәшәгән Нәргизә Закирова апай тәҡдим итте һәм эште үҙе ойоштороп та китте. Ул өйҙән кәрәкмәгән, кейергә эшкинмәгән әйберҙәр алып килергә ҡушты. Беҙ буй-буй итеп киҫеп, уларҙан …
Continue reading ‘Шәмбене көтөп алабыҙ’ »


text:
Тютчев Фёдор Иванович
Фёдор Иванович Тютчев (рус. Фёдор Иванович Тютчев) — рус яҙыусыһы, шағир, дипломат. Санкт-Петербург Фәндәр академияһы ағзаһы. 1803 йылдың 5 декабрендә Орёл губернаһы, Брянск өйәҙе, Овстуг имениеһында тыуған. 1873 йылдың 27 июнендә Царское Селола үлгән. Санкт-Петербургтағы Новодевичий монастыре ҡәберлегендә ерләнгән.
Мюнхен, Турин ҡалаларында йәшәгән, Гейне, Шеллинг менән таныш булған. Рәсәйҙең әҙәбиәт тормошонда ҡатнашмаған, үҙен әҙип тип атамаған. Шуға ҡарамаҫтан, Тютчевтың 400-гә яҡын шиғырҙары һаҡланған, уларҙың юлдары Рәсәйҙә йыш ҡына телгә алыналар. Уның тәүге шиғырҙары XVIII быуаттағы шиғри ғөрөф-ғәҙәттәр тәьҫирендә яҙылған. 1830-сы йылдарҙа яҙылған шиғырҙарында Европа (бигерәк тә немец) романтизмы йүнәлеше көслө. Уның фәлсәфәүи (медитатив) лирикаһында төп темалар булып ил, кеше ғүмере, тәбиғәт тураһында уйланыуҙар тора. 1840-сы йылдарҙа Рәсәй һәм көнбайыш цивилизациялары араһында булған мөнәсәбәттәргә бағышланған сәйәси мәҡәләләр яҙа. 1850-сы йылдарҙа Тютчев мөхәббәткә бағышланған һәм йөрәккә үтеп инерлек шиғырҙар ижад итә, унда мөхәббәт бәхетһеҙлек, ҡайғы мәғәнәһендә аңлатыла. Һуңыраҡ был шиғырҙар "Денисьева циклы"на, йәғни шағирҙың Е. А. Денисьева исемле һөйәркәһенә бағышланған шиғырҙар шәлкеменә, инә. 60-70-се йылдарҙа Тютчев ижадында бигерәк тә сәйәси шиғырҙар өҫтөнлөк итә.
Иң танылған шиғыры «Silentium!» — әсенеү менән өндәшмәҫкә саҡыра, сөнки бер кешенең әйткәнен икенсе кеше бер ваҡытта ла һуңынаса аңлап бөтмәй. «Аҡыл менән Рәсәйҙе аңлап булмай», «Әйтелген һүҙҙең ниндәй мәғәнәлә кире әйләнеп ҡайтасағын алдан фаразлап булмай» һәм «Әйтелгән уй ул алдау» тигән шиғри юлдар Тютчевтың иң йыш ҡабатланған афоризмдары.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #11875839X // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 data.bnf.fr: اوپن ڈیٹا پلیٹ فارم, платформа відкритих даних, платформа открытых данных, plateforme de données ouvertes, piattaforma di dati aperti, Opendata-Plattform, otevřená data platforma, åben-data-platform, տվյալների բաց շտեմարան, platforma za odprte podatke, plataforma de datos abierta, plataforma de dados aberta, платформа адкрытых дадзеных, платформа на отворените данни, platforma otwartych danych, ашық деректер платформасы, ачык маалыматтарды платформа, açıq data platforma, ochiq ma'lumotlar platforma, açık verilerin platformu, платформа отвореног података, platforma otvorenih podataka, platforma otvorenog podataka, platforma otvorených údajov, πλatφόpua avoιktώv δeδouέvwv, platformu atklātā datu, platforma atvira duomenų, platvormi avatud andmete, avoimen datan foorumi, nyílt adatok platformja, პლატფორმა ღია მონაცემები, платформа за отворени податоци, нээлттэй мэдээллийн тавцан, platformă de date deschise, platformo de malferma datumoj, open data platform, плятформа адкрытых зьвестак, Усьтэм даннойёслэн платформазы — 2011.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Пигарёв К. В. Тютчев // Краткая литературная энциклопедия — М.: Советская энциклопедия, 1962. — Т. 7.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 А. Горнфельд Тютчев, Федор Иванович // Энциклопедический словарь — СПб.: Брокгауз—Ефрон, 1902. — Т. XXXIV. — С. 370–374.
- 5 декабрҙә тыуғандар
- 1803 йылда тыуғандар
- Орёл губернаһында тыуғандар
- 27 июлдә вафат булғандар
- 1873 йылда вафат булғандар
- Рәсәй империяһында вафат булғандар
- I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары
- I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары
- III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Рәсәй шағирҙары
- Алфавит буйынса яҙыусылар


text:
Өфөлә Шаляпин конкурсы тамамланды, бүләктәр еңеүселәрҙе көтәФото: Георгий Шишкин
Өфөлә Шаляпин конкурсы тамамланды, бүләктәр еңеүселәрҙе көтә
Өфөлә Шаляпин конкурсы тамамланды, бүләктәр еңеүселәрҙе көтәФото: Георгий Шишкин
ӨФӨ, 2018 йыл, 25 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Федор Шаляпин исемендәге II Халыҡ-ара вокалсылар конкурсының конкус тыңлауҙары тамамланды Башҡорт опера һәм балет театрында икенсе турға үткән16 йәш (35 йәшкәсә) артист баш дирижер Артем Макаров идаралығында театрҙың симфоник оркестры менән сығыш яһаны.
Икенсе тур ғәҙәттәғесә сағыуыраҡ була һәм тулы зал йыя. Йырсыларҙың һәр ҡайһыһы икешәр ария башҡарҙы, күбереһенсә берәүһе сит ил репертуарынан, икенсеһе рус классикаһынан булды.
Сәхнәне бөйөк рус йырсыһының портреты биҙәне. Ул гүйә яңы опера быуына фатиха бирҙе. Хәйер, бөтә йәш йырсылар ҙа – күп тапҡыр халыҡ-ара конкурстар титулдарына лайыҡ булған сыныҡҡан көрәшселәр Өфө тамашаһы алдына үҙенең бөтә һөнәри һәм сәхнә оҫталығы менән килеп баҫты. Вокалсыларҙы Өфөнән, Башҡортостандың халыҡ артисы һәм Мариин театры солисы Асҡар Абдразаҡов рәйеслегендә жюри баһаланы.
Икенсе турға Өфөнән Регина Звегинцева шунда уҡ драматик төҫ бирҙе, сығышы Чайковскийҙың «Орлеан ҡыҙы» операһынан Ионанның «Да, час настал!» арияһы менән башлап. Регина – Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка колледжын һәм З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын (профессор Фәрзәнә Сәғитова класы) тамамлаусы. Икенсе турҙы Өфө егете – ете йыл элек Өфө дәүләт сәнғәт институтында Татаьяна Мамедова класын тамамлаған һәм Өфө тамашаһына спектаклдәрҙә ҙур булмаған ролдәре буйынса таныш Башҡорт операһының 31 йәшлек солисы Рим Рәхимов дауам итте.
Быйылғы Шаляпин конкурсы географик төрлөлөгө менән бай. Ҡаҙағстандан ике сағыу тауышлы йырсы Астананан Гүлдана Алдасова һәм Наргиз Сатмухамбетова сығыш яһаны. Билдәләп үтергә кәрәк, «Риголетто»нан Джильда арияһы өсөн алҡыштарға лайыҡ булған Наргиз Башҡортостандың атҡаҙанған артисы, Астана-опера солисы Әлфиә Кәримованың уҡыусыһы.
Мәскәүҙән Александр Алиев – Екатеринбург операһы, Галина Вишневскаяның опера йырлау үҙәге солисы финалда «Батша кәләше» операһынан Грязнойҙың арияһы менән хәтерҙә ҡалды.
Болгария йырсыһы – Мария Жекова (София) шунда уҡ тамашасыларҙы Бизенең Хабанераһында Кармен образы өсөн тәғәйенләнгән сағыу сиған кейемендә сығып арбаны. Испаниянан төрки тамырҙары менән йырсы Данил Сәйфуллин (Барселона) сығыш яһаны.
Беренсе бүлекте Монголияның бик оҫта вәкиле — Эрдэнээ Очирсайхан (Улан-Батор) тамамланы, «Севильский цирюльник»тан Фигаро каватинаһын башҡарып бөткәндә ҡул хәрәкәте менән һаҡсыл йырлауы өсөн ғәфү үтенгән кеүек тойолдо, моғайын, һыуыҡ тейеү сәбәпле.
Икенсе бүлекте Бородиндың Кенәз Игорь операһынан кенәз арияһы менән Өфө егете, бас-баритон, Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, Йәмил Абделмәнов класы буйынса Өфө дәүләт сәнғәт институты ассистент-стажеры Дамир Тайыпов асып ебәрҙе.
Бер-бер артлы Өфөнөң ике теноры, Башҡорт операһы артистары Салауат Кейекбаев (Салауат Асҡаров класын тамамлаусы) һәм Иҙел Аралбаев (профессор Миләүшә Мортазина класын тамамлаусы) лайыҡлы сығыш яһанылар.
Иҙел Аралбаев башҡорт операһы репертуарында иң билдәле – Заһир Исмәғилевтең «Салауат Юлаев» операһынан Салауаттың өсөнсө арияһын йырланы, тауыш драматизмын актерлыҡ алымы менән нығытып.
Рәсәйҙең төрлө ҡалалары вәкилдәре — Михаил Меньшиков (Мәскәү), Алим Апшев (Нальчик), Евгений Севастьянов (Красноярск) һәм Үзбәкстандан — Каюм Шодияров (Сәмәрҡән) бөтөн бер йондоҙлоҡ булып сығыш яһаны.
Түбәнге Новгород театры солисы Михаил Меньшиков тамаша күңелен Чайковскийҙың «Евгений Онегин» операһынан Ленскийҙың арияһы менән яуланы. Красноярск театры солисы Евгений Севастьянов Римский-Корсаковтың «Садко» операһынан Варяж ҡунағы арияларында тауышының бөтә матурлығын күрһәтте.
Тыңлауҙың икенсе турын Грузия вәкиле, Ҙур театр артисы Годердзи Джанелидзе Бородиндың «Кенәз Игор»ҙан күренекле Кончак арияһын башҡарып тамамланы. Уның йырлауын 2017 йылда Елена Образцова конкурсында еңеүе тураһында ишетеп белгән күптәр тыңлаһы килде. Йырсы был юлы ла өмөттө өҙмәне, тамашасыларҙың йөрәген үҙенең көслө тауышы һәм харизмаһы менән яулап.
Театр фойеһында вокалсылар – тамашасы һөйөүе бүләге өсөн тауыш биреү барҙы.
2018 йылда Шаляпин конкурсында бөтәһе 31 йәш йырсы ҡатнашты. Конкурс һөҙөмтәләре 25 сентябрҙә киске сәғәт 6-сы яртыла Греция залында иғлан ителә. Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, төп бүләк 350 мең һум тәшкил итә.
http://www.bashinform.ru/news/1215758-shalyapinskiy-konkurs-v-ufe-zavershen-prizy-zhdut-pobediteley/


text:
- Подробности
- Просмотров: 1126
ҒАИЛӘ‑КӨНКҮРЕШ ЙОЛА ПОЭЗИЯҺЫ, башҡ. фольклоры әҫәрҙәре, ғаилә‑көнкүреш йолаларының вербаль‑шиғри өлөшө. Ғ.‑к.й.п. нигеҙендә һүҙҙең арбау көсөнә ышаныу ята (ҡара: Магия). Жанрҙары: арбауҙар, йырҙар, теләктәр, нәсихәттәр, мөнәжәттәр һәм башҡалар. Ғ.‑к.й.п. әҫәрҙәре кеше ғүмеренең һәр этабына, уның хужалыҡ‑көнкүреш эшмәкәр‑легенә фатиха биргән. Сабый тыуғанға тиклемге осор фольклорына өшкөрөүҙәр, теләктәр ингән. Түлһеҙлектән яфаланған ҡатын Ер, Һыу, Ел һ.б. илаһтарҙан бала һораған: “Бер ус тупраҡ, /Бер тамсы һыу етер, /И, Хоҙайым, бала бир!” Бала тыуыуға бәйле йолаларға кендек инәһенең, әле тыумаған сабыйға мөрәжәғәт итеп, бала табыуҙы еңеләйтеү өсөн һамаҡлауҙары ҡараған: “Башың менән кил, /Ашың менән кил, /Алдыма һалам, /Ерҙән алған балам, /Инәһенә оҡшамаған, /Ер‑Әсәгә оҡшаған!”; теләктәр (бәпесләүсе ҡатын янында, йола ризығын әҙерләгәндә, күмәк аштан һуң әйтелгән): “Ауыҙың баллы, тормошоң татлы булһын!” Сабыйҙы тәүге тапҡыр мунса индергәндә теләктәр, нәсихәттәр һәм ҡурсалау һүҙҙәре әйтелгән: “Минең балам түгел әле, /Айыу, бүре балаһы!” Бишек йырҙары — бер тонда, тынысландырыу рәүешендә көйләп башҡарылыусы дидактик йөкмәткеле текстар — баланы әхлаҡ нормаларына, мәҙәниәткә ылыҡтырыуға, яҙмышын алдан билдәләүгә йүнәлтелгән булған: “Бәү‑бәү‑бәү генә, /Булыр әле дәү генә, /Булыр әле дәү генә лә /Быуынға берәү генә!” Туй йолалары мәлендә сеңләүҙәр, тойғоларҙы нығытыуға йүнәлтелгән мөхәббәт йырҙары (“йәр‑йәр” әйтеү) башҡарылған: “Берең — яҡут, берең — гәүһәр, /Ҡушылдығыҙ, йәр‑йәр, /Берең — көмөш, берең — уҡа, /Ишелдегеҙ, йәр‑йәр!”; теләктәр, нәсихәттәр әйтелгән. Ерләү йолалары фольклорына мөнәжәттәр, һыҡтау, шиғри васыяттар, мәрхүмгә мөрәжәғәттәр ҡарай: “Ауылға йыш ҡайтма, /Йәш-йәштәрҙе алма, /Төштәрҙе бутама!” Хужалыҡ-көнкүреш эшмәкәрлеге (кейеҙ баҫыу, һарыҡ ҡырҡыу, үреү, һал ағыҙыу һ.б.) һәм байрамдар имләүҙәр, алғыштар, һамаҡтар, йырҙар, ҡарһүҙҙәр м‑н оҙатылған: “Эшем, эшем, эш ҡары, /Дошман һүҙе тыш ҡары”; дауалау (ҡара: Халыҡ медицинаһы) һәм магия (ҡара: Ҡамлау) йолалары — имтомдар, өшкөрөүҙәр. Һамаҡлы‑шиғри мөрәжәғәттәр йолаларҙың функциональ, башҡарыу, тел үҙенсәлектәрен халыҡ хәтерендә һаҡлау һәм уларҙы дөрөҫ ҡулланыу мөмкинлеге бирә.
Әҙәб.: Башҡорт халыҡ ижады. 1‑се т. Йола фольклоры. Өфө, 1995.
Р.Ә.Солтангәрәева
Тәрж. М.Ә.Ҡотлоғәлләмов


text:
Мелконов-Езеков йорто
Мелконов-Езеков йорто — Дондағы Ростов ҡалаһында Оло Баҡса урамы менән Ворошилов проспекты сатында урынлашҡан. XIX быуат аҙағында төҙөлгән, үҙгәртеп ҡороуға дусар булған[1]. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында емерелгән булған.
Адресы: Дондағы Ростов ҡалаһы, Оло Баҡса урамы, 71/16.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIX быуат аҙағында Дондағы Ростовта Оло Баҡса урамы менән Оло Столыпин проспекты (хәҙерге Ворошилов проспекты) киҫешкән ерҙә табыш йорто төҙөлә. Йорттоң хужаһы Гавриил Мелконов-Езеков була, ул Нахичеванда һәм Ростовта билдәле бай сауҙагәрҙәр була. Йорт хужаһын халыҡ араһында «йөн короле» тип атап йөрөткәндәр.
Был килем йортон төҙөү ат заводы хужаһы Карапет Чернов һәм йөн эшкәртеүсе Гавриил Мелконов-Езековтың бәхәсе тураһындағы ҡала легендаһы менән бәйле. Уларҙың кеме байыраҡ икәнен асыҡлау өсөн, сауҙагәрҙәр Оло Баҡса урамы менән Оло Столыпин проспекты (хәҙерге Ворошилов проспекты) киҫешкән ерҙә бер-береһенә ҡаршы ике табыш йорто төҙөргә булалар. Бәхәстә кемдең йорто фыртыраҡ, шул еңеүсе булырға тейеш була. Башта табыш йорттары өсәр ҡатлы була, әммә XX быуат башында Ростовта төҙөлөш бумы башлана, ике сауҙагәрҙәр ҙә йорттарын биш ҡатлы итеп бейегәйтеп төҙөргә ҡарар ҡабул итә. Һөҙөмтәлә Мелконов-Езеков көмбәҙе бер нисә метрға бейегерәк булып сыға. Черновҡа көмбәҙ төҙөү мөмкин булмай, сөнки фундаменттың һәм конструкцияларҙың ныҡлыҡ запасы мөмкинлектәре файҙаланып бөтөлгән була, шунлыҡтан ул йорт ҡыйығына колонналар ҡуйҙыра. Бинаның ошо үҙенсәлектәре арҡаһында Чернов йорто «терәүле колонналы»[1] йорт исеме алған.
Ике йорт та эклектика стилендә төҙөлгән һәм һылап яһалған биҙәктәр, ҡыйыҡлы галереялар, күп колонналар, кариатидалар менән биҙәлгән. Архитектура ярышы 15 йыл самаһы дауам итә.
Мелконов-Езеков йорто XX быуат башында модерн стилендә яңыртып төҙөлә һәм үҙенең биҙәлеше буйынса Ростовта Ҡала Думаһы йортонан ҡала икенсе урында тора тип иҫәпләнә. Бинала Ростов ҡалаһының йәмәғәт клубы урынлаша. 1914 йылда, гастролдә булғанда, был бинала Константин Бальмонт сығыш яһай. Ростов клубында ул «Шиғриәт тылсым кеүек» тигән лекция уҡый. Дондағы Ростовта йәмәғәт клубы ҡала интеллигенцияһының ял итеү урыны булып тора. Уның килеүселәре гимназия уҡытыусылары, присяжный поверенныйҙар, сауҙа учреждениелары хеҙмәткәрҙәре һ. б. булалар
Совет власы йылдарында Мелконов-Езеков табыш йорто бинаһында беренсе ҡатта «Колизей» кинотеатры эшләй. Кинотеатр залында 1920-се йылдар башында шағир Сергей Есенин сығыш яһай. 30-сы йылдарҙа бинаны Ростов өлкә башҡарма комитетының Ростовтың Аҙау-Ҡара диңгеҙ радиотапшырыуҙар һәм радиофикация буйынса комитеты һәм «Ударник» кинотеатры биләй. Шулай уҡ беренсе ҡатта магазиндар эшләй, өҫкө ҡаттарҙа фатирҙар була.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Мелконов-Езеков йортона авиабомбалар эләгә, бина өлөшләтә емерелә. Янғын сығыуы бинаны тулыһынса емерелеү хәленә килтерә. Һуғыштан һуң бина ҡалдыҡтарын һүтеп, уның урынына кирбестән «Ростовуголь» предприятиеһенең торлаҡ йорто төҙөлә. Яңы бина Сталин ампиры манераһында төҙөлә. 1953 йыл башынан алып 2000 йылдарға тиклем бинала «Буревестник» кинотеатры була. Хәҙерге ваҡытта был бинала Рәсәй Федерацияһы Президентының Көньяҡ Федераль округтағы тулы хоҡуҡлы вәкиле аппараты эшләй.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дом Мелконова-Езекова — место отдыха городской интеллигенции. Все памятники архитектуры.
- Архитектура Ростова-на-Дону. Часть 2-я. Дома Чернова и Мелконова-Езекова
- Дом Мелконова-Езекова
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Есаулов Г. В., Черницына В. А. Архитектурная летопись Ростова-на-Дону — 2-е изд.. — Ростов-на-Дону, 2002. — Б. 98—101. — ISBN 5-8456-0489-3.


text:
- Подробности
- Просмотров: 552
БАШҠА МИЛЛӘТТӘР ӨСӨН МӘКТӘПТӘР, урыҫ һәм башҡа милләттәр өсөн башланғыс халыҡ училищелары, Рәсәйҙә урыҫ булмаған милләт балалары өсөн башланғыс дөйөм белем биреү учреждениелары. 1860-сы йй. алып хөкүмәт, Урыҫ православие сиркәүе йәки земстволар башланғысы м‑н христианлаштырыу һәм уҡытыу процесын урыҫлаштырыу аша урыҫ булмаған милләттәрҙе урыҫтар м‑н яҡынайтыу маҡсатында асыла. Б.м. ө.м. иҫәбенә ш. уҡ 19 б. аҙ. — 20 б. башында православиеға ҡарамаған халыҡтар араһында Изге Яҙманы (ҡара: Библия) таратыу маҡсатында асылған башҡа дин мәктәптәре инә. Н.И.Ильминский системаһына нигеҙләнгән “Рәсәйҙә йәшәгән башҡа милләттәрҙе уҡытыу саралары буйынса ҡағиҙәләр” гә (1870), “Башҡа милләттәр өсөн башланғыс училищелар тураһында ҡағиҙәләр” гә (1906, 1911, 1913) ярашлы эшләй. Эске эштәр министрлығы, 1874 й. алып Халыҡ мәғарифы министрлығы ҡарамағында була һәм уларға инспекторҙар етәкселек итә. Ҡаҙна, ауыл йәмғиәттәре, земстволар һәм айырым кешеләр аҡсаһына тотола һәм бөтә ҡатлам кешеләренә хеҙмәт итә. Уҡыу түләүһеҙ була. Айырым (ир һәм ҡыҙ балалар өсөн) һәм ҡатнаш Б.м.ө.м. эшләй. Бер класлы мәктәптәрҙә уҡыу — 2—4 йыл, ике класлыларҙа 4—6 йыл бара. Уҡыу программаһына урыҫ теле (һөйләшеү, уҡыу), матур яҙыу, туған тел, арифметика, дин ғилеме, йыр, а.х. б‑са практик дәрестәр, 2-се класта ш. уҡ урыҫ тарихы, тәбиғәт белеме м‑н география, һыҙым һәм геометрия нигеҙҙәре инә. Урыҫ булмаған милләттәрҙең туған телендә сыҡҡан уҡыу әҙәбиәте (кириллица нигеҙендәге) файҙаланыла. 1918 й. Б.м.ө.м. бөтөрөлә йәки берҙәм хеҙмәт мәктәптәренең төрлө типтарына үҙгәртелә (ҡара: Дөйөм белем биреү мәктәптәре).
1870 й. ҡағиҙәләргә ярашлы, Өфө губернаһы һәм Ырымбур губернаһының урыҫ булмаған милләттәре христиандарға һәм мосолмандарға бүленә; мосолмандар өсөн мәктәптәрҙә — урыҫ телен өйрәтеүгә, христиандар һәм мәжүсиҙәрҙекендә дин уҡытыуға өҫтөнлөк бирелә. 1871 й. — Ҡазан, 1875 й. Ырымбур уҡыу‑уҡытыу округтарында татар, башҡ. һәм ҡаҙаҡ мәктәптәре инспекторы вазифаһы индерелә. Дөйөм ғәскәри бурыс т‑да закон (1874) ҡабул итеү мәктәптәрҙе үҫтереүгә булышлыҡ итә, уға ярашлы, башланғыс уч‑ще (ш. иҫ. башҡа милләттәр өсөн) тамамлағандарға хеҙмәт ваҡыты ҡыҫҡартыла. Өфө губ. 1879 й. 39 Б.м.ө.м. (1116 уҡыусы, ш. иҫ. 58 ҡыҙ) иҫәпләнә, 1900 й. — 167, 1911 й. — 299, ш. иҫ. 6 башҡа дин мәктәбе; 1915 й. — 734, шуларҙың 36‑һында уҡытыу — туған телдә, 316‑һында — урыҫ телендә, 382‑һендә туған телдә һәм урыҫ телендә алып барыла. Урыҫ-башҡ. мәктәптәре (ҡара: Урыҫ-башҡорт халыҡ училищелары), нигеҙҙә, Бәләбәй (72 мәктәп), урыҫ‑татар — Минзәлә (73) һәм Бәләбәй (42), урыҫ-сыуаш — Бәләбәй (61) һәм Стәрлетамаҡ (34), урыҫ-мари — Бөрө (81), урыҫ‑мордва мәктәптәре Стәрлетамаҡ (25) һәм Бәләбәй (22) өйәҙҙәрендә була. Ырымбур губ. 1900 й. 28 Б.м.ө.м. эшләй. Б.м.ө.м. өсөн уҡытыусылар Бөрө башҡа милләттәр өсөн уҡытыусылар мәктәбе, Өфө татар уҡытыусылар мәктәбе, Благовещен уҡытыусылар семинарияһы, Ҡазан, Силәбе, Троицк, Ырымбур ҡҡ. уҡытыусылар семинариялары, Ырымбур ҡыҙҙар гимназияһы, Ырымбур уҡытыусылар ин‑ты, Уҡытыусылар институтында, ш. уҡ “Ғосмания”, “Ғәлиә”, “Рәсүлиә”, “Хөсәйениә” мәҙрәсәләрендә, төрлө курстарҙа әҙерләнә. Ырымбур уҡыу‑уҡытыу округындағы Б.м.ө.м. уҡытыусыларының яҡынса 50%‑ы башланғыс йәки өйҙә алынған белемгә эйә була (1911).
А.И.Ҡаһарманова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Океанология
Океаноло́гия (океан һәм бор. грек. λόYoς — фекер йөрөтөү, һүҙ) йәки океаногра́фия (океан һәм бор. грек. Ypaφeιv — яҙам, һүрәтләйем) - океандың һәм атмосфераның ҙур масштабта бер-береһе менән тәьҫир итешеүен һәм уның оҙаҡ арауыҡта үҙгәрешен, океандың материктар менән, атмосфера һәм океан төбөнөң химик алмашыныуын, биотаны һәм уның экологик тәьҫир итешеүҙәрен, океан төбөнөң геологик төҙөлөшөн, океандың төрлө райондары араһындағы энергия һәм есем алмашыу иҫәбенә барған урындағы һәм локаль процестарҙы өйрәнә. Океанология — тотош океанда, уның айырым региондарында (региональ океанология), ситтә ятҡан һәм эске диңгеҙҙәрҙә барған физик, химик һәм биологик процестарҙы өйрәнеүсе фән. Рәсәйҙә «океанография» шул уҡ фән, тик унда биология инмәй.
Океанды өйрәнеүгә төрлө дәүерҙәрҙә йәшәгән диңгеҙселәр, айырыуса XV быуат аҙағы — XVI быуат башында, Бөйөк географик асыштар осоронда алыҫ ҡитғаларға сәфәр яһаған диңгеҙселәр, ҙур өлөш индерә. 1519 йылда Ф. Магеллан етәкселегендәге 5 караптан торған испан экспедицияһы тәүге Бөтә донъя буйлап сәйәхәткә китә, экспедициянан тик бер карап 1522 йылда тыуған илгә ҡайта. Был экспедиция донъялағы бөтә океандарҙың да бер-береһе менән тоташҡан икәнен иҫбатлай[1].
Океанография буйынса тәүге хеҙмәт тип Италия ғалимы (монах) Луиджи Марсильиның «Диңгеҙҙең физик тарихы» китабын атайҙар (Амстердамда 1725 йылда нәшер ителгән)[2]. XVIII аҙағына диңгеҙле ҙур илдәрҙең гидрография хеҙмәттәренең архивтарында елдәр һәм иң мөһим диңгеҙ юлдары тураһында бик күп мәғлүмәт туплана (караптарҙың вахта журналдарында теркәлгән яҙыуҙар).
Рәсәйҙә «Океанолог» һөнәрен ике юғары уҡыу йортонда — М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында һәм К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү дәүләт ауыл хужалығы академияһында алырға була[3].
Океанология бүлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Океанологияла ете бүлек бар:
- Диңгеҙ биологияһы йәки биологик океанография, океандағы үҫемлектәр һәм хайуандарҙы (биота)һәм уларҙың бер- береһенә экологик тәьҫирен өйрәнә.
- Химик океанология[en], океан химияһын өйрәнә.
- диңгеҙ геологияһы йәки геологик океанография, геология һәм океан төбө минераль ресурстарын, плиталар тектоникаһын өйрәнә
- Океандың һәм атмосфераның тәьҫир итешеүен
- Физик океанология[en], диңгеҙ һыуының физическик сифатын(термодинамика, акустика, оптика), океандағы динамик процестарҙы (ағым, тулҡындар, приливтар, турбулент хәрәкәт), океандағы һыу структураһын (һыу массаһы)өйрәнә
- Техник океанология,океанлогияла ҡулланылған приборҙарҙы; уларҙы фәнни экспедицияларҙа ҡулланыуҙы һәм ремонтты.
- Промысел океанологияһы, ғәмәли фән , Донъя океанының биологик ресурстарын рациональ тотоноу маҡсаты менән йәшәү мөхитенең промысел объекттарының яңынан булдырылыуына, таратылыуына һәм уларҙың тәртибенә йоғонто яһауын өйрәнә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Океанографическое судно
- Океанографическая станция
- Океанографическая платформа
- Всемирный день океанов
- Всемирный день моря
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Как изучается океан
- Захаров Л. Введение в промысловую океанологию (учебное пособие)
- Oceanographers.RU — Русскоязычное сообщество океанологов
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Пивоваров А. А. Термика пограничных слоев океана и атмосферы. ч. 1.— М.: Изд-во МГУ, 1986, 127 с.
- Пивоваров А. А. Термика пограничных слоев океана и атмосферы. ч. 2.— М.: Изд-во МГУ, 1987, 92 с.
- Гусев А. М. Основы океанологии.— М.: Изд-во МГУ, 1987, 247 с.
- Гусев А. М. Антарктида. Океан и атмосфера.— М.: Просвещение, 1983, 151 с.
- Степанов В. Н. Океаносфера.— М.: «Мысль», 1983. 270 с.
- Захаров Л. А. Введение в промысловую океанологию.— Калининград, 1998
- Развитие физико-географических наук (XVII—XX вв.).— М.: Наука, 1975.- С.79-117.
- Гершанович Д. Е., Муромцев А. М. Океанологические основы биохимической продуктивности Мирового океана.— Л.: Гидрометеоиздат, 1982
- Гершанович Д. Е. Промысловая океанография.— Л.: Агропромиздат, 1986
- Гершанович Д. Е., Елизаров А. А., Сапожников В. В. Биопродуктивность океана.— М.: Агропромиздат, 1990
Ҡалып:Океанологические приборы и оборудование
- ↑ Подобно солнцу… Жизнь Фернана Магеллана и первое … historic.ru/books/item/f00/s00/z0000052/index.shtml
- ↑ ocean-msu.ru/oceanology/history/
- ↑ Профессия Океанолог: описание, где учиться, необходимые … https://www.profguide.ru/professions/Okeanolog.html


text:
Һәр миҙгел дә үҙенә генә хас матурлығы, хозурлығы менән һоҡландыра. Ҡышын ябалаҡлап яуған аҡ ҡарҙарға ҡарап ҡыуанһаҡ, яҙ беҙҙе йылы ҡояш нурҙары менән иркәләй. Йәйҙе тирә-яҡтың йәшеллеге, еләк-емешкә бай урманы, хуш еҫле сәскәләре өсөн яратабыҙ.
Көҙ… Уны күптәр моңһоу, һағышлы осор тип һанай. Һис тә улай түгелсе?! Серле, мөғжизәгә бай бер миҙгел бит ул. Көҙ етһә, күптәрҙең күңеле урманға ҡарай тартыла. Ә унда шундай тынлыҡ, иркенлек. Айырым бер донъя кеүек. Тәбиғәт һәм һин… Ул тыңлай, ишетә белә. Тәбиғәттең матурлығына хайран ҡалырлыҡ: аяҡ аҫтында алтындан түшәлгән балаҫ, ағастар ҙа үҙҙәренең күркәм күлдәктәрендә, береһенән-береһе сағыу япраҡтар күҙҙең яуын ала. Әкрен генә иҫкән ел сәстәрҙән наҙлай. Һирәкләп булһа ла йылы ҡояш нурҙары ағас араларынан ҡарап, беҙгә йылмая.
Көҙ матурлығынан мин илһамланам, ҡанатланам, йәшәүгә көс-дәрт алам. Тормошобоҙ ҙа, сағыу япраҡ төҫтәрендәй, бәхетле минуттарға, онотолмаҫлыҡ ваҡиғаларға бай булһын. Һәр миҙгелдең, һәр көндөң матурлығын тойоп, ҡәҙерен белеп йәшәйек.
Ҡыштан да мөғжизә көтәм.
Айгөл СӨЛӘЙМӘНОВА, йәш хәбәрсе.
Бөрйән районы, Әбделмәмбәт мәктәбе.


text:
- Подробности
- Просмотров: 298
РЫБАКОВ Сергей Гаврилович (27.9. 1867, Һамар ҡ. — 28.12.1921, Ригала ерләнгән), этнограф, фольклорсы. П.Г.Рыбаковтың ағаһы. Ырымбур губ. ғилми архив комиссияһы (1898; ҡара: Архив комиссиялары), Рус география йәмғиәте (1893—1901) ағзаһы. Историография, музыкаль этнография, тыуған яҡты өйрәнеү, фольклористика үҫешенә ҙур өлөш индерә. Фәнни хеҙмәттәре РСФСР халыҡтарының муз. фольклорын өйрәнеүгә, музыка белеме биреү мәсьәләләренә арналған. Урал‑Волга төбәге, ш. иҫ. Башҡортостан (1893, 1894, 1896), буйлап этнографик экспедицияларҙа ҡатнаша, уларҙың һөҙөмтәләрен “Урал мосолмандарының көнкүреш тасуирламаһы менән музыкаһы һәм йырҙары” китабына индерә. 1899 й. 90 төрөкмән, тажик, йәһүд һәм урыҫ халыҡ йырҙарын фонографҡа яҙып ала. Турғай өлкәһендә крәҫтиәндәр нач. вазифаһын башҡарғанда (1902—08) 100‑гә яҡын ҡырғыҙ халыҡ йырҙарын туплай. Мәҡәләләр, ш. иҫ. башҡорттарҙың муз. фольклоры, муз. әҫәрҙәре т‑да, тауыш һәм фп., хор өсөн башҡ., татар, урыҫ халыҡ музыкаһы эшкәртмәләре авторы.
Әҙәб.: А т а н о в а Л.П. Собиратели и исследователи башкирского музыкального фольклора. Уфа, 1992; Ф о м е н к о в М.П. Очерки истории развития хорового искусства Башкортостана. Уфа, 2001.
Л.К.Сәлмәнова
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
Неймеген университеты ғалимдары (Голландия) белем биреү өлкәһендә ҙур тикшереү үткәргән. Барлығы 300 меңгә яҡын уҡыусы ҡатнашҡан, донъяның 33 илендә уҡыу өлгәше өйрәнелгән. Һөҙөмтәләр күптәрҙе ғәжәпкә ҡалдыра. Баҡһаң, ҡыҙҙар күберәк белем алған мәктәптәр уҡыу буйынса тесты һәйбәтерәк үтәгән, юғары билдәләрҙе лә күберәк алған.
Тикшереү өсөн ғалимдар уҡыусыларҙың белем алыу уңыштарын баһалау буйынса халыҡ-ара программаны ҡулланған. Бындай һынау алымы өс йылға бер тапҡыр 72 илдә үткәрелә. Ун биш йәшлек уҡыусылар математика буйынса мәсьәләләр сисә, тәбиғи фәндәр буйынса һорауҙарға яуап бирә. Бынан тыш, уҡыу һәләте лә тикшерелә. Ғәҙәттә, ошо һөҙөмтәләр буйынса алдынғы дәүләттәр исемлеге төҙөлә.
Әйткәндәй, 2015 йыл тикшереүҙәре күрһәтеүенсә, донъяның төрлө төбәктәренән ҡыҙҙарҙың 70 проценты уҡыуҙа юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә. Бындай һығымталар яһар өсөн 74 дәүләттән 15 йәштәге1 миллион 500 уҡыусының өлгәш мәғлүмәттәре алынған. Тикшеренеүселәр бер фәнде генә түгел, физика, химия, математика, әҙәби уҡыу буйынса ла күрһәткестәрҙе ҡараған.


text:
- Подробности
- Просмотров: 565
АЛЛОХТОН (алло... һәм гр. chthón — ер), шарьяж, тектоник япма, наволок, напп, тәүге ятыш урынынан горизонталь йүнәлештә күскән таутоҡомдары пластинаһы. Күсеү йыраҡлығы тиҫтәнән алып йөҙәрләгән км тиклем тирбәлә. Геол. төҙөлөшөнөң ҡатмарлылығы м‑н айырылып тора.
Уралда А. барлығы т‑дағы фараздар 20 б. 20‑се йй. 2‑се ярт. — 30‑сы йй. башында әйтелә. Уларҙың булыуын М.А.Камалетдинов, Ю.В.Казанцев һәм Т.Т.Казанцева дәлилләй (ҡара: Шарьяж теорияһы). Өфө амфитеатрында А. асыҡлана, унда урта карбон флиш ултырмаларында аҫҡы һәм урта палеозой тоҡомдары, ш. уҡ ордовиктың — кварцлы ҡомташ, силурҙың — кремнезёмлы һәүерташ, девондың һәм аҫҡы карбондың эзбизташ клиптары ята.
Рифей һәм палеозой ултырмаларынан торған Башҡорт мегантиклинорийында бер-береһе өҫтөнә ҡапланған Нөгөш, Алатау, Елмәрҙәк, Ямантау һәм Йөрәккүл А. теркәлгән; мегантиклинорийҙың төньяҡ-көнбайыш ҡанатында Өфө яйлаһының аҫҡы пермь ултырмаларына өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһы кварциттары ятҡан Ҡаратау А. асыҡланған. Йылайыр синклинорийының төньяҡ өлөшөндә — Мораҙым һәм Ҡыраҡа, көньяҡ өлөшөндә Һаҡмар һ.б. А. айырыла. Мораҙым А. урта карбон ултырмаларында ятҡан аҫҡы девон эзбизташтарынан тора. Гипербазит, аҫҡы һәм урта палеозой тоҡомдарынан торған Ҡыраҡа һәм Һаҡмар А. өҫкө девон фамен ярусының йылайыр свитаһы ултырмаларына яҡынлашҡан; синклинорийҙың көнбайыш ҡанатында Һүрәм, Сөйөш һ.б. А. асыҡланған.
Уралтау зонаһына яҡынлашҡан киң А. булып торған Магнитогорск мегасинклинорийында Бриент, Браил, Обручев, Ҡараған, Ирәндек һәм Түбә—Аҡъяр А. билдәләнгән. Урал алды бөгөлөндә байтаҡ оҙонлоҡ һәм горизонталь күсеренешле бәләкәй амплитуда хас булған Табын—Баҡраҡ, Кинйәбулат—Ромадановка, Воскресенск—Подгорный, Һарытау—Исем һ.б. А. теркәлгән. Көнсығыш Европа платформаһы чехолы ултырмаларында һәм фундаментында бер-береһен ҡаплаған А. күҙәтелә. Күп кенә тикшеренеүселәр фекере б‑са, Урал көнсығыштан Көнсығыш Европа платформаһының сигенә яҡынлашҡан гигант А. булып тора.
Әҙәб.: Камалетдинов М.А., Казанцева Т.Т. Аллохтонные офиолиты Урала. М., 1983; Структурная геология Магнитогорского синклинория Южного Урала. М., 1992.
К.Ҡ.Тимерғәзин
Тәрж. Э.М.Юлбарисов