text:
13 апрель
13 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 103-сө (кәбисә йылында 104-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 262 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ғарипов Марсель Исмәғил улы (13.04.1942), ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Педагогия фәндәре докторы (1988), профессор (1990). Башҡортостан Республикаһының I һәм II саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992).
- Мәжитов Рәмил Ғиниәт улы (13.04.1957), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәйҙең маҡтаулы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Яковлев Иван Яковлевич (13.04.1848—23.10.1930), педагог, сыуаш мәҙәниәт һәм мәғариф эшмәкәре, яңы сыуаш алфавитын төҙөүсе, Өфө губернаһында сыуаш мәктәптәре асыуға булышлыҡ итеүсе.
- Черданцева Милица Александровна (13.04.1908—2002), лектор-музыка белгесе, педагог, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Нәзифә Ҡадирова, (13.04.1954), йырсы, Башҡорт АССР-ының халыҡ (1987), Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Татарстандың (1996) атҡаҙанған артисы. Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994).
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1904 — Александр Жаров, рус совет шағиры.
- 1906 — Сэмюэл Беккет, ирланд яҙыусыһы, Нобель премияһы лауреаты (1969).
- 1948 — Михаил Шуфутинский, йырсы.
- 1955 — Ирина Хакамада, Рәсәй сәйәсмәне.
- 1963 — Гарри Каспаров, шахмат буйынса донъяның 13-сө чемпионы.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1977 — Александр Родимцев, совет хәрби эшмәкәре, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы.
- 1994 — Николай Афанасьевич Крючков, кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
- 2001 — Абдрахманов Ғәйнетдин Шәйхи улы, «Башкирэнерго» йәмғиәте бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 319
МОНОПОЛИЯҒА ҠАРШЫ СӘЙӘСӘТ, дәүләттең иҡт. сәйәсәт сиктәрендә конкуренцияны үҫтереүгә, монополистик эшмәкәрлекте һәм намыҫһыҙ конкуренцияны сикләүгә һәм бөтөрөүгә йүнәлтелгән саралары комплексы; предприятиелар төҙөүҙе, үҙгәртеп ҡороуҙы, ябыуҙы, акцияларҙы күпләп һатып алыуҙы контролдә тотоу; билдәле бер тауар баҙарын‑ да өҫтөнлөклө урын алған пр‑тиеларҙың ғәйеп эштәрен (баҙарҙа дефицит булдырыу йәки уға булышлыҡ итеү, хаҡтарҙы күтәреү өсөн тауарҙарҙы әйләнештән алыу; контрагентҡа уның өсөн файҙаһыҙ булған килешеү шарттарын көсләп тағыу һ.б.); власть органдары һәм идаралыҡтар тарафынан конкуренцияны сикләүҙе һ.б. асыҡлау һәм бөтөрөү. Тауар баҙарын, эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеген үҫтереүгә, ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлауға булышлыҡ итә. Конкуренцияның булмауы иҡт. яҡтан нигеҙләнгән тәбиғи монополиялар зонаһын (газ, нефть һәм нефть про‑ дукттарын үткәргес торбалар буйлап ташыу, т. юлдарҙа йөк ташыу, транспорт терминалдары, порттар, аэропорттар һ.б. хеҙмәте) айырыуҙы күҙ уңында тотҡан баҙарҙарға дифференциаль мөнәсәбәт Рәсәй иҡтисадында монополияға ҡаршы көйләүҙең бер сараһы булып тора. Республикала М.ҡ.с. хоҡуҡи базаһы РФ Конституцияһының конкуренция, берҙәм__иҡт. киңлек һәм берҙәм баҙар т‑дағы нормаларына, РФ Граждандар кодексына, “Конкуренцияны яҡлау тураһында”, “Реклама тураһында” (икеһе лә — 2006), “Тәбиғи монополиялар тураһында” (1995) Федераль закондарға һ.б. нигеҙләнә. Билдәле бер тауар баҙарында 35%‑тан ашыу өлөшө булған Хужалыҡ иткән субъекттар реестрын булдырыу һәм алып барыу М.ҡ.с. бер сараһы булып тора. Реестр ярҙамында монополияға ҡаршы орган тауар баҙарҙарында конкуренттар мөхите торошон анализлай һәм баһалай, хужалыҡ иткән субъекттар эшмәкәрлеген күҙәтә һәм контролдә тота. РФ монополистары реестрына БР‑ҙың 6 пр‑тиеһы ингән (2011): “Башволготанкер” ЯАЙ, “Газпром нефтехим Салават”, “Сода” ААЙ, Туймазы автобетоновоздар заводы, “Уфанефтехим”, “Уфимкабель”, Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе, Өфө эластомер материалдар, изделиелар һәм конструкциялар заводы, Өфө электролампа заводы — Яҡтылыҡ. БР‑ҙың тауар баҙарҙарын анализлау нигеҙендә 2011 й. Реестрға респ. 133 хужалыҡ иткән субъекты индерелгән. 1991 й. алып респ. М.ҡ.с. алып барыу БР‑ҙың Монополияға ҡаршы сәйәсәт һәм яңы иҡт. структураларға булышлыҡ итеү б‑са дәүләт ком‑тына, 1998 й. — БР‑ҙың Иҡтисад һәм монополияға ҡаршы сәйәсәт министрлығына, 2003 й. — РФ‑тың Монополияға ҡаршы сәйәсәт һәм эшҡыуарлыҡты яҡлау министрлығының БР б‑са терр. идаралығына, 2004 й. — Монополияға ҡаршы федераль хеҙмәттең БР б‑са идаралығына йөкмәтелә.
З.Х.Аҡбашева, Ю.А.Дудина, Р.Ә.Ишбулатов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Чтобы посмотреть презентацию с картинками, оформлением и слайдами, скачайте ее файл и откройте в PowerPoint на своем компьютере.
Текстовое содержимое слайдов презентации:
ҺыйырҺарыҡ быҙау Бесәй ҡолонАт бәрәсЭт бесәй балаһы Һыйыр быҙау Һарыҡ бәрәсБесәй бесәй балаһыАт ҡолонЭт ? Мин бында! Нажиә Игеҙйәнова Аҡтырнаҡ ?? ! ? Жанр төрҙәре ошолай тамғалана: Әкиәт - Мәҡәл -Хикәйә Йомаҡ Шиғыр - Тиҙәйткес- Әҫәр темаһы шулай тамғалана: Тыуған ил, тыуған ер – ҡыҙыл,тәбиғәт – йәшел,хайуандар – һоро,кешеләр араһындағы хәл-ваҡиғалар - һары,мажара, фантастика –яртыһы аҡ, яртыһы ҡара Рәхмәт !


text:
Башҡортостанда 19 Александровка ауылы иҫәпләнә
“Яндекс” компанияһының аналитика төркөмө үтә ҡыҙыҡлы географик күҙәтеүҙәр яһаған. Рәсәйҙә иң ныҡ таралған ауыл исемдәренең береһе – Александровка.
Башҡортостанда улар 19 иҫәпләнә. Бындай исемле ауылдар Благовещенда – ике, Ҡырмыҫҡалыла – дүртәү,уларҙың икәүһе 1-се Александровка һәм 2-се Александровка тип йөрөтөлә. Беҙҙә шулай уҡ өс Яңы Александровка бар.
Республикала Покровка ауылдары ла күп икән, уларҙың һаны шулай уҡ 19. Ирҙәр исеменән барлыҡҡа килгән ауылдар һаны ла байтаҡ: Николаевка (18), Ивановка (15), Дмитриевка (12), Алексеевка һәм Андреевка (10-шар).
Рәсәйҙә “Яңы”,“Үрге”,“Оло” ҡушымталы ауылдар һаны “Иҫке”, “Түбәнге”, “Бәләкәй” ҡушымталыларҙан күберәк.
Беҙҙең илебеҙҙә иң популяр урам исемдәре – Урман, Үҙәк һәм Баҡса урамдары икән. Ә бына һәр ҡалала булған Ленин урамы рейтингтың ни бары 23-сө юлында ғына булып сыҡты.
Миллиондан ашыу халыҡ йәшәгән ҡалалар араһында Өфө иң иркене икән. Бындай ҡалаларҙың иң тығыҙы – әлбиттә,"резинанан эшләнмәгән" Мәскәү. Бында бер кешегә ни бары 101 квадрат метр тура килә. Иркен Өфөлә бер кеше 698 “квадратҡа” иҫәп тота ала.


text:
Фото:
Төбәк башлығы Кушнаренко районында булды
Фото:
19 июлдә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Кушнаренко районында бер нисә социаль объектты ҡараны һәм урып-йыйыу кампанияһы барышы менән танышты. Рөстәм Зәки улы МТС дәүләт унитар ауыл хужалығы предприятиеһының «Үҙәк» бүлексәһендә булды, тип хәбәр иттеләр төбәк башлығының матбуғат хеҙмәтенән. Унда көн элгәре арыш сабырға төшкәндәр. Президент уңыш хаҡында ҡыҙыҡһынды, ул бында гектарынан 17-20 центнер тәшкил итә. Эш иртәнге 8-ҙән башлана һәм ҡайһы саҡта төнгә тиклем дауам итә.
Кушнаренко ауылында Рөстәм Хәмитов Үҙәк район дауаханаһының балалар поликлиникаһын ҡараны. Был бүлек капиталь ремонттан һуң 2012 йылдың мартында асылған. Ул бер сменаға 100 кешене хеҙмәтләндереүгә иҫәпләнгән. Төҙөлөш эштәре республика бюджетынан финансланған, реконструкцияға 7 миллион һумдан ашыу аҡса йүнәлтелгән.
Шулай уҡ Кушнаренкола Рөстәм Хәмитов 160 балаға иҫәпләнгән 4-се «Ҡояшҡай» бала баҡсаһында булды. Мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы элекке мәктәп бинаһында урынлашҡан. Ремонт эштәренә һәм ҡорамалдар һатып алыуға яҡынса 6 миллион һум аҡса тотонолған.


text:
Башҡорт телендә сыҡҡан гәзиттәрҙең интернет-сайттары буйынса категория.
Sites 10
Атайсал
Ижтимағи-сәйәси гәзит (ойоштороусылары: Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт министрлығы, Сибай ҡала Советы, Сибай ҡала хакимиәте, редакция коллективы). Аҙнаға 2 тапҡыр сыға. Сибай һәм Башҡортостан яңылыҡтары.
Башҡортостан
Ижтимағи-сәйәси гәзит (ойоштороусылары: Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте). Аҙнаһына 5 тапҡыр сыға. Республикалағы ижтимағи-сәйәси хәлдәрҙе яҡтырта, башҡорт мәҙәниәте һәм тарихы буйынса материал баҫа.
Йүрүҙән
Салауат районының ижтимағи-сәйәси гәзите.
Йәншишмә
Bашҡорт телендә баҫылған балалар һәм үҫмерҙәр өсөн гәзит (ойоштороусыһы: Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте эргәһендәге матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡ).
Йәшлек
Башҡортостан республикаһының йәштәр гәзите. Бик күп материалдар - йәштәр тормошо, әҙәбиәт, сәңғәт өлкәһендәге, мәҙәниәт, һәм башҡа өлкәләрҙәге яңылыҡтар һәм мәҡәләләр баҫыла.
Киске Өфө
Өфө ҡала советы һәм хакимиәтенең ижтимағи-сәйәси-мәҙәни гәзите. PDF форматында архив һәм һуңғы номер. Редакция тураһында мәғлүмәт.
Көнгәк
Мәләүез ҡала Советы, Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм киң мәғлүмәт министрлығының ижтимағи-сәйәси гәзите. Аҙнаһына 3 тапҡыр сыға. Мәләүез һәм Башҡортостан яңылыҡтары.
Табын
Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районының ижтимағи-сәйәси гәзите (ойоштороусылары: Ғафури район Советы һәм редакцияның хеҙмәт коллективы). Аҙнаһына 2 тапҡыр сыға.
Яйыҡ
Учалы ҡалаһы һәм районының берләштерелгән ижтимағи-сәйәси гәзите (ойоштороусылары: Депутаттарҙың Учалы ҡала Советы, Учалы ҡала һәм район хакимиәте). Аҙнаға 3 тапҡыр сыға.
Һаҡмар
Баймаҡ районы һәм ҡалаһының ижтимағи-сәйәси гәзите (ойоштороусылары: Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте эргәһендәге матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыœ, Баймаҡ ҡала Советы). Аҙнаһына 3 тапҡыр сыға.
Other languages 46
Яңылыҡтар
Ял
Референция
Региональ
Фәндәр
Һатып алыу
Йәмғиәт
Спорт
All Languages
Сәнғәт
Бизнес
Компьютер
Уйын
Һаулыҡ
Өй


text:
Ирландия диңгеҙе
Ирландия диңгеҙе (ингл. Irish Sea, валл. Môr Iwerddon, ирл. Muir Éireann) — көнсығышта Бөйөк Британия һәм көнбайышта Ирландия утрауҙары араһында урынлашҡан Атлантик океан диңгеҙе.
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Диңгеҙ һыуҙары Ирландия һәм Бөйөк Британия (Шотландия, Төньяҡ Ирландия, Уэльс һәм Англия) яр буйҙарын йыуа. Көньяҡ-көнбайышта Изге Георг боғаҙы аша Атлантик океан менән, ә төньяҡта — Төньяҡ боғаҙ аша Кельт диңгеҙе менән тоташа.
Майҙаны яҡынса 100 мең км², максималь тәрәнлеге — 175 метр.[2]
Гринпис ойошмаһы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2001 йылда Ирландия диңгеҙе планетаның иң радиоактив бысранған диңгеҙе булған[3].
Диңгеҙҙә ике ҙур утрау — Мэн һәм Англси урынлашҡан. Бәләкәй утрауҙары араһында — Холи-Айленд, Уолни, Ирландс-Ай һәм башҡалар бар.
Яр буйҙары бәләкәй ҡултыҡтар һәм бухталар менән йырғыланған. Төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Лус, Уигтаун һәм Солуэй-Ферт ҡултыҡтары урынлашҡан. Көнсығышта һәм көняҡ-көнсығышта Бомарис бухтаһы, Моркам һәм Ливерпуль ҡултыҡтары бар. Диңгеҙҙең көнбайыш өлөшөндә Ирландия яр буйында Дублин бухтаһы, Странгфорд-Лох, Дандрам, Карлингфорд-Лох һәм Дандолк ҡултыҡтары урынлашҡан.
Тоҙлолоғо 32 промилдән 34,8 промилгә барып етә[4].
Төп порттары — Ливерпуль, Дублин.
Балыҡ тотоу тармағы үҫешкән. Балыҡсылыҡ порттары: Флитвуд (Англия), Ардграсс, Портавоги һәм Килкил (Төньяҡ Ирландия), Дан Лири, Скеррис (Ирландия Республикаһы) һ.б.[2][4]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Ирландское море. — Словарь современных географических названий
- ↑ 2,0 2,1 Irish Sea (sea, Atlantic Ocean). — Britannica Online Encyclopedia
- ↑ Sellafield nuclear reprocessing facility (инг.). Greenpeace UK (10 ноября 2001). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 февраль 2012. 4 июнь 2009 тикшерелгән.
- ↑ 4,0 4,1 Ирландия диңгеҙе — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә


text:
- Подробности
- Просмотров: 958
БАШҠОРТ ИХТИЛАЛДАРЫ (1735—40), башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен баҫып алыу, Ырымбур экспедицияһын (1734—44) ойоштороу, батша хөкүмәтенең Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыу шарттарын боҙоуы һәм төбәктә колониаль сәйәсәткә күсеүе һөҙөмтәһендә тыуа [ҡара: Башҡорт ихтилалдары (17—18 бб.)]. 3 Б.и. була: 1735—36 йй., 1737— 38 йй., 1739—40 йылдарҙа. Инициаторҙар һәм төп көс — башҡорттар. 1735—36 йй. башҡорт ихтилалы. Июндә Ур й. тамағына ҡала‑ҡәлғә төҙөү өсөн Өфөнән Ырымбур комиссияһы ғәскәрҙәренең килеүе сәбәп була. Килмәк Нурышев, Аҡай Күсемов, Йосоп Арыҡов етәкс. итә. 1735 й. июлендә Нуғай даруғаһы башҡорттары Килмәк Нурышев етәкс. Ергән тауынан көньяҡтараҡ Экспедиция ғәскәрҙәренә һөжүм итә. Баш күтәреүселәр июль уртаһынан төбәктең, ш. иҫ. Кама аръяғы сик һыҙығының, күп ҡәлғәләренә һөжүм итә. Хәрәкәткә Уҫы даруғаһы, Ҡазан даруғаһы һәм Себер даруғаһында йәшәүселәр ҡушыла. Авг. Б.и. баҫтырыуҙы ойоштороу өсөн Башҡорт эштәре комиссияһы төҙөлә, нач. итеп ген.‑лейт. А.И.Румянцев тәғәйенләнә. Уның етәкселегендә баш күтәреүселәргә ҡаршы 3 регуляр полк, 500 Яйыҡ казагы, 3 мең ҡалмыҡ ебәрелә. Сент. Байрас Йәнырыҫов һәм Йосоп Арыҡов етәкс. иткән Себер башҡорттары отряды Үрге Яйыҡ ҡәлғәһе (ҡара: Верхнеурал ҡәлғәһе) янында Ырымбурға нигеҙ һалыу урынына китеп барыусы ылауға һөжүм итә. Сент. Килмәк Нурышев һәм Аҡай Күсемов етәкс. баш күтәреүселәр отряды (2—3 мең кеше) Өфө тирәһендә туплана, Өфө провинцияһы Вознесенский а. (хәҙ. БР‑ҙың Өфө р‑ны Чесноковка а.) баҫып ала. Румянцев баш күтәреүселәргә һөйләшеүҙәр башларға тәҡдим итә. Ҡазан даруғаһы баш күтәреүселәренең бер өлөшө ярлыҡау һорап килә, күпселеге көрәште дауам итә. 2—6 окт. Ашҡаҙар й. буйында баш күтәреүселәр Ырымбур экспедицияһы нач. И.К.Кирилов ғәскәрҙәренә һөжүм итә. Румянцев бойороғо б‑са окт. Кирилов (Нуғай даруғаһында) һәм уның ярҙамсыһы А.И.Тевкелев (Урал аръяғында) һуғыш хәрәкәттәрен туҡтатып торорға мәжбүр була. Окт. аҙағы — нояб. башында Минзәлә янында һөйләшеүҙәр башлауҙы хуплаусы баш күтәреүселәрҙең 2 йыйыны була. Ләкин Урал аръяғы башҡорттары көрәште дауам итә, 22 дек. улар Үрге Яйыҡ ҡәлғәһе янында Себер губернаһының Тубыл өйәҙе Тинес биҫтәһенән Ырымбурға китеп барыусы аҙыҡ‑түлек тейәгән ылауға һөжүм итә. 1736 й. ғин. уртаһында Йосоп Арыҡов етәкс. иткән баш күтәреүселәр Үрге Яйыҡ ҡәлғәһен баҫып ала, Тевкелев командаһына һөжүм әҙерләй. Баш күтәреүселәрҙең был ниәтен белеп ҡалған Тевкелев командаһын Себер даруғаһы башҡорттарынан үс алыуға йүнәлтә: 50‑нән ашыу ауыл талана һәм яндырыла, 2 мең кеше үлтерелә, Һөйәнтөҙҙәге ваҡиғалар фажиғәгә әүерелә. Башҡорттар хөкүмәт командаларына, “тоғро” башҡорттарға, мишәрҙәргә, ҡасаҡтар отрядтарына ҡаршы күмәк сығыштар м‑н яуап бирә. 1736 й. Б.и. баҫтырыуға Ҡазан даруғаһында Румянцев, Нуғай даруғаһында Кирилов, Себер даруғаһында В.Н.Татищев етәкс. итә. Указдар (1736 й. 11 февр.) һәм 16 февр. указ ихтилалды иң ҡаты саралар м‑н баҫтырыуға йүнәлеш бирә. Б.и. баҫтырыуҙа ҡатнашҡан керҙәштәргә уларҙың башҡорттар м‑н килешеү б‑са файҙаланған ерҙәрен үҙ милкенә биреү вәғәҙә ителә (1738 й. 17 мартындағы һәм 1739 й. 20 авг. указдар был ҡарарҙы раҫлай). Башҡортостанға 22 меңдән ашыу һалдат һәм казак ебәрелә. 14 февр. Өфө янында Төлкөсура Алдағоловтың баш күтәреүселәр отряды 450 дворян, казак һәм һалдаттан торған хөкүмәт отрядын тар‑мар итә. 1736 й. март—майында Дим й. буйында Румянцев, Нуғай даруғаһында Кирилов һәм майор Б.Л. Останков, Себер даруғаһында Татищев ғәскәрҙәре рейдтары һөҙөмтәһендә баш күтәреүселәр 3 меңдән ашыу кешеһен юғалта, 500‑гә яҡын ауыл яндырыла. Майҙа Себер даруғаһының баш күтәреүселәре Крутихин һәм Үткен биҫтәләренә, Окунев бастругына, Ялан з‑дына һәм Себер даруғаһының башҡа торама пункттарына һөжүм итә. Июндә Төлкөсура Алдағолов отряды хөкүмәткә “тоғро” башҡорт, мари, мишәр һәм татарҙар м‑н һуғыш алып бара. Июнь уртаһында Уҫы даруғаһының баш күтәреүселәре Уҫынан төньяҡта хәрәкәт итә, Красноярск ҡәлғәһе янындағы һуғышта Төлкөсура Алдағолов отряды полк. П.Мартаков командаһын еңеүгә өлгәшә. 29 июндә Ыҡ й. (Кама й. ҡушылдығы) янында Килмәк Нурышев етәкс. 8 меңлек баш күтәреүселәр отряды Румянцев отрядына һөжүм итә һәм уға ҙур юғалтыуҙар килтерә. Башҡорттар Урта Йөҙ ҡаҙаҡтарына ярҙам һорап мөрәжәғәт итә, ләкин улар ярҙам итеүҙән баш тарта. Авг.—сент. Өфө провинцияһына өҫтәмә хәрби көстәр (ш. иҫ. 3 драгун полкы) ебәрелә, Комиссия нач. итеп бригадир М.С.Хрущев тәғәйенләнә, ул язалау операцияларын дауам итә. Башланып киткән аслыҡ та хәрәкәттең көсһөҙләнеүенә килтерә. 1736 й. көҙөндә Б.и. баҫтырыла. Тулы булмаған мәғлүмәттәр б‑са, баш күтәреүселәр 15 меңдән ашыу кешеһен юғалта. 1737 й. башына ҡарай Б.и. бөтә төп етәкселәре ҡулға алына. 1737—38 йй. башҡорт ихтилалы. Ихтилалды аяуһыҙ баҫтырыу, баш күтәреүсе башҡорттарҙан штраф аттарын йыйған ваҡыттағы башбаштаҡлыҡтар сәбәп була. Хәрәкәткә Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Көҫәп Солтанғолов, Рысай Иғембәтов, Сәйетбай Әлкәлин, Төлкөсура Алдағолов етәкс. итә. Б.и. 1737 й. апр. Себер даруғаһы башҡорттары сығышы м‑н башлана. Май—июндә уларға башҡа даруға башҡорттары ҡушыла. Б.и. баҫтырыуға Башҡ. эштәре комиссияһы нач. ген.‑майор Л.Я.Соймонов һәм Ырымбур комиссияһы нач. Татищев етәкс. итә. Көҙөн Б.и. туҡталып тора, 1738 й. ҡышында Себер һәм Уҫы даруғаларында, яҙын Нуғай даруғаһында яңынан башлана. Апр.—майҙа баш күтәреүселәр отрядтары Сыбаркүл, Силәбе, Красноуфимск ҡәлғәләренә, Рәүҙе заводына һөжүм итә, июндә полк. И.С.Арсеньев һәм майор Люткиндың хөкүмәт отрядтары м‑н һуғыштар алып бара. Йәйен—көҙөн Соймонов етәкс. 30‑ҙан ашыу ауыл талана һәм яндырыла, 900‑гә яҡын кеше үлтерелә. Йәй аҙағы — көҙ башында уға Табынға Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Мәндәр Ҡарабаев, Төлкөсура Алдағолов һәм ихтилалдың башҡа күренекле етәкселәре ярлыҡау һорап килә. Башҡорттар тағы Урта Йөҙ ҡаҙаҡ хандарына мөрәжәғәт итә, ләкин һиҙелерлек ярҙам алмай. 1739—40 йй. башҡорт ихтилалы, Ҡараһаҡал яуы. 1739 й. ғин. башланған башҡорт улустарының халыҡ иҫәбен алыу сәбәп була. Көрәшкә Әләнейәнғол Ҡотлоғужин, Миңлеғол Юлаев (ҡара: Ҡараһаҡал), Мәндәр Ҡарабаев, Солтан Арыҫланбәков, Теләүкәй Олотимеров етәкс. итә. Мартта бер нисә йыйында Нуғай һәм Себер даруғалары башҡорттары халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙән баш тартырға ҡарар итә. 1739 й. 5 майында хөкүмәт уны үткәреүҙе туҡтатыу т‑да ҡарар ҡабул итә. Капитан Стрижевский, Р.Уразлин (Себер даруғаһында) һәм капитан С.Ф.Кублицкий (Нуғай даруғаһында) командалары тарафынан штраф аттарын йыйыу башҡорттарҙа ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Билдәһеҙ ауырыу эпидемияһы, арығанлыҡ һәм ҙур юғалтыуҙар һөҙөмтәһендә Б.и. йәйен— көҙөн киң таралып китә алмай. Баш күтәреүселәрҙең ҡаҙаҡтар м‑н союз төҙөү ынтылыштары уңышһыҙ була. 1740 й. башында башҡорттар Ҡараһаҡалды Солтангәрәй исеме м‑н хан тип иғлан итә. Февр.—мартта Б.и. — Себер даруғаһын, апр. Нуғай даруғаһының көньяҡ‑көнбайыш өлөшөн солғап ала. Баш күтәреүселәр Булат Зиләкәев, Ҡоҙаш Рахманғолов, Миңдейәр Арҡаев, Шығанай Борсаҡов етәкс. хөкүмәткә “тоғро” башҡорттар отрядтарына һөжүм итә, ауылдарын туҙҙыра. Баш күтәреүселәрҙең дөйөм һаны 3 мең кешегә етә. Б.и. баҫтырыу өсөн 18 меңдән ашыу һалдат, драгун һәм казак йәлеп ителә. 20 майҙа Оло Ҡыҙыл й. һәм 23 майҙа Яйыҡ й. буйында подполк. Я.С.Павлуцкий һәм секунд-майор Языков командалары м‑н һуғыштарҙа баш күтәреүселәр отрядтары еңелә. 3 июндә Тубыл й. буйында тағы бер ҙур алыш була, уның барышында баш күтәреүселәрҙе Павлуцкий командаһы тар‑мар итә. Ҡалған баш күтәреүселәр Ҡараһаҡал етәкс. ҡаҙаҡтарға китеп йәшеренә. Баш күтәреүселәрҙе эҙләү, уларҙы һәм уларҙың ғаилә ағзаларын язалау сент. аҙағына тиклем дауам итә. Июнь— сент. язалаусылар баш күтәргән улустарҙа 725 ауылды яндыра, 11 мең баштан ашыу мал тартып ала. Халыҡты ҡурҡытыу маҡсатында халыҡ алдында тән һәм үлем язалары бирелә: 25 авг. Ырымбур янында (122 кеше язалап үлтерелә), 17 сент. Һаҡмар ҡаласығында (170 кеше язалап үлтерелә). 1739—40 йй. Б.и. осоронда баш күтәреүселәр 16 меңдән ашыу кешеһен юғалта. 1735—40 йй. Б.и. барышында бөтәһе 40 меңдән ашыу башҡорт (Татищев мәғлүмәттәре б‑са, 60 меңгә яҡын) һәләк ителә, язалап үлтерелә йәки һөргөнгә ебәрелә.
Әҙәб.: Доннелли А.С. Завоевание Башкирии Россией 1552—1740. Страницы истории империализма. Уфа, 1995; Материалы по истории Башкортостана. Т.6. Оренбургская экспедиция и башкирские восстания 30‑х годов XVIII в. Уфа, 2002.
И.Ғ.Аҡманов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Өфөлә ейәнсуралар юбиляр яҡташтарын тәбрикләне
Ошо көндәрҙә Башҡорт дәүләт филармонияһында «Ейәнсура» республика йәмәғәт ойошмаһына берләшкән Өфөлә йәшәгән, сығышы менән Ейәнсура районынан булған яҡташтарҙың осрашыу кисәһе үтте. Бындай осрашыуҙарҙы ейәнсуралар йыл һайын декабрҙә уҙғара, улар инде яҡшы һәм изге йолаға әүерелде.
Ейәнсура районы хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге мөдире Айҙар Мөхәмәтйәнов кисәлә ҡатнашыусыларҙы райондың социаль-иҡтисади хәле, йыл йомғаҡтары менән таныштырҙы, ә «Ейәнсура» республика йәмәғәт ойошмаһы етәксеһе Салауат Итбаев 1999 йылда Өфөлә беренселәрҙән булып ойошторолған ейәнсура яҡташтары ойошмаһының нисек эшләгәне, йыл дауамында ниндәй саралар үткәрелгәне тураһында һөйләне. Ул, атап әйткәндә, быйыл күренекле яҡташтары – геолог Басир Мәһәҙиев (80 йәш), тарихсы Ирек Аҡманов (80 йәш), яҙыусы һәм уҡытыусы Мәрйәм Бураҡаева (70 йәш), психолог Вадим Сафин (80 йәш), журналист Алик Шакиров (60 йәш) үҙҙәренең юбилейҙарын билдәләне, тип хәбәр итте. Һәр юбилярҙы сәхнәгә саҡырып, уның тураһында йылы һүҙҙәр әйтеп, ҡотланылар, матди ғына түгел, музыкаль бүләк тә тапшырҙылар.
Яҡташтар осрашыуы кисәһенең икенсе өлөшөндә Ейәнсура районының «Үҫәргән» халыҡ театры артистары һәләтле шағир һәм драматург Салауат Әбүзәрҙең «Байраҡ аҫтында…» пьесаһы буйынса спектакль күрһәтте. Пьесаны йәш режиссер Радмир Дәүләтбәков сәхнәгә ҡуйған. Спектаклде тамашасылар йылы ҡабул итте, зал йыш ҡына алҡыштарға күмелде. Йәш режиссерҙың был беренсе генә спектакле булыуына ҡарамаҫтан, актерҙар башҡарыуында ла, сәхнә биҙәлешендә лә, әҫәрҙе музыкаль оҙатыуҙа ла байтаҡ үҙенсәлекле табыштар индереүе күҙгә салынды. Актерҙарға ҡарап, уларҙы үҙешмәкәр артистар тип әйтеүе лә ҡыйын, ә улар ысынлап та уҡытыусылар, хужабикәләр, хеҙмәткәрҙәр. Улар ихлас, тәбиғи, эскерһеҙ уйнай. Төп ролде – Әүхәтте БР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Вафа Мәүлитов, Сараны – Хәлиҙә Ҡолшәрипова, Тимерйәнде – Юлай Саматов, Зиләне – Фәниә Дәминова, Барыйҙы – Юлай Арыҫланбаев, Стивты – Илһам Хәсәнов башҡарҙы. Ошо ябай кешеләр образдары аша ауылдың бөгөнгө, хәҙерге тормошо күрһәтелгән.
Спектакль аҙағында сәхнәгә пьесаның авторы Салауат Әбүзәрҙе саҡырып сығарҙылар, ул, үҙешмәкәр артистарҙың уйнауы бик оҡшаны, тине.
Был бик ҡыҙыҡлы һәм йөкмәткеле спектаклде «Үҫәргән» халыҡ театры былтыр Ейәнсура районы мәҙәниәт һарайы сәхнәһендә ҡуйғайны һәм ул шунда уҡ тамашасыларҙың һөйөүен яулағайны.


text:
Ҡуян (Свердловск өлкәһе)
Ҡуян (рус. Куянково) — Свердловск өлкәһенең Красноуфимск округына ҡараған тарихи башҡорт ауылы.
Йөкмәткеһе
Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 116 кеше йәшәй, шул иҫәптән 55 ир һәм 61 ҡатын-ҡыҙ[1].
2002 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 142 кеше йәшәгән[2].
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй архив документтарында ауыл «Кояново», «Коянково» исемдәре аҫтында иҫкә алына.
Тарихи сығанаҡтарҙан күренеүенсә Ҡуян ауылы аҫаба-башҡорттар ауылы[3]. 1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 56 аҫаба-башҡорт йәшәһә, 1859 йылда 76 аҫаба теркәлә[3].
Архив сығанаҡтарҙа ауылда йәшәүселәрҙең хужалығы тураһында ла мәғлүмәт һаҡланған. Мәҫәлән, 1842 йылда ауылда йәшәүсе 56 кеше бөтәһе 128 бот ярма икмәк сәскән[3].
Профессор Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
Ауылда йәшәүселәр башҡорт халҡының ҡошсо ырыуы вәкилдәре.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, населенных пунктов Свердловской области по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года
- ↑ 2002 йылда үткәрелгән халыҡ иҫәбе базаһы.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.


text:
Магеллан боғаҙы
Магеллан боғаҙы (исп. Estrecho de Magallanes) — континенталь Көньяҡ Америка һәм Утлы Ер архипелагын айырыусы боғаҙ. Оҙонлоғо — 575 км, минималь киңлеге — 3,5 км, фарватерҙа иң бәләкәй тәрәнлеге — 20 м[1].
Боғаҙ аша тәүге тапҡыр Фернан Магеллан 1520 йылда тәүге донъя тирәләй сәйәхәте барышында үтә һәм һуңыраҡ боғаҙға уның исеме бирелә. Оҙаҡ йылдар дауамында Утлы Ер архипелагы Билдәһеҙ Көньяҡ ерҙәрҙең бер өлөшө тип иҫәпләнгән.
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Магеллан боғаҙының көнсығыш өлөшө Виржин морононан башлана һәм үҙ-ара уйпатлы һәм буш яр буйҙары менән тоташҡан өс киң бассейндарҙан тора. Дөйөм йүнәлеше — көнсығыштан көнбайышҡа табан (53-сө параллелгә яҡын). Негро морононан алып боғаҙҙың урта өлөшө башлана, уның урман менән ҡапланған ярҙары бейек һәм текә. Боғаҙҙың көнбайыш өлөшө Фроуард морононан башлана һәм тура һыҙыҡ буйлап тиерлек төньяҡ-көнбайышҡа табан йүнәлеп ҡитға һәм Кларенс, Санта-Инес һәм Дезоласьон утрауҙары араһынан үтә. Тауҙарҙан боғаҙға боҙлоҡтар төшә. Һауа дымлы һәм һалҡын. Тымыҡ океанға сыҡҡан урында Пиллар мороно һәм Нарборо утрауы урынлашҡан.
Төп порты — Пунта-Аренас (Чили).
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Магелланов пролив. Военная энциклопедия. — 1911—1914
- Магелланов пролив. БСЭ. — 1969—1978
- The Straits of Magellan and Oceanographical Setting (инг.)


text:
Конгресс-холда Еңеү көнөнә арналған тантаналы йыйылыш күтәренке рухта уҙҙы. Унда Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов, Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе Константин Толкачев, Хөкүмәт Премьер-министры Азамат Илембәтов, Хөкүмәт ағзалары, депутаттар, һуғыш ветерандары, дәүләт, йәмәғәт эшмәкәрҙәре, дин әһелдәре, милли-мәҙәни ойошмалар етәкселәре ҡатнашыуы оло быуынға тәрән ихтирам күрһәтеү тип ҡабул ителде.
Конгресс-холда Еңеү көнөнә арналған тантаналы йыйылыш күтәренке рухта уҙҙы. Унда Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов, Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе Константин Толкачев, Хөкүмәт Премьер-министры Азамат Илембәтов, Хөкүмәт ағзалары, депутаттар, һуғыш ветерандары, дәүләт, йәмәғәт эшмәкәрҙәре, дин әһелдәре, милли-мәҙәни ойошмалар етәкселәре ҡатнашыуы оло быуынға тәрән ихтирам күрһәтеү тип ҡабул ителде.
Был матур көндәрҙә Мәләүез районы игенселәре лә бәрәкәтле ерҙең көсөн арттырыу хаҡында оло хәстәрлек менән йәшәй. "Иртә сәсһәң, уңырһың" тигән уй-теләк менән таң һарыһынан баҫыуға ашыға улар.
— Улыбыҙҙы ярҙамсыл, ғәҙел итеп үҫтерҙек. Әгәр ул ғәмһеҙ бала булһа, башҡалар кеүек ситтә ҡалыр һәм ярҙамға ташланырға ашыҡмаҫ ине. Линарҙы юғалтыу — ғүмерлек ауыр яра, әммә ғорурлыҡ тойғоһо күңелде бер аҙ йыуатҡандай, — тине аҙаҡ Линарҙың әсәһе Әсимә Мусина.
Ошондай уҡ миҙалды Ҡәҙим Әхкәмов, Фәнил Ғәҙелшин, Александр Апкаликов һәм башҡалар ҙа алды.
— Баймаҡ районы элек-электән ауыл хужалығы төбәге булараҡ дан тотто. Ләкин төрлө сәбәптәр арҡаһында агросәнәғәт үҙ позицияһын юғалтты, шуның өсөн бөгөн ул ауыр осор кисерә. Билдәле, хәҙерге шарттарҙа ауыл хужалығын яңы кимәлгә күтәреү еңел түгел. Әммә һуңғы ике йылда уны һаҙлыҡтан сығарыу маҡсатында район хакимиәте һәм республика Хөкүмәте тарафынан төрлө саралар күрелә. Шуныһы ҡыуаныслы: күптән түгел республика ҡаҙнаһынан яҙғы сәсеү эштәрен уңышлы атҡарып сығыу өсөн 51 миллион һум аҡса бүленде. Был финанс ярҙамы тулыһынса район иҡтисадының төп нигеҙен тәшкил иткән ауыл хужалығы тармағын үҫтереүгә йүнәлтеләсәк. Киләсәктә баймаҡтар райондың малсылыҡ һәм үҫемлекселектең данын ҡайтарыу, ғөмүмән, тармаҡты үҫтереү буйынса мөмкин булғандың барыһын да эшләйәсәк.
Айҙың тәүге көндәрендә апрелдә тамамлай алмаған үрсетмәлек сәсеү, ағас һәм ҡыуаҡтарҙы ашлау кеүек эш аҙағына еткерелә. Йәш үрсетмәлекте ултыртҡанда, уның аҫтына — ашлама, башҡа үҫентегә тиреҫ һалалар.
Ҡурай еләге ҡыуағының ике яғынан 30-ар сантиметр алыҫлыҡта бураҙналар ҡаҙып, эсенә ашлама һалып, ер менән күмеп ҡуйырға кәңәш ителә. Барлыҡ үҫентенең зыян күргән өлөшөн киҫеп алырға һәм яғырға кәрәк — ауырыу артабан таралмаҫ.
Алдан әйтеп үтеүебеҙсә, май — ҡоротҡос бөжәктәрҙең ҡоторған мәле.
— Тапшырыуҙы башлауыбыҙға йыл ярым, — ти сценарий авторы, мөхәррире, алып барыусыһы Гөлназ Ишемғолова. — Тәүҙә хәрефтәрҙе үттек, унан ижектәрҙе өйрәнеүгә күстек. Хәҙер матур-матур һөйләмдәр төҙөйбөҙ. Тапшырыуҙағы логопед күнегеүҙәре, ижектәрҙе дөрөҫ әйттереүгә, артикуляцияны яҡшыртыуға ҡоролған уйындар балаларға айырыуса оҡшай. Үҙ телебеҙҙә шундай матур итеп һөйләшкән бәләкәстәрҙе һөймәҫ ерҙән һөйгө килә! Уларҙы маҡтап, иркәләп кенә торабыҙ.
Ысынлап та, “Тамыр”ҙа үҙ эшен, кескәйҙәрҙе, туған телде ихлас яратҡан ижади кешеләр тупланғанын беләбеҙ.
Рим легендаларынан күренеүенсә, майҙың исеме Зевстың ҡыҙы Майя хөрмәтенә аталған. Ул — уңдырышлылыҡ алиһәһе. Тимәк, майҙа мөһим эш башларға, никахҡа инергә, туй үткәрергә ярамай тигән ырымдарға башкөллө ышанырға кәрәкмәй, ти белгестәр. Борондан килгән был инаныуҙар бөтмәҫ-төкәнмәҫ мәшәҡәттән килеп сыҡҡан, сөнки ата-баба баҡсала, баҫыуҙа эш ҡыйрап ятҡанда байрам итеүҙе өнәмәгән тигән фекерҙә улар. Ни тиһәң дә, беҙҙә туй аҙнаға ҡәҙәр һуҙылған — бер көнө йылды туйҙырыр мәлдә нисек йырлап-бейеп йөрөргә мөмкин?
Майя шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙы ҡурсалаған, һоҡландырыу алиһәһе булған.
— Ниңә аҡсаһы күп кеше үҙенең эргәһендәгеләргә иғтибар итмәй? — тип һораған бер егет аҡһаҡалдан.
— Тәҙрәгә ҡара әле. Унда нимә күрәһең?
— Эскәмйәлә бер ҡарт ултыра, теге яҡтараҡ — сабыйын күтәргән әсәй...
— Ә хәҙер көҙгөгә баҡ. Унда нимә сағыла?
— Үҙем.
Ниңә икән һинең исемеңде
Ҡушам һаман моңло йырҙарға?
Мөхәббәтем, бәхеткәйем минең
Тулып ағырмы икән ярҙарға?


text:
Әсләм шишмәһе
Рубрикалар / Бөйөк Еңеүгә 71 йыл // Вчера, 07:30
Изге күңелле аҡһаҡал тере сағында үҙенә һәйкәл ҡуя
Беҙҙең урамда Бөйөк Ватан һуғышына алынмаған дүрт кенә ир заты ҡалды. Уларҙы «ир-ат» тиһәң дә, исем өсөн генә: бер аяҡлы колхоз рәйесе Хамматгәрәй, арҡаһы сыҡҡан быяласы Зариф, етмеште ҡыуған Әсләм һәм Хәбибулла. Ул йылдарҙа миңә туғыҙ-ун йәш ине.
Утын әҙерләү иң ауыр мәсьәлә булды. Әсләм бабай үҙ теләге менән, һыйырын егеп, етем һәм йәш балалы ҡатындарға хаҡҡа түгел, сауапҡа утын килтерә ине.
Ҡышҡы көндәрҙең береһендә Әсләм бабай күршеһе Мәрхәбә әбей янына инә, уға бер бәйләм утын килтерә. Күршеһе шыжылдап торған самауыр артында сәй эсеп ултыра. Тәҙрә ҡапҡасы ябыҡ, быялаларын боҙ ҡаплаған, өй эсен гүр ҡараңғылығы биләгән. Һырма кейеп, шәл ябынып ултырған Мәрхәбә күршеһен шунда уҡ таныманы. Утын түмәре иҙәнгә бәрелгән тауыштан һиҫкәнеп китте.
– Эй, Аллам, ишек алдында ҡар ҙа көрәлмәгән, кем икән тиһәм, һин икән, Әсләм ағай. Әҙ булһа ла йәнгә йылы кермәҫме тип, самауыр артына боҫтом. Түрҙән уҙ, хәҙер сәй яһайым, еләк ҡағы менән сәй эсербеҙ, – тип, Мәрхәбә мыштым ғына урынынан торҙо.
– Рәхмәт, Мәрхәбә килен, әле генә сәйҙән килдем, иртәгә һыйыр егеп Бәйсәкә урманына утынға барам, насип булһа, һинең өлөшкә лә алып ҡайтырмын, – тине күршеһе.
– Мең рәхмәтле булырмын, Әсләм ағай, изгелектәреңде күп күрҙем, өлөшө барҙың – өмөтө бар, ти халыҡ. Йә, Хоҙайым, юлдарың изге сәғәттә булһын. Сәмиғулланан хәбәр бармы?
– Был арала хәбәр-фәлән юҡ әле, бик борсолабыҙ, Сәнәнең күҙенән йәш кипмәй. Китеүенә бер йыл да алты ай ҙа ун өс көн тула. Һуңғы хатында, киләһе хатты Берлиндан көтөгөҙ, тип яҙғайны, – тине Әсләм. Уның талапсанлығы, теүәллеге, дөрөҫлөктө яратҡаны күптән билдәле булған. “Бер теүәлһеҙлек икенсеһен килтереп сығара, икенсе яңылышлыҡ – өсөнсөһөн, шуға ла талапсанлыҡ кәрәк, талаптан элек әҙәп кәрәк”, – тигән ул. Шуғамы, йәш сағында уны “Теүәл Әсләм» тип шаяртҡандар.
– Көндәр генә түгел, йылдар тиҙ үтә, Әсләм ағай. Оҙатҡан көн әлеге генә кеүек хәтеремдә. Ауылға, бөтә тирә-яҡҡа таңһынып ҡараны, тыуған ерен ҡалдырғанға һыҡранмаһа, шулай ҡарамаҫ ине, еңеүсе булып ҡайтыр әле, Әсләм ағай.
– Фәрештәнең “амин” тигән сағына тура килһен һүҙҙәрең, Мәрхәбә килен, – тине Әсләм бабай.
Мәрхәбә әбей ауылда иң оҫта еп иләүсе ине. Һәр эштең үҙ оҫтаһы була. Ул иләгән ептән кейем-һалымды күптәр кейҙе. Бер нисә пар бейәләй, ойоҡбаш бәйләп, фронтҡа оҙатты. Киндер йәки етендән уға заказ биреп иләттеләр. Бөгөн дә уның төрлө еп менән тулы өрлөгөндә себен ҡунырлыҡ та урын юҡ. Уның орсоғо көнө-төнө бейене. Әсләм бабай, шаяртып:
– Ҡарт бар өйҙә ҡот бар, ҡарсыҡ бар өйҙә орсоҡ бар, – тине лә, шарҡылдап көлөп ебәрҙе. Уның шундай ихтирамлы көлөүенән өй яҡтырып, йылынып китте. Мәрхәбәнең дә йөҙө асылды. Әсләм бабай сабата кейгән һайын күршеһе иләгән ептән һуғылған салғый урағанын бер ҡасан да онотманы.
Икенсе көнө бабай һыйырын егеп, Бәйсәкә урманына китте. Ул ауылдан өс-дүрт саҡрымда. Юл һыйырға таныш. Сана ашыҡмай ғына, һыйыр тиҙлеге менән, шыуа. Иртәнге тынлыҡ бөтә ғаләмде яулаған. Ҡыштан йөҙәп, яҙға ауыша башлаған ҡояш нурҙары ҡар өҫтөндә уйнай. Юлсы ярмалана башлаған ҡар өҫтөндә елбәҙәктәр ялтырағанына һоҡланып, һыйырын ашыҡтырмай ғына урманға барып етте. Күкрәк тултырып саф һауаны еҫкәне. Урман ауыҙына инеү менән көн ҡараңғыланды. Ҡышҡы ел ағас баштарын тулҡынлата-тулҡынлата урман өҫтөнән ҡайҙалыр ашыға. Ҡоро ботаҡ шартлап һынды ла, һауа һыҙғыртып, ҡарға төшөп батты. Һайыҫҡан шыҡырлауҙан башҡа йәнле тауыш ишетелмәй. Бабай һыйырын туғарып, алдына бесән һалды, муйынын һыйпап, бәләкәй генә ҡыңғырау таҡты. «Аша, аҡыллы таянысым, ҡайтҡанда ауыр булыр, аша, хәҙергә бесән, ҡайтҡас, әбейең картуф ҡабыҡтары бирер, ашлы һыу эсерер. Тиҙ ҡайтып етербеҙ, быҙауың да көтә», – тип, хужаһы иркәләүен белдерҙе. Хайуанҡай, хужаһына рәхмәт белдергәндәй, аңлайышһыҙ ауаздар биреп, ҡороҡ осон уңға-һулға һелккеләп, йәм-йәшел бесәнде ашай башланы. Үҙе тирә-яҡтан ҡоро-һары йыйып санаһына өйҙө. Бер аҙҙан йөрәге күкрәк ситлегенән сығырҙай булып ярһый башланы, аяҡтарының ғәйрәте шиңеүен һиҙҙе, бесәнгә ятып ял итергә була. Шунан тора алмай, йөрәге ярыла.
Кис етә. Сит ерҙә мал да үҙенә урын таба алмай. Һыйыр, әллә быҙауын һағынып, әллә ауылға ҡайтыр ваҡытын һиҙеп, мөңрәй башлай, башы менән хужаһын төрткөләй, ә ул һелкенмәй ҙә. Елене һөткә тулған һайын һыйыр һуҙып-һуҙып, ялыныулы-ялбарыулы мөңрәргә тотона. Шуны ғына көткән бүреләр өйөрө һыйырҙы уратып ала. Бисара мөгөҙөн айҡап та өлгөрмәй, “һә” тигәнсе һыйырҙың ике мөгөҙө лә дүрт аяғы ғына ҡала.
Бүре башлығы боғаҙына йәбешкәндә һыйырҙың баҡырған тауышын урманға яҡын ауылда йәшәгән Алексей ишетеп ҡала.
Һыйыр ҡәҙәр һыйырҙың һөйәген дә ҡалдырмай ашап бөткән бүреләр Әсләм бабайҙың кәүҙәһенә ҡағылмағандар, гүр эйәһе тигәндәрҙер. Кейемендә бүре тырнаҡтары эҙен генә табалар.
Икенсе көндө фажиғәле хәбәрҙе Алексей ауылға еткерә.
Был хәбәр бөтәһен дә тетрәтте. Әсләм ҡартты бөтә ауыл халҡы ерләне. Шул хәтле халыҡ йыйылыуын оло кешенең фажиғәле үлеме менән генә аңлатып булмай. Уның изгелектәре ауыл халҡына быуат башында уҡ билдәле була. Йәшлек йылдарында уҡ Әсләм һаҡалы биленә еткән аҡһаҡал дәрәжәһенә күтәрелә.
Ауылда кешеләр тәрбиәләп торған алты шишмә булған. Уларҙың барыһы ла түбән оста урынлашҡан. Әсләм бабай йәшәгән оҙон урамдың юғары осонда шишмә булмаған. Геологик белеме булмаған, күптән түгел кәләш ҡуйынының йылыһын татыған Әсләм, үҙенең һиҙемләүенә таянып, шишмә эҙләй башлай. Ауыл ҡарттары әйтеүенсә, ул төн урталарында йылға буйына барып, ергә ятып, ерҙең аҫтын тыңлаған. Шулай булғанмы-булмағанмы, ул йылғаның төньяҡ ярында, йылға юлына яҡын ғына бер нисә траншея кеүек соҡор ҡаҙа. Май айында соҡорҙарҙың береһенән шишмә бәреп сыға. Әсләм бабай соҡорға ағас бура төшөрә, улаҡ ҡуя. Йылғаның ҡояш ҡараған ярына ағастар ултырта. Улар йәйелеп үҫеп, ярҙы аҫтан өҫкә ҡәҙәр биләп ала. Ауылға һандуғастар ҡайта. Тау аҫтында сылтырап аҡҡан, таҙа, йомшаҡ һыулы шишмә барлыҡҡа килә. Һыуы инешкә ҡушылыр алдынан бер аҙ көйәнтәле килендәрҙе көтөп торған кеүек була ла, уңайлы мәлен табып, ағымға ҡушыла. Шишмәнең һалҡын һыуы ҡояш ҡыҙҙырғанда тирә-яҡты йәйге эҫенән арындырырға тырыша, ҡышын ҡар аҫтына сума.
Ололарҙың әйтеүе буйынса, күп йылдар буйы шишмәгә беренсе барған йәш килен беренсе көйәнтә һыуын Әсләм бабайға илткән. Ә тора-бара был яҡшы ғәҙәт күңелде пакландыра торған изге бер йолаға әүерелә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һуғыш йылдарында, билдәле сәбәптән, был йола юғалып ҡалды. Минеңсә, яңы тыуған шишмә, фажиғәле рәүештә вафат булған Әсләм бабайҙың изгелекле күңеленә ауыл халҡының ихтирамы – барыһы бергә йәнле һәйкәл булып тора.
Әсләм бабай шишмә менән мауығып, йыш ҡына йорт мәшәҡәттәрен онотҡан. Ундай ваҡыттарҙа һәр саҡ яҡты йөҙлө кәләше Бибисәнә асыуланған, йөҙө ҡараңғыланған. Шишмәгә батып үлерһең әле, тигән һүҙҙәр менән битәрләгән ирен. Ә ире уға, ер фәрештәһе, тип өндәшкән, тиҙәр. Әбей, фәрештә үк булмаһа ла, кендек әбейе булараҡ, тиҫтәләгән сабыйға донъяға килергә ярҙам итеп, күп изгелек ҡылды.
Әсләм бабай ниндәйҙер мөғжизә менән терелеп, зыярат тауынан төшһә, өйҙә крандан аҡҡан һыуға шатланыр, ә үҙе эсәр һыуҙы шишмәнән ташыр ине, моғайын. Ауылға һуңғы ҡайтыуҙа шул уйҙар менән шишмә янында башымды эйеп, һүҙһеҙ генә, оҙаҡ баҫып торҙом, услап һыуын эстем. Сылтыр-сылтыр шишмә тауышы ишетелә, ҡоштар һайрай, ағастар араһында үҙеңде ысын урман эсендәге кеүек хис итәһең. Әсләм шишмәһе тирәләй Әсләм урманы ла барлыҡҡа килгән.
P.S. Яңауыл районының Үрге Сат ауылында Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында булған хәлгә таянып яҙылды.
Нәдһәт ФӘТХИЕВ....
Ҡайҙа ғына бармай, ниҙәр күрмәй...
Рубрикалар / Бөйөк Еңеүгә 71 йыл // 9-05-2018, 08:00
18 йәшендә генә һуғышҡа китеп тотҡонлоҡ михнәттәрен кисергән башҡорт егете Фәтхулла Юламанов 30 йәшендә саҡ тыуған яғына әйләнеп ҡайта
Хәйбулла районының Аҡъяр ауылында йәшәүсе Фәтхулла Әһлиулла улы Юламановҡа быйыл йәйгеһен 95 йәш тула. 18 генә йәшендә Ватанын фашист илбаҫарҙарынан яҡларғафронт ҡа алынған йәш һалдат сал далалы тыуған еренә 30 йәшендә генә кире әйләнеп ҡайта ала. Яҙмыш уны нисек кенә һынамаһын, алдына ниндәй генә кәртә ҡормаһын, ул Тыуған иленә тоғро яугир булыуҙан тайпылмай, барлыҡ ауырлыҡҡа
тешен ҡыҫып түҙә, шуға ла мораҙына ирешә – тыуған яҡтарына ҡайта......
«Үлемһеҙ полк» саҡыра
Яңылыҡтар таҫмаһы / Бөйөк Еңеүгә 71 йыл // 3-05-2018, 18:04
9 майҙа Өфөлә йәшәүселәр, колоннаға теҙелеп, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҡындары, туғандары йәки таныштарының портреттары менән баш ҡалабыҙҙың төп урамдары буйлап уҙасаҡ.
Октябрь проспектында урындағы ваҡыт буйынса иртәнге сәғәт 11-ҙә «Үлемһеҙ полк» колоннаһына теҙелеү башлана. «Дәүләт циркы» ҡала транспорты туҡталышынан Шәфиев урамы киҫелешенә тиклем мәктәп уҡыусылары, уларҙың ата-әсәләре, артабан юғары һәм урта махсус уҡыу йорто студенттары, һуңынан ҡалған өфөләр теҙеләсәк. Көндөҙгө сәғәт 12-лә Бер минутлыҡ тынлыҡ иғлан ителә, ә 1-се 15 минутта акцияла ҡатнашыусылар Ленин исемендәге майҙан яғына атлай башлай. Иртәнге сәғәт 10-дан көндөҙгө 2-гә тиклем Октябрь проспектында СССР-ҙың 50 йыллығы урамынан алып Шота Руставели урамына тиклем транспорт хәрәкәте ябыла.
Әйткәндәй, «Үлемһеҙ полк» акцияһында ҡатнашыу өсөн Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙарының ҙурайтылған фотоһүрәттәрен Күп функциялы үҙәктәрҙә бушлай эшләтеп алырға була.
З. ХӘСӘНОВА....
Октябрь проспектында урындағы ваҡыт буйынса иртәнге сәғәт 11-ҙә «Үлемһеҙ полк» колоннаһына теҙелеү башлана. «Дәүләт циркы» ҡала транспорты туҡталышынан Шәфиев урамы киҫелешенә тиклем мәктәп уҡыусылары, уларҙың ата-әсәләре, артабан юғары һәм урта махсус уҡыу йорто студенттары, һуңынан ҡалған өфөләр теҙеләсәк. Көндөҙгө сәғәт 12-лә Бер минутлыҡ тынлыҡ иғлан ителә, ә 1-се 15 минутта акцияла ҡатнашыусылар Ленин исемендәге майҙан яғына атлай башлай. Иртәнге сәғәт 10-дан көндөҙгө 2-гә тиклем Октябрь проспектында СССР-ҙың 50 йыллығы урамынан алып Шота Руставели урамына тиклем транспорт хәрәкәте ябыла.
Әйткәндәй, «Үлемһеҙ полк» акцияһында ҡатнашыу өсөн Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙарының ҙурайтылған фотоһүрәттәрен Күп функциялы үҙәктәрҙә бушлай эшләтеп алырға була.
З. ХӘСӘНОВА....
“Күңелле ваҡиғалар иҫкә төштө”
Рубрикалар / Хәтер // 16-04-2018, 11:22
Быйыл беҙҙең яратҡан журналыбыҙ “Башҡортостан ҡыҙы”ның матур юбилейы сыға башлауының 50 йыллығы. Бынан ярты быуат элек ҡатын-ҡыҙҙар өсөн махсус баҫманың барлыҡҡа килеүе ҙур ваҡиға булған. Ә уның тышлығында фотоң сығыуы иһә ниндәй кимәлдә иҫтәлекле булғанын журнал геройҙары үҙҙәре генә белә. Беҙҙең ҡулға журналдың 1969 йылдың ноябрь һаны килеп эләкте. Тышында – иҫ киткес көләс, шат йәш ҡыҙ. Артында – башҡа ҡатын-ҡыҙҙар. Был, моғайын, берәй байрамда төшөрөлгән фотолыр, тип уйланыҡ. Баҡһаң, һүрәттә 20 йәшлек Өфө ҡыҙы Людмила Медведева икән. 49 йыл үткәс, уның менән осрашып һөйләшергә насип булды....
Дымдан һаҡлау өсөн
Рубрикалар // 8-12-2017, 09:00
Сумка, аяҡ кейеме, көнкүреш техникаһы һатып алғанда иғтибар иткәнегеҙ барҙыр, унда бәләкәй генә пакеттарҙа силикагель һалынған була. Ғәҙәттә, беҙ уларҙы ҡулланмағас, ташларға ашығабыҙ. Көндәлек тормошта бына тигән файҙалы әйбер икән ул.
Был матдә әйберҙе дымланыуҙан, һыуланыуҙан һаҡлай. Ваҡ ғына гранулалар дымды үҙенә тартып, әйберҙе киптерә. Хатта һыуланған кеҫә телефонын да киптереп алырға була. Силикагель бөртөктәре тултыртылған һауытҡа телефонды һалып ҡуйырға ғына кәрәк.
Ямғырҙа һыуланған сумкағыҙ дымланып, еҫләнеп торһа, силикагель киптерер ҙә, насар еҫен дә алыр. Серле пакеттағы был матдә спорт сумкаһындағы, кроссовкала, тирләгән футболка еҫен дә ала.
Фототехниканың линзалары ла дымлы һауала тирләй. Бының өсөн фотоаппараттың чехолына силикагель пакетын һалып тороғоҙ.
Яҙғыһын йәшелсә-емеш сәскәндә орлоҡтарығыҙ артып ҡалһа, дымланып ятмаһын өсөн уны силикагель пакеттары араһына һалығыҙ.
Гербарий өсөн сәскә киптереп алырға теләһәгеҙ, ҡағыҙға сәскә менән силикагель пакеттарын төрөп һалырға кәрәк....
Был матдә әйберҙе дымланыуҙан, һыуланыуҙан һаҡлай. Ваҡ ғына гранулалар дымды үҙенә тартып, әйберҙе киптерә. Хатта һыуланған кеҫә телефонын да киптереп алырға була. Силикагель бөртөктәре тултыртылған һауытҡа телефонды һалып ҡуйырға ғына кәрәк.
Ямғырҙа һыуланған сумкағыҙ дымланып, еҫләнеп торһа, силикагель киптерер ҙә, насар еҫен дә алыр. Серле пакеттағы был матдә спорт сумкаһындағы, кроссовкала, тирләгән футболка еҫен дә ала.
Фототехниканың линзалары ла дымлы һауала тирләй. Бының өсөн фотоаппараттың чехолына силикагель пакетын һалып тороғоҙ.
Яҙғыһын йәшелсә-емеш сәскәндә орлоҡтарығыҙ артып ҡалһа, дымланып ятмаһын өсөн уны силикагель пакеттары араһына һалығыҙ.
Гербарий өсөн сәскә киптереп алырға теләһәгеҙ, ҡағыҙға сәскә менән силикагель пакеттарын төрөп һалырға кәрәк....
Ҡалған ризыҡты нимә эшләтергә?
Рубрикалар // 30-10-2017, 07:00
Сәскәләр ҙә өшөй инде…
Рубрикалар // 15-10-2017, 09:00
Георгин һәм гладиолустарҙы ни тиклем генә яратһағыҙ ҙа, артығын алмағыҙ. Сөнки уларҙы икенсе миҙгелгә тиклем һаҡлау ауырға төшә. Баҡсасылар көҙ айҙарында сәскә һуғанбаштарын күп итеп ҡалдырырға тырыша. Ләкин яҙ етеү менән күңелһеҙ күренеш күҙгә ташлана: һуғанбаштар юҡҡа сыҡҡан, серегән була. Бындай хәл һирәк булһын өсөн маҡсат менән мөмкинлекте дөрөҫ самаларға ғына кәрәк. Әгәр мөгәрәп, гараж йәки верандағыҙ юҡ икән, юрғанды аяҡҡа ҡарап һайларға тура киләсәк. Һуғанбаштар һаҡланасаҡ урында һәр ваҡыт тиерлек 5 – 8 градус йылы булырға тейеш. Икенсе мәсьәлә лә бар: киләһе йылда сәселәсәк орлоҡ саҡ ҡына булһа ла боҙолһа, шундуҡ ырғытығыҙ. Үҙе лә серейәсәк, эргәһендәгеләрҙе лә зарарлаясаҡ.
Һуғанбаштарҙы ҡыш буйы тикшереп тороу талап ителә. Боҙолған урындарын ҡырҡып ташларға,”зеленка” менән таҙартырға онотмағыҙ. Ә инде ул яртылаш тиерлек боҙолһа, сүпкә ырғытырға ғына ҡала....
Үҙең эшләгән арзаныраҡ та, файҙалыраҡ та
Рубрикалар // 18-09-2017, 11:08
Был паста универсаль, уны һауыт-һаба, сантехниканы таҙартыу өсөн ҡулланырға була. Шыйыҡса ни бары өс компоненттан тора һәм иң мөһиме аллергияға юл ҡуймай, тимәк, экологик яҡтан да таҙа тигән һүҙ.
Ябай кер һабынын эре ҡырғыс аша үткәреп (балалар һабыны ла ярай), 100 грамм һабынға 100 грамм ҡайнар һыу өҫтәргә. Артабан массаны һабын иҙелеп бөтөп күбекләнгәнсе туҡырға, һуңынан 75 грамм сода өҫтәргә. Һөҙөмтәлә паста барлыҡҡа килә. Бында шулай уҡ үҙегеҙгә оҡшаған эфир майы өҫтәргә лә була. Паста менән һауыт-һабаны, раковина, ваннаны таҙартыу ҡулай. Бигерәк тә майлы урындарҙы шәп таҙарта, кафелде һөртһәң дә ялтырап китә....
Беҙ һәр ваҡыт әҙер инек
Рубрикалар / Хәтер // 19-05-2017, 15:12
Ете тиҫтә йыл “йәшәп киткән” пионерияның барлыҡҡа килеүенә – 95 йыл
– Пионер! Коммунистар партияһының эше өсөн көрәшкә әҙер бул!
– Һәр ваҡыт әҙер! – ошо һүҙҙәр беҙҙең бала һәм үҫмер саҡтың яҡты хәтирәһенең бер өлөшө. Рәсәйҙә 1980 йылға тиклем тыуғандар араһында пионер булмаған бер кеше лә юҡтыр.
Пионер бөтә ерҙә лә ине – мәктәптә, походта, мәктәп баҡсаһында, ярышта, мәҙәни смотрҙарҙа, олимпиадаларҙа…
Мин – СССР пионерҙарының береһе. Галстуклы, значоклы, пионер исеменә тап төшөрмәгән яҡшы уҡыусы. Хәтерләүемсә, һәр класс отряд, звеноларға бүленде һәм унда барыһы ла ниндәйҙер вазифаны башҡарҙы. Үҙемдең звеньевой, политинформатор, санитарка булғанымды иҫләйем. Стена гәзитен сығарыуҙа ла ҡатнаша торғайным. Кемдер отряд етәксеһе, барабансы, борғосо, спорт секторы етәксеһе ине. Һәм, әлбиттә, Тимурсылар командаһы төҙөп, ололарға ярҙамсылар булып йөрөнөк. Металл һыныҡтары, макулатура йыйыуҙы ла пионерҙарға ышанып тапшырҙылар. Ҡыҫҡаһы, ҡайҙа эш бар, ҡайҙа ярҙам кәрәк – беҙ, пионерҙар, бөтә ергә лә өлгөрҙөк.
Заман теле менән әйткәндә, шәп бренд ине пионерия. Ине шул. Түңкәрелешле 90-сы йылдарҙа ныҡлы тоташҡан кеүек булған ҙур бер ҡулсаның төп көсө өҙөлгәйне, балалар һәм үҫмерҙәр ойошмаһы ла, етәкләргә өлкән ҡулдар булмағас, тарҡалып, юҡҡа сыҡты. Юҡ, күңелдәрҙә һаман йәшәй әле. Иҫләүселәре булғас ни…...
– Пионер! Коммунистар партияһының эше өсөн көрәшкә әҙер бул!
– Һәр ваҡыт әҙер! – ошо һүҙҙәр беҙҙең бала һәм үҫмер саҡтың яҡты хәтирәһенең бер өлөшө. Рәсәйҙә 1980 йылға тиклем тыуғандар араһында пионер булмаған бер кеше лә юҡтыр.
Пионер бөтә ерҙә лә ине – мәктәптә, походта, мәктәп баҡсаһында, ярышта, мәҙәни смотрҙарҙа, олимпиадаларҙа…
Мин – СССР пионерҙарының береһе. Галстуклы, значоклы, пионер исеменә тап төшөрмәгән яҡшы уҡыусы. Хәтерләүемсә, һәр класс отряд, звеноларға бүленде һәм унда барыһы ла ниндәйҙер вазифаны башҡарҙы. Үҙемдең звеньевой, политинформатор, санитарка булғанымды иҫләйем. Стена гәзитен сығарыуҙа ла ҡатнаша торғайным. Кемдер отряд етәксеһе, барабансы, борғосо, спорт секторы етәксеһе ине. Һәм, әлбиттә, Тимурсылар командаһы төҙөп, ололарға ярҙамсылар булып йөрөнөк. Металл һыныҡтары, макулатура йыйыуҙы ла пионерҙарға ышанып тапшырҙылар. Ҡыҫҡаһы, ҡайҙа эш бар, ҡайҙа ярҙам кәрәк – беҙ, пионерҙар, бөтә ергә лә өлгөрҙөк.
Заман теле менән әйткәндә, шәп бренд ине пионерия. Ине шул. Түңкәрелешле 90-сы йылдарҙа ныҡлы тоташҡан кеүек булған ҙур бер ҡулсаның төп көсө өҙөлгәйне, балалар һәм үҫмерҙәр ойошмаһы ла, етәкләргә өлкән ҡулдар булмағас, тарҡалып, юҡҡа сыҡты. Юҡ, күңелдәрҙә һаман йәшәй әле. Иҫләүселәре булғас ни…...
Алтын тауышлы “зәңгәр экран” батшаһы
Рубрикалар / Хәтер // 15-05-2017, 13:56
Башҡортостан телевидениеһының беренсе дикторы Марат Рафиҡовты республика халҡы бик яратты
Беҙҙең төбәкте юҡҡа ғына “Батырҙар ҡиссаһы” тимәгәндәр. Ошо урында ике быуаттан ашыу батша эҙәрлекләүенә дусар булған Ялан Бөрйәне ырыуының ир-егеттәре араһында һәр нәмәгә ризалыҡ белдереп тороусыларҙың юҡ дәрәжәһендә икәнен иҫкәртеп үтеү урынлы булыр. Ана шул Ялан Бөрйәне ырыуының Көйөргәҙе районында ҡиблаға ҡарай аҡҡан Туҡмаҡ Ҡаран шишмәһе Шайтан йылғаһына ҡушылған ерҙә, Урта Мотал ауылында, 1941 йылдың 6 июнендә Марат Хөсәйен улы донъяға ауаз һала ла инде....


text:
Ҡырмыҫҡалы районында сыуаштарҙың сигеү эштәре күргәҙмәһе үтәсәк
Ҡырмыҫҡалы районының «Суук-Чишма» тарихи-мәҙәни үҙәгендә «Сыуаш ҡатындарының сигеп биҙәлгән донъяһы» сигеү эштәре күргәҙмәһе үтәсәк. Унда милли биҙәү-ҡулланма сәнғәте оҫталары йыйыласаҡ, улар өсөн үҙәк мөдире Светлана Матвеева сәйлән менән сигеү буйынса мастер-класы үткәрәсәк.
Шулай уҡ бында «Уллах» театрлаштырылған тамашаһы үтәсәк. Уның сиктәрендә сыуаштарҙың борон үткәрелгән кис ултырыу йолалары күрһәтеләсәк. Сарала Ҡырмыҫҡалы районының биш сыуаш фольклор ансамбле ҡатнашасаҡ.
Сигеү эштәре күргәҙмәһе менән тамашаның бер көнгә тура килеүе осраҡлы түгел. Сыуаштарҙа Уллах туранан-тура тегеү эштәре менән бәйле. Борон ҡыҙҙар кис ултырғанда йөн иләгән, балаҫ һуҡҡан, күлдәк теккән. Бындай йолалар ҡайһы бер сыуаш ғаиләләрендә бөгөн дә популяр. Йыш ҡына бындай саралар ҡыҙыҡһыныуҙар буйынса клубтарға әүерелә.
Күргәҙмә һәм «Уллах» 27 августа үтәсәк. Башлана 21.00 сәғәттә.


text:
Сифатлы белем - үҫеш нигезе
Сара «Сифатлы белем - республиканың тотороҡло үҫеш нигеҙе» тигән темаға арналды. Кәңәшмәлә муниципаль район хакимиәте башлығы В.Г. Миронов, БР һаулыҡ һаҡлау министры вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы А.А. Афанасьев, БР мәғариф министры урынбаҫары В.В. Аристархов, муниципаль район хакимиәте башлығының беренсе урын- баҫары И.С. Теләүбаев, муниципаль район Советы рәйесе Е.Я. Карепанов, мәғариф идаралығы начальнигы М.В. Саранцева, Г.И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университетының Белореттағы филиалы ди-
ректоры Д.Р. Хәмзина, мәктәптәрҙән делегациялар, ауыл биләмәләре башлыҡ-тары, район үҙәге ойош- малары, предприятиелары етәкселәре һәм башҡалар ҡатнашты.
Август кәңәшмәһе ба- лалар ҡатнашлығындағы сәхнәләштерелгән тамаша менән асылды. Пленар ѳлѳштѳ Илгиз Сафый улы алып барҙы. Иң тәүҙә муниципаль район хакимиәте башлығы В.Г. Мироновҡа һүҙ бирелде. Ул райондағы мәғариф системаһындағы хәл менән ҡыҫҡаса таныштырып сыҡ- ҡандан һуң, киләсәгебеҙ булған балалар хаҡына башҡарылған эштәрҙе барлап үтте.
Яңы уҡыу йылына мәктәптәрҙе әҙерләү өсөн республика һәм муниципаль бюджеттан 16 млн. һум матди ярҙам бүленгән. Ул аҡса район-ҡала мәктәптәрен заман талаптарына ярашлы итеп, уҡыу кабинеттарын мультимедиа, интерактив ҡорамалдар менән йыһазландырылыуға, ремонт эштәренә һалын-ған. Ҡаланың 1-се мәктәбе тулыһынса рекон- струкцияланыуы, 14-се гимназияла ремонт эштәре башҡарылыуы, Яныбай Хамматов исемендәге баш-ҡорт гимназияһында капиталь ремонт башланыуы, 17- се мәктәптең автобус алыуы быға асыҡ миҫал булып тора. Шулай уҡ бөгөнгө көндә мәктәп китапханалары уҡыу әсбаптары менән тулыландырылған. Әммә хәл ителмәгән мәсьәләләр ҙә бар, тине хакимиәт башлығы. Ғөмүмән, белем биреү сифатын үҫтереү йәһәтенән күп эштәр эшләнә. Быйылғы уҡыу йылында уҡытыусыларҙың эш хаҡын тағы күтәреү ҡаралған.
Балалар баҡсалары ту- раһында ла һүҙ булды. Дәүләт ҡарамағында бул- маған баҡсаларҙы асыуға ҙур иғтибар бирергә кәрәклеге телгә алынды.
- Ошондай учреждениеларҙы ойошторорға теләгән кешеләргә мәғлүмәти һәм административ ярҙам күрһәтәсәкбеҙ, - тине Вла- дислав Геннадьевич. Әле республикала барлығы 13 дәүләт ҡарамағында булмаған учреждение иҫәпләнә. Улары ла Өфө, Стәрлетамаҡ, Бәләбәй ҡалаларында булдырылған.
Белем усаҡтарында киләһе йылдың 1 ғинуарынан мәктәп дәреслектәренең электрон версиялары ғәмәлгә индерелә.
Ә инде иҫкелектән ситләшергә ваҡыт икәнлеге айырып әйтеп кителде. Хәҙерге заман педагогтарҙан туҡтауһыҙ эҙ-ләнеүҙе, үҙ өҫтөңдә эшләүҙе, яңы методик алымдарҙы әүҙем ҡулланыуҙы талап итә.
Киләһе йыл, Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70 йыллығы айҡанлы уҡыусы-ларға һуғыш ветерандары, Ватан, тарихи ваҡиғаларға ҡағылышлы кластан тыш дәрестәрҙе күберәк үткәрергә, оло байрамды лайыҡлы ҡаршы алырға саҡырҙы муниципаль район хакимиәте башлығы.
А.А. Афанасьев сығышында быйыл Салауат ҡалаһында үткән мәғариф буйынса республика кәңәшмәһендә Президент вазифаһын ваҡытлыса баш-ҡарыусы Рөстәм Хәмитов күтәргән мәғариф системаһына ҡағылышлы мәсьәләләр һәм яңы уҡыу йылында үтәлергә тейешле эштәр менән ҡыҫҡаса таныштырып үтте.
Быйыл Берҙәм дәүләт имтихандары ваҡытында, һы-нау ҡабул итеү ҡәтғи режимда ойошторолоуына ҡарамаҫтан, Белорет ҡала-районында тәртип боҙоуҙар теркәлмәгән. Былтыр республика буйынса 19 тәртип боҙоу осрағы булғайны. Тәртип боҙған өсөн имтихандан ҡыуып сығарыу осраҡтары ла кәмене. Рәсми, шулай уҡ йәмәғәт күҙәтеүе тейешле кимәлдә ойошторолдо, тине Александр Александрович.
М.В. Саранцева үҙенең сығышында уҙған уҡыу йылы йомғаҡтарына күҙәтеү яһап, киләһе уҡыу йылына ҡуйылған бурыстар менән таныштырҙы.
Йыл дауамында балалар баҡсаһына электрон сираттың яйға һалыныуы, шулай уҡ балалар учреждениеһына урын-дар етмәү мәсьәләһе буйынса күп эштәр башҡарылыуын һыҙыҡ ѳҫтѳнә алды Марина Саранцева. Артабан мәғариф бүлеге начальнигы район-ҡала мәктәптәрендә бирелгән белемдең сифатына айырым туҡталды.
Быйылғы Берҙәм дәүләт имтихандары һѳҙѳмтәһе буйынса район-ҡала мәктәп-тәренән бѳтәһе 6 уҡыусы аттестат ала алмаған. Был имтихан тапшырыусыларҙың 1 процентын тәшкил итә. 8 уҡыусы Башҡортостан Рес-публикаһы миҙалы менән бүләкләнһә, 21 уҡыусы Рәсәй Федерацияһы миҙалына тәҡдим ителгән.
Артабан Д.Р. Хәмзинаның, ҡаланың 8-се мәктәбе директо-ры А.И. Хәлиуллинаның сығыштары тыңланды.
Район-ҡала уҡытыусыларының август кәңәшмәһендә ҡатнашҡан В.В. Аристархов белем биреү өлкәһендәге яңылыҡтарға, проблемаларға туҡталды. Беҙҙең район-ҡала буйынса Берҙәм дәүләт имтихандарының һѳҙѳмтәләре менән таныштырҙы. Тѳп фәндәр буйынса белем сифатын күтә-реү ѳҫтѳндә эшләү кәрәклеген белдерҙе. Республика буйынса Берҙәм дәүләт имтихандарының балдары юғары булып та, ни ѳсѳндѳр республика, Рәсәй кимәлендәге олимпиадаларҙың һѳҙѳмтәһе түбән булыуына һәм быйыл республика буйынса “отличниктар”ҙың, “хорошистар”ҙың һаны кә-меүенә борсолоуын белдерҙе ул. Ҡайҙа һуң 100 балға имтихан тапшырыусыларҙың олимпиадала ирешкән юғары һѳҙѳмтәләре, тигән һорауҙы күтәрҙе. Ғѳмүмән, уҡыу сифатын күтәреүгә ныҡлап тотонорға саҡырҙы.
Кәңәшмәнең аҙағында мәғариф хеҙмәткәрҙәре үҙҙәрен борсоған һорауҙарын яҙып бирҙе. Уларға В. Аристархов, В. Миронов, М. Саранцева ентекле яуап бирҙе.
Һуңынан кәңәшмәлә ҡатнашыусылар яңы стандарт буйынса уҡытыу, методик алымдар, тәрбиә биреү тураһында фекер алышыу өсөн ҡала мәктәптәрендә ойошторолған методик берекмәләргә таралды.
Август конференцияһында Берҙәм дәүләт имтихандары пункттарын ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә күп кѳс һалған мәғариф хеҙмәткәрҙәренә В.В. Аристархов Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығының Рәхмәт хат-тарын тапшырҙы. Бына улар - муниципаль район хакимиәте мәғариф идаралығының баш белгесе Римма Кинйәбус ҡыҙы Цандыкова, 8-се мәктәптең химия уҡытыусыһы Алевтина Леонидовна Васильева, мә-ғариф идаралығы методисы Лариса Хәлфетдин ҡыҙы Әхмәтшина, 21-се мәктәптең директор урынбаҫары Сулпан Мәүләүи ҡыҙы Уйылданова. Район-ҡалабыҙҙа Берҙәм дәүләт имтихандарының уңышлы уҙыуында уларҙың ѳлѳшѳ баһалап бѳткѳһѳҙ. Шулай уҡ ѳҫтәмә имтихандарҙы үткәреүҙә ярҙам иткән ѳсѳн педагогия колледжына Рәхмәт хаты тапшырылды.
«Йыл уҡыусыһы - 2014» конкурсында еңеүселәрҙе В.Г. Миронов тәбрикләне. Был конкурста уҡыу йылы дауамында уҡыуҙа, йәмәғәт эштәрендә, спортта, мәҙәни сараларҙа юғары күрһәткестәргә ирешкән, Рәсәй һәм Башҡортостан кимәлендә үткәрелгән олимпиадаларҙа, конкурстарҙа, ярыштарҙа приз-
лы урындар алған, һәйбәт портфолио менән иң күп балл йыйған уҡыусылар йәш категориялары буйынса билдәләнде.
Шулай итеп, VII - IX кластар араһында I урынды 21-се мәктәптең VIII класс уҡыусыһы Асия Шәмиғолова яуланы. II урынға 14-се гимназияның VIII класс уҡыусыһы Надежда Гридневская, III урынға Ти-мер юл ауылы мәктәбенең VIII класс уҡыусыһы Алина Мѳхәмәтшина сыҡты.
X - XI кластар араһында 17-се гимназияның XI класс уҡыусыһы Георгий Белобородов - I, 16-сы мәк-тәптең XI класс уҡыусыһы Ксения Лукьянова II урын яуланы. Беҙ уларға мәктәптә лә, киләсәк тормош юлдарында ла һәр саҡ яңы үрҙәргә ынтылып йәшәүҙәрен теләйбеҙ.
Быйылғы Берҙәм дәүләт имтихандары һѳҙѳмтәһе
буйынса район-ҡала мәктәп-тәренән бѳтәһе 6 уҡыусы аттестат ала алмаған. Был имтихан тапшырыусыларҙың 1 процентын тәшкил итә.
8 уҡыусы Башҡортостан Республикаһы миҙалы менән бүләкләнһә, 21 уҡыусы Рәсәй Федерацияһы миҙалына тәҡдим ителгән.
Асия ШӘМИҒОЛОВА, 21-се мәктәптең VIII класс уҡыусыһы:
- Конкурста еңеүем тураһындағы хәбәргә шул тиклем ҡыуандым. I кластан алып тик «5» билдәләренә генә уҡырға тырышам, әммә иң яратҡан фәндәрем - тарих һәм инглиз теле. Киләсәктә адвокат булырға хыялланам, шуға ла IX кластан тағы ла тырышыбыраҡ уҡырға тура киләсәк. Конкурста еңеүем менән атай-әсәйем Рәмзиә Әхмәт ҡыҙы менән Хәлит Морат улына һәм барлыҡ уҡытыусыларыма рәхмәтлемен. Әйткәндәй, минең VI класты тамамлаған һеңлем Фәниә лә һәйбәт уҡый. Мин үҙем бәләкәй кластарҙан алып тѳрлѳ конкурстарҙа, олимпиадаларҙа ҡатнашып киләм. Киләсәктә лә һынатмаҫмын тип уйлайым.Н. ШӘРИПОВА,
З. СѲЛӘЙМӘНОВА.
Н. ВӘЛИУЛЛИНА
фотоһы.


text:
Республикабыҙҙың һуңғы 250 йыллыҡ тарихына ғына күҙ һалғанда ла, Көньяҡ Уралдың башҡорттар йәшәгән тау-урманлы төбәгенең ярайһы ҙур өлөшөн хәҙерге Белорет районы (Тамъян-Ҡатай кантоны) биләгән. Бында тиҫтәләгән тау-металлургия үҙәктәре урынлаша. Уларҙы сеймал менән тәьмин итеү өсөн заводтар тирәләй йөҙәрләгән ауыл барлыҡҡа килә. Тиҫтәләгән мең кеше заводтарҙы сифатлы руда менән тәьмин итеү кәсебендә үҙ урынын таба, күптәр урман ҡырҡып, күмер үртәүгә йәлеп ителә.
Был сараға Үзбәкстандағы Рәсәй илсеһе В.П. Тюрденев, Рәсәй менән хеҙмәттәшлек вәкиллеге етәксеһе В.Н. Шулика, Үзбәкстандың Мәҙәниәт министрлығына ҡараған сит илдәр менән бәйләнештәр комитеты рәйесе урынбаҫары К.Н. Ишанходжаев, башҡорттарҙың аҡһаҡалы Р.А. Ғиниәтуллин һәм башҡа милли үҙәктәрҙән рәсми вәкилдәр саҡырылды.
Түбәндәге яҙмаларҙың авторы – Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы, Өфө ҡалаһының почетлы гражданы, С. Т. Аксаков исемендәге йорт-музей һәм фонд етәксеһе, билдәле сәйәхәтсе М.А. Чванов. Әйткәндәй, уның “Ғәҙел Далде ебәрегеҙ!” тигән мәҡәләһе Мәскәү нәшриәтендә баҫыласаҡ китабына тулыһынса ингән.
Ошо көндәрҙә Азат Фәйзулла улы күркәм ғүмер байрамын билдәләй. Гәзит уҡыусылар исеменән ихлас күңелдән тәбрикләп, уның тормош юлын һәм эшмәкәрлеген сағылдырған китаптан өҙөк тәҡдим итәбеҙ.
Шатлыҡ бөркөгән майҙанда ҡурай моңо таралдыМәҙәниәт һәм әҙәбиәт, Башҡорт донъяһы // 11-10-2017, 00:09
Күмертау педагогия колледжын тамамлаған ҡыҙ йүнәлтмә буйынса Мурманск өлкәһенә эшкә ебәрелә. Сит ерҙә йәшәүе еңелдән булмай, әммә милли йолаларҙы, ғөрөф-ғәҙәттәрҙе, халыҡ ижадын бала саҡтан күңеленә һеңдергән Люциә Әфтәр ҡыҙы, эшенән тыш, үҙе кеүек ситтә йәшәгән милләттәштәрен бергә туплап, “Умырзая” исемле төркөм ойоштора. Башта тыуған яҡ һағышын баҫыр, яҡташтары менән осрашыр өсөн бергә йыйылһалар, аҡрынлап төрлө йырҙар өйрәнеп, сәхнәлә сығыш яһарға йөрьәт итәләр. Заозерск ҡалаһында 16 йылдан ашыу ғүмер иткән ханым — бөгөн Мурманскиҙа башҡорт һәм татар ассоциацияһы етәксеһе лә.


text: Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы йәш ижадсыларҙың республика семинарын беренсе тапҡыр ойоштормай, шуға күрә Башҡортостан мәктәптәренә, уҡыу йорттарына мөрәжәғәт итеп ебәрелгән хаттарына, “Бәйләнештә” социаль селтәрендәге иғланға иғтибар иткәндәр, моғайын, бик күп булғандыр. Былтыр семинарҙа утыҙ йәш авторҙың ҡулъяҙмаһы тикшерелеп, өсөһө китап итеп сығарыуға фатиха алған. Быйыл осрашыу барышында йәштәрҙең ҡулъяҙмалары өс йүнәлештә – шиғриәт, проза, публицистика буйынса – тикшерелде.


text:
Томансыға төштө ҡара томан...28-10-2016, 01:02 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Яңыраҡ асылған “Аҫыл ҡатындар” рубрикаһына иғтибар иткәндер гәзит уҡыусылар. Унда беҙ күренекле ағайҙарыбыҙҙың тоғро юлдаштары, улар был донъянан китһә лә, гүзәл заттар халҡыбыҙ мәнфәғәтенә хеҙмәт итеүҙәрен дауам итеүе, уртаҡ яҙмыштары, заманыбыҙ хаҡында һөйләшергә ниәтләнек.
Тик... Йөрәктәрҙе тетрәндереп, апайҙарҙың береһе менән хушлаштыҡ ошо аҙнала.
Бер ай тирәһе дауаханала ятып сыҡты Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, оло йөрәкле замандашыбыҙ Фәрҙиә апай Әлибаева. Ул – балалар өсөн һоҡланғыс әҫәрҙәр яҙған, бик күп танылған йырҙар авторы, билдәле шағир Сафуан Әлибаевтың ҡатыны. Дауахананан сығыу менән әңгәмә ҡорорға һөйләштек. Әммә Бөтә Рәсәй сәсәндәр бәйгеһе асылыу сәбәпле, дүшәмбе көндө осраша алманыҡ. Шишәмбе лә насип итмәне Күктәр күрешеүҙе: “Шиғриәт иле” төбәк конкурсында баһалама ағзаһы инем, шаршамбыға ҡалдырҙыҡ. Хәйер, Фәрҙиә апайҙың үҙенең дә хәле бик үк кеше менән аралаша алырлыҡ түгел ине, шикелле. Тыумыштан йомшаҡ тауышы тағы ла йомшарып киткән кеүек тойолдо: “Мин һиңә үҙем хәбәр итермен осрашыр көндө. Хәл керһә, Матбуғат йортона үҙем барып сығырмын. Йә булмаһа, үҙең иртәгә килерһең, кискеһен шылтыратырмын”, – тине ул һуңғы тапҡыр телефондан һөйләшкәндә. Шылтыратманы. Ҡайғылы хәбәр йәшен тиҙлегендәй Өфө зыялыларын тиҙ арала урап сыҡҡандыр. Телефоныма күҙ һалам: һуң уның менән һөйләшеүемә ике сәғәт тә үтмәгән дә инде. Һәр ваҡыттағыса бәндә әжәлде танырға теләмәй, уны ҡабул итеүе ауыр, аҡыл аңлаһа ла, күңел бөтөнләй икенсе яҫылыҡта йәшәй...
Сафуан ағайҙың ғүмер буйы тоғро юлдашы булған, һәр эшен ҡеүәтләгән, ҡулынан килгән мәлдәрҙә ярҙам ҡулы һуҙған апайыбыҙ һуңғы йылын, көндәрен дә ире хаҡындағы хәтирәләр менән үткәрҙе. Хәтер кисәһен ойошторҙо, китабын туплап, нәшриәткә тапшырҙы. Уның телмәрендә, һәр һүҙендә Сафуан ағай тере ине. Һуңғы васыятын да улдары Салауатҡа әйткән булған: Сафуан янына ерләгеҙ, тигән ул. Шаршамбы көндө баш ҡаланан Салауат районына юлланды мәҙәниәтебеҙҙең фиҙакәр хеҙмәтсеһе, зирәк аҡыллы Фәрҙиә апай Әлибаева. Ғүмер буйы бер-береһенә терәк булып йәшәнеләр, унда ла бергә булһындар. Сафуан ағайҙан һуң ҡалып оҙаҡ та йәшәмәне апайыбыҙ. Әйтерһең, иренең хәтер кисәһен, йыйынтығын туплау мәшәҡәттәрен тамамланы ла, эштәрен теүәлләп, янына юлланды. Йәнең йәннәттә булһын, халҡыбыҙҙың аҫыл ҡатындарының береһе, Фәрҙиә апай!..
Лариса АБДУЛЛИНА.
Фәрҙиә апайҙы тыуа-тыуғандан белгән кеүекмен. Асыҡ йөҙлө, ихлас һөйләшеүе, иғтибарлы булыуы менән үҙен күңелемә яҡын иткәндер, моғайын. Өҫтәл артында сәй эскән һайын гәпләшергә яратабыҙ, кәйефләнеп телебеҙ сиселеп китә лә, һүҙгә әүәҫләнеп, ирҙәребеҙҙе телдән төшөрмәй маҡтайбыҙ, китапхана, ғөмүмән, мәҙәниәт, сәнғәт тирәһен байҡап сығабыҙ.
Уның теле бик бай, теле телгә йоҡмай. Тел тигәндә, телеп һалған мәҙәниәтле, фекерле ҡатын. Халҡыбыҙҙың оло мәғәнәле, зауыҡлы һүҙ байлығы уның хәтерендә йәшәй. Башҡа тел һүҙҙәре йә ымлыҡтары, әҙәпһеҙ һүҙҙәр менән сүпләмәй, һүҙлек запасы ифрат бай, күп уҡығанлыҡтан, халҡыбыҙҙың ауыҙ-тел ижады ынйылары менән телмәрен даими байытып ҡына ҡалмай, шиғыр йә сәсмә әҫәрҙәрҙән алынған миҫалдарҙы урынлы ҡуллана белә. Һөйләшеп ултырғанда, бығаса ишетелмәгән һүҙҙәр ҙә яңғырап китә. “Беҙҙең яҡта шулай тип әйтәләр, һеҙҙә лә шулаймы?”, йә “Әсәйем шулай ти торғайны”, – тип һүҙ араһында ҡыҫтырып ҡуя. Телебеҙгә, әҙәбиәтебеҙгә һәм иң мөһиме – уҡыуға әһәмиәт биреүендәлер, тим уның талант сығанағы.
Фәрҙиә апай Әлибаева Мәләүез районының Томансы ауылында 1942 йылдың 15 февралендә күп балалы Әмирханов Әхмәт ағай менән Мәғфүрә апай ғаиләһендә донъяға килгән. Атаһы – 112-се Башҡорт атлы кавалерия дивизияһы яугире, Сталинград янында 1943 йылда һәләк булған. Фәрҙиә апай, үҙе әйтмешләй, атайҙың кем икәнен белмәй үҫкән. Кесе йәштән теремек ҡыҙыҡайҙы апайҙары, үҙҙәре яланға еләккә киткәндә, өй тәҙрәһен ватып сыҡмаһын өсөн, йыш ҡына һарайға бикләп ҡалдырған. Элек һарай эсен таҙа тоттолар: еҫе-фәлән ҡалмаҫлыҡ итеп балаларҙан һеперттерәләр ине лә өлкәндәр стеналарын ағарта торғайны.
Кәзәләр ҙә мөгөҙө менән
Еләк йыйып ҡайталар,
Еләк йыйып ҡайталар ҙа
Күлдәк алып ҡайталар.
Шағыр тауыҡ күкәй һала
Кәрзинкәне тултырып.
Атаҡайым ҡайтыр әле
Машинаға ултырып,
Самолетҡа ултырып.
Һарайҙа яҙған таҡмаҡтарын Фәрҙиә апай бөгөнгөләй хәтерендә һаҡлай.
Томансы башланғыс мәктәбен тамамлап, унан һигеҙ саҡрымдағы Аптраҡ ете йыллыҡ мәктәбенә уҡырға барғас, йәйен йәйәүләп йөрөп, ҡышын интернатта ятҡанда, ҡыҙҙарына күстәнәс ташыусы ағайҙарҙы күреп, тәү тапҡыр атай шулай була икән, тигән уй йөрәген ярып үтә, һәм ғүмер буйы уны юҡһыныу хисе күңелендә йәшәй.
Атаһының бер туған ҡустыһы Әхмәтшәриф бабаһы үҙ ҡыҙына бешерелгән аҙыҡ-түлек килтерһә, йә Фәрҙиәне ҡалдырып, балаһын атҡа ултыртып ауылға ҡайтып китһә, шунда эстән һыҡрай, кәмһенә, етемлеге мыҫҡыл ителгәндәй тоя. Искәндәр еҙнәһе (80 йәштә мәрхүм булды) Фәүзиә апаһына өйләнеп, тәү тапҡыр ҡунаҡҡа килгәндә, урмандан һайғау алып ҡайтып, ситән һарай үрә, бүлеп бөртлөк яһай. Ҡыш туңған бесәнде тыштан ташып йөрөмәҫ өсөн лапаҫ (әүеҫлек), бәҙрәф үреп ҡуя. Әсәһенең шул тиклем ҡыуанғанын күргән ҡыҙ: “Атай шулай була икән”, – тип уйлай.
– Эй, атайығыҙ булһа, мин былай эшләр инемме ни? Ҡышын сана, йәйен арба ҡулымдан төшмәй, – тип әсәһенең уфтанғаны ғүмерҙә лә оноторлоҡ түгел.
Әсәһе Мәғфүрә апай нисек тә балаларын асыҡтырмаҫҡа тырыша. Илленсе йылдарҙа ҡыҙыл аслыҡ булмай. Көҙгө байлыҡ ҡыш уртаһында бөтһә лә, яҙын бала-саға, бер-береһенән йәшереп, ярышып һипкән, шунлыҡтан күпләп үҫкән сөгөлдөр менән ҡабаҡ уларҙы аслыҡтан ҡотҡара.
– Картуф әллә ни уңмай, сөгөлдөр менән ҡабаҡ урындыҡ аҫты тула, мөгәрәптә лә ята торғайны, – ти Фәрҙиә апай. – Иртәнге мейесте томалар алдынан әсәйем ҡабаҡтың уйып ҡына ҡапҡасын аса, эсенә булғанса туң май, картуф, тары ярмаһы һалып, ҡапҡасын яба ла икмәк табаһына ултыртып, мейестә бешерә. Өйгә татлы еҫ тарала. Ҡабаҡ-сөгөлдөрҙө мейестә тәгәрләтеп тә ала. Көн дә шул бер төрлөрәк аҙыҡ булһа ла, биҙмәйбеҙ. Кишер әҙ бешерҙек, һуған сәсмәнек. Дмитриевка (Ерекле) ауылы урыҫтары бер биҙрә һуғанды шундай уҡ күләмдә бер биҙрә игенгә алмаштыра торғайны.
Тормош бик ауыр саҡта һыйыр ғаилә терәге ролен үтәй. Быҙаулаһа, уны ҡәҙерләп өйгә индерәләр. Быҙауын кәбәркәлә тоталар. Ҡырҡынсы йыл аҙағында һалым түләй алмаған өсөн Әмирхановтарҙың һыйырын алып китәләр. Аҙаҡ юллап, тана һатып алғансы, береһенән-береһе ваҡ балалар һөт-ҡатыҡҡа мохтажлыҡ кисерә. Фәрзәнә апаһы әрһеҙләшеп, кешеләрҙән көрөшкә менән ҡатыҡ йә һөт һорап алып ҡайта. Әхмәҙулла, Исхаҡ, Хәкимйән, Бәхтиәр бабайҙарҙың, Мәғиҙә инәйҙең йомартлығы күңеле түрендә һаҡлана.
Ғәфиә әбейҙең ҡатылығы тураһында халыҡ таҡмағы бала күңеленә һеңеп ҡалған:
Ғәфиә әбей ҡоймаҡ ҡоя,
Шәкәрбикә ашап тора,
Әхмәҙулла ҡарт ишек
төбөндә
Тамшанып ҡарап тора.
Әхмәт ағайҙың бер туған ҡустыһы Әхмәтшәриф бабайҙың ҡатыны Хәҙисә еңгәһенең һаранлығын Фәрҙиәнең кисерә алмаған саҡтары йыш була.
– Беҙ килһәк, балаһын, бесәйен йә этен ныҡ итеп әрләй башлай. Беҙ шым ғына сығып китеү яғын ҡарайбыҙ. Йөрәккә етемлек хисе шул тиклем тәрән үтеп инә, хатта илап та булмай. Ә бына Бибикамал инәй менән Фазләхмәт бабайҙар шул тиклем һәйбәт кешеләр булды. Ауыл осонда торғас, Иҙелдә һыу инәбеҙ ҙә, һыу эсергә тип, көн һайын уларға инеп йөрөйбөҙ. Ашаталар, эсерәләр. Нисек беҙҙән биҙмәгәндәрҙер инде! Балалары беҙҙән оло ине. Көйәнтә, һоҫҡо кеүек нәмәләрҙе бабайҙан йүнәттереп тә ала торғайныҡ. Мине атайыма оҡшатып яраттылар, шунан файҙаланғанмын шикелле. Мин уларҙа атай күңеленең йылыһын тойҙом.
Ауыл халҡы Мәләүез баҙарында кеше ашаусылар хаҡында хәбәр ишетеп ҡайтып таратҡан. Ҡот осмалы яңылыҡ бала күңелендә оялай. Башта ышанмаған өлкәндәр. Фәүзиә апаһы, Мәләүездә өйҙән-өйгә йөрөп май һатҡан саҡта, аяғында саҡ баҫып торған бер сыуаш бисәһенә тап булғас ҡына уларға хәүеф-хәтәрҙән, шик-шөбһәнән уяуыраҡ булырға тура килә.
– Теге апайымды иҫке генә өйөнә саҡырып индергәс: “Саҡ ҡына көтөп тор, күршегә генә инеп сығам, – тигән. Был мине ашарға теләп, һуйыр өсөн иптәш эҙләйҙер тип, апайым тиҙ генә сығып ҡасҡан.
Атайҙары һуғышта үлгән ғаиләгә 12 һум пенсия түләнә, бер таҡта сәй, бер килограмм шәкәр бирелә. Ишлеләр өсөн ул бер көнлөк байрам. Мәғфүрә инәй балаларын: “Йәйҙе еләктән башлап, ҡомалаҡ менән бөтөрәһегеҙ, үҙегеҙгә кәрәк-яраҡ, өҫ кейеме өсөн аҡса булыр”, – тип өйрәтә, шуға күрә бәләкәйҙән ҡыҙҙары ялан ҡыҙырып әле үләнен, әле емеш-еләген өйгә ташый. Унан көйәнтәләп уларҙы Мәләүез баҙарына илтеп һатып, уҡырға төшкәс, китап-фәлән өсөн аҡса эшләйҙәр. Ҡара бөрлөгән һатам тип барғанда, биҙрәләрен тартып алып, үҙҙәрен туҡмап та ҡайтарған саҡтар була, әммә ҡыҙҙар йән аҫрар өсөн кәсеп юлын ташламайҙар.
– Муйылдың стаканы 50 тин. Бер-ике кешегә шулай һаттым да, “Полтора стакана рубль”, – тип хаҡын күтәрҙем. Берәү мине: “Ниңә шул тиклем ҡырҡҡысланаһың”, – тиһә лә, үҙ һүҙемдә торҙом. Күрәһең, тормоштоң ауырлығы күңелде лә ҡатыралыр инде. Рәфҡәт ағайым Германияла хеҙмәт итеп, йыл ярымдан әйләнеп ҡайтты. Ә Рафаэль ағайым Германияла Эрика тигән ҡатын алды. 1958 йылда Роза исемле ҡыҙы тыуҙы. Мин ағайымды әҙәм аҡтығы һанап, әрләп хат яҙҙым. Немецтар менән һуғышып, һәләк булған атайымдың улы немкаға өйләнһен әле! Башҡа һыймаҫлыҡ хәл ине ул миңә. “Әсәй, дуҫым һеҙгә минең посылканы ебәрә”, – тип кенә яҙа торғайны ағайым хатын. Әсәйемә күлдәклек, миңә костюмлыҡ һәм башҡа затлы туҡымалар һалды. Шәриф абзыйҙың тәүге ҡатынынан улы Әхмәтфәиз тормошон мәрйәгә бәйләне. Фирҙәүес апайымдың аңлатыуынса, Әхмәтфәиз абзыйҙы юллап яҙылған хат…
1957 йылда сиғандарҙың: “Ҡәҙерле кешегеҙ ҡайта”, – тип күрәҙәлек итеүе тормошҡа аша. Хөснулла абзыйы, бик күп мөлкәтен ташлап ҡалдырып, Ташкенттан һағынып ҡайтып төшә. Әммә йылы яҡҡа өйрәнеп өлгөргәс, ҡышты кисерә алмай, йәйен кире Ташкентҡа китә.
– Ә шулай ҙа, нисек кенә ҡыйын булмаһын, халыҡ үҙенә-үҙе юмор менән ҡарап йыуаныс таба белде. Ауылда биш Хәҙисә бар ине: Ғирфан Хәҙисәһе, Сәйетғәли Хәҙисәһе, көлдәк Хәҙисә…
Ике Гөлғәйшәнең дә ҡуш сифаты бар: ҡалын Гөлғәйшә һәм йоҡа Гөлғәйшә. Шәғәли ағайҙарҙы йөҙ-ҡиәфәтенә ҡарап Хәйбуллинды ҡытай, аҡ йөҙлө әмерик Шәғәли тип атанылар.
Аллы-гөллө баҡсаһы,
Үлмәһен дә, ҡайтмаһын да,
Килеп торһон аҡсаһы,
тип шаярған булып йырлағандары иҫтә ҡалған. Әсәйем үҙе лә бик йырсы, бай һүҙле, таҡмаҡ сығарырға оҫта ине.
Ишегем алды ҡыуаҡ ҡына,
Ҡыуағы ыуаҡ ҡына.
Күпһенмәгеҙ, тарһынмағыҙ,
Мин һеҙгә ҡунаҡ ҡына.
Самауырҙарым ҡайнамай,
Күмерҙәре булмағас.
Атаҡайым үлеп ҡалды,
Ғүмерҙәре булмағас.
Закон ифрат ҡаты булған: Хәлимә исемле инәйҙең улы Сәйфетдин ағайҙы ҡыуғын бүрәнәһен өрлөккә алған өсөн 12 йылға төрмәгә ултыртҡандар. Ҡыуғында башлыса тотҡондар эшләгәнлектән, магазиндар иртә ябылған, ҡыҙ-ҡырҡын йәшенә һалған. Ғәжәп хәл: Ырғыҙлыға урман ҡырҡырға йә Иҙелдә бүрәнә ағыҙырға кейәүгә сыҡмаған йәш ҡыҙҙарҙы ҡыуғандар.
– Әсәйем тиҙерәк апайымдарҙы кейәүгә биреп ҡалырға тырышты: 47-лә, 51-ҙә, 55-тә, 58-ҙә апайҙарым тормошҡа сыҡты.
Фирҙәүес апайымдың бөтә ятыр ҡаралдыны һыпырып алып киткәне үҙәгемә үтте. Кейәүгә сыҡҡан ҡыҙҙан өйҙә ҡанат та ҡурҡа, тигәндәре шулдыр инде. “Өйҙән бер һүренде лә алмайым”, – тигән һүҙемә ғүмер буйы тоғро ҡалдым. Улым Салауат менән киленем Гөлназдың никахында ла ата-әсәһенә: “Ҡыҙығыҙға бер нәмә лә бирмәгеҙ”, – тинем.
Әмирхановтар өйөнән кеше өҙөлмәй, хатта Мәғфүрә инәйҙе яңғыҙ ҡатын, бала-сағаһы күп тип тормай, ҡатындары менән боларышҡан ирҙәр ҙә шинель кейеп килеп, уларҙың иҙәнендә һуҙылып ятып йоҡлап сыға. Арттарынан балалары килеп тула. Ҡайһылары хатта ата-әсәләре ярашҡансы, аҙна буйы уларҙа тора.
– Иҫке бүрек кейеп, фуфайкаһын йүкәнән ишелгән бау менән бәйләп алған Фәрғәт исемле малай күҙ алдымдан китмәй. Ҡыҙылсанан үлеп ҡалды.
Мәғфүрә инәй яҡшы уҡыған Фәрҙиәне Аптраҡ мәктәбендә ете класты тамамлау менән республиканың 1-се мәктәп-интернатты юллап уҡырға индерә. Унан алда ауылдарында Әнисә исемле ҡыҙ интернатта уҡып сыҡҡан, шуға инәй хәбәрҙар булған икән. Фәрҙиә менән бергә Хәмәт Исмәғилев (мәрхүм), Шакир Баймөхәмәтов (күрше ауылдан) унда барған. Хәмәт “кулак” тип оҙатылғандар ғаиләһенән була. Тырышып уҡып, Новосибирск элемтә институтын, ә Шакир Башҡорт дәүләт университетының физика факультетын тамамлай. Көслө, үткер телле Әминә Аралбаева ГИТИС-тың театр факультетын бөтөрә.
Санкт-Петербургтың театр сәнғәте институты (хәҙер академия) деканы Николай Петрович Наумов Көйөргәҙелә эвакуацияла булған.
— ГИТИС-ҡа инә алмағас, 1961 йылда БДУ-ның филология факультетына уҡырға төштөм. Инәйемә утын ҡырҡырға ир көсө кәрәк ине. Техник училищела уҡып йөрөгән Өлфәт исемле егет менән дуҫлашып киттем. Бер ваҡыт китапхананан алған китаптарымды тапшырырға торһам, ауылда ҡара янып килгән Сафуан Әлибаевты осраттым. “Шул тиклем ямаҡ кеше булыр икән,” – тигән уй баштан йүгереп үтте. Таныштыҡ та ул: “Минең менән йөрөмәһәң, университетты ташлайым”, – тип ҡурҡыта башланы. Мин уны йәлләп, саҡырған еренә барған булам. Бер көн: “Киноға бара алмайым, Өлфәт килде. Бүлмәлә ултыра. Ҡыуып сығара алмайым бит инде”, – тинем. Сафуан: “Һин ике смена эшләйһең, мин һәр ваҡыт икенсе сменала инде”, – тип ирониялы үпкә белдерҙе. Мин Маячный ҡасабаһында практика үткәйнем. Уҡыу аҙағында алдан уҡытырға барыр еребеҙҙе билдәләйәсәктәр, шуға күрә дүртенсе курста Сафуанға кейәүгә сыҡтым.
Сафуан ағай “Башҡорт поэмаларының композицияһы”, Фәрҙиә апай “Башҡорт драматургияһында тарихи драма” тигән темаларға диплом яҡлайҙар. Фәрҙиә апайға Марат Минһажетдинов: “Дөрөҫ түгеллеген белһәң, үҙеңсә яҙ”, – тигән кәңәш бирә. Дөрөҫлөктө сәсрәтә әйтергә яратҡан кешегә шул ғына кәрәк.
Архангел районына студенттар экспедицияға сыға. Фәрҙиә апай никахлы көйөнә үҙҙәренә бер түшәк әҙерләргә ҡыймайынса, иренең хәтерен һаҡлап солан менән өй араһында нимә эшләргә белмәй йөрөй башлай. Шул саҡта Сафуан ағай уны аңлап: “Соланға урын һалып бирмәҫһеңме икән?” – тип һорай.
– 16 июлдә никахты теркәттек. Ғәзим Шафиҡов, Ғәли Сәйетбатталов, Рәшит Шәкүр туйҙа ҡатнашты. Абзый, еңгә килде. Табын таралғас, инәйҙең иҫереп ултырғыстан тора алмағанын күрҙем дә: “Эскән кешене ҡултыҡлап коридор буйлап йөрөмәйем”, – тип ҡалдырып киттем дә барҙым. Мин бит ғаиләлә эскән кешене күрмәй үҫтем, шуға күрә аҡылдан бигерәк уҫаллығым еңгән, күрәһең.
Университетты тамамлағас, оҙаҡ йылдар Фәрҙиә апай Республика балалар китапханаһында эшләне. Тыуған яҡты өйрәнеү һәм башҡорт әҙәбиәтен 24 йыл өҙлөкһөҙ пропагандалаған өсөн ул “СССР мәҙәниәте отличнигы” значогы һәм “Хеҙмәт ветераны” миҙалы менән бүләкләнде. Бәләкәй эш хаҡына көнө буйы аяғөҫтө бер ял менән эшләгән китапханасыларға үлгәнсе эшләһәң дә “Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре” исеме бер ваҡытта ла бирелмәне. Хөкүмәт ҡурсалауындағылар ғына был исемгә лайыҡ булды.
Фәрҙиә апай 1990 – 1992 йылдарҙа 115-се гимназияла “Башҡортостан мәҙәниәте” фәнен уҡытып алды. Үҙенең тәбиғәтенә тәғәйен йөктө тарта башлауына эстән ҡыуанып та ҡуйҙым, сөнки һаман да мәҙәниәт өлкәһе тулайым асылмаған утрау һымаҡ ҡала килеүен белә инем.
Үҙгәртеп ҡороу осоронда Фәрҙиә апай Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрында әҙәбиәт-драма бүлеге етәксеһе булып эшкә күсте. “Оҙон-оҙаҡ бала саҡ” (М. Кәрим), “Айболит” (Х. Лофтинг), “Али-баба һәм ҡырҡ юлбаҫар” әҫәрҙәре буйынса инсценировкалар яҙҙы. 2006 йылда уның “Таҙ батыр” исемле башҡорт халыҡ әкиәте нигеҙендә яҙылған “Тере һыу” спектакленең премьераһы булды. Башҡорт һәм урыҫ телдәрен яҡшы белгәс, тәржемә өҫтөндә әүҙем шөғөлләнде. Театр сәнғәтенә тос өлөш индергәне өсөн уға 1997 йылда “Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре” тигән маҡтаулы исем бирелде.
– Гөлнара урынына Альбертты баш режиссер итергә теләгәйнек тә, Светлана институт бөтөрөп ҡайтты. Тамашасылар буйынса урынбаҫар урынын тәҡдим иттем. Айсыуаҡты юғалттыҡ. Айрат Әхмәтшин – баш режиссер. Илмар – үҙе директор, үҙе баш режиссер. Драма әҫәрҙәре етешмәй. Яҙыусылар союзында 230 яҙыусы иҫәптә тора, илдә-көндә юҡ фамилиялар күп, ә фәһемле әҫәр юҡ, – тип һыҙланды ул.
1996 йыл йәй айында баҡсалағы ут күршем, Өфө дәүләт сәнғәт академияһы профессоры Фәрзәнә Фәтҡулла ҡыҙы Сәғитова менән көнкүреш мәсьәләләре хаҡында көндәгесә гәпләшкәндә, Өфө сәнғәт училищеһында башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы эҙләүҙәре хаҡында белдем. Үҙем дә шул профессия кешеһе булыуға ҡарамаҫтан, мин Фәрҙиә апайҙың кандидатураһын әйттем.
Сәнғәт кешеләренең байтағы менән таныш булғас, урамда бер студенттан Фәрҙиә апай алып барған дәрестәр хаҡында һораша ҡуйҙым.
– Һәр сәғәте бигерәк күңелле, йөкмәткеле үтә. Шиғыр ҙа һөйләй, һамаҡлай ҙа, йырлап та күрһәтә. Шул тиклем оҫта. Һәр яҙыусының әҫәре хаҡында үҙ фекерен белдерә, – тине.
Фәрҙиә Әхмәт ҡыҙының белемле, мәҙәниәтле икәнлеген яҡшы белгәнгә күрә, халҡыбыҙҙың рухи байлығын күңеленә һеңдергән уҡытыусының эстетик зауҡына нигеҙле ҡоролған, кинәйәле мәғлүмәт биргән дәрестәре хаҡында тап шундай яуап алаһым билдәле ине миңә. Башҡа кешеләр ауыҙынан быны ишетеү үҙеңдең уның хаҡындағы фекерең менән тап килеүе оло ҡәнәғәтлек бирҙе.
Теле таҙа, ябай, һығылмалы, уның ҡыҫҡа, аңлайышлы, теүәл һәм образлы итеп яуап биреүе һоҡландыра. Көлә-йылмая һөйләшәһең дә күңелең күтәрелеп китә. Беҙҙең кеүек хис-тойғоларға өҫтөнлөк бирмәй, хәтере яҡшы булғас, зиһене һәр ваҡыт кәрәкле яуапты табып ҡына тора.
“Ябай халыҡтың телмәре бик тәрән итеп өйрәнеүгә лайыҡ”, тип иҫәпләгән бөйөк урыҫ шағиры А.С. Пушкин. Фәрҙиә апай менән әңгәмәләшкәндә ҡулда магнитофон йә башҡа техника булмауына һәр саҡ үкендерә. Үҙенә лә ҡат-ҡат әйткәнем бар: “Апай, һинең тел байлығың – үҙенсәлекле күренеш. Сағыштырыуҙарыңды, мәҡәл-йомаҡтарыңды булһа ла дәфтәргә теркәп бар”.
– Әсәйемдән шулай өйрәндем. Сафуан әсәйемде һөйләндереп, бер дәфтәр итеп яҙып алғайны, әле лә бар ул дәфтәр, һиңә уҡытырмын әле… Мин йырлайым һине үҙ телемдә – тел асҡысы бирҙең, әсәйем, – тип Рәми Ғариповтың шиғырынан өҙөк тә әйтеп ҡуйҙы.
Фәрҙиә апай өсөн ул яңылыҡ түгел, ә тәбиғи күренеш, шуға үҙенең телмәр байлығына бик иҫе китеп бармай. Был оҫталыҡ әсәһенән күсһә, артабан уны тынғыһыҙ эшмәкәрлеге арҡаһында, әҙәби китаптарҙан, ваҡытлы матбуғаттан, мәҙәни мөхиттән айырылмай йәшәүе нигеҙендә байытҡан.Тапҡыр эпитеттары, сағыштырыуҙары, берәй оҡшашлыҡ нигеҙендә күсмә мәғәнә менән әйтелгән һүҙҙәре лә кеше характерын, фиғел-ҡылығын йә һынын тасуирлай. Мәҫәлән: “энә йотҡан эт кеүек”, “уйлаһам уйҙарға батам, тальян гармун уйнатам”. Мин уның һүҙ байлығын туплап яҙыуымды дауам иттерергә йома көндө генә телефон аша һөйләшкәйнем, баҡсанан йөрөп ҡайтҡас осрашырға ризалашты. “Һүҙ башы мәҡәлдә лә йырҙа”, – тигәне хәтерҙә ҡалды. Фәрҙиә апайҙың телмәренең милли йөҙө, профессиональ үҙенсәлеге булды, улар характерын, рухи байлығын күрһәтте. Хәҙер инде шулай ине, былай ине тип яҙырға ла ҡул бармай. Әле генә һөйләштек бит!..
Тормоштағы ваҡиғаларға бик иғтибарлы булды. Мәҫәлән, Әҙәбиәт йылына арналған баннерҙарҙағы яҙыуҙар тураһында ул былай тине: “Салауат Юлаевтың телмәре беҙгә билдәһеҙ. Яҙыусылар үҙҙәренең әҫәрҙәрендә уның эске рухи төҙөлөшөнән сығып, ул, бәлки, әйтмәгән, әммә әйтергә мөмкин булғандан сығып телмәрен ҡоралар. Уның телмәренә өс нәмә хас: теүәллек, ҡыҫҡалыҡ һәм матурлыҡ”. Фәрҙиә апайҙың үҙенең телмәренә лә фекер асыҡлығы, тослоҡ һәм теүәллек хас ине бит.
Томансыға төштө ҡара томан, беҙ бөтәбеҙ ҙә, Фәрҙиә апайҙың беҙҙе ҡалдырып киткәненә ышанмайынса, ҡара томанға инеп баттыҡ…


text:
Тирәк
Тирәк (Pópulus) — талдар ғаиләһенә ҡараған ағастар ырыуы. Был ырыуҙағы ағастар генетик яҡтан ҡарғанда, күп төрлө булалар. Теләһә ниндәй ерҙә үҫә ала, оҙолоғо 15 м-ҙан алып 50 метрға тиклем, ағас олоно диаметры 2.5 мертға тиклем етә.
Йөкмәткеһе
- 1 Ботаник тасуриламаһы
- 2 Ареал
- 3 Культивация
- 4 Ҡулланыу
- 5 Етештереү
- 6 Ауыл хужалығы
- 7 Классификация
- 8 Левколид тирәктәр секцияһы (Leucoides)
- 9 Иҫкәрмәләр
Ботаник тасуриламаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тирәк ағасының оҙонлоғо 40 — 45 метр (ҡайһы берҙә 60 метрға тиклем үҫә), ә олоно диаметры 1 метрҙан ашыу. Йәш ағастарҙың ҡабығы шыма, аҡһыл йәшел йәки ҡара һоро төҫтә; ҡарт ағастарҙың ҡайһы бер төрҙәрендә ҡабыҡтары шыма булып ҡала, ә икенселәрҙә ҡытырша һәм тәрән ярыҡтар менән. Ботаҡтары йыуан (талдан айырмалы рәүештә). Япраҡтары ботаҡта спираль рәүешендә урынлаша, һәм формаһы менән айрылып тора, ҡайһылары өсмөйөштән түңәрәккә йәки көрәк формаһында (һирәк). Һәм оҙон һап менән. Япраҡтарҙын ҙурлығы бер үк түгел: сит ботаҡтарҙа улар бәләкәй, ә үҙәк ботаҡтарҙа улар бик ҙур.
Тирәктең тамыр системаһы бик ныҡ уҫешкән була, әммә ләкин, тамырҙарҙың өҫкө ҡатламы ғына иң ныҡ үҫешә.
Сәскәләре ике өйлө (бер өйлөләр һирәк була) һәм яҙ башында япраҡтарҙан иртәрәк барлыҡа киләләр. Сәскәләре башаҡҡа оҡшаш сәскәлеккә (һырғаларға) йыйылған.
Тирәктең орлоғо ваҡ, оҙонлоғо 1 — 3 мм, һәм мамыҡ кеүеҡ, нәҙек сәстәр беркетелгән. Тирәк ағасы 40 — 60 йыл бик тиҙ уҫә, артабан үҫеүе һүлпәнәйә. Тирәктең ғүмер оҙонлоғо 60 — 150 йыл тирәһе.
Ареал[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәбиғәттә тирәк ағасының күп төрҙәре йылға буйында һәм дымлы ҡыялыҡтарҙа үҫә. Ә культур рәүештә ултыртылған ағас теләһә ниндәй ерҙә үҫә. Ябай тирәк ағасы һаҙлы урында үҫә алмай, сөнки ошондай ерҙә тамыры менән һулай алмай.
Культивация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тирәктәрҙең күбеһен декоратив ағас итеп үҫтерәләр. Улар башҡа ағастарға ҡарағанда бейегерәк һәм бик шәп үҫә. Бик тиҙ тамыр биреүсе ағас, хатта һынып төшкән ботаҡтары тамыр ебәреп уҫә алалар.
Тал ағасы кеүек, тирәктең тамыр системаһы бик ныҡ үҫешкән, ағастан 40 метрҙан ашыуға тарала, шуға ла ошондай ағастарҙы өй эргәһендә һәм керамик торбалар үткән ерҙә ултыртыуы — яҡшы уй түгел.
Ҡулланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тирәк ағасының уҙағасы бик эре көпшәләрҙән тора, шуға ла ныҡ сыҙамлы булмай.
Етештереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тирәкте ҡағыҙ етештергәндә ҡулланалар. Тирәктән ҡиммәт булмаған ағас материалдары эшләйҙәр, мәҫәлән, осһоҙ фанера, поддон, һ. б. Тамырында дубиль матдәләр күп булғанлыҡтан, европа идәрендә тире эшкәрткәндә ҡулланылған дубиль матдәләр алалар.
Ауыл хужалығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аүыл хужалығында ел эрозияһынан һаҡлау өсөн трәкте яландарҙа ҡыршау итеп ҡулланалар . Тирәк ағасы түмәрҙәрендә бәшмәк үҫтерәләр.
Классификация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Секцялар һәм төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был ырыуға 6 секцияға бүленгән 25 — 35 төр ағастар ҡарай. [17]
Мексика тирәктәре секцияһы (Abaso)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҫеү ареалы — Мексика. Ҡалған тирәктәр секцияһы менән сағыштырғанда Мексика тирәктәренең бөтә органдары ла бәләкәй.
- Populus mexicana — Мексика тирәге
Дельта һымаҡлылыр секцияһы (Aigeiros)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡалғандарҙан үҙенсәлекле дельталы япраҡтары менән айрыла, япраҡ һабаҡтары уҫаҡтаҡы кеүек оҙон. Ошо секцияла сатырҙары пирамида формаһындағы ағастар бар, улар Рәсәйҙең көньяҡ райондарында үҫә.
- Populus nigra L. — Ҡара тирәк, йәки Осокорь
- Populus deltoides W. BARTRAM EX MARSHALL — Дельта һымаҡ тирәк
- Populus fremontii S. WATSON
Левколид тирәктәр секцияһы (Leucoides)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тирәктәр төркөмө араһанда иң оло төркөм тип күҙаллайҙар. Был тирәк ағастарының бөрөләре, һырғалары һәм япраҡтары бик ҙур.
- Populus lasiocarpa OLIV.
- Populus glauca (шул иҫәптән Populus wilsonii C. K. SCHNEID.)
- Populus heterophylla L. — Төрлө япраҡлы тирәк
Populus секцияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иң киң таралган төркөм. Ҡалған тирәктәр төркөмөнән япрпҡтары һәм бөрөләре сайыр һымаҡ матдә бүлеп сығармауы менән айрыла.
- Populus adenopoda MAXIM.
- Populus alba L. — Аҡ тирәк
- Populus gamblei
- Populus grandidentata MICHX. — «Эре тешле» тирәк
- Populus guzmanantlensis A.VÁZQUEZ & CUEVAS
- Populus monticola
- Populus sieboldii MIQ. — Зибольд тирәге
- Populus simaroa
- Populus tremula L. — Уҫаҡ, йәки «Ҡалтыраусы» тирәкили
- Populus tremuloides MICHX. — Уҫаҡа оҡшаш тирәк
Бальзамлы тирәктәр секцияһы (Tacamahaca)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Япраҡтары һәм бөрөләре хуш еҫле ыҫмалаға бай.
- Populus angustifolia E. JAMES
- Populus balsamifera L. — Бальзамлы тирәк
- Populus ciliata WALL. EX ROYLE
- Populus laurifolia LEDEB. — Лавр япраҡлы тирәк
- Populus simonii CARRIERE — Симон тирәге
- Populus suaveolens FISCH. — Хуш еҫле тирәк (шул иҫәптән Populus koreana REHDER һәм Populus maximowiczii A. HENRY)
- Populus szechuanica C.K.SCHNEID. — Сычуань тирәге
- Populus trichocarpa TORR. & A. GRAY
- Populus yunnanensis DODE — Юнань тирәге
Туранга секцияһы (Turanga)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бал секциялағы тирәктәр уҫаҡҡа оҡшаған, үҙағасы йомшағыраҡ. Ҡалған тирәктәрҙән олоно менән айрылып тора, бындай тирәктәрҙең олоно талдыҡы кеүеҡ күп төплө.
- Populus euphratica OLIVIER —Евфрат турангаһы
- Populus ilicifolia (ENGL.) ROULEAU
- Populus pruinosa SCHRENK — Күгелем тирәк
Гибрид төрҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Populus ×acuminata RYDB.
- Populus ×berolinensis DIPPEL — Берлин тирәге, Лавр япраҡлы тирәк менән Ҡара тирәктең гибриды
- Populus ×canadensis MOENCH — Канада тирәге, Дельта һымаҡ тирәк менән Ҡара тирәктең гибриды
- Populus ×canescens (AITON) SM. — Һороғайған тирәк, Аҡ тирәк мнән уҫаҡ гибриды
- Populus ×generosa A. HENRY
- Populus ×jackii SARG. — Дельта һымаҡ тирәк менән Бальзамлы тирәктең гибриды
- Populus ×moskoviensis R. I. SCHROD. — Мәскәу тирәге, Хуш еҫле тирәк менән Лавр япраҡлы тирәктең гибриды
- Populus ×petrowskiana R. I. SCHROD. EX REGEL — Петр тирәге, Дельта һымаҡ тирәк менән Хуш еҫле тирәк гибриды
- Populus ×rasumowskiana (R. I. SCHROD. EX REGEL) DIPPEL — Разумовский тирәге, Вобст тирәге һәм Лавр япраҡлы тирәктең гибриды
- Populus ×vernirubens A. HENRY
- Populus ×woobstii (R. I. SCHROD. EX REGEL) DODE — Вобст тирәге, Лавр япраҡлы тирәк менән Бальзамлы тирәктең гибриды
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Entry for Populus L. (инг.). NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0 (Sept 24, 1997). 21 октябрь 2010 тикшерелгән.


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Ырыҫтары булғас
Ырыҫтары булғас
«Аҙна һайын – бүләк!» уйынында был аҙнала тәүгеләрҙән булып икенсе ярты йыллыҡҡа «Йәшлек» гәзитенә яҙылып ҡуйған Мансур ҒӘЛИЕВ (Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылынан) – сәғәт, Г. МӨХӘМӘТВӘЛИЕВА (Мәсетле районының Оло Ыҡтамаҡ ауылынан) салат һауыттары йыйылмаһы отто.
Еңеүселәргә бүләктәрен килеп алғанда паспорт, СНИЛС, ИНН күсермәләрен килтерергә кәрәк.
Уйын дауам итә, бүләктәр эйәләрен көтә. Квитанцияғыҙҙың күсермәһен редакцияға ебәрергә ашығығыҙ.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Төбәктә яугир-интернационалист Рафаэль Ҡолһарин иҫтәлегенә көрәш буйынса ярыштар үтәсәк
2013 йылдың 5 апрелендә Йылайыр районының Юлдыбай ауылында яугир-интернационалист Рафаэль Ҡолһарин иҫтәләгенә арналған милли көрәш буйынса район-ара ярыштар үтә. Сара Дәүләт Думаһы депутаты Марсель Йосопов һәм «Бөтә Рәсәй билбау көрәше федерацияһы» дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы президенты Морис Йосопов ярҙамы менән үткәрелә.
Йәштәрҙә патриотизм тәрбиәләү, улар араһында алкоголизм, наркомания һәм тәмәке тартыуҙы иҫкәртеү, көрәште үҫтереү һәм популярлаштырыу турнирҙың төп маҡсаттары булып тора.
Яугир-интернационалист Рафаэль Ҡолһарин кубогына милли көрәш буйынса тәүге ярыштар 1990 йылда Йомағужа урта мәктәбендә үткәрелә. 1993 йылдан башлап был ярыштарҙа күрше райондарҙан да спортсылар ҡатнаша. Йылайыр районы хакимиәте башланғысы менән 1999 йылда ярыштар район-ара статусын ала.
Йыл һайын турнирҙа Урал аръяғының 120-гә яҡын иң көслө спортсыһы ҡатнаша. Быйыл Хәйбулла, Ейәнсура, Йылайыр, Бөрйән, Әбйәлил, Баймаҡ, Белорет райондарынан, Сибай, Күмертау ҡалаларынан көрәшселәр турнирҙа ҡатнашырға теләк белдергән.
Белешмә. Рафаэль Ҡолһарин Афғанстанда хеҙмәт иткән, хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан. 1981 йылдың 7 июлендә яуҙа дошмандың 9 ут нөктәһен юҡ иткән, ҡаты яраланған һәм госпиталдә яҡты донъя менән хушлашҡан. Хәрби операция өсөн «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены һәм СССР Юғары Советының почет грамотаһы менән наградланған. Яугир иҫтәлегенә Йомағужа ауылында обелиск урынлаштырылған.


text:
Мәсет намаҙы
Мәсет намаҙы — мәсеткә инеү хаҡы итеп уҡылырға тейеш нәфел намаҙ.
Был намаҙ тәхийәтел-мәсжид намаҙы тип атала һәм ике рәҡәғәт итеп уҡыла.
Әйтеп үтеүебеҙсә, мәсеткә инеү түләүһеҙ түгел. Мәсеткә инеү хаҡы — ике рәҡәғәт намаҙ. Мәсет намаҙы ла — нәфел намаҙ.
Әгәр ҙә мәсеткә ингән мәлдә унда берәй намаҙ үтәлә икән, мәсет намаҙы уҡыу тейешле булмаҫ.
Әгәр мәсеткә биш ваҡыт намаҙҙы уҡыр өсөн ингән осраҡта, мәсет намаҙын уҡыу тейешле һаналмай.
Йома намаҙына ниәтләнеп ингәндә, мәсет намаҙы уҡыла. Ниндәй ҙә булһа берәй мәсетте күреп сығыу өсөн генә инәбеҙ икән, ул сағында мәсет намаҙын уҡыу кәрәк.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортса дини календарь (2005 йыл). — Өфө: «Китап», 2004. 376 бит. ISBN5-295-03435-6


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Письма » Страница 8
Атаһынан күргән – уҡ юнған
Махсус бит / Письма // 11-12-2012, 10:58
Кеше булмышы, фиғеле менән ҡыҙыҡ та, төрлө-төрлө. Ҡайһы саҡ эргәһендә генә булған тормошто күрмәй, матурлыҡты эҙләп ҡайҙалыр ымһына, борсола. Янында булған илаһи күренештәр, иңгә-иң терәр кешеләр һәр ваҡыт уның менән булғанын һуңлабыраҡ аңлай. Ә күп осраҡта үкенес тә була. Мин бәйән итәсәк кеше яҙмышы, йәшәү рәүеше ғәҙәти ҙә кеүек, ләкин рухи донъяһы һәм тормошҡа ҡарашы бик тәрән....
Хат ташыусылар үҙ эштәренә яуаплыраҡ ҡараһын ине
Махсус бит / Письма // 27-11-2012, 11:40
Һаумыһығыҙ, “Йәшлек”тәр! Яратып уҡыусығыҙ Гөлфиә булам. Тәүҙән үк “Йәшлек” редакцияһы коллективына ҙур рәхмәтемде белдерәм – шундай шәп, ҡыҙыҡлы йөкмәткеле гәзит сығараһығыҙ....
Коллектив менән яҙылдыҡ
Махсус бит / Письма // 27-11-2012, 11:39
«Йәшлек» гәзитен һәр ваҡыт яратып уҡыйбыҙ. Һәр һанын көтөп алабыҙ. Йәштәр баҫмаһының даими дуҫтары булараҡ, яҙҙырып алмай ҡалған сағыбыҙ юҡ. Гәзит материалдарын дәрестәрҙә, ата-әсәләр йыйылышында ҡулланабыҙ. Һәр мәҡәлә йөкмәткеле, үтемле булыуы оҡшай. Быйыл бөтә коллектив менән «Йәшлек»кә яҙылырға булдыҡ....
Һоҡланырлыҡ йәшәү өлгөһө
Махсус бит / Письма // 20-11-2012, 13:07
Әбйәлил районында 88 йәшен тултырған Нәзифә һәм Ибраһим Аҡбулатовтар 67 йыл бергә татыу ғүмер кисерә
Ата-әсәһе үлеп киткәс, Ғәбитулла, Ибраһим, Ғәбдинур үҙҙәре генә донъя көтә. Һуғыш башланыу менән Ғәбитулла ил азатлығын һаҡларға китә. 1942 йылда ҡустылары уның һуғышта хәбәрһеҙ юғалыуы хаҡында «ҡара ҡағыҙ» ала. Бер нисә айҙан, 1943 йылдың ғинуарында, ғәрип ҡустыһын яңғыҙ ҡалдырып, Ибраһим да армияға алына....
Ата-әсәһе үлеп киткәс, Ғәбитулла, Ибраһим, Ғәбдинур үҙҙәре генә донъя көтә. Һуғыш башланыу менән Ғәбитулла ил азатлығын һаҡларға китә. 1942 йылда ҡустылары уның һуғышта хәбәрһеҙ юғалыуы хаҡында «ҡара ҡағыҙ» ала. Бер нисә айҙан, 1943 йылдың ғинуарында, ғәрип ҡустыһын яңғыҙ ҡалдырып, Ибраһим да армияға алына....
Ҡыйыу ауылдашым
Махсус бит / Письма // 14-09-2012, 11:53
Борон-борондан беҙҙең яҡтарҙа йылҡысылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Миһран олатайыбыҙҙың да бер нисә өйөр йылҡыһы булған. Ғаиләһе йылҡы ите менән туҡланып, ҡымыҙ эсеп көн күргән. Килгән ҡунаҡтарҙы ла шул уҡ аҙыҡтар менән һыйлағандар. Уның аттарын малайҙары менән бергә ҡарашырға ағайҙың улы ла килер булған. Шәкир Яздан улы Язданов йәш сағынан уҡ ат яратҡан, заманында бик етеҙ һыбайлы булған.
Һуғышта ла ул атлылар полкында хеҙмәт итә. Ворошилов исемендәге 20-се полктың ҡылыссылар взводы командиры була. Взводтар араһында ат сабыштары, төрлө күнекмәләр үтергә тейеш булалар. Бындай ярыштарҙа Шәкир Яздан улы үрнәк күрһәтә. Һөйләп тораһы ла юҡ, ул оҫта һыбайлы була.
...
Шахматҡа ҡасан иғтибар булыр?
Махсус бит / Письма // 31-08-2012, 11:17
«Шахмат − кешелек уйлап тапҡан иң яҡшы, иң мауыҡтырғыс уйын бит», − тип тә өҫтәй ул. Эйе, шахмат − уйын, спорт, сәнғәт һәм фән был төбәктекеләр.
Сибай ҡалаһында быны аңлаусылар байтаҡ. Тик уйын кимәле бер күтәрелә, бер төшә.
Шахмат һөйөүселәргә күп тә кәрәкмәй. Сығым да ҙур түгел. Бер һәйбәт кенә бүлмә, өҫтәл-ултырғыстар, шахмат, сәғәт булһа етә.
Сибайҙа шахмат клубы ҡала буйлап күсеп тик йөрөй. Һуңғыһы бәләкәйерәк бүлмәлә урынлашты. Йортта бәҙрәф юҡ. Шахматтар Нух заманыныҡы, сәғәттәр ҙә алама ғына. Ҡайҙа ул электрон сәғәттәр?...
Сибай ҡалаһында быны аңлаусылар байтаҡ. Тик уйын кимәле бер күтәрелә, бер төшә.
Шахмат һөйөүселәргә күп тә кәрәкмәй. Сығым да ҙур түгел. Бер һәйбәт кенә бүлмә, өҫтәл-ултырғыстар, шахмат, сәғәт булһа етә.
Сибайҙа шахмат клубы ҡала буйлап күсеп тик йөрөй. Һуңғыһы бәләкәйерәк бүлмәлә урынлашты. Йортта бәҙрәф юҡ. Шахматтар Нух заманыныҡы, сәғәттәр ҙә алама ғына. Ҡайҙа ул электрон сәғәттәр?...
Бәхет – кешеләргә бәхет килтереү
Махсус бит / Письма // 10-07-2012, 12:38
Хеҙмәт менән ғүмер итеү – иң ҙур бәхет донъяла!
Ҡадир Даян.
Кешеләрҙең сәләмәтлеген нығытыуға ғүмерҙәрен бағышлап, ошо һөнәргә тоғро хеҙмәт итеүсе табиптар, һис шикһеҙ, һоҡланыу уята.
Шундай иҫ киткес аҡ халатлылар рәтенә үҙебеҙҙең ауылдашыбыҙ Альбина Вилданованы ҡуйһам, һис яңылышмамын. Сөнки ул – 40 йылға яҡын ғүмерен яратҡан һөнәренә арнап, ауылдаштарының ихтирамын яулаған хеҙмәт ветераны....
Ҡадир Даян.
Кешеләрҙең сәләмәтлеген нығытыуға ғүмерҙәрен бағышлап, ошо һөнәргә тоғро хеҙмәт итеүсе табиптар, һис шикһеҙ, һоҡланыу уята.
Шундай иҫ киткес аҡ халатлылар рәтенә үҙебеҙҙең ауылдашыбыҙ Альбина Вилданованы ҡуйһам, һис яңылышмамын. Сөнки ул – 40 йылға яҡын ғүмерен яратҡан һөнәренә арнап, ауылдаштарының ихтирамын яулаған хеҙмәт ветераны....
Беҙҙең хаҡта хәстәрлек күргәндәре өсөн рәхмәт
Махсус бит / Письма // 10-07-2012, 12:38
Беҙҙең, һуғыш балаларының, бала сағы һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙағы үҫмер мәле бик ауыр тормошта үтте. Шуға ла күптәребеҙҙең һаулығы ныҡ ҡаҡшаған. Быйыл улым Ишбулат, киленебеҙ Айгөл Рафаэль ҡыҙы тормош иптәшем менән икебеҙҙең 70 йәшебеҙгә Йоматау шифаханаһына юллама алып биреп, ял итеп, дауаланып ҡайтығыҙ, тип оҙатты....
Беҙҙең дә өлөшөбөҙ бар
Махсус бит / Письма // 10-07-2012, 12:37
йәки Һуғыш балалары льготаларға лайыҡ
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланыуға 67 йыл тулды. Һуғыш яланында йөрөп ҡайтыусылар ҙа йылдан-йыл кәмей. Кәмей генә түгел, ә бөтөп бара. Беҙҙең Белорет районының Инйәр ауыл советында улар өсәү генә ҡалған. Тыл батырҙары әлегә әҙ генә күберәк....
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланыуға 67 йыл тулды. Һуғыш яланында йөрөп ҡайтыусылар ҙа йылдан-йыл кәмей. Кәмей генә түгел, ә бөтөп бара. Беҙҙең Белорет районының Инйәр ауыл советында улар өсәү генә ҡалған. Тыл батырҙары әлегә әҙ генә күберәк....
Сәләхте мин белә инем…
Махсус бит / Письма // 29-06-2012, 11:56
Һеҙҙең баҫмағыҙҙа («Йәшлек», N38, 18 май) Зөлфирә Ҡаҙаҡбаеваның Сабырйән Яңыбай улы Көҫәпҡолов тураһындаағы мәҡәләһен уҡып, уның Сәләх исемле етем малайҙы бик белгеһе килгәнен белгәс, уның тураһында белгәндәремде һеҙҙең гәзит аша еткерергә булдым. Мин 1940 йылда тыуғанмын. Яңылышмаһам, уның фамилияһын беҙ, малайҙар, белмәнек, шулай ҙа шул Сәләхтер тип уйлайым. Әбйәлил районының Хәлил ауылында тыуып, әрме хеҙмәтенә тиклем ас-яланғас уҡып, ялан аяҡ йүгереп йөрөгән саҡтар ҙа иҫемә төштө. Беҙҙең йорт Дарыулы йылғаһы аша һалынған күпер эргәһендә икенсе өй булды....


text:
Өфөлә Халыҡ-ара Мифтахетдин Аҡмулла көндәре асылдыФото: Андрей Старостин
Өфөлә Халыҡ-ара Мифтахетдин Аҡмулла көндәре асылды
Өфөлә Халыҡ-ара Мифтахетдин Аҡмулла көндәре асылдыФото: Андрей Старостин
Башҡорт дәүләт педагогия университетында Халыҡ-ара Мифтахетдин Аҡмулла көндәре художестволы кейеҙ күргәҙмәһе менән асылды. «Аҡмулла һәм мәғрифәтселек дәүере» экспозицияһында художество-графика факультеты студенттарының эштәре тәҡдим ителә.
Аҡмулла көндәре программаһы сараларға бай. БДПУ ректоры Раил Әсәҙуллин билдәләүенсә, быйылғы сара сиктәрендә студенттар тәҡдиме буйынса тәүгә «Этнофест-2012» тип аталған йәштәр этнофестивале үткәреләсәк. 5 декабрҙә асыласаҡ сарала ижади йәштәрҙең вокаль, хореография, инструменталь һәм фольклор номерҙары тәҡдим ителәсәк.
Бөгөн иһә Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия лауреаты, филология фәндәре докторы, профессор Әхмәт Сөләймәнов студенттарға һәм мәктәп уҡыусыларына лекция уҡыясаҡ.
Бынан тыш, программала Аҡмулла шиғырҙарын донъя телдәренә иң яҡшы тәржемә итеүгә республика конкурсына йомғаҡ яһау, уның шиғырҙарынан торған аудиокитап презентацияһын үткәреү, «Нәфис әҙәбиәт – милләт нигеҙе» темаһына түңәрәк өҫтәл, «Мәғрифәтселәрҙең мәҙәниәттәге һәм мәғарифтағы гуманистик мираҫы» темаһына халыҡ-ара ғилми-ғәмәли конференция, 5-11 класс уҡыусылары араһында интернет-олимпиада һәм студенттар ҡатнашлығында шиғриәт кисәһен үткәреү ҡаралған.
Халыҡ-ара Мифтахетдин Аҡмулла көндәре 10 декабрҙә тамамлана.


text:
Өфөлә Качалов исемендәге Ҡазан рус театрының гастролдәре тамамландыФото: Олег Яровиков
Өфөлә Качалов исемендәге Ҡазан рус театрының гастролдәре тамамланды
Өфөлә Качалов исемендәге Ҡазан рус театрының гастролдәре тамамландыФото: Олег Яровиков
Өфөлә В.Качалов исемендәге Ҡазан академия рус Ҙур драма театрының 12 көнлөк гастролдәре тамамланды. Өфөләге гастролдәр боронғо Рәсәй театрҙарының береһе өсөн 223-сө миҙгеленең финалы булды.
Башҡортостан Республикаһының Рус дәүләт академия театры сәхнәһендә төрлө жанрҙарҙа алты спектакль сәхнәгә ҡуйылды. Улар араһында – Михаил Булгаковтың романы буйынса Владимир Дашкевич һәм Александр Славутскийҙың «Роковые яйца» һәм Шолом-Алейхемдың «Тевье-молочник» повесы буйынса Джери Бок һәм Джозеф Стайнпоның «Скрипач на крыше» мюзиклдары, Пушкиндың повесы буйынса театрҙың художество етәксеһе сәхнәләштерелгән әҫәрендә «Пиковая дама» театр фантазияһы, Бертольт Брехт һәм Курта Вайляның «Трехгрошовая опера» музыка менән пьеса, Николай Островскийҙың «На всякого мудреца довольно простоты» пьесаһы буйынса «Глумов» заманса тарих һәм Валентин Катаев буйынса «Квадратура круга» көлкөлө пьеса.
Алып килгән бөтә спектаклдәр ҙә уңышлы ижади команда менән ҡуйылған: режиссеры — Рәсәйҙең һәм Татарстандың халыҡ артисы, Ғабдулла Туҡай исемендәге Татарстан Республикаһының Дәүләт премияһы лауреаты, Федор Волков исемендәге Рәсәй Хөкүмәте Премияһы лауреаты Александр Славутский, рәссамы – Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Татарстандың халыҡ рәссамы, Татарстан Республикаһының Дәүләт премияһы лауреаты Александр Патраков һәм хореографы – Татарстандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Сергей Сентябов.
Качалов театры гастролдәре Өфө тамашасыһында ҙур ҡыҙыҡһыныу уятты, бөтә спектаклдәрҙә лә аншлаг булды.
— Беҙҙең театрҙар араһында бынан алып ижади бәйләнештәр нығыныр һәм беҙ тағы ла юғары профессиональ, ҡыҙыҡлы качаловсылар коллективы менән осрашырбыҙ тигән ышаныста ҡалабыҙ, — тип хәбәр итте театрҙың әҙәбиәт бүлеге мөдире Елена Попова.


text:
Һәр көнө ҡояшлы донъяның...“Кемдеңдер һине бәхетле итә алыуы мөмкин. Әммә бер кем дә кешене бәхетһеҙ итә алмай. Бик күп йөрәк һыҙланыуҙары аша үткәндән һуң, хәҙер был һүҙҙәрҙе мин ныҡлы ышаныс менән әйтәм. Будданың: “Үҙ-үҙеңә шәм бул”,– тигәне – ҡатын-ҡыҙ өсөн иң беренсе...
Бәхет асҡысы – үҙ йөрәгеңдәБәләкәс ҡыҙҙарыбыҙға һөйләгән мөғжизәле әкиәттәрҙә йыш ҡына батыр егеттең өс башлы дейеү пәрейен еңеп, һөйгәнен ҡотҡарыуы һәм, уға ялҡынлы йөрәген бүләк итеп, оҙон-оҙаҡ йылдар бәхеттә һәм мөхәббәттә йәшәүҙәре хаҡында бәйән ителә. Күп һылыуҙар...
Кәтибә Кинйәбулатова менән хушлашыу92 йәшендә “Башҡортостан ҡыҙы” журналының тәүге баш мөхәррире, күренекле шағирә Кәтибә Кинйәбулатова арабыҙҙан китте. Ул 1920 йылдың 15 сентябрендә Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы Мәүлет ауылында тыуған. 18 июндә Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт...
Ирең хыянат итһәБеҙ ғаиләләге татыулыҡ, тоғролоҡ хаҡында яҙабыҙ. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, илдә был мәсьәлә киҫкенләшә генә бара. Статистика мәғлүмәттәренә ярашлы, ғаиләле ирҙәрҙең 80 проценты бер тапҡыр булһа ла ҡатындарына хыянат итә. Хыянатҡа барған ир-аттарҙың өстән...
Ниндәй хушбуй тап килә?Һәр йондоҙлоҡтоң үҙенә генә хас хушбуй еҫе була икән. Ароматерапияны белеп файҙаланыу кәйефте яҡшыртыуға, үҙ көсөңә ышанысты һәм һаулыҡты нығытыуға ыңғай тәьҫир итә, тип билдәләй астрологтар. Ҡуҙы Маҡсатҡа ынтылыусан, әүҙем, көслө ихтыярлы Ҡуҙыға...
“Башҡортостан ҡыҙы” – журналистар һабантуйындаАрхангел районының Абҙан ауылы эргәһендә Республика журналистарының сираттағы фестивале үтте. Фестивалгә республиканың гәзит-журнал, теле-радио журналистары һәм район хәбәрселәре йыйылғайны. Йәмле Инйәр йылғаһы буйында БР Журналистар союзы үҙенең...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?