text:
Ҡариҙел (йылға)
Ҡариҙел — Көньяҡ Уралдағы йылға. Шулай уҡ Өфө йылғаһы тип атала; урыҫса башлыса Уфа йылғаһы (Уфимка) тип йөрөтөлә. Ҡариҙел, йылға, Ағиҙел йылғаның уң ҡушылдығы. Юрмый тауының (Силәбе өлкәһе) төньяҡ‑көнсығыш битләүендәге Уралтау һыртында башлана, Өфө күленән ағып сыға. Силәбе һәм Свердловск өлк. буйлап көньяҡтан төньяҡ‑көнбайышҡа, артабан БР‑ҙың Дыуан, Ҡариҙел, Благовещен һәм Нуриман райондары буйлап көньяҡ‑көнбайышҡа табан аға. Ағиҙел йылға (тамағынан 487 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 918 км, басс. майҙаны 53100 км2, дөйөм түбәнәйеүе 388 м. Башҡортостанда оҙонлоғо 390 км. Был участкала туйыныуы ҡатнаш. Йыллыҡ аҡманың 60,5%‑ы — яҙғы (апр.—июнь), 28,6%‑ы — йәйге һәм көҙгө (июль—нояб.), 10,9%‑ы ҡышҡы (дек.—март) осорҙарға тура килә. Тамағында уртаса йыллыҡ һыу сығымы 388 м3/с. Йылға басс. Өфө яйлаһы сиктәрендә урынлашҡан; девон, карбон (карбонат, кремнийлы‑балсыҡлы ҡатламдар, ҡомташ, һәүерташ һ.б.), аҫҡы (карбонат, гипс һ.б.) һәм өҫкө пермь (ҡомташ, алевролит, эзбизташ, мергель, конгломерат һ.б.), неоген, квартер (күл‑һаҙ һәм аллювиаль ҡатламдар) тоҡомдарынан тора. Карст үҫешкән, Красный Ключ карст сығанағы бар. Ландшафы үрге ағымда ҡара болон тупрағындағы, кәҫле көлһыу тупраҡтағы һәм һоро урман тупрағындағы ҡатнаш, ҡара ылыҫлы‑киң япраҡлы һәм ҡайын урмандарынан, күрән‑һаҙ мүге үҫкән һаҙлыҡтарҙан, ҡоро болондарҙан ғибәрәт; түбәнге ағымда ҡараһыу һоро һәм һоро урман тупраҡтарындағы киң япраҡлы урмандарҙан тора. Басс. яҡынса 59%‑ын урман ҡаплаған, 45‑ы һөрөлгән, 1%‑ы һаҙланған. Дыуан районы Усть‑Әйәҙ а. алып Өфө ҡ. тиклем суднолар йөрөй. Йылғала Павловка һыуһаҡлағысы һәм Павловка ГЭС‑ы төҙөлгән. Ҡушылдыҡтары: уң — Төй, Уҫы, Иҙәк; һул — Әй, Йүрүҙән, Һалдыбаш, Юрмаш һ.б.
Силәбе өлкәһе, Ҡарабаш тау итәгендәге Өфө күленән башлана.
Силәбе, Сведловск өлкәләре, Башҡортостандың Дыуан, Ҡариҙел, Нуриман, Благовещен, Иглин, Өфө райондары аша аға.
Өфө ҡалаһының көньяғында Ағиҙел йылғаһына уң яҡтан ҡушыла.
Ҡариҙел йылғаһының оҙонлоғы 918 км.
Төп ҡушылдыҡтары: Бисәрт, Төй уң яҡтан, Әй, Йүрүҙән һул яҡтан


c: text/html

text:
Луи Пастер
Луи́ Пасте́р (дөрөҫ әйтелеше Пастёр[2] , франц. Louis Pasteur; 27 декабрь 1822, Доль, Юр депертаменты — 28 сентябрь 1895, Париж янындағы Вильнёв-л’Этан) — француз микробиологы и химигы, Француз академиһы ағзаһы(1881). Пастер, әсеү һәм башҡа кеше сирҙәренең микробиологик эҙемтәһен күрһетеп, микробиология һәм иммунологияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе була.
Уның кристалл төҙөлөшө һәм поляризация күренеше өлкәһендә хеҙмәттәре стереохимияға башланғыс була[3]. Пастер хәҙерге ваҡытта тормоштоң ҡайһы бер формалары үҙенән-үҙе барлыҡҡа килеүе тураһында бәхәскә нөктә ҡуя, тәжрибә юлы менән бының булыуы мөмкин түгел икәнен иҫбат итә. Уның исеме фәнни булмаған даирәлә ул уйлап тапҡан һәм һуңынан уның исеме менән аталған пастеризации технологияһы менән билдәле.
Йөкмәткеһе
Химия өлкәһендәге хеҙмәттәре[үҙгәртергә]
Беренсе фәнни хеҙметен Пастер 1848 йылда баҫтыра. Луи Пастер, вино кислотаһының физик үҙенсәлентәрен өйрәнгәндә, әсеү юлы менән алынған кислотаның оптик активлығы булыуын аса — яҡтылыҡтың поляризация яҫылығын әйләндерергә һәләтле, химик синтезланған изомеры воноград кислотаһының ундай һәләте юҡ.[4] Кристалдарҙы микроскоп менән өйрәнеп, ул уларҙың ике типта булыуын аса, уларҙың төҙөлөшө бер береһенә көҙгөләгесә сағыла. Берәүһенең һыу иремәһе поляризация яҫылығын сәғәт стрелкаһы йөрөшө буйынса, икенсеһе кире яҡҡа әйләндәрә. Ике иретмәнең 1:1 ҡатнашмаһының оптик активлығы юҡ.
Әсеү процессын өйрәнеү[үҙгәртергә]
Әсеүҙе Пастер 1857 йылдан өйрәнә. Ул ваҡытта әсеү химик процесс тигән тәғлимәт өҫтөнлөк ала (Ю. Либих), әсеүҙең биологик характеры тураһында хеҙмәт баҫылған була Ш. Каньяр де Латур, 1837), ләкин ул танылмай. 1861 йылда әсегән ваҡытта спирт, глицерин, гәрәбә кислотаһы махсус микроорганизмдар булғанда ғына барлыҡҡ килеүен иҫбат итә.
Әсеү процессы әсетке бәшмәктәрҙең йәшәү эшмәкәрлеге менән тығыҙ бәләнгән, улар сетке шыйыҡса иҫәбенә үрсейҙәр.
Йоғошло аурыуҙарҙы өйрәнеү[үҙгәртергә]
1864 йылда француз вино эшләүселәре вино сирҙәренә ҡаршы ысул эшләп биреүен һорап мөрәҗәғәт итәләр. Вино аурыуҙарын аурыу тыуҙырыусы микроорганизмдар булыуын күрһәтә, һәр аурыуҙың үҙ тыуҙырыусыһы бар, был тикшкереүҙәр нитижәһендә монография яҙа. Зарарлы «ойошҡан ферменттар»ҙы юҡ итеү өсөн виноны 50—60 градусҡа тиклем йылытырға тәҡдим итә.
Пастеризация тип аталған процесс лаборатория һәм аҙыҡ сәнәғәтендә киң ҡулланыла.
1865 йылда Пастерҙы, ебәк селәүсендәренең сирҙәрен өйрәнеү өсөн, элекке уҡытыусыһы Францияның көньяғына сыҡыра. Генрих Герман Роберт Кохтың «Түләмә сиренең этиологияһы» баҫылып сыҡҡас Пастер үҙен иммунологияға бағышлай һәм тәләмә (сибирская язва), тыуҙырыу биҙгәге, ваба һ.б. ауырыуҙарҙың ауырыу тыуҙырыусы микробтар булыуын иҫбатлау һәм һаҡланыу прививкаларын тәҡдим итә.
Ҡотороу сиренә ҡаршы беренсе прививка 1885 йылдың 6 июлендә 9 йәшлек Йозеф Майстерға әҫәһе һорауы буйынса эшләнә. Дауалау уңышлы тамамлана, малайҙа ҡотороу билдәләре бөтә.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
- Пастер биология һәм медицина буйынса белеме булмаған килеш ғүмере буйы биология менән шөғөлләнә.
- Пастер бөтә илдәрҙең тиерлек ордендары менән бүләкләнгән. Уның барлығы 200-ге яҡын наградаһы бар.
Иҫтәлек[үҙгәртергә]
Пастер исеме менән донъяның күп ҡалаларында 2000-дән артыҡ урам аталған. Рәсәйҙә 1923 йылда Санкт-Петербургта асылған эпидемиология һәм микробиология фәңңи-тикшеренеү институты Луи Пастер исемен йөрөтә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Завадовский М. М. Л. Пастер — 1934 год. — 172 с. (Жизнь замечательных людей)
- Шлегель Г. Г. История микробиологии. — М: изд-во УРСС, 2002.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Российские биологи в институте Пастера. Часть 1 | Архивы Российской академии наук
- ↑ Несмотря на то, что в точности передать французское произношение средствами русского языка невозможно, наиболее схожее с оригиналом произношение — Пастёр с ударением на «ё». В русском языке устоялось иное произношение (Пасте́р) в силу обстоятельств, связанных с буквой «ё»
- ↑ H. D. Flack (2009). «Louis Pasteur's 1848 discovery of molecular chirality and spontaneous resolution, together with a complete review of his chemical and crystallographic work» (Acta Crystallographica A65, pp. 371-389).
- ↑ Joseph Gal: Louis Pasteur, Language, and Molecular Chirality. I. Background and Dissymmetry , Chirality 23 (2011 ) 1−16.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Пастёр, Луи // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Пстер институты сайты (инг.) (фр.)
- «VIVOS VOCO» сайтында Пастер бите
- Ҡалып:Сотрудник РАН
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Тыуғандар 27 декабрь
- Тыуғандар 1822 йылда
- Дол (Юра) тыуғандар
- Вафаттар 28 сентябрь
- Вафаттар 1895 йылда
- О-де-Сен депертаманты вафат булғандар
- Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары
- Викиөҙөмтәгә һылтанмаһы булған мәҡәләләр
- Франция микробиологтары
- Франция химиктары
- Члены Французской академии
- Ғалимдар һәм уйлап табыусылар
- XIX быуат биологтары
- Копли миҙалы менән наградланыусылар
- Левенгук миҙалы менән наградланыусылар

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Һандар теорияһы
Һандар теорияһы (йәки арифметика) – фундаменталь математиканың теүәл һандарҙы өйрәнгән тармағы. Һандар теорияһы теүәл һандар менән бер рәттән уларҙың үҙенсәлектәрен һәм улар ярҙамында барлыҡҡа килгән һандарҙы (мәҫәлән, рациональ һандарҙы) йәки теүәл һандарҙың дөйөмләштерелгән осрағын (мәҫәлән, алгебраик һандарҙы) өйрәнә.
Һандар теорияһының тарихи исеме – арифметика. XX быуаттың баштарында был исем урынына «һандар теорияһы» аңлатмаһы ҡулланыла башлай. Арифметика һүҙе иһә бөгөнгө көндә ғәҙәттә «ябай иҫәпләүҙәр» мәғәнәһендә телгә алына.


text:
Умартасылыҡ
Умартасылыҡ — бал, балауыҙ һәм башҡа умартасылыҡ продукттарын алыу өсөн тәғәйенләнгән ауыл хужалығы тармағы.
Умартасылыҡ продукттары[үҙгәртергә]
Тарихы[үҙгәртергә]
Умартасылыҡ дәүерендә солоҡсолоҡ — Бал ҡорто хаҡындағы тәүге мәғлүмәттәр бик боронғо дәүерҙәргә барып тоташа. Палеонтология белгестәре, бал ҡорто бынан 50 миллион йыл элек барлыҡка килгән, тип раҫлай.
Боронғо Египетта күсмә умартасылыҡ ныҡ үҫешкән булған. Боронғо заманда Греция менән Римдә балды тәңре тарафынан күктән төшөрөлгән илаһи ризыҡ тип иҫәпләгәндәр, уны кешенең аҡылын, зиһенен камиллаштырыусы, дәрт һәм илһам уятыусы сихри ниғмәт булараҡ ҡабул иткәндәр. Бал ҡортон изге йән эйәһе тип иҫәпләп, уның рәсемен мәмерйә таштарына, ҡаяларға, һауыт-һабаларға, ҡәбер таштарына сүкеп төшөрөр булғандар. Бынан 15 мең йыл элек төшөрөлгән ҡорт һүрәттәре бөгөнгө көнгә тиклем һакланып ҡалған. Әүәлге заманда Египетта бал ҡорттары тоғролоҡ, ҡаһарманлыҡ символы булып һаналған, сөнки улар, ояларын дошмандан һаҡлағанда, үҙҙәрен һәр ваҡыт үлемесле алышҡа дусар иткән.
Балдың шифаһы күптәнге замандарҙан уҡ билдәле. Мәҫәлән, Гиппократ ауырыуҙарҙы бал менән дауалаған. Сәләмәтлекте һаҡлау, ғүмерҙе оҙайтыу өсөн уларға көн дә әҙләп бал ашарға тәҡдим иткән. Был кәңәште тотоусыларзың байтағы ғүмер буйы яфаланған ауырыуҙарынан ҡотолған һәм йәшәү өсөн өҫтәмә көс-ҡеүәт алыр булған.
Бал һәм уны айыртыу[үҙгәртергә]
-
-
-
Төтәҫләгес күрек менән төтәтеү
-
-
-
-
-
-
-


text:
Атеизм
Атеи́зм (бор. грек. ἄθeoς "Аллаһһыҙ" һүҙенән; шулай уҡ дәһрилек, динһеҙлек) — Аллаһ, илаһи заттар һәм рухтар, башҡа матди (материаль) булмаған заттар һәм көстәр, әхирәт донъяһы булғанлығын, йәндең үлемһеҙ булыуын һ.б. кире ҡаҡҡан донъяға ҡараш. Атеизм буйынса, тәбиғи донъя үҙ-үҙенә тулы нигеҙ булып тора һәм булмышы өсөн Аллаһ йә илаһи заттар яғынан терәккә мохтаж түгел. Донъялағы барлыҡ диндәр ҙә кеше тарафынан уйлап сығарылған, тип иҫбат ителә.
Атеизм бик боронғо заманда уҡ ижтимағи-сәйәси мөнәсәбәттәрҙең үҫеше, фән һәм материалистик философияның уңыштары нәтижәһендә барлыҡҡа килгән.
Үҙ-үҙен атеист тип һанаған кешеләр илаһи заттар барлығына шиксел ҡарай – уларҙың ысынбарлыҡта бар булыуы тәжрибә, һиҙем йә һынау аша иҫбатлана алмай, тип раҫлана. Атеизм яҡлы кешеләр үҙ ҡарашын шулай уҡ фәлсәфә, социология йә тарихҡа таянып яҡлай; уларҙың күбеһе донъяуи (дини булмаған) фәлсәфә йүнәлештәренә эйәрһә лә, барлыҡ атеисттарға хас булған дөйөм фекер-ҡараштар системаһын йәки тәртип ҡалыбын айырым билдәләп булмай.
Этимология[үҙгәртергә]
Боронғо грек телендеге ἄθeoς ( ἀ — «юҡ» + θeός — «Аллаһһ») «Аллаһһыҙ» тигәнде аңлата.
Б.э.т V быуатта был һүҙ элекке әшәке, ерәнес һүҙе урынына «Аллаһ менән мөнәсәбәтте өҙгән» тигән мәғәнә ала. Был термин иртә христиандар һәм мәжүсиҙәр араһындағы бәхәстә киң ҡулланыла, һәр яҡ икенсе яҡты кәмһетергә тырыша. «Атеист» һүҙе беренсе мәртәбә 1577 йылда ҡулланыла[1]. Һуңыраҡ, 1621 йылда ҡәрҙәш деист һүҙе ҡулланыла[2], теист — в 1662[3], теизм — 1678[4] (башҡа сығанаҡтарҙа 1743 йылда [5][6]) һәм деизм — 1682 йылда[7].
Төшөнсәләр күплеге[үҙгәртергә]
Клинтон Ричард Докинз атеизмды түбәндәге төрҙәргә булә:
- Теизм — беҙҙең донъялағы ваҡиғалар ағышына һоғонто яһаусы, доғаларҙы тыңлаусы, саҙаҡа кабул итеүсе, ғәжәп эштәр эшләүсе бер (монотеизм) йәки күп (политеизм) Аллаһға ышаныу.
- Деизм — Аллаһ донъяны булдырыусы, әммә ваҡиғалар ағышына ҡыҫылмай. Бындай Аллаһ донъя башында һәм ахырында ғына ҡатнаша, ағымдағы ваҡиғалар тәбиғәт закондары буйынса бара.
- Пантеизм — Аллаһны бөтә йыһан, тәбиғәт закондары менән тиңләштерә. Шул уҡ атеизм, терминология менән генә айырыла.
- Агностицизм — белемдең бөгөнгө кимәлендә Аллаһ булыуын иҫбат итеп булмай тип раҫлаусы.
Атеизм һәм агностицизм[үҙгәртергә]
Атеизмды агностицизмдан айырым күрер кәрәк. Агностицизм буйынса, Аллаһның барлығы-булмағанлығын танып белеү йәки аңға таянып иҫбатлау өсөн ысул юҡ [8]; шул уҡ ваҡытта агностиктар берҙәм йә бер нисә Аллаһға ышана ала. Атеистар иһә Аллаһға ышаныуҙы ҡәтғи рәүештә кире ҡаға һәм быны йыш ҡына аҡылға таянып нигеҙләй. Ҡағиҙә булараҡ, уларҙың фекер йөрөтөүе түбәндәге өс юлдың (Аллаһның барлығына ҡаршы дәлилдең) береһенә эйәрә:
- Яуызлыҡ мәсьәләһе: донъяла миһырбанлы (ихлас күнелле), ҡөҙрәтле (сикһеҙ ҡеүәтле) һәм бөтә нәмәне белеүсе Аллаһ булһа, яманлыҡ менән яуызлыҡ барлығын нисек аңлатып була? Логик фекерләү күҙлегенән, бындай сифаттарға эйә булған Аллаһның барлығы һәм шул уҡ ваҡытта донъяла яуызлыҡ бар булыуы бер-береһенә ҡаршы килә.
- Бер-беренә тура килмәгән вәхиҙәр (Аллаһ тарафанан күндерелгән асыштар) мәсьәләһе: күпселек теологтар, әүлиә-пәйғәмбәрҙәр һәм динсел әҙәмдәр ҡабул итеп таратҡан асыштар бер-береһенә тура килмәй, тип иҫбатлана. Ябай кеше бындай асыштарҙы тоҫмАллаһп ҡабул итергә йә кире ҡағырға мәжбүр; аңға таянып был ҡаршылыҡтарҙы сисем булмай.
- Аллаһның йәшерен булыуы мәсьәләһе: Аллаһ ысынбарлыҡта бар булһа һәм бөтә кешеләрҙе үҙенең барлығына ышандырырға булһа, ул бынын өсөн хәл-шарт тыуҙырып үҙен белдерер ине. Әммә-ләкин, уға ышанмаған һәм һаҡсыл ышанмаусан кешеләрҙең күп; был йәһәттән, Аллаһның бар булыуы шикле, тип иҫбатлана.
Ниндәй ҙә булһа Аллаһның бар булыуын ҡабул итеү өсөн шәхси асыш кәрәк, тип күрһәтелә. Аллаһның барлығын иҫбатлаған дәлилдәр тик бер генә дин өсөн хас түгел; киреһенсә, был дәлилдәр тигеҙ нигеҙлек менән төрлө диндәргә ҡағылышлы ҡулланыла ала. Кеше ниндәй ҙә булһа бер динде ҡабул итһә, башҡа диндәрҙе кире ҡағырға тейеш була. Шәхси асыш булмаған осраҡта ысынлыҡҡа дәғүә итеүсе диндәр араһынан береһен һайлап алыу ҡыйынға төшә.
Христиандар Ғайса пәйғәмбәр донъяны ҡотҡарыусы һәм Аллаһның улы, тип ышана; йәһүҙиләр быға ҡаршы килә. Мосолмандар Ҡөръән Аллаһ тарафынан тапшырылған, тип ышана; христиандар ҙа, йәһүҙиләр ҙә быға ышанмай. Бындай бер-беренә тура килмәгән ҡараштар бихисап; хата берҙәм дин эсендә лә тарҡалыу осраҡтары аҙ түгел. Мәҫәлән, христианлыҡ диненең эсендә бер күп йүнәлештәр бар; улар йыш ҡына бер-беренә тап килмәй.
Хәҙерге көндә[үҙгәртергә]
Күп илдәрҙә асыҡтын-асыҡ атеизм фекерен таратыу енәйәт тип иҫәпләнә. Мәҫәлән, Библия йә Ҡөрьән ысынбарлыҡҡа тура килмәй, йәки Аллаһ юҡ тип әйтеү хыянат тип табылған илдәр әле лә бар[9]. Мәҫәлән, Иорданияла 2008-се йылда Ислам Самһан исемле шағирҙы суд «Ислам динен хурлау»ҙа ғәйепле тип таба; ул Ҡөрьәндең ҡайһы бер аяттарын үҙенең ғишык шиғырҙарына ҡушып китап баҫтырған булған [10]. Бөйөк Британия, Канада, Голландия һәм АҠШ кеүек илдәрҙә атеистар хоҡуҡтарын яҡлаған ҡанундар бар. Закон буйлап, был илдәрҙә атеистар башҡа граждандандар менән тигеҙ хоҡуҡлы. “Дин иреклеге” тип аталған халыҡ-ара ҡанун динһеҙ булыу хоҡуғын да үҙенә индерә.
Бөгөнгө көндә, донъя халҡының 2.3%-ы үҙен атеист тип иҫәпләй; 11.9% самаһы үҙен ‘’нонтеизм’’ яҡлы, йәиһә дингә битараф тип таныта. Рәсәйҙә «битараф» кешеләр 48%-ты тәшкил итә. Европа илдәрендә был һан 6%-тан (Италияла) 85%-ҡаса (Швецияла) тәшкил итә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ {Meredith. The auncient ecclesiasticall histories of the first six hundred years after Christ, written by Eusebius, Socrates, and Evagrius. London. 1577 . pages 63 55193813 The opinion which they conceaue of you, to be Atheists, or godlesse men.
- ↑ {{ Burton Robert. Бёртон, Роберт. The Anatomy of Melancholy. 1621. III. iv. II. i Cosen-germans to these men are many of our great Philosophers and Deists.
- ↑ Martin | Edward. His opinion concerning the difference between the Church of England and Geneva [etc.]. London. 1662. Five Letters 45 To have said my office..twice a day..among Rebels, Theists, Atheists, Philologers, Wits, Masters of Reason, Puritanes [etc.].
- ↑ Cudworth Ralph. Кедворт, Ральф. The true intellectual system of the unive. London. 1678 Preface url=http://www.library.usyd.edu.au/libraries/rare/modernity/cudworth.html%7Cquote= Nor indeed out of a meer Partiall Regard to that Cause of Theism neither, which we were engaged in.
- ↑ «Теизм» в БСЭ.
- ↑ Кедворт, Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона
- ↑ Dryden John. Драйден, Religio laici, or A laymans faith, a poem. London. 1682. 11081103 Prefac…namely, that Deism, or the principles of natural worship, are only the faint remnants or dying flames of revealed religion in the posterity of Noah…
- ↑ Atheism and Agnosticism. Stanford Encyclopedia of Philosophy.
- ↑ Goodbye to Blasphemy in Britain
- ↑ [1]


text:
Лентини Франческо
Франческо (Фрэнк) Лентини (18 май 1889, Розолини, Сицилия, Италия — 22 сентябрь 1966, Джэксонвилл, Флорида, АҠШ) — өс аяҡ менән тыуған кеше.
Биография[үҙгәртергә]
Франческо ғаиләләрендә ун икенсе бала була. Әммә ул башҡалар кеүек булып тыумай. Уның игеҙ һыңары етлекмәй, һәм уның умыртҡа һөйәгенә бәйле була. Һөҙөмтәлә Лентиниҙың өс сәләмәт аяҡ, ике енес ағзаһы, һәм тағы ла тубыҡ тирәһенән сурайып торған, үҫешеп етмәгән дүртенсе аяғы була. Аяҡтарында ун алты бармағы ла була.
Табиптар игеҙәктәрҙе айырыуҙан баш тарталар. Лентини умыртҡа һөйәгенә бәйле хәрәкәтһеҙ ҡалыр тип ҡурҡалар. Ата- әсәләре зәғиф баланан баш тарта. Бер ни саҡлы ул инәләрендә йәшәй. Әммә ул да уны зәғиф балалар приютына бирергә була. Ошо көнгә хәтле Франческо үҙенең артыҡ ағзаларын күрә алмай. Приютта башҡа балаларҙың башҡа ағзалары етмәүен күреп хайран ҡала. Һәм ул ағзаларына ҡарашын үҙгәртә. Яйлап футбол уйнарға, скакалкала һикерергә,велосипедта йөрөргә, хатта конькиҙа шыуырға өйрәнә.
8 йәшендә саҡта. Башҡа сицилийсылар менән бергә АҠШ-ҡа миграциялана. Ул шунда үҫә, циркҡа эшкә урынлаша. Һәм тиҙҙән танылыу яулай. Уның өсөнсө аяғы менән футбол тубын тибеүе бигерәк тә популярлыҡ килтерә. Франческо ике аяғы менән китеп барғанда. өсөнсө аяғы туп тибә. Тамашасыларҙың быға иҫе китә. Тора бара физик кәмселек икесе планға күсә. Халыҡ зәғиф кеше күрергә килә, әммә бар яҡлап камил, шаян, мәрхәмәтле кеше менән осраша.
Һөймәләкле егет яңғыҙ ҡалмай, Тереза Мюрре менән өйләнешә һәм улар дүрт бала тәрбиәләп үҫтерә. 30 йәшендә америка гражданлығы ала. Фрэнк Лентини вафатына саҡлы «Барнум и Бейли», «Кони Айленд» һәм «Шоу Буффало Билла» кеүек билдәле цирктарҙа эшләп йөрөй.
Хеҙмәттәштәре араһында ихтирамлы була.


text:
Һағыҙ
Һағыҙ — сәйнәү (көйшәү) өсөн тәғәйенләнгән кәнфит. Һағыҙҙы йоторға ярамай. Сәйнәй торған нигеҙгә төрлө тәмләткес ҡушылмалар өҫтәп яһайҙар. Һағыҙҙың сәйнәй торған нигеҙе каучук, резина, төрлө ыҫмалалар булырға мөмкин. Һағыҙҙы стомотологтар ауыҙ эсен таҙартыу һәм сәйнәү мускулатураһын көсәйтеү өсөн тәҡдим итәләр. Һағыҙ сәйнәгәндә ауыҙ һуты (шайыҡсаһы) бүленеп сыға, шуға күрә һағыҙҙы ашағандан һуң сәйнәргә кәрәк.
Ҡайын туҙынан һағыҙ әҙерләү тәртибе[үҙгәртергә]
Ҡәҙимге ҙур бер йомғаҡ һағыҙ ҡайнатыу өсөн ике-өс тоҡ ҡайын ҡайырыһы кәрәк. Уны урманға барып йәки берәй төҙөлөш барған урында бысылған ҡайын ағасынан йыйып алырға мөмкин. Ҡайын туҙын ҡағыҙҙай йоҡа ғына итеп һыҙырып алырға. Уны көнө буйы ла һыҙырырға тура килә. Туҙҙарҙы ҡаймаҡ һөртөп, суйынға тыңҡыслап һалырға. Ҡаймаҡ иҫке түгел, ә яңы ғына айырылған булһын.
Янғын хәүефлеген булдырмау өсөн һағыҙҙы йылға буйында ҡайнаталар. Суйынды таба менән ябып, өстағанға ултыртып, усаҡҡа ҡуяһың. Ул ҡыҙғас, эсендә сажлап эреүсе туҙҙы уҡлау кеүегерәк йоморо таяҡ менән һаҡ ҡына болғатырға. Эрегән туҙ усаҡҡа сәсрәмәһен. Суйын ныҡ ҡыҙһа, йыш болғатып торорға тура киләсәк. Таяҡты бысратмау мөһим, сөнки ҡом-фәлән йәбешһә, һағыҙҙың сифаты юғала. Таяҡты таҙа сепрәккә һалып тороу фарыз.
Суйын эсендәге иҙмәне мөмкин тиклем йышыраҡ болғатып, туҙҙары һағыҙға эйләнеп эреп бөткәс, уға таҙа һалҡын һыу ҡойоп, күләгәгә ултыртырға. Һыуынғас, ҡулды ҡаймаҡлап, суйын эсендәге һағыҙҙы һыпырып йыйып йомғаҡлап, еүеш сепрәккә төрөп һалаһың. Һағыҙ әҙер. Усаҡты яҡшылап һүндергәс, эш тә тамам.
Еүеш сепрәккә терөлгән хуш еҫле ҡайын туҙы һағыҙын өҙөп алып ҡына сәйнәргә. Бындай һағыҙ таҙа. Һаулыҡҡа зыяны юк. Ул урттағы насар еҫте бөтөрә, теште таҙарта, нығыта, аппетитты аса.
Теләһә ниндәй химик ҡатнашмаларҙан әҙерләнгән ашҡаҙанға зыянлы сит ил һағыҙҙарын файҙаланғансы, әсәй-оләсәйҙәребеҙҙең бай ижади фантазияһы нигеҙендә ҡайын туҙынан һағыҙ ҡайнатып сәйнәү, мең тапҡыр яҡшы буласаҡ.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Халыҡ башҡорт медицина (урыҫ.)
- Һағыҙ ҡайнатыу сере тураһында Торатау гәзите, 17 декабрь 2013 й.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Флора Бикембәтова. Ырымбур өлкәһе. Киске Өфө.№16, 2007.


text:
Банк
Банк (итал. banco — эскәмйә, аҡса алыштырыусылар аҡса һала торған урын) — кредит ойошмаһы, аҡса һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән төрлө төрҙәге операцияләр үткәрә, хөкөмәткә, предприятиеларға, граждандарга һ.б. банкларға хеҙмәт күрһәтә. Банкларҙың төп маҡсаты аҡса әйләнешен рациональ ойоштороу, түләүҙәр һәм өҫтәмә ресурстар туплауҙы тәъмин итеү юлы менән иҡтисад үҫешенә булышыу. Баҙар мөнәсәбәттәре үҫеү менән аҡса-кредит өлкәһендә көйләү һәм күҙәтселек итеү өсөн иктисади ихтыяж тыуа. Аҡса эмиссияһынә һәм кредит учреждениеларына күҙәтселек итеүҙе ғәмәлгә ашарыусы үҙәк банкылар шулай барлыҡҡа килә. Улар дәүләт менән иҡтисад араһында аралашыусыға әүерелә. Рәсәйҙә Дәүләт банкы 1860 йылда ойоша.
Совет осоронда банклар системаһына СССР Дәүләт банкыһы, СССР Төҙөлөш банкыһы һәм СССР Тышҡы сауҙа банкыһы кеүек универсаль кредит учреждениеларе керә. 1990 йылдарҙа ике дәрәжәдәге банкылар системаһы формалаша. Беренсе дәрәжәләгеһе – РФ-ҙың Үҙәк банкыһы (Рәсәй банкы). Ул кредит ойошмалары банкы булып һанала һәм аңа банкноттарҙы монополь эмиссиялаү, аҡса әйләнешен, кредит-банк эшсәнлеген, валюта сфераһын көйләү, дәүләт алтын-валюта резервтарын һаҡлау хоҡуғы һәм вәкәләте бирелә.
РФ субъекттарында Рәсәй банкыһы үҙенең территориаль учреждениелары - вертикаль идарә итеү структураһы булған берҙәм система тәшкил итеүсе Баш идаралар һәм Милли банкларҙан ғибәрәт. Рәсәйҙең икенсе дәрәжәләге банкылар системаһын коммерция банкылары һәм банктыҡы булмаған кредит ойошмалары формалаштыра. Улар эшсәнлегенең төп маҡсаты - табыш алыу. РФ-ҙә банкыларҙың ойошторолоуы һәм эшсәнлеге РФ-ҙың 2002 йылдың 10 июлендәге «Рәсәй Федерациясының Үҙәк банкы (Рәсәй банкыһы) тураһында»ғы һәм 1990 йылдың 13 февралендәге «Банкылар һәм банк эшсәнлеге тураһында»ғы закондарына нигеҙләнә. Банкылар финанс баҙарында күп төр операциялар башҡара торған универсаль кредит учреждениелары булараҡ эш итәләр: төрҙәре һәм ваҡыттарына ҡарап, күп төрлө кредиттар биреү, ҡиммәтле ҡағыҙҙар һәм сит ил валюталарын һатып алыу, һатыу һәм һаҡлау; иҫәп-хисап эштәрен ғәмәлгә ашырыу, өсөнсө заттар өсөн гарантиялар һәм яуаплылыҡты уҙ өҫтөнә алыу йөкләмәләре биреү; аралашыулыҡ итеү һәм ышаныснамә аша ышанып эшләү операциялары алып барыу һ.б.ш. Коммерция банкы Рәсәйҙең Үҙәк банкы лицензиясе нигеҙендә эш итә. Банклар теләсә ҡайһы хосуси, дәүләти, ҡатнаш милек формаһында ойошторолорға мөмкин.
РФ-ҙа 2006 йылдың 1 ғинуарына 1356 банк ғәмәлдә була һәм банкыларҙан тыш 53 кредит ойошмаһы эшләй.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Антонов Н.Г., Пессель М.Н. Денежное обращение, кредит и банки. М., 1995; Банковская система России. Настольная книга банкира. * Центральный банк России. М., 1995; Банковское дело. М., 1998.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Банки // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Банкир // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Газ
Газ — матдәнең айырым өлөшсәләре (молекула, атом, ион) үҙ-ара тартылыу көсө менән бәйләнмәгән агрегат хәле. Айырым өлөшсәләр ирекле һәм хаотик хәрәкәт итә һәм бер-береһе менән бәрелешә, бәрелешкәндән һуң уларҙың хәрәкәт характеры үҙгәрә. Тотороҡло шыйыҡ йәки ҡаты агрегат хәле булған матдәләрҙең газын пар тип атайҙар.
Газ хәле — йыһанда матдәнең иң таралған агрегат хәле. Газ һәм газ ҡатнашмалары химик үҙенсәлектәре буйынса күп төрлө — инерт газдарҙан алып шартлатҡыстарға тиклем.
Атом һәм молекулаларҙан торған системанан тыш, ҡайһы саҡта фотон, электрон, плазманы газ тип ҡарайҙар.
Этимология[үҙгәртергә]
«Газ» һүҙен беренсе тапҡыр Фландрия (Бельгия) тәбиғәтте тикшереүсеһе Я. Б. ван Гельмонтом (Jean Baptiste van Helmont), үҙе алған «Үле газ» (углекислый газ) өсөн ҡуллана. Рәсәйҙә М. В. Ломоносов газды билдәләү өсөн «һығылмалы шыйыҡса» терминын ҡуллана, ләкин был термин үҙләштерелмәй.


text:
Йоһанн Себастьян Бах
Йо́һанн Себа́стьян Бах (нем. Johann Sebastian Bach; 1685 йылдың 31 мартында (буранайында) (иҫке стилдә 21 Буранайында) Айзенах ҡалаһында (Саксен-Айзенах, Изге Рим Империяһы) тыуған, 1750 йылдың 28 Майайында Лейпциг ҡалаһында вафат булған) — XVII быуаттың бөйөк әлмән композиторы. 1000-гә яҡын орган, оркестр, вокал һәм башҡа музыка әҫәрҙәре авторы. Донъяның иң күренекле композиторҙарҙың береһе булып һанала, барокко дәүере композиторы булып тора. Уның әҫәрҙәре араһында операнан башҡа бөтә жанрҙар бар. Бах — шулай уҡ педагогия буйынса бер нисә ғилми хеҙмәт авторы.
- Страницы, использующие повторяющиеся аргументы в вызовах шаблонов
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса музыканттар
- Тыуғандар 31 март
- Тыуғандар 1685 йылда
- Айзенах тыуғандар
- Вафаттар 28 июль
- Вафаттар 1750 йылда
- Лейпциг вафат булғандар
- Алфавит буйынса композиторҙар
- Германия композиторҙары
- Барокко эпохаһы композиторҙары
- XVIII быуат композиторҙары
- Аудиостатьи (введение)
- Композиторҙар һәм музыканттар


text:
29 февраль
29 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 60-се көнө кәбисә йылында. Йыл аҙағына тиклем 306 көн ҡала. Кәбисә түгел йылында берҙән-бер булманған көн.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- — Оверклокер көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1504 — Христофор Колумб Ай тотолоу күренешен Ямайка индейцтәрен ҡурҡытыу өсөн файҙалана.
- 1860 — Герман Холлерит иҫәпләү машинаһын уйлап таба.
- 1936 — Нильс Бор атомдың планетар төҙөлөшөн тәҡдим итә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1920 — Илья Исаакович Нусинов, совет драматургы, киносценарист.
- 1920 — Мишель Морган, француз киноактрисаһы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 2008 — Джанет Каган, америка фантаст-яҙыусыһы.


text:
Ала ҡарға
Ала ҡарға (урыҫ. Се́рая воро́на (лат. Corvus cornix) — төр ҡош. Ҡоҙғондар ырыуындағы ҡош.
Ала ҡарға- бик билдәле ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Парлашып йәки күмәкләшеп йәшәйҙәр. Суҡышы, башы, түше ҡойроғо һәм ҡанаттары ҡара, кәүҙәһенең башҡа өлөшө ҡуйы һоро төҫтә. Ҡара ҡарғанан ҡауырһындарындағы һоро төҫө менән айырыла. Ҡарлыҡҡан тауышлы: "Ҡарр-ҡарр".
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Бик киң таралған. Ағас баштарында оялай. Йыш ҡына бер ағаста унлап оя була. Бер өлөшө көньяҡҡараҡ күсенә, икенсе өлөшө ҡышты ҡалалар тирәһендә үткәрә.Торлаҡ тирәләрен төрлө ташландыҡтарҙан таҙартып, бер аҙ файҙа килтерһә лә, ҡырҙа ҡош ояларын туҙҙырып, зыян да яһай.
Туҡланыуы, үрсеүе[үҙгәртергә]
Кешенән ҡалған торлаҡ ташландыҡ аҙыҡтар, үләкһә, ҡош себештәре, балыҡ менән туҡлана.
Көрән һәм һоро таптар менән сыбарланған күкһел йәшел 5 бөртөк йомортҡаһы була.
Шулай уҡ ҡарап ал[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф.Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 йыл.67-се бит.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Статья в энциклопедии Брокгауза и Ефрона
- Статья в БСЭ
- http://www.ecosystema.ru/08nature/birds/128.php
- Серая ворона и охота на неё
- Форум о содержании врановых


text:
Мөхәммәд (пәйғәмбәр)
Мөхәммәд, бине Ғәбдулла бине Ғәбд-әл-Моталлиб бине әл-Хашими (ғәр. محمد [mʊħɑmmæd], әйтелешен тыңларға (белешмә • ярҙам), (ғәр. محمد), (20 (22) апрель 571 (570), Мәккә — 8 июнь 632, Мәҙинә) — пәйғәмбәр, мәшһүр дин хеҙмәткәре, бер Аллаһҡа табыныу дине — Ислам динен иңдереүсе, Аллаһ ебәргән изге китап — Ҡөрьәнде кешеләргә еткереүсе, дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре, Ғәрәп ярымутрауында көслө мосолман дәүләтен төҙөүсе.
Йөкмәткеһе
Исеме[үҙгәртергә]
Мөхәммәд исеме «Маҡтауға лайыҡ» тигән мәғәнәне аңлата. Башҡа исемдәре лә бар: Әхмәт, Мәхмүт, Мостафа. Аллаһ Ҡөръәндә уға исеме менән дүрт тапҡыр өндәшә, шулай уҡ уны Нәбей, Рәсүл, Ғәбд, Бәшир, Нәдхир, Мудхәккир, Шәһит, Дәғый кеүек исемдәр менән атай. Мосолмандар Мөхәммәд пәйғәмбәр исемен әйткәндән йәки яҙғандан Һуң, уға салауат («Саллә-ллаһү ғәләйһи үә сәләм» (ғәр. صلى الله عليه وسلم) тип) әйтәләр.
Тормош юлы[үҙгәртергә]
Тыуған йылы һәм урыны – 570 йыл тирәһендә хәҙерге Сәғүд Ғәрәбстаны Мәккә ҡалаһы. Үлгән йылы һәм урыны – 8 июнь 632 йыл, хәҙерге Сәғүд Ғәрәбстаны Мәҙинә ҡалаһы. Мәҙинә ҡалаһы Пәйғәмбәр мәсетендә ерләнгән.
Ҡыҫҡаса хронология[үҙгәртергә]
- 571 йылдың апреле — Мөхәммәд Пәйғәмбәр Мәккә ҡалаһында донъяға килә.
- 595 йыл — Хәҙисәгә өйләнә.
- 613 йыл — Мөхәммәд Пәйғәмбәр халыҡ араһында дәғүәт башлай.
- 615 йыл — Мөхәммәд Пәйғәмбәр тарафдарҙарының мәжүсиҙәрҙең эҙәрлекләүҙәренән Эфиопия (Хәбәшстан)ға ҡасыуы (үҙе Әбү Талип ҡурсыуында ҡала).
- 619 йыл — Хәҙисә һәм Әбү Талип вафат була.
- 622 йыл — Һижрәт, Мәҙинәгә күсенеү.
- 623 йыл — Мосолмандар Мәккә каруандарына һөжүм итә башлайҙар.
- 624 йыл — Мосолмандар Бәҙр янындағы мәккәлеләр ғәскәрен ҡыйрата.
- 625 йыл — Үхүд һуғышы. Мосолмандар еңелеүгә осрай.
- 626 йыл — Мәккәлеләрҙең һөжүме уңышһыҙ тамамлана.
- 628 йыл — Тыныслыҡ килешеүе төҙөлә.
- 629 йыл — Мөхәммәд Пәйғәмбәр менән мосолмандар тыныс хаж ҡылалар.
- 630 йыл — Мәҙинә Мөхәммәд Пәйғәмбәр яғына күсә, Ҡәғбәлә булған һындар (поттар) емерелә.
- 632 йыл — Мәккәгә Мөхәммәд Пәйғәмбәрҙең һуңғы хаж ҡылыуы, 8 июнь — Мөхәммәд Пәйғәмбәрҙең вафат булыуы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Татар википедияһы
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Гидрофиттар
Гидрофиттар, макрофиттар (гидро... һәм фито...) — ҡатмарлы төҙөлөшлө һыу үҫемлектәре.
Дөйөм мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Гидрофиттар өсөн механик һәм һыу үткәргес туҡымаларҙың үҙгәреүе, махсуслашҡан һауа йөрөтөүсе туҡымаларҙың (аэренхималар) булыуы хас; тамыры беркетеү ағзаһы булып тора.
Төрҙәре[үҙгәртергә]
Төрҙәре: һыу өҫтөндә йөҙөүселәр (бәләкәй тәлмәрйен тәңкәһе, күл сальвинияһы, ябай ҡырҡтамыр һ.б.); һыу эсендәгеләр (өс өлөшлө тәлмәрйен тәңкәһе, ябай бысҡы үлән һ.б.); һыу төбөнә нығынғандар [һыу өҫтөнә сығып торғандар (ике өйлө күрән, яҫы япраҡлы екән һ.б.), һыу өҫтөндә йөҙөүселәр (аҡ томбойоҡ, өйкөм терпебаш, һары томбойоҡ һ.б.), һыу эсендәгеләр (бүрекле һыу үләне, канада элодеяһы һ.б.)]. Г. һыу ятҡылыҡтарының таҙарыныу процесында ҡатнаша. Ашарға яраҡлы үҫемлектәр (сатырлы һыусәсәк, ябай уҡъяпраҡ), мал аҙығы үҫемлектәре (күрән), декоратив үҫемлектәр (аҡ томбойоҡ, һары томбойоҡ), дарыу үҫемлектәре (һары томбойоҡ).
Составы[үҙгәртергә]
Составында алкалоидтар һәм флавоноидтар булған аҡ томбойоҡ һәм пак томбойоҡ халыҡ медицинаһында ҡулланыла. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына Г. үҫемлектәрҙең 5 һирәк төрө индерелгән (еп һымаҡ һыу үләне, ике өйлө күрән, кескәй һары томбойоҡ, күл сальвинияһы; реликт булған һыу сәтләүеге).
Галерея[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Экология водоёмов Башкирии. Уфа, 1998.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Водяные растения // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.) Проверено 17 января 2009 г.
- Г. И. Поплавская Водные растения // Большая советская энциклопедия. — Ҡалып:Указание места в библиоссылке: Советская энциклопедия, 1971. — Т. 5.
- Aquatic Plant Finder(инг.) Проверено 17 января 2009 г.


text:
Йәмғиәт
Йәмғиәт — тәбиғәттән айырылып сыҡҡан, әммә уның менән тығыҙ бәйле матди донъяның бер өлөшө, социаль мөнәсәбәттәр ысулдарын һәм хеҙмәт ҡоралдары булдырып, улар менән файҙалана белгән кеше берләшмәләре төрҙәрен үҙ эсенә ала. Киң мәғәнәлә алғанда — был кешеләрҙең тарихи рәүештә барлыҡҡа килгән бөтә төр социаль мөнәсәбәттәре, берлектәге эшмәкәрлек төрҙәрен ойоштороу формалары.
Кеше йәмғиәте со́циум тип атала.
Йәмғиәт — кешеләр берлеге, уға социаль дифференциация һәм хеҙмәт бүленеше хас. Йәмғиәтте төрлө билдәләр буйынса ҡылыҡһырларға мөмкин, мәҫәлән, милли сығышы буйынса: француз, урыҫ, немец, башҡорт; дәүләт һәм мәҙәниәт; ерҙәре һәм осоро; етештереү ысулдары буйынса һ.б.
Феноменологик мәғәнәлә, йәмғиәт — ул mens intensas (үҙенә хас аҡыл, фекер) — менталитеттарҙың һанһыҙ социаль төркөмдәре, аңыбыҙға һеңгән донъя сағылыштары.
Натуралистик мәғәнәлә, йәмғиәт — ул res extensas (оҙайлы күренештәр) — бер-береһенә реаль объектив мөнәсәбәттә булған физик һәм биологик есемдәр берлеге.
К. Маркс буйынса, йәмғиәт ижтимағи мөнәсәбәттәр берлеге. Ф. Тённис К. Маркстың хеҙмәттәренә таянып, башта төркөмдәр (общиналар) барлыҡҡа килеп, шунан йәмғиәткә ойошҡандар тип яҙа. Тарихи рәүештә башта ырыуҙар барлыҡҡа килгән. Шунан инде төрлө берлектәр ойоша башлаған — ырыу, ҡәбилә, тәржемәи ҡатлам, социаль- синфи һәм бөгөнгө социомәҙәни берлектәр.
Йөкмәткеһе
Йәмғиәтте социаль система булараҡ сағылдырған билдәләр[үҙгәртергә]
- Иерархиялылыҡ
- Үҙкөйләнеш
- Асыҡлыҡ
- Мәғлүмәтилек
- Үҙдетерминанталылыҡ
- Үҙойошҡанлыҡ
Хәҙерге заман йәмғиәте[үҙгәртергә]
Һәр цивилизациялы йәмғиәттә төп мәсьәлә — уның ойошҡанлығы мәсьәләһе[1][2]. Хәҙерге заман йәмғиәте иҡтисади, сәйәси, идеологик, социомәҙәни детерминанталар тупланышы нигеҙендә ойошҡан. Уны ауыҙ тултырып индустриаль йәмғиәттән постиндустриаль (информацион) йәмғиәткә "күсеш " (транзитив)" йәмғиәте тип әйтергә була .
Йәмғиәт әҙәбиәттә һәм кинола[үҙгәртергә]
Р. Бредбериның « Фаренгейт буйынса 451 градус}» тигән китабында тоталитар йәмғиәт һынландырыла. Был йәмғиәттә тик ҡулланыу инстинкттары, түбән мәҙәниәт өҫтөнлөк итә, ә уйланырға мәжбүр иткән китаптар яндырыла.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Коротаев А. В., Малков А. С., Халтурина Д. А. Законы истории. Математическое моделирование развития Мир-Системы. Демография, экономика, культура. 2-е изд. М.: УРСС, 2007.
- ↑ Коротаев А. В., Комарова Н. Л., Халтурина Д. А. Законы истории. Вековые циклы и тысячелетние тренды. Демография, экономика, войны. 2-е изд. М.: УРСС, 2007.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Родовое общество(урыҫ.)
- Астахов М. В. Основы системного понимания исторического процесса(урыҫ.)
- Гиперболический рост в живой природе и обществе(урыҫ.)
- Луков Вал. А. Процветание общества в свете развития гуманитарного знания(урыҫ.)
- Национальная социологическая энциклопедия(урыҫ.)
- Семёнов Ю. И. Общество: теоретический анализ понятия(урыҫ.)
- Социальная структура общества и её динамика(урыҫ.)
- Общество Open Directory Project (dmoz) һылтанмалар каталогында.(урыҫ.)
- Общество Open Encyclopedia Project Асыҡ энциклопедия проектында(урыҫ.)


text:
Палдиски
Па́лдиски (эст. Paldiski), тарихи исемдәре Рогервик (швед. Rågervik), Балти́к порты, Ба́лтиски (эст. Baltiski)[1] — Эстониялағы ҡала, Фин ҡултығында урынлашҡан порт.
География[үҙгәртергә]
Палдиски ҡалаһы Харьюмаа өйәҙендә, Эстонияның башҡалаһы Таллиндан 52 саҡрым аралыҡта, Фин ҡултығының яр буйында урынлашҡан. Ул Кейла, Вазалемма һәм Падизе өйәҙҙәре менән сиктәш. Ҡаланың территорияһы акваторияһы менән һәм тағы ла Пакри утрауҙары менән бергә 102 км² самаһы тәшкил итә.
Халҡы[үҙгәртергә]
Халыҡ һаны 4,1 мең кеше (2010). Милли составы: урыҫтар — 67 %, эстондар — 25 %. Барлығы ҡалала 31 милләт вәкиле йәшәй.
Рогервик тотҡондары[үҙгәртергә]
- Салауат Юлаев (16 июня 1754 — 8 октября 1800) — башҡорт халҡының милли батыры, шағир. Пугачевтың көрәштәше, 1773 — 1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәкселәренең береһе. 1989 йылда Палдиски ҡалаһында уның хөрмәтенә һәйкәл ҡуйыла.
- Юлай Аҙналин (1722 – 1797-1800 араһы) – башҡорт йөҙбашы (1766), Шайтан-Көҙәй олоҫы старшинаһы (1766), 1773-1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәкселәренең береһе.
- Ҡәнзәфәр Усаев (1738 — 10 июля 1804) — Пугачевтың көрәштәше, 1773 — 1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәкселәренең береһе.


text:
Википедия:Изге ниәт менәндер тип уйлағыҙ
Шуның өсөн ниндәйҙер төҙәтмә, күрәләтә яуыз уйҙан түгел, изге ниәттән икәнлеге күренеп торған хәлдә, хата менән ҡуйылған тип иҫәпләйһегеҙ икән, - төҙәтеү менән генә сикләнегеҙ, вандаллыҡ тип билдәләргә йә кире ҡағырға ашыҡмағыҙ. Әгәр фекер менән килешмәһәгеҙ, оппонентығыҙ бәлки проектҡа ихластан файҙа килтереү ниәте менән яҙғанлығын иҫегеҙҙән сығармағыҙ. Уға фекерләшеү битендә мөрәжәғәт итеп, үҙегеҙгеҙгә лә мәсьәләне асыҡлау, теге кешегә лә үҙ фекерен яңынан ҡарап сығыу мөмкинлеге тыуҙырығыҙ. Йыш ҡына был аңлашылмаусанлыҡтарҙы сисергә һәм мәғәнәһеҙ бәхәстәр ҡуйыртмаҫҡа етеп ҡуя. Бигерәк тә яңыҡайҙарға сабыр һәм рәхимле мөнәсәбәт кәрәклеген онотмағыҙ, улар Википедия ҡағиҙәләрен һәм мәҙәниәтен бик белеп бөтмәүҙәре лә ихтимал. Яңы ҡатнашыусы үҙенең тәртибен бик дөрөҫ тип уйлауы ла бар, ғәҙәттә ундайҙар Википедия мәҙәниәтен аңламай йә иһә яңылыш аңлай. Йыш ҡына яңыҡайҙар үҙе өнәмәгән ҡағиҙәләр элекке шәхси тәжрибәһенә ярашлы үҙгәртелергә тейеш тип һанай. Бынан тыш байтаҡ яңыҡайҙар, теге йәки был өлкәлә тәжрибәһе һәм төплө белеме булған осраҡта, быны шунда уҡ таныуҙарын һәм ихтирам итә башлауҙарын көтә. Шул арҡала уларҙың ярамаған тәртибе тәкәбберлек һәм маҡтансыҡлыҡтан түгел, ә бына ошоға иҫәп тотоуҙары арҡаһында килеп сыға. Ҡатнашыусыларҙың намыҫлылығы уларҙың ғәмәленә түгел, ә ниәтенә күрә тип баһалана. Кешеләр изге ниәттән булғанда ла хата яһаусан, һәм шулай килеп сыҡҡанда хилафты төҙәтергә кәрәк. Әммә һеҙ был хаталар яман ниәттән эшләнгән кеүек эш итергә тейеш түгелһегеҙ.Төҙәтегеҙ, әммә әрләшмәгеҙ. Википедияла һеҙ килешмәгән кешеләр осраясаҡ. Әммә улар хаҡһыҙ булған хәлдә лә, проектты юҡҡа сығарырға йә яманатлы итергә теләй тигәнде аңлатмай.Шулай уҡ уртаҡ тел табыуы ауыр булған кешеләр ҙә осрар. Әммә был да улар проектҡа зыян килтерергә маташа тигәнде аңлатмай, бары тик һеҙгә улар менән уртаҡ тел табыу ауыр. Ҡатнашыусының тәртибе хатта яман ниәттән кеүек күренһә лә, намыҫһыҙлыҡ менән аңлатырға тырышыу урынһыҙ, сөнки әүҙем ҡатнашыусылар һәм администраторҙар араһында ҡаршылыҡ тыуғанда быны туҡтатыу ысулы (төҙәтмәләр, кире ҡағыуҙар, блокировкалар) ҡатнашыусының ниәтенән түгел, ә тәртибенән сығып билдәләнәсәк. Һис шикһеҙ, намыҫлылыҡ презумпцияһы менән зарарлы ғәмәлдәргә иғтибар бирмәү араһында айырма бар.Башҡалар һеҙҙең изге ниәттә икәнлегегеҙҙе белһен өсөн был ниәттәрегеҙҙе күрһәтә лә белергә кәрәк. Башҡалар һеҙҙең изге ниәттәрегеҙҙе фараз итеп кенә ҡалырға мәжбүр булмаһын. «Мине изге ниәтле тип уйлағыҙ!» тигән талап үҙ ғәмәлдәрегеҙҙе аңлатырға тейешлектән азат итмәй, ә быны бик йыш иҫәпкә алмайһығыҙ икән, башҡаларҙы һеҙҙең намыҫлы булмауығыҙға йә бәйелһеҙ булыуығыҙға инандырасаҡ.
Төҙәтмәләр һуғышы ҡыҙғанда изге ниәт принцибы иҫтән тиҙ сыға. Бының эҙемтәләре насар булыуы ихтимал:
- Шәхескә бәйләнеүҙәрНамыҫһыҙлыҡта ғәйепләп, кемгәлер бәйләнә башлаһағыҙ, ул да һеҙҙең тарафтан хаслыҡ күрә башлауы бар.Төҙәтмәләр һуғышы ҡыҙғандан-ҡыҙасаҡ ҡына. Кешеләр фил кеүек үк, асыу тотоусан.
- Нейтраль ҡараш (НҠ)принцибынан тайпылыу. Мәҡәләләрҙең барыһын да ҡәнәғәтләндереүенә өлгәшеү маҡсатлы.Мәсәләгә бер яҡлы ғына ҡарашты төҙәтеү кәрәк булғанда, мәҡәләгә үҙгәрештәр индерергә кәрәк булған осраҡта ла, уртаҡ тел табырға тырышмау НҠ принцибын боҙоуға килтерә.Башҡа ҡатанашыусы ни өсөн мәҡәлә эстәлегенә үҙ фекерен таға, ниңә ул мәҡәлә ғәҙелһеҙ тип уйлай - быны асыҡларға тырышырға кәрәк. Артабан, мөмкин булғанса фекерҙәрҙе дөйөмләштереп, үҙ фекерегеҙҙе нейтраль тел менән бирергә тырышығыҙ. Әгәр һәр яҡ шул приницҡа таянып эш итһә, ахыр сиктә ярайһы уҡ нейтраль ҡарашҡа килә, һис юғы күпмелер яҡыная алырһығыҙ.
Мөхәррирҙе ғәйепләү урынына, кемделер хаслыҡлы тип уйлаһағыҙ ҙа, хатаны тыныс ҡына төҙәтеп ҡуйыуығыҙ хәйерлерәк булыр. Дуҫтарса шәкелдә белдерелгән фекерҙе кеше тынысыраҡ ҡабул итә, ризалаша ла. Әгәр әле генә өҫтөлгән текст дөрөҫ түгел тип һанайһығыҙ икән, алып ташлау урынына төҙөтмәләр индерһәгеҙ, яҡшыраҡ булыр.
Төҙәтмәләрегеҙ ялған йәки оригиналь тикшеренеүҙәр (оритик) тип белдерһәләр - башҡа ҡатнашыусыларҙы һыйҙырмауҙа ғәйепләргә ашыҡмағыҙ һәм хаҡлығығыҙҙы буш һүҙҙәр менән иҫбатлап маташмағыҙ, ә баҫма йәки электрон сығанаҡтарҙа үҙегеҙ тапҡан мәғлүмәттәргә һылтанма яһағыҙ.
Был тәҡдимдәр күрәләтә дөрөҫ булмаған осраҡта ҡатнашыусылар киреһен иҫбатлауҙы дауам итмәҫкә тейеш тип талап итмәй. Вандализм, шәхескә бәйләнеүҙәр, агрессия һәм мыҫҡыллауҙар, шулай уҡ төҙәтмәләр һуғышы изге ниәтте юғалтыуға килтерергә мөмкин.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Иҫәрлек менән аңлатып булған нәмәлә насар ниәт эҙләмәгеҙ.
- Ғәйепһеҙлек презумпцияһы
- Шулай уҡ был предметҡа ҡағылышлы һәм мөхәррирләгән ваҡытта изге ниәтегеҙҙе күрһәтер өсөн ни эшләргә (һәм ни эшләмәҫкә) тураһындағы кәңәштәр булған башҡа ҡағиҙә һәм күрһәтмәләр:


text:
15 март
15 март — григориан стиле буйынса йылдың 74-се (кәбисә йылында 75) көнө. Йыл аҙағына тиклем 291 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1927 — ДнепроГЭС төҙөлә башлай.
- 1935 — Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы Ленин ордены менән наградлана.
- 1938 — Сәғүд Ғәрәбстанында нефть табыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1936 — Тайфур Сәғитов, башҡорт яҙыусыһы.
- 1950 — Камил Йыһаншин, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 44 йыл б.э.т. — Гай Юлий Цезарь, Боронғо Рим дәүләт эшмәкәре, полководец һәм яҙыусы (тыуғаг б.э.т. 102 йәки б.э.т. 100).


text:
Күк балыҡ
Күк балыҡ(урыҫ. обыкнове́нная укле́йка[1] лат. Alburnus alburnus) — киң таралған карптар ғаиләһендәге балыҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Саҡ ҡына йәшкелт күгелйем. Ҡабырғалары менән ҡорһағы һарғылт аҡ. Түш йөҙгөстәре һарғылтыраҡ.Башҡа яғы буҙ төҫтә.Башы ослайған, ауыҙы өҫкә күтәрелгән, арт юл ҡанаты аҡ төҫтә. Ҡөйроғо бик йоҡа, үтә күренеп тора. Ҙурлығы 30 см-ғаса.
Таралышы[үҙгәртергә]
Азов диңгеҙе, Балтиҡ диңгеҙе, Ҡара диңгеҙ бассейыны ыйлғаларында, Каспий диңгеҙенең төньяҡ өлөшө йылғаларында һәм Аҡ диңгеҙҙең ярҙары буйлап үрсей. Шулай уҡ Рәсәйҙең Европа өлөшө йылғаларында осрай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Күлдәрҙә, йылғаларҙа, һыу һаҡлағыстарҙа, шулай йылға тамаҡтарында төҙлөраҡ булған ерҙәрҙә лә йәшәй. Күмәкләп йөрөйҙәр. Һыуҙың өҫкө ҡатламын үҙ итә. Планктон менән туҡлана. Шулай уҡ һыу өҫтөнә ҡолап төшкә ваҡ бөжәктәр һәм сәскә һеркәһе менән дә туҡлана.
Ыуылдырығын май аҙаҡтарынан июль башынаса сәсә.
Файҙаланыу[үҙгәртергә]
Кәсепселек (промысла) өсөн ҡулланылмай. Башҡа ваҡ балыҡтар булмағанда, эрерәк балыҡтарҙы ылыҡтырыу өсөн әҙерәк файҙаланалар. [2]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Ҡалып:Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Рыбы
- ↑ Л.П. Сабанеев. Жизнь и ловля (уженье) наших пресноводных рыб.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Лебедев В. Д, Спановская В. Д., Савваитова К. А., Соколов Л. И., Цепкин Е. А. Рыбы СССР. Под ред. Никольского Г. В. и Григораш В. А.. Из серии «Справочники-определители географа и путешественника». М.: Мысль, 1969


text:
Серәкәйҙәр
Серәкәйҙәр, (урыҫ. настоящие комары, лат. Culicidae) — ике ҡанатлылар ғаиләһенән булған бөжәк, оҙонморондар (Nematocera) төркөмөнә ҡарай. Был ғаиләнең ауыҙ ағзалары бик үҫешкән. Өҫкө һәм аҫҡы ирендәре һуҙынҡы, улар нәҙек кенә энәләр өсөн футляр барлыҡҡа килтерә (яңағы 2 пар); ата серекәйҙең яңаҡтары үҫешмәгән, улар тешләшмәй. Аяҡһыҙ личинкалары һәм ҡурсаҡтары аҡмаған һыуҙа йәшәй. Донъяла барлығы 3000 төр серәкәй иҫәпләнә. Улар 38 ырыуға берләшә[1]. Рәсәйҙә 100 төрө билдәле.
Ҡаҙылма серәкәйҙәр аҡбур осоронан алып билдәле.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Серәкәйҙәр бик бәләкәй һәм йоҡа кәүҙәле (оҙонлоҡтары 4—14 мм), аяҡтары оҙон, тар һәм үтә күренмәле ҡанатлы. Төҫө һары, һоро һәм көрән. Ҡорһаҡ өлөшө оҙонса, ун бүлкәттән (сегменттан) тора. Күкрәге ҡорһаҡ өлөшөнә ҡарағанда киңерәк. Аяҡтары пар тырнаҡтар менән тамамлана. Ҡанаттары тәңкә менән ҡапланған, ҡайһы саҡ уларға биҙәктәр төшә. Антенналар оҙон, 15 быуынтыҡтан тора. Ауыҙ аппараты беҙ һәм һурғыстан тора. Инә бөжәктең мороно оҙон, ул сәнскес энәнән тора. Ата бөжәктең мороно юҡ[2][3].
Ауыҙ аппараты төпкә аҫҡы ирендәргә йәшеренгән. Уның эсендә ваҡ ҡына бысҡы тештәренә оҡшаған бер нисә яңағы бар. Шул яңаҡтар ярҙамында тирегә тишек тишә һәм моронон аҫҡа төшөрә. Ул төпкә ҡан капиллярҙарынаса барып етә һәм ҡанды һура.
Таралышы[үҙгәртергә]
Серәкәйҙәр Антарктиданан башҡа барлыҡ ҡитғаларҙа ла киң таралған. Уның иң киң таралған ареалы төп ҡорбаны -кеше йәшәгән һәр урын.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Уртаса бүлкәттә, ғәҙәттә, май айынан алып октябргәсә бик әүҙемдәр. Әгәр ҡышын ҡар күп булып, яҙ иртә килһә, дымлы һәм йылы булһа, апрелдә уҡ күренә башлайҙар.
Башҡа ике ҡанатлы бөжәктәр кеүек үк серәкәйҙәрҙең үҫеше 4 фазанан тора: йомортҡа, личинка, ҡурсаҡ, имаго. Имагонан башҡа фазаларҙа улар һыу ятҡылыҡтарында йәшәй. Һыуҙа йәшәүсе личинкалар һәм ҡурсаҡтар атмосфера һауаһын тын алыу көпшәләрен өҫкә ҡаратып һулай. Серәкәйҙең личинкалары — фильтраторҙар — һыуҙағы микроорганизмдар менән туҡлана. Үҫеп еткән бөжәк (имаго) инә серәкәйҙәр башлыса һөтимәрҙәр, ҡоштар, рептилиялар һәм амфибиялар ҡанын һурып туҡлана, ата серәкәйҙәр сәскәле үҫемлектәрҙең һуттары — нектар менән туҡлана.
Ҡан һурыусы үҫеп еткән инә серәкәй йәйен һәр ерҙә лә осрай: һаҙамыҡ һәм еүеш урындарҙа, мал — тыуар ҡаралтыларында, кеше йәшәгән торлаҡ стеналарында,күләгәле урындарҙа. Ҡышын уларҙы мал ҡаралтыларында, йылы подвалдарҙа осратырға мөмкин. Улар хәрәкәтһеҙ (әгәр температура 0 °C түбән булһа), аҙ хәрәкәтле формала булалар[2].
Ҡорбанын эҙләгәндә инә серәкәй кешенән бүленеп сыҡҡан углекислоталы газға ҡарап йүнәлешен билдәләй. Ул 12 метр радиусында һиҙелә. Шулай уҡ йылылыҡҡа, хәрәкәткә, тирҙә булған һөт кислотаһы еҫенә лә ҡарап билдәләй ала[4].
Шулай уҡ инә серәкәй йәшәү урынын яҡтылыҡ буйынса ла һайлай: ҡаланың насар яҡтыртылған биналарында, бүлмәләрҙә ҡараңғы тормош алып бара.
Инә серәкәйҙең уртаса йәшәү осоро температураға бәйле. Лаборатория шарттарында (подвалдарҙа күҙәтеүҙәр ойошторолманы) углевод туҡланыуында, 25 °C йылылыҡта инә серәкәйҙәр уртаса 43 көн, 20°С йылылыҡта — 57 көн, ә инде 10—15°С — 114—119 көн; туҡланыу булмаған осраҡта йәшәү осоро бик ныҡ ҡыҫҡара. Ата серәкәйҙәрҙең ғүмер оҙонлоғо бар осраҡтарҙа ла 25 °C 19 көнгә генә һуҙыла.
Серәкәйҙәрҙең ҡайһы бер төрҙәренең йәшәү осоро мәғлүм булған осраҡтарҙан оҙағыраҡҡа һуҙыла: улар ҡышлап сыҡҡас та 1—2 ай йәшәй.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Аталанған осорҙа инә серәкәй ата серәкәйҙәрҙе ҡанаттарын елпеүе ярҙамында нәҙек кенә безелдәгән тауышы менән йәлеп итә. Серәкәйҙәр тауыш тирбәлеүен һиҙгер мыйыҡсалары менән һиҙә. Инә бөжәк ата бөжәккә ҡарағандә нәҙегерәк, йәш бөжәктәр ололарынан айырмалы безелдәй. Шуға ҡарап, ата серәкәйҙәр һаҡ ҡына тыңлап, олораҡ серәкәйҙәрҙе бик тиҙ таба. Аталаныу осоронда ата һәм инә серәкәйҙәрҙән күс барлыҡҡа килтерә.
Инә бөжәк 2—3 көн эсендә 30—150, хатта 280-гә ҡәҙәре күкәй һала. Йомортҡанан бер аҙна эсендә оло серәкәй үҫеп етә. Йомортҡа һалыу өсөн инә серәкәйгә ҡан эсеү бик мөһим. Шуға ла күкәй һалыуы ҡанды күпме эсеүгә бәйле.
Йомортҡаларҙы аҡмай ятҡан, йәки талғын аҡҡан һыу өҫтөнә һала. ( Anopheles и Culex) ырыуы, ( Aedes) ырыуына ҡараған төрҙәре яҙ һыу аҫтында ҡалған ерҙәрҙә барлыҡҡа килгән күләүектәр ситенә ергә һала[2].
Серәкәйҙең тешләүе[үҙгәртергә]
Тешләр алдынан серәкәйҙәр ҡанды ойоштороусы антикоагулянттар ебәрә. Серәкәйҙең ошо һеләгәйе тәнде ҡысыттыра, сабырттыра, шешендәрә, ҡыҙыл тапсыҡтар барлыҡҡа килтерә. Айырым осраҡта хатта аллергик реакция барлыҡҡа килә. Шул һеләгәй менән серәкәйҙәр аша инфекциялар тарала ла инде.
Кеше тормошондағы әһәмиәте[үҙгәртергә]
Серәкәйҙәр малярия, һары лихорадка, зәңге һәм башҡа төр энцефалиттар таратыусы булып торалар. Ошо ауырыуҙар араһынан берәүһе генә (малярия) йыл һайын ике миллион кешенең үлеменә сәбәпсе була[5]. Унан башҡа серәкәй тешләүе аллергия һәм сабыртма килеп сыға.
Классификация[үҙгәртергә]
Ғаилә эсендә тағы ла өс бүлендек ғаиләләр бар :
- Подсемейство Малярийные комары (Anophelinae)
- Малярия серекәйҙәре ырыуы (Anopheles)
- Род Bironella
- Род Chagasia
- Подсемейство Немалярийные комары (Culicinae)
- Триба Culicini
- Род Кусаки (Aedes)
- Род Coquillettidia
- Род Настоящие комары (Culex)
- Род Теобальдии (Culiseta, ранее — Theobaldia)
- Род Deinocerites
- Род Haemagogus
- Род Mansonia
- Род Orthopodomyia
- Род Psorophora
- Род Uranotaenia
- Триба Sabethini
- Род Limatus
- Род Phoniomyia
- Род Sebethes
- Род Wyeomyia[6]
- Триба Culicini
- Подсемейство Toxorhynchitinae
- Род Toxorhynchites
Серәкәйҙәр менән көрәш[үҙгәртергә]
Серәкәйҙән һаҡланыуҙың барлыҡ саралары түбәндәгеләргә бүленә:
- экологик — һыу ятҡылыҡтарын төҙөкләндереү, подвалдарҙы төҙөкләндереү; мәҙәни ландшафт шарттарын экологик юл менән төҙөү, батҡаҡ урындарҙы киптереү, һыу ятҡылыҡтары ярҙарын тәрәнәйтеү, дым тотоусы үҫемлектәрҙән таҙалау);
- физик — тәпеләр, йәбешкәктәр, москитҡа ҡаршы селтәрҙәр, серәкәйҙән һаҡлаусы битлектәр, полагалар, тығыҙ кейемдәр ҡулланыу;
- халыҡ саралары — серәкәйҙәр яратмаған үҫемлектәр еҫен һәм уларҙың экстракттарын ҡулланыу;
- биологик — серәкәйҙәрҙең ҡурсаҡтарын, личинкаларын юҡ итеүсе биологик бактериялар ҡулланыу;
- химик — дезинсекция. Шәхси һаҡланыу саралары: репелленттар, инсектицидтар, фумигаторҙар (спиралдәр, электр фумигаторҙары);
- техник — ультратауыш ҡоролмаһы — моделенә ҡарап 20-нән 5000-гәсә метр аралыҡта серәкәйҙәрҙе юҡ итә2); ультрафиолет ҡулайламаһы — серәкәйҙәрҙе юҡ итеүсе москит лампаһы.
Серәкәйҙәрҙе күпләп юҡ итеү өсөн экологик яҡтан зарарһыҙ Bacillus thuringiensis бактерийҙары нигеҙендә эшләнгән биологик препараттар ҡулланыу яҡшы һөҙөмтәләр бирә. Был препарат серәкәйҙең ҡарышлауыҡ сағында, ҙурайып тирә-яҡҡа таралмаҫ борон ҡулланыла. Серәкәйҙәр төрлө еҫтәргә үтә һиҙгер. Мәҫәлән, помидор ботағының, грек сәтләүегенең яңы япрағының, базилик, муйыл, мәрүәр, аҡтамыр, әнис, ҡәнәфер, бесәй үләне, эвкалипт, ала миләүшә, ҡанүлән, яран, бөтнөк сәскәләренең, эрбет майының еҫен яратмайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Комары, двукрылые насекомые // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Агринский Н. И. Насекомые и клещи, вредящие сельскохозяйственным животным. — М.: Сельхозиздат, 1962. — С. 74—91.
- Плавильщиков Н. Н. Определитель насекомых: Краткий определитель наиболее распространённых насекомых европейской части России. — М.: Топикал, 1994.
- Паразитология и инвазионные болезни животных / М. Ш. Акбаев, А. А. Водянов, Н. Е. Косминков и др.; под ред. М. Ш. Акбаева. — КолосС, 2002. — С. 710—712.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Горностаева Р. М., Данилов А. В. Комары Москвы и Московской области. — М.: KMK Scientific Press, 1999
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Агринский Н. И. Насекомые и клещи, вредящие сельскохозяйственным животным.
- ↑ Паразитология и инвазионные болезни животных / М. Ш. Акбаев, А. А. Водянов, Н. Е. Косминков и др.; под ред. М. Ш. Акбаева.
- ↑ Anna Petherick How DEET jams insects' smell sensors. Nature (2008-03-13). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 август 2011. 15 июнь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Top 10 deadliest animals on the planet, Telegraph.co.uk (14 Apr 2009). Проверено 14 апрель 2009.
- ↑ Animal Diversity Web — Culicinae


text:
Арғаяш районы
Арғаяш районы — Силәбе өлкәһендәге муниципаль район. Арғаяш районы Ҡарабаш (Силәбе өлкәһе), Мейәс, Ҡыштым ҡалалары һәм Сыбарҡүл (район), Соснов, Ҡонашаҡ райондары менән сиктәш. Районда күлдәр күп: Арғужа һыуһаҡлағысы, Өйәлге, Ҡиҙәгәс, Арғаяш, Ҡалды. 1934 йылдын 17 ғинуарында ул Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы составынан сығарыла. Силәбе өлкәһендә Арғаяш милли округы барлыҡҡа килә. Тик был милли округ 1 йылдан һуң, 1934 йылда 17 ноябрендә бөтөрөлә.
Климаты[үҙгәртергә]
Административ-территориаль ҡоролошо[үҙгәртергә]
Районда 12 берекмә, 85 ауыл:
Күренекле шәхестәр[үҙгәртергә]
- Валеев Дамир Йәүдәт улы, профессор, Башҡортостан Фәндәр Академияһы ағҙаһы.
- Кучуков Раил Фазыл улы — Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы, Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты, опера йырсыһы.
- Баймурзин, Ғаяз Исламетдин улы — СССР-ң геройы
- Ҡушаев Хәфиз Ҡушай улы – БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты (БашЦИК) 3-cө рәйесе.
- Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы – БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты (БашЦИК) 4-cе рәйесе.
- Ниғмәтуллин Эльбрус Хәмит улы
- Сафиуллин Урал Кафеевич
- Сиргаже Абдуллин
- Хабир Сулейманов,Сабир Сулейманов
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Ватандаш журналында Арғаяш башҡорттары тел ижады тураһында
- Официальный сайт Аргаяшского муниципального района
- Информационно-образовательный сайт Аргаяшского района
- Аргаяшскому району Челябинской области — 75 лет


text:
Ҡан әйләнеше
Ҡан әйләнеше — организмда ҡандың циркуляцияһы. Ҡан йөрәктең һулҡылдауы һөҙөмтәһендә хәрәкәт итә, тамырҙар буйлап йөрөй. Ҡан организмдың туҡымаларын кислород, туҡлыҡлы матдәләр, гормондар менән тәьмин итә, һәм матдәләр алмашыуы продуктарын уларҙы бүлеп сығарған ағзаларға еткерә. Ҡандың кислород менән байыҡтырылыуы - үпкә, ә туҡлыҡлы матдәләр менән туйындырылыуы аш һеңдереү ағзалары аша бара. Бауырҙа һәм бөйөрҙә метаболизм продуктары нейтралләшә һәм сығарыла. Ҡан әйләнеше гормондар һәм нерв системаһы менән тәьмин ителә. Ҡан әйләнешенең кесе (үпкә аша) һәм оло (ағзалар һәм туҡымалар аша) түңәрәге бар тип һанала.
Ҡан әйләнеше — кешенең һәм хайуандарҙың йәшәйешендә бик мөһим фактор. Ҡан даими әйләнеп, хәрәкәтләнеп торғанда ғына үҙ функцияларын үтәй ала.
Кешенең һәм күпселек хайуандарҙың ҡан тамырҙары системаһы йөрәктән, туҡымаларға һәм ағзаларға ҡанды килтереп һәм йөрәккә ҡайтарып торған тамырҙарҙан ғибәрәт . Ағзаларға һәм туҡымаларға ҡан килтереп торған тамырҙар артерия тип атала.Артериялар вағыраҡ артерияларға, артериоларға, ниһайәт, капиллярҙарға тармаҡлана . Вена тип аталған тамырҙар аша ҡан йөрәккә кире ҡайта. Йөрәктең дүрт камераһы бар һәм ҡанды ике түңәрәк аша хәрәкәтләндерә.
Йөкмәткеһе
Ҡан йөрөү системаһы[үҙгәртергә]
Ҡан йөрөү системаһы органдары:
- йөрәк
- ҡан тамырҙары
- артериялар
- веналар
- капилярҙар.
Йөрәк, насос һымаҡ, ҡанда тамырҙарға ҡыуа. Йәрәктән сыҡҡан ҡан артерияға бара. Артерия ҡанда органдарға алып барып етерә. Иң ҙур артерия - аорта. Артериялар, үҙ сиратында, ҡан капилярҙарына тармҡлана. Капилярҙан ҡан менән туҡымалар араһындағы матделәр алмашыныу процессын башкара. Шунан һуң, капилярҙар венаға йыйыла, вена буйлап ҡан кире йөрәккә киле. Йөрәккә килгән һайын веналар йыуаная.
Ҡан йөрөү системаһы[үҙгәртергә]
Ҡан йөрөү системһы йомоҡ хәлдә. Күҙәнәктәр менән ҡан араһында ҡан тамырҙары стенаһы кертә булып тора. Ул туҡыма шыйыҡсаһы менән йыуылып тора. Артерия менән веналарҙың стеналары ҡалын, шуға күрә ҡандағы туҡлыҡлы матдәләр, кислород юлда юғалмай. Ҡан уларҙы кәрәкле урынға лып барып еткерә. Ҡан менән туҡымалар араһындағы матделәр алмашыныу процессы капилярҙарҙа ғына башҡарыла. Капиляр стеналары бик йоҡа — эпителиаль туҡыманың бер ҡатынан ғына тора. Ошо стена аша туҡыма шыйыҡсаһына ҡан плазмаһының бер өлөшө бүленеп сыға, туҡлыҡлы матдәләр кислород, углекислый газ һ.б. матделәр күсә.
Ҡан әйләнеше түңәрәктәре[үҙгәртергә]
Ҡаң әйләнеше системаһы ҙүр һәм бәләкәй ике түңәрәктән тора. Ҡан әйләнеш түңәрәге ҙур һул яҡ ҡырынсыҡта башлана, шунан ҡан аортаға этеп сығарыла. Ағзаларҙа ваҡ артериялар капилярҙарға тармаҡлана. Капиляр стеналары аша ҡан туҡыма шыйыҡсаһына туҡлыҡлы матделәр, [[кислород[[ тапшыра, үҙенә углекислый газ ала, тереклек эшмәкәрлеге продукттырын йыя һәм вена ҡанына әйләне. Был ҡан капилярҙарҙан ваҡ веналарға йыйыла. Улар эрерәктәренә тоташа. Өҫкө һәм аҫҡы эсе ҡыуыш веналар вена ҡанын уң яҡ йөрәк алдына килтерә.
Уң яҡ йөрәк алдынан вена ҡаны уң яҡ ҡарынсыҡҡа килә. Шул урында ҡан әйләнешенең бләкәй түңәрәге башлана. Ҡаҫҡарып уң ҡарынсаҡ ҡанды үпкә олонона ҡыҫырыҡлап сығара, ул үпкәгә ҡан алып барған үң һәм һул үпкә артеияһына бүленә. Үпке артериялында газ алмашыныу бара: вена ҡан углекислый газын бирә, кислород менән туйына һәм артерия ҡанына әйләнә.Дүрт үпкә венаһы буйлап артерия ҡаны һул йөрәк алдына әйләнеп ҡайта.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
- Кешенең ҡан әйләнеше түңәрәктәре
- Йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы
- Һөлдә мускулдарының эшмәкәрлек гиперемияһы
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Кровообращение // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Лищук В.А. Математическая теория кровообращения — 1991.
- И. П. Павлов «Лекции по физиологии кровообращения 1912—1913 г.г.». «Познавательная книга плюс», 2002
- Сонин Н.И. Биология. Кеше. -тәрж. С.М. Рәхимова. -Өфө: Китап: Дрофа, 2005. -ISBN 5-295-03615-4


text:
Ҡытай теле
Ҡытай теле (үҙ атамаһы 中文, 汉语) — туған тел булараҡ иң күп һөйләшеүселәр һаны булған тел. Син-тибет телдәре ғәиләһенә ҡарай. Ҡытай теле бер береһенән ныҡ айырылған диалекттар йыйылмаһынан тора, шуға күрә күп кенә тел белгестәре, ҡытай телен туғандаш булған айырым телдәр системаһы тип ҡарай.
Ҡытай теле син-тибет телдәре ғаиләһендәге ҡытай тармағына карай. Тәүҙә хань этник төркөмөнең төп теле булған. Хәҙерге формала ҡытай теле КХР-ның, Сингапур һәм Тайваньдың рәсми теле булыр тора, шулай уҡ БМО алты рәсми теленең береһе.
Бөтә донъяла ҡытай телендә 1,3 млрд кеше һөйләшә. Тарихи яҡтан был Ҡытай халҡының күпселеге булған хань халҡының теле (ил халҡының 90% артығы). Бынан тыш, үҙ телен һаклағын тиҫтәләрсә миллион ҡытайлылар, Көньяҡ-көнсығыш Азияла йәшәй, ҡытай диаспораһы бөтә донъяға таралған.
2010 йылға халыҡ иҫәбен алыу буйынса Рәсәйҙә ҡытайса 70722 кеше һөйләшә.
Бөтә доньяла ҡытай телендә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны — 1,3 млрд кеше.
Йөкмәткеһе
Ҡытай яҙмаһы[үҙгәртергә]
Ҡытай яҙмаһы (; Ҡалып:Lang-vi, тьы-хан) -Ҡытайҙа донъяға килғән мәңгейәшле иероглиф яҙма системаһы.
Иероглифтар төрҙәре[үҙгәртергә]
- Ябай ( вэнь 文 )
- Ҡушымта ( цзы 字)
Иероглифтар төрҙәре 6 төркөм буйынса[үҙгәртергә]
Күрһәтеү[үҙгәртергә]
- 上 шан (Аңлатма: өҫтөнән, өҫтәрәк, өҫкө яҡҡа табаныраҡ)
- 下 ся (Аңлатма: аҫтына, төбөнә)
Ошо иероглифтартарҙа вертикаль һыҙыҡ күрһәтеү жестҡа оҡшап һүрәтләнә. Хәр контексттарҙа айырым булырға мөмкин. Мәҫәлән 上 … 下 шан … ся һүҙе «: өҫтөнән… аҫтына» ғына түгел ә «етәкселәр.. буйһонған (ҡул аҫтындағы) кеше», «бер яҡтан… икенсе яҡтан» аңлата.
Пиньин теле[үҙгәртергә]
Һәр иероглифтын үҙенеән әйтелеше булыу ҡыйынлыҡтырҙы тулдыра. 1958 йылдан һәр иероглифты латин хәрефтәре менән яҙырға башлынылар. Ошо система пиньин теле тип исем алды.
Хәҙерге ваҡытта Ҡытай мәктәптәрҙе тамамлаусылар 2000иерголиф һәм уның латин хәрефтә яҙылышын белергә тейеш.
Пиньин теленең өндәре (тауышы) инициальғә (беренсе бүлек) һәм финальдәрғә (икенсе бүлек), бүлене. 21 инициаль һәм 35 финаль бар [1].
Инициальдар әйтелеше:
d (дэ)
t (тхэ)
f (фо)
m (мо)
z (цзы)
x (cи)
s (cы)
ch (чи)
sh (ши)
zh (чжи)
r (эр)
j (цзи)
q (ци)
Финальдар әйтелеше :
ai (ай)
e (э)
I (и)
ou (оу)
er (ар)
ei (эй)
en (энь)
iou (йоу)
ong (он)
ang (ан)
eng (эн)
Һүрәт[үҙгәртергә]
Ябай идеограммалар[үҙгәртергә]
Ҡушма идеограммалар[үҙгәртергә]
Фоноидеограммалар[үҙгәртергә]
Ҡытай иероглифтар яҙыу ҡәғиҙәләре[үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Һөйләшеүселәр һаны буйынса телдәр исемлеге
- Телдәрҙең Интернетта ҡулланылышы
- Киң таралған телдәр исемлеге
Һылтамалар[үҙгәртергә]
- Handwriting Recognition + Ҡытайса-инглизсә һүҙлектәр (инг.)
- The most common Chinese characters in order of frequency.
- Character frequency lists.
- Китайские иероглифы и их значение на русском.
- 20902 иероглифа представленных в Юникоде
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Һыҙғыраҡ ябалаҡ
Һыҙғыраҡ ябалаҡ, ҡолаҡлы ябалаҡ, бесәйбаш ябалаҡ, япалаҡ (урыҫ. обыкновенная сплюшка , лат. Otus scops) - ябалаҡтар ырыуындағы төнгө ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡ ҙурлыҡ. Башында ҡалҡып торған ҡауырһындарҙан ҡолаҡтары бар. Осҡанда киң оҙон ҡанаттары, ҡыҫҡа ғына ҡойроғо күҙгә ташлана. Көндөҙ ағас олонона һыйынып, ботаҡ өҫтөндә ултыра. Аҡ һәм ҡара таптар менән сыбарланған ерәнһыу һоро төҫтә, күҙҙәре һары. Үҙе ҙурлыҡ ябалаҡтарҙан ҡолаҡлы булыуы менән айырыла. Өкө ябалағынан байтаҡ бәләкәй.
Тауышы[үҙгәртергә]
Яңғырауыҡлы һыҙғыра: «фйү-тйү-үү».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урманда йәшәй. Төрлө бөжәктәр, сысҡандар менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ағас ҡыуыштарында,һирәкләп таш ярыҡтарында, өңдәрҙә була. 2—5 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Ҡоротҡос бөжәктәр¬ҙе һәм кимереүселәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Восточный Маныч
Восточный Маныч — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡалмыҡ Республикаһы[1] биләмәләрендә аға. Йылға Состинск күлдәренә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 141 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Көнсығыш Маныч йылғаһы башынан Чограй һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07010000112108200000698
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200069
- Бассейн коды — 07.01.00.001
- ГӨ буйынса томы — 08
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Восточный Маныч.


text:
Ленин Владимир Ильич
Влади́мир Ильич Ле́нин (ысын фамилияһы Улья́нов; 1870 йылдың 10 (22) апрелендә Сембер ҡалаһында тыуған, 1924 йылдың 21 ғинуарында Мәскәү губерняһының Горки биләмәһендә вафат булған) — урыҫ совет дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре, революционер, большевик фирҡәһен булдырыусы, Халыҡ Комиссарҙары Советының (СССР һәм РСФСР хөкүмәтенең) председателе. Фәйләсуф, марксист, публицист, марксизм-ленинизмға нигеҙ һалыусы, Өсөнсө Интернационал идеологы һәм булдырыусы, Совет дәүләтенә нигеҙ һалыусы.
Йөкмәткеһе
Бала сағы, мәктәп йылдары[үҙгәртергә]
Владимирҙың атаһы халыҡ училищеләре директоры И. H. Ульянов була. Әсәһе M. А. Ульянова (Бланк), — табиб ҡыҙы. Үҙе белеме буйынса уҡытыусы, ләкин бөтөн ғөмөрөн өйдә балаларын тәрбийәләүгә бағышлай. Ульяновтарҙың өлкән уллары, Александр батшаға (Александр III -кә) үтереү нийәте менән һөжүм итеүҙә ғәйепләнеп, үлемгә хөкөм ителә. Ульяновларҙың бөтөн балалары революционер булып формалашаулар. Ленин башланғыс белемде Сембер гимназияһындә ала.
Революцион эшмәкәрлеге[үҙгәртергә]
Ҡазан университетында студенттар сходкаһында ҡатнашҡаны өсөн, уны ҡулға алулар һәм университеттан ҡыуалар. Уның һөргөнлөк дәүере Ҡазан янындагы Кокушкино ауылынан башлана. 1888 йылда ул Ҡазанга ҡайтырға рөхсәт ала, шунда Федосеев түңәрәгенә йөрөп, Маркс, Энгельс идеяларs, Плеханов әҫәрҙәре менән таныша. 1891 йылда Ленин Петербург университетының юридик факультетына экстерн формала имтихандар тапшыра. Шунан һуң Һамарҙа судта эшләй башлай. Үҙенең революцион эшсәнлеген дауам иттерә, революцион түңәрәктәр алып бара. Рус революционерҙары араһында беренсе булып эшселәр партияһын ойоштороу бурысын ҡуя. 1895 йылда революцион хәрәкәт етәкселәре менән танышыу маҡсатынан сит илдәргә сығып китә. Анда ул B. Либкнехт, П. Лафарг менән таныша, ә Женевада Плеханов менән осрашып, Рәсәйҙә социал-демократик партия ойоштороу тураһында фекер алыша. Рәсәйгә ҡайтыу менән үк, еңҗиң һыҙғанып, «Эшселәр синыфы азатлығы өсөн көрәш союзы »ның эшсәнлеген башлап ебәрә. 1895 йылда ҡулға алына, төрмәлә ултыра, унан һуң дүрт йыл дауамында Себерҙең ҡараңғы бер мөйөшө Шушенскоела һөргөнлөктәтә була. Һөргөнлөктән ҡотолғас, өҙлөкһөҙ революцион эшсәнлеккә бирелә. Ҡулға алыныуҙан ҡасып, эмиграцияла була, Рәсәйҙәге революцион хәрәкәт, социал-демократик партия менән ситтән тороп етәкселек итә, төрлө оппортунистик ағымдар менән көрәш алып бара, күп төрлө сығыштар, теоретик хеҙмәттәр яҙа.
Революция осоро[үҙгәртергә]
1917 йылдың апрелендә Ленин Рәсәйгә ҡайта һәм, февраль айында уҙған буржуаз-демократик революцияны социалистик революцияға үҫтереү маҡсатын күҙҙә тотоп, эстәлеге менән ҡатлаулы, характеры менән ғәйәт дәрәжәлә киң эшсәнлек алып бара башлай. Октябрь революцияһынан һуң самаһыҙ ауыр шарттарҙа совет дәүләтен төҙөү эшенә керешә. Граждандар һуғышын туҡтатыу, эске ҡаршылыҡтарҙы йыра-йыра, Россия өсөн кәмһетеүле солохты яулау, аслыҡ менән көрәш ойоштороу, хәрәбәләр дәрәжәһендә ҡалған сәнәғәтте, транспортты торғоҙоу, иҡтисадты яңынан, яңы принциптар нигеҙендә ҡороу пландарын әҙерләү, партия эсендә барған дискуссияларға сик ҡуйыу, бәхәсле проблемаларҙы хәл итү, спекуляция, саботаж, ҡоротҡослоҡҡа ҡаршы көрәш асыу, съезддар, кәңәшмәләр, улар өсөн резолюциялар әҙерләү.... Сит ил делегацияларын, шулай уҡ Россияның төрлө төбәктәренән килгән «ходок»тарҙы ҡабул итеү, ата-әсәһеҙ ҡалған йәтим балаларға ярҙам ойоштороу, ғалимдәргә хеҙмәт шарттарын булдырып, фән үҫешенә юл асыу, күп милләтле дәүләттә милли мәсьәләне хәл итеү, һәр яҡлап бөлгөнлөк һәм хәйерселек баҫҡан йәш, яңы йәмғиәтте яҡлау һәм уны һаҡлап ҡалыу өсөн, ҡораллы көстәр ойоштороу, социалистик йәмғиәт принциплтарын тормошҡа ашыру юлында аяуһыҙ көрәш алып барыу... Оҙаҡ йылдар дауамында интеллектыуаль һәм физик яҡтан ошондый кийеренке эш алып барыу Лениндың сәләмәтлеген ҡаҡшатмай ҡалмаған, әлбиттә, һәм был глобаль күләмдәге проб-лемалар, уйҙар солғанышында йәшәү уны ҡотолғоһоҙ рәүештә ваҡытһыҙ үлеүгә алып барған... Ленин гигант күләмле революцион һәм ойоштороу эше менән бергә теория, шул иҫәптән философия теорияһы өлкәһендә эшләүҙән дә ситләшмәгән.
Тәнҡит[үҙгәртергә]
Ленин күп милләтле дәүләттә милли мәсьәләне сисеү юлдарын эҙләүҙә ғәжәйеп дәрәжәлә тапҡыр рәүештә ике ҡапма-ҡаршы тенденцияны, практик эшсәнлектә, конкрет әйткәндә, милли сәйәсәттә бының ҡотолғоһоҙлоғон, объективлығын иҫтән сығармаҫка кәрәк тигән нәтижә яһай. Ленин теорияла, шулай уҡ ғәмәли эшсәнлегендә лә хаталар ебәрә. Теория өлкәһендә уның империализмдың яҡын киләсәктәге яҙмышы тураһындағы, эшселәр синыфының теләһә ниндәй ижтимағи шарттарҙа ла революционлығы, уны абсолютҡа әуерелдерү кеүек нәтижәләре тарихи ысынбарлыҡ тарафынан иҫбатланманы.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Лев Левинсон Вехи и судьбы фотографа и его героев К 140-летию со дня рождения М.С. Наппельбаума
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемулары: Югары уку йорты өсөн дәреслек.(тат.)


text:
Пекин
Пеки́н (ҡытайса||北京|Běijīng|Төньяҡ баш ҡала}) — Ҡытай Халыҡ Республикаһының баш ҡалаһы һәм үҙәккә туранан-тура буйһоноуҙа булған ҡалаларҙың береһе. Пекин өс яҡтан Хебей провинцияһы менән уратып алынған, көньяҡ-көнсығыштан Тяндзин менән сиктәш.
Пекин — Шанхай һәм Чунциндан ҡалышып, халыҡ һаны буйынса өсөнсө урында. Был эре тимер юлы һәм автомобиль юлы узеле, илдәге иң ҙур авиаузелдәрҙең береһе. Бынан тыш Пекин ҠХР-ҙың сәйәси, мәғариф һәм мәҙәни үҙәге, илдең иҡтисади үҙәге Шанхай һәм Гонконг булып тора. Һуңғы ваҡытта Пекин инновацион предприятиелар төҙөү өсөн эшҡыуарлыҡ локомотивы ролен үҙенә ала.
Пекин Ҡытайҙың дүрт боронғо башҡалаһының береһе. 2008 йылда Пекинда Йәйге Олимпия уйындары үтте.
Йөкмәткеһе
Атамаһы[үҙгәртергә]
Пекин (төньяҡ әйтелешендә — ҡыт. упр. 北京, пиньинь: Běijīng) «Төньяҡ башҡала» тигәнде аңлата, Көнсығыш Азия традициялары буйынса башҡала статусы исемендә сағыла. Ошо ысул менән исем алған башҡа ҡалалар: Нанкин Ҡытайҙа (南京 — «Көньяҡ башҡала»), Донгкинь (хәҙерге Ханой) Вьетнамда һәм Токио Японияла (иероглиф яҙылыуы 東京 һәм мәғәнәһе бер төрлө — «Көнсығыш башҡала»).
Пекин тип ҡытайса әйтелмәй. Рәсми путунхуа диалектенда (башлыса пекин фонетик нормаһына тура килә) ҡала исеме тип әйтелә. XX быуаттың икенсе яртыһында инглиз телендә һәм башҡа телдерҙә ҡала исеме әйтешкә яраҡлаштырып Beijing тип яҙыла.
Климат[үҙгәртергә]
Пекин муссондарға бирешеүсән дымлы континенталь климатта урынлашҡан. Был климат өсөн көнсығыш муссондары тәҫирендә эҫе йәй һәм себер антициклондары тәҫирендә ҡоро һалҡын ҡыш хас. Ғинуарҙың уртаса температураһы −7… −4 °C, в июле — 25… 26 °C. Йыллыҡ яуым-төшөм 600 миллиметр, уның 75 % йәй яуа [3], шуға күрә Пекинда ҡарһыҙ ҡышын −10 түбән булыуы мөмкин.
Транспорт һәм сәнәғәт предприятиеләре һауаны бысратыуы етди проблема булып тора. Төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш сүллектәрҙә эрозияһы нәтижәһендә барлыҡҡ килгән ҡом бурандары ҡалала йәшәүҙе ауырлаштыра. 2005 йылдың беренсе дүрт айында Пекинда һигеҙ ҡом бураны булған.[4] 2008 йылғы Олимпия уйындарын әҙерләүҙә бысраныуға ҡаршы көрәш төп мәсьәлә була.
Административ бүленеш[үҙгәртергә]
Ғәҙәти бүленеш[үҙгәртергә]
Пекиндың ҡала зонаһы ғәҙәттә түбәндәге райондарға бүленә. Уларҙың сиктәре рәсми административ бүленеүгү тура килмәҫкә мөмкин (түбәндә ҡарағыҙ):
- Аньдинмэнь 安定门
- Бэйюань 北苑
- Чаоянмэнь 朝阳门
- Дунчжимэнь 东直门
- Фанчжуан 方庄
- Фучэнмэнь 阜成门
- Фусинмэнь 复兴门
- Гомао 国贸
- Хэпинли 和平里
- Ванцзин 望京
- Ванфуцзин 王府井
- Удаокоу 五道口
- Сидань 西单
- Сичжимэнь 西直门
- Яюньцунь 亚运村
- Чжунгуаньцунь 中关村
Күп урындар мэнь (门) ялғауына бөтә, «ҡапҡа» тигәнде аңлата. Был райондарҙа боронғо кәлғә стенаһында шул исемдәге ҡапҡалар булған.
Ҡасабалар һәм ҡалалар[үҙгәртергә]
Пекин ҡала зонаһынан ситтә, әммә административ биләмә эсендә түбәндәге ҡасабалар һәм ҡалалар урынлашҡан:
- Чанпин 昌平
- Хуайжоу 怀柔
- Миюнь 密云
- Лянсян 良乡
- Люлимяо 琉璃庙
- Тунчжоу 通州
- Ичжуан 亦庄
Рәсми бүленеш[үҙгәртергә]
Пекиндың үҙәккә буйһонған административ территорияһы 14 район һәм 2 өйәҙгә буленә.
Һуңғы 10 йылда ике үҙәк райондың халҡы 2% (0,05 млн кешегә) артҡан, ҡалаға яҡын биҫтәләрҙә 50% (3,17 млн кешегә), ҡаланан алыҫ биҫтәләрҙә 13% (0,19 млн кешегә) аотҡан.[7]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Власти Пекина намерены сдерживать чрезмерный рост численности населения города. Xinhua News Agency. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011.
- ↑
- ↑ http://www.beijing.gov.cn/bjgm/default.htm
- ↑ BBC NEWS | Asia-Pacific | Beijing hit by eighth sandstorm
- ↑ ранее использовался источник Погода и Климат с незначительно отличающимися от указанных данными.
- ↑ Гонконгская обсерватория
- ↑ Geohive
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- О Пекине на сайте Пекин.ру
- Туристическая карта Пекина
- Описание Пекина на muhranoff.ru
- Пекин
- Пекин на сайте Русско-китайского клуба
- Александр Васильевич Верещагин. «В Китае»: «Пекин», «Монгольская кумирня»


text:
Ҡол Ғәли
Ҡол Ғәли (татар. Кол Гали, Qol Ğəli, cыу. Кул Али; 1183—1236 йылдар) — Волга-Урал төбәгендә йәшәгән халыҡтарҙың бөйөк шағиры, мәғрифәтсеһе, аҡыл эйәһе. Күп халыҡтарҙың ҡулдан-ҡулға йөрөтөп уҡыған, үҙенең рухи донъяһын шуға ҡарап һөйләгән, шуға эйәреп үлемһеҙ ижад иткән боронғо ҡомартҡы — «Ҡисса-и-Йософ» («Йософ китабы»ның) авторы. Сығышы буйынса Әйле ырыуынан[1][2] булған, Бүләр (Биләр) һәм Кәшәнә ҡалаларында торған. Ул «Ҡисса-и-Йософ» поэмаһын 1233 йылда яҙған.
Биография[үҙгәртергә]
Ҡол Ғәли — башҡорттар һәм татарҙар араһында телдән дә, ҡулъяҙма хәлендә лә киң таралған, оҙон быуаттар буйы быуындан быуынға, ҡулдан ҡулға тапшырыла килгән, уҙған быуаттың 30-сы йылдары аҙағынан Ҡазан типографияларында айырым баҫма булып сыҡҡан, халыҡ араһында киң танылыу яулаған һоҡланғыс һәм илаһи мөхәббәт дастаны — «Ҡисса-и Йософ» (йәиһә «Йософ китабы», «Йософ үә Зөләйха»). Был бөйөк әҫәрҙең авторы — боронғо башҡорт һәм боронғо болғар шағиры, әйле ырыуы башҡорто Ҡол Ғәли. Шағирҙың тормошо һәм ижады хаҡында үҙе йәшәгән дәүерҙә теркәлгән тарихи сығанаҡтар һаҡланмаған. Уның исемен, затын аныҡ ҡына күрһәткән мәғлүмәттәр күренекле башҡорт уҡымышлыһы, шағир һәм ғалим Тажетдин Ялсығолов әл-Башҡордиҙың XVIII быуат аҙағында — XIX быуат баштарында яҙылған «Тәуарихе Болғариә» тигән киң билдәле тарихи-әҙәби хеҙмәтендә әйле ҡәүеме башҡорттарының шәжәрәһе рәүешендә урын алған. Был әҫәрҙә Т.Ялсығолов, әйле ырыуы башҡорттарының шәжәрәһен килтереп, үҙенең ун һигеҙенсе быуын боронғо нәҫеллек ебе Ҡол Ғәлигә барып тоташҡанлығын раҫлай. «Тәуарихе Болғариә»гә индерелгән был шәжәрәне үҙ ваҡытында (1897 йыл) Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев «Әй башҡорттарының нәсәбнамәһе» тигән исем аҫтында үҙенең атаҡлы «Йәдкәр» тигән йыйынтығында баҫтырып сығарған. Беҙ уны «Йәдкәр»ҙең 1984 йылғы баҫмаһы буйынса килтереп үтмәксебеҙ. Иң әүәл — әйле башҡорттарының Ҡол Ғәлигә тиклемге быуындарының ил башы, башҡорт ханы Иштәктән (йәиһә Истәктән) башланған өлөшөн күрһәтәйек: Иштәк — (уның улы) Бәкатун — Әйле — Туҡый хан — Айҙар хан —Сәйет хан — Әмир хан — Солтанморат хан — Сәлим хан — Илһам хан —Ғабдулла хан — Ғәлим бәк — Мирхажи — Ҡол Ғәли. Шәжәрәнең был өлөшөнән күренеүенсә, Ҡол Ғәлиҙең ата-бабаларының Туҡый хандан алып Ғәлим бәккә тиклем туғыҙ быуыны Болғар дәүләтендә арҙаҡлы хандар династияһын билдәләй. «Нәсәбнамә»лә боронғо Иштәк хан тураһындағы мәғлүмәттәр иғтибарҙы йәлеп итә:
Бер ыңғай әйтеп китәйек: Иштәктең «суҡ улдары», йәғни ете улының исемдәре һәммәһе лә башҡорттоң киң билдәле ырыу-ҡәбилә атамалары менән тап килә. Шул ете улдың бишенсеһе Сарт тип аталыуы иһә айырым бер әһәмиәткә эйә. Сөнки башҡорт араһындағы һарттарҙы тарихсы һәм этнографтарҙың, исеменең һәм элек йәшәгән ерҙәренең уртаҡлығына ҡарап, үзбәктәр менән бутап йөрөтөүҙәренә тәнҡит күҙлегенән ҡарарға мөмкинлек бирә. Шәжәрә буйынса, Иштәктең төп йорто Аму даръяһында булып, уның улдары Уралда мәҡам тотмоштар, һарт башҡорттары иһә, Урта Азияла ҡалып, үзбәк менән аралашып, һуңғы быуаттарҙа Уралға, үҙ туғандары араһына килеп һыйынған булып сыға. Тимәк, артабан һарт тигәндә, башҡорттоң үҙенең һарт тигән ырыуы тураһында һүҙ алып барыласаҡ. Әйле ҡәүемен Иштәктең дүртенсе улы Бәкатундан тыуған Әйле башлап ебәргән, тип күрһәтелә. «...Әйле. Атаһы (Бәкатун) йортонда, Миәс даръяһында, атаһы урынында илле йыл шаһ булып, туҡһан йыл ғүмере булып, Миәс даръяһында дәфен булынмыш»[4]. Ҡол Ғәлиҙең үҙе һәм үҙенән һуңғы нәҫел-нәсәплек ебе тураһында түбәндәгеләр билгеле. Ҡол Ғәлиҙең атаһы Мирхажи, уның атаһы Ғәлим бәк, уның атаһы Ғабдулла хан булған. Ғабдулла хан Болғарҙа илле йыл ханлыҡ ҡылған. Әммә Ғәлим бәк заманында ханлыҡ һәләкәткә осрай. Болғар дәүләтен татар-монгол яуы баҫып ала. Ғәлим бәк тә, уның улы Мирхажи ҙа Кәшан ҡалаһында береһе мөҙәрис, икенсеһе имам булып тора. Вафаты — ул замандың Башҡорт йортона ҡараған Зәй тамағында. «...Ҡол Ғәли. Харәзмдә ҡырҡ биш йыл мөҙәрис булып, Ҡытай ғәскәренән ҡасып Үргәнескә килеп, унан Ҡырғыҙға, унан атай йортона, Зәй тамағына килеп, ...Бүләр ҡалаһын бина ҡылмыштар»[5].
Ҡол Ғәлиҙән Тажетдин Ялсығоловҡа тиклемге быуындар: Ҡол Ғәли. Уның улы Мирғәли («Үргәнестә мөҙәрис булмыш, шунда вафат»), Мирғәлиҙең улы Миршәриф («Үргәнестә үә Хиуала алтмыш йыл мөҙәрис булып, Хиуала вафат булды»). Уның улы Мирсәйет («дәүерендә унан ғалим һәм фазил әҙәм булманы, һис бер фән ҡалманы, һәр беренә бер хашийә әйтте»[6]. Уның улы Нурсәйет («Үргәнес, Хиуа үә Ҡонғратҡа егерме өс йыл хан булып, ҡыҙылбаштар[7] шаһы Наҙир шаһтың улдары үлтерҙеләр»). ...Сәйҙәш ибн Нурсәйет («Әй һыуының башында, Сәйҙәш тигән түбәлә, йорт яһап, ханлыҡ тотто, башҡорт хандары үлтерҙеләр»). «Сәйҙәштең бер улы Ҡоштаймаҫ. Бынан Ҡоштаймаҫ әйлеһе булалыр.
Тенеш (Тыныш). Бының ике улы: Көҙөй, Ҡошсо. Былар дәхи[8] башҡорт хандары. Көҙөй. Бынан Өфө өйәҙе көҙөй әйле башҡорттары». Артабан: Яныш — Бабыш — Үлмәҫ хажи ибн Бабыш — Ғәбдерахман хажи — Ялынбай мулла — Ҡотлобулат мулла — Ейәнсура — Йәнтимер — Мәметҡол — Ялсығол хажи. «Хәҙрәт Тажетдин бин хажи Ялсығол. «Ҫөбәтел ғажизин» исемле китапҡа «Рисаләи Ғәзизә» намында шәрех яҙмыш. Башҡорт йортонда дәстгир[9] китаптыр».
Тажетдин Ялсығолов үҙ ырыуының, йәғни әйле башҡорттарының нәсәбнамәһен ошондай һүҙҙәр менән тамамлай: «Беҙ ижтиһадыбыҙҙы сарыф әйләп, Әҙәм ғәләйһум заманынан алып был заманғаса тамам, һикһән бишенсе баба беҙ булдыҡ. Әй уландарым, һеҙ һәм яҙығыҙ!»[10] Ҡол Ғәли, тимәк, башҡорттоң кешелек донъяһында меңәрләгән йыллыҡ тарих төпкөлдәренән килгән ырыу тармағының затлы уҡымышлылар һәм арҙаҡлы хандар династияһының бөйөк бер вәкиле. «Ҡисса-и Йософ» дастаны –башҡорт, даһийының төрки халыҡтар һәм, ғөмүмән, Шәреҡ рухи мәҙәниәте үҫешенә индергән үлемһеҙ әҫәре. Поэма 1212—1233 йылдар эсендә яҙылып, Урал-Волга буйҙарын татар-монголдар баҫып алыр алдынан (1236 йыл) тамамланған, тип фараз ителә. Авторҙың 45 йыл Харәзмдә мөҙәрис булып тороуы, яу ваҡытында ҡырғыҙҙарға ҡасып, аҙаҡ ата йортона — Зәй тамағына ҡайтыуы тураһындағы мәғлүмәттәрҙе, ул йәшәгән дәүерҙәге башҡа ҡайһы бер исемдәр, ваҡиғалар менән сағыштырып ҡарағанда уның, тыуған ваҡыты 1174 йылдан алдараҡ булырға мөмкин тигән фараз[11] ышаныслыраҡ күренә. «Ҡисса-и Йософ» поэмаһы — башҡорт, татарҙар араһында бөгөнгө көндә лә иң танылған әҫәрҙәрҙең береһе. Ҡол Ғәли 1236 йылда монгол яуында Бүләр (Биләр)[12] ҡалаһында вафат була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Кул Гали. Кыйссаи Йосыф. Поэма. Казан, 1983;
- Ҡол Ғәли. Ҡисса-и Йософ, Өфө, 1993.
- Харисов Ә.И. Башҡорт халҡының әҙәби мираҫы: XVIII—XIX быуаттар. Өфө, 1965. 190—197-се биттәр;
- Өмөтбаев М.И. Йәдкәр. Өфө, 1984.229—232-се биттәр;
- Хусаинов Г.Б. Поэма «Кисса-и Йусуф» Кул Гали: Поэтика. Проблематика. Язык произведения. Отв. редактор Шакуров Р.3. Уфа, 1988. 124-се бит;
- Башҡорт әҙәбиәте тарихы. 6 томда. 1-се том. Урта быуаттар осоро. Өфө,1991. 98— 127-се һ.б. биттәр;
- Кул Гали // Башкортостан: Краткая энциклопедия. Гл. редактор Шакуров Р.3. Уфа, 1996.
Ҡол Ғәли тураһында уҡығыҙ[үҙгәртергә]
- Ҡомартҡы сайтында
- Кул Гали
- Памятник булгарскому поэту Кул Гали откроют в парке Тысячелетия Казани
- Арҙаҡлы башҡорттар
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Кул Гали в Краткой энциклопедии Башкортостана
- ↑ Р.Г.Кузеев Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. М.Наука, 1974.
- ↑ Өмөтбаев М. И. Йәдкәр. Өфө, 1984. 229-сы бит.
- ↑ Өмөтбаев М. И. Йәдкәр. 230-сы бит.
- ↑ Күрһәтелгән хеҙмәт. 231-се бит.
- ↑ Хашийә әйтте — аңлатма бирҙе.
- ↑ Ҡыҙылбаштар — фарсылар.
- ↑ Дәхи — йәнә, тағы.
- ↑ Дәстгир — ҡулдан төшөрелмәй уҡылған.
- ↑ Өмөтбаев М. И. Йәдкәр. 233-сө бит.
- ↑ Хусаинов Г.Б. Поэма «Кисса-и-Йусуф» Кул Гали: Поэтика. Проблематика. Язык произведения. Отв. ред. Р. 3. Шакуров. Уфа, 1988, 8-9-сы биттәр.
- ↑ Кул Гали


text:
Аҡ
Аҡ - төҫ
Башҡорттарҙа аҡ сафлыҡ,изгелек, яҡтылыҡ образы.
Аҡ һүҙе башҡорт телендә бына нисек ҡулланыла:
- Аҡһаҡал — хөрмәт ҡаҙанған ихтирамлы оло кеше
- Аҡ уй - изге уй
- Аҡ өй - ҡунаҡ өйө
- Аҡ донъя - рәхәт донъя
- Аҡ йылан - йыландар батшаһы
- Аҡ бабай - ололау һүҙе
- Аҡбәйел - яҡшы күңелле кеше
- Аҡ бәпәй итеү - баланы иркәләү, һөйөү һ.б.
Һүҙбәйләнештәр күрһәтеүенсә, аҡ һүҙе ысынлап та яҡшы тойғолар менән бәйле. Мифологияларҙа аҡ һүҙе булған заттар изге кешегә бәхет килтереүсе, уны ҡурсалаусы итеп һүрәтләнә. Мәҫәлән: аҡ йылан алдына яулыҡ һалһаң ул мөгөҙөн һала. Шул мөгөҙҙө тотҡан, күргән кеше бәхетле була тип ышаныу әле лә йәшәй. Аҡ менән бәйле бик күп тыйыуҙар ҙа бар: аҡты, йәғни һөт- ҡатыҡты, түгергә, сәсергә, тапарға ярамай; аҡ йыланда, аҡҡошто үлтерергә ярамай.
Төш юрауҙарында ла "аҡ тун кейһәң һөйөнөрһөң, аҡ әйбер алһаң ҡыуанырһың" тип юрағандар.
Килеп сығышы яғынан аҡ боронғо ҡомартҡыларҙағы төрки аҡ һүҙе менән бәйле.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Фирҙәүес Хисамитдинова. Башҡорт мифологияһы.


text:
Леонардо да Винчи
Леона́рдо ди сер Пье́ро да Ви́нчи (итал. Leonardo di ser Piero da Vinci; 15 апрель 1452, Флоренцияла Винчи ҡалаһы янында, Анкиано ауылы — 2 май 1519, Кло-Люсе замогы, Амбуаз янында, Турень ҡалаһы, Франция) — бөйөк итальян рассамы, скульпторы, архитекторы һәм ғалимы (анатом, тәбиғәтте өйрәнеүсе), уйлап табыусы, яҙыусы, Яңырыу дәүеренең күренекле шәхесе.
«Универсаль кеше» нең (лат. homo universalis) яҡты өлгөһө.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә]
Леонардо да Винчи 1452 йылдың 15 апрелендә Винчи янында Анкиано ауылында тыуа. “Шәмбе, төнгө сәғәт өстә ейәнем– улым Пьероның улы тыуҙы. Малайға Леонардо тип исем ҡуштыҡ. Уны отец (дин әһеле) Пьеро ди Бартоломео суҡындырҙы”—, олатаһы көндәлегендә шулай тип билдәләп үткән. Уның ата-әсәһе 25 йәшлек нотариус Пьеро һәм уның һөйгән йәре крәҫтиән кыҙы Катерина була. Леонардо беренсе йылдарында әсәһе тәрбиәһендә үҫә. Тиҙҙән атаһы бай һәм танылған ҡатынға өйләнә, әммә был никах балаһыҙ була. Шуға Пьеро өс йәшлек улын үҙ ҡарамағына ала. Әсәһенән айырылған Леонардо ғүмере буйы үҙ шедеврҙарында уны һынландырырға тырыша.
Ул заманда Италияла никахтан тыш тыуған балаларға мөнәсәбәт законлы вариҫтарға кеүек булған. Винчи ҡалаһының күп абруйлы кешеләре Леонардоның киләсәк яҙмышын хәл итеүҙә ҡатнаша.
Леонардоға 13 йәш булғанда үгәй әсәһе бала тапҡанда үлә. Атаһы тағы өйләнә — һәм яңынан тол ир булып ҡала. Ул 67 йәшкә тиклем йәшәгән, дүрт тапҡыр өйләнгән һәм 12 балаһы булған. Атаһы Леонардоны ғаилә һөнәренә өйрәтеп ҡараған, әмма Леонардоны йәмғиәт закондары ҡыҙыҡһындырмаған.
Ул ваҡытта хәҙерге кеүек фамилия булмаған, «да Винчи» фәҡәт" Винчи ҡалаһынан тигәнде аңлатҡан ». Уның тулы исеме — Leonardo di ser Piero da Vinci, йәғни, «Винчи ҡалаһынан Леонардо, Пьеро әфәнде улы».
Ҡаҙаныштары[үҙгәртергә]
Хәҙерге заман кешеләренә Леонардо рәссам булараҡ билдәле. Бынан тыш уның скульптор була алыуын да иҫәптән сығарырға ярамай. Да Винчи үҙен инженер һәм ғалим тип һанай. Һынлы сәнғәткә ул бик аҙ ваҡытын бүлә һәм бик әкрен эшләй. Шуға күрә уның һынлы сәнғәттә мираҫы бик күп түгел, күп эштәре юғалған йәки боҙолған. Әммә уның донъя мәҙәниәтенә индергән өлөшө, Италияның Яңырыу дәүерендәге рәссамдар менән сағыштырғанда ла мөһимерәк. Уның хеҙмәттәре аша һынлы сәнғәт яңы үҫеш ала. Леонардонан алда килгән Ренессанс рәссамдары урта быуаттар сәнғәтендәге ҡайһы бер шарттарҙан баш тарта. Был реализмға ынтылыш була, перспектива, анатомия, композицияла бик күп алымдар үҙләштерелгән була.
Фән һәм инженер эше[үҙгәртергә]
Үҙе йәшәгәндә, берҙән бер танылған, уйлап сығарған әйбере — пистолет ҡабыҙыу замогы. Был механизм XVI быуат урталарында киң тарала, юғары кимәлдә булыу сәбәпле хатта XIX быуатта ла осрай.
Леонардо да Винчи «осоу» мәсьәләләре менән ҡыҙыҡһына. Миланда бик күп рәсемдәр яһай һәм ҡоштарҙың осоу механизмын өйрәнә. Бынын тыш күп һынауҙар үткәрә, уларҙың барыһы ла уңышһыҙ була. Леонардо осоу аппаратын эшләргә теләй.
Баштараҡ, Дедал һәм Икар һымаҡ, ҡанаттар ярҙамында мускул көсө менән осоуҙы өйрәнә. Һуңынан, аппаратҡа кеше беркетелеп ҡуйылырға тейеш түгел, ул ирекле рәүештә аппарат менән идара итергә тейеш, ә аппарат үҙ көсө менән хәрәкәткә килергә тейеш тигән фекергә килә. Асылда был аэроплан идеяһы була.
Леонардо да Винчи вертикаль осоу һәм төшөү аппаратын эшләү тураһында уйлай.
Леонардо да Винчи ике линзалы телескопэшләүҙе лә тәҡдим итә.
Уйлап сығарған әйберҙәре[үҙгәртергә]
- Парашют — 1483
- Пистолет замогы
- Велосипед
- Танк
- Армия өсөн күсерелмә күперҙәр
- Прожектор
- Катапульта
- Робот
- Ике линзалы телескоп
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Витрувиан кешеһе — кеше рәсемендә алтын киҫелеш


text:
Роза Утрауы Республикаһы
Роза Утрауы Республикаһы (эспер. Respubliko de la Insulo de la Rozoj) — Италияның Римини (Форли) ҡалаһынан 11 км йыраҡлыҡта Адриатик диңгеҙ эсендә антропоген платформаһында урынлашҡан элекке виртуаль дәүләт. 1967 йылда итальян инженеры Джорджио Роза, төҙөлөшөн үҙе финанслаған 400 квадрат метр платформаны дәүләт тип иғлан итә. Платформала ресторан, бар, төнгө клуб, сувенир магазины, почта бүлексәһе кеүек коммерция предприятиеләрә урынлаша. Ҡайһы бер мәғлүмәтәрҙә радиостанция булыуы хәбәр ителә.
Италия хөкүмәте был утрау-дәүләтте, туристарҙы йәлеп итеп, аҡса йыйып, милли һалым түләүҙән ҡотолоу өсөн хәйлә тип ҡарай. Тиҙҙән, дүрт карабинер һәм һалым инпекторынан торған төркөм прлатформаға килеп төшә. Платформа хөкумәте Италия хөкумәтенә «суверенитеты боҙой һәм хәрби оккупация менән урындағы туризмға зыян килтереү» тураһында протест телеграммаһы ебәрә. Телеграммаға иғтибар бирелмәй. Платформа емерелгәс Роза «һөргөндәге хөкүмәт» төҙөй.
Платформанан 11 км урынлашҡан Римини кешеләре Италия президенты Сарагат Джузеппены ғәйепләп уға хат яҙып ҡултамғалар йыялар.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Rose Island — A Dream of Freedom by Fabio Vaccarezza, The Cinderella Philatelist, January 2007, ISSN 0009-6911, pp 42-46
- How to Start Your Own Country by Erwin S. Strauss, pub. Breakout Productions, Port Townsend, WA, 2nd ed. 1984, ISBN 1-893626-15-6, pp 129—130.
- «Republics of the Reefs»: Nation-Building on the Continental Shelf and in the World’s Oceans, California Western International Law Journal, vol. 25, no. 1, Fall, 1994, pp 105-06.


text:
Аҙан
Аҙан(ғәр. أَذَان – иғлан итеү, саҡырыу) мосолмандар өсөн фарыз һаналған биш ваҡыт намаҙҙың һәр ҡайһыһының башланыу ваҡытын белдереү. Аҙанды мөәзин (ғәр. مؤذن) – аҙан әйтеүсе әйтә. Ҡатын-ҡыҙҙар аҙан әйтмәй. Аҙан ҡысҡырып, һуҙып әйтелә.
Аҙандың әйтелеше[үҙгәртергә]
Аллааһһү әкбәр - 4 тапҡыр
Әшһәдү әл-ләә иләәһә иллаллааааһ - 2 тапҡыр
Әшһәдү әннә Мүхәммәдәр - рәсүлүл лаааһ - 2 тапҡыр
Хәййә ғәләс саләәәһ - 2 тапҡыр
Хәййә ғәләл - фәләәәх - 2 тапҡыр
Аллааһу әкбәр - 2 тапҡыр
Ләә иләәһә илләллаааһ - 1 тапҡыр
Иртәнге намаҙға саҡырғанда, Хәййә ғәләл фәләәәх тигәндән һуң, Әс саләәтү хәйрум минән нәүм тип 2 тапҡыр әйтеп өҫтәргә кәрәк.
Аҙанды ишеткәс, әйтелгән һүҙҙәр[үҙгәртергә]
Аҙанды ишеткән кеше, Хәййә ғәләс саләһ тигәнгә тиклем, аҙан һүҙҙәрен үҙ алдына йәки эстән генә мөәзин артынан ҡабатлап барырға тейеш. Хәййә ғәләл - фәләх тигәс, Ләә хәүлә үә ләә ҡуүәәтә илләәәһ, - тип әйтер кәрәк.
Аҙан доғаһы[үҙгәртергә]
Аллаһүммә раббә һәәҙиһид - дәғүәтит - тәәммәти үәс -саләәтил - ҡаааимәһ. Әәти Мүхәммәдәнил - үәсииләтә үәл - фадыыләтә үәд -дәражәтәл - ғәәлийәтәр - раафиғаһ. Үәбғәҫһү мәҡаамән - мәхмүүдәнил - ләҙии үәғәттәһ. Үәрзүҡүнәә шәфәәғәтәһү йәүмәл - ҡыйәәмәһ. Иннәкә ләә түхлифүл мииғәдд.


text:
Йылҡы
Йылҡы (лат. Equus) — аттар ырыуынан булған берҙән-бер йомро тояҡлылар ғаиләһе; йомро тояҡлы, ялбыр ҡыл ҡойроҡло, яллы эре йорт хайуаны [1]; кешене, йөктө һ.б. йөрөтөү, ташыу өсөн файҙаланыла торған, йомро тояҡлы эре йорт малы, ат [2].
Инә малды бейә тиҙәр, Ата мал — айғыр.
Йылҡы малын Б.Э.Т. 4-се меңйыллыҡта уҡ ҡулға эйәләштерелгән. Кешелектең рухи тормошонда, хәрби эштә, хужалыҡ итеүҙә аттаң әһәмиәте баһалап бөткөһөҙ. Йылҡысылыҡ бик күп халыҡтарҙың төп шөғөлдәренең береһе булған. Аттар ауыл хужалығында ер ешкәртеү, йөк ташыу, һыбай йөрөү өсөн файҙаланылған. Хәрби эштә атланып йөрөү, хәрби припастар ташыу, артелерияны һөрәп йөрөү өсөн файҙаланылған. Ат спорт уйындарында ҡатнаша. Ҡымыҙ етештереү, йылҡы ите етештереү табышлы тармаҡ булып иҫәпләнә.
Йөкмәткеһе
Ҡасан, күпме?[үҙгәртергә]
- Донъяла 1913 йылда — 102 миллион, 1937 йылда — 115 миллион, 1975 йылда 65 миллион, 2006 йылда 58 миллион 372 мең 106 ат була.
- Рәсәйҙә 1916 йылда — 38,2 миллион, 1941 йылда СССР-ҙа — 21,1 миллион, 1956 йылда — 13 миллион, 1970 йылда — 7,5 миллион, 1980 йылда 5,6 миллион йылҡы малы иҫәпләнгән. 2006 йылда Рәсәйҙә 1 миллион 319 мең 358 ат була. * 1845 йылда Ырымбур губернаһында 1 миллион 852 мең йылҡы булған. 1850 йылда ошо губернала йәшәүсе башҡорттарҙа ғына ла 569 979 баш йылҡы иҫәпләнгән.
- Бөйөк Ватан һуғышы алдынан Башҡортостанда 524 мең ат иҫәпләнә. 1987 йылда 160,7 мең баш йылҡы аҫралған.
- Ат һаны буйынса Башҡортостан Яҡут-Саханан ҡала икенсе урында. Рәсәйҙекенең ундан бер өлөшө беҙҙең республикаға тура килә.
- 1990–2011 йылдар арауығында беҙҙә аттар 70 мең башҡа кәмеп, 2012 йылға 123 мең баш иҫәпләнгән. Ошо йылдарҙа кәмеү күмәк хужалыҡтарға, ойошмаларға тура килә — 40 мең 400 башҡа тиклем. Шәхси хужалыҡтарҙа, киреһенсә, күбәйгән. Крәҫтиән (фермер) хужалыҡтарында 2000–2011 йылдарҙа 11 тапҡырға артып, 2012 йыл башына 17 мең 700 башҡа ишәйгән.
Төҫтәре[үҙгәртергә]
Уларҙың төҫтәре һәм төҫсәләре бик күп. Ҡәҙимге аҡ, ҡара, һоро, ала төҫтәрҙән, ҡатнаштарынан тыш, төрлө урындағы таптары буйынса ла айырылалар. Йылҡысылыҡта аҡ төҫ хупланмай, сөнки альбинослыҡ кире күренеш тип иҫәпләнә. Төп төҫтәргә туҡталайыҡ.
- Ерән (рыжий) — ҡыҙыл менән һары ҡатыш, ҡыҙғылт һары (ҡан ерән, ҡола ерән, сағыу ерән һ.б. төҫсәләре була).
- Саптар (игреневый) — ялы һәм ҡойроғо сал булған ерән ат.
- Туры (гнедой).
- Ҡоба туры (каурий) — ҡара- ҡыҙыл, ял-ҡойроғо ҡара төҫтәге ат (ҡара туры, ҡобау туры, ҡыҙыл туры һ.б.)
- Ҡола (саврасый), аҡ ҡола (буланый) — үҙе һары, ҡойроҡ, ялы ҡара ат.
- Буҙ (сивый), аҡ буҙ (светлосивый) — көлһыу күгелйем төҫ (аҡ буҙ, күк буҙ, ҡара буҙ).
- Күк, күксәй, күксәнәй — күк буҙ төҫтөң төрҙәре.
- Тимергүк — ҡараһыу буҙ, ҡорос төҫөндәге ат.
- Бурыл (чалый) — буҙ менән ҡара ҡатыш.
- Кир (мухортый) — һарғылт туры төҫ.
- Бүртә (караковый) — аҡ менән туры ҡатыш төҫ.
- Ала (пегий) — аҡ менән берәй төҫ таптары ҡатнашҡан.
- Алмасыбар (в яблоках) — буҙ төҫ өҫтөнән тимгел-тимгел ҡара таптар ятҡан төҫ.
Халыҡ әйтһә, хаҡ әйтә[үҙгәртергә]
- Тупһаға, һикәлтәгә даға ҡағыу йолаһы бар. Кешенең яман уйы, яман һүҙе шул дағаға эләгеп ҡала тип һанала. Даға ен-шайтандан да һаҡлай. Уны ҡаҡҡан саҡта:
|
— Шайтан килмәһен өсөн,
Хәрәм кермәһен өсөн,
Тел-теш баҫмаһын өсөн,
Бәрәкәт ҡасмаһын өсөн, —
| тип һамаҡлайҙар. Ул даға яңы түгел, ә ат тояғынан төшөп ҡалған булырға тейеш. Сөнки ат тояғы ҡатынан да ҡаты иҫәпләнгән, ундағы даға ла ҡаты тип һаналған.
- Йорт тирәһенә тел-теш ҡағылмаһын өсөн кәртә-ҡура бағанаһына йылҡының башын, салыу һөйәген кейҙереп ҡуйыу ырымы бар.
- Яҙ еткәс, арба юлы төшмәҫ элек, йәш ҡолон күрергә кәрәк. Шул саҡта йыл буйы ҡолон шикелле еңел йөрөрһөң, һау-сәләмәт булырһың.
- Тирләгән атҡа ҡапыл һыу эсерергә ярамай, юғиһә ул "эҫеләй булып яна". "Эҫеләй булған" атҡа андыҙ үләненең төнәтмәһен эсерәләр. Андыҙ эсе киткән атҡа ла килешә. Шуға "андыҙ барҙа ат үлмәҫ" тигән әйтем бар.
- Ат һатҡанда хужа һатып алыусыға уны йүгәне менән тоттора. Ҡото китмәһен тип малды аҙбарҙан арты менән сығаралар. Һатҡан кеше лә, алғаны ла бер-береһенә таҫтамал бирешә.
- Малды йомарт кешенән алһаң, уңа. Кешенең ҡулы ауыр булһа, уға һатҡан мал киңгәй (һулый): ялы-ҡойроғо бөтә, күҙҙәре ыуҙыға.
- Һатҡан саҡта малдың ҡотон алып ҡалалар. Ҡурала ҡалған мал өҙөлмәһен өсөн өс тапҡыр "Ҡотомдо алам" тип ҡабатлайҙар. Һырт буйынан, ҡолаҡ төбөнән өс мәртәбә берәр семтем йөн йолҡоп, ҡура егенә ҡыҫтыралар. Кеше ҡулынан мал алғас, артҡа ҡарарға ярамай, юғиһә алған малың үрсемһеҙ була.
- Шүлгәндән ала-ҡола, сысҡан һыртлы (арҡа буйына ҡара һыҙат) мал сыҡҡан. Шундай йылҡы малы үрсемле, ҡотло була.
Айғырҙарҙа тыуған өйөр, тыуған төбәк тойғоһо көслө була. Шуға ла борон юлға сыҡҡан кеше мотлаҡ айғыр эйәрләгән. Бер-бер хәл булһа йәки, барып еткәс, атты кире ҡайтарырға кәрәкһә, үҙен сығарып ебәргәндәр, ул әйләнеп ҡайтҡан. Йәйәүле ҡунаҡты ла айғыр мендереп оҙатҡандар. Малҡай шулай уҡ боролоп ҡайтҡан.
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр[үҙгәртергә]
- Башҡа йорт малына ҡарағанда, аттың йөрәге ҙурыраҡ була. Уртаса ауырлығы — 3,5–4,5 килограмм.
- Тик торғанда аттың йөрәге минутына 28–44 тапҡыр тибә, ауыр йөк тартҡанда ул 130-ға (!) барып етә.
- Аттар алыҫтан күрмәй, 500 метрға тиклем генә асыҡ төҫмөрләй. Шуның өсөн дә “ҡурҡаҡтар”. Әммә улар башын бормайынса ла 360 градусҡа етә яҙғансы күрә. Әйтергә кәрәк, төндә бәләкәй генә нәмәнең дә төҫөн, һынын айыралар. Был инде төнөн юлды, ашар аҙыҡты табырға ярҙам итә.
- Аттың иң һиҙгер ере — ирендәре, айырыуса өҫкөләре. Унда нервы системаһы менән туранан-тура тиерлек тоташҡан ҡылдар бар.
- Аттарҙың тойоу көсө ифрат ҙур. Тояғы менән дә юлды күрәләр.
- Ишетеүе лә кешенекенән көслөрәк. Улар алыҫтағы ультратауыштарҙы, өйөр килеүен, тау-таш емерелеүен һәм башҡаларҙы ишетә.
- Аттар кеше тауышын ғына түгел, интонацияларҙы ла айыра. Әгәр ҡысҡырһаң, әрләһәң, пульсы йышая.
- Еҫ тойоу көсө лә ҙур: әллә ҡайҙан ҡолонон таба, үҙенең йүгәнен белә, аҙыҡ төрләй.
- Башҡорт, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ халыҡтарында хөрмәтле ҡунаҡты йылҡы ите менән һыйлау йолаһы борондан булған. Ә бына уны ашау Рәсәйҙә рәсми рәүештә — 1867, Данияла — 1830, Австрияла — 1854, Францияла — 1866, Германияла — 1879, Англияла 1883 йылда уҡ тыйылған. Хәйер, хәҙер ни ашаһаң да барыбер...
- Күк (ап-аҡ) төҫтәгеһе тыуғас та бер нисә ай эсендә салланған мал ул. Тыумыштан уҡ аҡ йөнлө ҡолондар — бик һирәк күренеш.
Иҫкәртмәләр[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Башҡортостан. 26 декабрь 2013. Рәлис Ураҙғолов әҙерләгән материал.
- Ливанова Т. К., Лошади. — М.: ООО «Издательство АСТ», 2001. — 256 с.


text:
Лимон
Лимо́н (лат. Citrus limon) — Цитрус ағастары төркөмөнөң гибридлы төрө. Шулай уҡ был ағастың емешен дә лимон тип атайҙар. Килеп сыҡҡан ере — Һиндостан. Ҡырағай көйө Гималай тауҙары итәгендә үҫә.
Йөкмәткеһе
- 1 Таралышы
- 2 Ботаник характеристикаһы
- 3 Химик составы
- 4 Әһәмиәте һәм ҡулланышы
- 5 Етештереү
- 6 Лимон тураһында фольклор өлгөләре
- 7 Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт
- 8 Әҙәбиәт
- 9 Иҫкәрмәләр
- 10 Һылтанмалар
Таралышы[үҙгәртергә]
Таралған ере — Һиндостан, Ҡытай һәм Тымыҡ океан тропик утрауҙары. Шулай уҡ Кавказ аръяғында һәм Урта Азияла үҫә.
Ботаник характеристикаһы[үҙгәртергә]
Морфология[үҙгәртергә]
Лимон — 5-8 м бейеклегендәге ҙур булмаған емеш ағасы. 45 йыллыҡ ағастар осрай
Ҡабығы һорғолт төҫтә, энәле. Япраҡтары ҡалын тиреле, йәшел төҫтә, оҙонлоғо 10—15 см, ҡалынлығы 5—8 см, ялтырауыҡлы, 3 йылға бер ҡойолалар. Сәскәләре айырым, йәки парлы, 2-3 см ҙурлығында. Таждары ап-аҡ йәки һарғылт аҡ, тыштан ал төҫтә, нескә хуш еҫле. Емештең оҙонлоғо 6—9 см, диаметры 4—6 см, һарғылт, ауыр һыҙырылған ҡабыҡлы, эфир майҙары тупланған биҙҙәре бар. Емештең эске өлөшө бер нисә уйымлы. Орлоҡтары йәшкелт-һары йәки аҡ, киҫелештә йәшкелт, оҙонса.
Яҙҙан алып сәскә ата. Емештәре көҙ бешә. Теплица шарттарында йыл әйләнәһенә өлгөрөп тора.
Биологик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Лимон япрағының төҙөлөшө ҡыҙыҡлы: тәү ҡарамаҡҡа ябай япраҡ. Ботаникала ҡатмарлы япраҡ тип бер нисә өлөштән торған, һәр береһе айырым ҡойолған япраҡты атайҙар. Лимондың япраҡ пластинкаһы төпһәһенән алдараҡ ҡойола. Йәғни, лимондың япрағы ҡатмарлылар иҫәбенә инә, әммә уның өлөшө берәү генә ҡалған.
Химик составы[үҙгәртергә]
Емеш йомшағының ҙур өлөшөн лимон, алма органик кислоталары тәшкил итә, шулай уҡ пектин матдәләр, шәкәрҙәр ( 3,5 %-ҡа тиклем), каротин, фитонцидтар; витаминдар — тиамин, рибофлавин, аскорбин кислотаһы (0,085 %-ҡа тиклем), рутин, флавоноидтар, галактурон кислотаһы, сесквитерпендар, гесперидин, эриоцитрин, эридиктиол. Орлоҡтарында май һәм әсе матдә лимонин бар. Май шулай уҡ ботаҡтарҙа һәм япраҡтарҙа ла бар (0,24 %). Ҡабығында гликозид һәм цитронин.
Лимондың үҙенсәлекле еҫе лимон майының ағастың төрлө өлөштәрендә булыу менән аңлатыла. Лимон эфир майының компонентары — терпен, a-лимонен (90 %-ҡа тиклем), цитраль (6 %-ҡа тиклем).
Әһәмиәте һәм ҡулланышы[үҙгәртергә]
Кулинарияла ҡулланыу[үҙгәртергә]
Аҙыҡҡа өлгөрөп етеү менән ҡулланалар, шулай уҡ спиртһыҙ эсемлектәр, парфюмерияла ла файҙаланалар. Тәмләткес итеп төрлө емеш-еләк салаттарына, татлы ризыҡтарға, печеньеға, соустарға, балыҡҡа, ҡош итенә һәм дөгө ашамлыҡтарына ҡушыла. Лимон һуты менән балыҡ, салаттарҙың тәмен яҡшырталар. Шулай уҡ ҡайнатма, соустар, кремдар, сироптар һәм эсемлектәргә лә өҫтәйҙәр. Лимон өлөштәре биҙәү өсөн дә ҡулайлы. Лимон торттары һәм бәлештәре лә бик тәмле.
Лимонды сәйгә лә өҫтәйҙәр. Уны Көнбайышта «урыҫ сәйе» тип атайҙар.
Лимон башҡорт милли ризыҡтарында ҡулланылмаған. Емеш егерменсе быуатта аш-һыу даирәһенә ныҡлап инә, шулай уҡ дауа сараһы булараҡ та таныла бара. Башта лимонды сәйгә генә һалһалар, тора-бара ул ҡамыр аштарында ла үҙ урынын таба. Хәҙер иһә был емештең һутын ит, балыҡ әҙерләгәндә лә ярайһы киң ҡулланалар.
Медицинала ҡулланыу[үҙгәртергә]
Гиповитаминоз, авитаминоз, ашҡаҙан аурыуҙары, минераль алышыныу боҙолоуы, ревматизм, атеросклерозе, цинга, ангина, юғары ҡан баҫымы менән интеккән ваҡытта файҙалы. Көнсығыш медицинаһында лимон яраларҙы һәм үпкә ауырыуҙарын дауалағандар. XI б. Ибн Синна лимонды йөрәк ауырыуҙарынан, һарысанан, ауырлы саҡта ашарға кәңәш иткән. Лимон һыуы менән бит тиреһен һөрткәндә, тире йомшара һәм ағара, һипкелдәрҙе лә лимон һөртөп бөтөргәндәр. Лимон һуты тырнаҡтарҙы нығыта. Лимон ҡабығын, балда бешереп, аш һеңдереү процесын яҡшыртҡанда ҡулланғандар.
Етештереү[үҙгәртергә]
Иң ғәжәбе, беҙҙең шарттарҙа ла лимон үҫтерергә өйрәнгәндәр. 1984 йылда Башҡорт АССР-ы Урман хужалығы министрлығы, РСФСР Урман хужалығы дәүләт комитеты һәм КПСС-тың БАССР өлкә комитеты ҡарары менән Өфө ҡалаһында Урман хужалығы паркы биләмәһендә теплица-лимонарийға нигеҙ һалына.Шулай итеп, Рәсәй киңлектәрендә тәүге тапҡыр ят шөғөлдө башлап ебәрәләр.
Бөгөн был нәзәкәтле йылы яҡ емеше бер гектар майҙанда үҫтерелә, ҡала кибеттәренә сығарылыу менән һатылып та бөтә.Хәҙер инде үҙебеҙҙә сығарылған сорттар ҙа бар. РФ Дәүләт реестрына «Урман», «Салауат», «Ләйсән» лимоны, «Уралтау» һәм «Зилә» тигән цитрон индерелгән. Хәҙер инде ҡала халҡы ла теплицанан үҫентеләр алып, тәҙрә төбөндә үҫтерә. Лимон ағасы емеште йыл әйләнәһенә бирә ала. Сәскә атҡан ағас бүлмәгә хуш еҫтәр тарата.Бүлмә лимондарының тышы йоҡа, орлоҡтары әҙ. Бүлмәлә Павлов, Мейер, Дженоа, Майкоп лимондарын үҫтерергә була. «Салауат» сортының емеше 1,8 кг.-дан да ашып китә.
Лимондың төрлө сорттары бар:
- Эврика,
- Пондероза — лимон менән грейпфрут гибриды,
- Китайский Карлик (Мейер) — әфлисүн менән гибриды,
- Лунарио — лимон менән папеданың гибриды,
- Кузнер лимоны — трифолиата менән гибрид.
Лимон етештереү тураһында мәғлүмәттәр[үҙгәртергә]
Берләшкән Милләттәр Аҙыҡ һәм Ауыл Хужалығы Ойошмаһы (Food And Agricultural Organization of United Nations) мәғлүмәттәре[1] буйынса 2010 йылда донъяла 13 933 864 тонна лимон һәм лайм етештерелгән. Уның яҡынса 19 % — Һиндостан, 14 % Мексика етештерә.
Лимон тураһында фольклор өлгөләре[үҙгәртергә]
- Таҡмаҡ
Лимон һары, лимон һары,
һарғайҙым лимон кеүек.
Мин һарғайҙым лимон кеүек,
Булмағыҙ минең кеүек.
- Тәләкә
Үҫмәгәс үҫмәй икән йүкәлә лимон
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт[үҙгәртергә]
- Өфө ҡалаһында Лимонарий бар һәм унда сығарылған өс яңы лимон төрө Дәүләт реестрына индерелгән. Улар «Салауат», «Ләйсән», «Урман» тип атала.
- Гректар Зевс менән Гераның өйләнеүҙәре хаҡында хәбәрҙе Ер алиһәһе ишеткән көндө байрам итәләр. Лимондың төҫө һәм еҫенә иҫтәре китеп, уны байрамдың символы итеп ҡабул итәләр. Шул ваҡыттан алып лимонды туй йолаларын үткәргән саҡта ҡулланалар.
- Лимон эфир майы кулинария экстрактарын, хушбуй, биҙәнеү әйберҙәрен, шулай уҡ мебель өсөн ялтыратҡыс эшләүҙә бик кәрәкле. Уны шулай уҡ балалар бүлмәһендә дезинфекция өсөн ҡулланғандар.
- Диңгеҙ сәйәхәтселәре, шул иҫәптән Джеймс Кук, үҙҙәре менән лимон алғандар. Инглиз флотында XVIII быуат аҙағында көнөнә 30 г лимон һуты эсергә тейеш булғандар.
- Көнсығыш илдәрендә бала тыуҙырыуҙан һуң ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәлен яҡшыртыр өсөн лимон емешен ашатҡандар.
- Боронғо грек философы Плиний лимонды ағыу тәьҫиренә ҡаршы ҡулланған.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Инглиз телендә
- Andrew M. Watson, 1983. Agricultural Innovation in the Early Islamic World: The Diffusion of Crops and Farming Techniques, 700—1100. (Cambridge: Cambridge University Press) pp 42–50
Урыҫ телендә
- Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения. — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Лимон GRIN сайтында мәғлүмәт(инг.) 10
- Лимон: «Энциклопедия жизни» сайтында мәғлүмәт(EOL)(инг.) 10
- Лимон — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә 16
- (Purdue University) Morton, Julia F. 1987. «Lemon». pp. 160–168, in Fruits of warm climates . (Julia F. Morton, Miami)(инг.) 16
- А. Блейз Файҙалы бүлмә үҫемлектәре / ЛИМОН
- Өфө ҡалаһы лимонарийы
- Уфимские лимоны стали золотыми


text:
Көйгәнәк
Көйгәнәк, торомбай (урыҫ. Лугово́й лу́нь, лат. Circus pygargus) — ҡарсығалар ғаиләһенә ҡараған, күгәрсен ҙурлығындағы йыртҡыс ҡош. Киң таралған күсмә ҡош, тропик Азияла һәм Сахаранан көньяҡтараҡ Африкала ҡышлай. Оя ҡороу өсөн дымлы ландшафты — йылға үҙәндәрен, һаҙлы урындарҙы, бейек үләнле болондарҙы, күл буйҙарын һайлай. Ҙур булмаған кимереүселәргә, кәҫәрткеләргә, ваҡ ҡоштарға һунар итә.
Башҡорт һөйләштәрендә баҫыу көйгәнәге, һаҙ көйгәнәге, ялан көйгәнәге, бейеүсе көйгәнәк тигән вариаттары осрай.
Кәүҙәһенең оҙонлоғо — 41-52 см, ҡанат йәйеме — 97-120 см.
Ҡанаттарын йәйеп осҡанда оҙон ҡойроғо күҙгә ташлана. Ата ҡоштоң ҡанат остары ҡара, түбәһе һәм ҡойроғо күкһел һоро. Арҡаһы ерән, ҡорһаҡ яғы асығыраҡ, уҡ башағына оҡшаған ҡара таптар менән сыбарланған. Инә һәм йәш ҡоштарҙың һырты ҡара таплы көрәнһыу ерән, кәүҙәләренең аҫ яғы буй-буй өҙөк һыҙыҡлы. Тауышы яңғырауыҡлы: «кли-кли-кли».


text:
Истиҡләл мәсете
Координаталары: 6°10′11″ к. к. 105°49′51″ кс. о. / 6.169722° к. к. 105.830833° кс. о. (G) (O) (Я)
Истиҡләл мәсете (Masjid Istiqlal, Бойондороҡһоҙлоҡ мәсете) — Индонезияның Джакарта ҡалаһындағы мәсет, Көньяҡ-көнсығыш Азияла урынлашҡан иң ҙур мәсет.
Мәсет Индонезияның бойондороҡһоҙлоҡ алыу иҫтәлегенә төҙөлгән. Ғәрәпсә «istiqlal» бойондороҡһоҙ тигәнде аңлата.
1949 йылда Индонезия Нидерландтарҙан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, мосолмандар иң күп йәшәгән илдә мәсет төҙөргә ҡарар ителә. Был фекерҙе Индонезия дин эштәре буйынса беренсе министры Вахид Хасим әйтә, Әнвәр Кокроаминото мәсет фонда рәйесе итеп тәғәйенләнә.
1961 йылдың 24 августында беренсе нигеҙ ташы һалына, төҙөлөш ун ете йыл дауам итә.
Мәсет 1978 йылдың 22 февралендә асыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Sejarah Masjid Istiqlal. Situs Resmi Masjid Istiqlal. 17 март 2012 тикшерелгән.