text:
- Подробности
- Просмотров: 598
ДӨЙӨМ БЕЛЕМ БИРЕҮ МӘКТӘПТӘРЕ, дөйөм мәғариф процесын тормошҡа ашырған уҡытыу-тәрбиә учреждениелары. Башланғыс (ҡара: Башланғыс белем), төп дөйөм һәм урта (ҡара: Урта белем); дәүләт, муниц. һәм дәүләт ҡарамағында булмаған (ҡара: Дәүләт ҡарамағында булмаған уҡыу йорттары) төрҙәргә бүленә. Революциянан (1917) һуң уҡыу йорттары национализациялана һәм РСФСР‑ҙың Мәғариф ХК ҡарамағына тапшырыла. “Берҙәм хеҙмәт мәктәбе тураһындағы положение” (1918) б‑са хеҙмәт дөйөм белем биреү политехник мәктәптәре (9 йыллыҡ уҡыу) Д.б.б.м. төп типтарына әүерелә, улар баҫҡыстарға бүленә: 8—13 йәшлек балалар өсөн 5 йыллыҡ (1923 й. алып 4 йыллыҡ) уҡыу курсы м‑н беренсе баҫҡыс, 13—17 йәшлек балалар өсөн 4 йыллыҡ (1923 й. — 5 йыллыҡ) уҡыу курсы м‑н икенсе баҫҡыс. 1921 й. башлап урта мәктәп м‑н бергә 7 йыллыҡ мәктәп эшләй. 1920 й. алып фабрика-завод өйрәнсектәр мәктәптәре, 1923 й. — крәҫтиән йәштәре мәктәптәре, 1926 й. — фабрика-завод ете йыллыҡ мәктәптәре, 1940 й. — фабрика-завод эшенә өйрәтеү мәктәптәре, 1943 й. — эшсе йәштәр мәктәптәре һәм ауыл йәштәре мәктәптәре тарала. Яңы иҡтисади сәйәсәт йылдарында ш. уҡ терәк, дини һәм килешеү нигеҙендәге мәктәптәр эшләй. 1934 й. башлап Д.б.б.м. берҙәм типтары билдәләнә — башланғыс (4 йыл), тулы булмаған урта (7 йыл) һәм урта (10 йыл). 1944 й. алып Д.б.б.м. уҡыусыларҙың белемен цифрлы 5 баллы система б‑са баһалау, 4‑се, 7‑се кластарҙан һуң һәм уҡыуҙы тамамлағандар өсөн мотлаҡ имтихан тапшырыу индерелә, алтын һәм көмөш миҙал м‑н бүләкләү тормошҡа ашырыла. 1956 й. башлап мәктәп-интернаттар, 60‑сы йй. профилле уҡытыу булған Д.б.б.м. үҫешә. База компоненты булып башланғыс (1930 й. алып), 7 (1937 й. алып), 8 (1958 й. алып), 10 (1970‑се йй. алып), 11 (1984 й. алып) йыллыҡ белем биреү индерелә.
1920 й. Өфө губернаһында 2699 1‑се баҫҡыс һәм 50 2‑се баҫҡыс мәктәп иҫәпләнә, 1921 й. Бәләкәй Башҡортостанда ярашлы рәүештә — 1858 һәм 28; 1927—28 йй. БАССР‑ҙа — 2629 һәм 87. 1925 й. ҡарай БАССР‑ҙың бөтә халыҡтары өсөн туған телдә уҡытыу булған милли мәктәптәр асыла. БашҮБК һәм БАССР ХКСының “Башҡорт АССР‑ында мәжбүри дөйөм башланғыс белем биреүҙе индереү тураһында”ғы ҡарарына ярашлы, 1930 й. ауыл ерендә башланғыс мәктәптең 4 йыллыҡ, ҡалаларҙа һәм эшселәр ҡасабаларында 7 йыллыҡ курсы күләмендә балаларҙы 8 йәштән мәжбүри уҡытыу тормошҡа ашырыла; БАССР ЮС‑ының “Мәктәптең тормош менән бәйләнешен нығытыу һәм Башҡорт АССР‑ында халыҡ мәғарифын артабан үҫтереү тураһында” законына ярашлы, 1959 й. мәжбүри 8 йыллыҡ белем биреү индерелә. 1941 й. 4772 Д.б.б.м. (615,5 мең уҡыусы) була, 1950 — 5191 (616 мең), 1960 — 4857 (507,5 мең), 1971 — 4305 (881,5 мең), 1995 — 3372 (1188,6 мең), 2000 — 3299 (1198,4 мең уҡыусы). Эшсе йәштәр өсөн киске мәктәптәр, мөмкинлектәре сикләнгән балалар өсөн коррекция мәктәптәре эшләй. 2000 й. алып Д.б.б.м. ЮНЕСКО‑ның халыҡ-ара проекттарында ҡатнаша. 2001 й. башлап 12 йыллыҡ белем биреүгә күсеүгә әҙерлек бара. 2010 й. 1992 көндөҙгө дәүләт Д.б.б.м. — 443,4 мең, 5 дәүләт ҡарамағында булмаған Д.б.б.м. — 0,7 мең, 26 киске мәктәптә 5,8 мең кеше уҡыған. Юғары кимәлле программалар б‑са 79 гимназияла — 51,2 мең, 51 лицейҙа 29,2 мең уҡыусы уҡый. Д.б.б.м. уҡытыу башҡорт телендә, мари телендә, сыуаш телендә, татар телендә, удмурт телендә, урыҫ телендә алып барыла; 14 туған тел предмет булараҡ өйрәнелә, уҡытыу пландарын төҙөгәндә милли үҙенсәлектәр иҫәпкә алына. Респ. Д.б.б.м. өсөн уҡытыусылар әҙерләү юғары һәм урта пед. уҡыу йорттарында алып барыла (ҡара: Педагогик белем биреү, Уҡытыусылар кадрҙары).
А.И.Ҡаһарманова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


c: text/html

text:
Нефть
Нефть — Ер аҫтынан сыға торған ҡараһыу төҫтәге май һымаҡ минераль шыйыҡлыҡ; ер майы (яғыулыҡ итеп, шулай уҡ кәрәсин, бензин, парафин һ.б. алыу өсөн сеймал итеп файҙаланыла)[1]; майлы, үҙенсәлекле еҫле шыйыҡса. Нефть төрлө ауырлыҡтағы углеволородтарҙан, ароматик углеводородтарҙан, көкөрт ҡушылмаларынан тора. Ауыр углеводород миҡдарына ҡарап ауыр, уртаса, еңел нефткә бүлергә мөмкин. Был өс төр төҫө, ҡуйылығы, химик составы, тығыҙлығы менән айырыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 466
ИГНАТЬЕВ Руф Гаврилович (7.9.1818, Мәскәү губ. — 2.1.1886, Ырымбур ҡ.), тәржемәсе, тыуған яҡты өйрәнеүсе. Лазарев шәреҡ телдәре ин‑тын (Мәскәү), Париж консерваторияһын тамамлаған. 1837 й. алып Мәскәү, Тверь һәм Новгород губ., 1858 й. — Ырымбур губернаһының, 1865—77 йй. һәм 1880 й. башлап Өфө губернаһының (Өфө губерна статистика комитеты китапханасыһы), 1877—79 йй. Минск губ. төрлө учреждениелары хеҙмәткәре. 1855—58 йй. 10‑сы һәм 2‑се Ырымбур сик буйы батальондарында хеҙмәт итә. Ырымбур крайындабашҡорт, ҡаҙаҡ, урыҫ һ.б. халыҡтарҙың археологияһы, тарихы, этнографияһы һәм фольклоры б‑са материалдар йыя. Тау заводтары, ҡалалар төҙөүҙе, төбәккә халыҡтың күсеп ултырыу, Ырымбур экспедицияһы (1734—44), башҡорт ихтилалдары (1735—40), Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75) тарихын, И.К.Кирилов, В.Н.Татищев, В.А.Урусов, П.И.Рычков, Миңлеғол Юлаев (ҡара: Ҡараһаҡал), Салауат Юлаевтың һ.б. эшмәкәрлеген өйрәнеү м‑н шөғөлләнә. И. тарафынан Ырымбур һәм Өфө губ. археологик картаһы төҙөлә, Бөрө ҡаласығы, Ҡара Абыҙ ҡаласығы һәм Өфө (Шайтан) ҡаласығы өйрәнелә, ш. уҡ Өфөлә мосолман зыяратындағы, Мейәс алтын приискылары дайсаларындағы һәм Өфө губ. Стәрлетамаҡ өйәҙе Кәлсер-Буран а. (хәҙ. Ауырғазы р‑ны) янындағы ҡурғандарҙа ҡаҙыу эштәре үткәрелә. Өфө губ. музейын ойоштороуҙа ҡатнаша. И. “Башҡорт Салауат Юлаев, Пугачёв бригадиры, йырсы һәм импровизатор” (“Башкир Салават Юлаев, пугачёвский бригадир, певец и импровизатор”; 1893) хеҙмәте Юлай Аҙналин һәм Салауат Юлаевтың тормошона, баш күтәреү эшмәкәрлегенә, уларҙы тотоуға һәм ҡулға алыуға арналған, ш. уҡ хеҙмәткә Салауат шиғырҙарының прозала тәржемәһе индерелгән. 400‑гә яҡын (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, 500) фәнни хеҙмәт авторы. Ҡазан ун‑ты эргәһендәге Археология, тарих һәм этнография йәмғиәте, Рус география йәмғиәте ағзаһы.
Әҫәрҙ.: Сказания, сказки и песни, сохранившиеся в рукописях татарской письменности и в устных пересказах у инородцев-магометан Оренбургского края //Записки Оренбургского отдела Императорского Русского географического общества. Оренбург, 1875. Вып. 3; Памятники доисторических древностей Уфимской губернии //Справочная книжка Уфимской губернии. Уфа, 1883; Городища и курганы Оренбургской губернии //Известия Археологической комиссии. СПб., 1903. Вып. 5.
Г.Т.Хөсәйенова
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Проект:Башҡортостан 100
Башҡортостан 100 — Башҡортостан тураһында мәҡәләләр төҙөү һәм яҡшыртыу, Викимилеккә ирекле һүрәттәр һалыу буйынса интеллектуаль супер вики-марафон. Супер вики-марафон Башҡортостан темаһын Башҡорт Википедияһы һәм Википедияның башҡа тел бүлектәрендә үҫтереү маҡсатында, Башҡортостан автономияһы иғлан ителеүгә һәм Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеүгә 100 йыл тулыу айҡанлы үткәрелә.
- «Башҡортостан 100» марафонында Википедия һәм тәғәйен тел бүлектәренең дөйөм ҡағиҙәләрен, супер вики-марафон регламентын үтәгән һәр кем ҡатнаша ала.
- «Башкортостан 100» интеллектуаль супер вики-марафоны 2016 йылдың 11 сентябренән 2019 йылдың 23 мартына тиклем йөҙәр көнлөк 5 этапта үтәсәк:
- 1 этап — 11 сентябрь — 20 декабрь 2016 йыл (2017 йылдың 31 ғинуарына тиклем йомғаҡлау); 1 этап һөҙөмтәһе
- 2 этап — 21 февраль — 31 май 2017 йыл (2017 йылдың 30 июненә тиклем йомғаҡлау); 2 этап һөҙөмтәһе, {{2РБ100|ҡатнашыусы}}, {{2РБ100т|ҡатнашыусы}}
- 3 этап — 1 сентябрь — 9 декабрь 2017 йыл (2017 йылдың 31 декабренә тиклем йомғаҡлау); 3 этап һөҙөмтәһе, {{3РБ100|ҡатнашыусы}}, {{3РБ100т|ҡатнашыусы}}
- 4 этап — 21 февраль — 31 май 2018 йыл (2018 йылдың 30 июненә тиклем йомғаҡлау);
- 5 этап — 1 сентябрь — 9 декабрь 2018 йыл (2019 йылдың 23 мартына тиклем йомғаҡлау)
Регламент[вики-тексты үҙгәртергә]
Ойоштороусылар[вики-тексты үҙгәртергә]
- Координаторҙар: Рөстәм Нурыев, З. ӘЙЛЕ, Ләйсән
Ҡатнашыусылар[вики-тексты үҙгәртергә]
- Йәшкә, гражданлыҡҡа һәм башҡа сикләүҙәре булмаған һәр кем ҡатнаша ала.
- Һәр ҡатнашыусының Викимедиа проектында иҫәп яҙмаһы булырға, булмаған осраҡта, супер вики-марафонда ҡатнашҡан Википедия тел бүлегендә үҙенең иҫәп яҙмаһын асырға тейеш. Иҫәп яҙмаһы көйләүҙәрендә электрон почта адресын күрһәтеп, «Башҡа ҡатнашыусыларға һиңә электрон хат яҙыуҙарына рөхсәт бир» опцияһын ҡабыҙырға бурыслы. Күрһәтелгән электрон почта адресы интернетта баҫтырылмаясаҡ, ул бары тик конкурс ҡатнашыусыларына шәхси мәғлүмәт ебәреү өсөн кәрәк.
- Һәр ҡатнашыусы вики-марафонда бер иҫәп яҙмаһы менән генә ҡатнаша ала.
- Һәр ҡатнашыусы мәҡәләһен йәки һүрәтен йомғаҡлау таблицаһына үҙе индерә.
- Һәр ҡатнашыусы мәҡәләне, йә һүрәтте таблицаға индереүҙә һәр кемгә ярҙам итә ала.
- Һәр ҡатнашыусы башҡа ҡатнашыусыларҙың вики-марафон өсөн мәҡәләһен баһалап, регламентҡа яраҡлығын тикшерә, фекер алышыуҙа ҡатнаша ала.
- Һәр этапта 20 (10) мәҡәлә яҙған йәки 20 (10) һүрәт һалған ҡатнашыусылар супер вики-марафон (вики-полумарафон) нормативын үтәгән тип һанала, уларға супер вики-марафон (вики-полумарафон) сертификаты тапшырыла йәки бүләк бирелә.
- Бүләкләнеүселәр исемлегендәге ҡатнашыусылар ойоштороусыларға шәхси мәғлүмәттәрен еткерергә тейеш була.
Мәҡәләләр[вики-тексты үҙгәртергә]
- Вики-марафон сиктәрендә төҙөлгән йәки тулыландырылған мәҡәләләр Башҡортостан темаһына тап килергә тейеш.
- Мәҡәләләр темаһын табыуҙы еңеләйтер өсөн, исемлек менән ҡулланырға тәҡдим итәбеҙ — Википедия:Башҡорт_Википедияһында_булырға_тейеш_мәҡәләләр, Проект:Башҡортостан 100/Исемлек.
- Мәҡәләне төҙөгәс йәки яҡшыртҡас, һылтанманы үҙ аллы таблицаға ҡуйырға кәрәк. Вики-марафон иҫәбенә исемлеккә индерелгән мәҡәләләр алына.
- Мәҡәләләр Википедияның һәм айырым тел бүлегенең ҡағиҙәләренә ярашлы яҙылырға тейеш, шул иҫәптән:
- әһәмиәтлелек;
- авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙмаҫҡа. Текст мотлаҡ Википедия һәм вики-марафон өсөн яҙылырға тейеш (башҡа сығанаҡтарҙан күсереп алыу тыйыла);
- мәғлүмәтте нейтраль көйө күрһәтеү, әле йәшәгән шәхестәрҙең биографияһын айырым шарттарҙы үтәп яҙырға;
- абруйлы сығанаҡтарға нигеҙләнергә;
- оригиналь тикшеренеүҙәр булмауы мөһим.
- Тәҡдим ителгән мәҡәлә күләме 2500 байттан артығыраҡ булырға тейеш. (Беренсе әһәм икенсе этапта — 3500 байт)
- Жюри ағзалары йәки башҡа ҡатнашыусылар тарафынан баһаланған булырға тейеш.
Һүрәттәр[вики-тексты үҙгәртергә]
- Тәҡдим ителгән һүрәттәр Викиһаҡлағысҡа дөрөҫ рәсмиләштерелгән ирекле лицензия менән һалынырға тейеш.
- Бер мәҡәләлә булһа ла урынлы ҡуйылған һүрәттәр генә баһалана (мәҡәлә мотлаҡ вики-марафон сиктәрендә яҙылмаһа ла, әммә уның тематикаһына тап килһә)
- Һүрәттәр панорама мөмкинлеге тураһында ҡанунды боҙорға тейеш түгел. Йәғни, биналар фоторәсемдәре рөхсәт ителә, ә автор хоҡуғы менән һаҡланған скульптура фоторәсемдәре рөхсәт ителмәй.
Номинациялар[вики-тексты үҙгәртергә]
Беренсе этапта — айырым номинацияларһыҙ. Икенсе этапта — айырым номинацияларһыҙ. Өсөнсө этапта — айырым номинацияларһыҙ. Дүртенсе этапта — айырым номинацияларһыҙ. Бишенсе этапта — айырым номинацияларһыҙ.
Йомғаҡлау[вики-тексты үҙгәртергә]
- Күләме 2500
3500байттан артҡан мәҡәләләрҙең дөйөм күләме бергә ҡушылып 10000 бүленә һәм мәрәйҙәр һаны билдәләнә.
- Һәр төҙөлгән йә яҡшыртылған мәҡәлә «Сифатлы» статусы талаптарына яуап бирһә — 1 мәрәй, «Яҡшы» статусы талаптарына яуап бирһә − 3 мәрәй, «Һайланған» статусы талаптарына яуап бирһә — 5 мәрәй өҫтәлеүе ихтимал.
- Викимилеккә талаптарҙы (ирекле лицензия, бер мәҡәләлә булһа ла урынлы ҡуйылыу) дөрөҫ үтәп һалынған һәр һүрәт өсөн ҡатнашыусы 1 мәрәй ала. Әгәр һүрәт автор эше икән (фоторәсем, һүрәт, схема, карта), баһалама ағзалары уны өҫтәмә мәрәй менән билдәләй ала. Әгәр һүрәт юғары ҡиммәткә эйә булһа һәм бер нисә мәҡәләлә урын алһа, йә мөһим мәҡәләләге берәй әйберҙе тасуирларға мөмкинлек бирһә (әгәр уны быға тиклем «намыҫлы файҙаланыу талаптарын» ҡулланмайынса күрһәтеү мөмкинлеге булмаған икән), жюри йәнә өҫтәмә мәрәй бирә ала. Шулай итеп, һүрәт өсөн иң күбе 3 мәрәй алырға мөмкин. Вики-марафонға тәҡдим ителгән һәр һүрәт Википедияның ниндәй ҙә булһа тел бүлегенең кәмендә бер мәҡәләһендә урын алырға тейеш. Юғиһә, жюри уны иғтибарға алмаясаҡ.
- Вики-марафонда ҡатнашыу талаптарын боҙған ҡатнашыусы (теркәлеү үтмәү, бер нисә иҫәп яҙмаһынан ҡатнашыу, автор хоҡуҡтарын боҙоп мәҡәләләр төҙөү, проекттың башҡа ҡағиҙәләрен үтәмәү) квалификацияһын юғалта.
- Жюри ҡатнашыусыны «намыҫлы уйын» ҡанундарын боҙған осраҡта, йәғни боттар файҙаланыу, төҙөлгән мәҡәләләрҙе/һалынған һүрәттәрҙе билдәләнгән ваҡытҡа исемлеккә индермәү, алдан әҙерләнгән мәҡәләләрҙе/һүрәттәрҙе һәр этапта күпләп һалыу, шулай уҡ намыҫлы көнәркәшлеккә ҡаршы эше йә башҡа ҡатнашыусыларҙы яңылыштырыуы өсөн квалификацияһынан мәхрүм итә.
Бүләктәр[вики-тексты үҙгәртергә]
- Беренсе этапта бүләкләү фонды ойоштороусылар һәм жюри ағзалары тарафынан марафон барышында билдәләнде.
- Икенсе этапта бүләкләү фонды ойоштороусылар һәм жюри ағзалары тарафынан марафон барышында билдәләнәсәк.
- Өсөнсө этапта бүләкләү фонды ойоштороусылар һәм жюри ағзалары тарафынан марафон барышында билдәләнәсәк.
- Дүртенсе этапта бүләкләү фонды ойоштороусылар һәм жюри ағзалары тарафынан марафон барышында билдәләнәсәк.
- Бишенсе этапта бүләкләү фонды ойоштороусылар һәм жюри ағзалары тарафынан марафон барышында билдәләнәсәк.
Бағыусылар[вики-тексты үҙгәртергә]
Бағыусылар тип вики-марафонды ойоштороуҙа, ҡатнашыусыларҙы дәртләндереүҙә матди ярҙам күрһәтеп, номинациялар билдәләүҙә һәм йомғаҡлауҙа ҡатнашмаусы юридик һәм физик шәхестәр иҫәпләнә.
Партнерҙар[вики-тексты үҙгәртергә]
Партнерҙар тип вики-марафонды үткәреүҙә ойоштороу, мәғлүмәти, финанс һәм башҡа ярҙам күрһәтеүсе юридик һәм физик шәхестәр иҫәпләнә. Партнерҙар ойоштороусылар менән килешеп, ҡатнашыусылар өсөн үҙ номинацияларын һәм бүләктәрен булдыра ала.
Ирекле лицензия[вики-тексты үҙгәртергә]
Үҙ хеҙмәттәрен Викимедиа проектарында урынлаштырған авторҙар уларҙы ҡулланыу шарттарына, шулай уҡ Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 һәм GFDL лицензиялары буйынса баһаламаһыҙ баҫтырып сығарыуға ризалығын бирә.
Һөҙөмтәләр[вики-тексты үҙгәртергә]
- Бишенсе этапта мәҡәләләрҙе теркәү таблицаһы
- {{5РБ100|ҡатнашыусы}} ҡалыбы
Дүртенсе этап[вики-тексты үҙгәртергә]
- Дүртенсе этапта мәҡәләләрҙе теркәү таблицаһы
- {{4РБ100|ҡатнашыусы}} ҡалыбы
Өсөнсө этап[вики-тексты үҙгәртергә]
- Өсөнсө этапта мәҡәләләрҙе теркәү таблицаһы
- {{3РБ100|ҡатнашыусы}}, {{3РБ100т|ҡатнашыусы}} ҡалыптары
Икенсе этап[вики-тексты үҙгәртергә]
- Икенсе этапта мәҡәләләрҙе теркәү таблицаһы
- {{2РБ100|ҡатнашыусы}}, {{2РБ100т|ҡатнашыусы}} ҡалыптары


text:
- Подробности
- Просмотров: 446
ЙОРТ-ҠАРАЛТЫ, айырым бер хужалыҡты хасил иткән торлаҡ, хужалыҡ ҡаралтылары һәм өй янындағы биләмәләр (емеш, йәшелсә баҡсаһы һ.б.) комплексы (күбеһенсә ауыл ерендә). Башҡорттарҙың Й.‑ҡ. барлыҡҡа килеүе ауылдар үҫешенән башлана. 19 б. 40‑сы йй. тиклем башҡ. торамаларында торлаҡтар һәм хужалыҡ ҡаралтылары күбеһенсә бер тирәлә урынлашҡан, уларға ҙур асыҡ ихаталар, артҡы ихаталар, ҡайһы саҡта улар йәнәшәһендә йәш мал өсөн ялан кәртәләр йәки баҡсалар булыуы хас. 1843 й. Ырымбур хәрби губернаторы ауылдарҙы үҙгәртеп ҡороу планын раҫлай, уға ярашлы өйҙәр урамдарҙа бер-береһенә ҡапма-ҡаршы, 21—32 м, ихаталар — 25 м алыҫлыҡта урынлашырға, мунсалар йылға, күл ярҙарында, йырын буйҙарында төҙөлөргә тейеш була. 19 б. 2‑се ярт. алып Й.‑ҡ. бер өлөшөн йәшелсә баҡсаһы өсөн бүлә башлайҙар, ә өй алдына йыш ҡына умарталар ҡуялар. Торлаҡтарҙың һәм өй алды ҡаралтыларының ҙурлығы, урынлашыуы төбәккә һәм ғаиләнең етешлек кимәленә ҡарап төрлөсә була. 19 б. аҙ. — 20 б. 1‑се ярт. ҡулланылған Й.‑ҡ. планлаштырыуҙың 10 вариантын айырып йөрөтәләр, шуларҙың 2 төрө айырыуса киң таралған. Беренсе төргә ярашлы, мал тотор өсөн тәғәйенләнгән биналар алыҫ мөйөштә, өй м‑н бер һыҙыҡта урынлашҡан (һүрәтте ҡара: 5‑се, 6‑сы, 7‑се варианттар), икенсе төргә ярашлы — өйҙән диагональ б‑са (1‑се, 2‑се, 3‑сө, 4‑се варианттар). Ҡатмарлыраҡ варианттар комбинацияларҙың күплеге м‑н айырылып тора: ихатаны кәртә м‑н торлаҡ һәм хужалыҡ ҡаралтылары өсөн бер нисә функциональ өлөшкә бүлеү (10‑сы вариант); бер комплекс тәшкил иткән, йыш ҡына түбәһе ябыулы, таш йәки таҡта түшәлгән ябыҡ ихата (9); урамға ҡарата рәт-рәт булып урынлашҡан ҡаралтылар өҫтөнлөк иткән ирекле планлаштырыу (8). Бергә йәшәгән ғаиләләрҙә Й.‑ҡ. алғы мөйөштәрендә 2 өй торған, ә өсөнсөһө ихатаның уртаһында була алған. Ҡағиҙә булараҡ, башҡотрларҙа торлаҡ башҡа ҡаралтыларҙан айырым торған (көньяҡ дала райондарын иҫәпкә алмағанда, уларға ҡаралтыларҙы бер рәткә ҡушып төҙөү хас), хужалыҡ ҡаралтылары өй м‑н бер рәттә урынлашмаған һәм уларға өйҙән тура инеү юлы булмаған. Күп планлы, функциональ сикләнгән Й.‑ҡ. халҡы йәйләүҙәргә (ҡара: Башҡорт йәйләүҙәре) сыҡмаған торамаларҙа төҙөлгән. Ихатала ҡаралтыларҙың аҙ булыуы, уларҙың төрлөсә урынлашыуы Башҡортостандың оҙаҡ ваҡыт ярым ултыраҡ тормош рәүеше һаҡланған көньяҡ һәм көнсығыш райондарына хас булған. 20 б. башына тиклем башҡ. Й.‑ҡ. ярым күсмә тормошҡа хас ҡоролмалар өҫтөнлөк иткән: аласыҡ (ҡайһы бер варианттарҙа өйгә ҡаршы, ҡапҡа тышында), ҡаҙан аҫылған асыҡ усаҡ, икмәк мейестәре, ер өйҙәр, ҡыуыштар, асыҡ һәм ябыҡ ҡуралар, ситән кәртәләр. Й.‑ҡ. төҙөгәндә ағас материалдар, улар булмаһа — талсыбыҡ, ҡамыш, һалам, ҡатламлы таш, балсыҡ һ.б. ҡулланылған. Һуңыраҡ Й.‑ҡ. дөйөм ойошторолошо ҡатмарлана: ялан кәртәләр урынына ҙур булмаған ихаталар ҡала, ҡаралтыларҙың һаны арта һ.б.
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 19.12.2017
Егеттәр һәм ҡыҙҙар! Үҙегеҙҙе һынап ҡарағыҙ!
Объявления / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 19-12-2017, 09:58
Өй хәлүәһе
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 19-12-2017, 08:00
Бүләктәр яратҡан баҫмағыҙҙы хәтерләтеп торһон!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 19-12-2017, 07:00
«Аҙна һайын – бүләк!» конкурсында был аҙнала салат һауыттары йыйылмаһын Бөрйән районының Иҫке Собханғол ауылынан Фәрит ӘҘЕҺӘМОВ менән Әбйәлил районының Иҫке Балапан ауылынан Рим ХИСАМЕТДИНОВ отто.
Еңеүселәргә призды алыу өсөн паспорт, СНИЛС, ИНН күсермәләре кәрәк. Үҙегеҙ килеп ала алмаған осраҡта, редакцияға балаларығыҙҙы йәки таныштарығыҙҙы ебәрергә мөмкин.
Бәйге декабрь аҙағына тиклем дауам итә. Гәзиткә яҙылыу тураһындағы квитанцияғыҙҙың күсермәһен ебәрергә ашығығыҙ. Ә инде «Республика Башкортостан» дәүләт унитар предприятиеһы уйнатҡан ҡиммәтле бүләктәргә лә эйә булғығыҙ килһә, «Йәшлек» менән район гәзитенә яҙылған квитанцияғыҙҙың да күсермәһен редакцияға ебәрергә онотмағыҙ....
Еңеүселәргә призды алыу өсөн паспорт, СНИЛС, ИНН күсермәләре кәрәк. Үҙегеҙ килеп ала алмаған осраҡта, редакцияға балаларығыҙҙы йәки таныштарығыҙҙы ебәрергә мөмкин.
Бәйге декабрь аҙағына тиклем дауам итә. Гәзиткә яҙылыу тураһындағы квитанцияғыҙҙың күсермәһен ебәрергә ашығығыҙ. Ә инде «Республика Башкортостан» дәүләт унитар предприятиеһы уйнатҡан ҡиммәтле бүләктәргә лә эйә булғығыҙ килһә, «Йәшлек» менән район гәзитенә яҙылған квитанцияғыҙҙың да күсермәһен редакцияға ебәрергә онотмағыҙ....
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 326
ПАТРИНИЯ (Patrinia), бесәй үләне һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 20 төрө билдәле, башлыса Көньяҡ‑Көнсығыш Азияла таралған. Башҡортостанда себер П. үҫә. Бесәй үләне еҫе сыҡҡан күп йыллыҡ үлән. Һабағының бейеклеге 5–20 см, япраҡһыҙ йәки 1 пар япраҡлы, төҙ, ике рәт оҙон төктәре бар. Тамыр яны япраҡтары күп, һаплы, тар ҡыяҡлы бөтөндән алып лира рәүешле‑ҡауырһын һымаҡ телмәлегә тиклем, һабаҡ япраҡтары — ҡауырһын һымаҡ телмәле, ҡапма‑ҡаршы. Сәскәһе һары төҫтә, ҡыңғырау формаһында, эре сәскә ҡолаҡсындары бар, ҡалҡан һымаҡ сәскәлектә урынлашšан. Каса япрағы 5 тешле; һеркәстәре 4, емшәне 3 оялы. Май—июндә сәскә ата. Емеше — орлоҡса, июль–авг. өлгөрә. Әбйәлил (Ҡырҡтытау һырты), Белорет (Баштау, Машаҡ һырттары, Ирәмәл тауы һ.б.) һәм Учалы (Ирәндек, Нәрәле һырттары һ.б.) р‑ндарында ҡая һәм ташлы урындарҙа үҫә. Составында флавоноидтар, эфир майҙары һ.б. бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Реликт, БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
А.Ә.Мулдашев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Хәйерле сәғәттә, игенсе!
27 июля 2015 йыл | Ауыл хужалығы
"Урожай” крәҫтиән хужалығында районда тәүгеләрҙән булып ураҡҡа төштөләрКомбайнсылар - Рәшит Яҡупов, Рәмзил Сәғитов, Альберт Мөхәмәтҡолов өс "Дон” комбайнында башта кәзә үләне орлоғон һуҡтырып алып, яҫмаларға һалынған арыш баҫыуы уңышын йыя башланы. "МТЗ-82” тракторына тағылмалы урғыс тағып Виктор Евдокимов арышты яҫмаларға һала. Тәүге көндәрҙә өс комбайн баҫыу иңләһә, һуңғараҡ уларға Камил Шәрәфетдинов идара иткән "Дон” комбайны ла өҫтәлде. Шулай итеп, хужалыҡтағы дүрт "Дон” комбайнына барлығы 2600 гектар майҙанда үҫтерелгән уңышты йыйып алыу бурысы тора. Тик көндәрҙең бер аҙ болоҡһоп, яуынлап тороуы ғына ыратып эшләп китергә ҡамасаулай.
- Көндәр аяҙ тороп, техника һынатмаһа, үҫтерелгәнде юғалтыуһыҙ һәм үҙ ваҡытында йыйып алырбыҙ тип ышанам, - ти хужалыҡ етәксеһе Нәжип Хисаметдинов.
Кандидаттар теркәү бара Территориаль һайлау комиссияһы белдерә
27 июля 2015 йыл | Урындағы үҙидара
2015 йылдың 17 июнендә, раҫланған планға ярашлы, БР Ғафури районы муниципаль районының ауыл биләмәләре Советтарына депутатлыҡҡа кандидаттар күрһәтеү тамамланды. Биләнергә тейешле 149 мандатҡа 322 дәғүәсе документ тапшырҙы. Шуларҙан 165 кеше – үҙ-үҙен күрһәтеүсе, "Берҙәм Рәсәй” партияһынан – 149 кеше, КПРФ-тан – 5, ЛДПР-ҙан – 3, "Ғәҙел Рәсәй”ҙән 1 кеше.
Әлеге ваҡытта урындағы Советтарҙа депутатлыҡҡа кандидаттарҙы теркәү буйынса әүҙем эш бара. 24 июлгә ҡарата 306 кеше теркәлеү үтте лә инде.
Әлеге ваҡытта урындағы Советтарҙа депутатлыҡҡа кандидаттарҙы теркәү буйынса әүҙем эш бара. 24 июлгә ҡарата 306 кеше теркәлеү үтте лә инде.
Римма ШӘРИПОВА,
Территориаль һайлау комиссияһы секретары.
Территориаль һайлау комиссияһы секретары.
яңылыҡтар
27 июля 2015 йыл | Яңылыҡтар
Районда
* Бөгөн Яңғыҙҡайын ауылында "Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!” байрамы уҙғарыла.
* 24 июлдә Красноусолдағы Баҡса урамындағы 17-се йорттан етем ҡалған һәм ҡараусыһын юғалтҡан етемдәргә торлаҡ сертификаттары тапшырылды. Тиҙҙән улар өй туйлаясаҡ.
Башҡортостанда
* Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов бер төркөм хеҙмәт алдынғыларына дәүләт наградалары тапшырҙы.
* Танылған режиссер Айнур Асҡаров "Ихлас күңелдән Өфөнән!” исемле фильм төшөрә башлаған.
* Кушнаренко районы Талбаҙы ауылында көслө ел ғәрәсәте һөҙөмтәһендә 40-тан ашыу объект, шул иҫәптән 27 торлаҡ йорт ныҡлы зыян күрә. Ғәрәсәттән күрелгән зыяндың дөйөм суммаһы өс миллион һумдан ашыу.
* "Газпром нефтехим Салауат” йәмғиәте акрил кислотаһы комплексы төҙөү өсөн Милли именлек фондынан 26,6 миллиард һум аҡса йәлеп итергә планлаштыра. Был проекттың дөйөм хаҡы 38,9 миллиард һумлыҡ. Был төҙөлөштө 2016 йылдың өсөнсө кварталында тамамлау ҡаралған.
Рәсәйҙә
* 20 июлдә Төмән – Ханты-Манси автомобиль юлындағы 30 метр юл полотноһы көслө яуым-төшөм һөҙөмтәһендә йыуыла һәм был йүнәлештә хәрәкәт ваҡытлыса ябыла.
* 24 июлдә Ҡазан ҡалаһында һыу спорты буйынса донъя чемпионаты башланды. Бындай төрҙәге ярышты илебеҙ үҙ тарихында беренсе тапҡыр ҡабул итә.
Донъяла
* АҠШ Президенты Барак Обама ут күршеләре, быға тиклем ҡан дош-ман булып иҫәпләнгән, һуңғы йылдарҙа ғына мөнәсәбәттәре бер ни тиклем яйлана төшкән Кубаға рәсми эш сәфәре менән барырға йыйына.
* Украинаның "Уң көстәр” радикал ҡарашлы милләтселәре етәксеһе Дмитрий Ярош үҙ ҡул аҫтындағыларҙы асыҡтан-асыҡ бөгөнгө власҡа ҡаршы сығырға саҡырған.
* Бөгөн Яңғыҙҡайын ауылында "Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!” байрамы уҙғарыла.
* 24 июлдә Красноусолдағы Баҡса урамындағы 17-се йорттан етем ҡалған һәм ҡараусыһын юғалтҡан етемдәргә торлаҡ сертификаттары тапшырылды. Тиҙҙән улар өй туйлаясаҡ.
Башҡортостанда
* Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов бер төркөм хеҙмәт алдынғыларына дәүләт наградалары тапшырҙы.
* Танылған режиссер Айнур Асҡаров "Ихлас күңелдән Өфөнән!” исемле фильм төшөрә башлаған.
* Кушнаренко районы Талбаҙы ауылында көслө ел ғәрәсәте һөҙөмтәһендә 40-тан ашыу объект, шул иҫәптән 27 торлаҡ йорт ныҡлы зыян күрә. Ғәрәсәттән күрелгән зыяндың дөйөм суммаһы өс миллион һумдан ашыу.
* "Газпром нефтехим Салауат” йәмғиәте акрил кислотаһы комплексы төҙөү өсөн Милли именлек фондынан 26,6 миллиард һум аҡса йәлеп итергә планлаштыра. Был проекттың дөйөм хаҡы 38,9 миллиард һумлыҡ. Был төҙөлөштө 2016 йылдың өсөнсө кварталында тамамлау ҡаралған.
Рәсәйҙә
* 20 июлдә Төмән – Ханты-Манси автомобиль юлындағы 30 метр юл полотноһы көслө яуым-төшөм һөҙөмтәһендә йыуыла һәм был йүнәлештә хәрәкәт ваҡытлыса ябыла.
* 24 июлдә Ҡазан ҡалаһында һыу спорты буйынса донъя чемпионаты башланды. Бындай төрҙәге ярышты илебеҙ үҙ тарихында беренсе тапҡыр ҡабул итә.
Донъяла
* АҠШ Президенты Барак Обама ут күршеләре, быға тиклем ҡан дош-ман булып иҫәпләнгән, һуңғы йылдарҙа ғына мөнәсәбәттәре бер ни тиклем яйлана төшкән Кубаға рәсми эш сәфәре менән барырға йыйына.
* Украинаның "Уң көстәр” радикал ҡарашлы милләтселәре етәксеһе Дмитрий Ярош үҙ ҡул аҫтындағыларҙы асыҡтан-асыҡ бөгөнгө власҡа ҡаршы сығырға саҡырған.
Ҡауарҙының оло байрамы
27 июля 2015 йыл | Йәмғиәт
Йәмле йәйҙең бер көнөндә Ҡауарҙы ауы-лында "Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!” байрамы булып үтте. Ауыл байрамында район хакимиәте башлығы Рәмил Бохаров, район Советы рәйесе Фаил Зәйнетдинов, "Красноусол” шифаханаһы директоры Фаяз Мәжитов, ошо ауылдың абруйлы шәхесе Фәнил Мәжитов һәм башҡа абруйлы ҡунаҡтар ҡатнашты.
Мәртәбәле ҡунаҡтарҙы сәк-сәк һәм ҡымыҙ менән ололоҡлап ҡаршы алдылар. Милли кейемдәге һыбайлы егет һәм ҡыҙ оҙатыуында ҡунаҡтар ауылдың нәҫел аралары әҙерләгән һый-ниғмәттән ауыҙ итте, тормош-көнкүрештәре менән танышты. Ҡабыҡ араһы, Теүәш араһы, Шайморатов урамында йәшәүселәр һәр береһе өҫтәл әҙерләп, ҡунаҡтарҙы йыр-моң менән ҡаршы алды.
Шайморатов урамында йәшәүселәр барыһын да уҙҙырҙы, тип әйтергә мөмкин. Был урамда йәшәүселәргә ут күршеләре – Архангел районы Убалар ауылынан "Гөлнәзирә” фольклор ансамбле лә килгән ине. Ҡунаҡтарҙың сығышы байрамдың бер биҙәге булды. Ошо урамда йәшәүсе, ауыл оҫтаһы Илгизәр Ғәлиндың ҡул эштәренән күргәҙмә лә ойошторолғайны.
Һуңынан ҡунаҡтар ошо урамда йәшәүсе Миңзилә һәм Фәнзил Сөлймәновтарҙың йортонда булды.
Был ғаилә дүрт бала үҫтерә. Үҙҙәренең көсө менән ҙур, иркен ике ҡатлы йорт һалып ингәндәр. Торғаны бер хан һарайы, тиерһең Сөләймәновтарҙың йортон. Хужа кеше үҙе ағас эше менән кәсеп итә – бура бурап һата, таҡта
быстырыу цехында төрлө заказдар үтәп аҡса эшләй. Уларҙың иркен донъяһы менән танышҡандан һуң, ошо уҡ урамда йәшәүсе Луиза менән Азат Исмәғилевтар йортона юлландыҡ.
Сөләймәновтар кеүек, Исмәғилевтар ҙа сағыштырмаса йәш ғаилә иҫәпләнә. Исмәғилевтар ғаиләһендә өс бала үҫеп килә. Был ғаиләнең төп шөғөлө - ҡортсолоҡ. Бәрәңге баҡсаһы урынында буйҙан-буйға умарталар теҙелешеп киткән. Ике ҡатлы йорттары зауыҡ менән биҙәлгән. Йорттарының бер бүлмәһен музей формаһында йыһазлағандар. Был бүлмәлә барыһы ла боронғоса ҡулдан эшләнгән. Эстән ап-аҡ итеп эшкәртелгән һөйән бура бүлмәгә үҙенсәлекле йәм бирә. Боронғо һикегә ҡулдан һуғылған балаҫтар түшәлгән, стенала ла шундай уҡ күренеш. Йәш йүкә сәскәһе бүлмәгә хуш еҫ тарата. Эргәләге бүлмә иһә заманса итеп йыһазландырылған. Сит ил отелдәренән бер ҙә ҡайтыш түгел. Ҡыҫҡаһы, Сөләймәнов менән Исмәғилевтарҙың тырышлығына, матур итеп йәшәй белеүҙәренә һоҡланмау мөмкин түгел. Ҡунаҡтар уларға изге теләктәрен еткерҙе.
Байрамда яугирҙар ҙа иҫкә алынды. Район хакимиәте башлығы Рәмил Бохаров, район Советы рәйесе Фаил Зәйнетдинов, район Советы депутаты Фаяз Мәжитов, тыл ветераны, 89 йәшлек Тәнзилә Йәнешева Ҡауарҙы яугирҙары иҫтәлегенә ҡуйылған обелискка сәскә гөлләмәләре һалды, бер минут тын ҡалып, яугирҙарҙы иҫкә алды.
Артабан килгән ҡунаҡтарҙы Мәктәп урамында йәшәүселәр йыр-моң менән ҡаршы алып, һый-ниғмәт тәҡдим итте. Ә был арала төп байрам сараһы уҙасаҡ иркен ялан гөр килә ине. Сауҙа рәттәре, тирмәләр теҙелеп киткән, төрлө ярыштар уҙғарыу өсөн спорт майҙансыҡтары булдырылған. Сәхнә тирәһе лә гөж килә, тирмәләр артында ҡаҙан аҫылып, йәш иттән боҫрап аш бешә. Егәрле еңгәйҙәр йүгерешеп самауырын борҡолдата. Күптән күрешмәгән дуҫ-иштәр ҡосаҡлашып күрешә, бер-береһенең хәл-әхүәлен һораша. Олораҡ быуын йәш саҡтарында уҙғарылған ауыл һабантуйын иҫкә төшөрөп гәпләшә. Уҙған быуаттарҙа уҙғарылған һабантуйҙарҙан айырмалы рәүештә, был байрамда тирмәләрҙең күплеге барыһын да хайран итте. Һәр тирмә үҙенсәлекле итеп биҙәлгән. Ҡалмырҙиндар үҙҙәренең ҡалын нәҫелдән икәнлектәрен күрһәтергә теләпме, тирмәне бик ҙурҙан ҡорған, үҙҙәренең нәҫел шәжәрәһен дә яҙып элгәндәр. Ғөмүмән, Ҡауарҙыла һәр нәҫел тиерлек үҙ нәҫел шәжәрәһен төҙөп, тирмә эргәһенә урынлаштырған. Зәйнилбәшировтар, Әбелғужиндар, Табынғоловтар, Муллагилдиндар, Абдуллиндар, Мәжитовтар тирмәләре береһенән-береһе сағыуыраҡ, матурыраҡ итеп биҙәлгән.
Муллагилдиндар нәҫелендә һунарсы барлығы тирмә тышынан уҡ күренә. Тирмә ишеге яҡлап айыу ҡарасҡылары, эс яҡлап төрлө йәнлек тиреләре урын алған. Мәжитовтар тирмәһе лә матурлығы, зауыҡлығы менән айырылып тора. Шәжәрәләре лә бик бай йөкмәткеле итеп төҙөлгән.
Тирмәләр менән танышып сыҡҡандан һуң байрамдың тантаналы өлөшө башланып китте. Фәнил хәҙрәт Басиров Ҡөрьән сүрәләре уҡып, байрамға фатиха биргәндән һуң, тәүге һүҙ Ҡауарҙы ауыл биләмәһе башлығы Илфат Ҡужинға бирелә. Ул үҙ сығышында төбәктәге ыңғай үҙгәрештәрҙе атап үтте, халыҡтың көндән-көн етешерәк йәшәргә тырышыуын билдәләне.
- Иркенләп байрам итер өсөн һеҙҙең мөмкинлектәргеҙ бар. Өфө эргәһендәге Булгаково ҡасабаһындағы ише күркәм йорттар һалып инәһегеҙ, күпләп мал аҫрайһығыҙ, умарта тотаһығыҙ. Бөгөнгө байрамдың әһәмиәте бик ҙур. Нәҫелдәр, туғандарҙың бер-береһе менән аралашыуы туғанлыҡтың ҡәҙерен нығыраҡ белергә ярҙам итә. Һоҡландырырлыҡ байрам ойошторғанһығыҙ, уңыштар һеҙгә, - тине үҙ сығышында Рәмил Зәкәриә улы һәм бер төркөм алдынғыларға район хакимиәтенең Маҡтау грамоталарын тапшырҙы.
Ауыл старостаһы Рим Насиров үҙ сығышында Ҡауарҙы ауылы тарихы менән таныштырҙы. Ғәлинур Ҡалмырҙин ауылдаштарын ҡотлап, тыуған ауылына арнап яҙған шиғырын уҡып ишеттерҙе. Артабан һүҙ ошо ауылдың арҙаҡлы уҙамандары – Фаяз Харис улы менән Фәнил Хажигәрәй улы Мәжитовтарға бирелде. Район Советы рәйесе Фаил Зәйнетдинов Ҡауарҙы ауылы халҡын күркәм байрамдары айҡанлы ҡотлап, бер төркөм алдынғыларға район Советының Маҡтау грамоталарын тапшырҙы. Район мәғариф бүлеге начальнигы Зөһрә Әхтәмова ла ауылдаштарына изге теләктәрен еткерҙе, Ҡауарҙы мәктәбенең уҡыу алдынғыларын тәбрикләне.
Ниндәй байрам йыр-моңһоҙ булһын инде. Ошо ауылда тыуып үҫкән сәхнә йондоҙҙары байтаҡ. Ришат Ҡалмырҙиндың өҙә баҫып бейеүе, Хызыр Нәзировтың "Ҡауарҙы” йырын башҡарыуы, Юлай Аҙнағолов, Гөлфирә Бәширова, Зилара Бикбова, Нәсимә Хәмзинаның моңло йырҙары алҡыштарға күмелде. Ошо ауыл егете, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Филүс Ҡалмырҙинды ла алҡышлап ҡаршы алдылар. Башҡортостандың халыҡ артисы, ошо ауыл кейәүе Рәүис Заһитов сәхнәгә сығып баҫҡас, барыһы ла геү итеп ҡалды. Уны ҡат-ҡат һорап йырлаттылар. Ә йәш сәхнә йондоҙо, ошо ауыл егете Радик Юлъяҡшинды йәштәр араһында белмәүселәр һирәктер. Уның дәртле йырҙарына өлкәндәр ҙә ҡушылып бейене. Әйткәндәй, Радик Юлъяҡшин был көндө, дөрөҫөрәге төндө ауылдаштарына бағышлап, таң атҡансы дискотека уҙғарып, халыҡтың күңелен асты. Уға сәхнәләш дуҫтары, күренекле йырсылар – Ғайсар Миңлеғолов, Айнур Мансуров, Ильяс Кинйәғолов, МС Баш та ҡушылып, күңелдәрҙе елкендереп халыҡты ял иттерҙе.
Байрам барышында төрлө номинацияларҙа еңеүселәр билдәләнеп, уларға бүләктәр тапшырылды. Бына улар:
"Иң матур ихата” – Луиза менән Азат Исмәғилевтар;
"Иң матур йорт” - Миңзилә менән Фәнзил Сөләймәновтар;
"Иң күп мал аҫраусы” – Гүзәл Әбелғужина;
"Өлгөлө ғаилә” – Фәүзиә менән Әхәт Аҡмырҙиндар, Миңзилә менән Мәүлембирҙе Нәзировтар;
"Иң оҫта ҡуллы ир-егет” – Илгизәр Ғәлин;
"Иң оҫта ҡуллы ҡатын-ҡыҙ” – Әнисә Сурағолова;
"50 йыл бергә йәшәүселәр” – Тәнзилә менән Рим Насировтар, Миңнира менән Миңнулла Хәйретдиновтар, Винера менән Миндел Әбелғужиндар;
"Иң күп ҡорт тотоусы” – Азамат Әлмөхәмәтов;
"Иң күп балалы ғаилә” – Индира менән Мансаф Юлъяҡшиндар, Алһыу менән Илгиз Мөхәмәтдиновтар;
"Иң оло йәштәге ҡатын-ҡыҙ” – Тәнзилә Йәнешева, Миңлегөл Бекетбаева;
"Иң оло ғаилә” – Сәғиҙә менән Сәйәх Баязитовтар;
"Иң йәш ғаилә” – Нурсилә менән Байрас Дәүләтбаевтар;
"Иң йәш бала” – Гөлсиә менән Юлай Аҙнағоловтарҙың ҡыҙҙары.
"Иң һәйбәт уҡыусылар” – Гөлназ Бәширова, Айгиз Әбелғужин, Резеда Вәлитова.
Байрамда төрлө спорт ярыштары, халыҡ
уйындары ла ойошторолдо. Көйәнтәләп һыу ташып ярышыу, туҫтаҡтағы ҡатыҡ эсенән тәңкә эҙләү, тоҡ менән дәғүәсеңде баҡан өҫтөнән бәреп төшөрөү һ.б. уйындарҙа халыҡ теләп ҡатнашты. Футбол, волейбол ярыштары ла сәмле барҙы. Ир-егеттәр араһында гер күтәреүҙә Урал Муллагилдин еңеүсе булды. Илмир Талипов менән Ирек Муллагилдин икенсе-өсөнсө урындарҙы бүлеште. Уҡыусылар араһында гер күтәреүҙә Илсур Исхаҡов үҙенең көслө икәнлеген иҫбат итте. Сыңғыҙ Ниғмәтуллин – икенсе, Илназ Зөлҡәрнәев өсөнсө урынды алды. Милли көрәштә ауылдың "Ҡамыр батыр” ҡушаматлы көрәшсеһе, районға киң билдәле спортсы Рифат Исхаҡов елкәһенә тәкә һалды. Уҡыусылар араһында барған көрәштә Айтуған Абдуллин барыһын да еңеп, икенсе тәкәнең хужаһы булды. Дөйөм алғанда, байрам бик матур һәм күңелле уҙҙы. Ҡауарҙы халҡына иркенләп байрам итергә томра эҫе лә ҡамасау була алманы. Бындай байрамды уҙғарып торорға кәрәк икән, тип таралышты халыҡ.
Мәртәбәле ҡунаҡтарҙы сәк-сәк һәм ҡымыҙ менән ололоҡлап ҡаршы алдылар. Милли кейемдәге һыбайлы егет һәм ҡыҙ оҙатыуында ҡунаҡтар ауылдың нәҫел аралары әҙерләгән һый-ниғмәттән ауыҙ итте, тормош-көнкүрештәре менән танышты. Ҡабыҡ араһы, Теүәш араһы, Шайморатов урамында йәшәүселәр һәр береһе өҫтәл әҙерләп, ҡунаҡтарҙы йыр-моң менән ҡаршы алды.
Шайморатов урамында йәшәүселәр барыһын да уҙҙырҙы, тип әйтергә мөмкин. Был урамда йәшәүселәргә ут күршеләре – Архангел районы Убалар ауылынан "Гөлнәзирә” фольклор ансамбле лә килгән ине. Ҡунаҡтарҙың сығышы байрамдың бер биҙәге булды. Ошо урамда йәшәүсе, ауыл оҫтаһы Илгизәр Ғәлиндың ҡул эштәренән күргәҙмә лә ойошторолғайны.
Һуңынан ҡунаҡтар ошо урамда йәшәүсе Миңзилә һәм Фәнзил Сөлймәновтарҙың йортонда булды.
Был ғаилә дүрт бала үҫтерә. Үҙҙәренең көсө менән ҙур, иркен ике ҡатлы йорт һалып ингәндәр. Торғаны бер хан һарайы, тиерһең Сөләймәновтарҙың йортон. Хужа кеше үҙе ағас эше менән кәсеп итә – бура бурап һата, таҡта
быстырыу цехында төрлө заказдар үтәп аҡса эшләй. Уларҙың иркен донъяһы менән танышҡандан һуң, ошо уҡ урамда йәшәүсе Луиза менән Азат Исмәғилевтар йортона юлландыҡ.
Сөләймәновтар кеүек, Исмәғилевтар ҙа сағыштырмаса йәш ғаилә иҫәпләнә. Исмәғилевтар ғаиләһендә өс бала үҫеп килә. Был ғаиләнең төп шөғөлө - ҡортсолоҡ. Бәрәңге баҡсаһы урынында буйҙан-буйға умарталар теҙелешеп киткән. Ике ҡатлы йорттары зауыҡ менән биҙәлгән. Йорттарының бер бүлмәһен музей формаһында йыһазлағандар. Был бүлмәлә барыһы ла боронғоса ҡулдан эшләнгән. Эстән ап-аҡ итеп эшкәртелгән һөйән бура бүлмәгә үҙенсәлекле йәм бирә. Боронғо һикегә ҡулдан һуғылған балаҫтар түшәлгән, стенала ла шундай уҡ күренеш. Йәш йүкә сәскәһе бүлмәгә хуш еҫ тарата. Эргәләге бүлмә иһә заманса итеп йыһазландырылған. Сит ил отелдәренән бер ҙә ҡайтыш түгел. Ҡыҫҡаһы, Сөләймәнов менән Исмәғилевтарҙың тырышлығына, матур итеп йәшәй белеүҙәренә һоҡланмау мөмкин түгел. Ҡунаҡтар уларға изге теләктәрен еткерҙе.
Байрамда яугирҙар ҙа иҫкә алынды. Район хакимиәте башлығы Рәмил Бохаров, район Советы рәйесе Фаил Зәйнетдинов, район Советы депутаты Фаяз Мәжитов, тыл ветераны, 89 йәшлек Тәнзилә Йәнешева Ҡауарҙы яугирҙары иҫтәлегенә ҡуйылған обелискка сәскә гөлләмәләре һалды, бер минут тын ҡалып, яугирҙарҙы иҫкә алды.
Артабан килгән ҡунаҡтарҙы Мәктәп урамында йәшәүселәр йыр-моң менән ҡаршы алып, һый-ниғмәт тәҡдим итте. Ә был арала төп байрам сараһы уҙасаҡ иркен ялан гөр килә ине. Сауҙа рәттәре, тирмәләр теҙелеп киткән, төрлө ярыштар уҙғарыу өсөн спорт майҙансыҡтары булдырылған. Сәхнә тирәһе лә гөж килә, тирмәләр артында ҡаҙан аҫылып, йәш иттән боҫрап аш бешә. Егәрле еңгәйҙәр йүгерешеп самауырын борҡолдата. Күптән күрешмәгән дуҫ-иштәр ҡосаҡлашып күрешә, бер-береһенең хәл-әхүәлен һораша. Олораҡ быуын йәш саҡтарында уҙғарылған ауыл һабантуйын иҫкә төшөрөп гәпләшә. Уҙған быуаттарҙа уҙғарылған һабантуйҙарҙан айырмалы рәүештә, был байрамда тирмәләрҙең күплеге барыһын да хайран итте. Һәр тирмә үҙенсәлекле итеп биҙәлгән. Ҡалмырҙиндар үҙҙәренең ҡалын нәҫелдән икәнлектәрен күрһәтергә теләпме, тирмәне бик ҙурҙан ҡорған, үҙҙәренең нәҫел шәжәрәһен дә яҙып элгәндәр. Ғөмүмән, Ҡауарҙыла һәр нәҫел тиерлек үҙ нәҫел шәжәрәһен төҙөп, тирмә эргәһенә урынлаштырған. Зәйнилбәшировтар, Әбелғужиндар, Табынғоловтар, Муллагилдиндар, Абдуллиндар, Мәжитовтар тирмәләре береһенән-береһе сағыуыраҡ, матурыраҡ итеп биҙәлгән.
Муллагилдиндар нәҫелендә һунарсы барлығы тирмә тышынан уҡ күренә. Тирмә ишеге яҡлап айыу ҡарасҡылары, эс яҡлап төрлө йәнлек тиреләре урын алған. Мәжитовтар тирмәһе лә матурлығы, зауыҡлығы менән айырылып тора. Шәжәрәләре лә бик бай йөкмәткеле итеп төҙөлгән.
Тирмәләр менән танышып сыҡҡандан һуң байрамдың тантаналы өлөшө башланып китте. Фәнил хәҙрәт Басиров Ҡөрьән сүрәләре уҡып, байрамға фатиха биргәндән һуң, тәүге һүҙ Ҡауарҙы ауыл биләмәһе башлығы Илфат Ҡужинға бирелә. Ул үҙ сығышында төбәктәге ыңғай үҙгәрештәрҙе атап үтте, халыҡтың көндән-көн етешерәк йәшәргә тырышыуын билдәләне.
- Иркенләп байрам итер өсөн һеҙҙең мөмкинлектәргеҙ бар. Өфө эргәһендәге Булгаково ҡасабаһындағы ише күркәм йорттар һалып инәһегеҙ, күпләп мал аҫрайһығыҙ, умарта тотаһығыҙ. Бөгөнгө байрамдың әһәмиәте бик ҙур. Нәҫелдәр, туғандарҙың бер-береһе менән аралашыуы туғанлыҡтың ҡәҙерен нығыраҡ белергә ярҙам итә. Һоҡландырырлыҡ байрам ойошторғанһығыҙ, уңыштар һеҙгә, - тине үҙ сығышында Рәмил Зәкәриә улы һәм бер төркөм алдынғыларға район хакимиәтенең Маҡтау грамоталарын тапшырҙы.
Ауыл старостаһы Рим Насиров үҙ сығышында Ҡауарҙы ауылы тарихы менән таныштырҙы. Ғәлинур Ҡалмырҙин ауылдаштарын ҡотлап, тыуған ауылына арнап яҙған шиғырын уҡып ишеттерҙе. Артабан һүҙ ошо ауылдың арҙаҡлы уҙамандары – Фаяз Харис улы менән Фәнил Хажигәрәй улы Мәжитовтарға бирелде. Район Советы рәйесе Фаил Зәйнетдинов Ҡауарҙы ауылы халҡын күркәм байрамдары айҡанлы ҡотлап, бер төркөм алдынғыларға район Советының Маҡтау грамоталарын тапшырҙы. Район мәғариф бүлеге начальнигы Зөһрә Әхтәмова ла ауылдаштарына изге теләктәрен еткерҙе, Ҡауарҙы мәктәбенең уҡыу алдынғыларын тәбрикләне.
Ниндәй байрам йыр-моңһоҙ булһын инде. Ошо ауылда тыуып үҫкән сәхнә йондоҙҙары байтаҡ. Ришат Ҡалмырҙиндың өҙә баҫып бейеүе, Хызыр Нәзировтың "Ҡауарҙы” йырын башҡарыуы, Юлай Аҙнағолов, Гөлфирә Бәширова, Зилара Бикбова, Нәсимә Хәмзинаның моңло йырҙары алҡыштарға күмелде. Ошо ауыл егете, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Филүс Ҡалмырҙинды ла алҡышлап ҡаршы алдылар. Башҡортостандың халыҡ артисы, ошо ауыл кейәүе Рәүис Заһитов сәхнәгә сығып баҫҡас, барыһы ла геү итеп ҡалды. Уны ҡат-ҡат һорап йырлаттылар. Ә йәш сәхнә йондоҙо, ошо ауыл егете Радик Юлъяҡшинды йәштәр араһында белмәүселәр һирәктер. Уның дәртле йырҙарына өлкәндәр ҙә ҡушылып бейене. Әйткәндәй, Радик Юлъяҡшин был көндө, дөрөҫөрәге төндө ауылдаштарына бағышлап, таң атҡансы дискотека уҙғарып, халыҡтың күңелен асты. Уға сәхнәләш дуҫтары, күренекле йырсылар – Ғайсар Миңлеғолов, Айнур Мансуров, Ильяс Кинйәғолов, МС Баш та ҡушылып, күңелдәрҙе елкендереп халыҡты ял иттерҙе.
Байрам барышында төрлө номинацияларҙа еңеүселәр билдәләнеп, уларға бүләктәр тапшырылды. Бына улар:
"Иң матур ихата” – Луиза менән Азат Исмәғилевтар;
"Иң матур йорт” - Миңзилә менән Фәнзил Сөләймәновтар;
"Иң күп мал аҫраусы” – Гүзәл Әбелғужина;
"Өлгөлө ғаилә” – Фәүзиә менән Әхәт Аҡмырҙиндар, Миңзилә менән Мәүлембирҙе Нәзировтар;
"Иң оҫта ҡуллы ир-егет” – Илгизәр Ғәлин;
"Иң оҫта ҡуллы ҡатын-ҡыҙ” – Әнисә Сурағолова;
"50 йыл бергә йәшәүселәр” – Тәнзилә менән Рим Насировтар, Миңнира менән Миңнулла Хәйретдиновтар, Винера менән Миндел Әбелғужиндар;
"Иң күп ҡорт тотоусы” – Азамат Әлмөхәмәтов;
"Иң күп балалы ғаилә” – Индира менән Мансаф Юлъяҡшиндар, Алһыу менән Илгиз Мөхәмәтдиновтар;
"Иң оло йәштәге ҡатын-ҡыҙ” – Тәнзилә Йәнешева, Миңлегөл Бекетбаева;
"Иң оло ғаилә” – Сәғиҙә менән Сәйәх Баязитовтар;
"Иң йәш ғаилә” – Нурсилә менән Байрас Дәүләтбаевтар;
"Иң йәш бала” – Гөлсиә менән Юлай Аҙнағоловтарҙың ҡыҙҙары.
"Иң һәйбәт уҡыусылар” – Гөлназ Бәширова, Айгиз Әбелғужин, Резеда Вәлитова.
Байрамда төрлө спорт ярыштары, халыҡ
уйындары ла ойошторолдо. Көйәнтәләп һыу ташып ярышыу, туҫтаҡтағы ҡатыҡ эсенән тәңкә эҙләү, тоҡ менән дәғүәсеңде баҡан өҫтөнән бәреп төшөрөү һ.б. уйындарҙа халыҡ теләп ҡатнашты. Футбол, волейбол ярыштары ла сәмле барҙы. Ир-егеттәр араһында гер күтәреүҙә Урал Муллагилдин еңеүсе булды. Илмир Талипов менән Ирек Муллагилдин икенсе-өсөнсө урындарҙы бүлеште. Уҡыусылар араһында гер күтәреүҙә Илсур Исхаҡов үҙенең көслө икәнлеген иҫбат итте. Сыңғыҙ Ниғмәтуллин – икенсе, Илназ Зөлҡәрнәев өсөнсө урынды алды. Милли көрәштә ауылдың "Ҡамыр батыр” ҡушаматлы көрәшсеһе, районға киң билдәле спортсы Рифат Исхаҡов елкәһенә тәкә һалды. Уҡыусылар араһында барған көрәштә Айтуған Абдуллин барыһын да еңеп, икенсе тәкәнең хужаһы булды. Дөйөм алғанда, байрам бик матур һәм күңелле уҙҙы. Ҡауарҙы халҡына иркенләп байрам итергә томра эҫе лә ҡамасау була алманы. Бындай байрамды уҙғарып торорға кәрәк икән, тип таралышты халыҡ.
Самат ҒӘЛИУЛЛИН.
Алтын ҡуллы хирург, баҡсасы һәм… шағир
20 июля 2015 йыл | Уңғандарыбыҙ
- …5-6-сы кластарҙа уҡып йөрөгәндә һеңлемдең аяғының быуыны сыҡты. Һыҙлауына түҙә алмай илай. Ул саҡта
ауылда билдәле быуынсы Та-йып бабай бар ине. Уға кем менән, нисек барғанды аныҡ ҡына хәтерләмәһәм дә, Тайып бабай аяғын бер аҙ һыпырып, ыуып алғандан һуң һеңлемдең илауынан туҡтап, аҙаҡтан әкренләп кенә үҙ аяғы менән атлап ҡайтҡанын асыҡ иҫләйем. Икенсе көнөнә инде һин дә мин йүгереп уйнап йөрөй ине. Ана шул саҡта уҡ миндә Тайып бабай кеүек кешеләрҙең хәлен еңеләйтеүсе табип булырға ине, тигән хыял бөрөләнде, шикелле. Атайымдың сирләп, 45 йәшендә генә вафат булыуы ныҡлы этәргес булды. Яҡшы табип-хирург булһа, уның ғүмерен оҙайтып булыр ине, тип уйлай инем. Мәктәптә "Кем булырға?” тигән инша яҙҙырһалар, мин һәр саҡ "хирург булырға теләйем” тип яҙа торғайным…
Тырыштар, ныҡышмалдар ғына маҡсатына ирешә, хыялын тормошҡа ашыра ала. 45 йыл ғүмерен кешеләрҙең ғүмерен һаҡлауға, уны оҙайтыуға арнаған Винер Йәһүҙә улы Ишмөхәмәтов тап шундай кеше.
Үтәк урта мәктәбен көмөш миҙалға тамамлаған Винер бала саҡ хыялын тормошҡа ашырыу маҡсатында документтарын медицина институтына тапшыра. Конкурс бик ҙур була: 1 урынға 6,7 кеше. Миҙалсы булараҡ бер фәндән – физиканан ғына имтихан тапшыра Винер һәм институттың "Дауалау” факультеты студенты булып китә.
Көсөргәнешле, шул уҡ ваҡытта күңелле һәм дәртле студент йылдары бер-бер артлы үтеп, интернатура үтер ваҡыт етә. Был ваҡытҡа инде Винер ғаиләле булырға ла өлгөрә: 5-се курста үҙе менән бергә уҡыған Краснокама ҡыҙы Сәлимә менән ғаилә ҡора. Ҡыҙҙары Светлана бер айлыҡ ҡына була был саҡта.
- Ҡайҙа яҡшы хирург бар, шунда ебәрегеҙ, тип һорағас, мине үҙебеҙҙең районға, йәғни Красноусолға, Рәшит Мәжит улы Монасипов ҡарамағына ебәрҙеләр, - тип ул йылдарҙы иҫкә ала Винер Йәһүҙә улы. – 4-се курсты тамамлағас, ра-
йон дауаханаһында медбрат булып эшләп алғайным. Шул саҡта уҡ ул ҡулыма скальпель тоттороп, һуҡыр эсәккә (аппендицит) операция эшләткәйне. Бик күп нәмәгә өйрәндем мин унан, шуға ла Рәшит Мәжит улына рәхмәтем сикһеҙ.
Артабан Винер Йәһүҙә улы Өфөлә травматология, ә уның йәмәғәте, терапевт һөнәрен үҙләштереүсе Сәлимә Ғаян ҡыҙы кардиология буйынса махсус курс үтә. Институтты уңышлы тамамлап, ҡулдарына диплом алған йәш табиптарҙы 1972 йылда йүнәлтмә буйынса Дыуан районының Мәсәғүт дауаханаһына эшкә ебәрәләр.
- Мин килеү менән өс йыл буйы отпускыһыҙ эшләгән хирург ялға китте. Шулай итеп, тәүге көндәрҙән үҙаллы эшләй башланым. Операция бүлегенә инеп, ҡулыма скальпель алған һайын иң башта Рәшит Мәжит улының кәңәштәрен иҫкә төшөрә инем. Ул саҡта әлегеләй телефон юҡ ине бит, хат аша кәңәш һораған саҡтар ҙа булды, - ти Винер Йәһүҙә улы.
Алты йылдан ашыу эшләй Ишмөхәмәтовтар Мәсәғүттә. Был ваҡытҡа инде улар үҙ эштәрен төплө белгән һәйбәт табип булараҡ танылыу яулап өлгөрәләр. Винер Йәһүҙә улы райондың баш табибы урынбаҫары, хирургия бүлеге мөдире була. Шулай ҙа тыуған яҡ үҙенә нығыраҡ тарта һәм 1979 йылда Стәрлетамаҡҡа ҡайтырға ҡарар итәләр. Был йылдар арауығында ҙур тәжрибә туплап, иҫәпһеҙ-һанһыҙ төрлө ҡатмарлы операциялар үткәргән хирургты ҡуш ҡуллап "СК” заводы дауаханаһына эшкә алалар. 1990 йылға тиклем ортопедия-травмотология бүлеге мөдире була ул.
Һаулыҡ һағы ул шундай тармаҡ, һәр ваҡыт белемде камиллаштырыуҙы, үҙ өҫтөңдә даими эшләүҙе талап итә. Медицина алға киткән һайын заманса технологияларҙы, дауалауҙың яңы алымдарын үҙләштерергә кәрәк. Винер Йәһүҙә улы тап ана шундай заман менән бер ҡатарҙан атлаған табип-хирург. Травматология-ортопедия буйынса Ҡазан, Харьков, Минск, Курган, Мәскәүҙә махсус курстар үтә, яңы технологиялар, алымдар менән эшләгән коллегаларының эш тәжрибәһен өйрәнә. Йәне ҡыл өҫтөндә булған кешене аяҡҡа баҫтырған алтын ҡуллы хирург тигән даны әллә ҡайҙарға тарала. 1990 йылда Стәрлетамаҡтағы "Машзавод”тың яңы төҙөлгән дауаханаһында травматология бүлеге асырға кәрәк булғас, тап уны эшкә саҡыралар. Сирек быуат ғүмерен ошо дауаханала үткәреп, травматология бүлеге мөдире, баш табиптың хирургия бу-йынса урынбаҫары була. 13 йыл дауахананың баш табибы булып эшләй. Был йылдарҙа дауахананың матди-техник базаһы байытыла. 100 урынлыҡ бала табыу йорто, аҙыҡ блогы, хужалыҡ корпусы һ.б. ярҙамсы биналар төҙөлә. Дауахана тулыһынса заманса медицина ҡорамалдары менән йыһазландырыла.
Кешенең булмышы Хоҙайҙан, ти ололар. Винер Йәһүҙә улына ла табиплыҡ, хәле ҡыл өҫтөндә булған кешенең ғүмерен оҙайтыу, уны аяҡҡа баҫтырыу Хоҙайҙан бирелгән ҡөҙрәттер. Хаҡлы ялға сығыр ваҡыт еткәс тә яратҡан эшенән айырылмай ул. 63 йәшен тултырғас, баш табиплыҡ вазифаһынан баш тартып, операция бүлеге мөдире булып күсә һәм әле лә эшләүен дауам итә. Ул килеү менән был бүлек тә ҙур үҙгәрештәр кисерә, хирургик, травматологик һәм гинекологик ауырыуҙар өсөн генә түгел, хәл өҫтөндәге сирлеләргә ашығыс ярҙам өсөн айырым операция бүлмәләре асылған, һәр береһендә табиптарға эшләү өсөн уңайлы шарттар булдырылған, заманса медицина ҡорамалдары алынған. Винер Йәһүҙә улы етәкселек иткән операция блогында йылына 6 меңдән ашыу төрлө ҡатмарлыҡтағы ауыр операциялар яһала. (Был юлдарҙы мин Стәрлетамаҡ ҡалаһының "3-сө һанлы ҡала дауаханаһы” баш табибы Ришат Абдуллиндың В.Й.Ишмөхәмәтовҡа биргән характеристикаһынан алдым). Иң мөһиме - улар уңышлы булып, күпме сирленең ғүмере һаҡланып ҡала.
- Теге йәки был операцияның уңышы хирургтың оҫталығынан бигерәк, сирлегә диагноздың ваҡытында һәм дөрөҫ ҡуйылыуына бәйле. Артабан инде сирленең кәйефе, һауығырына ышанысына, - ти Винер Йәһүҙә улы. – Кешене өмөт, ышаныс йәшәтә бит. Ниндәй ҙә булһа операция алдынан ауырыу менән һөйләшәм, уның күңел торошон белешәм. Бына, мәҫәлән, палатала ике ҡатын ята, береһе 80-де үткән, икенсеһенә ни бары 60 йәш. Тәүгеһе онотолоп китеп мөхәббәт тураһында роман уҡый, икенсеһе бер туҡтауһыҙ сире хаҡында һөйләй, зарланыуҙан туҡтамай. Мөхәббәт хаҡында китап уҡығаны, әлбиттә, тиҙерәк һауығасаҡ, сөнки ул шуға ышана, өмөт итә, ә бына икенсеһен аяҡҡа баҫтырғансы байтаҡ көс түгергә кәрәк буласаҡ. Ундайҙарҙа башта һауығырына ышаныс уятырға кәрәк. Һөйләшеү-аңлашыуҙы ошондайыраҡ юҫыҡта башлайым: беҙ өсәүбеҙ - һин, һинең сирең һәм мин. Һин һәм мин, йәғни һине дауалаусы табип, сиргә ҡаршы көрәшәбеҙ. Әгәр һин үҙең йомшаҡлыҡ күрһәтеп, сиргә бирешәһең икән, минең һеҙҙең икегеҙгә ҡаршы тора алыуым икеле. Ә инде һин үҙең дә сирҙе еңергә теләһәң, һауығырыңа ышанһаң, өҫтөнлөк беҙҙең яҡта буласаҡ. Беҙ бергәләп сирҙе мотлаҡ еңәсәкбеҙ һәм һин аяғыңа баҫасаҡһың. Шуның өсөн төшөнкөлөккә бирелмә, сирҙе еңеп, һауығырыңа, минең һинең ғүмереңде оҙайтырға теләүемә ышан, тим. Ярҙам итә. Операция өҫтәленә өмөт, ышаныс менән ятҡан сирлеләр, ысынлап та, тиҙерәк һауыға.
Винер Йәһүҙә улының ихлас итеп һөйләшеүенән үк уның үҙ эшенә шул тиклем бирелгәнлеге, һөнәрен яратыуы ярылып ята. Бергә эшләгән хеҙмәттәштәрен дә шундай йылылыҡ, ихтирам менән телгә ала ул.
Винер Йәһүҙә улы мөғжизәләр тыуҙырыусы алтын ҡуллы хирург ҡына түгел, ысын баҡсасы ла булып сыҡты. "Икенсе Мичурин инде ул”, тиҙәр уның хаҡында туғандары, таныштары. Эштән буш ваҡытын, ялын тотош ғаиләһе менән Үтәк ауылындағы йортонда – хужалығында үткәрергә ярата икән. Зәңгәр шыршылар менән уратып алынған был ихатала ниндәй генә ағастар үҫмәй: төрлө сортлы алмағас, груша, слива, виноградтан тыш, туя ағасы, барбарис, Маньчжурия сәтләүеге лә бар. Был баҡсаны үҙенсәлекле тәжрибә участкаһы тип әйтергә лә була: онталған һөйәктәрҙе ялғап, кеше ғүмерен оҙайтҡан шикелле, ағастарға ла икенсе йән өрә ул. Сирле, ҡартайған ағастарға башҡа сортлы ботаҡтарҙы ялғап, уларҙың да ғүмерен оҙайта. Бында ағастың бер ботағында иртә, икенсеһендә һуңыраҡ өлгөргән грушаларҙы, алмаларҙы, сливаларҙы, хатта бер ағаста үҫкән груша менән алманы ла күрергә була. Был тәңгәлдә Сәлимә Ғаян ҡыҙы ла ҡалышмай: күҙҙең яуын алырлыҡ сәскәләр, түтәлдәрҙә гөрләп үҫкән йәшелсәләр уның хеҙмәт емеше. Әйткәндәй, Сәлимә Ғаян ҡыҙы ла, дүрт тиҫтә йыл кешеләр һаулығы һағында торған яҡшы табип. Оҙаҡ йылдар Стәрлетамаҡтағы "Строитель” санаторий-профилакторийында баш табип булып эшләгән ханым бөгөн сирлеләрҙе энә менән дауалай.
- Төп эшегеҙгә лә, ошо тиклем баҡсаны тәрбиәләргә лә, өҫтәүенә төрлө тәжрибә үткәрергә нисек өлгөрәһегеҙ? - тип ҡыҙыҡһынам Винер Йәһүҙә улынан.
- Баҡсамда мин, киреһенсә, ял итәм, көс-ҡеүәт алам. Бындағы мәшәҡәттәрҙе эш тип иҫәпләмәйем, күңелгә, булмышыма ләззәт биргән, кинәнес биргән яратҡан шөғөлөм бит ул. Тәпәй баҫҡан тыуған ер, тыуған тупраҡ көс-ҡеүәт бирә тигәндәре бик дөрөҫ, бында ҡайтып, баҡсалағы эштәр менән булышһам, йөрәккә дәрт, беләккә көс өҫтәлеп, зиһен яҡтырып киткәндәй була. Ә баҡсалағы эштәргә килгәндә, Сәлимә апайығыҙ кеүек ҡатын менән бөтәһенә лә өлгөрөргә була, - ти ул.
Табиптар, бигерәк тә хирургтарҙы, ғәҙәттә, эске кисерештәрен тышҡа сығарып бармаған, әҙ һүҙле, йомоғораҡ кешеләр тип күҙаллай инем. Ә бына Винер Йәһүҙә улы менән аралашҡас, был уйым бөтөнләй юҡҡа сыҡты. Ихлас, алсаҡ, ябай булыу өҫтөнә бик хисле, шиғри күңелле кеше ул. Шиғри күңелле тип әйтеүем дә юҡтан түгел: йәшәйешебеҙ, тыуған ауыл, мөхәббәт тураһында тәрән мәғәнәле, хисле шиғырҙар ҙа ижад итә Винер Йәһүҙә улы. Кеше ғүмере һағында тороусы табиптарға, операция блогы медсестраларына, шәфҡәт туташтарына арнаған шиғырҙары ла бихисап. Сәлимә апайға арналғандары ла байтаҡ ҡына.
Бөтә ғүмерен кешеләр ғүмерен һаҡлауға һәм оҙайтыуға арнаған Рәсәйҙең, республиканың атҡаҙанған, юғары категориялы табибы, мөғжизәләр тыуҙырыусы алтын ҡуллы хирург Винер Йәһүҙә улы һөйөклө атай һәм олатай ҙа. Ҡыҙҙары Светлана Винер ҡыҙы БДУ-ның Стәрлетамаҡтағы филиалында рус теле кафедраһы мөдире. Ә ейәнсәрҙәре урта мәктәпте уңышлы тамамлап, оло тормош юлына аяҡ баҫҡан.
- Йәшлегегеҙгә кире ҡайтып, бөтәһен дә яңынан башлау мөмкинлеге булһа, тормошоғоҙҙо үҙгәртер инегеҙме? Ғөмүмән, үҙ-үҙегеҙҙән ҡәнәғәтһегеҙме? - тип һорайым Винер Йәһүҙә улынан.
- Мөғжизә булып, ғүмер ҡулсаһын кирегә 5 тапҡыр әйләндерһәләр ҙә, әлеге юлды һайлар инем. Бар булмышымды арнаған яратҡан эшем, күңел биреп башҡарған шөғөлөм, терәк-таяныс булырлыҡ парым, бәхет утрауым – ғаиләм, балаларым, миңә ышанған, мине ихтирам иткән кешеләр, дуҫтарым бар. Шуның менән бәхетлемен. Миңә башҡа бер нәмә лә кәрәкмәй, - ти ул. Бындай һүҙҙе, ысынлап та, яҙмышынан уңған, тормошонан ҡәнәғәт кеше генә әйтә алалыр.
ауылда билдәле быуынсы Та-йып бабай бар ине. Уға кем менән, нисек барғанды аныҡ ҡына хәтерләмәһәм дә, Тайып бабай аяғын бер аҙ һыпырып, ыуып алғандан һуң һеңлемдең илауынан туҡтап, аҙаҡтан әкренләп кенә үҙ аяғы менән атлап ҡайтҡанын асыҡ иҫләйем. Икенсе көнөнә инде һин дә мин йүгереп уйнап йөрөй ине. Ана шул саҡта уҡ миндә Тайып бабай кеүек кешеләрҙең хәлен еңеләйтеүсе табип булырға ине, тигән хыял бөрөләнде, шикелле. Атайымдың сирләп, 45 йәшендә генә вафат булыуы ныҡлы этәргес булды. Яҡшы табип-хирург булһа, уның ғүмерен оҙайтып булыр ине, тип уйлай инем. Мәктәптә "Кем булырға?” тигән инша яҙҙырһалар, мин һәр саҡ "хирург булырға теләйем” тип яҙа торғайным…
Тырыштар, ныҡышмалдар ғына маҡсатына ирешә, хыялын тормошҡа ашыра ала. 45 йыл ғүмерен кешеләрҙең ғүмерен һаҡлауға, уны оҙайтыуға арнаған Винер Йәһүҙә улы Ишмөхәмәтов тап шундай кеше.
Үтәк урта мәктәбен көмөш миҙалға тамамлаған Винер бала саҡ хыялын тормошҡа ашырыу маҡсатында документтарын медицина институтына тапшыра. Конкурс бик ҙур була: 1 урынға 6,7 кеше. Миҙалсы булараҡ бер фәндән – физиканан ғына имтихан тапшыра Винер һәм институттың "Дауалау” факультеты студенты булып китә.
Көсөргәнешле, шул уҡ ваҡытта күңелле һәм дәртле студент йылдары бер-бер артлы үтеп, интернатура үтер ваҡыт етә. Был ваҡытҡа инде Винер ғаиләле булырға ла өлгөрә: 5-се курста үҙе менән бергә уҡыған Краснокама ҡыҙы Сәлимә менән ғаилә ҡора. Ҡыҙҙары Светлана бер айлыҡ ҡына була был саҡта.
- Ҡайҙа яҡшы хирург бар, шунда ебәрегеҙ, тип һорағас, мине үҙебеҙҙең районға, йәғни Красноусолға, Рәшит Мәжит улы Монасипов ҡарамағына ебәрҙеләр, - тип ул йылдарҙы иҫкә ала Винер Йәһүҙә улы. – 4-се курсты тамамлағас, ра-
йон дауаханаһында медбрат булып эшләп алғайным. Шул саҡта уҡ ул ҡулыма скальпель тоттороп, һуҡыр эсәккә (аппендицит) операция эшләткәйне. Бик күп нәмәгә өйрәндем мин унан, шуға ла Рәшит Мәжит улына рәхмәтем сикһеҙ.
Артабан Винер Йәһүҙә улы Өфөлә травматология, ә уның йәмәғәте, терапевт һөнәрен үҙләштереүсе Сәлимә Ғаян ҡыҙы кардиология буйынса махсус курс үтә. Институтты уңышлы тамамлап, ҡулдарына диплом алған йәш табиптарҙы 1972 йылда йүнәлтмә буйынса Дыуан районының Мәсәғүт дауаханаһына эшкә ебәрәләр.
- Мин килеү менән өс йыл буйы отпускыһыҙ эшләгән хирург ялға китте. Шулай итеп, тәүге көндәрҙән үҙаллы эшләй башланым. Операция бүлегенә инеп, ҡулыма скальпель алған һайын иң башта Рәшит Мәжит улының кәңәштәрен иҫкә төшөрә инем. Ул саҡта әлегеләй телефон юҡ ине бит, хат аша кәңәш һораған саҡтар ҙа булды, - ти Винер Йәһүҙә улы.
Алты йылдан ашыу эшләй Ишмөхәмәтовтар Мәсәғүттә. Был ваҡытҡа инде улар үҙ эштәрен төплө белгән һәйбәт табип булараҡ танылыу яулап өлгөрәләр. Винер Йәһүҙә улы райондың баш табибы урынбаҫары, хирургия бүлеге мөдире була. Шулай ҙа тыуған яҡ үҙенә нығыраҡ тарта һәм 1979 йылда Стәрлетамаҡҡа ҡайтырға ҡарар итәләр. Был йылдар арауығында ҙур тәжрибә туплап, иҫәпһеҙ-һанһыҙ төрлө ҡатмарлы операциялар үткәргән хирургты ҡуш ҡуллап "СК” заводы дауаханаһына эшкә алалар. 1990 йылға тиклем ортопедия-травмотология бүлеге мөдире була ул.
Һаулыҡ һағы ул шундай тармаҡ, һәр ваҡыт белемде камиллаштырыуҙы, үҙ өҫтөңдә даими эшләүҙе талап итә. Медицина алға киткән һайын заманса технологияларҙы, дауалауҙың яңы алымдарын үҙләштерергә кәрәк. Винер Йәһүҙә улы тап ана шундай заман менән бер ҡатарҙан атлаған табип-хирург. Травматология-ортопедия буйынса Ҡазан, Харьков, Минск, Курган, Мәскәүҙә махсус курстар үтә, яңы технологиялар, алымдар менән эшләгән коллегаларының эш тәжрибәһен өйрәнә. Йәне ҡыл өҫтөндә булған кешене аяҡҡа баҫтырған алтын ҡуллы хирург тигән даны әллә ҡайҙарға тарала. 1990 йылда Стәрлетамаҡтағы "Машзавод”тың яңы төҙөлгән дауаханаһында травматология бүлеге асырға кәрәк булғас, тап уны эшкә саҡыралар. Сирек быуат ғүмерен ошо дауаханала үткәреп, травматология бүлеге мөдире, баш табиптың хирургия бу-йынса урынбаҫары була. 13 йыл дауахананың баш табибы булып эшләй. Был йылдарҙа дауахананың матди-техник базаһы байытыла. 100 урынлыҡ бала табыу йорто, аҙыҡ блогы, хужалыҡ корпусы һ.б. ярҙамсы биналар төҙөлә. Дауахана тулыһынса заманса медицина ҡорамалдары менән йыһазландырыла.
Кешенең булмышы Хоҙайҙан, ти ололар. Винер Йәһүҙә улына ла табиплыҡ, хәле ҡыл өҫтөндә булған кешенең ғүмерен оҙайтыу, уны аяҡҡа баҫтырыу Хоҙайҙан бирелгән ҡөҙрәттер. Хаҡлы ялға сығыр ваҡыт еткәс тә яратҡан эшенән айырылмай ул. 63 йәшен тултырғас, баш табиплыҡ вазифаһынан баш тартып, операция бүлеге мөдире булып күсә һәм әле лә эшләүен дауам итә. Ул килеү менән был бүлек тә ҙур үҙгәрештәр кисерә, хирургик, травматологик һәм гинекологик ауырыуҙар өсөн генә түгел, хәл өҫтөндәге сирлеләргә ашығыс ярҙам өсөн айырым операция бүлмәләре асылған, һәр береһендә табиптарға эшләү өсөн уңайлы шарттар булдырылған, заманса медицина ҡорамалдары алынған. Винер Йәһүҙә улы етәкселек иткән операция блогында йылына 6 меңдән ашыу төрлө ҡатмарлыҡтағы ауыр операциялар яһала. (Был юлдарҙы мин Стәрлетамаҡ ҡалаһының "3-сө һанлы ҡала дауаханаһы” баш табибы Ришат Абдуллиндың В.Й.Ишмөхәмәтовҡа биргән характеристикаһынан алдым). Иң мөһиме - улар уңышлы булып, күпме сирленең ғүмере һаҡланып ҡала.
- Теге йәки был операцияның уңышы хирургтың оҫталығынан бигерәк, сирлегә диагноздың ваҡытында һәм дөрөҫ ҡуйылыуына бәйле. Артабан инде сирленең кәйефе, һауығырына ышанысына, - ти Винер Йәһүҙә улы. – Кешене өмөт, ышаныс йәшәтә бит. Ниндәй ҙә булһа операция алдынан ауырыу менән һөйләшәм, уның күңел торошон белешәм. Бына, мәҫәлән, палатала ике ҡатын ята, береһе 80-де үткән, икенсеһенә ни бары 60 йәш. Тәүгеһе онотолоп китеп мөхәббәт тураһында роман уҡый, икенсеһе бер туҡтауһыҙ сире хаҡында һөйләй, зарланыуҙан туҡтамай. Мөхәббәт хаҡында китап уҡығаны, әлбиттә, тиҙерәк һауығасаҡ, сөнки ул шуға ышана, өмөт итә, ә бына икенсеһен аяҡҡа баҫтырғансы байтаҡ көс түгергә кәрәк буласаҡ. Ундайҙарҙа башта һауығырына ышаныс уятырға кәрәк. Һөйләшеү-аңлашыуҙы ошондайыраҡ юҫыҡта башлайым: беҙ өсәүбеҙ - һин, һинең сирең һәм мин. Һин һәм мин, йәғни һине дауалаусы табип, сиргә ҡаршы көрәшәбеҙ. Әгәр һин үҙең йомшаҡлыҡ күрһәтеп, сиргә бирешәһең икән, минең һеҙҙең икегеҙгә ҡаршы тора алыуым икеле. Ә инде һин үҙең дә сирҙе еңергә теләһәң, һауығырыңа ышанһаң, өҫтөнлөк беҙҙең яҡта буласаҡ. Беҙ бергәләп сирҙе мотлаҡ еңәсәкбеҙ һәм һин аяғыңа баҫасаҡһың. Шуның өсөн төшөнкөлөккә бирелмә, сирҙе еңеп, һауығырыңа, минең һинең ғүмереңде оҙайтырға теләүемә ышан, тим. Ярҙам итә. Операция өҫтәленә өмөт, ышаныс менән ятҡан сирлеләр, ысынлап та, тиҙерәк һауыға.
Винер Йәһүҙә улының ихлас итеп һөйләшеүенән үк уның үҙ эшенә шул тиклем бирелгәнлеге, һөнәрен яратыуы ярылып ята. Бергә эшләгән хеҙмәттәштәрен дә шундай йылылыҡ, ихтирам менән телгә ала ул.
Винер Йәһүҙә улы мөғжизәләр тыуҙырыусы алтын ҡуллы хирург ҡына түгел, ысын баҡсасы ла булып сыҡты. "Икенсе Мичурин инде ул”, тиҙәр уның хаҡында туғандары, таныштары. Эштән буш ваҡытын, ялын тотош ғаиләһе менән Үтәк ауылындағы йортонда – хужалығында үткәрергә ярата икән. Зәңгәр шыршылар менән уратып алынған был ихатала ниндәй генә ағастар үҫмәй: төрлө сортлы алмағас, груша, слива, виноградтан тыш, туя ағасы, барбарис, Маньчжурия сәтләүеге лә бар. Был баҡсаны үҙенсәлекле тәжрибә участкаһы тип әйтергә лә була: онталған һөйәктәрҙе ялғап, кеше ғүмерен оҙайтҡан шикелле, ағастарға ла икенсе йән өрә ул. Сирле, ҡартайған ағастарға башҡа сортлы ботаҡтарҙы ялғап, уларҙың да ғүмерен оҙайта. Бында ағастың бер ботағында иртә, икенсеһендә һуңыраҡ өлгөргән грушаларҙы, алмаларҙы, сливаларҙы, хатта бер ағаста үҫкән груша менән алманы ла күрергә була. Был тәңгәлдә Сәлимә Ғаян ҡыҙы ла ҡалышмай: күҙҙең яуын алырлыҡ сәскәләр, түтәлдәрҙә гөрләп үҫкән йәшелсәләр уның хеҙмәт емеше. Әйткәндәй, Сәлимә Ғаян ҡыҙы ла, дүрт тиҫтә йыл кешеләр һаулығы һағында торған яҡшы табип. Оҙаҡ йылдар Стәрлетамаҡтағы "Строитель” санаторий-профилакторийында баш табип булып эшләгән ханым бөгөн сирлеләрҙе энә менән дауалай.
- Төп эшегеҙгә лә, ошо тиклем баҡсаны тәрбиәләргә лә, өҫтәүенә төрлө тәжрибә үткәрергә нисек өлгөрәһегеҙ? - тип ҡыҙыҡһынам Винер Йәһүҙә улынан.
- Баҡсамда мин, киреһенсә, ял итәм, көс-ҡеүәт алам. Бындағы мәшәҡәттәрҙе эш тип иҫәпләмәйем, күңелгә, булмышыма ләззәт биргән, кинәнес биргән яратҡан шөғөлөм бит ул. Тәпәй баҫҡан тыуған ер, тыуған тупраҡ көс-ҡеүәт бирә тигәндәре бик дөрөҫ, бында ҡайтып, баҡсалағы эштәр менән булышһам, йөрәккә дәрт, беләккә көс өҫтәлеп, зиһен яҡтырып киткәндәй була. Ә баҡсалағы эштәргә килгәндә, Сәлимә апайығыҙ кеүек ҡатын менән бөтәһенә лә өлгөрөргә була, - ти ул.
Табиптар, бигерәк тә хирургтарҙы, ғәҙәттә, эске кисерештәрен тышҡа сығарып бармаған, әҙ һүҙле, йомоғораҡ кешеләр тип күҙаллай инем. Ә бына Винер Йәһүҙә улы менән аралашҡас, был уйым бөтөнләй юҡҡа сыҡты. Ихлас, алсаҡ, ябай булыу өҫтөнә бик хисле, шиғри күңелле кеше ул. Шиғри күңелле тип әйтеүем дә юҡтан түгел: йәшәйешебеҙ, тыуған ауыл, мөхәббәт тураһында тәрән мәғәнәле, хисле шиғырҙар ҙа ижад итә Винер Йәһүҙә улы. Кеше ғүмере һағында тороусы табиптарға, операция блогы медсестраларына, шәфҡәт туташтарына арнаған шиғырҙары ла бихисап. Сәлимә апайға арналғандары ла байтаҡ ҡына.
Бөтә ғүмерен кешеләр ғүмерен һаҡлауға һәм оҙайтыуға арнаған Рәсәйҙең, республиканың атҡаҙанған, юғары категориялы табибы, мөғжизәләр тыуҙырыусы алтын ҡуллы хирург Винер Йәһүҙә улы һөйөклө атай һәм олатай ҙа. Ҡыҙҙары Светлана Винер ҡыҙы БДУ-ның Стәрлетамаҡтағы филиалында рус теле кафедраһы мөдире. Ә ейәнсәрҙәре урта мәктәпте уңышлы тамамлап, оло тормош юлына аяҡ баҫҡан.
- Йәшлегегеҙгә кире ҡайтып, бөтәһен дә яңынан башлау мөмкинлеге булһа, тормошоғоҙҙо үҙгәртер инегеҙме? Ғөмүмән, үҙ-үҙегеҙҙән ҡәнәғәтһегеҙме? - тип һорайым Винер Йәһүҙә улынан.
- Мөғжизә булып, ғүмер ҡулсаһын кирегә 5 тапҡыр әйләндерһәләр ҙә, әлеге юлды һайлар инем. Бар булмышымды арнаған яратҡан эшем, күңел биреп башҡарған шөғөлөм, терәк-таяныс булырлыҡ парым, бәхет утрауым – ғаиләм, балаларым, миңә ышанған, мине ихтирам иткән кешеләр, дуҫтарым бар. Шуның менән бәхетлемен. Миңә башҡа бер нәмә лә кәрәкмәй, - ти ул. Бындай һүҙҙе, ысынлап та, яҙмышынан уңған, тормошонан ҡәнәғәт кеше генә әйтә алалыр.
Мәрхәбә СОБХАНҒОЛОВА.


text:
- Подробности
- Просмотров: 358
НӘФИС ФАРФОР СӘНҒӘТЕ, ҡыҙҙырылған, һыу һәм газ үткәрмәй торған, ғәҙәттә аҡ төҫтә, нәҙек ҡатламы үтә күренмәле, ваҡ тишектәрһеҙ, сағыу нәҙек керамикананэшләнгән художество әйберҙәре; нәфис керамика сәнғәте төрө. Аҡ тоноҡ фарфор (бисквит) художество әйберҙәре эшләүҙә ҡулланыла һәм, ғәҙәттә, глазурь м‑н ҡаплана. Н.ф.с. әйберҙәрендә (бәләкәй пластика, ваза, сервиз, таштуҫтаҡ, шәмдәл, биҙәкле һауыт-һаба, панно, күләмле әйберҙәр, рельефтар һ.б.) рәссамдар биҙәүҙең традицион алымдарын (ҡулдан биҙәк төшөрөү, төҫләндереү, һылау, люстр, алтын ялатыу һ.б.) һәм автор техникаһын ҡуллана.
Башҡ‑ндың проф. биҙәү‑ҡулланма сәнғәтендә Т.П.Нечаева тарафынан эшләнгән Ғәскәров Ф. исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле солистарын кәүҙәләндергән фарфор статуэткалар тәүге Н.ф.с. әйберҙәре булып тора, уларҙа шат күңел һәм сағыу халыҡсан дәрт сағылдырылған; баҙыҡлыҡ м‑н һығылмалылыҡ яраштырылған: “Бейеүсе Т.Хоҙайбирҙина” (1954), “Яулыҡ менән бейеү” (икеһе лә — глазурь өҫтөнән ҡапланған биҙәк), “Өс туған бейеүе” (глазурь аҫтынан һәм өҫтөнән ҡапланған биҙәк; икеһе лә — 1955).
60—70‑се йй. Н.ф.с. өлкәһендә башлыса керамика белгесе Ф.У.Усманова эшләй, уның проф. эшмәкәрлеге Ижади производство комбинатына бәйле. Үҙенең эштәрендә ул Башҡ‑ндың биҙәү-ҡулланма сәнғәте традицияларына хас булған төҫтәр ярашыуын үҙгәртә, “Көнсығыш” сервизын биҙәгәндә тәүге тапҡыр башҡ. орнаменты элементтарын ҡуллана (1972; фарфор, глазурь өҫтөнән биҙәк, алтын); ш. уҡ бәләкәй пластика әҫәрҙәрен ижад итә.
70‑се йй. уртаһынан Н.ф.с. өлкәһендә Л.А.Госачинская эшләй. Ул эштәрендә күп төҫ ҡулланмайынса нәфислек м‑н тәьҫир итеүгә өлгәшә: “Туймазынан икәү” (фарфор, тоҙ; глазурь аҫтынан биҙәк, люстр), «“Дон Сезар де Базан” спектакленән комик персонаждар» (фарфор, глазурь өҫтөнән биҙәк, люстр; икеһе лә — 1987) скульптур композициялар; бәләкәй пластика “Рәссам Т.П.Нечаева” (1988; фарфор, глазурь аҫтынан биҙәк).
80‑се йй. аҙ. – 90‑сы йй. Н.ф.с. М.Б.Нелюбинаның әҫәрҙәре билдәле булып китә; уның әйберҙәрендәге биҙәктәр һыҙма һүрәттәр, офорт (ҡара: Графика) стиленә тартым. Эштәре айырыуса аҡ фон, нескә нәфис һыҙаттар һәм штрихтар, йомшаҡ колорит, күберәк композицияның фрагменттарға бүленеүе м‑н айырыла: “Диңгеҙ һағышы” вазаһы (1994; фарфор, бисквит, глазурь аҫтынан һәм өҫтөнән биҙәктәр), “Сихри ҡыш” сервизы (1994; фарфор, бисквит, пигменттар, глазурь аҫтынан биҙәк, люстр).
Л.Н.Ғәлиева ижадының тәүге осоронда башлыса фарфор массаһы м‑н эшләй һәм бәләкәй форма пластикаһына мөрәжәғәт итә. Уның әҫәрҙәре хикмәтле әкиәт һәм фантазиялы образдарҙы кәүҙәләндерә, гротеск һыҙаттарына эйә, ентекләп эшләнгән деталдәре, үҙенсәлекле фактура биҙәктәре м‑н айырылып тора: “Күбәләктәр”, “Аҡһөйәктәр мәжлесе”, “Көнсығыш”, “Мәрәкә кешеләр” (бөтәһе лә — 1993—2000, төҫләндереү).
Н.ф.с. өлкәһендә ш. уҡ проф. эшмәкәрлеге “Туймазы фарфоры” ААЙ‑на бәйле керамика белгестәре: И.Б. һәм Е.А.Котельниковтар — “Һабантуй” биҙәкле скульптура композицияһы (1990—95; фарфор, глазурь өҫтөнән биҙәк, люстр), Х.Н.Латипов – “Пластика” биҙәкле кувшин композицияһы (1993; фарфор, глазурь өҫтөнән биҙәк), И.А.Николаева — “Төш” таштуҫтағы (триптих, 1996; фарфор, бисквит, пигмент, алтын, глазурь аҫтындағы биҙәк), “Тәҙрә менән натюрморт” (1997; фарфор, пигмент, алтын, глазурь өҫтөндәге биҙәк); Октябрьский керамик плитка һәм фарфор изделиелар заводына рәссамдары эшләй: В.Г.Кузнецова — “Ҡурай сәскәһе, “Көҙгө кис” (фарфор, глазурь аҫтынан биҙәк), В.И.Кузнецов — “Бәхетле бала саҡ” скульптур композицияһы (Кузнецова м‑н авторҙ.), Д.В.Йосопов — “Ҙур ғаилә”, “Рәхим итегеҙ”, “Әсә булыу” бәләкәй композициялары, “Башҡорт мадоннаһы” композицияһы (бөтәһе лә — фарфор, глазурь өҫтөндә биҙәк; 70‑се — 80‑се йй. башы).
Керамика оҫталары Л.Н.Вульфсон, М.Н.Гульченко, В.Г.Деркач, И.В.Таран, М.Ф.Таран һ.б. ижадында фарфор ҡатнаш техникала башҡа материалдар м‑н бергә нәфис әйберҙәрҙе (шамоттан, фаянстан һ.б.) ҡаплау сифатында ҡулланыла.
Башҡ. Н.ф.с. әйберҙәре Башҡортостан проф. биҙәү‑ҡулланма сәнғәтенең 1‑се (1997), 2‑се (2002) һәм 3‑сө (2008) респ., төрлө респ., зона, Бөтә Союз һәм сит ил, ш. уҡ рәссамдарҙың шәхси күргәҙмәләрендә күрһәтелә. Н.ф.с. әҫәрҙәре БДХМ, һынлы сәнғәт галереялары, Рәсәй һәм сит ил музейҙары коллекцияларында һәм шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.
Әҙәб.: Янбухтина А.Г. Башкирские сувениры. Уфа, 1982; шул уҡ. Декоративное искусство Башкортостана. ХХ век: от тамги до авангарда. Уфа, 2006; Профессиональное декоративно-прикладное искусство Башкортостана: кат. 1—3 респ. выст. 1997—2008.
А.Е.Григорьева
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 212
ҮҪЕМЛЕКТӘР АНАТОМИЯҺЫ, үҫемлектәрҙең эске төҙөлөшөн өйрәнгән ботаника бүлеге. Хәҙ. Ү.а. төрлө экологик төркөмдәргә ҡараған үҫемлектәрҙең ағзаларының төҙөлөш үҙенсәлектәрен (экологик Ү.а.), ҡоротҡостар һәм ауырыу тыуҙырыусылар тәҫьире аҫтында туҡымаларҙың һәм ағзаларҙың үҙгәреүен (патологик Ү.а.), үҫемлектәрҙең төрлө систематик төркөмдәренең филогенетик бәйләнешен (сағыштырма Ү.а.), биохимик процестарҙың туҡыма һәм ағзаларҙың анатомик төҙөлөшө м‑н бәйле булыуын (функциональ Ү.а.) өйрәнә. Үҫемлектәр цитологияһы Ү.а. бүлеге булып тора. Ү.а. тикшеренеү һөҙөмтәләре ауыл хужалығында, фарм. һәм аҙыҡ‑түлек сәнәғәтендә, ағасты өйрәнеүҙә, дендрохронологияла һ.б. ҡулланыла. 20 б. 80—90‑сы йй. Биология институтында төрлө ағас төрҙәрендә йыллыҡ ҡулсаларының үҙенсәлектәре тикшерелгән (С.Е.Кучеров); һуған төркөмөнә ҡараған айырым төрҙәрҙең (С.С.Хәйретдинов); Медицина университетында — дарыу үҫемлектәренең (Ю.Г. Афанасьева, Т.И.Плеханова) вегетатив ағзалары анатомияһы өйрәнелгән.
Әҙәб.: Э с а у К. Анатомия растений. Кн. 1, 2. М., 1980.
Л.Ғ.Наумова
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 498
“АВТОНОМИЯЛЫ БАШҠОРТ СОВЕТ СОЦИАЛИСТИК РЕСПУБЛИКАҺЫ СИКТӘРЕН КИҢӘЙТЕҮ ТУРАҺЫНДА” (“О расширении границ Автономной Башкирской Социалистической Советской Республики”), Оло Башҡортостан сиктәрен юридик яҡтан нығытыу т‑дағы 1922 й. 14 июнендәге Бөтә Рәсәй ҮБК декреты. Документҡа ярашлы Өфө губернаһы бөтөрөлә; Бәләкәй Башҡортостанға Өфө губ. Өфө өйәҙе, Бөрө өйәҙе, Бәләбәй өйәҙе, Златоуст өйәҙе, Мейәс ҡ. м‑н бергә Мейәс улусы, Һарыстан, Түргеяҡ улустары, Силәбе губернаһының Кесе Ҡыҙыл й. буйлап Таш Йырындар һәм Магнит тауы янындағы ерҙәр ҡушыла; Ялан кантоны Силәбе губ. бирелә; баш ҡала Стәрлетамаҡтан Өфөгә күсерелә. Бәхәсле мәсьәләләрҙе хәл итеү Эске эштәр ХК‑на һәм Милләттәр эштәре б‑са ХК‑ға тапшырыла. Декрет ҡабул ителгәндән һуң БАССР терр‑яһы киңәйә, халыҡ һаны һәм иҡт. ҡеүәте арта. Шулай уҡ ҡара: Административ‑территориаль ҡоролош.
Әҙәб.: Образование Башкирской Автономной Советской Социалистической Республики: сб. док. и материалов. Уфа, 1959; Касимов С.Ф. Автономия Башкортостана: становление национальной государственности башкирского народа (1917—1925 гг.). Уфа, 1997.
С.Ф.Ҡасимов
Тәрж. С.М.Рәхимова


text:
Мәүлетова Менәүәрә Ғәбдрәҡип ҡыҙы
{{Учёный |Имя = Менәүәрә Ғәбдрәҡип ҡыҙы Мәүлетова |Оригинал имени = |Изображение = |Ширина = |Описание изображения = |Дата рождения = 16.08.1923 |Место рождения = Уразайбаш,Бәләбәй кантоны,Башҡорт АССР-ы,СССР |Дата смерти = |Место смерти = |Гражданство = СССР → Рәсәй |Научная сфера = хирургия,детская хирургия |Место работы = Башҡорт дәүләт медицина институты,Республика балалар клиник дауаханаһы |Учёная степень = профессор |Учёное звание = медицина фәндәре докторы |Альма-матер = Башҡорт дәүләт медицина институты |Научный руководитель = |Знаменитые ученики = |Известна как = балалар хирургы |Награды и премии = премия РАМН имени С.Д.Терновского
Мәүлетова Менәүәрә Ғәбдрәҡип ҡыҙы — 16.08.1923 йыл Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы) Уразайбаш ауылында тыуған. Медицина фәндәре докторы (1979), профессор (1980). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1963)[1].
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәүлетова Менәүәрә Ғәбдрәҡип ҡыҙы 1923 йылдың 16 авгусында хәҙерге Бүздәк районы Уразайбаш ауылында тыуған.
1940 йылда Бүздәк районы Арыҫлан ете йыллыҡ мәктәбе уҡытыусыһы, 1942—1944 йылдарҙа ошо мәктәп директоры булып эшләй.
1944—1945 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Бүздәк район комитеты секретаре.
1945—1950 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтында белем ала.
1950—1953 йылдарҙа Ишембай ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире һәм Өфө ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире урынбаҫары.
1956 йылдан Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһында эшләй башлай, 1959 йылдан — бүлек мөдире.
1964—1966 йылдарҙа — Өфө ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлеге хирургы, шул уҡ ваҡытта, 1964—1967 йылдарҙа, 1-се һәм 2-се Өфө ҡала дауаханалары табибы, 1966 йылдан — бүлек мөдире.
1966 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты (хәҙерге Башҡорт дәүләт медицина университеты) преподавателе.
1966—1989 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының баш балалар хирургы. Республикала Балалар хирургияһын үҫтереүгә ҙур өлөш индергән[2].
1970—1989 йылдарҙа- балалар хирургияһы кафедраһы мөдире.
2001 йылдан башлап, Республика балалар клиник дауаханаһында эшләй.
Балалар хирургияһын үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн Рәсәй Медицина Фәндәре Академияһының С. Д. Терновский исемендәге премияһы менән бүләкләнә (2008).
Фәнни эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фәнни эшмәкәрлеге киҫкен һәм хроник деструктив пневмонияны диагностикалау һәм дауалау ысулдарын яҡшыртыу, аппендикуляр перитонитты, гематогенлы остеомиелитты киҫәтеү һәм дауалауға бәйле.
Профессор Мәүлетова етәкселегендә балаларға хирургик ярҙам күрһәтеү өсөн нормативтар, ҡалҡан биҙен хирургия юлы менән дауалауҙы нигеҙләү, балаларҙа бронхоэктатик сирҙе иртә диагностикалау һәм уларҙы диспансеризациялау буйынса тәҡдимдәр эшләп сығарыла.
Менәүәрә Ғәбдрәҡип ҡыҙы Мәүлетова — 170-тән артыҡ фәнни хеҙмәт авторы.
Фәнни хеҙмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Профилактика инфекционных осложнений и комплексное лечение детей с сочетанной и комбинированной термической травмой, пострадавших на катастрофе. Уфа, 2004 (соавт.);
- Организация, развитие и становление детской хирургии в Республике Башкортостан. Уфа, 2011.
Маҡтаулы исемдәре, бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1963),
- Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989),
- Рәсәй Федерацияһы Фәндәр Академияһының Президумының С. Д. Терновский исемендәге премия лауреаты (2008).


text:
Вольфганг Амадей Моцарт
Во́льфганг Амадéй Мо́царт (нем. Wolfgang Amadeus Mozart, МФА [ˈvɔlfɡaŋ amaˈdeus ˈmoːtsaʁt] ; тулы исеме — Иога́нн Хризосто́м Во́льфганг Амадéй Мо́царт; 27 ғинуар 1756, Зальцбург — 5 декабрь 1791, Вена) — Австрия композиторы һәм музыкант-виртуозы. Иң популяр классик композитор булараҡ, Моцарт бөтә донъя музыка мәҙәниәтенә ҙур йоғонто яһаған. Замандаштарының әйтеүе буйынса, Моцарт феноменаль музыкаль ишетеү һәләтле, иҫ китәрлек хәтерле һәм музыка уйлап сығарып уйнарға оҫта булған.
Моцарт, башҡа композиторҙарҙан айырмалы рәүештә, барлыҡ музыкаль формаларҙа ла ижад иткән һәм барыһында ла ҙур уңыштарға өлгәшкән. Уның яҙған әҫәрҙәре симфоник, концерт, камера, опера һәм хор музыкаһы өлкәләрендә иң ҙур хазина булып һанала. Гайдн һәм Бетховен менән бер рәттән Вена классик мәктәбенең иң шәп вәкилдәренең береһе булған[1]. Моцарттың биографияһы (бигерәк тә уның ваҡытһыҙ үлеме) төрлө уйлап сығарылған бәхәсле мифтарға бай.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәүге йылдары (1756—1763)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бала сағы һәм ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вольфганг Амадей Моцарт 1756 йылдың 27 ғинуарында Зальцбург архиепископлығының баш ҡалаһы Зальцбургта Гетрайдегассе, 9-сы йортта тыуған. Уның атаһы Леопольд Моцарт архиепископ-кенәз Сигизмунд фон Штраттенбахтың йорт капеллаһында скрипкасы һәм композитор булған. Әсәһе Мария Анна Моцарт (ҡыҙ фамилияһы Пертль), Санкт-Гильгендәге ҡарттар йортон ҡараусы комиссарҙың ҡыҙы. Моцарттарҙың ғаиләһендә тыуған ете баланың тик икеһе генә:ҡыҙҙары Мария Анна(уны дуҫтары, туғандары Наннерль тип йөрөткән) һәм улдары Вольфганг ғына тере ҡалған. Уның тыуыуы әсәһенә бик ҙур ҡыйынлыҡтар тыуҙырған, әсәһе бик оҙаҡ ауырығандан һуң ғына терелгән. Тыуғанының икенсе көнөндә үк Зальцбургтағы Изге Руперт соборында Вольфгангты суҡындырғандар. Суҡындырғандан һуң сиркәү кенәгәһенә латинса уны Chrysostomus Wolfgangus Theophilus (Gottlieb) Mozart исемле тип яҙып ҡуйғандар. Был исемдең тәүге ике һүҙе —изге Иоанн Златоуст исеме менән бәйле, ул көндәлек тормошта ҡулланылмаған, ә дүртенсе исеме немецсә һәм лат. Amadeus, нем. Gottlieb, итал. Amadeoo, йәғни «Хоҙайҙың һөйкөмлөһө» тигәнде аңлатҡан. Моцарт үҙен Вольфганг исеме менән атауҙарын хуп күргән[2].
Ике баланың да музыкаль һәләте бала саҡтан уҡ билдәле булған. Ете йәшендә Наннерль атаһынан клавесиндә уйнарға өйрәнгән. Был ваҡытта өс йәшлек Вольфганг, клавесин артына ултырып, төрлө көйҙәр сығарып маташҡан. Ул, хатта апаһы уйнаған музыкаль пьесаларҙы отоп алып, уларҙан өҙөктәрҙе клавесиндә уйнай башлаған. Был уның атаһы Леопольдты ҙур аптырашта ҡалдырған. Улына дүрт йәш тулғас, Леопольд улын клавесиндә ҙур булмаған пьесалар һәм менуэттар уйнарға өйрәтә. Баштан уҡ Вольфганг бик матур уйнаған. Бер аҙҙан ул үҙаллы ижад итергә тотонған. Биш йәшендә бәләкәй пьесалар уйлап сығарған, атаһы был пьесаларҙы нота дәфтәренә яҙып барған. Вольфгангтың иң тәүге әҫәрҙәре клавир өсөн Анданте До мажор (K.1a) һәм Аллегро До мажор (K. 1b) булған. Уларҙың аҫтында ғинуар һәм апрель,1761 йыл тип яҙылған[3].
Леопольд үҙ балалары өсөн нота дәфтәрҙәре булдырған, унда ул үҙе йәки уның музыкант дуҫтары, клавир өсөн төрлө әҫәрҙәр яҙып ҡалдырған. Наннерлдең нота дәфтәрендә менуэттар һәм ҙур булмаған пьесалар яҙылған. Был дәфтәр, ныҡ ҡына зарар күрһә лә, бѳгәнгѳ кѳнгә тиклем һаҡланып ҡалған. Ошо дәфтәрҙәр буйынса бәләкәй Вольфганг та уҡыған, шунда уҡ уның беренсе әҫәрҙәре лә яҙылған. Вольфгангтың нота дәфтәрҙәре, киреһенсә, матур көйө һаҡланып ҡалған. Унда Телеман, Бах, Киркгоф һәм башҡа күп кенә композиторҙарҙың әҫәрҙәре лә бар. Вольфгангтың музыкаль һәләте бик ҙур булған: алты йәшендә саҡта уҡ клавесиндән башҡа үҙаллы скрипкала уйнарға өйрәнгән[4].
Моцарттың нескә музыкаль һәләтен дәлилләүсе бер факт булып, уларҙың ғаиләһенең дуҫы торбала уйнаусы Андреас Шахтнерҙың Моцарт үлгәндән Мария Анна үтенесе буйынса яҙған хаты тора. Уның иҫләүе буйынса, кескенә Вольфганг ун йәшенә тиклем торба тауышынан ҡурҡҡан, әгәр унда башҡа музыка ҡоралдарында уйнамаһалар, уның тауышын ишетмәҫкә тырышҡан. Хатта торбаларҙы ул үҙенә табан йүнәлтелгән пистолетҡа һанаған. Шахтнер яҙған: «Атаһы, балаһының ҡурҡыуын юҡ итергә була, миңә Вольфгангтын битенә торбанан өрҙөрөргә бойорҙо. Эй, Хоҙайым, нишләп мин быны эшләнем: Вольфганг торбаның аҡырған тауышын ишеткәс тә ағарынып ергә ауа башланы. Әгәр мин уйнауымды дауам итһәм, малайҙың өйәнәге башланыуы ихтимал ине [5].
Атаһы Вольфгангты бик ныҡ яратҡан: һәр кис йоҡлар алдынан улар бер мәғәнәһе лә булмаған, үҙҙәре уйлап сығарған «Oragnia figa tafa» тигән йырҙы икәүләшеп йырлаған. Улы, ултырғысҡа баҫтырып йырлатҡан атаһының танау осонан үбеп, ҡартайғас уны быяла футлярға һалып, үҙендә һаҡларға һәм һәр саҡ хөрмәт итергә вәғәҙә иткәс кенә йоҡларға ятҡан. Атай кеше балаларына ѳлгѳлѳ уҡытыусы һәм тәрбиәсе булған, уларға бик яҡшы белем һәм тәрбиә биргән. Уның балалары бер ҡасан да мәктәпкә йөрөмәгән, уларҙы аталары уҡытҡан. Малай бөтә фәндәрҙән дә мауығып уҡыған, хатта уҡыған саҡта музыкаһын да онотоп торған. Мәҫәлән, һандарҙы өйрәнгән сағында өйҙәге бөтә мебелгә аҡбур менән һандар яҙып бѳткән. [3].
Беренсе сәйәхәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Леопольд улын композитор итеп күргеһе килгәнлектән, музыка донъяһына Вольфгангты башҡарыусы-виртуоз итеп сығарған. Бының сәбәбе борон-борондан һаҡланып килгән йола буйынса, композитор буласаҡ кеше башта иң һәйбәт музыкант булырға тейеш булған. Улына яҡшы вазифа һәм музыка һөйөүселәр араһында ҡурсалаусы табыр өсөн, Леопольд король һәм кенәздәрҙең һарайҙарына концерт гастролдәре ойошторған. Ошо ваҡыттан алып ун йыл буйына уларҙың ғаиләһе Европа буйлап концерттар менән сәйәхәт итә башлай. 1762 йылдың ғинуарында ул Мюнхенгә беренсе сәйәхәт ҡыла. Вольфгангҡа был ваҡытта бары алты ғына йәш була. Өс аҙналыҡ гастролдәр барышында улар Баварияның куфюрсты Максимилиан III өсөн дә сығыш яһай I[6].
Мюнхендәге уңышлы сығыштар, тамашасыларҙың балаларҙы энтузиазм менән ҡаршылауҙары Леопольдте тағы ла ошондай сығыштар яһарға ҡанатландыра. Ул ваҡытта Вена Европа мәҙәниәтенең һәм сәнғәтенең төп үҙәге булып торған. Венала музыканттар алдында ҙур мөмкинселектәр асылған, улар бында үҙҙәренә ҡурсалаусылар тапҡан. Шуға күрә Леопольд ҙур өмөттәр бағлап, көҙ көнө бөтә ғаиләһе менән Венаға барырға уйлай. Сәйәхәттән алдағы туғыз ай буйына Леопольд Вольфгангҡа музыканан бик күп дәрестәр биргән. Тик ул уға музыка теорияһын түгел, ә тамашасылар өсөн төрлө фокустар ҡуйырға өйрәткән. Тамашасылар күберәк музыканы түгел, ә фокустарҙы нығыраҡ яратҡан булған. Мәҫәлән, Вольфганг сепрәк менән ҡапланған клавиатурала күҙҙәре бәйләнгән көйө хаталарһыҙ уйнарға өйрәнгән. Ниһайәт, Леопольд, архиепископтың рөхсәте менән ял алып, шул уҡ йылдың 18 сентябрендә ғаиләһе менән Венаға юлға сыға. Юл ыңғайы улар Линц ҡалаһында туҡтап, граф Шлик йортонда концерт ҡуя. Был концертта музыка һөйөүсе Герберштейн һәм Пальфи исемле графтар ҙа була. Улар бәләкәй вундеркиндтарҙың уйнауҙары менән ныҡ һоҡлана һәм Вена ҡалаһының данлыҡлы кешеләренең иғтибарын балаларға йәлеп итергә ярҙамлашырға вәғәҙә биргән[6].
Линцтан һуң, почта карабында Дунай буйлап, Моцарттар Венаға йүнәлә. Ибс янында туҡтап ял иткән саҡта Вольфганг францискандар монастырендә беренсе тапҡыр органда уйнап ҡараған. Малайҙың органда уйнағанын ишетеп, францискандар хоры йырларға йыйылған һәм бәләкәй малайҙың шул тиклем оҫта уйнағанына хайран ҡалған. 6 октябрҙә Моцарттар Вена ҡалаһына килеп еткән.
Ул арала, граф Герберштейн һәм Пальфи, үҙ вәғәҙәләрен тотоп, Венаға Моцарттарҙан алдараҡ килеп, эрцгерцог Иосифкә Линцтағы концерт тураһында һөйләгән. Үҙ сиратында Иосиф та үҙенең әсәһе император Мария Терезияға балалар тураһында һөйләй. Шуның арҡаһында, Венаға килгәс тә Леопольд 1763 йылдың 13 октябрендә Шенбрунға аудиенцияға саҡырыу ҡағыҙы алған. Билдәләнгән көнгә тиклем Моцарттар байтаҡ ҡына Вена дворяндары йорттарында сығыш яһарға саҡырылған, шул иҫәптән, вице-канцлер, граф Коллоредо тарафынан да саҡырылғандар. Һуңынан Коллоредоның улы архиепископ Иероним Коллоредо Моцарттың ҡурсалаусыһы булған. Оҙаҡламай бөтә Вена аристократияһы бәләкәй музыкант -виртоуз тураһында ғына һөйләгән[7].
13 октябрҙә Моцарттар императорҙың йәйге резиденцияһы булып торған Шенбруннға килгән. Император ҡатыны Мария Терезия Моцарттарҙы, улар үҙҙәрен ҡыйынһынмай тотһондар өсөн, бик йылы ҡаршылай. Бер нисә сәғәт буйына барған концертта Вольфганг төрлө музыка әҫәрҙәрен, үҙенең яҙғандарынан тыш Мария Терезияның йорт композиторы Георг Вагензейль биргән әҫәрҙәрҙе лә, бер хатаһыҙ, мауыҡтырғыс итеп уйнай. Император Франц I, Вольфгангтың уйнау һәләтен тикшереп ҡарау маҡсатында, уны төрлөсә, бер бармаҡ менән генә йәки йоҡа туҡыма менән ҡапланған клавиатураларға баҫтырып уйнатып ҡарай. Вольфганг был имтихандарҙы бик еңел үтә. Шул уҡ ваҡытта үҙенең апаһы менән бергәләп, дүрт ҡуллап та уйнай. Император ғаиләһе был балаларға хайран ҡала. Император ҡатыны хатта үҙенең битен Вольфгангҡа үбергә рөхсәт итә. Концерт тамамланғас, Моцарттарҙы бик ныҡ һыйлайҙар һәм Һарайҙарының тирә яғын ҡарарға рөхсәт итәләр. Билдәле бер тарихи анекдот менән бәйле әлеге концерт: йәнәһе, Вольфганг император балалары менән уйнағанда шыма иҙәндә тайып йығылған. Эрцгерцогиня Мария Антуанетта, Францияның буласаҡ королеваһы, уға торорға ярҙам иткәндә Вольфганг уға: “Һеҙ бигерәк һәйбәтһегеҙ, мин үҫкәс Һеҙгә өйләнергә теләр инем»- тип әйткән. Моцарттар Шенбруннда ике тапҡыр булған. Император ҡатыны, Моцарттарҙың балалары уларҙың һарайында иң матур кейемдәрҙә йөрөһөндәр өсөн, Вольфгангҡа һәм уның апаһы Наннерлгә ике костюм бүләк иткән[8].
Бәләкәй виртуоздың баш ҡалаға килеүе ҡалала сенсация була, шуның арҡаһында Моцарттар көн һайын аристократтарҙан саҡырыу ҡағыҙҙары алған. Леопольд был саҡырыуҙарҙың береһенән дә баш тартмаған, сөнки ул саҡырыусыларҙың берәйһе, моғайын, балаларҙың ҡурсалаусыһы булыр тип өмөт иткән. Бер нисә сәғәт буйына дауам иткән концерттар Вольфгангты бик ныҡ йонсотҡан. 21 октябрҙә королева алдындағы сираттағы сығышында Вольфганг үҙен бик ныҡ насар тойған, концерттан һуң ауырып йығылған. Уның тәне ҡыҙыл таптар менән ҡапланған, ныҡ ҡыҙыша башлаған. Вольфганг скарлатина менән ауырып киткән. Яҡшы табип дауалауы арҡаһында ул бик тиҙ һауыҡҡан, тик аристократтар, баланан ауырыу йоҡтороуҙан ҡурҡып, уны концерттарға саҡырыуҙан туҡтаған. Шуға күрә венгр дворяндарынан саҡырыу ҡағыҙы килгәс, Леопольд бик ҙур теләк менән балаларын Прессбургҡа (хәҙер — Братислава) алып киткән[9]. Зальцбургҡа ҡайтышлай улар бер нисә көнгә Венала туҡтаған һәм 1763 йылдың башында өйҙәренә әйләнеп ҡайтҡан.[10].
Оло сәйәхәт (1763—1766)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бер нисә ай ял иткәндән һуң Леопольд балаларының концерттарын дауам итергә булған. Яңы сәйәхәт итеп Парижға концерт эшмәкәрлеге менән барыуҙы һайлаған. Париж ул заманда Европаның иң ҙур музыка үҙәктәренең береһе булған. Леопольдтең ҡурсалаусыһы — Зальцбургтың архиепископ кенәзе Сигизмунд фон Штраттенбах Леопольдтың был амбициоз планын яҡлап сыҡҡан һәм уға ял биргән. Тик Леопольдтың был ялы өс йылға тиклем һуҙылырын ул башына ла килтермәгән [11]. Ғаилә Зальцбургтан 1763 йылдың 9 июлендә юлға сыҡҡан. Юл ыңғайында улар бик күп кенәздәрҙең йортонда, бик күп ҡалаларҙа концерт ҡуйған. Бары тик 18 ноябрҙә генә Парижға килеп етәләр. Виртуоз музыкант балаларҙың даны бик тиҙ таралған һәм Вольфгангтың музыка уйнауын тыыңларға теләүселәрҙең һаны көндән-көн артҡан[12].
Париж Моцарттарға бик ныҡ тәьҫир иткән. Ғинуарҙа Вольфганг клавесин һәм скрипка өсөн беренсе дүрт сонатаһын яҙған, Леопольд уларҙы баҫтырыуға биргән[13]. Ул ете йәшлек бала яҙған соната сенсация буласаҡ, тип уйлаған һәм титул битендә был әҫәрҙе ете йәштәге бала яҙғанын күрһәткән. Моцарттар биргән концерттар ажиотаж тыуҙырған. Франкфурт ҡалаһында бөтә Европала таныҡлы немец энциклопедисы һәм дипломат Фридрих Мельхиор фон Гриммдан ҡурсаулыҡҡа алынған һәм рекомендация хатын алған Моцарттарҙы Людовик XV-тең Версалдәге һарайына сығыш яһарға саҡырғандар.[14]. 24 декабрҙән алып Раштыуаға тиклемге байрамдарҙа улар король һәм маркиза Де Помпадурҙар өсөн ике аҙна буйы концерт биргәндәр[14]. Яңы йыл байрамында Моцарттар хатта король һәм королева янында баҫып тороу хөрмәтенә лә эйә булалар[14].
Парижда Вольфганг һәм Наннерль үҙҙәренең музыка өлкәһендәге ҡаҙаныштарының иң бейек баҫҡысына күтәреләләр. Наннерль Париждың виртуоз музыканттары менән бер рәткә баҫһа, Вольфганг феноменаль һәләтле пианинола уйнаусы, скрипкасы, органсы булып ҡына түгел, ә вокал арияларын экспромт юл менәнь уйнаусы аккомпаниатор һәм импровизатор, нота дәфтәренән алдан әҙерләнмәйенсә генә ҡарап уйнаусы музыкант данын яулай.[15]. Апрель айындағы һуңғы ике оло концерттарҙан һуң Леопольд Лондонға сәйәхәт итергә сығырға ҡарар итә. Парижда бик күп концерттар ҡуйыу сәбәпле, Моцарттар бик күп аҡса эшләй, уларға шулай уҡ бик күп затлы бүләктәр-эмалдән эшләнгән табакеркалар, сәғәттәр һәм биҙәнеү әйберҙәре биргәндәр[13].
10 апрель 1764 йыл. Моцарттарҙың ғаиләһе был көндө Париждән сығып, Па-де-Кале боғаҙы аша үтеп, үҙҙәре яллаған карапта Дуврға табан йөҙөп китә[16]. Улар Лондонға 23 апрелдә килә һәм унда ун биш ай йәшәй. [17]. Англияла булыу Вольфгангтың музыкаль белемен күтәрә, ул унда саҡта Иоганн Христиан Бах, Иоганн Себастьян Бахтың кесе улы һәм Карл Фридрих Абель менән таныша. Иоганн Христиан Бах, Вольфгангтан байтаҡ оло булыуға ҡарамаҫтан, йәш музыкант менән дуҫлаша һәм уға музыка буйынса дәрестәр бирә. Шунлыҡтан Вольфгангтың стиле матурыраҡ, иркенерәк һәм зауыҡлыраҡҡа әйләнә[18]. Бах Вольфгангты ысын күңелдән һөйә, улар икәүһе дүрт ҡул менән бергәләшеп инструмент артында бик күп ваҡыт уйнап үткәргән.[19]. Бында, Лондонда, Вольфганг билдәле итальян опера йырсыһы Джованни Манцуолли менән таныша, унан йыр дәрестәре ала. Ә 27 апрелдә Моцарттар король Георг III алдында сығыш яһай. Монарх уларҙың ғаиләһен бик йылы ҡаршылай. 19 майҙа Вольфганг, И. Х. Бах, Г. К. Вагензейль, К. Ф. Абель һәм Г. Ф. Гендель әҫәрҙәрен нота дәфтәренән генә ҡарап уйнап, тыңлаусыларҙы таң ҡалдыра. Улының шундай ҙур уңыштарына шатланған Леопольд өйөнә шулай тип хат яҙған[20]:
Англияға килгәндә Вольфганг виртуоз музыкант булып килгән булһа, ҡайтҡанда ул билдәле композиторға әйләнеп ҡайта[22]: Лондонда саҡта ул элеккесә клавесин һәм скрипка өсөн генә әҫәрҙәр яҙып ҡалмай, ул вокал һәм симфоник әҫәрҙәр ҙә яҙа башлай[23]. Бының сәбәбе булып июлдә Леопольдтың ауырып китеүе торған. Атаһын тынысһыҙламаҫ өсөн, Вольфганг клавирҙа уйнауын туҡтатып тора. Уларҙың ғаиләһе Челси тигән ауылға күсенә. Музыка уйнай алмаған Вольфганг бында музыкаль әҫәрҙәр яҙыу менән шөғөлләнә башлай. Ул үҙ ғүмерендә беренсе тапҡыр симфония (K. 16, Ми-бемоль мажор) яҙа.[24]. Шул рәүешле Вольфгангтың техник әҙерлеге үҫешә, ул композиция формалары һәм ҡағиҙәләрен иркен ҡуллана башлай. Шулай ҙа әлегә ул композитор булыу оҫталығының бейеклектәренә менеп еткән тип әйтеп булмай, сөнки уның күп кенә әҫәрҙәрен Леопольд, тикшереп, мөхәррирләгән, уларҙы тәртипкә һалған. 19 июль, 1765 йыл. Моцарттар Британия музейында була, Вольфганг был музейға Лондонда үҙе ижад иткән сонаталарын һәм 46-сы псаломдың тексына яҙған мадригалын«God is our refuge» (Ҡалып:Tr-en, K. 20) бүләк итә.[25]. Вольфганг һәм уның апаһы Наннерлдең Англияла биргән һуңғы концерты күберәк цирк номерҙарына оҡшаған. Вольфганг һәм Наннерль сепрәк менән ҡапланған клавиатура өҫтөндә дүрт ҡул менән икәүләшеп тавернала аҡсаға уйнаған[26]. 1765 йылдың 26 июлендә Моцарттар Лондондан ҡайтырға сыға,Тик Голландия иле принцессаһының ҙур үтенесе буйынса улар Гаага барырға була. Шунлыҡтан Леопольдтең өйҙәренә әйләнеп ҡайтырҙан алда, юл ыңғайында, Италияға кереп сығыу планы боҙолоп тора.[27][26]
Луврҙан беренсе августа сығып, улар диңгеҙ буйлап Калегә тик бер айҙан һуң ғына (11 сентябрь, 1765 йыл) килеп етә. Голландияла Моцарттар туғыҙ ай булған. Бында Вольфганг тағы бер симфония (K. 22, Си-бемоль мажор) һәм клавесинда һәм скрипкала уйнар өсөн алты соната яҙған. Сентябрь айында Вольфганг Гаагалағы король һарайында концерт биргән. Голландияға килеү Моцарттар өсөн ҙур ҡайғылар килтергән: Леопольд тағы ла ауырып киткән, һуңынан Наннерль эс тифе менән ауырып, саҡ ҡына үлмәй ҡалған, ул һауығыуға Вольфганг та ауырып йығылған. Ул ауырыған саҡта ике ай самаһы үлем сигендә булып, ҡаҡ һөйәккә тороп ҡалған.[28][26]. Леопольд Голландияла булған саҡта уның «Школа скрипичной игры» тигән китабы голланд теленә тәржемә ителеп, баҫылып сыҡҡан[29].
1766 йылдың апрелендә, сәйәхәткә сығыуҙарына өс йылдан артыҡ ваҡыт үткәс, Моцарттарҙың ғаиләһе ҡайтыр юлға сыға. Леопольдтың ялы бик артыҡҡа һуҙылғанлығы, балаларҙың йыш ауырыуҙары, улар ғаиләһенә оҙайлы ял кәрәклеген иҫбатлаған[30]. 10 майҙа улар Парижға килеп етә. Элекке дуҫтары Ф. М. фон Гримм уларға фатир әҙерләп ҡуйған була. Гримм әйтеүенсә, тәү тапҡыр 1764 йылда Парижда булған ваҡыт менән сағыштырғанда, Вольфганг менән Наннерль музыка өлкәһендә ҙур уңыштарға өлгәшкән булған. Шуға ҡарамаҫтан, вундеркиндтарҙың сығышын ныҡ яратҡан тамашасылар үҫмерҙәрҙең музыка уйнауына битараф ҡалған. Шулай ҙа Гриммдың ҙур тырышлығы арҡаһында Вольфганг менән Наннерлде яңынан Версаль һарайына музыка уйнарға саҡырғандар [31]. Ике айҙан һуң, 9 июлдә, ғаилә, Парижды ҡалдырып, тыуған ҡалаһы Зальцбургҡа юл тота. Юл ыңғайында Лионда, Женевала һәм Мюнхендә улар бер нисә аҙна туҡтап тора[26]. Ноябрь,1766 йыл. Ғаилә Зальцбургҡа ҡайтып инә[32].
Тәүге опералары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәйәхәттең һөҙөмтәләре бик ҙур була: ул Леопольдҡа һәм балаларға хыяллана алмаҫлыҡ ҙур дан килтерә [33]. Өйҙә өс йыл булмаған Вольфганг ябай баланан ун йәшлек композиторға әйләнә. Был хәл Моцарттарҙың дуҫтарын, күршеләрен хайран ҡалдыра[26]. Вольфганг Зальцбургтағы мәктәптә уҡығанмы-юҡмы икәнлеге билдәһеҙ, тик атаһы Леопольдтың малайҙы арифметикаға, уҡырға-яҙырға, тарих менән географияға өйрәткәне билдәле. Вольфганг латин, итальян телдәрен яҡшы белгән, ул телдәрҙә һөйләшкән, шулай уҡ француз һәм инглиз телдәрен дә үҙләштергән[34][35]. Оҙаҡ ваҡыттар буйынса Леопольд улын контрапунктаға ла өйрәткән тип иҫәпләгәндәр, тик һуңынан был фән буйынса дәфтәрҙең Вольфгангтыҡы түгел, ә атаһының бер билдәһеҙ ҡалған уҡыусыһыныҡы булыуы асыҡланған.[36].
Вольфганг Англиянан композитор булып танылып ҡайтҡас, уға төрлө кешеләрҙән музыка яҙырға заказдар яуа башлаған: мәҫәлән, Зальцбургтың кенәзе С. Штраттенбахтың архиепископлыҡ дәрәжәһенә инеүе йыллығы тантанаһына Вольфганг уны данлаусы музыка(«A Berenice … Sol nascente», икенсе төрлө әйткәндә «Licenza», K.70/61c) яҙған. Был әҫәрҙе Вольфганг 1766 йылдың 21 декабрендә уйнап күрһәткән. Бынан тыш кенәз һарайында уйнар өсөн ул төрлө ваҡытта төрлө марштар, менуэттар, дивертисменттар, трио, торба һәм литаврҙа уйнар өсөн фанфарҙар һәм төрлө байрамдар өсөн музыкалар яҙған, тик уларҙың күбеһе юғалған[37]. Моцарттың «Долг первой заповеди» немец ораторийы ла шул кенәз һарайы өсөн яҙылған. Был музыканы яҙырға уға Михаэль Гайдн һәм Антон Адльгассерҙар ярҙам иткән. Имеш-мимештәргә ҡарағанда, архиепископ Штраттенбах, Вольфгангтың ғәжәйеп һәләтенең ысынмы-юҡмы икәнен белер өсөн, уны бер аҙна буйына йоҙаҡ аҫтында тотҡан һәм үҙе биргән шиғырға ораторий яҙырға ҡушҡан[37]. Тик был әҫәрҙең партитураһының бик оҙон күләмле булыуы (208 бит) һәм байтаҡ нота тексынан тороуы был хәлдең миф икәнлеген иҫбатлай. Нисек кенә булмаһын, ораторийҙың беренсе өлөшө Вольфганг тарафынан 1767 йылдың 12 мартында уйналған[38]. 1767 йылдың майында Вольфгангтың иң беренсе музыкаль драмаһы — латинсә яҙылған «Апполон и Гиацинт» операһы ҡуйылған. Был опера музыкаль интермедия рәүешендә Зальцбург студенттарына университет театры сәхнәһендә уйнаһын өсөн яҙылған булған[39][40].
1767 йылда император Мария Терезияның ҡыҙы — йәш эрцгерцогиня Мария Жозефаның Неаполь короле Фердинанд менән никахы булырға тейеш булған. Ошо ваҡиға айҡанлы Моцарттарҙың ғаиләһе Венаға гастролдәргә барған. Леопольд балаларының уйнауын тантанаға йыйылған халыҡ яҡшы баһалар тип өмөтләнгән. Тик улар Венаға килеп еткән саҡта ғына эрцгерцогиня сәсәк ауырыуынан 16 октябрҙә үлеп киткән. Король һарайындағы ҙур ҡайғынан Моцарттарға концерт ҡуйыу форсаты сыҡмай. Моцарттар был сәсәк ауырыуын йоҡтормаҫ өсөн Оломоуц ҡалаһына ҡасып киткән. Әммә Наннерль менән Вольфганг йоғошло ауырыуҙан бик ҡаты сирләп киткән. Леопольд ҡайғыһынан туғыҙ көн буйы бер нимә лә күрмәгән. 1768 йылдың 10 ғинуарында, балалар һауыҡҡас, Моцарттар тағы ла Венаға килә һәм үҙҙәре лә уйламаҫтан император һарайына саҡырыла[41][42].
1770—1774 йылдарҙы Моцарт Италияла үткәргән. 1770 йылда Болонье һәм шулай уҡ Италияның ул заманда иң популяр композиторы Йозеф Мысливечек менән танышҡан. «Божественный Богемец» Вольфгангтың уға йоғонтоһо шул тиклем көслө булғанлыҡтан, стиль оҡшашлығынан, уның «Авраам һәм Исаак» ораторийын Моцарт яҙған тип иҫәпләгәндәр[43].
Комментарийҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сноски и источники[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Sadie, Stanley Wolfgang Amadeus Mozart (инг.). Encyclopædia Britannica. Энциклопедия Британника (2015-04-30). — «With Haydn and Beethoven he brought to its height the achievement of the Viennese Classical school» 15 август 2015 тикшерелгән.
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 66
- ↑ 3,0 3,1 Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 68
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 72
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 70
- ↑ 6,0 6,1 Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 77
- ↑ Чёрная, 1966, с. 17
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 79
- ↑ Чёрная, 1966, с. 18
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 80
- ↑ Rushton, 2006, p. 8
- ↑ Чёрная, 1966, с. 20
- ↑ 13,0 13,1 Чёрная, 1966, с. 26
- ↑ 14,0 14,1 14,2 Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 89
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 90
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 93
- ↑ Rushton, 2006, p. 9
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 127
- ↑ Чёрная, 1966, с. 29
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 93—97
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 97
- ↑ Чёрная, 1966, с. 31
- ↑ Чёрная, 1966, с. 30
- ↑ Rushton, 2006, p. 10
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 100—101
- ↑ 26,0 26,1 26,2 26,3 26,4 Rushton, 2006, p. 11
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 104
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, комментарии К. К. Саквы, с. 470
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 109
- ↑ Чёрная, 1966, с. 32
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 110
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 111–112
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 131
- ↑ Чёрная, 1966, с. 34—35
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 132
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, комментарии К. К. Саквы, с. 474
- ↑ 37,0 37,1 Аберт, 1990, с. 134
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, комментарии К. К. Саквы, с. 476
- ↑ Sadie, 2006, p. 119—120
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 142
- ↑ Чёрная, 1966, с. 39—40
- ↑ Аберт, 1990, ч. I, кн. 1, с. 149—150
- ↑ Пилкова, 1976
Письма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 27 ғинуарҙа тыуғандар
- 1756 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Зальцбургта тыуғандар
- 5 декабрҙә вафат булғандар
- 1791 йылда вафат булғандар
- Венала вафат булғандар
- Алтын шпора ордены кавалерҙары
- Алфавит буйынса музыканттар
- Вена классик мәктәбе
- Вольфганг Амадей Моцарт
- Музыкант балалар
- XVIII быуат тарихы
- XVIII быуат композиторҙары
- Австрия композиторҙары
- Классицизм дәүере композиторҙары
- Австрия масондары
- Опера композиторҙары


text:
- Подробности
- Просмотров: 252
САЛАУАТ ЮЛАЕВ ИСЕМЕНДӘГЕ СПОРТ КЛУБЫ, Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһенә ҡарай. 1961 й. алып Спорт һарайы (Өфө), 1992—95 йй. Салауат Юлаев исемендәге спорт‑һауыҡтырыу комплексы базаһында эшләй. Клуб составына ДЮСШ комплексы, “Салауат Юлаев” хоккей командаһы инә. Ауыр атлетика, велосипед спорты, волейбол, еңел атлетика, конькиҙа шыуыу спорты, пуля менән атыу, саңғы ярышы, спорт гимнастикаһы, спорт ориентиры, теннис, фехтование, футбол, хәҙерге бишбәйге һ.б. секциялар эшләй. Тәрбиәләнеүселәре араһында И.Ф.Ғимаев, А.А.Емелин, И.А. Кравчук, Л.М.Матвеева, Р.М.Мөфтиев, А.В.Семак һ.б. Клуб м‑н тренерҙар М.М.Азаматов, Г.И.Алексеев, В.И.Воробьёв, В.Б.Некрасов, Г.А. Ушков, Ю.Ю.Хозиков һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.
Р.С.Исламова
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
2019 йылда туғыҙынсы кластар өсөн рус теле буйынса телдән мотлаҡ имтихан индерелә
2019 йылда туғыҙынсы кластар өсөн рус теле буйынса телдән мотлаҡ имтихан индерелә Фото: Башинформ
ӨФӨ, 2017 йыл, 17 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
2019 йылдан туғыҙынсы кластар өсөн рус теленән телдән имтихан мотлаҡ рәүештә була. Әңгәмә февралдең икенсе шаршамбыһында үтә, тип хәбәр итә «Известия» гәзите.
Имтихан 11 кластар яҙған йомғаҡлау иншаһы кеүек зачет форматында баһаланасаҡ. Уны тапшырмайынса уҡыусылар йомғаҡлау аттестацияһына инә алмаясаҡ. Эште башҡара алмағандарға ҡабаттан тапшырырға рөхсәт бирелә.
Яңы имтихан дәрестәрҙә телдән эшләү формаһын ҡулланыуҙың әһәмиәтен билдәләйәсәк. Телмәр үҫтереү, төрлө кешеләр менән иркен аралашыу һәләте – теләһе бер заман кешеһенә мотлаҡ кәрәкле сифат, тип ышаныс белдерә Федераль мәғариф һәм фән өлкәһендә күҙәтеү хеҙмәте.


text:
Ауыҙ асыу доғаһы
Ауыҙ асыу доғаһы
Рамаҙан айында ифтар мәлендә, ауыҙ асҡанда уҡыла торған доға (иң аҫта)
Ғабдуллаһ ибн Ғәмрүбнүл-Ғас (радыаллаһү ғәнһү) риүәйәт итә: Пәйғәмбәребеҙ, саллалаһу ғәләйһи үә сәлләм әйткән: «Ысынлыҡта, ураҙа тотоусы ауыҙ асҡанда доға ҡылһа, доғаһы кире ҡайтмай», — тине.
«Ҙәһәбәҙ-ҙамәә'ү үәбтәлләтил-ғурууҡу үә ҫәбәтәл- әжру ин шәә Аллаһ».
(һеңер-тарамыштар еүешләнеп, һыуһын ҡанды, Аллаһ Тәғәлә теләһә сауап буласаҡ.)
"Аллааһүммә иннии әс'әлүкә бирахмәтикәл-ләтии үәсиғәт күллә шәй'ин ән тәғфира лии."
Ибн Әби Мүләикә: «Мин Ғабдуллаһ ибн Ғәмрҙең ауыҙ асҡанда: «Эй, Аллаһ, ысынлыҡта, мин һинән бөтә нәмәне солғап алыусы мәрхәмәтең менән мине ғәфү итеүеңде һорайым», — тигәнен ишеттем», — тип риүәйәт итә.
«Аллааһүммә ләкә сумту үә бикә әәмәнтү үә ғәләйкә тәүәккәлтү үә ғәләә ризҡыкә әфтартү фәғфирлии йәә ғаффәәрү мә ҡаддәмтү үә мәә әххартү».
Йә, Аллаһ, ошо ураҙамды мин һинең өсөн генә тоттом үә мин һиңә генә иман килтерҙем, үә һиңә тәүәккәл ҡылдым, үә һинең ризығың менән ауыҙымды асам. Әй, гонаһтарҙы ғәфү итеүсе Аллаһ, инде минең элекке гонаһтарымды ла, хәҙерге гонаһтарымды ла ярлыҡа.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 27.05.2017 в 17:03, и размещена в категории Доғалар һәм намаҙ. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Яңылыҡтар
Башҡортостан бюджет мәғлүмәттәренең асыҡлыҡ кимәле юғары булған төбәктәр төркөм&a
Башҡортостан бюджет мәғлүмәттәренең асыҡлыҡ кимәле юғары булған төбәктәр төркөмөнә инде. Йыл һайын Ғилми-тикшеренеү финанс институты Рәсәй Финанс министрлығы заказы буйынса ил субъекттарында бюджет мәғлүмәттәренең асыҡлыҡ кимәлен баһалай. Баһалау һөҙөмтәһе буйынса Рәсәй төбәктәренең рейтингы төҙөлә.
2016 йыл өсөн рейтинг йомғаҡтары буйынса Башҡортостан бюджет мәғлүмәттәренең асыҡлыҡ кимәле юғары булған төбәктәр төркөмөнә инде һәм ил төбәктәре араһында — 17-се, Волга буйы федераль округында иһә дүртенсе урын биләне.
Башҡортостан түбәндәге баһалау йүнәлештәрен ғәмәлгә ашырыу буйынса урындағы рейтингтарҙың лидеры булараҡ билдәләнгән: «Бюджет тураһындағы законға үҙгәрештәр индереү» — 10 максималь балдан 10 балл; «Бюджетты үтәү тураһында ике аралағы отчет һәм аналитик мәғлүмәттәр» — 22 максималь балдан 22 балл; «Бюджет проекты һәм уға материалдар» — 26 максималь балдан 21 балл — был номинацияла республика балдар һаны буйынса илдә беренсе урын алды, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәтендә.
/«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.