text:
Ташландыҡ һыуҙы таҙартыу
Аҡҡан һыуҙы таҙартыу — көнкүреш һәм сәнәғәттә ҡулланылған ташландыҡ һыуҙы бысраҡтан һәм бактериаларҙан таҙартыу өсөн үткәрелгән саралар комлексы. Ғәҙәттә КОС установкаларҙа башҡарыла.
Таҙартыу бер нисә этапта башҡарыла:
- механик
- биологиик
- физик-химик
- дезинфекция
Механик этап[үҙгәртергә]
Таҙартау ҡоролмаларына килгән һыу биологик таҙартыуға әҙерләнә. Һыуҙа иремәй торған механик ҡушылмаларҙан таҙартыла. Механик таҙартыу ҡоролиалары:
- рәшәткә
- ҡом тотҡос
- беренсе тондорғос
- мембраналы элементтар
- септиктар
Биологик этап[үҙгәртергә]
Биологик этапта ташландыҡ һыу мироорганизм һәм бактериялар ярҙамында деградация үтә.
Был этапта ташландыҡ һыу минирализация үтә, һыуҙан оргпниу азот һәм фосфор алына, төп маҡсаты БПК5 күрһәткесен кәметеү.
Аэроб, шулай уҡ анаэроб микроорганизмдар ҡулланылыуы мөмкин.
Механик күҙлектән ҡарағанда биологик таҙартыу бер нисә варианттан тора: актив ләм (аэротенктар), биофильтр һәм метантенктар (анаэроб әсеү).


c: text/html

text:
Күк сарлаҡ
Күк сарлаҡ, күксәй, күксә сарлаҡ, аҡсарлаҡ, мауыҡ сарҙаҡ (урыҫ. Cизая чайка, лат. Larus canus) — сарлаҡтар ғаиләһендәге ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡарға ҙурлыҡ. Парлашып йә күмәкләшеп йылға-күл, яңы һөрөлгән баҫыу өҫтөндә осоп йөрөйҙәр. Дөйөм төҫө аҡ. һырты һәм яурындары күкһел һоро, ҡанаттарының осо ҡара. Суҡышы һәм аяҡтары һары. йәш ҡоштар тигеҙ көрәнһыу һоро. Аҡсарлаҡтан бәләкәйерәк булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө һәм яңғырауыҡлы: «ҡаа-ҡааа».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Күлдәрҙә, ҙур йылғаларҙа йәшәй. Балыҡ, төрлө һыу һәм ҡоро ер бөжәктәре, кеҫәрткеләр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә, ҡалҡыуыраҡ урында оялай. Ғәҙәттә, тиҫтәгә яҡын оя бер тирәлә урынлаша, һәр ояла ҡара-көрән таплы 2—3 бөртөк һарғылт һоро йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Башкирско-русско-латинский словарь названий птиц (Э.Ф.Ишбердин. Птицы Башкирии, 1986)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Сүллек
Сүллек — һирәк, йәки бөтөнләй булмаған флора һәм үҙенсәлекле фауна, тигеҙлек менән билдәленгән ер өҫтөндәге ландшафт. Сүллекте ҡомло, ташлы, балсыҡлы, тоҙло тупраҡлыларға бүләләр. Ҡарлы сүллекта (Арктика һәм Антарктидала) айырым ҡарайҙар. Иң билдәле сүллек — Африка континентының төньяғын биләп торған Сахара сүллеге. Ярымсүллектәр, шулай уҡ экстрималь ландшафтлы иҫәпләнә. Сүллектәр ҡоро ерҙең барлығы 16,5 млн км² өлөшөн, йәки 11% биләй (Антарктиданан башҡа). Антарктида менән бергә 20%.
Географик үҙенсәлеге[үҙгәртергә]
Күпселек сүллектәр геологик платформаларҙа барлыҡҡа килгән. Азия, Африка һәм Австралиялағы сүллектәр диңгеҙ өҫтөнән 200-600 м бейеклектә урынлашҡан, ә Үҙәк Африкалағы һәм Төньяҡ Америкалағы сүллектәр диңгеҙ өҫтөнән 1000 м бейеклектә. Күбеһе тауҙар менән уратып алынған, йәки тауҙарға сиктәш. Ер өҫтө ҡатламы төрлө һәм территорияның геологик төҙөлөшөнән, тәбиғи процестарҙың тәьҫиренән тора.
Климат[үҙгәртергә]
Температура режимы географик урынына бәйләнгән. Сүллектәге һауа дымлылығы бик түбән булғанға, ул ҡояш радияцияһынан һаҡламай. + 50° С ғәҙәти температура, ә иң максималь температура — + 58° С Сахарала теркәлгән. Төндә ер өҫтө йылыһын бик тиҙ юғалта. Тропик пояста температура амплитудаһы 40° С-ҡа етергә мөмкин. Уртаса пояста температура миҙгел алмашыныуына бәйле. Йәй сүллектә йылы, хатта еҫе, ә ҡыш бик ҡырыҫ, һыуыҡлыҡ -50 °С-ҡа етә, ҡар ҡатламы бөтөнләй булмай. Даими икән, ҡайһы саҡ тиҙлеге 80—100 км/сәғ еткән, елдәр сүллектең үҙенсәлеге. Сүллектәге елдәр туҙан һәм ҡом бураны сығара.


text:
Конституция
Конститу́ция (лат. constitutio — «төҙөлөш, ҡоролош») — илдең төп законы, дәүләттең йәки федератив дәүләттә территориаль берәмектең, шәхестең сәйәси, хоҡуҡи, иҡтисади статусын билдәләгән юғары юридик көскә эйә булған норматив-хоҡуҡи акт.
Конституция — илдәге йәмғиәт һәм дәүләт ҡоролошон, һайлау системаһын, дәүләт органдарының төҙөлөш һәм эш принциптарын, граждандарҙың хоҡуҡтарын, бурыстарын билдәләгән төп закон.
Конституцияла өҫтәмәләр һәм төҙәтеүҙәр тәртибе ҡаралған.
Конституцияның башҡа закондарҙан айырмаһы[үҙгәртергә]
- Дәүләт формаһын, дәүләт власының юғары органдар системаһын, хоҡуҡ һәм ирек, дәүләт төҙөлөшөн билдәләй.
- Юғары юридик көскә эйә.
- Сағыштырмаса тотороҡлолоҡ менән айырыла.
- Ағымдағы ҡануниәт өсөн нигеҙ булып тора.


text:
Ампир
Ампи́р ( франц. empire style — «империя стиле»)) — XIX быуат башында Европа архитектураһы һәм сәнғәтендәге стиль. 18-19 быуат аҙағында Францияла барлыҡҡа килә, классицизм стиле үҫешен тамамлай.
Ампир Боронғо Рим сәнғәтен идеал итеп ала, шулай уҡ унда боронғо Мысыр сәнғәте мотивтары ла сағылыш таба. Ампирҙың композицияһы монументаль классик ордер формаларының тигеҙ диуар өҫлөгө менән контрастлашыуына, ошо стильгә хас формаларҙың һәр өлөшөн конструктив яҡтан айырымлап күрһәтеүсе тар биҙәк поястары ҡулланыуға ҡоролған. Ампирга архитектура ансамбльдәре ҡоролошонда, урам-майҙан композицияларын төҙөгәндә киң ҡоласлылыҡ һәм тәүәкәллек хас. Ҡоролмаларҙың монументальлығы, формаларҙың ҙурлығы, үҙәк күсәргә нигеҙләнгән композициянең тотороҡлолоғо, биҙәктәрҙең ҡупшылығы (ликтор бәйләгестәре, таждар, балталар, уҡтар, бөркөт-ҡоштар һ.б.), асыҡ төҫтәр (ҡыҙыл, зәңгәр, алтын төҫлө, аҡ) − ампирҙы характерлаусы сифаттар. Рәсәйҙә ампир баш ҡала һәм провинция йүнәлешендә үҫеш ала.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- * Татар энциклопедияһы (тат.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ампир — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Александр Спельц. Орнаменты Ампира. — 1924. Иллюстрации
- Bourgeois E. Le style Empire, ses origines et ses caractères. P- ., 1930.
- Некрасов А. И. Русский ампир. — М., 1935.


text:
Аҡбауыр турғай
Аҡбауыр турғай (Вьюрок, йәки юрок) (лат. Fringilla montifringilla) -Европала һәм Азияла йәшәй торған, ата турғайҙарының төҫө йылтыр ҡара, аҡ һәм ҡыҙыл-көрән аралаш ала булған турғай.
Турғай ҙурлыҡ. Яҙлы-йәйле парлашып, көҙлө-ҡышлы тупланып йөрөйҙәр. Ата ҡоштоң башы, ҡанаттары, ҡой¬роғо ҡара. Өҫ яҡтан ҡойроҡ төбө, ҡорһағы, ҡанаттары¬ның сите. аҡ. Түшендә, яурындарында, ҡанаттарында нә¬ҙек ҡыҙғылт һыҙыҡтар бар. Инә ҡош тоноғораҡ төҫтә. Алағанат турғайҙан ҡара башы, аҡ ҡорһағы менән айы¬рыла. Тауышы киҫкен; «шжәәә», осҡанда «тк-тк-тк» тигән тауыштар сығара, һайрауы дауамлы: «кжжж». Ҡайынлы урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр, ағас һәм үлән орлоҡтары менән туҡлана, йылы яҡҡа_китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Бик һирәк осрай. Ҡыш күбәйә төшә. Ағаста оялай. Көрән таплы 4—6 йәшкелт зәңгәр йоморт¬ҡаһы була.


text:
АҠШ тарихы
Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Хронология[үҙгәртергә]
- 1565 — Испанлыларҙың хәҙерге АҠШ ерендә беренсе ҡала булған Сент-Огастины төҙөйҙәр.
- 1585 — Роанок исемле беренсе колония — британлыларҙың Американы колониялаштырыуға беренсе ынтылышы.
- 1607 — Британлылар тарафынан Джеймстаун исемле (Вирджин ере) Төньяҡ Америкалағы беренсе даими колония сафҡа индерелә.
- 1609 — Испанлылар Санта-Фе ҡалаһын төҙөйҙәр. Был ваҡиғанан башлап хәҙерге АҠШ еренең көньяҡ-көнбайышында етди испан колонизацияһы башлана.
- 1620 — Яңы Англияла Плимут колонияһы барлыҡҡа килә.
- 1623 — Нью-Гемпшир колонияһының барлыҡҡа килеүе.
- 1626 — голландлыларҙың Яңа Амстердам — хәҙерге Нью-Йорк ҡалаһына нигеҙ һалыуы.
- 1630 — Британия пуритандары тарафынан Массачусетс ҡултығы колонияһы ойошторола, баш ҡалаһы итеп — Бостон ҡалаһы иғлан ителә.
- 1783 йылда Версаль тыныслыҡ килешеүе менән АҠШ-тын азатлыҡ өсөн һүғыш тамамланды.
- 17 сентябрь 1787 йылда Филадельф Конвентта АҠШ Конституцияһы ҡабул ителә.


text:
Луи Пастер
Луи́ Пасте́р (дөрөҫ әйтелеше Пастёр[2] , франц. Louis Pasteur; 27 декабрь 1822, Доль, Юр депертаменты — 28 сентябрь 1895, Париж янындағы Вильнёв-л’Этан) — француз микробиологы и химигы, Француз академиһы ағзаһы(1881). Пастер, әсеү һәм башҡа кеше сирҙәренең микробиологик эҙемтәһен күрһетеп, микробиология һәм иммунологияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе була.
Уның кристалл төҙөлөшө һәм поляризация күренеше өлкәһендә хеҙмәттәре стереохимияға башланғыс була[3]. Пастер хәҙерге ваҡытта тормоштоң ҡайһы бер формалары үҙенән-үҙе барлыҡҡа килеүе тураһында бәхәскә нөктә ҡуя, тәжрибә юлы менән бының булыуы мөмкин түгел икәнен иҫбат итә. Уның исеме фәнни булмаған даирәлә ул уйлап тапҡан һәм һуңынан уның исеме менән аталған пастеризации технологияһы менән билдәле.
Йөкмәткеһе
Химия өлкәһендәге хеҙмәттәре[үҙгәртергә]
Беренсе фәнни хеҙметен Пастер 1848 йылда баҫтыра. Луи Пастер, вино кислотаһының физик үҙенсәлентәрен өйрәнгәндә, әсеү юлы менән алынған кислотаның оптик активлығы булыуын аса — яҡтылыҡтың поляризация яҫылығын әйләндерергә һәләтле, химик синтезланған изомеры воноград кислотаһының ундай һәләте юҡ.[4] Кристалдарҙы микроскоп менән өйрәнеп, ул уларҙың ике типта булыуын аса, уларҙың төҙөлөшө бер береһенә көҙгөләгесә сағыла. Берәүһенең һыу иремәһе поляризация яҫылығын сәғәт стрелкаһы йөрөшө буйынса, икенсеһе кире яҡҡа әйләндәрә. Ике иретмәнең 1:1 ҡатнашмаһының оптик активлығы юҡ.
Әсеү процессын өйрәнеү[үҙгәртергә]
Әсеүҙе Пастер 1857 йылдан өйрәнә. Ул ваҡытта әсеү химик процесс тигән тәғлимәт өҫтөнлөк ала (Ю. Либих), әсеүҙең биологик характеры тураһында хеҙмәт баҫылған була Ш. Каньяр де Латур, 1837), ләкин ул танылмай. 1861 йылда әсегән ваҡытта спирт, глицерин, гәрәбә кислотаһы махсус микроорганизмдар булғанда ғына барлыҡҡ килеүен иҫбат итә.
Әсеү процессы әсетке бәшмәктәрҙең йәшәү эшмәкәрлеге менән тығыҙ бәләнгән, улар сетке шыйыҡса иҫәбенә үрсейҙәр.
Йоғошло аурыуҙарҙы өйрәнеү[үҙгәртергә]
1864 йылда француз вино эшләүселәре вино сирҙәренә ҡаршы ысул эшләп биреүен һорап мөрәҗәғәт итәләр. Вино аурыуҙарын аурыу тыуҙырыусы микроорганизмдар булыуын күрһәтә, һәр аурыуҙың үҙ тыуҙырыусыһы бар, был тикшкереүҙәр нитижәһендә монография яҙа. Зарарлы «ойошҡан ферменттар»ҙы юҡ итеү өсөн виноны 50—60 градусҡа тиклем йылытырға тәҡдим итә.
Пастеризация тип аталған процесс лаборатория һәм аҙыҡ сәнәғәтендә киң ҡулланыла.
1865 йылда Пастерҙы, ебәк селәүсендәренең сирҙәрен өйрәнеү өсөн, элекке уҡытыусыһы Францияның көньяғына сыҡыра. Генрих Герман Роберт Кохтың «Түләмә сиренең этиологияһы» баҫылып сыҡҡас Пастер үҙен иммунологияға бағышлай һәм тәләмә (сибирская язва), тыуҙырыу биҙгәге, ваба һ.б. ауырыуҙарҙың ауырыу тыуҙырыусы микробтар булыуын иҫбатлау һәм һаҡланыу прививкаларын тәҡдим итә.
Ҡотороу сиренә ҡаршы беренсе прививка 1885 йылдың 6 июлендә 9 йәшлек Йозеф Майстерға әҫәһе һорауы буйынса эшләнә. Дауалау уңышлы тамамлана, малайҙа ҡотороу билдәләре бөтә.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
- Пастер биология һәм медицина буйынса белеме булмаған килеш ғүмере буйы биология менән шөғөлләнә.
- Пастер бөтә илдәрҙең тиерлек ордендары менән бүләкләнгән. Уның барлығы 200-ге яҡын наградаһы бар.
Иҫтәлек[үҙгәртергә]
Пастер исеме менән донъяның күп ҡалаларында 2000-дән артыҡ урам аталған. Рәсәйҙә 1923 йылда Санкт-Петербургта асылған эпидемиология һәм микробиология фәңңи-тикшеренеү институты Луи Пастер исемен йөрөтә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Завадовский М. М. Л. Пастер — 1934 год. — 172 с. (Жизнь замечательных людей)
- Шлегель Г. Г. История микробиологии. — М: изд-во УРСС, 2002.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Российские биологи в институте Пастера. Часть 1 | Архивы Российской академии наук
- ↑ Несмотря на то, что в точности передать французское произношение средствами русского языка невозможно, наиболее схожее с оригиналом произношение — Пастёр с ударением на «ё». В русском языке устоялось иное произношение (Пасте́р) в силу обстоятельств, связанных с буквой «ё»
- ↑ H. D. Flack (2009). «Louis Pasteur's 1848 discovery of molecular chirality and spontaneous resolution, together with a complete review of his chemical and crystallographic work» (Acta Crystallographica A65, pp. 371-389).
- ↑ Joseph Gal: Louis Pasteur, Language, and Molecular Chirality. I. Background and Dissymmetry , Chirality 23 (2011 ) 1−16.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Пастёр, Луи // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Пстер институты сайты (инг.) (фр.)
- «VIVOS VOCO» сайтында Пастер бите
- Ҡалып:Сотрудник РАН
- Алфавит буйынса шәхестәр
- 27 декабрь көнө тыуғандар
- Тыуғандар 1822 йылда
- Дол (Юра) тыуғандар
- 28 сентябрь көнө вафаттар
- Вафаттар 1895 йылда
- О-де-Сен депертаманты вафат булғандар
- Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары
- Франция микробиологтары
- Франция химиктары
- Члены Французской академии
- Ғалимдар һәм уйлап табыусылар
- XIX быуат биологтары
- Копли миҙалы менән наградланыусылар
- Левенгук миҙалы менән наградланыусылар


text:
Әзербайжан
Әзербайжан (әзерб. Azərbaycan Respublikası) – көнсығыш Кавказда һәм Каспий диңгеҙенең көньяҡ-көнбайышындағы ил.
Төньяҡтан Рәсәй (Дағстан) һәм Грузия (Квемо-Картли һәм Кахети), көнбайыштан Әрмәнстан, һәм көньяҡтан Иран менән сиктәш.
Әзербайжан территорияһының бер өлөшө танылмаған Таулы Ҡарабах Республикаһы күҙәтеүе аҫтында, бер өлөшө Әрмәнстан (Кярки, Бархударлы, Үрге Аскипара эксклавы) күҙәтеүе аҫтында. Әзебайжан, үҙ сиратында, Әрмәнстандың Арцвашен эксклавын үҙ күҙәтеүе аҫтында тота.
Илдең башҡалаһы — Баҡы ҡалаһы. 1918 йылда Гәнжә ҡалаһы бер нисә ай башҡала була. Әзербайжан территорияһында бер нисә тарихи илдең башҡалалары урынлашҡан: Шәки, Шуша, Ғабала, Барда, Шемәхә һәм Нәхисеүән.
Newsweek журналы фаразлауы буйынса Әзербажан «Донъяның иң яҡшы илдере» исемлегендә 69 урында тора (ингл. The world's best countries).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Trend informasiya agentliyi: Azərbaycan əhalisinin sayı 9511,1 min nəfərə çatıb — xəbərin yayınlanma tarixi: 14.06.2014


text:
Ҡарама бәшмәге
Ҡарама бәшмәге (лат. Pleurotus ostreatus) — ашарға яраҡлы бәшмәк, ҡарама бәшмәктәре ырыуынан һәм шул уҡ ғаиләлектән.
- Латин телендәге исемдәре:
һәм башҡалар.[1].
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Эре генә бәшмәк. Эшләпәһе әйләнмәһе 5-15(30) см, итләс, һабағы юҡ тиерлек, түңәрәк, ситтәре йоҡа ғына. Формаһы ҡолаҡҡа оҡшаған, ҡабырсыҡ һымағыраҡ, йәки бөтөнләй түңәрәк. Йәш бәшмәктәрҙең эшләпәһе асылмаған, ситтәре бөгәрләнгән була. Һуңғараҡ киңәйә һәм буранка һымаҡ формаһын ала, һырлана. Эшләпәһенең өҫтө шыма, ялтырап тора, йышыраҡ һырлы. Еүеш урындарҙа үҫкән бәшмәктең эшләпәһе өҫтө Мицелий менән ҡаплана. Эшләпәһенең төҫө үҙгәреүсән, йәш бәшмәктәрҙә ҡара-һоронан алып, өлгөргән бәшмәктәрҙә көлһыу һоро, фиолет төҫөнәсә, ә ваҡыт үтә бара һоро йәки һарғылт төҫкәсә үҙгәрә.
Һабағы бик ҡыҫҡа (ҡайһы саҡ беленмәй ҙә), тығыҙ, тоташ, эксүҙәкле йәки ян яҡтан, цилиндр рәүешендә, тамырға табан нәҙегәйә, күп осраҡта кәкрәйгән була. 2-5 см оҙонлоғонда һәм 0,8 — 3 см ҡалынлығында. Һабағының тышы аҡ, шыма; тамырға табан һоро һәм сүсле. Иҫке бәшмәктәрҙең һабағы бик ҡаты була.
Пластинкалары уртаса йышлыҡта, 3 — 15 мм киңлегендә, йоҡалар, һабаҡтары янында Анастомоздар бар. Йәш бәшмәктәрҙә аҡһыл, ҡартая килә һарғая бара. Споралары аҡ йәки алһыу,8 — 13 ? 3 — 4 мкм шыма, цилиндр һымаҡ, оҙонса түңәрәк, төҫһөҙ.
Йомшағы аҡ, йәш бәшмәктәрҙә һутлы, ҡартая бара ҡата һәм сүсләнә. Еҫе юҡ, тәме әнис тәмен ала, сөнки унда бензальдегидбар. [2].
Тирә-яҡ мөхит һәм таралышы[үҙгәртергә]
Ағас серетеүсе бәшмәк-сапрофит (ксилофит), уртаса бүлкәттең урмандарында киң таралған. Төркөмләп, һирәкләп, берәмләп тә ағас төпһәләрендә, ауған ағастарҙа, ултырып ҡороған ағастарҙа һәм үҫеше насарланған ағастарҙа осрай. Улар имән, ҡайын, миләш, уҫаҡ, өйәңке ағастарын үҙ итә. Һирәкләп ылыҫлы ағачтарҙа ла осратырға мөмкин. Ылыҫлы урмандарҙа һирәк,ҡатнаш урмандарҙа һәм япраҡлы урмандарҙа бик йыш осрай. Ағас олондарында ерҙән бейектә үҫә. Улар ҡатлы ҡатлы булып, бер урындан бик күп сығып үҫә(30 һәм унан да күберәк ). Ярустар барлыҡҡа килтерәләр.
Сентябрҙән алып, ноябрь-декабргәсә осратырға мөмкин. Күпләп сентябрь, октәбрь айҙарында. Түбән температураға ла сыҙамлы.Һалҡынса һауа торошо булған осорҙа, май-июнб айҙарында ла осратырға мөмкин.
Ҡарама бәшмәге япраҡлы (һирәкләр булһа ла ылыҫлы) ағастарҙа һары төҫтәге сөрөк барлыҡҡа килтерә. Ҙарарланыу, ҡышын һыуыҡта ярылған ағас ярыҡтарындағы әҙ генә серегән урында ла үҫеш ала. Бәшмәк ҡороған ағаста ла үрсей ала[3].
Ҡарама бәшмәге зарарлы бәшмәктәргә керә. Ул нематотоксин бүлеп сығарып нематодаға әйләндерә һәм үҫешен туҡтата.Шулай итеп үҙе өсөн азот барлыҡҡа килтерә.[4]
Оҡшаштары[үҙгәртергә]
Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә уның ағыулы оҡшаштары юҡ. Австралияла бар тигән сығанаҡтар бар. Ул бәшмәк Omphalotus nidiformis (Berk.) O.K. Mill. төрөнән һәм ғаиләлеге Omphalotaceae[5].
Шулай ҙа ашарға ярамаған йәки шартлы ашарға ярамаған оҡшаш ағаста үҫеүсе, ҡарама бәшмәктәре бар. Ул (Lentinellus ursinus (Fr.) Kuhner),бик ныҡ әсе[6].
Ырыуҙаш төрҙәр[үҙгәртергә]
Оҡшаш төрө - мөгөҙ һымаҡ ҡарама бәшмәге (Pleurotus cornucopiae (Paulet) Rolland) ябай ҡарама бәшмәгенән асыҡ төҫө, эшләпәһенең һарғылтлығы һәм пластинкаларының сатраш һымаҡ тоташыуы менән айырыла. Йәй уртаһынан алып, көҙ башына хәтле үҫеүсе аҡ ҡарама бәшмәге лә (Pleurotus pulmonarius (Fr.) Quel.), асыҡ төҫө һәм йомшағының һарғылт булыуы менән айырыла.
Ҡулланылышы[үҙгәртергә]
Ашарға яраҡлы. 7-10 см ҙурлыҡтағы йәш бәшмәктәр файҙаланыла. Уларҙың ҡаты һаптары алып ташлана. Ҡартайған бәшмәктәр ҡаты була.
Аҙыҡ һәм дауалаү ҡиммәте[үҙгәртергә]
Ул аҙ калориялы булған өсөн, диетик аҙыҡ булараҡ ҡулланыла.Калориялығы (38-41 ккал) [7] һәм ул кеше организмына кәрәк булған бик күп матдәләрҙән тора.
аҡһымдар бәшмәктең (15 %-25 %) самаһын тәшкил итә[7] и составу аминокислоталар составы буйынса, алыштырғыһыҙ булған (валин, изолейцин, лейцин, лизин, метионин, треонин, триптофан, фенилаланин)дарҙы керетеп, ул барлыҡ йәшелсә аҙыҡтарын уҙып китә, ҡуҙаҡлыларҙан ғына ҡалыша, һәм ит- һөт аҙыҡтарына тиң тиерлек. Аҡһымдар организмда тиҙ үҙләштерелә. Уны фвйҙаланыуға йылытып әҙерләгәндә 70 %-ҡаса күтәрелә. Арыш икмәгенең үҙләштерелеүенә тиң.
Майҙар унда бик аҙ миҡдарҙа, ни бары 100 грам киптерелгән бәшмәктә 2,2 мг.[7], 67 % май кислоталары тәшкил итә. Улар атеросклерозға ҡаршы тора, сөнки ҡандағы триглицеридтарҙы һәм холестеринды кәметә. Унан тыш ҡарама бәшмәге статиндар сығанағы (ловастатин), холестеринларҙы синтезлаусы ингибитор[8].
Углеводы ҡарама бәшмәгенең киптерелгән массаһында 68-74 % тәшкил итә. Улар еңел үҙләштерелеүсе углеводтар (глюкоза, фруктоза, сахароза) 14-20 % тирәһе [9]. Полисахаридтар бета-глюкандар (лентинан), шештәргә ҡаршы тороусанлыҡты һәм иммунитетты күтәрә. ; клетчаткалар фракцияһына кереүсе маннит һәм хитин ағыулы матдәләргә эфектлы сорбент булып тора.
Минераль матдәләр араһында, кеше организмы өсөн файҙалы калий, фосфор, тимер, шулай уҡ кальций, кобальт, селен, цинк, баҡыр һәм башҡа төр элементтар бар. Ҡарама бәшмәге һыуҙа һәм майҙа иреүсән витаминдар сығанағы ла. Уны был йәһәттән ит-һөт аҙыҡтары һәм йәшелсәләр менән бер рәткә ҡуйып була. Шулай уҡ аскорбино кислотаһына, РР витаминына йәшелсәләргә ҡарағында 5-10 тапҡырға байыраҡ[7], D2, Е.
Бәшмәкселек[үҙгәртергә]
Ҡарама бәшмәге сәнәғәт масштабында донъя илдәренең барыһында ла (шул иҫәптән Рәсәйҙә) культуралаштырылған. Сөнки ҡарама бәшмәген, башҡа бәшмәҡтәргә ҡарағанда үҫтереүе еңел. Ул целлюлоза һәм лигнин булған бар ерҙә үҫә. Әйтәйек, Ағас эшкәртеү сәнәғәтенең ҡалдыҡтары -бысҡы ваҡтары, ағас ҡабыҡтары, юнысҡылар һәм ҡағыҙҙар, ҡарама үҫтереүҙә файҙаланыла. Шулай уҡ ауыл хужалығы продукцияһы булған һалам, кукуруз сәкәне һәм һабағы, шәкәр тростнигы ҡамышы, көнбағыш баштары бәшмәк үҫтереү өсөн яҡшы сеймал. Былай үҫтереү бик файҙалы, йылына 350—420кг/м? [10].
Бәшмәктең файҙаланғандан ҡалған ҡалдыҡтарын һыйыр малына, тауыҡ себештәренә һәм сусҡаларға ҡиммәтле аҙыҡ булараҡ файҙаланыла. Башҡа төрт бәшмәктәр үҫтереү өсөн компост әҙерләйҙәр.(Stropharia rugosoannulata)[10].
Галерея[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ По данным сайта MycoBank
- ↑ Beltran-Garcia, M. J., M. Estearron-Espinosa, and O. Tetsuya 1997. Volatile compounds secreted by the oyster mushroom (Pleurotus ostreatus) and their antibacterial activities. Journal Agricultural and Food Chemistry. 45:4049-4052. // Abstract.
- ↑ По данным сайта WEB-энциклопедия патологии леса.
- ↑ George Barron’s Website on Fungi.
- ↑ Morwell National Park — Species — Omphalotus nidiformis.
- ↑ TomVolkFungi.net. Pleurotus ostreatus.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 County Line Mushrooms.
- ↑ J. Alarcon, S. Aguila, P. Arancibia-Avila, O. Fuentes, E. Zamorano-Ponce, and M. Hernandez. Production and Purification of Statins from Pleurotus ostreatus (Basidiomycetes) Strains. Full Text.
- ↑ По данным сайта «Домашнее грибоводство».
- ↑ 10,0 10,1 По данным сайта Региональный центр «Бионика».
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Аурел Дермек. Грибы. — Братислава: Словарт, 1989. — стр. 60.
- З. А. Клепина и Е. В. Клепина. Справочник грибника. — Москва: АСТ-ПРЕСС, 2006. — 256 с (стр. 88)
- «Грибы». Справочник. / пер. с итал. Ф.Двин — Москва: АСТ. Астрель, 2004. — 303 с (стр. 146)
- «Грибы. Справочник-определитель. Более 120 видов» / Автор-составитель Н. Е. Макарова — Москва: АСТ, Минск: Харвест, 2005—320 с (стр. 238)
- Bernas E., Jaworska G., Lisiewska Z., 2006. EDIBLE MUSHROOMS AS A SOURCE OF VALUABLE NUTRITIVE CONSTITUENTS. Acta Sci.Pol., Technol. Aliment. 5 (1), 5-20. pdf.
- Lechner, B.E.; Wright, J.E.; Alberto, E. et al. (2004) The genus Pleurotus in Argentina. Mycologia: Vol. 96, No. 4 pp. 845–858. C сайта Mycobank.
- Сержанина Г. И. Шляпочные грибы Белоруссии — Минск: Наука и техника, 1984.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Вёшенка обыкновенная на сайте «Экосистема».
- Вёшенка обыкновенная на сайте MykoWeb : The Fungi of California. Pleurotus ostreatus.
- Kuo, M. (2005, February). Pleurotus ostreatus: The oyster mushroom. Retrieved from the MushroomExpert.Com Web site: http://www.mushroomexpert.com/pleurotus_ostreatus.html
- Целебные свойства гриба вёшенка. По данным сайта «Всё о и для выращивания грибов дома и на даче».
- Технология интенсивного выращивания грибов вёшенка (Pleurotus ostreatus) на сайте Фермер. RU.
- Вёшенка обыкновенная на сайте Грибница.


text:
Арка
Арка —дуға рәүешендә эшләнгән стенала (тәҙрәләрҙә, ҡапҡаларҙа, ишектәрҙә) йәки терәктәр араһында уйым йәки архитектур ҡоролма. Күп осраҡта арка стенала тәҙрә, ишек уйымдары өсөн эшләнә. Эсе материал менән тултырылған аркалар ҙа осрай. Бындай аркаларҙың маҡсаты — стенаның ныҡлығын арттырыу, аҫта ятҡан ҡатламға ауырлыҡ әҙерәк төшһөн өсөн эшләнә. Архитекторҙар төҙөлөш материалдарының ныҡлығын иҫәпләй белмәгән ваҡытта уҡ, был архитектура алымы билдәле булған.
Арка төрҙәре[үҙгәртергә]
Ярымтүңәрәк арка[үҙгәртергә]
Ярымтүңәрәк арка — түңәрәктең яртыһы формаһындағы арка, түңәрәктең үҙәге менән арканың таяныу урына бер кимәлдә урынлаша.
Йәйә арка[үҙгәртергә]
Йәйә арка – сирек түңәрәк формаһындағы арка. Боронғо Римдә бындай аркаларҙы тәҙрә уйымдарына ҡуйғандар.
Уҡ арка[үҙгәртергә]
Көнсығышта аркалар ҡыҫылып, бер-береһе менән киҫешеп уҡ аркаға әйләнә.


text:
Ҡойроҡһоҙҙар
Ҡойроҡһоҙҙар (лат. Anura) — 6000-гә яҡын төрҙө берләштергән ер-һыу хайуандары[1]; тәлмәрйен, әрмәнде кеүек бөтә ер-һыу хайуандары [2]
Ҡойроҡһоҙҙарҙың боронғо вәкилдәре Урта Юра осорондаға ятҡылыҡтарҙын (≈165 млн йыл элек) билдәле. Тик әлеге һыҙаттағы ҡойроҡһоҙҙар Триас осорондағы ҡаҙып табылған ҡалдыҡтарға хас.
Хәҙерге заманда ҡойроҡһоҙҙар тропиктарҙан субарктик регионға тиклем таралған. Дымла тропик урманда күп төрҙәре тереклек итә. Ҡойроҡһоҙҙар күберәк ҡоро ерҙә йәшәй, ләкин һыу менән беләнешен юғалтмайҙар. Уларҙың тәне ҡыҫҡа һәм тәбәнәк. Баштары киң һәм кәүҙә бенән таташҡан. Муйындары һәм ҡойроҡтары юҡ. Тирелере яланғас һәм дымлы. Баштарында күҙ йомой ярылары булған ике күҙ, ике танау тишеге бар. Һауана үпкәләре һәм тире аша һулайҙар. Һыуҙа өҙөк-өҙөк хәрәкәт итәләр. Аяҡтарында йөҙөй ярылары бар. Алғы аяҡтары ҡыҫҡараҡ, йөҙгән ваҡытта тәнгә табан ҡыҫылалар. Ҡоро ерҙә артҡы аяҡтары менән һикереп-һикереп йөрөйҙәр. Улар тәүлектек теләһә ҡайһы ваҡытында актив.
Ҡойроҡһоҙ амфибиялар үрмәкселәр, ҡырмыҫҡалар, ҡыҫылылар, ер селәүсендәре, ҡоро ер һәм һыу молюскалары, бөжәктәр менән туҡлана. Аҙыҡты күҙҙәре ярҙамында эҙләп таба. Осо торған бөжәктәрҙе аулайҙар. Табыштарын эләктерергә ваҡ тештәре һәм йәбешкәк телдәре ярҙам итә. Телдәре ауыҙҙың артҡы өлөшөнәалғы яғы менән береккән һәм ауыҙ эсендә ике ҡатлап бөкләнгән.
Ҡойроҡһоҙ ер-һыу хайуандары һыуҙа үрсей. Инә баҡалар – ыуылдырыҡ, ата баҡалар «һөт» сәсә. Ыуылдырыҡтан сыҡҡан сүмешбаш балыҡҡа оҡшаған була һәм зәңгәрһыу-йәшел һыуүҫемдәре, иң ябай төҙөлөшлө хайуандар менән туҡлана. Йылы һыуҙа 50-60 көн уҙгас һәм һалҡын һыуҙа 80-85 көндән һуң сумешбаштар кескенә бакаға әүрелә һәм һалҡын һыуҙы ташлап ҡоро ергә сыға.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Бесхвостые гады // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- «Хайваннар дөньясы : Балыклар. Җир-су хайваннары. сөйрәлүчеләр / [серия авт. һәм авт.-төз. Т. шакирова ; рәссамы А. Тимер-галина]. — Казан : Татар. кит. нәшр., 2011. — 95 б. : рәс. б-н. — («Табигатькә сәяхәт» сериясе). ISBN 978-5-298-02124-1
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Ҡалып:AmphibiaDatabase
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Глобаль йылыныу
Глобаль йылыныу — уртаса йыллыҡ Ер атмосфераһы температураһының даими үҫә барыуы. БМО климат үҙгәреүен тикшереүсе белгестәр мәғлүмәтенсә, XVIII быуат уртаһынан Ерҙә уртаса температура 0,7 °C-ҡа күтәрелгән. Йылыныуҙың шаҡтай өлөшө һуңғы 50 йылға тура килә, һәм был йылыныу кеше эшмәкәрлеге менән бәйле.
Климат үҙгәреүен тикшерүсе белгестәр билдәләгәнсә, XXII быуатта Ер температураһы 1,8 до 3,4 °С-ҡа тиклем күтәрелергә мөмкин[1]. Ҡайһы бер урындарҙа һауа температураһы түбәнәйеүе мөмкин.
Йөкмәткеһе
Глобаль йылыныу күренеше[үҙгәртергә]
2010 йылда һауа шарттарының ҡырҡа боҙолоуы — Ер шарында климат үҙгәреүҙең туранан-тура эҙемтәһе, ул туранан-тура кеше эшмәкәрлегенә бәйле. 1880 йылдан һуң тәү тапҡыр 2010 йылдың ғинуар — апрелдә һауа температураһы Ер шарында иң юғарыһы ине. Ҡыш Цельсий буйынса — 1,89, яҙ 1,37С градусҡа йылыраҡ теркәлгән. 2010 йылдың нюнь — июлендә Көнсығыш Европаны бығаса күрелмәгән эҫелек солғап, урыны менән һауа 40С градусҡаса йылынды. Май айында ғәҙәти булмаған эҫелек Рәсәйҙең көнсығыш һәм үҙәк райондарына ла үтеп инде. Көньяҡ Америкала иһә был яҡтар өсөн бөтөнләй ят һалҡын һауа хөкөм һөрҙө. Көслө ел ҡар алып килде, һепертмә буран сыҡты. Июлдә Аргентинала һәм Чилиҙа ысын һалҡындар урынлашып, температура — 18—22 градусҡа тиклем түбәнәйҙе. Көньяҡ Африкала ла күпләп ҡар яуып, урыны менән уның ҡалынлығы 25 сантиметрға етте.
Ғәҙәттә, көҙ күҙәтелә торған муссон ямғырҙары Һиндостан, Пакистан һәм Бангладешта көслө һыу баҫыуға килтерҙе. 500-ҙән ашыу кеше һәләк булды, 10 миллионы тыуған ерҙәрен ташлап китергә мәжбүр булды. Бик күп сәсеүлек зыян күрҙе, мал-тыуар, башҡа мөлкәтте һыу йыуып алып китте. Көньяҡ Ҡытайҙа һыу баҫыуҙан 120 кеше ҡорбан булды, 13 миллионы төрлө ҡаза күрҙе. Хатта Ғәрәп диңгеҙендә бер ҡасан да булмаған тропик циклон күҙәтелде. Англия менән Уэльста көслө ямғырҙар яуҙы, Кипрҙа эҫелек 45 градусҡа етеп, үҙенсәлекле рекорд ҡуйылды. Кувейтта дүрт көн рәттән 50 градустан юғары эҫелек күҙәтелде.
Франция ла быйыл тәбиғәт аномалияһын йышыраҡ күҙәтте.
Глобаль йылыныу сәбәптәре[үҙгәртергә]
Тикшереүселәр атмосфераның йылыныуына заводтар һәм автомобилдәр сығарған углекислый газ ғәйепле икәнен күптән әйтә килә. Әммә был күренеште Ҡояш активлығы менән бәйләүселәр ҙә бар. Ысынлап та, Ҡояштың активлығы үҙгәреп тора, Йыһандан ергә күп кенә туҙан да килеп эләгә, ти улар. Һауа шарттары ҡырҡа боҙолоуҙа кеше ғәйебе ни дәрәжәлә? «Известия-наука» ҡушымтаһы ошо һорау өҫтөндә уйланып, интернетта ҙур мәҡәлә баҫтырып сығарҙы. Глобаль йылыныу арҡаһында БМО белгестәре яҡын киләсәктә төрлө һәләкәттәр фараз итә, тип яҙа гәзит. Кешенең техноген эшмәкәрлеге, атмосфераға углекислый газ күпләп бүленеү — төп хәүеф сығанағы. Һуңғы 40 йылда Мәскәүҙә уртаса температура 5 градусҡа күтәрелде. Хатта ғинуарҙа ла ул ни бары — 9,3 градус тәшкил иткән. Тимәк, ҡышҡы һалҡындарҙан һуң эҫе йәй киләсәк[2]..
Парник эффекты[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер теориялар буйынса, был күренеш Ерҙең йылы бүлеп сығарыу һәләтен тотҡарлай һәм парник эффекты тыуҙыра. Сәнәғәттең 200 йыллыҡ эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә углекислый газдың атмосфералағы күләме өстән бер өлөшкә артып, һуңғы быуатта уртаса температура 0,6 градусҡа күтәрелгән. 90-сы йылдар уҙған быуаттың иң эҫе дәүере һанала. Һуңғы 100 йылда Төньяҡ ярымшарҙа температура уға тиклемге мең йылдан да күберәк артҡан. Әгәр ҙә сәнәғәт етештереүе күләме әлеге кимәлдә һаҡланһа, XXI быуат аҙағына климаттың 2 — 6 градусҡа йылыныуы көтөлә. Донъя океаны иһә бер метрға күтәреләсәк.
Парник эффекты, йәғни Ер шарында климаттың йылына башлауына беренсе тапҡыр 1824 йылда француз физигы Жозеф Фурье иғтибар итә. Ләкин кешелеккә уның асылын аңлау өсөн быуат ярымдан ашыу ваҡыт кәрәк була. Синоптиктар атмосфераның йылыныуына заводтар һәм автомобилдәр сығарған углекислый газ булышлыҡ иткәнен күптән әйтә килә. Мәҫәлән, 1 литр бензин янғанда 2,5 килограмм кислород юҡҡа сыға. Глобаль йылыныу менән иң ныҡ ҡыҙыҡһынғандарҙың Бөйөк Британиянан булыуы ғәжәп түгел, сөнки донъя океаны күтәрелә ҡалһа, был утрау һыу аҫтында ҡаласаҡ. 2006 йылда Бөтә донъя банкының баш экономисы, хәҙер Лондондың иҡтисад мәктәбе профессоры Николас Стерн әҙерләгән доклад буйынса бер ниндәй ҙә сара күрмәгәндә, XXI быуатта ахрызаман етеүе ихтимал. «Температура 100—200 йылда 5 градусҡа артһа, — ти Стерн, — донъя океаны күтәрелеп, 1 миллиард кеше эсәр һыуһыҙ ҡаласаҡ, йоғошло ауырыуҙар миллиондарса кешене юҡ итәсәк». Миграцияның ниндәй дәрәжәгә етәсәген күҙаллау ҙа мөмкин түгел.
Ҡояш активлығы[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер ғалимдәр фекеренсә, һауа температураһының йылыныуы ҡояш активлығы менән бәйләй. Ерҙә йылыныу процессы Ҡояш активлығы менән бәйле тигән гипотеза менән сығыш яһайҙар. Ҡояш ни тиклем активыраҡ булһа, йәғни уның өҫтөндә таптар булһа, тирә-яҡҡа шул тиклем күберәк энергия тарата. Был фараз буйынса, боҙлоҡ осоронда Ҡояш активлығы кәмегән, йәғни таптар булмаған. Ҡояш активлығы циклик күренеш, 12 йыллыҡ циклы бар, 76 йыллыҡ циклы бар. Шуға күрә глобаль йылыныуҙан һуң, боҙлоҡ осоро башланырға ла мөмкин икән.
Башҡа ғалимдәр бының менән килешмәй. Тәбиғәткә кеше тәьҫире барыбер көслөрәк, сәнәғәт объекттары, транспорт ҡот осҡос зыян килтерә, тип иҫәпләй улар.
Буласаҡ эҙемтәләре тураһында фараздар[үҙгәртергә]
"Известиянаука"ның күҙаллауы буйынса хәҙерге цивилизацияны алда түбәндәгеләр көтә:
- Глобаль йылыныу арҡаһында боҙлоҡтар иреүҙең туфан ҡалҡыуына килтереүе ихтимал. Ғалимдар фекеренсә, Ерҙең өстән бер өлөшө һыу аҫтында ҡалыу кешелеккә етди хәүеф тыуҙырасаҡ;
- Озон ҡатламы йоҡарыу ҙа Ерҙең көслө радиацияға дусар ителеү ихтималлығын көсәйтә. Ундай шарттарҙа кешенең үҙен һаҡлап ҡалыу мөмкинлеге юҡҡа сыға;
- Ергә бынан 65 миллион йыл элекке кеүек метеорит килеп бәрелеү ихтималлығы. Тәүге вариант буйынса, кешеләргә тәүтормош община ҡоролошонан башларға тура килһә, икенсеһе буйынса, Ерҙең тарҡалып, Йыһан туҙанына әүерелеү хәүефе бар;
- Ҡояштың йылытыуҙан туҡтауы. Тик был күренеште 10 миллиард йыл көтөргә кәрәк;
- Ер шарының сит планета вәкилдәре тарафынан баҫып алыныуы. Әлегә был фаразды бер кем дә дөрөҫләй йәки кире ҡаға алмай;
- Кешелектең үҙен-үҙе юҡ итеүе.
Глобаль йылыныуҙың бөтә донъяға йоғонтоһо сүллектәр киңәйеү, дауыл һәм һыу баҫыуҙар йышыраҡ күҙәтелеү, малярия һәм биҙгәк ауырыуҙары көсәйеүҙә сағылыш табасаҡ. Африка менән Азияның күпселек өлөшөндә ерҙән уңыш алыу кәмеп, көньяҡ-көнсығыш Азияла артыуы ихтимал. Европа һыу баҫыуҙан интегәсәк, Венеция менән Голландия иһә һыу аҫтында ҡаласаҡ. Австралия менән Яңы Зеландия — ҡоролоҡтан, ә АҠШ-тың көнсығыш яры емергес дауылдарҙан яфа сигеүе ихтимал. Төньяҡ ярымшарҙа боҙ ике аҙнаға элегерәк әрселәсәк. Арктиканың боҙ ҡатламы 15 процентҡа йоҡарыуы, Антарктидала боҙлоҡтоң 7—9 процентҡа эскәрәк шылыуы ихтимал. Көньяҡ Америка, Тибет һәм Африка тауҙарында боҙ ҡатламы иреп бөтәсәк. Европала үҫемлекселек менән шөғөлләнеү осоро ике аҙнаға оҙоная. Глобаль йылыныу арҡаһында XXI быуат аҙағына Гренландияла боҙлоҡтар иреп бөтөүе фаразлана. Был турала АҠШ-тың НАСА-һы (милли аэрокосмик тикшеренеүҙәр агентлығы) хәбәр итә.
Глобаль йылыныуға кире ҡараш[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер ғалимдар йылыныу процессын циклик рәүештә ҡабатлынып килгән процесс тип һанай. Улар Ерҙәге йылы дәүерҙәр боҙлоҡ осоро менән алышыныуына һылтай. Улар, киләсәктә климат һыуына барасаҡ, тип иҫбатлай[3]. Яҡынса мең йыл самаһы элек шундай йылыныу күҙәтелгән. Ошо осорҙа норвегиялылар Гренландияны үҙләштерә башлай. Ә 200 йылдан һуң утрауҙағы колония һәләк булған, сөнки һыуынып диңгеҙ туңа башлаған.[4].
Шулай итеп, ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, климат һалҡыная. Ер шарының һыуыныу циклына инеүе тураһындағы фараз меңдәрсә йылдар буйы алынған геологик мәғлүмәттәргә таяна. Глобаль һыуыныуҙың туранан-тура дәлилдәре юҡ. Улар шартлы. Мәҫәлән, 10 мең йыл элек сираттағы боҙланыу тамамланып, Ер йылына башлаған. 5,5 мең йыл әүәл ул да үҙенең юғары нөктәһенә етеп, кире процесс күҙәтелгән. Был дәлил ғалимдарҙың «Хәҙер глобаль һыуыныу башлана» тигән фаразына нигеҙ булып тора. Рәсәй Фәндәр академияһының Баш (Пулково) обсерваторияһы хеҙмәткәре Х. Абдусаматов та ошо фекерҙе яҡлай. «Температураның глобаль төшөүе 1645—1705 йылдарҙа бөтә Европала, Төньяҡ Америкала һәм Гренландияла күҙәтелгән, — ти ул. — Был күренеш фәндә Ҡояш әүҙемлегенең „Маундер минимумы“ тип йөрөтөлә. Голландияла бөтә каналдарҙа ла һыу туңа, кешеләр Гренландияның бер өлөшөн ташлап китергә мәжбүр була. Иван Грозный батшалыҡ иткән дәүерҙә Ҡырымға сана юлы булыуы билдәле. Ҡояш нурҙарының ун бер йыллыҡ һәм бер быуатлыҡ вариацияларының бер юлы һәм оҙайлы үҙгәреүе арҡаһында климат шарттары ла үҙгәрә, — ти Абдусаматов. — Анализдарҙан күренеүенсә, әле Ер глобаль йылыныуҙың иң юғары нөктәһендә. Артабан Ҡояш нурҙарының һүрәнәйеүе арҡаһында температура аҡрынлап төшәсәк. XX быуатта Ҡояштың активлығы көсәйеүе Ерҙә климаттың ҡырҡа үҙгәреүенә ғәжәпләнергә түгел, сөнки ундай хәлдәр элек тә күҙәтелгән. 2012—2013 йылдарҙа уҡ һалҡынайта башлаясаҡ, ә 2035—2045 йылдарҙа иһә беҙҙе глобаль һыуыныу көтә».
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Climate Change 2007: Synthesis Report, Fig. 3.2 Atmosphere-Ocean General Circulation Model projections of surface warming
- ↑ Изменения климата, 2001.Последствия, адаптация и уязвимость. Техническое резюме МГЭИК для лиц определяющих политику. III доклад, 2001
- ↑ Глобаль йылыныу янаймы?
- ↑ Планетаны нимә көтә: йылыныумы, әллә боҙлоҡ осоромо?
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Мәхмүт ХУЖИН. Глобаль йылыныуҙан һуң беҙҙе ни көтә? Йәшлек гәзите
- Климат ниңә көйһөҙләнә? Ағиҙел. 2011 й. № 7.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Халыҡ-ара килешеүләр[үҙгәртергә]
- Рамочная конвенция ООН об изменении климата — официальный сайт (на английском, испанском и французском языках)
- Рамочная конвенция ООН об изменении климата // Сайт ООН (рус)
- Киотский протокол к Рамочной конвенции ООН об изменении климата // Сайт ООН (рус)
Башҡа[үҙгәртергә]
- Глобальное потепление: факты, гипотезы, комментарии
- Глобальное потепление без предрассудков
- Погода: Глобальное потепление, программа «Специальный корреспондент» Александра Хабарова // канал Россия
- Эксперимент по распределённому моделированию климата в XXI веке
- Sceptical Science — критический обзор аргументов против современного глобального потепления и его антропогенного характера(урыҫ.)


text:
Лимон
Лимо́н (лат. Citrus limon) — Цитрус ағастары төркөмөнөң гибридлы төрө. Шулай уҡ был ағастың емешен дә лимон тип атайҙар. Килеп сыҡҡан ере — Һиндостан. Ҡырағай көйө Гималай тауҙары итәгендә үҫә.
Йөкмәткеһе
- 1 Таралышы
- 2 Ботаник характеристикаһы
- 3 Химик составы
- 4 Әһәмиәте һәм ҡулланышы
- 5 Етештереү
- 6 Лимон тураһында фольклор өлгөләре
- 7 Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт
- 8 Әҙәбиәт
- 9 Иҫкәрмәләр
- 10 Һылтанмалар
Таралышы[үҙгәртергә]
Таралған ере — Һиндостан, Ҡытай һәм Тымыҡ океан тропик утрауҙары. Шулай уҡ Кавказ аръяғында һәм Урта Азияла үҫә.
Ботаник характеристикаһы[үҙгәртергә]
Морфология[үҙгәртергә]
Лимон — 5-8 м бейеклегендәге ҙур булмаған емеш ағасы. 45 йыллыҡ ағастар осрай
Ҡабығы һорғолт төҫтә, энәле. Япраҡтары ҡалын тиреле, йәшел төҫтә, оҙонлоғо 10—15 см, ҡалынлығы 5—8 см, ялтырауыҡлы, 3 йылға бер ҡойолалар. Сәскәләре айырым, йәки парлы, 2-3 см ҙурлығында. Таждары ап-аҡ йәки һарғылт аҡ, тыштан ал төҫтә, нескә хуш еҫле. Емештең оҙонлоғо 6—9 см, диаметры 4—6 см, һарғылт, ауыр һыҙырылған ҡабыҡлы, эфир майҙары тупланған биҙҙәре бар. Емештең эске өлөшө бер нисә уйымлы. Орлоҡтары йәшкелт-һары йәки аҡ, киҫелештә йәшкелт, оҙонса.
Яҙҙан алып сәскә ата. Емештәре көҙ бешә. Теплица шарттарында йыл әйләнәһенә өлгөрөп тора.
Биологик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Лимон япрағының төҙөлөшө ҡыҙыҡлы: тәү ҡарамаҡҡа ябай япраҡ. Ботаникала ҡатмарлы япраҡ тип бер нисә өлөштән торған, һәр береһе айырым ҡойолған япраҡты атайҙар. Лимондың япраҡ пластинкаһы төпһәһенән алдараҡ ҡойола. Йәғни, лимондың япрағы ҡатмарлылар иҫәбенә инә, әммә уның өлөшө берәү генә ҡалған.
Химик составы[үҙгәртергә]
Емеш йомшағының ҙур өлөшөн лимон, алма органик кислоталары тәшкил итә, шулай уҡ пектин матдәләр, шәкәрҙәр ( 3,5 %-ҡа тиклем), каротин, фитонцидтар; витаминдар — тиамин, рибофлавин, аскорбин кислотаһы (0,085 %-ҡа тиклем), рутин, флавоноидтар, галактурон кислотаһы, сесквитерпендар, гесперидин, эриоцитрин, эридиктиол. Орлоҡтарында май һәм әсе матдә лимонин бар. Май шулай уҡ ботаҡтарҙа һәм япраҡтарҙа ла бар (0,24 %). Ҡабығында гликозид һәм цитронин.
Лимондың үҙенсәлекле еҫе лимон майының ағастың төрлө өлөштәрендә булыу менән аңлатыла. Лимон эфир майының компонентары — терпен, a-лимонен (90 %-ҡа тиклем), цитраль (6 %-ҡа тиклем).
Әһәмиәте һәм ҡулланышы[үҙгәртергә]
Кулинарияла ҡулланыу[үҙгәртергә]
Аҙыҡҡа өлгөрөп етеү менән ҡулланалар, шулай уҡ спиртһыҙ эсемлектәр, парфюмерияла ла файҙаланалар. Тәмләткес итеп төрлө емеш-еләк салаттарына, татлы ризыҡтарға, печеньеға, соустарға, балыҡҡа, ҡош итенә һәм дөгө ашамлыҡтарына ҡушыла. Лимон һуты менән балыҡ, салаттарҙың тәмен яҡшырталар. Шулай уҡ ҡайнатма, соустар, кремдар, сироптар һәм эсемлектәргә лә өҫтәйҙәр. Лимон өлөштәре биҙәү өсөн дә ҡулайлы. Лимон торттары һәм бәлештәре лә бик тәмле.
Лимонды сәйгә лә өҫтәйҙәр. Уны Көнбайышта «урыҫ сәйе» тип атайҙар.
Лимон башҡорт милли ризыҡтарында ҡулланылмаған. Емеш егерменсе быуатта аш-һыу даирәһенә ныҡлап инә, шулай уҡ дауа сараһы булараҡ та таныла бара. Башта лимонды сәйгә генә һалһалар, тора-бара ул ҡамыр аштарында ла үҙ урынын таба. Хәҙер иһә был емештең һутын ит, балыҡ әҙерләгәндә лә ярайһы киң ҡулланалар.
Медицинала ҡулланыу[үҙгәртергә]
Гиповитаминоз, авитаминоз, ашҡаҙан аурыуҙары, минераль алышыныу боҙолоуы, ревматизм, атеросклерозе, цинга, ангина, юғары ҡан баҫымы менән интеккән ваҡытта файҙалы. Көнсығыш медицинаһында лимон яраларҙы һәм үпкә ауырыуҙарын дауалағандар. XI б. Ибн Синна лимонды йөрәк ауырыуҙарынан, һарысанан, ауырлы саҡта ашарға кәңәш иткән. Лимон һыуы менән бит тиреһен һөрткәндә, тире йомшара һәм ағара, һипкелдәрҙе лә лимон һөртөп бөтөргәндәр. Лимон һуты тырнаҡтарҙы нығыта. Лимон ҡабығын, балда бешереп, аш һеңдереү процесын яҡшыртҡанда ҡулланғандар.
Етештереү[үҙгәртергә]
Иң ғәжәбе, беҙҙең шарттарҙа ла лимон үҫтерергә өйрәнгәндәр. 1984 йылда Башҡорт АССР-ы Урман хужалығы министрлығы, РСФСР Урман хужалығы дәүләт комитеты һәм КПСС-тың БАССР өлкә комитеты ҡарары менән Өфө ҡалаһында Урман хужалығы паркы биләмәһендә теплица-лимонарийға нигеҙ һалына.Шулай итеп, Рәсәй киңлектәрендә тәүге тапҡыр ят шөғөлдө башлап ебәрәләр.
Бөгөн был нәзәкәтле йылы яҡ емеше бер гектар майҙанда үҫтерелә, ҡала кибеттәренә сығарылыу менән һатылып та бөтә.Хәҙер инде үҙебеҙҙә сығарылған сорттар ҙа бар. РФ Дәүләт реестрына «Урман», «Салауат», «Ләйсән» лимоны, «Уралтау» һәм «Зилә» тигән цитрон индерелгән. Хәҙер инде ҡала халҡы ла теплицанан үҫентеләр алып, тәҙрә төбөндә үҫтерә. Лимон ағасы емеште йыл әйләнәһенә бирә ала. Сәскә атҡан ағас бүлмәгә хуш еҫтәр тарата.Бүлмә лимондарының тышы йоҡа, орлоҡтары әҙ. Бүлмәлә Павлов, Мейер, Дженоа, Майкоп лимондарын үҫтерергә була. «Салауат» сортының емеше 1,8 кг.-дан да ашып китә.
Лимондың төрлө сорттары бар:
- Эврика,
- Пондероза — лимон менән грейпфрут гибриды,
- Китайский Карлик (Мейер) — әфлисүн менән гибриды,
- Лунарио — лимон менән папеданың гибриды,
- Кузнер лимоны — трифолиата менән гибрид.
Лимон етештереү тураһында мәғлүмәттәр[үҙгәртергә]
Берләшкән Милләттәр Аҙыҡ һәм Ауыл Хужалығы Ойошмаһы (Food And Agricultural Organization of United Nations) мәғлүмәттәре[1] буйынса 2010 йылда донъяла 13 933 864 тонна лимон һәм лайм етештерелгән. Уның яҡынса 19 % — Һиндостан, 14 % Мексика етештерә.
Лимон тураһында фольклор өлгөләре[үҙгәртергә]
- Таҡмаҡ
Лимон һары, лимон һары,
һарғайҙым лимон кеүек.
Мин һарғайҙым лимон кеүек,
Булмағыҙ минең кеүек.
- Тәләкә
Үҫмәгәс үҫмәй икән йүкәлә лимон
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт[үҙгәртергә]
- Өфө ҡалаһында Лимонарий бар һәм унда сығарылған өс яңы лимон төрө Дәүләт реестрына индерелгән. Улар «Салауат», «Ләйсән», «Урман» тип атала.
- Гректар Зевс менән Гераның өйләнеүҙәре хаҡында хәбәрҙе Ер алиһәһе ишеткән көндө байрам итәләр. Лимондың төҫө һәм еҫенә иҫтәре китеп, уны байрамдың символы итеп ҡабул итәләр. Шул ваҡыттан алып лимонды туй йолаларын үткәргән саҡта ҡулланалар.
- Лимон эфир майы кулинария экстрактарын, хушбуй, биҙәнеү әйберҙәрен, шулай уҡ мебель өсөн ялтыратҡыс эшләүҙә бик кәрәкле. Уны шулай уҡ балалар бүлмәһендә дезинфекция өсөн ҡулланғандар.
- Диңгеҙ сәйәхәтселәре, шул иҫәптән Джеймс Кук, үҙҙәре менән лимон алғандар. Инглиз флотында XVIII быуат аҙағында көнөнә 30 г лимон һуты эсергә тейеш булғандар.
- Көнсығыш илдәрендә бала тыуҙырыуҙан һуң ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәлен яҡшыртыр өсөн лимон емешен ашатҡандар.
- Боронғо грек философы Плиний лимонды ағыу тәьҫиренә ҡаршы ҡулланған.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Инглиз телендә
- Andrew M. Watson, 1983. Agricultural Innovation in the Early Islamic World: The Diffusion of Crops and Farming Techniques, 700—1100. (Cambridge: Cambridge University Press) pp 42–50
Урыҫ телендә
- Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения. — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Лимон GRIN сайтында мәғлүмәт(инг.)(Тикшерелгән 10 июль 2009)
- Лимон: «Энциклопедия жизни» сайтында мәғлүмәт(EOL)(инг.)(Тикшерелгән 10 июль 2009)
- Лимон — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (Тикшерелгән 16 июнь 2009)
- (Purdue University) Morton, Julia F. 1987. «Lemon». pp. 160–168, in Fruits of warm climates . (Julia F. Morton, Miami)(инг.) (Тикшерелгән 16 июнь 2009)
- А. Блейз Файҙалы бүлмә үҫемлектәре / ЛИМОН
- Өфө ҡалаһы лимонарийы
- Уфимские лимоны стали золотыми


text:
Ҡомалаҡ (үҫемлек)
Ҡомалаҡ (лат. Húmulus)- сәскәлеләр тибындағы киндерҙәр ғаиләһенән булған күп йыллыҡ йәшкелт аҡ сәскәле, үрмәле үҫемлек. Ҡомалаҡ сәскәһенән әсетке ҡайнаталар. Ике төрө бар.
Йөкмәткеһе
Ботаник аңлатма[үҙгәртергә]
Төҙөлөшө[үҙгәртергә]
- Ике өйлө үләнсел үҫемлек.
- Һабағы оҙон, өҫкә табан сәғәт теле уңайына үрмәләп үҫә.
- Япраҡтары ҡапма-ҡаршы урынлашҡан, өс йәпле.
- Ата сәскәләр ҡатлаулы һепертке формаһында.
- Инә сәскәләр алтынһыу йомарсаҡ формаһында.
- Емеше спиралгә уралған яралғылы сәтләүек.
Ҡомалаҡ – ике өйлө үҫемлек, йәғни ата һәм инә сәскәләре була. Ҡулланыу өсөн үҫемлектең алтынһыу йоморсаҡ инә сәскәлән йыялар.
Химик составы[үҙгәртергә]
Төп актив матдәләре: хумулин, полифеноль ҡушылмалар, эфир майҙары.
Төрҙәре һәм таралыуы[үҙгәртергә]
Был ырыуға тҡбәндәге төрҙәр керә:
- Ҡәҙимге ҡомалаҡ (H. Lupulus) − Рәсәйҙең урта зонадарында дымлы ҡыуаҡлыҡтарҙа үҫә.
- Япон Ҡолмағы(H. Scandens) − Японияла, Ҡытайҙа, Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышында үҫә.
Башҡотостанда ҡомалаҡты һыу буйҙарындағы әрәмәлектә осратырға мөмкин. Ағастарҙы ҡуйы япраҡлы оҙон һабаҡтары менән сырмалаған был үҫемлекте сүпрә эшләр өсөн элек бик күпләп йыйғандар. Хәҙер ҡамырҙы әҙер әсетке (дрожжи) ҡулланып әҙеләйҙәр, шуға ла ҡомалаҡ әйләнештән сығып бара. Һатыуҙағы әсетке шул уҡ ҡомалактан әҙерләнә, шуға ла ҡомалаҡты культуралы үҫемлек тип һанарға була.
Был үҫемлекте үҫтереүе ҡыйын түгел, урмандан тамырын ҡаҙып алып ултыртһаң, бик матур декоратив үҫемлек булып йылдар буйы хеҙмәт итәсәк.
Бик әрһеҙ үҫһе лә, ҡомалаҡ сәскәһен йыйыу еңел түгел. Сәскәләре бейек үр мәләген үҫемлектең осонда ғына була.
Ҡулланыу[үҙгәртергә]
Әсетке әҙерләү өсөн ҡомалаҡ сәскәләрен шәрбәт он боламығына (болтушка) һалалар. Һыраның составында ҡомалаҡ бар. Кулинарияла ҡомалаҡ тың тамырын башта тоҙло һыуҙа бешереп алып, һуған менән ҡыҙҙырып икенсе блюдо әҙерләйҙәр. Бельгияла йәш япрағынан һәм һабағынын салат әҙерләйҙәр, ашҡа һәм соустарға ҡушалар. Румынияла һәш үҫентерәрҙе спаржа урынына ҡулланалар. Медицинала ҡомалаҡ киң ҡулланыла. Өй шарттарында ҡомалаҡ сәскәләрен мендәр эсенә һалып, тынысландара, баш ауыртауын баҫа торған мендәр әҙерләргә мөмкин.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Шәрәфетдинов Д.М. Йәшел байлыҡ. –Өфө: Китап, 2011. -64 бит. ISBN 978-5-295-05347-4
- Ярмоленко А. В. Род 374. Хмель — Humulus // Флора СССР. В 30-ти томах / Главный редактор и редактор тома акад. В. Л. Комаров — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1936. — Т. V. — С. 382—383. — 762 + XXVI с. — 5175 экз.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Хмель, растения из семейства коноплевых // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.) Проверено 25 ноября 2008 г.
- Ҡомалаҡ (үҫемлек) — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә Проверено 10 октября 2009 г.
- Ҡомалаҡ (үҫемлек) GRIN сайтында мәғлүмәт(инг.)(Тикшерелгән 11 июль 2010)
- Ҡомалаҡ (үҫемлек): «Энциклопедия жизни» сайтында мәғлүмәт(EOL)(инг.)(Тикшерелгән 11 июль 2010)
- Хмель на сайте USDA NRCS(инг.) Проверено 25 ноября 2008 г.
- Хмель в Энциклопедии декоративных садовых растений Проверено 25 ноября 2008 г.


text:
Ҡыҙғатау
Ҡыҙғатау, ҡыҙмалтау, ҡыҙратау, ҡөҙрәттау (лат. Limosa limosa, урыҫ. Большой вететенник) —— көйөлдөләр ғаиләһенә ҡараған оҙон аяҡлы, ҡара һоро төҫлө һаҙ ҡошо[1].
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Өйрәктән байтаҡ бәләкәй. Оҙон суҡышлы һаҙ ҡошо. Дөйөм төҫө көрәнһыу ерән. Һыртында уҡ башағына оҡшаған таптар бар. Кәүҙәһенең аҫ яғы түшенән алып ҡойроҡ төбөнә тиклем арҡыры ҡара һыҙыҡлы. Ҡанаттары һоро, ҡойроҡ төбө аҡ.- Суҡышының осо ҡыҙғылт, төбө ҡара, аяҡтары ла ҡара. Тәтелдәүестән һыҙыҡлы ҡорһағы, ҡара аяҡтары менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «тауҡыҙрат», ҡабатланғанда «ҡыҙрат-тау-ҡыҙраттау» һымаҡ ишетелә; күберәк яңғырауыҡлы: «уит-уит-уит».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
һаҙлыҡ, күтерлектәрҙә йәшәй. Балыҡ, һыу бөжәктәре, ҡусҡарҙар менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә. һорғолт көрән таплы 3—4 бөртөк һарғылт һоро йомортҡаһы була.
Фотогалерея[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Төлкө
Төлкө (лат. Vulpes vulpes; төр. tilki) — эттәр ғаиләһенә ҡараған ослораҡ моронло, оҙон ялбыр ҡойроҡло йыртҡыс йәнлек[1]. Төлкө һөтимәр хайуан. Оҙонлоғо 60-90 см, ҡойроғо 40-60 см, ауырлығы 6-10 см.Төлкө ҡыҙыл төҫтә була.
Урманлы далала, далала йәшәй. Төрлө аҙыҡ менән туҡлана. Тәүлек буйы, бигерәк тә кисен әүҙем.
Тороғоу ваҡыты - ғинуар-март. Йөклөлөк ваҡыты 52-56 көн, 4-6 бала килтерә, һирәк кенә - 12. Көҙөн ғаилә тарҡала, төлкө ояһын ташлап берәҙәк йөрөй.
Таралыуы[үҙгәртергә]
Төлкө киң таралған: бөтә Европа, Төньяҡ Африка (Мысыр, Алжир, Марокко, төньяҡ Тунис), Азияның ҙур өлөшө (төньяҡ Һиндостан, көньяҡ Ҡытай). Төньяҡ Америкала арктик зонанан алып Мексика ҡултығы ярҙарына тиклем. Төлкө Австралияла климатлаштырыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Баҫым
Баҫым — ижектәрҙең береһе көслөрәк тауыш менән әйтелеүе. Бер нисә ижекле һүҙҙәрҙә бер ижек әйтелеше менән айырылып тора.
Башҡорт телендә баҫым һүҙҙең аҙаҡҡы ижегенә төшә; һүҙгә ялғау ҡушылған һайын, баҫым аҙаҡҡы ижеккә (ялғауға) күсә бара. Шуға күрә һүҙ яһаусы ялғауҙар баҫымлы булыусан. Мәҫәлән: һайлаусы, атлы, эшлекле, эшлекһеҙ.
Хәбәрлек ялғауҙары, ҡылымдың зат ялғауҙары баҫымһыҙ була: ризамын, һөйләйәсәкмен, ҡайтманыҡ һ. б. Һорау алмаштарында һәм ярҙамсы һүҙҙәрҙә баҫым беренсе ижеккә төшә: нисәнсе, нисә, ҡасан; бәлки, әммә, ләкин һ. б.
Көслө хис-тойғоло телмәрҙә логик (грекса logikos — мәғәнәле, фекерле) һәм эмфатик (грексa emphasis -тәьҫир итеү) баҫымдарын айырып йөрөтәләр.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
- Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1
- В.Ш. Псәнчин, Ю.В. Псәнчин. Әсә теле. 10-11 кластар өсөн дәреслек.Өфө-2009 й ISBN 5-295-02834 -8


text:
Чырыстийы æцæг еклези
«Чырыстийы æцæг еклези» (кит. 真耶穌教會) у чырыстон уырнджыты хибар къорд, кæцы равзæрд Китайы, Пекины сахары 1917 азы. Йæ сæйраг аргъуан ныртæккæ ис Тайваны сакъадахыл. Нырыккон рæстæджы Чырыстийы æцæг аргъуаны ис 1,5 милуан уырнджыты бæрц алы континентыл, уыдонæн сæ фылдæр китайæгтæ. 1995 азæй ис уыцы аргъуаны хайад Мæскуыйы дæр.
Натлиа кæнынц æрдзон доны — цад кæнæ цæугæдоны — натлиагæнинаджы донмæ æнæхъæнæй тъыссынц. Ис сæм æндæр миниуджытæ дæр, уыдоны ’хсæн глоссолали æмæ сабаты аргъуыц.


text:
Еҙ ҡуңыҙ
Еҙ ҡуңғыҙ — бызылдауыҡтар ғаиләһенә ҡараған бөжәк.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Урта һәм Көньяҡ Европанан, Кавказдан алып Монголияға тиклем һәм Төньяҡ Африкала таралған. Тәне ялпаҡ, 24—35 мм оҙонлоҡта (инә бөжәктәр ҙурыраҡ). Төҫө металл ялтырауыҡлы ҡара күк. Башы шыма, шәмәхә төҫөндә, уртаса ҙурлыҡта, алғы арҡаһы йөрәк рәүешендә, ауыҙ аппараты кимереүсе. Мыйығы бәләкәй, еп һымаҡ. Өҫкө ҡанаты киң, ҡырлы, алтынһыу йәшел төҫтә, ян‑яҡ ситтәре тура. Ҡанаты үҫешкән. Аяғы оҙон, йүгереү һәм ағас олондары буйлап йөрөү өсөн тәпәйҙәренең осонда ырғаҡ бар. Балағорттары ҡара, 1—2 ай үҫә. Йәш ҡуңыҙҙар май—июндә сыға.
Йәшәйеше[үҙгәртергә]
Тупраҡта йәки урман түшәмәһендә ҡышлай. Көндөҙ әүҙем. Өлкән бөжәктәр һәм балағорттар күбәләктәрҙең, шул иҫәптән парһыҙ ебәк күбәләгенең, һ.б. урман ҡоротҡостарының ҡарышлауыҡтары һәм ҡурсаҡтары менән туҡлана. Башҡортостанда урман-дала һәм дала имәнлектәрендә, ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандарҙа осрай. БР‑ҙың һәм РФ‑тың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Очерк о красотеле пахучем в Красной Книге России
- Красотел пахучий в Красной Книге Челябинской области
- Forest Caterpillar Hunter, BioLib.cz.


text:
Торомтай
Торомтай (урыҫ. Обыкнове́нная пустельга́, лат. Falco tinnunculus) — ыласын һымаҡтар отрядына инеүсе оҙон осло ҡанатлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло, күкшел буҙ һыртлы, ҡыҙғылт һары ҡорһаҡлы, кимереүселәр һәм бөжәктәр менән туҡланған ваҡ йыртҡыс ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Күгәрсен ҙурлығында.Осҡанда оҙон ҡанаттары һәм ҡойроғо күҙгә салына. Ата ҡоштоң т-бәһе һәм ҡойроғо күкһел һоро. Ҡанат остары ҡара. Дөйөм төҫөерән, ҡорһаҡ яғы асығыраҡ уҡ башағына оҡшаған ҡара тартар менән сыбарланған. Инә һәм йәш ҡоштарҙың һырты ҡара таплы көрәнһыу ерән.Кәүҙәләренең аҫ яғы буй ала, һорғолт аҡ. Ялан торомтайынан тырнаҡтарының ҡара булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы:"кли-кли-кли".
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ҡая таштарҙа, һирәк ағаслы урмандарҙа йәшәй. Башлыса сысҡан, ваҡ ҡош-ҡорт менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ағас баштарында һәм ҡыуышында, ҡая таштарҙа оялай. Ерәнһыу көрән таптар менән сыбарланған 4-5 йоиортҡа һала. Сысҡандарҙы ҡырып файҙа килтерә.
Осоуы[үҙгәртергә]


text:
Йылға безелдәге
Йылға безелдәге ,сиңерткә турғай, йылға сиңерткәһе, зырылдаҡ турғай, зерелдәк ҡош (урыҫ. речной сверчок) — турғайҙар отрядендәге ҡош.
Турғайҙан бәләкәйерәк бик һаҡ ҡош. Ҡойроғоноң осо түңәрәкләнеп бөтә. һырты һәм түше ҡара өҙөк һыҙыҡсалар менән сыбарланған ҡараһыу көрән төҫтә. Күҙҙәре өҫтөндә аҡһыл ҡаштары бар. Ҡорһаҡ яғы һорғолт аҡ. Башҡа безелдәктәрҙән сыбар һырты һәм түше менән айырыла. Көслө ел һәм ямғыр булғанда ла һайрай.
Йөкмәткеһе
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы — оҙаҡ дауам иткән: «зер-зер-зер-зер-зер...».,.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Йылға буйындағы шырлыҡтарҙа, ҡамышлыҡтарҙа йәшәй.. Ваҡ бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы 'ерҙә, үлән араһында йәки ҡыуаҡтарҙа. Ҡыҙғылт көрән таптар менән сыбарланған: 4—6 бөртөк һарғылт көрән йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Африка
Африка — Урта һәм Ҡыҙыл диңгеҙҙән көньяҡта, Атлантик океандан көнсығышта һәм Һинд океанынан көнсығышта урынлашҡан ҡитға. Шулай уҡ Африка тип материк һәм тирә-яғындағы утрауҙарҙы атайҙар. Майҙаны 30 065 000 кв.км йәки ҡоро ерҙең 20,3 %, утрауҙары менән бергә 30,2 миллион кв. км, дөйөм Ер шарының 6% һәм ҡоро ерҙең 20,4% биләй. Африка территорияһында 53 дәүләт, 4 танылмаған дәүләт һәм 5 бойондороҡһоҙлоҡ алмаған территория (утрау) урынлашҡан.
Африка халҡы 1 миллиард кешегә яҡын. Бында иң боронғо кеше — гоминид ҡалдыҡтары табылған, шуға күрә Африка кешелектең боронғо тыуған иле тип иҫәпләнә. Sahelanthropus tchadensis, Australopithecus africanus, A. afarensis, Homo erectus, H. habilis һәм H. ergaster һымаҡ ата-бабаларын иҫәпкә алғанда, гоминидтар ете миллион йыл элек йәшәгән.
Эфиопияла табылған Homo sapiens ғаиләһе ике йөҙ мең йыл элек йәшәгән, тип билдәләнә.
Ҡитға экваторҙа һәм бер нисә климат зонаһында урынлашҡан, был төньяҡ субтропик климат бүлкәтенән көньяҡ субтропик бүлкәтенә һуҙылған берҙән-бер материк. Даими яуым-төшөм һәм һуғарыу етешмәгәнлектән, климаттың тәбиғи көйләнеүе, яр буйҙарынан башҡа күҙәтелмәй.
Африканың мәҙәни, иҡтисади, сәйәси һәм социаль мәсьәләләрен африканистика фәне өйрәнә.
Географияһы[үҙгәртергә]
Рельефында тигеҙлектәр өҫтөнлөк итә. Бейек һәм һуҙылыа киткән тау теҙмәләре юҡ. Иң бейек нөктәһе − Килиманджаро тауы, уның ҡарлы түбәһе 5895 м бейеклектә ята.
Ҡитға экваторҙа һәм бер нисә климат зонаһында урынлашҡан. Был ҡитға төньяҡ субтрапик климаттан көньяҡ субтрапик климатҡа һуҙылған.
Африка иң еҫе матарик. Уның күп өлөшөндә һауа температураһы +20С-тан юғары. Йыл миҙгелдәре яуған ямғыр күләме менән генә айырыла. Сахара сүллеге Африкала урынлашҡан. Бында һауа +40С-ҡа тиклем йылына.
Материк йылғаларға бай. Нил – Ер йөҙөндәге иң оҙон йылға, уның оҙонлоғо 6671 км.
Иң ситтәге нөктәләре :
- Төньяҡ — мыс Бланко (Бен-Секка, Рас-Энгела, Эль-Абъяд)
- Көньяҡ — мыс Игольный
- Көнбайыш — мыс Альмади
- Көнсығыш — мыс Рас-Хафун
Сәйәси бүленеше[үҙгәртергә]
Африкала 55 ил һәм 5 үҙе бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән һәм танылмаған дәүләт бар. Уларҙың күбеһе бик оҙаҡ Европа дәүләттәренең колониялары булған һәм XX быуаттың 50-60-сы йылдарында ғына бойондороҡһоҙ була алғандар. Уға тиклем тик Мысыр (1922 йылдан), Эфиопия (Урта быуаттарҙан), Либерия (1847 йылдан) һәм КАР (1910 йылдан) бойондороҡһоҙ булғандар; КАР һәм Көньяҡ Родезияла (Зимбабве) XX быуаттың 80-90-сы йылдарына тиклем урындағы (ҡара) халыҡҡа ҡарата дискриминациялы апартеид режимы һаҡланған. Хәҙерге ваҡытта был илдәрҙең күбеһендә аҡ халыҡҡа ҡарата дискриминациялы булған режим хаким. Freedom House исемле тикшеренеү ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса һуңғы йылдарҙа күп африка илдәрендә, (мәҫәлән, Нигерияла, Мавританияла, Сенегалда, Конгола (Киншаса) һәм Экваториаль Гвинеяла) демократик режимдан авторитар режимға күсеү күҙәтелә[2].
Ҡитғаның төньяғында Испания (Сеута, Мелилья, Канар утрауҙары) һәм Португалия (Мадейра) территориялары, алыҫтараҡ Азор утрауҙары урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ "World Population Prospects: The 2010 Revision" United Nations (Department of Economic and Social Affairs, population division)
- ↑ Afrikas Mühen mit der Demokratie und das Versagen des Westens(нем.)
- ↑ 3,0 3,1 2007 ҡарата
- ↑ декабрь 2007 йыл
- ↑ 5,0 5,1 2005 йыл
- ↑ 6,0 6,1 6,2 2006 йыл
- ↑ 2005 йыл
- ↑ Дауамлы халҡы юҡ, сөнки был территориялар тәбиғи заповедниктар тип иғлан ителгән. 56 кеше — ғилми станция персоналы
- ↑ Кейптаун — закон сығарыу, Претория — административ, Блумфонтейн — мәхкәмә баш ҡалалары.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Хикмәт
Хикмәт (ғәр. نحكمة) — тапҡыр мәғәнәле һәм өгөт-нәсихәт, фәлсәфәүи йөкмәткеле кескәй жанр; ғәжәп ҙур аҡыл, тәрән белем[1]; ниҙеңдер асылын тәшкил иткән эске мәғәнә, йәшерен сәбәп; ғиллә[2].
Поэзияла ике һәм дүрт юллы хикмәттәр ҙур урын тота. Бөтә доъяға киң билдәле Ғүмәр Хәйәм хикмәттәре шуның классик өлгөләре.
Боронғо төрки поэзияһынан Әхмәт Йәсәүи, Сөләймән Баҡырғани хикмәттәре башҡорт һәм татар халҡф араһында киң таралған. Беҙең поэзияла Мәүлә Ҡолой хикмәт жанры оҫтаһы.
Хәҙерге заман шағирҙарынан Фәйзи Ғүмәров байтаҡ тапҡыр хикмәттәр яҙа.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Ғ. Хөсәйенов. Башҡорт әҙәбиәте. 9-сы класс ҡсҡн дәреслек. 2-се баҫма. — Өфө, 2010. — ISBN 978-5-295-04834-0


text:
Ҡыҙыл турғай
Ҡыҙыл турғай, ҡыҙылтүш, ҡантүш, алһыу турғай (лат. Carpodacus erythrinus, урыҫ. Обыкновенная чечевица)— турғай ҙурлығындағы ҡош. Ата ҡоштоң арҡаһы, ҡанаттармы, ҡойроғо ҡыҙғылт көрән. Башы, түше, өҫ яҡтан ҡойроҡ төбө ҡыҙыл, ҡорһағы алһыу. Инә ҡоштоң һырты йәшкелт көрән, кәүҙәһенең аҫ яғы көрәнһыу һыҙыҡлы аҡһыл һоро. Ҡыҙылтүштән башы ҡыҙыл булыуы, бәләкәйлеге менән айырыла.
Матур итеп һыҙғыра: «тйүии». һайрауы һыҙғырыуҙан һәм яңғырауыҡ¬лы сутылдауҙан тора.
Урман ситтәрендә, болондарҙағы ҡыуаҡлыҡтарҙа, яр буйҙарындағы шырлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө орлоҡтар, бөжәктәр ашай. Киң генә таралған күсмә ҡош. Ағасҡа йәки ҡыуаҡта оялай. Көрән таплы 5—6 бөртөк йәшкелт зәңгәр йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90


text:
Бүлмә себене
Бүлмә себене (Musca domestica) — себендәр ғаиләһенә кереүсе бөжәк.
Синантроп төр, космополит. Кәүҙәһе 7—8 мм оҙонлоҡта, һоро төҫтә, күкрәгендә 4 буйы бар, түше өҫтән тоноҡ ҡара, аҫтан һарғылт рәсемле. Уртаса киңлектәрҙә бүлмә себене йылына яҡынса 9 быуын бирә. Йәшәү циклының дауамлылығы, тышҡы мөхиттәге температура һ.б. факторҙарға бәйле рәүештә, 10 -дан алып 45 тәүлеккә ҡәҙәр. Инә себен үҙ ғүмеренең 2,5 айы эсендә 600 -ҙән алып 2 меңгә ҡәҙәр йомортҡа һала. Бер һалғанда уртаса 120 йомортҡа (оҙонлоғо 1—1,2 мм) була; улар 8-50 сәғәт үҫә. Бүлмә себененең личинкалары (оҙонлоғо 13 мм-ға ҡәҙәр) аҡ төҫтә, эсәктән тыш аш ҡайнатыу үҙлегенә эйә. Улар аҙыҡҡа аш ҡайнатыу шайыҡсаһы бүлеп сығаралар һәм ярым эшкәртелгән аҙыҡты һуралар. 3—25 тәүлек үҫәләр, унан һуң ҡурсаҡҡа әйләнәләр. Ҡурсаҡ дәүере 3 тәүлектән бер нисә айға ҡәҙәр (ҡышлағанда) һуҙыла.
Бүлмә себене личинка, ҡурсаҡ йәки олы бөжәк (аталандырылған инә себен) фазаларында ҡышлай.
Бүлмә себене күп кенә эсәк ауырыуҙарын (ҡорһаҡ тифы, дизентерия, холера) тыуҙырыусыларҙы, гельминт күкәйҙәрен күсереүсе булып тора.


text:
Арпа
Арпа (лат. Hórdeum) — ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған күп йыллыҡ үләнсел үҫемлек; Орлоғо ярма, һыра һәм мал аҙығы әҙерләүгә тотонола торған оҙон ҡылсыҡлы ашлыҡ һәм уның орлоғо[1]. Кешелек эшкәртеп үҫтергән боронғо культураларҙың береһе.
Ҡарабуған (ячмень обыкновенный) (Hordeum vulgare) L. төрө киң таралған, ҡалған төрҙәре һирәк осрай йәи ҡарағай үҫә. Арпа бойҙайы аҙыҡ-түлек, мал аҙығы өсөн үҫтерелә. Арпа оно икмәк бешереү сәнәғетендә бойҙай һәм арыш онона өҫтәмә балараҡ ҡуллыныла. Техник маҡсатта һыра, арпа ярамаһы етештереү өсөн ҡулланыла. Аҡһым, крахмалға бай булғаны өсөн мал аҙығы булараҡ файҙаланыла. Рәсәйҙә мал аҙығы булараҡ 70 % арпа бойҙайы ҡулланыла.
Арпа иртә өлгөрөүсе һабан һәм ужым культураһы. Тамыр системаһы суҡлы, башлыса, һөрөлгән ҡатламда тарала, айырым осраҡта 1 м-ға етеүе мөмкин. Бейеклеге 130-135 см. Һабағы ҡыуыш эсле һалам. Сәскәһе — ҡатмарлы башаҡ. Емеше — ҡабыҡлы, йәки яланғас һары төҫтәге орлоҡтар.
Арпа — бөртөклөләр араһында иң тиҙ өлгөрә торған культура, шуға күрә уны Йыраҡ Көньяҡта һәм бейек тауҙарҙа үҫтерергә мөмкин. Арпаның ике төрө: ике рәтле арпа (H. distichon) һәм ябай (дүрт-рәтле) арпа (H. vulgare) сәселә. Беренсе төрҙөң һәр төркөмөндә уртансы башаҡсыҡ ҡына уңдырышлы, ҡалғандары редукциялашҡан. Икенсе төрҙөң барлыҡ башаҡсыҡтарында ла бөртөксөләр барлыҡҡа килә. Үҙенән һеркәләнеүсе үҫемлек. Арпа бөртөгөнән он, ярҙырмаған һәм ярҙырған арпа ярмаһы яһайҙар, кофе суррогаты әҙерләйҙәр. Орлоғонан һыра ҡайнатканда сосла алалар. Арпа шулай ук мөһим мал аҙығы.
Оҙон ҡылсыҡлы арпа (H. jubatum) — декоратив үҫемлек.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- • Мәүлүдова Л. Г. MIl Ботаника: Югары төзелешле үсемлекләр систематикасы: Югары уку йортлары өчен д-лек.— Казан: Мәгариф, 2002.— 447 б.: рәс. б-н. ISBN 5-7761-0954-5
- • Башҡорт энциклопедияһы
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Ячмень // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Ячмень в БЭАН
- Арпа — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Арпа GRIN сайтында мәғлүмәт(инг.)
- Арпа: «Энциклопедия жизни» сайтында мәғлүмәт(EOL)(инг.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Боған
Боған (урыҫ. Гоголь, лат. Bucephala clangula) — тундра һыҙатында йәшәй, ите ашалмай торған ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Һуна өйрәктән бәләкәйерәк. Яңғы. парлашып йәки күмәкләшеп йәшәйҙәр. Яҡшы сума. Ата өйрәктең башы, ҡанаттары, ҡойроғо ҡара. Кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө һәм яуырындарындағы киң һыҙыҡ аҡ. Ике яҡлап суҡышы төбөндә аҡ таптар бар. Инә ҡоштоң һәм яҙлы-көҙлө ата өйрәктең башы, һырты, ҡойроғо һорғолт көрән, ҡалған өлөшө аҡ. Суҡыштарының төбөндә аҡ тап булмай. Ҡарасабандан аҡ түше һәм суҡышы төбөндәге таптар менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Ҡарлыҡҡан тауыш сығара:"ҡрра-ҡрра".
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәрҙе ашай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урман аша үткән йылғаларҙа, урмандағы күлдәрҙә йәшәй. һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре ашай. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. 5—11 бөртөк йәшкелт зәңгәр йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар


text:
Йософ Баласағуни
Йософ Баласағуни — (Тыуған ваҡыты яҡынса 1040-сы йылдар ). Урта Азиялағы Баласағун ҡалаһында тыуып үҫкән. Туған телен, халыҡтың ауыҙ-тел ижадын, йолаларын сикһеҙ яратҡан. Ғәрәп һәм фарсы телдәрен яҡшы белгән. Нәфис һүҙ оҫтаһы һәм фекер эйәһе булараҡ даны таралғас, ҡараханиҙар дәүләте батшаһы Боғра хан мәрмәрһарайына кәңәшсе (хас хажип) итеп ҡуйған. Боғара ханға арнап ул «Ҡутадғу билиг» әҫәрен ижад иткән.
Йософ Баласағуниҙың «Ҡугадғу билиг» («Ҡот килтереүсе белем») әҫәре 1068 — 1069 йылдарҙа Боғра-ханға бағышлап ижад ителгән. Был әҫәр — төрки халыҡтарының беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған иң боронғо уртаҡ поэтик ҡомартҡыларының береһе. Әлеге көндә «Ҡугадғу билиг» әҫәренең өс ҡулъяҙма күсермәһе билдәле. Уларҙың береһе — 1797 йылда Ҡаһирәлә, икенсеһе — XIX быуаттың егерменсе йылдарында Стамбулда һәм өсөнсөһө 1914 йылда Үзбәкстандың Наманган ҡалаһында табылған. Күсермәләр уйғыр һәм ғәрәп графикаһында яҙылған.
Әҫәр 13 меңгә яҡын шиғри юлдан, 73 бүлектән тора. Йөкмәткеһе, сюжеты бик үҙенсәлекле: баштан аҙаҡҡа тиклем Күнтоғды, Айтолды, Өгдүлмиш һәм Үзгүрмиш исемле заттарҙың тормош, ысынбарлыҡ хаҡындағы уйланыуҙарына, үҙ-ара бәхәстәренә ҡоролған. Күнтоғды — ғәҙеллек, Айтолды — дәүләт, Өгдүлмиш — аҡыл һәм Үзгүрмиш ҡәнәғәтлек кәүҙәләнеше. Ошо шартлы геройҙары исеменән автор кеше ғүмере, йәшәү мәғәнәһе, ғаилә татыулығы, ата-әсәләр менән балалар мөнәсәбәте, хеҙмәттең кеше тормошондағы урыны, батшаны мәрхәмәтле итер сифаттар, феодаль дәүләт ҡоролошо, ил менән етәкселек итеү ысулдары, аҡыл, белем, һуғыш, тыныслыҡ һәм башҡалар хаҡында һүҙ йөрөтә. Был мәсьәләләргә үҙ ҡарашын да белдерә бара.
Й. Баласағуни һәр урында уйлап, аҡыл менән эш итеү, ғәҙел һәм кешелекле булыу яҡлы. Ул уҡымышлылыҡты кешенең абруйын, баһаһын күтәрә торған төп сифаттарҙың береһе һанай. Әҫәрҙә боронғо мәҡәлдәр һәм әйтемдәр күп урын алған. Уларҙың байтағы төрки халыҡтарында, шул иҫәптән башҡорттарҙа, әле лә йыш ҡулланыла.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәреслеге. 9-сы класс, 2001 йыл. Өфө-Зәйнәб Биишева исемендәге «КИТАП» нәшриәте.
- Башҡорт шиғриәте антологияһы. ISBN 5-295-02743-0


text:
Ырымбур өлкәһе
Ырымбур өлкәһе (урыҫ. Оренбургская область) — өлкә, Рәсәй Федерацияһы субъекты, Көньяҡ Уралда урынлашҡан, Волга буйы Федераль округына ҡарай. Өлкә үҙәге — Ырымбур ҡалаһы. Территория ҙурлығы 123 732 км².
Ырымбур өлкәһендә 2 032 915 кеше йәшәй (2010).
Ырымбур өлкәһе — Ҡаҙағстан, Башҡортостан, Татарстан республикалары, Һамар, Һарытау, Силәбе өлкәләре менән сиктәш.
Ырымбур өлкәһендә башҡорттар нигеҙ һалған 135 ауыл бар [1].
Йөкмәткеһе
- 1 Тарих
- 2 Дәүләт ҡоролошо
- 3 Халыҡ
- 4 Административ ҡоролош
- 5 Муниципаль райондар
- 6 Ҡалалар
- 7 Ырымбур өлкәһенән башҡорт Советтар Cоюзы Геройҙары
- 8 Башҡорт халҡының тормошонда өлкә роле
- 9 Ырымбур өлкәһенән башҡорт яҙыусылары һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре
- 10 Һылтанмалар
- 11 Иҫкәрмәләр
Тарих[үҙгәртергә]
Ырымбур өлкәһе тарихы 1744 йылда ойошторолған Ырымбур губернаһы тарихы менән бәйле.
Ҡарағыҙ: Ырымбур губернаһы
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Ырымбур өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма влас[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Ырымбур өлкәһе Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: Ырымбур өлкәһе Губернаторы
Ырымбур өлкәһе Губернаторы — Ырымбур өлкәһе башлығы һәм Ырымбур өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Ырымбур өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Ырымбур өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Ырымбур өлкәһе Уставы менән билдәләнғән.
Суд власы[үҙгәртергә]
Ырымбур өлкәһе суд системаһы составында:
- Ырымбур өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
- Ырымбур өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Ырымбур өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышы
Өлкә Парламенты – Ырымбур өлкәһенең Закондар сығарыу йыйылышы.
Халыҡ[үҙгәртергә]
Өлкәлә 2 008 535 кеше йәшәй.
Милли состав[3].[үҙгәртергә]
Административ ҡоролош[үҙгәртергә]
Өлкәлә 35 район, 12 ҡала һәм 1 ябыҡ административ-территориаль берәмеге Комаровск ҡасабаһы [4]. [Ырымбур өлкәһе]]ндә 35 район, 12 ҡала һәм 1 ябыҡ административ-территориаль берәмеге Комаровск ҡасабаһы[5].
Муниципаль райондар[үҙгәртергә]
- Абдулла районы
- Адамовка районы
- Аҡбулаҡ районы
- Александровка районы
- Асекей районы
- Беляевка районы
- Буғарыҫлан районы
- Быҙаулыҡ районы
- Гай районы
- Грачевка районы
- Домбаровка районы
- Илек районы
- Кваркено районы
- Красногвардейск районы (Ырымбур өлкәһе)
- Ҡыуандыҡ районы
- Курманай районы
- Матвеевка районы
- Новоорск районы
- Новосергиевка районы
- Октябрьск районы
- Ырымбур районы
- Первомай районы
- Переволоцк районы
- Пономарёвка районы
- Һаҡмар районы
- Һарыҡташ районы
- Светлый районы
- Северный районы
- Соль-Илецк районы
- Сорочинск районы
- Ташла районы
- Тоцк районы
- Төйлөгән районы
- Шарлыҡ районы
- Ясный районы
Ҡалалар[үҙгәртергә]
- Абдулла
- Буғарыҫлан
- Быҙаулыҡ
- Гай (ҡала)
- Ҡыуандыҡ
- Медногорск,
- Новотроицк
- Ырымбур
- Орск
- Соль-Илецк
- Сорочинск
- Ясный
Ырымбур өлкәһенән башҡорт Советтар Cоюзы Геройҙары[үҙгәртергә]
- Хәниф Фәйзуллин — Ҡыуандыҡ районы, Сабаҡлы ауылы[1]
- Йәғәфәр Әхмәтшин — Ҡыуандыҡ районы, Ҡотлой ауылы
- Әғзым Хәйретдинов — Абдулла районы, Яңы Яҡут ауылы
Башҡорт халҡының тормошонда өлкә роле[үҙгәртергә]
- Өлкә башҡорт һәм ҡаҙаҡ ерҙәренең сигендә урынлашҡан. Өлкә аша Ҡәнифә юлы үтә.
- I Бөтә башҡорт ҡоролтайы 1917 йылдың 20—27 июлендә Ырымбур ҡалаһында үтә.
Ырымбур өлкәһенән башҡорт яҙыусылары һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре[үҙгәртергә]
- Амантаев Ғабдулла Сәхипгәрәй улы
- Буранғолов Мөхәммәтша Абдрахман улы
- Юлтыев Дауыт Исхаҡ улы
- Бикбаев Рауил Төхфәт улы
- Вәлиулла Мортазин-Иманский
- Ибраһимов Хабибулла Калимулла улы
- Йәғәфәров Аллабирҙе Нурмөхәммәт улы
- Артур Туҡтағолов, «Далан» төркөмө солисы Ҡыуандыҡ районында тыуған
- Әхмәмәтов Шәрәф Хисам улы, башҡорт яҙыусыһы
- Чанышев Әмир Иҙрис улы, башҡорт яҙыусыһы
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Ырымбур йыры
- Ырымбур башҡорттары. Тарих. Мәҙәниәт. Этнография. Махсус сайт.
- Ырымбур өлкәһе көнсығыш башҡорттары
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Минзәлә башҡорттары араһында нисә Герой булған?
- ↑ [ http://www.orenburzhie.ru/?p=7559 Ырымбур өлкәһе Хөкүмәте йорто]]
- ↑ Всероссийская перепись населения 2010 года (xls)
- ↑ Муниципальные образования. Портал органов государственной власти «Оренбуржье»
- ↑ Муниципальные образования. Портал органов государственной власти «Оренбуржье»


text:
Һаҙ сәпсәүе
Һаҙ сәпсәүе, сыйырсыҡтан ҙурыраҡ (поручейник)(лат. Tringa stagnatilis)
Бер аҙ һаралйынға оҡшаған һаҙ ҡошо. һырты көрәнһыу һоро. Яурындарына ҡарай эреләнә барған ҡара таптар менән ҡапланған. Ҡойроғоноң өҫ яғы, төбө һәм кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Муйыны, тү¬ше, ҡабырғалары ваҡ ҡына көрәнһыу төртөктәр менән сыбарланған, ҡойроғонда ла арҡыры һыҙыҡтар бар. Ҡанатының оҙон ҡауырһындары ҡара-көрән. Суҡышы ҡара, аяҡтары йәшкелт, һаралйындан оҙон аяҡтары һәм са¬ғыуыраҡ төҫө менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «тлү-тлү-тлү».
Йылға һәм күлдәрҙең батҡыллы, түңгәкле ярҙарында, һаҙлыҡтарҙа йәшәй, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Түңгәктәрҙә оя¬лай. Ҡара-көрән таплы 3—4 бөртөк һарғылт ҡабыҡлы йомортҡаһы була.


text:
OpenStreetMap
OpenStreetMap (OSM; инглиз теленән һүҙмә-һүҙ мәғәнәһе “урамдарҙың асыҡ картаһы”) — төбәктәрҙе, ҡалаларҙы һәм башҡа торлаҡ пункттарын күмәкләп карталау өсөн асыҡ (һәр кем ҡатнаша алған) проект. Карталар һәм схемалар ҡулдан йә автоматик рәүештә булдырыла, төҙәтелә һәм камиллаштырыла; кәрәкле мәғлүмәт шәхси GPS-алғыстарынан индерелә ала. Проектта ҡатнашыусыларҙың уртаҡ эше һөҙөмтәләренән һәр теләүсе бушлай файҙалана ала.
Йөкмәткеһе
Тасуирлама[үҙгәртергә]
Проект Бөйөк Британияла 2004 июлендә Стив Кост тарафынан нигеҙләнә; 2006 апрелендә фонд булараҡ теркәлә башлай. OpenStreetMap фонды— халыҡ-ара коммерцияға ҡарамаған ойошма; уның маҡсаты — ер арауығы мәғлүмәттәрен йыйыу, уларҙы таратыуға булышлыҡ итеү һәм уларҙан бар теләүселәргә бушлай файҙаларынға мөмкинселек биреү. [1]
Мөмкинлектәре[үҙгәртергә]
- Проект бөтә Ер йөҙөн ҡаплай.
- Карталар ике үлсәмле — дингеҙ кимәленә ҡарата бейеклектәр һәм изолиниялар күрһәтелмәй.
- Карталарҙы PNG, JPEG, SVG, PDF, PostScript фортматтарына экпортлау мөмкин.
Тәүмәғлүмәттәр[үҙгәртергә]
Тәүмәғлүмәттәр ғәҙәттә GPS-алғыс йә GPS-трекерҙар яҙып һаҡлаған "трэк"тарҙан күсереп алына. Бындай трэктарҙы ирекмәндәр йәйәү, велосипедта йәки машинала йөрөп яҙҙырып ала. Бынан һуң трэктар GPS-алғыстан махсус программаға күсерелә.
Ер йөҙөнөң спутник һүрәттәрен ҡулланып, трэктар булмаған осраҡта ла ҙур ҡалалар карталарын эшләп була — бының өсөн юғары сиселешле һүрәттәр кәрәк. Landsat, Prototype Global Shorelines (PGS) һәм TIGER кеүек хөкүмәт хеҙмәттәре, шулай уҡ Yahoo! картография сервисы сығанаҡ булып тора.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ wiki.openstreetmap.org: «The OpenStreetMap Foundation is an international non-profit organisation supporting but not controlling the OpenStreetMap project. It is dedicated to encouraging the growth, development and distribution of free geospatial data and to providing geospatial data for anybody to use and share.»
- ↑ "Нарисуй карту мира" мәҡәләһе, 3dnews.ru, 22 май 2009


text:
Кәримов Мостафа Сафа улы
Мостай Кәрим, ысын исеме Мостафа Сафа улы Кәримов (1919 йылдың 20 октябрь — 2005 йылдың 21 сентябрь) — күренекле башҡорт яҙыусыhы, шағиры hәм драматургы. Башҡортостандың халыҡ шағиры. Салауат Юлаев премияһы лауреаты (1967).
Йөкмәткеһе
Тормош юлы[үҙгәртергә]
1919 йылдың 20 октябрендә хәҙерге Шишмә районының Келәш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1941-се йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының[2] тел һәм әҙәбиәт факультетын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән фронтҡа китә, һуғышта элемтә башлығы һәм артиллерия штабы башлығы булып хеҙмәт итә. Ҡаты йәрәхәтләнә: мина ярсығы күкрәгенә инеп, йөрәгенә саҡ ҡына барып етмәй ҡала.
Госпиталдә ятып дауаланып сыҡҡас, йәнә фронтҡа китә. Еңеү көнөнәсә фронт гәзиттәрендә хәбәрсе булып эшләй. Һуғыштан ҡайтып килгәс ижади һәм ижтимағи эшкә бирелә.
1930-сы йылдарҙа уҡ яҙа башлай: 1938-се йылда «Отряд ҡуҙғалды» тигән беренсе шиғыр йыйынтығы нәшер ителә; 1941-се йылда «Яҙғы тауыштар» тигән шиғыр китабы сыға. Барыhы 100-ҙән ашыу шиғриәт һәм проза китаптары, 10-дан ашыу пьесалары донъя күрә.
Мостай Кәримдең әҫәрҙәре бер нисә тиҫтә телдәргә тәржемә ителгән.
2005-се йылдың 21-се сентябрендә Өфөлә вафат була. Өфө мосолман зыяратында ерләнгән.
Иң билдәле әҫәрҙәре[үҙгәртергә]
- Шиғриәт йыйынтыҡтары: «Ҡара һыуҙар», «Ҡайтыу», «Европа-Азия», «Заманалар», пьесалары: «Айгөл иле», «Ҡыҙ урлау», «Ай тотолған төндә», «Салауат. Өн ҡатыш ете төш», «Ташлама утты, Прометей!»
- Повестары: «Беҙҙең өйҙөң йәме», «Өстаған», «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ».
Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары[үҙгәртергә]
- Социалистик Хеҙмәт геройы (1979)
- II дәрәжәләге «За заслуги перед Отечеством» ордены (2004 йылдың 9 ноябре)
- III дәрәжәләге «За заслуги перед Отечеством» ордены (1995 йылдың 28 апреле)
- 2 Ленин ордены (1967, 1979)
- I дәрәжәләге Ватан һуғышы ордены (1985)
- II дәрәжәләге Ватан һуғышы ордены (1945)
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ Ордены (1955, 1962)
- Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1984)
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)
- «Почёт Билдәһе» ордены (1949)
- РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1982)
- БАССР-ҙың халыҡ шағиры (1963)
- Башҡортостандың Фәндәр Академияһының почетлы академигы (1992)
- 1940 йылдан СССР яҙыусылар союзы ағзаһы
- Әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге М. А. Шолохов исемендәге халыҡ-ара премия
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ хәҙерге Башҡортостандың Шишмә районы
- ↑ 1957 йылдан Башҡорт дәүләт университеты.
- ↑ Мостай Кәрим. Әҫәрҙәр, I том. Өфө: Китап, 2009
Хәтер[үҙгәртергә]
- Мостай Кәрим исемен Башҡортостан республикаhының Милли Йәштәр театры йөрөтә. Шулай уҡ Өфөләге бер урамға Мостай Кәрим исеме бирелгән.
- Мостай Кәримдең 95 йыллығына рус һәм башҡорт телендә уның афоризмдар йыйынтығы сыҡты
- Мостай Кәримдең «Ай тотолған төндә» трагедияһының театр постановкаһы алтын юбилейын билдәләй
- Мостай Кәрим һүҙе ике донъяны тоташтырып тора һаман
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Кәримов Мостафа Сафа улы // Башҡорт энциклопедияһы / Баш мөх. М. Ә. Илһамов — Өфө: НИК «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Мостай Кәрим Vipufa.ru сайтында (урыҫса)
- Мостай Кәрим тураhында Башҡортостан Энциклопедияhында мәҡәлә (урыҫса)
- Видеоклип: «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» повесынан Мараhим йыры
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Шишмә районында тыуғандар
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- 20 октябрь көнө тыуғандар
- Тыуғандар 1919 йылда
- Өфө губернаһында тыуғандар
- 21 сентябрь көнө вафаттар
- Вафаттар 2005 йылда
- Өфөлә вафат булғандар
- Алфавит буйынса шағирҙар
- СССР шағирҙары
- Рәсәй шағирҙары
- XX быуат шағирҙары
- Алфавит буйынса драматургтар
- XX быуат драматургтары
- СССР драматургтары
- Рәсәй драматургтары
- СССР Дәүләт премияһы лауреаттары
- Ленин премияһы лауреаттары
- Социалистик Хеҙмәт Геройҙары
- II дәрәжә «За заслуги перед Отечеством» ордены кавалерҙары
- III дәрәжә «За заслуги перед Отечеством» ордены кавалерҙары
- Ленин ордены кавалерҙары
- 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары
- 2-се дәрәжәле Ватан һуғышы ордены кавалерҙары
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары
- Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары
- «Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары
- «За освобождение Белграда» миҙалы менән наградланыусылар
- «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» миҙалы менән наградланыусылар
- «Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» миҙалы менән бүләкләнгәндәр
- «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңәүгә 50 йыл» юбилей миҙалалы менән бүләкләнеүселәр
- Жуков миҙалы менән наградланыусылар
- РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре
- Салауат Юлаев ордены кавалерҙары
- Башҡорт шағирҙары
- Башҡорт яҙыусылары
- Башҡорт драматургтары
- Өфө мосолман зыяратында ерләнгән шәхестәр
- Башҡортостандың халыҡ шағирҙары
- Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар
- Мостай Кәрим


text:
Алгоритм
Математикала һәм компьютер фәндәрендә алгоритм (фарсы телендә خوارزمی [al-Khwārazmī]) – этаплап иҫәпләү процедураһы. Анығыраҡ әйткәндә, алгоритм – мәсьәләне сисеүҙең аныҡ күрһәтмәләрҙән торған сикле теҙмә рәүешендә сағылдырылған ысулы. Алгоритм ярҙамында иҫәпләү процедураһы башланғыс күрһәтмәнән кереү мәғлүмәттәре менән башланып, башҡарылыу барышында эҙмә-эҙлекле аныҡ күрһәтмәләр аша үтә һәм, аҙаҡта сығыу мәғлүмәттәре булдырып, һуңғы күрһәтмәлә тамамлана.
Алгоритм төшөнсәһе математиканың төп, башланғыс төшөнсәләре иҫәбенә керә. Алгоритмик иҫәпләү процестары бик борондан билдәле. Шулай ҙа был төшөнсә XX быуат башында ғына асыҡтан-асыҡ формалаша.


text:
Мүк еләге
Мүк еләге (урыҫ. Клю́ква, лат. Oxycóccus) — арсан һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ, йыл буйына йәшел, 75 см тиклем оҙонлоҡтағы ҡаты еп рәүешле түшәлеп үҫкән һабаҡлы мәңге йәшел түшәлеүсән ваҡ ҡыуаҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Япрағы оҙонса-йомортҡа формаһында, ҡалын, ҡыҫҡа һаплы. Сәскәһе оҙон сәскә һабында, ал төҫтә; касаһы һәм тажы 4 бүлемле, һеркәсе 8. Сәскәлеге тәлгәш һымаҡ. Май—июндә алһыу ҡыҙыл сәскә ата. Емеше — һутлы ҡарағусҡыл ҡыҙыл еләк, август—сентябрҙә өлгөрә һәм үҫемлектә ҡар аҫтында яҙға тиклем һаҡлана. Башҡортостандың Урал алдының һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының төньяҡ өлөшөндә күтәренке һәм күсмә һаҙлыҡтарҙа үҫә. Дарыу үҫемлеге. Составында С, В1, В2 витаминдары, каротиндар, органик кислоталар, пектиндар, эфир майҙары булған еләген яңы йыйылған һәм эшкәртелгән килеш аҙыҡ итеп ҡулланалар. Япрағы сәй эсемлеге әҙерләү өсөн файҙаланыла.Яҙға тиклем тәмен юғалтмай. Ваҡ емешле М.е. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Таралыуы[үҙгәртергә]
Мүк еләге һаҙлыкта үҫә, яҡтылыҡ яратыусан. 4 төрө билдәле, Евразияның һәм Төньяҡ Американың субарктик һәм уртаса бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда 2 төрө үҫә.Тик бик һирәк осрай.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1255. Achillea millefolium L. — Тысячелистник обыкновенный // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 319. — ISBN 5-87317-163-7. (урыҫ.)
- Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ Oxycoccus в базе данных Index Nominum Genericorum (ING)(инг.) (Тикшерелгән 27 май 2009)


text:
Музей
Музе́й — (грексә uouσeῖov —Музалар йорто) тарихи, матди һәм рухи мәҙәниәт ҡомартҡыларын йыйыу, өйрәнеү, һаҡлау һәм күрһәтеү эше менән шөғөлләнгән ойошма.
Башҡортостандың төп музейҙары:
- Археология һәм этнография музейы
- Республика Хәрби Дан музейы
- Республика хәрби комиссариатының Хәрби дан музейы
- Өфөләге С.Т. Аксаковтын йорт-музейы
- Василий Иванович Чапаев музейы
- 112-се (16-сы гвардия) башҡорт кавалерия дивизияһы музейы
- БР Геология һәм файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар музейы
- М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы
- Мәғарифтың үҫеш тарихы музейы
- Ағиҙел бассейны судоходствоһы тарихы музейы
- БР Эске эштәр министрлығы музейы
- БР Хәҙерге заман сәнғәте музейы
- Башҡортостан Республикаһының Милли музейы
- Лениндың Йорт-музейы
- Республика наркоконтроль музейы
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- [1] Википедияла урыҫ телендә мәҡәлә
- [2] Башҡортостандың үҙ ирке менән Рәсәй дәүләтенә ҡушылыу сайты
- ике тәгәрмәсле арбаһы боронғораҡ? Интернет-газета


text:
Мела
Мела — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Ручьи йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса [2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000040758
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004075
- Бассейн коды — 03.02.03.005
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
- ГӨ буйынса сығарылыш — 0
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Мела.


text:
Тәлмәрйендәр
Тәлмәрйендәр, баҡалар (лат. Ranidae, (урыҫ. Настоящие лягушки ) — ҡойроҡһоҙ ер-һыу хайуандары ғаиләһе (Anura). Распространены почти повсеместно (исключение составляют Көньяҡ Америка, Австралияның көньяғы һәм Яңы Зеландиянан башҡа бөтә ерҙә лә таралған.
Күл баҡаһы (R. ridibunda) асыҡ урындагы һыуҙа, шулай уҡ республиканың бөтөн территориясе буйлап ҙур урман һыулыҡтарында осорай. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 13,5 см-ға ҡәҙәр, ауырлығы 165 г. Өҫтө йәшелдән алып ҡуйы көрән төҫтә, арҡаһында ҙур түңәрәк ҡара таптар бар. Ҡорһак яғы асыҡ төҫтә, ваҡ таплы. Кәүҙәнең быйына бот һәм балтыр перпендикуляр торған ваҡытта, балтыр быуандары яңынан ҡапланалар. Үксә төйөрө тәбәнәк. Ата заттар ауыҙ ситендә урынлашҡан һөйәлдәре һәм ҡара төҫтәге резонаторлары менән айырылып торалар. Май уртаһынан үрсеү осоро башлана. Шул ваҡыттан алып сентябрь урталарына ҡәҙәр бөтөн һыуҙа ла ата баҡалар тауышын ишетергә мөмкин. Бер һыулыҡта бер нисә йөҙ баҡа йыйыла. Ыуылрырыҡ бөртөктәрен ярҙан ситтәрәк ҙур өйөмләп һалалар. Бер инә баҡа 12 меңгә ҡәҙәр ыуылдырыҡ бөртөгө сәсә. Метаморфоз 3-4 ай дауам итә. Тереклегенең 3-4 йылында енси яҡтан өлгөрәләр. Быуа тәлмәрйене (R. lessonae) бөтөн ерҙә таралған. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 8 см-ға ҡәҙәр. Арҡаһы асыҡ йәшел төҫтә, ҡара тимгелдәре бар. Ҡорһағындаа ҡара таптары юҡ. Балтыр быуандары тоташмайҙар. Артҡы аяҡтарының эске үксә төйөрө бейек. Ата заттарының резонаторҙары аҡ төҫтә. Яҙын быуа тәлмәйене күл баҡаһыннан һуңыраҡ күренә һәм май урталарында ярҙан йырак түгел ыуылдырыҡ сәсә. Инә баҡа 1-1,8 мең йомортҡа һала, үҫеш 130 көн дауам итә. 2-3 йылдан енси яҡтан өлгөрәләр. Ҡоро ерҙә яңғыҙ йәки соҡорҙарҙа, ағас төптәре аҫтында төркөмләп ҡышлай. Өҫтө ҡара көрәндән алып асыҡ һары төҫтә, парлашҡан ваҡытта ата баҡалар зәңгәрһыу йәки күк төҫкә керәләр. Арҡа уртаһы буйлап, ҡағиҙә булараҡ, асыҡ төҫтәге буй үтә, ә башының артында А-һамаҡ фигура бар. Боғаҙы аҡһыл, йыш ҡына мәрмәр төҫлө биҙәге була. Танауы осло. Артҡы ослоҡтарын кәүҙә буйлап һуҙғанда балтыр быуандары күҙҙәренә ҡәҙәр етә. Ҙур заттар иртән иртүк һәм кис ваҡытында әүҙемдәр. Апрель аҙағы - май башында үрсейҙәр. Тәлмәрйендәрҙең башҡа төрҙәрендәге кеүек үк, был ваҡытта ата заттарының алғы аяҡтарында махсус «туй» һөйәлдәре килеп сыға. Инә баҡа ыуылдыраҡты бер нисә өлешләп сәсә, барлығы 2800 -дән артыҡ йомортҡа һала.


text:
Ҡара ҡарға
Ҡара ҡарға
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ала ҡарғалай. Ғәҙәттә күмәкләшеп йәшәйҙәр.Дөйөм төҫө күкһел ҡара. Оло ҡоштоң суҡышы тирәһе яланғас, бысраҡ аҡ төҫтә. Суҡышы йыуан һәм ҙур. Ала ҡарғанан бөтә кәүҙәһенең ҡара төҫтә булыуы менән айырыла.Ҡарлыҡҡан тауышлы:"ҡрра - ҡрра"
Тереклек итеүе[үҙгәртергә]
Һирәк ағаслы урман, ҡәлә һәм ауыл эргәһендәге ағаслыҡтарҙа йәшәйҙәр. Ояһы ағас баштарында була.Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә, яҙғыһын яңы шытып сыҡҡан иген һәм йәшелсәләрҙе йолҡоп, бер аҙ зыян килтерә.
Туҡланыуы һәм үрсеүе[үҙгәртергә]
Төрлә бөжәктәр, сиңерткә,ямғыр селәүсене, үлән үҫентеләре менән туҡлана. Бик киң таралған ҡош. Ояһын ваҡ сыбыҡсаларҙан үреп яһай.Көрән таплы йәшкелт зәңгәр 5-6 йомортҡаһы була.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 йыл. 67-се бит
- Фадеева Е.О. Экология грача (Corvus frugilegus L.) в антропогенных ландшафтах Окско-Донского междуречья. — М.: Товарищество науч. изд. КМК, 2007. — 199 с.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Кемерово өлкәһе
Ке́мерово өлкәһе (Кузбасс) — Рәсәйҙең регионы, Себер федераль округына инә.
Себер региондары араһында халыҡ тығыҙлығы буйынса өлкә иң юғары кимәлдә. Урыҫтар өлкәнең 90 % тәшкил итәләр. Аҫаба халыҡтар — шорцылар, телеуттар һәм себер татарҙары.
Йөкмәткеһе
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Кемерово өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма влас[үҙгәртергә]
Кемерово өлкәһе Губернаторы — Кемерово өлкәһе башлығы һәм Кемерово өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Кемерово өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Кемерово өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Кемерово өлкәһе Уставы менән билдәләнғән.
1997 йылдын 1 июль көндән өлкәлә губернатор — Тулеев, Амангилде Гумер улы.
Суд власы[үҙгәртергә]
Кемерово өлкәһе суд системаһы составында:
- Кемерово өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
- Кемерово өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Кемерово өлкәһе Халыҡ депутаттары Советы
Өлкә Парламенты — Кемерово өлкәһе Халыҡ депутаттары Советы.
География[үҙгәртергә]
Өлкә Көнбайыш Себерҙең көньяҡ-көнсығышында, Саян һәм Алтай итәктәрендә урынлашҡан.
Ҡиммәтле ҡаҙымалар[үҙгәртергә]
Күмер, баҡыр, көкөрт, цинк концентраттары, алтын, көмөш, башҡа тимер һәм төҫлө металдар.
Тупраҡ[үҙгәртергә]
Иң йышы көлһыу тупраҡ осрай. Кузнецк ҡаҙанлығында бик ҡиммәтле ҡара тупраҡ майҙаны бар.
Үҫемлектәр[үҙгәртергә]
Өлкә йәшелсәгә бай. Тау башында тундра һәм Альп яландарында ла йәшелсә осрай. Урта һәм түбән тауҙарын пихта, уҫаҡ урмандары биҙәй. Тау итәктәрендә урман далалары урынлашҡан. Кондома йылғаһының бассейнда, Куздееево янында реликт себер йүкә урмандары бар.
Хайуандар[үҙгәртергә]
Эре хайуандарҙан Кузбасста мышы, аҫыл болан, ҡоралай, айыу, Һеләүһен, росомаха тереклек итә. Тейен, Ондатра, Һуйыр, Сел бар.
Кешеләр[үҙгәртергә]
- Хәмитов Рөстәм Зәки улы, Башҡортостандын икенсе Президенты (Ленинск-Кузнецк районының Драченино ауылы).
- Толкачев Константин Борисович- Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе (1999 йылдан алып).


text:
Осетин теле
Осетин теле (осетинса Ирон æвзаг) — Һиндевропа тел ғаиләһендәге Иран төркөмөнә ингән тел. Ул Рәсәйҙәге Төньяҡ Осетия рәсми теле булып һанала. Шулай уҡ ул Көньяҡ Осетияның рәсми теле.
Йөкмәткеһе
Имлә[үҙгәртергә]
Хәҙерге осетин телендә кирил әлифбаһы ҡулланыла. Унда 43 хәреф бар.
Әйтелеү ҡағиҙәләре[үҙгәртергә]
Һуҙынҡы өндәре әйтелеше[үҙгәртергә]
Осетин телендә 5 көслө һуҙынҡы өндәре (а, е и, о, у) һәм 2 көсһөҙ һуҙынҡы өндәре (æ, ы) ла бар.
Көслө һуҙынҡы өндәр[үҙгәртергә]
- А хәрефе әйтелеше урыҫ баҫымлы а-ға яҡын. ХАФӘ-лә был өн [a] тип яҙыла. Мәҫәлән, гал [gal] — башҡ. үгеҙ, бал [bal] — башҡ. сейә
- Е хәрефе әйтелеше башҡортса һәм урыҫса э-гә, болгарса, сербсә һәм македонса е-гә яҡын. ХАФӘ-лә был өн [e] тип яҙыла. Е хәрефе йотациялы түгел. Мәҫәлән, Терк — башҡ. Терек (йылға)
- И хәрефе урыҫса баҫымлы и-гә яҡын. ХАФӘ-лә был өн [i] тип яҙыла. Мәҫәлән, Ир — башҡ. осетин, и — башҡ. бар
- О хәрефе урыҫ баҫымлы о-ға яҡын. ХАФӘ-лә был өн [o] тип яҙыла. Мәҫәлән, бон — башҡ. көн
- у хәрефе урыҫ баҫымлы у-нә яҡын. ХАФӘ-лә был өнө [u] тип яҙыла. Мәҫәлән бур — башҡ. һары (төҫ)
Көсһөҙ һуҙынҡы өндәр[үҙгәртергә]
- Æ хәрефе әйтелеше өлөшләтә урыҫ баҫымһыҙ а-ға яҡын. ХАФӘ-лә был өн [ɐ] тип яҙыла. А һәм Æ хәрефтәре әйтелеше айырыла (мәҫәлән, дар [dar] — башҡ. тот!, дæр [dɐr] — башҡ. дә)
- Ы хәрефе әйтелеше урыҫ ы-һынан айырыла, башҡортса ы-ға өлөшләтә генә яҡын. ХАФӘ-лә был өн [ɨ] тип яҙыла. Был хәреф урыҫ ноябрь һүҙендәге б һәм рь араһындағы өнгә йәки монстр һүҙенә т һәм р араһындағы өнгә яҡын. Мәҫәлән, ныр [nɨr] — башҡ. хәҙер, быру — башҡ. ҡойма[3]
- ↑ Көньяҡ Осетия менән
- ↑ 2,0 2,1 Ethnologue and bibliography information on Osetin.*
- ↑ Әйтелеү ҡағиҙәләре сығанағы: Осетин теле дәрестәре. Беренсе дәрес — Һуҙынҡы өндәр*.


text:
мәғәнә
Содержание
Башкирский[править]
Морфологические и синтаксические свойства[править]
мә-ғә-нә
Произношение[править]
- МФА: [mæɢ̞æˈnæ]
Семантические свойства[править]
Значение[править]
- смысл, значение ◆ Йәшәүҙең мәғәнәһе, тормош мәғәнәһе — смысл жизни
- лингв. значение; семантика ◆ Һүҙҙең тура/күсмә мәғәнәһе — прямое/переносное значение слова. ◆ Башҡорт телендә был һүҙ ике мәғәнәлә йөрөй — В башкирском языке у этого слова есть два значения. ◆ Бындай һүҙбәйләнештең мәғәнәһен айырым һүҙ мәғәнәһенән сығып аңлатып булмай — Семантику такого словосочетания невозможно объяснить, исходя из значений отдельных слов


text:
Сөләймән I
Сөләймән I Ҡануни (Ҡануни́; ғосм. سليمانا اول — Süleymân-ı evvel, төр. Birinci Süleyman, Kanuni Sultan Süleyman; 6 ноябрь, 1494 — 5/6 сентябрь, 1566) — Ғосман империяһының унынсы солтаны (1520 йылдың 22 сентябренән), 1538 йылдан - хәлиф .
Сөләймән Ғосмандар династияһының иң бөйөк солтаны һанала ; ул хакимлыҡ иткәндә Оттоман Портаһы иң юғары үҫешкә өлгәшә. Европала Сөләймәнде йышыраҡ Затлы Сөләймән тип йөрөтәләр, мосолман донъяһында иһә - Сөләймән Ҡануни. Ҡайһы саҡ «Kanuni» (ғәр. القانونى) төрөк һүҙен закон (ҡанун) сығарыусы мәғәнәһендә аңлаталар. «Kanun» һүҙе «закон» тип тәржемә ителһә лә, «Ҡануни» ҡушаматы Сөләймән I -гә Ғосман империяһы халҡы тарафынан «Ғәҙел», ҡанундарҙы тейешенсә үтәүсе мәғәнәһендә бирелгән.


text:
Йофар
Йофар (лат. Desmana moschata, (урыҫ. Русская выхухоль ) — ҡиммәтле тиреле йәнлек[1]; ертишкестәр (Soricomorpha) отряды һуҡыр сысҡандар ғаиләһенән һөтимәр йәнлек.
Волга, Дон һәм Яйыҡ йылғалары бассейнында ғына осорай. Кәүҙәһе тығыҙ, 20 см-ға ҡәҙәр оҙонлоҡта. Ауырлығы 520 г-ға ҡәҙәр. Башы ҙур, хәрәкәтсән оҙон танау менән тамамлана. Ҡойроғо 17−20 см оҙонлоҡта, ике яғынан ҡыҫылған, ҡабырсаҡ һәм һирәк төк менән ҡапланған, ҡойроҡ төбөндә еҫле майлы матдә бүлеп сығарыусы махсус биҙҙәре урынлашҡан. Май тирене еүешләнеүҙән һаҡлай. Аяҡ бармаҡтары араларында киң йөзөү ярылары бар; артҡы аяҡтары алғыларыннан оҙонораҡ һәм көслөрәк. Йөн ҡапламы ебәк һымаҡ, ҡуйы, өҫкө яғы ҡара-ҡоңғорт, аҫҡы яғы - көмеш һымаҡ һоро төҫтә. Яртылаш һыуҙа тереклек итә. Өнөн, сығыу юлдарын һыу аҫтында ҡалдырып, текә ярҙарҙа ҡыуаҡ тамырҙары аҫтына ҡаҙа. Кис һәм төндә активлык күрһәтә. Һыуҙа йәшәүсе умыртҡаһыҙҙар, ваҡ балыҡ, үҫемлектәр менән туҡлана. Инә йофар йылға бер тапҡыр 1−5 бала килтерә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь сельскохозяйственных терминов (Ф.С.Мурзакаев, 2001)


text:
Аҡбалыҡ
Аҡбалыҡ(Stenodus leucichthys) — алабалыҡтар ғаиләһенә ҡараған балыҡ[1][2] (лат. Stenodus leucichthys).
Каспий диңгеҙе бассейнында йәшәй. Кәүҙә оҙонлоғо 110 см, ауырлығы 20 кг тиклем. Ҡабырғалары аҡ, көмөш төҫлө, тимгелдәре юҡ, тәңкәләре эре. Ауыҙы ҙур, яңаҡ һөйәктәрендә, төрәне һәм телендә ваҡ ҡына тештәре бар. Үткенсе балыҡ. Енси яҡтан 5—7 йылда өлгөрә. Ғүмерендә 1—2 тапҡыр сентябрҙән ноябргәсә ыуылдырыҡ сәсә (2—3 йыл аша). Үрсеү өсөн Волга, Кама йылғалары, ҡайһы ваҡыт Урал йылғаһы инә. Үрсемлелеге — 250 меңдән ашыу һыу төбөнә сәселгән насар йәбешеүсән ыуылдырыҡ. Ыуылдырыҡ сәскәндән һуң оло балыҡтар диңгеҙгә ҡайта. Сельдь, диңгеҙ сабағы селбәрәләре, атерина һәм ташбаштар м‑н туҡлана. Ыуылдырыҡ сәсергә юлланғанда ашамай. Ҡиммәтле кәсеп балығы. 20 б. 50‑се йылдар аҙағына тиклем Өфө йылғаһы үрсеү урындарының береһе була, әммә ыуылдырыҡ сәсеү өсөн миграция юлдарын ябыу (Волгала гидроузел төҙөү), балыҡтың респ. ихтиофаунаһынан юғалыуына килтерә. Башҡортостанда А. яһалма үрсетеү менән 1908—57 йй. Өфө дәүләт балыҡсылыҡ заводы шөғөлләнә. РФ‑тың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Йөкмәткеһе
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Ҡалып:Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Рыбы
- ↑ Усачева В. В. Славянская ихтиологическая терминология. Принципы и способы номинации. Обратный словарь — М.: «Индрик», 2003. — С. 330—331, 336. — ISBN 5-85759-221-6.
Литература[үҙгәртергә]
- Никольский Г.В. Частная ихтиология. 3‑е изд., испр. и доп. М., 1971.
- Белорыбица // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)