text:
Сөләймәнов Хәбир Ғибәҙәт улы
Хәбир Ғибәҙәт улы Сөләймәнов (17 декабрь 1980) — билдәле башҡорт спортсыһы, бокс буйынса Нью-Йорк ҡалаһы чемпионы, Бөтә донъя бокс берлегенең алтын билбауын яулаусы, Бөтә донъя бокс берекмәһенең «WBO NABO вакант» титулын алыусы.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәбир Сөләймәнов 1980 йылдың 17 декабрендә Силәбе өлкәһе Арғаяш районының Илембәт ауылында тыуған. Атаһы Ғибәҙәт Сөләймәнов сығышы менән Дәрүиш ауылынан, ә әсәһе Шәһиҙә Сөләймәнова — Һабайҙан[1][2]. Игеҙ туғаны — Сөләймәнов Сабир Ғибәҙәт улы, бокс буйынса Нью-Йорк ҡалаһы чемпионы, һәм ҡустыһы Марат бар[2].
Тыуған ауылының башланғыс мәктәбен тамамлап, артабан уҡыуын күрше Дәрүиш урта мәктәбендә дауам итә[2]. Туғаны Сабир менән күрше ауылдағы мәктәпкә йыш ҡына йәйәү йөрөй. Буш ваҡытында атаһы менән һунар иткән. Мәктәптә спорт менән мауыға башлай, райондың шахмат буйынса чемпионы була. Юғары белемде Силәбе ҡалаһының аграр-инженер университетында ала[3].
Бокс буйынса беренсе тренеры — билдәле спортсы, кикбоксинг буйынса Рәсәй һәм Европа чемпионы Салауат Байрамғәлин була. Хәбир игеҙәге Сабир менән бергә 17 йәштән алып үның кикбоксинг мәктәбендә тәрбиәләнә. Башта — Силәбе ҡалаһында, һуңынан — Силәбе өлкәһендә, ә артабан Рәсәйҙә лә еңеүҙәр яулай[3].
Ярыштарҙың береһендә Рәсәйҙән АҠШ-ҡа күсеп киткән бер тренер, игеҙәктәргә кикбоксингты ҡалдырып, үҙенең мәктәбендә Америкала киң таралған бокс менән шөғөлләнергә тәҡдим итә. Хәбир һәм Сабир быға риза була, һәм АҠШ-ҡа оса. Нью-Йорк ҡалаһында бокс менән шөғөлләнә башлай. 2005 йылда Канзас ҡалаһында һәүәҫкәр боксерҙар араһында үткәрелгән «Алтын бирсәткә» исемле ярышта Сабир 54 кг-ға тиклемгеләр араһында — беренсе, ә Хәбир 57 кг-ға тиклемгеләр араһында икенсе урынды яулай. 2006 йылдың декабрендә ошо уҡ турнирҙа бер үк ауырлыҡ категорияла ярышып Сөләймәновтар финалға сығып чемпион исемен яулайҙар[4]. Һуңыраҡ Хәбир Сөләймәнов Бөтә донъя бокс берлегенең алтын билбауын яулай[3].
2010 йылда Глендейл (Калифорния) ҡалаһында уҙғарылған Бөтә донъя бокс берекмәһенең WBO NABO вакант титулына лайыҡ була[5].
Хәбир донъяның ҡайһы мөйөшөндә, ниндәй генә аудитория алдында сығыш яһамаһын, кемгә генә ҡаршы һуғышмаһын — американлығамы, мексиканлығамы — бокс башланыр алдынан башҡорт милли кейеме — елән һәм ҡамсат бүрек — кейеп алып, рингты бер-ике тапҡыр урап сыға. Уны бөтә донъяла тап башҡорт милли кейемендә таныйҙар[3].
Хәбир Сөләймәнов, «БашГизхан» исемле тарихи роман яҙа һәм 2015 йылдың февраль аҙағында Өфөлә был китабының исем туйын үткәрә. Авторҙың үҙ әҫәре буйынса фильм төшөрөргә лә уйы бар[6][7].
Режиссёр Вилүрә Иҫәндәүләтова хәбәр итеүенсә, «Башҡортостан» киностудияһы Хәбир Сөләймәнов тураһында фильм төшөрөү өҫтөндә эшләй[8].
Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- бокс буйынса Нью-Йорк чемпионы
- Бөтә донъя бокс берлегенең алтын билбауы
- Бөтә донъя бокс берекмәһенең WBO NABO вакант титулы
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Хәҙер Илембәт ауылы составында.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Хәлфетдинова Г. Бөркөттәй улдар үҫтереп // Башҡортостан ҡыҙы : журнал. — 2013. — № 3.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Ишбулатов И. Америкала башҡорт булып ҡара һин! // Киске Өфө : гәзит. — 2011. — № 39. — С. 9.
- ↑ Терновая Л. Хабир Сулейманов: «Дома со всеми стараюсь разговаривать на башкирском». Башинформ (2012-08-22). 19 ғинуар 2016 тикшерелгән.
- ↑ Слезин Д. Башкирский боксер Хабир Сулейманов снялся в новом голливудском клипе. Башинформ (2011-08-17). 19 ғинуар 2016 тикшерелгән.
- ↑ Фәйезов Ә. Билдәле боксер Хәбир Сөләймәнов тарихи роман яҙған. Башинформ (2015-02-27). 19 ғинуар 2016 тикшерелгән.
- ↑ Ишбулатов И. Ситтә чемпионлыҡ яулаһан да тыуған ерҙә үҙең булып йәшә // Киске Өфө : гәзит. — 2015. — № 8.
- ↑ Ҡотлогилдина З. Вилүрә Иҫәндәүләтова: «Кино — халҡыңды донъяға танытыуҙың иң отошло юлы». Башҡортостан (2016-01-05). 19 ғинуар 2016 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ишбулатов И. Америкала башҡорт булып ҡара һин! // Киске Өфө : гәзит. — 2011. — № 39. — С. 9.
- Башҡорт батыры Американа яулай. «Башкортостан» гәзите. 2 июль, 2011 й.
Видеояҙмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


c: text/html

text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за Май 2018 года » Страница 9
Изгелек ерҙә ятып ҡалмаҫ
Конкурстар / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 10-05-2018, 15:43
Мин техникумда уҡыйым. Уҡыуҙан буш ваҡытымды спортҡа бүләм, егет кеше булһам да, шиғриәт менән ҡыҙыҡһынам. Күңелемә ятҡан бер матур шиғыр менән мәҡәләмде башлайым:...
Яҙ еткәс, ауырыу көсәйә
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 10-05-2018, 13:58
Яҙғыһын, оҙайлы ҡыштан һуң организм хәлһеҙләнгән ваҡытта, кешегә һалҡын тейеп, төрлө вирус эләгеп кенә бара. Әҙ генә һыуыҡ елгә эләктеңме, тамаҡ төбө ҡысытып, танауҙан һыу ҡойола ла башлай. Нисек һаҡланырға һәм дауаланырға һуң?
Тамаҡ ауыртҡанда иң яҡшыһы – дарыу үләндәрен ҡулланырға. Барыбыҙға яҡшы билдәле ромашка, тырнаҡ гөлө, мәтрүшкә, йүкә сәскәһе, ҡарағат япрағы, бөтнөк үләне ярҙам итер. Тамаҡ төбө әсетеп, ҡысытып тора икән, көнөнә өс-дүрт тапҡыр ошо үләндәр төнәтмәһе менән сайҡатырға кәрәк.
Һәр ауырыу башланып ҡына торған ваҡытта прополистың файҙаһы айырыуса ҙур. Уны ауыҙҙа тоторға, сәйнәргә мөмкин. Спиртлы төнәтмәһен сәйгә ҡушып эсергә лә (15 – 20 тамсы), тамаҡты сайҡатырға ла ярай.
Тамаҡ ауыртыуын массаж менән дә дауалайҙар. Әйткәндәй, йылдың һалҡын миҙгелендә бындай массаж киҫкен респиратор ауырыуҙарҙан яҡшы һаҡлай....
Илеңдең кәрәкле кешеһе булыу – ҙур бәхет!
Конкурстар / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 10-05-2018, 13:07
Һуңғы дәрес бөтөүен белдереп, ҡыңғырау шылтыраны. Шау-гөр килеп, курсташтарым кабинет ишегенән коридорға һибелде. Кемдер ашыға, кемдер һалмаҡ ҡына атлай... Егет-ҡыҙҙар бер-береһен көтөп, һөйләшеп кейенешеп, һаубуллашып, ҡайтыр юлға сыға.
Ғәҙәттә, колледждан хыялдарға бирелеп ҡайтырға яратам. Тиҫтерҙәремә, йәштәргә ҡағылышлы проблемалар борсой. Бәләкәй саҡтан миңә: «Барыһы ла – үҙ ҡулыңда, яҡшы уҡы, аҡыллы, тәрбиәле булыу һинең үҙеңдән тора», – тигәнде йыш ишетергә тура килде. Ә үҫә төшкәс, был һүҙҙәрҙең дөрөҫлөгөнә нығыраҡ ышана барам....
Ғәҙәттә, колледждан хыялдарға бирелеп ҡайтырға яратам. Тиҫтерҙәремә, йәштәргә ҡағылышлы проблемалар борсой. Бәләкәй саҡтан миңә: «Барыһы ла – үҙ ҡулыңда, яҡшы уҡы, аҡыллы, тәрбиәле булыу һинең үҙеңдән тора», – тигәнде йыш ишетергә тура килде. Ә үҫә төшкәс, был һүҙҙәрҙең дөрөҫлөгөнә нығыраҡ ышана барам....
Күңел матурлығы сәхифә матурлығынан өҫтөнөрәк!
Конкурстар / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 10-05-2018, 13:07
2118 йыл. Донъя төрлө яңы технологиялар менән тулған. Кешеләр бер-береһе менән аралашмай. Улар виртуаль донъяла йәшәй. Әйтерһең, интернет кеше менән идара итә. Заманса технологиялар арҡаһында кешелек хатта икенсе планеталар менән бәйләнештә була ала. Ә бына кешеләрҙең баш күтәреп тирә-яҡҡа ҡарарға, һөйләшергә лә ваҡыты юҡ. Яңылыҡ, кәрәккән-кәрәкмәгән мәғлүмәт, бөткөһөҙ проблема…
Бына шулай йәшәгән ваҡытта беҙҙең геройыбыҙ яңылыш ҡына үҙенең өләсәһенең көндәлеген табып алды. Бында йөҙ йыл элекке, 2018 йылғы, ваҡиғалар бәйән ителгәйне. Бына нимәләр яҙылған унда....
Бына шулай йәшәгән ваҡытта беҙҙең геройыбыҙ яңылыш ҡына үҙенең өләсәһенең көндәлеген табып алды. Бында йөҙ йыл элекке, 2018 йылғы, ваҡиғалар бәйән ителгәйне. Бына нимәләр яҙылған унда....
Телебеҙ киләсәге – беҙҙең ҡулда!
Конкурстар / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 10-05-2018, 13:06
Халҡыбыҙҙың һәр вәкиле башҡорт телен белергә тейеш. Сөнки туған тел аралашыу ҡоралы ғына түгел, ул күңел нуры ла. Ул беҙҙең тән, һәр күҙәнәгебеҙҙең теле. Ошоно һәр ата-әсә тоя белергә бурыслы. Туған телһеҙ кеше – йәнһеҙ ғәрип. Балаларығыҙ, ейәндәрегеҙ ниндәй телдә һөйләшә, һеҙ шул милләткә хеҙмәт итәһегеҙ тигән һүҙ....
Ҡатын-ҡыҙҙың бәхет сере нимәлә?
Махсус бит // 10-05-2018, 10:40
Ул – республикалағы мосолмандар өсөн « Аиша» журналының баш мөхәррире, ҡатын- ҡыҙҙар өсөн тренингтарҙың авторы, мосолмандарҙың танышыу агентлығы етәксеһе. Гөлбикә Хәйрлваринаны мосолман йәмәғәтселегендә күптәр эшлекле ханым, ғаилә консультанты булараҡ белә. Уның менән ҡатын-ҡыҙҙың көсө, гүзәл заттың күңел матурлығы тураһында һөйләштек....
«Йәшлек» менән дуҫ булғас
Яңылыҡтар таҫмаһы // 10-05-2018, 08:00
«Йәшлек» менән дуҫ булғандар бер ҡасан да бүләкһеҙ ҡалмай.
Даландары булғас, гәзитебеҙҙең тоғро дуҫтары был аҙнала «Аҙна һайын – бүләк» уйынында Әбйәлил районының Ишбулды ауылынан Гөлнара ХАЖИНА – сәйнүк, Ейәнсура районының Үтәғол ауылынан Тутыя АЛСЫНБАЕВА – cалат һауыттары йыйылмаһы отто.
Еңеүселәргә бүләктәрен килеп алғанда паспорт, СНИЛС, ИНН күсермәләрен килтерергә кәрәк.
Уйын дауам итә, бүләктәр эйәләрен көтә. Йәһәтерәк гәзитебеҙгә яҙыла һалып, квитанцияларығыҙҙың күсермәһен редакцияға ебәрергә ашығығыҙ....
Ҡайҙа ғына бармай, ниҙәр күрмәй...
Рубрикалар / Бөйөк Еңеүгә 71 йыл // 9-05-2018, 08:00
18 йәшендә генә һуғышҡа китеп тотҡонлоҡ михнәттәрен кисергән башҡорт егете Фәтхулла Юламанов 30 йәшендә саҡ тыуған яғына әйләнеп ҡайта
Хәйбулла районының Аҡъяр ауылында йәшәүсе Фәтхулла Әһлиулла улы Юламановҡа быйыл йәйгеһен 95 йәш тула. 18 генә йәшендә Ватанын фашист илбаҫарҙарынан яҡларғафронт ҡа алынған йәш һалдат сал далалы тыуған еренә 30 йәшендә генә кире әйләнеп ҡайта ала. Яҙмыш уны нисек кенә һынамаһын, алдына ниндәй генә кәртә ҡормаһын, ул Тыуған иленә тоғро яугир булыуҙан тайпылмай, барлыҡ ауырлыҡҡа
тешен ҡыҫып түҙә, шуға ла мораҙына ирешә – тыуған яҡтарына ҡайта......
Еңеү көнө менән, дуҫтар!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 9-05-2018, 06:00
Гәзитебеҙгә арзаныраҡҡа яҙылып ҡалығыҙ!
Яңылыҡтар таҫмаһы / Гәзиткә яҙылыу // 8-05-2018, 15:41
[/aviable]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 275
“РУС БАҠЫРЫ”, инглиз акционерҙар компанияһы, Рәсәй баҡыры компанияһы. 1870 й. “Прогден, Леббок һәм К°” йәмғиәте булараҡ ойошторола, 1871 й. “Р.б.” тип үҙгәртелә. Акцияларҙың төп өлөшө Англия парламенты вәкилдәре А.Брогден һәм В.Ланкастер [1871 й. үҙ өлөшөн Ф.Э.Бомонт һәм В.В.Ле(у)ббокҡа һатҡан] ҡулында була. 1870 й. авг. Дворяндар опекаһынан М.В.Пашков (ҡара: Пашковтар) милке өҫтөнән 176 мең дисәтинә ер, ш. иҫ. Ҡарғалы урман һәм мәғдән дайсалары булған Воскресенка заводын һәм Преображенск заводын һатыпала. Заводтарҙа баҡырҙы еүеш юл м‑н сығарыу ысулы индерелә, пар машиналары, Ҡарғалы рудниктарында механик күтәргес һәм насостар ҡуйыла, ташыу өсөн рельс юлы һалына, шахта мейестәре конус рәүешендә яңынан ҡорола. Преображенск з‑ды 1884 й. — В.Н.Охотниковҡа, Воскресенск з‑ды 1891 й. Пашковтарға һатыла.
Әҙәб.: Металлургические заводы на территории СССР с XVII века до 1917 г. Т.1. М.; Л., 1937.
З.И.Гудкова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 220
ТЕХНИК КУЛЬТУРАЛАР, сәнәғәттең төрлө тармаҡтары өсөн сеймал итеп ҡулланылған махсус үҫтерелеүсе үҫемлектәр. Т.к. май биреүсе культуралар (көнбағыш, соя, шипкән һ.б.), шәкәрле (шәкәр ҡамышы, шәкәр сағаны, шәкәр сөгөлдөрө һ.б.), крахмаллы (батат, картуф, ямс һ.б.), эфир майлы (аҡәнис, бөтнөк, мөшкәт шалфейы һ.б.), сүсле (драцена, етен, киндер һ.б.; ҡара: Сүсле үҫемлектәр), буяу (буяусы марена, ҡара мальва, ҡына һ.б.), ирекләүсе (имән, ҡарағас, шыршы һ.б.), каучуклы (ваточник, күк һағыҙ, тау һағыҙы һ.б.), гуттаперча (сөйәлле зелпе, эвкоммия һ.б.), пробка (амур бәрхәте, пробка имәне), дарыу үҫемлектәре һ.б. инә. Ҡайһы бер Т.к. ике төрлө файҙаланыла: етен, киндер һәм мамыҡ үләне — сүс һәм майлылығы юғары булған майҙар, кориандр, аҡ әнис һәм әнис майлылығы юғары булған майҙар, эфир майҙары һ.б. алыу өсөн ҡулланыла. Т.к. төрлө тәбиғәт зоналарында үҫкән бер йыллыҡ һәм күп йыллыҡ үҫемлектәрҙе берләштерә. БР‑ҙа сәнәғәт масштабында көнбағыш, шәкәр сөгөлдөрө, картуф, яҙғы рапс үҫтерелә. Картуф һәм рапс үҫтереү өсөн уңайлы шарттар көньяҡ урман‑дала зонаһында, төньяҡ урман‑дала зонаһында һәм төньяҡ-көнсығыш урман‑дала зонаһында, көнбағыш, шәкәр сөгөлдөрө һәм соя үҫтереү өсөн көньяҡ урман‑дала һәм Урал алды дала зоналарында бар. Респ. Т.к. сәсеү майҙаны 192,6 мең га тәшкил итә, ш. иҫ. картуф — 113, көнбағыш — 94, шәкәр сөгөлдөрө — 54, рапс — 25,7 мең га (2009). Шулай уҡ ҡара: Мал аҙығы культуралары.
Әҙәб.: И с м а г и л о в Р.Р., К о с т ы л е в Д.А. Календула. Уфа, 2000; Ю х и н И.П. Сахарная свёкла в Башкортостане. Уфа, 2000; Рапс яровой /Р.Б.Нурлыгаянов [и др.]. М., 2008.
М.Х.Уразлин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 290
ТОРЛАҠ‑ГРАЖДАНЛЫҠ ТӨҘӨЛӨШӨ, төҙөлөштөң производствоға ҡарамаған өлкә объекттарын — торлаҡ йорттар, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, мәҙәниәт учреждениелары, адм. биналар, сауҙа, йәмәғәт туҡланыуы, көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү пр‑тиелары, спорт ҡоролмалары һ.б. төҙөүгә һәм реконструкциялауға махсуслашҡан тармағы. Комплекслы булыу Т.‑г.т. үҙенсәлеге булып тора. Торлаҡ йорттар һалыу м‑н бергә мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, мәҙәниәт учреждениелары, халыҡҡа коммуналь һәм көнкүреш хеҙмәттәре күрһәтеү пр‑тиелары селтәрен булдырыу, терр‑яларҙы йәшелләндереү һәм төҙөкләндереү б‑са ҡала төҙөлөшө бурыстары хәл ителә (ҡара: Ҡала төҙөлөшө). 1913 й. Башҡортостандың ҡала, завод, станция һ.б. ҡасабалары торлаҡ фондының дөйөм майҙаны яҡынса 1,2 млн м2 тәшкил итә. 20‑се йй. БАССР ХКС‑ы эргәһендә Эшселәр торлаҡтары төҙөлөшөнә булышлыҡ итеү ком‑ты асыла, торлаҡ‑төҙөлөш ширҡәттәре ойошторола (ҡара: Торлаҡ кооперацияһы). 1918—28 йй. респ. 30 мең м2 ашыу торлаҡ төҙөлә, артабан Т.‑г.т. темпы үҫә: 1929—32 йй. 162 мең м2, 1933—37 йй. — 261, 1938—45 йй. 560 мең м2 төҙөлә. Торлаҡ һәм граждан объекттары төҙөлөшө “Башгоспроект” (ҡара: “Башкиргражданпроект”) Башҡ‑н дәүләт проект бюроһында эшләнгән шәхси һәм типлы проекттар б‑са алып барыла. 30‑сы йй. башында “Башстройматериалы” берекмәһе (ҡара: “Башстром”), БАССР ХКС‑ы эргәһендәге Коммуналь хужалыҡ б‑са баш идаралыҡтың “Башжилгражданстрой” Дәүләт ремонт‑төҙөлөш контораһы асыла. Торлаҡ фонды башлыса бер һәм ике ҡатлы биналар төҙөү иҫәбенә тулылана. Респ. Т.‑г.т. яңы этабы КПСС ҮК һәм СССР МС‑ының “СССР‑ҙа торлаҡ төҙөлөшөнөң үҫеше тураһында”ғы ҡарары (1957) м‑н бәйле, уға ярашлы, Т.‑г.т. типлы проекттар б‑са комплекслы төҙөү юлы м‑н торама пункттар үҫешенең ген. пландарынан сығып башҡарыла. 1959—65 йй. 4,3 млн м2 торлаҡ файҙаланыуға тапшырыла. Күбеһенсә 3 — 5 ҡатлы йорттар төҙөлә, 60‑сы йй. башында Өфөлә — 9, 70‑се йй. башында 12—14 ҡатлы кирбес һәм блоклы йорттар төҙөлә башлай. 60 —70‑се йй. Т.‑г.т. индустриялаштырыу биналарҙы типлаштырыуға, төҙөлөш изделиеларын унификациялауға һәм стандартлаштырыуға, төҙөлөш индустрияһын һәм төҙөлөш материалдары сәнәғәтен махсуслаштырыуға нигеҙләнә, эре блоклы һәм эре панелле йорттар төҙөү м‑н бергә үҫә. Сәнәғәт пр‑тиелары һәм ведомстволар аҡсаһына төҙөлгән торлаҡ күләме арта, ҡалаларҙа һәм ауылдарҙа торлаҡ кооперативы һәм шәхси төҙөлөш үҫешә (халыҡ тарафынан ауыл ерендә 5,4 млн м2, ҡалаларҙа 0,5 млн м2 торлаҡ төҙөлә). Был осорҙа Т.‑г.т. м‑н бергә “Россия” ҡунаҡханаһы, Өфө циркы, Спорт һарайы (бөтәһе лә — Өфө) һ.б. биналар төҙөлә. Салауат, Күмертау, Нефтекама, Сибай, Туймазы һәм Учалы эшселәр ҡасабаларында Т.‑г.т. күләме һиҙелерлек артыу уларҙың ҡалаға әүерелеүенә килтерә. Торлаҡ төҙөлөшө күләмен үҫтереү 70—80‑се йй. дауам ителә (1971—75 йй. 5,7 млн м2, 1976—80 йй. 5,5 млн м2 торлаҡ файҙаланыуға тапшырыла). Баҙар иҡтисадына күсеү осоронда инвестиция әүҙемлеге ҡырҡа кәмеү арҡаһында Т.‑г.т. ҡыҫҡарыу күҙәтелә. 1995 й. респ. “Торлаҡ төҙөлөшөнөң производство базаһы структураһын үҙгәртеү” программаһы ҡабул ителә, ул торлаҡ йорттар төҙөүҙә яңы технологиялар ҡулланыуҙы, шәхси төҙөлөш өсөн изделиелар сығарыуҙы һ.б. күҙ уңында тота. Аҙ ҡатлы төҙөлөштә һығылмалы технология үҙләштерелә (Нефтекама торлаҡ төҙөү комб‑тында индерелә), торлаҡ йорттар (Стәрлетамаҡ цемент-юнысҡы плиталары заводы), йылыны яҡшы һаҡлаған каркаслы-панелле ағас йорттар (Ағиҙел ағас эшкәртеү комбинаты, Салауат ағас эшкәртеү комбинаты, Мәләүез ағас эшкәртеү комбинаты) деталдәренең еңеләйтелгән комплекттарын етештереү ойошторола. 1997 й. алып маҡсатлы федераль һәм респ. торлаҡ төҙөлөшө программаларын тормошҡа ашырыу сиктәрендә БР‑ҙың Торлаҡ төҙөлөшө фонды эшләй. 1990 йй. башлап Т.‑г.т. дәүләт, шәхси, ҡатнаш һ.б. милек формаларына ҡараған төҙөлөш подряд ойошмалары тарафынан алып барыла (ҡара: 1‑се табл.). Шәхси һәм ҡатнаш милек формаһындағы төҙөлөш пр‑тиелары ҙур роль уйнай; бер үк ваҡытта дәүләт секторының өлөшө кәмей. 2011 й. респ. 23684 фатир, шуларҙың 59,1%‑ы шәхси төҙөүселәр иҫәбенә төҙөлә. Торлаҡ төҙөү һәм файҙаланыуға тапшырыу б‑са БР Волга буйы федераль округында 2‑се урынды биләй. Соц.‑мәҙәни тәғәйенләнешле һәм торлаҡ‑коммуналь хужалыҡ объекттары әүҙем төҙөлә (ҡара: 2‑се табл.). БР‑ҙа Т.г.‑т. “Башсантехмонтаж”, “Башэлектромонтаж” ААЙ‑лары һ.б. тарафынан тормошҡа ашырыла. Т.‑г.т. объекттарын “Архпроект” фирмаһы, “Башагропромпроект”, “Башжилкоммунпроект”, “Башкиргражданпроект”, “Башпромстройпроект” ин‑ттары (Өфө) һ.б. проектлай.
Әҙәб.: История Уфы: кр. очерк. Уфа, 1981; Н у г у м а н о в А.С. Строительный комплекс Республики Башкортостан. Уфа, 2004.
В.И.Ротермель, Р.В.Әмиров
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина
Табл.1
Торлаҡ йорттарҙы файҙаланыуға тапшырыу,
мең м2 (дөйөм майҙаны)
Табл.2
Торлаҡ-граждан төҙөлөшөнөң үтә мөһим
объекттарын файҙаланыуға тапшырыу, мең м2


text:
- Подробности
- Просмотров: 434
ЙӘМҒИӘТ ҠАРАУЛЫҒЫ ПРИКАЗЫ, губерна учреждениеһы. 1781 й. Өфө наместниклығында Екатерина II 1775 й. 7 нояб. указы м‑н булдырыла. Й.ҡ.п. ҡарамағында халыҡ училищелары, мәктәптәр, госпиталдәр, дауаханалар, дарыуханалар, ауырыуҙар һәм аҡылдан яҙғандар өсөн приюттар, ҡарттар һәм ғәриптәр, етемдәр йорттары, төрмәләр идаралыҡтары булған. Й.ҡ.п. башында губернатор торған. Приказ присутствиеһы составына юғары земство судының, юғары расправаның, губ. магистратының 2‑шәр ултырышсыһы, 1826 й. алып Эске эштәр министрлығынан тәғәйенләнгән даими ағза, 1861 й. — дәүләт крәҫтиәндәренән, дворяндарҙан (ҡара: дворянлыҡ), сауҙагәрҙәрҙән ағза ингән. Й.ҡ.п. наместниклыҡ идараһына һәм Сенатҡа, 1802—10 йй. һәм 1819 й. алып – ЭЭМ‑ға, 1810—19 йй. — Полиция министрлығына буйһонған. Уның ултырыштарында халыҡ уч‑щелары дир. һәм губерна табип башҡармаһы инспекторы ҡатнашҡан, бөтә мәсьәләләр ҙә кәңәшләшеп хәл ителгән. Аҡса м‑н тәьмин итеү ҡалаларҙан алынған пособиелар һәм ҡаҙна, иғәнәләр, штрафтар (мәй йыйымы һ.б. ҡарарҙарҙы боҙған өсөн), хужалыҡ һ.б. килемдәр (эшселәр йорттарынан, ф‑каларҙан һ.б.) иҫәбенә башҡарылған; күсемһеҙ милек һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙарға залог өсөн һаҡлауға аҡса ҡабул итеү һәм ссуда биреү рөхсәт ителгән. 19 б. 30‑сы йй. алып Й.ҡ.п. кредит‑финанс функцияларынан мәхрүм ителә, үҙ вәкәләттәренең бер өлөшөн попечителлек советтарына тапшыра. 1864 й. Земство реформаһынан һуң төп функциялары бер‑бер артлы бөтөрөлә һәм аҡсаһы земстволарға тапшырыла.
Н.Л.Семёнова, Н.Х.Шәрәфетдинова
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 586
АММИАК, NH3, азот м‑н водородтың иң ябай химик берләшмәһе. Тәбиғәттә азотлы органик матдәләрҙең тарҡалыуынан хасил була. Тонсоҡторғос еҫле төҫһөҙ газ; tиреү −77,7°С, tҡайнау −33,3°С, тығыҙлығы 790 кг/м3 (−40°С булғанда). Һыуҙа эреүсәнлеге яҡшы, спиртта, ацетонда һ.б. органик эреткестәрҙә — бер аҙ насарыраҡ. Баш әйләнеүенә һәм йәш ағыуына килтерә, шыйыҡ А. тирене ныҡ яндыра; хроник ағыуланыу осрағында аш һеңдереү процесы боҙола, ишетеү һәләте кәмей һ.б. (ПДК 20 мг/м3).
Башҡортостанда А. етештереү 20 б. 60‑сы йй. башында И.А.Березовский башланғысы м‑н Салауат нефтехимия комб‑тында (ҡара: “Газпром нефтехим Салават”) үҙләштерелә. Тәүге сеймал сифатында тәбиғи газдар, атмосфера һауаһы һәм һыу парҙары файҙаланыла, уларҙан тәүҙә метандың парлы фазала каталитик конверсияһы ярҙамында водород, артабан 300—500°С т‑рала һәм 15—100 МПа баҫым аҫтында водородлы газдарҙың парланған һауала каталитик конверсияһы ярҙамында азот м‑н водород ҡатнашмаһы (ярашлы рәүештә күләм б‑са яҡынса 25 һәм 75%) алына. 1961—74 йй. пр‑тиела А. синтезлау б‑са 7 блок үҙләштерелә (продукцияның дөйөм күләме — йылына 460 мең т), 1988 й. улар яңы, илдә иң эре А. производствоһына (йылына 450 мең т) алмаштырыла. Респ. А. карбамид, диметиламин, этаноламиндар (“Газпром нефтехим Салават” ААЙ); аминдар, ш. иҫ. этилендиамин, полиэтиленполиаминдар (ҡара: “Каустик”); минераль ашламалар, ш. иҫ. А. селитраһы, аммофос, диаммонийфосфат, ш. уҡ ҡуйыртылмаған азот кислотаһы (ҡара: “Минудобрения”) алыу өсөн файҙаланыла; 2004 й. тиклем хлораминдар етештереүҙә, һыуытыусы агент сифатында (ҡара: “Уфахимпром”) ҡулланыла. А. һыуҙағы эретмәһе (нишатыр спирты) мед. файҙаланыла.
Ғ.Ғ.Бикбаева, В.А.Потеряхин
Тәрж. Ғ.Ғ.Бикбаева


text:
- Подробности
- Просмотров: 220
ҮҘӘК БАЛАЛАР КИТАПХАНАҺЫ. Өфөлә урынлашҡан. 1928 й. Өфөнөң 7‑се балалар китапханаһы булараҡ асыла, 1961 й. Ш.Ә.Хоҙайбирҙин исеме бирелә, 1974 й. алып Ш.Ә.Хоҙайбирҙин ис. Ҡала үҙәк балалар китапханаһы. 1977 й. башлап Өфө балалар китапханаларының үҙәкләштерелгән системаһы составына инә. Фондта 160 меңдән ашыу һаҡлау берәмеге (2015), ш. иҫ. 110 меңдән ашыу китап (башҡ. һәм РФ халыҡтарының башҡа телдәрендә), 3 меңдән ашыу аудио- һәм видеоматериал, 649 электрон баҫма; 515 ваҡытлы баҫма бар. Йыл һайын 6 меңдән ашыу уҡыусыны хеҙмәтләндерә. Яҙыусылар һәм журналистар м‑н осрашыуҙар, хәйриә акциялары, әҙәби байрамдар, яңы китаптарҙың презентациялары, фестивалдәр һәм балаларҙың шиғыр уҡыу конкурстары һ.б. үткәрелә. Ү.б.к. м‑н БАССР‑ҙың атҡ. мәҙәниәт хеҙм‑рҙәре М.Д.Агеева, М.Л. Байбурина, З.Г.Моратова, БР‑ҙың — Т.И.Зюсько, Н.А.Мамаева, Р.Т. Миһранова һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.
А.З.Юнысова
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 247
СКРИПИЛЬ Валентин Иванович (3.1. 1920, Краснодар ҡ. — 3.7.1998, Өфө), тау инженеры. Новочеркасск политехник ин‑тын тамамлаған (1948). 1949 й. алып “Башкиргеология” ПБ‑нда: геолог, өлкән геолог, 1956 й. башлап Гай экспедицияһының баш геологы, 1960 й. — тематик партия нач., 1963 й. — комплекслы тематик экспедицияның баш инженеры, Көнбайыш Башҡ‑н геол. разведка экспедицияһының баш геологы, 1965 й. — геол. бүлеге нач., 1977—86 йй. геол. фонд бүлеге начальнигы. Фәнни‑производство эшмәкәрлеге мәғдән ятҡылыҡтарына геол.‑разведка эштәре үткәреү м‑н бәйле. С. тарафынан баҡыр колчеданы ятҡылыҡтарын тиҙ арала разведкалау методикаһы эшләнгән, колчеданлы мәғдәнләнеүҙең боронғо вулкан төҙөлөштәре м‑н арауыҡ һәм генетик бәйләнеше т‑да төшөнсә нигеҙләнгән. Гай, Подольск, Юбилейный баҡыр колчеданы ятҡылыҡтарын разведкалауҙы ойоштороусыларҙың береһе. 10‑дан ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Ленин пр. лауреаты (1961).
Тәрж. Г.М.Ғәлиева


text:
- Подробности
- Просмотров: 459
КАРПОВ Даниэль Николаевич (2.1.1945, БАССР‑ҙың Ауырғазы р‑ны Яңы Фёдоровка а.), геоботаник. Биол. ф. д‑ры (2007). БАССР‑ҙың атҡ. уҡытыусыһы (1991), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1987), РФ‑тың почётлы юғары проф. белем биреү хеҙм‑ре (2001). БДУ‑ны тамамлағандан һуң (1967) шунда уҡ эшләй (1974 й. алып өлкән ғилми хеҙм‑р). 1976 й. башлап СДПА‑ла: 1978—2009 йй. педагогика һәм башланғыс белем биреү методикаһы ф‑ты деканы, бер үк ваҡытта 2001 й. алып биол. каф. мөдире. 2012 й. башлап БДУ‑ның Стәрлетамаҡ филиалында биол. каф. мөдире. Фәнни эшмәкәрлеге Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының һәм сиктәш терр‑яларҙың татырлы тупрағының үҫемлектәр донъяһын өйрәнеүгә, уларҙың төп синтаксондарын асыҡлауға арналған. К. тарафынан үҫемлектәрҙең һаҡлауға мохтаж булған һирәк төрҙәренең төркөмдәре айырып күрһәтелә, һыуҙа иреүсе тоҙҙоң күләме б‑са тупраҡтарҙың татырлы булыу кимәлен аныҡлау ысулы эшләнә. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Хеҙм.: Растительность засоленных почв Южного Урала и сопредельных территорий. Тольятти, 2006 (авторҙ.).
С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
" Адмирал Макаров Милли университеты ойошторҙо был Николаеве-юғары уҡыу йорто, хөкүмәт өсөн белгестәр әҙерләй судостроительно һәм сиктәш тармаҡтары сәнәғәт Украина. Университет названы хөрмәтенә рус адмирал, Степан Макаров, кем тыуа, ҡалала.
Институттар
- Институт суднолар төҙөү. Бүлектәр:
- Строительная механика, механика шыйыҡса, төҙөлөш ә корпусы, диңгеҙ технологиялар, корабль теорияһы һәм проектлау, һәм технологиялар суднолар төҙөү.
- Институт компьютер, Техник һәм технология фәндәре (факультет технологиялар). Бүлектәр:
- Факультет технологиялар, сварочного эшләп сығарыу, проектлау һәм композит материалдар етештереү, материаловедение һәм технология, факультетында информатика, автоматлаштырылған системаларҙы программалар менән тәьмин итеү, Проекттар менән идара итеү, һәм, мәғлүмәт системалары һәм технологиялары.
- Машина төҙөлөшө институты. Реклама (факультет энергетика, машина төҙөлөшө). Бүлектәр:
- Кондиционер һәм һыуытыу, соловых стационар һәм энергетика айланмалар, теплофизик һәм парогенератор айланмалар, турбины, механика һәм экология, двигатель эске яныулы, экология, диңгеҙ технологиялар, машина төҙөлөшө һәм механика һәм машина төҙөлөшө.
- Институт һәм автоматика электротехники. Бүлектәр:
- Автоматлаштырылған идара итеү системалары, судового һәм электр мәғлүмәти хәүеф-хәтәрһеҙлек, электр менән тәьмин итеү системаларын, автоматикаһы, теоретик электротехники һәм электрон системалар, импульслы процесстар һәм технологиялар, һәм, диңгеҙ төҙөү приборҙар.
- Гуманитар фәндәр институты. Бүлектәр:
- Теорияһы һәм тарихы, дәүләт һәм хоҡуҡ, закон, Ғәмәли лингвистика, социаль һәм гуманитар тикшеренеүҙәр, хәҙерге телдәр, дизайн, Олимпия һәм һөнәри спорт теорияһы, һәм, физик тәрбиә һәм спорт.
- Институтын ситтән тороп ҡатнашты һәм дистанцион уҡытыу, (факультет технологиялар мобиль). Бүлектәр:
- Теоретик механика, Инженер графика, тормош ҡурҡынысһыҙлыҡ һәм граждандар оборонаһы, тәбиғи фән, Үрге математика, физика, һәм, фәлсәфәһе һәм мәҙәниәт белеме.
Факультетын
- Технология
- Энергетика
- Мобиль технологиялар
- Инженер-иҡтисад
- Әҙерләү


text:
Баш ҡаланың «Биатлон» спорт комплексында беҙҙең гимназияның V – XI синыф уҡыусылары өсөн туристик слёт ойошторолдо. Унда атай-әсәйҙәр ҙә килгәйне. Команда һәм уның исеме, йыры менән таныштырыу, аш-һыу оҫталығы, беренсе ярҙам күрһәтеү, велосипедта уҙышыу, дартс, уҡтан атыу, палатка ҡороу, арҡан тартышыу буйынса ярыштар күңелле барҙы.
Слёт аҙағында һәр этап буйынса еңеүселәр билдәләнеп, Маҡтау грамоталары тапшырылды. Икенсе йыл рәттән уҙғарылған был сара күңелдәргә дәрт һәм сәм өҫтәне, барыһы ла ҡәнәғәт ҡалды.
Рүзинә БАРЛЫБАЕВА, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.
Өфө ҡалаһы, 82-се гимназия.


text:
Был терминдың башҡа мәғәнәләре лә бар, ҡарағыҙ: Олимпия уйындары (мәғәнәләр).
Ҡышҡы Олимпия уйындары уҙғарылған урындар
Ҡышҡы Олимпия уйындарында еңеүселәр картаһы Ҡышҡы Олимпия уйындарында 1 тапҡыр еңгән илдәр Ҡышҡы Олимпия уйындарында 2 тапҡыр һәм унан күберәк еңгән илдәр Ҡышҡы Олимпия уйындарында 5 тапҡыр һәм унан күберәк еңгән илдәр
Ҡышҡы Олимпия уйындары — спорттың ҡышҡы төрҙәре буйынса донъялағы иң эре ярыштар. Халыҡ-ара олимпия комитеты эгидаһы менән 4 йылға бер тапҡыр уҙғарыла. Ҡышҡы Олимпия уйындары 1924 йылдан алып йәйге Олимпия уйындарына өҫтәлмә булараҡ үткәрелә башлай. Ҡайһы бер ҡышҡы спорт төрҙәре йәйге Олимпия уйындарына тағы ла иртәрәк — 1908 һәм 1920 йылдарҙа индерелгән була. 1924 йылдан 1992 йылғаса ҡышҡы Олимпия уйындары йәйге уйындар менән бер үк йылда уҙғарылған. 1994 йылдан башлап улар йәйге Олимпиаданан ике йылға һуңлатып үткәрелә.
Башҡа исемдәре: ҡышҡы Олимпиада, Аҡ олимпиада.


text:
- Подробности
- Просмотров: 382
КОБЯКОВ Анатолий Иванович (2.6.1946, Ишембай ҡ.) инженер-электромеханик. Техник ф. д‑ры (1991). ӨНИ‑не тамамлағандан һуң (1969) шунда уҡ эшләй. 1999—2011 йй. Мәскәү инженерлыҡ экологияһы ун‑тында. Фәнни эшмәкәрлеге химия-технология объекттарын автоматлаштырыу проблемаларына арналған. К. тарафынан эшләтеп ебәреү процестарының матем. моделдәре һәм улар м‑н идара итеүҙең оптималь алымдары эшләнә, атмосфераға сығарылған газ ташланмалары зарарлығының кәмеүен, ресурстарҙы һаҡлау һәм етештереүҙең экологик хәүефһеҙлеге шарттарында технологик процестарҙың үҫешен тәьмин иткән химия продукцияһы алыу ысулдары уйлап табыла. Тикшеренеү һөҙөмтәләре күп кимәлле бүлгеләнгән технологик процестар м‑н автоматлаштырылған идара итеү системаларын төҙөгәндә, минераль ашламалар, фенол, ацетон етештереүҙә технологик процестарҙың һәм ҡорамалдарҙың авария режимдарынан һаҡлау системаларын синтезлағанда ҡулланыла. 65‑тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 40 уйлап табыу авторы.
Хеҙм.: Переработка твёрдого топлива. М., 2003 (авторҙ.).
И.М.Арпишкин
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 733
АҠБУҘАТ, башҡ. мифологияһында батыр арғымаҡ, толпарҙар тоҡомо башлығы. “Урал батыр”, “Аҡбуҙат” эпостары һәм ҡайһы бер әкиәттәр (“Урал батыр”, “Зәйнулла менән Красата”) персонажы. Күктә тыуған, ерҙә һәм һыу аҫтында йәшәй ала, утта янмай, һыуҙа батмай, тояҡтары м‑н тауҙарҙы емерә һәм диңгеҙҙе айыра. Булат ҡылыс хужаһы. Тәүҙә А. Һомайҙыҡы, һуңынан Урал батырҙыҡы һәм Һәүбәндеке була. Эпостарҙа А. батырҙарҙың ярҙамсыһы һәм кәңәшсеһе, аттарҙың тоҡом башлығы һәм ҡурсалаусыһы ролен үтәй. А. ауыҙ күбеге шифалы — уны һөртөп, яраны бөтәштерәләр. А. образы башҡорттарҙың донъяға ҡарашында төп эстетик ҡиммәттәрҙең береһе булараҡ сығыш яһай һәм фольклорҙа, әҙәбиәттә, мәҙәниәттә киң таралған.
Әҙәб.: Сагитов М.М. Поэзия народного духа //Урал-батыр. Уфа, 1986; Мирбадалева А.С. Башкирский эпос “Урал-батыр” //Башкирский фольклор. Уфа, 2000. Вып.4.
С.Ә.Галин
Тәрж. Р.М.Шәрипова


text:
- Подробности
- Просмотров: 607
ИГЕНСЕЛЕК, 1) а.х. культураларын үҫтереү һәм юғары тотороҡло уңыш алыу өсөн тупраҡҡа тәьҫир итеү ысулдары системаһы. Тотороҡло (төрлө а.х. культураларын уңайлы тупраҡ-климат шарттарында үҫтереү), ҡоро йәки тотороҡһоҙ (дым етешмәгән һәм һауа торошо тотороҡһоҙ булған райондарҙа) И., һуғарыулы игенселек, боғара (һуғарыулы игенселек райондарында һыу һибелмәгән ерҙәрҙә башлыса иген культураларын үҫтереү), тау игенселеге һ.б. бүленә. Халыҡты — аҙыҡ‑түлек, малсылыҡты — мал аҙығы, эшкәртеү сәнәғәтен сеймал м‑н тәьмин итә. Көньяҡ Уралда И. бронза быуатынан алып билдәле. Абаш мәҙәниәте, Алакүл мәҙәниәте, Межа мәҙәниәте, Бура мәҙәниәте һ.б. халҡы тәпке И. м‑н таныш була. Баланбаш, Төбәк һәм Еленовка археологик микрорайоны, Бикҡол торамалары, Йомаҡ торамаларында табылған бронза ураҡ, таш иген ҡырғыстар, тәпкеләр, төйгөстәр быны иҫбатлап тора. Сәсеүлектәр итеп уңдырышлы һыубаҫар туғайҙар ҡулланылған, бойҙай, тары, арпа үҫтерелгән. Иртә тимер быуатта Ананьин мәҙәниәте, Пьяный Бор мәҙәниәте, Бахмут мәҙәниәте, Имәнкиҫкә мәҙәниәте, Мазунин мәҙәниәте халыҡтарында — һөрөнтө И., Ҡараяҡуп мәҙәниәте, Кушнаренко мәҙәниәте халыҡтарында тәпке И. үҫеш ала. Тәбиғи тупраҡтың уңдырышлылығын файҙаланыуға нигеҙләнгән ағастарҙы төпләп яндырыу һәм ҡаты баҫыу системалары И. примитив формалары төньяҡ һәм төньяҡ‑көнсығыш Башҡортостандың урман һәм урман‑дала райондарында билдәле була. Ер эшкәртеүҙең төп ҡоралдары — тимер тәпке һәм һабандар, ашлыҡтыҡы — таш иген ҡырғыс һәм тирмән таштары [Баръяҙы ҡаласығында, Биктимер ҡаласығында (ҡара: Биктимер археологик комплексы), Ҡаҙаҡлар ҡаласыҡтарында, Ҡараяҡуп ҡаласығында, Йомаҡ ҡаласығында табылған]. Бойҙай, киндер, арыш, һоло, тары, арпа үҫтерелгән. Имәндәш ҡаласығында, Яңы Турбаҫлы тораҡтарында һ.б. иген һаҡлау өсөн хужалыҡ соҡорҙары табылған. Хазиналарҙа (Миловка хазинаһы, Оло Әбеш хазинаһы, Түбәнге Хәжәт хазинаһы, Үрге Спас хазинаһы һ.б.) ш. уҡ бронза төрәндәр, тәпкеләр, һабан ҡырҡҡыстары, ураҡтар, салғылар табылған. Башҡорттарҙа И. — традицион хужалыҡ системаһындағы (ҡара: Хужалыҡ-мәҙәни типтар) шөғөлдәрҙең береһе. Ҡалдау, ҡаты баҫыу һәм ағастарҙы төпләп яндырыу иң иртә игенселек системалары булған. Башҡортостандың дала райондарында башлыса ҡаты баҫыу И. (йыш ҡына ҙур булмаған ер участкаларына бер нисә йыл дауамында сәсеү, артабан ҡалдырып тороу һәм 10—15 йылдан һуң яңынан ҡулланыу мөмкин булған классик форма; күсмә И.), урман яҡтарында ағастарҙы төпләп яндырыу (урманды ҡырҡыу йәки яндырыу ысулы м‑н таҙартылған участка урмандарын һөрөнтө ер итеп ҡулланыу) таралған булған. И. ағастарҙы төпләп яндырыу варианты (баҫыуҙарҙы ер ашлау һәм сүп үләндәренән ҡотолоу өсөн яндырыу) П.С.Паллас тарафынан Академик экспедициялар барышында һүрәтләнгән. 19 б. бөтә ерҙә лә өс баҫыулы сәсеү әйләнештәре таралыу ала, сәсеү өсөн һөрөнтө ерҙе өс өлөшкә бүлгәндәр: ужымға, яҙғы культураларға һәм парға (ҡара: Пар баҫыуы); киләһе йылына баҫыуҙарҙы аралаштырғандар. И. һәм ултыраҡ тормошҡа күсеү төньяҡ, төньяҡ‑көнбайыш һәм көнбайыш башҡорттарҙа көсөргәнешле барған; 19 б. уртаһына тиклем көньяҡ һәм көньяҡ‑көнсығыш башҡорттарҙың (ш. иҫ. Урал аръяғы башҡорттары, Ырымбур башҡорттары) хужалығында ярым күсмә малсылыҡ өҫтөнлөк итә, И. ярҙамсы тармаҡ була, тау‑урман башҡорттарында И. һунар һәм солоҡсолоҡ м‑н йәнәш үҫешә. 19 б. башҡорттарҙы И. м‑н шөғөлләнеүгә ылыҡтырыу өсөн орлоҡто процентһыҙ ссуда м‑н биреүсе иген магазиндары булдырыла, көньяҡ һәм көньяҡ‑көнсығыш башҡ. кантондарында орлоҡ (1843 й. 60 меңдән ашыу кеше орлоҡ алған) таратыу ойошторола һ.б. 19 б. аҙ. — 20 б. башында сәсеү майҙандарының артыуы, община эсендә ер биләүселәр араһында сәсеүлектәрҙең тигеҙ бүленмәүе (бигерәк тә көньяҡ‑көнсығыш һәм көньяҡ райондарҙа); йәйге йәйләү системаһының (ҡара: Башҡорт йәйләүҙәре) игенселек эштәре календарына яраҡлаштырылыуы күҙәтелә; ҡайһы бер башҡорттар игенде һатыу өсөн үҫтерә. Ерҙе эшкәртеү һәм уңышты урып-йыйыу өсөн башҡорттар ғәҙәттә ҡул (тәпке, көрәк, тырма, салғы, ураҡ һ.б.), ш. уҡ атҡа егә торған (һабан, һуҡа, тырма һ.б.) ер эшкәртеү ҡоралдарын ҡулланған. Иген культураларынан — арыш, арпа, һоло, бойҙай, тары, борай, ҡарабойҙай; техник культураларҙан — етен, киндер; картуф киң таралыу ала. Арыш — Бәләбәй өйәҙе, Бөрө өйәҙе, Минзәлә өйәҙе һәм Өфө өйәҙенең; һоло — Верхнеурал өйәҙе, Троицк өйәҙе һәм Силәбе өйәҙенең; бойҙай Ырымбур өйәҙе һәм Орск өйәҙенең төп культураһы була; был культуралар Стәрлетамаҡ өйәҙе һәм Златоуст өйәҙендә сәсеү майҙандары буйынса тигеҙ өлөш биләгән (1912—13 йй. һәр хужалыҡтың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре б‑са). И. үҫешенә һәм Граждандар һуғышынан һуң И. хужалыҡтарын тергеҙеүгә ерҙе файҙаланыуҙың тәртипкә һалыныуы булышлыҡ иткән. Яңы иҡтисади сәйәсәт осоронда ер төҙөлөшө эштәренең күләме арта һәм хужалыҡтарҙың бер яҡлы игенгә махсуслашыуы бөтөрөлә. 1928 й. ҡарата сәсеүлек майҙандары уртаса 1922 й. алып 1139 мең га, йәки 76%‑ҡа артҡан. Ләкин иген культураларының сәсеүлек майҙандары тулы күләмдә тергеҙелеп етмәгән һәм 1913 й. алып уртаса 77% тәшкил иткән. Техник культуралар һәм картуф сәсеүлектәре киңәйтелгән; киндер, етен, көнбағыштың һ.б. 1925 й. сәсеүлек майҙандары 1913 й. кимәленән 60%‑ҡа артҡан. Иген культураларын сәсеү майҙандарының артыуы (1928 й. — 2290,7 мең га; 1940 й. — 3512 мең га) игендең тулайым йыйымы артыуға килтергән. Шул уҡ ваҡытта иген культураларының уңдырышлылығы 1913 й. кимәлендә ҡала һәм 30‑сы йй. яҡынса 7 ц/га тәшкил итә. 30—40‑сы йй. игенселектең үлән сәсеү системаһы һәм баҫыу һаҡлаусы ағас үрсетеү үҫеш алған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында а.х. культураларының сәсеүлек майҙаны кәмегән: респ. 1940 й. — 3,5 млн га, 1945 й. 1,7 млн га сәселгән. 50‑се йй. И. интенсив системалары (иген‑үлән, аралыҡлы, яҡшыртылған иген) индерелә. Сәсеүлек майҙандарының артабанғы үҫеше (ҡара: табл.) сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштерә башлауға бәйле була. Таҙа парҙарҙы эшкәрткәндә тупраҡты кәҫен әйләндермәй эшкәртеү игенселектең тупраҡ һаҡлау системаһының элементы булараҡ киң ҡулланылыш ала. Агротехниканы камиллаштырыу, ауыл хужалығын механизациялау, тәбиғәт фәндәренең үҫеше И. экстенсив үҫеш формаларынан интенсивҡа күсеүенә килтерә. Минераль ашламалар, химик мелиорация саралары, ҡоротҡостар, ауырыуҙар һәм ҡый үләндәренә ҡаршы көрәшеүҙең химик ысулдары киң ҡулланыла башлай. И. үҫешенең иң мөһим йүнәлештәренең береһе — эрозия процестарының эҙемтәләрен еңеп сығыу һәм уларҙы булдырмау. Урал аръяғы дала зонаһында һәм Урал алды дала зонаһында ярайһы уҡ ҙур майҙандарҙа тупраҡты минималь эшкәртеү, кәҫен әйләндермәй, яҫы төрән м‑н һәм чизель эшкәртеүе индерелгән. Респ. халҡын төп аҙыҡ продукттары м‑н тотороҡло тәьмин итеү, айырым ауыл хужалығы зоналарының биоклиматик потенциалын тулыраҡ файҙаланыу маҡсатында, а.х. культураларының адаптив урынлашыуын иҫәпкә алып, сәсеүлек майҙандарының, баҫыу, мал аҙығы һәм махсус сәсеү әйләнештәре төрҙәренең оптималь структураһы булған И. зона системалары булдырыла. Етештереүҙең тупраҡ‑климат, ландшафт һ.б. үҙенсәлектәрен иҫәпкә алыусы экологик система булып адаптивландшафт И. системаһы тора. Респ. И. һөрөнтө ерҙәрҙең кәмеүе шарттарында үҫешә (1990 й. 65,6%‑тан алып 2005 й. 50,2%‑ҡа тиклем). 90‑сы йй. башлап респ. ташлы, эрозияға бирелгән, артыҡ дымланған ерҙәрҙе (1996—2004 йй. 1235,7 мең га асыҡланған) болон һәм көтөүлектәргә күсереү б‑са саралар үткәрелә (ҡара: Тупраҡтың боҙолоуы). 2006 й. болонға һәм мал аҙығы биләмәләренә 1153,3 мең га һөрөнтө ер күсерелгән.
2) Агрономия бүлеге, юғары һәм тотороҡло уңыш алыу маҡсатында а.х. культураларын эшкәртеүҙең һәм тупраҡтың уңдырышлылығын күтәреүҙең дөйөм ысулдарын өйрәнә. И. агрономияның агрохимия, үҫемлекселек, селекция, орлоҡсолоҡ, фитопатология, энтомология һ.б. бүлектәре, ш. уҡ тупраҡ ғилеме һәм метеорология м‑н тығыҙ бәйләнгән. Үҫемлектәрҙең үҫеүе һәм үҫешеүе өсөн уңайлы шарттар тыуҙырыу маҡсатында, тупраҡтың дымлылыҡ, туҡланыу, һауа һәм йылылыҡ режимдарын көйләй, И. фәнни яҡтан нигеҙләнгән системаларын, уңыштың кәмеүенә килтергән (ҡоролоҡ, ҡый үләндәре, ҡыуан ел, тупраҡ эрозияһы һ.б.) кире факторҙарҙың тәьҫир көсөн кәметеү ысулдарын эшләй. Башҡортостанда И. өлкәһендә ғилми‑тикшеренеү эштәре 19 б. аҙ. Өфө губ. земствоһының Бөрө, Пестров тәж. баҫыуҙарында башлана, 20 б. 1‑се сирегендә Шишмә а.х. тәж. станцияһында (ҡара: Үҫемлекселек селекцияһы үҙәге) системалы төҫ ала. Баҫыу тәжрибәләре нигеҙендә таҙа һәм сидерат сәселгән парҙарҙың өҫтөнлөктәре билдәләнә, тупраҡты яҙғы һәм ужым культуралары өсөн төп һәм сәсеү алды эшкәртеү (А.Л.Голодец, Д.С.Смирнов) ысулдары эшләнә. 30—40‑сы йй. Шишмә а.х. тәжрибә ст. һәм Башҡ‑н баҫыусылыҡ ғилми-тикшеренеү ст. (Бөрө, Бүздәк, Стәрлетамаҡ, Өфө тәж. баҫыуҙары) респ. И. тупраҡты тергеҙеүсе һәм уңдырышлылығын күтәреүсе үлән сәсеү системаларын индереү һәм үҫтереү мөмкинлектәре өйрәнелгән (Д.В.Богомолов, М.М.Меринов, Й.А.Усманов). 50—60‑сы йй. БАХИ‑ла (Н.Р.Бәхтизин, Г.С.Смородин, С.Н.Тайсинов, М.М.Хәмиҙуллин, Р.Н.Йәнбухтина) һәм БНИИСХ‑ла (А.Ш.Латипов) а.х. культураларының үҙенсәлектәрен яҡшыртыу һәм уңдырышлылығын күтәреү өсөн ҡара тупраҡтың һәм һоро урман тупрағының һөрөнтө ҡатламын тәрәнәйтеүҙең файҙаһы нигеҙләнгән. Был осорҙа БНИИСХ‑ның тәж. хужалыҡтарында (Я.И.Ванюков, Ш.Ә.Ғайсин, Г.Н.Лысак) һәм Миловка уҡытыу‑тәжрибә хужалығында (Бәхтизин, Ә.М.Рәхимов, М.Ғ.Сираев, Б.Т.Щербаков, М.Б.Әмиров) сәсеү әйләнештәренең төрлө тупраҡ‑климат шарттарында агротехник һәм иҡт. баһаһы И. зона системаларын эшләүҙең нигеҙе була. 60—90‑сы йй. БНИИСХ һәм БДАУ‑ҙың тәж. хужалыҡтарында йыл һайын кәҫте әйләндереп һөрөүгә ҡарағанда тупраҡтың эрозияға ҡаршы тора алыуын, дымды күберәк йыйыуын, серетмә юғалтыу һәм сәсеүлектәр сүпләнеүе кәмеүен, матди-техник сығымдарҙың 30—35%‑ҡа кәмеүен тәьмин иткән төрлө тәрәнлектәге һөрөүҙе яҫы төрән ҡулланып һәм кәҫте әйләндермәй эшкәртеү м‑н сиратлауҙың һөҙөмтәлелеге асыҡланған (М.С.Әүәлбаев, Р.Ә.Ҡәйепҡолов, Т.И.Кейекбаев, Лысак, Ю.П.Моряков, Р.Я.Рамаҙанов, Л.И.Сәлишев, Сираев, Хәмиҙуллин, Х.Ҡ.Хәсәнов). 70—90‑сы йй. И. фәнни нигеҙләнгән зональ системалары эшләнгән, улар етештереү процестарын механизациялау нигеҙендә иген, мал аҙығы, техник һ.б. культураларҙың уңышты программалау, үҫемлектәрҙе ауырыуҙарҙан, ҡоротҡостарҙан һәм ҡый үләндәренән айырымланған һаҡлауҙы тәьмин иткән тупраҡ һаҡлаусы һәм ресурс һаҡлаусы технологиялар ҡулланыуҙы күҙ уңында тотҡан. Миловка уҡытыу‑тәж. хужалығында (Әмиров, З.З.Әйүпов, Щербаков) биологик игенселек б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелгән, ресурс һаҡлаусы технологияларға нигеҙләнгән сәсеү әйләнештәре үҙләштерелгән.
Әҙәб.: Голодец А.Л. Отчёт Чишминской сельскохозяйственной опытной станции за 10 лет. Уфа, 1925; Почвозащитная система земледелия /Н.Р.Бахтизин [и др.]. Уфа, 1987; Лысак Г.Н., Каипов Я.З. Почвозащитные системы земледелия (сельскохозяйственное эрозиоведение). Ульяновск; Уфа, 1989; Проблемы и перспективы развития агропромышленного производства Республики Башкортостан. Уфа, 2000; Магафуров К.Б., Ямилов Н.Х., Иванов С.Е. Научные основы развития сельского хозяйства Республики Башкортостан. Уфа, 2003.
Н.Р.Бәхтизин, И.С.Миңләхмәтов, Б.Т.Щербаков, Р.З.Йәнғужин
Тәрж. Г.А.Миһранова
Башҡортостанда ауыл хужалығы культураларының сәсеү майҙандары, мең га
(хужалыҡтарҙың бөтә категорияларында)


text:
- Подробности
- Просмотров: 327
ФИН-УҒЫР ХАЛЫҠТАРЫ АССАМБЛЕЯҺЫ, БР‑ҙа йәшәгән фин-уғыр халыҡтарының мәҙәниәтен һаҡлау, үҫтереү, республика халыҡтары араһында дуҫлыҡты нығытыуға булышлыҡ итеү өсөн ойошторолған йәмәғәт ойошмаһы. Өфөлә урынлашҡан. 2005 й. БР‑ҙың “Эрвел Марий” мари милли-мәҙәни автономияһы, БР‑ҙың Мордва милли-мәҙәни автономияһы, Башҡортостан удмурттарының республика милли-мәҙәни үҙәге тарафынан ойошторолған. Иң юғары идара органы — 2 йылға 1 тапҡыр саҡырылған конференция; конференциялар араһында — идара. Ассамблея фин-уғыр йәмәғәт ойошмалары эшмәкәрлегенә йүнәлеш бирә, фин-уғыр халыҡтарын берләштереүсе байрамдар, фестивалдәр, конкурстар һ.б. ойоштороуға ярҙам итә. Ассамблея ҡатнашлығында “Башҡортостан Республикаһында йәшәгән фин-уғыр халыҡтары байрамдары (традицион төрҙәре, хәҙерге хәле һәм тергеҙеү перспективалары)” (Мишкә р‑ны Мишкә а., 2006), “Башҡортостанда йәшәгән фин-уғыр халыҡтарының мәҙәниәте һәм милли үҫеше” (Стәрлетамаҡ ҡ., 2007) республика түңәрәк өҫтәлдәре ойошторола. Ассамблея Фин-уғыр халыҡтарының халыҡ-ара консультатив ком‑ты м‑н берлектә Рәсәй- Финляндия проектында — “Рәсәй Федерацияһында йәшәгән фин-уғыр халыҡтарының хәле тураһында положение” (2005—08) тип аталған этносоциологик тикшеренеүҙәрҙә; РФ Фин-уғыр халыҡтары ассоциацияһының 3-сө (Мәскәү, 2005) һәм 4-се (Саранск, 2009) съездарында һ.б. ҡатнаша. Рәйесе — Н.Д.Герасимов (2005 й. алып), Ю.Н. Герасимова (2012 й. алып).
Н.Д.Герасимов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Гимназия-интернатында 9 Май байрамы тантаналы линейка менән башланды. Ысын парадтағы кеүек байраҡ индереү, Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһы гимндарын тыңлау, 10-сы класс егеттәренән төҙөлгөн өс взводтың һәм маршировкала еңеүсе 7б, 8д, 9в кластарының сәләме һәм маршы (етәксеһе Ҡ.Т.Йылҡыбаев) байрамға йәм өҫтәне. Директор Ләйсән Нурмөхәмәт ҡыҙы Фазлетдинованың Еңеү көнө менән ҡотлау сәләмендә бик мөһим һүҙҙәр яңғыраны: «Беҙҙең гимназия-интернатында уҡыусыларҙа тыуған илде яратыу, илһөйәрлек тойғолары тәрбиәләү эше юғары кимәлдә алып барыла. Февраль айында ойошторолған «Зарница» уйындары, хәрби йырҙарҙы өйрәнеү, маршировка, хәрбиҙәр, ветерандар менән осрашыуҙар – был эштәр барыһы ла йәш быуынды лайыҡлы алмаш итеп тәрбиәләү өсөн эшләнелә. Бөгөн бер нисә минуттан 512 уҡыусы һәм 54 уҡытыусы “Үлемһеҙ полк” акцияһына ҡушылып, Еңеү парадында ҡатнашасаҡ. Афарин, уҡыусылар!
Эйе, азатлыҡ өсөн көрәшеүсе яугирҙарҙы оноторға беҙҙең хаҡыбыҙ юҡ. Беҙ уларҙың батырлығына лайыҡлы булырға тейешбеҙ!»
Сараның ҡунығы итеп Афған һуғышы ветераны, Советтар Союзы Геройы Морат Ғәлләм улы Ҡужаҡовтың ейәне, полковник Радик Рәшит улы Бердин саҡырылды. Үҙенең телмәрендә ҡунаҡ илебеҙ азатлығы өсөн һәләк булғандарҙы иҫтә тоторға кәрәклеген әйтеп, киләсәктә лә баш өҫтөндә һәр ваҡыт аяҙ күк булыуын теләне.
Шиғыр һөйләүсе ҡыҙҙар һәм егеттәр ҙә, хор йырсылары ла һынатманы. Бер минут тынлыҡтан һуң, дәррәү алҡыштар менән Гөлнара Ғәрифйән ҡыҙы етәкселегендәге хәрәкәт «Үлемһеҙ полк» акцияһына ҡуҙғалды.
Линейканан һуң, барыһы ла «һалдат бутҡаһын» тәмләргә йыйылды. Ҡырҙа бешкән ҡарабойҙай бутҡаһы һәм ҡара сәй, ысынлап та, телде йоторлоҡ ине.
Артабан спорт ярыштары, уйындар дауам итте, кемдер байрам тамашаһын ҡарар өсөн класс етәксеһе менән Октябрь проспектына юлланды.
Иле өсөн һәләк булғандарҙың
Исемдәре халыҡ телендә,
Кәүҙәләре ҡайҙа ҡалһалар ҙа,
Оло хөрмәт тыуған ерендә!
Ҡылысова Г.С., башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы


text:
Ҡәҙерле дуҫтар! Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы, Мәҙәниәт министрлығы һәм “Ағиҙел” журналы менән берлектә, “Минең данлы Башҡортостаным!” тип аталған поэмалар конкурсы иғлан итте. Был конкурс Башҡортостан Республикаһы Башлығы грантына тормошҡа ашырыла һәм республикабыҙҙың 100 йыллығына арнала. 18 йәше тулған һәр ижадсы унда ҡатнашыу хоҡуғына эйә. Конкурсҡа заявкалар һәм ҡулъяҙмалар soyuz.pisatelei@mail.ru электрон адресы буйынса февралдән октябрь айына тиклем ҡабул ителә. Әйткәндәй, быға тиклем бер ҡайҙа ла баҫылмаған поэмалар ғына унда ҡатнашыу хоҡуғына эйә. Ноябрҙә халыҡ шағирҙарынан торған жюри һәр поэманы баһаларға һәм йомғаҡ яһарға тейеш.
Конкурстың төп маҡсаты – башҡорт халҡының, Ватаныбыҙҙың тарихына, бөгөнгө проблемаларына иғтибарҙы арттырыу, милләт-ара татыулыҡты нығытыу, шулай уҡ поэма жанрын үҫтереү, ижадсыларыбыҙҙы дәртләндереү. Конкурс һөҙөмтәһендә алты призлы урын билдәләнәсәк (I урын – бер ҡатнашыусы, II урын – ике ҡатнашыусы, III урын – өс ҡатнашыусы). I урын яулаусы поэма авторы 50 мең һум күләмендә аҡсалата приз менән бүләкләнәсәк. II урындарға – 30 мең һум, III урындарға 15 мең һум күләмендә аҡсалата бүләк ҡаралған. Конкурстың положениеһы менән Башҡортостан Яҙыусылар союзының рәсми сайтында таныша алаһығыҙ.


text:
Өфөлә тарихи сәхнәлә Шаляпин исемендәге II Вокалсылар конкурсының беренсе туры үттеФото: Георгий Шишкин һәм Олег Яровиков
Өфөлә тарихи сәхнәлә Шаляпин исемендәге II Вокалсылар конкурсының беренсе туры үтте
Өфөлә тарихи сәхнәлә Шаляпин исемендәге II Вокалсылар конкурсының беренсе туры үттеФото: Георгий Шишкин һәм Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 24 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Өфөлә тарихи сәхнәлә Шаляпин исемендәге II Халыҡ-ара вокалсылар конкурсының беренсе туры үтте. Тыңлауҙар Шаляпин залында – бөйөк рус йырсыһының опера дебюты үткән Өфө сәнғәт институтының (элекке Дворяндар йыйылышы бинаһы) тарихи сәхнәһендә уҙҙы.
Беренсе турҙа ике көн дауамында жюри 31 йәш вокалсының сығышын тыңланы. Артистар өсөшәр әҫәр – романс һәм рус һәм сит ил операларынан икешәр ария башҡарҙы.
Икенсе турға жюри 16 кешене үткәрҙе. Ул – Өфөнән Иҙел Аралбаев, Регина Звегинцева, Дамир Тайыпов, Рим Рәхимов, Салауат Кейекбаев; Рәсәйҙең төрлө ҡалаларынан — Михаил Меньшиков (Мәскәү), Александр Алиев (Мәскәү), Алим Апшев (Нальчик), Евгений Севастьянов (Красноярск); Ҡаҙағстандан — Наргиз Сатмухамбетова һәм Гүлдана Алдадосова (Астана); Болгариянан — Мария Жекова (София), Монголиянан — Эрдэнээ Очирсайхан (Улан-Батор); Грузиянан — Годердзи Джанелидзе (Тбилиси); Испаниянан — Данил Сайфуллин (Барселона), Үзбәкстандан — Каюм Шодияров (Сәмәрҡән).
Башҡорт опера театры сәхнәһендә оркестр менән уҙасаҡ икенсе турҙы 24 сентябрҙә тыңлау күҙаллана. Конкурста еңеүселәрҙе 25 сентябрҙә гала-концертта тыңларға мөмкин.
«Конкурсҡа күп кенә талантлы йәш башҡарыусылар килгән. Беҙгә мөрәжәғәт итһәләр, беҙ, әлбиттә, эштә нимәне яҡшыртырға кәрәклеген аңлатабыҙ, ҡайһы берәүҙәргә саҡ ҡына төҙәтеп ебәреү ҙә етә. Әгәр кеше зирәк булһа, ул аңлай», — тип һөйләне жюри рәйесе, Башҡортостандың халыҡ артисы Асҡар Абдразаҡов.
Өфөлә XVI Халыҡ-ара опера сәнғәте фестивале барышында Федор Шаляпин исемендәге II Халыҡ-ара йырсылар конкурсы 20-25 сентябрҙә уҙа.
Төп бүләк — 350 мең һум. I премия лауреаты (ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар тауышы) — 200 мең һум, II премия лауреаты (ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар тауышы) — 150 мең, III премия лауреаты — ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар тауышы — 100 мең һум менән бүләкләнә. Шулай уҡ һәр береһе 50 мең һумлыҡ ике диплом һәм жюриҙың махсус приздары тапшырыла.
http://www.bashinform.ru/news/1214963-v-ufe-opredelilis-lidery-konkursa-vokalistov-im-shalyapina/


text:
- Подробности
- Просмотров: 460
ДУБИН, Сирмеш й. (Кама й. ҡушылдығы) басс. һаҙлыҡ, Краснокама р‑ны Николо-Берёзовка а. көньяҡ-көнсығышҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Уйһыу һаҙлыҡ, дөйөм майҙаны 398 га, торфтың уртаса ҡалынлығы 2,2 м. Башлыса яуым-төшөм м‑н туйына. Боросло ҡымыҙлыҡ, еңсәле мамыҡбаш күрән, ҡара ҡарағат, тал, ябай ҡарағай һ.б. үҫә. Аҡ ҡуян, ҡыҙыл төлкө, мышы, урғуян, ҡара төйлөгән, һаҙ көйгәнәге, һоро өйрәк һ.б. йәшәй. Ҡаңғылдаҡ аҡҡош, ҡара ҡаҙ, ҡашҡа ҡаҙ һ.б. күсәр ҡоштар туҡтала.
Ә.М.Гәрәев
Тәрж. И.М.Япаров


text:
- Подробности
- Просмотров: 276
ТЕРМОПЛАСТАР, т е р м о п л а с т и к м а с с а л а р, пластик массалар төрө, күп тапҡыр йомшартыла һәм ҡабаттан эшкәртелә ала. Реактопластарҙан айырмалы рәүештә изделиелар формалағанда Т. өс үлсәмле структура (ҡара: Ҡораулы полимерҙар) барлыҡҡа килтермәй, ҡуйы ағыусан хәлгә күсеү һәләтен һаҡлай. Химик составы б‑са карбо‑ (һығылмалы сылбырлы полиолефиндар, поливинилхлорид, полиметилметакрилат, полистирол, фторопластар) һәм гетеро‑ (һығылмалы сылбырлы алифатик, ҡаты сылбырлы ароматик полиэфирҙар, полиамидтар, полиимидтар һ.б.) сылбырлы полимерҙар, сополимерҙар, уларҙың ҡатышмалары нигеҙендәге Т.; тултырғыс составы б‑са — тулыландырылмаған, дисперслы тулыландырылған, тулыландырылған; структураһы б‑са — аморф, аморф һәм шыйыҡ кристаллы; мономерҙар тибы б‑са гомо‑, сополимер, стереоизомер Т. айырыла. Тулыландырылмаған Т. фаза хәле б‑са бер, ике һ.б. фазалыларға бүленә. Кристаллашыу дәрәжәһе 25%‑тан аҙыраҡ булған бер фазалы быялаға оҡшаш аморф (ыуалыусан), аморф-кристаллы, нигеҙендә полимерҙар ҡушылмаһы һәм ялғанған сополимерҙар булған ике фазалы аморф Т. форма үҙгәртә торған йылыға сыҙамлы булыуы быялаланыу т‑раһы м‑н, кристаллашыу дәрәжәһе 40— 50%‑тан күберәк һәм быялаланыу т‑раһы түбән (усадкаһы юғары кимәлдә һәм анизотропия хас) булған термотроп шыйыҡ кристаллы (фазаларға изо‑ һәм анизотропия хас) Т. иреү т‑раһы м‑н билдәләнә. Баҫым аҫтында ҡойоу, вакуум‑, пневмоформалау, экструзия һ.б. юлдар м‑н эшкәртелә (ҡара: Полимерҙар эшкәртеү). Изделиелар, ярымфабрикаттар механик эшкәртеүгә, иретеүгә, йәбештереүгә дусар ителә; Т. структураһын, уларҙағы ҡалдыҡ көсөргәнеште тәртипкә һалыу өсөн термоэшкәртеү, шыуыу һәләтен кәметер өсөн химик, радиацион ҡорау, деформацион ныҡлығын арттырыр өсөн йүнәлешле тарттырыу ҡулланыла. Башҡортостанда күләмле Т. — поливинилхлорид, полипропилен, полистирол, полиэтилен, полиэтиленоксид, полиэтилентерефталат производстволары эшләй; пентапласт сығарыла. 2006 й. етештереүҙең дөйөм күләме 428 мең т тәшкил итә (синтетик ыҫмала һәм пластик масса етештереүҙең дөйөм күләменең 71,1%‑ы). Т. нигеҙендә композицион материалдар, тулыландырылған полимерҙар, йылылыҡ үткәрмәүсе материалдар һәм изделиелар, быяла пластиктар алына.
Ю.А.Сангалов
Тәрж. Л.Н.Абдрахманова


text:
2019 йылдың беренсе яртыһына гәзит-журналдарға алдан яҙылыу бара. Ул 31 авгусҡа тиклем дауам итәсәк. Ошо ваҡыт эсендә «Йәншишмә»гә лә быйылғы хаҡ менән яҙылырға мөмкин. Баҫмаларҙы ташыу һәм адресатҡа алып барып еткереү өсөн тарифтар ҙа былтырғы кимәлдә ҡала. Ташламалар һәм льготалар ҙа һаҡлана. Әйҙәгеҙ, форсаттан файҙаланып ҡалайыҡ.
Юлдаш ҡустым менән балыҡ ҡармаҡларға яратабыҙ. Атайымдан күскәндер инде. Ул беҙҙе бәләкәйҙән үҙе менән бергә алып йөрөнө. Күлгә лә барабыҙ, Инйәр йылғаһында ла тотабыҙ. Инйәр ауылыбыҙҙың уртаһынан ғына аға. Таҙа һыулы матур йылға. Йәй буйына унда һыу инеп тә рәхәтләнәбеҙ. Атайым әйтеүенсә, уның балығы элек бигерәк күп булған. Хәҙер ни өсөндөр кәмегән. Быныһы үкенесле, әлбиттә.
Эх, тиҙерәк йәй етһен ине, тигән хыял менән оҙо-о-он ҡышты, унан яҙҙы үткәреп ебәрәбеҙ. Пландар ҡорабыҙ. Мин үҙем уларҙы дәфтәремә яҙып ҡуям. Йәй минең генә түгел, бөтә балаларҙың да яратҡан миҙгелелер ул.
Борон-борондан ҡаҙаҡтар һәм башҡорттар араһында киҫкен хәл торған. Ҡаҙаҡтар башҡорттарҙың ерҙәрен тартып алған, мал-тыуарын ҡыуып алып киткән һәм, әлбиттә, һылыу башҡорт ҡыҙҙарын урлағандар. Тик беҙҙекеләр ҙә бирешмәгән.
«Берҙәм Рәсәй» партияһының «Балалар спорты» проекты сиктәрендә Саҡмағоштағы 1-се мәктәптең спорт залы йүнәтелә башлаған. Бының өсөн 900 мең һумға яҡын аҡса бүленгән. Быға тиклем дә белем усағы ошо проект сиктәрендә спорт йыһаздары һәм ҡорамалдар менән тәьмин ителгән.
Республика Башлығы Рөстәм Хәмитов һәләтле балаларға ярҙам итеү буйынса кәңәшмә үткәрҙе. Унда Башҡортостан Хөкүмәте ағзалары, юғары уҡыу йорттары етәкселәре, белем биреү учреждениелары вәкилдәре ҡатнашты.
Республикала «Ватан тарихы» Бөтә Рәсәй фонды гранты иҫәбенә йәш археологтар мәктәбе асылғайны. Ҡаҙыу эштәрендә тап унда шөғөлләнгән уҡыусылар ҡатнаша. Венгрия вәкилдәре лә килгән. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, хәҙерге венгрҙарҙың ата-бабалары Башҡортостан биләмәләрендә йәшәгән.
Яңы уҡыу йылынан республикабыҙ мәктәптәрендә экологик белем биреү буйынса синыфтан тыш дәрестәр инә башлай. Бынан башҡа, балалар баҡсаһында ла уҡытыу күҙ уңында тотола.
Алыҫтан уҡ балаларҙың шат тауышын, ихлас көлөүҙәрен, дәртле йыр-көйҙәрҙе ишеткәс, «ай-һай, бында күңеллелер!» тип уйлап ҡуяһың. Хәйбулла районының иң матур тәбиғәт ҡосағында урынлашҡан «Аҡсарлаҡ» һауыҡтырыу лагеры менән яҡындан танышып сыҡҡас, бының ысынбарлыҡҡа тап килеүенә тағы бер ҡат инандыҡ.
Ләйсән күптән инде бер егет менән дуҫлашып йөрөй. Бик оҡшата уны, хатта тормош юлын бергә үтерлек кеше тип һанай. Әммә бер көндө матур дуҫлыҡ ебе өҙөлә яҙҙы. Ниңә, тиһегеҙме? Егете уларға килгәндә компьютерҙа ултырғайны. Шунда электрон почтаһына ла ингән һәм сығырға онотҡан. Ләйсән бик уңайһыҙланһа ла, хатлашыу тарихын тикшереп ҡарамай булдыра алманы һәм аптырашта ҡалды. …
Continue reading ‘Хыянатмы, мауығыумы?’ »


text:
Яңылыҡтар
Башҡортостанда 389 ҡала мөхите объекты төҙөкләндереләсәк
Башҡортостандың 23 муниципалитеты «Заманса ҡала мөхитен булдырыу» проектында ҡатнашыу буйынса үҙ программаларын раҫланы, тип хәбәр иттеләр республика хөкүмәтендә. Бөтә муниципаль берәмектәрҙә лә йәмәғәт тыңлауҙары уҙғарылған һәм объекттар исемлеге билдәләнгән.
Быйыл бөтәһе 604 күп фатирлы йорт, 35 йәмәғәт биләмәһе – 15 парк, биш сквер, өс майҙан, алты йәйәүлеләр зонаһы, ике йәмәғәт тәғәйенләнешендәге биләмә, бер аллея, йылға буйы, спорт майҙансығы һәм транспорт инфраструктураһы биләмәһе ингән 354 ихата биләмәһен төҙөкләндереү күҙаллана.
Ошо программа буйынса 2017 йылда төҙөкләндереүҙе дөйөм финанслау күләме 1,32 миллиард һум тәшкил итәсәк. Был сумманың өстән ике өлөшөн тиерлек федераль ҡаҙна – 856,64 миллион һум, республика бюджеты 175,45 миллион бүлә, ҡалған өлөшөн төҙөкләндереләсәк биләмәләрҙә йәшәүселәр индерә.
Был проект 2022 йылғаса иҫәпләнгән. 2018 йылдан алып төҙөкләндереү программаһында 1000-дән күберәк кеше йәшәгән республиканың бөтә тораҡ пункттары ла ҡатнашасаҡ, тип аңлаттылар хөкүмәттә.
/«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.


text:
Ҡарлы фронт Башҡортостанға бурандар алып килде
ӨФӨ, 2017 йыл, 6 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Рәсәйҙең үҙәк өлөшөндәге ҡарлы фронт Урал буйына килеп етте. Һамар өлкәһендә боҙло ямғыр яуа һәм буран уйнай, Пенза һәм Тамбов өлкәләрендә стихия электр сымдарын өҙҙө. Яҡын көндәрҙә иһә Татарстанда һәм Башҡортостанда буран сығыуы көтөлә, тип хәбәр итә «Фобос» үҙәге.
Шаршамбы, 6 декабрҙә, биләмәнең байтаҡ өлөшө епшек ҡар алып килгән атмосфера фронты тәьҫире аҫтында ҡала. Һауа температураһы төндә -3,-8, көндөҙ 0,-5 градус.
Башгидромет фараздарына ярашлы, 7 декабрҙә республиканың көнбайыш райондарында бер аҙ ҡар яуыуы күҙаллана, республиканың көнсығышында яуым-төшөмһөҙ, еңелсә буран сыға, юлдарҙың ҡайһы бер участкаларында ҡар һырынтылары. Ел көньяҡтан талғын, урыны менән көсәйеүсән. Һауа температураһы төндә -3,-8, көньяҡ-көнсығышта -12 градусҡа тиклем, көндөҙ -1,-6 градус.
8 декабрҙә лә бер аҙ ҡар яуыуы, еңелсә буран сығыуы ихтимал. Ел көньяҡ-көнсығыштан талғын. Һауа температураһы төндә -3,-8, көндөҙ -1,-6 градус.


text:
2017 йылда байрамдар
27 декабря 2016 йыл | Яңылыҡтар
Киләһе йылда бер нисә байрам көнө ял көнөнә тура килә. Шуның менән бәйле ял көндәре күсерелә.
Шулай итеп, 31 декабрь - 8 ғинуар арауығында Яңы йыл каникулдары була һәм бар халыҡ ял итәсәк. 23 - 26 февраль (4 көн, кесе йоманан йәкшәмбегә тиклем); 8 март (шаршамбы); 29 апрель - 1 май ( 3 көн, шәмбе, йәкшәмбе, дүшәмбе); 6-9 май (4 көн, шәмбе, йәкшәмбе, дүшәмбе, шишәмбе); 10-12 июнь (3 көн, шәмбе, йәкшәмбе, дүшәмбе); 4-6 ноябрь (3 көн, шәмбе, йәкшәмбе, дүшәмбе) ял итәсәкбеҙ. Шулай уҡ 25 июнь (йәкшәмбе) –Ураҙа байрамы һәм 1 сентябрь (йома) – Ҡорбан байрамы ял көндәре булып тора.
Шулай итеп, 31 декабрь - 8 ғинуар арауығында Яңы йыл каникулдары була һәм бар халыҡ ял итәсәк. 23 - 26 февраль (4 көн, кесе йоманан йәкшәмбегә тиклем); 8 март (шаршамбы); 29 апрель - 1 май ( 3 көн, шәмбе, йәкшәмбе, дүшәмбе); 6-9 май (4 көн, шәмбе, йәкшәмбе, дүшәмбе, шишәмбе); 10-12 июнь (3 көн, шәмбе, йәкшәмбе, дүшәмбе); 4-6 ноябрь (3 көн, шәмбе, йәкшәмбе, дүшәмбе) ял итәсәкбеҙ. Шулай уҡ 25 июнь (йәкшәмбе) –Ураҙа байрамы һәм 1 сентябрь (йома) – Ҡорбан байрамы ял көндәре булып тора.
Подписка оҙайтыла
27 декабря 2016 йыл | Матбуғат
Күп һанлы гәзит уҡыусыларҙың һорауын иҫәпкә алып 2017 йылдың тәүге ярты йыллығына "Табын” гәзитенә яҙылыу ваҡыты 2017 йылдың 13 ғинуарына тиклем оҙайтыла.
“Табын”ды яратып уҡыйбыҙ
27 декабря 2016 йыл | Матбуғат
Беҙ "Табын” гәзитен күптән алдырып уҡыйбыҙ һәм башҡаларға ла шуны кәңәш итәбеҙ. Элек "Йондоҙ” гәзитен дә алдырып уҡыныҡ. Нисек инде үҙ телеңдә сыҡҡан гәзитте алдырмайһың?
Йәнә һәләкәт
27 декабря 2016 йыл | Яңылыҡтар, Йәмғиәт
25 декабрҙә Рәсәй Оборона министрлығының "ТУ-154” самолеты Ҡара диңгеҙ күгендә һәләкәткә осраны. Авиаһәләкәттә барлығы 92 кеше һәләк булды. Улар араһында "I канал”, НТВ һәм "Звезда” телеканалдарының 9 журналисы ла бар.
Муса батыр ерендә
26 декабря 2016 йыл | Мәғариф, Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Башҡортостандың халыҡ шағиры Ҡәҙим Аралбай үҙенең «Ғәйрәт» шиғырында:
Муса батыр, һиңә күскәндер, тим,
Урал тауҙарының ғәйрәте.
Кәмемәйме Урал ғәйрәте лә
Көн-төн яҡҡас тәнен көйрәтеп,
Муса батыр, һиңә күскәндер, тим,
Урал тауҙарының ғәйрәте.
Кәмемәйме Урал ғәйрәте лә
Көн-төн яҡҡас тәнен көйрәтеп,
- тип яҙғайны. Был шиғырҙа трагик яҙмышлы шәхес образына ғорурлыҡ һәм һоҡланыу ҡатыш күңел һыҡраныуы сағыла. Һәм был әрнеү шиғыр юлдарына күҙ йүгерткән һәр уҡыусының күңеле аша үткәндер, тип уйлайым. Эйе, тап шулай, сөнки илебеҙҙең легендар геройы Муса Мортазин 1937 йылдың 31 майында ҡулға алынып, 27 сентябрендә СССР Юғары Судының Хәрби коллегияһы тарафынан «халыҡ дошманы» тигән ялған ғәйеп менән үлем язаһына хөкөм ителә һәм шул уҡ көндө атып үлтерелә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, тик 1956 йылдың 14 июлендә генә СССР Юғары Судының Хәрби коллегияһы, енәйәт эше булмағанлыҡтан, хөкөм ҡарарын юҡҡа сығара һәм ул тулыһынса аҡлана. Ә 1967 йылдың 11 июлендә наградаларға хоҡуғы ҡайтарыла. Быйыл иһә Граждандар һуғышы ҡаһарманы, өс Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры, легендар комбриг, полководец, күренекле хәрби һәм дәүләт эшмәкәре Муса Лот улы Мортазиндың тыуыуына 125 йыл тулды.


text:
- Подробности
- Просмотров: 498
ДРУЖИНИНА Наталья Анатольевна (10.8.1951, Өфө), педиатр. Мед. ф. д‑ры (2005), проф. (2006). БР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1999). БДМИ‑ны тамамлағандан һуң (1974) Ҡариҙел үҙәк район дауаханаһында эшләй. 1983 й. алып БДМУ‑ла, 1999 й. — БДМУ‑ның дипломдан һуң белем биреү ин‑тында уҡыта. Фәнни эшмәкәрлеге балаларҙың туҡланыу проблемаларын өйрәнеүгә, аш һеңдереү, бәүел бүлеп сығарыу һәм эндокрин системалар ағзаларының хроник ауырыуҙары ваҡытында диетотерапия ысулдарын эшләүгә арналған. Д. ҡатнашлығында балаларҙа хроник гастродуоденитты ниглизин препаратын ҡулланып дауалау ысулдары һәм ашҡаҙан‑эсәк юлының хроник ауырыуҙарын диагностикалауҙың цитохимик алымдары ғәмәлгә индерелгән. 160‑ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
Хеҙм.: Физиология, патология и охрана здоровья детей подросткового возраста. Уфа, 2005 (авторҙ.).
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Башҡортостанда Социаль торлаҡ программаларын тормошҡа ашырыу буйынса идаралыҡ ойошторола
Башҡортостанда Социаль торлаҡ программаларын тормошҡа ашырыу буйынса идаралыҡ ойошторола Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ӨФӨ, 2018 йыл, 16 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Башҡортостанда Социаль торлаҡ программаларын тормошҡа ашырыу буйынса идаралыҡ төҙөргә күҙаллайҙар. Яңы дәүләт ҡаҙна идаралығының нимә менән шөғөлләнәсәге тураһында Башҡортостандың Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары Егор Родин республика Хөкүмәтендәге оператив кәңәшмәлә хәбәр итте.
Егор Родин һүҙҙәренсә, идаралыҡ хеҙмәткәрҙәре граждандарҙы социаль торлаҡ программаларына тороу һорауҙары буйынса мәғлүмәт һәм кәңәш бирәсәк, шулай уҡ документтар менән эштә ярҙам итәсәк.
Дәүләт ҡаҙна идаралығын ойоштороу кәрәклеге Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитовтың «Башҡортостан Республикаһында демографик хәлде яҡшыртыу буйынса өҫтәмә саралар тураһында»ғы Указын тормошҡа ашырыу менән билдәләнгән. Указ торлаҡҡа мохтаж ғаиләнең беренсе балаһы тыуғанда 300 мең һумлыҡ түләүгә хоҡуҡлы булыуын күҙ алдында тота. Документҡа ярашлы, аҡсалата сертификат торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға тотонолорға тейеш. Социаль түләүгә дәғүәләүсе ғаиләләр һаны баштағы пландарҙан артып киткән, ул ғаризаларҙы ҡарау процесын әкренәйтеүгә килтергән. Яңы учреждениеның эше башҡа саралар иҫәбендә был проблеманы ла хәл итергә тейеш.
http://www.bashinform.ru/news/1186628-v-bashkirii-budet-sozdano-upravlenie-po-realizatsii-sotsialnykh-zhilishchnykh-programm/


text:
- Подробности
- Просмотров: 211
ҮТӘНЕШ, Ү т ә м е ш, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. Мәләүез р‑ны буйлап Нөгөш һәм Ағиҙел йй. араһында субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Төньяҡ һәм көньяҡ өлөштәрҙән тора. Төньяҡ өлөшөнөң оҙонлоғо яҡынса 9,5 км, көньяҡ өлөшөнөң — 9 км, киңлектәре яҡынса 3,5 һәм 3,5—4 км. Абс. бейеклеге 602 м. Бейеклектәре 415—602 м еткән 7 түбәһе бар. Рельефы тәпәш таулы, каньон формаһындағы йылға үҙәндәре, уйһыулыҡтар һәм йырындар м‑н йырғыланған. Түбәләре яҫы, битләүҙәре текә, көньяҡта Ағиҙел й. текә яры, таш ишелмәләре, ҡалдыҡ тауҙар осрай. Вендтың әшә свитаһы ҡомташтарынан, алевролиттарынан, балсыҡлы һәүерташтарынан ғибәрәт. Ү. битләүҙәрендә Нөгөш ҡушылдыҡтары (Уғоя, Үтәмеш һ.б. йылғалар) һәм Ағиҙел ҡушылдыҡтары (Ҡарамалы, Ҡыҙылъяр, Һарғай һ.б.) башлана. Ландшафы төньяҡ өлөшөндә һоро урман тау тупрағындағы киң япраҡлы урмандарҙан, көньяҡ өлөшөндә һоро тау‑урман һәм кәҫле көлһыу тупраҡтарҙағы йүкә‑имән-саған ҡатыш дала үләнле киң япраҡлы урмандарҙан тора. Башҡортостан милли паркы терр‑яһында урынлашҡан.
Тәрж. И.М.Япаров


text:
- Подробности
- Просмотров: 472
АКУШЕР‑ФЕЛЬДШЕР МӘКТӘПТӘРЕ, урта мед. уҡыу йорттары. Рәсәйҙә 19 б. аҙ. алып асыла. ЭЭМ ҡарамағында була. Ҡаҙна, земстволар һәм айырым кешеләр аҡсаһына тотола. Ҡатын‑ҡыҙҙар һәм ҡатнаш А.‑ф.м. була. Прогимназияны йәки гимназияның 4 класын тамамлаған, ҡабул итеү имтихандарын тапшырған 16—36 йәштәге бөтә төр ҡатлам кешеләре ҡабул ителгән. Уҡыу курсы 4 йыл тәшкил иткән. Уҡыу программаһына Алла Ҡануны, дөйөм белем биреү (ботаника, геометрия, зоол., латин теле, физика, химия, һыҙым) һәм махсус (акушерлыҡ, анатомия, гигиена, гинекология, диагностика, патология, психиатрия, рецептура, ауырыуҙарҙы тәрбиәләү, фармакол., физиол., хирургия, эске ауырыуҙар, күҙ ауырыуҙары, балалар ауырыуҙары, тире һәм енси ауырыуҙар, шәхси патология һәм терапия һ.б.) фәндәр; мед. практикаһы ингән.
Өфө губернаһында 1904—08 йй. Өфөлә Ярлылар попечителлеге ком‑ты асҡан шәхси ҡатын‑ҡыҙҙар А.‑ф.м. эшләй; бер генә сығарылышы була (15 кеше). 1908 й. Өфөлә земство ҡатын‑ҡыҙҙар А.‑ф.м. асыла. Өфө губ. уҡыусылары өсөн уҡыу түләүһеҙ була, башҡалар өсөн — йылына 40 һум. Өлгәшеүсе уҡыусыларға земство стипендия түләй. Гигиена, фарм. һәм химия лаб., анатомия һәм зоол. музейҙары була. 1912 й. мәктәптә 19 педагог эшләй, улар араһында 4 мед. д‑ры һәм 2 дини тәғлимәт канд.; 1915—16 йй. 119 уҡыусы уҡый. 1914—15 йй. мәктәп эргәһендә 6 аҙналыҡ шәфҡәт туташтары курстары эшләй. 1910 й. 1 кластағы 27 уҡыусының 11‑е мещан, 5‑һе дворян, 4‑һе чиновник, 5‑һе крәҫтиән, 2‑һе рухани балаһы була. 730‑ҙан ашыу белгес әҙерләнгән (1922). Түләүһеҙ уҡып сыҡҡандар Өфө губерна земствоһы юлламаһы б‑са һәр уҡыған йыл өсөн ярты йыл эшләргә бурыслы була; отличие м‑н тамамлағандар мед. вуздарына ебәрелә. 1926 й. фарм. мәктәбе м‑н берләшкәндән һуң Өфө А.‑ф.м. Н.Нариманов ис. Башҡ. мед. техникумы (ҡара: Медицина колледжы) итеп үҙгәртелә. Дир.: А.И.Подбельский (1908 й. алып), Г.С.Ройзенцвит (1921 й. алып).
Т.М.Әминев
Тәрж.Ә.Н.Аҡбутина


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Әгәр ҙә тауышың матур булһа…
Әгәр ҙә тауышың матур булһа…
10–11 июндә Ҡала мәҙәниәт һарайында «Аҡ һыуһар» VII Төбәк-ара эстрада йырҙары конкурсы үтә. Йыр байрамын Өфө ҡала хакимиәтенең мәҙәниәт һәм сәнғәт идаралығы һәм Ҡала мәҙәниәт һарайы үткәрә. Вокалсыларҙы сәнғәт, мәҙәниәт эшмәкәрҙәре, телевидение хеҙмәткәрҙәренән торған абруйлы жюри баһалаясаҡ.
Еңеүселәрҙе төрлө иҫтәлекле бүләктәр көтә. Конкурстың гала-концерты 12 июнь В.Ленин исемендәге майҙанда үтәсәк. Тулыраҡ мәғлүмәт сайтта бирелгән.
Еңеүселәрҙе төрлө иҫтәлекле бүләктәр көтә. Конкурстың гала-концерты 12 июнь В.Ленин исемендәге майҙанда үтәсәк. Тулыраҡ мәғлүмәт сайтта бирелгән.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 701
ЖДАНОВ Хөснөтдин [1767, Нуғай даруғаһы Меркет‑Мең улусы Балыҡлыкүл а. (БР‑ҙың Ауырғазы р‑ны) — 1869, шунда уҡ], мәғрифәтсе. Ахун. Тормошо һәм эшмәкәрлеге т‑да мәғлүмәт аҙ һаҡланған. Ж. тыуған ауылында мәҙрәсә (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, Стәрлебаш мәҙрәсәһен) тамамлаған һәм 60 йылдан ашыу шунда уҡытҡан. Мәктәп мәғарифы реформаһы өсөн сығыш яһаған, уҡытыуҙың дини йүнәлешен һәм схоластиканы тәнҡитләгән. Ғәрәп, фарсы телдәрен белгән. Көнсығыш әҙәбиәте белгесе булған. Гуманизм һәм мәғрифәтселек идеялары м‑н һуғарылған шиғырҙар яҙған. Ж. әҫ. һаҡланмаған.
Әҙәб.: Өмөтбаев М.И. Йәдкәр. Ҡазан, 1897; Фәхретдин Р. Аҫар. 2-се т. Ырымбур, 1908; Хөсәйенов Ғ.Б. Стәрлебаш мәҙрәсәһе //Башҡорт халҡының рухи донъяһы. Өфө, 2003; Кунафин Г.С. Культура Башкортостана и башкирская литература XIX — начала XX века. Уфа, 2006.
Ғ.С.Ҡунафин
Тәрж. Р.Ә.Сиражетдинов


text:
- Подробности
- Просмотров: 257
СОЦИАЛ‑РЕВОЛЮЦИОНЕРҘАР ПАРТИЯҺЫ (СРП), э с е р ҙ а р, 1901—22 йй. Рәсәйҙә сәйәси партия. Ҡайһы бер халыҡсылыҡ төркөмдәре һәм түңәрәктәренең берләшеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. 1‑се (Ойоштороу) съезда (1905 й. дек. — 1906 й. ғин., Иматра ҡ., Финляндия) программаһы һәм ваҡытлыса уставы ҡабул ителә. Самодержавиены ҡолатыу, демократик республика урынлаштырыу, сәйәси хоҡуҡ һәм азатлыҡ, федератив ҡоролош, “эшсе мәсьәләһе” н закон б‑са хәл итеү, ерҙе дөйөмләштереү һ.б. өсөн сығыш яһай. Эсерҙар төп соц. көстө барлыҡ “хеҙмәтсән халыҡ” та күргән, революцияла пролетариаттың етәксе ролен танымаған. Сәйәси көрәштең легаль ысулдары м‑н бергә шәхси террорҙы ла ҡулланғандар. СРП‑нан 1906 й. — максималистар һәм халыҡ социалистары, 1917 й. — һул эсерҙар, 1918 й. — Революцион коммунизм партияһы, 1919 й. “Халыҡ” төркөмө бүленеп сыҡҡан. Февраль революцияһынан һуң эсерҙар Советтарҙа күпселекте тәшкил иткән, Ваҡытлы хөкүмәт составына ингән, Бөтә Рәсәй ҮБК‑нда етәксе вазифалар биләгән. Октябрь революцияһынан һуң большевиктарға ҡаршы ойошторолған сығыштарҙа һәм хөкүмәттәрҙә ҡатнашҡандар. 1922 й. СРП етәкселәренең бер өлөшө ҡулға алына, ҡалғаны сит илгә күсеп китә. 1923 й. мартында Мәскәүҙә элекке эсерҙарҙың Бөтә Рәсәй съезы йыйыла һәм партияның үҙ ихтыяры м‑н эшмәкәрлеген туҡтатыуы т‑да иғлан итә. Баҫма органдары: “Вестник революции” (“Революция хәбәрсеһе”) ж., “Дело народа” (“Халыҡ эше”), “Знамя труда” (“Хеҙмәт байрағы”), “Революционная Россия” (“Революцион Рәсәй”) гәз. һ.б. Партияның лидерҙары: Н.Д.Авксентьев, А.Р.Гоц, В.М.Чернов һ.б.
Башҡортостанда эсерҙарҙың тәүге ойошмалары 19 б. аҙ. — 20 б. башында халыҡсылыҡ яҡлылар (Златоуст түңәрәге, Урал эшселәр берлеге, Бөрө революцион төркөмө һ.б.) тарафынан ойошторола. 1901—03 йй. Урал социал‑демократ һәм социал- революционерҙар берлеге эш итә. Өфө эсерҙары Бөтә Рәсәй террор акттарында (1903 й. майында Е.О. Дулебовтың — Өфө губернаторы Н.М.Богдановичты, 1904 й. июлендә Е.С.Сазоновтың эске эштәр министры В.К.Плевены үлтереүҙә) ҡатнашҡан. 1905 й. Өфөлә СРП ком‑ты, Өфө эшселәр берлеге, Хәрби дружина, Сауҙа‑сәнәғәт ойошмалары хеҙм‑рҙәре берлеге барлыҡҡа килә. Өфө боевиктары майҙа — губернатор И.Н.Соколовскийға, дек. вице‑губернатор А.И.Келеповскийға һөжүм итә. 1906 й. 2‑се саҡырылыш Дәүләт думаһына Өфө губ. эсерҙарынан А.П.Козлов һайлана. 1917 й. йәйендә Башҡортостанда СРП ағзаларының иҫәбе яҡынса 6 мең кеше тәшкил итә. Златоуст ойошмаһында — 2000‑гә яҡын, Белоретта — 1400, Өфө ойошмаһында 700 кеше иҫәптә торған. СРП‑ла һәм Һул социал‑революционерҙар (интернационалистар) партияһында революцион хәрәкәттә ҡатнашҡан күп кенә башҡ. эшмәкәрҙәре (Ә.Ә.Вәлидов, Ш.Ә.Хоҙайбирҙин һ.б.) торған. 12 мартта СРП‑ның Өфө губерна ком‑ты ойошторола. Эсерҙар Өфө губерна һәм өйәҙ йәмәғәт ойошмалары ком‑ттарына (ҡара: Йәмәғәт именлеге комитеттары) ингән, Советтарҙа өҫтөнлөк иткән, ҡала думаларына (июнь—июль) һәм земстволарға (авг.—сент.) һайлауҙарҙа күпселек тауыш алған. Өфө һайлау округы б‑са Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына һайлауҙа (нояб.) 13 депутаттың 10‑ы СРП исемлегенән була. Граждандар һуғышы йылдарында Өфө эсерҙары Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитеты, Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте, Урал ваҡытлы өлкә хөкүмәтенең урындағы органдарын ойоштороуҙа һәм уның эшендә ҡатнаша, Халыҡ армияһына кешеләрҙе мобилизациялау б‑са агитация алып бара. 1918 й. окт. алып Өфөлә СРП ҮК урынлаша. Дек. колчаксыларҙың эҙәрләүе арҡаһында СРП‑ның Өфө ойошмаһы үҙ эшмәкәрлеген туҡтата, күпселек ағзалары һул эсерҙарға һәм “Халыҡ” төркөмөнә күсә. Баҫма органдары: “Социалист”, “Знамя Урала”, “Крестьянская Дума” (“Крәҫтиәндәр Думаһы”), “Земля и воля” гәз. һ.б. СРП‑ның Өфө губерна ком‑ты рәйестәре: А.И.Бриллиантов (1917 й. мартынан), В.П.Гиневский (1917 й. окт. — 1918).
А.Д.Казанчиев, Г.В.МордвинцевТәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 366
НАРКОМАНИЯ (гр. narkē — ҡатып ҡалыу, ойоу һәм mania — аҡылһыҙлыҡ, көслө дәрт), наркотик ҡулланыуға тыйып торғоһоҙ теләк м‑н бәйле хроник ауырыуҙар төркөмө. Опий, каннабиоид (нәшә), кокаин, седатив, йоҡо дарыуҙарын, галлюциногендарҙы саманан артыҡ ҡулланыу һ.б. Н. төрҙәрен айыралар. Булышлыҡ итеүсе факторҙар: шәхестең психопатик һәм невротик типтары, соц. факторҙар. Наркотиктар мейенең билдәле структураларына йоғонто яһап, патологик бәйлелек тыуҙыра, эске ағзаларҙы ағыулай. Диагностика өсөн клиник һәм лаб. тикшеренеү мәғлүмәттәре файҙаланыла. Н. дауалау: медикаментоз (дезинтоксикация, абстинентлыҡ синдромын туҡтатыу), психотерапия һ.б.; медик‑соц. реабилитация. Иҫкәртеү: наркотиктарҙы законһыҙ ҡулланыуҙы тыйыу. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: шәхес деградацияһы, вируслы гепатит, кешенең иммун дефициты вирустары м‑н инфицирланыу һ.б. Башҡортостанда 100 мең кешегә Н. м‑н ауырығандар түбәндәгесә теркәлгән: 2008 — 127,2; 2010 — 140,1; 2012 — 147,3. Н. проблемалары б‑са фәнни тикшеренеүҙәр респ. 20 б. 70‑се йй. уртаһынан алып барыла. Медицина университетында Н. этиопатогенезында соматоген һәм шәхес факторҙарының әһәмиәте (И.Р.Байков, И.С.Репкин, В.Л.Юлдашев), респ. медикаментоз Н. таралышы (Д.Ғ.Йәнекәев, М.Г.Колос, В.Т.Пурик), бәлиғ булмағандарҙа ауырыуҙы диагностикалау һәм иҫкәртеү мәсьәләләре (Р.М.Мәсәғүтов, Е.В.Нәбиуллина, Юлдашев) тикшерелә. Педагогия университетында, Юридик институтта һәм Мәғарифты үҫтереү институтында Н. медик-соц. аспекттары өйрәнелә, йәштәрҙең психоактив матдәләрҙе саманан артыҡ ҡулланыуын иҫкәртеү б‑са белем биреү программалары һәм методик күрһәтмәләр эшләнә (Э.Р.Исхаҡов, С.А.Лобанов, З.Ә.Хөснөтдинова, С.Г.Әхмәрова һ.б.). 2003 й. БР‑ҙа Наркотиктар әйләнешен контролдә тотоу б‑са РФ Федераль хеҙмәт идадалығы төҙөлә. 2005 й. респ. Наркоманияны, алкоголизмды һәм тәмәке тартыуҙы иҫкәртеү йылы тип иғлан ителә, ш. уҡ йылда “Башҡортостан Республикаһында алкоголизмды, наркоманияны һәм токсикоманияны иҫкәртеү тураһында” закон ҡабул ителә. 2007—09 йй. Башҡортостан Республикаһында наркотиктарға һәм уларҙың законһыҙ әйләнешенә ҡаршы тороу б‑са программа эшләй. 2007 й. БР‑ҙың Наркотиктарға ҡаршы комиссияһы булдырыла, Наркотиктар әйләнешен контролдә тотоу б‑са РФ Федераль хеҙмәте тарафынан РФ субъекттары араһында төбәктең наркотиктарға ҡаршы маҡсатлы программаларын тормошҡа ашырыу б‑са респ. эшмәкәрлеге иң яҡшыһы тип табыла. “Наркотикһыҙ ҡала” (2001 й. алып) һәм “Әсәләр наркотиктарға ҡаршы” (2003 й. алып) йәмәғәт ойошмалары эшләп килә. Шулай уҡ ҡара: Сәләмәт йәшәү рәүеше.
В.Л.Юлдашев
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 489
БЕККЕР Юрий Рафаилович (11.10.1931, Һамар ҡ.), геолог. Геол.‑минералогия ф. д‑ры (1983). ЛДУ‑ны тамамлаған (1954). Фәнни эшмәкәрлеге Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының кембрий алдын өйрәнеү м‑н бәйле. Таулы Башҡортостан вендында боронғо эдиакар фаунаһын беренсе асыусы. Б. кембрий алдының формация үҙенсәлектәрен өйрәнә, кембрий алды комплекстары стратиграфик бүлгеләнеүенең литологик критерийҙарын эшләй. 130‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы. 1970—2000 йй. СССР һәм РФ Дәүләт геол. карталарының Көньяҡ Урал серияһы баш мөхәррире.
Хеҙм.: Протерозой Урала //Геологическое строение СССР. Т.1. М., 1968; Молассы докембрия. Л., 1988; Открытие эдиакарской фауны в кровле венда Южного Урала //Региональная геология и металлогения. 1996. №5
В.А.Маслов
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Мәҙәни яңылыҡтар
Өфөлә республиканың 100 йыллығына арналған муниципаль берәмектәрҙең «Башҡортостан тарихы биттәре» марафоны дауам итә.
2 октябрҙә Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы булышлығында Бөрйән районы менән таныштырыу уҙа.
Сара программаһында – ойошмалар, предприятиелар һәм учреждениелар, халыҡ кәсептәре, декоратив-ҡулланма сәнғәте, сувенирҙар, умартасылыҡ продукттарын һатыу һәм милли аш-һыу күргәҙмәләре.
Программа район коллективтары һәм урындағы һәүәҫкәр артистар ҡатнашлығында ҙур концерт менән тамамлана. Киске сәғәт 7-лә башлана.
Шулай уҡ байрам сиктәрендә көндөҙгө сәғәт 2-лә филармония алдындағы майҙанда бал йәрминкәһе ойошторола. Барлыҡ теләүселәрҙең төрлө бөрйән балын һәм умартасылыҡ продукттарын һатып алыу мөмкинлеге була.


text:
Модераторы: Ахат Ильмухаметов, Sulejmanow R.F., Хабибов Л.Г.
Ахат Ильмухаметов писал(а):Ибрагимова Г А писал(а):Хөрмәтле коллегалар! Рус мәктәптәрендә башҡорт телен һәм әҙәбиәтен беҙ бик йыш ҡына урыҫ теле аша аңлатабыҙ. Кем дә кем рус телле мәктәптә эшләй, әлбиттә һеҙгә был күренеш таныш. Беҙ һеҙҙең менән бик ҙур,йөкмәткеле эш башҡарабыҙ. Башҡорт теленә өйрәтәбеҙ, ә урыҫ телен һәр дәрестә ҡабатлап,нығытып барабыҙ. Мәҫәлән, морфология темаһын аңлата башлаһаң, ҡайһы ваҡыт" наречие"ны ла белмәй ултыралар,һорауҙарын башта русса аңлатып,миҫалдар килтереп, ә инде һуңынан ғына башҡортса тәржемәһенә, рәүешкә күсәбеҙ. Рус теле уҡытыусылары беҙгә берәй ваҡыт" спасибо" һүҙен еткерерҙәрме икән?!
Урыҫ теле уҡытыусылары әйтмәһә лә, уҡыусыларыбыҙ "Спасибо!" әйтерҙәр ҙә ул бер заман... Урыҫ телендә! Тик башҡорт телен өйрәткән өсөн түгел, урыҫ телен нығытҡан өсөн башҡорт теле дәрестәрендә... "Рәхмәт!" урынына. Уҡыусыларҙың, башҡорт телен нисәмә йылдар уҡып та, башҡорт телен белмәүҙәре, минеңсә, тап бына ошо башҡорт теле дәрестәрендә урыҫ телен ҡабатлап ултырыуҙан килә лә инде! Беренсе кластан башҡорт теле дәрестәрендә тик башҡортса (мөмкин тиклем күберәк булһа ла) һөйләшкәндә генә "аралашыу даирәһе" булдырылып, балалар башҡортса һөйләшергә өйрәнә түгелме икән? Юғиһә, етенсе йыл уҡыған уҡыусыларға дәрескә инеп "Һаумыһығыҙ!"-"Здравствуйте!" тип һаулыҡ һорашҡандарын ишеткән бар. Бер үк башҡорт һүҙен көн дә ҡулланып, көн дә артынан русса тәржемәләп барһаҡ, уҡыусыларға был һүҙҙең башҡортса мәғәнәһен аңлау кәрәкме икән? Мотивация бармы?
ajgul.karabaeva писал(а):Һаумыһығыҙ,хөрмәтле коллегалар!
Мине лә башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәренең кәмеүе борсой.
2-се класта башҡорт теле (внеурочная деятельность- 2ч) һәм әҙәбиәтенә аҙнаһына бер сәғәт кенә бүленгән. Ошо бирелгән ваҡыт эсендә беҙ ҡала мөхитендә тыуып үҫкән балаға башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса белем биреп кенә ҡалмайынса, ә уларға ҡыҙыҡһыныу һәм һөйөү тәрбиәләргә бурыслыбыҙ. Беҙгә был маҡсатҡа ирешеүебеҙгә заманса уҡытыу саралары, информацион технологиялар ҙур ғына өлөш индерә. Был технологиялар эсендәге ҙур мөмкинлектәр уҡыусыны, бигерәк тә башланғыс класс балаһын, телгә һәм әҙәбиәткә ҡыҙыҡһындырыу өсөн бик тә уңайлы.
Вернуться в Преподавание родных языков в условиях инновационного развития системы образования
Сейчас этот форум просматривают: нет зарегистрированных пользователей и гости: 1


text:
- Подробности
- Просмотров: 483
АЛҒЫШ, фольклор жанры, башҡорт йола фольклорында ҡыҫҡа итеп матур теләктәр әйтеү. Һамаҡлап башҡарыла. Һүҙҙең тылсымлы көсөнә ышаныуға бәйле ислам динен ҡабул иткәнгә тиклемге ҡараштарға барып тоташа. Кеше тормошондағы мөһим ваҡиғалар (тыуыу, туй, һуңғы юлға оҙатыу, сәфәр, мөһим эштең башы йәки аҙағы, кешенең эшен, ҡылығын хуплау) ваҡытында әйтелә. А. универсаль (“Аҡ көнөң алдыңа килһен”) һәм махсус (балыҡсылыҡ, малсылыҡ, һунарсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ һ.б. м‑н шөғөлләнеүселәргә арналған, мәҫ., “Солоғоң ҡотло булһын, күс артынан күс ҡунһын!”) була. А. ҡапма‑ҡаршы төшөнсә — ҡарғыш. А. төрки телле халыҡтарҙың күпселегенең фольклорына хас.
Әҙәб.: Башҡорт халыҡ ижады. 1‑се т. Йола фольклоры. Өфө, 1995.
Ә.М.Сөләймәнов
Тәрж. Р.М.Шәрипова


text:
Яратҡан гәзитемдә «Тарих яҙабыҙ» бәйгеһе бара, унда мин дә ҡатнашырға булдым әле. Әүлиә ҡәберлеге һәм Шифалы шишмә тураһында бик күп кешенән төрлө мәғлүмәттәр йыйып, «Шишмә – йәшәү сығанағы» темаһына фәнни-эҙләнеү эше яҙып һәм «Йәнгүзәл» театр берләшмәһе ағзалары менән бергәләп сценарий төҙөп, «Башҡортостан ынйылары» бәйгеһендә сығыш яһағайныҡ. Шуға ла был тема миңә таныш, гәзит уҡыусыларҙы ла ҡыҙыҡһындырыр, тип уйлайым.
Был риүәйәтте 1938 йылда Ярмунса ауылында тыуған Хәлил Әхмәҙулла улы Ҡотоевтан яҙып алғайныҡ:
«Борон заманда бер мосафир – Әүлиә ошо яҡҡа килеп сыға. Ул халыҡҡа киләсәктә эсендә кеше йөрөр тартма (телевизор), сымдан килгән тауыш (радио), үҙе осор тимер ҡош (самолёт), баҫыуҙа ялһыҙ, ер майы менән туҡланып, көн-төн эшләр тимер ат (трактор) һәм башҡалар тураһында һөйләй, тормоштоң үҙгәрәсәген, халыҡтың тигеҙ хоҡуҡлы буласағын бәйән итә. Бай ҡуштандары ҡотҡо таратыуҙа ғәйепләп, Әүлиәне үлтерәләр. Халыҡ уны ҡәҙерләп шул ергә ағас төбөнә ерләй. Оҙаҡламай ҡәберҙән өҫтәрәк, таш араһынан, ҡиблаға ҡарап урғылып, шишмә бәреп сыға. Халыҡ һыуҙың күп кешегә шифаһы тейеүен белгәс, Шифалы шишмә тип атай уны. Һыуы ныҡ һалҡын. Тамаҡҡа һыуыҡ теймәһен, тип кейемдән берәй төҫлө еп алып, уны шундағы ҡыуаҡҡа бәйләйҙәр йәки: «Һыу, һыу, мине тотма, шуны тот», – тип һыуға ағыҙалар.
1938 йылғы Миңниса апай Ноғоманова Шифалы шишмә тураһында тағы ла бер риүәйәт һөйләне: «Шифалы шишмә тип атауҙары төрлө сырхау кешеләрҙең ошо шишмә һыуын эсеп, һауығыуына бәйле, бит-ҡулды йыуып күптәр ауырыуҙан ҡотола. Халыҡ күңелендә шундай бер хәтирә һаҡланған: элекке заманда бер егет һуҡыр әсәһен дауалар өсөн танылған табипҡа алып китеп барған була. Юлда аттарын ял иттереп, һыу эсереп алырға ошо шишмә эргәһендә туҡтайҙар. Егет атын туғара ла әсәһен шишмәгә алып төшә. Юлда арыған, эҫегә әлһерәгән әсәнең битен һалҡын һыу менән йыуыуы була, күҙҙәре күрә башлай. Был ваҡиғанан һуң шишмә һыуының шифаһы тураһындағы хәбәр бөтә тирә-яҡҡа тарала».
Йыл һайын 7 июндә, Сәғәт һуҡҡан көндө, бында тирә-яҡтан ғына түгел, сит өлкәләрҙән дә халыҡ йыйыла. Олатайҙар Ҡөрьән уҡыйҙар, инәйҙәр төрлө үләндәр һалып сәй ҡайната. Бөтәһе лә ҡышҡылыҡҡа дарыу үләндәре йыя. Боронғолар әйтеүенсә, иң оҙон көн Сәғәт һуҡҡан көн тип йөрөтөлә. Был ваҡытта яҡтылыҡ та, дым да етерлек була, үләндең һуты һаҡлана, шифаһы ныҡ күп була. Һыуҙы өйгә алып ҡайтып күпме һаҡлаһаң да, шифаһын юғалтмай. Кешеләр, тәбиғәткә рәхмәт әйтеп, һыуға хәйер (тинлек аҡсалар) һала.
Быйыл мин дә атай-әсәйем менән 7 июндә Шифалы шишмәгә барҙым. Халыҡ һабантуйҙағы кеүек күп ине.Ҡайҙарҙан ғына килмәгәндәр: Шишмә, Бүздәк, Өфө, Һамар… Бөтәһе лә һыуҙың шифаһы тураһында һөйләй. Беҙ ҙә шишмә һыуы алып ҡайттыҡ. Әле һыуыҡ тейә башлаһа ла, берәй ер ауыртһа ла, шул һыуҙы йотоп ҡуябыҙ. Ысынлап та, шифаһы тейә!
Айгизә АБЗАЛОВА.
Туймазы районы, Бишҡурай мәктәбе.


text:
27. Биксәмбәт Ильясовтан «Биксәмбәтов» фамилияһы сыға.
28. Биксәмбәттең улдары: Төннөк (1771), Баулыҡ (1768)
29. Төннөктең улы Рамаҙан (1791)
Баулыҡтың улдары: Мөхәмәтшәриф (1837), Мөхәмәтғәле (1833), Иҙрис (1827), Мөхәмәтсаҙыҡ (1818), Йәнтүрә (1826), Солтантимер (1826), Мөхәмәтйосоп (1823)
30. Рамаҙандың улы Зәйнулла
Мөхәмәтғәленең улдары: Мөхәмәтйән менән Әхмәтғәлим
Иҙристың улдары: Ҡаҙыхан, Әхмәтсафа, Мөхәмәтсафа
Мөхәмәтсаҙыҡтың улдары: Солтансәлим менән Солтанморат
Мөхәмәтйосоптың улдары: Мөхәмәткирәй, Мөхәмәтзариф
31. Зәйнулланың улы Ғәйнулла
Солтансәлимдең улдары: Шаһибал менән Сәлимйән
32. Шаһибалдың улдары: Шаһиморат менән Ғәбделвәли
Сәлимйәндең улдары: Сабирйән менән Ҡорбанғәле
33. Ғәбделвәлинең улы Вәкил
Сабирйәндең улдары: Сәғитйән менән Шәкирйән
34. Сәғитйәндең улдары: Хәмитйән менән Ғәрифйән
Ҡәҙерле ҡунаҡтар! Бер нисә ара, мәғлүмәттәр булмау сәбәпле, тултырылмаған. Шәжәрәне күмәкләп йыяйыҡ!


text:
Башҡортостан хөкүмәте рәйестәре исемлеге
Башҡортостан Хөкүмәте премьер-министры (рәйесе) (рус. Премьер-министр (Председатель) Правительства Республики Башкортостан) — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте башлығы. Башҡортостан Республикаһы Башлығы тарафынан тәҡдим ителә, артабан Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тарафынан хуплана һәм һуңынан республика башлығы тарафынан раҫлана.
Исемлеккә республиканың барлыҡ хөкүмәт башлыҡтары ингән: 1917 йылдан — Башҡортостан автономияһы хөкүмәте рәйестәре, 1919 йылдан — Башҡортостан хәрби-революцион комитеты рәйестәре, 1920 йылдан — Башҡорт АССР-ы Халыҡ комиссарҙары советы рәйестәре, 1946 йылдан — Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы рәйестәре, 1990 йылдан — Башҡорт ССР-ы—Башҡортостан Министрҙар советы рәйестәре, 1992 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы рәйестәре, 1993 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар кабинеты премьер-министрҙары, 2002 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте премьер-министрҙары.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан автономияһының юғары башҡарма органы — Башҡорт Хөкүмәте 1917 йылдаң 20 декабрендә Кесе Ҡоролтай предпарламенты тарафынан булдырыла. Хөкүмәт составына уның рәйесе һәм хәрби, эске эштәр, игенселек, халыҡ мәғарифы, бәйләнештәр, страховкалау, финанс, иҡтисади һәм юстиция бүлектәре мөдирҙәре керә[1].
1919 йылдың мартында, "Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү"енә ҡул ҡуйылғандан һуң, республиканың Ваҡытлы революцион комитеты нигеҙендә Башҡортостан хәрби-революцион комитеты (Башревком) ойошторола. Башревком составына уның рәйесе, халыҡ комиссарҙары, халыҡ хужалығы Советы рәйесе, мәғлүмәти-ағартыу-ойоштороу һәм таратыу бүлектәре мөдирҙәре ингән[2].
1920 йылдың июлендә РСФСР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы һәм Бөтә Рәсәй үҙәк башҡарма комитетының «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» ҡарарына ярашлы Башҡорт АССР-ы Халыҡ комиссарҙары советы (Хөкүмәте) булдырыла. Хөкүмәт составы республиканың Советтар съездарында һайланған, ул ошо съездарға һәм Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитетына буйһонған[3].
1946 йылдың 26 мартында Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының «Башҡорт АССР-ының Халыҡ Комиссарҙары Советын үҙгәртеп ҡороу тураһында» указына ярашлы Халыҡ комиссарҙары советы Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы, ә халыҡ комиссариаттары — министрлыҡтар итеп үҙгәртелә. Министрҙар Советы Башҡорт АССР-ының Юғары Советы тарафынан ойошторола. 1990 йылда Башҡорт ССР-ының Министрҙар Советы тип үҙгәртелә. 1992 йылда — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы, 1993 йылда — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты, 2002 йылда — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте тип үҙгәртелә[4][5].
Башҡортостан автономияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт АССР-ы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Графиклы исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Ҡасимов С. Ф. Башҡорт Хөкүмәте // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8.
- ↑ Касимов С. Ф. Башкирский военно-революционный комитет // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8.
- ↑ Касимов С. Ф. Совет народных комиссаров БАССР // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8.
- ↑ Самигуллин В. К. Совет министров Республики Башкортостан // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8.
- ↑ Еникеев З. И. Правительство Республики Башкортостан // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8.
- ↑ 6,0 6,1 Башҡортостан Республикаһы Президенты булараҡ хөкүмәт менән етәкселек иткән.


text:
Уганда
Уга́нда Республикаһы (ингл. Republic of Uganda, суахили Jamhuri ya Uganda) — Көнбайын Африкалағы дүләт. Входит в Милләттәр дүҫлығы берлегенә ҡарай.
Төньяҡтан Көньяҡ Судан, көнбайыштан Конго Демократик Республикаһы, көньяҡтан Руанда һәм Танзания, көнсығыштан Кения менән сиктәш. Көньяҡ-көнсығышында — Виктория күле.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Главы государства на сайте ЦРУ
- Uganda from UCB Libraries GovPubs
- Уганда Open Directory Project (dmoz) һылтанмалар каталогында.
- Викисклад: Атлас: Уганда


text:
Һаумы, Ғәзиз олатай! Туған халҡыңа яҙған онотолмаҫ, моңло, күңелгә үтеп инерлек көйҙәрең өсөн һинең алдыңда баш эйәм, һоҡланам, ихлас кеше икәнеңде йырҙарыңдан тоям. Әлеге ваҡытта баш ҡалала бөйөк исемеңде йөрөткән интернат-гимназияла уҡыйым, музыка серҙәренә төшөнәм, күп композиторҙарҙың ижадын өйрәнәм. Мин дә һинең кеүек йырларға яратам.
Яҙмышың хаҡында уйлаған һайын әсенәм. «Халыҡ дошманы» тип һинең ғүмереңде хаҡһыҙ өҙгәндәр. Әлбиттә, 1957 йылда халыҡҡа исемең ҡайтарыла, ләкин шул йылдар эсендә күпме көйҙәр яҙылмаған, күпме йырҙар йырланмаған. Ошоларҙы уйлап, күңелем әрней…
Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге вокалистар конкурсы ҡатнашыусылары, һинең ярҙам менән белем алған билдәле йырсыларҙың ейәндәре, гимназиябыҙ уҡыусылары исемеңде мәңге онотмаҫ, тип ышанам. Тыныс йоҡла, беҙ һинең намыҫыңды һаҡларбыҙ, Ғәзиз олатай!
Әлиә ЙӘНБИРҘИНА, VIII «А» синыфы уҡыусыһы.
Өфө ҡалаһы, Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика интернат-гимназияһы.


text:
Шәкәр
Шәкәр, сахароза — организмды кәрәкле энергия менән тәьмин итеүсе туҡлыҡлы матдә, углеводтар. Шәкәр ҡамышынан һәм шәкәр сөгөлдөрөнән алынған шәкәр мөһим аҙыҡ-түлек булып тора. Крахмалда углеводтарға керә, ләкин уны үҙләштереү бик әкрен бара. Сахароза аш һеңдереү юлында глюкоза һәм фруктозаға тарҡала, һуңынан ҡан юлына еләгә. Глюкоза организм сарыф иткән энергияның яртыһын бирә.
Шәкәр тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шәкәрҙең тыуған иле Һиндостан, бында ул 2300 йыл элек билдәле булған. Шәкәр һүҙе ғәр. سكر «суккар» һүҙенән килеп сыҡҡан. Европала шәкәр римлеләргә билдәле булған. Һиндостанда шәкәр ҡамышынан эшләнгән көрән шәкәрҙе сауҙагәрҙәр Европаға алып килгән. Һуңғараҡ шәкәр ҡамышын Сицилия һәм Көньяҡ Испанияла үҫтерә башлайҙар, әммә Рим империяһы таралғас был традиция юғала.
Рәсәйға шәкәр яҡынса 11-12 быуатта килеп етә. Ул ваҡытта шәкәрҙе кенәз һәм уның яҡындары гена тәмләп ҡарай ала. XVIII быуат башында Рәсәйҙә, Пётр I асҡан, беренсе «шәкәр палатаһы» эшләй башлай. Ул ваҡытта сеймалды сит илдән килтерәлер. 1802 йылда илдә үҫтерелгән шәкәр сөгөлдөрөнән Тула ҡалаһында шәкәр етештереү яйға һалына.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Куб формаһындағы шәкәр-рафинад 1843 йылда Чехияла уйлап сығарыла. Элек шәкәр заводы булған урында хәҙер шәкәр-рафинадҡа һәйкәл ҡуйылған[1].
- Шәкәр экспортлау буйынса Куба беренсе урын алып тора[2].
- Ҡомаҡтарҙа үткәргән тәжрибә шәкәр ҡулланыу кокаин, морфия, никотинға булған кеүек бәйләнгәнлеккә килтерә[3].
- Әгәр шәкәр киҫәгенә әҙ генә көл һалһаң, яндырып була. Көл составындағы литий тоҙҙары катализатор ролен үтәй.
- Рафинад кубигы (1 см) 60 °C һыуҙа 11—24 секунд эсендә болғатмайса эреп бөтә (ГОСТ 12577-67).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Һәйкәл фотоһы
- ↑ Никоноров А. Б. Структурные и территориальные изменения в экономике Кубы после 1959 г.. 21 декабря 2009 тикшерелгән.
- ↑ Снежана Шабанова Сахар действует на мозг как наркотики. infox.ru (10 декабря 2008). 21 декабря 2009 тикшерелгән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 376
ТРИТОНДАР (Triturus), ҡойроҡло ер‑һыу хайуандары заты. 12 төрө билдәле, башлыса Үҙәк һәм Көнсығыш Европала таралған. БР‑ҙа 2 төрө бар. Тараҡлы Т. кәүҙә оҙонлоғо 14—15, ябай Т. — 8—11 см. Башы яҫы, киң, кәүҙәһе орсоҡ һымаҡ, ҡойроғо ян‑яҡтан ҡыҫылған, тире ҡырпыуы бар. Тараҡлы Т. арҡа тиреһе эре бөртөклө, көрән ҡара, ҡорһағы шыма, ҡыҙғылт һары төҫтә, эре ҡара таптар м‑н ҡапланған, башы һәм кәүҙәһенең ян‑яғы аҡ нөктәле. Ябай Т. тиреһе шыма йәки ваҡ бөртөклө, арҡаһы зәйтүн‑көрән, ҡорһағы һарғылт төҫтә, ваҡ ҡара таплы, башының ян‑яғы буйлап, күҙҙәре аша, нәҙек ҡара һыҙат үтә. Енси диморфизм хас: ата Т. тарағы ҡауышыу осоронда бейек (инә Т. юҡ), киртләсле була, тараҡлы Т. ҡойроҡтан ныҡ айырылған. Аталаныуы эске, ата Т. һыуға сперматофорҙарын сәсә, уларҙы инә Т. клоакаһы м‑н эләктерә. Аталандырылған йомортҡаларын (яҡынса 150 дана) һыу аҫты үҫемлектәренең япраҡтарына һала. Балағорттары 3—5 айҙан һуң оло Т. әүерелә. Һыу ятҡылыҡтарында көндөҙ, ҡоро ерҙә эңер ваҡытында һәм төнөн әүҙем. Түңгәктәр аҫтында, кимереүселәрҙең өңөндә, ауған ағас ҡыуыштарында анабиоз хәлендә ҡышлай. Балдаҡлы селәүсендәр, моллюскылар, быуынтығаяҡлылар һ.б. м‑н туҡлана. Үлән баҫҡан тын һәм яй аҡҡан һыу ятҡылыҡтарында, киң япраҡлы һәм ҡатнаш урмандарҙа йәшәй. Тараҡлы Т. Баймаҡ, Бөрйән, Бөрө, Дүртөйлө, Иглин, Өфө р‑ндарында, ябай Т. респ. бөтә терр‑яһында осрай. Серәкәйҙәрҙең балағорттарын юҡҡа сығара. Тараҡлы Т. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
В.Ф.Хәбибуллин
Тәрж. Г.А.Миһранова