text:
Намаҙ уҡыу тәртибе
Намаҙ уҡыу тәртибе, ике рәҡәғәтле намаҙ (фарыз йә сөннәт). Әттәхийәт уҡығанда бармағыҙҙы видеолағы кеүек төртөп күтәрмәгеҙ беҙҙә ундай әҙәп юҡ
Намаҙ уҡыу тәртибе
Һәр әҙәм, кем булыуына ҡарамаҫтан: негрмы, урыҫмы, еврейме, Ҡытайҙанмы, Аллаһ Тәғәләне танып «Ләә иләәһә илләллаһ», — тип әйтһә, уға намаҙ уҡыуҙар фарыз була. Уҡымаһа, иң ҙур гонаһ булыр. Мосолман тигәндең мәғәнәһе ул бер Алланы танып, Уға иман килтереү. Был шәһәдәтте һәр саҡ телегеҙҙә һәм йөрәгеҙҙә йөрөтөгөҙ.
Намаҙ уҡыған урының, намаҙлығың, өҫ-башың таҙа булырға тейеш. Әгәр ҙә өйҙә башҡа сит ерҙә уҡылһа, таҙа ерҙе табып шунда уҡыр кәрәк. Намаҙ мунсала, душта, бәҙрәфтә, мал-тыуар, ҡош-ҡорт торған ерҙә уҡылмай. Шулай уҡ зыярат эсендә уҡылмай. Шуға ла йыназа намаҙы ҡәберлектән ситтә, тышта уҡыла. Намаҙлыҡ түшәге үҙҙегеҙ өсөн, ул булмаһа ла ҡара ер өҫтөндә уҡыу дөрөҫ.
Ҡояш горизонтан ҡыҙарып сыға башлаған ваҡытта, бер һөңгө буйлыҡ күтәрелмәйенсә намаҙ уҡылмай. Ҡояш горизонтҡа батҡан ваҡытта намаҙ уҡыу дөрөҫ булмаҫ. Шулай уҡ ҡояш туп-тура баш осонда торға мәлдә, төшкө (өйлә) намаҙы ваҡыты алдынан уҡылмай. Йыназа намаҙҙынала шул ваҡытҡа иғтибар бирер кәрәк. Ерләүҙәр күберәк шул мәлгә килә.
Намаҙҙы ҡиблаға ҡарап уҡыу фарыздыр. Ҡибланы көнъяҡҡа ҡарап, әгәр компас булһа, шул юнәлештән төнъяҡҡа ун-ун биш градус алаһын. Ауыл-ҡалаларҙа мәсеттең айы ҡайһы яҡҡа боролған шуға ҡарағыҙ. Бик булмаһа интернеттән поискә: определение направление Киблы яҙығыҙ. Бына ошо ссылка буйынса табырға мөмкин; //azan.kz/islam/qiblah/google/1.html .Өйөгөҙҙөн урынына тиклем шунда күрһәтәсәк. Ҡибланың ҡайһы тарафтан икәнен белә тороп, башҡа тарафҡа ҡарап уҡыу һис тә дөрөҫ булмаҫ. Намаҙ уҡып торған ваҡытта ҡибланың икенсе тарафта икәнен иҫегеҙгә төшһә, намаҙы боҙмайынса шул тарафҡа боролоғоҙ.
Намаҙлыҡ өҫтөнө баҫҡас, йә намаҙ уҡыр алдынан ҡул бағлағанда һул ҡулың беләҙеген уң ҡулының баш һәм сәтәкәй бармаҡтары менән сорнап алып, урта бармаҡтарынды беләгенә табан һуҙырға тейешһең.
Намаҙ ахырында сәләм биргәндә арттағы кешегә яңағың күренерлек ҡәҙәр башты бороу кәрәк, йәки үҙеңдең яурыңдарына ҡарар кәрәк.
Ҡыямда (аяҡ үрә торғанда) сәждә урынына ғына, намаҙлыҡа ҡарар кәрәк рөкүғтә (ярым бөгөлгәндә) аяҡ баштарына ғына, сәждәлә танауына ғына, ҡәғдәлә (ултырғанда) үҙ алдына ғына, сәләм биргәндә иң баштарына ғына ҡарап тороу тейешлелер.
Намаҙ эсендә түбәнселекле ҡиәфәт һәм һыныҡ күңел менән торорға тейешһең. Тәккәберлек ҡиәфәттә, йәки исем өсөн уҡылған намаҙ ҡабул булмаҫ. Уйҙарынды Аллаһы Тәғәлең сифаттарына, ғәләмәттәренә, донъя ҡоролошона, рәхмәттәренә юнәлт. Шөкөр ит.
Башҡа уйҙарҙа инеп намаҙҙынды бутар, сүрәләрҙе онотторор, шайтанда буш тормаҫ, ҡотортор, ашыҡтырыр. Шуға ла намаҙ алдынан Аятүль Көрси уҡыһағыҙ ярҙамы булыр, шайтан ҡасыр.
Бер мәле пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд ғәләйһиссәләм иптәштәренә: кемдә кем намаҙҙы һис бер нәмә лә тураһында уйламайынса уҡыһа, шуға сапанымды бирермен тигән. Намаҙҙан һуң ул әйткән: һеҙҙең һәр берегеҙ намаҙ ваҡытында мин ҡайһы сапанын бирер тип уйланығыҙ – йәшеленме, әллә икенсеһенме, шулаймы? Әйе тигәндәр. Шуға ла сит уйҙар намаҙ ваҡытында ҡамаусалар. Быныһы инде донъя ашыҡтырыуы.
Сәждә ваҡытында ҡул һәм аяҡ бармаҡтары ҡиблаға табан ҡаратыр кәрәк. Рөкүғкә эйелгәндә (бөгөлгәндә) ирҙәрҙең ҡул бармаҡтары теҙҙәренә (аяғына) таянып торған ваҡытта һәммәһе асыҡ булыр, ҡатындарҙыҡы асыҡ булмаҫ.
Намаҙ уҡығанда йүткермәҫкә һәм иҫнәмәҫкә тырышығыҙ. Ихтыярһыҙ иҫнәгәндә ауыҙҙы бер ҡул менән ҡапларға кәрәк. Уң ҡулдын эске яғы менән, йәки һул ҡулдың тышҡы яғы менән. Намаҙҙа ике тапҡырҙан артыҡ кәрәкмәгән хәрәкәттәр эшләргә ярамай, өсөнсөһө намаҙҙы боҙа. Мәҫәлән: ике тапҡыр себенде ҡыуып, йәки ҡысыған урынды ике тапҡыр тырнап, өсөнсө тапҡыр маташыу намаҙҙы боҙа. Иғтибар булығыҙ, ҡайһы бер әҙәмдәр намаҙ ваҡытында кәрәкмәгән хәрәкәттәр эшләйҙәр, ҡулдарын рөкүғ ваҡытында күтәрәләр һәм башҡаһы.
Намаҙ уҡыған ваҡытта ике аҙымға күсергә була. Аҙымдың үлсәме ике табан үлсәме менән. Артҡа, йәки ҡабырғаға боролорға һәм ҡарарға ярамай.
Тәһәрәткә ҡыҫталған ваҡытта намаҙ уҡыу дөрөҫ булмаҫ, мәкрүһ эш. Һәр намаҙҙы үҙ ваҡытында уҡығыҙ, һуңлап китһәгеҙ – икенсе намаҙ ваҡыты етмәҫ борон уҡып ҡалығыҙ. Ун биш минуттан алдараҡ икенсеһенә тиклем. Намаҙ ваҡыты араһын дөрөҫ аңлағыҙ, бер намаҙҙан икенсеһенә тиклем ара, ҡайһы берҙәр аҙан булһа, йәки намаҙ сәғәте тулһа уҡырға керешәләр, бик хуп һәм сауаплы эш, ләкин берәй эштә эшләп йөрөһән, һуңғараҡ үҙ ваҡыты араһында уҡыһанда була. Тик, өҫтә яҙылғанса ҡояшҡа иғтибар булығыҙ, икенде (төштән һуңғы) намаҙҙын аҡшам намаҙҙы ваҡыты етмәҫ борон ҡырҡ, ҡырҡ биш минут алда уҡығыҙ, шулай итмәһәгеҙ ҡояш горизонтҡа бата башлаған мәлгә эләгәһегеҙ.
Намаҙҙың шарттары
1. Намаҙ ваҡыты етеү, сәғәте иңде беҙҙенсә.
2. Тәһәрәтле булыу.
3. Кейеме, уҡый торған ере таҙа булыу.
4. Тәндәр ҡаплаулы булыу. Ирҙәр өсөн: тубыҡтан алып кендеккә тиклем күренмәҫкә тейеш. Ләкин, беҙҙең әҙәп тейешле кейемдә булып, баш кейеме лә кейергә ҡуша. Ҡатындарға: биттәре, беләҙектән алып ике ҡул осо һәм шайтан ашыҡтан башлап ике аяғының остары күренергә мөмкин. Ҡалған өлөшө – ғәүрәт, улар күренмәҫкә тейеш.
5. Ҡиблаға ҡаршы йүнәлеү.
6. Намаҙҙы ниәтләү: «Әғүҙү билләһи минәш-шайтанир-раджим. Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим. Иләһи, ниәт ҡылдым (ошо) намаҙымды уҡырға, йөҙөмдө йүнәлтем ҡибла тарафына. Халисан лилләһи тәғәлә», тип ҡулдарыңдың баш бармаҡтарын ҡолаҡҡа тейҙерәһең. Ә ҡатын-ҡыҙҙар ҡулдарын иңдәренә күтәрә.
Ҡайһы берҙәр шул намаҙҙын шунса рәҡәғәтең тип әйтеп ниәтләйҙәр. Беҙҙә шунса рәҡәғәт тип әйтмәһәң, намаҙҙар күберәк яҙылыуы мөмкин. Аллаһү Әғләм (Аллаһ Тәғәлә үҙе беләлер).
Һәр намаҙҙың тәртибе бына ошонда күрһәтелгән иртәңге намаҙы кеүек, (ошонда баҫ) //nazir1965.com/nama%D2%99-namaz/nama%D2%99.html тик иртәнге намаҙ ике рәҡәғәт сөннәт һәм фарыздан торһа, төшкө намаҙҙын бер сөннәте һәм фарызы дүрт рәҡәғәттән, бер сөннәте ике рәҡәғәттән тора. Аҫта уҡып аңларһығыҙ.
Намаҙ, тимәк, Аллаһы Тәғәләгә мәғлүм рәүештә күңел һәм тән менән ғибәҙәт ҡылыу, һәр бер мосолманға бер тәүлек эсендә биш ваҡыт намаҙ уҡыу фарыз булыр: иртә намаҙы, өйлә, икенде, ахшам, йәсиғ(йәстү) намаҙҙары.
Намаҙ ваҡыттары
Иртәңге намаҙ: ҡояш сығыр алдынан сәғәт ярым алдан, таң ваҡыты кергәс.
Ике рәҡәғәт сөннәт уҡыла.
Ике рәҡәғәт фарыз уҡыла.
Өйлә намаҙҙы: Төш ваҡыты, ҡояш баш осонан (надирҙан, йәки зәүәл) ауышып 10-15 минут үткәс, икенде ваҡыты кергәнсе.
Дүрт рәҡәғәт сөннәт.
Дүрт рәҡәғәт фарыз.
Ике рәҡәғәт сөннәт.
Икенде намаҙы: Ҡояш байырҙан ике сәғәт алдараҡ, ҡояш байығансы.
Дүрт рәҡәғәт фарыз уҡыла.
Аҡшам намаҙы: Ҡояш байығас та, шәфәҡ ҡыҙыллығы бөткәнсе.
Өс рәҡәғәт фарыз.
Ике рәҡәғәт сөннәт.
Йәсиғ (Йәстү) намаҙы: Ҡояш батып бер сәғәт, сәғәт ярым үткәс, таң ваҡыты кергәнсе. ' '
Дүрт рәҡәғәт фарыз.
Ике рәҡәғәт сөннәт.
Өс рәҡәғәт үитр үәжиб намаҙы.
Намаҙҙарҙа ниндәй сүрәләр уҡыла
Намаҙ эсендә белгән сүрәләрҙе, аяттарҙы уҡыр кәрәк. Әгәр сүрә йәки аяттарҙы тулыһынса уҡый алмай онотоп, тәүге өс аятты ятлаһағыҙ дөрөҫ булыр. Тик иң башта Фатиха (Әлхәм) сүрәһең уҡыу мотлаҡ.
Өйрәнеүселәргә:
Иртәнге сөннәт намаҙа.
Беренсе рәҡәғәттә: Сүбехәнәкә, Әлхәм, Иннә әғтайнә (Кәүҫәр) уҡыла.
Икенсе рәҡәғәттә: Әлхәм, Ҡүлһүүәллаһ (Ихлас) уҡыла.
Уҡып бөткәс Әттәхийәт уҡыла.
Иртәнге фарыз
Беренсе рәҡәғәттә: Сүбехәнәкә, Әлхәм, Иннә әғтайнә (Кәүҫәр) уҡыла.
Икенсе рәҡәғәттә:Әлхәм, Ҡүлһүүәллаһ (Ихлас) уҡыла.
Уҡып бөткәс Әттәхийәт уҡыла. Әттәхийәт уҡып ике яҡҡа сәләм биргәс, намаҙ тамам дөрөҫ булыр. Аҫтағы уҡыуҙарҙа ла шулай итергә була. Тик беҙ ошо Әттәхийәттән һуң өҫтәп Салауат (маҡтау) уҡыйбыҙҙа шунан һуң сәләм әйтәбеҙ.
Өйлә намаҙы
Дүрт рәҡәғәт сөннәт
Беренсе рәҡәғәттә: Сүбехәнәкә, Әлхәм, Иннә әғтайнә (Кәүҫәр) уҡыла.
Икенсе рәҡәғәттә: Әлхәм, Ҡүлһүүәллаһ (Ихлас) уҡыла.
Шуңан һуң ярты Әттәхийәт уҡыйбыҙ ҙа яңынан тороп баҫабыҙ.
Өсөнсө рәҡәғәттә: Әлхәм, Ҡүлһүүәллаһ уҡыла.
Дүртенсе рәҡәғәттә Әлхәм, ,Ҡүлһүүәллаһ уҡыла.
Уҡып бөткәс Әттәхийәт һәм Салауат уҡыла.
Дүрт рәҡәғәт фарыз .
Беренсе рәҡәғәттә: Сүбехәнәкә, Әлхәм, Иннә әғтайнә (Кәүҫәр) уҡыла.
Икенсе рәҡәғәттә: Әлхәм, Ҡүлһүүәллаһ уҡыла.
Шунан һуң Әттәхийәт уҡыйбыҙ ҙа яңынан тороп баҫабыҙ.
Өсөнсө рәҡәғәттә: Әлхәм генә уҡыла.
Дүртенсе рәҡәғәттә: Әлхәм генә уҡыла.
Быларҙан һуң бөтөн Әттәхийәт һәм Салауат уҡыла.
Ике рәҡәғәт сөннәт
Беренсе рәҡәғәттә: Сүбехәнәкә, Әлхәм, Иннә әғтайнә (Кәүҫәр) уҡыла.
Икенсе рәҡәғәттә: Әлхәм, Ҡүлһүүәллаһ (Ихлас) уҡыла.
Әттәхийәт һәм Салауат уҡыбыҙҙа сәләм бирәбеҙ.
Икенде намаҙы
Дүрт рәҡәғәт фарыз
Беренсе рәҡәғәттә: Сүбехәнәкә, Әлхәм, Иннә әғтайнә (Кәүҫәр) уҡыла.
Икенсе рәҡәғәттә Әлхәм, Ҡүлүүәллаһ (Ихлас) уҡыла.
Әттәхийәт уҡыйбыҙ ҙа, яңынан тороп баҫабыҙ.
Өсөнсө рәҡәғәттә: Әлхәм генә уҡыла.
Дүртенсе рәҡәғәттә: Әлхәм генә уҡыла.
Быларҙан һуң Әттәхийәт һәм Салауат уҡыла.
Ахшам намаҙы
Өс рәҡәғәт фарыз
Беренсе рәҡәғәттә: Сүбехәнәкә, Әлхәм, Иннә әғтайнә (Кәүҫәр) уҡыла.
Икенсе рәҡәғәттә: Әлхәм, Ҡүлһүүәллаһ (Ихлас) уҡыла.
Әттәхийәт уҡыйбыҙ. Өсөнсө рәҡәғәттә: Әлхәм уҡыла.
Быларҙан һуң Әттәхийәт һәм Салауат уҡыла.
Ике рәҡәғәт сөннәт
Беренсе рәҡәғәттә: Сүбехәнәкә, Әлхәм, Иннә әғтайнә (Кәүҫәр) уҡыла.
Икенсе рәҡәғәттә: Әлхәм, Ҡүлһүүәллаһ (Ихлас) уҡыла.
Быларҙан һуң Әттәхийәт һәм Салауат уҡыла.
Йәсиғ (йәстү) намаҙы.
Дүрт рәҡәғәт фарыз
Беренсе рәҡәғәттә: Сүбехәнәкә, Әлхәм, Иннә әғтайнә (Кәүҫәр) уҡыла.
Икенсе рәҡәғәттә: Әлхәм, Ҡүлһүүәллаһ (Ихлас) уҡыла.
Әттәхийәт уҡыйбыҙ ҙа, яңынан тороп баҫабыҙ.
Өсөнсө рәҡәғәттә: Әлхәм генә уҡыла.
Дүртенсе рәҡәғәттә: Әлхәм генә уҡыла.
Быларҙан һуң бөтөн Әттәхийәт һәм Салауат уҡыла, сәләм әйтелә
Ике рәҡәғәт сөннәт
Беренсе рәҡәғәттә: Сүбехөнәкә, Әлхәм, Иннә әғтайнә (Кәүҫәр) уҡыла.
Икенсе рәҡәғәттә: Әлхәм, Ҡулһүүәллаһ (Ихлас) уҡыла.
Быларҙан һуң бөтөн Әттәхийәт һәм Салауат уҡыла, сәләм бирелә.
Өс рәҡәғәт фарыз үитр үәжиб намаҙы
Беренсе рәҡәғәттә: Сүбехәнәкә, Әлхәм, Иннә әғтайнә (Кәүҫәр) уҡыла.
Икенсе рәҡәғәттә: Әлхәм, Ҡүлһүүәллаһ (Ихлас) уҡыла.
Әттәхийәт уҡыйбыҙ
Өсөнсө рәҡәғәттә Әлхәм, Ҡулһүүәллаы уҡығадан һуң, кендек тәңғәленә ҡуйылған ҡулдарыбыҙҙы төшөрөп, яңынан күтәреп«Аллаһу әкбәр» тип тәҡбир менән ҡулдарҙың баш бармаҡтарын ҡолаҡ йомшағына тейҙерәбеҙ ҙә, яңынан бағлап «Ҡнут» доғаһын уҡыйбыҙ, ҡалғанын башҡа намаҙҙар кеүек сәждәгә китеп тамамлайбыҙ.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 28.01.2017 в 01:53, и размещена в категории Доғалар һәм намаҙ. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


c: text/html

text:
Тиклем күпкә алдан сроктары менән бәйле Google күсерергә API эшләргә перестаньте, беҙ ине хәлдә ахыр сиктә компиляции яңы версияһы. Моның последовал осоронда оҙаҡ проблемалар ҙа тәҡдим ителгән боронғо версияһын, дөйөм алғанда, өсөн, тип, Google булдым пропороть сикләүе файҙаланыу буйынса тиклем уларҙың сик срогы, ул уятты, киләһе версия ярҙам мөрәжәғәттәр һаны артасак тиклем яңы үрләр. Үҙгәртеү Google шулай уҡ уятты сиге API тәржемә Bing API-интерфейс, сөнки кулланыусылар переходит двигательдәр, ул перегруженный буйынса transposh ҡаты API-ключ өсөн Bing.
Ай-һай, беҙ кисергән осорҙа бирергә өсөн етәксе һ. б. Һезгә новую һәм наил версияһын. Был версия исправлять был проблемалар булырға биреү урап үтеү юлы (Прокси өсөн Google һәм Temp ачкычлары өсөн MSN) һәм был, шулай уҡ, мөмкинлек бирә һезгә ҡулланырға һеҙҙең үҙ асҡыс туранан-тура (рәхмәт белдереү-се Рэнди үҙәге ярҙам шпион өсөн биреү, уны безгә өсөн асҡыс тест) ул буласаҡ өҫтөнлөк башҡа өҫтөндә менән ысулдар. Шул уҡ ваҡытта, безгә етте йәшерергә инфраструктураһын плагин, ҡайтанан ҡороу ысулы AJAX-талаптар үтәлә, был алым булып тыуған өсөн WordPress (е. г. әгәр һеҙҙең админ эшләй страница, бәлки, ул эшләргә тейеш, шул тиклем яҡшы). Шул уҡ ваҡытта, безгә ҡыҫҡартыу Ала код өсөн кәрәк северной, тормошҡа ашырырға мөмкинлек тулырак бөтә функцияларын эшләй бейек тау башына менергә кәрәк (һәм хуплап напишите был турала күп!).
Был мизгелдәр, бездә ныҡ булған версия фекере, улар тойолған яҡшы тере өсөн азат итергә, тик юҡ, беҙ тейеш ине эйә башҡа ҡайһы бер үҙенсәлектәре", шулай итеп, беҙ, ниһайәт, хәл иттек проблемаһын хәл итеү бер нисә ярҙам виджет (исеме һәм һайлау артыҡ, ура!). Калһа, шаҡтай уҡ алға? тик юҡ, был уятты байтаҡ эшкәртеүе етәксе һ. б. виджет инфраструктура, шулай. Ысынлыкта шыртыуға был-шаҡтай ҡатмарлы үзғәрә, нисек CSS ине өстәлдә, һәм юл виджеты уведомить серверы телендә үҙгәрештәр (беҙ хәҙер булдырмаһа бесполезный пост-мөрәжәғәт сервер). Мәҫәлән, тип язалар безгә яҙмыш наткнуться на PHP5.3 PHP5.2 проблемалар несовместимое менән башҡа күп кенә проблемалар бөгөн беҙҙең сығарылыш тағы бер аҙна элек. Беҙ теләйбез ярай әле, күп кенә кулланыусылар торған уйлылар етәксе һ. б. менән бета-релизлар һәм ярҙам итә безгә табан булған проблемалар бәндәләреңдең аҫтында тоям код һәм ҡыйын хәлдәр.
Беҙ шулай уҡ был мөмкинлектән пайдаланған үҙгәртергә өсөн етәксе һ. б. шарттар бер ни тиклем, әгәр һеҙ ирешәһе иғлан менән Google Adsense был һеҙҙең бит переведены, ҡабул итәсәкбез 1/1000 был пространство ҡулланыу беҙҙең өсөн шәхси код Adsense, тимәк, әгәр transposh булып тора, Сезгә ярҙам булдырырға килем $К итегез һатып алырға безгә кофе! Шулай итеп, ярай әле! Өсөн прояснить бер ни тиклем әйберләр, беҙ ултырабыз өҫтәмә реклама киңлеген был һеҙҙең битенә, һәм беҙ ҙә булыйк вставить рекламаға йәки үҙгәртеү макеты, әгәр сездә юҡ бүлеге, беҙ ҙә бер ни ҙә эшләмәй. Әгәр һеҙ уйлайһы, был бик күп нимәгә, һеҙ генә бөтөрә плагин, свиток йомшаҡ һалыу айға, һәм һеҙҙең булырға юлдары. Әгәр һезгә кәрәк коммерция лицензия, беҙ ҙә сатабыз әлегә уларҙы, тик улар, моғайын, бәйәһе киммәтерәк.
Башҡа үҙгәрештәр был версияһы үҙ эсенә ала:
- Добавлены каталонские һинди теле һәм ярҙам Bing – йәнәһе үҙе өсөн үҙен.
- Впадающий виджет яҡшыртыу CSS – ул ысынлыкта күпкә яҡшыраҡ күренә әле.
- Ярҙам memcached – әгәр APC һәм башҡа кэш код операция ине һәм артыҡ күп, һеҙҙең өсөн, хәҙер ҡуллана аласыз memcached күңел асыу һәм күп.
- Яҡшыраҡ 404 бите пыр туҙҙырыу (түгел создавайте яңы һылтанмалар был сара несуществующей) – мәғәнәһе этабылыр робот Google буласаҡ бит сайт һеҙҙең азак.
- Төнәтергә кеширования был rackspace cloudsites – улар x-кэш билдәләнгән под кэш, әммә башҡа встроенной истәлегенә, был уятты успенск " лог-файла – хәҙер исправлено.
- Күп артыҡ ваҡ-төйәк исправления – Беҙ булырбыз тип һанарға мөмкин, әммә бездә, механизмда һ. б. етмәй.
- Төрөк Теле Тәржемә Итеү Семи Шитт.
Беҙ һезгә шар тип уйлайбы был версия, һәм, һарытауға,, көтәм һеҙҙең шәрехтәр, идеялар, тәкдимдәр һәм ялҡын.
П. С. – Протестовать был WordPress 3.3 beta4, бик яҡшы эшләй.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 243
ПАЛЕОГЕН (палео... һәм ...генез), п а л е о г е н с и с т е м а һ ы (о с о р о), кайнозойҙың беренсе хроностратиграфик бүлексәһе. Осорҙоң башы — 65, тамамланыуы — 23±1 млн йыл. 1866 й. Науманн тарафынан айырып күрһәтелә. 3 бүлектән (дәүерҙән) тора: аҫҡыһы — палеоцен, уртансыһы — эоцен һәм өҫкөһө — олигоцен. БР терр‑яһында П. ултырмалары фрагменттар рәүешендә күҙәтелә. Урта һәм һуң палеоценда Урал алдында диңгеҙ ҡултығы була, унда балсыҡлы‑саҡматашлы ултырма тоҡомдар — фосфорит төйөрлө опока, йәшкелт һоро балсыҡ һәм глауконитлы ҡом, ҡырсынташлыҡ туплана бара. Аҫҡы һәм урта эоцендың аҫҡы өлөшө ҡатламдары диңгеҙҙә барлыҡҡа килә; урта эоцендың аҙағынан һәм олигоценда Урал алдының континенталь үҫеш дәүере башлана, ултырмалар күлдәге аҡ һәм асыҡ һоро кварцлы ҡомдарҙан, ҡырсынташлыҡтың (кварц һәм саҡ‑ маташ) линзалары һәм ҡатламдарынан ғибәрәт. П. бөтә бүлектәренән торған ултырмалар Урал аръяғының көнсығыш өлөшөндә киң таралған. Глауконит‑кварцлы ҡом һәм алевролит ҡатламдары булған һоро‑ҡара гидрослюда‑монтмориллонитлы балсыҡтан торған талица свитаһы урта—өҫкө палеоценға теркәлгән. Урта бүлеккә диңгеҙ, һирәгерәк континенталь ултырмаларҙан торған серов, ирбит, саҡсауыл һәм чеган свиталары инә. Өҫкө бүлек дөйөм ҡалынлығы 16— 50 м булған ҡуртамыш, чаграй һәм наурзум свиталарының континенталь һәм диңгеҙ ҡатламдарынан ғибәрәт. П. ултырмаларына төҙөлөш материалдары, утҡа сыҙамлы балсыҡ, опока, кварцлы ҡом, алтын ятҡылыҡтары тура килә.
Г.Ә.Данукалова
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
- Подробности
- Просмотров: 568
ВӘЛИДИ Ә.-З. МУЗЕЙЫ, Милли музей филиалы. Ишембай р‑ны Көҙән а. урынлашҡан. 1993 й. ойошторола. Экспозицияһы 1994 й. асыла. Музей фондында 1780‑дән ашыу һаҡлау берәмеге, ш. иҫ. Ә.Ә.Вәлидовтың профессор мантияһы, яҙыу приборы, шәхси документтары һәм фотографиялары. 2 залда урынлашҡан экспозицияла Вәлидовтың фәнни һәм ижт.-сәйәси тормошо т‑да документаль материалдар күрһәтелгән, ул тыуған, бала сағын һәм үҫмер йылдарын үткәргән йорттоң интерьеры булдырылған.
Л.А.Чишкова
Р.Р.Абдрахманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 378
ПАРЛАМЕНТ ТАРИХЫ МУЗЕЙЫ. Өфөлә урынлашҡан. 2002 й. БР парламенты тарихы музейы булараҡ ойошторола. Музей фондында 2 меңгә яҡын һаҡлау берәмеге, ш. иҫ. С.П. Балахонцев, Ш.Ә.Ҡолбәков, М.М. Рәмиев, Ғ.Ш.Сыртланов, М.М.Туҡаев һ.б. т‑да, Башҡорт мәркәз шураһы, Башҡортостан хәрби‑революцион комитеты эшмәкәрлегенә арналған уникаль фото‑ һәм документаль материалдар; БР‑ҙа парламентаризмдың барлыҡҡа килеү тарихын һәм үҫешен сағылдырған китаптар, значоктар, публикациялар, 1925 й., 1937 й., 1978 й., 1993 й. ҡабул ителгән һәм 2000 й., 2002 й. яңыртылған БАССР һәм БР Конституцияларының төп нөсхәләре, ш. уҡ Ф.В.Солтановтың шәхси әйберҙәре, фотографиялары, Е.Ф.Андрианованың БАССР ҮБК ағзалыҡ билеты (1934), БАССР ЮС‑ы депутаты Ш.Ш. Тимерғәлиеваның таныҡлыҡтары һәм значоктары (1938) һ.б. Музейҙа дәүләт эшмәкәрҙәренең юбилейҙары айҡанлы хәтер кисәләре үткәрелә.
Әҙәб.: Ш а к и р о в а А. Башҡортостан Республикаһы парламенты тарихы музейы //Ватандаш. 2003. №5.
А.С.Шакирова
Тәрж. Р.Р.Абдрахманов


text:
Әгәр барыһы ла һеҙҙең ихтыярҙа булһа, ғаиләгеҙ менән ҡайҙа йәшәр инегеҙ? Социаль һорау алыуҙар күрһәтеүенсә, халыҡтың 80 проценты ҡала эргәһендәге йорттарҙа донъя көтөргә теләй. Ауылда ла, ҡала эсендә лә түгел, ә ҡала янында! Айырыуса ҙур ҡала эргәһендә. Ни өсөн шундай ҡараш нығына бара, һәм ундай урындың өҫтөнлөктәре нимәлә? Ошо һорауға яуап бирергә тырышып ҡарайыҡ.
Олораҡ быуын хәтерләйҙер әле: Советтар Союзында “2000 йылға – һәр ғаиләгә айырым фатир!” тигән программа ҡабул ителгәйне. Буш фатирҙарҙы етерлек өләшергә хыялланған дәүләттең үҙе лә юҡ хәҙер. Ә бына хыял ҡалды. Тик уны тормошҡа ашырыуҙа бөгөн инде дәүләт ярҙамсы була алмай, тик үҙ көсөңә ышанырға ҡала. Дәүләт иһә, хыялың ысынбарлыҡҡа әйләнгәс, күсемһеҙ милектән һалым түләтеү бурысын ғына үтәйәсәк.
Торлаҡ хаҡтары Рәсәйҙә ҡот осмалы. Өфөлә уның бер квадрат метры 2015 йылдың август-сентябрендә 50 мең һумдан да кәм түгел ине. Ҡиммәтләнеүҙе контролдә тотоу тураһындағы һәр төрлө яңғырауыҡлы белдереүҙәр бында бер ни ҙә аңлатмай, сөнки хаҡтарҙы риэлторҙар таратҡан реклама ла, сәйәсмәндәрҙең юғары трибуналарҙан һөйләгән телмәре лә түгел, ә иҡтисадтың ҡаты законы – һорау һәм тәҡдим – билдәләй. “Арзан һәм уңайлы торлаҡ” тигән милли проект та онотола төштө, ахырыһы. Уның бер нисә йыллыҡ эш һөҙөмтәһе шул булды – банктар күпләп ипотека кредиты таратты, был иһә торлаҡҡа ихтыяжды ҡырҡа арттырҙы, һәм квадрат метрҙың хаҡы тағы ла юғарыраҡ күтәрелде. Ипотеканы әүҙем өләшкән банктар ныҡ ҡына һемәйҙе, әлбиттә – хәҙерге финанс көрсөгө шарттарында улар был кредиттарҙы нисек кире ҡайтарып алырға белмәй.
Шулай итеп, торлаҡты һатып алыу хыялы йәнә бер баҫҡысҡа бейегәйеп алыҫлашты. Ләкин уныһы әле бер хәл. Әгәр ҙә фатир хаҡы төшкән хәлдә лә, уны һатып алырға барыбер аҡсаң юҡ икән, ипотека алыр өсөн эш хаҡың да банкирҙарға һис тә “оҡшамай” икән – ни эшләргә?
Ауыл йәштәренә ахыр сиктә туған-тыумасаһы ярҙамы менән өй һалып сығырға мөмкинлек ҡала-ҡалыуын, ләкин был осраҡта күптәр өсөн өй һалыуҙан да мөһимерәк булған бер оло проблема хәл ителмәй. Ул – эш мәсьәләһе. Хеҙмәт баҙарында уртаса кимәлдә булһа ла баһаланған һөнәрең һәм тотороҡло түләнгән эш хаҡың булмай тороп, ауыл ерендә лә заманса уңайлыҡтары булған йорт төҙөп сығырың икеле. Шуғалыр ҙа Өфө кеүек ҙур ҡалаларҙа ауылдан килгән эшсе ҡулдар арта бара. Бигерәк тә күп төҙөлөш объекттарында, сөнки уларҙа юғары квалификация әллә ни талап ителмәй.
Ләкин тағы әлеге проблема тыуа – ҡайҙа йәшәргә һәм яңы урында торлаҡ мәсьәләһен нисек хәл итергә? Ирҙәре ҡалала эшләгән, ҡатыны бала-сағаһы менән ауылда көн күргән ғаиләләр хәҙер бихисап, һәм был, әлбиттә, һәйбәт күренеш түгел. Ә ҡалалағы “хрущевка”ларҙа ғаиләләре ҙурайған – балалары өйләнгән йәки кейәүгә сыҡҡан, ятаҡтарҙа көн күргән, сит кешегә фатирға төшкән ғаиләләргә ни эшләргә?
Тап шуның өсөн дә ҡала ерендә лә йортто үҙең һалыу ысулы, йәғни шәхси торлаҡ төҙөлөшө, йылдан-йыл әүҙемләшә. Ҡалала эшләүсе байтаҡ халыҡтың хеҙмәт хаҡы фатир һатып алырға (шул иҫәптән ипотека ярҙамында) етмәй, әммә күпселек өсөн шәхси йорт һалырға мөмкинлек бирә, һәм был – үҙ йортоңдо һала башлау өсөн төп шарт. Төҙөлөш материалдары ҙур ҡалаларҙа осһоҙораҡ, ташыу арзаныраҡҡа төшә, эшсе ҡулдар етерлек.
Бында иҫәптән алып ташлап булмаған тағы ла бер сәбәп бар: эш хаҡы ипотекаға фатир алырға етмәгән ғаиләләр фатирҙы ҡуртымға алырға мәжбүр, ә бит Өфөлә, мәҫәлән, торлаҡ хужаһына бының өсөн, фатирҙың ҙурлығына һәм уңайлыҡтарына ҡарап, айына 8 меңдән алып 25 мең һумға саҡлы түләргә кәрәк. Тик, йылдар буйы түләһәң дә, был фатирҙың бер квадрат сантиметры ла һинеке булмаясаҡ, әлбиттә. Әгәр ҙә шул аҡсаны шәхси йорт төҙөүгә тотонһаң, үҙ торлағың аҡрынлап булһа ла “үҫә” бармаҫ инеме ни? Бер ҡараһаң, был суммаға ай һайын күпме төҙөлөш материалы алырға була…
Ҙур ҡалаға яҡын урында шәхси торлаҡ йорт һалыу йәки төҙөргә хыялланыу йәмәғәтселектең аңына торған һайын киңерәк үтеп инә бара, сөнки уның, ҡала фатиры менән сағыштырғанда, өҫтөнлөктәре ҙур: 1) төҙөлөштөң үҙҡиммәте, йәғни квадрат метр хаҡы, күп ҡатлы йортта фатир һатып алыу менән сағыштырғанда бермә-бер арзаныраҡ; 2) индивидуаль торлаҡ йорт тәғәйен ғаиләнең ихтыяжын һәм зауығын иҫәпкә алып төҙөлә; 3) ул ғаилә һәм шәхес өсөн күпкә уңайлыраҡ йәшәү һәм ял шарттары булдырырға һәләтле; 4) ҙур ҡаланың баҙар ихтыяждары үҙ йортоң янында ғаилә бизнесы менән шөғөлләнеү мөмкинлеге лә бирә; 5) ауыл балалары юғары уҡыу йорто ятағында аслы-туҡлы көн күрһә, йәш ғаиләле булғас та ҡалала фатирһыҙ йонсоһа, был осраҡта ундай мохтажлыҡ юҡ – уҡыуға ла, эшкә лә атай йортонан йөрөй ала.
Тап шуға күрә лә беҙҙең төбәктә иң ҙур ҡала булған Өфө тирәһендә халыҡ күбәйә: Өфө районында 2002 йылда 56 меңдән ашыу кеше йәшәһә, 2009 йылда был күрһәткес 60 меңдән күберәк ине, 2012 йыл – 69 мең, ә 2015 йылда иһә 80 меңгә яҡын тәшкил итте! Ә бит республикабыҙҙың башҡа райондарында халыҡ һаны кәмей...
Һәр кешегә бушлай фатир өләшеп сығырға хыялланмаған илдәрҙә индивидуаль торлаҡ төҙөлөшө элек-электән алға киткән. Матбуғатта яҙыуҙарынса, АҠШ, нигеҙҙә, шәхси торлаҡ йорттарҙан тора. Донъяның иң ҙур мегаполистарының береһе булған Чикаго территорияһының 90 процентын шәхси торлаҡ йорттар биләй! Ҡала үҙәгендәге күп ҡатлы йорттарҙағы фатирҙы, нигеҙҙә, эш осорона арендаға ғына алалар икән. Фәҡәт эшләгән офисҡа яҡын булған өсөн генә. Ә үҙҙәренә лайыҡлы йәшәү шарттарын американдар коттедждарҙа ғына тыуҙырырға була тип һанай.
Ә беҙҙең илдә ҡала ерендә шәхси йорттар һалырға мөмкинлек бирелмәне, һәм совет граждандары тиҫтәләрсә йылдар ҡаҙна фатирын көтөргә мәжбүр ине. Уны алыуға ғаилә лә ҙурайып өлгөрә һәм тағы сиратҡа баҫырға кәрәк. Матбуғатта эшләүселәр белә – элек гәзиткә килгән ялыуҙарҙың иң күбеһе сираттың оҙаҡҡа һуҙылыуы, фатир бүлеүҙәге ғәҙелһеҙлектәр менән бәйле була торғайны. Ә бит шул уҡ кешеләр, шәхси йорт төҙөргә форсат бирелһә, торлаҡ мәсьәләһен күптән хәл иткән булыр ине.
Хәйер, айырым тәүәккәлдәр элек тә осраштырғыланы. Өфөнөң, мәҫәлән, Нижегородка биҫтәһендә туған-тыумасаһының ағас йортона төкәтмә эшләп, шунда ғаиләһе менән йәшәй башлаусылар ҙа аҙ булманы. Һуңынан улар үҙ йорттарын законлаштырыу, пропискаға рөхсәт алыу өсөн йылдар буйы власть тупһаларын тапай ине. Нижегородка урамдары буйлап үткәндә иғтибар итегеҙ: бер-береһенә һылашып тигәндәй урынлашҡан бәләкәй йорттар күп. Был – совет власының “хеҙмәтсәндәрҙең йәшәү кимәлен тайпылышһыҙ күтәреү сәйәсәте” һөҙөмтәһе. Йорт ҡынамы ни, хатта дачаларҙа баҡса йортон ерҙән алып ҡыйығының осона саҡлы алты метрҙан да аштырмаҫҡа, йылытылыусы теплица эшләмәҫкә тигән һәм башҡа шундай мәғәнәһеҙ “синфи көрәш алымдары” күп булды.
Хәҙер заман башҡасараҡ. Әгәр ҙә 1990 йылда Башҡортостанда төҙөлгән бөтә торлаҡ майҙанының 21 проценты индивидуаль торлаҡҡа тура килһә, 2014 йылда әлеге күрһәткес 63,7 процентҡа етте. Уларҙың күпмеһен ауыл кешеһе, ни саҡлыһын ҡалала йәшәүселәр төҙөгәнен (йәғни ҡала эргәһендә) айырып алып булмай, сөнки, әйтәйек, Өфө кешеһе шул уҡ Өфө районында төҙөп ҡуйған йорт ауыл ерендә тип теркәлә.
Файҙаланыуға тапшырыу тураһындағы акт алмаған йорттар иҫәпкә инмәй әле. Ә бит, иғтибар итһәң, әҙер булмаған һәм шуға теркәлмәгән йорттар тағы ла күберәк. Өфө тирәһендә был айырыуса ныҡ күҙгә салына. Баш ҡала янындағы Чесноковка, Зубово, Таптыҡ, Мокроусово, Алексеевка кеүек ауылдар бынан 20 йыл самаһы элек кенә ихаталарын кесерткән баҫып бөткән һәм нигеҙҙә ҡарт-ҡоро ғына йәшәгән иҫке йорттарҙан ғибәрәт булһа, хәҙер шул ваҡыттарҙа күсенеп киткән кешеләр был урындарҙы танымаясаҡ та – улар заманса ҡасабаларға әйләнгән һәм бер-береһе менән тоташҡан тиерлек. Ә төҙөлөп бөтмәй ултырған йорттар шуны аңлата: тимәк, хужалары уларҙы хәләл көсө менән төҙөй. Урлашып алған аҡсаға төҙөтһә йәки олигарх булһа, әле булғанынан бер нисә тапҡырға ҙурыраҡ итеп әллә ҡасан һалып ҡуйыр ине.
Коттедж тураһында һүҙ сыҡҡанда, тиҫтә йыл самаһы элегерәк кенә күптәр уны ни өсөндөр урта быуат һарайы кеүек күккә олғашҡан ҡәлғә рәүешендә генә күҙ алдына килтерә ине. Был, моғайын да, Рәсәйҙең заманса журналдары тыуҙырған стереотип – улар билдәле бизнесмендар һалдыртҡан һарайҙар һәм виллалар тураһында ауыҙ һыуын ҡоротоп яҙған мәҡәләләрҙе йыш баҫтырҙы бит. Ысынында иһә “коттедж” (инглизсәнән cottage, тәүге мәғәнәһендә – “крәҫтиән йорто”) тирә-яғында ер биләмәһе булған бер фатирлы индивидуаль йортто аңлата. Хәҙергесә әйтһәк, ауыл йорто менән ҡала фатирын бергә ҡушыуҙан килеп сыҡҡан торлаҡ була инде.
Ауыл йорто тигәндең мәғәнәһе аңлашылалыр, баҡсасылыҡ һәм йәшелсәселек менән шөғөлләнеү, ваҡ мал йәки ҡош-ҡорт аҫрау өсөн уңдырышлы ере, ҡаралтыһы булған шарттарҙы әйтәм. Ә ҡала фатиры – көнкүреш уңайлыҡтары ҡаласа булған, йәғни һәр төрлө коммуникациялар менән тәьмин ителгән торлаҡ. Хәҙер инженерлыҡ селтәре үткәреү ауыл ерендә лә киң таралған, сөнки егәрле кешеләр заманса йәшәргә, заман уңайлыҡтарынан тулыраҡ файҙаланырға ынтыла. Баҙарҙа йорт коммуникациялары өсөн хәҙер нимәләр генә һатылмай. Тик ауыл ерендә, әйткәнемсә, теләк менән мөмкинлек (йәғни аҡсалата килем) күпселек өсөн бергә тура килеп бөтмәй. Ләкин ҡала эргәһендә, айырыуса ҙур ҡала янында, йорт хужаһы булырға ынтылыу юлында ла ҡаршылыҡтар күп.
Беренсенән, әлбиттә, төҙөлөш өсөн ер биләмәһе алыу мәсьәләһе. “Башҡортостан Республикаһында ер мөнәсәбәттәрен көйләү тураһында”ғы Законда былай тип яҙылған: “Торлаҡҡа мохтажлыҡ буйынса сиратта тороусы граждандарға индивидуаль торлаҡ төҙөлөшө өсөн ер участкаһы бер тапҡыр бушлай бирелә”. Ғәмәлдә иһә Өфө кеүек ҙур ҡала эргәһендә ерҙе бушлай алып ҡарағыҙ! Ҡала йәки район хакимиәтенең яуабы бер: “Түләүһеҙ ер юҡ”. Штатында әллә күпме юристары булған эре төҙөлөш фирмалары ла объект өсөн ер майҙансығы алыуҙа ҡыйынлыҡтар кисерә икән, айырым граждандарға ни ҡала? Шул уҡ ваҡытта шәхси милектә булған буш ер участкалары менән һатыу итеү туҡтамай. Быға инаныу өсөн “Из рук в руки” һәм башҡа гәзиттәрҙәге иғландарға күҙ һалыу ҙа етә. Хужалары был ерҙе ҡайҙан һәм ниндәй юлдар менән алғандыр – уныһы, тәбиғи, “коммерция сере”.
Икенсенән, ер участкаһын һәм төҙөлөштө рәсми теркәтеү өсөн әллә ни саҡлы документ юллау талап ителә. Төрлө белешмәләр араһында буталмаҫ өсөн башта уҡ уларҙың исемлеген тотторалар. Уныһы “бегунок” тип атала (исеме йәтеш – белешмәләр юллап кабинеттар буйлап йүгерергә кәрәк). Артабан инде “Росреестр”ҙа сират тороп тапшырыу һәм документтарҙың әҙер булғанын көтөү… Бөтә был ҡағыҙҙарҙы алыу өсөн эш ваҡытында сираттарҙа торорға, райкомземдың ер үлсәүсеһен үҙ транспортыңда барып алырға һәм кире илтеп ҡуйырға мәжбүрһең. Шуға ҡайһы бер кешеләр риэлтор ялларға тырыша, тик уларға, тәбиғи, мул ғына итеп түләргә кәрәк.
Өсөнсөнән, һуңғы йылдар күрһәтеүенсә, индивидуаль торлаҡ төҙөлөшө дәүләт өсөн таныш булмаған яңы эшмәкәрлек төрө булып сыҡты… Крәҫтиәндең ағастан бурап һалған өйөн соланы менән бергә иҫәпләп статистикаға индереп ебәреү анһат ҡына күренһә лә, индивидуаль торлаҡ төҙөлөшө өсөн мөмкинлектәр тыуҙырыу бик үк еңел бурыс түгел икән. Рәсәй ҡалаларының генераль пландарында, мәҫәлән, индивидуаль торлаҡ төҙөлөшө өсөн майҙансыҡтар бүлеү, уларҙы инженерлыҡ селтәре менән тәьмин итеү кеүек мәсьәләләр бөтөнләй ҡаралмаған, һәм уның буйынса тәжрибә әле лә ҙур түгел.
pressa-rk@yandex.ru


text:
Театр – ул көҙгө түгел, ә ҙурайтып күрһәтә торған быяла, тигән бер аҡыл эйәһе. Ысынлап та, әйләнә-тирәләге тормошто тап шул театр икеләтә ҙурайтып, ҡабартып, аңыбыҙ, йөрәгебеҙгә һеңерлек итеп күрһәтмәйме ни?! Был йәһәттән нисәмә йыл тотороҡло эшләп килгән башҡорт театрҙары һәм дә уның ҡабатланмаҫ сағыу артистары менән бәхетле беҙҙең халҡыбыҙ. Ә бит булған шундай заманалар, башҡорт театр сәнғәтен бөтә ил белгән, уның һәләтле артистарын тотош донъя яратҡан... Хәйер, бөгөн дә сәнғәт ғибәҙәтханаларыбыҙ һәм улар аша халыҡҡа матурлыҡты, яҡтылыҡты, дөрөҫлөктө, ғөмүмән, йәшәйеште еткергән артистарыбыҙ менән ғорурлана алабыҙ. Заманында йәш артистар тулҡын-тулҡын булып килгән бит театрға.
Улар классик спектаклдәр менән үҙҙәрендә ысын һәләт тәрбиәләгән һәм дә милли йәмғиәт тарихында ҙур шәхестәр булараҡ уйылып ҡалған. Әйткәндәй, баштараҡ әйтелгән башҡорт театрҙары исемлегендә бөгөн йәш һаналған М. Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры ла үҙенсәлекле бер урын биләй. Уның асылыуына 28 йыл ғына булһа ла, барлыҡҡа килеү тарихы XX быуаттың 30-сы йылдарынан уҡ башлана. Ваҡытында Республика йәш тамашасы театры булараҡ эш башлаған сәнғәт йортона халыҡ шағиры Мостай Кәрим исеме бирелде. Милли йәштәр театры тип атала ул бөгөн. Башҡорт һәм урыҫ труппаларын туплаған ижади состав республикабыҙҙың иң йәш коллективы һаналһа ла, унда бөгөн үҙенең бөтә ғүмерен сәхнәгә бағышлаған бай тәжрибәле, аҡһаҡал ҡорона ингән милләттәштәребеҙ фиҙакәр хеҙмәт итә. Мәҫәлән, ошо көндәрҙә үҙенең 55 йәшлек юбилейын билдәләгән Мәғәфүр Усмановты ғына алайыҡ. Үҙ ғүмерендә етмештән ашыу спектаклдә төрлө ролдәрҙе башҡарған был сәнғәт оҫтаһы – күптәрҙең яратҡан артисы. Ҡасандыр, бынан тиҫтәләрсә йыл элек, “Ғәлиә” спектаклендәге йәш Заһир уның тәү уйнаған роле булһа, бөгөн башҡорт театрҙарында ҡуйылған классик һәм заманса әҫәрҙәрҙә уйналмаған персонаж ҡалдымы икән? Хәйер, был хаҡта һәм, ғөмүмән, ижад хаҡында Башҡортостандың халыҡ артисы Мәғәфүр УСМАНОВ менән әңгәмәнән башҡорт ирҙәренә хас олпатлыҡ, аҡыл, дәрәжә һәм тыуған ил тойғоһон үҙ күҙҙәребеҙ менән күрәбеҙ һәм күңел менән тоябыҙ...– Мәғәфүр Мәхмүт улы, күп артистарҙың “Театр – минең бөтә тормошом” тигәнерәк һүҙҙәрен иҫәпкә алғанда, һеҙ ҙә шундай фекерҙәһегеҙ, тип уйлағы килә. Һүҙҙе беренсе ролегеҙҙән башлағас, ошо хаҡта һөйләшеүҙе дауам итәйек...
– Мин студент ҡына инем әле, Рифҡәт Вәкил улы Исрафилов “Ғәлиә” спектакленә саҡырҙы. Ул спектаклдә уйнаған Азат Нәҙерғоловты армияға алғандар икән. Уйнаған роле ул хәтлем ҙур ҙа түгел, әммә йәш Заһир кәрәк. Ролде миңә тапшырҙылар. Беренсе “сирҡаныс” алыуым шунда булды.
Ә икенсеһенә килгәндә инде, “Тере мәйет” спектаклендә бер артист сирләп киткәйне, уның урынына алдылар. Шулай итеп, минең профессиональ эшем башланды. Сибай театрында беренсе уйнаған “Аманатҡа хыянат”, “Ҡыр ҡаҙҙары”, “Башҡорт туйы” әҫәрҙәре иҫтә ҡалған. – Ә хеҙмәт юлығыҙҙы ҡайһы театрҙа башланығыҙ?
– Мин сәнғәт институтын бөткәндән һуң йүнәлтмә буйынса Сибайға эләктем. 1987–1989 йылдарҙа унда эшләгәс, Өфөгә Олег Закир улы Хановтан ошо театрға саҡырыу алдым. Башҡорт дәүләт академия драма театрынан да артистар бында килгәйне. Шулай итеп, яңы асылған театрға төп ижади көстө тупланылар. Иң мәртәбәлеһе – Әхтәм Абушахманов, Роза Кәримова, Сәйҙә Сираева, Әнфисә Муллайәнова, Шәүрә Дилмөхәмәтова бында эшләне. Тағы бер төркөм – Зифа Дәүләтбаева, Илсур Хәбиров, Нәғим Нурғәлин, Альбина Кашапова, Венер Камаловтар ҙа килде. Хәҙер инде беҙ ҙә өлкән быуын иҫәпләнәбеҙ, арттан бына бер быуын йәштәр атлай. Шулай итеп быуындан быуынға тапшырылып үҫә был театр.– Һеҙҙең дә сәхнәгә килгәнгә тиклем уның менән ҡыҙыҡһынған сағығыҙ булғандыр? Тамашасы булараҡ, сәхнәлә барған спектаклдәрҙе күреп, ниндәй тойғо кисерә торғайнығыҙ?
– Әлбиттә, мин театрҙы яраттым. Әле артист булмаған ваҡытта ла ныҡ һоҡланып ҡарай торғайным. Ул саҡта һәр бер спектаклгә ниндәй хеҙмәт һалынғанын белмәйһең бит инде, режиссер һәм артистар ҡуйған әҙер күренештәрҙе генә ҡарайбыҙ. Бер ниндәй ауырлығын күрмәй, рәхәтләнеп, күңел биреп күҙәтәһең. Үҙем эшләй башлағас ҡына, уның ауырлыҡтарын аңланым. Мәҫәлән, спектаклде әҙерләгән саҡта төрлө хәлдәр була, ҡайһы ваҡыт бар көсөңдө һалһаң да, бер ни килеп сыҡмай, шунан уйлап-уйлап йөрөйһөң дә, шул килеп сыҡмаған күренеш күңелгә килә, ә иң ғәжәбе – төшөңдә күрәһең. Уянып еткәс, ул ерен шулай эшләргә була бит, тип уйнап ҡарайһың – ысынлап та уңышлы ғына килеп сыға. – Әйткәндәй, ролгә инер өсөн һеҙ ниҙәр эшләйһегеҙ? Сәхнәгә нисек әҙерләнәһегеҙ? Ғаиләгеҙгә лә ваҡыт бүлергә кәрәктер... Ғөмүмән, “ашаған белмәй, тураған белә” тигән әйтемде хәтергә төшөргәндә...
– Ысынлап та, әҫәрҙең сәхнәгә тиклемге юлы оҙайлы һәм ҡатмарлы. Бына ролгә инер өсөн, әлбиттә, беҙ һәр әҫәрҙе алдан уҡып сығабыҙ. Уҡығандан һуң һәр режиссер, артист үҙенең фекерен әйтә. Шунан һуң, әгәр әҫәр һайлап алынған икән, “түңәрәк өҫтәл” арауығы башлана. Ролдәргә бүленеп уҡыйбыҙ, унан һуң ролдәрҙе бүлешеп алабыҙ. Артабан инде – һүҙһеҙ этюдтар. Һәр спектакль шулай башланырға тейеш – һинең хәрәкәтең менән һүҙеңдең бәйләнештә булыуы мөһим. Һүҙһеҙ башлайһың, йөрөйһөң, ләкин фекерле булырға тейешһең. Һүҙең менән хәрәкәтең тап килмәһә, һин ниндәй артист? Аҙаҡ инде яйлап-яйлап хәрәкәткә һүҙҙәр ҡушыла, шулай фекер туплана. Шулайтып сәхнәлә күп йөрөп, хәрәкәткә һүҙҙәр ҡушыла торғас, текст үҙенән-үҙе иҫтә ҡала, сөнки тик тороп ҡына ярты китап булған тексты ятлап булмай.
Бөтә ғүмерем театрҙа үтә, кискә генә ҡайтыла. Беренсе өйөм үҙ йортом булһа, икенсе өйөм театр минең. Ә ғаиләмә килгәндә инде, тормош иптәшем архив хеҙмәтендә эшләй. Балаларыбыҙ үҙаллы тормошта. Улым өйләнгән, “Башҡортостанстат”та эшләй. Нөҙгөл менән Тимур исемле һөймәлекле ейән-ейәнсәргә олатай ҙа мин. Ҡыҙым Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университетының юридик факультетын тамамланы, диплом алырға йөрөй. Быйыл уны ла башлы-күҙле итеп, ҙурҙан ҡубып туй яһау шатлығы тора. – Һеҙгә бит инде 55 йәш. Һайлаған һөнәрегеҙгә үкенмәгәнегеҙгә ышанам... Бер уйлаһаң, ярты быуат ғүмер кисергән кеше булараҡ, бәлки, үткәндәргә һығымта ла яһап ҡуйғанһығыҙҙыр, бәлки, әле барыһы ла алда тип үҙегеҙҙе икенсе өлкәлә лә күҙ алдына килтерә торғанһығыҙҙыр?
– Үкенмәйем, әлбиттә! Сөнки мин сәнғәт юлына бәләкәй саҡтан тартылдым. Хәйер, бала саҡтан бейеүсе булырға хыялланғайным. Ваҡытында ошо юлдан китергә ниәт иткәйнем, имтихандың өсөнсө турынан төшөп ҡалдым. Ауыл малайы бейеүҙәрҙе ҡарап үҫмәгәс ни... Ниндәйҙер көслө коллективта шөғөлләнергә кәрәк булған да бит. Бер-ике бейеү менән генә, минеңсә, профессионал булып китә алмайһыңдыр. Тап шул юҫыҡта минең менән шөғөлләнгән кеше булһа, бәлки, яҙмыш та икенсе төрлө килеп сығыр ине. Ә шулай ҙа үкенмәҫлек тормош юлы үттем. Бейергә шулай ҙа белдем, ғөмүмән, сәнғәттең төрлө төрҙәрен асыуға өлгәштем. Сәнғәт училищеһына уҡырға ингәс, вокал менән дә шөғөлләндем, ул да миңә кәрәк булды. Сәнғәт институтында театр факультетын асҡайнылар, шунда уҡырға төштөм. Унда Рифҡәт Вәкил улы Исрафиловтың курсына эләктем. Художество етәксеһе ул булһа, оҫталыҡ курстарынан Олег Ханов, Гөлли Мөбәрәкова, бейеүҙән Тамара Хоҙайбирҙина, пластиканан Ирина Филиппова, актерлыҡ оҫталығынан Булат Хәйбуллин кеүек шәхестәрҙән белем алыуым артабанғы эшмәкәрлегемдә ҙур роль уйнаны. Ошондай билдәле педагогтар менән яҡындан таныш булыуым, уларҙан театр сәнғәтенә өйрәнеүем менән, ысынлап та, бәхетле икәнемде аңлайым һәм рәхмәтемде еткерәм. Тап улар һалған орлоҡтан әлеге ваҡытта спектаклдәрем, ролдәрем аша халыҡҡа яҡтылыҡты, матурлыҡты еткерәм. – Килешәм һеҙҙең менән. Ә бөгөн Башҡортостандың атҡаҙанған һәм халыҡ артисы исемдәрен лайыҡлы йөрөткән, ваҡытында театр залдарында тамашасы булараҡ ҡына сәхнә сәнғәтенә мөкиббән ғашиҡ булған ауыл малайының тыуған яҡтары хаҡында нимә ишетер гәзит уҡыусылар?
– Мин Архангел районының Ҡыҙғы ауылынан. Шунда үтте беренсе класҡа тиклем бала сағым. Унан Тирәкле ауылына күсеп киттек. Өс саҡрым алыҫлыҡтағы Баҡалдының ун йыллыҡ урыҫ мәктәбенә йөрөп уҡыным. Тирәкле – инәйемдең ауылы, унда 70-се йылдарҙа күсеп килдек. Хәҙер ҙә ҡайтып йөрөлә, атайым менән инәйемдең төп нигеҙен нығыттыҡ. Туғандар менән дә йәйге ялдарҙа шунда осрашабыҙ. Нисек кенә булһа ла, тыуған яҡ үҙенә тарта, ауылды, туғандарҙы онотмайым. Тыуған ауылға ла барып ҡайтам, унда өлкән апайым ерләнгән. Атай менән әсәйҙең дә зыяраттарын тәрбиәләп торам, шулай күңелем таҙарына минең. Ғөмүмән, ауылға ҡайтыуым үҙе бер рухи көс биреп тора. Ауыл эше танһыҡ шул, бына йортто бөтөнләй нығытып, яңыртып, тирә-яғын кәртәләп алып, хәҙер инде яңынан мунса ла төҙөп ҡуйҙыҡ. Үҙен ауыл балаһымын тип һанаған ир кешенең ғәҙәти эше инде былар.– Тимәк, һеҙ ҡайһы бер шәхестәр кеүек тыуған ауылдан ваз кисмәгәнһегеҙ...
– Эйе, 80-се йылдарҙа үҙебеҙҙең Архангел яҡтарынан сығып китһәм дә, унан айырылманым. Бер уйлаһаң, ысынлап та, шул йылдарҙа урта мәктәпте тамамлап Өфөгә килгәне бирле ҡалала йәшәлә. – Ә Өфөгә һеҙҙе ниндәй уй-хыялдар алып сығып киткәйне?
– Театр менән ҡыҙыҡһыныуымдыр. Хәйер, улай тиһәм дә, ул минең өсөн буй еткеһеҙ була торғайны, сөнки “театр” һүҙе үҙе үк шул тиклем юғары. Шуға күрә, сәнғәттә уҡыу мәле ҡыҙыҡлы һымаҡ тойолһа ла, бик ауыр ҙа булды, әлеге лә баяғы, мин ауыл малайына ундай төшөнсәләрҙе аңлауы еңел түгел ине. Ҡалала йәшәгәндә спектаклдәрҙе күреп үҫәһең бит инде. Ә ауылда беҙҙең заманда ут та булманы, бөтәһенә бер радио ине. Телевизор ҙа ауылға берәү. Ул ваҡыттарҙа “Четыре танкиста и собака” тигән кино сыҡҡайны, бөтөн малайҙар менән шуны ҡараныҡ. Шунда ла күңелгә орлоҡ һалынғандыр инде.
Театр сәнғәтенә ныҡлап ынтылыу Өфөгә килгәс башланды. Ныҡлап тамашаларға йөрөй башланым. Рус театрҙарының, Башҡорт академия театрының бөтә спектаклдәрен ҡарап бөттөм. Ул ваҡытта театрҙар ҙа күп булмай торғайны... – Әммә көслө булды, хәҙерге менән сағыштырғанда...
– Элек, ысынлап та, театр бик көслө ине. Шул хәтлем дәрәжәле артистар уйнаны, улар бөтөн илгә билдәле булды: Арыҫлан Мөбәрәков, Хөсәйен Ҡудашев, Илшат Йомағолов. Шулай уҡ Гөлли Мөбәрәкова, Зәйтүнә Бикбулатова, уларҙың артынан килгән сағыу йондоҙҙар Фидан Ғафаров, Нурия Ирсаева, Олег Ханов, Әхтәм Абушахмановтар... Бына ошо плеяданың сәхнәлә уйнағанын ҡарай торғайным. Элек режиссерҙар ҙа күп, драматургия ла көслө ине. Хәҙер драматургтар бик әҙ, тип әйтәйек, өлкән быуын ҡалманы ла тиерлек. Уларҙан көслө-көслө әҫәрҙәр генә ҡалды. Хәҙерге театрҙар башлыса уларҙың әҫәрҙәрен сығара сәхнәгә. Йәш драматургтарҙан, миңә ҡалһа, ул тиклем сағыу әйберҙәр юҡ. Быны әлеге ваҡытта Милли йәштәр театрының төрлө драматургтар менән эшләп ҡарауынан сығып та әйтергә мөмкин. Ысынында иһә ижади төркөмдөң потенциалы бик ҙур, бөтә мөмкинлеге бар, ә әҫәр табыу ҡыйынға төшә. Бында сәбәп, әлбиттә, тик әҫәрҙәрҙә генә лә түгел, илебеҙҙә барған сәйәси хәл-ваҡиғалар, көрсөк тә ҙур роль уйнай бит инде. Шуға күрә әлегә Милли йәштәр театры үҫеш юлында, тип әйтергә мөмкин. Беҙҙең, артистарҙың, һәйбәт, көслө әҫәрҙәрҙә уйнағыбыҙ килә. Мин, мәҫәлән, әлеге ваҡытта үҙемдә етерлек көс бар тип иҫәпләйем, һәр артист үҙенең потенциалын белә. Шуға ла һәр ваҡыт ролдәремә анализ үткәрәм. Яңы роль тәҡдим ителһә, киләсәктә уны булдыра алырмынмы-юҡмы тип уйланам, булдырмаҫтай булһам, йәштәр бар, тип тынысланам. Әйткәндәй, ҡайһы бер спектаклдәр бит тиҫтәләрсә йыл бара, шуға ла ваҡытында һин уйнай алһаң да, тора-бара ул йәштәр ҡулына күсә. Ә ҡайһы спектаклдәр өс-дүрт йыл ғына ҡуйыла. Уныһының инде сәбәптәре лә төрлөсә. Был осраҡта тамашасыға ихтыяж да ҙур әһәмиәткә эйә. Уға тап көслө, заманса әҫәр буйынса ҡуйылған спектаклдәр кәрәк. Ғөмүмән, театрҙың йөҙөн сағыу тамашалар билдәләй. – Ә бына төп ролдәргә конкуренция бармы? Йә иһә режиссерҙар үҙҙәре тәғәйенләйме?
– Төп ролгә конкуренция юҡ. Ул режиссерҙың күҙлегенән сығып баһалана. Режиссер әҫәрҙә, ролдә һине нисек күрә, шулай һайлап алына. Бына, мәҫәлән, минең үҙемдең кәүҙәмә, тауышыма ҡарата хас ролдәрем бар. Беҙҙә дублерлыҡ бик мөһим, төп герой ауырып-фәлән китһә, спектаклдәрҙе өҙөп булмай. Халыҡҡа билет һатылған бит...– Ә һеҙҙең яратып башҡарған ролдәрегеҙ бармы?
– Ғәмәлдә мин уларҙың бөтәһен дә яратам. Барыһын да күңелемдә тотоп, йөрәгем менән кисереп сығарам. Шулай ҙа иң иҫтә ҡалғаны – ҡаҙаҡ режиссеры ҡуйған “Маянһылыу менән Ҡуҙыйкүрпәс”. Шунан бына Флорид Бүләковтың “Йөрәктәрҙә ҡалған эҙҙәр” тигән әҫәре буйынса Азат Нәҙерғолов ҡуйған спектакль. Мин унда Хызыр Ильясты башҡарҙым. Был турала шуны әйтер инем: һәр театрға үҙенең йөҙө булырҙай сәхнә әҫәрҙәре кәрәк. Был юҫыҡта Ҡазандың Камал театрындағы “Зәңгәр шәл” спектаклен миҫалға килтерәйек. Ул бер ҡасан да репертуарҙан төшөп ҡалмай, һәр быуын артистары шул әҫәрҙе уйнап сыға. Театрҙың йөҙө ул “Зәңгәр шәл”.
Бына беҙҙең дә йөҙөбөҙ була торған әҫәр рәтендә “Йөрәктәрҙә ҡалған эҙҙәр” спектакле. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, репертуарҙан алдылар уны. Ә бит уның йөкмәткеһе ниндәй тәрән. Унда Ҡол Ғәле, Бабич, Һәҙиә Дәүләтшина, Зәйнәб Биишева, Рәмиҙәрҙең яҙмышы сағылдырыла. Хызыр Ильяс уларҙы алға ынтылыш, фатиха биреп оло юлға сығара ла инде, ә тегеләр юлдың аҙағынаса етә алмай. Бабичты атып үлтерәләр, кемдер золом ҡорбаны, кемдеңдер яҙмышы аяныслы, бер Зәйнәб Биишева ғына үҙенең ҡартлығына етә ала... Уйлап ҡараһаң, әлеге ваҡытта балалар бит бөтөнләй китап уҡымай, ә бына был әҫәр үҙе үк тарихыбыҙҙы һөйләй. Китап уҡымаған бала уны ҡараһа, тарихи ваҡиғаларҙы күрер ине, ниндәй шәхестәре булғанын, үҙенең милли асылын аңлар ине. Милләт хаҡындағы әҫәрҙәр театрҙарҙың да дәрәжәһен күтәрә... – Тимәк, аңлауыбыҙса, һәйбәт әҫәр булмағас, артистарға стимул да юҡ?..
– Улай стимул юҡ тип үк әйтергә ярамайҙыр. Шулай ҙа кемдәрҙер театрҙан китә, бигерәк тә йәштәр. Мул эш хаҡы түләнгән икенсе эш эҙләй ҙә ул, ләкин кире ҡайта. Башҡа театрҙарҙа ла артистар күп. Унда эшләү менән бит әле, ролһеҙ йөрөгәндәр ҙә бар. Беҙҙең театрҙа, киреһенсә, егеттәр аҙ, кемдер ауырып китһә, дублер етмәй, мәҫәлән. Тағы шуны әйтер инем: Милли йәштәр театрының, нисек кенә булмаһын, киләсәге бар. Йәштәр беҙҙә бик һәләтле, шуға ла беҙгә үҙ ҡаҙаныбыҙҙа ғына ҡайнамай, ситкә сығып, үҙебеҙҙе күрһәтергә, яңы көс-дәрт тупларға кәрәк. Халыҡ яратып ҡараған әҫәрҙәребеҙ ҙә бар бит. Айырыуса комедияларыбыҙ: “Аҡса булһа бер моҡса”, “Ханума”, “Шомбай”, “Диләфрүзгә дүрт кейәү”, “Өлкән улым”.– Тимәк, һеҙҙең янып-көйөп ижад итер сағығыҙ?
– Эйе, мин әле үҙемә ышанам, көсөм бар. Ул ҡеүәтте үҙемдә тоймаһам, былай тип һөйләмәҫ инем.– Ә һеҙҙең характерығыҙға ниндәй ролдәр тап килә?
– Трагедиялыр тип уйлайым. Шундай социаль әҫәр, трагикомедия тип әйтәйек. Һуңғы осорҙа бер нисә тапҡыр комедияла ла уйнаным, тик барыбер миңә трагедия яҡыныраҡ. Бына ошо урында үҙ ғүмерен милли театр сәнғәтенә бағышлаған милләттәшемдең башҡорт ирҙәренә хас тәрән асылын аңланым да инде. 55 йәшкә етеп, үҙ буйына башҡорт хандарының, тархандарының асылын, йөҙөн һеңдергән Мәғәфүр Мәхмүт улының абруйы һәм олпатлығы алдында баш эйерлек. Тормоштоң бар матурлығын, яҡшылығын, сафлығын, икенсе яҡтан ҡарағанда, бар хәсрәтен, әсе хәҡиҡәтен, ғәҙелһеҙлеген үҙ йөрәге аша үткәреп, театр әҫәрен бар юғарылығында беҙҙең күңелдәргә үтеп индергәне, бар ғүмерен башҡорт сәхнәһенә фиҙа ҡылғаны менән дә яҡын ул үҙ халҡына. Тимәк, ярты быуат ғүмер юҡҡа йәшәлмәгән... Юҡҡа түгел!


text:
Герман Гессе
Ге́рман Ге́ссе (нем. Hermann Hesse; 2 июль 1877 йыл — 9 август 1962 йыл) — немец яҙыусыһы һәм рәссамы, Нобель премияһы лауреаты (1946).
Йөкмәткеһе
- 1 Биографияһы
- 2 Ижады
- 3 Ғаиләһе
- 4 Хәтер
- 5 Әҫәрҙәре
- 6 Наградалары
- 7 Библиография
- 8 Экранға сығарылған әҫәрҙәре
- 9 Ҡыҙыҡлы факттар
- 10 Иҫкәрмәләр
- 11 Әҙәбиәт
- 12 Һылтанмалар
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бала сағы һәм йәшлеге (1877—1895)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Герман Гессе 1877 йылдың 2 июлендә Германия империяһының Кальв ҡалаһында немец миссионерҙары ғаиләһендә тыуған. Әсәһе Мария Гундерт (1842—1902) теолог Герман Гундерт ҡыҙы. Атаһы, Иоганнес Гессе (1847—1916), Балтик буйы немецтарынан, Эстляндиялағы Пайде ҡалаһынан, бер ни тиклем ваҡыт Һиндостанда миссионер булып хеҙмәт иткән, Кальвта Гундерт нәшриәтендә эшләгән, шунда Мария менән таныша. Германдан башҡа ғаиләлә тағы өс бала була: Адель (1875—1949), Марулла (1880—1953) һәм Ганс (1882—1935).
Бәләкәй саҡтан уҡ балаларҙы Гессе ғаиләһендә дингә тәрән хөрмәт тәрбиәләйҙәр. Ата-әсәһе улдарының ғаилә традицияларын дауам итеүсе булып үҫеүен теләйҙәр һәм 1881 йылда Базелгә 1881 күсенгәс, малайҙы урындағы миссионерҙар мәктәбенә уҡырға бирәләр,ә һуңыраҡ христиан пансионатына урынлаштыралар. Был йылдарҙа Гессенең һәләттәре һәм ҡыҙыҡһыныу өлкәләре күренә башлай. Ул яҡшы ғына һүрәт төшөрә, музыка ҡоралдарында уйнарға өйрәнә һәм яҙыусы булараҡ үҙен күрһәтергә тырыша. Уның иң тәүге әҙәби тәжрибәһе тип 1887 йылда, ун йәштә сағында, һеңлеһе Мариулла өсөн яҙылған «Ике туған» әкиәтен атарға булалыр.
1886 йылда ғаилә кире Кальвҡа ҡайта. 1890 йылда Герман Гёппингендағы латин мәктәбенә китә һәм бер йылдан һуң Маульбронндағы монастырь семинарияһына уҡырға инә. Бында ул боронғо телдәрҙе, Евангелиены өйрәнә, боронғо грек шиғриәте һәм классик немец әҙәбиәте менән ҡыҙыҡһына башлай, шиғырҙар яҙа. Был осорҙа тормошонда булған ҡайһы бер ваҡиғаларҙы «Тәгәрмәс аҫтында» («Под колесом», 1906) автобиографик повеста тасуирлай. Маульбронн «Нарцисс һәм Златоуст» (1930) романындағы Мариябронн монастыре прототибы (1930). 1892 йылдың 7 мартында Гессе көтмәгәндә юҡ була. Икенсе көндө уны бесән кәбәнендә йоҡлап ятҡан килеш табалар. Профессорҙар Германдың тәртибенә риза булмай, ипәштәре уның менән ҡатнашырға теләмәй. Майҙа, алты ай уҡығандан һуң, Гессе Маульбронндан Бад-Боллгә китә, тик егеттең һаулығы насарая, ул үҙ-үҙенә ҡул һалырға итә. Ата-әсәһе Германды Штеттендағы психиатрик клиникаға һалырға була. 1892 йыл аҙағында Гессе Каннштадиа гимназияла уҡый башлай, но тик бында ла уҡый алмай, һәм бер йылдан ата-әсәһе кәңәше буйынса Эсслингенда типографияға өйрәнсек булып эшкә инә. Бында ла рәт сыҡмағас, Герман Кальвҡа ҡайта, күпмелер ваҡыт атаһына миссионерҙар нәшриәтендә ярҙам итә. 1894—1895 йылдарҙа Гессе Генрих Перроның сәғәт фабрикаһында механик булып эшләй. Һуңыраҡ Гессе уныңисемен «Игра в бисер» романында бер уйын уйлап сығарыусы итеп һүрәтләй. Сым — ноталар станы, төрлө ҙурлыҡтағы ынйы бөртөктәре- музыкаль теманы һүрәтләндерә.
Тюбинген — Базель (1895—1904)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1895 йылдың октябренән Гессе Тюбингенда Хекенхауерҙың китап лавкаһында эшләй. Бында Герман һатыусы ярҙамсыһы вазифаһын башҡара, иҫәптәр яҙып бирә, китаптарҙы урынлаштыра һәм заказдар ҡабул итә. Кистәрен һәм ял кҡндәрен Гессе үҙ өҫтөндә эшләүгә бағышлай, күп уҡый, шиғырҙар яҙа, ҡайһы берҙәре Венала әҙәби гәзиттәрҙә күренгеләй башлай.
1899 йылда йыйып барған аҡсаһына Герман «Романтик йырҙар» исемле 1898 йылға тиклем яҙылған шиғырҙарҙан торған ҙур булмаған китап сығарта. Ошо уҡ йылда тәүге «Төн ауышҡандан һуң бер сәғәт» хикәйәләр йыйынтығы («Час после полуночи») сыға. Тик ике китап та бәләкәй генә тираж менән сыға һәм бик ауыр һатыла.
1899 йылдың көҙөндә Гессе Базелдә Райхтың китап магазинында эшләй. 1901 йылда «Сочинения и стихотворения Германа Лаушера, опубликованные посмертно Германом Гессе» — автобиографик хикәйәләр йыйынтығы сыға. 1901 йылдың яҙында Гессе бик күптән йөрөткән хыялын тормошҡа ашыра- Италия буйлап сәйәхәт итә. Март айынан майға тиклем ул Генуя, Флоренция, Равенна һәм Венецияла була. Базелгә ҡайтҡас, Герман Ваттенвилдең китап магазинына һатыусы булып эшкә инә. Хеҙмәт хаҡы бик әҙ булғанлыҡтан, ул гәзиттәрҙә лә эшләй, мәҡәләләр редакциялай.
Әкренләп Гессеның әҫәрҙәре Германияның юғары даирәләрендә билдәле була бара, ул Райнер Мария Рильке, Томас Манн һәм Стефан Цвейг менән хат алыша. 1903 йылың ғинуарында Германға Берлиндан Самюэль Фишерҙың нәшриәт йортонан (S. Fischer Verlag) хат килә, ул йәш яҙыусыға хеҙмәттәшлек тәҡдим итә. Бер нисә айҙан Гессе Берлинға үҙенең тәүге «Петер Каменцинд» романының ҡулъяҙмаһын ебәрә . Был китап немец йәштәре араһында популярлыҡ яулай һәм Гессеға билдәлелек һәм финанс азатлығы килтерә. Гессе хәҙер яҙыу эше менән генә шөғөлләнә ала. 1905 йылда роман Австрияла Бауэрнфельд әҙәби премияһы менән бүләкләнә.
Базелдә Гессе буласаҡ ҡатыны Мария Бернулли менән таныша. Мария билдәле математиктар ғаиләһенән (Бернулли) була, һеңлеһе менән ҡалала фото оҫтаханаһы тота. 1904 йылда бергәләп Италия буйлап сәйхәт иткәндән һуң Герман менән Мария өйләнешә.
Гайенхофен — Индия — Берн (1904—1914)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1904 йылдың көҙөндә Гессе ҡатыны менән Гайенхофенгә күсеп килә, ул ваҡытта был Бодензее күле буйындағы бәләкәй генә ауыл була. Ғаилә цивилизация уңайлыҡтары булмаған ябай крәҫтиән йортонда урынлаша . Өс йылдан яҙыусы бында ер участкаһы һатып ала,өй һала, баҡса ултырта . 1905 йылда улы Бруно (1905—1999), бер нисә йылдан Хайнер (1909—2003) һәм Мартин (1911—1968) исемле улдары тыуа.
1906 йылда Гессеның «Под колесом» исемле икенсе романы сыға. 1907 йылда Герман дуҫы яҙыусы Людвиг Тома һәм нәшриәтсе Альберт Ланген менән мәҙәниәт проблемаларына арналған «März» исемле журнал сығара башлай. Гессеның әҫәрҙәре шулай уҡ «Симплициссимус» һәм «Neue Rundschau» гәзиттәрендә йыш сыға . 1909 йылда «Гертруда» исемле романы сыға. Шул уҡ йылда яҙыусы Самюэль Фишер менән буласаҡ алты әҫәрен баҫтырыу тураһында контракт төҙөй.
1911 йылда Гессе ҙур сәйәхәткә китә. Уның Һиндостанды күргеһе килә. Унда яҙыусының олатаһы Герман Гундерт менән өләсәһе Юлия Дюбуа оҙаҡ ваҡыт йәшәгән, атаһы эшләгән, әсәһе тыуған. Сәйәхәт ваҡытында яҙыусы Шри-Ланкала, Индонезияла һәм Сингапурҙа була. Һиндстандың төпкөл райондарына барырға Гессеға һаулығы насарайыу ҡамасаулай. Ҡайтҡас, ул "Һиндостанға сәйәхәт тураһында яҙмалар"ын («Записки об индийском путешествии») нәшер итә.
1912 йылда Герман һәм Мария балалары менән Бернға күсенә. Бында Гессе «Росхальде» романын тамамлай. Был романда күп нимә яҙыусының үҙ тормошонан алынған, унда ғаиләлә тыуған аңлашылмаусылыҡтың арта барыуы күрһәтелә.
Беренсе донъя һуғышы барғанда(1914—1918)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1914 йылдың йәйендә башланған беренсе донъя һуғышы Швейцарияны ике лагергә бүлә, берәүҙәр Германия, икенселәр Франция яҡлы була. Герман үҙ теләге менән армияға китергә теләй, тик консуллыҡта уны һаулығы буйынса хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип табалар.
Һуғышҡа үҙ мөнәсәбәтен Гессе 1914 йылдың 3 ноябрендә «Neue Zürcher Zeitung» («Яңы Цюрих гәзите») гәзитендә баҫылған «Дуҫтар, был тауыштар ялҡытты!» («Друзья, довольно этих звуков!»)тигән мәҡәләһендә белдерә. Бер үк төрлө фекерҙәр һәм ҡарашлы булған француз яҙыусыһы, ялҡынлы пацифист Ромен Роллан менән аралаша башлай, Роллан 1915 йылдың йәй аҙаҡтарында Гессеның өйөнә ҡунаҡҡа килә. 1915 йылдың яҙында дуҫы Альфред Шлейхерға Гессе былай тип яҙа:
Национализм идеал була алмай — ике яҡ юлбашсыларының да әхлаҡи нигеҙҙәре, эске тотанаҡлығы һәм аҡылы юҡ икәне хәҙер бигерәк тә асыҡ күренә . Мин үҙемде патриот тип иҫәпләйем, ләкин мин тәү сиратта кешемен, әгәр ҙә улар бер береһенә ҡапма-ҡаршы икән, мин һәр ваҡыт кеше яҡлы булам.[14]
Һуғыш ваҡытында Гессе Германия һәм Франция илселектәре менән хеҙмәттәшлек итә, әсирҙәр өсөн китапханалар булдырыу өсөн аҡса йыя. Германияла күптәр яҙыусыны яратмай , ҡайһы берәүҙәр уны асыҡтан-асыҡ һатлыҡйән һәм ҡурҡаҡ тип ғәйепләйҙәр. Яуап итеп, Гессе һуғыш яҡлы пропаганданы һәм либералдарҙың ярҙамға мохтаждарға эш менән түгел, ә һүҙҙә генә ярҙам итергә саҡырып, буш боғаҙланыуын ғәйепләй.
Һуғыш, атаһының вафаты, ҡатынының сире — былар барыһы ла Германдың психикаһын ҡаҡшата. Эске күңел көрсөгөнән сығырға юл эҙләп, яҙыусы Люцернға китә, бында ул доктор Йозеф Ланг менән таныша, бер аҙҙан улар яҡын дуҫтарға әйләнә. 1916 йылдың июненән 1917 йылдың ноябрь айына тиклем Ланг яҙыусы менән 60 психоанализ сеансы үткәрә.
1917 йылдың июленән Гессе Германияның Берндағы илселегенә Хәрби министрлыҡ чиновнигы булараҡ тәғәйенләнә, бында инде ул офицер званиеһында гуманитар миссия үтәй. Яҙыусы гәзиттәрҙә Эмиль Синклер (Emil Sinclair) тигән псевдоним аҫтында мәҡәләләр һәм яҙмалар баҫтырыуын дауам итә. 1919 йылда сыҡҡан «Демиан, йәки йәш саҡ сәхифәһе» («Демиан, или История юности») романы ла ошо исем аҫтында сыға. Гессе был романдың авторы булыуын барыһынан да, хатта дуҫтарынан да йәшерә. Ә нәшриәтсе Фишерға был китапты үлем хәлендә ятҡан, ауырыу йәш авторҙыҡы, ти, йәнәһе, ул дуҫының китапты баҫтырыуын һораған, тип аңлата. Тик 1920 йылдан ғына «Демиан» « Эмиль Синклерҙың Герман Гессе тарафынан яҙып алынған йәшлек сәхифәләре» тигән тағы бер өҫтәмә яҙма менән сыға («История юности Эмиля Синклера, написанная Германом Гессе»).
1919 йылдың февралендә Герман менән Мария айырылыша, һәм яҙыусы Берндан күсеп китә.
Casa Camuzzi (1919—1931)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Лугано ҡалаһы янындағы Монтаньолла ҡасабаһы Гессеның яңы өйөнә әйләнә. Бында яҙыусы архитектор Агостино Камуцци төҙөгән Casa Camuzzi һарайында дүрт бүлмәне биләй. Иҫ киткес матур пейзаж, был тирәләге яҡшы атмосфера Германға яңы әҫәрҙәр яҙырға илһам бирә, ул әллә күпме һүрәт төшөрә, яҙыша. 1920 йылда Базелдә үҙенең акварелдәре күргәҙәмәһен ойоштора, ошо уҡ йылда Берлинда «Бала күңеле», «Клейн һәм Вагнер» һәм « Клингзорҙың һуңғы йәйе» («Душа ребенка», «Клейн и Вагнер» и «Последнее лето Клингзора») тигән өс хикәйәнән торған йыйынтығы сыға.
Монтаньоллала Гессе Швейцария яҙыусыһы Лиза Венгерҙың ҡыҙы Рут Венгер менән таныша. 1924 йылда Рут менән Герман өйләнешә, тик был никах өс йылдан тарҡала.
1921 йылда үҙенең "Мин"ен («Я») эҙләп, яҙыусы Цюрихҡа доктор Карл Густав Юнг үткәргән психоанализ сеанстарына китә. Июлдә «Neue Rundschau» журналында «Сиддхартха» романының беренсе өлөшө баҫыла . Икенсе өлөшөн ул 1922 йылда тамамлай. Сираттағы ҙур күләмле әҫәрҙәре- «Курортник» (1925) һәм «Нюрнбергҡа сәйәхәт» («Путешествие в Нюрнберг») (1927) була. Беренсе китап Баден (Аргау) курортында булғандан һуң, ә икенсеһе Германия буйлап сәйхәттән һуң тыуа.
1926 йылдаың тәүге көндәренән алып, Гессе үҙ ижадындағы иң әһәмиәтле әҫәрҙәрҙең береһе булған «Дала бүреһе» («Степной волк») романы өҫтөндә эш башлай. Киләһе йылда илле йәшлек юбилейына Гессеның Хуго Балль яҙған тәүге биографияһы сыға. 1930-се йылда «Нарцисс һәм Златоуст» романы донъя күрә.
Уйын магистры (1931—1962)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1931 йылдың 14 ноябрендә Гессе өсөнсө тапҡыр өйләнә. Ҡатыны Нинон Дольбин менән Casa Rossaлағы Ганс Бодмер төҙөгән яңы өйгә күсә. Шул уҡ йылда яҙыусы «Игра в бисер» романын яҙа башлай. Был эштең үҙенсәлекле башланғысы тип «Паломничество в Страну Востока» повесын атарға була, унда ысынлап та был донъяла йәшәгән рәссамдар, композиторҙар һәм шағирҙәр Гессеның , йә иһә башҡа авторҙар әҫәрҙәренән геройҙар бергә йәшәй .
Германияла власҡа национал-социалистар килгәс, Швейцарияға төнъяҡтан ҡасаҡтар ағыла. Сasa Rossaла эмиграцияға китешләй Томас Манн һәм Бертольт Брехт туҡталып китә. Гессе Германиялағы яңы властарҙың сәйәсәтен инҡар итә. Германиянан 1935 йылда ул арий расаһынан (ысын немец) икәнен раҫлай торған документ ебәреүен талап иткән хат ала . Яҙыусы яуабында үҙенең Швейцария гражданы булараҡ бер ниндәй документ та ебәрмәйәсәген яҙа. 1942 йылдан башлап, Гессеның ҡайһы бер әҫәрҙәрен өсөнсө рейхта тыялар, яҙыусы үҙенең мәҡәләләрен башҡаса был осорҙа немец гәзиттәрендә баҫтыра алмай.
1942 йылда яҙыусы инде ун бер йыл буйы яҙған «Игра в бисер» романының һуңғы юлдары яҙылып бөтә. Тәүге өлөшө- «Введение» 1934 йылда уҡ « Neue Rundschau» журналында баҫыла. 1943 йылда роман Цюрихта сыға.
1946 йылда Гессеға « Классик гуманизм идеалдары сағылған ялҡынлы ижад, һоҡланғыс стиль өсөн» («За вдохновенное творчество, в котором проявляются классические идеалы гуманизма, а также за блестящий стиль») тип билдәләп, әҙәбиәт өлкәһендәге Нобель премияһын бирәләр .
1950 йылда Гессе Сэмюэль Фишер нәшриәте(«S. Fischer Verlag»)менән илле йыл тиерлек барған хеҙмәттәшлектән баш тарта һәм яңы Зухркамп нәшриәте «Suhrkamp Verlag» менән эш башлай. 1951 йылда был нәшриәттә «Игра в бисер» романының Германиялағы беренсе баҫмаһы сыға . Бөгөн был нәшриәттең («Suhrkamp Verlag») Герман Гессе әҫәрҙәрен баҫтырыу хоҡуғы бар .[15][16]
«Игра в бисер»ҙан һуң Гессе башҡа ҙур күләмле әҫәрҙәр яҙмай. Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул бик күптәр менән хат яҙыша, хикәйә һәм шиғырҙар яҙа. Яҙыусының һаулығы ҡаҡшай, 1962 йылдың йәйенә лейкемия менән ауырығаны асыҡлана. 9 августа Гессе, йоҡлаған саҡта мейеһенә ҡан һауып, Швейцариялағы Монтаньолала вафат була. 11 августа урындағы Изге Аббондий сиркәүе янындағы зыяратта ерләнә.
Ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гессеның ижады, бигерәк тә тәүге осор ижады, романтизм менән һуғарылған. Уның тәүге әҫәрҙәрендә немец классиктарының тәьҫире һиҙелә(Иоганн Вольфганг Гёте, Фридрих Шиллер, Новалис һәм башҡа) . Замандаштары Петер Каменциндты яңы Вертер (И.-В.Гете әҫәренән), яҙыусының дуҫы һәм биографы Хуго Балль 1927 йылда: «Герман Гессе — романтизм ғәскәрендәге һуңғы рыцарь»,-тип яҙа.[17] Романтизмға хас тема һәм образдар бөтә ижады аша үтә: тирә-яғындағы кешеләргә, мөхиткә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған герой; сәйәхәт, йәмғиәттән ҡасыу һәм үҙ-үҙеңде эҙләү темаһы.
Гессеның әҫәрҙәренең яҙыусының үҙ биографияһына нигеҙләнеп яҙылғаны күҙгә бәрелеп тора. Ҡайһы бер геройҙарҙың ысын прототиптары була. Мәҫәлән, магистр Томас — немец яҙыусыһы Томас Манн, отец Иаков — Якоб Буркхардт. Төп геройҙарына әҙип үҙ һыҙаттарын, хатта исемен дә бирә , Гарри Галлер, мәҫәлән, авторҙың инициалдарын ала, ә Гермина — бөтөнләй Герман исеменең ҡатын-ҡыҙ варианты . Үҙ тормошонда булған бөтә әһәмиәтлерәк ваҡиғаларҙы Гессе китаптарында һүрәтләп бара. Яҙыусының Маульброннда уҡыған осоро- «Под колесом» романында , ҡатыны Мария менән мөнәсәбәттәр- "Росхальде"ла, Гессеның тормошонан хәл-ваҡиғалар "Герман Лаушер"ында сағылыш таба.
Яҙыусының психоанализ менән ҡыҙыҡһыныуы уға бик ныҡ йоғонто яһай. Был "Демиан"да бигерәк асыҡ күренә , был әҫәрҙә төп герой Синклер Үҙ-үҙен эҙләү юлында,ә Гессеның дуҫы психоаналитик Йозеф Ланг Писториус образында бирелә. Был романдан башлап, шул психологик теория яҙыусының башҡа эштәрендә лә асыла. Үҙенең эске булмышын эҙләп,Сиддхартха «Магический театр»ҙағы Гарри Галлер кеүек үк йылғаға килә.
Бер бөтөндөң ҡапма-ҡаршылығы концепцияһы психоанализға яҡын, ул Галлер образында һәм Абраксас идеяһында(үҙендә изгелек менән яуызлыҡты берләштергән рух) сағыла. Гессе ижады өсөн кеше һәм йәмғиәтте бер береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйыу ысулы хас, төп геройҙар һәр саҡ янындағы мөхит менән конфликтҡа инә , мәҫәлән, Галлер — бюргерҙар менән , ә Златоуст — монастырь менән.
Гессеның ижадында Көнбайыш менән Көнсығыш төшөнсәләре берләшә. Бының сәбәбе әҙиптең үҙенең биографияһында- ул бик ныҡ христиан традицияларына бирелгән, Һиндостан мәҙәниәтен бер ни тиклем үҙләштергән ғаиләлә үҫкән . Гессеның китап кәштәһендә Фридрих Ницше менән Лао-цзы китаптары һәр саҡ йәнәшә тора. Был берлек Европа һәм Көнсығыштың тәрән аҡылын берҙәй үҙләштергән философ Йозеф Кнехт образында сағыла.
Яҙыусының ижадында сәнғәт темаһы мөһим урында тора. «Степной волк» романында Гессе кешеләрҙең мәҙәни кимәле түбән булыуы арҡаһында музыканың артҡа китешен һүрәтләй: Моцартҡа алмашҡа юғары сәнғәтте аңлай һәм уға ысын баһа бирә алмаған халыҡтың күңелен күреүсе саксофонист Пабло килә. «Игра в бисер» романында музыка ниндәйҙер илаһи ғәмәл, хикмәт булараҡ түгел, ә айырым , Касталия сиктәрендә бикләнгән, Уйындың бер өлөшөнән ғибәрәт фән. «Нарцисс и Златоуст» романында сәнғәтте ул айырым һәләтлелек итеп ҡарай, төп герой образдың әйбергә әйләнеү хикмәтен аңларға тырыша .
Яҙыусы иҫән саҡта уны сәйәсәт менән һуғыштарға вайымһыҙ ҡарашта, эске донъяһында бикләнеп, үҙ үҙен эҙләүгә бирелгәнлетә ғәйепләйҙәр. 60-70 йылдарҙа Гессе «боласы йәштәр»ҙең кумирына һәм АҠШ һәм Японияла иң күп уҡылған Европа яҙыусыһына әйләнә.[18]
Ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яҙыусы өс тапҡыр өйләнә. Тәүге ҡатыны (1904—1923) Мария (Миа) Бернулли (1869—1963) психик сирле була (1916 йылда уға шизофрения диагнозы ҡуйыла. Уның сире ваҡытында Гессе депрессия кисерә, шул сәбәпле психоаналитикта дауаланырға мәжбр була . 1918 йылда Мианы аҡылға зәғифтәр өсөн приютҡа урынлаштырғас, ғаиләһен ҡалдырып, Монтаньолаға күсенә (1923 йылда Мария менән айырылыша)[19]. Тәүге ҡатынынан Гессеның өс улы була — Бруно (1905—1999), рәссам, Хайнер (1909—2003), китап графигы, һәм Мартин (1911—1968), фотограф.
1941 йылда Хайнер (Ганс Генрих) Гессе Швейцария рәссамы, фотографы һәм кинематографисы Иза (Изабелла) Рабиновичҡа өйләнә (1917—2003)(Изабелла- рус-швейцар рәссамы һәм карикатурисы Григорий Иделевич Рабинович ҡыҙы (1884—1958)). Герман Гессеның килененә яҙған хаттары һаҡланған һәм нәшер ителгән[20].
1924 йылда Гессе Рут Венгерға (1897—1994) өйләнә , тик был ғаилә өс йылдан тарҡала. 1931 йылда ул Черновцынан Нинон Долбинға (1895—1966) өйләнә, уның менән ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем йәшәй.
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- " Кальвтың Герман Гессе премияһы " («Кальвская премия Германа Гессе»)[21] — йыл аша сират буйынса йә немец әҙәби баҫмаһына, йә Гессе әҫәрҙәре тәржемәсеһенә. Тәүге лауреаттар араһында Рәсәй тәржемәсеһе Соломон Апт та бар[22]. Был премияны ойоштороусылар йылына өс тапҡыр "Кальвтағы Герман Гессе стипендияһы"н тапшыралар, уны немец телендә ижад иткән яҙыусы, йә иһә Кальвта башлаған эшен тамамлау өсөн өс ай йәшәргә хоҡуҡ алған тәржемәсе, йә яҙыусы ала .
- «Герман Гессе исемендәге әҙәби премия»[23] — Карлсруэ ҡалаһында йыл аша бирелә. Уның лауреаттары араһында Мартин Вальзер һәм Рафик Шами.
- " Кальв ҡалаһының Герман Гессе миҙалы "[24] — ҡала алдындағы хеҙмәттәр өсөн бирелә торған миҙал. Уның менән яҙыусының ҡатыны Нинон Гессе һәм Курт Георг Кизингер бүләкләнгән.
Музейҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Кальвта Герман Гессе музейы[25] — 1990 йылда асылған, адресы- Марктплатц,30. Бында яҙыусыға арналған иң ҙур экспозиция ҡуйылған . Музейҙа Гессеның ҡулъяҙмалары, фотоһүрәттәре, хаттары һәм шәхси әйберҙәре бар.
- Гессеның Гайенхофендағы йорто[26] — бында Гессе 1907—1912 йылдарҙа йәшәгән. Экскурсиялар яҙыусы йәшәгән йорт буйлап һәм яңынан тергеҙелгән баҡсала үтә.
- Герман Гессеның Хёри ярымутрауындағы музейы[27] — Гайенхофенда, яҙыусының тәүге йортонан алыҫ түгел урынлашҡан, бында яҙыусы 1904 йылда йәшәгән. Музей элекке XVII быуатта төҙөлгән мәктәп бинаһында урынлашҡан, уны тыуған яҡты өйрәнеү музыйы тип атарға ла була. Гессеға арналған экспозициянан тыш, бында художество галереяһы һәм неолит залы бар.
- Монтаньоллалағы Герман Гессе музейы[28] — 1997 йылдан Casa Camuzzi һарайынан йыраҡ түгел, Torre Camuzzi бинаһында урынлашҡан. Экспонаттары араһында яҙыусының шәхси әйберҙәре, һүрәттәре, фотоһүрттәре һәм ҡулъяҙмалары ҡуйылған. Бында Гессеның ижадына бағышланған төрлө тематик лекциялар ҙа үтә.
Һәйкәлдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2002 йылдың июнендә Кальвта Изге Николай күперендә Герман Гессеның Курт Тассотти эшләгән бронза скульптураһы асыла. Гайенхофенда Фридхельм Циллин Гессе скульптураһы тора. Кальвта иҫтәлекле барельефлы Герман Гессе хөрмәтенә ҡуйылған фонтан бар .
Герман Гессе хөрмәтенә Кальв һәм Бад-Шёнборнда, Берлин, Ганновер һәм Мангеймда урамдар аталған.
Әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Романдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1904 — «Петер Каменцинд» / нем. Peter Camenzind
- 1906 — «Под колесом» / нем. Unterm Rad
- 1910 — "Гертруда " / нем. Gertrud
- 1912—1913 — «Росхальде» / нем. Roßhalde
- 1915 — «Кнульп» / нем. Knulp
- 1919 — «Демиан» / нем. Demian
- 1922 — «Сиддхартха]]» / нем. Siddhartha
- 1927 — «Степной волк» / нем. Der Steppenwolf
- 1930 — «Нарцисс и Златоуст» / нем. Narziss und Goldmund
- 1932 — «Паломничество в Страну Востока» / нем. Die Morgenlandfahrt
- 1943 — «Игра в бисер» / нем. Das Glasperlenspiel
Хикәйәләре һәм новеллалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1905 — «Июль» / нем. Heumond
- 1906 — «Казанова исправляется» / нем. Casanovas Bekehrung
- 1908 — «Обручение» / нем. Die Verlobung
- 1913 — «Циклон» / нем. Der Zyklon
- 1916 — «Юность прекрасна» / нем. Schön ist die Jugend
- 1918 — «Душа ребенка» / нем. Kinderseele
- 1919 — «Последнее лето Клингзора» / нем. Klingsors letzter Sommer
- 1919 — «Клейн и Вагнер» / нем. Klein und Wagner
- 1923 — «Превращения Пиктора» / нем. Piktors Verwandlungen
Биографиялар һәм автобиографиялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1904 — «Боккаччо» / нем. Boccaccio
- 1904 — «Франциск Ассизский» / нем. Franz von Assisi
- 1925 — «Курортник» / нем. Kurgast
- 1927 — «Путешествие в Нюрнберг» / нем. Die Nürnberger Reise
- 1937 — «Листки памяти» / нем. Gedenkblätter
Шиғырҙар йыйынтыҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1899 — «Романтические песни» / нем. Romantische Lieder
- 1902 — «Стихотворения» / нем. Gedichte
- 1911 — «В дороге» / нем. Unterwegs
- 1920 — «Стихотворения художника» / нем. Gedichte des Malers
- 1921 — «Избранные стихотворения» / нем. Ausgewählte Gedichte
- 1928 — «Кризис: отрывок из дневника» / нем. Krisis : Ein Stück Tagebuch
- 1929 — «Утешение ночи» / нем. Trost der Nacht
- 1937 — «Новые стихотворения» / нем. Neue Gedichte
- 1942 — «Стихотворения» / нем. Gedichte
Наградалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Премия Бауэрнфельда (1905)
- Премия Готфрида Келлера (1936)
- Премия Гёте (1946)
- Нобелевская премия по литературе (1946)
- Почётный доктор Бернского университета (1947)
- Звание Почетный гражданин города Кальв (1947)
- Премия Вильгельма Раабе (1950)
- Pour le Mérite (1954)
- Премия мира немецких книготорговцев (1955)
- Звание Почетный гражданин коммуны Коллина-Д’Оро (1962)
Библиография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Герман Гессе Игра в бисер — Москва: «Художественная литература», 1969 г.(Перевод с немецкого Д. Каравкиной и Вс. Розанова. Редакция перевода, комментарии и перевод стихов С. Аверинцева.)
- Герман Гессе Избранное — Москва: «Художественная литература», 1977 г.(повести «Кнульп» (1915), «Курортник» (1925) и роман «Степной волк» (1927))
- Герман Гессе Паломничество в страну Востока. Игра в бисер. Рассказы — Москва: «Радуга», 1984 г. — (Серия: Мастера современной прозы).
- Герман Гессе Степной волк — Новосибирск: «Новосибирское книжное издательство», 1990 г. — ISBN 5-7620-0219-5.
- Герман Гессе Собрание сочинений в четырех томах — Петербург: «Северо-Запад», 1994г. — ISBN 5-8352-0314-4.
- Герман Гессе Собрание сочинений в восьми томах — Москва: «АСТ», 1994 г.
- Герман Гессе Собрание сочинений. 6 томов — Москва: «Амфора», 1999 г.
- Герман Гессе. Фауст и Заратустра. http://www.nietzsche.ru/look/xxa/faust-zaratustra/ Доклад, прочитанный 1 мая 1909 г. в Бремене. — СПб.: Азбука, 2001.
- Герман Гессе. Сон о флейте. — СПб.: Азбука-классика, 2001. — ISBN 5-352-00076-1 — 256 с.
- Герман Гессе / Hermann Hesse Кризис / Krisis — Москва: Издательство: Текст, 2010 г. (Языки: русский, немецкий)
- Герман Гессе Магия книги — Москва: Издательство Лимбус Пресс, Издательство К. Тублина, 2010 г. — (Серия: Инстанция вкуса). (Перевод с немецкого Г. Снежинской)
- Герман Гессе Магия красок — Москва: Издательство: Текст, 2011 г. (Перевод с немецкого М. Зоркой)
- Герман Гессе Книга россказней. Новеллы — Москва: Издательство: Текст, 2013 г. — (Серия: Квадрат). (Перевод с немецкого С. Ромашко)
Экранға сығарылған әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- El lobo estepario (1966, короткометражный), реж. Кристобаль Игнасио Мерино (мексиканская экранизация романа «Степной волк»)
- Сиддхартха (фильм) (1972), реж. Конрад Рукс
- Степной волк (фильм) (1974), реж. Фред Хайнс
- Kinderseele (1981, телефильм), реж. Гай Кубли (экранизация рассказа «Душа ребенка»)
- Die Heimkehr (2012, телефильм), реж. Йозеф Байер (экранизация рассказа «На родине» («Die Heimkehr») из сборника «Окольные пути»)[29]
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рәсәйҙә 2008 йылдан башлап, «Степной волк» музыкаль премия тапшырыла. Уны Мәскәү рәссамдарының үҙәк йорто , Мәскәү асыҡ китап фестивале һәм Артемий Троицкий булдырған.
- 1971 йылда Америка режиссёры Джордж Инглунд "Сиддхартха " романы буйынса «Захария» исемле музыкаль вестерн төшөрә. Фильмда ваҡиғалар Америкала Ҡырағай Көнбайышта бара, төп герой Захария (Джон Рубинштейн) менә уның дуҫы Меттью (Дон Джонсон) юлбаҫар булырға ҡарар итәләр һәм енәйәтсе музыканттар төркөмөнә ҡушылалар («The Crackers» (Country Joe and the Fish). Тик бандиттарҙың башлығы Джоб Кейн менән осрашҡандан һуң (Элвин Джонс), дуҫтарҙың юлы айырыла.
- Популяр немец рок йырсыһы Удо Линденберг яҙыусының ижадына ғашиҡ кеше. 2008 йылда «Suhrkamp Verlag» нәшриәтендә в уның «Мой Герман Гессе» («Mein Hermann Hesse — Ein Lesebuch») исемле китабы сыҡты.[30]
- 2012 йылда «Suhrkamp Verlag» «Hermann Hesse antwortet … auf Facebook» исемле ғәҙәти булмағн китап сыҡты (букв. «Герман Гессе отвечает на Фейсбуке»). Башта фейсбукта (Facebook) бер бит булдырыла www.facebook.com/hesse.antwortet, унда китап уҡыусылар ике ай дауамында яҙыусыға һорауҙар бирә ала. Һуңыраҡ был һорауҙарға Гессе һүҙҙәре менән яуаптар яҙылған китап сыға.[31]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #11855042X // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 data.bnf.fr: اوپن ڈیٹا پلیٹ فارم, платформа відкритих даних, платформа открытых данных, plateforme de données ouvertes, piattaforma di dati aperti, Opendata-Plattform, otevřená data platforma, åben-data-platform, տվյալների բաց շտեմարան, platforma za odprte podatke, plataforma de datos abierta, plataforma de dados aberta, платформа адкрытых дадзеных, платформа на отворените данни, platforma otwartych danych, ашық деректер платформасы, ачык маалыматтарды платформа, açıq data platforma, ochiq ma'lumotlar platforma, açık verilerin platformu, платформа отвореног података, platforma otvorenih podataka, platforma otvorenog podataka, platforma otvorených údajov, πλatφόpua avoιktώv δeδouέvwv, platformu atklātā datu, platforma atvira duomenų, platvormi avatud andmete, avoimen datan foorumi, nyílt adatok platformja, პლატფორმა ღია მონაცემები, платформа за отворени податоци, нээлттэй мэдээллийн тавцан, platformă de date deschise, platformo de malferma datumoj, open data platform, плятформа адкрытых зьвестак, Усьтэм даннойёслэн платформазы — 2011.
- ↑ 3,0 3,1 Hermann Hesse
- ↑ 4,0 4,1 Hermann Hesse
- ↑ Hermann Hesse — 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7, 978-0-19-989991-3
- ↑ 6,0 6,1 Encyclopædia Britannica
- ↑ 7,0 7,1 SNAC
- ↑ 8,0 8,1 Nationalencyklopedin — 1999.
- ↑ 9,0 9,1 International Music Score Library Project — 2006.
- ↑ 10,0 10,1 Internet Speculative Fiction Database — 1995.
- ↑ 11,0 11,1 Discogs — 2000.
- ↑ 12,0 12,1 (unspecified title)
- ↑ https://www.onb.ac.at/de/bibliothek/sammlungen/literatur/bestaende/personen/hesse-hermann-1877-1962/
- ↑ Г. Гессе «Письма по кругу»; М. 1987; письмо Альфреду Шлейхеру
- ↑ Die Geschichte des Suhrkamp Verlages
- ↑ Suhrkamp Verlag — Autoren / Hermann Hesse
- ↑ А. Г. Березина. Герман Гессе. — Л., 1976. — С. 21
- ↑ Г. Гессе «Письма по кругу» М. 1987; предисловие В. Седельника
- ↑ Heiner Hesse: Obituray
- ↑ Алексей Мокроусов «Святой для хиппи? Герман Гессе и США»
- ↑ Фонд Гессе | Hermann Hesse
- ↑ Dr. Solomon Apt | Hermann Hesse
- ↑ Stiftung Hermann Hesse Literaturpreis Karlsruhe | Willkommen
- ↑ http://www.calw.de/servlet/PB/show/1167555/SatzungHesseMedaille.pdf
- ↑ Das Hermann Hesse Museum in Calw
- ↑ Hermann-Hesse-Haus Gaienhofen
- ↑ hermann-hesse
- ↑ Museo e Fondazione Hermann Hesse Montagnola — Welcome
- ↑ Hermann Hesse neu entdeckt im Spielfilm!
- ↑ Mein Hermann Hesse: Ein Lesebuch von Udo Lindenberg — Suhrkamp Insel Bücher Buchdetail
- ↑ www.suhrkamp.de — Hermann Hesse antwortet … auf Facebook
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бернхард Целлер Герман Гессе — Челябинск: Урал LTD, 1998. — 310 б. — 10000 экз. — ISBN 5-88294-099-0.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Русскоязычный сайт о Гессе: тексты, критика, биография, фото
- Полная библиография Германа Гессе «Фантастика лабораторияһы» сайтында (рус.)
- Максим Мошков китапханаһында Герман Гессе
- Поэзия Германа Гессе в переводах Дмитрия Щедровицкого
- Поэзия Германа Гессе в переводах Вячеслава Куприянова
Ҡалып:Гессе Ҡалып:Нобелевская премия по литературе 1926—1950
- 2 июлдә тыуғандар
- 1877 йылда тыуғандар
- Википедия:Страницы с неоднозначными геоцепочками
- 9 августа вафат булғандар
- 1962 йылда вафат булғандар
- Швейцарияла вафат булғандар
- Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары
- Герман Гессе
- XX быуат немец яҙыусылары
- Немец шағирҙары
- Германияның XX быуат яҙыусылары
- Швейцария яҙыусылары
- Швейцария шағирҙары
- XX быуат әкиәтселәре
- Гёте премияһы лауреаттары
- Pour le Mérite ордены кавалерҙары
- Тичино кантонында ерләнгәндәр
- Берн университетының почетлы докторҙары


text:
Стәрлетамаҡта башҡорт театры менән филармония берләште
Ошо хәбәр ҡалҡҡас, ҡала тамашасыларының: “Бер юлы йыр тыңлап моңланып та, комедия ҡарап күңелләнеп тә ҡайтабыҙмы икән?” — һымағыраҡ ярым шаяртыулы һорауҙары ишетелә башланы. Ошо йәһәттән асыҡлыҡ индереү маҡсатында Стәрлетамаҡ театр-концерт берләшмәһенең директоры Ринат ИШМУЛЛИНҒА юлландыҡ.
– Ринат Исҡужа улы, тамашасы һәм коллективтар өсөн был берләшеү нимәһе менән отошло?
– Ижади донъя эҙләнеүҙәрҙән тора. Сер түгел: республика мәҙәниәте һүҙ оҫталарына ҡытлыҡ кисерә. Ә актерҙан да яҡшыраҡ концерт алып барыусы юҡ – был беренсе сәбәп. Икенсенән, спектаклдәр йәнле оркестр менән оҙатылып барһа, музыкаль яҡтан шулай уҡ тауышы буйынса киң мөмкинлеге булған йырсылар биҙәһә, тамашаның бәҫе лә, баһаһы ла үҫә, йәғни профессиональ яҡтан отошло тимәксемен. Ғөмүмән, театр менән филармония бер-береһен тулыландырып
ҡына торасаҡ.
Ошо урында бер коллектив икенсеһен йотмаҫмы, тигән һорау ҙа тыуалыр. Әммә шуны иҫкә төшөрәйек: театр ҙа, филармония ла – егерме йылдан ашыу тарихы булған, нығынған коллективтар, тамашасыға әйтер һүҙҙәре, теләктәре бер. Әйткәндәй, берләшеү ваҡытында уларҙың икеһенең дә ижади структураһы һаҡланып ҡалды – бер генә актер ҙа, йырсы ла ҡыҫҡартылманы!
Шуныһын да билдәләп китәйек: әлегә тиклем улар айырым биналарҙа шөғөлләнде. Ошо ваҡытта филармонияның үҙ залында ҙур тамаша ҡуйырға ла, йүнләп шөғөлләнергә лә мөмкинлеге булманы. Хәҙер иһә йырсылар ҙа, музыканттар ҙа, актерҙар ҙа театр бинаһында ҙур бер ғаилә булып шөғөлләнәсәк, тамашалар ҡуясаҡ. Ә 17 октябрҙә, йыл ярым бикле торғандан һуң, республиканың Мәҙәниәт министрылығы тарафынан бүленгән аҡсаға ремонт эшләгән ҙур залыбыҙ тамашасыларҙы ҡабул итте. Форсаттан сығып, ҙур рәхмәт белдерәм.
Бынан тыш, ишек алды йүнәтелде, пандустар ҡуйылды. Бейеү театрына шөғөлләнеү өсөн айырым зал бүленде. Хәҙер уйлап ҡарайыҡ: әгәр ҙә бер юлы ике бинаны йүнәтеп, ҡарай-һаҡлай башлаһаҡ, күпме аҡса сарыф ителер ине. Йәнә коллективтарға матур-матур костюмдар, музыка ҡоралдары һатып алырға ла, декорация хәстәрләргә лә кәрәк бит әле. Шуның өсөн дә берләшеүҙе бар яҡлап та уйланылған һәм урынлы аҙым тип иҫәпләйем.
Һәр гастроль ниндәйҙер кимәлдә сығым һәм ваҡыт талап итә. Шул уҡ мәлдә сит тарафтарҙа йәшәгән тамашасының күңелен күтәреп, барғас, концерт та күрһәтке, спектакль дә ҡуйғы килә. Быға тиклем ундай мөмкинлек сикле ине. Хәҙер бер юлы ике төрлө тамашаны ла тәҡдим итә алабыҙ. Мәҫәлән, оҙаҡламай
Үзбәкстанға юлланырға торабыҙ.
– Йырсылар, музыканттар, бейеүселәр һәм актерҙар бер сәхнәлә эшләй башлағас, шунда уҡ мюзиклдар күҙ алдына килә. Ошо йүнәлештә ниндәйҙер пландар бармы?
– Ысынлап та, берләшмәнең мюзикл ҡуйыу өсөн мөмкинлеге бар. Алдағы йылдарҙа был йүнәлеш үҫешер тип уйлайым.
– Ринат Исҡужа улы, ижади коллективтар яңы берләшмә ҡанаты аҫтында яңы егерме өсөнсө ижад миҙгелен нисек башланы?
– 1 октябрҙән генә бергә эшләй башлауға ҡарамаҫтан, ике аҙна эсендә дөйөм тамаша ла әҙерләп ҡуйҙыҡ. Стәрлетамаҡтарҙы “Серле илһам ҡосағында сағыу йондоҙ булып ҡабынып…” исемле тамаша (режиссеры — Лира Фәйзуллина) менән ҡыуандырҙыҡ. Унан тамашасыларҙы премьера (“Тиле йәшлек”, режиссеры — Зиннур Сөләймәнов), концерт көтә (Бейеү театрының сығышы). Ә Халыҡ музыка ҡоралдары ансамбле ноябрь аҙағында – Стәрлетамаҡ тамашасыларын, декабрь башында өфөләрҙе ҡыуандырмаҡсы. Әйткәндәй, улар күптән түгел Президент грантына лайыҡ булды.
Пландар күп, ең һыҙғанып эшләйһе лә эшләйһе. Исем үҙгәрһә лә, есем үҙгәрмәй бит. Иң мөһиме — тамашасыларыбыҙға тоғро ҡалып, уларҙы яңынан-яңы концерттар, спектаклдәр менән ҡыуандырырға яҙһын.


text:
Аспазия (шағир)
Аспазия (латыш. Aspazija; ысын исеме Йоха́нна Эми́лия Лиза́шул Розенберг (латыш. Johanna Emīlija Lizete Rozenberga), кейәүгә сыҡҡас: Элза Плиекшане (латыш. Elza Pliekšāne); 1865—1943) — латыш шағиры һәм драматургы. Латвия ССР-ының халыҡ шағиры Ян Райнистың ҡатыны[1].
Тормош юлы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1865 йылдың 4 (16) мартында Залениек олоҫоноң Даукшас утарында тыуған.
1897 йылда донъя күргән үҙенең тәүге «Ҡыҙыл сәскә» шиғырҙар йыйынтығында һәм «Йәне тәне менән бирелгәндәр» (1894), «Көмөш япма» (1905) драмаларында Аспазия романтизмдың фәлсәфәүи һәм эстетик принциптарын тормошҡа ашыра. Ул эмансипацияны яҡлап сығыш яһай һәм иренең социал-демократик идеяларын хуплай.
1905 −1920 йылдарҙа ире менән бергә Швейцарияла эмиграцияла була. Уларҙың тыуған илгә ҡайтыуын йылы ҡабул итәләр һәм Риганың иң матур бульварының исеме улар хөрмәтенә үҙгәртелә[2].
Аспазия Ойоштороу йыйылышы составына һайлана, Латвия дәүләтселегенең барлыҡҡа килеүендә әүҙем ҡатнаша, ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын актив яҡлай.
«Ҡомло түбәләрҙәге оҙон юл» телефильмында ҡулланылған «Мейес артында сиңерткә йырлай» йыр тексы авторы булараҡ билдәле.
1933 йылдан алып йәшәгән Дубулта ҡасабаһында 1943 йылдың 5 ноябрендә вафат була. Ригала Райнис зыяратында ерләнгән.
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шағир хөрмәтенә Ригалағы урам — «Аспазия бульвары» исемен йөрөтә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 437
ДИЕТОТЕРАПИЯ (гр. diaita — йәшәү рәүеше, туҡланыу режимы һәм ...терапия), билдәле бер диета ҡулланып дауаланыу ысулы. Д. дауаланыуҙың төп йәки ярҙамсы ысулы булырға мөмкин. Д. дауалау тәьҫире төп һәм ауырыу м‑н бер үк ваҡытта булған ауырыуҙарҙы, хеҙмәт шарттарын, климатты, йәште һ.б. иҫәпкә алып индивидуаль диета һайлауға бәйле. Һаулыҡҡа зарарлы хеҙмәт шарттары булған пр‑тиеларҙа дауалау-иҫкәртеү туҡланыуы индерелә. 20 б. 30‑сы йй. алып респ. дауалау-иҫкәртеү учреждениеларында 1—16‑сы стандарт диеталар (М.И.Певзнер б‑са) ҡулланыла, 2005 й. дауалау туҡланыуының 6 варианты индерелә. 20 б. 40‑сы йй. башлап Медицина университетында гастрит (Н.С.Ҡазыханов), сей яра ауырыуы (А.Я.Крюкова) һ.б. гастроэнтерологик ауырыуҙар ваҡытында Д. ҡулланыу б‑са фәнни тикшеренеүҙәр үткәрелә, туҡ эсәк дискинезияһы булғанда “Уфимская” (С.В.Базанова, Д.Н.Лазарева) һәм һимергәндә “Нурлы” (Л.Т.Ғилметдинова, И.Ә.Сәлимгәрәева) минераль һыуҙары м‑н бергә Д. ҡулланыуҙың һөҙөмтәлелеге һ.б. асыҡланған.
Т.Р.Зөлҡәрнәев, Р.Ғ.Ялалова
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Газета "Йәшлек" » Облако тегов » 67(2011)
Бәхетһеҙ һан, тиҙәр ҙә ул…
Новости / Спорт // 27-08-2011, 13:12
Халыҡ-ара футбол федерацияһы рейтингы буйынса, футбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһы, биш баҫҡысҡа күтәрелеп, 18-се урындан 13-сөгә сыҡты.
Тәүге урындағылар ҙа урындары менән алмашты. Әйтәйек, юғары баҫҡыста килеүсе Испания командаһы, икенсегә төшөп, урынын Голландия футболсыларына бирҙе. Өсөнсөлә − Германия уйынсылары. Һуңынан Англия, Уругвай, Бразилия, Италия, Португалия, Аргентина, Хорватия, Чили, Норвегия һәм Рәсәй командалары килә....
Әйтһәм,
Әҙәбиәт // 27-08-2011, 13:12
ДУҪ – ДОШМАН
Дошманыњдан да өйрєн, дуҫыњды ла өйрєт.
Рєми Ѓарипов....
Дошманыњдан да өйрєн, дуҫыњды ла өйрєт.
Рєми Ѓарипов....
«Витязь» янай…
Новости / Спорт // 27-08-2011, 13:11
Әлегә уйнарға ла уйнарға…
Новости / Спорт // 27-08-2011, 13:10
«Өфө» футбол командаһы, ниһайәт, ике уйын рәттән еңеү яулап, көйәрмәндәрен ҡыуандырҙы. Башта улар «Октан» футболсыларын 1:0 иҫәбенә отоп ҡайтарғас, ҡунаҡта «Сызрань – 2003» клубын 2:0 иҫәбенә еңде. Был уңыш Андрей Канчельскистың тәрбиәләнеүселәренә турнир таблицаһының дүртенсе баҫҡысына күтәрелергә форсат бирҙе....
Әйтелмәгән мөхәббәт
Әҙәбиәт // 27-08-2011, 13:08
Ҡасандыр, кемгәлер ниндәйҙер иң мөһим һүҙҙәрен әйтергә теләп тә, төрлө сәбәп менән әйтә алмаған Мәфрүзәләргә бағышлайым.
Мәфрүзәнең уйҙары тик берҙән-бер ҡыҙы Айгөлдә булды. Әле университеттың өсөнсө курсын тамамлау алдында торған ҡыҙы кисә генә телефон аша үҙенең яңы хәбәре менән уйламағанда уны аптыратып ҡуйғайны. Аптыратып тигәс тә, әллә ни шаҡ ҡатырлыҡ хәбәр түгел тип тә һанарға булыр ине. Егерме йәше тулған, үҫеп еткән ҡыҙҙың егет менән танышыуы тәбиғи хәл... Әммә, әсә кеше өсөн бындай хәбәр бик тулҡынландырғыс шул. Ошоғаса Айгөлөнөң егет-елән менән осрашып, дуҫлашып йөрөгәне ишетелмәгәнгәме, Мәфрүзә, ниңәлер, ҡыҙын һаман да сабый һымаҡ итеп күрә ине....
Мәфрүзәнең уйҙары тик берҙән-бер ҡыҙы Айгөлдә булды. Әле университеттың өсөнсө курсын тамамлау алдында торған ҡыҙы кисә генә телефон аша үҙенең яңы хәбәре менән уйламағанда уны аптыратып ҡуйғайны. Аптыратып тигәс тә, әллә ни шаҡ ҡатырлыҡ хәбәр түгел тип тә һанарға булыр ине. Егерме йәше тулған, үҫеп еткән ҡыҙҙың егет менән танышыуы тәбиғи хәл... Әммә, әсә кеше өсөн бындай хәбәр бик тулҡынландырғыс шул. Ошоғаса Айгөлөнөң егет-елән менән осрашып, дуҫлашып йөрөгәне ишетелмәгәнгәме, Мәфрүзә, ниңәлер, ҡыҙын һаман да сабый һымаҡ итеп күрә ине....
Тиңдәш
Махсус бит // 27-08-2011, 13:05
«Кеше һәр саҡ уҡырға, өйрәнергә, эҙләнергә тейеш»
Наҙгөл Иҫәнбаева Салауат башҡорт дәүләт драма театрында эшләй. Бала саҡта буй етмәҫлек хыял кеүек кенә булған сәхнә хәҙер уның тормош мәғәнәһенә әүерелгән. Репертуарҙағы ниндәй генә спектаклдәрҙә уйнамаған актриса. Күбеһе – төп ролдәр. Ҡаҙаныштары, уңыштары байтаҡ уның. Театр эсендә бер нисә тапҡыр «Йыл актрисаһы» булып та танылған, республикала үткән абруйлы «Йәш ғаилә» конкурсында гран-при ҙа яулаған Иҫәнбаевтар. Һуңғы уңыштарынан «Театр яҙы» VII республика фестивалендә Ә. Атнабаевтың «Ул ҡайтты» драмаһында «Ҡатын-ҡыҙ образын сағыу кәүҙәләндергәне өсөн» (Мәрзиә ролендә) номинацияһына лайыҡ булыуын билдәләмәү мөмкин түгел. Бынан тыш, моңло тауышлы актриса театрҙың һәр концертында тамашасыларына матур-матур йырҙарын да бүләк итә....
Наҙгөл Иҫәнбаева Салауат башҡорт дәүләт драма театрында эшләй. Бала саҡта буй етмәҫлек хыял кеүек кенә булған сәхнә хәҙер уның тормош мәғәнәһенә әүерелгән. Репертуарҙағы ниндәй генә спектаклдәрҙә уйнамаған актриса. Күбеһе – төп ролдәр. Ҡаҙаныштары, уңыштары байтаҡ уның. Театр эсендә бер нисә тапҡыр «Йыл актрисаһы» булып та танылған, республикала үткән абруйлы «Йәш ғаилә» конкурсында гран-при ҙа яулаған Иҫәнбаевтар. Һуңғы уңыштарынан «Театр яҙы» VII республика фестивалендә Ә. Атнабаевтың «Ул ҡайтты» драмаһында «Ҡатын-ҡыҙ образын сағыу кәүҙәләндергәне өсөн» (Мәрзиә ролендә) номинацияһына лайыҡ булыуын билдәләмәү мөмкин түгел. Бынан тыш, моңло тауышлы актриса театрҙың һәр концертында тамашасыларына матур-матур йырҙарын да бүләк итә....
Август ҡыҙы
Әҙәбиәт // 27-08-2011, 13:03
Август айының үҙенә генә хас һөйкөмлөлөгө бар. Бер яҡтан, урман-ҡырҙар тулып емеш-еләк өлгөрә, шул уҡ ваҡытта күҙҙең яуын алыр сәскәләр ҙә төҫ ташламаған. Көҙ яҡынлашыуын белдереп, иртәле-кисле һалҡын һауа өрөп ебәрһә лә, көндөҙҙәрен ҡояш барыбер ҡайнар. Ә август төнөндә генә була торған йондоҙҙар туйы кемдең генә күңелен иләҫ-миләҫ итмәҫ?!...
Иманлылыҡ – күркәм холоҡ, изге байрамдарҙы иманлы булып ҡаршылайыҡ
Новости / Иман // 27-08-2011, 13:00
Ураҙа ғәйете – рамаҙан айында иҫән-һау ураҙалар тотоп, Аллаһы Тәғәлә тарафынан иңебеҙгә төшөрөлгән бер фарыз, йәғни мотлаҡ ғәмәлен үтәй алыуыбыҙға шатланып байрам иткән көн. Ғәйет намаҙы ҡояш ҡалҡҡас, бер сәғәт үткәндән һуң мәсеткә барып йәмәғәт менән уҡыла. Әйткәндәй, унан алда ғаиләләге һәр йән башына фытыр саҙаҡаһы тапшырылырға тейеш. Намаҙҙан ҡайтҡас, яҡындарҙы ҡунаҡҡа саҡырыу сауаплы эш....
Ауылым, ауылҡайым минең…
Махсус бит / Проблема // 27-08-2011, 12:52
(“Милләтебеҙҙең киләсәге – ауылдарҙа”, “Йәшлек”, № 63, 13 август, 2011 йыл)
Ауыл тормошо миңә үтә лә ҡәҙерле, яҡын, аңлайышлы, бер һүҙ менән әйткәндә, йәнемдә гелән уның һулышы һулҡый. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һуңғы йылдарҙа ана шул ауылдарҙың көнитмеше өҙлөкһөҙ уйландыра, хәсрәткә һала, йөрәкте өйкәй, йәнемә тынғылыҡ бирмәй. Нисек йәшәй бөгөнгө ауыл, уның булмышы һәм ҡылмышы ни хәлдә – әйтерем ана шулар хаҡында. Был хаҡта ни өсөн һүҙ ҡуҙғаттым һуң әле һәм яҙғандарымдан фәтүә сығырмы?...
Ауыл тормошо миңә үтә лә ҡәҙерле, яҡын, аңлайышлы, бер һүҙ менән әйткәндә, йәнемдә гелән уның һулышы һулҡый. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һуңғы йылдарҙа ана шул ауылдарҙың көнитмеше өҙлөкһөҙ уйландыра, хәсрәткә һала, йөрәкте өйкәй, йәнемә тынғылыҡ бирмәй. Нисек йәшәй бөгөнгө ауыл, уның булмышы һәм ҡылмышы ни хәлдә – әйтерем ана шулар хаҡында. Был хаҡта ни өсөн һүҙ ҡуҙғаттым һуң әле һәм яҙғандарымдан фәтүә сығырмы?...
Киләсәгебеҙ нанотехнологияларға һәм йәштәргә бәйле
Рубрикалар // 27-08-2011, 12:50
Бындай сараның тәүгеһе Башҡортостанда 2009 йылда үткәйне. Унда Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән ошо йүнәлештә эшләгән ғилми үҙәктәр, сәнәғәт предприятиелары, ғилми һәм юғары уҡыу йорттары, шулай уҡ сит ил вәкилдәре ҡатнашҡайны. Әйткәндәй, Конгресс-холдың икенсе ҡатында ойошторолған күргәҙмә экспозицияһында, республиканың нанотехнологиялар өлкәһендә өлгәшкән ҡаҙаныштары менән бер рәттән, сит төбәктәрҙең дә һуңғы фәнни-техник яңылыҡтары урын алғайны. Күргәҙмә менән ҡыҙыҡһыныусылар газ, нефть, машиналар эшләү, авиация, ғөмүмән, сәнәғәт, шулай уҡ медицина өлкәһендәге нанояңылыҡтар менән яҡындан таныша алғайны. Нанотехнологиялар тураһында ул ваҡытта республикала артыҡ һүҙ ҡуйыртылмай һәм күпселек халыҡ бигүк хәбәрҙар ҙа түгел ине....
[/aviable]


text:
Газета "Йәшлек" » Облако тегов » 51(2011)
Башҡортостанға килгән һайын үҙем өсөн ҡәҙерле асыштарға, табыштарға юлығам
Новости / Тарих // 2-07-2011, 17:33
Ошо көндәрҙә бөйөк Зәки Вәлидиҙең ҡыҙы Иҫәнбикә Туған атаһы эҙҙәре буйлап, Учалыға килеп ҡайтты. Әхмәтзәки Вәлиди тураһында әллә күпме уҡыһам да, бөйөклөгөн аҡылым менән таныһам да, ул алыҫтағы ят бер йондоҙ кеүек ҡала бирҙе, исеме бер ҡасан йөрәкте елкендермәне. Ә шулай ҙа уның ҡыҙы Иҫәнбикә Туған Учалыға килә тигән хәбәрҙе ишеткәс, оло тулҡынланыу хисен кисерҙем: танылған ғалим, сәйәсмән, башҡортом тип йән атҡан Вәлидиҙең балаһы ниндәйерәк холоҡло кеше икән? Фән өлкәһендә үрҙәр яулаған профессормын, тип ханым танауын күккә сөйөп йөрөмәҫме? Ҡунаҡ ҡаршылағанда берәй әтнәкә килеп сыҡҡан хәлдә ризаһыҙлыҡ күрһәтмәҫме? Башымда ҡайнаған ошо һәм башҡа һорауҙар Иҫәнбикә апайҙы күреү менән юҡҡа сыҡты − Әхмәтзәки Вәлидиҙең ҡыҙы иҫ киткес мөләйем, илтифатлы, аралашыуҙа ябай ине....
Ҡырмыҫҡалыны икмәк данлай
Экономика // 2-07-2011, 17:16
Ҡырмыҫҡалы районы ҡулланыусылар йәмғиәте тармаҡта алдынғы коллективтарҙың береһе. Ул эске сауҙаны үҫтереү, уның социаль йүнәлтелгәнлеген күтәреү өсөн барлыҡ мөмкинлектәрҙе файҙалана. Хеҙмәттәренең һөҙөмтәһе лә ҡыуаныслы. Әйтәйек, былтыр халыҡҡа 264 миллион 100 мең һумлыҡ (райондағы һәр кешегә иҫәпләгәндә – 13 мең 93 һум) ҡулланыу тауарҙары һатылған. Хужалыҡ эшмәкәрлегенән ингән саф табыш 4 миллион 273 мең һум тәшкил иткән. Бер йылда ғына районда ете үҙ хеҙмәтләндереү магазины асылған. Хәҙер уларҙың дөйөм һаны 45-кә етә. Магазиндарҙағы бай ассортимент, хаҡтарҙың социаль йүнәлешлелеге, хеҙмәтләндереү кимәле – эштәре бар яҡлап та маҡтауға лайыҡ....
Өйрәнәйек доғалар
Новости / Иман // 2-07-2011, 17:13
Үҙеңә бер зарар эшләгәндәр, тип шикләнгән осраҡ та түбәндәге доғаны ҡат-ҡат уҡы.
«Мә шә-әл-лаһү лә ҡүүәттә иллә бил-ләһи лә йәти бил – хәсәнәти илләл – лаһү үә лә йәддәғүс – сәййи әти илләл – лаһ».
Сәфәргә сыҡҡанда уҡыла торған доға
«Аллаһүммә иннәә нәсьәлүкә фии сәфәринәә һәәзәл- бирра үәт-тәкүәә».
Мәғәнәһе: «Аллаһым, был сәфәребеҙҙә беҙ Һинән игелек үә тәҡүәлек һорайбыҙ»....
«Мә шә-әл-лаһү лә ҡүүәттә иллә бил-ләһи лә йәти бил – хәсәнәти илләл – лаһү үә лә йәддәғүс – сәййи әти илләл – лаһ».
Сәфәргә сыҡҡанда уҡыла торған доға
«Аллаһүммә иннәә нәсьәлүкә фии сәфәринәә һәәзәл- бирра үәт-тәкүәә».
Мәғәнәһе: «Аллаһым, был сәфәребеҙҙә беҙ Һинән игелек үә тәҡүәлек һорайбыҙ»....
Ял да ит, сүрәләр ятларға ла өйрән
Новости / Иман // 2-07-2011, 17:10
20 июндән Өфөнөң Мәрйәм Солтанова исемендәге ислам колледжында ике аҙналыҡ йәйге лагерь эшләй башланы. Йәш мосолмандар өсөн ял Ислам мәҙәниәте, фәне һәм мәғарифын яҡлау фонды ярҙамы менән ойошторолған. Уҡыу йорто уҡытыусылары менән студенттар балаларға спорт ярыштары үткәрә, уларҙы экскурсияларға, походтарға йөрөтә. Балалар дин нигеҙҙәрен, ғәрәп телен өйрәнә. Лагерҙа туҡланыу ҙа ойошторолған. 4 июлдән «Ләлә-Тюльпан» мәсетендә тағы бер балалар лагеры асыласаҡ. Бер ай дауамында ял итеүселәр ислам нигеҙҙәрен, ғәрәп телен, Ҡөрьән сүрәләрен ятларға өйрәнәсәк. Балалар менән Рәсәй ислам университетында белем алған студент-практиканттар шөғөлләнәсәк....
Мәсеттәрҙә – китапхана
Новости / Мәҙәниәт // 2-07-2011, 17:06
«Байтул Мал» мәрхәмәтлек фонды республикабыҙ ауылдарында Ислам китапханаларын асырға ниәтләй. Был эште бойомға ашырыу өсөн ойошмала китап фонды булдырылған.
Фонд директоры Артур Нәсибулов әйтеүенсә, планлаштырылған китапханаларҙа дини әҙәбиәт кенә түгел, башҡа китаптар ҙа буласаҡ. «Ҡала кешеләренең китап кәштәләрендә байтаҡ китап саң йыйып ята. Ә ауылда йәшәүселәр уларҙы уҡый ҙа алмай, һатып алырға ла мөмкинлеге юҡ. Шуға беҙ ҡаланан китаптар йыйып алып, уларҙы ауыл мәсеттәренә тапшырырға уйлайбыҙ», – ти ул....
Фонд директоры Артур Нәсибулов әйтеүенсә, планлаштырылған китапханаларҙа дини әҙәбиәт кенә түгел, башҡа китаптар ҙа буласаҡ. «Ҡала кешеләренең китап кәштәләрендә байтаҡ китап саң йыйып ята. Ә ауылда йәшәүселәр уларҙы уҡый ҙа алмай, һатып алырға ла мөмкинлеге юҡ. Шуға беҙ ҡаланан китаптар йыйып алып, уларҙы ауыл мәсеттәренә тапшырырға уйлайбыҙ», – ти ул....
Хоҙай барыһын да күрә
Әҙәбиәт / Проза // 2-07-2011, 17:01
Бер көндө Муса ғәләйһис-сәләм Йәнәбел-Хаҡҡа мөрәжәғәт итеп: «Йә, Раббым, ғәҙеллегеңде күргем килә, күрһәтһәң ине», – тип ялбарҙы. Йәнәбел-Хаҡ уға бер тау янына барырға ҡушты. Ул кеше һирәк йөрөй торған урын ине. Муса ғәләйһис-сәләм: «Йә, Раббым, был кешеһеҙ ер икән, ғәҙеллегеңде бында нисек күрермен?» – тип йәнә һораны. Йәнәбел-Хаҡ «Эй, Муса, сабыр ит», – тине. Муса ғәләйһис-сәләм тирә-яғына ҡаранып ултыра башланы. Шул мәлде алыҫтан бер атлы пәйҙә булды. Ул сабып килде лә тау итәгендәге шишмәнән атына һыу эсерҙе. Үҙе лә аттан төшөп, ҡулын, битен йыуырға уйланы. Ҡамасауламаһын өсөн билендәге алтын янсығын сисеп, уны ергә ҡуйҙы, йыуынып алғас, әйберен кире алып ҡуйырға онотто.
Шул саҡта шишмәгә бер бала килде....
Шул саҡта шишмәгә бер бала килде....
Йорто – мосолмандың ҡәлғәһе
Новости / Иман // 2-07-2011, 16:50
Йәшәгән йорто мосолман өсөн нимәне аңлата? Ул – беҙҙең өсөн яңғыҙ ғына ҡала йәки ҡәрҙәштәр менән осраша, ашай-эсә, йоҡлай торған урын. Аллаһы Тәғәлә лә: «Аллаһ һеҙгә тыныс йорттар бирҙе», – тигән. Ибне Кәсир был аятты түбәндәгесә аңлата: «Аллаһы Тәғәлә үҙенең бәндәләренә сикһеҙ ниғмәттәр – тынысланыу, йәннәткә ингәнсе урынлашыу урыны булған өйҙәр биргән». Габдуллаһ Йософ Ғәли: «Туған нигеҙ кешенең рухи бөйөклөгөнөң күрһәткесенә әүерелә», – тип баһалаған. Өйҙәге тыныслыҡты һәм именлекте йортонан яҙған, бер нәмәһеҙ урамда тороп ҡалған ҡасаҡ ҡына яҡшы аңлай.
Ислам буйынса, кешенең тыуған йорто тыныслыҡ һәм именлек урыны булырға тейеш. Кеше хөкүмәт ҡарамағында йәки урамда ҡунып йөрөгән йорт-ерһеҙ кешеләрҙе иҫкә алып, беҙ өйлө булыу бәхетен тоябыҙ....
Ислам буйынса, кешенең тыуған йорто тыныслыҡ һәм именлек урыны булырға тейеш. Кеше хөкүмәт ҡарамағында йәки урамда ҡунып йөрөгән йорт-ерһеҙ кешеләрҙе иҫкә алып, беҙ өйлө булыу бәхетен тоябыҙ....
Иман нуры ҡайта ауылыма
Новости / Иман // 2-07-2011, 16:48
Тыуған ауылым Ҡыуат йәмле Һаҡмар бөгөлөндә, тирә-яғын тауҙар уратып алған, тәбиғәте менән Швейцариянан айырылғыһыҙ ерҙә урынлашҡан. Ул – Баймаҡ районының иң матур ауылдарының береһе. Элек беҙҙең ауылда ҙур мәсет булған, унда Әбдрәхим олатай Солтанғолов (мәрхүм) указлы мулла булып торған. Революциянан һуң иман йорто клуб, ҡыҙыл мөйөш хеҙмәтен үтәп, аҙаҡтан бөтөнләй һүтеп алынған.
Алланың рәхмәтендә булһындар, иманлы кешеләр бар икән әле. Үткән Шәжәрә байрамында кәңәшләшеп, Ҡыуат ауылының ҡап уртаһында мәсет төҙөргә ҡарар ҡабул ителде. Бураны элекке указлы мулланың ейәне бүләк итте....
Алланың рәхмәтендә булһындар, иманлы кешеләр бар икән әле. Үткән Шәжәрә байрамында кәңәшләшеп, Ҡыуат ауылының ҡап уртаһында мәсет төҙөргә ҡарар ҡабул ителде. Бураны элекке указлы мулланың ейәне бүләк итте....
Йәүҙәт Ильясов: Мәйәрәнең йыры
Әҙәбиәт // 2-07-2011, 16:42
1956 йылдың 18 июнендә булды был хәл. Ҡояш байыр алдынан беҙ Аман-Ҡотан һыртын артылып, алыҫ тау ауылына килеп еттек.
Машина шә-әп үзбәк артисткаһы «С»-ныҡы ине. Рулдә уның улы Әхмәт – сәнғәт училищеһы студенты ултыра. Улар йәйҙәрен үткәрергә ниәтләгән ҡышлаҡҡа яҡты күҙҙә барып етергә ашыҡты. Бәхетле осраҡлыҡҡа юлығып, ул машинала миңә лә – Ташкентта сыҡҡан бер гәзит хәбәрсеһенә – урын табылды. Зәрәфшан һыртының һутлы көтөүлектәрен күрергә ашҡынып, мин яҡшы юлдаштарға эләгеүемә ҡыуанып бөтә алманым. Тауҙар!.. Болоттарҙан ашып киткән текәлектәр, зәңгәр томан тартылған тар үҙәндәр, һуйырташтарҙы йырлатып түбәнгә атылған йор шишмәләр бөгөнгөләй күҙ алдымда....
Машина шә-әп үзбәк артисткаһы «С»-ныҡы ине. Рулдә уның улы Әхмәт – сәнғәт училищеһы студенты ултыра. Улар йәйҙәрен үткәрергә ниәтләгән ҡышлаҡҡа яҡты күҙҙә барып етергә ашыҡты. Бәхетле осраҡлыҡҡа юлығып, ул машинала миңә лә – Ташкентта сыҡҡан бер гәзит хәбәрсеһенә – урын табылды. Зәрәфшан һыртының һутлы көтөүлектәрен күрергә ашҡынып, мин яҡшы юлдаштарға эләгеүемә ҡыуанып бөтә алманым. Тауҙар!.. Болоттарҙан ашып киткән текәлектәр, зәңгәр томан тартылған тар үҙәндәр, һуйырташтарҙы йырлатып түбәнгә атылған йор шишмәләр бөгөнгөләй күҙ алдымда....
Ауыр яҙмышлы, ижади балҡышлы
Рубрикалар / Хәтер // 2-07-2011, 16:40
Һеҙҙең иғтибарға күренекле совет яҙыусыһы Йәүҙәт Ильясовтың һуңғы көндәре хаҡында уның тормош иптәше Анна Яковлевна Мигловец менән булған әңгәмәне тәҡдим итмәксебеҙ. Ул Ташкентта 2006 йылда баҫылған.
Был әңгәмәгә мин интернет селтәрен байҡап ултырғанда осраҡлы рәүештә барып эләктем тип әйтергә лә була. Улай тиһәң, Үзбәкстанда ғына түгел, СССР-ҙа бик күптәрҙең яратҡан яҙыусыһына әйләнгән яҡташыбыҙ Йәүҙәт Илъясовтың яҙмышы күптән ҡыҙыҡһындыра ине. Уның 1952 йылда беҙҙең гәзиттә, ул ваҡытта «Ленинец – Ленинсы»ла әҙәбиәт бүлеге мөдире булыуы ла иғтибарыбыҙҙы йәлеп итте. Яҙыусының тарихи һәм бер үк ваҡытта мажаралы китаптары күптәрҙең, бик күптәрҙең өҫтәл китабына әйләнгән. Интернеттағы күп фекерҙәр шул турала һөйләй. Уны «беҙҙең осорҙоң легендар яҙыусыһы, даһийы» тип нарыҡлайҙар....
Был әңгәмәгә мин интернет селтәрен байҡап ултырғанда осраҡлы рәүештә барып эләктем тип әйтергә лә була. Улай тиһәң, Үзбәкстанда ғына түгел, СССР-ҙа бик күптәрҙең яратҡан яҙыусыһына әйләнгән яҡташыбыҙ Йәүҙәт Илъясовтың яҙмышы күптән ҡыҙыҡһындыра ине. Уның 1952 йылда беҙҙең гәзиттә, ул ваҡытта «Ленинец – Ленинсы»ла әҙәбиәт бүлеге мөдире булыуы ла иғтибарыбыҙҙы йәлеп итте. Яҙыусының тарихи һәм бер үк ваҡытта мажаралы китаптары күптәрҙең, бик күптәрҙең өҫтәл китабына әйләнгән. Интернеттағы күп фекерҙәр шул турала һөйләй. Уны «беҙҙең осорҙоң легендар яҙыусыһы, даһийы» тип нарыҡлайҙар....
[/aviable]


text:
Ән-Нәбәүи мәсете
Ән-Нәбәүи мәсете (Мәсжид әл-Нәбәүи) (ғәрәпсә: المسجد النبوي — Пәйғәмбәр мәсете) — Мәккәләге Әл-Харам мәсетенән ҡала Исламдың икенсе иң изге урыны. Мәсет ихатаһында Мөхәммәт пәйғәмбәр ҡәбере урынлашҡан.
Иерусалимдәге Әл-Аҡса мәсете - Исламдың өсөнсө изге урыны.
Әл-Мәсжид ән-Нәбәүи (ғәр. المسجد النبوي) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ерләнгән урыны.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был урында тәүге мәсет Мөхәммәт Пәйғәмбәр үҙе тере сағында уҡ төҙөлгән булған. Артабанғы хәлифтәр уны киңәйткән һәм матурайтҡан. Йәшел Көмбәҙ аҫтында (Пәйғәмбәр көмбәҙе[1]) Мөхәммәт Пәйғәмбәрр ҡәбере урынлашҡан. Көмбәҙ төҙөлгән ваҡыт аныҡ ҡына билдәле түгел, әммә уны һүрәтләүҙе XII быуат манускриптарында күрергә мөмкин. Тәүге ике хаҡ хәлифә Әбү Бәкер һәм Ғүмәр ибн әл-Хәттаб шулай уҡ уның янында ерләнгән. Һижрәтенән һуң Мөхәммәт Пәйғәмбәр Йәсрибтә төпләнә (һуңғараҡ ул Мәҙинә тип атала башлай). Йәшәгән өйө урынында мәсет төҙөй башлағанда эштәрҙә үҙе ҡатнаша. Был бинаны төҙөү, бүлмәләү принцибы бар донъялағы мәсеттәрҙә ҡулланыла башлай[2][3]. Ҡоролмала колонналы мәсет композицияһының барлыҡ төп элементтары ҡулланыла: асыҡ дүртмөйөшлө ихата башта ҡибланы Иерусалим яғына йүнәлтеп күрһәткән булған, һуңғараҡ мосолмандарҙың төп изге ҡалаһы Мәккәгә боролған. Мәсет шулай уҡ мәҙәни һәм ижтимағи саралар, суд үткәреү урыны, мәҙрәсә булып та хеҙмәт иткән.
Мәҙинә Мөнәүәрә - нурлы ҡала[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәҙинә-Мөнәүәрә, «нурлы Мәҙинә» - шулай тип атайҙар Исламды күтәреп алған, тупрағы пәйғәмбәребеҙҙең ғәзиз кәүҙәһен үҙ ҡосағына ҡабул иткән мәртәбәле был ҡаланы. Пәйғәмбәребеҙҙең мөбәрәк тауышы яңғыраған, әле уның изге ҡәберен ҡәҙерле ҡомартҡыһы итеп аймаған Нәбиулла мәсете лә ике аҙымда ғына, әммә хатта шул арауыҡҡа ыҡсым ғына икенсеһен ултыртып ҡуйғандар. Хәҙер мосолмандар үҙ теләге менән мәсеттәр һанын арттыра, һәр ҡайһыһында халыҡ тулы, һәр ҡайһыһында пәйғәмбәребеҙ рухына доға ҡылына. Төрлө мәҙһәб вәкилдәре, үҙ хәлдәренә, мөмкинлегенә ярашлы, ҡалаға төрлө ваҡытта килеп, хаж сәфәрен ошонда тамамлап ҡайта.
Пәйғәмбәребеҙ мәсетен - «Мәсжид ән-нәбәүи»ҙе зыярат ҡылыу - хаждың айырылғыһыҙ өлөшө, һиммәте. Рәсүлуллабыҙ заманындағы мәсет хәҙер мөһабәт, матурлығы менән хайран итерлек ғибәҙәтхана эсендә ҡалған. Колонналар аяттар нағышланған алтын пластиналар менән биҙәлгән, әммә был семәрҙәр күҙгә бәрелеп бармай, зауыҡлы һәм урынлы, саманан ашыу юҡ, кешене байлыҡ менән шаңҡытыуға йүнәлдерелмәгән.
Пәйғәмбәребеҙ мәсетендә ҡатындар һәм ирҙәр айырым ғибәҙәт үтәй. Күрше апайҙарым тәү килгәндәрендә Рәсүлуллабыҙҙың ҡәберен зыярат ҡылыу, уның янында намаҙ уҡыу бәхетенә ирешкәндәр, сөнки ул юлы Рәсәйҙекеләрҙе король үҙе ҡабул иткән. Был мәртәбә ул яҡҡа беҙҙе үткәрмәнеләр. Мәсеттең һоҡланғыс «Йәннәт баҡсаһы» тигән өлөшөндә, ҡәбер янындағы майҙанда уҡыныҡ намаҙҙы. Бында тик иртәнсәк, сабах намаҙынан һуң, әҙгә генә индерәләр.
... Мәсжид ән-Нәбәүигә Ҡөрьән бүләк итеү йолаһы бар икән. Ҡаршылағы дини китаптар, аудио-видеокассеталар һатылған кибеттән Ҡөрьән-Кәрим алдым, ниәтемде белгәс, һатыусыһы тәүге биткә махсус мөһөр һуғып бирҙе. Мәсеттә полицейский ҡатын уны рәхмәт әйтеп ҡабул итте лә төрлө ҙурлыҡтағы баҫмалар тигеҙләп, тыңҡыслап тултырылған махсус этажеркаға һалды. Бындай кәштәләр Харам мәсеттә лә бар ине. Теләүселәр әленән-әле шунан изге китапты алып, сүрәләрҙе сәғәттәр буйы уҡып ултыра.[4]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Munt H. The Holy City of Medina: Sacred Space in Early Islamic Arabia. — Cambridge University Press, 2015. — ISBN 978-1-107-04213-1.
- Г.Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы. - Өфө, 2014.-231 бит
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Tore Kjeilen Madina // LookLex Encyclopaedia
- ↑ Akel Ismail Kahera Deconstructing the American mosque: space, gender, and aesthetics — University of Texas Press, 2002. — P. 29. — 194 p. — ISBN 9780292743441.
- ↑ Akel Ismail Kahera, Latif Abdulmalik, Craig Anz Design Criteria for Mosques and Islamic Centers: Art, Architecture and Worship — Elsevier Architectural Press, 2009. — P. 16. — 93 p. — ISBN 9780750667968.
- ↑ Г.Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы. - Өфө, 2014.-231 бит