text:
Иман шарттары
Иман шарттары
Мосолмандың беренсе бурысы - Аллаһы Тәғәләнең барлығына һәм бер булыуына, Хәҙрәти Мөхәммәд салал-лаһу ғәләйһис-сәләмдең пәйғәмбәрлегенә ышаныу. Аҡылы камил булған һәм бәлиғ булыу осорона еткән һәр кеше беренсе сиратта иман нигеҙҙәрен белергә тейеш. Уны «Иман шарттары» тип тә әйтәләр.
Иман шарттары
- Аллаһы Тәғәләнең барлығына һәм бер булыуына ышаныу.
- Аллаһы Тәғәләнең фәрештәләренә ышаныу.
- Аллаһы Тәғәләнең китаптарына ышаныу.
- Аллаһы Тәғәләнең пәйғәмбәрҙәренә ышаныу.
- Яуап көнөнә ышаныу.
- Яҙмышҡа (насипҡа), тәҡдиргә: яҡшылыҡ менән яманлыҡтың Аллаһы Тәғәлә тарафынан булыуына ышаныу.
Йөкмәткеһе
Иман рөкөндәренең һәр береһенә ҡыҫҡаса туҡталып китәйек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аллаһы Тәғәләгә ышаныу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был Уның барлығына, берлегенә ышаныу, тигән һүҙ. Беҙ был турала алдағы дәрестәрҙә күп һөйләштек. Был дәрестә тағы ла ҡайһы бер аяттарҙы ҡарап үтербеҙ. Күп кеше Аллаһы Тәғәләнең барлығын инҡар итмәй. Ләкин Уның тураһында бик аҙ беләләр. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, йыш ҡына ябай халыҡ араһында, мәҫәлән, «Аллаһ бабай» тигән һүҙ ишетергә тура килә. Ә бит Аллаһы Тәғәләне кеше сүрәтендә күҙ алдына килтереүсе - ул инде мосолман түгел. Беҙ бының турала ла һөйләштек. Шуға ла Аллаһы Тәғәлә Ҡөрьәндә шулай ти: «Уның шикелле бер нәмә лә юҡ» («Кәңәш» сүрәһе, 42:11). Йәғни, Аллаһы Тәғәлә Үҙе яратҡан нәмәләрҙең береһенә лә оҡшамаған. Ул тыуҙырылмаған, тыуҙырмаған, Уның ҡатыны ла, балаһы ла юҡ, Ул һәр ваҡыт булған, бар һәм буласаҡ. Уны был донъяла бер кеше лә күрмәгән һәм күрмәйәсәк тә. Ул, ҡайһы бер ябай кешеләр әйтеүенсә, ниндәйҙер нур, утлы туп йә Ҡояш формаһында ла түгел. Мосолман кеше Аллаһы Тәғәләгә ышана, ләкин Уны күҙ алдына килтермәй. Һәм, шулай уҡ, кешегә хас самалы аҡылы менән Уны аңларға тырышмай. Мәҫәлән, беҙгә Аллаһы Тәғәлә биргән күҙҙәр нисәләр километрҙан ары күрә алмайҙар, ҡолаҡтарыбыҙ иһә ниндәйҙер тауыштарҙы ишетмәй һәм ишетергә һәләтле лә түгелдәр, ә ҡулдар иһә ниндәйҙер ауырлыҡтан арыны күтәрә алмайҙар. Шуның шикелле, беҙҙең аҡылыбыҙ ҙа Аллаһы Тәғәләнең мәңге булыуын, бер нәмәгә лә оҡшамауын, бөтә ваҡиғаларҙы ла алдан белеүен һәм Уның тағы ла башҡа күп сифаттарын тулыһынса аңлап етмәҫкә мөмкин. Һәм был тик беҙҙең көсһөҙлөгөбөҙҙө генә иҫбатлай, ә Аллаһы Тәғәләнең юҡлығына дәлил түгел.
Аллаһы Тәғәләнең фәрештәләренә ышаныу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был донъяла кешеләр берҙән-бер аҡыл эйәләре түгелдәр. Аллаһы Тәғәлә беҙҙән тыш тағы ла фәрештәләрҙе һәм ендәрҙе бар иткән. Кешеләр менән ендәрҙән айырмалы рәүештә, фәрештәләр Аллаһы Тәғәләгә бер һүҙһеҙ буйһоналар һәм бер ниндәй ҙә гонаһ эш эшләмәйҙәр. Улар Аллаһы Тәғәләнең әмерҙәрен үтәр өсөн яратылғандар. Мәҫәлән, ҡайһы бер фәрештәләр ямғырҙар менән эш итә, ҡайһылары тауҙарҙы аҫтын өҫкә килтерә ала, ҡайһылары иһә, кеше сүрәтенә инеп, Аллаһы Тәғәләнең әмере буйынса кешеләр менән һөйләшә. Ҡайһылары беҙҙең ҡылған эштәребеҙҙе яҙып ултыралар. Ҡайһы бер ферештәләр Ҡөрьән уҡып ултырыусыларға ҡанаттарын һалып, уларҙы хөрмәт итеп тора. Ҡайһылары Ҡиәмәт көнөндә кафырҙарҙы Йәһәннәмгә ташлар өсөн яратылған. Ә ҡайһылары иһә шул Йәһәннәмдең һаҡсылары булып торасаҡ. Фәрештәләр бик күп, уларҙың һанын Аллаһы Тәғәлә генә белә.
Беҙ ҡайһы бер фәрештәләрҙең исемдәрен беләбеҙ. Мәҫәлән, Джибрил фәрештәне, ғаләйһиссәләм. Башҡортса әйтелеше - Ябраил. Аллаһы Тәғәләнән пәйғәмбәрҙәргә вәхи килтереүсе һәм әмер-бойороҡтар еткереүсе фәрештә ул. Ул, шулай уҡ, пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәттең (саллаллаһу ғаләйһи үә сәлләм) яҡын дуҫы ла. Ябраил фәрештә уға бер нисә сүрәттә күренгән ине. Тағы ла Микәил тигән фәрештә бар. Был фәрештә ямғырҙар менән эш итә. Тағы ла Исрафил тигән фәрештә бар. Ул фәрештә, Ҡиәмәт көнө етһә, борғоға өрәсәк. Әлеге ваҡытта ул борғоһон ауыҙына алып, Аллаһы Тәғәләнең әмерен көтөп тора.
Әлбиттә, Аллаһы Тәғәлә өсөн бер ниндәй ҙә ҡыйын эш юҡ. Һәм Ул бар эштәрҙе лә бер ниндәй ауырлыҡһыҙ Үҙе генә лә башҡара алыр ине, сөнки Ул бер кемдең дә ярҙамына мохтаж түгел. Аллаһы Тәғәләнең сифаттарының береһе - Әл-Ҡәүүий, йәғни «Көслө». Аллаһы Тәғәлә, шулай уҡ, Әл-Ғәний, йәғни «Мохтаж булмаған». Аллаһы Тәғәлә: «Бул!» - тиһә, Ул теләгән нәмә буласаҡ. Әммә ләкин Ул фәрештәләрҙе барлыҡҡа килтергән һәм уларҙың һәр береһенә билдәле бер эштәр ҡушҡан. Ни өсөн? Фәрештәләрҙе Ул Үҙенең барлығын, берлеген һәм бөйөклөгөн күрһәтер өсөн яратҡан.
Аллаһы Тәғәләнең китаптарына ышаныу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аллаһы Тәғәлә ҡайһы бер пәйғәмбәрҙәр аша кешелеккә бер нисә китап ебәргән. Мәҫәлән, Тәүрат (урыҫса - Тора) китабы Муса пәйғәмбәр ғаләйһиссәләм аша бирелгән, Инжил китабы (Евангелие) - Ғайса пәйғәмбәр ғаләйһиссәләм (ғәрәпсә - (Ғ)Иса, урыҫса - Иисус) аша, Забур (Псалтырь) - Дауыт пәйғәмбәр ғаләйһиссәләм аша, һәм һуңғы китап - ул Ҡөрьән, был китап Мөхәммәт пәйғәмбәргә (саллаллаһу ғаләйһи үә сәлләм) бирелде. Был китаптарҙа Аллаһы Тәғәлә Үҙенең барлығын, берлеген, иман шарттарын, Ахирәт хәлдәрен, әхләҡ төшөнсәләрен, ғибрәтле тарихи ваҡиғаларҙы, киләсәк хәбәрҙәрен, шәриғәтте аңлатты. Атап үткән китаптарҙың барыһы ла тура юлды күрһәтер өсөн индерелгән ине. Һәм беҙ, мосолмандар, уларға ышанырға тейешбеҙ.
Әммә шундай һорау тыуыуы бар: әгәр был китаптар барыһы ла Аллаһы Тәғәләнән икән, ни өсөн беҙ тик Ҡөрьән буйынса ғына йәшәргә тейешбеҙ һуң? Эйе, был һорау йыш бирелә. Һәм уға яуап ошолай: Ҡөрьъәндән алда булған китаптар кешеләр тарафынан үҙгәртелгәндәр. Уларҙы күпләп тәржемә итеү һәм күпләп күсереп яҙыу һөҙөмтәһендә уларға сит һүҙҙәр - кеше һүҙҙәре - килеп ингән. Был турала Аллаһы Тәғәлә Ҡөрьәндә шулай ти: «Әллә һеҙ уларҙың (йәһүдиҙәрҙең һәм насраниҙарҙың) һеҙгә ышаныуына өмөт итәһегеҙме? Улар араһында бит Аллаһ һүҙҙәрен аңлағандаң һуң да, уларҙы күрәләтә үҙгәртеп яҙыусылар булды...» («Һыйыр» сүрәһе, 2:75). Йәғни Аллаһы Тәғәләнең Ҡөрьәндән алда бирелгән китаптары үҙгәртелгәндәр. Тимәк, әлеге көндә йөрөгән Тәүрат (Тора), Инжил (Евангелие) кеүек китаптар тәү хәлендә һаҡланып ҡалмағандар. Һәм бөгөн ул китаптарҙа Аллаһы Тәғәләнең нисә процент һүҙҙәре һаҡланып ҡалғанын беҙ белмәйбеҙ. Бәлки, яртыһынан күберәге лә хатта үҙгәртелгәндер. Шуға күрә ул китаптар инде тура юл күрһәтә алмайҙар. Иң һуңында Аллаһы Тәғәлә кешелеккә Үҙ Рәхмәте менән Ҡөьән-Кәримде индерҙе. Ҡөрьән - Аллаһы Тәғәләнең Ҡиәмәт көнө алдынан кешелеккә ебәргән һуңғы китабы. Ул ғәрәп телендә ғәрәп пәйғәмбәренә бирелгән булһа ла, бөтә кешеләргә лә берҙәй йүнәлтелгән. «Беҙ һине барлыҡ кешеләргә һөйөндөрөүсе һәм иҫкәртеүсе-өгөтләүсе итеп ебәрҙек...» - ти Аллаһы Тәғәлә. Шулай итеп, донъялағы бөтә кешеләр ҙә Аллаһы Тәғәлә тарафынан индерелгән нурға, Ҡөрьәнгә, эйәрергә тейеш. Быны аңлаған кешеләр, ниндәй генә милләттән булыуҙарына ҡарамаҫтан, ислам динен ҡабул итәләр. Һәм шуға күрә лә бөгөн мосолмандар һаны немец, француз, инглиз, урыҫ, ҡытай, япон һәм башҡа халыҡтар араһында арта бара.
Аллаһы Тәғәләнең пәйғәмбәрҙәренә ышаныу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аллаһы Тәғәлә китаптар бирә, тип әйттек, ләкин Аллаһы Тәғәлә китаптарҙы кемдәр аша бирә? Пәйғәмбәрҙәр аша (ғәрәпсә - нәбий, рәсүл, урыҫса - пророк). Мөхәммәт пәйғәмбәр (саллаллаһу ғаләйһи үә сәлләм) әйткәнсә, йәмғеһе 124 000 пәйғәмбәр булған.
Эйе, Аллаһы Тәғәлә кешеләрҙе бер ҡасан да яңғыҙ ҡалдырмаған. Уларға әленән-әле, тура юлды аңлатыр өсөн, Үҙенең илселәрен - пәйғәмбәрҙәрҙе ебәреп торған. Ошо донъяла ҡайҙа ғына кеше йәшәмәһен, ҡасандыр уларға пәйғәмбәр килеп, Аллаһы Тәғәләнең барлығын, берлеген һәм ахыр сиктә беҙҙең Уға ҡайтасағыбыҙҙы аңлатып киткән. Тик беҙ был пәйғәмбәрҙәрҙең ҡайһы берҙәре тураһында ғына яҡшылап беләбеҙ. Ҡөрьәндә, мәҫәлән, 25 пәйғәмбәрҙең исемдәре телгә алынған: Әҙәм, Нух, Сәлих, Һуд, Иҙрис, Ибраһим, Лут һәм башҡалар, ғаләйһим сәләм (уларға сәләм). Пәйғәмбәрҙәр барыһы ла бер хаҡиҡәт - иман хаҡиҡәтен килтергән. Улар барыһы ла Аллаһы Тәғәлә тураһында аңлатҡандар, барыһы ла Аллаһы Тәғәләнең барлығын, берлеген һәм Уға ғибәҙәт итеү кәрәклеген һөйләгәндәр.
Мосолман кеше бөтә пәйғәмбәрҙәргә лә ышанырға тейеш. Һис бер ҡасан да мосолман, мәҫәлән: «Мин Муса пәйғәмбәргә (урыҫса - Моисей) ышанмайым», - тип әйтә алмай. Былай тип әйткән кеше Исламдан сығып китә. Әгәр мосолман ниндәйҙер пәйғәмбәрҙе пәйғәмбәр тип танымай икән, тимәк ул Аллаһы Тәғәләнең һүҙҙәрен инҡар итә. Шул уҡ Муса пәйғәмбәр ғаләйһиссәләм, мәҫәлән, Ҡөрьәндә күп кенә урындарҙа атап әйтелгән. Пәйғәмбәрҙәрҙе инҡар итергә ярамай.
Әгәр барлыҡ пәйғәмбәрҙәр ҙә бер үк нәмәне аңлаткан икән, ниңә беҙ Мөхәммәт пәйғәмбәргә генә (саллаллаһу ғаләйһи үә сәлләм) эйәрергә тейешбеҙ, тип һорар кемдер. Яуап бирәбеҙ. Әйтәйек, хәҙерге көндә христиандар (насраниҙар), Ғайса пәйғәмбәр (Иисус) артынан эйәрәбеҙ, тиҙәр. Ләкин ысынында улар уның артынан тейешенсә эйәрмәй. Ғайса пәйғәмбәр үҙенә ғибәҙәт итеүҙе, табыныуҙы талап итмәне. Ә христиандар иһә бөгөн туранан-тура уға табыналар, шул рәүешле улар ширк (иң ҙур гонаһ!) эшләйҙәр. Ҡөрьәндә әйтелгән: «Аллаһы Тәғәлә Ғайса пәйғәмбәрҙән: «Эй Ғайса! Һин кешеләргә: «Миңә һәм минең әсәйемә ғибәҙәт итегеҙ», - тип әйттеңме?» - тип һораясаҡ. Ғайса пәйғәмбәр: «Дан Һиңә, Аллаһ! Мин быны әйткән булһам, Һин белер инең. Мин бит уларға: «Тик Аллаһҡа ғына ғибәҙәт итегеҙ!» - тип әйттем», - тиер». Эйе, христиандар үҙ диндәрен ҡурҡыныс итеп боҙҙолар. Ә Ғайса пәйғәмбәрҙең өйрәткән нәмәләре иһә дөрөҫ хәлдә һаҡланып ҡалманылар. Шуға Аллаһы Тәғәлә кешелеккә яңы пәйғәмбәр - Мөхәммәт пәйғәмбәрҙе (саллаллаһу ғаләйһи үә сәлләм) ебәрҙе. Уға эйәреү - кешенең берҙән-бер ҡотолоу юлы. Ә'башҡа кешеләргә эйәргән бәхетһеҙҙәр Ҡиәмәт көнөндә бик ныҡ үкенерҙәр, ләкин ул көндө үкенес һәм илау-аҡланыуҙар ярҙам итмәҫ. Был турала Аллаһы Тәғәлә Ҡөрьәндә шулай ти: «Ул көндө залим кеше ҡулдарын тешләр һәм: «Аһ! Әгәр мин Аллаһ рәсүле менән бер юлды тотҡан булһам икән! Ниндәй ҡайғы миңә! Әгәр мин фәлән-фәләнде үҙемә дуҫ итмәгән булһам ине!» - тип әйтер».
Эй, кешеләр! Ошо аятта әйтелгән фәлән-фәләндәр - ялған юл өйрәтеүселәр, алдаҡсылар артынан эйәрмәгеҙ! Ҡурҡыныс Ҡиәмәт көнөндә Фирғәүен, Будда, Рим папаһы, Ленин, Сталин, Гитлер, Саи-баба кеүек әҙәмдәр артынан эйәреүселәр шул үҙ кумирҙары менән Мәхшәргә йыйылыр. Ә'ҡотолоусы кешеләр - улар пәйғәмбәрҙәргә эйәргән бәндәләр булырҙар. Беҙҙең заманда күп кешеләр, диндәр араһында, пәйғәмбәрҙәр араһында айырма юҡ, улар барыһы ла яҡшылыҡҡа өйрәтә, шуға күрә беҙ диндәрҙе айырырға тейеш түгелбеҙ, һәр кемдең үҙ юлы, тиҙәр. Уларға яуап итеп беҙ шулай тиербеҙ: эйе, юлдар күп, быны Мөхәммәт пәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғаләйһи үә сәлләм) дә әйткән ине, ләкин был юлдарҙың барыһы ла Аллаһы Тәғәләгә илтәме? Юҡ! Әгәр Мөхәммәт пәйғәмбәрҙән алда йәшәгән ниндәйҙер пәйғәмбәрҙең береһе ул заманда тере булһа, ул үҙе лә бары тик Мөхәммәт ғаләйһиссәләм артынан эйәрер ине. Быны ла Мөхәммәт пәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғаләйһи үә сәлләм) әйтте: «Әгәр Муса тере булһа һәм минең пәйғәмбәр булған ваҡытыма тура килһә, ул тик минең артымдан эйәрер ине». Аллаһы Тәғәлә Ҡөрьәндә әйтә: «Был - Минең тура юлым, ошо юлдан барығыҙ!.. Быны һеҙгә Ул васыят ҡылды. Моғайын, һеҙ тәҡүәле булырһығыҙ». Йәғни, ислам дине - Аллаһы Тәғәләнең тура юлы, һәм ошо юлдан барыуҙы, башҡа юлдарға тайпылмауҙы Аллаһы Тәғәлә беҙгә васыят иткән.
Ҡиәмәт көнөнә ышаныу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Алдағы дәрестәрҙә беҙ, Аллаһы Тәғәлә кешеләрҙе Ҡиәмәт көнөнә йыясаҡ, тип әйткән инек. Әгәр кемдер, Аллаһы Тәғәләгә ышанам, ти икән, ул Ҡиәмәт көнөнә лә ышанырға тейеш. Ҡиәмәт көнө - ул Аллаһы Тәғәләнең бөтә кешеләрҙе лә терелтеп, тергеҙеп, Мәхшәр майҙанына йыйыуы. Ул көндө Аллаһы Тәғәлә бөтә кешеләрҙән дә яуап аласаҡ: «Ниңә һин шул эште эшләнең? Ниңә был гонаһты ҡылдың? Ниңә шул нәмәне эшләмәнең? Ниңә намаҙ уҡыманың? Ниңә ураҙа тотманың? Ниңә зәҡәт бирмәнең?» һәм башҡа. Йәғни, Аллаһы Тәғәләнең әмерҙәренә ҡағылышлы һорауҙарға яуап бирәсәкбеҙ. Аллаһы Тәғәләгә ышанам, ләкин Ҡиәмәт көнөнә ышанмайым, тигән кешенең иманы камил түгел, ул кеше иман рөкөндәренең береһен инҡар итә. Иман рөкөндәре - өйҙөң нигеҙ таштары кеүек. Әгәр нигеҙҙән төп таштарҙың береһен алһағыҙ, өй емерелеп төшәсәк. Иман менән дә шулай уҡ: әгәр кеше имандың ниндәйҙер бер шартын инҡар итә икән, был иман камил булмаясаҡ, йығыласаҡ. Ысынлап та, нисек инде кеше Аллаһы Тәғәләгә ышанһын да, Ҡиәмәт көнөнә ышанмаһын? Әллә Аллаһы Тәғәлә үлеп сереп бөткән кешеләрҙе ҡабаттан тергеҙә алмай, тиһегеҙме? Тирә-яғығыҙға ҡарағыҙ: мәҫәлән, яҙ көнө бөтөн донъя ҡабаттан терелә. Ә'Аллаһы Тәғәлә Ҡөрьәндә әйткән: «Шулай уҡ беҙ кешене лә терелтәсәкбеҙ», - тип. Беҙ ергә ташлаған орлоҡ Аллаһы Тәғәләнең әмере менән үҫеп сыға һәм үҙенә оҡшаш күпме яңы орлоҡтар бирә. Һәм былар барыһы ла Аллаһтың әмере һәм ихтыяры менән генә була. Әллә Аллаһы Тәғәлә кешеләрҙе шулай уҡ тергеҙә алмаймы ни? Әлбиттә, тергеҙә ала. Ҡөрьәндә әйтелгән: «Кешеләрҙе тергеҙеү уларҙы тәүге тапҡыр юҡтан бар итеүгә ҡарағанда еңелерәк...». Ҡасандыр элек донъяла бер нәмә лә булмаған - бер тере молекула ла, бер тере атом да. Һәм Аллаһы Тәғәлә бар тереклекте яратҡан, шул иҫәптән - кешене лә. Иң тәүҙә уны юҡтан бар итеп тә, аҙаҡ миллион-миллиард молекулаларға тарҡалған кешене Аллаһы Тәғәлә ҡабаттан йыя алмаймы ни? Әлбиттә, йыя ала.
Аллаһы Тәғәләнең тәҡдиренә, йәғни яҙмышҡа ышаныу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәҡдиргә (яҙмышҡа) ышанмаған кеше мосолман булып һаналмаҫ. Тәҡдир - Аллаһы Тәғәләнең бөтөн барлыҡ нәмә өсөн алдан әҙерләгән яҙмышы. Ҡөрьәндә лә, Сөннәттә лә тәҡдиргә ышаныу кәрәклеге тураһында күп әйтелгән. Мәҫәлән, Аллаһы Тәғәлә шулай ти: «Беҙ һәр нәмәне тәҡдир менән барлыҡҡа килтерҙек». Шулай уҡ: «Аллаһтың бойороғо тәҡдир булды», йәғни, алдан билдәләнде. Шулай уҡ Ҡөрьәндә әйтелә: «Ниндәй генә бәлә-ҡаза килһә лә, ул тик Аллаһтың рөхсәте менән генә килә. Аллаһҡа иман килтергән кешенең күңелен Аллаһ тура юлға ебәрә. Ул бар нәмәне лә белә».
Бер көн Ғүмәр ибн Хаттабтың улы Абдуллаһҡа (Аллаһ уларҙан риза булһын) бер төркөм кешеләр тураһында һөйләнеләр. Ул кешеләр белем арттырырға теләп Ҡөрьән уҡыйҙар икән, ләкин тәҡдиргә ышанмайҙар, яҙмыш юҡ, тиҙәр. Былар тураһында Абдуллаһ ибн Ғүмәр шулай ти: «Уларҙы осратһаң, әйт: «Ғүмәр улы Абдуллаһ ант итә: әгәр улар Өхөд тауы ҡәҙәр алтын сарыф итһәләр ҙә, әммә тәҡдиргә ышанмаған булһалар, Аллаһ уларҙың бер эшен дә ҡабул итмәйәсәк».
Тәҡдиргә (яҙмышҡа) ышаныу бер нисә төшөнсәнән барлыҡҡа килә:
Беренсенән, Аллаһы Тәғәләнең белеме бар нәмәне лә солғап алған. Аллаһы Тәғәлә белмәгән бер нәмә лә юҡ. Аллаһы Тәғәлә бөтә нәмә тураһында ла уларҙың бөтә нескәлектәренә тиклем белә. Һәм Аллаһы Тәғәлә ошо белгән нәмәләрен билдәле урынға яҙып ҡуйған, был урын «Һаҡлаулы таҡта» («Әл-ләүхүл-мәхфүз») тип атала. Мәҫәлән, минең ошо дәрестәрҙе яҙып ултырыуым, һеҙҙең уҡып ултырыуығыҙ - былар шул таҡтаға алдан уҡ яҙылған булған, тимәк. Һеҙҙең кисә нимә ашағанығыҙ, иртәгә һеҙҙең менән нимә буласаҡ - былар ҙа шунда яҙылып ҡуйылған, былар барыһы ла Аллаһҡа күптән билдәле.
Икенсенән, бөтөн булған нәмә фәҡәт Аллаһы Тәғәләнең әмере менән генә була. Бер нәмә лә Аллаһы Тәғәләнең ихтыярынан тыш булмай. Бер япраҡ та, Аллаһтың әмере булмайынса, ағастан өҙөлөп төшмәй. Аллаһы Тәғәлә Ҡөрьәндә әйтә: «Аллаһтың күктәрҙә һәм ерҙә булған нәмәләрҙе белгәнен һин белмәйһеңме ни? Ысынлап, улар барыһы ла китапҡа (йәғни, Һаҡлаулы таҡтаға) яҙылып ҡуйылған. Ысынлап, был Аллаһҡа бик еңел». Беҙ бер ҡасан да, Аллаһ теләмәгән нәмә булды, тип әйтергә тейеш түгелбеҙ (бынан Аллаһ Үҙе һаҡлаһын!). Кемделер үлтерҙеләрме, кемдер үлдеме, нимәлер урландымы, кемдер ауырып киттеме - былар барыһы ла Аллаһы Тәғәлә ҡушыуы буйынса, Уның ирке, Уның ихтыяры менән. Ләкин, шул уҡ ваҡытта, кешенең дә ихтыяры бар. Беҙ, тәҡдиргә һылтанып, кәрәкле нәмәләрҙе эшләмәй ултырырға тейеш түгелбеҙ. Улай иткән кешеләр, тимәк, динде дөрөҫ аңламай. Мәҫәлән, мин ниндәйҙер насарлыҡ эшләйем икән, «Миңә был яҙылған» тип, тәҡдиргә һылтанып ултырыуым ярамай. Был шайтан беҙҙе шулай алдай. Беҙ бит тәҡдиребеҙгә нимә яҙылғанын белмәйбеҙ, тимәк, бер нәмәгә ҡарамай, яҡшы эштәр эшләргә, хәлебеҙҙе яҡшыртырға ынтылырға тейешбеҙ. Тәҡдир - ул Аллаһы Тәғәләнең сере, һәм беҙгә уны аңларға тырышып, төпкә ҡаҙынырға ярамай (был турала Мөхәммәт пәйғәмбәр ғаләйһиссәләм ҡаты киҫәткән). Беҙгә тейешле нәмә - ул тырышыу, ә ҡалғанын Аллаһ бирә.
Эйе, Аллаһы Тәғәләгә барыһы ла билдәле, һәм барыһы ла яҙылып ҡуйылған. Ләкин был, кешене нимәгәлер көсләү, тигәнде аңлатмай. Хаҡ хәлифә Ғүмәр ибн Хаттаб (Аллаһ унан риза булһын) тураһында шундай бер хикәйә һөйләнелә. Ул бер мәл бер бурҙы тотоп алып килде һәм шәриғәт ҡушҡанса уның ҡулын киҫергә әмер итте. Был бур: «Эй хәлифә! Мин бит быны Аллаһтың тәҡдире менән эшләнем, минең урлауым - ул Аллаһтың ҡушыуы», - тип аҡланырға тырышты. Ғүмәр хәлифә уға шулай тине: «Һин Аллаһ тәҡдире менән урлағанһың икән, мин һинең ҡулыңды Аллаһ тәҡдире менән киҫәсәкмен». Уйлана белгәндәр был хикәйәнән, әлбиттә, ғибрәт алыр.
Аллаһы Тәғәлә беҙгә нимә ҡушҡан, беҙ, бер нәмәгә лә һылтанмайынса, шуларҙы эшләргә ынтылырға тейешбеҙ: намаҙ уҡырға, ураҙа тоторға, төрлө яҡшы ғәмәлдәр ҡылырға, харамдан тыйылырға. Ә'тәҡдир - ул Аллаһтың сере. Бер ғалим әйткән: «Мин тәҡдир (яҙмыш) тураһында күп уйланым һәм шуны аңланым: уның турала күберәк һөйләгән кеше уны, тәҡдирҙе, әҙерәк аңлай, ә уның турала әҙерәк һөйләгән кеше уны яҡшыраҡ аңлай».
Шулай итеп, беҙ имандың алты рөкөнөн үттек. Беренсеһе - Аллаһы Тәғәләгә ышаныу, икенсеһе - Уның фәрештәләренә, өсөнсөһө - Уның китаптарына, дүртенсеһе - пәйғәмбәрҙәренә, бишенсеһе - Ҡиәмәт көнө буласағына, һәм алтынсыһы - Аллаһы Тәғәләнең тәҡдиренә, йәғни яҙмышҡа. Ошо алты шартты беҙ яттан белергә тейешбеҙ һәм быларҙың береһен дә инҡар итергә тейеш түгелбеҙ.


c: text/html

text:
Асҡын районы имамдары социаль сирҙәргә ҡаршы көрәшә
Асҡын районында «Диндең кеше һәм йәмғиәт һаулығына йоғонтоһо» семинары үтте. Был сараның инициаторы булып урындағы мосолман руханиҙары сығыш яһаны.
БР мосолмандарының Диниә назаратынан хәбәр итеүҙәренсә, бындай семинарҙар Асҡын районында традиционға әйләнеп бара. Улар урындағы халыҡта ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра һәм дини хеҙмәткәрҙәрҙең һөнәри камиллашыуына булышлыҡ итә. Бындай семинарҙарҙың күбеһе социаль сирҙәрҙе иҫкәртеүгә, беренсе сиратта, йәштәр араһында сәләмәт йәшәү рәүешен, йәғни “мәңгелек ҡиммәттәр”ҙе пропагандалауға йүнәлтелгән. Мәҫәлән, Яңы йыл байрамдары алдынан бында йәштәр араһында эскелек, наркомания һәм тәмәке тартыуҙың таралыуын иҫкәртеүгә йүнәлтелгән «Йәштәрҙе тәрбиәләүҙә исламдың роле» семинары үткәрелде.
Асҡын районы имам-мөхтәсибе Мөхәммәт Хәсәновтың һүҙҙәренә ҡарағанда, урындағы руханиҙарҙың бындай саралары район хакимиәте яғынан әүҙем яҡлау таба.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Өфөләге Ленин һәйкәле төҙөкләндереләсәк
Өфөнөң Ленин һәм Коммунистик урамдары киҫелешендәге скверҙа урынлашҡан, былтыр йыл аҙағында тегеҙелгән Владимир Ленин һәйкәле совет заманындағы күренешенә ярашлы төҙөкләндереләсәк. Төҙөкләндереү мәсьәләһен ҡала Советы ултырышында РФ Коммунистар партияһы фракцияһы вәкилдеренең береһе күтәрҙе.
Өфө хакимиәте башлыҡы Ирек Ялалов был тәҡдимде хуплап сыҡты.
— Беҙҙең бурыс — һәйкәлдең тарихи күренешен тергеҙеү. Һәм беҙ быны эшләйәсәкбеҙ, — тине ул.
Ирек Ялалов элек һәйкәл эргәһендә ике фонтан һәм ике стела булыуын хәтергә төшөрҙә. Уларҙың барыһы ла яңынан төҙөләсәк. Шул уҡ ваҡытта сити-менеджер быйылғы бюджеттың бынан алдағы саҡырылыш депутаттары менән раҫланыуын билдәләне. Унда был маҡсатҡа аҡса бүлеү ҡаралмаған. Әммә ҡала ниндәйҙер өҫтәмә килем алһа, 2013 йылға бюджет төҙөлөүен көтмәйенсә, һәйкәл быйыл уҡ төҙөкләндереләсәк.
Ирек Ялалов билдәләүенсә, Өфөлә дөйөм алғанда парк һәм скверҙарҙы төҙөкләндереү мәсьәләһе ярайһы киҫкен тора. Уның әйтеүенсә, Республика Йорто янындағы Ленин паркынан һәм Еңеү паркынан тыш, ҡалала ял итеү өсөн башҡа төҙөкләндерелгән урындар юҡ.
— Башҡа территорияларҙы, хатта «Ҡашҡаҙан» паркын да, еренә еткереп эшләргә кәрәк, — тип билдәләне Ирек Ялалов.
Уның һүҙҙәренсә, Өфө властары парктарҙы төҙөкләндереү менән муниципаль-шәхси партнерлыҡ шарттарында ла шөғөлләнергә иҫәп тота. Улар парктар ерен спорт, күңел асыу, сауҙа объекттары, ресторан комплекстары төҙөлөшөнә бирергә әҙер. Ләкин ҡала халҡының ялы өсөн тейешле инфраструктура булдырыу һәм парктарҙы төҙөкләндереү шарты менән, әлбиттә.


text:
Өфө торлаҡҡа хаҡтар буйынса 20-се урында
Өфө Рәсәйҙең 500 меңдән ашыу кеше йәшәгән 35 ҙур ҡалаһы араһында икенсел баҙарҙағы торлаҡ хаҡы буйынса 20-се урынды биләй.
Апрель башына Рәсәйҙең бөтә ҡалаларында тиерлек торлаҡҡа хаҡ кәмеүе күҙәтелә. Ләкин статистика әлегә февраль айы мәғлүмәттәре менән эш итә. Март башына Рәсәйҙең ҙур ҡалаларында бер квадрат метр торлаҡтың уртаса хаҡы 44 мең һумға тигеҙ булды, был бынан алдағы ай күрһәткестәренән 2,7 процентҡа кәмерәк. Йыл башынан алып хаҡтар 8,9 процентҡа кәмене.
Март башына бер квадрат метр өсөн 43500 һум хаҡ менән Өфө ҡалаһы Рәсәй Федерацияһының 500 меңдән ашыу кеше йәшәгән 35 ҡалаһы исемлегендә 20-се урынды биләне. Февралдә Өфөлә күсемһеҙ милеккә хаҡтар 4,4 процентҡа кәмене, тип билдәләй аналитиктар.
Торлаҡҡа хаҡтарҙың ҡырҡа үҙгәреүе Мәскәүҙә теркәлгән, унда бер айҙа хаҡтар 9,7 процентҡа кәмегән. Унан ҡала Волгоград (7,9 процентҡа), Владивосток (7,5), Дондағы Ростов (5,6), Һарытау (5,3), Һамар (5,2) килә.
Квадрат метрҙың хаҡы 33 мең һумға тиклем төшкән ҡалаларҙа тотороҡланыу күҙәтелә: унда хаҡтар кәмемәй. Ижевск, Яр Саллы, Ульяновск ҡалаларында икенсел торлаҡ баҙарында хаҡтар түбәнге нөктәһенә етте.


text:
Башҡортостан – уҡыусылар олимпиадалары призерҙары һаны буйынса лидерҙар иҫәбендә
Башҡортостан 2010 йылда Бөтә Рәсәй уҡыусылар олимпиадаларында еңеүселәр һәм призерҙар иҫәбе буйынса илдең тәүге ун төбәге иҫәбенә инде. Был турала БР Мәғариф министрлығының дөйөм мәғариф бүлеге начальнигы урынбаҫары Наталья Кот хәбәр итте.
— Олимпиаданың йомғаҡлау этабында дүрт еңеүсе һәм 28 призер Рәсәй Федерацияһы төбәктәре рейтингында туғыҙынсы урын яулау мөмкинлеге бирҙе, — тип билдәләне Наталья Алексеевна. — Беҙ уны Новосибирск өлкәһе менән уртаҡлашабыҙ. Беҙҙең егеттәр сығыштар һөҙөмтәлелеге буйынса ла билдәләнде. Башҡортостандан Бөтә Рәсәй олимпиадаһында ҡатнашыусы 85 баланан 3/4 өлөшө республика этабындағы үҙ һөҙөмтәләрен аҡланы.
Быйыл айырыуса хоҡуҡ буйынса (бер еңеүсе һәм алты призер) һәм экология буйынса (ике еңеүсе һәм өс призер) командалар ҙур уңышҡа өлгәште. Өфөнөң 39-сы гимназияһының ун беренсе синыф уҡыусыһы тәүге тапҡыр республикаға инглиз теле буйынса еңеүсе дипломы килтерҙе.
Бынан тыш, төбәктән ике уҡыусы Рәсәй йыйылма командаһына кандидат итеп һайлап алынды.
— Нефтекаманың 1-се лицейынан туғыҙынсы синыф уҡыусыһы Дмитрий Бикметов — биология, Өфөнөң 3-сө гимназияһынан туғыҙынсы синыф уҡыусыһы Дмитрий Шурпанов – физика буйынса йыйылма командаға, — тип аныҡлап әйтте Наталья Кот. — Ихтимал, быйыл йәш критерийҙары буйынса улар командаға индерелмәҫ, сөнки улар башлыса ун беренсе синыф уҡыусыларынан тора, әммә был малайҙарҙың потенциалы бик ҙур. Киләсәктә улар халыҡ-ара олимпиадаларҙа ил йыйылма командаһы намыҫын яҡлап сығыш яһарҙар, тип өмөтләнәбеҙ.


text:
Өфөлә йәшәүсе 14 мең эшһеҙ халыҡ мәшғүллеге хеҙмәте ярҙамында эшкә урынлашҡан
2012 йыл башынан Өфөнөң Халыҡ мәшғүллеге хеҙмәтенә эш тәҡдим итеүселәр менән 74 меңгә яҡын вакантлы урын тәҡдим ителгән. Бөгөнгө көнгә Башҡортостан баш ҡалаһының вакансиялар банкында яҡынса 18600 позиция иҫәпләнә.
«Башинформ» агентлығына Өфөнөң Халыҡ мәшғүллеге үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, ағымдағы йыл башынан ҡалала 14 мең эшһеҙ эшкә урынлаштырылған, 10300-ҙән ашыу кеше иҫәптән төшкән, 8800 өфөлө эшһеҙ тип танылған. Шулай уҡ 13200-ҙән ашыу кеше эш эҙләүсе булараҡ иҫәпкә ҡуйылған.
Әлеге ваҡытта Башҡортостан баш ҡалаһында эшһеҙлек кимәле 1,31 процентҡа тиң. Хеҙмәт баҙарындағы көсөргәнешлек коэффициенты – 0,41.
Өфөнөң Халыҡ мәшғүллеге хеҙмәтендә йәмғеһе 7700-ҙән ашыу кеше иҫәптә тора, уларҙан 7300 кеше – эшһеҙ.


text:
Өфөнән Екатеринбургҡа самолеттар хәҙер аҙнаһына 9 тапҡыр оса
«Өфө» халыҡ-ара аэропортынан Өфө – Екатеринбург маршруты буйынса осоштар йышлығы арттырыла. Хәҙер «Руслайн» авиакомпанияһы Уралдың баш ҡалаһына аҙнаһына дүрт тапҡыр – шишәмбе, кесаҙна, йома һәм йәкшәмбе көндәрендә рейс башҡарасаҡ. Пассажирҙарҙы 30 креслолыҡ уңайлы Embraer-120 самолеты хеҙмәтләндерә.
«Өфө» аэропортының маркетинг бүлегендә билдәләүҙәренсә, Башҡортостандың баш ҡалаһы менән Екатеринбург араһындағы өҫтәмә рейстар ҡалалар араһында сәйәхәт итеү өсөн яңы мөмкинлектәр аса, ә эш кешеләре бер көн эсендә боролоп ҡайта ала, сөнки хәҙер иртәнге рейс булдырылған. Өҫтәүенә яңы расписание ике аэропорттың да йәйге программаһында ҡаралған халыҡ-ара даими һәм чартер рейстарына бер ҡыйынлыҡһыҙ эләгеү мөмкинлеге бирәсәк. Йәштәр һәм пенсионерҙар өсөн социаль тарифтар был рейстарҙың тағы бер өҫтөнлөгө буласаҡ.
Аҙнаһына тағы биш рейсты Өфөнән Екатеринбургҡа «ЮТэйр» авиакомпанияһы башҡара. Был компанияның пассажирҙары L-410 самолетында оса. «Кольцово» аэропортына тиклемге ара ни бары бер сәғәт 15 минут ваҡытты ала.


text:
Силәбелә Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетының күсмә ултырышы үтәсәк
25 һәм 26 майҙа Силәбелә Силәбе, Свердловск, Ырымбур өлкәләре һәм Пермь крайы башҡорттары ҡоролтайҙары башҡарма комитеттары рәйестәре ҡатнашлығында Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетының күсмә ултырышы үтәсәк.
Ултырыш барышында Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты эшмәкәрлеге менән танышыу, Рәсәй төбәктәрендә йәшәгән башҡорттарҙың тарихи мираҫы, туған телде һаҡлау һәм үҫтереү, милли мәғариф һәм мәҙәниәт мәсьәләләре тикшереләсәк, тип хәбәр итә Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетының матбуғат хеҙмәте.
Осрашыу сиктәрендә башҡорттар тарихына һәм Силәбе өлкәһе башҡорттары араһында эшҡыуарлыҡты үҫтереү мәсьәләләренә ҡағылышлы түңәрәк өҫтәлдәр уҙғарыласаҡ.
Шулай уҡ Силәбе өлкәһе йәмәғәтселеге һәм етәкселеге вәкилдәре менән осрашыу барышында өлкә территорияһында башҡорт телендә гәзит сығарыу, Башҡортостан телевидениеһы һәм радиоһы тапшырыуҙарын ретрансляциялау мәсьәләләре ҡараласаҡ.


text:
Өфө ҡалаһы Советында 36 депутаттың 22-һе йәнә мандат өсөн көрәшә Фото: автор фотоһы
Өфө ҡалаһы Советында 36 депутаттың 22-һе йәнә мандат өсөн көрәшә
Өфө ҡалаһы Советында 36 депутаттың 22-һе йәнә мандат өсөн көрәшә Фото: автор фотоһы
ӨФӨ, 2016 йыл, 31 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Өфө ҡалаһы Советында 36 ғәмәлдәге депутаттың 22-һе йәнә мандат өсөн көрәшә. Етәүһе — партия исемлеге буйынса, тағы ла 15-е бер мандатлы һайлау округтары буйынса һайлана. Ҡала хакимиәтендә үткән матбуғат конференцияһында Өфөнөң һайлау комиссияһы рәйесе урынбаҫары Татьяна Гайдаренко ошондай мәғлүмәттәр килтерҙе.
Быйыл 344 күрһәтелгән кандидаттың 208-е теркәлгән, шуларҙың 124-е — берҙәм һайлау округы һәм 84-е — бер мандатлы округтар буйынса.
Киләһе саҡырылыштан Өфөнөң депутаттар корпусының вәкәләттәр ваҡыты биш йыл тәшкил итәсәк. Кандидаттар исемлеген күрһәтеү шарттары 2016 йылдың 16 майында үҙгәртелде. Хәҙер исемлектең дөйөм өлөшөнә һәр сәйәси партиянан өс кандидат инә ала.


text:
Башҡортостанға «Башнефть» компанияһы акцияларының бер өлөшө тапшырылыуы мөмкин
ӨФӨ, 2015 йыл, 21 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльвира Латипова/.
Декабрҙә суд тикшереүе һөҙөмтәләре буйынса федераль милеккә кире ҡайтарылған «Башнефть» компанияһы акцияларының бер өлөшө Башҡортостанға тапшырылыуы мөмкин. Рәсәйҙең Энергетика министрлығы, Иҡтисади үҫеш министрлығы һәм «Росимущество» быға ҡаршы түгел. Был хаҡта киң мәғлүмәт саралары министрлыҡ сығанаҡтарына таянып хәбәр итә.
«Рәсәй Энергетика министрлығының Иҡтисади үҫеш министрлығына ебәрелгән позицияһына ярашлы, Рәсәй Энергетика министрлығы «Башнефть» акционерҙар нефть компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте акцияларының бер өлөшөн Башҡортостан Республикаһы милкенә тапшырыуға ҡаршы түгел. Иҡтисади үҫеш министрлығы һәм «Росимущество» ла быға ҡаршы түгел», — тип Иҡтисади үҫеш министрлығы вәкиленең һүҙҙәрен килтерә «Интерфакс» агентлығы.
Башҡортостанға «Башнефть» акцияларының бер өлөшөн тапшырыу тураһында мәсьәләне тикшереү республика етәкселеге тарафынан тәҡдим ителде.
«Башнефть» акционерҙар нефть компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте — Башҡортостандың яғыулыҡ-энергетика комплексы предприятиелары базаһында барлыҡҡа килгән нефть компанияһы. Рәсәйҙең 20-нән ашыу төбәгендә һәм сит илдәрҙә эшмәкәрлек алып бара. Декабрь башында «Система» акционерҙар финанс корпорацияһы милкенән Рәсәй Федерацияһы милкенә күсте.


text:
Төбәктә халыҡтың артыуы күҙәтелә
Башҡортостанда йыл башынан халыҡтың артыуы күҙәтелә. Тәүге алты ай эсендә, үткән йылдың ошо уҡ осоро менән сағыштырғанда, тыуғандар һаны 7,7 процентҡа артҡан, ә үлем осраҡтары 3,5 процентҡа кәмегән. Һөҙөмтәлә халыҡтың тәбиғи үҫеше 0,7 процент тәшкил итте. Был хаҡта БР һаулыҡ һаҡлау учреждениелары һәм идара итеү органдарының тәүге ярты йыллыҡҡа эш һөҙөмтәләре буйынса кәңәшмәлә республиканың һаулыҡ һаҡлау министры Георгий Шебаев хәбәр итте.
Шулай уҡ республикала эшкә яраҡлы йәштәгеләр араһында үлем осраҡтары 8,2 процентҡа кәмегән.
– Республикала ауырыуҙар һаны 1,8 процентҡа кәмегән. Кешеләр туберкулез, наркомания, токсикомания, венерик ауырыуҙар һәм йоғошло тире ауырыуҙары менән әҙерәк ауырый башланы. Дөйөм ауырыуҙар структураһында тәүге өс урында тын алыу ағзалары, ҡан йөрөшө системаһы һәм аш һеңдереү ағзалары ауырыуҙары тора, — тип һөйләне БР һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары Александр Афанасьев.


text:
Сәсеү кампанияһы тамамланыуға бара
Башҡортостанда яҙғы сәсеү тамамлана. БР Ауыл хужалығы министрлығы матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, 26 майға 1,8 миллион гектарҙан ашыу майҙанға киләһе уңыш нигеҙе һалынды.
Республикала яҙғы сәсеүҙе беренсе булып Әлшәй, Благовещен, Ҡалтасы, Салауат, Стәрлетамаҡ, Туймазы, Учалы, Саҡмағош райондары игенселәре тамамланы.
Яҙғы иген һәм ҡуҙаҡлы иген культуралары сәсеүҙе 23 районда тамамланылар. Шәкәр сөгөлдөрө — 48 мең гектар, ә көнбағыш 10,5 мең гектар майҙанда сәселде.


text:
Башҡортостан предприятиелары эшләүсе әсәләр өсөн иң яҡшы исеме өсөн көрәшә
Башҡортостанда БР Профсоюздар федерацияһы, БР Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы, БР Сауҙа-сәнәғәт палатаһы һәм Башҡортостан Эш биреүселәр берлеге инициативаһы буйынса «Эшләүсе әсәләр өсөн иң яҡшы предприятие» конкурсы башланды.
БР Профсоюздар федерацияһы матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, конкурс республика предприятиеларында 14 йәшкә тиклемге балалары булған эшләүсе ҡатын-ҡыҙҙар өсөн уңайлы шарттар булдырыуға, шулай уҡ иҡтисади көрсөк осоронда хеҙмәт баҙарында кире шарттарға юл ҡуймауға йүнәлтелгән.
Конкурс барышында жюри ағзалары предприятиеларҙа эшләүсе ҡатын-ҡыҙҙар өсөн булдырылған хеҙмәт һәм көнкүреш шарттарын, улар өсөн коллектив договорҙа ҡаралған социаль гарантияларҙың булыуын, медицина хеҙмәтләндереүе һәм санитар-курорт дауалау менән тәьмин ителеүҙе, ойошмаларҙа ашханалар, буфеттар, профилакторийҙар булыуын, мәҙәни эште ойоштороу кимәлен, хеҙмәткәрҙәрҙең торлаҡ шарттарын баһалаясаҡ.
Конкурста ҡатнашыуға эш хаҡы буйынса бурысы булмаған һәм бөтөрөү йәки банкротлыҡ сигендә тормаған предприятиелар ғына индереләсәк.
Конкурс ике этапта үткәрелә. Авгусҡа тиклем барасаҡ беренсе этапта тармаҡ республика профсоюз ойошмалары тармаҡтар эсендәге иң яҡшы ойошмаларҙы һәм профсоюз коллективтарын билдәләйәсәк. 1 октябрҙән 1 ноябргә тиклем үтәсәк икенсе этап сиктәрендә конкурс комиссияһы республика профсоюз ойошмалары биргән материалдар нигеҙендә еңеүселәрҙе билдәләйәсәк.


text:
Омскиҙа Һауа десанты ғәскәрҙәре казармаһының емерелеүе һөҙөмтәһендә башҡорт егете Азат Шәңгәрәев һәләк булды
ӨФӨ, 2015 йыл, 16 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы халҡы башҡорт егете Азат Шәңгәрәев менән бәхилләште. Ул Омскиҙа казарма емерелеү һөҙөмтәһендә һәләк булды. Башҡортостандың Силәбе өлкәһендәге Тулы хоҡуҡлы вәкиллегендә аңлатыуҙарынса, Азат билдәле стронгмен Эльбрус Ниғмәтуллинда шөғөлләнгән, уға ҙур өмөттәр бағлағандар. Апрель айында 18 йәше тулған.
Һалдатты һуңғы юлға оҙатыу өсөн бөтә ауыл халҡы килде. «Барыбыҙ ҙа яҡташыбыҙҙың фажиғәле һәләк булыуы тураһында хәбәрҙе тетрәнеп ҡабул иттек, — тине район башлығы Исрафил Вәлишин. — Азаттың туғандары һәм яҡындары өсөн йыуатыу һүҙҙәрен табыуы ҡыйын. Ауыр мәлдә ярҙамыбыҙҙы ҡабул итегеҙ».
Һәләк булған һалдаттың ғаиләһенә район бюджетынан матди ярҙам күрһәтеләсәк.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, 12 июлдә Омскиҙа һауа десанты ғәскәрҙәре казармаһының емерелеүе һөҙөмтәһендә 24 һалдаттың, шул иҫәптән Башҡортостандан хәрби хеҙмәткә саҡырылған биш егеттең ғүмере өҙөлдө.


text:
Өфөлә сираттағы ауыл хужалығы йәрминкәһе уҙасаҡ
ӨФӨ, 2014 йыл, 4 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Илья Спиридонов/.
6-сы һәм 7 сентябрҙә Өфөлә сираттағы йәшелсә һәм бал йәрминкәләре уҙасаҡ. Мэрияның матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, был ял көндәрендә республиканың ауыл хужалығы етештереүселәре ҡабат ҡала халҡына үҙ продукцияһын тәҡдим итәсәк.
Шәмбе сауҙа майҙансыҡтары Дим (Правда урамы буйлап автомобиль юлы эргәһендә), Киров (Эшсе хәбәрселәр урамы, 5-7), Ленин («Пушкин» сауҙа-сервис комплексы эргәһендәге майҙан) һәм Октябрь («Гагарин» сауҙа-сервис комплексы эргәһендә, Спорт һарайы алдында һәм Зинин ауылы эргәһендә «Ҡарауан» сауҙа комплексы янында) райондарында эшләйәсәк.
Ике көн буйына йәрминкәләр Калинин («Моторҙар эшләүсе» мәҙәниәт һарайы алдындағы майҙан) һәм Орджоникидзе (Орджоникидзе исемендәге майҙан, «Тирәктәр» сауҙа йорто, «Меркурий» сауҙа үҙәге һәм «Урал» сауҙа-сервис комплексы алдындағы майҙандарҙа) райондарында уҙасаҡ.
Совет районында Йәштәр һарайы алдындағы майҙанда бал йәрминкәһе үтәсәк.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, ғәҙәттәге ауыл хужалығы йәрминкәләре Өфөлә 2 ноябргә тиклем ял көндәрендә уҙасаҡ. Уларҙа ауыл хужалығы тауарҙарын етештереүселәрҙең, республиканың фермер һәм ярҙамсы хужалыҡтарының ит һәм һөт ризыҡтары, йәшелсә, картуф, бал һәм башҡа ауыл хужалығы продукттары тәҡдим ителәсәк.


text:
2015 йылға Рәсәйҙә кәм тигәндә 20 бушлай цифрлы телеканал буласаҡ
21 ноябрҙә Башҡортостан Хөкүмәтендә телевидение буйынса көнүҙәк мәсьәләләр тикшерелде. Республикала «2009-2015 йылдарға Рәсәй Федерацияһында телерадиотапшырыуҙарҙы үҫтереү» федераль маҡсатлы программаһын тормошҡа ашырыу буйынса эш кәңәшмәһе БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Дмитрий Шаронов рәйеслегендә үтте.
Программаны тормошҡа ашырыуҙың башланғыс этабында мотлаҡ дөйөм ҡулланылыштағы телеканалдар пакетын тапшырыу буйынса цифрлы селтәр булдырыу ҡаралған.
— Пакетҡа «Первый канал», «Россия-1», «НТВ», «5 канал», «Россия-2», «Россия-Культура», «Россия-24» мәғлүмәт каналы, «Карусель» балалар-үҫмерҙәр каналы, шулай уҡ бер төбәк телеканалы инәсәк. Йәмәғәт телевидениеһы булдырылғас, ул дөйөм ҡулланылыштағы пакеттың унынсы телеканалы буласаҡ, — тип хәбәр иттеләр БР Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәтенән. – 2015 йылға бушлай цифрлы телеканалдар исемлегендә кәм тигәндә 20 канал буласаҡ. Рәсәйҙә цифрлы телевизион тапшырыуҙар DVB-T2 стандартында күрһәтеләсәк.
Эш төркөмөнөң киләһе ултырышы 2013 йылдың беренсе кварталында үтә.


text:
Анна Иоанновна
А́нна Иоа́нновна (А́нна Ива́новна) — Романовтар династияһынан Рәсәй императрицаһы. Батша Иван V-нең (Петр I-нең ҡустыһы һәм хакимдашы) Прасковья Фёдоровнанан тыуған ҡыҙы.
1710 йылда Курляндия герцогы Фридрих Вильгельмға кейәүгә бирелә; 4 айҙан тол ҡалып, Курляндияла ҡала. Пётр II үлгәндән һуң, 1730 йылда Юғары йәшерен совет уны Рәсәй тәхетенә вәкәлләттәре сикләнгән монарх итеп саҡыра. Әммә ул Юғары советы таратып бөтә власты үҙ ҡулына ала.
Уның хаким иткән йылдары тарихҡа һөйәре (фаворит) Бирон исеменән бироновщина булып кереп ҡала.
Тәхеткә ултырыуына тиклем[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1682 йылдан Рәсәй тәхетендә бер туғандар Пётр I һәм Иван V батшалыҡ итә. 1684 йылда Иван (Иоанн) Прасковья Фёдоровнаға өйләнә, һәм уларҙың 5 ҡыҙы тыуа. Уртансы ҡыҙҙары Анна 1693 йылда тыуа.
1710 йылда Пётр I Балтик буйында Рәсәй йоғонтоһон көсәйтеү өсөн Аннаны Курляндия герцогы Фридрих-Вильгельмға кейәүгә бирә. Никах 31 октябрҙа Петербургта үтә. Бынан һуң яңы өйләнешеүселәр ваҡытын мәжллестәрҙә үткәрә. 1711 йылда үҙ биләмәлеренә ҡайтышлай Фридрих-Вильгельм, мәжллестә саманан артыҡ эсеүҙән вафат була.
Петр I талабы буйынса Анна Латвияның көнсығышындағы Митав ҡалаһында йәшәй. Биләмә менән Рәсәй вәкиле, Аннаның һөйәре П. М. Бестужев-Рюмин идара итә. Анна граф Моричҡа кейәүгә сығырға ризалығын бирә. Шул ваҡыт Аннаның тормошона 28 йәшлек дворян Эрнест-Иоганн Бюрен килеп керә һәм тормошоноң һуңғы көндәренә тиклем ҙур йоғонто яһай.
Тәхеткә ултырыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1730 йылдың 19 ғинуарында Пётр II үлгәс, Юғары йәшерен совет Рәсәйҙең киләсәге тураһында кәңәшләшә башлай. Мәсьәлә еңелдән булмай — Романовтар династияһында ир тоҡомонан вариҫтар ҡалмай.
Ҡатын-ҡыҙ тоҡомонан бер нисә кандидатураны ҡарағас, совет 19 йыл Курляндияла йәшәгән Анна Иоанновнала туҡтала. Аннаның Рәсәйҙә фавориттары һәм партиялары булмағанға күрә, был кандидатураны барыһы ла хуплай. Анна ышанып барыусан, йыуаш булып күренә. Форсаттан файҙаланып, совет Анна менән, ысын власть Юғары йәшерен совет ҡулында, ә монарх тик вәкиллек эшен алып бара, тигән килешеү төҙөй. 28 ғинуарҙа Анна килешеүгә ҡул ҡуя. Был килешеү буйынса Анна Иоанавна, Юғары совет менен килешмәйенсә, һуғыш башлай алмай, солох килешеүе төҙөй алмай, яңы һалым индерә алмай, ҡаҙна менән идара итә алмай, полковниктан юғарыраҡ дәрәжә бирә алмай, аҫаба ерҙәрҙе ала алмай, дворяндарҙың мөлкәтен һәм ғүмерен судһыҙ ала алмай, үҙенең вариҫын иғлан итә алмай.
15 февралдә ул тантаналы рәүештә Мәскәүгә килеп керә. Ғәскәр һәм юғары дәүләт чиндары батшабикәга ант бирә. Анттың яңы формаһында идара итеү формаһы һәм Юғары йәшерен совет тураһында бер һүҙ ҙә булмай.
1730 йылдың 25 февралендә бер төркөм дворян һәм офицерҙар Анна Иоанновнаға бөтә власты үҙ ҡулығыҙға алығыҙ, тигән үтенес ҡағыҙы тапшыра. Хаким үтенесте ҡабул итә.
1 мартта халыҡ императрицаға, тулы самодержавие шарттарында, икенсе тапҡыр ант бирә.
Хакимлыҡ осоронда Анна Иоанновнаны дәүләт эштәре ҡыҙыҡһындырмай. Ил менән фавориты Бирон, баш етәкселәр Головкин, кенәз Черкасский, эшке эштәр менән Остерман, хәрби эштәр менән фельдмаршал Миних идара итә.


text:
дүшәмбе, 23 гыйнвар 2017, Казан вакыты 23:58
Республика президенты Башҡортостанда социаль йүнәлешле программаларҙың уңышлы үтәлеүендә ЗАГС хеҙмәткәрҙәренең өлөшө ҙур тип билдәләй. Башҡортостанда йыл һайын 156 мең гражданлыҡ торошо акттары һәм ғаилә мәсьәләренә ҡағылышлы 80 меңгә яҡын башҡа юридик документтар теркәлә. Республиканың ЗАГС органдары идаралыҡтары архивтарында 22 миллион тирәһе никах теркәгән документтар һаҡлана. Был тарихи документтар 1890-сы йылдан туплана башлаған. Унда кешенең тыуғандан алып вафатына тиклем йыйылған мәғлүмәттәр теркәлгән. 1917-се йылға тиклем Башҡортостанда гражданлыҡ хәлдәре акттарын теркәү бурысы 536 сиркәү һәм 2074 мәсеткә йөкмәтелгән. Республика биләмәләрендә әле 71 загс бүлегенең күпселегенә гүзәл зат вәкилдәре етәкселек итә. Республикала йәштәрҙең күбеһе никахтарын рәсми теркәүҙе кәрәк тип тапмай.


text:
Башҡортостанда рәсми рәүештә Әҙәбиәт йылы асылдыФото: Андрей Старостин
Башҡортостанда рәсми рәүештә Әҙәбиәт йылы асылды
Башҡортостанда рәсми рәүештә Әҙәбиәт йылы асылдыФото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 30 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
«Башҡортостан» дәүләт концерт залында республикала Әҙәбиәт йылын рәсми асыу тантанаһы уҙҙы. Сараға әҙиптәр, етәкселек, йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре, район һәм ҡалаларҙың мәҙәниәт бүлектәре начальниктары йыйылды.
Концерт залындағы фойела «Башҡортостан һеҙҙән башлана» тип аталған күргәҙмә ойошторолғайны. Унда күренекле яҙыусыларҙың һәм шағирҙарҙың портреттары, сувенир продукцияһы ҡуйылғайны.
— Беҙ йәш быуынды китап уҡыуға йәлеп итергә тейеш. Бөгөн яңы форматтағы китаптар күп, һәм беҙ артта ҡалырға тейеш түгел. Бурысыбыҙ — рус, башҡорт, сит ил әҙәбиәтенең иң яҡшы өлгөләрен китап уҡыусыға еткереү. Телдәрҙе һаҡлау ҙа төп маҡсаттарҙың береһе булып тора. Беҙ Рәсәй Федерацияһының дәүләт теле булған рус телен пропагандаларға, башҡорт телен һаҡларға һәм үҫтерергә тейеш, — тине Башҡортостан Хөкүмәтенең Премьер-министры урынбаҫары Салауат Сәғитов.
Сара барышында рәссам Игорь Тонконогийға Әҙәбиәт йылы эмблемаһының иң яҡшы проекты конкурсы еңеүсеһе сертификаты тапшырылды. Тантанала Әҙәбиәт йылының ҡайһы бер төп йүнәлештәре лә атап үтелде. 2015 йылда «Урал батыр» эпосын тәүге тапҡыр яҙып алыуға 100 йыл тула — эпосты ятлаусыларҙың республика бәйгеһе дауам итәсәк. «Илһам шишмәләре» төбәк-ара шиғриәт фестивале 15-се тапҡыр ойошторола. Аҡмулла көндәре Халыҡ-ара Евразия гуманистик форумы тип үҙгәртеләсәк.
Кисә Әҙәбиәт йылына арналған «Әҙәби нағыш» республика марафоны старт алды. Мәҙәниәт министры Әминә Шафиҡова беренселәрҙән булып марафон символын — ҙур китапты Ҡырмыҫҡалы районы хакимиәте башлығы Фәнзил Сыңғыҙовҡа тапшырҙы.
— Киләсәккә ышаныс менән ҡарайбыҙ. Марафондың төп маҡсаты — йәш һәләттәрҙе табыу. Авторҙарыбыҙҙы яҙырға өйрәтергә, оҫталыҡ дәрестәрен үткәрергә тейешбеҙ. Шул рәүешле беҙ үҙебеҙгә алмаш әҙерләйәсәкбеҙ. Әҙәбиәт йылының тағы бер йүнәлеше — Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы менән берлектә республика райондарында З.Биишева исемендәге нәшриәттең китап магазиндарын асыу. Параллель рәүештә яҙыусыларға фатир, ер бүлеү буйынса ла эш алып барыла, — тип билдәләне Башҡортостан Яҙыусылар союзы рәйесе Наил Ғәйетбаев.
Сарала актерҙар һәм йырсылар, республика конкурстарында еңеүселәр сығыш яһаны.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов «ИННОВА» йәштәр форумында ҡатнашыусылар менән осрашты
Фото:
Ошо көндәрҙә Өфөлә «ИННОВА» йәштәр инновация форумы үтә. Республика вуздары студенттары, йәш ғалимдар һәм эшҡыуарҙар сәнәғәт, экология, мәғарифтың төрлө өлкәләрендә 78 проект тәҡдим итә. Рәсәй йәш ғалимдар союзының төбәк бүлексәһе мәғлүмәте буйынса, республика биләмәһендә ете технопарк, өс бизнес-инкубатор, ике технологиялар трансферы үҙәге, сәнәғәт субконтракцияһы үҙәге һәм кластерлы үҫеш үҙәге эшләй. Республиканың тулайым инновацион продукты йылына 1,5 миллиард долларҙан ашыу АҠШ долларын тәшкил итә.
Бөгөн Конгресс-холда «ИННОВА»ла ҡатнашыусылар менән Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов осрашты.
— Ил бөгөн беренсе һанлы бурыс — иҡтисадты тәрән һәм сифатлы модернизациялау өҫтөндә эшләй, — тине Президент. — Республикала яҡшы кадрҙар резервы бар, фән өлкәһендә ете мең самаһы белгес эшләй. Һигеҙ мең кешене һыйҙырған «Өфө-Арена» һарайының трибуналарын күҙ алдына килтерегеҙ — шул сама кеше беҙҙә фән менән шөғөлләнә. Ләкин беҙгә инновацион эшләнмәләрҙе производствоға индереү өсөн бер нисә тапҡырға күберәк кеше кәрәк. Үкенескә күрә, компьютерҙар, фәнни ҡаҙаныштар ҡулланылған башҡа төрлө көнкүреш техникаһы производствоһындағы беренселек күптән башҡалар ҡулында. Үҫешмәгән эске ихтыяж беҙҙең сифатлы яҡшы продукт эшләй алыуыбыҙға ышанмауҙары хаҡында һөйләй. Заводтарҙа булдым, һәйбәт һәм ҡыйбат булмаған продукциялары булыуын күрҙем, әммә баҙар буш түгел, унда үтеп инеүе ауыр. Беҙ фактура, ҡулланыу уңайлылығы, хатта продукцияны төрөү материалы буйынса ҡалышабыҙ. Инвесторҙарҙың әүҙем булмауы ла ошо хаҡта һөйләй. Үҙебеҙҙә продукт етештереүгә аҡса һәм ваҡытты сарыф итеү урынына әҙер продукцияны ситтән һатып алыуы еңелерәк, тип иҫәпләнә. Инвестор патриот булырға тейеш. Юғиһә уның фирмаһын ахырҙа сит ил компаниялары һатып аласаҡ, ихтимал, ул аҡсалы ла булыр, әммә шәхси бизнесын үҫтерә алмаясаҡ, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.
— Беҙгә башлап йөрөүсе, ойоштороусы кешеләр кәрәк, беҙ бит бындай эшмәкәрлеккә өйрәнмәгән. Минең почта — бар нәмәгә, һәр кешегә сикһеҙ ялыуҙар ағымы. Эшлекле тәҡдимдәр һирәк осрай. Киң мәғлүмәт сараларында элек нисек яҡшы булғанын хәтерләргә яраталар. Ә беҙгә алға табан хәрәкәт итергә кәрәк. Әгәр холҡоңда бындай һыҙаттар булмаһа, уларҙы тәрбиәләргә кәрәк, — тип кәңәш бирҙе Президент.
Йәш ғалимдар һәм студенттар Президентҡа үҙҙәрен ҡыҙыҡһындырған һорауҙарҙы бирҙе: улар венчур фондын булдырыу мөмкинлегенә, нефть сәнәғәтендә бәләкәй эшҡыуарлыҡҡа, киң мәғлүмәт сараларында социаль проекттарҙы яҡтыртыуға, яңы эш башлаған йәш белгестәргә аҡсалата ярҙамға һәм башҡа төрлө мәсьәләләргә ҡағылды.
Артабан форум сиктәрендә оҫталыҡ кластары һәм түңәрәк өҫтәлдәр башланды.


text:
Фото:
Йыл башынан алып республикала меңдән ашыу янғын булған
Фото:
Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса Баш идаралығының Дәүләт янғын күҙәтеү идаралығынан хәбәр итеүҙәренсә, 2010 йылдың 23 апреленә ҡарата республикала 41 миллион һумдан ашыу матди зыян килтергән 1239 янғын булған. Утта 118 кеше, шул иҫәптән һигеҙ бала, һәләк булған, 118 кеше төрлө дәрәжәләге йәрәхәт алған.
Яҙ-йәй миҙгелендә торлаҡ секторында, урман массивында, баҡса ширҡәттәрендә, торфлы урындарҙа, баҫыуҙарҙа янғындар артыуын билдәләргә кәрәк.
Уҙған йылдың апрелендә генә республикала 337 янғын теркәлгән, уларҙа 34 кеше һәләк булған һәм 28-е төрлө күрһәтеүенсә, 43 процент осраҡта янғынға ут менән һаҡһыҙ эш итеү сәбәпсе, ә кешеләрҙең 44 проценты алкоголь эсемлектәр ҡулланғандан һуң һәләк була.


text:
Диниә назаратының Танышыу клубы эшмәкәрлеге арҡаһында 20 ғаилә ҡоролдо
Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назаратының Йәштәр бүлеге Танышыу клубы эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә 20 пар ғаилә ҡорҙо. Был турала Клуб етәксеһе Марат Атйетәров хәбәр итте.
— Башта беҙ теркәлгән никахтар буйынса статистика алып барманыҡ, — тип билдәләне Танышыу клубы етәксеһе. – Ләкин йәштәр менән шылтыратышып йомғаҡ яһағандан һуң, 2010 йылдың уртаһынан алып 20 ғаилә барлыҡҡа килгән, тип тулы ышаныс менән әйтергә мөмкин. Әммә беҙҙең клуб өйләнешеү өсөн генә ойошторолмаған. Мосолман егеттәре һәм ҡыҙҙары араһында баҫалҡы кешеләр байтаҡ. Шуға күрә лә беҙ йәштәр аралашһын өсөн платформа булдырҙыҡ.
БР мосолмандары Диниә назаратының Йәштәр бүлеге Танышыу клубы 2009 йылдың йәйендә төҙөлә. Йөҙҙән ашыу кеше Клуб ағзаһы булып тора. Йәштәр бүлеге активистары даими рәүештә Диниә назаратында егеттәрҙең һәм ҡыҙҙарҙың осрашыуҙарын үткәрә, бергәләп сәй эсеү, аралашыуҙар ойоштора. Йома, 28 ғинуарҙа, Клубта ҡатнашыусылар һырғалаҡта осрашасаҡ.


text:
Фото:
Өс башҡорт мушкетерының яңы еңеүҙәре
Фото:
Мәскәү эргәһендәге Новогорскиҙа рапира буйынса иң көслө ир-егеттәр араһында бөтә Рәсәй турниры үтте.
Ярыштар ике көн дауамында барҙы. Һөҙөмтәләре бөтә Рәсәй рейтингында иҫәпкә алына.
Беренсе көндә мәскәүле Алексей Черемисиновҡа етеүсе табылманы. Башҡортостан мушкетерҙары «бронза»ға ғына дәғүә итә алды — бында Реналь Ғәниев Мәскәү командаһынан Игорь Гриднев менән өсөнсө урынды бүлеште.
Икенсе көндә өфөлө Артур Әхмәтхужин барыһынан да яҡшыраҡ сығыш яһаны, башҡорт фехтованиеһының йәнә бер тәрбиәләнеүсеһе Руслан Нәсибуллин икенсе урын алды.


text:
Фото:
Павел Качкаев Өфөлә граждандарҙы ҡабул итте
Фото:
Дәүләт Думаһының Торлаҡ сәйәсәте һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ буйынса комитеты рәйесе урынбаҫары Павел Качкаев «Берҙәм Рәсәй» партияһы рәйесе Дмитрий Медведевтың Өфөләге йәмғиәт ҡабул итеү бүлмәһендә граждандар менән осрашты.
Башҡортостандан закон сығарыусыға 10-дан ашыу граждан мөрәжәғәт итте. Күпселек һорауҙар торлаҡ өлкәһенә ҡағылышлы булды.
Өфө районының Черкассы ауылы халҡы депутатҡа һыу менән тәьмин итеү мәсьәләһен хәл итеү үтенесе менән мөрәжәғәт итте. Һигеҙ йыл элек бурыстар арҡаһында Черкассыла һыу алыу ҡоролмаһы эшләүҙән туҡтатылған. Һыу скважиналарҙан килә башлаған, шул уҡ ваҡытта ундағы һыу сифаты санитар нормаларға тап килмәй. Йәйге осорҙа һыу етешмәй.
Павел Качкаев ярҙамсыларына БР Өфө районы хакимиәте башлығы Михаил Давыдов исеменә был мәсьәләне хәл итеү буйынса хат әҙерләргә ҡушты.
Өфөлә йәшәүсе ҡатын депутатҡа ер участкаларын хосусилаштырыу мәсьәләһен хәл итеү үтенесе менән мөрәжәғәт итте. «Таң» («Рассвет») баҡсасылар ширҡәтендә 174 участка иҫәпләнә. Улар араһынан юл эргәһендә урынлашҡан 12 участканы урындағы властар хосусилаштырырға мөмкинлек бирмәй. Сөнки улар муниципаль ихтыяждар өсөн резервҡа бирелергә тейеш. Йәғни участкалар иҫәбенә юлдарҙы киңәйтеү ҡарала. Депутат был мәсьәләне хәл итергә һәм ҡулынан килгәнсе ярҙам итергә һүҙ бирҙе.
Һорауҙарҙың күпселеге коммуналь хеҙмәттәр сифатының тейешле кимәлдә булмауына, дөйөм йорт ихтыяждары өсөн ҡулланылған ресурстарға хаҡтарҙың юғары булыуына ҡағылышлы булды. Павел Качкаев был мәсьәләнең республика һәм ил етәкселеге контролендә булыуын әйтте. Ошо көндәрҙә төбәктәр үҫеше министры Игорь Слюняев етәкселегендә үткән Бөтә Рәсәй кәңәшмәһендә был мәсьәләләр тикшерелде һәм февралдә закондарға ҡайһы бер үҙгәрештәр индереү планлаштырыла, тип хәбәр итте депутат.


text:
Башҡортостанда иң ҙур урман янғынын әлегә һүндерә алмайҙар
Үткән тәүлектә республикала өс урман янғынының икәүһе генә һүндерелгән. Икеһе лә дүшәмбе, 15 августа, асыҡланған. Тәүгеһе Краснокама районының Николо-Березовка участка урман хужалығында һүндерелгән. Уттан һигеҙ гектар урман зыян күргән. Янғынды һүндереүҙә ун кеше ҡатнашҡан, янғынға ҡаршы өс техника берәмеге ҡулланылған.
Ейәнсура районының Байыш участка урман хужалығында сыҡҡан янғын 2,5 гектар урманды ялмап алған. Уны һүндереүҙә 16 кеше ҡатнашҡан, биш махсуслаштырылған техника берәмеге файҙаланылған. Ут яңынан тоҡанып китмәһен өсөн әлеге ваҡытта янғын булған ике урында ла дежурлыҡ ойошторолған.
Шәмбе, 13 августа, Йылайыр районында асыҡланған урман янғынын әле булһа һүндерә алмайҙар. Йыл башынан алып республикала был иң ҙур янғын иҫәпләнә. Ут ялмап алған дөйөм майҙан 33 гектар тәшкил итә. Янғын һүндереүҙә 30 кеше ҡатнаша, 11 техника берәмеге ҡулланыла. БР Ауыл хужалығы министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, әлеге ваҡытта янғын таралыуҙан туҡтатылған.
Йыл башынан республикала йәмғеһе 74 урман янғыны асыҡланған, уларҙан 468 гектарҙан ашыу урман зыян күргән.


text:
Рәсәйҙең мәҙәниәт министры Владимир Мединский төбәктә Хәрби Дан мемориалын асасаҡ
ӨФӨ, 2015 йыл, 10 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
11 сентябрҙә Башҡортостанға Рәсәйҙең мәҙәниәт министры Владимир Мединский килә. Был хаҡта республика Мәҙәниәт министрлығының матбуғат хеҙмәте хәбәр итә. Ҡырмыҫҡалы районында министр «Легендаға әйләнгән исемдәр» республика фестивалендә һәм 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһына, уның командиры генерал-майор Миңлеғәле Шайморатовҡа арналған Хәрби Дан мемориалын асыуҙа ҡатнашасаҡ. Монументтың авторы — Рәсәй скульпторы һәм архитекторы Денис Стритович. Һәйкәл Башҡортостан Башлығы грантына, Рәсәйҙең Хәрби-тарихи ойошмаһы аҡсаһына һәм республика халҡы ярҙамы менән төҙөлгән.
Был көндә Шайморат ауылында Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70 йыллығына ҡарата «Күп милләтле Еңеү» күргәҙмәһен, «Башҡортостан халыҡтары Тыуған илен яҡлағанда» ғилми-ғәмәли конференцияһын ойоштороу ҡаралған.
Иртән бында «Һуғыш уты көйҙөргән йырҙар» М.М.Шайморатов исемендәге асыҡ республика фестивале уҙғарыла. Тауһеңер баҫыуында пехота, артиллерия һәм кавалерия ҡатнашлығында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы һуғышының хәрби-тарихи реконструкцияһы күрһәтеләсәк. «Первушино» аэродромы парашютсылары авиашоу әҙерләй. Эҙәрмән отрядтарының оҫталыҡ дәрестәре һәм Башҡортостан үҙешмәкәр коллективтарының концерты буласаҡ.
Шул уҡ көндә Өфө амфитеатрында (Конгресс-холл майҙаны) Рәсәй ведомствоһы башлығы «Симфония төнө» концертында ҡатнаша.


text:
Международный конкурс по математике «Поверь в себя»
для учеников 1-11 классов и дошкольников с ЛЮБЫМ уровнем знаний
Задания конкурса по математике «Поверь в себя» разработаны таким образом, чтобы каждый ученик вне зависимости от уровня подготовки смог проявить себя.
К ОПЛАТЕ ЗА ОДНОГО УЧЕНИКА: ВСЕГО 28 РУБ.
Конкурс проходит полностью дистанционно. Это значит, что ребенок сам решает задания, сидя за своим домашним компьютером (по желанию учителя дети могут решать задания и организованно в компьютерном классе).
Подробнее о конкурсе - https://urokimatematiki.ru/
Идёт приём заявок на самые массовые международные олимпиады проекта "Инфоурок"
Для учителей мы подготовили самые привлекательные условия в русскоязычном интернете:
1. Бесплатные наградные документы с указанием данных образовательной Лицензии и Свидeтельства СМИ;
2. Призовой фонд 1.500.000 рублей для самых активных учителей;
3. До 100 рублей за одного ученика остаётся у учителя (при орг.взносе 150 рублей);
4. Бесплатные путёвки в Турцию (на двоих, всё включено) - розыгрыш среди активных учителей;
5. Бесплатная подписка на месяц на видеоуроки от "Инфоурок" - активным учителям;
6. Благодарность учителю будет выслана на адрес руководителя школы.
Подайте заявку на олимпиаду сейчас - https://infourok.ru/konkurs
Муниципаль бюджет дөйөм белем биреү мәғариф учреждениеһы
БР Өфө ҡалаһы Октябрь районы ҡала округының
141-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе
Башҡорт теле дәрестәрендә уҡыусыларҙың ижади һәләтен үҫтереүҙә проект технологияһын ҡулланыу.
Исхаҡова Гөлшат Харис ҡыҙы
Педагогик инициатива
Өфө – 2016
Йөкмәткеһе
Инеш………………………………………………………………................ 3
I бүлек. Проект методын өйрәнеү тарихы…..…………………................8
II бүлек. Нимә ул проект технологияһы?..................................................9
III бүлек. Мәктәптә уҡыусыларҙың ижади һәләтен үҫтереүҙә проект технологияһын ҡулланыу………………………………………………….18
IV бүлек. Проект эшмәкәрлегендә «Стена» (Padlet.com) интернет сервисын ҡулланыу....................................................................................................25
Йомғаҡлау………………………………………………………..................27
Ҡулланылған әҙәбиәт…………………………………………....................28
Ҡушымталар..............................................................................................29
Инеш
Мәктәптең төп бурысы - ысын шәхес тәрбиәләү. Ә уҡытыусының алдына ҡуйылған төп бурысы: үҙ иленә, тыуған төйәгенә, уның тәбиғәтенә, туған халҡына, уның рухи байлығына, туған теленә оло ихтирам һәм тәрән һөйөү тәрбиәләүҙән тора. Уҡытыусы дәрескә инер алдынан уның көнүҙәк мәсьәләһе булып түбәндәге һорауҙар тора: “Нисегерәк үткәрһәм ҡыҙыҡлыраҡ булыр?”, “Ниндәй алымдар ҡулланһам, ялҡытҡыс булмаҫ?”, “Ниндәй күләмдә һәм нисек өйрәтергә?”Ошо һорауҙарға яуап эҙләп уйланаһың, өйрәнәһең, уҡыйһың. Заман бер урында тормай, балаларҙың аң-кимәле лә йылдан-йыл үҫешә, үҙгәрә. Шуға күрә мәғариф өлкәһендә һәр ун йыллыҡ һайын шаҡтай үҙгәрештәр булып тора: уҡыу-уҡытыуҙың йөкмәткеһе үҙгәрә, яңы программаларға ярашлы уҡыу әсбаптары ла яңыртылып тора, инновацион технологиялар индерелә һ.б. Бындай ваҡытта уҡытыусы үҙенең фәнен ни тиклем яҡшы белһә, үҙ эшенең оҫтаһы булһа, уҡыусыларға белем алыу еңелерәк була. Уҡытыусы заман менән бергә атлап, уҡыусыларына заманса дәрес бирергә тейеш. Ә дәрестең сифаты уҡытыусының методик оҫталығына бәйләнгән.
Балаларҙың һәләтен асыу – күп яҡлы һәм ҡатмарлы эш. Ул төплө әҙерлек, алдан планлаштырыуҙы һәм системалы эш алып барыуҙы талап итә. Ижади һәләтте үҫтереүҙең йөкмәткеһе киң. Был эш дәрестең һәр этабында дауам итә. Уҡытыусы баланың һәр фекерен ихтирам итеп, уны тыңларға, йүнәлеш бирергә һәм үҫтерегә тейеш. Шулай уҡ баланың хыялына юл асырлыҡ ситуациялар булдырыу ҙа бик мөһим.
В.А.Сухомлинский: “Дәрес – ҡыҙыҡһыныусанлыҡ һәм әхлаҡи инаныуҙар факелын тоҡандырыусы осҡон”,- тигән. Шул осҡондо тоҡандырыу, балала телгә ҡыҙыҡһыныу, теләк менән өйрәнеү һәм ижади һәләтен үҫтереү өсөн уҡытыусы һәр дәресендә ғәжәпләнеү, һоҡланыу тойғолары уятырлыҡ заманса технологиялар, уҡытыу методтары ҡулланырға тейеш.
Һуңғы йылдарҙа бик күп яңы педагогик технологиялар тәҡдим ителде. Инновацион технологияларҙы уҡытыу процесында файҙаланыу – белем биреү сифатын күтәреү ҙә бик нәтижәле сара ул. Сөнки улар уҡыуға ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, уҡыу материалын тәрәнерәк үҙләштереү теләге булдыра, уҡыусыларҙың ижади һәләтен үҫтереү мөмкинлеген бирә. Ошондай яңы алымдарҙың береһе - проект методы.
Шуларҙан сығып педагогик эшебеҙҙең темаһын билдәләйбеҙ: «Башҡорт теле дәрестәрендә уҡыусыларҙың ижади һәләтен үҫтереүҙә проект технологияһын ҡулланыу».
Башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә фекер йөрөтөргә өйрәткәндә, ғәҙәти эш алымдары менән бергә төрлө яңы технология алымдарын файҙаланыу уңышлы һөҙөмтәләр бирә. Тик уларҙы күҙ уңынан ысҡындырмай, системалы рәүештә даими ҡулланырға кәрәк. Ошонан сығып, башҡорт дәүләт теле дәрестәрендә проектлау методын ҡулланыу эшебеҙҙең актуаллеге булып тора.
Эшебеҙҙең маҡсаты: уҡыусыларҙың ижади һәләтен үҫтереүҙә проект технологияһының эффектлы булыуын иҫбатлау.
Төп маҡсатҡа ярашлы түбәндәге конкрет бурыстар билдәләнде:
1. Тема буйынса фәнни – методик әҙәбиәтте, дәреслектәрҙе, электрон дәреслектәрҙе, уҡыу программаларын байҡау;
2. Ижади һәләтте үҫтереүҙә яңы технологиялар ҡулланыуҙың әһәмиәтен билдәләү;
3. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә проект технологияһын ҡулланыуҙың эффектлы булыуын иҫбатлау.
4.Уҡыусыларҙың ижади һәләте үҫешен баһалау өсөн диагностика үткәреү;
5.Тикшеренеү эшенең яуаптарын күләм һәм сифат яғынан анализлау.
6.Дәрес пландарын төҙөү һәм уҡытыу эшмәкәрлегендә ҡулланыу, тәжрибә менән уртаҡлашыу.
Маҡсат һәм бурыстар түбәндәге принциптар ярҙамында тормошҡа ашырға мөмкин:
- коммуникатив йүнәлеш принцибы;
- дифференциация һәм интеграция принцибы (һәр уҡыусының мөмкинлеге һәм шәхси һәләтен иҫәпкә алыу);
- күргәҙмәлелек (ижади – тематик папкалар, таблицалар, таратма материалдар, яҙыусыларҙың портреттары, сюжетлы картиналар йыйылмаһы, ребустар, кроссвордтар һ.б.)
- системалыҡ һәм эҙмә – эҙлелек;
- аңлайышлылыҡ (һәр дәресте, аңлатҡан материалды, мәғлүмәтте бала ҡабул итерлек кимәлдә ойоштороу);
- үҙаллылыҡ һәм әүҙемлек (уҡыусыларҙың актив эшсәнлеге арҡаһында ғына ижади һәләтте үҫтереп була).
Тикшеренеү эшенең объекты: уҡытыу эшмәкәрлегендә проект методын ҡулланыу һәм уға хас үҙенсәлектәрҙе асыҡлау.
Эштең тикшереү өлкәһе булып – ҡала мәктәптәрендәге уҡытыу процесы тора.
Тикшереүҙең предметы – ҡала мәктәптәрендәге төрлө милләтле уҡыусыларға проект технологияһы аша башҡорт телен өйрәтеү.
Проекттың гипотезаһы: яңы алымдар, технологиялар ҡулланғанда, уҡыусыларҙың башҡорт теленә ҡыҙыҡһыныуын арттырып, ижади фекерләүен үҫтереп була.
Практик әһәмиәте: проектлау методын ҡулланыу уҡытыусыларҙа һәм методистарҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уятыр, артабан яңынан-яңы ғилми хеҙмәттәр менән байытылыр. Беҙҙең эшебеҙҙең һөҙөмтәләре дәрестәрҙе ойошторғанда уҡытыусыларға методик ярҙам күрһәтер, тип ышанабыҙ.
Методик бурыстарҙан сығып, проекттың этаптары һәм эш планы билдәләнде.
Проектты тормошҡа ашырыу этаптары:Әҙерлек этабы
2013-2014 уҡыу йылы
-Проекттың маҡсат һәм бурыстарын билдәләү;
-Проекттың моделен булдырыу;
-Проблеманың фәнни-методик нигеҙҙәрен өйрәнеү;
-Уҡыусыларҙың ижади фекерләү кимәлен билдәләү;
-Фекерләүҙе үҫтереү алымдарын һайлау.
Эксперименталь этап
2014-2015 уҡыу йылы
-Моделде ғәмәлгә индереү;
-Процесс барышында мониторинг үткәреү, һөҙөмтәләрҙе барлау;
- педагогик тема буйынса мәктәптә асыҡ дәрестәр биреү;
-Алдағы эшмәкәрлеккә корректировка яһау.
-мәктәп методик ултырышында алынған тема буйынса сығыш яһау;
Йомғаҡлау этабы
2015-2016 уҡыу йылы
- Моделдең эффектив булыуын баһалау;
Һөҙөмтәләрҙе анализлау, проектты уҡытыу процесына индереү буйынса тәжрибә уртаҡлашыу, методик тәҡдимдәр әҙерләү.
Көтөлгән һөҙөмтәләр.
- Уҡыусыларҙың белеме, ижади активлығы үҫә;
- Уҡыусыларҙың тел өйрәнеүгә ҡарата мөнәсәбәттәре ыңғай яҡҡа үҙгәрә;
-Уҡыусылар тормоштағы төрлө ситуацияларҙа дөрөҫ йүнәлеш табалар;
-Фекерҙәрен телдән һәм яҙма рәүештә дөрөҫ белдерәләр;
-Мәғлүмәтте аңлы рәүештә ҡабул итәләр;
-Фекерҙәрен дәлилләй беләләр;
-Башҡа кеше фекерен хөрмәт итәләр;
-Белем алыу өҫтөндә үҙ аллы эшләй беләләр.
I бүлек. Проект методын өйрәнеү тарихы.
Проект технологияһы донъя педагогикаһында яңы асыш түгел. 20-се быуат башында Америкала педагогик мәсьәләләрҙе хәл иткән осорҙа килеп тыуған проблемаларҙы сисеү юлдарын эҙләү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән алымдарҙың береһе – ул проектлау методы.
Проект технологияһына нигеҙ һалыусы тип Америка ғалимы Дж.Дьюи иҫәпләнә. Ул уҡыу процесын уҡыусының ҡыҙыҡһыныусанлығына һәм танып белеү әүҙемлегенә нигеҙләнеп ойошторорға тәҡдим итә. Уның билдәләүенсә, уҡыусылар белем һәм тәжрибәне төрлө проблемаларҙы хәл итеү, ниндәйҙер продукттар етештереү, тәжрибә туплау нигеҙендә алырға тейеш. Был идеяны артабан Дж.Дьюиҙың уҡыусыһы У.Килпатрик дауам итә. Ул да уҡыусы эшмәкәрлегенең мотивацияһын тәшкил иткән теләк һәм ҡыҙыҡһыныуҙар уҡыу процесын ойоштороуға нигеҙ булырға тейеш тип иҫәпләй. Улар уйын проекттары, проект-экскурсиялар, хикәйәләү проекттары, конструктив проекттар кеүек эш төрҙәрен тәҡдим итәләр.
Ә беҙҙең илдә проект технологияһы 20-се быуаттың 30-сы йылдарында төрлө яҡлап үҫешкән шәхес тәрбиәләүҙә иң универсал алымдарҙың береһе тип ҡабул ителә. Тик теоретик яҡтан ныҡлы өйрәнелеп бөтмәү, уҡыу процесына комплекслы ҡараш булмау сәбәпле, был технология билдәле бер ваҡытҡа ҡулланылыштан туҡталып тора.
Бөгөнгө көндә был технология бик әүҙем рәүештә ҡулланылған технологияларҙың береһе тип әйтергә мөмкин.
II бүлек. Нимә ул проект технологияһы?
Бөгөнгө көндә педагогикала һәм мәктәп практикаһында “тикшеренеү эшмәкәрлеге”, “тикшеренеү методы”, “проектлау методы”, “проект технологияһы” кеүек төшөнсәләр киң ҡулланыла. Был иһә, бер яҡтан, хәҙерге заман белем биреү системаһында һәр баланың шәхси потенциалын үҫтереүгә шарттар барлыҡҡа килеүе тураһында һөйләһә, икенсе яҡтан, мәктәп фәндәрен эҙләнеү-тикшеренеү йүнәлешендә өйрәнеүҙең мөһимлеген билдәләй.
Уҡыусыларҙың ижади, тикшеренеү һәләттәрен үҫтереүҙә проект эштәре мөһим роль уйнай.
Проект эшмәкәрлеге ниндәйҙер проектты барлыҡҡа килтереүҙе күҙ алдында тота. Был эшмәкәрлек нигеҙендә уҡыусыларҙың танып-белеү күнекмәләрен үҫтереү, уларҙың үҙ аллы белем алыуы, информацион киңлектә эшләй белеүе, төрлө йәһәттән компетентлылыҡтарын үҫтереүҙәре, ижади фекерләү һәләттәре алғы планға сыға.
Проектлау технологияһы – педагогик процесты планлаштырыуҙа ҡулланыла торған үҙенсәлекле методик система ул. Проект һүҙе белем биреү процесын алдан күҙаллау тигәнде аңлата. Ысынлап та, дәрестә өйрәнеләһе материалдың йөкмәткеһен, уҡытыусының һәм уҡыусының дәрестәге эшмәкәрлеген, эш алымдарын, көтөлгән һөҙөмтәләрҙе алдан билдәләп ҡуйыу проектлау технологияһының төп асылын тәшкил итә. Ул эште алдан планлаштырыуҙы, эҙмә-эҙлекле этаптар буйынса ойоштороуҙы һәм ҡатмарлана барған практик эштәрҙе башҡарып, балаларҙың үҙ аллы эшләү күнекмәләрен үҫтереүҙе һәм төрлө күҙәтеү алымдарын ҡулланыуҙы күҙ уңында тота.
Проект өҫтөндә эште уңышлы үтәү өсөн шарттар: уҡыусыны эш талаптары менән таныштырып, ҡыйынлыҡтарҙы еңеп сығырға, күренештәрҙең төбөнә үтеп инергә өйрәтеү мөһим. Дәрестәрҙе төрлө типта, төрлө алымдар ҡулланып ойошторорға, күберәк актив методтарға һалырға (өлөшләтә эҙләнеү, проблемалы эҙләнеү методтары) кәрәк.
Проектлау методын төрлө маҡсаттарҙа, төрлө дәрестәрҙә ҡулланырға мөмкин. Әммә был тик ошо метод менән генә уҡытыу тигәнде аңлатмай, уны уҡытыусы үҙенә кәрәкле тип һанаған саҡтарҙа ғына ҡулланырға тейеш. Проект методы уҡыусының ихтыяр көсөн, ижади мөмкинлектәрен үҫтереүгә булышлыҡ итә, уҡыусылар фәнни-тикшеренеү эшенә йәлеп ителә.
Проект технологияһы түбәндәге бурыстарҙы үтәй:
Эш барышы уҡыусының кәйефенә тәьҫир итә һәм теманы өйрәнеүгә теләк уята.
Уҡыусыны билдәле бер тема өҫтөндә ижади эшләргә, төрлө сығанаҡтарҙы ҡулланып, үҙ аллы мәғлүмәт табырға өйрәтә.
Проект эшен ойоштороу барышында уҡыусылар үҙ-ара аралаша, бер-береһенә йоғонто яһай, уҡытыусы контролер ролен түгел, ә консультант ролен үтәй.
Бөтә уҡыу процесы уҡыусыға йүнәлтелә, уның ҡыҙыҡһыныуы, тормош тәжрибәһе һәм шәхси һәләттәре иҫәпкә алына.
Уҡыусыла конкрет проект буйынса конкрет эшкә индивидуаль һәм коллектив яуаплылыҡ уята.
Бергәләп эшләү уҡыусыға башлаған эште аҙағына тиклем еткерергә, эш һөҙөмтәһен документаль күрһәтергә өйрәтә.
Проект төрҙәре:
Өҫтөнлөклө эшмәкәрлек төрө буйынса: информацион, ижади, социаль, практик йүнәлешле, инновацион, уйын(ролле), тикшеренеү һ.б.
- Уйын проекты. Уның нигеҙендә ролләп уйнау ята. Уҡыусылар ниндәй ҙә булһа бер ситуацияны уйлап сығара (проекттың проблемаһы, маҡсаты билдәләнә), уҡыусы нимә өйрәтергә тейешлеге билдәләнә, төркөмдәрҙә эш ойошторола. Шунан сәхнәләштерелгән уйын буйынса һығымта яһала, дискуссия алып барыла.
- Эҙләнеү йәки тикшеренеү проекты. Был проект ныҡлы уйланылған структура талап итә: проекттың маҡсаты, актуаллеге, тикшеренеү предметын һүрәтләү, уның тураһында мәғлүмәтте анализлау, алдан билдәле факттар менән сағыштырыу, алынған һөҙөмтәләрҙе дөйөмләштереү кәрәклеге, нигеҙләнгән һығымталар. Һөҙөмтәлә мәҡәлә, реферат, доклад, видеосюжет, конференцияла фекер алышыу формаһында тәҡдим ителергә мөмкин.
- Ижади проект. Ул презентация, видеофильм, экспедиция, һүрәт, ниндәй ҙә булһа байрам сценарийы һ.б. формаларҙа булырға мөмкин. Был проект та эҙләнеү, ижади эш, һөҙөмтәне яҡлау этаптарынан тора. Мәҫәлән, «Ҡыҙыҡлы грамматика» китапсығын әҙерләү.
- Информацион проект. Исеменән күренеүенсә, ул мәғлүмәт менән бәйле. Уҡыусылар үҙҙәре мәғлүмәт таба, эштең һөҙөмтәһе газета, доклад, презентация рәүешендә бүтәндәргә баҫма формала таратыла йәки Интернет селтәренә урынлаштырыла.
- Логик-мәғәнәүи модель (ЛММ) – шулай уҡ проект технологияһының бер төрө. Унда мәғлүмәт схема рәүешендә тәҡдим ителә. Уртаға тема яҙыла, тикшереләһе мәсьәләләр координаталарҙа төйөндәр менән билдәләнә. ЛММ- кодлаштырылған конспект ул.
Уҡыусыларҙың һаны буйынса: индивидуаль (персональ), парлы, бәләкәй төркөмдәрҙә эш (биш уҡыусыға тиклем), төркөмдәрҙә эш (ун биш уҡыусы), класс, мәктәп, муниципаль, ҡала, республика кимәлендә;
Ваҡыты йәки дауамлылығы буйынса: мини-проекттан алып оҙайлы проектҡа тиклем.
Йөкмәткеһе буйынса: монопредмет, метапредмет. Мәҫәлән, әҙәби-ижади, тәбиғи-фәнни, экологик, лингвистик, мәҙәни, спорт, географик, тарихи, музыкаль һ.б.
Проект эшенең этаптарына килгәндә, түбәндәге эҙмә-эҙлелекте билдәләргә мөмкин:
Проект эшенең һөҙөмтәләре һәм уларға талаптар:
Проект эшенең һөҙөмтәһе булып теге йәки был предмет – продукт та, фекер йөрөтөү, эмоциональ, бергәләп эшләү тәжрибәһе лә булырға мөмкин. Тәүгеһе презентацияла күрһәтелһә, икенсеһе иһә рефлексия барышында билдәләнә.
Эштең һөҙөмтәһе: газета, журнал, сценарий, презентация, видеофильм, доклад, буклет, йыйынтыҡ, һүҙлек, һүрәттәр, плакаттар, альманах, музыкаль альбом, макет, web-сайттар, фильмдар һ.б.
Проект эшенә баһа бер нисә өлөштән торорға мөмкин: эксперт баһаһы, үҙ баһа, төркөм баһаһы; уҡытыусы баһаһы, проект консультанты баһаһы.
Проект эшенә ниндәй критерийҙар ҡуйылырға мөмкин һуң?
эштең йөкмәткеһенә ҡарата: актуаллек, проблеманың нигеҙләнеше
мәғлүмәти тулылыҡ
эштең тәрән, төплө алып барылыуы, ентекле анализ
логик эҙмә-эҙлелек
практик әһәмиәте
башҡарылыу сифаты
эштең индивидуаллеге: эшкә үҙ аллы һәм ижади ҡараш
эштә ҡатнашыу кимәле
эштең перспективаһы: һөҙөмтәләрҙе ҡуллана алыу мөмкинлеге
дауам итеү мөмкинлеге
дизайн
дискуссияға әҙерлек
һорауҙарға яуап бирә алыу
Проект эшмәкәрлеге барышында уҡыусыларҙың түбәндәге һәләттәре формалаша, үҫешә:
Проект эшенең документтарын әҙерләү
Проект эшенең төп документтары булып уның паспорты һәм портфолио тора.
Портфолио (проект папкаһы) презентацияла тәҡдим ителгән мөһим компоненттарҙың береһе. Ул үҙ эсенә проект эшенең паспортын, эш планын, график, схемаларҙы, фотографияларҙы һ.б. документтарҙы алырға мөмкин. Шулай уҡ тикшеренеү, анализ һөҙөмтәләре, отчеттар, эскиздар, сценарийҙар, черновиктар булырға мөмкин. Портфолионың төп бурысы – эштең барышын, этаптарын күрһәтеү. Грамоталы төҙөлгән портфолио эште объектив баһаларға, һәр уҡыусының үҫешен, уңыштарын күрергә мөмкинлек бирә. Портфолио төҙөгәндә бөтә уҡыусылар ҙа ҡатнаша. Яуаплыны билдәләп ҡуйыу ҙа бик яҡшы.
Проект эшенең паспорты уҡыусылар тарафынан (уҡытыусы ярҙамында ла мөмкин) әҙерләнә. Паспортта нимәләр күрһәтелә һуң?
Проект эшенең исеме;
Ниндәй предмет сиктәрендә алып барылды?
Класс;
Маҡсат һәм бурыстар;
Проект төркөмөнөң составы;
Ваҡыты, сроктар;
Проект эшенең етәксеһе, консультанты;
Проект төрө;
Проект һорауҙары;
Аннотация
Эш һөҙөмтәләре;
Проект эшенең этаптары
Кәрәкле ресурстар, материалдар.
Проект эше уҡыусының интеллектуаль үҫешен тәьмин итә, уның фекерләү һәләтен үҫтерә, үҙ эшенә баһа бирергә өйрәтә. Эш дәрестең бер-нисә минутынан алып аҙна йәки айҙарға тиклем алып барылырға мөмкин. Ҡуйылған маҡсатҡа ирешеү еңелдән түгел, эште үтәп сығыу уҡыусыла үҙ-үҙенә ышаныс, ғорурлыҡ тойғоһо уятыуы менән дә мөһим. Уҡыусылар төрлө сараларҙа ышаныслы сығыш яһай башлайҙар, конкурстарҙа, олимпиадаларҙа, фәнни-ғәмәли конференцияларҙа ҡатнашалар. Ижади фекерләү, дөрөҫ телмәр уҡыусыла үҙ-үҙенә ышаныуҙы арттыра. Мәктәптәрҙә баланың рухи үҫешенә, үҙ аллы фекерләү һәләтенә, аҡыл үҫешенә ирешеү – һәр башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһының төп маҡсаты булырға тейеш.
III бүлек. Мәктәптә уҡыусыларҙың ижади һәләтен үҫтереүҙә проект технологияһын ҡулланыу.
Беҙҙең 141-се мәктәп коллективы ла яңы инновацион технологияларҙы өйрәнә, уларҙы ҡулланыуға индерә. Уҡыусыларҙың танып белеү эшмәкәрлеген активлаштырыуҙа, ижади һәләтен үҫтереүҙә быға тиклем билдәле булған алымдар менән бер рәттән бөгөнгө мәктәптә киң ҡулланылған проектлы уҡытыу методын файҙаланыу отошлораҡ.Үҙебеҙҙең педагогик эшмәкәрлегебеҙҙә 3-9 кластарҙағы йәш төркөмдәрендә проект технологияһын ҡулланабыҙ (Ҡушымта5,6). Мәғлүмәти, практик йүнәлешле, тикшеренеү проекттарын файҙаланабыҙ. Уҡыу-уҡытыу барышында уҡыусылар рефераттар яҙа, доклад менән сығыш яһай, рецензия, аннотация яҙыу күнекмәләре ала. Тикшеренеү проекттарын мәктәп сиктәрендә үткән ғилми-практик конференцияларында тормошҡа ашырабыҙ (уҡыусыларыбыҙ М.Аҡмулла, З.Вәлиди тураһында сығыш яһап, уңыш яулайҙар). Мәктәптә фәнни-тикшеренеү эштәре уҡыусыларҙы үҫтереү маҡсатынан сығып башҡарыла. Был ижади эш төплө белем алыу менән үрелеп барырға тейеш.
5-6 кластарҙа күберәк дауамлылығы буйынса мини-проекттар өҫтөндә эшләйбеҙ. Был кластарҙа проект методын ҡулланып балалар төрлө эштәрҙең, күнегеүҙәрҙең маҡсатын ҡуйырға, төп һөҙөмтәне асыҡларға, уны аныҡ итеп әйтергә өйрәнә. Беҙ дәрестә балаларға берәй тема буйынса мәҡәл-әйтемдәр табырға, ошо мәҡәлдәрҙең билдәле бүлектәр буйынса каталогын төҙөргә, фразеологизмдарҙың һүҙлеген төҙөргә ҡушабыҙ. Ошо рәүешле уҡыусыларға төрлө сығанаҡтарҙан кәрәкле мәғлүмәт табырға, мини-проектта ҡатнашыусылар менән аралашырға, эшмәкәрлегеңдең планын билдәләп ҡуйырға һәм үҙеңдең эшеңдең һөҙөмтәһен күрергә мөмкинселек бирәбеҙ.
8 класс уҡыусылары менән «Ҡышҡы әкиәт» (башҡорт яҙыусылары һәм шағирҙары әҫәрҙәренә таянып үткәрелде) дәресен үткәрҙек. Һөҙөмтәлә уҡыусылар проект эшен төҙөнөләр. Дәрескә тиклем балалар төркөмдәргә бүленделәр. Дәрес һуңына һәр төркөм материал туплап «Башҡорт яҙыусылары һәм шағирҙары әҫәрҙәрендә ҡыш образы» темаһына проект эшен төҙөнө. Дәрестең беренсе этабында балалар «Ҡыш» һүҙенә ассоциаграммалар төҙөнө: «ҡыш» - шыршы, уйындар, шатлыҡ, ҡар,һалҡын…Һуңынан төркөмдәр ассоциаграммалар менән алышынып үҙ эштәрен тулыландырҙы. Дәрестең икенсе этабында уҡыусылар ҡыш тураһында үҙҙәренең яратҡан шиғырҙарын уҡыйҙар, комментарий бирәләр, шиғырҙан ҡыштың сағыу образын тыуҙырған һүҙбәйләнештәрҙе, тасуири һүҙҙәрҙе яҙалар(эпитеттар, метафоралар, сағыштырыуҙар). Артабан яҙып алған һүҙҙәрҙе ҡулланып шул шиғыр хаҡында ҙур булмаған хикәйә төҙөйҙәр. Дәрестең өсөнсө этабында балалар ҡыш тураһындағы йырҙарҙы иҫкә алып, йырлайҙар. Һуңынан бөйөк композиторҙар яҙған музыканы тыңлап, шул музыкаль пьесаның төп мотивын асыусы шиғри йә прозаик өҙөк тәҡдим итәләр. Дәрестең дүртенсе этабында балалар үҙҙәрен картина галереяһында итеп хис итәләр. Билдәле рәссамдарҙың ҡыш тураһында картиналары араһынан оҡшағанын һайлап алалар. Картинаны яҙған рәссам тураһында мәғлүмәт тә табалар, үҙ фекерҙәрен дәфтәргә яҙып ҡуялар. Дәрестең бишенсе этабында биш юлдан торған шиғыр ижад итеп, проект эштәренә яҙып ҡуялар (элек Японияла «танка» тип аталған биш юлдан торған ҡәтғи рифмаға, баҫымлы-баҫымһыҙ ижектәрҙең сиратлашыуына ҡоролмаған, тик авторҙың уй-тойғоларын асып биргән шиғри юлдар яҙғандар ). Шиғырҙың беренсе юлы – бер, икенсеһе – ике, өсөнсөһө – өс, дүртенсеһе – дүрт, бишенсеһе – бер һүҙҙән торорға тейеш. Беренсе юлда – шиғырҙың темаһы, икенсе-дүртенсе юлдарҙа – шиғырҙың йөкмәткеһе, бишенсе юлда – һығымта яһала, философик фекер әйтелә. Дәрестең һуңында балалар проект эштәрен тейшенсә атап, матурлап, уларҙы яҡларға әҙерләнәләр. Һөҙөмтәлә уҡыусылар ҡулъяҙма йыйынтығы, стена гәзите, презентация проекттарын эшләнеләр. Бындай эш төрө уҡыусыларҙа ҡыҙыҡһыныу, яуаплылыҡ, үҙ-үҙенә ышаныс тәрбиәләй, дәрестә үҙен күрһәтә алмаған балаға һәләтен асыу өсөн өҫтәлмә мөмкинлек бирә.
Дәрестә шулай уҡ ижади, тикшеренеү проекттары өҫтөндә лә эшләйбеҙ. 8 класс уҡыусылары «Минең ғаиләм тарихы» проектын эшләнеләр. Проект өҫ-төндә эш түбәндәге таблица буйынса алып барылды.Проблема
Беҙ үҙебеҙҙең ғаилә, ата-бабалар тарихын, шәжәрәбеҙҙе насар беләбеҙ
Ни өсөн?
Ҡыҙыҡһынмайбыҙ
Етерлек мәғлүмәт һаҡланмаған
Ғаилә традицияларының булмауы
Ата-әсәләрҙең дә ғаилә тарихын насар белеүе
Өләсәй-олатайҙарҙың йыраҡ йәшәүе, бәйләнештең ныҡ булмауы
Нимә эшләргә?
Ғаилә тарихын өйрәнергә
Нисек?
Өләсәй-олатайҙарҙан, атай-әсәйҙәрҙән, туғандарҙан ғаилә тарихы тураһында мәғлүмәт алырға
Ғаилә ҡомартҡыларын, документ-фотоларын өйрәнеү
Нимә алабыҙ?(һөҙөмтә)
«Минең ғаиләм тарихы» проекты
Танып-белеү (ата-бабалар, ғаилә тарихы тураһында белем)
Тәрбиәүи (патриотик, рухи-әхләки тәрбиә)
Үҫтереүсе (коммуникатив, информацион компетентлылыҡ)
Килеп сыҡҡан проблеманы хәл итеү өсөн уҡыусылар ғаилә ҡомартҡыларын тикшерәләр, кәрәкле һәм ҡыҙыҡлы фотолар эҙләп табалар. Ил, халыҡ тарихының яҙмышы ата-бабаларының яҙмышында сағылыш табыуы хаҡында һығымта яһайҙар. Бындай эштәр, беренсенән оло һәм йәш быуынды яҡынайта, бер-береһен ихтирам итеү тойғоһон тәрбиәләй, икенсенән, уҡыусыларҙа үткән быуын вәкилдәренең йәшәү рәүешенә ҡыҙыҡһыныу уята.
Бынан тыш, проектты әҙерләү этабында мәғлүмәтте йыйыу һәм системаға килтереү оҫталығы һалына. Шул рәүешле мәғлүмәти һәм коммуникатив компетенциялар формалаша. Шулай уҡ танып-белеү процесы ла бик мөһим. Уҡыусылар фотолар, ғаилә ҡомартҡылары аша ғаиләләре тарихын өйрәнәләр, белергә тырышалар. Был иһә, үҙ сиратында, кешеләрҙең йәшәү рәүешенә, үткән дәүергә ҡыҙыҡһыныу уята.
Һәр йыл миҙгелендә уҡыусыларым менән экскурсияларға сығабыҙ. Экскурсияға барыр алдынан балаларға унда ниндәй маҡсат менән барыуыбыҙ, нимәләргә иғтибар биререгә кәрәклеге әйтелә. Экскурсияла алған тәьҫораттары, хәтерҙәрендә ҡалған картина буйынса төрлө ижади проект эштәре башҡаралар, бәләкәй китапсыҡтар эшләйҙәр. Балаларҙың иғтибарын Ҡариҙел буйындағы экологик проблемаларға ла йүнәлтәм. Ошондай экскурсияларҙан һуң экологик проблемаларға бәйле проект эштәрен дә башҡарабыҙ. (беренсе төркөм балалар доклад менән сығыш яһай, икенсе төркөм – презентация эшләй, өсөнсөһө – һүрәт ярҙамында Һупайлы биҫтәһенең экологик хәлен һүрәтләй ).
Уҡыусыларҙың проектлау технологияһы ярҙамында ижади һәләттәрен асыҡлау өсөн түбәндәге эштәрҙе тәҡдим итәбеҙ:
а) 1-2 минут эсендә ниндәйҙер йәнлек тураһында хикәйә төҙөргә һәм 5 минут дауамында телдән һөйләп бирергә;
б) Фломастерҙар ярҙамында ҡағыҙ битендә биш минут эсендә картина эшләргә;
в) Мәҡәл йәки әйтемдәргә комментарийҙар бирергә;
г) Тыштағы берәй күренеште 3-5 һөйләм менән һүрәтләп бирергә;
д) Теге йәки был һүҙ менән бәйле ассоциацияларҙы билдәләргә.
Был һорау һәм эштәрҙе анализлағанда тиҙлеккә, оригиналь хәл итеүҙәргә, бай фантазияға, яуаптарҙың тулылығына, тәрәнлегенә иғтибар итәбеҙ.
Проект эшен башлар алдынан уҡыусыла ҡыҙыҡһыныу уятырға тырышабыҙ. Был бер нисә юл менән булдырыла:
а) перспективаға баҫым. Тикшеренеү барышында формалашасаҡ һәләттәр киләсәктә лә кәрәгәсәгенә акцент яһала. Мәҫәлән, вузда уҡығанда.
б) үҙеңдең кәрәклегеңә, мөһимлегеңә баҫым. Тикшеренеү эше алып барыу уҡыусыла уның үҙ аллы, үҙенсәлекле булыуына, башҡаларға оҡшамауына ышаныуына булышылыҡ итә. Үҫмерлек осоронда был бик мөһим.
в) еңеүгә ынтылыш. Төрлө конференцияларҙа, конкурстарҙа ҡатнашып, еңеүҙәр яулау стимул була ала.
г) тема менән ҡыҙыҡһындырыу. Уҡыусы үҙе уны ҡыҙыһындырған теманы һайларға тейеш. Уҡытыусы уға бары тик темалар исемлеген йәки актуаль, уҡыусының ҡыҙыҡһыныуҙары менән бәйле теманы тәҡдим итә ала.
д) уҡыусы менән бәйләнеш. Яҡшы уҡыусы һәм уҡытыусы мөнәсәбәттәре бөтә төр эшмәкәрлектәрҙең һөҙөмтәлелегенә нигеҙ булып тора.
Башҡорт теле дәрестәрендә уҡыусыларҙың ижади һәләтен үҫтереүҙә проект технологияһының эффектив булыуын билдәләү өсөн диагностика үткәрҙек. Эксперементаль класс итеп 8б класын, контроль класс итеп 8а класын алдыҡ. Тәүҙә уҡыусыларҙың ижади әүҙемлеген белер өсөн анкета һорауҙарына яуап бирҙек (Ҡушымта 3). Проект технологияһын ҡулланған 8б класы уҡыусыларының ижади әүҙемлеге юғары, ә 8а класында – уртаса кимәлдә икәнен күрҙек (Ҡушымта 1).
Тикшереү эштәре үткәреп уҡыу кимәлен белдек. Мәҫәлән, йыл һуңында проект технологияһы ҡулланып эшләгән эксперементаль 8б класында уҡыу сифаты - 85%, ә традицион формала үткәрелгән 8а класында уҡыу сифаты - 65% (Ҡушымта 2). Был күрһәткес тә практикала проектлау методын ҡулланыу бик уңышлы икәнен дәлилләй.
Беҙ шулай уҡ эксперементаль класта уҡыусыларҙың проект технологияһына ҡарашын белер өсөн анкета үткәрҙек (Ҡушымта 4). Анкетаның һөҙөмтәләре уҡыусыларҙың проект өҫтөндә эшләүҙе хуп күреүҙәрен күрһәтә. Анкетаның бер-нисә һорауын яҙып китәм:
Проект өҫтөндә эшләү һиңә оҡшаймы? – эйе (бөтәһе лә)
Әгәр ҙә эйе яуабы булһа, ни өсөн оҡшай? (Ғәҙәти булмаған эш, төркөмдә эшләү оҡшаны)
Башҡорт теленән тағы шундай проекттар эшләргә теләгең бармы? Эйе (бөтәһе лә).
Проект өҫтөндә эш нимәгә өйрәтте?
- мәғлүмәт сығанаҡтары менән эшләргә
- тикшеренеү эшмәкәрлеге алымдарына
- эш барышында фекер алышыуҙа ҡатнашыуға
- үҙеңдең һәм коллектив эштең һөҙөмтәләрен күрһәтә белергә
Проект эше башҡорт теле предметына ҡыҙыҡһыныуҙың артыуына булышлыҡ иттеме?
- тулы кимәлдә
- байтаҡ ҙур кимәлдә
- өлөшләтә булышлыҡ итте
- булышлыҡ итмәне һ.б.
Проект эшенең һөҙөмтәһе буйынса түбәндәге һығымтаға килергә була:
Эксперименталь кластарҙа уҡыу сифатының 10%-ҡа тиклем күтәрелеүе;
Эксперименталь кластарҙа контроль кластар менән сағыштырғанда йыл аҙағына уҡыу сифатының юғары кимәлдә булыуы;
Проектлау методының эффекты:
телде аңлау, телмәрҙе тыңлау, һүҙлек запасы туплау, диалогик һәм монологик телмәрҙең үҫеше;
уҡыусыларҙың фонетик һәм лексик яҡтан белемдәре камиллаша.
Проект эше уҡыусының интеллектуаль үҫешен тәьмин итә, уның фекерләү һәләтен үҫтерә, үҙ эшенә баһа бирергә өйрәтә. Ә баланың үҙ аллы фекерләү һәләтенә, аҡыл үҫешенә ирешеү – һәр уҡытыусының төп маҡсаты.
IV бүлек. Проект эшмәкәрлегендә «Стена» (Padlet.com) интернет сервисын ҡулланыу.
Билдәле булыуынса, проект эше менән шөғөлләнгәндә балалар йыш ҡына төрлө интернет ресурстарға мөрәжәғәт итә. Был, үҙ сиратында, уҡыусылар эшен төрлөләндерә, ҡыҙыҡлыраҡ итә. Йыш мөрәжәғәт иткән ресуртарға learningаpps.org, padlet.com, puzzlecup.com ресурстары инә. Шулар араһынан проект эшен башҡарғанда иң уңайлыһы булып padlet.com онлайн сервисы тора.
Ябай стенаны күҙ алдына килтерәйек. Стена элек-электән киң аралашыу сараларының береһе булған. Тап шул стенала беҙ һәр ваҡыт берәй нимә һатылыуы йә һатып алыныуы тураһында иғландар, урындағы администрация приказдары, йә берәйһенең мөхәббәте, кемгәлер нәфрәт һүҙҙәре, йә булмаһа берәй ирекле рәссам ижадын күрәбеҙ.
Онлайн Padlet сервисы нәҡ ошо ҡала стенаһының туранан тура цифрлы нәҫеле булып тора.Һеҙ, йә теләгән берәй кеше, ошо стенала үҙенең автографын ҡалдырырға, картина беркетергә, үҙенең файлын йә иғланын урынлаштырырға мөмкин.
Мәктәптә «Стена» сервисын уҡыусылар менән 2015 уҡыу йылында ғына ҡуллана башланыҡ. Шуға ҡарамаҫтан был сервис балалар күңелен яулап уҡ алды. Проект эшмәкәрлеге менән шөғөлләнгәндә «Стена» сервисы бик уңайлы һәм күп функциялы технология ролен үтәй. Уҡыусылар проект эше өсөн туплаған материалдарын флешкаға түгел, ә әҙер стенаға беркетә. Уҡытыусы, үҙ сиратында, тупланған материалды тикшереп баһалай бара. Төркөмдә эшләгән ваҡытта балалар стеналағы бер-береһенең материалына төҙәтмәләр индерергә мөмкин.
«Стена» сервисының ыңғай яҡтары:
- Компьютерҙан интернетҡа сығыу етә, программалар кәрәкмәй.
- Электрон почта, дисктар, флешкалар ярҙамында информация йөрөтөү кәрәкмәй.
- Регистрацияһыҙ ҙа стенала эшләргә мөмкин.
- Ҡорамалдарға һәм программаларға финанс сығымдары ҡырҡа кәмей.
- Ваҡыт экономиялана.
- Бер үк ваҡытта бер-нисә кеше ҙур документтар, таблицалар менән эшләй ала.
- Дөйөм проекттар өҫтөндә эшләү мөмкинлеге киңәйә.
- Һәр бер уҡыусының индергән өлөшөн тикшереп, баһаларға мөмкин.
- Дистанцион уҡыуҙы алып барыу еңеләйә.
- Теләгәнсә стена биттәрен эшләргә мөмкин.
Дөйөмләштереп әйткәндә, Padlet - интуитив, уңайлы, күп функциялы һаҡлау, ойоштороу, төрлө материалдар менән бергәләп эшләү сервисы.
Йомғаҡлау.
Бөгөн башҡорт теле дәрестәрендә уҡыусыларҙың бәйләнешле телмәрен, ижади һәләттәрен үҫтереү – иң төп бурыстарҙың береһе. Методикала телмәр үҫтереү проблемаһы һәр саҡ актуаль булған. Уҡыусыларҙы үҙ фекерен грамоталы бирә белергә, төрлө характерҙағы мәғлүмәтте үҙләштерергә һәм шул турала һөйләп бирергә, телмәр мөхитен иҫәпкә алып эш итергә өйрәтеүҙә проект методы бик тә отошло. Әгәр уҡытыусы дәрестең ниндәйҙер бер этабында проект методын ҡулланып проблемалы һорау ҡуя белә икән, тимәк ул уҡыусыларын уйланырға мәжбүр итә һәм ижади эшләтә ала.
Минең уйымса, проект методын дәрестәрҙә ҡулланыу уҡытыусыларҙа һәм методистарҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уятыр, артабан яңынан-яңы ғилми хеҙмәттәр менән байытылыр. Беҙҙең эшебеҙҙең һөҙөмтәләре дәрестәрҙе ойошторғанда уҡытыусыларға методик ярҙам күрһәтер, тип ышанабыҙ.
Эшебеҙ инештән, дүрт бүлектән, йомғаҡлауҙан, ҡуланылған әҙәбиәт исемлегенән һәм ҡушымтанан торҙо.
I бүлектә проект технологияһын өйрәнелеү тарихы ҡаралды.
II бүлектә проект технологияһының төрҙәре, эш этаптары тураһында яҙылды.
III бүлектә проект методын башҡорт теле дәрестәрендә, мәктәптә ҡулланылыуы тураһында әйтелде.
IV бүлектә проект эшмәкәрлегендә «Стена» (Padlet.com) интернет сервисын ҡулланыу хаҡында яҙылды.
Проект технологияһын ҡулланып һәр дәрестә уҡыусыларҙың өндәрҙе дөрөҫ әйтеүенә, уларҙың телмәрен, ижади һәләтен үҫтереүгә, һөйләмдәрҙә һүҙҙәрҙе урынлы һәм дөрөҫ ҡулланыуына, уҡыусыларҙың үҙ-ара аралаша алыуына, диалогтар, хикәйәләр төҙөй белеүенә, уҡығанды үҙ һүҙҙәре менән һөйләй алыуына булышлыҡ итәбеҙ. Шулай уҡ проект эше белемде үҙ-аллы табырға, башҡаларға ярҙам итергә өйрәтә, уҡыусыларҙа башҡорт теленә ҡыҙыҡһыныу уята. Был иһә, беҙгә, уҡытыусыларға, бик отошло.
Ҡулланылған әҙәбиәт
Баһауетдинова М.И., Йәғәфәрова Г.Н. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә яңы технологияларҙы ҡулланыу (методик ҡулланма). – Өфө, НМЦ “Педкнига”, 2008. – 204 бит.
Дәүләтшина М.С. Башҡорт телен уҡытыу методикаһы: башҡорт теле дәүләт теле итеп уҡытылған мәктәптәр өсөн. 1-се, 2-се киҫәк. – Өфө:Китап, 2010/ 2011. – 120 бит.
Ғәбитова З.М. Телмәр үҫтереү дәрестәре. Башҡорт телен дәүләт теле итеп өйрәнеүселәр өсөн. – Китап, 2009. – 128 б.
Баһауетдинова М.И., Йәғәфәрова Г.Н. Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен заманса уҡытыу.-Өфө: Китап, 2009.-176 бит.
Полат Е.С. Новые педагогические и информационные технологии в системе образования.-М: Издательский центр “Академия”,2004, - 272с.
Полат Е.С. Как рождается проект.-Москва, 1995.- 298 с.
Толомбаев Х.А. Башҡорт телен уҡытыуҙа көнүҙәк мәсьәләләре. (“Башҡортостан уҡытыусыһы”, №5, 2005 йыл, 36-38-се биттәр.
Баһауетдинова М.И. Уҡыусыларҙың эҙләнеү-тикшеренеү эштәрен ойоштороу. – Өфө, 2012. – 128 б.
Пахомова Н.Ю. Метод учебного проекта в образовательном учреждении. – М.: Аркти, 2003.
Сергеев И.С. Как организовать проектную деятельность учащихся. – М.: Аркти, 2007.
Сергеев И.С. Как организовать проектную деятельность учащихся: Практическое пособие для работников образовательных учреждений. – М.: АРКТИ, 2003.
Савенков А.И. Содержание и организация исследовательского обучения школьников. – М.: «Сентябрь», 2003. – 204 с.
Интернет селтәре.
Ҡушымта 1
Ҡушымта 2
Ҡушымта 3
Анкета «Уҡыусыларҙың ижади һәләте, әүҙемлеге»
Тәҡдим ителгән ситуацияларҙан һиңә тап килгәндәрен һайлап яуап бир.
Әгәр үҙ өйөмдө төҙөһәм:
а) үҙемдең проектым буйынса төҙөр инем;
б) картинала күргән өйҙө төҙөр инем;
в) тәҡдим ителгән проект буйынса төҙөр инем.
2. Маҡсаттар араһынан мин һайлайым:
а) ҡыҙыҡлыһын;
б) ауырын;
в) еңелен.
3. Дәрестәрҙең ошолай булыуын теләйем:
а) яңы күп эштәр булһын;
б) бөтәһе лә эшләһен;
в) күңелле булһын.
4. Оҡшағанан телевизион тапшырыуым:
а) «Хайуандар донъяһында»;
б) «Мөғжизәләр яланы»;
в) «Көлкөлө панорама».
5. Сәйәхәткә сыҡҡас һайлаған маршрутым:
а) өйрәнелмәгән маршрут;
б) кешеләр кәңәш иткән маршрут;
в) уңайлы маршрут.
Тикшеренеү һөҙөмтәһе.
Һәр яуаптың «а»вариантына – 2 балл, «б» - 1 балл, «в» - 0 балл.
- 7 балдан күберәк – баланың ижади һәләте юғары кимәлдә;
- 6- 4 балл – баланың ижади һәләте асылыуға ҡарамаҫтан, ул йыш ҡына уларҙы дөрөҫ ҡулланмауҙа шикләнә;
- 3 балдан әҙерәк – бала күпселек осраҡта эшен шаблон буйынса башҡара
Ҡушымта 4
Анкета «Проект технологияһы»
Һеҙ проект эшендә ҡатнашаһығыҙмы?
Эйе. Ни өсөн?
Юҡ.
Проект эшенә уҡытыусы тәҡдим иткән тема, проблема менән ризаһығыҙмы?
Эйе. Ни өсөн?
Юҡ.
Үҙегеҙ проект темаһын тәҡдим иткәнегеҙ бармы?
Эйе. Ни өсөн?
Юҡ.
Проект өҫтөндә эшләгәндә ваҡытты дөрөҫ бүләһегеҙме?
Эйе. Ни өсөн?
Юҡ.
Ниндәй мәғлүмәти сығанаҡтар ҡулландығыҙ?
Материалды өйрәнеүҙәге яңылыҡтар:
Бөтәһе лә яңы булды
Күп нәмә яңы булды
Яңылыҡ аҙ булды
Яңылыҡтар булманы
Материалды ниндәй кимәлдә үҙләштерҙең?
- тулы кимәлдә
- байтаҡ ҙур кимәлдә
- өлөшләтә
- үҙләштермәнем
8. Проект өҫтөндә эш нимәгә өйрәтте?
- мәғлүмәт сығанаҡтары менән эшләргә
- тикшеренеү эшмәкәрлеге алымдарына
- эш барышында фекер алышыуҙа ҡатнашыуға
- үҙеңдең һәм коллектив эштең һөҙөмтәләрен күрһәтә белергә
9. Проект эше башҡорт теле предметына ҡыҙыҡһыныуҙың артыуына булышлыҡ иттеме?
- тулы кимәлдә
- байтаҡ ҙур кимәлдә
- өлөшләтә булышлыҡ итте
- булышлыҡ итмәне
10. Проектэшендә нисек ҡатнаштың?
- актив
- етерлек актив түгел
- пассив
11. Проекттың иң оҡшаған этабы:
- мәғлүмәт йыйыу
- тикшеренеү этабы
- йыйылған материалды эшкәртеү, проектты сығышҡа әҙерләү
- эште биҙәү, презентация
12. Проект эше һөнәри ҡыҙыҡһыныуға булышлыҡ иттеме?
- тулы кимәлдә
- байтаҡ ҙур кимәлдә
- өлөшләтә булышлыҡ итте
- булышлыҡ итмәне
Ҡушымта 5
Башҡорт халҡының мәҙәниәтен өйрәнеүгә арналған проект эше.
1.Проект эшенең исеме: Ҡурай тауышы.
2.Проект “Башҡорт теле” дәресе булараҡ алып барылды.
3.Класс: 10
4.Маҡсат: балаларҙы башҡорт халыҡ инструменты - ҡурай менән таныштырып халҡыбыҙҙың мәҙәниәтен өйрәнеү.
Бурыстар:
1) ҡурайҙың барлыҡҡа килеүе тураһындағы легенда менән, ҡурайҙа уйнаусы мәшһүр оҫталар менән таныштырыу;
2) телмәр, фекерләү ҡеүәһен, уҡыусыларҙың үҙ аллы эшләү, эҙләнеү күнекмәләрен, монологик телмәрҙе үҫтереү;
3) башҡорт халҡының милли музыкаль ҡоралына ҡыҙыҡһыныу уятыу,башҡорт сәнғәтенә, мәҙәниәтенә һөйөү тәрбиәләү.
5.Үткәреү ваҡыты: 10 апрель 2014 йыл
6.Проект эшенең етәксеһе: башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
7.Проект төркөмөнөң составы: 20 кеше
8. Проект төрө: презентация
9.Аннотация: Проект эше уҡыусыларҙың халҡыбыҙ мәҙәниәтенең айырылғыһыҙ бер өлөшө булған милли музыка ҡоралы - ҡурайҙың тергеҙелеүе буйынса өҫтәмә белемдәр алыуына йүнәлтелгән.
10. Проект һорауҙары:
- нимә ул ҡурай?
- уны нимәнән яһайҙар? нисек?ул үлән ҡайҙа үҫә?
- ҡурай һүрәтен ҡайҙа йыш күрәһегеҙ?
- башҡорт ҡурайын ҡайҙарҙа беләләр?
- Азат Айытҡолов ҡайһы илдәрҙә ҡурай уйнай?
Проблемалы һорауҙар:
ҡурайҙа уйнау традицияһы нисек тергеҙелгән?
ҡурай моңон һаҡлар, ҡурай сәнғәтен үҫтереү өсөн нимәләр эшләргә кәрәк?
ҡурай башҡорт халҡының тормошонда ниндәй урын тота?
11. Проект эшенең этаптары:
12. Кәрәкле ресурстар, материалдар: һүрәттәр,китаптар күргәҙмәһе, мультимедиа проекторы, видеояҙма, аудиояҙма, “Башҡорт теле” дәреслеге, шиғырҙар, уҡыусыларҙың иншалары.
13. Эш һөҙөмтәләре. Уҡыусылар тәҡдим иткән слайдтар, ижади эштәр.
Ҡушымта 6
Тема: Башҡортостандың йылға-күлдәре.
Маҡсат: Башҡортостандың йылға-күлдәре менән танышыу, экологик белемде киңәйтеү, тема буйынса проект эше төҙөү.
Уҡыусыларҙың тасуири уҡыу күнекмәләрен, логик фекерләүен үҫтереү.
Тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү.
Йыһазландырыу: дәреслек,тәбиғәтте, һыу ятҡылыҡтарын кәүҙәләндергән һүрәттәр, экран, мультимедиа проекторы.
Дәрес барышы:
I. Ойоштороу моменты.
Һаумыһығыҙ, уҡыусылар! Балалар, бөгөн беҙҙә ғәҙәти дәрес түгел, беҙгә ҡунаҡтар килгән. Әйҙәгеҙ улар менән иҫәнләшәйек. Ултырығыҙ!
Уҡыусылар, һеҙ мәктәпкә ниндәй кәйеф менән килдегеҙ? Кәйефегеҙҙе күрһәтегеҙ әле! (йылмаялар) ошо матур, күтәренке кәйеф менән дәресте артабан дауам итәйек.
Бөгөн дәрестә кем дежур? (Бөгөн ун өсөнсө март, кесаҙна. Дәрестә ... юҡ. Тышта йылы. Һау торошо -1С. Ҡар яуа/яумай. Ҡояш яҡтырта.)
II. Артикуляцион күнегеү.
- Уҡыусылар, әйҙәгеҙ телдәрҙе шымартып алайыҡ. Тәүҙә мин уҡыйым, аҙаҡ хор менән уҡырбыҙ. (Экранда шиғыр сыға)
1-се слайд.
- Һалҡын һыулы Һаҡмарҙа һайрай һары һандуғас.
- уы-уы-уы - татлы шул шишмә һыуы,
уа-уа-уа - хуш еҫ бөркә ҡырҙа һауа,
уа-уа-уа - үҙе инде бер дауа,
уы-уы-уы - ялан буйлап атлауы.
- Афарин, уҡыусылар!
III. Өйгә эште тикшереү.
(Өйгә уҡырға бирелгән тексты һөйләтеү - 93-сө бит, 238-се күнегеүҙә бирелгән тексты 2 уҡыусы һөйләй)
Текст буйынса һорауҙарға яуап биреү.
- Башҡортостан тәбиғәте ниндәй?
- Ҡағыҙ нисә йыл серей? Быяла? Ә полиэтилен серейме?
Экранда һандары төшөрөп ҡалдырылған һөйләм яҙылған.
Уҡығаныбыҙҙы йомғаҡлау өсөн һөйләмде тултырып уҡыйбыҙ.
2-се слайд.
Ерҙә ҡағыҙ ... йыл серей, быяла ... йыл ята, полиэтилен бөтөнләй серемәй.
(Уҡыусылар һөйләмде руссаға ла тәржемә итәләр )
IV. Дәрескә проблемалы һорау ҡуйыу.
- Бөгөнгө дәресебеҙҙең темаһын асыҡлау өсөн мин һеҙгә бер видео өҙөк тәҡдим итәм. Ә һеҙ был сюжет нимә хаҡында икәнен билдәләргә тейеш. Экранға иғтибарығыҙҙы йүнәлтегеҙ.
3-сө слайд.
(экранда видео өҙөк)
- Был сюжет нимә хаҡында? (Башҡортостан тәбиғәте, йылға-күлдәре тураһында) Эйе, дөрөҫ.
- Афарин! Тимәк, беҙ бөгөн нимә хаҡында һөйләшәбеҙ тип уйлайһығыҙ? (Башҡортостан тураһында,йылға, күлдәр хаҡында).
V. Яңы тема өҫтөндә эш.
- Дөрөҫ, бөгөн беҙ Башҡортостан тураһында һөйләшеүебеҙҙе дауам итербеҙ, илебеҙҙең йылға-күлдәре менән танышырбыҙ. Тәбиғәтте һаҡлау өсөн ни эшләргә кәрәк? Бергәләп ошо һорауға ла яуап бирергә тырышырбыҙ. Тема буйынса проект эше төҙөрбөҙ. Ә хәҙер дәфтәрҙәрҙе асып, бөгөнгө числоны һәм теманы яҙып ҡуяйыҡ.
4-се слайд.
Ун өсөнсө март, кесаҙна.
Башҡортостандың йылға-күлдәре.
Әңгәмә.
- Башҡортостан тәбиғәте бик бай. Ҡалын урмандар, мул һыулы йылғалар, бейек тауҙар, зәңгәр күлдәр иле ул. Матур шул беҙҙең еребеҙ! (Таҡталағы Башҡортостан тәбиғәтен кәүҙәләндергән һүрәттәрҙе ҡарайбыҙ.)
Ләкин был матурлыҡ һаҡлауға мохтаж. Йыл һайын, бигерәк тә йәй көндәрендә, меңәрләгән туристар тәбиғәт ҡосағына юллана. Улар унда ял итә, күңел аса, саф һауаһын һулай, тәбиғәт менән һоҡлана, урмандарында еләк-емешен йыйып кинәнә, йылға-күлдәрендә һыу инә, балыҡ тота...
Үҙеңде урманда, яланда, йылға буйында нисек тәбиғәткә зыян итмәй генә тоторға һуң? (Уҡыусылар үҙҙәренең фекерҙәрен әйтә: йылға-күлдәрҙе бысратмау, быяла ватыҡтары, сүп-сар ташламау, полиэтилен тоҡсайҙарҙы йылғаға, диңгеҙгә ырғытмау - ҙур балыҡтарҙың, киттар, акулаларҙың үпкәһен ҡаплай, балыҡтар ыуылдырыҡ сәскән осорҙа тауышланмаҫҡа, янғын сыҡмаһын өсөн костерҙар яндырмаҫҡа...)
- Афарин, уҡыусылар!
Башҡортостан картаһы менән эшләү.
- Башҡортостан ере буйлап 600-ҙән ашыу ҙур һәм ваҡ йылғалар аға. Иң ҙур йылғалар – Ағиҙел, Ҡариҙел, Әй, Дим, Йүрүҙән, Һаҡмар. Күлдәр ҙә күп беҙҙә. Иң ҙур күлебеҙ – Асылыкүл.
Буласаҡ проект өсөн карта буйынса йылғаларҙы, күлдәрҙе табабыҙ, исемдәрен дәфтәргә яҙып алабыҙ.
- Беҙҙең ҡала янында ниндәй йылғалар аға?
- Ағиҙел, Ҡариҙел, Дим (Күгиҙел) (Картанан Ағиҙел йылғаһын табабыҙ.)
- Ағиҙел йылғаһы ниндәй? Уның һыуы таҙамы? Ағиҙел тәрәнме? Ә Ҡариҙел, Дим?
Әйҙәгеҙ, дәфтәргә был турала яҙып ҡуяйыҡ.
- Балыҡтар ниндәй һыу ярата? Улар бысраҡ һыуҙа йәшәйме?
- Юҡ. Улар таҙа һыуҙа ғына йәшәй ала, бысраҡ һыуҙа үләләр.
- Эйе, Ерҙәге бөтә тереклек өсөн һыу - һауа кеүек үк иң кәрәкле нәмә. Шуның өсөн һыуҙағы йән эйәләренең күбеһе таҙа һыуҙа ғына йәшәй ала икән. Ер шарының картаһына ҡараһаң, донъяла ҙур-ҙур океандар һәм диңгеҙҙәр бар икәнен күрергә була. Улар Ерҙең иң күп өлөшөн алып тора. Диңгеҙ һыуы ниндәй?
- Тоҙло.
- Ысынлап та, диңгеҙ һыуы тоҙло, уны эсеп булмай. Эсергә яраҡлы һыу Ер шарында күп түгел, хәҙерге ваҡытта халҡы таҙа һыуға мохтажлыҡ кисергән илдәр, урындар бар. Шуға ла сөсө һыу ятҡылыҡтарын таҙа тоторға, бысратмаҫҡа кәрәк.
Нисек уйлайһығыҙ, йылғаларҙы, шишмәләрҙе, урмандарҙы ҡайһылай һаҡларға була? (сүп-сарҙы ҡалдырма, йылғаларҙы бысратма...)
Уҡыусылар менән урманды, һыуҙы һаҡлау мәсьәләһе тураһында әңгәмә ҡорабыҙ. Һәр кем үҙе уйлағанды урыҫса йәки башҡортса әйтә.
Ә хәҙер әйтелгән фекерҙәребеҙҙе йомғаҡлап, яҙып ҡуяйыҡ.
Экранда тамамланмаған һөйләмдәр бирелгән.
5-се слайд.
һәм башҡа сүп-сарҙы урманда ҡалдырма)!
Йылғаларҙы... (бысратма, сүп-сарҙан таҙарт).
Бергәләп һөйләмдәрҙе тултырып әйтәбеҙ. Бер уҡыусы таҡтала яҙа бара.
- Дөрөҫ, уҡыусылар. Тәбиғәтте һаҡлау – бөтә кешенең бурысы. Йылға буйҙарын, урмандарҙы таҙа тотайыҡ, ағастар ултыртайыҡ. Йәнлектәрҙе, сәскәләрҙе һаҡлайыҡ.
Текст өҫтөндә эш.
- Уҡыусылар, китаптан «Ағиҙел буйында» тигән тексты табығыҙ. Тәүҙә мин уҡып сығам, һеҙ иғтибар менән тыңлап ултырығыҙ.
Һүҙлек эше.
- Хәҙер текстан аңлашылмаған һүҙҙәрҙе тәржемәһе менән һүҙлек дәфтәрҙәрегеҙгә яҙып алығыҙ. Был һүҙҙәр һеҙгә тексты тәржемә итергә ярҙам итер.
6-сы слайд.
Ағиҙел буйына ултырған - расположена на берегу Агидели
ҡуҙғалаҡ- щавель
бөрлөгән - ежевика
гөлйемеш - шиповник
өлгөрә - созревает
аръяҡ ярында - на том берегу
Ағиҙел һайыға - Агидель мелеет
Тексты уҡыу, тәржемә итеү. Уҡыусылар берәр һөйләм уҡып, тәржемә итәләр.
Йөкмәткеһе буйынса һорауҙарға яуап биреү.
-Ағиҙел буйы нисек һүрәтләнгән?
- Яҙ, йәй, көҙ көндәре Ағиҙел йылғаһы нисек үҙгәрә?
- Тағы ниндәй йылға-күлдәр беләһегеҙ? Улар тураһында һөйләгеҙ.
Ял минуты.
Проект эше.
- Уҡыусылар, бөгөнгө дәрестә алған белемдәрегеҙҙе нығытыр, тикшерер өсөн мин һеҙгә проект эше тәҡдим итәм. Класс өс төркөмгә бүленә. Беренсе төркөм «тәбиғәтте һаҡлау» тураһында, икенсе төркөм Ағиҙел йылғаһы тураһында(ҙур ҡағыҙ битендә һүрәт төшөрөү), өсөнсө бәләкәй төркөм Ҡариҙел йылғаһы тураһында (компьютерҙа презентация) белгәндәрегеҙҙе беҙгә еткерерһегеҙ.
- Афарин, уҡыусылар!
8-слайд.
VI. Өйгә эш биреү.
1. Һүҙҙәрҙе ятларға. Тексты һөйләргә өйрәнергә.
2. Тексты тәржемә итергә. Тәбиғәтте һаҡлау темаһы буйынса проект эше эшләү, проектты яҡларға, һөйләргә әҙерләнергә.
3. Йылға-күлдәр тураһында мәҡәл-йомаҡтар табырға, кроссворд яһарға.
VII. Дәресте йомғаҡлау.
- Балалар, бөгөн дәрестә беҙ нимәләр тураһында үттек?
- Һеҙ нимәләр белдегеҙ?
- Балалар, тәбиғәтте һаҡлау өсөн һеҙ ниҙәр эшләй алаһығыҙ?
Уҡыусылар дәрес башында ҡуйылған һорауға яуап бирәләр.
Дәрестә өйрәнелгән һүҙҙәрҙең әйтелешен, тәржемәһен ҡабатлайбыҙ.
Экрандағы слайдта һөйләмдәр яҙылған.
Бергәләп уҡыйыҡ әле. Һеҙ бындағы һүҙҙәр менән килешәһегеҙме?
8-се слайд.Балыҡҡа – һыу, ҡошҡа - һауа, йәнлеккә
урман, дала, тау кәрәк.Ә кешегә тыуған ил кәрәк!
- Миңә дәфтәрҙәрегеҙҙе йыйып бирегеҙ
Алдағы дәрестә беҙ тәбиғәт тураһында һөйләшеүҙе дауам итербеҙ.
VIII. Уҡыусыларҙың белемдәрен баһалау.
- Дәресебеҙ бик матур үтте. Ҙур рәхмәт һеҙгә! Һау булығыҙ!
Самые низкие цены на курсы профессиональной переподготовки и повышения квалификации!
Предлагаем учителям воспользоваться 50% скидкой при обучении по программам профессиональной переподготовки.
После окончания обучения выдаётся диплом о профессиональной переподготовке установленного образца (признаётся при прохождении аттестации по всей России).
Обучение проходит заочно прямо на сайте проекта "Инфоурок".
Начало обучения ближайших групп: 18 января и 25 января. Оплата возможна в беспроцентную рассрочку (20% в начале обучения и 80% в конце обучения)!
Подайте заявку на интересующий Вас курс сейчас: https://infourok.ru/kursy
УЖЕ ЧЕРЕЗ 10 МИНУТ ВЫ МОЖЕТЕ ПОЛУЧИТЬ ДИПЛОМ
от проекта "Инфоурок" с указанием данных образовательной лицензии, что важно при прохождении аттестации.
Если Вы учитель или воспитатель, то можете прямо сейчас получить документ, подтверждающий Ваши профессиональные компетенции. Выдаваемые дипломы и сертификаты помогут Вам наполнить собственное портфолио и успешно пройти аттестацию.
Список всех тестов можно посмотреть тут - https://infourok.ru/tests


text:
Кесерткән турғайы
Кесерткән турғайы (урыҫ. Крапи́вник, йәки подкоренник), (лат. Troglodytes troglodytes) — кесерткән турғайҙары ғаиләһендәге берҙән бер бәләкәй ҡош. Башҡортостандың, Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына керетелгән.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Турғайҙан байтаҡ бәләкәй.Ҡуйы үлән йәки ҡыуаҡ япраҡтары араһында пырхылдап осоп йөрөй. Һырты ҡара арҡыры һыҙыҡтар иенән сыбарланған ерәнһыу ҡуңыр, кәүҙәһенең аҫ яғы көрән арҡыры һыҙыҡлы һарғылт һоро. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел. Бик хәрәкәтсән, етеҙ. Бик һирәк осрай.
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «серрр- серрр». Һайрауы сырылдауҙан һәм сутылдауҙан тора.
Тереклек итеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Оялауы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аҫты йәш үҫентеле йәки бейек үләнле урмандарҙа йәшәй. Ерҙә йәки ҡыуаҡтар араһында оялай.
Туҡланыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ваҡ бөжәктәр менән туҡлана. Сиңерткәләр, ҡаты ҡанатлы ҡуңғыҙҙар, уларҙың ҡурсаҡтары, асалығойроҡтар, үрмәкселәр, ҡырҡаяҡтар, ҡусҡарҙар, тигеҙаяҡлылар. Көҙ көнө ылымыҡтар, көртмәле, мәрүәр емештәре менән дә туҡлана.
Үрсеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инә ҡош алһыу һәм күкһел таптар менән сыбарланған 5-7 бөртөк алһыу аө йомортҡа һала, үҙе генә баҫа. Ата ҡош бер нисә инә ҡош менән йәшәй.
-
-
-
-
Кесерткән турғайы төшөрөлгән Фарер утрауҙары почта маркаһы
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө,1986 йыл. ИБ 3478 28.693.35 И 90
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Позвоночные животные России: Крапивник (урыҫ.)
- Ареал гнездования крапивника в Северной Америке. Карта BBS ( (инг.)Breeding Bird Survey)
- Места зимовок крапивника в Северной Америке. Карта CBC ( (инг.)Christmas Bird Count)
- Крапивник в Красной книге Бурятии (урыҫ.)
- Winter wren Troglodytes troglodytes. Identification Tips
- Крапивник на сайте Мир птиц Казахстана (урыҫ.)
- Пение крапивника (аудиофайл)
- Территориальные условия воспроизводства крапивника (инг.)
- Командорский крапивник Troglodytes troglodytes pallescens (Ridgway, 1883)
- Распространение подвидов в Европе, Азии и Северной Африке (урыҫ.)
- Классификация крапивника (урыҫ.)
- Крапивник и День Святого Стефана (урыҫ.)


text:
14 апрелдән 19 майға тиклем Башҡортостанда экологик өмәләр үтәсәк
14 апрелдән 19 майға тиклем республиканың район һәм ҡала биләмәләрен сүп-сарҙан таҙартыу, төҙөкләндереү һәм йәшелләндереү буйынса экологик өмәләр үтәсәк. Башҡортостан Хөкүмәтенең тейешле бойороғона ҡул ҡуйылған да инде.
— Республиканың министрлыҡтары, дәүләт комитеттары, ведомстволары, муниципаль райондары һәм ҡала округтары хакимиәттәре, ойошмалары, профсоюз комитеттары һәм йәмәғәт ойошмаларына ихаталарҙы, урамдарҙы, юлдарҙы, парктарҙы, баҡсаларҙы һәм биләмәләрҙе сүп-сарҙан таҙартыу, төҙөкләндереү һәм йәшелләндереү буйынса саралар үткәрергә тәҡдим ителде, — тип хәбәр итте «Башинформ» агентлығына Башҡортостан Республикаһы Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының матбуғат секретары Нина Никандрова.
Республиканың муниципаль райондары һәм ҡала округтары хакимиәттәренә экологик өмәләр үткәреү сиктәрендә башҡарылған эш хаҡында БР Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының территориаль бүлексәләренә аҙна һайын хәбәр итеп торорға тәҡдим ителде.
Ғәҙәттәгесә, экологик өмәләргә төбәктең Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы йомғаҡ яһаясаҡ.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, 2011 йылда, Башҡортостанда үткәрелгән яҙғы экологик өмәләр һөҙөмтәләре буйынса, республика биләмәләрен сүп-сарҙан таҙартыу һәм төҙөкләндереү буйынса уртаса процент 99,3-кә етте.
Ҡала һәм ауыл биләмәләрен сүп-сарҙан таҙартыу, төҙөкләндереү һәм йәшелләндереү буйынса сараларға 38 меңдән ашыу берәмек махсус техника йәлеп ителде. Экологик өмәләр ярҙамында полигондарға һәм сүплектәргә яҡынса 350 мең кубометр ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары сығарып түгелде.
Бынан тыш, бындай саралар сиктәрендә юлдарға ремонт үткәрелде. Уларҙың дөйөм майҙаны 2100 мең квадрат метр тәшкил итте.
Биләмәләрҙе йәшелләндереү буйынса ла ҙур эштәр башҡарылды. Дөйөм алғанда Башҡортостанда 1098 меңгә яҡын ағас һәм ҡыуаҡ ултыртылды. Йәшелләндереү буйынса республиканың Тәтешле районы алдынғылыҡты бирмәне, унда 646 мең үҫенте ултыртылды.