text:
Детройт Башҡарма Сәфәре Шәхси Чартер, Мичиган самолет прокат-минең менән йәнәш компанияһы хеҙмәтенә шылтыратып 313-241-3500 смета өсөн буш участкаларҙы булып күренмәйәсәк. Беҙ рейс алыр өсөн, ситкә ваҡытта. Ни эшләйем, әгәр был мөмкин хәл түгел коммерция осоштары? Юл һеҙ алырға тейеш? Мөмкин, әммә был ваҡытта күп, барып урындар билдәләү өсөн. Лизинг был самолеттың ҡайҙа һеҙгә ярҙамға килә. Унда шылтыратып, һеҙ уларға әҙер булыу өсөн ябай һәм рейстарҙы. Әгәр һеҙгә йылмайып,, хатта буш һеҙ табырға арзан интернет-аяҡ. Напишите безгә туранан-тура әле буйынса шылтыратып 313-241-3500
Беҙ Тәҡдим Иткән Хеҙмәттәр Исемлегендә
Шәхси Ауыр Чартер Рейсы Самолеты
Коммерция чартер рейстары бер нисә рейс менән сағыштырғанда өҫтөнлөккә эйә. Был дөрөҫ булһа ла, коммерция күҙлегенән ҡарағанда, сығымдар күберәк булыуына рейс аҡыллы, побегушки чартер осош яһай. Әгәр һеҙ ҡуртымға сервис чартер, самолетта осоу ваҡытта һеҙ, бәлки, һеҙ теләһә ҡайһы ваҡытта әҙер булды.. Үҙ ваҡытын мөмкин түгел беспокойтесь тураһында һеҙҙең һәм һеҙ тура осоу һәм төшөү өсөн урынлаштырылған теҙмәһе. Әгәр һеҙ осто, йәғни хосуси булыуы мөһим, һеҙҙең өсөн. Һеҙ бер-берегеҙ менән ваҡыт үткәрергә теләгән инек, эргәһендә бер кем юҡ. Хатта әгәр улар һеҙҙән бындай рейс яһаған һәм коммерция инһә биреү, ул юғары хаҡ буйынса килә.
Самолетты ҡуртымға алып зиннәтле Детройт, һеҙгә ризыҡ төрө күрһәтелә, улар һеҙҙе көтә, ликер бренд теләйем һеҙгә, дуҫтар күп һәм өләсәй һәм һезгә телем, сөнки ул үҙе менән ала. Был һеҙҙең бөтә талаптарға ярашлы булыуы бурса. Һәм һеҙ хатта пилот самолетының лицензиялы зафрахтовывать әгәр сездә бар эш ҡағыҙ. Детройт чартер рейстары яллаған шәхси ни түгел ине.?
Беҙ башҡа хеҙмәт урыны уратып алынған. Детройт, Ми поэма
Детройт, Мичиган 48243
Детройт, Һайленд Парк, Хамтрамка, Парк Хазеть, Ферндейл, Дирборн, Уоррен, Һәйбәт Хребтам, Имән Парк, Имән Король, Вудста Хантингтон, Үҙәге Линияһы, Мадисон-Хайтс, Саутфилд, Ружа Ривер, Мелвиндейл, Беркли, Пуант Grosse, Вудста Харпер, Редфорд, Истпойнт, Экорс, Диарборн-Хайтс, Клоусон, А Парк, Линкольн Парк, Сент-Клер-Шорзя, Розвелл, Троя, Франклин, Бирмингем, Стерлинг-Хейтс, Инкстер, Ҡала-Баҡса, Фрейзер, Фармингтон, Ливония, Вайандот, Саутгейт, Тейлор, Блумфилд Хилс, Вестленд, Клинтон-Тауншип, Уэйн, Ютик, Көнбайыш Блумфилд, Гроссман-Иль-Тауншип, Трентон, Ромул, Мау Клеменс, Нови, Рочестер, Гаррисон Тауншип, Кантон, Понтиак, Плимут, Keego Гавань, Нортвилл, Макомба, Оберн-Хиллс, Күл Юниорҙар, Яҫы Ташта, Күл Диуар, Уотерфордта, Роквуд, Яңы Бостон, Бельвиль, Вашингтон, Уикс, Коммерс Тауншип, Яңы Балтимор, Саут-Роквуд, Лейк-Орион, Аҡ Күл, Ипсиланти, Окленд, Кларкстон, Плейнс Дрейтон, Рэй, Harsens Утрауҙары, Карлтон, Яңы Hudson, Милфорд, Нью-Хейвен, Лейквилле, Лайон Көньяҡҡа, Ньюпорттың, Anchorville, Уиллис, Оксфорд, Ромео, Фейр, Уиттакер, АНН-Арборе, Леонард, Хайленд, Algonac менән, Davisburg, Армада, Монро, Мэйби, КАСКО, Лейк Уитмор, Ричмонд, Брайтон, Ortonville, Гамбург, Хартленд, Милан, Лейкленд, Ҡала Диңгеҙ, Алмонт, Драйден, Физраствор, Холл, Коламбус, Allenton, Metamora, Көнсығыш Ҡытай, Азалия, Мемфис, Декстер, Дандиға, Гудрич, Ла-Саля, Хэдли, Атлас, Фентон, Пинкни, Ида, Сен-Клер, Ай Пирс, Капак, Хауэлл, Goodells, Дубовая Роща, Ҡала Имля, Бриттон, Петербург, Эммет, Гранд Бл, Аттика, Боде, Эри, Риджуэй, Лапир, Бриджуотер, Смитс-Крик, Челси, Самария, Дирфилд, Мэрисвилль, Бертон, Темперанса, Клинтон, Григорий, Дэвисон, Текумс, Айл-Сент-Джордж, Манчестер, Cohoctah, Флинта, Был Төр Гавань, Авок, Толедо, Ламбертвилле, Орегон, Төньяҡ Урамы, Ҡултыҡ Һала., Гейнс, Байрон, Порт Гурон, Fowlerville, Күл Оттава, Шварц-Крик, Ригала, Blissfield, Пальмира, Сильвания, Форт Грейшет, Дюран, Эдриан, Леннон, Бэнкрофт, Бәркә, Топить, Вернон, Йәшмә, Metamora, Ла-корунья, Лайонс


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 459
АНТИПОВ Яков Степанович (? — 6.3.1774, Ырымбур губ. ш. уҡ исемле провинцияһы Пронкин а.), Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е.И.Пугачёв полковнигы. Яйыҡ казактарынан. 1773 й. сент. алып Берда баш күтәреүселәр үҙәгендә була. Нояб. аҙағында Пугачёв бойороғо б‑са И.Н.Зарубин һәм И.И.Ульянов м‑н бергә артиллерия ҡоралдары һәм һуғыш кәрәк‑ярағы м‑н тәьмин итеүҙе ойоштороу өсөн Воскресенка заводына ебәрелә. А. етәкс. 1774 й. мартына баш күтәреүселәр армияһына 15 баҡыр орудие (гаубицалар, йәҙрә мылтыҡтар, мортиралар, туптар) һәм бер нисә йөҙ снаряд килтерелә. Мартта Берда баш күтәреүселәр үҙәгенә саҡыртып алына. Кенәз П.М.Голицын етәкс. хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышта һәләк була.
И.М.Гвоздикова
Тәрж. Г.М.Ҡотоева

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
USB-флеш-һаҡлағыс
USB-һаҡлағыстың (флешка) төп тәғәйенлеше — мәғлүмәтте һаҡлау, күсереү,резерв копия һаҡлау, операцион системалар индереү.
Флешканың төп компоненттары:
- USB-интерфейс
- Контроллер — ROM һәм RAM менән беркетелгән ҙур булмаған микроконтроллер.
- NAND-чип флеш-хәтер — мәғлүмәтте һаҡлай.
- Осциллятор — USB шинаһы өсөн синхронлаусы сигналды генерирлай.
- Күп флешкаларҙа FAT төркөмөнә ҡараған файл системалары ҡулланыла. Флешканың куләменә ҡарап FAT16, FAT32 йәки exFAT ҡулланыла. 64 ГБ һәм унан да ҙурыраҡ күләмле флешкалар өсөн NTFS ҡулланыла.
Өҫтөнлөктәре һәм етешһеҙлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өҫтөнлөктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- еңеллеге, эштең тауышһыҙлығы һәм портативлыҡ;
- универсаллек, компьютер, телевизор һәм DVD- һәм медиа уйнатҡыстарға ҡуйыу мөмкинлеге;
- энергияны әҙ ҡулланыусы;
- температураның киң диапазонында эшләүе;
- механик тәьҫирҙәргә бирешмәй, шулай уҡ жесткий дискка ҡарағанда магнит яланы тәьҫиренә ныҡлы ҡаршы тора.
- оптик һаҡлағыстарға һәм дискеталарға хас булған сыйыҡтар һәм саң ултырыу проблемаһы USB-һаҡлағыстар өсөн ҡурҡыныс түгел.
- автоном режимда мәғлүмәтте 10 йылға тиклем һаҡлау мөмкинлеге бар. Иң аҙы мәғлүмәт 3-6 ай дауамында һаҡлана.


text:
- Подробности
- Просмотров: 240
ТРОИЦК АЛТЫН ПРИИСКЫЛАРЫ, Троицк өйәҙендә Уй й. үрге ағымында урынлашҡан. 1834 й. алып Барын‑Табын, Ҡара‑Табын һәм Күбәләк улустары башҡорттарының ерҙәрендә И.В.Жуковский тарафынан “Т.а.п.” компанияһы ойошторолғандан һуң эшләй башлай. Алтын Балбыҡ, Благодатный, Викторовка, Казнахтин, Россыпный, Труд, Үтәш приискыларында табыла. Йыл һайын 12 ботҡа тиклем алтын сығарыла. 1861 й. Т.а.п. 3 старателдәр артеле тарафынан алтын табыла, шуларҙың береһендә — 150‑гә тиклем, ҡалған икеһендә 50‑гә тиклем кеше эшләй; көнөнә 150 т тиклем ҡом йыуыла; бөтәһе 603 кеше иҫәпләнә. 90‑сы йй. яңы һибелмә ятҡылыҡтар асыла. 1907 й. Т.а.п. инглиз‑француз йәмғиәте (“Троицк Голдфилдс ЛТД”) капиталы 600 мең стерлинг фунты (яҡынса 5,7 млн һум) тәшкил итә; идара рәйесе — А. Стенли, дир.‑ойоштороусы — Г.Оркин. Йәмғиәт ҡуртымда булған приискыларҙы 1,2 млн һумға һатып ала, уларҙы тергеҙеүгә яҡынса 4 млн һум аҡса бүлә. 1910 й башлап йәмғиәт йыл һайын яҡынса 22 бот алтын сығара.
Әҙәб.: С а п о г о в с к а я Л.В. Национальная золотопромышленная политика XVIII—XX вв., или нужно ли России золото? Екатеринбург, 2008.
З.И.Гудкова
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Быуат
Быуат — ваҡыт үлсәме берәмеге, йөҙ йылдан тора. Хәҙерге ваҡыт иҫәбендә һәр быуат беренсе йылдан башлана, йөҙгә тигеҙ бүленгән йыл менән бөтә. Мәҫәлән, 20-се быуат 1901-се йылдың 1-се ғинуарында башланып, 2000-се йылдың 31-се декабрендә бөткән.
Григориан календары буйынса[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Григориан календары буйынса I быуат 1 йылдың 1 ғинуарынан башлана һәм 100 йылдың 31 декабрендә бөтә. II быуат 101 йылда башлана, III быуат — 201 йылда башлана. Быуаттың һуңғы һаны быуат һанынын башлана (мәҫәлән, 1900 йыл —XIX быуаттың һуңғы йылы). XX быуат 1999 йылдың 31 декабрендә бөттө тип иҫәпләү дөрөҫ түгел, XX быуат 2000 йылдың 31 декабрендә бөтә. Бынан тыш, был системала «нуленсе быуат»ҡа урын юҡ. Б.э.т. I быуаттан, б.э. I быуаты башлана.
Беренсе быуат 1-се йылда башланып 100-cө йылда бөткән. Ноль һанлы быуат булмаған. Беҙ 21-се быуатта йәшәйбеҙ, ул 2001-се йылда башланған.
Астрономик ваҡыт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Астрономик быуат Б. э. 1 йылынан түгел, ә нуленсе йылынан башлана. Шулай итеп астронимик быуат 0-дән 99 йылдарҙан тора.
Яҙыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яҙғанда быуаттар рим йәки ғәрәп һандары менән билдәләнә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 727
ИРӘНДЕК, Ирәндектау, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. Әбйәлил, Баймаҡ һәм Хәйбулла р‑ндары буйлап төньяҡтан көньяҡҡа Оло Ҡыҙыл й. киңлек ағышынан Быҙаулыҡ й. тамағы киңлегенә тиклем һуҙылған. Оҙонлоғо 140 км яҡын, киңлеге төньяҡта һәм көньяҡта 10—12 км, урта өлөшөндә 20 км тиклем. Абс. бейеклеге 987 м (Ҡараташ тауы). И. Һаҡмар һәм Урал йй. басс. һыу айырғысы. Рельефы Баймаҡ ҡ. тиклем уртаса таулы, көньяҡтараҡ тәпәш таулы. Түбәләрен ҡая ҡалдыҡтары (бейеклектәре 50 м тиклем) һәм осло тау ҡырластары биләгән буй теҙмәләрҙән тора. Ел тәьҫиренән барлыҡҡа килгән соҡорло ҡая киртләстәр хас. Һыртта Ҡоҙғонташ (978 м), Тағанташ (961 м), Ҡуянташ (950 м), Дарыулытау (844 м), Ҡалабаштау (750 м), Балтатау (620 м), Сурған (549 м) тауҙары айырыла. Ирәндек свитаһы порфириттарынан, диабаздарынан, туфтарынан һәм туф брекчияларынан тора. Һырт итәктәрендә Төйәләҫ, Таналыҡ, Оло Урғаҙа, Дарыулы, Ҡарайылға, Ҡараһаҙ (Оло Ҡыҙыл й. ҡушылдыҡтары); Ҡыҙыл, Бирҙейылға, Сапсал (Һаҡмар й. ҡушылдыҡтары) һ.б. башлана. Көнбайыш итәге буйында — Талҡаҫ күле, көнсығышында Балыҡлы, Ағаслы күлдәре (Урал й. басс.) һ.б. урынлашҡан. Баймаҡ ҡ. киңлегенә тиклем тау һырттарын — һоро тау‑урман тупрағындағы ҡарағай‑ҡарағас‑ҡайын урмандары, көньяҡтараҡ типик ҡара тупраҡтағы төрлө үләнле‑ҡылғанлы‑һолобашлы Волга аръяғы-Ҡаҙағстан далалары биләй. Урыны м‑н татырлан, түшәлеүсән шведка, татырлыҡ юл япрағы, Гмелин татырүләне, татырлыҡ әреме үҫкән тоҙло тупраҡ һәм татырлыҡтар осрай. Ғәҙелша шарлауығы, Ҡоҙғонташ һәм Тағанташ тауҙары, оҫҡон йыуаһы популяциялары — тәбиғәт ҡомартҡылары. И. көньяҡ өлөшө “Ирәндек” тарихиархеологик һәм ландшафт музей-ҡурсаулығына инә.
И.М.Япаров
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Хосусил Сәйәсәте
Хосусил Сәйәсәте
Юҡ видео сайтында урынлаштырылған йәки был видео. Видео теләһә, улар һеҙ сайтында табырға мөмкин бында бушлай ала ала, тип Justin.tv, Ustream.tv, Selfcast, һәм башҡа күп кенә. Иғтибар, гарантиялар вәғәҙә итмәне һәм беҙ, беҙҙең хеҙмәтенән файҙаланыусы түгел һәм беҙгә был ғәмәл өсөн яуаплылыҡ. Юҡтан түгел һәм беҙҙең хеҙмәттәшлек талап итә, теләһә ниндәй сайтында йәки мәғлүмәт ағымы хужаһы менән хеҙмәттәшлек беҙҙең өсөн видео. Тейешле бөтә милек хужаһы булып тора, уларҙың йөкмәткеһе.
1. Вазифаһын
1.1 Хәйер, беҙгә мөмкин булғандың барыһын да әҙерләнгән сайты, беҙ теләйбеҙ һеҙгә хәбәр итеүҙәренсә, был техник яҡтан мөмкин түгел, уны башлап ебәреү өсөн бер ниндәй ҙә хата. Сағыштырмаса беҙ бер ниндәй гарантиялар һәм яуаплы эшен дауам итеү мөмкин түгел. хисе биргән осраҡта беҙҙең сайт, әгәр ул булһа эшләүе арҡаһында йәки ремонт парапландың.
1.2 Һеҙ аңларға тейеш, тип баһаланды уларҙың эше беҙ бөтә мәғлүмәттәрҙе тулыһынса бирелергә һәм өсөнсө заттарға. Әммә был мәғлүмәттәр өсөн беҙ яуаплы түгел..
1.3 Швеция беҙҙең ҡануниәткә ярашлы контат сайты булмағанда, әммә беҙгә башҡа бер ниндәй ҙә урындағы закондарға ярашлы яуаплылыҡ килтерә өсөн ғәмәлдә һәр юрисдикция..
2. Һылтанмалар сайты
2.1 Был сайттар булырға мөмкин гипертекст һылтанмалар сайттар өсөнсө заттарның. Беҙ теләйбеҙ һеҙгә хәбәр итеүҙәренсә, бер ниндәй контроль юҡ түгел һәм беҙгә был сайтта ошондай мәғлүмәт алыу өсөн улар яуаплы.
3. Мәғлүмәт ҡулланыу
3.1 Хужалары беҙгә ниндәй булһа ла мәғлүмәт биреү сайты. Шулай итеп, шуның өсөн беҙ яуаплы түгел, тип, һеҙ, уның менән эшләй. Һеҙҙең мәғлүмәттәр таратылыуы ихтимал, әгәр улар тәүге хужаларға ҡаршы бер ни юҡ.


text:
Хәрәкәттәр менән танышыу: КӘСРА
Был бүлектең дәрестәрендә һеҙ ғәрәп алфавитының икенсе хәрәкәте - кәсра менән танышырһығыҙ. Һеҙ бар хәрефтәрҙең был хәрәкәт менән әйтелешен өйрәнерһегеҙ, һәм шулай уҡ әйтелештәге иң киң таралған хаталар тураһында белерһегеҙ.Өйрәнеүҙе башларға
Һеҙ белерһегеҙ:
-
кәсра хәрәкәте нисек күрһәтелә
-
кәсра менән ҡайһы бер хәрефтәр нисек әйтелә
Был бүлектә һеҙ кәсра әйтелешендәге киң таралған хаталарҙы өйрәнерһегеҙ.
Был бүлектә һеҙ алфавит хәрефтәренең кәсра хәрәкәте менән әйтелешен өйрәнерһегеҙ.
Уҡығыҙ һәм хәрефтәрҙең фәтхә һәм кәсра хәрәкәттәре менән әйтелешен сағыштырығыҙ.


text:
Бөгөн республикала Ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре көнөн билдәләйҙәр
Бөгөн республикала Ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре көнөн билдәләйҙәр Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 10 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Бөгөн республика аграрийҙары үҙҙәренең һөнәри байрамын билдәләй.
«Һеҙҙең еңел булмаған хеҙмәтегеҙ менән иген үҫтерелә, ит һәм һөт етештерелә. Аҡылығыҙ, туйындырыусы еребеҙгә һаҡсыл мөнәсәбәтегеҙ, хеҙмәт һөйөүсәнлегегеҙ һәм түҙемлегегеҙ хөрмәткә лайыҡ. Һеҙҙең һәммәгеҙгә, айырыуса хеҙмәт алдынғыларына һәм ветерандарға, фиҙаҡәр хеҙмәтегеҙ һәм крәҫтиән эшенә тоғролоғоғоҙ өсөн ҙур рәхмәт. Барлыҡ агросәнәғәт комплексы хеҙмәткәрҙәренә ныҡлы һаулыҡ, яңы уңыштар һәм йылда аяҙ көндәрҙең күберәк булыуын теләйем», — тип мөрәжәғәт итте ауыл эшсәндәренә Башҡортостандың ауыл хужалығы министры Илшат Фәзрахманов.
Ауыл хужалығы һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө уңайынан рәсми тантаналар Ф. Ғәскәров исемендәге дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбленең концерт залында һәм Башҡортостан Ауыл хужалығы министрлығының Колонна залында хеҙмәт алдынғыларын хөкүмәт дипломдары һәм дәүләт наградалары менән бүләкләүҙән башлана.
Көндөң икенсе яртыһында Өфөләге Конгресс-холда Башҡортостан аграрийҙарының һөнәри байрамына арналған тантаналы йыйылыш була.
Унда төбәктең беренсе кешеләре, министрлыҡ һәм ведомство етәкселәре, Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары, Башҡортостан башлығы хакимиәте, хөкүмәт вәкилдәре, район делегациялары, алдынғы агросәнәғәт комплексы предприятиелары етәкселәре, ҙур фермер хужалыҡтары башлыҡтары ҡатнаша.
Тантаналар ҙур байрам концерты менән тамамлана.


text:
Аксель Паульсен
Аксель Паульсен (норв. Axel Rudolf Paulsen; 1855 йылдың 18 июнендә тыуған — 1938 йылдың 9 февралендә вафат булған) — норвег фигурисы, конькиҙа йүгереүсе.
Фигуралы шыуыуҙың иң ауыр булған һикереүҙәрҙең береһен — "аксел"де уйлап табыусы.
Ярты боролошло был һикереү, 1882 йылда Венала үткән ярыштарҙа[2][3] махсус фигура сифатында башҡарыла[4].
Паульсен Австрия спортсылары — Энгельман һәм Леопольд Эдуард Фрейҙан артта ҡалып, еңеү яулай алмай.
Карьераһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аксель Паульсен Ослола бай сауҙагәр ғаиләһендә тыуған. Ул йәшәгән ваҡытта ҡалала ҡыш мәлендә конькиҙа йөрөү бик популяр була.
Атаһы ике улын һәм ҡыҙын конькиҙа йөрөргә өйрәтә. Әммә тик Аксель һәм уның Эдвин ағаһы ғына конькиҙа йүгереүсе булып китә.
1870 йылдарҙа Европа-turné уңышһыҙ була, әммә 1880 йылдарҙа Европа һәм Төньяҡ Америкала туғандар бик яҡшы ярыша.
Икеһе лә уҙышта үҙен яҡшы яҡтан күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта, Аксель оҙайлы перспективала бик отошло сығыш яһай. 1880 йылда ул 5000 метрҙа йәш Фритьоф Нансен менән берлектә үҙенең рәсмиләшиерелмәгән тәүге рекордын ҡуя.
Һуңғараҡ Аксель инглиз милендә, диңгеҙ тирмәһендә һәм башҡа үлсәмдәрҙәге алыҫлыҡтарҙа донъя рекордтар серияһын ҡуя.
Мираҫы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сидишаллендан алыҫ түгел Ставангерҙа урынлашҡан Аксель Паулсенсгейт уның хөрмәтенә аталған.
Донъя рекордтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1885: 1 инглиз миле 3:26,4
- 1885: 39 инглиз миле 10:07,4
- 1886: 1 инглиз миле 3:05,4
- 1886: 3 инглиз миле 10:33,0
- 1889: 1 инглиз миле 20:09:15
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ https://nbl.snl.no/Axel_Paulsen
- ↑ От тулупа до четверного сальхова. GAMES2002.RU. Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 апрель 2012. 10 сентябрь 2009 тикшерелгән.
- ↑ Элементы фигурного катания. icesport.ru. Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 декабрь 2007. 10 сентябрь 2009 тикшерелгән.
- ↑ Абсалямова И.В. Столетняя история чемпионатов мира по фигурному катанию на коньках (одиночное катание): Учеб. пособие для студентов акад. и ин-ов физ. культ. / РГАФК. — М.: ФОН, 1997


text:
- Подробности
- Просмотров: 455
КАМА‑ЫҠ БАШҠОРТТАРЫ, башҡ. этник төркөмө. ТР‑ҙың Аҙнаҡай, Аҡтаныш, Алабуға, Баулы, Бөгөлмә, Лениногорск, Менделеев, Минзәлә, Мөслим, Сарман, Туҡай, Әгерже, Ютазы һ.б. райондарында; БР‑ҙың Баҡалы, Илеш, Йәрмәкәй, Краснокама, Туймазы, Шаран һ.б., Удмурт респ. Камбарка һ.б. р‑ндарында йәшәй. 1989 й. ТАССР‑ҙа 19,1 мең, Удмурт АССР‑ында — 5,2 мең башҡорт; 2002 й. ТР‑ҙа 14,9 мең, Удмурт респ. — 4,3 мең, 2010 й. — 13,7 мең һәм 3,4 мең кеше йәшәгән. К.‑Ы.б. һөйләү теле башҡ. теленең төньяҡ-көнбайыш диалектының түбәнге ағиҙелыҡ һөйләшенә ҡарай. Дин тотоусылар — сөнни мосолмандар (ҡара: Сөнниселек). К.‑Ы.б. формалашыуын төньяҡ‑көнбайыш этнографик төркөм ҡәбиләләре: байлар, бүләр, гәрә, йәнәй, ҡырғыҙ, йылан, юрмый, ш. уҡ ирәкте (табын ырыу-ҡәбилә берләшмәһенән) һәм ҫарылы-мең (мең) ырыуҙары тәшкил итә. К.‑Ы.б. күпселеге көньяҡ сығышлы европеоид антропологик тип ҡушылмалы Урал расаһы вәкилдәре булып тора. К.‑Ы.б. ерҙәре 13—14 бб. — Алтын Урҙа, 15 б. алып Ҡазан ханлығы составына ҡарай. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң К.‑Ы.б. ерҙәре Өфө өйәҙенә (Ҡазан даруғаһының Ыҡ улусы), 1712 й. (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, 1719 й.) алып Өфө провинцияһына, 1744 й. — Ырымбур губернаһына, 1781—96 йй. Өфө наместниклығына, 1865 й. — Өфө губернаһына ҡушыла. 1781 й. улар йәшәгән терр‑яларҙа Бөгөлмә өйәҙе һәм Минзәлә өйәҙе барлыҡҡа килә. 1851 й. Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына ҡушыла. 18 б. аҙ. идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, был өйәҙҙең башҡорттары Ырымбур губ. 11‑се һәм 12‑се башҡ. кантондарын тәшкил итә. 19 б. 1‑се ярт. Минзәлә өйәҙендә башҡорттар Байлар, Бүләр, Гәрә, Ирәкте, Ҡырғыҙ, Ҫарылы‑Мең улустарында, Бөгөлмә өйәҙендә — Байлар, Ҡырғыҙ, Ҡыр-Йылан, Юрмый улустарында көн күрә. 1920 й. Минзәлә һәм Бөгөлмә өйәҙҙәре ТАССР составына инә. Минзәлә өйәҙендә 1795 й. — 17,8 мең, 1897 й. — 123 мең, Бөгөлмә өйәҙендә ошоға ярашлы — 3,1 һәм 29,6 мең башҡорт йәшәй. 19 б. башында Бөгөлмә өйәҙендә 3131 башҡорт теркәлгән. Был өйәҙҙәргә мишәр һәм типтәр халҡы башҡаларға ҡарағанда иртәрәк килеп ултыра, 1863 й. Минзәлә өйәҙенең һәр 100 кешеһенә — 39, Бөгөлмәлә — 36,5 күскенсе тура килгән. 18 б. аҙ. башҡ. халҡы булған ауылдар Бөрө өйәҙенең Гәрә улусында һаҡлана. 1920 й. ТАССР‑ҙа 121,3 мең башҡорт йәшәй. К.‑Ы.б. традицион шөғөлө — ярым күсмә малсылыҡ була, 17 б. аҙ. алып игенселек өҫтөнлөк итә. Игенселектең ҡаты баҫыу һәм яндырыу системаһы, өс баҫыулы сәсеү әйләнеше үҫеш ала. Төрлө ер эшкәртеү ҡоралдары: һабан, тырма, ураҡ, салғы ҡулланыла. 19 б. уртаһына Минзәлә өйәҙендә һәр 10 кешегә 4,5 баш һыйыр малы һәм ваҡ мал, 5 дисәтинә арыш сәсеүлеге тура килгән. Бойҙай, һоло үҫтергәндәр. Игенде тирмәндә, һыу тирмәндәрендә тартҡандар. К.‑Ы.б. ш. уҡ һунар, балыҡсылыҡ, ҡошсолоҡ, ағас эшкәртеү м‑н шөғөлләнгәндәр. 18 б. аҙ. Минзәлә өйәҙендә 33 поташ заводы була, унда башлыса башҡорттар эшләй. Улар ш. уҡ Благовещен заводына, Богоявленск заводына, Воскресенка заводына һ.б. мәғдән ташыу м‑н шөғөлләнә. Сауҙа киң үҫешкән була, 19 б. уртаһында өйәҙҙә йыл һайын 7 һәм унан да күберәк йәрминкә үткәрелә. Торамаларҙың традицион тибы — бик ыҡсым урынлашҡан ауыл, унда 100‑гә яҡын йорт һаналған. Торлаҡтар бүрәнәнән 2 яҡ ҡыйыҡлы булған. Йорт башлыса башҡортса йыһазландырылған. Ирҙәрҙең өҫкө кейеме — сәкмән, ҡатын‑ҡыҙҙарҙыҡы — бишмәт, тун. Камзулды ирҙәр ҙә, ҡатын‑ҡыҙҙар ҙа кейгән. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың байрам кейеме еңе, итәге сигелгән күлдәк һәм алъяпҡыс булған. Ир‑егеттәрҙең баш кейеменән бүрек, түбәтәй, эшләпә, ҡатын‑ҡыҙҙарҙыҡынан — ҡалпаҡ, шәл, яулыҡ киң таралған. Аяҡ кейемен башлыса тиренән, ҡайһы берҙә буҫтау ҡушып теккәндәр. Ҡата, сабата, ситек бөтә ерҙә лә ҡулланылған. Ҡатын‑ҡыҙҙарҙың традицион биҙәүестәре — муйынса, гәрәбә һәм аҡыҡтан муйынсаҡ, һырға, семәрле сулпылар һ.б. Минзәлә өйәҙенең Байлар улусы башҡорттары 17—19 бб. 1‑се ярт. үҙ ерҙәрендә Әлмәтмулла, Иҫке Әхмәт Абыҙ, Бойорған, Ҡалмаш, Ҡарамалы, Муртыштамаҡ; Бүләр улусыныҡылар — Иҫәнғол, Мәсәғүт, Сөйәркәй, Табынлыкүл, Түке; Йәнәй улусыныҡылар — Быуаҙ күл, Кәлмырҙа, Ҡарт, Түб. Үрьяҙы; Гәрә улусыныҡылар — Ирмәш, Теләкәй, Таймырҙа, Уразай; Ҡырғыҙ улусыныҡылар — Ҡаҙыҡай; Ҫарылы-Мең улусыныҡылар — Абдулла, Имән, Сарайлы Бикмәт, Сөлөк; Ирәкте улусыныҡылар — Мәлләтамаҡ Шәрип, Наратаҫты, Салаус; Бөгөлмә өйәҙенең Байлар улусыныҡылар — Байлар; Ҡырғыҙ улусыныҡылар — Бәйрәкә; Юрмый улусыныҡылар — Әгер, Ҡарамалы Йылға, Стәрлетамаҡ; Алабуға өйәҙенең һәм Сарапул өйәҙенең Байлар улусыныҡылар — Бәзәкә, Варзы, Ключ Ахтол, Ключ Курбану, Янмырҙа; Бәләбәй өйәҙенең Байлар улусыныҡылар — Мәскәү, Яҡшый, ш. уҡ Ҡыр-Йылан улусы башҡорттары м‑н бергә Абдулла, Атамкүл, Бикташ, Ислам‑баҡты, Ҡолбай, Сүллесат, Сөйәрмәт, Тарҡаҙы, Усмаш Ташлы; Юрмый улусыныҡылар — Мостафа, Наратлы Йылға; Бөрө өйәҙенең Йәнәй улусыныҡылар — Аткүл, Яңы Бөртөк, Иҫке Бөртөк, Ҡайынлыҡ, Айыу, Хажы һ.б.; керҙәшлек килешеүе б‑са Байлар һәм Йәнәй улустары башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә — Биксәйет, Ҡыр-Ҡайын‑Түбә, Мәстей, Яҡшый; Байлар улусында — Адай, Солтанғол, Гәрә улусында — Аҡтанышбаш, Яңы Әлим, Иҫке Әлим һ.б. торама пункттарына нигеҙ һала (ҡара: табл.). Элек К.‑Ы.б. ерҙәре булған терр‑яларҙа Әлмәт, Минзәлә, Яр Саллы, Түб. Кама ҡҡ. төҙөлә.
Әҙәб.: Миржанова С.Ф. Северо-западный диалект башкирского языка (формирование и современное состояние). Уфа, 2006.
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Работа лауреата конкурса республиканского ежегодного открытого интернет-конкурса «Мой край родной, заветный!», посвященного Дню Республики и Году экологии.
Халҡыбыҙҙың уникаль ҡомартҡыһы - Торатауҙа үткәргән төн
Эңер. Ҡояш байырға самалы ғына ваҡыт ҡалған. Олатайым: «Бына, улым, һин дә егет ҡорона индең инде. Туғыҙынсы класҡа бараһың” , - тип арҡамдан һаран ғына һөйөп алды. Нескә хистәрен күрһәтергә яратмай ул. Күңелендәге барлыҡ һағышты ла, шатлыҡты ла йырға, моңға, йә булмаһа әкиәт, риүәйәттәргә һалып кисерә. Күңелең болоҡһоу булһа, ташып барған йөрәкте тик бейеклек һәм моң баҫа ала, ти ул. Бына бөгөн дә, мине Ишембай яҡтарына - башҡорт кадет мәктәбенә оҙата килгәндә, олатайым Башҡортостанда ғына түгел, бөтә Ер шарында берҙән-бер булған, тәбиғәтебеҙҙең уникаль ҡомартҡыһы – Шихандарҙа туҡталмайынса китә алманы.
Олатайым менән Торатауҙың иң башында ултырабыҙ. Уның һырҙарында, аҡ сәстәрендә байып барған ҡояш нурҙары сағыла. Беҙ бөгөн кисте ошо Торатау тауында ҡаршы алырға йыйынабыҙ. Бороңғоса, баш аҫтына кәпәсте, өҫкә бишмәтте генә ябынып, таң ҡаршылаясаҡбыҙ. Мин арлы-бирле тамаҡҡа ҡарағансы, олатайым, ҡартлыҡ томалаған күҙҙәрен офоҡҡа төбәп, үҙенең фәһемле әкиәтен башлап та ебәрҙе....
Борон-борон заманда, әле ошо Торатау торған ерҙә, ҙур океан булған, ти. Был океан батшаһы – Һыухандың дүрт уландары -Торатау батыр, Ҡуштау батыр, Йөрәктау батыр һәм иң кесеһе –Шахтау икән. Улар бик дуҫ һәм дәртле тормош күргәндәр. Һәр ваҡыт бер-береһенә ярҙам ҡулы һуҙып торғандар, ти. Ләкин бер көндө уларҙың иленә Аждаһа ырыуы баҫып кергән. Улар бер өрөү менән Һыухандың биләмәләрен утҡа әйләндергәндәр. Тиң булмаған алышта, дүрт батыр Аждаһаны берҙәмлеге, татыулығы менән еңә алған. Ләкин Һыухандың иле ҡороған, океан янында көн күргән халыҡтар ҡоролоҡтан зарыға башлаған, ти. Океан төбө кибеп, ундағы йоҡлап ятҡан ен-пәрейҙәр уяна башлаған. Көн дә үлем, көн дә ер тетрәүҙәре халыҡты меҫкен көнгә төшөрә башлаған. Мал-тыуарҙы, кешеләрҙе ер йота, ут ҡамай икән был ерҙә. Дүрт туған ни эшләргә белмәй баш ватҡан сағында, Һыухан, кешеләрҙе ҡотҡарам тип, үҙен халыҡҡа ҡорбан иткән: юрматы ырыуын йотоу ниәтендә асылған ер араһына аты менән һикергән. Дейеү һәм Аждаһалар иленә тоташҡан, йәһәннәм упҡыны шул уҡ ваҡытта кире ябылған,ти. Һыухан менән уның толпары юғалған ерҙә, төпһөҙ күл барлыҡҡа килгән. Был күлде әлеге ваҡытта Туғарсалған тип йөрөтәләр, улым.
Аталарының батырҙарса һәләк булыуын күргән батырҙар, ошо күл эргәһендә тороп, ант иткәндәр,ти : “Беҙ торған еребеҙҙә таш булып ҡатырбыҙ! Үҙебеҙҙең көслө иңдәребеҙҙә был ерҙе тетрәүҙәрҙән, ут-ялҡындан һаҡларбыҙ. Ер кендеге булып, был халыҡҡа тыныс йәшәү бүләк итербеҙ! Беҙ ҙә, атай, һинең кеүек үҙебеҙҙе ошо илгә, ошо юрматы халҡына мәңгелеккә ҡорбан итәбеҙ!”.
Ант итеүҙәре булған , дүрт батыр дүрт тауға әйләнгән дә ҡуйған,ти. Ошо көндән алып, беҙҙең тыуған еребеҙҙә бер ҙә тәбиғәт афәттәре күҙәтелмәгән. Беҙҙең халыҡ йылҡысылыҡ менән көн итеп, бик бай, мул тормош көтә башлаған. Тап ошо дүрт батыр беҙҙе бөтә бәләләрҙән һаҡлай бит ул, улым... Тик бына.... Әҙәм заттарының күңеленә үтеп ингән, аждаһалар иң кеселәрен - Шахтауҙы шартлаталар. Ул өнһөҙ генә күҙҙән юғала. Оҙаҡҡа барырмы икән тәбиғәтебеҙҙең мөғжизәләре...
Олатайым һүҙен әйтеп еткермәһә лә, мин барыһын да аңланым инде. Төн дә ҡапыл үҙгәреп киткәндәй төҫлө. Ҡараңғылыҡта иҫкән ел миңә Торатау, Ҡуштау, Йөрәктауҙың ыңғырашҡанын килтереп еткергәндәй тойолдо. Бөтә тирә-яҡ, аждаһалар нәҫеле ҡулынан вафат булған иң кесе батырҙы – Шиханды иҫкә алып мәдхийә уҡығандай.
Башҡортостандыҡы ғына түгел, бөтә Ер шарында башҡаса осрамаған ошо шихандар, бөгөн төндә ыңғыраша ине. Бигерәк тә Торатау, Шахтау ҡустыһын иҫкә алып, зарыға төҫлө. Әллә ул да әжәлдең яҡынлашҡанын һиҙәме икән? Һыухандың улдары шулай бер-бер артлы аждаһалар ҡулына эләгә башлаһа, беҙҙең Башҡортостаныдыҙҙы тағы ла афәттәр баҫмаҫмы икән? Туғарсалған күле асыуынан ярҙарынан сыҡһа, ер убылһа, ялҡын йотһа, кем беҙҙе ҡурсалар?
Ошо уйҙар менән, баш аҫтына кәпәс, өҫкә бишмәт ябынып ятҡан, олатайым янына ултырғайным, ойоп киткәнмен. Төшөмдә ҡамсат бүрек кейгән, бер тибеүҙә тимер өҙөрлөк башҡорт батыры Торатау башында әллә оран әйтә, әллә йыназа уҡый:


text:
Өфө моторҙар эшләү берекмәһенә – 90 йыл
Был коллективты хаҡлы рәүештә Рәсәйҙәге машиналар эшләү тармағының әйҙәүсеһе тип атарға була. “Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе” асыҡ акционерҙар йәмғиәте (“Берләшкән двигателдәр эшләү корпорацияһы” акционерҙар йәмғиәтенә инә) – бөгөн илебеҙҙә хәрби авиация өсөн двигателдәр етештереүсе иң ҙур үҙәк.
Бәһлеүәндең аяҡҡа баҫыуы
Баш ҡалабыҙҙа авиация двигателдәре етештереү 1940 йылда башлана. Тап ошо осорҙа тәүҙә комбайндар эшләп сығарыуға тәғәйенләнгән Өфө моторҙар заводы Авиация сәнәғәте буйынса халыҡ комиссариатына тапшырыла, һәм бында М-105 авиация моторын етештерергә тотоналар.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас та Өфөгә Ленинградтан, Мәскәү тирәһенән заводтар эвакуациялана. Күсеп килгән предприятиеларҙың иң мөһиме – хәрби етештереүҙең нигеҙен тәшкил итеүсе 26-сы Рыбинск авиамоторҙар заводы. Был ойошма 1925 йылдың 17 июленән алып эшләй, шуға күрә Өфө моторҙар эшләүселәренең тарихи йылъяҙмаһы ла ошо көндән асыла. Яңы ҡеүәттәр етештереүҙе ҡырҡа арттырыу форсаты бирә: һуғыш йылдарында ҡалала 51 меңдән ашыу авиация моторы эшләп сығарыла, улар фронтта алышыусы совет хәрби самолеттарының өстән бер өлөшөн һауаға күтәрә.
Һуғыштың тамамланыуы авиация двигателдәре етештереүҙәге һынылыш – реактив техника дәүере башланыуы – менән бергә тура килде. Өфө заводы был йүнәлештә тармаҡта тәүгеләрҙән булып эш башланы. 1946 йылда реактив быуындың тәүге өлгөһө булған РД-10А тыуа, уны ЯК һәм ЛА истребителдәренә ҡуялар. Артабан үҙәктән ҡыуҙырыусы РД-45Ф турбореактив двигателе һәм уның модификацияһы булған ВК-1 үҙләштерелә. Улар урынлаштырылған самолеттар араһында данлыҡлы МиГ-15 истребителдәре лә бар. Тауыштан тиҙерәк осоусы МиГ-19 беренсе совет сериялы истребителе шулай уҡ Башҡортостандың баш ҡалаһында етештерелгән РД-9Б турбореактив двигателе менән йыһазландырылған.
1962 йылдан алып Өфө заводы донъяның иң күп һанлы реактив истребителе булған МиГ-21 өсөн двигателдәр етештерҙе. Өсөнсө быуынға ҡараған МиГ-23/МиГ-27 истребителдәренең, Су-22 перехватчигының һәм Су-24 бомбардировщигының күккә юлы шулай уҡ Өфө мотор эшләүселәренә бәйле. 1984 йылда беҙҙең завод һуңғы бер нисә тиҫтә йылда хәрби самолеттарҙың донъя баҙарында иң уңышлы һәм иң ҙур ихтыяж менән файҙаланған дүртенсе быуыны булған күп маҡсатлы Су-27 самолеты өсөн АЛ-31Ф двигателен сериялы етештерә башланы.
Яңы заман
СССР-ҙың тарҡалыуы һәм 1990 йылдарҙың көрсөгө дәүләт заказдарынан мәхрүм ҡалған оборона сәнғәте комплексы өсөн етди һынауға әүерелә.
Авиация сәнәғәтенең күп предприятиеларынан айырмалы рәүештә, Өфө моторҙар эшләү берекмәһе үҙен һаҡлап ҡына ҡалманы, ә яңы төр изделиелар ҙа сығара алды. Ауыр йылдарҙа уға экспорт килешеүҙәре ярҙам итте – бында эшләнгән продукцияға сит илдәрҙә, айырыуса Һиндостан менән Ҡытайҙа һорау ҙур ине.
Шулай ҙа хәрби авиация өсөн көс ҡоролмаларының яңы моделдәрен үҙләштереү төп өҫтөнлөк булып ҡалыуын дауам итә. 1998 йылда Өфөлә Су-30 истребителе өсөн АЛ-31 двигателенең модификацияһын эшләргә керешәләр. Уның төп үҙенсәлеге – реактив соплоның борола алыуы. Ошо арҡала самолет һауа һуғышында бик мөһим булған юғары маневрлылыҡҡа өлгәшә. Боролорға һәләтле ошондай сопло ҡуйылған бүтән двигателдәр донъяла әле булһа уйлап табылмаған.
2001 йылда “Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе” асыҡ акционерҙар йәмғиәте Һиндостанда Су-30МКИ самолеттары өсөн АЛ-31 ФП двигателдәрен лицензиялы етештереүҙе үҙләштереүгә техник яҡтан булышлыҡ итеүҙә төп башҡарыусы итеп тәғәйенләнде. Ошо илдең Корапут ҡалаһындағы завод – Рәсәйҙең юғары технологияһын сит илдә уңышлы индереү ынтылышындағы бик һирәк миҫалдарҙың береһе.
Авиация техникаһы менән бергә диверсификация сәйәсәте сиктәрендә газ турбинаһы энергетикаһы өсөн агрегаттар етештереү ҙә уңышлы үҫешә. 2002 йылда авиацияла ҡулланылыусы АЛ-31Ф моделе нигеҙендә булдырылған АЛ-31СТ двигателе ярҙамында эшләүсе ГПА-16Р газ ҡыуҙырыу агрегатын файҙалана башланылар. Хәҙерге ваҡытта был программа юғары кимәлдә үтәлә – “Газпром” йәмғиәте һәм Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте булышлығында мотор эшләүселәр АЛ-31СТ-ны етештереү буйынса яңы предприятие асырға ниәтләй, ул коллективтың “Өфө-АвиаГаз” компанияһы һәм Шакша биҫтәһендәге һынау комплексы нигеҙендә эшләйәсәк. Быйыл июнь аҙағында үткәрелгән Петербург халыҡ-ара иҡтисад форумында республика Башлығы Рөстәм Хәмитов менән “Газпром” компанияһының идара рәйесе Алексей Миллер был мәсьәләне әүҙем тикшерҙеләр. Энергетик бәһлеүән етәксеһе “Газпромы”дың Башҡортостанға дүрт миллиард һум бүләсәген билдәләне.
Эшләнештәр һәм уларҙың киләсәге
Һуңғы йылдарҙа предприятие конструкторлыҡ-етештереү һәм һынау базаһын яңырта, продукцияның яңы төрҙәрен үҙләштерә. Аҙаҡҡы тиҫтә йыл эсендә 4 ++АЛ-41Ф-1С быуынлы двигатель күпләп етештерелә башланы, ул СУ-35С истребителенә ҡуйыла. АЛ-31ФП менән сағыштырғанда 12,5 тоннанан 14,5 тоннаға саҡлы, йәғни 16 процентҡа артты.
2014 йылдың 26 декабре берекмә тарихына иң мөһим даталарҙың береһе булып инеп ҡалды. Дәүләт стенд һынауҙарын үтеп, хәрби истребителдәргә ҡуйырға яраҡлы икәне тулыһынса раҫланды. Бындай хәл иткес ваҡиға завод тарихында һуңғы 30 йылда беренсе тапҡыр булды: АЛ-31Ф двигателенең шундай документтары О1 литерын 1984 йылда уҡ алғайны.
Бөгөнгә “Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе” дәүләт заказы сиктәрендә Рәсәйҙең Оборона министрлығына 70-тән ашыу Су-35С двигателе етештереп оҙатты.
2011 йылда моторҙар эшләү берекмәһе фронт авиацияһы өсөн комплексҡа двигатель булдырыу эшенә тотондо. Уның конструкцияһына тартыу көсөн арттырыусы, һаҡсыллыҡты һәм эшләү ваҡытын оҙайтыусы технологиялар һалынды. Был үҙенсәлектәргә ирешеү өсөн перспективалы Т-50 двигателен етештергәндә мотор эшләүселәр уйлап тапҡан бер нисә технологик яңылыҡ ҡулланыласаҡ: эсе ҡыуыш хәрәкәт көрәктәре яһау, ышҡыу ысулы менән линиялы иретеп йәбештереү, титандан тотошлай ҡойоп эре үлсәмле деталдәр әҙерләү, йылыны һаҡлаусы керамик япмалар һылау һәм башҡалар.
2012 йылдан алып берекмәлә РД-33МК двигателен эшләй башланылар, ул МиГ-29 истребителдәренә урынлаштырыла.
Өфө моторҙар эшләү берекмәһенең өҫтөнлөклө йүнәлештәренең береһе – “МС-21 самолеты өсөн ПД-14 двигателе” программаһы. Уны “Авиадвигатель” асыҡ акционерҙар йәмғиәте эшләне. Был двигателде булдырыуҙа “Берләшкән двигателдәр эшләү корпорацияһы” акционерҙар йәмғиәтенең күпселек предприятиелары һәм тармаҡ институттары ла ҡатнашты, двигателдең матди өлөшөн сериялы етештереүҙә беҙҙең мотор эшләүселәр 35 процентты алып тора. Әлеге мәлдә бында айырыу корпусын, эсе ҡыуыш вентилятор көрәксеген, юғары баҫым компрессорының роторын һәм ҡайһы бер башҡа деталдәрҙе етештереү үҙләштерелде.
Вертолет двигателдәрен эшләүҙә импортты алмаштырыу мәсьәләһен хәл итеү өсөн предприятиела ВК-2500 тибындағы вертолет двигателдәренең айырым өлөштәрен етештереү программаһы тормошҡа ашырыла. Өфө моторсылары вертолет двигателдәре турбинаһын йыйыуҙа деталдәр һәм йыйылма берекмәләр әҙерләү буйынса беренсе етештереү-технология үҙәге ойошторолдо, яҡын киләсәктә тағы ла ошондай өс үҙәк асыу планлаштырыла.
Шулай итеп, Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе – Су самолеттары өсөн двигателдәрҙең тотош теҙмәһен уйлап табыусы һәм етештереүсе генә түгел, ә Рәсәйҙең авиация двигателдәрен эшләүҙең барлыҡ төп программаларында ла тиерлек ҡатнашыусы инновация предприятиеһы. Бишенсе быуын двигателдәренең ҡабатланмаҫ технологияларын тыуҙырыусы, идара итеүҙең заманса ҡанундарын (һаҡсыл етештереү, системалы инженеринг) файҙаланыусы, халыҡ-ара кооперацияларҙа әүҙемлек күрһәтеүсе Өфө моторҙар эшләү берекмәһе хәҙерге Рәсәйҙең йөҙөн билдәләгән предприятиелар иҫәбенә инә.


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » "Йәшлек" килмәне тиеүселәргә!
"Йәшлек" килмәне тиеүселәргә!
Почта аша яҙҙырған гәзит- журналдарығыҙҙың һәр һанын теүәл килтерәләрме? Почтальондарҙың эшенә ниндәй дәғүәләрегеҙ бар?
“Йәшлек” гәзите 26 октябрҙә “Рәсәй почтаһы” федераль дәүләт унитар предприятиеһы филиалы - БР Федераль почта хеҙмәтенең Башҡортостан идаралығы директоры урынбаҫары Ленард Рәмил улы Шафиҡов менән “тура бәйләнеш” үткәрә. Һорауҙарығыҙ булһа, алдан ошо пост аҫтына яҙығыҙ.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
Глобаль йылыныу
Глобаль йылыныу — уртаса йыллыҡ Ер атмосфераһы температураһының даими үҫә барыуы. БМО климат үҙгәреүен тикшереүсе белгестәр мәғлүмәтенсә, XVIII быуат уртаһынан Ерҙә уртаса температура 0,7 °C-ҡа күтәрелгән. Йылыныуҙың шаҡтай өлөшө һуңғы 50 йылға тура килә, һәм был йылыныу кеше эшмәкәрлеге менән бәйле.
Климат үҙгәреүен тикшерүсе белгестәр билдәләгәнсә, XXII быуатта Ер температураһы 1,8 до 3,4 °С-ҡа тиклем күтәрелергә мөмкин[1]. Ҡайһы бер урындарҙа һауа температураһы түбәнәйеүе мөмкин.
Йөкмәткеһе
Глобаль йылыныу күренеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2010 йылда һауа шарттарының ҡырҡа боҙолоуы — Ер шарында климат үҙгәреүҙең туранан-тура эҙемтәһе, ул туранан-тура кеше эшмәкәрлегенә бәйле. 1880 йылдан һуң тәү тапҡыр 2010 йылдың ғинуар — апрелдә һауа температураһы Ер шарында иң юғарыһы ине. Ҡыш Цельсий буйынса — 1,89, яҙ 1,37С градусҡа йылыраҡ теркәлгән. 2010 йылдың нюнь — июлендә Көнсығыш Европаны бығаса күрелмәгән эҫелек солғап, урыны менән һауа 40С градусҡаса йылынды. Май айында ғәҙәти булмаған эҫелек Рәсәйҙең көнсығыш һәм үҙәк райондарына ла үтеп инде. Көньяҡ Америкала иһә был яҡтар өсөн бөтөнләй ят һалҡын һауа хөкөм һөрҙө. Көслө ел ҡар алып килде, һепертмә буран сыҡты. Июлдә Аргентинала һәм Чилиҙа ысын һалҡындар урынлашып, температура — 18—22 градусҡа тиклем түбәнәйҙе. Көньяҡ Африкала ла күпләп ҡар яуып, урыны менән уның ҡалынлығы 25 сантиметрға етте.
Ғәҙәттә, көҙ күҙәтелә торған муссон ямғырҙары Һиндостан, Пакистан һәм Бангладешта көслө һыу баҫыуға килтерҙе. 500-ҙән ашыу кеше һәләк булды, 10 миллионы тыуған ерҙәрен ташлап китергә мәжбүр булды. Бик күп сәсеүлек зыян күрҙе, мал-тыуар, башҡа мөлкәтте һыу йыуып алып китте. Көньяҡ Ҡытайҙа һыу баҫыуҙан 120 кеше ҡорбан булды, 13 миллионы төрлө ҡаза күрҙе. Хатта Ғәрәп диңгеҙендә бер ҡасан да булмаған тропик циклон күҙәтелде. Англия менән Уэльста көслө ямғырҙар яуҙы, Кипрҙа эҫелек 45 градусҡа етеп, үҙенсәлекле рекорд ҡуйылды. Кувейтта дүрт көн рәттән 50 градустан юғары эҫелек күҙәтелде.
Франция ла быйыл тәбиғәт аномалияһын йышыраҡ күҙәтте.
Глобаль йылыныу сәбәптәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тикшереүселәр атмосфераның йылыныуына заводтар һәм автомобилдәр сығарған углекислый газ ғәйепле икәнен күптән әйтә килә. Әммә был күренеште Ҡояш активлығы менән бәйләүселәр ҙә бар. Ысынлап та, Ҡояштың активлығы үҙгәреп тора, Йыһандан ергә күп кенә туҙан да килеп эләгә, ти улар. Һауа шарттары ҡырҡа боҙолоуҙа кеше ғәйебе ни дәрәжәлә? «Известия-наука» ҡушымтаһы ошо һорау өҫтөндә уйланып, интернетта ҙур мәҡәлә баҫтырып сығарҙы. Глобаль йылыныу арҡаһында БМО белгестәре яҡын киләсәктә төрлө һәләкәттәр фараз итә, тип яҙа гәзит. Кешенең техноген эшмәкәрлеге, атмосфераға углекислый газ күпләп бүленеү — төп хәүеф сығанағы. Һуңғы 40 йылда Мәскәүҙә уртаса температура 5 градусҡа күтәрелде. Хатта ғинуарҙа ла ул ни бары — 9,3 градус тәшкил иткән. Тимәк, ҡышҡы һалҡындарҙан һуң эҫе йәй киләсәк[2]..
Парник эффекты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡайһы бер теориялар буйынса, был күренеш Ерҙең йылы бүлеп сығарыу һәләтен тотҡарлай һәм парник эффекты тыуҙыра. Сәнәғәттең 200 йыллыҡ эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә углекислый газдың атмосфералағы күләме өстән бер өлөшкә артып, һуңғы быуатта уртаса температура 0,6 градусҡа күтәрелгән. 90-сы йылдар уҙған быуаттың иң эҫе дәүере һанала. Һуңғы 100 йылда Төньяҡ ярымшарҙа температура уға тиклемге мең йылдан да күберәк артҡан. Әгәр ҙә сәнәғәт етештереүе күләме әлеге кимәлдә һаҡланһа, XXI быуат аҙағына климаттың 2 — 6 градусҡа йылыныуы көтөлә. Донъя океаны иһә бер метрға күтәреләсәк.
Парник эффекты, йәғни Ер шарында климаттың йылына башлауына беренсе тапҡыр 1824 йылда француз физигы Жозеф Фурье иғтибар итә. Ләкин кешелеккә уның асылын аңлау өсөн быуат ярымдан ашыу ваҡыт кәрәк була. Синоптиктар атмосфераның йылыныуына заводтар һәм автомобилдәр сығарған углекислый газ булышлыҡ иткәнен күптән әйтә килә. Мәҫәлән, 1 литр бензин янғанда 2,5 килограмм кислород юҡҡа сыға. Глобаль йылыныу менән иң ныҡ ҡыҙыҡһынғандарҙың Бөйөк Британиянан булыуы ғәжәп түгел, сөнки донъя океаны күтәрелә ҡалһа, был утрау һыу аҫтында ҡаласаҡ. 2006 йылда Бөтә донъя банкының баш экономисы, хәҙер Лондондың иҡтисад мәктәбе профессоры Николас Стерн әҙерләгән доклад буйынса бер ниндәй ҙә сара күрмәгәндә, XXI быуатта ахрызаман етеүе ихтимал. «Температура 100—200 йылда 5 градусҡа артһа, — ти Стерн, — донъя океаны күтәрелеп, 1 миллиард кеше эсәр һыуһыҙ ҡаласаҡ, йоғошло ауырыуҙар миллиондарса кешене юҡ итәсәк». Миграцияның ниндәй дәрәжәгә етәсәген күҙаллау ҙа мөмкин түгел.
Ҡояш активлығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡайһы бер ғалимдәр фекеренсә, һауа температураһының йылыныуы ҡояш активлығы менән бәйләй. Ерҙә йылыныу процессы Ҡояш активлығы менән бәйле тигән гипотеза менән сығыш яһайҙар. Ҡояш ни тиклем активыраҡ булһа, йәғни уның өҫтөндә таптар булһа, тирә-яҡҡа шул тиклем күберәк энергия тарата. Был фараз буйынса, боҙлоҡ осоронда Ҡояш активлығы кәмегән, йәғни таптар булмаған. Ҡояш активлығы циклик күренеш, 12 йыллыҡ циклы бар, 76 йыллыҡ циклы бар. Шуға күрә глобаль йылыныуҙан һуң, боҙлоҡ осоро башланырға ла мөмкин икән.
Башҡа ғалимдәр бының менән килешмәй. Тәбиғәткә кеше тәьҫире барыбер көслөрәк, сәнәғәт объекттары, транспорт ҡот осҡос зыян килтерә, тип иҫәпләй улар.
Буласаҡ эҙемтәләре тураһында фараздар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
"Известиянаука"ның күҙаллауы буйынса хәҙерге цивилизацияны алда түбәндәгеләр көтә:
- Глобаль йылыныу арҡаһында боҙлоҡтар иреүҙең туфан ҡалҡыуына килтереүе ихтимал. Ғалимдар фекеренсә, Ерҙең өстән бер өлөшө һыу аҫтында ҡалыу кешелеккә етди хәүеф тыуҙырасаҡ;
- Озон ҡатламы йоҡарыу ҙа Ерҙең көслө радиацияға дусар ителеү ихтималлығын көсәйтә. Ундай шарттарҙа кешенең үҙен һаҡлап ҡалыу мөмкинлеге юҡҡа сыға;
- Ергә бынан 65 миллион йыл элекке кеүек метеорит килеп бәрелеү ихтималлығы. Тәүге вариант буйынса, кешеләргә тәүтормош община ҡоролошонан башларға тура килһә, икенсеһе буйынса, Ерҙең тарҡалып, Йыһан туҙанына әүерелеү хәүефе бар;
- Ҡояштың йылытыуҙан туҡтауы. Тик был күренеште 10 миллиард йыл көтөргә кәрәк;
- Ер шарының сит планета вәкилдәре тарафынан баҫып алыныуы. Әлегә был фаразды бер кем дә дөрөҫләй йәки кире ҡаға алмай;
- Кешелектең үҙен-үҙе юҡ итеүе.
Глобаль йылыныуҙың бөтә донъяға йоғонтоһо сүллектәр киңәйеү, дауыл һәм һыу баҫыуҙар йышыраҡ күҙәтелеү, малярия һәм биҙгәк ауырыуҙары көсәйеүҙә сағылыш табасаҡ. Африка менән Азияның күпселек өлөшөндә ерҙән уңыш алыу кәмеп, көньяҡ-көнсығыш Азияла артыуы ихтимал. Европа һыу баҫыуҙан интегәсәк, Венеция менән Голландия иһә һыу аҫтында ҡаласаҡ. Австралия менән Яңы Зеландия — ҡоролоҡтан, ә АҠШ-тың көнсығыш яры емергес дауылдарҙан яфа сигеүе ихтимал. Төньяҡ ярымшарҙа боҙ ике аҙнаға элегерәк әрселәсәк. Арктиканың боҙ ҡатламы 15 процентҡа йоҡарыуы, Антарктидала боҙлоҡтоң 7—9 процентҡа эскәрәк шылыуы ихтимал. Көньяҡ Америка, Тибет һәм Африка тауҙарында боҙ ҡатламы иреп бөтәсәк. Европала үҫемлекселек менән шөғөлләнеү осоро ике аҙнаға оҙоная. Глобаль йылыныу арҡаһында XXI быуат аҙағына Гренландияла боҙлоҡтар иреп бөтөүе фаразлана. Был турала АҠШ-тың НАСА-һы (милли аэрокосмик тикшеренеүҙәр агентлығы) хәбәр итә.
Глобаль йылыныуға кире ҡараш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡайһы бер ғалимдар йылыныу процессын циклик рәүештә ҡабатлынып килгән процесс тип һанай. Улар Ерҙәге йылы дәүерҙәр боҙлоҡ осоро менән алышыныуына һылтай. Улар, киләсәктә климат һыуына барасаҡ, тип иҫбатлай[3]. Яҡынса мең йыл самаһы элек шундай йылыныу күҙәтелгән. Ошо осорҙа норвегиялылар Гренландияны үҙләштерә башлай. Ә 200 йылдан һуң утрауҙағы колония һәләк булған, сөнки һыуынып диңгеҙ туңа башлаған.[4].
Шулай итеп, ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, климат һалҡыная. Ер шарының һыуыныу циклына инеүе тураһындағы фараз меңдәрсә йылдар буйы алынған геологик мәғлүмәттәргә таяна. Глобаль һыуыныуҙың туранан-тура дәлилдәре юҡ. Улар шартлы. Мәҫәлән, 10 мең йыл элек сираттағы боҙланыу тамамланып, Ер йылына башлаған. 5,5 мең йыл әүәл ул да үҙенең юғары нөктәһенә етеп, кире процесс күҙәтелгән. Был дәлил ғалимдарҙың «Хәҙер глобаль һыуыныу башлана» тигән фаразына нигеҙ булып тора. Рәсәй Фәндәр академияһының Баш (Пулково) обсерваторияһы хеҙмәткәре Х. Абдусаматов та ошо фекерҙе яҡлай. «Температураның глобаль төшөүе 1645—1705 йылдарҙа бөтә Европала, Төньяҡ Америкала һәм Гренландияла күҙәтелгән, — ти ул. — Был күренеш фәндә Ҡояш әүҙемлегенең „Маундер минимумы“ тип йөрөтөлә. Голландияла бөтә каналдарҙа ла һыу туңа, кешеләр Гренландияның бер өлөшөн ташлап китергә мәжбүр була. Иван Грозный батшалыҡ иткән дәүерҙә Ҡырымға сана юлы булыуы билдәле. Ҡояш нурҙарының ун бер йыллыҡ һәм бер быуатлыҡ вариацияларының бер юлы һәм оҙайлы үҙгәреүе арҡаһында климат шарттары ла үҙгәрә, — ти Абдусаматов. — Анализдарҙан күренеүенсә, әле Ер глобаль йылыныуҙың иң юғары нөктәһендә. Артабан Ҡояш нурҙарының һүрәнәйеүе арҡаһында температура аҡрынлап төшәсәк. XX быуатта Ҡояштың активлығы көсәйеүе Ерҙә климаттың ҡырҡа үҙгәреүенә ғәжәпләнергә түгел, сөнки ундай хәлдәр элек тә күҙәтелгән. 2012—2013 йылдарҙа уҡ һалҡынайта башлаясаҡ, ә 2035—2045 йылдарҙа иһә беҙҙе глобаль һыуыныу көтә».
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Climate Change 2007: Synthesis Report, Fig. 3.2 Atmosphere-Ocean General Circulation Model projections of surface warming
- ↑ Изменения климата, 2001.Последствия, адаптация и уязвимость. Техническое резюме МГЭИК для лиц определяющих политику. III доклад, 2001
- ↑ Глобаль йылыныу янаймы?
- ↑ Планетаны нимә көтә: йылыныумы, әллә боҙлоҡ осоромо?
Сығанаҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мәхмүт ХУЖИН. Глобаль йылыныуҙан һуң беҙҙе ни көтә? Йәшлек гәзите
- Климат ниңә көйһөҙләнә? Ағиҙел. 2011 й. № 7.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡ-ара килешеүләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рамочная конвенция ООН об изменении климата — официальный сайт (на английском, испанском и французском языках)
- Рамочная конвенция ООН об изменении климата // Сайт ООН (рус)
- Киотский протокол к Рамочной конвенции ООН об изменении климата // Сайт ООН (рус)
Башҡа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Глобальное потепление: факты, гипотезы, комментарии
- Глобальное потепление без предрассудков
- Погода: Глобальное потепление, программа «Специальный корреспондент» Александра Хабарова // канал Россия
- Эксперимент по распределённому моделированию климата в XXI веке
- Sceptical Science — критический обзор аргументов против современного глобального потепления и его антропогенного характера (рус.)


text:
- Подробности
- Просмотров: 211
ТРЕТЕЙ СУДТАРЫ, ике яҡтың килешеүе нигеҙендә гражданлыҡ хоҡуғы б‑са бәхәстәрҙе хәл иткән дәүләткә ҡарамаған органдар. Даими эшләгән (сауҙа палаталары, биржалар, эшҡыуарҙар һәм ҡулланыусылар йәмәғәт берекмәләре тарафынан ойошторолоп, уларҙың ҡарамағында эшләй) һәм айырым бәхәсте хәл иткән (ике яҡтың килешеүе б‑са) Т.с. айырыла. Третей судьялары бәхәсләшеүселәр тарафынан һайлана (тәғәйенләнә). Хоҡуҡи институт булараҡ Т.с. барлыҡҡа килеүе 12 б. йылъяҙмалары, Боронғо Новгородтың ҡайһы бер документтары, Собор Уложениеһы, Третей суды т‑да положениела (1831) күренә. Суд реформаһы (1864) һөҙөмтәһендә Т.с. хоҡуҡи бәхәсте альтернатив һәм ирекле хәл итеү алымы булып ҡалған. Совет власы йылдарында Т.с. эшмәкәрлеге РСФСР ХКС‑ының Суд т‑да 1‑се декреты (1917), Бөтә Рәсәй ҮБК‑ның Третей суды т‑да декреты (1918), РСФСР Гражданлыҡ суд эштәре кодексы (1923, 1964), СССР һәм союздаш респ. гражданлыҡ эштәре б‑са закондар йыйынтығы (1961), Третей суды т‑да положениелар (1924, 1975) һ.б. тарафынан көйләнгән. Диңгеҙ арбитраж комиссияһы (1930 й. төҙөлә) һәм СССР Бөтә Союз сауҙа палатаһы ҡарамағындағы Тышҡы сауҙа арбитраж комиссияһы (1932) Т.с. ҡанундары б‑са эшләгән. РФ‑та Т.с. РФ Гражданлыҡ кодексы (1994), РФ Арбитраж суд эштәре кодексы, РФ Гражданлыҡ суд эштәре кодексы, “Рәсәй Федерацияһында третей судтары тураһында” федераль законы (бөтәһе лә — 2002) һ.б. нигеҙендә эшләй. БР‑ҙа 74 даими эшләгән Т.с. бар (2009), ш. иҫ. Өфөлә “Уралсиб” ААЙ (1998), БР Сауҙа-сәнәғәт палатаһы, Урал Т.с. (икеһе лә — 2003) ҡарамағындағы, Респ. эш биреүселәренең “Башҡортостан Республикаһының төҙөүселәр союзы” (2005) өлкә берекмәһе, “Финанс махсус именлек агентлығы” ЯСЙ, “Эшҡыуарҙар союзы” ЯСЙ ҡарамағындағы БР Арбитраж Т.с. (икеһе лә — 2006), Белорет, Благовещен, Бөрө, Бәләбәй, Күмертау ҡҡ. һәм Йәрмәкәй р‑нының Бекетов а. Федераль Т.с. (Мәскәү, 2007) вәкиллектәре эшләй.
Е.М.Тужилова-Орданская
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
6 апрелдә Хөснөтдинов исемендәге Учалы ауылы мәктәбендә «Шаулап килә беҙгә яҙ!»исемле Башҡорт КВН-ы үткәрелде. Был муниципаль ижади конкурс ине. Беҙҙең 1-се башҡорт лицейынан “Шәп егеттәр ”командаһы ҡатнашып, Еңеүсе-Гран-при исеменә лайыҡ булды. Командала 7 г класынан Иҙел Бикбаев -фронтмен , Денис Хилажев, Руслан Тимерғәлин (8б) ,Ибраһим Кәбиров(10в), Айрат Әхмәткирәев(8г) ҡатнашты. Звукооператор Нәркәс Солтанова ла үҙенең эшен бик ҙур теләк менән башҡарҙы.
Урын яулау « Шәп егеттәрҙең» күңелен күтәрҙе, тағы ла башҡорт телендә үткәрелгән сараларҙа ҡатнашыу дәртен тоҡандырҙы,телде өйрәнеүгә ҡыҙыҡһыныу уятты.
Комментирование закрыто.
© 2016 МБОУ Башкирский лицей №1 МР Учалинский район РБ. Все права защищены.


text:
Йыл һайын республика Башлығы Шыршыһын уҙғарыу матур йолаға әйләнде. Унда уҡыу алдынғылары, олимпиада, спорт ярыштары еңеүселәре, фестиваль лауреаттары, күп балалы һәм аҙ тәьмин ителгән ғаиләләрҙән балалар, хәрби бурысын үтәгәндә һәләк булғандарҙың ул, ҡыҙҙары ҡатнаша. Быйыл баш ҡалабыҙҙың «Башҡортостан» дәүләт концерт залында уҙған байрамды 780 уҡыусыға күреү бәхете тейҙе.
Бында килеүсе балалар өсөн цирк тамашаһы, фойела әкиәт геройҙары, Ҡыш бабай, Ҡарһылыу ҡатнашлығында ҡыҙыҡлы уйындар ҙа ойошторолдо. Төрлө төҫтәргә сорналып балҡыған ҡупшы шыршыҡай эргәһендә улар менән иҫтәлеккә фотоға ла төштөләр.
Республика Шыршы байрамында ҡатнашыусыларҙың береһенән-береһе шәп, һәләтле, яулаған уңыштары ла байтаҡ ине. Бына, мәҫәлән, Учалы районы Ураҙ лицейынан килеүсе Линиза Шәйхетдинова йәмғиәтте өйрәнеү, урыҫ әҙәбиәтенән олимпиадаларҙа призёр булғаны өсөн байрамға саҡырыу ҡағыҙы менән бүләкләнгән. Тырыш ҡыҙ бейеү, һүрәт төшөрөү буйынса бәйгеләрҙә лә һынатманы. Бында үҙенә күп дуҫтар ҙа табыуына бик шат.
– Быйыл минең йылым бит. Шуғалырмы икән, уңыштарым күп булды. Киләһе Эт йылында ла олимпиадаларҙа ҡатнашып, күберәк еңеүҙәр яуларға теләйем, – ти ул.
Байрамда ҡурай тотоп йөрөгән малайҙар ҙа иғтибарҙы йәлеп итмәй ҡалманы. Баймаҡ районынан икәндәр.
– Атайым, ҡартатайым да ҡурайҙа уйнай. Мин уларҙың юлын дауам итәм. Быйыл Күмертау, Октябрьский ҡалаларына сығыш яһарға ла барҙым, – ти Байыш мәктәбенән килеүсе Батыр Дәүләтшин.
Ул Сибайҙа фәнни-ғәмәли конференцияла ҡатнашып, I урын да яулаған. Баскетбол, волейбол менән дә шөғөлләнә.
Баймаҡтағы 2-се мәктәптә белем алыусы Батыр Әминев тә ҡурайҙа оҫта уйнай. «Урал батыр» эпосын сәхнәләштереү, шиғыр һөйләү буйынса район конкурстарында ҡатнашып, Маҡтау грамоталары алған.
– 13 бала алып килдек. Улар – барыһы ла уҡыу алдынғылары, спорт, фәнни эш менән әүҙем шөғөлләнеүселәр. Бер-береһе менән танышып, дуҫлашып алдылар инде. Шыршы байрамы бик оҡшай. Рәхәтләнеп ял итәбеҙ, – ти был балаларҙы алып килеүсе етәкселәре Айгөл Хәйерзаман ҡыҙы Үҙәнбаева.
Шыршы байрамында йырсы, бейеүсе, спорт менән дуҫ балаларҙы ла осраттыҡ. Ейәнсура районы Иҙәш мәктәбенән Айҙар Ҡунаҡбаевты, бәлки, беләһегеҙҙер ҙә әле. Ул «Сулпылар» телевизион бәйгеһе финалында III урын алыу бәхетенә ирешкән. Өс йәштән йырлай. Ғаиләләре менән йыр-моңға, бейеүгә ғашиҡтар.
Ә Күгәрсен мәктәбенән Илһөйәр Мәсәғүтова саңғыла шәп йөрөй. Район, Урал аръяғы, республикала үткән ярыштарҙа алдынғы урындарҙы алып, миҙалдар менән бүләкләнгән. Киләһе йылда иң ҙур теләге – тырышып уҡыу, төп дәүләт имтихандарын һәйбәт тапшырыу, саңғыла тағы ла юғарыраҡ уңыштарға ирешеү.
Төрлө район, ҡалаларҙан йыйылған иң-иңдәрҙе мәғариф министры Гөлназ Радмил ҡыҙы Шафиҡова ихлас тәбрикләп, өр-яңы йылда ла тырышып уҡыуҙарын, төрлө бәйге-ярыштарҙа һынатмауҙарын, еңеү яулауҙарын теләне.
Фойела ҡыҙҙар, малайҙарҙы «Яңы йыл тауышы»тигән мөғжизәле әкиәт тамашаһы көтә ине. Ҡыш бабай байрамдың ғәҙәттәгесә булыуын теләй: шыршы, өҫтәлдә – мандариндар, «Үҫте урманда шыршыбыҙ» тигән йыр яңғырауын. Ә Ҡарһылыу презентация әҙерләп, яңыса йырҙар, технологиялар индерелеүен көтә.
Патефоны боҙоҡ икәнлеге асыҡланғас, Ҡыш бабайҙың бер аҙ кәйефе төшә. Яратҡан йырын тыңлай алмай, шуға ла йыр-моң фестивале иғлан итергә була. Унда кемдәр генә ҡатнашырға килмәй! Башҡорт айыуы, Бөрйән бал ҡорттары, Фил… Юғалған хайуандар приютына килеп эләгеүсе маъмай ҙа бәйгене ишетеп ҡалып, көсөн һынап ҡарамаҡсы була. Ҡасып булһа ла сығып, үҙен күрһәтергә теләй. Тик уңышһыҙлыҡҡа осрай. Приют хужаһы һүҙен тыңлап, кире ҡайтырға мәжбүр була. Сығыш яһамағанына бик үкенә. Икенсе тапҡыр килгәс, бер нәмәгә ҡарамай, йырларға була. Тик сәхнәлә бер кем дә ҡалмаған шул. Ҡайҙалар икән, тип аптырай. Баҡһаң, фестивалдә ҡатнашыусылар самолётта бәләгә тарып, еңеүсе билдәләнмәгән икән. 2018 йыл башланыр алдынан ғына Эт моңло йырын һуҙа. Фестивалдә ҡатнашыусылар, Ҡыш бабай саҡ килеп өлгөрөп, уның йырлауын Яңы йыл тауышы тип иғлан итәләр.
Бына шундай матур, музыкаль тамаша ҡарап, онотолмаҫ тәьҫораттар, иҫтәлекле бүләктәр алып, ҡыуанып-шатланып ҡайтырға юлланды балалар.
Г. ИБРАЕВА.
Өфө ҡалаһы.


text:
Деүет
Деүет, дәүәт, тәүәт, юл турғайы(урыҫ.полевой конек)
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Турғай ҙурлығында. Ерҙән йүгереп йөрөүсе төҙөк кәүҙәле бәләкәй генә ҡош; һырты уҡ башағы һымаҡ ҡара таптар менән сыбарланған, ҡа¬наттары нәҙек арҡыры һыҙыҡлы ҡара-көрән. Кәүҙәһенең аҫҡы яғы аҡһыл һоро, түшендә ваҡ ҡына һорғолт көрән таптар бар. Ҡойроғоноң ике яҡ ситенән нәҙек аҡ һыҙыҡ¬тар үтә. Урман деүетенән кәүҙәһенең аҫ яғы тигеҙ һор¬ғолт аҡ булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «деүет» йәки «тиүр», һайрауы һыҙғырыу ҡатыш: «тирлүй-тиүр-тирлүй-тиүр-тйүүй».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иген баҫыуҙарының ситендә йә¬шәй. Ваҡ бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күс¬мә ҡош. Киң таралған. Ерҙә оялай. Ҡара-көрән һәм ерән¬һыу таптар менән сыбарланған 4—6 аҡ йомортҡаһы була.


text:
Һаралйын
Һаралйын, саралйын, саралдин, урман тәкәһе, күк тәкәһе, ҡыр кәзәһе, яландыр тәкәһе(рус. Бекас, лат. Gallinago gallinago)— Ҡыҫҡа аяҡлы, оҙон суҡышлы, арҡаһы көрәнһыу буйлы, ҡорһағы аҡ төҫтәге көйөлдөләр ғаиләһенә ҡараған сыйырсыҡ ҙурлыҡ һаҙ ҡошо.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Оҙон суҡышлы, ҡыҫҡа аяҡлы сәпсәү. Яҡшы ғына йөҙә. Яҙғыһын уйын ваҡыттарында һауала, түңәрәктәр яһап, юғарыға күтәрелә, кәйелеп аҫҡа төшкәндә кәзә тауышы сығара, һырты ҡара һәм һары һыҙыҡлы ерәнһыу көрән. Ҡойроғо ерән, ҡорһағы аҡ. Муйыны, түше ҡара таплы. Зырҡыуыттан ҡорһағы аҡ булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ерҙә өҙөк-өҙөк «тә-кә-тәке-тә-кә», ерҙән күтәрелгәндә, «ҡыһх», һауала уйнағанда, «мә-ъә-ъә-ъә-ъә» тигән тауыштар сығара.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йылға һәм күл буйҙарында, һаҙлыҡтарҙа, батҡылдарҙа йәшәй. Селәүсен, төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә оялай. Көрән һәм һоро таплы 4 бөртөк һарғылт көрән йомортҡаһы була. Ите әсән аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90
- Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)


text:
- Подробности
- Просмотров: 258
СИПЫЛДАҠ (Scabiosa), ҡарут һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 100 төрө билдәле, башлыса Урта диңгеҙ буйында, ҡайһы бер төрҙәре Алыҫ Көнсығышта һәм Көньяҡ Африкала таралған. Башҡортостанда асыҡ һары С. һәм исәт С. үҫә. Күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, тармаҡлы, нигеҙендә ағасланған ҡаты, бейеклеге 40—80 см. Япрағы төклө, ҡапма‑ҡаршы, ҡауырһын һымаҡ бүлемле йәки теленмәле, һирәк осраҡта шыма. Сәскәһе һары, һарғылт йәки алһыу‑аҡ, тыш яҡтан йыш ҡына ҡуйы ҡыҙыл төҫтә, урама япраҡсаһы үлән һымаҡ, 8 бураҙналы. Сәскәлеге — йомортҡа формаһындағы баш (ситке сәскәләре эрерәк). Июнь— июлдә өлгөрә. Емеше — орлоҡса, авг. сәскә ата. Асыҡ һары С. — БР‑ҙың бөтә терр‑яһы буйлап далала, болондарҙа һәм урман ситтәрендә, исәт С. башлыса респ. көньяғында далала, ҡырсынташлы тупраҡта үҫә. Декоратив, мал аҙығы, баллы үҫемлек. Асыҡ һары С. составында иридоидтар, сапониндар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.
Ә.Х.Ғәлиева
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Красноярск крайы
Красноя́рск крайы — Рәсәй субъекты. Себер федераль округы составында. 1934 йылда төҙөлгән. Край Саха, Тыва, Хакас республикалар; Ханты-Манси, Ямал-Ненец округтар; Кемерово, Томск, Төмән өлкәләре менән сиктәш.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Край территорияһы 1822—1925 йылдарҙа Йәнәсәй губернаһы составында булды.
1.01.2007 көндән Красноярск крайы, Таймыр (Долгано-ненец), Эвенкия округтар бер регионға берләшкән.
Эре йылғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡ һаны үҙгәреү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөтә һәм ҡала халҡы һаны (һәм уның өлөшө,%).
Милли состав[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Красноярск крайында 1989 йылда — 5022, 2002 йылда — 3874 башҡорт йәшәгәне теркәлгән[2].
Ҡоролош[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Крайҙа 17 ҡала округ һәм 44 мунициаль район


text:
- Подробности
- Просмотров: 249
ТӨҘӨЛӨШ КОНСТРУКЦИЯЛАРЫ, биналарҙың, ҡоролмаларҙың элементтары. Тәғәйенләнеше б‑са терәк, үҙен тотҡан һәм һаҡлаусы (конструкцияларҙың функциялары тура килергә мөмкин); геом. билдәләре б‑са — һыҙыҡлы (стерженлы), яҫы, арауыҡлы; файҙаланылған материалдары б‑са ағас конструкциялар, бетон конструкциялар, металл конструкциялар, таш конструкциялар, тимер-бетон конструкциялар айырыла. Т.к. үҙенсәлектәре (ныҡлыҡ, ҡатылыҡ, тотороҡлоҡ, хеҙмәт итеү ваҡыты, оҙаҡҡа етеү, утҡа сыҙамлылыҡ һ.б.) ҡуйылған талаптарға ярашлы булырға тейеш. Биналарҙы (ҡоролмаларҙы) төҙөү һәм эксплуатациялауҙың тәғәйен шарттарын, урындағы материалдарҙы файҙаланыу һәм транспорт сығымдарын кәметеү кәрәклеген иҫәпкә алып проектлаған ваҡытта Т.к. оптималь материалдары һәм типтары һайлана. 20 б. 70‑се йй. башлап Т.к. б‑са ғилми‑тикшеренеү, проект‑конструкторлыҡ һәм производство эштәре БР Төҙөлөш комплексы ғилми‑тикшеренеү, проект‑конструкторлыҡ һәм производство ин‑тында (ҡара: Төҙөлөш һәм ҡала төҙөлөшө комплексы институты) алып барыла. Йыйылма тимер‑бетон, ағас, таш һәм металл конструкциялар уйлап табыла, уларҙы яһау технологиялары камиллаштырыла, ҙур тороҡтарҙы (45 м тиклем) терәп тороусы конструкциялар, балкаларҙың, таяуҙарҙың, плиталарҙың, ҡаплауҙарҙың, стена панелдәренең, фермаларҙың һ.б. юғары технологик конструкциялары эшләнә.
Л.В.Старцева
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 495
АКИМОВА Мария Степановна (21.3.1915, Владимир губ. Глухов а. — 1971, Мәскәү), антрополог. Тарих ф. канд. (1942). МДУ‑ны тамамлаған (1940), 1944 й. алып шунда уҡ эшләй. Фәнни тикшеренеүҙәре Волга буйы, Көньяҡ Урал һәм Урал аръяғы халыҡтары расогенезы һәм этногенезы проблемаларына арналған. БАССР‑ға һәм Силәбе өлк. антропологик экспедициялар (1963—65, 1967) ойоштора, унда дерматоглифик, серологик, соматологик программалар б‑са 1250 башҡортто тикшерә (ҡара: Антропология). А. башҡ. халҡының 4 антропологик тибы булыуын билдәләй, палеоантропологик материал нигеҙендә башҡорттарҙы Көньяҡ Уралдың 1‑се мең йыллығында йәшәгән халыҡтың генетик тоҡомо булыуы т‑да һығымта яһай. 40‑тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Хеҙм.: Антропология древнего населения Приуралья. М., 1968; Этногенез башкир по данным антропологии //Археология и этнография Башкирии. Т.4. Уфа, 1971.
Р.М.Йосопов
Тәрж. Ю.Ғ.Кәримов


text:
- Подробности
- Просмотров: 252
ПРОИЗВОДСТВОНЫ МАХСУСЛАШТЫРЫУ, хеҙмәт бүленешенә һәм тармаҡтарҙы, производстволарҙы бер‑береһенән айырыуға нигеҙләнгән йәмғиәттәге етештереүҙе ойоштороу формаларының береһе. Бер яҡтан, П.м. — йәмғиәттәге хеҙмәт бүленеше, икенсе яҡтан — производствоны концентрациялау һөҙөмтәһе. П.м. етештереү көстәрен урынлаштырыуға һәм уларҙың үҫешенә, терр‑яларҙа хеҙмәт бүленешенә бәйле, был ҡаралған терр‑яның йәки төбәктең махсуслашыуында сағыла. Сәнәғәттә производство әйберләтә (асылда файҙаланылған продукциның билдәле төрҙәрен етештереү), деталләп, йәки агрегатлап (билдәле деталдәр, агрегаттар, әҙерләмәләр, ярымфабрикаттар сығарыу) махсуслаштырыла; һуңғыһына ш. уҡ технологик, йәки стадиялап (айырым технологик процестарҙы башҡарыу) махсуслаштырыу инә. Хеҙмәт етештереүсәнлегенең күтәрелеүенә, етештереү сығымдарының кәмеүенә, продукция сифатының яҡшырыуына булышлыҡ итә. П.м. кимәленең күрһәткестәре: тармаҡтың йәки пр‑тиеның дөйөм продукцияһы күләмендә төп продукцияның өлөшө, дөйөм продукция сығарыу күләмендә тармаҡтың өлөшө, продукцияның билдәле төрҙәрен сығарыуҙа пр‑тиеларҙың өлөшө һ.б. БР‑ҙа производствоны әйберләтә махсуслаштырыу — нефтехимия сәнәғәте, химия сәнәғәте пр‑тиеларында, деталләп махсуслаштырыу машиналар эшләү (Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе двигателдәр сығарыуға махсуслашҡан; Нефтекама автозаводы автобустар йыйыуҙы тормошҡа ашыра һ.б.), төҫлө металлургия пр‑тиеларында (тау‑байыҡтырыу комб‑ттарында баҡыр‑цинк һәм пирит концентраттарын етештереү) файҙаланыла. Респ. РФ‑та етештерелгән кальцинирланған сода, бутил һәм изобу‑ тил спирттар күләменең — 50%‑ы, үҫемлектәрҙе һаҡлау өсөн химик сараларҙың — 25%‑ы, каустик соданың — 20%‑ы, автомобиль бензинының — 20%‑ы, синтетик ыҫмалалар һәм пластик массалар, дизель яғыулығының — 17%‑ы, полиэтилен һәм ҡаҙан мазуты һ.б. 12%‑ы етештерелә, был терр‑яның П.м. күрһәтә. Респ. ауыл хужалығы иген, шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш етештереү, ш. уҡ йылҡысылыҡ, умартасылыҡ һәм ит-һөт малсылығы өлкәләрендә махсуслаша.
М.Н.Иҫәнбаев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 434
РИККЕТСИЯЛАР (Rickettsiaceae), бактериялар ғаиләһе. Быуынтығаяҡлыларҙың һәм йылы ҡанлы хайуандарҙың облигат күҙәнәк эсе паразиттары. Р. оҙонлоғо 0,4—2,0 мкм, диам. 0,2—0,6 мкм, күҙәнәк тышсаһы, цитоплазма мембранаһы, рибосомалары бар; аденозинтрифосфор к‑таһын, аҡһым, нуклеин кислоталарын, аралаш ферменттарын синтезлай, матдәләр алмашыныуына эйә, хужаның зарарланған күҙәнәктәренән тыш үрсемәй. Р. йәшәү циклы вегетатив (таяҡса формаһында, хәрәкәтсән, бинар бүленеү юлы м‑н үрсей) һәм тынлыҡ стадияларынан (кокк рәүешле, үрсемәй) тора. R. prowazekii эпидемик сабыртмалы тиф (тыуҙырыусыны таратыусылар — беттәр), R. typhi — эндемик йәки ҡомаҡ тифы (ҡомаҡтар), Q‑Coxiella burnetii — ку‑биҙгәк (талпандар) һ.б. тыуҙыра. Р. тыуҙырған ҡайһы бер ауырыуҙар БР‑ҙа ла осрай.
Н.Ә.Кирәева
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 273
СЕДЕЛЬНИКОВ (Сидельников) Тимофей Иванович [1871, Ырымбур губ. Верхнеурал өйәҙе Спасск ҡсб (Силәбе өлк. Верхнеурал р‑ны) — 1930], Ырымбур губернаһынан 1‑се Дәүләт думаһы (1906) депутаты. Казактарҙан. 1918 й. алып РСДРП(б) ағзаһы. Ер үлсәү училищеһын тамамлаған. Урал күскенселәр партияһында, Һарытау, Сембер һәм Пермь губ. ер үлсәүсе булып эшләгән. Думала хеҙмәтсәндәр фракцияһы ағзаһы. 1906 й. июлендә Выборг ҡ. Думаны таратыуға ризаһыҙлыҡ белдереп, граждандарҙы дәүләт власы органдарына буйһонмаҫҡа саҡырған “Халыҡҡа — халыҡ вәкилдәренән” өндәмәһенә ҡул ҡуйған өсөн яуапҡа тарттырыла. Февраль революцияһынан һуң — Ырымбур ғәскәр башҡармаһы, 1918 й. июленән Бөтә Рәсәй ҮБК‑ның казактар бүлеге ағзаһы, 1919 й. майынан Аҙыҡ-түлек армияһының үҙәк комиссияһы рәйесе урынбаҫары, окт. алып Башревкомда Бөтә Рәсәй ҮБК вәкиле. 1920 й. февр. башлап РСФСР‑ҙың Эстон Респ. вәкиле, 1921 й. — Игенселек ХК‑нда, РСФСР эшсе-крәҫтиән инспекцияһы ХК‑нда эшләй.
Д.А.Сафонов
Тәрж. М.Х.Хужин