text:
Джеймс Уатт
Джеймс Уатт (ингл. James Watt; 19 ғинуар, 1736 — 19 август, 1819) — шотланд инженеры, уйлап табыусы-механик. Эдинбург король йәмғиәте (1784), Лондон король йәмғиәте (1785), Париж фәндәр академияһы (1814)[1]. Ағзаһы Уның исеме менән ҡеүәт берәмеге аталған — Ватт.
Ике йүнәлештә эш итеүсе пар машинаһы уйлап тапҡан. Уатттың эштәре башта Англияла, артабан бар донъяла сәнәғәти революцияға килтерә.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Кесе Джеймс Уатт 1736 йылдың. 19 ғинуарында Гринокта тыуа. Тыумыштан сирләшкә генә малай Гриноктағы мәктәптә уҡый башлаһа ла, йыш ауырыуҙары арҡаһында ата-әсәһе өйҙә генә белем бирергә ҡарар итә. Баланың өйҙән ситтә берҙән-бер шөғөлө балыҡ тотоу була. Малайҙың бер мәл ерҙә ниндәйҙер һыҙыҡтар һыҙып ултырғанын күреп, атаһының дуҫы мәктәпкә бирергә кәңәш итә, йәгәһе, ваҡытын юҡ нәмәләргә сарыф итә. Әммә атаһы улының Эвклид мәсьәләләрен сисеп ултырыуын белдерә.
Үҫмер сағында астрономия, химик тәжрибәләр менән мауыға, үҙ ҡулдары менән нимәлер эшләргә ярата, «оҫта ҡуллы» тип һоҡланалар. Атаһы балта оҫтаһы ҡоралдары бүләк иткәс Джеймс атаһыуйлап сығарған ҡорамалдарҙың моделдәрен эшләргә ярата.
Башланғыс синыфтф тамамлар йәш еткәс уны гимназияға бирәләр. Үҫмер күп уҡый, яҡшы өлгәшә, алған белемен тормошта тикшереп ҡарарға ынтыла.
Белем алыуы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
18 йәш тулғанда Уаттың әсәһе үлеп ҡала, атаһының да сәләмәтлеге ҡаҡшай, эше лә бармай башлай. Егеткә үҙе көсө менән көн күрергә тура килә Джеймс үлсәү приборҙары менән бәйле шөғөлгә тотонорға ҡарар итә. Шотландияла быға уҡытмайҙар, Уатт бер йылға Лондонға китә. Ҙур ауырлыҡ менән Моргантигән кешегә уҡырға инә, тик аҡсаһы бер йылға түләргә генә етә. У Легаль рәүештә уҡыусы була алмағас, ул башкөллө эшкә сума.
Ябай ғына линейкаларһәм циркулдәр башлап, ул ҡатмарлыраҡ ҡулайламаларға күсә бара. Тиҙҙән квадрант, сектор, теодолит эшләй башлай. Уның бер буш ваҡыты ла ҡалмай, сөнки хужаға ла бил бөгә, кистәрен заказ үтәй. Аслы-туҡлы йәшәй. Уҡыусы статусы булмағас, Ост-Һиндостан компанияһына хәрби хеҙмәткә алыу ҡурҡынысы ла янай.
Һаулығы ҡаҡшап, ул Шотландияға үҙ эшен асыу ниәте менән ҡайта. Мюрхед тигән ағаһында Глазгола йәшәй башлап, октанттар, параллель линейкалар, барометрҙар, телескоп кәрәк-яраҡтары һәм башҡа ҡорамалдарҙы йүнәтеүгә тотона. Әммә ҡаланың һөнәрселәр берлеге уның цех тәртиптәренә ярашлы эшләргә рөхсәте юҡ, тип, Шотландияла берҙән-бер шундай белгес булыуына ҡарамаҫтан, ҡамасаулай башлай. Осраҡлы хәл Уатты ҡотҡара — Глазго университетына астрономик ҡорамалдар ҡайтарталар. Профессор ағаһының таныштары аша егеткә уларҙы тәртипкә килтереү бурысы йөкмәтелә һәм ул фән ҡорамалдары мастеры итеп тәғәйенләнә. Бының өсөн ул университетта бәләкәй генә оҫтахана аса. Шунан алып ул урта быуаттарҙа һөнәрселектә йәшәп килгән тәртиптәргә ҡарамай эш итеү мөмкинлеге ала. Университетта Уатт химик Джозеф Блэк менән таныша. Дуҫының химия буйынса эҙләнеүҙәре өсөн яңы ҡорамалдар уйлап сығара.
1759 йылда Уатт архитектор һәм бизнесмен Джон Крейг менән хеҙмәттәшлек итә башлай. Улар төрлө ҡорамалдар менән рәттән музыка ҡоралдары һәм хатта уйынсыҡтар ҙа сығара. Эш табышлы булып сыға һәм Уатт ниһайәт хатта ярҙамсылар тотоу мөмкинлеге ала Ул Крейга.
1763 йылда Уатт алыҫ туғаны Маргарет (Пегги) Миллерға өйләнә. 1772 йылда ҡатыны бәпесләй алмай үлеп ҡала. Уларҙың биш балаһынан икәүһе генә ғүмерле булып сыға: кесе Джеймс (1769—1848) һәм Маргарет (1767—1796). Икенсе тапҡыр 1777 йылда Энн Мак Грегорға өйләнеп, ике балалары тыуа: улы Грегори (1777—1804), (геолог һәм минеролог булып китә), ҡыҙы Джэнет (1779—1794). Энн иренән ҡалып, 1832 йылда вафат була.
Уйлап табыуҙары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1759 йылда Уатттың дуҫы Джон Робинсон уны боҫто (парҙы) хәрәкәт энергияһы өсөн ҡулланыу мөмкинлеге менән ҡыҙыҡһындыра. Ньюкомен уйлап сығарған пар машинаһы шахталарҙан һыуҙы һурып сығарып өсөн генә ҡулланыла һәм бер нисек тә камиллаштырылмай. Уның принциптарын белгән кеше лә булмай, Уаттҡа барыһын да үҙенә баш ватырға тура килә. Уңышһыҙлыҡтарҙан хатта күңеле ҡайтып ҡуя.
1763 йылда унан Глазго университеты физика профессоры Джон Андерсо Ньюкомендың пар машинаһы макетын йүнәтеүен һорай. Уаттың эҙләнеүҙәре, үҙгәртеүҙәре һөҙөмтәһендә макет эшләй башлай Эш барышында Уатт машинаның етешһеҙлектәрен асыҡлай.
Боҫ менән төрлө тәжрибәләр яһап ҡарап, ул үҙе өсөн күп асыштар яһай. 1765 йылда, ниһайәт, ул конденсат өсөн айырым камера кәрәклегенә төшөнә.
1769 йылда был асышына патент ала. Әммә машинаны эшләргә аҡсаһы етмәй. Бер ни тиклем ярҙамды Джозеф Блэк күрһәтә.
Уаттҡа Бирмингемда литейного завода (ингл. Soho Foundry) юғары квалификациялы ҡорос ҡойоусылар менән эшләгән Мэттью Болтон ярҙамға килә. П Джоном Уилкинсон кәрәкле цилиндрҙы һәм поршенде эшләп сығара заводе, выпускающем пушечные ядра (ингл. Bersham Ironworks) в Рексэме (ингл. Wrexham), Северный Уэльс (ингл. North Wales).
Уатт пар цилиндрын айырым урынлаштыра, 1782 йылда ике йүнәлешле машина уйлап сығара. Пар машинаһының етештереүсәнлеге дүрт тапҡырға арта[2].
Эшҡыуар Мэттью Болтон менән хуҙмәттәшлеккә ингәнсе машина бер файҙа ла килтермәй. Уларҙың берлектәге компанияһы «Boulton and Watt» 25 йыл уңышлы эшләй һәм Уатт бай кеше булып китә.
Патенттар буйынса хөкөм эштәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Яңы машинаның даны таралғас, уға оҡшатырға маташыуҙар китә Ялған моделдәр бик хәүефле була, Уатт менән Болтондың фирмаһының абруйына зыян килтерә һәм улар судҡа мөрәжәғәт итергә тура килә. Был ваҡытты һәм көстө күп алһа ла, ысын хужалар судта үҙ хоҡуҡтарын яҡлап ҡала.
Рәсәй тәҡдимдәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Рәсәй фәндәр академияһы Уатты эшкә саҡыра. Инглиз инженерына үҙ маҡсаттарына ярашлы эшләргә мөмкинлек биреү һәм 1000 фунтов стерлинг[3] түләү вәғәҙә ителә Уаттың Рәсәйгә күсеү теләге шау-шыу тыуҙыра. Шағир Эразм Дарвин: «Илаһым, урыҫ айыуы, һеҙҙе эләктереп алғанын ишеткәс, ҡотом осто! Мөмкин булһа, унда бармаһағыҙ ине. Утлы машинағыҙ Һеҙҙе бында ҡалдырыр тип өмөт итәм». Уатт Рәсәйгә күсмәй.
Ҡартлығы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Вальтер Скотт Уаттың күп ҡырлы белеменә хайран булып, бер романының баш һүҙендә ошо хаҡта яҙа. Ҡарт көнөндә Уатт скульптураларҙың күсермәләрен эшләй торған эйдограф тигән машинаһын камиллаштырыу менән шөғөлләнә.
83 йәшендә вафат була һәм Һэндсвортта ерләнә.
Гриноктағы коллежға һәм үҙе юллашҡан китапханаға Уатт исеме бирелгән.
Хеҙмәттәрен таныу[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1784 йылда Уатт Эдинбург Король йәмғиәте ағзаһы итеп алына. 1787 йылда Роттердамда Батавиан эксперименталь фәлсәфә йәмғиәте ағзаһы булып китә. 1806-ла Глазго университетының почётлы хоҡуҡ докторы. 1814 йылда Француз академияһы мөхбир ағза итеп һайлай.
Ай йәмғиәте ағзаһы.
2009 йылдың 29 майында Англия банкыһы Уатт һәм Болтон портреттары менән 50 £ сығарыуҙарын хәбәр итә. Был аҡса әле әйләнештә.
Ватт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡеүәт берәмеге булараҡ Уатт «ат көсө» берәмеген алырға тәҡдим итә. 1882 йылда Британия инженерҙары ассоциацияһы ҡеүәт көсөнә уның исемен бирергә тәҡдим итә. Техника тарихында үлсәү берәмегенә кеше исеме ҡушылған тәүге осраҡ был.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Петрушевский Ф. Ф. Ватт, Джеймс // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907.(урыҫ.)
- Уатт // Большая советская энциклопедия: В 65 томах / гл. ред. О. Ю. Шмидт — 1-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1947. — Т. 55 (Трихоцисты — Украинское искусство). — Б. 488. — 986 б. — 45 000 экз.
- Уатт // Большая советская энциклопедия: в 51 томе / Б. А. Введенский — 2-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1956. — Т. 43 (Топсель — Уженье). — Б. 582—583. — 672 б.
- Каменский А. В. Джеймс Уатт. Его жизнь и научно-практическая деятельность // Гутенберг. Уатт. Стефенсон и Фултон. Дагер и Ньепс. Эдисон и Морзе: Биографические повествования. / Н.Ф. Болдырев — 2-е изд. — Челябинск: Урал, 1995. — Б. 101—182. — 438 б. — 25000 экз. — ISBN 5-88294-066-4.
- Келле В. Ж. Джеймс Уатт — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (3-е издание)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Супотницкий М. В. Патенты — на пути технического прогресса.. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 8 июль 2008 тикшерелгән.
- 19 ғинуар көнө тыуғандар
- 1736 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Шотландияла тыуғандар
- 19 август көнө вафаттар
- 1819 йылда вафаттар
- Англияла вафат булғандар
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Бөйөк Британия физиктары
- XVIII быуат тарихы
- Франция фәндәр академияһы ағзалары
- Машина төҙөүселәр
- Эдинбург короллеге йәмғиәте ағзалары
- Алфавит буйынса уйлап табыусылар
- Ғалимдар хөрмәтенә аталған физик үлсәү берәмектәре
- Бөйөк Британия уйлап табыусылары


c: text/html

text:
Архитектура ордеры
Архитектура ордеры (лат. ordo — строй, тәртип) — архитектура композицияһы төрө.
Колонна, пилястры һәм горизонталь антаблементтан тора.
Биш классик ордерҙар айырыла: дорический, ионический, коринфский (Боронғо Грецияла тыуғандар), тосканский һәм композитный — Римда тыуҙы. Коринфский ордер Грецияла күп ҡулланылмаған, Римда күренеш тапҡан.
Ренессанс, барокко, классицизм архитектура стилдәрҙә ордерҙар ҡулланыла[1].
Йөкмәткеһе
Ҡоролош[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Стереобат (база)[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Нигеҙе — стереобат (икенсе исеме – база). Ба́за — пилястраның, колоннаның нигеҙе.
Архитектура ордерҙарҙа колонна базалары.
-
-
-
-
-
База-һиғеҙ мөйөш, Нотр-Дам сиркәүе, Semur-en-Auxois
-
База, ике дисктар менән төҙөлгән, Charolais, XII быуат
-
Сен-Назер сиркәүенең шарҙар менән базаһы, Каркассон, XI быуат
-
Сен-Реми сиркәүенең «база-гроздь», Реймс
Стилобат[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Стереобатын юғары яғы — стилобат. Вертикаль опоралар — колонна.
Антаблемент[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Колоннаның юғары яғы антаблемент. Антаблемент бүленә:
- карниз — антаблементтын юғары яғы, кровля ойошторған урыны
- фриз — антаблементтын урта яғы,декор урынлашыу
- архитрав — антаблементтын түбән яғы.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Pavel Vlček Dějiny architektury renesance a baroka — Praha: Česká technika - nakladatelství ČVUT, 2006. — 286 б. — ISBN 80-01-03407-0.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Майкл Фарадей
Майкл Фа́радей (22 сентябрь 1791 — 25 август 1867) — инглиз физигы, химигы и физик-химигы, электромагнит майҙаны тәғлимәтенә нигеҙ һалыусы, Лондон короллеге йәмғиәтенең ағзаһы (1824).
Йөкмәткеһе
Биография[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Майкл 1791 йылдың 22 сентябрендә Ньюнгтон-Баттсе[1] (хәҙерге Ҙур Лондонда) тыуған.
Уның атаһы Лондон эргәһендәге биҫтәлә бай булмаған тимерсе булған. Өлкән ағаһы Роберт та тимерсе булып китә, Майклдың фәнгә ынтылышын хуплай һәм тәү осорҙа матди ярҙам итә. Фарадейҙың әсәһе, белем алмаған булһала, эшһөйәр аҡыллы ҡатын була, улы уңыштарға өлгәшеп танылыу алған көнгә тиклем йәшәй һәм уның хаҡды рәүештә менән ғорурлана. Ғаиләнең ҙур булмаған килеме Майклға урта мәктәпте тамамларға мөмкинлек бирмәй, 13 йәштән гәзит-китап таратыусы булып эшләй. 14 йәшендә китап кибетенә китап төпләүсе булып эшкә керә. Оҫтаханала ете йыл эшләү дәүере үҫмергә ҡосөргәнешле уҙаллы белем алыу йылдарына әйләнә. Был ваҡытта Фарадей үҙе төпләгән физика, химия буйынса фәнни хеҙмәттәрҙе, «Британ энциклопедияһы» быйынса мәҡәләләрҙе уҡып сығы, унда яҙылған эксперименттарҙы өйөндәге лабораторияла үзе эшләгән электростатик приборҙарҙа эшләп ҡарай.
Ҡала филисофия йәмғиәтендә физика һәм астрономия буйынса лекциялар тыңлауһэм бәхәстәрҙә ҡатнашыһ Фарадей тормошонда мөһим этапҡа әйләнә. Аҡсаны (бер лекция өсөн бер шиллинг) ағаһынан ала. Лекцияларҙа Фарадейң таныштары, барлыҡҡа килә, улар менән хат алыша. Һөйләмдә ҡыҫҡалыҡ һәм аҙ һүҙлелек булдырыу өсөн ораторлыҡ һөнәрен өйрәнә.
Короллек институтында эшләй башлау[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Йәш егеттең фәнгә ынтылышына иғтибар итеп, 1812 йылда китап төпләү өҫтаханаһына йомош менән килеүсе Лондон короллеге йәмғиәтенең ағзаһы Дено, күп химик элеменнтарҙы асыусы химик һәм физик Г. Дэви лекцияларына билет[2] бүләк итә. Майкл ҡыҙыҡһынып тыңлай, һәм дүрт лекцияны ентекләп яҙып, китап итеп төпләп, Короллек институтына эшкә алыуҙарына үтенес яҙыуы менән профессор Дэвиға ебәрә. Ошо «бәләкәй һәм ҡыйыу аҙым», Майкл һүҙҙәре буйынса уның яҙмышын хәл итә. Профессор йәш кешенең киң белеменә һайран ҡала. Инситутта буш урын булмай һәм уның үтенесе бер нисә айҙан ҡәнәғәтләндерелә.
1813 йылда Дэви Фарадейҙы химик лабораторияға эшкә ала. Ошо ваҡытта профессор һәм уның ҡатыны менән Европаның фәнни үҙәктәре буйлап сәйәхәт итә. Был сәйәхәттең мөһимлеге шунда: ул Дэви менән күп лаборатирияларҙа була һәм А. Ампер, М. Шеврель, Ж. Л. Гей-Люссак кеүек ғалимдар менән таныша. Ғалимдар йәш инглизлының һәләтенә ихтибар итәләр.
Тәүге үҙаллы тикшереүзҙәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1815 йылда Короллек институтына әйләпеп ҡайтҡас Фарадей үҙаллы тикшереүзәр өҫтөндә эшләй. 1816 йылда физика һәм химия буйынса лекциядар уҡый, ошо уҡ йылда тәүге хеҙмәте нәшер ителә. [[1820[[ йылда ҡорос менән никель иретмәһе буйынса бер нисә һынау үткәрә. Был эш тутыҡмай торған ҡорос уйлап табылды, тип билдәләнә һәм ул ваҡыттағы металлургтарҙы ҡыҙыҡһындыра.
1821 йылда токтың магнит тирәләй һәм магниттың ток тирәләй хәрәкәте тураһында хеҙмәттәрен нәшер итә һэм ғөмүмән 40-ҡа яҡын хеҙмәт яҙа.
1824 йылда шыйыҡ хәлдә хлор алыуға ирешә, ә 1825 йылда, XX быуатта төрлө инсектицидтарҙа файҙаланылған, гексохлоран синтезлай.
Әкренләп электромагнетизм менән мауыға башлай. 1820 йылда Х. Эрстед электр тогының магнит көсө барлығын асҡас, Фарадей электр һәм магнит менән мауыға. 1822 йылда көндәлегендә «магнитизмды электрға әйләндерергә» тигән яҙма барлыҡҡа килә. 1831 йылда электр үткәргес сым магнит майҙанында хәрәкәт иткәндә электр тогы барлыҡҡа килә, йәғни электромагнит индукцияһы тигән күренеште аса.
1832 йылда яңы фән бүеге электрохимия нигеҙендәге электрохимик закондарҙы аса.
Короллек йәмғиәтенә һайланыу[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1824 йылда Дэви менән мөнәсәбәте боҙола, уның ҡаршылығына ҡарамаҫтан Фарадейҙы Короллек йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлайҙар. Шуға ҡарамаҫтан, Дэви иң әһәмиәтле асыш «Фаралей асышы» тип билдәләй, ә Фарадей Дэвины «бөйөк кеше» тип иҫәпләй. Бер йылдан һуң Короллек институтының лаборатория директоры итеп билдәләнә, 1827 йылда кафедра профессоры итеп тәғәйенләнә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Frank A. J. L. James, ‘Faraday, Michael (1791—1867)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, Sept 2004; Jan 2008
- ↑ http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/FARADE_MAKL.html
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Әҫәрҙәре
- Фарадей М. Силы материи и их взаимоотношения. М.: ГАИЗ, 1940.
- Фарадей М. Экспериментальные исследования по электричеству. В 3 т. М.: Изд. АН СССР, 1947, 1951, 1959.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 22 сентябрь көнө тыуғандар
- 1791 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Лондонда тыуғандар
- 25 август көнө вафаттар
- 1867 йылда вафаттар
- Лондонда вафат булғандар
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Алфавит буйынса физиктар
- Бөйөк Британия физиктары
- XIX быуат физиктары
- Алфавит буйынса химиктар
- Бөйөк Британия химиктары
- XIX быуат химиктары
- Ғалимдар хөрмәтенә аталған физик үлсәү берәмектәре
- Лондон короллеге йәмғиәте ағзалары
- Франция фәндәр академияһы ағзалары
- АҠШ Милли ФА ағзалары һәм ағза-корреспонденттары
- Копли миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- Машина төҙөүселәр
- Румфорд миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- Пруссия фәндәр академияһы ағзалары
- Леопольдина ағзалары
- Венгрия фәндәр академияһы ағзалары
- Үҙ аллы өйрәнгәндәр


text:
Жозеф Фурье
Жан Батист Жозеф Фурье (1768 йылдың 21 марты — 1830 йылдың 16 майы) — француз математигы һәм физигы. Айырыуса үҙенең Фурье рәттәре менән һәм уларҙы йылы үткәреү һәм тирбәлеү буйынса мәсьәләләрҙә тәүгеләрҙән ҡулланыусы булараҡ билдәле. Шулай уҡ Фурье үҙгәртеүе һәм Фурьеның йылы үткәреүсәнлек законы уның исемен йөрөтә.
- 21 март көнө тыуғандар
- 1768 йылда тыуғандар
- 16 май көнө вафаттар
- 1830 йылда вафаттар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Парижда вафат булғандар
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Францияла тыуғандар
- Алфавит буйынса математиктар
- XIX быуат математиктары
- Франция математиктары
- Франция физиктары
- Франция академияһы ағзалары
- Франция фәндәр академияһы ағзалары
- Пруссия фәндәр академияһы ағзалары


text:
31 октябрь
31 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 304-се көнө (кәбисә йылында 305-се). Йыл аҙағына тиклем 61 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- — Халыҡ-ара Ҡара диңгеҙ көнө.
Милли[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Рәсәй — Тикшереү изоляторҙары һәм төрмә хеҙмәткәрҙәре көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1864 — Невада АҠШ-ҡа 36-сы штат булып ҡабул ителә.
- 1892 — Артур Конан Дойль «Шерлок Холмс мажаралары» китабын баҫтыра.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1632 — Ян Вермеер, Нидерланд рәссамы.
- 1795 — Джон Китс, Англия шағиры.
- 1815 — Карл Вейерштрасс, нимес математигы.
- 1835 — Адольф фон Байер, нимес химигы, Нобель премияһы лауреаты.
- 1892 — Александр Алехин, урыҫ шахматсыһы, 4-се донъя чемпионы.
- 1920 — Анатолий Дмитриевич Папанов, совет театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1973). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
- 1945 — Юрий Карманов, совет һәм Рәсәй театр актёры, режиссер, Башҡорт АССР-ының (1984) һәм РСФСР-ҙың (1989) атҡаҙанған артисы[1].
- 1953 — Александр Новиков, совет һәм Рәсәй йырсыһы.
- 1981 — Александр Грищук, Рәсәй шахматсыһы, гроссмейстер, ил һәм донъя чемпионы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2013).
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1905 — Николай Эрнестович Бауман, большевиктар партияһы эшмәкәре.
- 1925 — Михаил Васильевич Фрунзе, Граждандар һуғышы осорондағы хәрби эшмәкәр.
- 1939 — Отто Ранк, Австрия психологы.
- 1983 — Шәрәф Рәшидов, совет партия һәм дәүләт эшмәкәре, яҙыусы, ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974, 1977).
Йылдың көндәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Карманов Юрий Михайлович(урыҫ.)


text:
Алабаш ҡурҙай
Алабаш ҡурҙай (урыҫ. вертлявая камышовка, лат. Acrocephalus paludicola)— ҡамыш, япраҡ араларында осоп йөрөй торған теремек ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ҡойроғоноң осо түңәрәкләнеп бөтә. Һырты ҡара һәм ерән таплы һарғылт һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы көрәнһыу аҡ. Түбәһе уртаһынан һары һыҙыҡ үтә, уның ике яғында киң генә ҡара таптар бар. Күҙҙәре өҫтөндәге ҡаштары ап-аҡ. Сыбар турғайҙан сыбар һырты һәм түбәһенән үткән һары һыҙыҡ менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тауышы киҫкен генә:"ткк-ткк" йәки"тррр-тррр" Һайрауы тоноҡ ҡына тырылдауҙан тора.
Туҡланыуы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Төрлө бөжәктәр менән туҡлана
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һыу буйҙарындағы ҡамыштарҙа, шырлыҡтарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ҡамыш йәки үлән һабаҡтарына оя яһай. Ҡыҙғылт һәм һоро таптар менән сыбарланған 5-6 аҡ йомортҡаһы була.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9


text:
Ҡәбилә
Ҡәбилә (ырыулыҡ, элеккесә ил)- этник һәм социаль берлек тибы. Ҡәбилә, уның ағзаларының үҙ-ара туғанлығы, күп баҫҡыслы структура, этнонимы, сиктәре теүәл билдәләнгән территорияһы, теле (йәки диалекты), дөйөм ҡәбилә үҙидаралығы (башлыҡ, ҡәбилә кәңәшмәһе), уртаҡ ата-баба тураһында төшөнсә (башлыса мифик ата-баба) булыу, мәҙәниәт һәм дини инаныуҙарының оҡшашлығы хас. Башҡорттарҙа ҡәбилә, нигеҙҙә, ырыуҙарҙан һәм ырыу бүленештәренән һәм аныҡ структуралы булған; бер нисә ҡәбилә берлеге ырыу-ҡәбилә берләшмәһен хасил иткән. Төп ырыу-ҡәбилә атрибуттары булып тамға, оран, онгон иҫәпләнгән; тарихи ваҡиғалар шәжәрәләрҙә теркәләгн. Ҡәбилә башында бей торған, ул ҡарар ҡабул итерҙән алда халыҡ йыйыны (ҡоролтай, йыйын) һәм аҡһаҡалдар ҡоро менән кәңәшләшкән. Ҡәбилә эсендә һәм ҡәбилә араһында үҙ-ара айырым общиналар ер менән шул биләмә сиктәрендә файҙаланған. Беҙҙең эраның 2-се мең йыллығының тәүге яртыһында ҡайһы бер ҡәбиләләр башҡорт ырыуҙары берләшмәләренә тупланған. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң жалованный грамоталарҙа башҡорт ҡәбиләләренең аҫаба ерҙәргә хужа булыуы юридик яҡтан раҫланған. Борондан Урал буйы һәм Ағиҙел йылғаһының урта ағымы территорияһындағы урындағы фин-уғыр ҡәбиләләренең таралып ултырыу һәм күсеп килгән һинд-иран ҡәбиләләре, боронғо төрки ҡәбиләләр менән әүҙем аралашыу өлкәһе булған. IX-X быуаттарҙа Урал буйынса һәм Көньяҡ Уралға беҙҙең эраның 1-се мең йыллығында Һырдаръя тирәһендә һәм Арал буйында формалашҡан башҡорт ҡәбиләләре килеп ултыра. Уларҙың этник нигеҙен иран күсмә ҡәбиләләре менән тығыҙ бәйләнеш тотҡан монгол һәм төрки ҡәбиләләр тәшкил иткән. Башҡорт ҡәбиләләренең формалашыу тарихында 7 тарихи-этнографик осор билдәләнә: башҡорт (Бөрйән, Уран, Үҫәргән), иртә фин-уғыр-самодий (Өпәй, Терһәк, Һыҙғы, Ыуаныш), болғар-мадъяр (Бүләр, Танып, Юрматы), оғуз-ҡыпсаҡ (Әйле), ҡыпсаҡ (Ҡаңлы, Ҡошсо, Ҡыпсаҡ, Мең), нуғай (Нуғай-Бөрйән, Нуғай-Юрматы) һәм Волга-Урал төбәгендә, Урта Азияла этник йоғонто һөҙөмтәһендә формалашҡан халыҡтар (ҡаҙаҡтар, мишәрҙәр, татарҙар). Таралып ултырыу һәм этник тарих барышында башҡорттарҙың көньяҡ-көнсығыш (Бөрйән, Ҡыпсаҡ, Тамъян, Түңгәүер, Үҫәргән, Юрматы), төньяҡ-көнсығыш (Бишул, Бәҙрәк, Бәкәтин, Дыуан, Көҙәй, Ҡалмаҡ, Ҡатай, Ҡошсо, Ҡумрыҡ, Ҡыуаҡан, Мырҙалар, Өпәй, Табын, Терһәк, Һалйот, Һеңрән, Һыҙғы, Һырҙы, Әйле), көньяҡ-көнбайыш (Мең), төньяҡ-көнбайыш (Байлар, Балыҡсы, Бүләр, Гәрә, Ун, Уран, Ыуаныш, Юрмый) төп этнографик төркөмдәре барлыҡҡа килә.


text:
4 апрель
4 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 94-се (кәбисә йылында 95-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 271 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара интернет көнө.
- Сенегал — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1719 — Рәсәй империяһында Ладога каналын төҙөү башлана.
- 1945 — Венгрия фашизмдан азат ителә.
- 1959 — Судан менән Сенегал берләштерелгән дәүләт төҙөй (дәүләт бер йылдан һуң тарҡала).
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1932 — Андрей Тарковский, кинорежиссёр, сценарист.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1929 — Карл Бенц, немец инженеры, уйлап табыусы, автомобиль эшләп сығарыуға нигеҙ һалыусы.
- 2012 — Хәкимйән Зарипов, башҡорт яҙыусыһы һәм драматургы, юрист, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (1999).


text:
Башҡорттар
Башҡорттар — төрки сығышлы милләт, Башҡортостан Республикаһының төп халҡы. Республиканан тыш башҡорттарҙың тарихи йәшәйеш төбәктәре Силәбе, Ырымбур, Свердловск, Ҡурған, Һамар, Һарытау өлкәләрендә, Татарстан республикаһында һәм Пермь крайында бар. Башҡорттарҙың Рәсәйҙә һан иҫәбе (2002) — 1 673 389 кеше, шул иҫәптән республикала — 1 221 302. Башҡорт теле Алтай ғаиләһе төрки төркөмөнөң көнбайыш тармағына инә, тармаҡланған диалект структураһы бар. Дингә ышанған башҡорттар — мосолман-сөнниҙәр.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Беҙҙең эраның 1‑се мең йыллығы аҙағында башҡорттар көнбайышта Иҙел йылғаһынан алып көнсығышта Тубыл йылғаһына тиклем, көньяҡта Илек һәм Урал йылғаларынан башлап төньяҡта Сулман һәм Сылва йылғаларына тиклемге ерҙәрҙә йәшәй һәм төрлө дәүләттәр составына инә (Дәшти Ҡыпсаҡ, Төрки ҡағанаты, Хазар ҡағанаты, Иҙел буйы Болғары, Алтын Урҙа, Ҡазан ханлығы, Нуғай Урҙаһы, Себер ханлығы). XVI быуаттың 2‑се яртыһында башҡорттар Мәскәү батшалығына инә. Дәүләт хәрби хеҙмәт һәм башҡа йөкләмәләрҙе үтәү, яһаҡ һәм һалымдар түләү шарты менән башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы, урындағы үҙидаралығы (шуләй уҡ: Йыйын, Ҡоролтай), традицион йолалары, байрамдары, дин тотоу ирке һаҡланыуын гарантиялай. Колониялаштырыуҙың көсәйеүе, һалымдар үҫеүе һәм йөкләмәләр һанының артыуы, башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен тартып алыу (Ер сәйәсәте, Ер биләү, Ерҙе файҙаланыу), урындағы үҙидаралыҡтың сикләнеүе башҡорт ихтилалдарына (XVII—XVIII бб.) сәбәп була. Төбәктең башҡа халыҡтары менән бергә башҡорттар Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнаша. 1798—1865 йй. башҡорттар хәрби хеҙмәтле ҡатламдарға (Башҡорт полктары, Башҡорт ғәскәре, Идара итеүҙең кантон системаһы) ҡарай. XIX—XX быуат башында башҡорттар һаны арта (1897 йылда ҡарай 1311 мең кеше), мәғариф, мәҙәниәттең артабанғы үҫеше күҙәтелә.
Революциянан (1917) һуң Башҡортостан автономияһы төҙөү өсөн көрәш башлана. 1922 йылда Оло Башҡортостан ойошторолғандан һуң, башҡорттарҙың күп өлөшө унан ситтә ҡала (Туҡ-Соран кантоны, Ялан кантоны, Арғаяш кантоны). 1926 йыл аҙағында башҡорттар һаны революцияға тиклемге осор менән сағыштырғанда ике тапҡырға тиерлек кәмей һәм СССР‑ҙа 714 мең кеше тәшкил итә, БАССР‑ҙа — 584,8 мең: Граждандар һуғышы, ҡоролоҡ һәм аслыҡ эҙемтәләре үҙен һиҙҙерә. Башҡорттар һаны артыуына сәйәси репрессиялар, Бөйөк Ватан Һуғышы кире йоғонто яһай. Башҡорттарҙың бер өлөшө урыҫтар, татарҙар тарафынан ассимиляциялана. Халыҡ һанының революцияға тиклемге кимәленә тик 1989 йылға өлгәшелә. Башҡорттарҙың башҡа төбәктәргә миграцияһы күҙәтелә: 1926 йылда — дөйөм һандың 18 %‑ы, 1959 — 25,4 %‑ы, 1989 — 40,4 %‑ы. Эш урындары етешмәү һәм уңайһыҙ социаль шарттар арҡаһында, нигеҙҙә, көньяҡ‑көнсығыш һәм көньяҡ райондарҙан халыҡ күсеп китә. Һуңғы йылдарҙа башҡорттарҙың Урта Азия, Ҡаҙағстан һәм башҡалар төбәктәрҙән ҡайтыу тенденцияһы (1992—96 йй. 4904 кеше) күҙәтелә. Башҡорттарҙың социаль‑демографик структураһында эшселәр синыфы, интеллигенция, инженер‑техник хеҙмәткәрҙәр һаны арта. Урбанизация процесы ҡала халҡының 1938 йылда 5,8 %‑тан 2002 йылда ҡарата 42,4 %‑ҡа тиклем артыуына килтерә. Ҡалаларҙа башҡорттар һаны 518 мең кеше тәшкил итә, шул иҫәптән Өфөлә — яҡынса 155; Стәрлетамаҡта — 41; Нефтекамала — 34; Сибайҙа — 29; Салауатта — 28; Ишембайҙа — яҡынса 20; Мәләүездә — 17 мең.
Башҡорттарҙың һан иҫәбе[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Рәсәй империяһының беренсе бөтә халыҡ иҫәбен алыу (1897) ваҡытында милләт тураһында һорау бирелмәгән. Шул уҡ ваҡытта туған тел һәм ниндәй дингә ышаныуҙары тураһындағы һорауға яуаптар буйынса теге йәки был милләттең һан иҫәбен билдәләп була. 1897 йылда Рәсәйҙә 1 321 363 кеше туған телен башҡорт теле тип атаған. Башҡорттарҙың 99,2 % Өфө (899 910), Ырымбур (254 561), Пермь (85 395), Һамар (57 242), Вятка (13 909) губерналарында йәшәгән.
Бөтә донъяла халыҡ һанын теүәл генә билдәләүе бик ауыр. Әммә ҡайһы бер сығанаҡтарҙа донъяла башҡорттар 2 миллион тирәһе кеше тигән фаразлауҙар бар.
Этногенез[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Башҡорттар составында этнографик төркөмдәр (төньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнбайыш, төньяҡ-көнбайыш), этник төркөмдәр (Кама‑Ыҡ башҡорттары, Пермь башҡорттары, Урал аръяғы башҡорттары, Ырғыҙ‑Кәмәлек башҡорттары, Ырымбур башҡорттары), этник ҡатлам төркөмдәре (Мишәрҙәр, Типтәрҙәр) айырып йөрөтөлә. Башҡорттар раса составы буйынса бер төрлө түгел, уға европеоид һәм монголоид расалары ҡушылыуы хас.
Башҡорттарҙың барлыҡҡа килеүе тураһында төрлө ғилми ҡараштар бар.
- Төрки — В. М. Флоринский, П. С. Назаров, С. И. Руденко, Р. Ғ. Кузеев, В. Вильяминов-Зернов, В. Н. Витевский, Д. Н. Соколов, һәм башҡалар;
- Финн-уғыр — Ф. И. Страленберг, В. Н. Татищев, Н. М. Карамзин, С. А. Токарев, Д. А. Хвольсон, И. Н. Березин, К. Уйфальфи, М. И. Өмөтбаев, В. Ф. Филоненко, Н. П. Шастина һәм башҡалар;
- Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза — С. А. Ғәлләмов, С. И. Руденко, К. Ф. Смирнов, һәм башҡалар[19][20][21][22][23];
- Ҡатнаш — А. Шлецер, А. Кастрен, Н. Аристов, А. Дмитриев, С. А. Токарев һәм башҡалар.
Башҡорт этнонимы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Әлеге ваҡытта башҡо́рт этнонимының 50-нән ашыу төрлө барлыҡҡа килеү варианты бар.
- XVIII быуат тикшеренеүселәре Татищев В. Н., Рычков П. И., Готлиб И. Г. буйынса, башҡорт һүҙе «баш ҡорт», йәғни «баш бүре» тигәнде аңлата.[24][25][26]
- Тарихсы һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе Юматов В. С. (? - 1848) буйынса, башҡорт — «баш ҡорт». Бында «ҡорт» һүҙе бал ҡорто мәғәнәһендә (урыҫ. пчела).[27]
- Рәсәй тарихсыһы һәм этнограф Алекторов А. Е. 1885 йылда яҙғанса, башҡорт — «айырым бер халыҡ».[28]
- Танылған төрки этнонимдар тикшереүсеһе Баскаков Н. А. буйынса, башҡорт һүҙе 2 киҫәктән ойоша: «badz(а)»—"үҙ", «(о)гур»—"ҡәбилә", һәм мәғәнәһе лә «ҡәбилә эсендәге үҙ кеше»[29]
- Этнограф-ғалим Бикбулатов Н. В. буйынса, этноним хәҙерге Урал (Яйыҡ) йылғаһы бассейнында йәшәгән, 2000 яугиры булған легендар хазар сардары Башгирд исеменән килеп сыҡҡан(Гардизиҙың (XI б.) тарихи яҙмаларына нигеҙендә).[30]
Башҡорттарҙың генетикаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Брайан Сайкс һәм Сти́вен О́ппенгеймер R1b гаплогруппа таралышыу нигеҙендә британдар һәм башҡорттар туған халыҡтар булыу мөмкинлеген белдерҙеләр [31]. Фонетик яҡтан башҡорт тауыштары ҫ, ҙ, ҡ, ө, ң инглизтелендә th, q, o, ng тауыштары менән оҡшаш.
Башҡорт субпопуляция араһында иң күбеһе Y-хромосомының мутациялар — R-M269, R-M73, SRY10831.2 һәм N-tat.[32] Шул мутациялар Көнбайыш Европала һәм Көньяҡ Уралда күпләп таралған R1b гаплогруппаһына (R-M269 и R-M73), Көнсығыш Европала һәм Урта Азияла таралған R1a гаплогруппаһына (SRY10831.2) һәм N гаплогруппаһына (N-tat) инәләр.
Башҡорт ырыуҙары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Башҡорт ырыуҙары
Башҡорт халҡы элек ырыуҙарға бүленгән.
Хужалығы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Кейеме[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Башҡорт кейеме
Ҡатын-ҡыҙ кейеме[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ирҙәр кейеме[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Башҡорт аш-һыуы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ғаилә[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Дин[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Диндар башҡорттар — мосолман‑сөнниҙә.
Теле[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Башҡорт теле алтай телдәре ғаиләһенә ингән төрки телдәрҙең береһе (ҡыпсаҡ төркөмөнөң ҡыпсаҡ‑болғар төркөмсәһе). Башҡорттарҙың милли теле, урыҫ теле менән бер рәттән, Башҡортостандың дәүләт теле. Шулай уҡ РФ‑тың Ҡурған, Свердловск, Силәбе, Төмән, Һамар, Һарытау, Чита һәм Ырымбур өлкәләрендә, Пермь крайында, Татарстанда, Коми Республикаһында, Саха (Яҡутстан) Республикаһында, Урта Азия республикаларында, Ҡаҙағстанда һ. б. таралған. Башҡорт телендә һөйләшеүселәр һаны — 1057 меңгә яҡын кеше (2002). Лексик һәм фонетик‑грамматик билдәләре буйынса татар теленә яҡын. Башҡорттарҙың күбеһе урыҫ телен, бер өлөшө мари телен, сыуаш телен, татар телен, удмурт телен һәм башҡалар телдәрҙе белә.
Башҡорт ауыҙ‑тел ижады[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Башҡорт ауыҙ‑тел ижадында «Урал батыр», «Аҡбуҙат», «Иҙеүкәй менән Мораҙым», «Алпамыша менән Барсынһылыу» һәм башҡа эпостар төп урынды биләй. Әкиәт фольклоры героик, тылсымлы, көнкүреш әкиәттәренән тора. Башҡорт эпик, лирик, көнкүреш йырҙарына шиғыр һәм көй үҙенсәлектәре, бейеүҙәренә пантомима элементтары, ҡатмарлы сюжет структураһы («Байыҡ», «Перовский») хас. Башҡорт халыҡ ижады традициялары профессиональ сәнғәт һәм әҙәбиәт нигеҙенә ята. Биҙәү‑ҡулланма сәнғәте художество‑һүрәтләү сараларының күп төрлөлөгө, композицион алымдар камиллығы, орнаменттың тасуирилығы менән һыҙатлана. Аппликация, сигеү, бәйләү, кейеҙ, ағас, таш, күн, металл, буҫтауҙы художестволы эшкәртеү киң үҫеш ала.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
- ↑ Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010
- ↑ Национальный состав Республики Башкортостан по данным Всероссийской переписи населения: статистический бюллетень — Уфа: Башкортостанстат, 2012. — 58 с., табл. — с.31
- ↑ Агентство Республики Казахстан по статистике. Национальный состав, вероисповедание и владения языками в Республике Казахстан
- ↑ Численность населения по областям, городам и районам, полу и отдельным возрастным группам, отдельным этносам на 1 января 2010 года
- ↑ 6,0 6,1 6,2 .Population by national and/or ethnic group, sex and urban/rural residence: each census, 1985—2003 (инг.)
- ↑ Этнический атлас Узбекистана. Институт «Открытое Общество» — Фонд содействия — Узбекистан (2002). 15 апрель 2011 тикшерелгән.
- ↑ Национальный статистический комитет Кыргызской Республики. Численность постоянного населения по национальностям по переписи 2009 года
- ↑ Итоги переписи населения Таджикистана 2000 года: национальный, возрастной, половой, семейный и образовательный составы
- ↑ Национальный статистический комитет Республики Беларусь. Национальный состав РБ согласно переписи 2009 года
- ↑ Latvijas iedzivotaju sadalijums pec nacionala sastava un valstiskas piederibas (латыш.)
- ↑ Lewis, M. Paul (ed.) Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. (инг.). Dallas, Tex.: SIL International. (2009). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 15 апрель 2011 тикшерелгән.
- ↑ Том 4 — «Национальный состав и владение языками, гражданство». 5. Владение языками (кроме русского) населением наиболее многочисленных национальностей (с численностью 400 тысяч человек и более)
- ↑ Антропологические типы башкир
- ↑ Лобов А.С. Структура генофонда субпопуляций башкир. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата биологических наук . Уфа, 2009.
- ↑ Татары. -М.: Наука, 2001, С.42-43.
- ↑ Nemeth G. Ungarische Stammesnamen bei den Baschkiren. Hungary, Budapest, 1966.
- ↑ Немет Д. Венгерские племенные названия у башкир. Будапешт, 1966.
- ↑ Руденко С. И. Башкиры. М.-Л., Наука, 1955, с.351.
- ↑ Мажитов Н. А., Султанова А. Н. История Башкортостана. Уфа, Китап, 2010, С.108 (Смирнов К. Ф. о дахо-массагетских корнях башкир).
- ↑ Р. М. Юсупов. Краниология башкир. Л., Наука, 1989; Юсупов Р. М. Некоторые проблемы палеоантропологии Южного Урала и этнической истории башкир//XIII Уральское археологическое совещание. Тезисы докладов, часть II, Башkортостан, Уфа, ВЭГУ, 23-25.04.1996, С. 120—123.
- ↑ Зинуров Р. Н. Башкирские восстания и индейские войны — феномен в мировой истории. Уфа, Гилем, 2001, С.11 (прабашкиры — потомки отделившихся скифов).
- ↑ Галлямов С. А. Башкорды от Гильгамеша до Заратустры. Уфа, РИО РУНМЦ Госкомнауки РБ, 1999 (О башкордах из родов Тангаур и Гайна).
- ↑ «История Российская». Т. 1. М.-Л., 1962. С. 252
- ↑ «История Оренбургская». СПб., 1759. С. 10
- ↑ «Описание всех обитающих в Российском государстве народов и их житейских обрядов, обыкновений, одежд, жилищ, вероисповеданий и прочих достопамятностей». СПб., 1799. С.85
- ↑ «Оренбургские губернские ведомости». «О названии башкирцев» (№ 24). С. 297
- ↑ «Оренбургский листок» (№ 46)
- ↑ Модели тюркских этнонимов и их типологическая классификация. // Ономастика Востока. — М., 1980. — С. 199—207; О происхождении этнонима башкир. // Этническая ономастика. М., 1984
- ↑ Бикбулатов Н. В. Этноним «башҡорт» / Башкирская этнонимия
- ↑ [ http://old.archeo-news.ru/2012/07/blog-post_24.html ]
- ↑ Лобов А. С. Структура генофонда субпопуляций башкир. Диссертация кандидата биологических наук. — Уфа, 2009. — 131 с.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р. З. Шәкүров. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән.
- Башкирская энциклопедия в 7 т./ Гл. редактор М. А. Ильгамов Б33 Т.1:А—Б. — Уфа: Башкирская Энциклопедия, 2005.
- Янгузин Р. З. Происхождение башкирского народа. Учебное пособие. — Уфа, 2003.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Н. В. Бикбулатов, М. В. Мырҙабулатов Башҡорттар // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- http://vatandash.ru/index.php?article=1902
- http://yeshlek-gazeta.ru/main/4222-bash1185orttar1177y1187-kilep.html
- Bashkirs at congress of Hungarians
- Статья «Башкиры» из краткой энциклопедии Башкортостана
- Статья «Башкиры» из энциклопедического словаря Брокгауза и Ефрона (том 3, С.-Петербург, 1891, стр.225-240).
- Статья «Башкиры» из библиотеки www.cultinfo.ru
- История башкирского народа в преданиях и легендах
- РАИЛЬ ГУМЕРОВИЧ КУЗЕЕВ. ПРОИСХОЖДЕНИЕ БАШКИРСКОГО НАРОДА. ЭТНИЧЕСКИЙ СОСТАВ, ИСТОРИЯ РАССЕЛЕНИЯ
- Этногенез башкир. Рим Янгузин доктор исторических наук
- Игорь КУЧУМОВ КРЮЧЬЯ ПОД РЕБРО ИСТОРИИ
- Сайт Салавата Галлямова, основоположника теории иранского происхождения башкирского народаҠалып:Төрки халыҡтар


text:
Аҡбаш турғай
Аҡбаш турғай (урыҫ. Пуночка)(лат. Plectrophenax nivalis)— һоло турғайҙары ғаиләһендәге ҡошсоҡ.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Турғай ҙурлыҡ. Күмәкләшеп ерҙән генә йөрөйҙәр, ағастарға ҡунмайҙар. Дөйөм төҫө аҡ. Ҡара ҡанаттарының осонда аҡ һыҙаттары бар. Һорғолт көрән ҡойроғоноң ситтәре һәм осо аҡ менән ҡайылған. Арҡаһы һорғолт аҡ. Күҙенән һорғолт һыҙыҡ үтә. Көрән суҡышының осо ҡара. Башҡа турғайҙар менән бутауы мөмкин түгел.
Тауышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы:"пинь- пинт-пинт".
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һыу буйҙарындағы асыҡ урындарҙа йөрөй. Башлыса үлән орлоҡтары менән туҡлана. Беҙҙең яҡтарға тик ҡышлау өсөн генә килә.Октябрь айҙарында килеп, март урталарында төньяҡҡа ҡайта. Киң генә таралған. Беҙҙең яҡта оя ҡормай.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл.


text:
Һөйләм
Һөйләм — синтаксистың төп берәмеге. Һөйләүсенең йәки яҙыусының тыңлаусыға йәки уҡыусыға әйтергә теләгән фекере һөйләмдә формалаша.
Йөкмәткеһе
Һөйләмдең төп билдәләре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Һөйләм тамамланған уйҙы белдерә.
- Һөйләмдең грамматик нигеҙе була. Ул эйә менән хәбәрҙән тора. Грамматик нигеҙ бер баш киҫәктән дә торорға мөмкин. Мәҫәлән:Эңер. Яҙ.
- Һөйләм аҙағында пауза яһала, тамамланған интонация була.
- Һөйләм — аралашыу берәмеге.
- Һөйләмдә нимәлер тураһында хәбәр бирелә, һорау ҡуйыла, кешенең эске кисерештәре сағыла. Ошонан сығып, хәбәр, һорау, бойороҡ, өндәү һөйләмдәр була.
Әйтелеү маҡсаты буйынса ябай һөйләм төрҙәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Хәбәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Хәбәр һөйләмдәр ысынбарлыҡтағы хәл-ваҡиғалар, күренештәр тураһында белешмә бирә, хәбәр итә . Улар телмәрҙә ҡулланылған һөйләмдәрҙең иң киң таралған төрө. Хәбәр һөйләмдәр йөкмәткеһе, төҙөлөшө, функциялары буйынса ла бик күп төрлө: улар хәбәр итәләр, тасуирлайҙар, һүрәтләйҙәр, билдәләйҙәр, характеристика бирәләр. Бындай һөйләмдәр йыйнаҡ йәки тарҡау, бер составлы йәки ике составлы, ябай йәки ҡушма булалар. Уларҙың структураһы йөкмәткеләренә бәйле. Хәбәр һөйләмдәрҙең төп үҙенсәлеге — уларҙың сағыштырмаса тамамланған уйҙы белдереүе, уларға тыныс тон хас. Бындай һөйләмдәр түбәнәйеүсе интонация менән әйтеләләр. Ғәҙәттә, айырып күрһәтергә теләгән һүҙгә йәки һүҙбәйләнешкә логик баҫым төшә: Аяуһыҙ һуғыш ҡыҙғандан-ҡыҙҙы. Беҙҙең ғәскәрҙәр хасил иткән саҡрымдарға һуҙылған ут йомғағы, үҙ юлындағы бөтә нәмәне кире һепереп, торған һайын асырғаныбыраҡ дошман өҫтөнә тәгәрәне. Пехота полкы күптән инде ошо ут йомғағына уҡмашҡайны (Д. Бүләков).
Һорау[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Өндәү[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Бойороҡ[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Логик баҫым[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Ә. М. Аҙнабаев, С. А. Таһирова. Әсә теле дәреслеге, 7 класс. — Өфө, 2009.
- М. Ғ. Усманова. Башҡорт теле грамматикаһы.Өфө, 2007. — 111 бит


text:
Ҡарағанат
Ҡарағанат (урыҫ.обыкнове́нный жула́н, или сорокопут-жулан, лат. Lanius collurio Linnaeus, 1758) — турғайҙар отрядының ҡарағанаттар ғаиләһенән булған, Көнсығыш ярымшарҙа һәм Төньяҡ Америкала урманда йәшәүсе, бөжәктәр менән, йыландар, сысҡандар һәм ваҡ ҡош балалары менән туҡлана торған, ҡойроғо һәм ҡанаты ҡара, ҡалған ере күк төҫтә булған ултыраҡ һәм күсмә йыртҡыс ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Сыйырсыҡтан бәләкәйерәк. Ғәҙәттә, ҡоро ботаҡтарҙа йәки сымдарҙа ултыра. Түбәһе һоро, арҡаһы көрән. Күҙҙәре аша үткән киң һыҙыҡ, ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара. Ҡойроғоноң ике яҡ ситенн аҡ һыҙыҡтар үтә. Кәүҙәһенең аҫ яғы, ҡойроҡ төбө алһыу аҡ. ваҡ һайҫҡандан һәм алағанаттан бәләкәй кәүҙәһе, тигеҙ ҡара ҡанаттары менән айырыла. Тауышы көслө генә: «тек-тек» һәм ҡарлыҡҡан «шжаа-шжаа». Башҡа ҡоштарҙыү тауыштарын сығарып һайрай.
Йәшәүе[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Урман ситтәрендә, ҡыуаҡлыҡтарҙа, баҡсаларҙа була. Ҡыуаҡта оялай. Күсмә ҡош. Киң генә таралған.
Туҡланыуы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Төрлө бөжәктәр менән туйына.
Үрсеүе[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡара көрән таплы 4-6 бөртөк йәшел йомортҡаһы була.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Позвоночные животные России: Обыкновенный жулан
- Обыкновенный жулан в красном списке видов IUCN.


text:
Теркәүес
Теркәүес — Һөйләм киҫәктәрен, һөйләмдәрҙе бер-береһенә теркәү өсөн ҡулланылған ярҙамсы һүҙ; һөйләм эсендә һөйләм киҫәктәрен йә ябай һөйләмдәрҙе берҡушма һөйләм итеп төҙөүсе ярҙамсы һүҙ төркөмө.
Төҙөлөшө яғынан теркәүестәр ябай һәм ҡушма була.
1. Ябай теркәүестәр: әммә, ләкин. йәғни, шуға, бәлки. тимәк, хатта, һәм һ.б.
2. Ҡушма теркәүестәр: әгәр ҙә, шулай уҡ, шуның өсөн, шуның арҡаһында һ.б.
Йөкмәткеһе
Теркәүестрҙең бүленеше[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1. Теҙеү теркәүестәре һөйләм эсендә тиң киҫәктәрҙе, шулай уҡ ҡушма һөйләм эсендәге тиң мәғәнәле һөйләмдәрҙе үҙ-ара теркәп килә. А) йыйыу теркәүестәре, Б)ҡаршы ҡуйыу теркәүестәре, В) бүлеү теркәүестәре, Г) аныҡлау теркәүестәре
2. Эйәртең теркәүестәре эш-хәлдең булыуы йәки булмауының сәбәптәрен, шартын, шулай уҡ уларҙың оҡшашлығын һәм һөҙөмтәһен аңлатып, бер-беоеһенә эйәреп килгән һүҙҙәрҙе һәм һөйләмдәрҙе үҙ -ара теркәй.
Теркәүестәрҙең дөрөҫ яҙылышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Усманова М. Ғ., Абдуллина Ф. Ф. Башҡорт теле. — Өфө, 2000. — ISBN 5-295-02619-1
- Толомбаев Х. А., Солтанбаева Х. В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. — Өфө, 2008. — ISBN 978-5-295-04288-1
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Абдуллина Г. Р. Теркәүес // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.


text:
3 ноябрь
3 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 307-се көнө (кәбисә йылында 308-се). Йыл аҙағына тиклем 58 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Милли[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Доминика — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Панама — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Украина — Инженер ғәскәрҙәре көнө.
- Япония — Мәҙәниәт көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1907 — Францияла беренсе тапҡыр вертолёт осорола.
- 1928 — Төркиә ғәрәп алфавитынан латинға күсә.
- 1936 — Франклин Рузвельт АҠШ президенты итеп икенсегә һайлана.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1801 — Винченцо Беллини, итальян композиторы.
- 1852 — Муцухито, япон императоры.
- 1885 — Шәриф Сөнчәләй, Башҡорт АССР-ының күренекле мәғариф хеҙмәткәре, этнограф һәм иҡтисадсы.
- 1895 — Ганс Гейнц Эверс, немец яҙыусыһы.
- 1887 — Самуил Маршак, совет шағиры.
- 1941 — Рәиф Әмиров, башҡорт әҙәбиәте белгесе, тәнҡитсе, яҙыусы, филология фәндәре докторы (1986), профессор (1987), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2001), Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991).
- 1982 — Евгений Плющенко, Рәсәй фигурисы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1918 — Александр Михайлович Ляпунов, урыҫ математигы.
- 1986 — Морат Ҡужаҡов, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан Советтар Союзы Геройы.
- 2003 — Рәсүл Ғамзатов, авар совет шағиры.
- 2007 — Илшат Йомағолов, башҡорт театр актёры, драматург, РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы.
- 2010 — Виктор Степанович Черномырдин, совет һәм Рәсәй дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре.


text:
Акира Куросава
Акира Куросава(япон. 黒澤 明Куросава Акира?, 23 март 1910, Токио — 6 сентябрь 1998, Токио) — Японияла ижад итеүсе кинорежиссёр, сценарист һәм продюсер. Кино тарихында иң йоғонтоло кинорежиссёр булып иҫәпләнә. Куросава 57 ижади ғүмерендә 30 фильм төшөрә.
Йөкмәткеһе
Биография һәм фильмдары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Исам һәм Сима Куросава ғаиләһендә Акира Куросава һигеҙенсе кинйә бала була. Бала саҡта уҡ үҙенең сәнғәт менән мауығыуын аңлай. 1928 йылда «Ника-тэн» күргәҙмәһендә күрһәтелгән «Сэйбуцу» рәсеме ҡаҙаныштарының юғары нөктәһе була. Колледжға уҡырға керә алмайса, 20 йәштән уҙғас, PCL «Photo Chemical Laboratories» исемле билдәле ярон фирмаһында режиссёр Кадзиро Ямамото ярҙамсыһы булып эшләй башлай.
Ете йыл ассистент булып эшләгәс, фильм төшөрөүҙә ҡатнашырға мөмкинлек ала. «Гений дзюдо» (япон. 姿三四郎Сугата Сансиро: , 1943) картинаһы өсөн сценарийҙы үҙе яҙа. Фильм XIX быуатта илдә дзюдо үҫеше тураһында була.
Һүңырыҡ тиҫтәләгән фильмдар төшөрә.
Куросава 1998 йылдың 6 сентябрендә Токионың Сэтагая районында 88 йәшендә инсульттан вафат була. Уның яҡын дуҫы Коидзуми төшөргән «Ямғырҙан һуң» (япон. 雨あがるАмэ агару ) фильмына сценарий уның һуңғы эше була.
Танылыуы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Акира Куросава үҙенең фильмдары кеүек донъяла танылыу яулай.
Көнсығыш һәм Көнбайыш традицияларын яҡынайтыу уның төп ҡаҙанышы булып тора. Ул үҙенән һуң быға тиклем булмаған киноматографик мираҫ ҡалдыра. 1994 йылда Киото премияһына лайыҡ була. 1991 йылдың 12 мартында СССР Президенты Указы нигеҙендә «СССР һәм Япония араһындағы мәҙәни бәйләнешкә кереткән өлөшө өсөн» «Халыҡтар Дуҫлығы ордены» менән наградлана.
2004 йылдан Токио Халыҡ-ара кинофестивалендә уның исемендәге премия булдырылған.
Вафаты[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Куросава 88 йәшендә 1998 йылдың 6 сентябрендә инсульттан вафат була.
Куросава мираҫы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
2010 йылдың 20—22 июнендә XXXII Мәскәү халыҡ-ара кинофестивале сиктәрендә «Наследие Акиры Куросавы в контексте российской и мировой культуры» тигән халыҡ-ара фәнни конференция үткәрелә.[1].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Новостное сообщение от 16 апреля 2010 года на официальном сайте XXXII ММКФ (Тикшерелгән 29 апрель 2010)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Donald Richie The Films of Akira Kurosawa — Third edition. — Berkley, Los Angeles, London: University of California Press, 1998. — ISBN 0-520-22037-4.
- Юткевич С. И. Маски Акиры Куросавы // Шекспир и кино — М.: Наука, 1973. — Б. 114-121.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 23 март көнө тыуғандар
- 1910 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Токиола тыуғандар
- 6 сентябрь көнө вафаттар
- 1998 йылда вафаттар
- Токиола вафат булғандар
- Почётлы легион ордены кавалерҙары
- «Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары
- «Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Бөйөк офицерҙары
- Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары
- Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар
- Япония кинорежиссёрҙары
- XX быуат кинорежиссёрҙары
- Алфавит буйынса сценаристар
- Япония сценаристары
- BAFTA премияһы лауреаттары
- «Сезар» премияһы лауреаттары
- «Көмөш айыу» премияһы лауреаттары
- «Оскар» почётлы премияһының лауреаттары
- «Оскар» премияһы лауреаттары
- Киото премияһы лауреаттары


text:
Сырлауыҡ
Сырлауыҡ (Белокрылый жаворонок) (Melanocorypha leucoptera Pall).
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Буҙлаҡ, буҙ турғай. Сыйырсыҡ ҙурлығында. Түбәһе, яурындары, муйынының ике яғы, ҡойроҡ өҫтө ерән, һырты көрән таплы һарғылт һоро, кәүҙәһенең аҫ яғы, ҡойроғоноң ике яҡ сите аҡ. Ҡара ҡанаттарында күҙгә ташланып торған киң арҡыры аҡ һыҙыҡ бар. Башҡа һабан турғайҙарынан төҫө һәм ҙурлығы менән айырыла. Ерҙә лә, һауала ла һайрай.
Тауышы көслө сырылдау. Әремле һәм сәнске үләнле яландарҙа йәшәй. Күсеп йөрөүсе ҡош. һирәк осрай. Бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Ояһын ергә ҡора. Унда көрән таплы аҡһыл йәшел, йәки аҡһыл һары 4—6 бөртөк йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90


text:
Ҡаҙағстан
Ҡаҙағстан Республикаhы (Ҡаҙағстан, (ҡаҙ. Қазақстан Республикасы) — Евразияның үҙәгендә урынлашҡан, төп өлөшө Азияға, бәләкәй өлөшө Европаға ҡараған дәүләт. Төньяҡтан һәм көнбайыштан Рәсәй Федерацияһы, көнсығыштан Ҡытай, көньяҡтан Ҡырғыҙстан, Үзбәкстан һәм Төрөкмәнстан менән сиктәш.
Йөкмәткеһе
Географияһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Майҙаны (2 724 900 км²) буйынса донъяла 9-сы урында тора. Ҡоро ерҙә сик оҙонлоғо — 12 000 километрҙан ашыу. Көнбайышта Волга йылғаһы дельтаһынан көнсығышта Алтай тауҙарынаса, төньяҡта Көнбайыш Себерҙән көньяҡта Тянь-Шань тауҙарынаса һуҙылған.
Терриорияһы Каспий һәм Арал дигеҙҙәре менән йыуыла. Шул уҡ ваҡытта Донъя океанына сығыу юлы булмаған дәүләттәрҙең иң ҙуры булып тора. Донъяның алты бойондороҡһоҙ төрки телле дәүләттәренең бере.
1997 йылда баш ҡала илдең иң ҙур ҡалаһы Алматынан Астанаға күсерелде.
16,4 миллионлы халҡы (2010 йыл) буйынса Ҡаҙағстан донъяла 62-се урында торһа ла, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрға 6 кешенән түбән.
Тарих[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Хәҙерге Ҡаҙағстандың ерендә борондан күсмә халыҡтар йәшәгән. 16 быуатта ҡаҙаҡтар үҙенә башҡа халыҡ булараҡ билдәлелек ала; улар өс жүз дән тора. 18-сы быуатта Ҡаҙаҡ далаһына урыҫтар күсеп килә башлай; 19 быуаттың уртаһында барлыҡ Ҡаҙағстан Рәсәй империяһының өлөшөнә әйләнә. 1917 йылдың революцияһы һәм артабанғы граждандар һуғышы осоронда Ҡаҙағстан административ йәһәттән бер нисә тапҡыр бүленә; 1936 йылда СССР составында Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы булдырыла. 20 быуатта Ҡаҙағстанда Советтар Союзының күпселек проекттары тормошҡа ашырыла, шул иҫәптән Хрущёвтың сиҙәм үҙләштереү кампанияһы. Байконур космодромы һәм Семипалатинск полигоны — СССР-ҙың ядро ҡоралын һынау буйынса төп майҙандар.
Ҡаҙағстан 1991 йылдың 16 декабрендә, Совет республикаларының һуңғыһы булып, үҙен бойондороҡһоҙ дәүләт итеп иғлан итте. Советтар Союзының һуңғы йылдарында республикаһы етәксеһе булған Нурсолтан Назарбаев Ҡаҙағстандың тәүге президенты булды. Бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Ҡаҙағстан тотанаҡлы тышҡы сәйәсәт алып бара, үҙенең иҡтисадын, тәү сиратта нефть сәнәғәтен үҫтерә. Иҡтисади яҡтан ил тиҙ үҫеш кисерә, Ҡаҙағстандың халыҡ-ара абруйы ла йылдан-йыл арта, Хәҙерге көндә ул Үҙәк Азияның бар яҡтап та өҫтөнлөклө дәүләте һанала.
Ил бер нисә халыҡ-ара ойошманың, атап әйткәндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы, Евро-Атлантик Партнёрлыҡ Советы, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе, Шанхай Хеҙмәттәшлек Ойошмаһының ағзаһы булып тора. Элекке СССР-ға ингән илдәрҙән НАТО менән Айырым Партнёрлыҡ планы ҡорған алты илдең береһе.
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡаҙағстан Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма власть[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Ҡаҙағстан Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: Ҡаҙағстан Президенты
Ҡаҙағстан Президенты — Ҡаҙағстан башлығы һәм Ҡаҙағстандын иң юғары вазифалы кешеһе. Ҡаҙағстан Президенты , Ҡаҙағстан Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Ҡаҙағстан Конституцияһы менән билдәләнғән.
Суд власы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡаҙағстан суд системаһы составында:
- Ҡаҙағстандын Юғары суды һәм өлкә, ҡала, хәрби һәм түбәнге инстанция судтары
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Ҡаҙағстан Парламенты
Ҡаҙағстан Парламенты — ике палатаһынан тора: Сенат (юғары) һәм Мәжлис (түбәнге).
Мәжлис — Рәсәйҙәге Дәүләт думаһы аналогы.
Административ бүленеше[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡаҙағстан — унитар дәүләт. Административ йәһәттән ул 14 өлкәгә бүленгән; 2 ҡала — республика ҡарамағында.
Ҙур ҡалалары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иҡтисад[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- «Ҡаҙағстан фонд биржаһы» (Қазақстан қор биржасы)-Ҡаҙағстандың иң эре биржаһы. Ҡаҙағстан фонд биржаһында көн һайын 100-ҙән ашыу ойошмаларҙың акциялар буйынса торгтар бара. Улар араһында: "Разведка Добыча "КазМунайГаз", EURASIAN NATURAL RESOURCES CORPORATION PLC, "Казахтелеком" һәм башҡалар. Биржала KASE индексы хисаплана.
Дин[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡаҙағстан ерендә 75 % мосолман, 25 % христиан.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Географическое положение, природные условия
- ↑ Агентство Республики Казахстан по управлению земельными ресурсами
- ↑ Өлкә, ҡала, район буйынса халыҡ һаны
- ↑ Территориальные органы
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
parlamтөшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Численность населения РК по областям, городам и районам на 1 октября 2010 г.


text:
25 октябрь
25 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 298-се көнө (кәбисә йылында 299-сы). Йыл аҙағына тиклем 67 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Милли[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Гренада — Рәхмәт көне.
- Литва — Конституция көнө.
- Рәсәй — Таможня хеҙмәткәре көнө.
- Рәсәй — Приморск крайы көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1839 — Манчестерҙа беренсе тимер юл поездары расписаниеһы ҡуллланыла.
- 1889 — Эйфель башняһы төҙөлөшө тамамлана.
- 1955 — Беренсе микротулҡын мейесе эшләнә.
- 1977 — Советтар Союзында «СССР-ҙың халыҡ табибы» маҡтаулы исеме булдырыла.
- 1990
- Таулы-Алтай автономиялы өлкәһе үҙен республика итеп иғлан итә.
- «Мөғжизәләр яланы» (урыҫса «Поле чудес») телеуйынының беренсе сығарылышы.
- 2001 — «Windows XP» системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1838 — Жорж Бизе, француз композиторы.
- 1843 — Глеб Успенский, урыҫ яҙыусыһы.
- 1864 — Тоҡтағол Һатылғанов, ҡырғыҙ халыҡ аҡыны.
- 1881 — Пабло Пикассо, испан рәссамы.
- 1890 — Афзал Таһиров, башҡорт дәүләт эшмәкәре, яҙыусыһы, БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты (БашЦИК) Рәйесе (1931—1937). Сәйәси репрессия ҡорбаны.
- 1903 — Ғәбдрәшитов Фазулла Ғабдулла улы (1903—1975), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 1906 — Яныш Ялка́йн, Башҡортостандың Мишкә районы Сурай ауылында тыуған мари совет яҙыусыһы, фольклорсы һәм тәржемәсе. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
- 1909 — Минғәли Нәҙреков, театр актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1976), Татар АССР-ының халыҡ артисы (1967).
- 1911 — Жәлил Кейекбаев, күренекле башҡорт тел белгесе, ғалим-тюрколог, яҙыусы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Ленин һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
- 1920 — Әмәт-Хан Солтан, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1943, 1945).
- 1925 — Рашат Гайнанов, Башҡортостандың Салауат районы Нәсибаш ауылында тыуған татар әҙәбиәт белгесе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
- 1926 — Галина Вишне́вская, совет һәм Рәсәй опера йырсыһы (сопрано), театр режиссёры, педагог, актёр. СССР-ҙың халыҡ артисы (1966).
- 1928
- Йәүҙәт Ильясов, башҡорт, урыҫ, татар һәм үзбәк телдәрендә ижад иткән совет яҙыусыһы.
- Нурихан Фәттах, Башҡортостандың Яңауыл районында тыуған татар совет яҙыусыһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978), Татарстандың Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994).
- 1934 — Октябрь Вәлитов, башҡорт ғалимы, философия фәндәре докторы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
- 1935 — Нәриф Хафизов, кинофикация эшмәкәре, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
- 1936 — Виктор Ту́ров, белорус совет кинорежиссёры, сценарист һәм педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1986).
- 1938 — Тамара Сёмина, совет һәм Рәсәй театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1978).
- 1979 — Михаил Галустян, Рәсәй юморисы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1971 — Михаил Я́нгель, совет ракета-космос комплекстары конструкторы, техник фәндәр докторы, ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959, 1961).
- 1973 — Бирҙин Ғәли Иркәбай улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 1999 — Бату Мөлөков, татар совет композиторы, Татар АССР-ының (1977) һәм РСФСР-ҙың (1981) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Татарстандың Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984).
- 2010 — Валентина Гаганова, совет хужалыҡ эшмәкәре, туҡыусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).


text:
Портал:Шәхестәр
Шәхестәр
Төрлө илдәрҙә, төрлө дәүерҙәрҙә һәм төрлө халыҡтан булған шәхестәрҙең биографияһын яҙыу —Википедияның мөһим өлөшө. Был порталда үҙҙәренең ҡаҙаныштары менән билдәле булған йәки тарих ағышына йоғонто яһаған шәхесәр тураһында мәғлүмәт тупланған.
Һайланған мәҡәлә
Ғәлимйән Ғирфан улы Тағанов (Ғәлимйән Ғирфан улы Таған) 1892 йылдың 1 ғинуарында Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡатай олоҫының (хәҙерге Ҡурған өлкәһенең Әлмән районы) Тәңрекүл исемле башҡорт ауылында хәлле ғаиләлә донъяға килгән.
Туған ауылындағы мәҙрәсәлә уҡый, рус мәктәбен һәм мөғәллимдәр гимназияһын тамамлай. Рус урта мәктәбе уҡытыусыһы булып эшләй.
Һалдатҡа алынғас, Тифлиста (хәҙерге Тбилиси) хәрби мәктәптә уҡып сыға. Беренсе донъя һуғышында батша армияһында кесе офицер — прапорщик званиеһында ҡатнаша башлай. Кавказ фронтында хеҙмәт итә.
1917 йылда Ғәлимәйән Таған Башҡорт милли хəрəкəтенә ҡушылып, 1919 йылда Башҡорт хөкүмәте Советтар яғына сыҡҡанға тиклем Башҡортостан автономияһы азатлығы өсөн көрәштең алғы сафында була. Бында ул башта Башҡорт ғәскәренең 5-се уҡсылар полкының, һуңыраҡ 3-сө уҡсылар полкының сардары сифатында бихисап батырлыҡтар күрһәтә. 1918 йылда Башҡорт хəрби шураһы составына инә, уның рәйесенең урынбаҫары була. Ваҡытлыса Ялан кантоны рәйесе эштәрен башҡара. Урал өлкә мосолмандар Шураһы ағзаһы була.
Һайланған рәсем
Беләһегеҙме…
Яңы мәҡәләләр
- Сарбаев Ғәйфулла Фәхрислам улы — актёр, режиссёр, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
- Сарбаев Раил Сәлих улы — дәүләт эшмәкәре, Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры.
- Мөҡсин Мәҙийәров — 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы.
- Мөхәмәт Сәфәров — 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы.
- Мөслим Хоҙайбирҙин — башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуҙа ҡатнашыусы.
- Морозкин Николай Данилович — физика-математика фәндәре докторы, Башҡорт дәүләт университеты ректоры.
- Сәғитов Рәсүл Хәсән улы — радиожурналист һәм яҙыусы.
- Вәлитов Зөфәр Зәки улы — шағир.
- Шевченко Максим Леонардович — Рәсәй журналисы.
- Грахов Николай Леонидович — яҙыусы, йырсы-шағир, журналист.
- Ҡоҙаҡаев Фәнил Шәмсетдин улы — журналист.
- Йәнбәков Рәмил Әхмәт улы — шағир, журналист.
- Мөхәмәтшин Игорь Тимербулат улы — вице-адмирал, һыу аҫты кәмәләрендә хеҙмәт итеүсе.
- Субаев Флюр Йосоп улы — генерал-майор.
- Ниғәмәтйәнов Эмир Әнүәр улы — генерал-майор.
- Вәлиев Рәфҡәт Әхтәм улы — совет хәрби начальнигы һәм ғалим-баллистик, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
- Ғәниев Хәбиб Абдрахман улы — генерал-майор, совет хәрби начальнигы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
- Ғирфанов Рәсим Мәсәлим улы — генерал—майор.
- Мансырев Фәйзулла Сәйет улы — дәүләт эшмәкәре.
- Ғарипов Талмас Мәғсүм улы — тел белгесе.


text:
Википедия:Ҡыҙыҡ мәғлүмәт
Архив: 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018
27 декабрь 2014 — 11 февраль 2015[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Ишан Зәйнулла Рәсүлев 1870 йылда Урал аръяғы башҡорттарынан ете мең кешене уҡытыусылар сафына баҫтыра.
- Диңгеҙ төбөндә йәшәүсе ҡайһы бер болоттар (губкалар) башҡа хайуандар менән туҡлана.
- Эквадор — доньяла вулкандар иң күп булған ил.
- Леди Гага, йырсы Уайнхаус Эмиға оҡшамаҫ өсөн, сәсен аҡһыл төҫкә буяған.
- Йәһүҙилек ҡанундары буйынса Шаббат (шәмбе) иң мөһим байрам.
- Бәшмәктәр үҫемлек түгел, улар тере организмдарҙың айырым батшалығы.
- Башҡортостан Республикаһының Милли музейы һаҡлағыстарында палеолит дәүеренән алып XX быуатҡа тиклем 200 меңдән ашыу экспонат һаҡлана.
11 февраль 2015 — 19 март 2015[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 2010 йылдың 7 февралендә Башҡортостанда «Ашҡаҙар» радиоһы эшен башланы.
- Күренекле революционер, партия һәм дәүләт эшмәкәре Шәһит Хоҙайбирҙин — 1918 йылдың 16 сентябрендә булдырылған Ҡыҙыл Байраҡ орденының тәүге кавалерҙарының береһе.
- «Шоңҡар» журналы даими рәүештә «Минең Рәми» исемле һәм башҡа ижади конкурстар үткәрә.
- 250 миллион йыл элек, планетабыҙҙың ҡыҫылыуы арҡаһында, Төньяҡ Боҙло океандың көньяғынан алып Арал диңгеҙе буйындағы далаларына тиклем һуҙылған Урал тауҙары барлыҡҡа килгән.
- 1992 йылдың 25 февралендә Республиканың Юғары Советы Башҡортостан флагын раҫлай.
- Беҙҙең эраға тиклем 212 йылда римлеләр Сиракузи ҡалаһын баҫып ала. Үҙен үлтерергә килгән яугиргә Архимед: «Туҡта, аҙ ғына сабыр ит, мәсьәләмдең сиселешен табайым, һуңынан теләһә нәмә эшлә!», — тип ҡысҡырып өлгөрә.
19 март 2015 — 11 апрель 2015[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Яҙыусылар һәм Журналистар союздары ағзаһы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, яҙыусы һәм журналист Роберт Паль әҫәрҙәре башҡорт, украин, ҡазаҡ, татар, сыуаш телдерендә нәшер ителгән.
- Экватор һыҙығында урынлашҡан Каямбе вулканы түбәһендә мәңгелек боҙлоҡ ята.
- Ҡоҙғондар – иң оҙон ғүмерле ҡоштар, улар иректә 70 йылдан да артығырак йәшәй.
- Көйөргәҙе районындағы Кинйәабыҙ ауылына 1760 йылдарҙа башҡорт старшинаһы, Крәҫтиәндәр һуғышы полководецы, манифестар яҙыусы, Пугачевтың идеологы Кинйә абыҙ Арыҫланов нигеҙ һалған.
- Степан Злобиндың «Салауат Юлаев» романы 1929—1939 йылдарҙа рус телендә 6 тапҡыр 1,5 миллионлы дөйөм тираж менән нәшер ителә. Был әҫәр буйынса төшөрөлгән «Салауат Юлаев» фильмын режиссёр Я. А. Протазанов 1941 йылда экрандарға сығара.
- 350—370 млн йылдар элек ғәйрәп ятҡан диңгеҙ төбөндәге риф ҡалдыҡтарынан Стәрлетамаҡ тау-шихандары барлыҡҡа килгән.
11 апрель 2015 — 18 май 2015[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- «Хәҙерге йәштәр мул тормошҡа өйрәнгән, улар насар ҡылыҡлы, дәрәжәләрҙе һанға һуҡмай, оло кешеләрҙе ихтирам итмәй…», тип яҙған боронғо грек философы Сократ.
- Көн менән төн тигеҙләшкәндә билдәләнгән нәүрүз байрамы Башҡортостанда ла йылдан-йыл әүҙемерәк үткәрелә.
- Башҡортостанда беренсе космонавт Ю.А. Гагаринға һәйкәл Өфө дәүләт авиация техник университеты алдында 2011 йылда ҡуйылды.
- «Сыңрау торна» риүәйәте буйынса Фәйзи Ғәскәров либреттоһына һәм Лев Cтепанов музыкаһына 1944 йылда балет ҡуйыла, 1960 йылда фильм-балет төшөрөлә.
- Билдәле археолог, антрополог, этнолог, гидролог, география магистры, техник фәндәр докторы, профессор С.И.Руденко «Башкиры» тигән китабында «Иң бай башҡорт 3—4 мең баш йылҡы тотһа, иң ярлыһы 20—30 баш йылҡыға хужа», — тип яҙған.
- Актёр, сценарист, режиссёр Чарли Чаплин үҙе тыуҙырған образ - «Берәҙәк»кә оҡшаш кешеләр конкурсында, ялған исем менән ҡатнашып, финалға ла үтә алмай.
18 май 2015 — 16 июнь 2015[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Тере сағында тик тора, ҡырҡһалар — йөрөй башлай, нимә ул? Беләһегеҙ киләме? Сәба батшабикәһе йомаҡтарын уҡығыҙ.
- 1917 йылдың июнендә Ырымбур ҡалаһында «Башҡорт» гәзите сыға башлай.
- Нефтекама ҡалаһының Үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркында 2014 йылдың авгусынан Наталья Водянованың «Асыҡ йөрәктәр» фонды төҙөгән балалар уйын майҙансығы эшләй.
- Донъяла иң ҙур ярымутрау — Ғәрәп ярымутрауы. Уның майҙаны 3 250 мең км².
- 1995 йылдың 1июнендә Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы асыла.
- Күренекле немец һәм урыҫ энциклопедиясы ғалимы Паллас «Мордва, ҡаҙаҡ, ҡалмыҡ, ҡырғаҙ, башҡорт халыҡтарының иҫтәлекле урындары» («Merkwürdigkeiten des Morduanen, Kasaken, Kalmücken, Kirgisen, Baschkiren etc.» Франкфурт и Лейпциг, 1773—1777, нем.) тигән китабында «Башҡорт далаһына ҡымыҙ эсергә Московиянан һәм Дондан төрлө халыҡ йыйыла, сөнки уның һаулыҡ өсөн файҙаһы бик ҙур», — тип яҙған.
16 июнь 2015 — 14 август 2015[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Шәжәрәләре буйынса Ғәли Соҡоройҙоң, Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың һәм Мәжит Ғафуриҙың тамырҙары табын ҡәбиләһенең башлығы Майҡы бейға барып тоташа.
- 2015 йылдың 18 июнендә Рамаҙан айы башлана. Ислам ҡанундары буйынса, бәлиғ булған һәр мосолманға был айҙа Ураҙа тотоу фарыз.
- «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу» эпосы урыҫ телендә тәүге тапҡыр «Куз-Курпяч, башкирская повесть, писанная на башкирском языке одним курайчем и переведенная на российский в долинах гор Рифейских, 1809 года» исеме аҫтында 1812 йылда Т. С. Беляев типографияһында нәшер ителә.
- 1938 йылдың 12 майында Токиола М. Ғ. Ҡорбанғәлиев етәкселегендә төҙөлгән Токио йәмиғ мәсете асыла.
- Бынан 290 млн йылдар элек хәҙерге Башҡортостан биләмәләрендә башкиросаурустар йәшәгән. Бәләбәй районында табылған гигант ер-һыу хайуаны ҡалдыҡтарын палеонтологтар шулай тип атаған.
- 1922 йылдың 14 июлендә Өфө, Бөрө, Бәләбәй өйәҙҙәре бергә ҡушылыуҙан Оло Башҡортостан барлыҡҡа килә.
- Ергә Ҡояш йылыһы һәм яҡтыһының 2 миллиардтан бер өлөшө генә килеп етә, ҡалғаны космосҡа тарала. Ҡояш энергияһының шул миҡдары ғына ла Ерҙә фотосинтез, һыу әйләнеше, һауа хәрәкәте, дауылдар һәм штормдар тыуҙыра.
14 август — 20сентябрь[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Лос-Анджелес сәнғәт музейында 18 быуат рәссамдарының картиналары һаҡлана. Улар араһында француз художнигы Жак Грассе де Сен-Соверҙың «Башкорт ҡатын-ҡыҙы» картинаһы бар.
- Пабло Пикассо һуңғы 100 йыл эсендә картиналары һәм полотнолары урланыуы буйынса иң «популяр» рәссам булараҡ та билдәле.
- 1931 йылдың 10 сентябрендә Сибай башҡорт дәүләт театры ойошторолған.
- Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы Левашёв ҡәберлеге Уралда тәүге мосолман археологик ҡомартҡыһы тип иҫәпләнә, бында Ғәрәп хәлифәлегенең 706 йылғы алтын динары һәм 712 йылғы көмөш дирһәмдәр табыла.
- 1936 йылда Башҡорт АССР-ына рәсми рәүештә СССР составында союздаш республикаһы статусы биреүҙә баш тартыла. ВКП(б)-ның ҮК генераль секретары И. В. Сталин буйынса Башҡортостандың сит ил дәүләттәре менән уртаҡ сиктәре булмағанға күрә, уға Советтар Союзынан сығыу мөмкинлеге юҡ һәм был үҙ сиратында ил Конституцияһының СССР-ҙан сығыу хоҡуғы тураһындағы пунктын боҙа.
- Башҡорт Википедияһын төҙөүсө әүҙем ирекмәндәр араһында иң йәш мөхәррир Азат Алтынчурин Башҡортостандың Мәләүез ҡалаһында йәшәй һәм быйыл 10-сы синыфҡа уҡырға бара. Ул башлыса Континенталь хоккей лигаһы темаһына мәҡәләләр яҙа, яңы мәғлүмәт өҫтәй. 2015 йылда «Викимедиа РУ» ойошторған «Үҫмерҙәр марафоны» конкурсында призлы урын яуланы. Был яңылыҡты 2015 йылдың апрель айы һанында Аманат журналы яҙып сыҡты.
20 сентябрь — 16 октябрь[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- VII быуатта Мөхәммәт пәйғәмбәр Көньяҡ Уралға ла үҙенең сәхәбәләрен ебәреүе хаҡында мәғлүмәттәр бар. 2011 йылда уларға бағышлап Башҡортостандың Миәкә районында мемориал ҡуялар.
- XVII—XVIII быуаттарҙа башҡорт ихтилалдары барышындағы төрлө осорҙарҙа Сәйет батыр (Сәфәр хан), Хажи Аҡҡусҡаров (Хажи солтан) һәм Ҡараһаҡал (Солтангәрәй) башҡорт ханы тип иғлан ителгән.
- Башҡортостандың төп ғибәҙәтханаһы — Хажи мәсетен 1736 йылдың яҙында ихтилалды баҫтырыу барышында Ырымбур экспедицияһы етәксеһе И. К. Кирилов ғәскәрҙәре емерә.
- Мәсет янындағы тәүге мәҙрәсә — Әл-Ҡарауин 859 йылда Мароккола асыла. Хәҙерге ваҡытта Әл-Карауин мәҙрәсәһе даими рәүештә эшләүсе донъялағы иң боронғо юғары уҡыу йорто тип иҫәпләнә.
- Көрәш буйынса ярыштар Ураҙа, Ҡорбан дини байрамдары ваҡытында ла ойошторолған.
- Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостандан фронтҡа 710 меңдән ашыу кеше киткән, уларҙың яҡынса 300 меңе кире әйләнеп ҡайтмаған.
16 октябрь — 20 ноябрь[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1990 йылдың 11 октябрендә Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул ителә.
- 840-сы йылдарҙа Көньяҡ Уралда ғәрәп сәйәхәтсеһе Сәлләм Тәржемән була, ул башҡорт илен тәүгеләрҙән булып үҙ исеме менән атап һүрәтләй.
- Исмәғил Тасимов, Туҡтамыш Ишбулатов, Мөхәмәтғата Мансуров сығышы менән ғәйнә ырыуы башҡорттары.
- 1921—1922 йылдарҙағы аслыҡ арҡаһында Башҡортостандың халҡы 650 мең кешегә йәғни 22 процентҡа кәмей.
- Мәхмүт Ҡашғари (1029—1101) билдәләүенсә, башҡорттарҙың теле төрки телдәргә ҡарай.
- Башҡортостанды Урта Азия илдәре менән тоташтырыусы боронғо каруан сауҙа юлының аҙ ғына өлөшө әле лә һаҡланған.
- Самрау иле образында башҡорттар сәйәси идеал күргән.
- Тәүге тапҡыр 1907 йылда Мөхәммәтша Буранғолов яҙып алған «Аҡһаҡ ҡола» эпосының егермегә яҡын варианты билдәле.
- 1391 йылдың 18 июнендә Урта Азия әмире Аҡһаҡ Тимер һуғышсылары һәм Алтын Урҙаның Туҡтамыш хан етәкселегендәге ғәскәре араһында булған Ҡондорса буйындағы яу башҡорт ҡәбиләләре биләмәләрендә барған һәм был ерҙәргә иҫ киткес ҙур һәләкәт килтергән.
- Иҫән хан, Ғәли Соҡорой, Ғарифулла Кейеков, Әнғәм Атнабаев, Салауат Фәтхетдинов, Хәниә Фәрхи сығыштары менән башҡорттарҙың ирәкте ырыуынан.
- Геродот (б.э.т. 484 — б.э.т. 425) тәүгеләрҙән булып Урал халыҡтарын тасуирлай.
20 ноябрь — бөгөн[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Бөйөк Ватан һуғышында дөйөм алғанда бер батальон һәм ике рота дошманды юҡ иткән снайпер Әхәт Әхмәтйәновҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелмәй ҡала, һәм уға хәҙерге ваҡытта һәйкәл дә ҡуйылмаған.
- 1977 йылғы Төньяҡ ҡотопҡа «Ленин» атом боҙватҡысының легендар экспедицияһы составында Башҡортостандан барлығы өс кеше була, шуларҙың береһе Фидус Әсхәҙуллин СССР флагын ҡотопта урынлаштырыуҙа ҡатнаша.
- 1979 йылдың 25 декабрендә Афған һуғышы башлана.
- Кубала Яңы йыл алдынан бөтә һауыт-һабаны һыу менән тултыралар һәм, сәғәт төнгө 12 тулғас, һыуҙы тәҙрәнән һибәләр. Йыл буйына изгелек, татыулыҡ, уңыш юлдаш булһын өсөн сәғәт 12 тапҡыр һуҡҡансы 12 виноград ашайҙар.
- 1993 йылдың 12 декабрендә Мортаза Рәхимов Башҡортостан Республикаһының Президенты вазифаһына һайлана.
- Балыҡтарҙың төрөлөлөгө буйынса Рәсәйҙә Амурға еткән йылға юҡ, бында 139 төр балыҡ йәшәй.


text:
Программалау теле
Программалау теле — машинаға, башлыса компьютерға күрһәтмәләр ебәреү өсөн булдырылған яһалма тел.
Тәүге программаланған машиналар булдырылған көндән алып, кешелек ике мең ярымдан ашыу программалау теле уйлап сығарған (абстракт һәм стандарт булмаған телдәрҙе иҫәпкә алып). Уларҙың һаны йыл һайын артып тора.
Программалау телдәренең күпселеге иҫәпләүҙәрҙе бойороҡ стилендә, йәғни командалар теҙеме рәүешендә тасуирлай. Шулай ҙа функциональ программалау йәки логик программалау һымаҡ ҡайһы бер телдәр тасуирлауҙың бүтән формаларын ҡуллана.
Java теле[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Java - программалау теле һәм платформа. Java телендә программалар төҙөү өсөн күп арауыҡтар бар.
IntelliJ IDEA интеграцияланған программалар төҙөү араһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
IntelliJ IDEA арауыҡта программалар төҙөү нигеҙе – проект. Проект – файлдар төркөмө. Ул класстарҙы, ресурстарҙы, JSP-биттәрҙе берләштерә.
Файлдар модулдәрғә берләштерелә. Программала модулдәр һаны сикһеҙ булырға мөмкин. Модуль – файлдарҙы логик яҡтан бүлеү мөмкинлеғе, проекттын структур берекмәһе.
Директориялар ҡоролошо. IntelliJ IDEA ҡуйыуҙан һуң ошондай директориялар ҡоролошо төҙөлә:
- bin/ - IntelliJ IDEA эшләтеп ебәреү өсөн файлдар
- help/
- jre/
- lib/
- license/
- plugins/
- redist/
- build.txt
- changest.txt
- knownissies.txt
- readme.txt
Меню ҡоролошо:
- file
- new project
- new module
- open project
- open file. файл асыу. IntelliJ IDEA файлдары киңәйтеүе .ipr аса (file name extension)
- reopen
- close project
- close active editor
- close all editors
- close all editors but active. Бөтөн тәҙрәләрҙе ябыу ләкин актив тәҙрәне япмаҫҡа
- split tab group vertically
- split tab group horizontally
- move to opposite tab group
- change tab group orientation
- settings
- template project settings
- save all
- export settings
- edit
- search
- view
- go to – навигация
- implementation
- code – код яҙыу өсөн ярҙам командалар
- implement methods
- analyze
- refactor- Рефакторинг өсөн командалар төркөмө
- build – компиляция һәм сборка өсөн командалар төркөмө
- run
- tools
- window
- help
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- http://www.Intellij.net ITN сайты. IntelliJ IDEA яңы версияны алыу өсөн.


text:
Катар
Ка́тар, Катар дәүләте (ғәр. دولة قطر Да́влат Ка́тар) — Яҡын Көнсығышта Ғәрәбстан ярымутрауының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан дәүләт (әмирлек). Көньяҡ тан Сәғүд Ғәрәбстаны менән сиктәш, башҡа яҡтан Фарсы ҡултығы һыуҙары менән йыуыла. Төньяк-көнбайышта Бәхрейн утрауҙары , көньяҡ-көнсығышта – Берләшкән Ғәрәп Әмирлеге менән диңгеҙ сиге бар. Баш ҡалаһы -- Доха ҡалаһы.
Катар – донъялағы иң бай илдәрҙең береһе, Халыҡ-ара валюта фонда тикшереүҙәре буйынса эске тулайым продукт күрһәткесе буйынса был ил лидерҙар рәтендә.
Катар — тәбиғи газ запасы буйынса 3-сө, тәбиғи газ эспортлау буйынса 6-сы урында, щулай уҡ нефть һәм нефть продукттарын экспорлау буйынса 21-се урында тора. Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһына инә.
Йөкмәткеһе
Тәбиғәте[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ил сүллектә урынлашҡан. Төньяғында һирәк кенә оазистары булған ҡомло тигеҙлек; урта өлөшөндә ташлы сүллек, тоҙло тупраҡлы урындары бар; көньяғын ҡом тауҙары биләп алған. Климат ҡоро континенталь тропик. Йәйен температура йыш ҡына 50 °C-ҡа күтәрелә. Ярымутрау һыуға бик ярлы. Даими йылғалар юҡ. Эсәр һыу диңгеҙ ҙыуын сөсөләндереү юлы менән алына. Ер аҫтындағы сөсө һыуҙар төньяҡ өлөшөндә ята. Хайуандар донъяһы бик ярлы, күберәк һөйрәлеүселәр һәм кимереүселәр.
Тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
VII быуаттан Ғәрәп хәлифәте бойондороҡлоғанда тора. XIII-XIV быуаттарҙа Бахрейн әмирлеге бойондороҡлоғонда; XVI быуаттар — португалдар, һуңынан Ғосман империяһында. 1916—1971 йылдарҙа британ протекторатына бойһона. Катар «Аль-Джазира» телеканалы аша бөтө донъяла, “асыҡ” ғәрәп йәмғиәте булып, танылау ала. Аҡса берәмеге – Катар риалы. Милли байрамы – 18 декабрь (Бойондороҡһоҙлоҡ көнө). Рәсәй Федерацияһы менән дипломатик мөнәсәбәттә.
2003 йылдың 29 апрелендә ҡабул ителгән конституцияға ярашлы Катар дәүләте абсолют монархия булып тора.


text:
24 март
24 март — григориан стиле буйынса йылдың 83-се (кәбисә йылында 84) көнө. Йыл аҙағына тиклем 282 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- БМО — Туберкулёзға ҡаршы көрәш көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1084 — Немец короле Генрих IV Римды баҫып ала.
- 1155 — Юрий Долгорукий Киевты баҫып ала һәм тәхеткә ултыра.
- 1896 — А. С. Попов Урыҫ физика-химия йәмғиәтендә радиосигналды тапшырыуҙы күрһәтә.
- 1920 — Башревком Башҡорт АССР-ы территорияһында башҡорт теленең дәүләт статусы тураһындағы положениены ҡабул итә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1874 — Гарри Гудини, америка иллюзионисы.
- 1954 — Александр Николаевич Серов, эстрада йырсыһы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1603 — Елизавета I, Англия һәм Ирландия королеваһы.


text:
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре (ғәр. الإمارات العربية المتحدة — әл-Имарат әл-Арабия әл-Муттахида) — ете әмирлектән (ғәр. إمارات — имарат, إمارة — имара) торған федератив дәүләт. Һәр әмирлек абсолют монархия төҙөлөшөндәге дәүләт: Әбү-Даби, Ғәжмән, Дубай, Рас-әл-Хайма, Умм-әл-Кайвайн, Фүжәйрә һәм Шаржа. Һанап үтелгән әмирлектәрҙең ҡайһы бере кәрлә дәуләт тигән төшөнсәгә тура килә. Иң ҙур әмирлек Әбу-Дабиҙың әмире Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең президенты булып тора. Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең баш ҡалаһы — Әбү-Даби ҡалаһы.
Һәр әмирлек үҙ биләмәһендәге углеводородтарҙы үҙ мәнфәғәтендә файҙалана ала, шуға күрә иң эре һәм бай Әбү-Даби әмирлегенең йоғонтоһо ҙур. Нефть запасының күләменә ярашлы, һәр әмирлек дөйөм сәйәсәтте билдәләүҙә ҡатнаша. Мәҫәлән, Дубай әмире Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең хөкүмәт башлығы булып тора.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре Азияның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Ғәрәп ярымутрауының көнсығышында урынлашҡан. Көнбайыштан — Сәғүд Ғәрәбстаны, көньяҡ-көнсығыштан Оман менән сиктәш.
Халҡы 8.5 млн кеше, күпселеге (70% яҡын) көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш Азиянан килгән эшселәр. Ерле халҡын нигеҙҙә сөнни мосолмандар тәшкил итә.
Ҙур нефть ятҡылыҡтары бар, нефть экспортлау эске тулайым продукттың байтаҡ өлөшөн алып тора (1980 йылда 73%, 1995 йылда 41% [1]). Иҡтисадтың нефть менән бәйле булмаған тармаҡтарын да үҫтереү һөҙөмтәһендә ЭТП-ла нефть тармағының өлөшө 2009 — 2013 йылдарҙа 40%-тан түбән була.[2]
1967 йылдан Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы ағзаһы.


text:
Литр
Литр (л, l, L, ℓ) — күләм үлсәү берәмеге. Литр сәғәт, тәүлек кеүек берәмектәр менән бергә Үлсәү системаһы (СИ) берәмеге түгел, шулай ҙа Үлсәү системаһындағы (СИ) башҡа берәмектәр менән ҡулланырға була. Үлсәү системаһындағы (СИ) стандарт күләм үлсәү берәмеге — куб метр (м³).[1]
Йөкмәткеһе
Литр дәүмәле[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1 литр 1 кубик дицеметрға тигеҙ: 1 л = 1 дм³.
Был аныҡлау 1964 йылда Үлсәм һәм үлсәүҙәр буйынса 12-се Генераль конференцияла ҡабул ителә.
Быға тиклем, 1901 йылғы Үлсәм һәм үлсәүҙәр буйынса 3-сө Генераль конференция ҡарары нигеҙендә, литр нормаль атмосфера баҫымында (760 мм терекөмөш бағанаһы) һәм температурала 1 кг һыуҙың күләме тип билдәләнә. Шулай итеп, 1,000028 дм³ 1 литр тип ҡабул ителгән.
Һүҙҙең килеп сығышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
«Литр» һүҙе француз күләм үлсәү берәмеге, 0,831018 литрға тигеҙ булған, «литрон» (фр. litron) һүҙенән килеп сыҡҡан. Ә «литрон» һүҙе грек-латин телендәге «litra» һүҙенән килеп сыҡҡан.
Башҡа үлсәүҙәр менән сағыштырыу һәм ҡабатлылары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Метрик берәмектәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Рәсәйҙә, литрҙың сығарылмалары ҡулланыла — миллилитр (мл, ml), декалитр (дал, dal), шулай уҡ метрик берәмектәр — куб метр һ.б.
Метрик булмаған берәмектәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Bureau International des Poids et Mesures, 2006, p. 124. («Days» and «hours» are examples of other non-SI units that SI accepts.)


text:
Мәхмүд Аббас
Махму́д Абба́с (ғәр. محمود عباس), шулай уҡ Абу́ Ма́зен (ابو مازن) (тыүған 26 март 1935, Цфат, Израиль) — фәләстин сәйәсмәне, Фәләстин Дәүләте президенты (5 ғинуар 2013 йылдан)[1], ФАТХ барышы рәйесе.
Дамаск университетын тамалаған. Мәскәүҙә,Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетында аспирантурала уҡыны.
Мәскәү дәүләт Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты Хөрмәтле Докторы (2008), Башҡортостан Фәндәр Академияһың хөрмәтле академигы[2].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Аббас, Махмуд — Лентапедияла мәҡәлә. 2012 йыл.


text:
Әберсен
Әберсен, ҡыр күгәрсене (урыҫ. Го́рлицы, горлинки, лат. Streptopelia).
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Йорт күгәрсененән бәләкәйерәк. Көҙгәһән күмәкләшеп, башҡа ваҡытта парлашып йөрөйҙәр. Оҙон аяҡлы, йоророланып бөткән ҡойроҡло, төҙөк кәүҙәле матур күгәрсен. Һырты һәи елкәһе күкһел һоро. Муйынының ике яғында дүртәр нәҙек ҡара һыҙыҡ бар. Түше, муйынының алғы яғы ғыҙғылт һоро. Ҡанаттары ҡара таплы. Ҡойроғоноң ике яҡ ситенән осҡа ҡарай киңәйә барған һыҙыҡтар үтә. Башҡа күгәрсендәр менән бутау мөмкин түгел.
Тауышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: "гөрр-көгөрр"
Йәшәүе[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Йылға буйҙарындағы һирәк ағаслыҡтарҙа йәшәй. Үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ояһын ағас баштарына ҡора. 2 бөртөк аҡ йомортҡаһы була Һирәкләп ите өсөн аулайҙар.
Иллюстрациялар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
-
Ике беләҙекле әберсен Индонезияла, Малайзияла, Филиппиндарҙа йәшәй
-
Көньяҡ Африка әберсене Африкала Сахараранан тңбәндәрәк таралған
-
Төрткөлө әберсен Көньяҡ һәм көньяҡ- көнсығыш Азияла йәшәйҙәр
-
Африка әберсене Африкала Сахаранан көньяҡтараҡ йәшәйҙәр
-
Streptopelia hypopyrrha Камерун, Чад, Гамбия, Нигерия һәм Сенегал биләмәләрендә таралған
-
Тёмная горлица населяет Центральную и Восточную Африку, Аравийский полуостров
-
-
Көлө-се әберсен лаборатор маҡсаттарҙа файҙаланыла
-
Ҡыҙыл күҙле әберсен Африканың Сахаранан көньяҡтараҡ һәм Ғәрәп ярым утрауында киң таралған
-
-
Ҡыҫҡа ҡойроҡло әберсен Көньяө һәм көньяҡ -көнсығыш Азияла һәм Алыҫ Көнсығышта таралған
-
-
-
- ↑ Nesoenas mayeri: информация на сайте Красной книги МСОП (инг.)


text:
Ҡарағалпаҡ теле
Ҡарағалпаҡ теле (ҡараҡалп. Qaraqalpaq tili, Қарақалпақ тили) — төрки, ҡыпсаҡ төркөмөнә ингән ҡарағалпаҡтарҙың теле. Ул үзбәк теле менән бер рәттән Үзбәкстан составындағы Ҡарағалпаҡстан Республикаһының рәсми теле.
Фонетика[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һуҙынҡы өндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡарағалпаҡ телендә сингармонизм законы ҡулланыла.
Имлә[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Яҙма[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1928 йылға тиклем ҡарағалпаҡ телендә яҙыу өсөн ғәрәп алфавиты ҡулланылған. 1928 һәм 1940 йылдар араһында латин алфавиты (Яңалиф) ҡулланылған, 1940 йылда кирил алфавиты ҡабул ителгән. 1991 йылда, Үзбәкстан үҙ аллы дәүләт булғандан һуң, яңынан латин алфавиты ҡулланыла башлай.
Имлә сағыштырыу таблицаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ethnologue сайтында ҡарағалпаҡ теле тураһында мәғлүмәттәр(инг.)


text:
1988 йыл
1988 йыл — Йома көнөнән башланған йыл.
Йөкмәткеһе
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был йылда тыуған шәхестәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 27 октябрь — Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы, башҡорт журналисы һәм яҙыусыһы, «Аманат» журналы премияһы лауреаты.
Вафат булған шәхестәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 22 март — Йософ Гәрәй, башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе.
- 29 март — Закиров Әхмәт Закир улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 5 ноябрь — Аллаяров Ричард Хәйрулла улы, СССР-ҙың почётлы нефтсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).
Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаттары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы — Башҡортостандың халыҡ шағиры (1992).
- Зарипов Радик Геннадий улы — БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы.
- Ҡыуатова Леонора Сафа ҡыҙы — РСФСР‑ҙың халыҡ артисы (1982).


text:
9 декабрь
9 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 343-сө көнө (кәбисә йылында 344-се). Йыл аҙағынаса 22 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- БМО — Халыҡ-ара коррупцияға ҡаршы көрәш көнө.
Милли[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Рәсәй — Ватан батырҙары көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1931 — Икенсе испан республикаһы нигеҙләнә.
- 1968 — Сан-Францискола Дуглас Энгельбарт беренсе тапкыр компьютер сысҡаны һәм гипертекст күрһәтелә.
- 1987 — Беренсе палестин интифадаһы башлана.
- 1992 — БМО Сомалиҙа һуғыш башлай.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1748 — Клод Луи Бертолле, француз химигы.
- 1832 — Адальберт Крюгер, немец астрономы.
- 1900 — Хасан Туфан, татар шағиры.
- 1931 — Уразмәтов Әхәт Сәлих улы, Кәкүк, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1983), БАССР-ҙың халыҡ (1977) артисы.
- 1952 — Анатолий Александрович Вассерман, совет инженеры, интеллектуаль уйындар еңеүсеһе.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1864 — Аль-Бируни, Урта Азия ғалимы.
- 1970 — Артем Иванович Микоян, совет авиаконструкторы.


text:
Рим
Рим (итал. Roma) — Италияның баш ҡалаһы, Рим провинцияһының һәм Лацио өлкәһенең административ үҙәге, Тибр йылғаһы буйында урынлашҡан.
Римгә Фьюмичино ҡалаһы ҡушылып Рим-Фьюмичино агломерацияһы барлыҡҡа килгән. Агломерацияла 3 млн. кеше йәшәй.
Рим — донъялағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе, Боронғо Рим империяһының баш ҡалаһы. Римды йыш ҡына «Мәңгелек ҡала» тип атайҙар, шулай уҡ «Ете ҡалҡыулыҡтағы ҡала» тип әйтәләр. Башта ҡала Палатин ҡалҡыулығында урынлашҡан, һуңынан күрше Капитолий һәм Квиринал ҡалҡыулығына күсеп ултырғандар. Бер аҙҙан тағы кеше йәшәгән дурт ҡалҡыулыҡ ҡушылған (Целий, Авентин, Эсквилин һәм Виминал).
Фотографиялар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
-
-
-
Римский Колизей
-
-
-
-
-
-
-


text:
6 февраль
6 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 37-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 328 көн ҡала (кәбисә йылында 329).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Рәсәй — Геологтар көнө.
- Таджикстан — Милиция көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1987 — «Союз ТМ-2» космос карабы осорола.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1879 — Вилданов Ғәбделәхәт Фазлый улы, башҡорт тел белгесе, башҡорт фольклорсыһы һәм этнографы.
- 1939 — Карамова Лена Мырҙа ҡыҙы, Башҡортостандың атҡаҙанған табибы.


text:
Википедия:Ҡыйыу булығыҙ
Википедия берләшмәһе үҙенең ҡатнашыусыларын тартыныуһыҙ, ҡурҡып тормай мәҡәләләрҙе тулыландырырға, хаталарҙы төҙәтергә саҡыра.
Ҡатнашыусылар хаталарҙы төҙәткәндә, грамматикаға һәм стилгә ярашлы хәлгә килтергәндә, мәҡәләләрҙе яңы факттар һәм фотографиялар менән тулыландырғанда, Википедия тиҙерәк үҫешә. Нисәмә тапҡыр нимәнелер уҡығанда, ошоно-ошоно төҙәтергә ине, уйлағанһығыҙҙыр, моғайын? Википедия мәҡәләләрҙе төҙәтергә һәм тулыландырырға мөмкинлек тыуҙырып ҡына ҡалмай, ул тап шул маҡсатта донъя күргән дә. Әлбиттә, теүәллек һәм иплелек кәрәк, мәгәр был принцип үҙен ярайһы аҡлай.
Кемдер түбән сифатлы мәҡәлә йәки мәҡәлә әҙерләнмәһе яҙған икән, төҙәтмәләрегеҙ уға оҡшамауынан ҡурҡмағыҙ. Төҙәтегеҙ, тулыландырығыҙ һәм әҙерләнмәне өлгөлө мәҡәләгә әйләндерегеҙ. Был Википедияның асылы.
Әлбиттә, башҡа ҡатнашыусылар шулай уҡ һеҙ яҙғанды төҙәтә ала. Быны күңелегеҙгә яҡын алмағыҙ, ЭЙ:ВНТны уҡығыҙ. Википедияны бөтәһе лә яҡшыраҡ итеп күргеһе килә бит.
…әммә саманы онотмағыҙ[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Яңы ҡатнашыусылар йыш ҡына Википедияның шулай асыҡ булыуына сихырланып, башкөллө тәрәнгә үк төшөп китә. Был бик яҡшы. Мәгәр, «ҡыйыу төҙәтегеҙ» принцибы шунда уҡ ҙур төҙәтмәләр индерә башларға, оҙон мәҡәләләрҙе ныҡ итеп ҡыҫҡартырға мөмкин тигәнде аңлатмай әле. Бигерәк тә (мәҫәлән, Карабах һуғышы йәки Украинала йот кеүек) ҡапма-ҡаршылыҡлы һәм төҙәтмәләр тарихы бик оҙон булған мәҡәләләр булғанда быны онотмағыҙ. Бынан тыш, өлгөлө мәҡәләларҙә теүәллеге, тамамланғанлығы һәм урталыҡты тотоуы өсөн иң яҡшы тип танылған мәҡәләләргә ҙур үҙгәрештәр индереүҙе хуплап булмай. Шулай уҡ, ҡыҙыҡ өсөн төҙәтергә тотонорға ярамай. Йыш ҡына һеҙ күргән мәҡәлә бәхәсләшеүсе яҡтар менән оҙайлы һәм ауыр һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһе булып тора, һәм уйламай ғына индергән төҙәтмә утҡа май ҡойоу һымаҡ килеп сығыуы ихтимал. Шуның өсөн, әгәр бәхәсле мәҡәләгә үҙгәрештәр индерергә теләйһегеҙ икән, уны тулыһынса уҡып сығығыҙ, фекерләшеүҙәр битендәге яҙмалар менән танышығыҙ һәм төҙәтмәләр тарихын ҡарап сығығыҙ. Шул саҡта ғына һеҙ мәҡәләнең бөгөнгә торошона баһа бирә алырһығыҙ. Бәхәсле мәҡәләлә ҙур төҙәтмәләр индерергә ниәтләнгән осраҡта фекерләшеүҙәр битендә үҙ ҡарашығыҙҙы белдереүегеҙ урынлы булыр, бынан һуң һис юғы бер көн яуап бирелгәнде көтөү фарыз, сөнки Википедияла ҡатнашыусылар төрлө ваҡытта эшләй һәм шунда уҡ ҡына яуап бирә алмай.
Әгәр ҡаршы булыусылар табылмаһа, үҙгәрештәр индерегеҙ һәм башҡа ҡатнашыусыларға төҙәтмәләр тарихын ҡарау еңелерәк булһын өсөн "Ҡыҫҡаса тасуирлама" менән файҙаланырға онотмағыҙ.
Өркәк тә булмағыҙ[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Күпселек мәҡәләләрҙе иркен рәүештә төҙәтергә мөмкин. Бәхәсле мәҡәләләр артыҡ күп түгел, уларҙы еңел генә танып була. Танымаһағыҙ ҙа, бәхәсләшергә теләгегеҙ бар икән, «ҡыйыу төҙәтегеҙ» принцибы үҙен аҡлай. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеүсе тәүгеһе лә, һуңғыһы ла булмаҫһығыҙ. Бынан тыш, мәҡәләгә ниндәйҙер яңылыҡ өҫтәү уны ҡыҫҡартыуға ҡарағанда һәйбәтерәк һанала.
Күпкә китер төҙәтмәләр[Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Шулай уҡ башҡа күп биттәргә ҡағыласаҡ төҙәтмәләр тураһында ла әйтеү кәрәк. Мәҫәлән, ҡалыпты төҙәтеүгә йәки башҡа мәҡәләләрҙә һылтанмалар булған мәҡәләләрҙең исемен үҙгәртеүгә ҡағылышлылары. Был тиклем ҙур үҙгәртмәләр индергәндә тейешле ҡағиҙәләрҙе һәм ҡулланмаларҙы (мәҫәлән, исем үҙгәрткәндә ҡалыпты) яҡшылап өйрәнеп сығығыҙ. Бындай осраҡтарҙа үҙгәреш индерер алдынан фекерләшеүҙәр битендә йәки ҡатнашыусыларҙың дөйөм форумдарында яҙып сығыу яҡшыраҡ булыр. Бик ҙур булмаған (ҡара Википедия:Бәләкәй үҙгәртмәләр), әммә бик күп мәҡәләләргә индерергә кәрәк булған үҙгәртмәләргә лә ошондай уҡ талаптар ҡуйыла.


text:
15 ғинуар
15 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 15-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 351 көн ҡала (кәбисә йылында 352).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Википедия көнө, 2001 йылда Википедияның беренсе версияһы сыға.
- Мысыр — Ағас ултыртыу көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1908 — Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы, башҡорт яҙыусыһы, шағирә.
- 1909 — Чанышев Әмир Иҙрис улы, башҡорт яҙыусыһы.
- 1910 — Мортазин Рәүеф, башҡорт композиторы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
- 1926 — Баһауетдинов Рәйес Ғөбәйҙулла улы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
- 1929 — Әхтәмов Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы, филология фәндәре кандидаты, профессор, башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.
- 1926 — Баһауетдинов Рәйес Ғөбәйҙулла улы, Башҡортостандың билдәле хужалыҡ эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
- 1930 — Мәхмүтов Әнәс Хөсәйен улы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор.
- 1932 — Бикҡолов Шакир Сәлим улы, башҡорт шағиры.
- 1934 — Абдразаҡов Әмир Ғәбделмән улы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, талантлы режиссер.
- 1942 — Назаров Хәсән Мөҙәрис улы, шағир, Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты.
- 1952 — Килдейәрова Флүрә Әхмәтша ҡыҙы, башҡорт опера йырсыһы (сопрано), педагог, Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) халыҡ артисы, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1985).
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1919 — Роза Люксембург, теоретик марксизм теоретигы, философ, иҡтисадсы һәм публицист. Немец һәм һул революция социаль-демократтарҙың йоғонтоло, абруйлы эшмәкәре.
- 1943 — Көбәкәев Тимерәй Көбәкәй улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
- 1943 — Үтәғолов Зөбәй Тәхфәт улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
- 1944 — Сыртланов Муллайәр Исламгәрәй улы, Бөйөк Ватан Һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 2004 — Муса Ғәли, башҡорт яҙыусыһы, Бөйөк Ватан Һуғышында ҡатнашыусы, Салауат Юлаев исемендәге премияһы лауреаты.


text:
Ҡырҡҡолас
Ҡырҡколас, ҡырҡъяпраҡ, ҡарабаш (урыҫ. Кровохлёбка лека́рственная йәки, апте́чная, лат. Sanguisórba officinális) — рауза сәскәлеләр ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 120 см-ға етә. Июнь-август айҙарында ҡыҙыл, ҡара ҡыҙыл сәскә ата, август-сентябрҙә емеше өлгөрә.
Таралыуы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡырҡҡолас күберәк һыу баҫҡан туғайҙарҙа, яландарҙа, урман ситенде һ.б. ерҙәрҙә үҫә. Үҫемлек Евразия, Төньяҡ Американың уртаса климат зонаһында таралған.
Ҡулланылышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Дарыу үләне. Уның тамырын көҙ йыялар, йыуып, киптереп ҡуялар. Ҡырҡҡолас сәйе, төнәтмәһе зарарлы бактерияларҙы үлтерә, ҡан, эс китеүҙе туҡтата. Амебалы дизентерия, эс ауырыуҙарынан, геморрой һәм инәлектән ҡан китеүҙән, тромбоздан ҡулланыла. Теш ҡаҙнаһы шешкәндә, тән бешкәндә, ҡайһы бер гинекологик сирҙәргә ҡаршы ла файҙаланыла.
Туберкулез сирлеләрҙең ауыҙынан ҡан килгәндә лә үләндең файҙаһы тейә.
Бал ҡорттары уның һутын йыя.
Мал аҙығы өсөн сәсеп үҫтереү яҡшы һөҙөмтә бирә.
Н. И. Анненков, Вилюй округында яҡуттар ҡырҡҡолас тамырын туңдырып, һөттә бешереп ашай, тип яҙған. Улар был ризыҡты "быта" тип атай икән.


text:
26 апрель
26 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 116-сы (кәбисә йылында 117) көнө. Йыл аҙағына тиклем 249 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара интеллектуаль милек көнө.
- Украина — Радиация фажиғәләрендә һәләк булыусыларҙы иҫкә алыу көнө.
- Татарстан — Туған тел көнө.
- Танзания — Берләшеү көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1998 — Булат Рафиҡов, башҡорт совет яҙыусыһы, Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1990), Рәсәйҙең Дуҫлыҡ ордены кавалеры (1994).


text:
Молдова
Молдова Республикаһы (Republica Moldova) — Европалағы ил. Ул көнбайышта Румыния менән, көньяҡта, төньяҡта һәм көнсығышта Украина менән сиктәш. Башҡалаһы — Кишинэу ҡалаһы. Майҙаны 33 846 км2.
Республика энокультураларҙың күплеге менән айырыла. Халыҡтың күпселеге (2004 йылғы иҫәп алыу буйынса 93%) правосливие динендә. ЭТП күләме 2012 йылда 7,559 миллиард доллар тәшкил итте, йән башына 2128 доллар самаһы. Аҡса берәмеге – лей. 2014 йылдың 4 октябренә торошло 1 молдава лейе 2,7 һумға тигеҙ булды[3].
1924 - 1940 йылдарҙа Молдавия АССР-ы Украина ССР составында була. 1940 йылдан 1991 йылға тиклем Молдавия Совет Социалистик Республикаһы исеме менән союздаш республикалар хоҡуғында СССР составында була. 1990 йылдың 5 июненән – Молдова Совет Социалистик Республикаһы. 1991 йылдың 27 августында бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителә.


text:
16 июнь
16 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 167-се (кәбисә йылында 168) көнө. Йыл аҙағына тиклем 198 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1754 — Салауат Юлаев, башҡорт халҡының милли батыры, шағир.
- 1923 — Рамаҙанов Ғилемдар Йыһандар улы, Башҡортостандың күренекле йәмәғәт эшмәкәре, танылған шағир һәм әҙәбиәт белгесе. СССР Юғары Советы депутаты, филология фәндәре докторы (1966).
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 2013 — Ғәфүров Марсель Абдрахман улы, Башҡортостандың урыҫ телендә ижад иткән яҙыусыһы, журналист һәм тәржемәсе. Башҡорт АССР-ының (1976) һәм РСФСР-ҙың (1982) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, әҙәби премиялар лауреаты.


text:
Джеймс Максвелл
Джеймс Клерк Максвелл (ингл. James Clerk Maxwell;1831 йылдың 13 июне – 1879 йылдың 5 ноябре) шотланд физигы, математигы һәм механигы. Уның иң оло ҡаҙанышы — Максвелл тигеҙләмәләре исеме аҫтында билдәле тигеҙләмәләрҙе төҙөп, электр, магнетизм һәм оптикалағы бығаса бәйһеҙ булған күҙәтеүҙәрҙе, тәжрибәләрҙе һәм тигеҙмәләрҙе тулайым бер теорияға берләштереүе.
Ул шулай уҡ газдарҙың кинетик теорияһын нигеҙләүселәрҙең береһе, төҫлө фотография ҡағиҙәләренең авторы.
- 13 июнь көнө тыуғандар
- 1831 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Шотландияла тыуғандар
- 5 ноябрь көнө вафаттар
- 1879 йылда вафаттар
- Англияла вафат булғандар
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Алфавит буйынса физиктар
- Бөйөк Британия физиктары
- Шотландия физиктары
- XIX быуат физиктары
- Алфавит буйынса математиктар
- Бөйөк Британия математиктары
- Шотландия математиктары
- XIX быуат математиктары
- Алфавит буйынса механиктар
- Ғалимдар хөрмәтенә аталған физик үлсәү берәмектәре
- Кембридж университетын тамамлаусылар
- Лондон короллеге йәмғиәте ағзалары
- Эдинбург короллеге йәмғиәте ағзалары
- Румфорд миҙалы менән бүләкләнеүселәр


text:
Веймар республикаһы
Ве́ймар Респу́бликаһы (нем. Weimarer Republik, Deutsches Reich Weimarer Republik (белешмә • ярҙам)) — историяграфияла ҡулланылған 1919 йылдан 1933 йылға тиклем Германиянын исеме. Рәсми рәүештә был дәүләт һаман «Германия Дәүләте» (нем. Deutsches Reich) тип атала.
Беренсе Донъя һуғышынан һуң Германияла республика барлыҡҡа килә. 1919 йылда Веймар ҡалаһында милли йыйылыш була. Яңы конституция яҙыла.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Нәфис фильм «Кабаре»(урыҫ.)
- Нәфис фильм «Три товарища»(урыҫ.)