text:
Флүр Ғәлимов
Аҙғын тәүбәһе
Трилогия
Беренсе китап
ТӘН ҒАЗАБЫ
Өсөнсө бүлек
Эшҡыуарҙың тауыҡ сүпләһә лә бөтмәҫ эш-мәшәҡәттәре менән көнө буйы сабыулап, Салауат киске сәғәт туғыҙҙа ғына өйөнә ҡайтып инде. Йыуынып-сайынып алғас, киске ашты ашап та тормайынса, кисә һөйләшелгәнсә, каналға баҫты ла күҙҙәрен йомдо. Сөнки каналдар аҫтында күҙҙәрҙе йомоп тороу шарт ине. Ныҡлы тулҡынланыу кисерҙе, йөрәкһеү тойғоһона бер аҙ ҡыҙыҡһыныу ғәләмәте лә ҡушылғайны.
Лилиә эзотерик музыка уйнатып ебәрҙе. Үҙе белгән серле код һүҙҙәрен ауыҙ эсенән генә шыбырлағандан һуң устарын уның күкрәгенә ҡуйҙы. Шунда уҡ тиерлек устарынан йылы ағылды. Бер-бер артлы бөтөн чакраларын да асып ебәргәс, Лилиә ире эргәһенән китеп, ҡаршылағы диванға барып ултырҙы.
Салауат күңелгә ятышлы моң ыңғайына еңелсә генә сайҡала башланы, гүйә, талғын ғына диңгеҙ тулҡындарында бәүелә…
Уйҙар, уйҙар... “Ситлек-тәгәрмәс эсендәге тейен кеүек сабам. Донъя тәгәрмәсе бер туҡтауһыҙ әйләнә лә әйләнә. Көн артынан көн, аҙна артынан аҙна, ай артынан ай, йыл артынан йыл уҙа. Ваҡыт тигән арғымаҡ шундай етеҙ елә, артынан етермен тимә. Ваҡыт-арғымаҡҡа тағылған донъя тәгәрмәсен кем генә ҡыуып етә алған икән?..
Ҡалаға ҡабат күсеп ҡайтыуыбыҙға ете йыл тулып килә. Был йылдар күҙ асып йомған арала үтте. Ете йыл буйына мал артынан ҡыуып, мөғжизәле ижад донъяһынан алыҫлашҡандан алыҫлашам. Тәүҙәрәк, үҙемде ғәйепле тойоп, ғазаплана инем. Аҙағыраҡ, бына ошо ғына мөһим эштәремде теүәлләйем дә, күптән яҙырға хыял иткән картинама тотонасаҡмын, тип үҙемде йыуатҡан була торғайным. Йылдар үткән һайын йөрәгем ялҡыны һүрелә барып, ижад ҡомары ла һыуынғандан-һыуына барҙы. Ә ниндәй ғәжәйеп, кинәйәле ижади төштәр керҙе миңә… Һәм төштәремдә күҙ йәштәрем түгелде. Ҡайһылай бай фантазиялы ине ул төштәр. Талантым, музам нисә тапҡыр төштәремә инеп, ижадҡа әйләнеп ҡайтырға саҡырҙы бит мине…
Өҫтән мәғлүмәт төшөрҙөләр: картиналарыңа тотонмаһаң, Аллаһы Тәғәлә талантыңдан мәхрүм итәсәк, тигәйне Лилиә иртәнсәк. Ҡатынымдың был һүҙҙәре йөрәгемде өтөп алды. Эй, Аллам, ҡарарыңды кисектереп тор инде, зинһар! Мин ижадҡа әйләнеп ҡайтасаҡмын. Миңә бағлаған өмөтөңдө аҡлармын, иңдәремә һалынған бурысымды үтәрмен, тик үҙем генә яҙа аласаҡ әҫәрҙәремде ижад итермен.
Эй, Хоҙай Тәғәләм, мине яҡты донъяға яралтҡаның, ҡатыным, балаларым өсөн сикһеҙ рәхмәт инде үҙеңә.
Ижад итеүҙән туҡталып ҡалыуҙы ҡасандыр оло фажиғәгә тиңләй инем. Сөнки ул минең өсөн һәр саҡ иң беренсел булды. Хатта ғаиләмде лә икенсе урынға ҡуя торғайным. Ғаиләм – тәүмаҡсат булһа, ижадым – төпмаҡсат ине. Ләкин алтын буғаға атланып, бөтөн донъябыҙҙы бәреп-емереп килеп ингән ҡырағай капитализм ғали йәнәптәре был ҡарашымды “һә“ тигәнсе сәғәт-минутта үҙгәртеп, ғаиләмде беренсе урынға күсертте. Сөнки, ир-егет булараҡ, ғаиләмде фәҡирлектә йәшәтә алмай инем.
Ижад – бөтөн күңелеңде, йөрәгеңде, аҡыл көсөңдө үҙенә һалыуҙы, хатта тормошоңдо үҙенә бағышлауҙы талап итә. Һораған ҡорбанын алмаһа – йүнле емештәрен бирмәй. Алтын буға ла шул хаҡты көҫәй. Улар икеһе лә еңел-елпе менән генә мөрхәтһенмәй шул…
Миңә ижад итә башларға ҡушылған… Был – бит минең иң мөҡәддәс хыялым. Сүллектә аҙашып, һуңғы сиккә етеп сарсаған, бер йотом һыу уртларға зар-интизар мосафир һымаҡ хыял итәм дәһә ижад тураһында. Ижадтың татлы ғазаптары, илерткес шатлыҡтары – улар бит минең өсөн иң хозур нәмәләр ине. Донъяның иң мауыҡтырғыс рәхәтлектәренән дә өҫтөнөрәк торған юғары ләззәт ине. Әҫәр яҙған саҡтарымда ниндәй ҡәнәғәтлек, эске кинәнес, рухи күтәрелеш тоя инем. Ҡанатланған йәнем ете ҡат күктәргә ашып кәйелеп оса торғайны.
Ижад бәхетен тағы ла татырға насип булырмы миңә?.. Әле ай кәмеүгә бара. Шуға күрә ниндәйҙер яңы әҫәр башлауҙан тыйылыбыраҡ торормон. Бөгөн 2001 йылдың 14 марты, ә яңы ай 26-да тыуа, шул көндө яңы әҫәргә тотонормон. Йылдар буйына эсемә йыйылған хис-тойғолар бушағансы, рәхәтләнеп яҙырмын.
Нисәмә йылдар буйына тотҡарланып торғандан һуң ижади стихияға ҡабаттан инеп китеүе анһат булмаясағын яҡшы аңлайым. Мин бит бәғзеләр һымаҡ ҡасан теләйем, шул саҡта яҙа алмайым. Яҙа башлар алдынан әллә күпме ваҡыт күңелемде, йәнемде көйләйем әле.
Их, бер нәмәнән дә ҡурҡмайынса, кеше һүҙенән дә өркмәйенсә, ни теләйем – шуны яҙа алһам ине! Минең өсөн иң хәтәр цензор, әлбиттә, Лилиә инде… Әҫәрҙәремде үҙенсә аңлап, ул көнләшәсәк һәм үсегәсәк. Был – көн кеүек асыҡ. Әҫәрҙәрем менән ҡатынымды ҡыйырһытыуҙан ҡурҡам икән, тимәк, тулыһынса ижади азатлыҡҡа ирешеп етмәгәнмен әле. Эске азатлығы ҡыҫылған рәссам ысын ижадсы бейеклегенә күтәрелеп, бөйөк әҫәрҙәр яҙа аламы икән һуң?.. Ғүмерҙә лә онотолмаҫ беренсе мөхәббәтемдең йәш саҡтағы портретын берәй заман яҙа алырмынмы икән? Мин бит был турала ғүмер буйы хыял иттем.
Тормошом бит ваҡиғаларға иҫ киткес бай, ҡатмарлы булды. Шул арҡылы күңел сәхифәләрем – ғәжәйеп, ә тормош тәжрибәм – уникаль. Сюжеттарым – ғүмер буйы яҙһам да бөтөрлөк түгел. Теге этюдтарымды эҙләп табып, иң түргә һалып ҡуясаҡмын. Ижадҡа әйләнеп ҡайтыр, ижад стихияһына инеп китер өсөн эште этюдтарҙан башларға кәрәк…
Бизнес… Алтын буға, аҡса ҡөҙрәте үҙенән ысҡындырырға теләмәй шул, ныҡ тота. Ул мине тулыһынса әүрәтеп, ғүмер буйы артынан эйәртеп йөрөтөп, бер мәлде бөтөнләй аҙаштырып, ижадымдан мәхрүм иттермәҫме икән? Нисек тә, быға юл ҡуймаҫҡа тейешмен. Ә бәлки, кәсебемде сәғәт һымаҡ көйләп, ышаныслы идарасы яллаһам, ижад менән шөғөлләнә алырмын?..
Нисек булһа ла, үҙемдең төп шөғөлөмә, йәшәү мәғәнәмә, ижадыма әйләнеп ҡайтып, үҙ миссиямды үтәргә бурыслымын...”
Ошо мәл үҙен диңгеҙ тулҡындарында талғын ғына сайҡалған кәмә һымаҡ хис иткән Салауатты күҙгә күренмәгән ниндәйҙер көс ҡапыл дер һелкетергә тотондо. Әйтерһең, әле генә тыныс бәүелгән диңгеҙҙә көтмәгәндә шторм башланды. Был хәлдә ун биш минут самаһы хитланғандан һуң, ниһайәт, бөгөнгө сеанс тамамланды.
Салауат, аһ та уһ килеп, диванға ултырҙы. Маңлай тирен һөрткәс:
– Үәт кәрәкте бирҙеләр – дер һелкеттеләр, – тине.
– Ошолай дер һелкетеп, йылдар буйы йыйылған бысраҡтарынан, гонаһтарынан, зина ҡылыуҙарынан таҙартабыҙ, үҙ асылына ҡайтарабыҙ, тигән мәғлүмәт төшөрҙөләр өҫтән, – тип аңлатты Лилиә.
– Ике аҙна буйына дер һелкетерҙәрме ни?
– Үҙҙәре беләләрҙер инде…
Ошолай итеп, Салауатты “посвящение“ға әҙерләүҙең тәүге көнө үтеп китте.
* * *
Икенсе көндө лә Салауат киске туғыҙҙарҙа ғына ҡайтып инеп, ваҡ-төйәк мәшәҡәттәрен теүәлләгәс, каналға баҫып, күҙҙәрен йомдо һәм күңеленә үтеп инерлек моң ыңғайына әкрен генә тибрәлә башланы. Ғүмере буйы хәтер һандығында ҡәҙерләп һаҡлаған балалыҡ хәтирәләре күңел күҙе алдынан үтте.
Өй эсе яп-яҡты ине. Салауат бишектә ята. Ул бөтөн тәнендә еңеллек, рәхәтлек тоя. Әммә бер аҙҙан уға ҡыйын була башланы. Сөнки һикелә йоҡлаған әсәһенә һыйынып ятҡыһы килде.
Салауат шул уҡ сәңгелдәктә. Өйгә ингән һәр кеше “мәкән” тип йылмайып, уның танауын ҡыҫа. Салауатҡа уларҙың был ҡылыҡтары бик тә оҡшамай. Сөнки “мәкән” һүҙен ишетһә – күҙ алдына ҡарағусҡыл һары төҫ килә. Ә ул был төҫтө яратмай. Бер аҙ үҫә төшкәс, һары төҫтә булған өсөн бал да, май ҙа ашаманы. Ҡағыҙы һары булһа – хатта кәнфиттән дә йөҙөн борҙо.
Апаруҡ йылдар үткәс, әсәһе әйтте: “Бәпес сағыңда бигерәк мәкән инең. Күрше апайҙар менән танауыңды ҡыҫып, һиңә танау яһаныҡ”.
Салауат тәҙрә төбөндә, урамда сыр-сыу килеп уйнап йөрөгән малайҙарҙы күҙәтеп ултыра. Көн шул тиклем яҡты. Тәҙрә алдындағы ҙур ғына күләүектә боҙ киҫәктәре йөҙөп йөрөй. Бер малай эйелеп, уларҙың береһен ҡулына алғайны, боҙ киҫәге ҡояш нурҙарында сағылып, емелдәп-емелдәп китте. Малай боҙҙо ауыҙына ҡабып тәмләп ҡараны ла, йөҙөн йәмерәйтеп, күләүеккә кире ташланы. Шунан Салауатты шәйләп ҡалып, тәҙрә төбөнә килде, бер аҙ ҡарап торғас, ҡапыл “Та-а!” тип ҡурҡытты. Бер нисә көндән Салауат та урамға сыҡты. Быймалары менән шаптырҙатып, теге күләүекте кисеп сыҡты. Һалҡынса һыу быймаһы аша аяҡтарына рәхәт итеп үтте.
Көндәр ныҡлы йылынып, йорт алдын йәм-йәшел үлән ҡаплағас, Салауат урамға сыҡҡайны, хайран ҡалды: унда ҡояш төҫөндәге бәләкәс кенә бәпкәләрен эйәртеп ҡаҙҙар йөрөй. Ә ҡыуанысы эсенә һыймаған ата ҡаҙ, ем һауыты өҫтөндә бөтөн донъяһын онотоп, тыпырҙатып бейеп тора. Шундай матур, тере ҡояш йомғаҡтары Салауатты арбаны. Ул бәпкәләргә яҡын килгәнен һиҙмәй ҙә ҡалды. Быны күреп ата ҡаҙ бейеүенән ҡапыл туҡтаны ла, ҡанаттарын йәйеп, оҙон муйынын һоноп “ҡа-ҡа-ҡа!” тип уҫал ҡаңҡылдап, Салауатҡа ташланды. Йәш ярымлыҡ Салауатҡа ата ҡаҙ бик ҙур һәм ҡурҡыныс януар булып күренде. Ысынлап та, ата ҡаҙ унан байтаҡҡа ҙурыраҡ ине. Ата ҡаҙ ажарланып уны ҡанға туҙҙырып таланы: битен, муйынын, ҡулдарын суҡыны. Салауаттың уға ҡаршылыҡ күрһәтергә лә, тороп ҡасырға ла мөмкинлеге булманы. Ярай әле, өләсәһе өйҙән йүгереп сығып, уны яуыз ата ҡаҙҙан һалдырып алды.
Ата ҡаҙҙың суҡыш эҙҙәре бер аҙ уңалғас, Салауат йәнә ишек алдына сыҡты. Ҡаралты эсендә йөрөштөргәндә мунса соланына инде лә ҡатып ҡалды – унда ҡаҙ бәпкәһе ята! Әле ҡасан ғына “Би-пи, би-пи!” тип шатлыҡлы бипелдәй-бипелдәй йәшел үлән суҡып өҙөп йөрөгән, тере ҡояш йомғағылай матур бәпкәнең үлеме Салауатты тетрәндерҙе. Меҫкен бәпкәне йәлләп, ул илай-илай өйҙәренә йүгерҙе.
Салауаттың Ғәли исемле дуҫы бар. Уны үҙенән өлкәнерәк апайҙары “бәлеш” тип атап йөрөтә, ә атаһы “Ғәли батыр” тип осондора. Улар дуҫлашҡан саҡта Ғәли атламай ине әле. Уны Салауат атларға өйрәтте. Бына улар икәүләп ишек алдында уйнап йөрөйҙәр.
– Мин йырларға өйрәндем әле! – тип Салауат шатлығы менән уртаҡлаша. – Йырлап күрһәтәйемме?
– Күлһәт, – ти дуҫы.
Салауат илһамланып “йырлап” ебәрә:
– Лә-лә-лә, лә-лә-лә… – туҡтап, Ғәлигә өндәшә: – Йәле, һин дә йырла.
– Лә-лә-лә-лә, – тип ҡабатлай дуҫы.
Ләкин уның йырлауы бик матур түгел, ауыҙы эсендә бутҡа бешергән һымаҡ.
Салауат уны арыуыраҡ итеп йырларға өйрәтергә тырыша:
– Улай түгел, ошолай йырлайҙар: лә-лә-лә, лә-лә-лә…
Ғәли дуҫы тырышып ҡарай, тик килеп сыҡмай.
– Уның улынына, мин һүгенә беләм!
– Йәле, нисек итеп?
– Инәңдең, тип. – Ғәли, өҫтөнлөклө ҡиәфәттә, ауыҙын йыра. – Атайымдан өйләндем. Ул кисә иҫелеп ҡайтҡайны, шулай һүгенде.
Салауат уйға ҡалды: атайҙар шулай, араҡы эсеп иҫереп, һүгенеп йөрөй торған кеше була микән ни?.. Ул әлегә атаһын бер ҙә күргәне юҡ. Әммә өләсәһенең арҡаһынан һөйөп әйткәнен яҡшы хәтерләй: “Атайыңдың йөрөмтәл холҡо арҡаһында тыумаҫ борон уҡ йәтим ҡалдың шул, балаҡайым”.
Оҙаҡламай Салауат күрҙе атаһын тәүге тапҡыр. Әсәһе уны солан алдындағы таш тупһаға баҫтырып, һыу ҡойондороп йыуындырғайны. Әлбиттә, был уға оҡшаманы, сөнки әҙерәк өшәнес булды. Йәйге кистең бер аҙ һалҡынсараҡ, ә һауаның шундай саф булыуын, бөтөн донъяның, нисектер, геүләп торғанын һаман иҫләй Салауат.
Ниһайәт, әсәһе уны ҡултығы аҫтына ҡыҫтырып, өйгә алып инде. Салауат уның ҡулдарынан ысҡынды ла, һике аҫтына кереп ҡасты һәм, әсәһен үсекләп, ҡысҡырырға кереште: “Күнәкәс! Күнәкәс!” Күнәкәс – әсәһенең ҡушаматы ине. Аҙаҡ белеүенсә, төптән йыуантыҡ кәүҙәле булғанға күрә, өләсәһе уның әсәһен “күнәкәсем” тип иркәләгән икән. Быны кемдер ишетеп ҡалған һәм ҡушаматты әсәһенә йәбештергәндәр ҙә ҡуйғандар.
Шул саҡ өйгә кемдер инде. Әсәһе уға әйләнеп ҡарағас, Салауатҡа өндәште:
– Сыҡ, ана атайың һине күрергә килгән.
Салауат ҡыҙыҡһынып, һике аҫтынан ғына үҙҙәренә килгән кешене күҙәтте. Былай матур ғына икән һәм… һәм уның пинжәгенә беркетелгән ялтырап торған нәмәне күреп ҡалып, шул әйбергә төбәлде. Атаһы уны ҡулына алып иркәләне, ә Салауат янып торған нәмәнән күҙен алманы.
Аҙаҡ әсәһе әйтеүенсә, уны арбаған был нәмә “Дружба” значогы булған икән. Атаһы сығып киткәс, әсәһе уға һорау бирҙе:
– Атайың тағы килһенме?
– Килһен, – тине Салауат, “Дружба” значогын күҙ алдына килтереп һәм эсенән уйлап ҡуйҙы: “Атай шулай була икән…”
Аяҙ көн. Әкрен генә йылы ел иҫә. Әсәһе, Шаһиҙулла исемле үгәй атаһы һәм Салауат автобустан төштөләр ҙә, ялан юлы буйлап йәйәүләп киттеләр. Яңыраҡ әсәһе кейәүгә сыҡҡайны, әле үгәй атаһының ауылына йәшәргә китеп барыштары.
Дүрт йәш ярымлыҡ Салауаттың әлегә алыҫ юлға тәпәйләгәне юҡ, шуға күрә уға ауырыраҡ. Бер аҙ атлағас, ул арып та өлгөрҙө:
– Нисауа, әллә ни йыраҡ түгел, һигеҙ генә саҡрым, – тип йыуатты уны үгәй атаһы. Әҙерәк мыжыштырғылай башлаған Салауатты әүрәтмәк өсөн ул бейек тауға күрһәтте:
– Ҡарале, ниндәй бейек тау, ул – Шәкетау.
Салауат хайран ҡалып Шәкетауға баға. Уның бындай бейек тау күргәне юҡ бығаса. Ғәжәп икән! Тау башында бәләкәй генә уйынсыҡ машиналар йөрөй.
– Уйынсыҡ машиналар нимә эшләп йөрөй унда? – тип һораны Салауат аптырап.
– Уйынсыҡ түгел, улар ысын машиналар – “Белаз”дар, Стәрлегә Шәкетау ташын ташыйҙар, – тип аңлата Шаһиҙулла атай.
– Нишләп ысын булһын инде, ысын машиналар ҙур була, – тине Салауат, уға ышанмайынса.
– Был машиналар ҙа ҙур ул, алтмышар тонналы. Ныҡ бейектә булғанға, уйынсыҡ машина кеүек бәләкәй күренәләр.
– Ә-ә...
Салауат таң ҡалып торҙо. Шаһиҙулла атайҙың һүҙҙәрен уның аңы ҡабул итә алмай әле.
– Ярай, әйҙәгеҙ, атлайыҡ, тиҙерәк ҡайтып етергә кәрәк. – Ул, Салауатты елкәһенә атландырып ултыртты ла, ҡыҙыу аҙымдар менән алға атланы.
Салауатҡа был юл бик оҙон тойолдо. Ниһайәт, барып еттеләр. Өйгә инер алдынан әсәһе уға былай тип өйрәтте:
– Улым, өйҙә беҙҙе бер әбей ҡаршылар. Һин ингәс тә, эргәһенә бар ҙа “Һаумы, өләсәй” тип иҫәнләш, йәме…
– Минең өләсәйем бар ҙа инде, ул ауылыбыҙҙа ҡалды, – тип ризаһыҙлыҡ белдерҙе Салауат.
– Ярай инде, һиңә ҡыйын түгел дәһә “һаумы өләсәй” тип әйтеүе, бында тағы бер өләсәйең булыр…
Салауат ризалығын белдереп баш ҡаҡты. Өйгә ингәс тә ул туп-тура үҙҙәрен ҡаршылаған әбей ҡаршыһына барып:
– Һаумы, өләсәй, – тине. Әбей уға аптырабыраҡ ҡараны:
– Мин һиңә өләсәй түгел дә инде…
Өммикамал исемле үгәй өләсәһе уларҙы әллә ни асыҡ йөҙ менән ҡаршыламаны. Ләкин бер аҙ ваҡыт үткәс, Салауатты ныҡ ярата башланы: урамдан эҙләп алып ҡайтып ашатты, сабындырып мунса индерҙе, күрше ауылда кейәүҙә торған Фәниә исемле оло ҡыҙына ҡунаҡҡа алып барҙы. Үгәй өләсәһенең үҙ ейән-ейәнсәрҙәре лә бар ине, әммә ул, нишләптер, Салауатты яҡыныраҡ күрҙе.
Үгәй атаһы ла Салауатты үҙ балаһындай күреп яратты, ҡайҙа барһа ла эйәртеп йөрөнө, уға ағастан төрлө уйынсыҡтар яһап ҡыуандырҙы. Ял итергә ятып торһа, эргәһенә һалып ятҡырҙы.
Ләкин әсәһе Салауатты иҫкәрткәйне: Шаһиҙулла атайың “Һе-һе” ти башлаһа, шунда уҡ унан ҡас, әтеүсә, быумаһы тотоп, һине яңылыш эләктереп алып, быуып ҡуйыр. Шуға күрә Салауат уның эргәһендә бик һаҡ ятты, үгәй атаһы ауырый башлаһа, шунда уҡ ситкә тартылды. Шаһиҙулла атай, эпилепсия тота башлаһа, ни эшләгәнен үҙе белмәйенсә, ауыҙынан аҡ күбек ағып тулап, тартышып ята. Уның быума өйәнәге теләһә ҡайһы ваҡыт һәм теләһә ниндәй урында тоторға мөмкин.
Яңыраҡ шулай, һыу инергә барғайнылар, үгәй атаһы һыу эсендә ауырып китте лә аяҡ-ҡулдарын тарбаңлатып бата башланы. Сыр-сыу килешеп, бөтөнөһө лә ярға уҡталды. Сыҡҡас, айыу бейетәләрме ни, бармаҡтары менән күрһәтеп, көлөшөп торҙолар.
Ә Салауат был мәлдә илай-илай яр буйлап йүгереп йөрөнө. Үгәй атаһын ҡотҡарыр ине, уға әле биш кенә йәш шул, бер нисек тә көсө етмәйәсәк. Ни йөҙә белмәй.
Ниһайәт, бер олораҡ егет “тамаша ҡылыусыларҙан” айырылды ла, ҡабаланмай ғына һыуға төшөп, Шаһиҙулла атайҙы ярға сығарып һалды. Үгәй атаһы бер аҙ ятҡас, һыу ҡоҫто ла иҫенә килде.
Йәнә лә сыуаҡ йәйге көн. Үгәй атаһы менән Салауат етәкләшеп ат һарайына китеп баралар. Бесәнгә барыр өсөн уларға ат һорап алырға кәрәк. Салауаттың күңеле күтәренке, сөнки ул уғата ат ярата. Берәй ҡасан үҙҙәренең дә аты булыр, тип хыяллана.


c: text/html

text:
Етен етештереүгә дәүләт тарафынан иғтибар арта.
Хужаның иҫәбен баҙарҙағы хаҡ боҙа. Һуңғы йылдарҙа республика ауыл эшсәндәре ошо халыҡ әйтемен иҫәпкә алып эшләргә мәжбүр: ниндәй генә тауар етештерһәң дә, хаҡты баҙар ҡуя. Иген уңған йылдарҙа, уның хаҡы төшөп, ауыл эшсәненең ергә һалған аҡсаһын да сығарып ала алмай ҡалған осраҡтары бар.
Был йәһәттән Благовар районы фермеры Булат Йосопов етен үҫтереүгә бик ваҡытлы тотонған, тип әйтергә була. Быйыл ул 400 гектарҙа беренсе тапҡыр май культураһы – көдрәш етен сәскән. Әлеге мәлдә хужалыҡта иң яуаплы осор — көтөп алынған уңышты тиҙ арала йыйып алыу бурысы тора. “Йыл яҡшы булды. Юғалтыуһыҙ урып йыйһаҡ, яңы культураға өмөтөбөҙ аҡланасаҡ. Тик был “себеште көҙ һанайбыҙ” тигән һүҙ түгел. Беҙ уны ҡайҙа итергә белмәйбеҙ”, — ти хужалыҡ рәйесе.
Етендең майы ла, сүсе лә ҡыйбат, әлбиттә. Һуңғы йылдарҙа сүсен әҙәмгә һанамаһалар ҙа, ваҡытында унан эшләнгән тауарҙарҙы бизмәндең икенсе тәрилкәһенә алтын һалып үлсәгәндәр. Ә инде етен майы тураһында әйтеп тораһы ла түгел. Бөтә донъя баҙарында ул бик юғары баһалана. Юҡҡа ғына халыҡта үҙен “батшалар майы” тип атамайҙар. Әммә әлеге ваҡытта етен майының да, сүсенең дә Рәсәй баҙарында ҡәҙере юҡ.
СССР-ҙа 67 етен орлоғо етештереү станцияһы эшләһә, хәҙер шуларҙың 12-һе генә бар. Етенде эшкәртеү Рәсәйҙә лә, Башҡортостанда ла яйға һалынмаған. Республикала уны сүс өсөн үҫтерә башлап, был кәсепте ташлаған эшҡыуарҙар ҙа бар. Ни өсөн тигәндә, сүс сеймал булараҡ тауар етештереүселәргә кәрәкмәй, уны һатыу ойошторолмаған. Һөҙөмтәлә “үтмәгәндәр” рәтендә ҡала килә. Төҙөлөш баҙарын синтетик һәм яһалма сүстәр баҫып алған.
Ә инде алтынға бәрәбәр етен орлоғон һығыу республикала бер нисә хужалыҡта ғына ойошторолған. Улары ла кустарь цехтар хәлендә эшләй. Был йәһәттән благоварҙар заман менән бер ҡатарҙан атларға тырыша, тигәндә лә хата булмаҫ. Мәҫәлән, Күсәрбай ауылынан Илдар Нурғәлиев бынан бер нисә йыл элек етен үҫтереү, майын һығыу кәсебенә тотонған. Әммә республикала табышлы культуралар менән эшләгәндәрҙең һаны һәм улар биләгән күләм диңгеҙҙәге тамсы кеүек кенә.
Быйылғы урып йыйыу кампанияһы һөҙөмтәләре буйынса ойошторолған матбуғат конференцияһында Башҡортостан ауыл хужалығы министры Илшат Фәзрахманов бойҙайға хаҡтың түбән булыуы, шуға ла киләһе йыл сәсеү майҙандарының структураһын яңынан ҡарау зарурлығын билдәләне. Йәғни сәсеүлектәрҙең яҡынса ун процентын борай, нут, етен, крамбе кеүек юғары табышлы культураларға бүлеү отошло буласаҡ. Көн талабы шундай. Иген, ҡуҙаҡлы һәм техник культураларҙың төрлөһөн сәсеү һәм эшкәртеүҙе яйға һалырға тейешбеҙ, тип белдерҙе министр. Ни өсөн тигәндә, быйыл көҙ йомшаҡ бойҙайҙың тоннаһы 5000-5500 һум торһа, көдрәш етен, йәки май етененең бер тоннаһы 20 000 һум тирәһе буласаҡ. Шуға күрә лә һәр ер эшкәртеүсе үҙ мөмкинлегенән сығып, әкиәттәгесә, йә шалҡан, йә бойҙай сәсә. Ә инде етендең орлоғо ла, һабағы ла эшкәртергә яраҡлы. Сүс, май өсөн дә үҫтерергә була. Хатта ҡыҫҡа һабаҡлы май етененең дә һабаҡтарын сүс өсөн эшкәртергә мөмкин бит. Әммә ул ҡамылдарҙа ерҙә ятып ҡала.
Булат Йосопов ҡасандыр атай-олатайҙар шөғөлләнгән, хәҙер онотола барған кәсепкә – етен үҫтереүгә — ныҡлап тотонмаҡсы. Йәй был йәһәттән Смоленск ҡалаһында үткәрелгән Бөтә Рәсәй конференцияһында ҡатнашҡан. Алдынғы хужалыҡтарҙың эш алымдарын өйрәнгән ул. Киләсәктә етен орлоғон һығыу өсөн мини-завод ҡороу теләге бар. Әммә был әлегә ниәт кенә. Етенен дә сәсер, заводын да ҡорор, тик эшкәрткән тауарын һата алырмы эшҡыуар? Баҙар ниндәй шарттар ҡуйыр, билдәһеҙ.
Етен һуғылып та бөтмәгән, ә алыпһатарҙар үҙ хаҡын ҡуя. Ниндәй күләмдә булһа ла, ҡулыңдан тартып алып китергә ризалар. Тик ысын ер кешеһе Булат Әнис улы үҙе үҫтергән тауарын үҙе эшкәртергә теләй.
Был тармаҡты Рәсәй Ауыл хужалығы министрлығы 2020 йылға тиклем маҡсатлы субсидиялар менән күтәрмәксе. Бәлки, Башҡортостан етенселәре лә ошо нигеҙҙә йылдам үҫешә алыр.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 638
ВОЛГА‑УРАЛ ТАРИХИ‑ЭТНОГРАФИЯ ӨЛКӘҺЕ, Волга ‑ Урал тарихи ‑ мәҙәни өлкәһе, Урта Волга ‑ Урал буйы тарихи ‑ этнография өлкәһе, Волга ‑ Урал тарихи ‑ мәҙәни төбәге, 2,5 мең йыл буйына фин‑уғыр (мариҙар, мордвалар, удмурттар), төрки (башҡорттар, сыуаштар, татарҙар), көнсығыш славян (белорустар, украиндар, урыҫтар) һ.б. этностарҙың һәм этник төркөмдәрҙең (йәһүдтәр, латыштар, немецтар, поляктар, эстондар) тарихи һәм мәҙәни үҫеше берлеге барлыҡҡа килгән терр‑я. Дөйөм майҙаны 775 меңдән ашыу км2. В.‑У.т.‑э.ө. Рәсәй Федерацияһының 6 республикаһы (Башҡортостан Республикаһы, Марий Эл, Мордовия, Сыуашстан, Татарстан, Удмуртия) йәки Рәсәй империяһының 10 губернаһы (Вятка губернаһы, Ҡазан губернаһы, Өфө губернаһы, Пенза губ., Пермь губернаһы, Сембер губ., Түб. Новгород губ., Һамар губернаһы, Һарытау губернаһы, Ырымбур губернаһы) терр‑ялары м‑н тиңләшә. Берҙәм экосистеманы тәшкил итә. Р.Ғ.Кузеев тарафынан был өлкәлә 9 этник миграция айырып күрһәтелә: 1) б.э.т. 2 мең йыллыҡ аҙ. — 1‑се мең йыллыҡ башы — фин‑уғыр ҡәбиләләре миграциялары; 2) б.э.т. 1‑се мең йыллыҡ — һинд‑иран ҡәбиләләре хәрәкәтенең башланыуы (б.э.т. 3 б. — б.э. 4 б. Башҡортостан сарматтар күсеп ултырыу үҙәктәренең береһенә әйләнә); 3) 2 б. — һундарҙың Көнбайышҡа хәрәкәте (ҡара: Халыҡтарҙың бөйөк күсенеше); 4) 9 б. — бәшнәктәрҙең Азиянан Европаға миграцияһы; 5) 10 б. — уғыҙҙарҙың һәм төркиҙәрҙең Азиянан Европаға миграцияһы (9—11 бб. бәшнәктәрҙең һәм уғыҙҙарҙың айырым төркөмдәренең Урта Волга буйына, Көньяҡ Уралға үтеп инеүе, башҡорттарҙың этногенезында ҡатнашыуы); 6) б.э. 1‑се мең йыллығы — Башҡортостан терр‑яһына төрлө фин- уғыр ҡәбиләләренең күсеп ултырыуы: башҡорттар м‑н венгрҙарҙың (ҡара: Боронғо венгрҙар) этник составында уртаҡ компоненттарҙың барлыҡҡа килеүе, 9 б. бәшнәктәр ҡыҫымы аҫтында башҡорттарҙың бер өлөшөнөң венгрҙар м‑н бер этник терр‑яға китеүе; 7) 12 б. — Башҡортостан терр‑яһына ҡыпсаҡтарҙың үтеп инә башлауы; 8) 13—14 бб. — монголдарҙың яулап алыуы (ҡара: Монгол империяһы) һәм Алтын Урҙаның барлыҡҡа килеүе; 9) 16 б. 2‑се ярт. — көнсығыш славяндарҙың Көнсығышҡа хәрәкәте һәм Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы. В.‑У.т.‑э.ө. этник тарихы, Кузеевҡа ярашлы, түбәндәгесә күрһәтелә. Б.э.т. 4—3‑сө мең йыллыҡта Урал берлегенең көнсығыш (самодийҙарҙың ата-бабалары) һәм көнбайыш (фин-уғырҙар) төркөмдәргә бүленеүе; б.э.т. 2‑се се мең йыллыҡта — б.э. 1‑се мең йыллығы уртаһында — фин‑уғыр нигеҙенең формалашыуы (фин‑уғыр берлегенән көнсығыш фин тармағының айырымланыуы һөҙөмтәһендә, уның волга һәм пермь төркөмдәренә бүленеүе, уларҙың үҙ‑ара йоғонтоһо нигеҙендә хәҙ. фин‑уғыр халыҡтарының төп ҡәбилә компоненттары барлыҡҡа килеүе). Артабан В.‑У.т.‑э.ө. этник процестары үҫешендә 5 төп этап айырыла: 1) б.э. 1‑се мең йыллығында башҡ., болғар, мари, мордва, удмурт этностары формалашыуының этник һәм мәҙәни нигеҙҙәре һалына; 2) 13 б. 1‑се сирегендә болғар халҡы һәм иртә башҡ., мари, мордва һәм удмурт халыҡтары формалаша; 3) 15 б. аҙ. — 16 б. башында башҡ., мари, мордва, сыуаш, татар, удмурт халыҡтары мәҙәниәте һәм теленең хәҙ. һыҙаттары барлыҡҡа килә; 4) 18 б. 2‑се ярт. Рәсәй дәүләте сиктәрендә этностарҙың этник составы һәм эске соц. структураһы үҙгәреш кисерә; 5) 19 б. Рәсәй составында был өлкә этностарының соц.‑мәҙәни интеграция процесы тәрәнәйә, уларҙың мәҙәниәте һиҙелерлек яңыра. 19 б. аҙ. — 20 б. башында Волга‑Урал өлкәһендәге төп (төрки һәм фин‑уғыр) халыҡтарҙың этно‑мәҙәни күрһәткестәре тигеҙләнеп, уларҙың этник үҙенсәлектәре һаҡланып ҡала һәм тәғәйен вазифаларын үтәүен дауам итә. Бәйләнештәр тығыҙ булған зоналарҙағы этно-мәҙәни ареалдар киҫешкән урындарҙа мәҙәниәттә (ҡара: Этник мәҙәниәт) һәм хужалыҡта (ҡара: Хужалыҡ‑мәҙәни типтар) ҡатнаш һыҙатлы этнографик төркөмдәр барлыҡҡа килә. 19—20 бб. араһында башҡ., мари, мордва, сыуаш, татар, удмурттар составында 120 этнографик төркөм һәм уларҙың өлөштәре айырылып сыға, шуларҙың 58‑е — 16 б. тиклем, 62‑һе 17—19 бб. ойоша. Урта Волга буйында һәм Көньяҡ Уралда урыҫтар тәүҙә урыны‑урыны м‑н генә таралған булһа, 18 б. улар йәшәгән урындар урыҫ халҡының төп этник терр‑яһы м‑н тоташа. 19—20 бб. өлкә терр‑яһында ш. уҡ белорус, йәһүд, латыш, немец, поляк, украин, эстон һ.б. этник төркөмдәр барлыҡҡа килә. 16—19 бб. этногенетик процестарҙың йүнәлештәре һәм һөҙөмтәләре тәбиғи- тарихи факторҙар һәм соц.‑сәйәси күрһәткестәрҙең үҙ‑ара йоғонтоһоноң ҡатмарлы бәйләнеше м‑н билдәләнә, был 16 б. урталарынан төбәктең Рәсәй составына инеүенең һәм дәүләттең эске өлкәһенә әүерелеүенең һөҙөмтәһе булып тора. 20 б. аҙ. өлкәнең үҫеше этностарҙың тупланыуға һәм төрлө кимәлдәге милли‑терр. статус алыуға яңы импульсы м‑н бәйле. Этнос‑ара тыныслыҡты һаҡлау, төбәктә йәшәгән этностарҙың һәм этник төркөмдәрҙең хужалыҡ өлкәһендә хеҙмәттәшлеге, тығыҙ этно‑мәҙәни үҙ‑ара бәйләнеше 19—20 бб. бөтә Волга‑Урал өлкәһенең һәм Башҡортостандың үҫеш үҙенсәлеге булып тора.
Әҙәб.: Об истории этнокультурных контактов индоевропейских, уральских и алтайских народов в Урало‑Поволжье //Вопросы этнической истории Южного Урала. Уфа, 1982; К у з е е в Р.Г. Башкортостан в Волго‑Уральском историко‑культурном регионе //Этносы и культуры на стыке Азии и Европы. Уфа, 2000.
И.В.Күсемов, Г.Т.Әбйәлилова
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Архипелаг
Архипела́г (бор. грек. ApxιπέλaYoς: Apxι «тәү, баш» + πέλaYoς «диңгеҙ») — бер-береһенә яҡын урынлашҡан һәм ғәҙәттә барлыҡҡа килеүҙәре (ҡитғасал, вулкансал, кораллсал) бер үк булған һәм оҡшаш геологик төҙөлөшкә эйә булған диңгеҙ утрауҙары төркөмө.
Архипелаг төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Архипелагтар диңгеҙҙә айырым йәки ҙур ҡоро ер массивы янында урынлаша ала. Мәҫәлән, Шотландия өлкән утрауы тирә-яғында 700-ҙән ашыу утрауҙар урынлашҡан. Архипелагтар йыш ҡына вулкан әүҙемлегенән барлыҡҡа килә, әммә уларға башҡа геологик процестар, әйтеп үткәндә эрозия, төпрә ултырыу һәм ер ҡалҡыуҙың ҡағылышы ла ихтимал.
Архипелагтарҙа урынлашҡан илдәрҙең донъяла иң ҙур бише — Индонезия, Япония, Филиппин, Яңы Зеландия һәм Бөйөк Британия. Утрауҙары иң күп һанлы булған архипелаг — Финляндияның Архипелаг диңгеҙе.
Этимология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Архипелаг» һүҙе боронғо грек һүҙе arche — тәүге, башлыҡ һәм pelages — диңгеҙ һүҙенән килеп сыҡҡан. Тәүҙәрәк ApxιπέλaYoς Грек архипелагы, йәғни Эгей диңгеҙе архипелагы тип аталған.
Билдәле архипелагтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аланд утрауҙары
- Александр архипелагы
- Амирант утрауҙары
- Антиль утрауҙары
- Бисмарк архипелагы
- Гавай утрауҙары
- Гебрид утрауҙары
- Грек утрауҙары
- Франц-Иосиф Ере
- Канада арктик архипелагы
- Каролина утрауҙары
- Кергелен
- Корея архипелагы
- Малай архипелагы
- Моонзунд архипелагы
- Яңы Ер
- Новосибирск утрауҙары
- Норденшельд архипелагы
- Норманд утрауҙары
- Утлы Ер
- Оркней утрауҙары
- Парри архипелагы
- Төньяҡ Ер
- Сенкаку
- Соломон утрауҙары
- Фарер утрауҙары
- Фолкленд утрауҙары
- Чили архипелагы
- Шантар утрауҙары
- Шпицберген
- Көньяҡ Шетланд утрауҙары
- Япон утрауҙары
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Архипелаг // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)


text:
Әбйәлил районында — грэпплинг
Әбйәлил районының үҙәге Асҡар ауылы ФОК спорт һарайында грэпплинг — төрлө көрәш төрҙәрен берләштергән ярыш буйынса Башҡортостандың Урал аръяғы турнир сараһы үтте. Был ярыш Башҡортостандың Дини назаратының мосолман йәштәр ойошмаһы ярҙамында ойошторолды. Бер ыңғай мөфтий Ниғмәтуллин Нурмөхәммәт хәҙрәттең урынбаҫары Арсланов Айнур хәҙрәт урындағы имам хатыйбтар менән кәңәшмә үткәрҙе. 14 февраль 2017 йыл.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 14.02.2017 в 22:56, и размещена в категории фотолар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 303
КОМИССАРОВ Владилен Дмитриевич (25.10.1937, Балахна ҡ. — 25.8. 2002, Өфө), химик. Химия ф. д‑ры (1990), проф. (1992). МДУ‑ны тамамлаған (1960). 1967 й. алып Органик химия ин‑тында эшләгән (1974 й. башлап лаб. мөдире), бер үк ваҡытта 1992 й. — БДУ‑ның физик химия һәм химик экология каф. мөдире. Фәнни тикшеренеүҙәре шыйыҡ фазала окисландырыу һәм радикалдар ҡатнашлығындағы процестарының кинетикаһы һәм фотохимияһы проблемаларына арналған. Уның етәкселегендә озон, органик триоксидтар, сульфонадкислоталар, көкөрт һәм азот окиселдары ҡатнашлығында яңы реакциялар өйрәнелә, был процестарҙы тикшереү ысулдары уйлап табыла. К. тарафынан алкил, алкилсульфонил, пероксил, феноксил радикалдары һәм карбонилоксидтар реакциялары кинетикаһы тикшерелә; н‑парафиндар сульфоокисланыуының тиҙләтелгән ысулы тәҡдим ителә. 300‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 11 уйлап табыу авторы.
Әҙәб.: Владилен Дмитриевич Комиссаров (1937—2002): вспоминая учёного... Уфа, 2006.
Ю.А.Сангалов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 474
БАШҠОРТОСТАН БАҠЫР-КӨКӨРТ КОМБИНАТЫ, ААЙ. Баҡыр, баҡыр-цинк мәғдәндәрен сығарыуҙы һәм байыҡтырыуҙы, ҡырсынташ етештереүҙе тормошҡа ашыра. Сибай ҡ. урынлашҡан. Составы: Сибай байыҡтырыу ф‑каһы (1959 й. нигеҙләнгән), Сибай ер аҫты руднигы, Баҡырүҙәк, Балтатау, Ҡамаған, Сибай мәғдән карьерҙары, эзбизташ карьеры, ремонт-механика з‑ды, автопр‑тие, тимер юл цехы. Шифахана-профилакторийы, турбазаһы, һауыҡтырыу лагеры бар. 2003 й. 3725 кеше эшләгән. Баҡыр, цинк концентраттары, тау тоҡомдарынан һәм эзбизташтан ҡырсынташ етештерә. Продукцияһы РФ һәм яҡын сит ил пр‑тиеларына ебәрелә.
1948 й. Сибай баҡыр колчеданы ятҡылығы базаһында нигеҙ һалына, 1995 й. хәҙ. статусын ала, 2004 й. — Урал тау-металлургия компанияһы составында. 1959 й. тау-ҡаҙылма комб‑тынан тау-байыҡтырыу комб‑тына үҙгәртелә. Сибай мәғдән карьерында илдә тәүге тапҡыр тау массаһын туранан- тура карьерҙа ауҙармалы машиналарҙан тимер юл думпкарҙарына тейәү ҡатнаш ташыу ысулы; тармаҡта тәүге тапҡыр тау массаһын карьерҙың тәрән горизонттарынан өҫкә ташыу өсөн скип күтәргесе индерелә (1973). Байыҡтырыу ф‑каһында илдә беренсе тапҡыр баҡыр-көкөрт мәғдәндәрен цианһыҙ байыҡтырыу технологияһы үҙләштерелә (1965). 1999 й. комб‑ттың Рәсәйҙә баҡыр етештереү б‑са өлөшө (“Норильский никель” Рәсәй АЙ‑нан тыш) 12 % була. 2000 й. ҡарата комб‑т 114 млн т баҡырлы мәғдән сығара, шуның 78 млн т Сибай байыҡтырыу ф‑каһында эшкәртелә (концентраттарҙа бирелгән: баҡыр — 652 мең т, цинк — 953 мең т). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орд. м‑н бүләкләнгән (1976). Комбинат м‑н М.И.Fәбитов, И.И.Коркин, Н.К.Муллаҡаева, С.П.Никитин, А.С.Суворова, Ә.Ә.Фәтхуллин һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.
Тәрж. Р.Х.Сәғитов


text:
Ауылда йәшәгәндәрҙең күбеһе бөгөн яңыса көн итергә өйрәнә. Яңыса тигәндәй, үҙ эшен аса, аҡсалы һәм етеш тормошто хуп күрә. Ҡураң тулы мал, өҫтәлең ризыҡҡа бай булһын өсөн ең һыҙғанып тырышырға кәрәклеген оноторға ярамай. Шунлыҡтан кем егәрле, заман бөгөн улар ҡулында. Юҡты бар итә, барҙы аш итә, ти халыҡ ундайҙар хаҡында.
Шундай уңған фермерҙарҙың береһе – Хәйбулла районында йәшәгән Зөфәр Боҫҡонов. 2015 йылда үҙ эшен асҡан эшҡыуар, бер йылдан “Яңы эш башлаған фермер” дәүләт программаһында ҡатнашып, 1 миллион 150 һумлыҡ грант алыуға өлгәшә. Был суммаға Миәкә районынан симменталь тоҡомло 17 баш тана һатып ала, һыу үткәреү өсөн ҡоҙоҡ ҡаҙҙыра, шәхси ихатаһында мал өсөн һарай төҙөй.
– Симменталь тоҡомло һыйырҙарҙың продуктлылығы юғары, шуға күрә эште мал тоҡомон яҡшыртыуҙан башланым. Халыҡта “һигеҙ һыйыр аҫрағансы, һимеҙ һыйыр аҫра” тигән мәҡәл дә бар бит. Яҡшы тоҡомдоң быҙауы ла ҙур була. Программаға ярашлы, 2020 йылға тиклем мал һанын 55-кә тултырырға тейешмен, шуға күрә малды ишәйтеү буйынса шөғөлләнәм. Үҙебеҙҙең 12 баш һыйырыбыҙ бар ине, улар быҙаулай башланы, аҙыраҡ малҡайҙар менән быҙауҡайҙар баш-күҙ алһа, һөт һауыуҙы яйға һалырбыҙ тип торабыҙ, – ти Зөфәр Шәүәли улы.
Эшҡыуарҙың 50 гектар бесәнлек, бер аҙ сәсеүлек ере бар, үҙ техникаһы менән етәрлек күләмдә мал аҙығы әҙерләй. Тормош иптәше Рәлиә Хәлит ҡыҙы менән ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтереп, башлы-күҙле иткән. Әйткәндәй, ҡыҙҙары ла эшҡыуарлыҡ юлын һайлап, күптән инде үҙ эшен асып, районда танылған йүнсел ҡатын-ҡыҙҙар рәтендә. Зөфәр Боҫҡонов ике кешегә эш урыны булдырған, йәйге-көҙгө осорҙа ваҡытлыса эшселәр талап ителә.
Йәй мәле еткәс, эшҡыуар үҙенең башмаҡтарын Бакаловка ауылы көтөүенә, һыйырҙарҙы Әбүбәкер ауылы көтөүенә ҡуша. Малсылыҡ йүнәлешендә эш башлаған фермерҙарҙың кемеһелер үҙ ризығын итләтә һатыу яғында булһа, минең геройымдың уйҙары башҡасараҡ. “Мин һөтләтә һатыу яғындамын, улай иткәндә, табышлыраҡ килеп сыға. Һөттө һауып, айыртып, ҡаймаҡ-майын эшләп ултырғансы, көндәлек аҡты тапшырһаң, еңел дә, отошло ла. Хәҙер һөт тере табыш сығанағына әүерелә бара, бигерәк тә яҙғы-көҙгө осорҙа. Йәй һөткә бер аҙ хаҡ төшә, әммә ваҡытында иҫәпләшеп барһалар, уныһына ла түҙергә мөмкин. Иң мөһиме – ҡулға аҡса керә.
Нисек кенә булмаһын, дәүләт “мә, ал” тип торғанда, төрлө программаларҙа ҡатнашып, грант отоп, үҙ эшеңде асыу күпкә отошлораҡ түгелме һуң?! “Эш юҡ” тип оран һалып сит ерҙәрҙә эшләп алданғансы, үҙ йортоң бар икән, әйҙә ас үҙ эшеңде... Һыйыр малы үрсетәһеңме, һарыҡсылыҡ, йылҡысылыҡ тармағын һайлайһыңмы, ҡаҙ аҫрайһыңмы – барыһына ла дәүләт ярҙамы бар, тик елкәңдең ҡалын булыуы ғына мотлаҡ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 249
СКИФТАР, б.э.т. 7 б. — б.э. 3 б. күсмә һинд‑иран ҡәбиләләре. Антик авторҙар (Диодор Сицилийский, Геродот, Өлкән Плиний, Страбон һ.б.)__ хеҙмәттәрендә, Ассирияның шына яҙыулы яҙмаларында телгә алына. Геродот яҙыуынса, улар бер нисә төркөмгә бүленгәндәр: батша С., игенсе С., күсмә С., эллин С., ер һөрөүсе С. М.И.Артамонов, Б.Н.Граков фекеренсә, С. — б.э.т. 2‑се мең йыллыҡ уртаһында Волга һәм Урал буйынан көнбайышҡа күсеп ултырған Бура мәҙәниәте ҡәбиләләре вариҫтары; М.И.Ростовцев, А.И.Тереножкин һ.б. С. Урта Азиянан күсеп килгән, тип иҫәпләй. Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы терр‑яһына С., киммерийҙарҙы Кесе Азияға ҡыҫырыҡлап сығарып, б.э.т. 8—7 бб. килеп сығалар. Б.э.т. 7 б. Алғы Азияға хәрби походтар яһап (Мидия, Фәләстан, Сүриәне баҫып алғандар), б.э.т. 6 б. башында еңеләләр һәм унан мидиялылар тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарылалар. С. сәйәси яҡтан тупланыуына 512 й. фарсы батшаһы Дарий м‑н һуғышыу этәргес бирә. Б.э.т. 4 б. Дон й. алып Дунай й. тиклем терр‑яла С. дәүләте барлыҡҡа килә, уның адм. үҙәге Симферополь ҡ. (Украина) янындағы Каменск ҡаласығы урынында булған. С. “батша” ҡурғандарының күпселеге (Солоха, Толстая Могила, Чертомлык һ.б.) ошо ваҡытҡа тура килә, уларҙа ҡиммәтле ерләү әйберҙәре (ҡорал, йәнлек стилендә эшләнгән биҙәүестәр, алтын, көмөш, баҡыр һауыт‑һаба һ.б.) м‑н айырылып торған ырыу‑ҡәбилә аҡһөйәктәренең ҡәберҙәре табылған. Сарматтарҙың баҫып инеүе һөҙөмтәһендә б.э.т. 3 б. С. дәүләте хәлһеҙләнә, б.э.т. 2 б. уның терр‑яһы Ҡырым далалары, Буг һәм Днепр йй. түбәнге ағымы м‑н сикләнә, б.э. 3 б. готтар тарафынан юҡ ителә. Халыҡтарҙың бөйөк күсенеше ваҡытында С. төрлө ҡәбиләләр тарафынан ассимиляциялана. Сауҙа, игенселек, күсмә малсылыҡ (ҡара: Күсмә тормош), металл эшкәртеү хужалыҡтың төп тармаҡтары булған. Урал буйында күп кенә археологик ҡомартҡыларҙы (ҡара: Ғүмәр ҡәберлеге һ.б.) С. бәйләп ҡарайҙар.
Әҙәб.: С м и р н о в А.П. Скифы. М., 1966; Г р а к о в Б.Н. Скифы. М., 1971.
Р.Б.Исмәғилев
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Нәсибулла Хөснуллиндың шәжәрәһе «Табын» ырыуының 1842 вәкилен берләштергән
Илен белмәгән – игелекһеҙ, халҡын белмәгән – холоҡһоҙ, нәҫелен белмәгән – нәҫелһеҙ, тип юҡҡа ғына әйтмәгән халҡыбыҙ. Әҙәм балаһына ете быуынын белеү фарыз тип һаналған. Ошо көндәрҙә райондың биләмә-ара мәҙәни ял итеү үҙәгендә Ғаилә йылына арналған ҙур тантанаға – Нәсибулла Хөснуллиндың «Табын»ырыуы шәжәрәһе байрамына йыйылдыҡ.
Нәсибулла Хәбибулла улы — Башҡортостанда киң танылған — «Табын»ырыуының Тәтешле районындағы берләшмәһе рәйесе, еңел атлетика буйынса халыҡ-ара спорт мастеры. Уның хеҙмәттә һәм спортта яуланған уңыштары мәҙәни үҙәктең фойеһындағы күргәҙмәләрҙә урын алды.
Сараға килеүселәрҙе район башҡорттары Ҡоролтайы рәйесе Әҙеһәм Фәрүәзетдинов сәләмләп, халыҡ араһында, мәктәптәрҙә шәжәрә байрамдарының ҙур популярлыҡ яулауы тураһында әйтеп үтте.
Күренекле яҡташыбыҙҙың бай тармаҡлы шәжәрәһе һәр кем тарафынан ҙур ҡыҙыҡһыныу менән ҡабул ителде. Ул оҙаҡ йылдар дауамында «Ревизские сказки», хужалыҡ кенәгәләренә һәм архив документтарына таянып төҙөлгән һәм «Табын» ырыуының 1842 вәкилен берләштергән. Нәсибулла Хәбибулла улы ата-бабаларының, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан ырыуҙаштары тормошон фотоһүрәттәрҙән төҙөлгән слайдтар ярҙамында сағылдырҙы. Уның сығышы барышында Иҫән хандың идара итеү осоро, һуңыраҡ уның ейәне, Нуртдин Әмиров ойошторған волость, артабан Бәҙертдин Насретдинов, Рәдис Латыпов, унан һуң үҙе Нәсибулла Хөснуллин, бөгөн Рәмил Саяповтың хужалыҡ итеү йылдары күҙ алдынан үтте. Эльбрус тауына алып менгән Тәтешле флагын һәм унан алған вулканик породаның бер киҫәксәһен ул райондың Тарих-крайҙы өйрәнеү музейына экспонат итеп бүләк итте.
Ғөмүмән, бүләктәргә һәм ҡотлауҙарға бай булды байрам. «Табын»ырыуының иң йәш һәм иң өлкән вәкилдәре Алмаз Ибраһимовҡа һәм Мәшүҙә Шәйхлисламоваға район Ҡатын-ҡыҙҙар советының почет грамоталары тапшырылды. Әйткәндәй, сараға килеүселәрҙең күбеһе Нәсибулла Хәбибулла улының ҡан ҡәрҙәштәре ине.
Өфө ҡунаҡтары – «Шәжәрә» тарихи мираҫын өйрәнеү үҙәге директоры, журналист, продюсер, филология фәндәре кандидаты Салауат Хәмиҙуллин, БР Милли архивы директоры урынбаҫары, «Табын ырыуҙары союзы» төбәк-ара йәмәғәт ойошмаһы рәйесе, филология фәндәре кандидаты Ниязбай Сәлимов, БДУ-ҙың БР тарихы, археология һәм этнология кафедраһы доценты Искәндәр Сәйетбатталов, Радик Бәхтиевтың сараға килеүҙәре һәм «Табын» ырыуы, тел, милләт тураһындағы йөкмәткеле сығыштары ҙур мәртәбә өҫтәне.
«Бай тармаҡлы шәжәрә төҙөп, бындай тантана үткәреү — республика кимәлендә ҙур күренеш», — тип белдерҙе Ниязбай Булатбай улы. Ул Нәсибулла Хәбибулла улына шәжәрә байрамдары ойоштороп, башҡорт халҡының мәҙәни ҡиммәттәрен һаҡлауҙа ҙур өлөш индергәне өсөн БР Дәүләт Йыйылышы — Бөтә Донъя башҡорттары Ҡоролтайы, «Табын» ырыуы Рәхмәт хаттарын, Мәскәүҙә нәшер ителгән «Башҡорттар» китабын тапшырҙы.
Крайҙы өйрәнеүсе, Ғәли Соҡорой музейы хеҙмәткәре, Иҫке Соҡор ауылы имам-хатибы Бәхтегәрәй Арманшиндың башҡорт ырыуҙарын өйрәнеү һәм халыҡҡа еткереү өлкәһендә алып барған хеҙмәте лә баһалап бөткөһөҙ. Тантанала уның «Телебеҙҙе, ғөрөф-ғәҙәттәребеҙҙе белеп, ғорурланып йәшәйек» тигән һүҙҙәре бөтәһе тарафынан да ҙур хуплау менән ҡаршы алынды.
Йыр-моңға ла бай булды байрам. Биләмә-ара мәҙәни ял үҙәге хеҙмәткәрҙәренең, баш ҡаланан килгән ижади ҡунаҡтар — «Байыҡ» телевизион бейеү конкурсының гран-при хужаһы «Гүзәл данс» бейеү ансамбле, «Ҡурайсы» төркөмө һәм республикабыҙҙың халыҡ артисы, виртуоз-ҡурайсы, хөрмәтле ҡунаҡ Роберт Юлдашевтың һәр сығышы ҙур алҡыштар менән оҙатылды.
Бөгөн Нәсибулла Хөснуллин төҙөгән шәжәрә райондың Тарих-крайҙы өйрәнеү музейында урын алды. Теләге булған һәр кем уның менән яҡындан таныша ала.
— Шәжәрә төҙөү — бер кеше генә атҡарып сыға торған эш түгел. Ул ырыуҙаштарымдың, район хәкимиәтенең, музей хеҙмәткәрҙәренең ҙур ярҙамы менән башҡарылды. Уларға күрһәткән ярҙамдары өсөн ҙур рәхмәтемде белдерәм. Һәр кем үҙ быуынын, нәҫелен белеп йәшәһен ине. Ата-бабаларының тарихын өйрәнеп, үҙ шәжәрәһен төҙөргә теләге булғандарға ярҙам ҡулы һуҙырға һәр ваҡыт әҙербеҙ, — тип райондаштарына матур теләген еткерҙе Нәсибулла Хәбибулла улы.


text:
Башҡортостанда әсәлек капиталына 118 мең сертификат тапшырылды
Башҡортостанда әсәлек (ғаилә) капиталына 120 мең дәүләт сертификаты бирелгән. Бирелгән сертификаттар иҫәбе буйынса Башҡортостан Мәскәүҙән генә ҡалыша. Республикалағы Пенсия фондында сертификаттар буйынса мөрәжәғәттәрҙең артыуын билдәләйҙәр. Закон ғәмәлгә ашырылған тәүге йылда —16,7 мең, 2008-ҙә — 23,5 мең, 2009 йылда 30,3 мең сертификат тапшырылған. 2011 йылдың 17 ноябренә ҡарата инде 21 меңдән ашыу сертификат бирелгән.
Сабыйҙарына өс йәш тулған Башҡортостан халҡы әсәлек капиталы средстволарынан әүҙем файҙалана. 16521 сертификат хужаһы әсәлек капиталын тулыһынса ҡулланған. 381 ғаилә капиталды балаларҙың уҡыуына тотонһа, 11 сертификат хужаһы уны хеҙмәт пенсияһының тупланма өлөшөнә күсергән.
Пенсия фонды белгестәре билдәләүенсә, республика халҡы үҙенең сертификаттарын бик йыш торлаҡ шарттарын яҡшыртыу өсөн файҙалана. Был маҡсатҡа 10,6 млрд һумдан ашыу сумма, шул иҫәптән торлаҡ кредиттарын һәм займдарын ҡаплауға 7,9 млрд һум йүнәлтелгән.
Ауыл ерендә сертификаттар башлыса шәхси торлаҡ төҙөү өсөн файҙаланыла. Айырым райондарҙа һәр алтынсы сертификат хужаһы әсәлек капиталын ошо маҡсатҡа йүнәлткән. Хәтерегеҙгә төшөрәйек, ҡануниәткә индерелгән үҙгәрештәр арҡаһында 2010 йылдың декабренән башлап төҙөлөш ойошмаһы-подрядсылар ярҙамынан тыш шәхси йорт төҙөүгә йәки реконструкциялауға, шулай уҡ төҙөлгән йортҡа сығымдарҙы компенсациялауға әсәлек капиталы средстволарын йүнәлтеү мөмкинлеге булдырылды.


text:
17 октябрь
17 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 290-сы көнө (кәбисә йылында 291-се). Йыл аҙағына тиклем 75 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1740 — Петропавловск-Камчатский ҡалаһына нигеҙ һалына.
- 1831 — Майкл Фарадей электромагнит индукцияһын аса.
- 1897 — Константин Циолковский аэродинамик торба эшләй.
- 1918 — Мәскәүҙә донъяла иң беренсе дәүләт Уйынсыҡтар музейы ойошторола.
- 1962 — «The Beatles» тәүге тапҡыр телевидение аша сығыш яһай.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Недолин Иван Петрович (17.10.1892—5.03.1947) — рус совет прозаигы, журналист, 1935 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, СССР яҙыусыларының I съезы делегаты. Беренсе донъя һәм граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Борон ауылынан.
- Нечаева Тамара Павловна (17.10.1922—16.08.2003) — скульптор, рәссам. 1943 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған (1974) һәм Башҡорт АССР‑ының халыҡ (1968) рәссамы, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957). Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1991). Дуҫлыҡ ордены кавалеры (1998).
- Прокопьев Герман Терентьевич (17.10.1922—30.06.1999) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, артиллерист-төҙәүсе, гвардия сержанты. Дан орденының тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Сыуаш Республикаһының Цивиль районының Байгеев ауылынан. 1939—1941 һәм 1945—1947 йылдарҙа хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы Соловьёвка ауылында (хәҙер бөткән) йәшәй.
- Маганев Василий Анисимович (17.10.1957) — «Яҡтыкүл» шифахаһы директорының дауалау эштәре буйынса урынбаҫары. Медицина фәндәре кандидаты (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1493 — Баччо Бандинелли, Италия рәссамы.
- 1759 — Якоб II Бернулли, швед механигы.
- 1760 — Клод Сен-Симон, француз философы һәм социологы.
- 1892 — Иван Недолин, рус совет прозаигы, журналист.
- 1903 — Андрей Антонович Гречко, Советтар Союзы Маршалы, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы.
- 1912 — Иоанн Павел I, Рим Папаһы.
- 1918 — Рита Хейуорт (ысын исеме Маргарита Кармен Кансино), Америка актёры һәм бейеүсеһе.
- 1972 — Эминем, Америка рэп-йырсыһы.
- 1972 — Таркан, төрөк йырсыһы.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1849 — Фредерик Шопен, поляк композиторы.
- 1943 — Фәрит Яруллин, татар композиторы.
- 2008 — Урмас Отт, совет һәм эстон тележурналисы.
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Әйткән һүҙе әсәйҙең.Рәхмәт әйтәм Хоҙайыма
Әсәкәйем булғанға.
Ғәзиздәрҙән-ғәзиз кешем
Гел янымда булғанға.
Диана КҮСКИЛДИНА.
Үҙемде шул тиклем бәхетле тоям, сөнки, балаҡайым, тип өҙөлөп тороусы кешем бар. Был донъяла күпме бала әсә наҙынан мәхрүм. Улар ҙа бит үҙ әсәләрен зарығып көтә…
Минең ҡәҙерлем Әлфиә Миңлеғәле ҡыҙы Сурина Ейәнсура районының Ярғайыш ауылында күп балалы ғаиләлә тыуа. Бәләкәй сағынан уҡ бик шуҡ, етеҙ булған ул, эш яратҡан. Беҙ ҙә ғаиләлә бишәүбеҙ. Әсәйем Өфөгә барып, республика Башлығы ҡулынан миҙал да алып ҡайтты. Ул шундай уңған, егәрле: тәмле-тәмле итеп торттар, бәлештәр бешерә. Ә инде әсәйемдең өҫтәлгә ҡуйған бауырһағы телеңде йоторлоҡ була. Шулай уҡ бәйләргә лә ярата. Беҙгә биҙәкләп-биҙәкләп йылы ойоҡбаштар, ултырғыс түшәктәре, һеңлемә итәктәр бәйләй.
Ауыл тормошонда ла әсәйем ҡайнап йәшәй: клубта үткәрелгән концерттарҙа, ғаилә ярыштарында йыш ҡатнаша. Ул бик матур йырлай. Беҙҙе лә йырларға, оҫта итеп шиғырҙар һөйләргә өйрәтә. Ошондай әсәйем булғанға мин шул тиклем ҡыуанам һәм ғорурланам.
Уны байрам менән ҡотлайым!
Илгизәр СУРИН, II синыф уҡыусылары.
Хәйбулла районы, Бәләкәй Арыҫланғол мәктәбе.


text:
ANUNDGÅRDS ЙҮГЕРЕҮ ЮЛДАРЫ ДОРОЖКА
Spårkarta Holmvallens
(өсөн артыҡ ҙур форматлы – бында басыгыз)
Тулыраҡ мәғлүмәт менән карами һ. б.. һеҙ табан аласыз үткән саңғы трассаһы.см:
Саңғы трассаларын.см/ветеран/сунда/holmvallen
.
.
ИКЕ ЙҮГЕРЕҮ ЮЛДАРЫ ДОРОЖКА
Хатта бар Вике 2,5 километры саңғы трассаларын, үҙенең ҡайһы бер йыллыҡ stafettävlingar. Трасса elbelyst үҙенең һәм уның башы һәм маҡсаты-был Ике мәктәбе. Була шулай уҡ һайларға артыҡ ҡыҫҡа циклы өсөн 1 км. Трасса управлять Ике коммерциялы булмаған ассоциация.
Зажигания яҡтыртыу яңыртты ҡул менән ярҙамында етештерелә юл тамғаһы аҫтында лампу был хлебозавод, осрашыу урынында билдәһе. Унан һуң ут автомат рәүештә включается 21:30.
Бәйләнеш өсөн мәғлүмәт:
Хольгер Салин 0692- 500 38
Тулыраҡ мәғлүмәт менән карами һ. б.. һеҙ табан аласыз үткән саңғы трассаһы.см: Саңғы трассаларын.күрергә Вике ветеринарҙан//сунда/
.
Буласаҡ skidvädret?
Подробнее урындағы väderleksprognos был холм, яҡындағы бер нисә көндә һеҙ ваҡытында күрерһеҙ һауа торошо.


text:
- Подробности
- Просмотров: 242
СИҘӘМ ҠУРҒАНДАРЫ, Савромат мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы. Б.э.т. 5—4 бб. ҡарай. Әбйәлил р‑ны Сиҙәм а. төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 1,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 1977 й., 1983 й. А.Х.Пшеничнюк тарафынан асылған һәм өйрәнелгән. Ҡурғанлы (диам. 10 м, бейеклеге 0,35—0,5 м) ҡәберлектәргә ҡарай. Ҡомартҡы бер-береһенән 30—40 м алыҫлыҡта урынлашҡан 3 ҡурғандан тора, 2‑һе тикшерелгән (4 ҡәбер табылған). Мәйеттәр тәрән ҡәбер соҡорҙарында салҡан һалып, баштары м‑н көньяҡҡа йәки төньяҡ-көнбайышҡа ҡаратып ерләнгән. Парлап ерләү осраҡтары табылған. Һөлдәләр аҫтында баш һөйәктәре асыҡланған. Керамика ике рәт өсмөйөш һыр м‑н биҙәлгән һауыт ярсыҡтарынан ғибәрәт. Ҡәберҙә ҡорал (бронза уҡ башаҡтары, тимер бысаҡ), көнкүреш әйберҙәре (бронза көҙгө, тишкес, һөйәк ҡалаҡ һәм таш орсоҡбаштар), биҙәүестәр (сымдан эшләнгән бронза беләҙектәр, тәгәрмәс рәүешендәге сулпы, быяла муйынсаҡтар, ҡояш символы төшөрөлгән һөйәк сулпы, булавка), таш ҡорбанлыҡ, хайуан һөйәктәре (һарыҡ) табылған. Ҡомартҡы Башҡортостандың көньяҡ-көнсығыш дала райондарына иртә тимер быуат ҡәбиләләренең килеп ултырыу процесын сағылдыра. С.ҡ. материалдары Археология һәм этнография музейында һаҡлана.
А.Х.Пшеничнюк
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Һаҙан
Һаҙан, Ябай крап (лат. Cyprinus carpio, рус. Сазан)[1] йәки ябай карп[2][3] — Ҡара, Арал, Каспий диңгеҙҙәрендә һәм Уссури өлкәһендәге һыу бассейнында йәшәй торған, бик үрсеүсән мөһим промысла балығы. Карп балығы Башҡортостан күлдәрендә лә үрсетелә.
Һаҙан атамаһы башҡорт телендә лә осрай, тимәк был балыҡ аш-һыуҙа ҡулланылған."Эре һарғылт тәңкәле, ҡылсыҡлы сөсө һыу балығы" тип аңлатма бирелә "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә[4]
Гүзәл Ситдиҡованың «Башҡорт иле» тигән шиғырында шундай юлдар бар: «Ҡайҙа аҙан, һыуҙа һаҙан, усаҡтарҙа ҡайнай ҡаҙан — шунда башҡорт»[5]
Яҙма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ш. Нафиҡов. Һыу буйында балыҡсы. — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте.
- Гүзәл Ситдиҡова. Башҡорт иле. Шиғыр. — Күсле ил — көслө ил: күңел сәхифәләре, шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2007. — 448 б.


text:
25-27 апрелдә М. Аҡмулла исемендәге БДПУ -ның “Уҡыусыларҙың һәләтен үҫтереү үҙәге” республикабыҙҙың 8 - 11 класс уҡыусылары өсөн “Илһам” конкурсының йомғаҡлау сараһын ойошторҙо. Еңеүселәр өс көн барышында ҡала менән танышты, билдәле яҙыусылар һәм шағирҙар менән аралашты, әҙәбиәт, тележурналистика буйынса дәрестәр алды. Быйылғы йылда конкурста гимназиябыҙҙың данын 11 З класы уҡыусыһы Динмөхәмәтова Лидиә яҡланы. Ул, бәйгенең тәүге этабын уңышлы үтеп, йомғаҡлау өлөшөнә саҡырыу алды һәм һынатманы - “Тележурналистика” номинацияһында призер булып, диплом, сертификаттар менән бүләкләнде. “Өс көн буйына барған сарала үҙемә әллә күпме яңы мәғлүмәт, көс-дәрт, рухи аҙыҡ алдым. Гимназиябыҙҙың миңә бағлаған өмөттәрен аҡлай алғанмындыр тип ышанам, шуға ла уҡытыусыларыма ҙур рәхмәт һүҙҙәрен еткерәм,” - тип тәьҫораттары менән бүлеште ул. Лидиәне алда тағы ла яңынан–яңы һынауҙар – БДИ-ны уңышлы тапшырып, теләгән уҡыу йортона уҡырға инеү кеүек күңелле лә, яуаплы ла мәшәҡәттәр көтә.
Афарин! Буласаҡ журналисҡа уңыштар теләйбеҙ! Ҡәләмең үткер, йөрәгең һиҙгер, күңелең матур һәм тоғро булыр тип ышанабыҙ!


text:
- Подробности
- Просмотров: 387
ЙӨҘЛӘҮ ТАШТАРЫ, декоратив үҙенсәлектәре булған тау тоҡомдары. Төрлөсә барлыҡҡа килгәндәр: магматик (гранит, сиенит, диорит, габбро, долерит, лабрадорит, туф, порфир һ.б.), ултырма (эзбизташ, доломит, ҡомташ, гипс), метаморфик (мәрмәр, кварцит). Й.т. сифаты уларҙың физик‑химик үҙенсәлектәре (ныҡлығы, һыуыҡҡа сыҙамлығы, ышҡылыуы һ.б.), биҙәлеше (шымартылыу мөмкинлеге, текстураһы һәм төҫө), сығырлығы (Й.т. ятҡылыҡтарының сәнәғәттәге баһаһын билдәләй) м‑н билдәләнә. Юғары декоратив, декоратив һәм түбән декоратив; ныҡлығы б‑са — ныҡлы, уртаса ныҡлы һәм ныҡлығы түбән булған; сығырлығы б‑са I төркөм (блоктарҙың дәүмәле 5,0 м3 сиктәрендә), II төркөм (3,5—5,0), III төркөм (0,7— 3,0), IV төркөм (0,1—0,7) Й.т. айырыла. Биналарҙы, күпер бағаналарын, иҙән һәм баҫҡыстарҙы тыштан һәм эстән йөҙләүҙә, һәйкәлдәр һәм ҙур архитектура деталдәре (колонналар, пилондар һ.б.) төҙөүҙә ҡулланыла. БР терр‑яһында Мансур гранит (Учалы р‑ны), Төньяҡ Боҫҡон долерит һәм Шратау габбро (икеһе лә — Баймаҡ р‑ны) ятҡылыҡтары үҙләштерелә. Ташморон гранит (запасы бәләкәй; Учалы р‑ны); Асы (уртаса), Бәҙәреш (уртаса), Мулдаҡай һәм Инйәр (ҙур) ылымыҡлы эзбизташ, Ҡаҙыш мәрмәр эзбизташ (бөтәһе лә — Белорет р‑ны), Рысҡужа йөҙләү ташы ятҡылыҡтары, Йәнгел эзбизташ (Әбйәлил р‑ны), Кесе Мишәр оолит эзбизташы (уртаса; Благовещен р‑ны) һ.б. ятҡылыҡтар разведкаланған. Мансур ятҡылығы граниттары аҡһыл һоро төҫтә, бер төрлө эре бөртөклө, ярыҡтары аҙ, декоратив, ныҡлығы юғары һәм һыуыҡҡа сыҙамлы, сығырлығы I—III төркөм; Ташморон ятҡылығы граниттары һоро төҫтә, декоратив, сығырлығы III—IV төркөм; Төньяҡ Боҫҡон ятҡылығы долериттары ҡара төҫтә, нәҙек бөртөклө, монолит; Шратау ятҡылығының габбро һәм габбро‑нориттарына тотанаҡһыҙ сығырлыҡ, һәүерташлыҡ хас; Асы, Бәҙәреш, Мулдаҡай һәм Инйәр ятҡылыҡтары эзбизташтары зәңгәрһыу һоро, һоро, алһыу һәм ҡыҙғылт көрәндән ҡарағусҡыл ҡыҙылға тиклем, һорғолт һары, декоратив һәм юғары декоратив; Ҡаҙыш ятҡылығының мәрмәр эзбизташтары ҡара, ҡуйы һоро төҫтә, юғары декоратив, сығырлыҡтары III—IV төркөм; Кесе Мишәр ятҡылығы эзбизташтарының сығырлығы IV төркөмгә тура килә. Кирәл юғары декоратив авантюринлы кварцит ятҡылығында, Хәмит габбро ятҡылығында һәм Баҡты кварцит‑ҡомташ сығанағында (бөтәһе лә — Белорет р‑ны) эҙләнеүҙәр үткәрелгән.
З.У.Мәғдиева
Тәрж. Э.М.Юлбарисов