text:
Ғәрәп теле
Ғәрә́п теле́ (ғәр. العربية, әл-ғәрәбиә) Афро-Азия ғаиләнең семит тармағына ҡарай. Ғәрәп телендә һөйләшеүселәр һаны — яҡынса 300 миллион кеше. Ҡөрьән китабы яҙылған классик ғәрәп телен бөтә донъя мосолмандары дини маҡсаттарҙа ҡуллана.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Классик, әҙәби һәм һөйләш телдәре
- 3 Ғәрәп яҙмаһы
- 4 Ғәрәп теле фонетикаһы
- 5 Ғәрәп теленең грамматикаһы
- 6 Ғәрәп теленең башҡа телдәргә йоғонтоһо
- 7 Ғәрәп яҙмаһы башҡорт телендә
- 8 Ғәрәп телендә һөйләшеүселәр
- 9 Әҙәбиәт
- 10 Һылтанмалар
Тарихы[үҙгәртергә]
Ғәрәп теле афро-азиатик ғаиләнең семит тармағына ҡарай. Был тармаҡҡа ҡараған телдәрҙең байтағы — «үле» телдәр, тулыһынса ҡулланыуҙан сыҡҡандар йә дини маҡсаттарҙа ғына ҡулланыла. Ғәрәп теле иһә, киреһенсә, донъя буйлап киң таралған. Быға ислам диненең үҫешеүе, айырыуса мосолмандарҙың изге китабы, ғәрәп телендә яҙылған Ҡөрьән сәбәбсе.
«Ғәрәп теле» термины тәү башлап беҙҙең эраға тиклемге яҡынса III быуатҡа ҡараған боронғо йәһүд сығанаҡтарында осрай. VII-се быуат баштарында беренсе яҙма ҡомартҡы —Ҡөрьән китабы пәйҙа була. Шул осорҙа ислам менән бергә ғәрәп теле киң тарала башлай. Бер быуат самаһы үтеүгә, ғәрәп теле Урта Азиялағы Амурдарья йылғаһынан алып Атлантик океанға тиклем һуҙылған, хатта Европаның Иберий ярымутрауына үтеп ингән ҙур империяның рәсми теленә әүерелә.
Бөгөнгө көндә ғәрәп теле донъяла иң таралған телдәрҙең береһе булып тора.
Классик, әҙәби һәм һөйләш телдәре[үҙгәртергә]
Ғәрәп теленең бер-береһенән байтаҡҡа айырылып торған өс формаһы бар.
Классик ғәрәп теле, шулай уҡ ул Ҡөрьән ғәрәп теле исеме аҫтында билдәле — Ҡөрьән китабы яҙылған һәм ислам дәүеренә тиклемге дәүерҙән алып Ғәрәп хәлифәте тарҡалыуына тиклем ҡулланылған тел варианты. Теорияла классик ғәрәп телендә синтаксик һәм грамматик нормалар билдәләнә, шулай уҡ классик һүҙлек бирелә. Әммә-ләкин ысынбарлыҡта хәҙерге авторҙар бер ҡасан да тиерлек саф классик ғәрәп телендә яҙмай, уның урынына иһә хәҙерге стандарт ғәрәп теле исеме аҫтында билдәле әҙәби телде ҡуллана. Телдең был варианты ғәрәп баҫмаларында, радио, телевидение, реклама, фильмдарҙа ҡулланыла, ҡайһы бер ғәрәп халыҡтары өсөн ул — һөйләү теле. Ғәрәп телендә һөйләшеүсе белемле кешеләрҙең күбеһе әҙәби ғәрәп телен аңлай, төрлө диалекттарҙа һөйләшкән ғәрәптәр өсөн ул — аңлашыу ысулы.
Ғәрәп һөйләү теленә уның төрлө ерҙә, төрлө милләт тарафынан ҡулланылған диалекттары керә. Был диалекттар шул тиклем бер-береһенән айырыла, хатта ҡайһы бер тел белгестәре уларҙы айырым телдәр тип ҡарай. Телдең диалекттары ғәҙәттә рәсми булмаған һөйләшеү мөхитендә, мәҫәлән, сериалдарҙа һәм ток-шоуҙарҙа, шулай уҡ ҡайһы берҙә яҙма рәүештә шиғырҙарҙа һәм рекламаларҙа ҡулланыла.
Мөхәммәт пәйғәмбәр дәүерендә үк ғәрәп теленең төрлө диалекттары булыуы иғтибарға лайыҡ. Мөхәммәт пәйғәмбәр үҙе Мәккәнең, Ғәрәп ярымутрауының көнбайыш өлөшө диалектында һөйләшә, Ҡөрьән нәҡ ошо диалекта яҙыла. Әммә был осорҙа Ғәрәп ярымутрауының көнсығыш диалектының абруйы юғарыраҡ була, һәм ахырҙа Ҡөрьән ошо диалектҡа ярашлы үҙгәртелә.
Төп ғәрәп теле диалекттары[үҙгәртергә]
- Ғәрәп ярымутрауы төркөмө:
-
- хәлийә диалекты(Кувейт, Ираҡ, Сәғүд Ғәрәбстаны, Бәһрәйен, Ҡатар, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Оман)
- бәһрәни диалект (Бәһрәйен, Оман)
- нәджди диалект (Сәғүд Ғәрәбстаны)
- омани диалект (Оман)
- хиджази диалект (Сәғүд Ғәрәбстаны)
- шиһи диалект (Оман)
- зофари диалект (Оман)
- күвәйти диалект (Кувейт)
- йәмәни диалект (Йемен, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сомали)
- Ираҡи төркөм (йәки Месопотамия төркөмө):
- Сүриә—Палестина төркөмө
- Мысыр төркөмө (йәки нили төркөм):
-
- тшади диалект (Чад, Судан, Көньяҡ Судан)
- судани диалект (Судан)
- сәиди диалект (Мысыр)
- мысри диалект (Мысыр)
- джуби диалект (Көньяҡ Судан)
- Мәғриби төркөм
-
- мәғриби диалект (Марокко)
- тунис диалекты (Тунис, Ливия, Алжир)
- Алжир диалекты (Алжир)
- Ливия диалекты (Ливия)
- хәсәниә диалекты (Алжир, Мали, Мавритания, Марокко, Көнбайыш Сахара)
- Джиджәл диалекты (Алжир)
- Мальт диалекты (Мальт)
- Сахара диалекты (Алжир, Нигер)
Ғәрәп яҙмаһы[үҙгәртергә]
Ғәрәп яҙмаһының төп үҙенсәлеге шул: бында текст уң яҡтан башланып, һулға табан китә. Тыныш билдәләренән өтөр аҫтан өҫкә ҡарай күтәрелеп, осо уңға бөгөлә (،), ә һорау билдәһе уң яҡҡа ҡаратып ҡуйыла (؟). Цифрҙар иһә уңдан һулға түгел, ә һулдан уңға уҡыла.
Ғәрәп яҙыуында баш хәрефтәр юҡ. Унда һөйләм башында ла, яңғыҙлыҡ исемдәрҙә лә шул уҡ юл хәрефтәре яҙыла.
Ғәрәп яҙмаһының йәнә бер үҙенсәлеге — бында һүҙҙәге бөтә хәрефтәр бергә ҡушып яҙылмай, бер үк һүҙ икегә, өскә, хата унан да күберәк өлөшкә бүлеп яҙыла. Сөнки ғәрәп телендә үҙенән һуң килгән хәрефкә ялғап, тоташтырып яҙып булмай торған өҙөк хәрефтәр бар. Ошо сәбәптән һәр хәрефтең дүрт төрлө яҙылышы бар:
- яңғыҙ — хәрефтең яңғыҙ яҙылышы;
- башта — һүҙ башында йәки һүҙ эсендәге өлөш башында яҙылышы;
- уртала — һүҙ йәки өлөш уртаһында яҙылышы;
- аҙаҡта — һүҙ йәки өлөш аҙағында яҙылышы.
Ғәрәп теле фонетикаһы[үҙгәртергә]
Һуҙынҡылар[үҙгәртергә]
Ғәрәп телендә а, ә, у, ү, и, ы һуҙынҡылары бар. Улар әйтелеше буйынса ҡыҫҡа һуҙынҡыларға һәм оҙон һуҙынҡыларға бүленә. Оҙон һуҙынҡылар хәрефтәр ярҙамында яҙылһа, ҡыҫка һуҙынҡылар иһә хәрефтәрҙең өҫтөнән йә аҫтынан ҡуйылған махсус тамғалар — хәрәкәләр ярҙамында билдәләнә. Ғәрәптәр ғәҙәттә хәрәкәһеҙ уҡып, яҙалар, шулай ҙа уларҙы Ҡөрьәндә һәм ғәрәп теле һүҙлектәрендә осратырға мөмкин.
Тартынҡылар[үҙгәртергә]
Ғәрәп телендә 28 тартынҡы бар. Тартынҡылар араһында айырыуса эмфатик тартынҡылар тип аталған дүрт д, т, с, ҙ өндәре үҙенсәлекле. Улар дад, та, сад, ҙа хәрефтәре ярҙамында яҙыла. Эмфатик тартынҡылар башҡаларынан ҡатыраҡ әйтелеүе менән айырыла. Был тартынҡылар артынан килгән һуҙынҡыларға ла йоғонто яһай — улар артынса ә, ү, и урынына а, у, ы һуҙынҡылары ҡулланыла. Бындай өндәр донъяның башҡа бер телендә лә осрамай, шуға ла ғәрәптәр үҙҙәрен ҡайһы берҙә Дад кешеләре тип атай.
Тамаҡ төбө тартынҡылары араһында ғайн һәм ъәйн хәрефтәре менән билдәләнгән өндәр шулай уҡ иғтибарға лайыҡ. Уларҙың тәүгеһе башҡорт телендәге ғ хәрефе менән оҡшаш яңғыраһа, икенсеһе иһә тамаҡ мускулдары ҡыҫылғанда барлыҡҡа килә. Ғәҙәттә был өн башҡорт теленә күскән һүҙҙәрҙә ғ хәрефе менән алмаштырыла йәки бөтөнләй төшөп ҡала.
Ғәрәп теленең грамматикаһы[үҙгәртергә]
Семит ғаиләһенә ҡараған башҡа телдәрҙәге кеүек үк, ғәрәп теленә лә ҡатмарлы һәм ғәҙәти булмаған морфология (һүҙҙәрҙең тамырҙан барлыҡҡа килеү ысулы) хас. Тамыр ғәҙәттә өҫ тартынҡынан тора. Был тамыр артабан бихисап яңы һүҙҙәр сығанағына әүерелә. Мәҫәлән, «к-т-б» тамырынан ғына ошондай һүҙҙәр барлыҡҡа килә:
- كَتَبَ — КәТәБә — ул яҙҙы
- أَكْتُبُ — әКТүБү — мин яҙам
- كِتَابٌ — КиТә:Бүн — китап
- كُتُبٌ — КүТүБүн — китаптар
- كَاتِبٌ — Кә:ТиБүн — яҙыусы
- كُتَّابٌ — КүТТә:Бүн — яҙыусылар
- مَكْتَبَةٌ — мәКТәБәтүн — китапхана
һ.б.
Ғәрәп грамматикаһында өс килеш (төп килеш,төшөм килеш һәм эйәлек килеш), өс һан (берлек, икелек, күплек), ике род (الجنس, женес) (مذكر, мөзәккәр — ир һәм المؤنث, мөэннәс — ҡатын-ҡыҙ) һәм өс торош (билдәһеҙлек, билдәлелек һәм нейтраль) бар. Аныҡлаусылар, исемдәр кеүек үк, килеш, һан, род һәм торош менән үҙгәрә.
Ҡылымдар өсөн зат (беренсе, икенсе һәм өсөнсө), род һәм һан хас. Улар үткән һәм үткән булмаған заман, төп йүнәлеш һәм төшөм йүнәлеше, хәбәр, бойороҡ, ихтималлыҡ, шарт һөйкәлеше һәм көслө һөйкәлеш (һуңғыһы семит ғаиләһенә ҡараған телдәргә хас) менән үҙгәрә. Бынан тыш сифат ҡылымдар, ҡылымдан яһалған исемдәр ҡулланыла.
Ғәрәп теленең башҡа телдәргә йоғонтоһо[үҙгәртергә]
Инглиз, испан һәм уларға туғандаш телдәр хөкөм һөргән көнбайыш илдәрҙә тәү ҡарашҡа ғәрәп теле яҡын да булмаған һымаҡ. Шулай ҙа ғәрәп теле — инглиз, француз, португал, испан һәм башҡа телдәр өсөн байтаҡ һүҙҙәр сығанағы. Урта быуат осоронда әҙәби ғәрәп теле Европа мәҙәниәтенә, айырыуса фәндәр, математика һәм фәлсәфә өлкәһенә ҙур йоғонто яһаған, һөҙөмтәлә, Европа телдәре һүҙлеге лә бихисап һүҙҙәрҙе унан алған.
Ғәрәп теленән алынған һүҙҙәр «ал-» тип башланыуынан танылып тора. Португал телендә, мәҫәлән, aldeia (ауыл) йәки Algarve, инглиз телендә күптәргә таныш algebra (алгебра), alchemy (алхимия) һәм alcohol (алкоголь).
711 йылдан алып 1492 йылға тиклем, Иберий ярымутрауында ислам дине хөкөм һөргән осорҙа испан теленең Кастилия һәм башҡа күп диалекттарына ғәрәп теленән күп һүҙҙәр кереп ҡала. Хәҙерге испан һүҙлеге ғәрәп теленән бихисап һүҙҙәрҙе үҙ эсенә алған, шулар иҫәбендә taza (сынаяҡ), loco (диуана) һәм café (ҡәһүә). Бынан тыш, Испанияла байтаҡ географик атамалар ғәрәп телендә.
Ғәрәп теле шулай уҡ, башлыса XIX быуаттағы Мәғриб илдәренең һәм Алжирҙың Франция тарафынан оккупацияһы арҡаһында, француз теленә лә көслө йоғонто яһаған. Күп француз һүҙҙәре, шулар араһында bougie (шәм), sucre (шәкәр) ғәрәп һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән.
Ғәрәп теленең башҡорт теленә йоғонтоһо[үҙгәртергә]
Ислам донъяһына ҡараған фарсы, төрөк, ҡаҙаҡ, һинд һәм башҡа телдәр менән бер рәттән, башҡорт теленең һүҙлегенә бихисап ғәрәп һүҙҙәре кергән. Ғәрәп теленән һүҙҙәр үҙләштереү башҡорттарға ислам дине килеп кергәс, сама менән 7-8 быуаттарҙа башланған булырға тейеш, тип фараз итеп була. Мәҫәлән иң киң таралған һүҙҙәр — хәләл, харам, гөнаһ һ.б.
Хәҙерге йәнле башҡорт һөйләштәрендә ғәрәп һүҙҙәре менән йәнәшә шул уҡ мәғәнәне аңлатҡан төп башҡорт һүҙҙәрен ҡулланыу хас. Мәҫәлән, ғөрөф-ғәҙәт һүҙе урынына йола, нәҫел һүҙе урынына ырыу, тоҡом, гөнаһ һүҙе урынына яҙыҡ һүҙе йыш ҡулланыла. Лексик яҡтан был һүҙҙәр башҡорт телендә — синоним хоҡуғында.
Ғәрәп теле — сингармонизмлы тел түгел, бында һүҙҙең тамырында ҡалын һуҙынҡылар ҙа, йомшаҡ һуҙынҡылар ҙа булырға мөмкин. Башҡорт теле бер һүҙҙең тамырында ике рәттең һуҙынҡылары (ҡалын йәки йомшаҡ һуҙынҡылар) булыуға юл ҡуймай. Ғәрәп һүҙҙәре башҡорт һүҙлегенә кергәндә, һуҙынҡы өндәр тулыһынса башҡорт теленә хас булған сингармонизм законына буйһонғандар. Мәҫәлән, дауа, ғалим, әҙәм һ.б.
Ғәрәп яҙмаһы башҡорт телендә[үҙгәртергә]
Х быуаттан башҡорттар мөхитенә ғәрәп хәрефе менән яҙылған төрлө китаптар, яҙмалар килеп инә. Аҙмы-күпме ваҡыт үтеүгә, башҡорттар үҙҙәре лә шул хәреф менән яҙа башлағандар. Үҙ заманының уҡымышлылары ҡулдан күп нәмә яҙып ҡалдырғандар, улар араһында тарихи документтар менән шәжәрәләр ҙә, эпос, легендалар һәм башҡалар ҙа бар. Боронғо ҡәбер таштарындағы, һәр төрлө һәйкәлдәрҙәге яҙыуҙар ҙа ғәрәп хәрефе менән башҡарылған. XIX быуатта, XX быуат башында байтаҡ китап, әҙәби әҫәрҙәр, журнал, газета, һәр төрлө мөһим документтар анна шул ғәрәп хәрефе менән баҫылған. 1928-1930 йылдарға тиклем партия, совет учреждениеларында эш йөрөтөү ҙә ғәрәп хәрефе менән алып барылған.
Ғәрәп телендә һөйләшеүселәр[үҙгәртергә]
Ғәрәп теле 300 миллиондан ашыу кеше өсөн туған тел. Башлыса улар 22 ғәрәп иле — Ғәрәп лигаһының ағзалары: Алжир, Бәһрәйен, Джибути, Мысыр, Иордания, Ираҡ, Йемен, Ҡатар, Коморҙар, Кувейт, Ливан, Ливия, Мавритания, Марокко, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Оман, Палестина, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Сомали, Судан, Тунис илдәрендә йәшәй.
Ғәрәп теле рәсми телдәрҙең береһе рәүешендә ғәрәп булмаған өс илдә — Израиль, Чад, Эритреяла ҡабул ителгән.
Ғәрәп теле халыҡ-ара тел статусына эйә. Ул — Берләшкән милләттәр ойошмаһы ҡулланған алты телдең береһе. Ул, бынан тыш, — Африка берлеге, Ислам конференцияһы ойошмаһы, Ислам үҫеш банкы һымаҡ халыҡ-ара ойошмаларҙың рәсми теле булып тора.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Павел Гусиерин. «Арабский язык в современном мире»
- «Арабский язык» сайты
- «Arabic.ru» сайты
- Илдус Әмирхан «Тәҗвид фәне»
- Вашкевич Н.Н. «Звуковые и грамматические особенности арабского языка»
- Ғәли Ишбулатов «Ғәрәп яҙмаһын өйрәнеүселәргә әлифба»
- Жәлил Кейекбаев «Ғәрәп һәп фарсы телдәренән ингән һүҙҙәрҙә сингармонизм»
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Ar-Ru.ru — Ғәрәп-урыҫ һүҙлеге (урыҫ.)
- Umkin.ru — Урыҫ-ғәрәп һүҙлеге (урыҫ.)
- Madaris.ru — Ғәрәп телен өйрәнеүсе мосолмандар өсөн сайт, видео-дәрестәр (урыҫ.)
- Arabic.ru — Ғәрәп теле һәм ғәрәп донъяһы (урыҫ.)
- Arabi.ru — Ғәрәп телен һәм мәҙәниәтен һөйөүселәр форумы (урыҫ.)
- Arabic-Keyboard.org — Ғәрәп клавиатураһы (урыҫ.)


c: text/html

text:
Виктория (Бөйөк Британия Королеваһы)
Викто́рия (ингл. Victoria, Александрина Виктория, ингл. Alexandrina Victoria; 24 май 1819 — 22 ғинуар 1901) — Берҙәм Короллек Бөйөк Британия һәм Ирландия Королеваһы, Индия Императрицаһы.
Виктория илде 1837 йылдан 1901 йылға тиклем етәкләне. Ошо күрһәткес буйынса ул Британияның иң оҙаҡ идара иткән Королева.
Уның исемен күп урындар: штаттар, провиницялар, ҡалалар йөрөтә. Мәҫәлән: Угандала Виктория күле, Сейшел утрауҙарҙын баш ҡалаһы – Виктория, Австралияла провинция, Лондонда вокзал һәм метро юлы, Британ Колумбияның башҡалаһы һәм башҡа урындар.
Англияның милли символ, викторианская эпоханы уның исеме менән бәйләйҙәр.
Шулай уҡ «Европаның кәртнәһе» тип йөрөтәләр. Уның 9 балалары башҡа Европа илдәрҙен король династияһының балалары менән өйләнғән.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Литология
Литология (лито һәм логия) — тау тоҡомдарының һәм улар менән бәйле файҙалы ҡаҙылмаларҙың составын, структураһын, текстураһын һәм генезисын өйрәнгән геология бүлеге.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
1910‑сы йылдарҙа дөйөм петрографиянан айырылып сыға. Литология үҫешенә Л.Б.Рухин, Н.М.Страхов, В.Н.Шванов, М.С.Швецов һ.б. ҙур өлөш индерә.
Литология бүлектәре[үҙгәртергә]
Ултырма тоҡомдар (яланда күҙәтеүҙе һәм лаб. тикшеренеүҙәрҙе үҙ эсенә ала), ултырма тоҡом компоненттарының, уларҙың структураларының, текстураларының матди составы һәм уның нигеҙендә ултырма тоҡомдарҙың классификацияһын эшләү; литогенездың дөйөм законлыҡтары (теге йәки был ултырма ҡатламдарҙың барлыҡҡа килеү процесы). Литология геохимия, климатология, палеогеография, палеонтология, стратиграфия, тектоника һ.б. менән тығыҙ бәйләнештә тора.
Литология бурысы[үҙгәртергә]
Төрлө типтағы ултырма тоҡомдарҙы һәм файҙалы ҡаҙылмаларҙы айырыу законлыҡтарын асыҡлау.
Литология буйынса тикшеренеү эштәре[үҙгәртергә]
БР‑ҙа платформалы өлөштә — нефть ятҡылыҡтары, таулы өлөштә тимер, марганец һәм һибелмә алтын ятҡылыҡтары менән бәйле ултырма тоҡомдарҙы тикшереү үҫеш ала (Д.Г.Ожиганов, А.И.Олли). 1950—60‑сы йылдарҙа Көнсығыш Европа платформаһының көнсығыш өлөшөнөң венд алды ултырмаларын (Ҡ.Р.Тимерғәзин), карбон һәм кайнозойҙың ултырма тоҡомдарын (Ә.З.Һөйөндөков, В.Л.Яхимович) ентекле литологик‑ритмостратиграфик тикшереү үткәрелә; Көньяҡ Уралдың кембрий алды ултырма тоҡомдарын өйрәнеү дауам итә (А.В.Маслов) һ.б.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Страхов Н.М. Развитие литогенетических идей в России и СССР. М., 1971; Рифей западного склона Южного Урала (классические разрезы, седименто- и литогенез, минерагения, геологические памятники природы). Т.1 /А.В.Маслов [и др.]. Екатеринбург, 2001.


text:
27 февраль
27 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 58-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 307 көн ҡала (кәбисә йылында 308).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Кувейт — Азат итеү көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1825 — Александр Сергеевич Пушкиндың «Евгений Онегин» поэмаһының беренсе бүлеге баҫыла..
- 1882 — Рәсәйҙе шәхси кешеләргә телефон менән файҙаланырға рөхсәт ителә.
- 1883 — Сигара төрә торған автоматҡа патент алына.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1930 — Хәмит Яруллин, Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы.
- 1956 — Анне Вески, Эстонияның халыҡ, Рәсәйҙең атҡаҙанған артискаһы, йырсы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1936 — Иван Петрович Павлов, рус физиолог, физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы лауреаты (1904).


text:
Горчак
Горчак[1] (лат. Rhodeus sericeus, (урыҫ. Обыкновенный горчак , урыҫ. Горчаки) — ҙур булмаған, оҙонлоғо 10 см тирәһе сөсө һыуҙа йәшәй торған балыҡ; Европаның төньяғында һәм Себерҙә йәшәй торған йылға балығы[2].
Аҡрын ағымлы һәм ағымһыҙ йылғаларҙың туғайлы, һыу үҫемлектәре менән ҡапланған өлөштәрендә йәшәйҙәр. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 10 см, ян-яҡтан ҡыҫылып, эре тәңкәләр менән ҡапланған. Һыртындағы йөҙгөсө 8-10 тармаҡлы нурҙан тора. Башлыса, һыу үҫемлектәре менән туҡлана. Йәшәүенең икенсе йылында енси яҡтан өлгөрөп етә, ыуылдырыҡ сәсеү яҙғы-йәйге айҙарға тура килә. Шул ваҡытҡа инә балыҡтарҙың ыуылдырыҡ һалғысы үҫә (һайһы саҡта кәүҙә оҙонлоғон да уҙып китә), уның ярҙамында ике ҡабырсаҡлы эре моллюскларҙың мантия ҡыуышлығына ыуылдырыҡ бөртөктәрен һала. Ыуылрырыҡ бөртектәренең 300 гә яҡыны үрсемле. Кәсепселек өсөн әһәмиәте юҡ, аквариумдарда тотола.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Ҡалып:Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Рыбы
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Акимушкин И. И. Птицы. Рыбы, земноводные и пресмыкающиеся. — Забота о детях в водах наших широт: Мысль, 1995. — С. 317—318. — (Мир животных). — ISBN 5-244-00803-X


text:
Веймар Республикаһы
Ве́ймар Респу́бликаһы (нем. Weimarer Republik, Deutsches Reich Weimarer Republik (белешмә • ярҙам)) — историяграфияла ҡулланылған 1919 йылдан 1933 йылға тиклем Германиянын исеме. Рәсми рәүештә был дәүләт һаман "Германия Дәүләте" (нем. Deutsches Reich) тип атала.
Беренсе Донъя һуғышынан һуң Германияла республика барлыҡҡа килә. 1919 йылда Веймар ҡалаһында милли йыйылыш була. Яңы конституция яҙыла.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Нәфис фильм "Кабаре" (урыҫ.)
- Нәфис фильм "Три товарища"(урыҫ.)


text:
Икмәк
Икмәк — он һәм һыуҙан торған ҡамырҙы бешереп, парҙа эшкәртеп, ҡыҙҙырып әҙерләнгән аҙыҡ–түлек төркөмөнөң исеме. Икмәк бешергәндә тоҙ, йомшартҡыс һәм әсетке ҡулланалар. Ҡайһы осраҡта аҡ әнис, кунжут, мәк орлоҡтарын тәмләткес итеп ҡулланалар. Тәмләткес орлоҡтарын биҙәү өсөн дә ҡулланалар.
Икмәкте айырым ашарға була, йыш осраҡта аҡ май, арахис майы, көнбағыш майы, варенье, маргарин, джем, бал менән ашайҙар. Был ашамлыҡ бутерброд тип атала. Был ризыҡты өҫтәлгә йылы көйө һәм һалҡын көйө ҡуйырға мөмкин. Икмәктең өҫтөн тостерҙа ҡыҙҙырып алырға була.
Тарихы[үҙгәртергә]
Икмәк — Неолит осоронда барлыҡҡа килән боронғо ризыҡ. Иң беренсе икмәк ярма һәм һыуҙан торған бутҡаны осраҡлы рәүештә йәки эксперимент формаһында бешереп ҡарауҙан барлыҡҡа килгән. Был «беренсе икмәк»тең «тоҡомо» бөгөнгө көндә бөтә донъя буйлап ярманан әҙерләнә. Мәҫәлән, Мексикала тортилья, Һиндостанда чапати, Ҡытайҙа poa ping, Шотландияла һоло ҡоймағы, Төньяҡ Америкала кукуруз ҡоймағы. Көликмәк — күп цивилизацияларҙың төп ризығы.
Әсегән ҡамырҙан бешерелгән икмәк Боронғо Мысырҙа барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнә. Бындай икмәккә бойҙай үҫтереү өсөн шарттар бар. Бындай икмәк өсөн бойҙай сифаты — алдан киптермәйенсә тарттырырға мөмкин булырға һәм составында күн аҡһым булырға тейеш. Икмәк әсетеү өсөн бик күп ысулдар бар. Ҡамырҙы бешерер алдынан асыҡ һауала ҡалдырырға мөмкин. Был ваҡытта ҡамыр һауалағы әсеткес бактерияларҙан әсей. Галл һәм Ибер ҡәбиләлере һыра өҫтөндәге күбекте ҡамырға ҡушып икмәк әсеткән. Һыра эсмәгән халыҡтар әсеткене бойҙай көрпәһенә әсегән виноград һуты йәки вино ҡушып әҙерләгән.
Ә иң ҡиң таралған ысул — ҡамырҙың бер өлөшөн әсетке итеп ҡалдырыу.


text:
Уганда
Уга́нда Республикаһы (ингл. Republic of Uganda, суахили Jamhuri ya Uganda) — Көнбайын Африкалағы дүләт. Входит в Милләттәр дүҫлығы берлегенә ҡарай.
Төньяҡтан Көньяҡ Судан, көнбайыштан Конго Демократик Республикаһы, көньяҡтан Руанда һәм Танзания, көнсығыштан Кения менән сиктәш. Көньяҡ-көнсығышында — Виктория күле.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Главы государства на сайте ЦРУ
- Uganda from UCB Libraries GovPubs
- Уганда Open Directory Project (dmoz) һылтанмалар каталогында.
- Ҡалып:Wikiatlas


text:
Балтик диңгеҙе
Координаты: 58°37′ с. ш. 20°25′ в. д. / 58.617° с. ш. 20.417° в. д. (G) (O) (Я)
Ба́лтик диңгеҙе́ — материк эсендә урынлашҡан диңгеҙ. Балтик диңгеҙе Европаның төньяғында урынлашҡан, Атлантик океан бассейнына керә.
Утрауҙарҙы иҫәпләмәйсә диңгеҙ өҫтө майҙаны 415 мең км². Һыу күләме 21,5 мең км³.
Балтик диңгеҙе Рәсәй, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Германия, Дания, Швеция һәм Финляндияның ярҙарын йыуа.
Балтик диңгеҙенең эре ҡултыҡтары: Фин ҡултығы, Ботник ҡултығы, Рига ҡултығы, Курш ҡултығы.
Эре утрауҙар: Готланд, Эланд, Борнхольм, Волин, Рюген, Аланд утрауҙары һәм Сааремаа.
Балтик диңгеҙенә ҡойоусы эре йылғалар: Нева, Нарва, Көнбайыш Двина (Даугава), Неман, Преголя, Висла, Одер һәм Вента.
Эре порттар: Вентспилс, Санкт-Петербург, Калининград, Балтийск, Клайпеда, Киль, Любек, Копенгаген, Гданьск, Щецин.


text:
Эт
Эт (лат. Canis lupus familiaris) — йорт хайуаны. Зоологик рәттә эт һымаҡтар ғаиләһе йыртҡыстар отрядындағы һөтимәр плацентар хайуан. Хәҙерге ваҡытта тышҡы ҡиәфәте һәм характеры менән айырылған бик күп эт тоҡомдары бар. Мәсәлән, мунда (холка) бейеклеге бер нисә сантимерҙан (чихуахуа) бер метрға (ирлан бүре эте, дог) булыуы мөмкин, төҫө һары, һоро, аҡтан ҡараға тиклем.
Эттәр кешеләргә ҡарата социаль мөнәсәбәте, уйын яратыуы, өйрәнеүгә һәләте булыуы менән билдәле. Махсус рәүештә түбәндәге төрҙәре сығарылған. Эттәр төрҙәренең исемдәре рус телендә бирелгән
- һунар өсөн (мәҫәлән, харьер, фоксхаунд, лайка);
- эттәр алышы өсөн (мәҫәлән, тоса-ину);
- йөк ташыу, егеү өсөн (мәҫәлән, хаски);
- һуҡыр кешеләрҙе оҙатып йөрөү өсөн (мәҫәлән, ретривер, лабрадор-ретривер);
- көтөүсе эттәр (мәҫәлән, шелти);
- ҡотҡарыусы (мәҫәлән, сенбернар, ньюфаундленд);
- һәм декоратив тоҡомдар (мәҫәлән, болонка, пудель).
Эттәр фәнни маҡсатта файҙаланыла, улар ҡатнашлығында биологик һәм биотехник экспериметтар ҡуйыла (мәҫәлән, Белка менән Стрелка).
Барлыҡҡа килеүе һәм уны өйрәтеүе[үҙгәртергә]
Эттәрҙең барлыҡҡа килеүе бөгөнгө көндә бик күп гипотезалар бар, иң ышаныслыһы уларҙың бүреләрҙән барлыҡҡа килеүе һәм шакалдарҙан. Эттәр бүреләрҙән барлыҡҡа килеүе, бер нисә сағыштырыу анализдарҙың һығымталары күрһәтә, уларҙың хромосомдары, үҙ тотоштары, молекуляр-генетик анализдары.


text:
Рене Декарт
Рене́ Дека́рт (франц. René Descartes [ʁəˈne deˈkaʁt], лат. Renatus Cartesius — Картезий; 31 март, 1596, Лаэ (Турень провинцияһы), хәҙер Декарт (департамент Эндр һәм Луара) — 11 февраль, 1650, Стокһольм) — француз математигы, философы, механигы, физигы һәм физиологы, аналитик геометрияны һәм хәҙерге заман алгебраик символикаһын барлыҡҡа килтереүсе, философияла радикаль шик ысулы, физикала механицизм авторы, рефлексологияла тәүге аҙымдар яһаған кеше; француз ғалимы һәм философы, дуализм вәкиле.
Йөкмәткеһе
- 1 Биографияһы
- 2 Фәнни эшмәкәрлеге
- 3 Фәлсәфә өлкәһендә
- 4 Фәлсәфә
- 5 Урыҫсаға тәржемәле төп хеҙмәттәре
- 6 Ҡыҙыҡлы факттар
- 7 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 8 Иҫкәрмәләр
- 9 Әҙәбиәт
- 10 Һылтанмалар
Биографияһы[үҙгәртергә]
Декарт Францияла Лаэ тигән ҡаласыҡта дворян ғаиләһендә фәҡирлеккә төшкән боронғо дворяндар тоҡомо, ғаиләлә өсөнсө бала булып тыуа. 1596 йылдың 31 мартында Лаэ (La Haye en Touraine), хәҙерге Декарт (Descartes) ҡалаһында тыуған, (департамент Эндр һәм Луара, Франция). Бер йәшендә әсәһе үлеп ҡала атаһы Ренн ҡалаһында судья булып эшләй һәм Лаэла һирәк була, баланы әсәһе яғынан өләсәһе тәрбиәләй. Рене бала сағында бик сирләшкә була, ҡыҙыҡһыныусанлығы менән айырылып тора.
Башланғыс белемде Декарт Ла Флештағы иезуит коллежында ала, уҡытыусыһы Жан Франсуа була. Белемде иезуиттар мәктәбендә ала һәм хәрби хеҙмәтте үтә. Коллежда Декарт буласаҡ рухани һәм Францияның фәнни тормошона йүнәлеш биреп торасаҡ Марен Мерсенн менән таныша. Дини белем Декартта, нисек кенә ғәжәп тойолмаһын, ул саҡтың күренекле философтарына ышанмау уята.
1612 йылда у Декарт коллеж тамамлап, күпмелер ваҡыт Пуатьела хоҡуҡ нигеҙҙәрен өйрәнә, шунан Парижға китеп, математикала эҙләнеүҙәрҙе ғәмһеҙ ваҡыт уҙғарыуҙар менән аралаштырып, бер аҙ йәшәп ала. Шунан хәрби хеҙмәт (1617) — баштареволюция ялмаған Голландияла, артабан Германияла, Прага өсөн һуғышта (Тридцатилетняя война). 1618 йылда Голландияла Декарт атаҡлы физик һәм натурфилософ Исаак Бекман менән таныша, тап уның йоғонтоһонда ғалим булып китә лә инде. Декарт бер нисә йыл Парижда ғилми эш менән шөғөлләнә, виртуаль тиҙлек принцибфн аса, әммә ул ваҡытта быны аңларлыҡ кеше булмай әле.
Шунан йән (Ля-Рошель) өсөн һуғышта ҡатнаша. Францияла Декарттың хөр фекерләүе иезуиттарға килеп етә, һәм уны көфөрлөктә ғәйепләй башлайҙар. Шуның өсөн Декарт Голландияға күсеп (1628), 20 йыл йәшәй.
Ул Европаның иң ҙур ғалимдары менән хатлаша, медицинанан алып метеорологияға тиклем төрлө фәндәрҙе өйрәнә. Ниһайәт, 1634 йылда тәүге, программа булырлыҡ «Донъя» тигән китабын (Le Monde) тамамлай, ул ике — «Яҡтылыҡ тураһында трактат» һәм «Кеше тураһында трактат» тигән өлөштәрҙән тора. Әммә китап уңышһыҙ ваҡытҡа юлыға — бер йыл элек кенә инквизиция Галилейҙы саҡ үлтермәй ҡала. Шуның өсөн Декарт үҙе тере сағында китапты сығармаҫҡа була. Ул Мерсеннға Галилейға хөкөм тураһында былай тип яҙа:
Был мине шул тиклем тетрәтте, хатта яҙмаларымды яндырырға булып киттем, һис юғы уларҙы күрһәтмәҫкә кәрәк; Папа үҙе ыңғай ҡараған италиялыны ла Ер әйләнә тигән өсөн язаларға булғастар инде... Ер хәрәкәте ялған икән, минең философиям нигеҙҙәре лә ялған булып сыға, сөнки минең һығымталарым да шундай.
Әммә Декарттың башҡа китаптары донъя күрә тора:
- «Ысул тураһында фекерләүҙәр…» (1637)
- «Тәүге философия тураһында фекерләүҙәр…» (1641)
- «Философияның башланғыстары» (1644)
Кардинал Ришельё Декарттың хеҙмәттәренә ыңғай баһа бирә һәм Францияла баҫырға рөхсәт итә, ә Голландияның руханиҙары ҡарғыш белдерә (1642); Оран принцының яҡлауы булмаһа ғалимға бик ауырға тура килер ине.
1635 йылда Декарттың никахһыҙ ҡыҙы Франсина тыуа (хеҙмәтсеһенән). 5 йәшендә бала скарлатинанан үлеп ҡала, Декарт быны үҙ ғүмерендәге иң ҙур ҡайғы тип баһалай.
1649 йылда туҡтауһыҙ талауҙарҙан биҙрәгән Декарт швед королеваһы Кристинаның саҡырыуы буйынса Стокһольмға күсенә. Унда барыу менән ауырып китеп, пневмониянан үлеп ҡала. Үләме сәбәп менән пневмония фараз ителгән. Декартты мышьяк менән ағыулап үлтергәндәр тигән фараз да бар, сөнки ауырыу билдәләре шуға оҡшаш була. Бындай фаразды Айки Пиз (немец ғалимы[1]), артабан Теодор Эберт[2][3] та белдерә. Декарттың йоғонтоһонда королева Кристина католиклыҡҡа күсмәҫ тип, католик агенттар үлтергәндер тип уйлайҙар (1654 йылда королева шул инанысты ҡабул итә).
Ғүмеренең ахырына Декартҡа сиркәүҙең дошманлығы көсәйә. Үлгәндән һуң Декарттың әҫәрҙәре «{0}Индекс{/0}» тигән исемлеккә индерелә, Ә Людовик XIV махсус бойороҡ менән Декарттың философияһын («картезианств») Францияның барлыҡ уҡыу йорттарында ла өйрәтеүҙе тыя.
Үлгәндән һуң 17 йыл үткәс мәрхүмдең һөйәктәре Стокгольмдан Парижға күсерелә һәм Сен-Жермен де Пре аббатлығындағы часовняла ерләнә. Ҡәбере әле лә шунда.
Ғалим иҫтәлегенә Айҙағы кратерға исем бирелгән.
Фәнни эшмәкәрлеге[үҙгәртергә]
Математика[үҙгәртергә]
1637 йылда Декарттың төп фәлсәфәүи-математик хеҙмәте — «Ысул тураһында фекерләүҙәр» донъя күрә.
Китапта аналитик геометрия аңлатып бирелә, ә һалынмаларында — алгебра, геометрия, оптика буйынса эҙләнеүҙәр һөҙөмтәләре һәм башҡа күп мәғлүмәттәр.
Китабындағы Виет математик символикаһының бөгөнгө замандыҡына бик яҡын булыуын айырым билдәләргә кәрәк.
«Ысул» Декартты шунда уҡ математика һәм оптикала бик абруйлы итә.
Механика и физика[үҙгәртергә]
Декарттың физика буйынса эҙләнеүҙәре башлыса механика, оптика һәм Ғаләмдең дөйөм ҡоролошон өйрәнеүгә ҡайтып ҡала. Декарттың физикаһы, уның метафизикаһынан айырмалы, материалистик була: Ғаләм тулыһынса хәрәкәт итеүсе материянан тора. Бүленмәҫ атомдарҙы һәм бушлыҡтарҙы Декарт танымай. Ябай материянан тыш ул Декарт күренмәҫ нескә материялар барлығын раҫлай һәм улар ярҙамында йылылыҡты, тартыу көсөн, электҙы һәм магнетизмды аңлатырға ынтыла.
Фәлсәфә өлкәһендә[үҙгәртергә]
Бер нисә йылын сәйәхәттә үткәргендән һуң. Нидерландтар корольлегенә күсеп китә. Шунда ул үҙенең иң танылған ғилми хеҙмәттәрен ижад итә. Декарт, физика, математика һәм космология фәндәре өлкәһендә шөғөлләнеп, үҙен ҙур ғалим итеп таныта. Был фәндәр буйынса ул өр-яңы фекерҙәр әйтә. Уның космология буйынса әйткән фекерҙәре айырыуса әһәмиәтле. Ул, Коперниктың ҡараштарына ҡушылып, Ҡояш системаһының нисек (Алланың ҡатнашлығынан башҡа) килеп сығыуы тураһында яҙып сыға. Декарттың материя тураһындагы ҡараштары шаҡтай ҡаршылыҡлы. Материяны ул һуҙылған аралыҡ рәүешендә генә аңлай. Уның сифаттары: оҙонлоҡ, киңлек һәм бейеклек. Материя, Декарттың ҡарашынса, матдәгә ҡайтып ҡалмай, дөрөҫөрәге, ул матдә түгел, бәлки, юғарыла әйтелгәнсә, һуҙылған аралыҡ. Уның сиге юҡ (был фекер урта быуаттар философтарының ҡараштарын юҡка сығара), ул сикһеҙ бүленеүгә лә дусар (был фекере иһә Демокриттың атом теорияһын инҡар итә, сөнки атом «бүленмәҫ киҫәксә» тигән мәғәнәне аңлата). Декарт хәрәкәтте Ньютонса аңлатырға тырыша. Йәғни хәрәкәт материянең әүәлдән үк булған сифаты түгел. Материяны хәрәкәткә килтереү өсөн, йәнәһе, ниндәйҙер этәреүсе көс кәрәк булған. Улайһа, был осраҡта ниндәй көс күҙҙә тотола һуң? Был һорауға яуап юҡ. Ғөмүмән, материя менән хәрәкәт берлектәге күренештәр түгел, тип һанау механистик материализмға характерлы хасийәт. Декарт кешенең тәне һәм йәне араһындағы мөнәсәбәтте лә үҙенсә аңлатырға тырыша. Уныңса, йән менән тән айырым есемдәр. Хайуан йән тигән нимәнән мәхрүм, ә кешегә ул Алла тарафынан бирелгән, тип фекер йөрөтә Декарт. Декарт танып белеү теорияһына ла үҙенсәлекле ҡараштарын өҫтәй. Декартты агностиктар рәтенә керетеп ҡарау дөрөҫ булмаҫ ине. Ләкин ул бар немене белеү тигән карашты икеләнеберәк бәйәләй. Декарт заманында, бигерәк тә унан һуң, танып белеүҙә скептицизм, агностицизм көс йыя башлаған була. Был, айырыуса, Юм филосоияһында урын таба. Ул, — донъя тураһындағы барлыҡ белемдәрҙе шиккә ҡуйып: «Мин хатта үҙем тураһында ла — йәшәйемме йә иһә йәшәмәйемме — берни ҙә әйтә алмайым»,— тигән булған. Декарт был мәсьәләне (Юмга тиклем үк инде) башҡаса сисә алған. «Мин фекерләйем, тимәк, мин йәшәйем»[4] тигән фәнни ғибәрә ҡалдырған. Декарттар заманында танып белеү теорияһы өлкәһендә ике ҡапма-ҡаршы концепция барлыҡҡа килә: сенсуализм һәм рационализм. Әгәр дә сенсуализмды башлап ебереүсе Джон Локк тип ҡараһалар, рационализм башында Декарт торған, тип һанарға кәрәктер. Әгәр ҙә сенсуализм өсөн индуктив методты абсолютлау хас булһа, рационализм өсөн дедуктив методты алға ҡуйыу характерлы. Декарттың рационализмға тартымлы булыуын аңлау ауыр түгел, сөнки ул математик булған. Ошо фәндәге алымдарҙы ул философияға ла күсерергә тыпышҡан. Декарттың ғилми тәғлимәте философия фәненең үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Декарттың филосоияһы — дуализм. Шунлыҡтан уның йоғонтоһо материлизмда ла, шулай ук идеализмда ла һиҙелә. Тыумыштан килгән идеялары, интуитив характерҙағы аксиомалары, ҡайһы бер мәсьәләләрҙе аңлауҙа агностик ҡараштарға бирелеүе һ. б. шундай тайпылыштары Декартты идеализм йүнәлешенә китерә алған. Ә тәбиғәт тураһындағы фекерҙәре, төрлө теологик ҡараштарҙы тәнҡитләп сығыуы уны, һис шикһеҙ, материалистик ҡараштағы ғалимдәр рәтенә баҫтыра алған.
Башҡа фәнни ҡаҙаныштары[үҙгәртергә]
- Декарттың рефлекс һәм рефлектор эшмәкәрлек принцибы буйынса яҙған хеҙмәттәре артабан психологияның төп нигеҙҙәрен тәшкил итә.
- Есем механизмдарын өйрәнгәндә аффект (дәрт) кеүек халәттәр психик тормошҡа йоғонто яһауын һүрәтләй. «Аффект» төшөнсәһе хәҙерге психологияла айырым эмоциональ халәттәргә ҡарата ҡулланыла.
Фәлсәфә[үҙгәртергә]
Декарттың фәлсәфәһе дуализмға нигеҙләнә.
Декарттың фәлсәфәгә индергән төп ҡаҙанышы — рационализмдың донъяны танып белеү өлкәһендә төп ысул булыуын күрһәтеүе. Картезианлыҡ үҫешендә ике ҡапма-ҡаршы йүнәлеш барлыҡҡа килә:
- материалистик монизм (Х. Де Руа, Б. Спиноза)
- идеалистик окказионализм (А. Гейлинкс, Н. Мальбранш).
Декарттың донъяға ҡарашы картезианлыҡ тип аталған тәғлимәткә нигеҙ һала:
- голланд (Барух да Спиноза),
- немец (Готтфрид Вильгельм Лейбниц)
- һәм француз (Николь Мальбранш)
йүнәлештәре бар.
Радикаль шик ысулы[үҙгәртергә]
Француздар һәр саҡ скептиклығы менән айырылып торған, шул уҡ ваҡытта белем алыуҙа математик теүәллекә ынтылыуҙары менән дә билдәлеләр.
Хәҡиҡәттең кире ҡағылмаҫлыҡ булып иҫбатланырға тейешлеге — Декарт шиктәрҙе тик шулай ғына юҡҡа сығарырға мөмкин тип һанай.
Илаһиҙың барлығын раҫлауҙары[үҙгәртергә]
Виндельбандтың әйтеүенсә, Декарттың Илаһи Көс барлығын раҫлауын «антропологик (психологик) һәм онтологик ҡараштар берлеге» тип алырға була.
Ике субстанция — рух һәм материя — Декарттың һәр яҡтан камил көс барлығын раҫлаған тәғлимәтендә яралтылған һәм тамамланған субстанциялар булып тора; бары тик Илаһиҙың субстанцияһы ғына сикһеҙ һәм төп субстанция булып тора.
Этик ҡараштары[үҙгәртергә]
Декарттың этик ҡараштарын Фуллье уның әҫәрҙәре һәм хаттары буйынса тергеҙә. Был өлкәлә лә теологияны рациональ фәлсәфәнән айырып ҡарап, Декарт әхлаҡи хәҡиҡәттәрҙе лә аңдың «тәбиғи нуры» менән һуғарылған, тип раҫлай (la lumière naturelle).
Экзистенциаль парадигма[үҙгәртергә]
Мамардашвили ҡарашынса, Декартты экзистенциаль традицияға нигеҙ һалыусылар рәтенә индерергә мөмкин.
Урыҫсаға тәржемәле төп хеҙмәттәре[үҙгәртергә]
- Декарт Р. Сочинения в двух томах. М.: Мысль, 1989.
- Том 1. Серия: Философское наследие, том 106.
- Соколов В. В. Философия духа и материи Рене Декарта (3).
- Правила для руководства ума (77).
- Разыскание истины посредством естественного света (154).
- Мир, или Трактат о свете (179).
- Рассуждение о методе, чтобы верно направлять свой разум и отыскивать истину в науках (250).
- Первоначала философии (297).
- Описание человеческого тела. об образовании животного (423).
- Замечания на некую программу, изданную в Бельгии в конце 1647 года под заглавием: Объяснение человеческого ума, или разумной души, где поясняется, что она собой представляет и какой может быть (461).
- Страсти души (481).
- Небольшие сочинения 1619—1621 гг. (573).
- Из переписки 1619—1643 гг. (581).
- Том 2. Серия: Философское наследие, том 119.
- Размышления о первой философии, в коих доказывается существование Бога и различие между человеческой душой и телом (3).
- Возражения некоторых учёных мужей против изложенных выше «Размышлений» с ответами автора (73).
- Глубокочтимому отцу Дине, провинциальному настоятелю Франции (418).
- Беседа с Бурманом (447).
- Из переписки 1643—1649 гг. (489).
- Том 1. Серия: Философское наследие, том 106.
- Декарт Р. Геометрия. С приложением избранных работ П. Ферма и переписки Декарта. М.-Л.: Гостехиздат, 1938. Серия: Классики естествознания.
- Декарт Р. Космогония: Два трактата. М.-Л.: Гостехиздат, 1934. Серия: Классики естествознания.
- Декарт Р. Первоначала философии (1644)
- Декарт Р. Размышления о первой философии… (1641) текст
- Ренэ Декарт. Рассуждение о методе…" (1637) Издательство Академии Наук СССР, 1953. Серия: Классики науки, 655 с..
- Декарт Р. Рассуждение о методе, чтобы верно направлять свой разум и отыскивать истину в науках и другие философские работы / Пер. с лат., М.: Академический проект, 2011. 335 с., Серия «Философские технологии», 1500 экз., ISBN 978-5-8291-1327-8.
- Рене Декарт. Сочинения в библиотеке Я. Кротова.
Декартты урыҫ теленә тәржемә итеүселәр[үҙгәртергә]
- Гарнцев, Михаил Анатольевич
- Ляткер, Яков Абрамович
- Шейнман, Сесиль Яковлевна
- Позднев, Михаил Михайлович
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
- Бөйөк физиолог И. П. Павлов үҙенең лабораторияһы (Колтуши) алдына Декардҡа бюст-һәйкәл ҡуйҙырта[5], сөнки уҙ тикшеренеүҙәрен уның менән бәйләй.
- Ғалим хөрмәтенә тыуған ҡалаһына һәм Айҙағы кратерға Декарт исеме бирелә. Шулай уҡ, бер нисә фәнни термин уның исемен йөрөтә:
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Шаров А. Покушение на мысль? // Наука и жизнь, № 4, 1994.
- ↑ Рене Декарта отравили причастной облаткой
- ↑ Церкви мешали координаты Декарта
- ↑ Избр. произ-ведения.— M., 1950.— C. 282
- ↑ Петрова М. К. Из воспоминаний об академике И. П. Павлове//Вестник Российской академии наук. Т. 65, № 11, 1995. С. 1016—1023.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Асмус В. Ф. Декарт . М.: 1956.
- Переиздание: Асмус В.Ф. Декарт — М.: Высшая школа, 2006. — 335 с. — (Классика философской мысли.). — 3000 экз. — ISBN 5-06-005113-7.
- Барабанов О. О., Петрова Е. В. Два математических письма Декарта принцессе Елизавете Богемской // История науки и техники, № 1, 2011, С. 20-32.
- Барабанов О. О., Барабанова Л. П. История теоремы Декарта о кругах // История науки и техники, № 5, 2011, С. 2-15.
- Бессмертие философских идей Декарта (Материалы Международной конференции, посвященной 400-летию со дня рождения Рене Декарта) / Ответственный редактор Мотрошилова Н.В. — М.: ЦОП Института философии РАН, 1997. — 181 с. — (Научное издание). — 500 экз. — ISBN 5-201-01958-7.
- Декарт // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- История математики под редакцией А. П. Юшкевича в трёх томах, том II, М.: Наука, 1970 Математика XVII столетия.
- Катасонов В. Н. Метафизическая математика XVII в. М.: Наука, 1993.
- Кирсанов В. С. Научная революция XVII века. М.: Наука, 1987.
- Кузнецов Б. Г. Эволюция картины мира. Глава 7: Картезианское естествознание — М.: Издательство АН СССР, 1961 (2-е издание: УРСС, 2010). — 352 с. — (Из наследия мировой философской мысли: философия науки). — ISBN 978-5-397-01479-3..
- Ляткер Я. А. Декарт. М.: Мысль, 1975.
- Мамардашвили М. Картезианские размышления.
- Матвиевская Г. П. Рене Декарт, 1596—1650. М.: Наука, 1976.
- Никифоровский В. А. Из истории алгебры XVI-XVII вв — М.: Наука, 1979. — С. 119-160. — 208 с. — (История науки и техники).
- Яновская С. А. О роли математической строгости в творческом развитии математики и специально о «Геометрии» Декарта. Историко-математические исследования, 17, 1966, с. 151—184.
- Le Gaufey, Guy. L’incompletude du symbolique: De Rene Descartes a Jacques Lacan. Paris: Distique, 1991.
- Фролова Е. А. Декарт и некоторые аспекты концепций человека в средневековой арабской философии // Сравнительная философия. М., 2000. С.229-244.
- Фролова Е. А. Проблема Декарта в современной арабской философии. // Вопросы философии. 1969. № 5.
-
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (1890—1907).
- Гиззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 -се китап: Ҡыҫкаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. -Казан. Мәфариф. 2002.ISBN 5-7761-1122-6
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Статья «Декарт, Рене» в энциклопедии «Кругосвет»
- Discourse On the Method(инг.) в Проекте Гутенберг
- Selections from the Principles of Philosophy(инг.) в Проекте Гутенберг
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса философтар
- 31 март көнө тыуғандар
- Тыуғандар 1596 йылда
- Эндр һәм Луара департамента тыуғандар
- 11 февраль көнө вафаттар
- Вафаттар 1650 йылда
- Стакгольмда вафат булғандар
- Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик һүҙлеге ҡулланылған мәҡәләләр
- Рене Декарт
- XVII быуат философтары
- Франция философтары
- Француз фәндәр академияһы ағзалары
- Пневмониянан вафат булыусылар


text:
Геральдика
Гера́льдика (һуңғы дәүер лат. heraldica, heraldus - «һөрән һалыусы» һүҙенән) — гербтарҙы өрәнеү менән шөғөлләнә торған ярҙамсы тарихи фән[1]. Гербтарҙың килеп сығышы, уларҙы танып белеү, төҙөү, ҡабул итеү һәм файҙаланыу ҡағиҙәләре, герб эмблемаларын һүрәтләү алымдары менән шөғөлләнеүсе белемдәр тармағы булараҡ, геральдикаға герольдтар («геральдика» һүҙе уларҙан алына) - һарай церемонияләрын ойоштороусылар нигеҙ һала. Геральдика, фән булараҡ, башлыса, Европала үҫеш ала, әмма Азияла ла герб тамғаларын төҙөү тураһындағы белемдәр таралған була: улар X−XII быуаттарҙа төрки яҙма традицияһында, Алтын Урҙа хандарының ярлыҡау акттарында һәм юлламаларында ҡулланыла.
Ҡайһы бер ғалимдәр европалылар был белемдәрҙе тәре яуҙары ваҡытында үҙләштергән тип һанай. 14 быуатта Европа илдәрендә геральдикуның теоретик һәм ғәмәли мәсьәләләре менән шөғөлләнеүсе ойошмалар − герольдиялар барлыҡҡа килә. Рәсәйҙә геральдика 17 быуатта ойоша башлай. 1722 йылда Герольдмейстерлыҡ контораһы төҙөлә; һуңынан уның вазифалары Сенаттың Герб бүлексәһенә күсә. 1918 йылда Герб бүлексәһе Петроград тарих архивының гербтар музейы итеп үҙгәртелә. Геральдикуның үҫеше тарих фәненең, айырым алғанда, ярҙамсы тарихи фәндәрҙең үҫешенә бәйле рәүештә бара. Европала беренсе геральдика кафедраһы 1706 йылда Берлинда асыла. Рәсәйҙә геральдика кафедраһы 1726 йылда Петербург Фәндәр академияһы ҡаршыһында ойошторола. Ярҙамсы тарихи фән булараҡ, геральдика материаль культураны, мәҙәниәттә өйрәнгәндә, матди ҡомартҡыларҙың ниндәй даирәгә ҡарауын, осорон, эшләнеү урынын һ.б. детальдәрҙе асыҡлағанда, шулай уҡ яҙма сығанаҡтарҙы барлағанда ҙур әһәмиәткә эйә.
Геральдика археология, нумизматика, сфрагистика һ.б. тарихи фәндәр, айырыуса генеалогия (Шәжәрә) менән тығыҙ бәйләнгән. Хәҙерге ваҡытта геральдика менән шөғөлләнеүсе махсус йәмғиәттәр, үҙәктәр бар. 1994 йылда РФ Президенты ҡаршыһында Дәүләт геро́льдияһы (1999 йылдан Геральдика советы) ойошторола, ул хәҙерге Рәсәйҙә геральдика мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Уның вазифаларына шулай уҡ РФ субъекттары йәки ерле үҙ идара органдары тарафынан булдырылған рәсми символдар һәм айырымлау билдәләре проекттарын тикшереү ҙә керә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь общественно-политических терминов. (Г.К. Кунафина, Т.Д.Ишкина, 2001)
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
- Винклер П. П. Герб, гербоведение // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.).
- Главы из книги на сайте «Геральдика.Ру» // Медведев М. Ю. Геральдика или истинная наука о гербах. — СПб.: Гербы и флаги, 2008.


text:
15 март
15 март — григориан стиле буйынса йылдың 74-се (кәбисә йылында 75) көнө. Йыл аҙағына тиклем 291 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1927 — ДнепроГЭС төҙөлә башлай.
- 1935 — Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы Ленин ордены менән наградлана.
- 1938 — Сәғүд Ғәрәбстанында нефть табыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1936 — Тайфур Сәғитов, башҡорт яҙыусыһы.
- 1950 — Камил Йыһаншин, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 44 йыл б.э.т. — Гай Юлий Цезарь, Боронғо Рим дәүләт эшмәкәре, полководец һәм яҙыусы (тыуғаг б.э.т. 102 йәки б.э.т. 100).


text:
Художестволы образ
Художестволы образ—— әҫәрҙең йөкмәткеһе менән формаһы берлеген сағылдырыусы төп берәмек.
Образ төшөнсәһе дүрт мәғәнәлә йөрәй:
- Беренсенән, образ тип художестволы әҫәрҙә һүрәтләнгән кешене —— затты атайҙар. Персонаж, герой, характер, тип тигән күренештәрҙең барыһы өсөн ул дөйөм исем вазифаһын үтәй.
- Икенсенән, әҫәр тарафынан һүрәтләнгән тормош картиналарының дөйөм һанын атау.
- Өсөнсөнән, образ тигәндән беҙ ысынбарлыҡтың дөйөм ҡанундарына хас булған иң типик үҙенсәлектәрҙе шиғриәтле итеп сағылдыра алған тормош күренештәре.
- Дүртенсенән, "образ" һүҙенә ҡайһы ваҡытта үтә тар йөкмәтке лә һалып йөрөтәләр, шиғри телмәргә конкретлыҡ һәм нәфислек биреүсе һәм күбеһенсә символик характерҙағы әйбер һәм хайуандарҙы шулай атайҙар.
Образ төшөнсәһенең дүрт мәғәнәһе лә йәшәүгә хаҡлы.
Уның дөйөм һәм абстракт төшөнсәләргә, идеяларға, йән өрә алыусы, уларҙы кешенең көндәлек тормошона яҡынайта алыусы конкретлыҡ сифатына иғтибарҙы айырыуса йүнәтергә кәрәк.
Художестволы образдың тағы бер мөһим үҙенсәлеге —— ассоциативлыҡ.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Ким Әхмәтйәнов. Әҙәбиәт теорияһы. Өфө-2004,390 бит


text:
Ибн Баттута
Ибн Батту́та (ғәр. أبو عبد الله محمد ابن بطوطة, тулы исеме Ибн Баттута Әбү Абдаллаһ Мәхәммәд ибн Абдаллаһ әл-Лавати әт-Танджи; 25 февраль, 1304, Тәнжәр — 1377, Фәс) — данлыҡлы ғәрәп сәйәхәтсеһе һәм илгиҙәр сауҙагәре. Ислам донъяһының барлыҡ илдәрен — Булғарҙан Момбасаға, Тимбуктунан Ҡытайға тиклем тотош урап сыҡҡан. Мальдив утрауҙарында 9 ай булғанда шундағы солтан ҡыҙына өйләнгән. «Подарок созерцающим о диковинках городов и чудесах странствий» тигән китап авторы.
Сәйәхәттәре[үҙгәртергә]
1325 йылдың14 июнендә Ибн Баттута Тәнжәрҙән Мәккәгә хажға юллана. Сәхәрә (Сахара) сүллегенән үткәндә сәйхәтен артабан дауам итеү теләге уяна. Ул Африкала, Урта һәм Алыҫ Шәреҡтә булып ҡайта.
Ибн Баттута Мысыр аша үтеп, Джиддәгә барырға йыйынғанда ырыу-ара һуғыштарға юлығып, Ҡәһирәгә кире ҡайта. АртабанИерусалим, Дамаск(Шам), Мәккә, Басра, Бағдад тарафтарына юл ала.
1330 йылдаИбн Баттута Ҡыҙыл диңгеҙ аша Аденға килә (Йемен). Артабан Сомалиға юл тота. Африка ярҙарында урынлашҡан омбаса һәм Килва ҡалаларында ҡара кешеләрҙе күреп, шаҡ ҡата. Мәккәгә кире ҡайтыр өсөн ему пришлось совершить Фарсы ҡултығы һәм Ғәрәп ярымутрауын урап сығырғатура килә.
Кесе Азияға (Румға) сәйәхәте 1332 йылда башлана. Генуя карабында ул Алайаға, Антальяға, Лаодикеяға, Икониумға (Конья), Кайсериға, Себастияға килеп сыға.1333 йыл аҙағында Синоп портына бара.
Ул яңынан-яңы сәйәхәттәргә ашҡынып тора. Кафа (хәҙер Феодосия ) аша Солхат, Азов, шунан Кавказға юл тота. 1334 йылдың 6 майында сәйәхәтсеАлтын Урҙа ханы Узбек-хандың һарайына барып эләгә. Хан уны бик ҙурлап ҡабул итә. Яҡынса Биштау (Пятигорск) тирәһендә була был. Болғарға барыуы бәхәстәр уята. Нисек кенә булмаһын, Хажи-Тарханда (хәҙерге Әстрхан) булыуы билдәле. Ул хандың бер ҡатыны Баялун-хатунды (византия императорыАндроник III ҡыҙы), Константинополгә (хәҙер Истамбул) атаһы янына оҙатып барырға алына.Византияла ғәрәп сәйәхәтсеһе бер ай ҙа алты көн була. Бынан һуң Оло Иҙелгә(Волга) кире әйләнә, ноябрь уртаһында Һарай-Беркегә килә. 1334 йылдың 10 декабрендә Ибн Баттута Алтын Урҙа баш ҡалаһынан хорезм каруанына ҡушылып юлға сыға. Сарай-Джук аша Урта Азияға юллана.
Урта Азиянан Һиндостанға барып етә, унда 8 йыл йәшәй, ҡаҙый, факиһ булып эшләй. Күп мажаралар кисереп, Баттута йәнәһе Кантон портына етә, шунан Малайзия, Бенгалия , һиндостан аша Мароккоға барып сыға (1349). Ҡытайҙа булыуы шикле, сөнки яҙмаларҙа хата күп. 1350—1351йылдарҙа Ибн Баттута дипломатик миссия менән Гранадаға ебәрелә.
1352 Ибн Баттута Африкаға сәйәхәткә сыға. Ҙур ауырлыҡтар менән ул Сахараны үтеп, Малиға етә, Нигер йылғаһына барып сыға[1].
Ибн Баттутаның иҫтәлектәре — урта быуаттағы Мали тураһында төп сығанаҡ булып тора.
Тарихи әһәмиәте[үҙгәртергә]
Ибн Баттута барлығы 120 700 км юл үткән, быны хатта бөгөнгө транспорт мөмкинлектәре менән дә башҡарыу бик ауыр.Ҡайҙа булғанын Ибн Баттута бик тулы яҙып ҡалдырған.Тәүге тапҡыр Европала (латин)теленә тәржемә ителгән (1818) - «De Mohammede Ebn-Batuto Arabe Tingitano ejusque itineribus», шунан 1829 инглиз теленә - «The Travels of Ibn Batuta, translated from the abridged Arabic MS. Copies by Lec».
Рәсәй тарихы өсөн Алтын Урҙаның Үзбәк хан осоро ҡыҙыҡһыныу уята. 1874 йылда Петербургта ғәрәп текслы һәм француз теленә тәржемә менән сыға - (Voyages d'Ibn Batoutah. Texte arabe, accompagné d'une tradition par C. Defrémery et B.R. Sanuinetti)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Милославский Г. В. Ибн-Баттута. — М.: Мысль, 1974. — 80 с. (Замечательные географы и путешественники).
- Тимофеев И. В. Ибн Баттута. — М.: Молодая гвардия, 1983. — 270 с.
- Ибрагимов Н. Ибн Баттута и его путешествия по Средней Азии. — М.: Наука, 1988.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр
Мәҡәл — халыҡ ижадында тормош тәжрибәһенән сығып, ыҡсым ғына итеп әйтелгән тәрән мәғәнәле тапҡыр һүҙ.
Әйтем — һамаҡлап әйтелгән һүҙ; башҡорт фольклорында тормоштоң айырым бер күренешенә ситләтеп, кинәйәләп йәки образлы итеп баһа биргән тотороҡло һүҙбәйләнеш; идиоматик әйтем составы һәм төҙөлөшө тотороҡло булған, мәғәнә яғынан бер бөтөн әҙер телмәр берәмеген тәшкил иткән, лексик яҡтан ойошҡан һүҙбәйләнеш.
Мәҡәл һәм әйтемдәрҙә халыҡ үҙенең быуаттан- быуатҡа һуҙылған тормош тәжрибәһен, тапҡыр аҡылын, яҡшылыҡҡа булған ынтылышын сағылдырған. Улар тормошта осрай торған күренештәрҙе күҙәтеү нигеҙендә барлыҡҡа килгәндәр. Афористик жанрҙар үҙҙәренең тәбиғәте менән күп яҡлы, улар халыҡтың һөйләү - телмәрен биҙәү, матурлау өсөн уның тыңлаусыға тәьҫир көсөн, образлылығын арттырыу сараһы булараҡ ҡулланылалар.
Мәҡәлдәр[үҙгәртергә]
Ниндәй ҙә булһа бер темаға нигеҙләнә, унда тормошта осрай торған күренештәр художестволы образ аша кәүҙәләнә.
Мәҡәлдең төрҙәре[үҙгәртергә]
- Туған ил. батырлыҡ тураһында мәҡәлдәр
Мәҫәлән: Сит ерҙә солтан булғансы,үҙ ерендә олтан бул.
- Хеҙмәт тураһындағы мәҡәлдәр
- Ғаилә мөнәсәбәтәре тураһындағы мәҡәлдәр
- Тормош- көнкүреш тураһындағы мәҡәлдәр
- Яҡшылыҡ һәм яманлыҡ тураһындағы мәҡәлдәр
Әйтемдәр[үҙгәртергә]
Өгөт- нәсихәт. аҡыл өйрәтеү, кәңәш итеү, әәхләҡ тәрбиәләү маҡсатын күҙ уңында тотҡан шиғри жанр. Мәҫәлән:
Ил ҡәҙерен белгәндең
Башы ҡәҙерле булыр.
Ир ҡәҙерен белгәндең
Ашы ҡәҙерле булыр.
Мал ҡәҙерен белгәндең
Ҡото артыр.
Әйтемтәрҙең төрҙәре[үҙгәртергә]
- Батырлыҡ тураһында әйтемдәр.
- Тыуған ил тураһында әйтемдәр.
- Тормош- күнкүреш тәжрибәлеген сағылдырған әйтемдәр


text:
Ҡатын-ҡыҙ түше
- Был мәҡәлә ҡатын-ҡыҙ түшенең социомәҙәни аспектарына бағышланған. Анатомяһы тураһында мәҡәлә - Һөт биҙе.
Ҡатын-ҡыҙ түше — уңдырышлылыҡ символы булараҡ ҡабул ителә. Бик күп мәҙәниәттәрҙә бала табыу һәм уңдырышлылыҡ алиһәләре күп йәки ҙур түшле ҡатын-ҡыҙ итеп һүрәтләнгән.
Бөйөк рәссамдарҙың йөҙҙәрсә картиналарында яланғас түшле ҡатын-ҡыҙ һүрәтләнгән.
Ҡатын-ҡыҙҙың үҫешкән түше икенсел енси билдәләр булып һанала. Бик күп халыҡтарҙа кеше алдында түште асыҡ йөрөтөү оятлы һанала. Әммә ҡайһы бер мәҙәниәттәрҙә бындай тыйыу сикле йәки бөтөнләй юҡ. Ҡайһы осраҡтарҙа яланғас түште (топлес)күрһәтергә ярай, ҡасан юҡ икәненә ҡараш төрлө. Бәғзе бер көнбайыш мәҙәниәттәрҙә пляжда рөхсәт ителһә, кеше йәшәгән урындарҙа, мәҫәлән, ҡала үҙәгендә, тыйыла. Күпселек осраҡтарҙа декольте рөхсәт ителһә лә, шунан артығы тыйыла. Әгәр түште асыу бала имеҙеү менән бәйле булһа, ҡағиҙә булараҡ , мөмкин тип һанайҙар. Феминисткаларҙың фекеренсә иһә ҡатын-ҡыҙҙың йәмғиәттә яланғас түш күрһәтә алыуы енестәрҙең тигеҙлеге менән бәйле[1].
Түштең үҫеше[үҙгәртергә]
Орлоҡланған йомортҡа күҙәнәгенең Хромосома йыйылмаһы (генотип) тәүбашлап енси айырманы (фенотип) тәьмин итә . 9—10 йәштә енси өлгөрөш осоронда түш үҫә башлай һәм был 2—3 йыл дауам итә. Таннер буйынса(ингл. Tanner scale) түш һәм төктәр үҫә башлауы ошонда һүрәтләнә[2][3]:
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Beyond comparison: sex and … — Google Books
- ↑ Мазурин А. В., Воронцов И. М. Пропедевтика детских болезней — 1-е изд. — М.: Медицина, 1986. — С. 303. — 432 с. — 100000 экз.
- ↑ Жуковский М. А. Детская эндокринология — 3-е изд. — М.: Медицина, 1995. — С. 632. — 656 с. — 8000 экз. — ISBN 5-225-01167-5.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Санкт-Петербург
Санкт-Петербу́рг — РФ-ның федераль әһәмиәтендәге ҡала, Төнъяк-Көнсығыш федераль округы һәм Ленинград өлкәһе үҙәге. Шулай уҡ РФ-ның Конституция суды урынлашҡан.
Ҡалала урынлашҡан һәйкәлдәр һәм биналар Рәсәйҙең 50 һумлыҡ аҡса банкнотында һүрәтләнгән.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
1703 йылда Рәсәй императоры Петр I тарафынан нигеҙ һалына. Ҡала Изге Пётр апостолы исемен йөрөтә.
1712-1918 йылдарҙа Рәсәй дәүләтенең баш ҡалаһы булып тора.
1941 йылдың 8 сентябренән алып 1944 йылдың 27 ғинуарынаса ҡала фашистар тарафынан блокадала тотола.
Сәнәғәте һәм иҡтисады[үҙгәртергә]
Ҡалала күп фән, тикшереү-проектлау инститтура бар (Гипромез, Арктика һәм Антарктика ҒТИ, Цитология институты, Норильск никеленең Гипроруда институты һәм башҡалар).
Ҡалала машиналар төҙөү сәнәғәте әһәмиәтле. Рәсәйҙә йыйылған сит ил машиналары заводтары бар.
Сауҙа сәнәғәте (Дикси, Карусель, Спортмастер супермаркеттар).
Финанс тармағы -(Рәсәй Һаҡлыҡ Банкыһының аҡса сығарыу дворы, Финам, Рәсәй Һаҡлыҡ Банкыһы).
Транспорт- Пулково аэропорты
Төҙөлөш. ААЙ «Мостострой №6» — төҙөлөш компанияһы. Бөгөн ойошма Ростов АЭС-2, универсаль оффшор бассейнды һ. б. ҡоролмаларҙы төҙөй. 1979 йылда ойошма Череповецта «Октябрьский күперҙе» төҙөнө[1].
Архитектура һәйкәлдәре[үҙгәртергә]
- Ҡышҡы һарай – Рәсәй императорҙары йәшәгән урын. Хәҙерге ваҡытта йортта Эрмитаж Дәүләт Музейы урынлашҡан.
- Заячий утрауҙа урынлашҡан Петропавловск соборы. Рәсәй императорҙарҙы зыяраты. 1742 йылдан 1858 йылға тиклем кафедраль, Санкт-Петербург һәм Ладога епархияның үҙәге. Рәсәй императорҙарын вазифаға тәғәйенләнеү йолаһын үткәреү урыны.
- Ҡазан соборы.
- Ҙур Обухов вант күпере
- Баҡыр һыбайлы, Петр I һәйкәле. Үҙенең власын нығытыу өсөн, Петр I хөрмәтенә Екатерина II тарафынан ҡуйылған.
- Исаакий соборы. Төҙөлөү ваҡытынан 1918 йылға тиклем Рәсәйҙең иң баш кафедраль соборы.
- Сенат майҙаны, совет власы ваҡытында Декабристар майҙаны
- Сенат һәм Синод йорттары. Урыҫ православ сиркәүнең юғары власть органы – Изге Синод урынлашҡан йорто. Рәсәй империяһында сиркәү власы мөһим һәм ҙур булһаның күрһәтә.
- Адмирайлтейство
- Баш штаб, Дворцовая майҙанында
- Александр колоннаһы
- Мариин театры
- Стрельняла Константин һарайы, Романовтарҙын элекке йәй ваҡытта резиденцияһы. Ошо йортта 2006 йылда ҙур восьмерка илдәре самиты үҙҙы.
- Михайл һарайы.
- Дворец майҙаны. Зимний һарайы янында майҙан.
- Николай I һәйкәл.
- Санкт-Петербург дәүләт университеты урынлашҡан 12 коллегиялар йорто
- Смольный - ҡала Хөкүмәте йорто
- Мариинский һарайы – Закондар сығарыу йыйылышы
Влас органдары[үҙгәртергә]
Дәүләт власы 14.01.1998 көндә ҡабул ителгән Уставына ярашлы эшләй. Юғары вазифаһы – Губернатор. Санкт-Петербурга йәшәғән граждандары менән 5 йылға һайлана [2]. 2011 йылдан августан Губернатор – Георгий Полтавченко.
Гидрография[үҙгәртергә]
Санкт-Петербургтын йылғалары оҙонлоғо дөйөм 282 км. Ҡаланың майҙаның 7%-һыу. Санкт-Петербург һаҙлыҡта төҙөлгәс, биҡ күп каналадар төҙөргә тура килде (ерҙе ҡоротоу өсөн). XIX быуатында Нева дельаһы 48 йылға һәм 101 утрауҙан торҙо. XX быуатта каналдарҙы күмеп, бер нисә йылғалар бөтөрөп, утрауҙар һаны 48 тиклем кәмене. Ҡаланың иң баш йылғаһы - Нева, Балтик диңгеҙғә аға.
Неваның дельталары:
- Большая Нева
- Малая Нева
- Большая Невка
- Средняя Невка
- Малая Невка
- Фонтанка,
- Мойка
- Екатерингофка
- Крестовка (Средняя Невккаға аға),
- Карповка,
- Ждановка,
- Смоленка,
- Пряжка,
- Кронверкский пролив;
Каналдар:
Неваға аҡҡан йылғалар (ҡала сигендә):
Утрауҙар:
Административ ҡоролошо[үҙгәртергә]
Юғары уҡыу йорттары[үҙгәртергә]
- Санкт-Петербург дәүләт университеты
- Политехник
- Аграр
- Архитектура-төҙөлөш
- Иҡтисад һәм финанс
- Тау
- Юғары иҡтисад мәктәбе филиалы
- Cкульптура, архитектура һәм рәсем сәнғәте
Климат[үҙгәртергә]
Ҡала байрамдар һәм иҫтәлекле даталар[үҙгәртергә]
- 14 ғинуар – Санкт-Петербургтын Уставы көнө
- 18 января — 1943 йылда Ленинградтын блокаданы йыртыу көнө
- 27 января — 1944 йылда Ленинградтын блокаданы тулығынса сыгыу көнө
- 10 февраля — Пушкин хәтере көнө (1837 вафат булды)
- 27 мая — Ҡала көнө (1703 йылда һалынған)
- 5 июня — Диңгеҙҙән мина блокаданы бөтөрөү көнө (1946 йыл; 2006 йылдан байрам ителә);
- 9 июня — Петр I тыуған көнө (1672)
- июнден 20-сы көндәре — «Алые паруса», мәктәп тамамлаусылар көнө (1968 -1979 һәм 2005 йылдан алып байрам ителә);
- 1 июля — Реставратор көнө (2006) [5];
- 15 августа — Старая Ладога көнө — первой столицы Руси, предшественницы Санкт-Петербурга (основана в 753 году);
- 8 сентября — Ленинградтын блокаданын корбандары хэтере көнө
- 12 сентября — Александр Невский изге мәйеттәрзе Санкт-Петербургка кусереу (1724 йыл), Ништадтского мир килешеу көнө(1721 йыл).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 30 лет Октябрьскому мосту // Голос Череповца. - №47 (1565) (от 29 ноября 2011 г.)
- ↑ О выборах высшего должностного лица Санкт-Петербурга - Губернатора Санкт-Петербурга (с изменениями на 22 марта 2013 года). Официальный портал администрации СПб. Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 май 2013. 27 май 2013 тикшерелгән.
- ↑ Ленинград: Историко-географический атлас — М.: Главное управление геодезии и картографии при Совете министров СССР, 1981. — С. 59.
- ↑ Санкт-Петербурга «О территориальном устройстве Санкт-Петербурга» (с изменениями на 13 июля 2011 года) О территориальном устройстве Санкт-Петербурга. gov.spb.ru. 12 август 2011 тикшерелгән.
- ↑ День реставратора (ru). «Союз реставраторов Санкт-Петербурга» (2006-07-02). Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 октябрь 2012. 2 октябрь 2012 тикшерелгән.


text:
Ҡырғыҙстан
Ҡырғыҙстан (ҡырғ. Кыргызстан), рәсми исеме Ҡырғыҙ Республикаһы (ҡырғ. Кыргыз Республикасы, урыҫ. Кыргызская (Киргизская) Республика) — Урта Азиялағы таулы ил. Дәүләт Урта Азияның төньяҡ-көнсығышында, Тянь-Шань тауҙарының көнсығышында урынлашҡан. Төньяҡта Ҡаҙағстан менән, көнбайышта Үзбәкстан менән, төньяҡ-көнбайышта Тажикстан менән, көньяҡ-көнсығышта һәм көнсығышта Ҡытай менән сиктәш. Тажикстан, көньяҡ-көнсығыштан һәм көнсығыштан Ҡытай менән сиктәш. Майҙаны — 199,5 мең квадрат километр, күршеләре араһында иң бәләкәй дәүләт һанала. Көнсығыштан көнбайышҡа 925 километрға һуҙылһа, төньяҡтан көньяҡҡа — 454 километр ғына.
Йөкмәткеһе
Климаты[үҙгәртергә]
Ҡырғыҙстан бейек тауҙар ҡуйынында һәм океандарҙан бик алыҫта ятҡанға күрә, Ҡырғыҙстанда күберәк ҡояшлы көндәр тора. Яуым-төшөм аҙ булыу сәбәпле, илдең ҙур өлөшөндә яҙҙан көҙгә тиклем йылы. Уртаса температура: +18-27 градус. Шулай уҡ ҡар, боҙлоҡ ятҡан һыҙаттар ҙа бар. Миҙгелдәрҙең алмашыныуына килгәндә, бында яҙ ҡыҫҡа: февраль аҙағында башланып, апрель урталарына тамамлана. Йәй — майҙан сентябргә тиклем. Башҡа Урта Азия республикаларындағы кеүек, Ҡырғыҙстанда ла көҙ бик һуң килә. Ҡышын төньяҡ өлөшөндә ныҡ һыуыҡ булған йылдар ҙа осрай.
Хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы[үҙгәртергә]
Климаттың үҙгәреүсән булыуы бындағы үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһына ла йоғонто яһаған. Урманлы тауҙарҙа Тянь-Шань шыршыһы, әстрхан сәтләүеге, пихта, артыш үҫә. Бейек тау туғайҙары, далалары Альп үҫемлектәренә бай.
Ландшафтҡа ярашлы хайуандар донъяһы ла күп төрлө. Имеҙеүселәрҙең — 80, ҡоштарҙың — 330, һөйрәлеүселәр һәм ер-һыу хайуандарының 30-ға яҡын төрө бар. Тауҙарҙа айыу, һеләүһен, барс, тау кәзәһе, ҡоралай, ҡуян һәм башҡа йәнлектәр йәшәй. Ҡоштарҙан туғаҙаҡ, бөркөт, гриф, ҡарсыға, һирәк осраған тау күркәһе — улараны күрергә була.
Ике меңгә яҡын йылға-күлдәре лә тереклеккә бай. Уларҙа балыҡтың 50-нән ашыу төрө иҫәпләнә (яланғас осман, маринка, һаҙан, бағры, ала балыҡ, һыла, аҡ амур), шул иҫәптән 12-һе — кәсеп балығы.
Ҡыҙыл бүре, ҡаплан, Мензбир һыуыры һәм көрән варан иһә Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Тарихы[үҙгәртергә]
Ҡырғыҙстан биләмәһе лә, бөтә Урта Азия һымаҡ, бик боронғо кешелек йәмғиәте усағы булып тора. Б. Э.Т II быуатта уҡ бында тәүге дәүләттәр барлыҡҡа килгән. XV быуаттың икенсе яртыһында ҡырғыҙ ҡәбиләләре берләшеүе һөҙөмтәһендә тәүге үҙ аллы ханлыҡ төҙөлә. Ошо осорға халыҡ булып ойоша ла инде ҡырғыҙҙар. Бөйөк Ебәк юлы заманында Ҡырғыҙстан ҙур әһәмиәткә эйә булған. Көньяҡтағы Ош ҡалаһы уңайлы урынлашыуы арҡаһында күп меңйыллыҡтар дауамында ошо сауҙа юлының Фирғәнә тармағында транзит ҡала иҫәпләнгән. Урындағы халыҡ үткенсе сәйәхәтселәргә һәм сауҙагәрҙәргә хеҙмәт күрһәткән.
XIX быуаттың 70-се йылдарында Ҡырғыҙстанды СССР-ға ҡушалар. СССР тарҡалғандан һуң ҡырғыҙҙар тыныс юл менән үҙаллылыҡ ала. Тәүге конституция ҡабул итәләр, милли аҡсаһы — сомды ҡулланыуға индерәләр.
Халҡы[үҙгәртергә]
Халҡының составына килгәндә иң күбен ҡырғыҙҙар тәшкил итә. Улар башлыса ауыл ерендә йәшәй. Икенсе урында — үзбәктәр, Үзбәкстанға сиктәш төбәктәрҙә төпләнгәндәр. Урыҫтар ҡалаларҙа һәм илдең төньяҡ өлөшөндәге ауылдарҙа күпләп донъя көтә. Шулай уҡ дунгандар, ҡаҙаҡтар, украиндар, уйғырҙар, немецтар, башҡорттар, татарҙар — барлығы 80-гә яҡын милләт вәкиле ғүмер итә был илдә.
Иҡтисады[үҙгәртергә]
Республика файҙалы ҡаҙылмаларға бай. Бында нефть, газ, ҡара, төҫлө, ҡиммәтле металл ятҡылыҡтары бар. Шуға күрә сәнәғәт тармағында тәбиғи ресурстарҙы сығарыу, эшкәртеү йүнәлеше өҫтөнлөк итә. Алтын табыу тау сәнәғәтендә төп урынды биләй.
Ҡырғыҙстан Республикаһында 400-ҙән ашыу ҡиммәтле таш — алмас, зәңгәр яҡут (сапфир), ҡыҙыл яҡут (рубин), һары яҡут (топаз), зөбәржәт (изумруд), аквамарин, фирүзә (бирюза), тау гәлсәре, малахит, йәшмә, нефрит һәм аҡыҡ ятҡылығы асылған .
Көньяҡта мамыҡ һәм майлы культуралар, йөн, ебәк туҡымалар етештереү менән шөғөлләнәләр.
Халыҡ-ара туризм да иҡтисадтың мөһим өлкәһенә әүерелеп бара. Уның матур киләсәге, тәү сиратта, донъялағы иң ҙур, матур күлдәрҙең береһе — Ысыҡкүлдең курорт өлөшөн, тау саңғыһы спортын, альпинизмды үҫтереү, күп тарихи урындар, Һары-Селек биосфера ҡурсаулығы менән бәйле.
Мәҙәниәт һәм мәғариф[үҙгәртергә]
Мәҙәниәт[үҙгәртергә]
Ҡырғыҙ мәҙәниәтенә уларҙың быуаттар буйы күсмә тормош алып барыуы ҙур йоғонто яһаған. Ғаилә-көнкүреш йолалары күп быуындарҙың аҡылын сағылдырған. Өлкәндәргә ихтирам, айырыуса ата-әсәгә, бер-береңә ярҙам итергә, ауыр саҡта терәк булырға ынтылыу һәм йомарт ҡунаҡсыллыҡ хас ҡырғыҙҙарға.
Был республикала йыр-моңдо ныҡ яраталар. Һәр байрам, табын милли музыкаһыҙ, халыҡ ижадынан тыш уҙмай. Иң таралған музыка ҡоралы булып ерле халыҡтың комузы һанала. Ул тышҡы төҙөлөшө менән грушаға оҡшаған, абрикос ағасынан яһайҙар, ә өс ҡылын элек-электән һарыҡ һеңеренән эшләгәндәр.
Ҡырғыҙстанда һаҡланып ҡалынған боронғо ҡомартҡылар: Саймалы-Таш уйһыулығы, Буран башняһы, Үҙгән мавзолейы һәм башҡалар «Манас» халыҡ эпосы кеүек донъя мәҙәниәтенең айырылғыһыҙ өлөшө булып тора.
Ә «Йәмилә» («Джамиля»), «Хуш бул, Гөлһары!» («Прощай, Гульсары!»), «Аҡ пароход» («Белый пароход») повестары, «Йәлләт» («Плаха») романын ижад итеүсе бөйөк Сыңғыҙ Айтматов. Ул үҙенең үлемһеҙ әҫәрҙәре менән ҡырғыҙ халҡын бейеккә күтәрҙе. Классиктың китаптары 170-тән ашыу телгә тәржемә ителеп, дөйөм тиражы 60 миллион дананан күберәк. Улар йәмғиәткә белем һәм тәрбиә биреү эшенең бүленмәҫ өлөшөнә әйләнде, күп илдәрҙең мәктәптәре һәм уҡыу йорттары программаларына инде.
Ҡырғыҙҙарҙың элекке күсмә тормошо уларҙың йолаларында һәм ғөрөф-ғәҙәттәрендә яҡшы күҙәтелә. Әлегә хәтлем тирмә торлаҡ булараҡ үҙенең әһәмиәтен юғалтмай. Бер байрам да унһыҙ үтмәй, хатта дәүләт флагында ла һүрәтләнгән ул. Тирмәләр хужаның социаль статусын да күрһәткән, халыҡ йолаларының төп образы ла һаналған. Уларҙы төҙөгәндә һәм күсенгәндә күп йолалар башҡарылған һәм тантаналар булған.
Ҡырғыҙҙарҙың аш-һыуы ҡаҙаҡтарҙыҡына оҡшаш, хатта ҡайһы берҙәренең исемдәре лә тап килә. Милли ризыҡтарының үҙенсәлеге дөгө һәм төрлө тәмләткестәрҙе киң ҡулланыуға ҡайтып ҡала, бешерелгән итте генә файҙаланалар. Урындағы ашнаҡсылар йылҡы итенә, ҡамыр аштарына, әсе һөт аҙыҡтарына һәм ҡуйы бутҡаға оҡшаш аштарға, йәшелсәгә өҫтөнлөк бирә.
Белем биреү[үҙгәртергә]
Ҡырғыҙстандың мәғариф системаһы Рәсәйҙәге кеүек, йәғни совет заманынан килә. Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң белем биреү өлкәһендә реформалар үткәрелгән
Мәктәптә балалар 11 йыл уҡый, шуның 9 йылы мотлаҡ һанала. Башланғыста 1-ҙән 4-се синыфҡа ҡәҙәр белем алалар. Был баҫҡыста яҙырға, уҡырға, һанарға өйрәнәләр. Ватанды өйрәнеү, хеҙмәт, этика һәм физик культура дәрестәре лә инә. V—IX синыфтар уртансы һаналып, 12 йәштән 16 йәшкә тиклемге уҡыусылар фәнни дәреслектәр, математика, мәғлүмәти технологиялар, сит телдәрҙе тәрәнерәк өйрәнә башлай.
Өлкән синыфтарҙы (X—XI) тамамлау мотлаҡ булмаһа ла, уҡыусыларҙың 80 проценты тиерлек һуңғы баҫҡыста белем алыуын дауам итә. Урта синыфтарҙағы дәреслектәрҙе төплөрәк өйрәнәләр. Әлбиттә, хәрби хеҙмәткә, юғары уҡыу йортона әҙерлек тә башлана. XI синыфты тамамлағанда сығарылыш имтихандары һәм Дөйөм республика тестарын тапшыралар. Шуларҙың һөҙөмтәләре буйынса университеттарға ҡабул итәләр.
Дәүләт ҡарамағындағы урта белем биреү учреждениеларынан тыш, ҙур ҡалаларҙа элиталы шәхси мәктәптәр ҙә асыла.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Ф. ҒАФАРОВ. Ҡырғыҙстан — «Манас» иле. Йәншишмә. Балалар һәм үҫмерҙәр гәзите.23.01.2015
- Официальный сайт Правительства Кыргызской Республики
- Официальный сайт Министерства Обороны Кыргызской Республики
- Информационный портал Кыргызстана


text:
Мышы
Мышы (лат. Alces alces) — боландар ғаиләһенә ҡараған оҙон аяҡлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло, яҫы тарбаҡ мөгөҙлө ҡыр хайуаны[1]; төркөмө боландар ғәиләһенә ҡараған иң ҙур хайуан. Мышы һоро төҫтә, ә тояҡтары аҡ була.Мөгөҙөнөң саттары яҡ-яҡҡа тырпайған, тәне йылҡылдап торған, оҙон аяҡлы хайуанды күргән кеше уға һоҡланмай булдыра алмай. Башҡортостанда төбәктә мышынан да ҙурыраҡ ҡырағай хайуан юҡ.
Ул боландар нәҫеленә инә. Ата мышының кәүҙә оҙонлоғо өс метр, бейеклеге ике метрҙан ашыу була. Муйыны ҡыҫҡа, йыуан. Башы ҙур. Ҡолаҡтары оҙон булһа, ҡойроғо бик ҡыҫҡа. Мөгөҙөнөң ауырлығы 20 килограмға, ҡоласы ике метрға етә. Ноябрь—ғинуар айҙарында мөгөҙө төшә һәм март айында яңынан үҫә башлай.
Мышылар йәшәү урыны итеп урмандағы йылға, күл буйҙарын хуп күрәләр. Ҡышын уҫаҡ, тал, миләш, ҡарағай һәм башҡа ағастарҙың ҡайырыһы, ботаҡтары, бөрөләре менән туҡланалар.
Инә мышы май, июнь айҙарында ике быҙау, һирәк осраҡта бер быҙау килтерә. Ай тулыуға улар әсәләренә эйәреп, йүгереп йөрөйҙәр. Өс ай ярым тик һөт менән генә туҡланалар.
Башҡортостанда мышыларҙың һаны кәмей бара. Рөхсәт менән уларға һунар итеү ҡаралған.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Түбәнге Саксония
Түбәнге Саксония (нем. Niedersachsen — Германия федераль штаты. Административ үҙәге — Һанновер ҡалаһы. Был штат Төньяҡ дингеҙ менән йыуыла.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
- Саксония (герцоглыҡ) (VII—XIV б.)
- Брауншвейг-Люнебург (1235—1807)
- Наполеон Францииһына бойһонған Вестфалия Короллеге (1807—1813), башҡалаһы Гессен ерендәгә Кассель ҡалаһы.
- Һанновер Короллеге (1814—1866)
- Пруссияның Һанновер провинцияһы (1866—1945)
Штат 1946 йылда Пруссияның Һанновер провинцияһына, Ольденбург, Брауншвейг, Шаумбург-Липпе кеүек, немец ерҙәре ҡушылғас барлыҡҡа килә.
География[үҙгәртергә]
Түбәнге Саксония ҙурлығы буйынса Бавариянан ҡалышып Германияла икенсе урында тора. Төньяғы Төньяҡ диңгеҙе менән сиктәш, көньяҡ-көнсығышы Гарц тауҙары менән сикләнгән. Түбәнге Саксонияның ҙур өлөшө тигеҙлектә урынлашҡан. Түбәнге Саксонияның Люнебург далаһы (урыҫ. Люнебургская пустошь нем. Lüneburger Heide) тигән билдәле өлөшө Һарц тауҙары һәм Төньяҡ диңгеҙе араһында урынлашҡан.
Ауыл хужалығы[үҙгәртергә]
Балсыҡлы-ҡомло ер булғанлыҡтан ауыл хужалығы яҡшы үҫешкән. Бөртөклө культураларҙан башҡа рапс (әүернә сәскәһе), шәкәр сөгөлдөрө, салат, кәбеҫтә, кишер, спаржа (себен ҡыуағы үләне) һәм йәшел кәбеҫтәҫтә үҫтерелә. Түбәнге Саксонияның төньяғында, игенселек һәммалсылыҡтан башҡа емеш үҫтереү ҙур роль уйнай.
Сәйәсәт[үҙгәртергә]
1946 йылдан башлап Түбәнге Саксонияның премьер-министрҙары:
- 1946—1955: Гинрих Вильгельм Копф, СДПГ
- 1955—1959: Генрих Гелльвеге, Немецкая Партия
- 1959—1961: Гинрих Вильгельм Копф, СДПГ
- 1961—1970: Георг Дидерихс, СДПГ
- 1970—1976: Альфред Кубель, СДПГ
- 1976—1990: Эрнст Альбрехт, ХДС
- 1990—1998: Герхард Шрёдер,СДПГ
- 1998—1999: Герхард Глоговский, СДПГ
- 1999—2003: Зигмар Габриэль, СДПГ, — экология министры
- 2003 — бөгөнгө көнгә тиклем: Кристиан Вульфф, ХДС
Иҡдисат[үҙгәртергә]
Түбәнге Саксонияның иҡдисады ауыл хужалығына бәйле, шулайҙа автомобильдәр төҙөү үҫешкән, мәҫәлән Фольксваген (VW) Вольфсбург ҡалаһында.
Фән[үҙгәртергә]
Түбәнге Саксонияның иң әһәмиәтле фән учереждениелары Гёттинген ҡалаһында Георг-Август ис. Гёттинген университеты, Брауншвейг техник университеты (de:Technische Universität Braunschweig), (de:Medizinische Hochschule Hannover), Һанновер ветеринария институты (de:Tierärztliche Hochschule Hannover) һ.б.


text:
Википедия:Юғары шура
Юғары шура (ЮШ) (татар. Yuğarı Arbitraj Şurası, Югары Арбитраж Шурасы, урыҫ. Арбитражный комитет, ингл. Arbitration Commitee) — тәжрибәле вики-ҡатнашыусылар араһынан билдәле ваҡытҡа йыйылған төркөм. Уның маҡсаты — Википедияла тыуған һәм башҡа ысулдар менән сиселә алмай ҡалған конфликттарҙы хәл итеү. ЮШ ғәмәлдә үтәлерлек теләһә ҡайһы сара һәм санкциялар индерә ала — улар тик Википедияның ҡағиҙәләренә генә ҡаршы килмәҫкә тейеш[1]. ЮШ сығарған хөкөмдәргә уның күпселек ағзалары риза булырға тейеш. [2].
Йөкмәткеһе
Юғары Шураның бурыстары[үҙгәртергә]
- Бәхәстәрҙе хәл итеү
- Һәр конкрет бәхәс осрағында проекттың ҡағиҙәләрен һәм күрһәтмәләрен ҡулланып хөкөм сығарыу
- Берәй мәҡәләгә Яҡшы йәки Һайланған мәҡәлә статусын биреүҙән алда уны рецензиялау.
Юғары Шураның составы һәм йыйылыш ваҡыты[үҙгәртергә]
- Юғары Шураның һәр саҡырылышы 6 айға йыйыла. Ағымдағы ЮШ саҡырылышы вәкиллеге бер тапҡыр 6 айға оҙайтыла ала; бының өсөн берләшмәнең күпселеге (75%-тан да кәм түгел) быға риза булырға тейеш.
- Юғары Шура ағзалары һаны саҡырылыштан саҡырылышҡа үҙгәреп килә. Өс ағзаһы мотлаҡ рәүештә һайланырға тейеш.
- Юғары шураны Википедияның берләшмәһе (йәғни Википедияла бергә эшләп килгән һәм өлөш индергән бар ҡатнашыусылар ҙа) һайлай. Һайлау тәртибе был биттә тасуирлана.
- ЮШ-ның Дүртенсе һәм артабан саҡырылыштарына һайлауҙар алдағы саҡырылылыштың һуңғы көнөнә бер ай ҡалғанда башлана.
Юғары Шура ағзаһына минималь талаптар[үҙгәртергә]
- Иҫкәрмә: Был ҡағиҙә Юғары Шураның Беренсе Саҡырылышы өсөн генә ғәмәлгә индерелә. ЮШ йыйылып эшләй башлағас, ул айырым ҡарар сығарып был ҡағиҙәне үҙгәртәсәк.
- ЮШ-ның киләсәк ағзаһы һайлау көнөнә хәтлем 3 ай буйына әүҙем булырға тейеш. 6 ай буйына әүҙем булыуы яҡшы, әммә мотлаҡ түгел.
- Һәр ЮШ ағзаһын берләшмә мотлаҡ рәүештә хупларға тейеш.
- Ҡатнашыусы башҡорт Википедияһында бығаса өс ай буйы (йәки оҙағыраҡ) әүҙем булырға тейеш. (Әммә-ләкин айырым осраҡтарҙа берләшмә был ҡағиҙәнән ташлама яһап хөкөм итә ала. Бының өсөн ҡатнашыусы һуңғы ваҡытта башҡорт Википедияһына мөһим өлөш индереүен иҫбатларға тейеш)
Юғары Шураның саҡырылыштары[үҙгәртергә]
Юғары Шураның хәҙерге (4-се) саҡырылышы ағзалары[үҙгәртергә]
- Comp1089 – ЮШ рәйесе
- Саган
- Haqmar
- Boltwatts
- Tlustulimu — резерв ағзаһы
- Venteto — резерв ағзаһы
- Гүзәл Ситдиҡова
Аңлатмалар[үҙгәртергә]
- ↑ Мәҫәлән: ҡатнашыусыны иҫкәртеү, билдәле мәҡәләләрҙе мөхәррирләүҙән тыйыу (күрһәтелгән осорға йәки бөтөнләй), ниндәй булһа ла мәҡәләләрҙе мөхәррирләүҙән тыйыу (күрһәтелгән осорға), билдәле ҡатнашыусының ниндәй булһа ла хәрәкәтен тыйыу, билдәле мәҡәләне битараф ҡараш йәки ҡәнәғәтләнерлек ҡиәфәткә килтерер өсөн бер йәки бер нисә ваҡытлыса мөхәррир ҡуйыу, ҡатнашыусының хәким, бей, арбитр һәм башҡа статусын кире алыу һ.б.
- ↑ Йәғни һәр мөрәжәғәтте йәиһә осраҡты тикшергән ЮШ ағзаларының күпселеге.


text:
Йәмғиәт
Йәмғиәт — тәбиғәттән айырылып сыҡҡан, әммә уның менән тығыҙ бәйле матди донъяның бер өлөшө, социаль мөнәсәбәттәр ысулдарын һәм хеҙмәт ҡоралдары булдырып, улар менән файҙалана белгән кеше берләшмәләре төрҙәрен үҙ эсенә ала. Киң мәғәнәлә алғанда — был кешеләрҙең тарихи рәүештә барлыҡҡа килгән бөтә төр социаль мөнәсәбәттәре, берлектәге эшмәкәрлек төрҙәрен ойоштороу формалары.
Кеше йәмғиәте со́циум тип атала.
Йәмғиәт — кешеләр берлеге, уға социаль дифференциация һәм хеҙмәт бүленеше хас. Йәмғиәтте төрлө билдәләр буйынса ҡылыҡһырларға мөмкин, мәҫәлән, милли сығышы буйынса: француз, урыҫ, немец, башҡорт; дәүләт һәм мәҙәниәт; ерҙәре һәм осоро; етештереү ысулдары буйынса һ.б.
Феноменологик мәғәнәлә, йәмғиәт — ул mens intensas (үҙенә хас аҡыл, фекер) — менталитеттарҙың һанһыҙ социаль төркөмдәре, аңыбыҙға һеңгән донъя сағылыштары.
Натуралистик мәғәнәлә, йәмғиәт — ул res extensas (оҙайлы күренештәр) — бер-береһенә реаль объектив мөнәсәбәттә булған физик һәм биологик есемдәр берлеге.
К. Маркс буйынса, йәмғиәт ижтимағи мөнәсәбәттәр берлеге. Ф. Тённис К. Маркстың хеҙмәттәренә таянып, башта төркөмдәр (общиналар) барлыҡҡа килеп, шунан йәмғиәткә ойошҡандар тип яҙа. Тарихи рәүештә башта ырыуҙар барлыҡҡа килгән. Шунан инде төрлө берлектәр ойоша башлаған — ырыу, ҡәбилә, тәржемәи ҡатлам, социаль- синфи һәм бөгөнгө социомәҙәни берлектәр.
Йөкмәткеһе
Йәмғиәтте социаль система булараҡ сағылдырған билдәләр[үҙгәртергә]
- Иерархиялылыҡ
- Үҙкөйләнеш
- Асыҡлыҡ
- Мәғлүмәтилек
- Үҙдетерминанталылыҡ
- Үҙойошҡанлыҡ
Хәҙерге заман йәмғиәте[үҙгәртергә]
Һәр цивилизациялы йәмғиәттә төп мәсьәлә — уның ойошҡанлығы мәсьәләһе[1][2]. Хәҙерге заман йәмғиәте иҡтисади, сәйәси, идеологик, социомәҙәни детерминанталар тупланышы нигеҙендә ойошҡан. Уны ауыҙ тултырып индустриаль йәмғиәттән постиндустриаль (информацион) йәмғиәткә "күсеш " (транзитив)" йәмғиәте тип әйтергә була .
Йәмғиәт әҙәбиәттә һәм кинола[үҙгәртергә]
Р. Бредбериның « Фаренгейт буйынса 451 градус}» тигән китабында тоталитар йәмғиәт һынландырыла. Был йәмғиәттә тик ҡулланыу инстинкттары, түбән мәҙәниәт өҫтөнлөк итә, ә уйланырға мәжбүр иткән китаптар яндырыла.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Коротаев А. В., Малков А. С., Халтурина Д. А. Законы истории. Математическое моделирование развития Мир-Системы. Демография, экономика, культура. 2-е изд. М.: УРСС, 2007.
- ↑ Коротаев А. В., Комарова Н. Л., Халтурина Д. А. Законы истории. Вековые циклы и тысячелетние тренды. Демография, экономика, войны. 2-е изд. М.: УРСС, 2007.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Родовое общество(урыҫ.)
- Астахов М. В. Основы системного понимания исторического процесса(урыҫ.)
- Гиперболический рост в живой природе и обществе(урыҫ.)
- Луков Вал. А. Процветание общества в свете развития гуманитарного знания(урыҫ.)
- Национальная социологическая энциклопедия(урыҫ.)
- Семёнов Ю. И. Общество: теоретический анализ понятия(урыҫ.)
- Социальная структура общества и её динамика(урыҫ.)
- Общество Open Directory Project (dmoz) һылтанмалар каталогында.(урыҫ.)
- Общество Open Encyclopedia Project Асыҡ энциклопедия проектында(урыҫ.)


text:
js_full
⌫ «Ò¡ÒÃÕÂÒ ÍÔÅÎÒÁ Ò¡ ÒÃ Õ Â Ò Í Ô Å Î ÒÁ ÒÀ à ³ ì á Ë è § ª Õ Ç Ô u ¤ Ù è « ¤ÓàʹͷÕè¤Í¡ÒÃuͺʹͧ «Ò¡ÒÃÕÂÒ ÍÔÅÎÒÁ “ÀÃÃÂÒ¹Ñé¹»ÃÐ˹Öè§à¤Ã×èͧ¹Øè§ËèÁ¢Í§ÊÒÁÕ áÅÐÊÒÁÕ¹Ñé¹»ÃÐ˹Öè§à¤Ã×èͧ¹Øè§ËèÁ¢Í§ÀÃÃÂÒ à¾ÃÒÐuèÒ§½èÒÂuèÒ§ãËé¤ÇÒÁͺÍØè¹ áÅÐãËé¤ÇÒÁÊØ¢«Õ觡ѹáÅСѹ੡àªè¹à¤Ã×èͧ¹Øè§ËèÁ·ÕèãËé¤ÇÒÁͺÍØè¹áÅÐãËé¤ÇÒÁÊØ¢á¡è¼Ùé·ÕèÊÇÁãÊè¹Ñé¹ “
���ó���觪�Ǥ�� � ������ 1 �ҡ����� �ҡ����� ������ ���ʹͷդ�¡��ͺʹͧ � �ҡ����� ������ 4 Rabi al-Thani 1428 April 22, 2007 ���ó���觪�Ǥ�� � "����ҹ�鹻��˹��������ͧ��������ͧ���� ������չ�鹻��˹��������ͧ��������ͧ����� ������ҧ�����ҧ�������ͺ���� �����������آ��觡ѹ��Сѹ���������ͧ�����������������ͺ���������������آ������������������� " ��ú� ���¹�ͤ٤�ͧ�ͧ� � ����������д������� � �������ԧ�չ�ͧ�� � � �����ء�� �����آ �����˹���¹ � ���֡�֧��ǹ�մ�ͧ�ѹ��Сѹ���� �� 6 9 12 15 18 21 ���һ�Ժ�Ẻʺ����ҷ��������´���� � ��ͧ�����������ǡѺ�٤�ͧ�ͧ� � � ���������褤�ͧ�ͧ��ѹ���ҡ� �� � ��֡������ͤ٤�ͧ�ͧ��ͧ ѡ���ѹ�����ͧ�ͧ������ � ������Դ⻧���ͧ����§ � 24 27 30 33 36 38 6 �ҡ����� ������ ���ó���觪�Ǥ�� � ���¹�ͤ٤�ͧ�ͧ� � �ҡ��ҹ�-ԧ���Ԫ��� �������� ��ҹ��������� �������� "��ǹ˹֧�ͧ��������� � � �� � ������ѷ���ѹ��ѧ���������ó� ��� �ؤ�ŷ������ҷ�ѹ�է�� ������¹�ͤ�ͺ���Ǣͧ � � � �ǡ���" 1 1 ��§ҹ��� ����ԫ��� �ҡ˹ѧ����Ԫ���� ���ͺ��� ���� 4 ˹�� 59 ���ó���觪�Ǥ�� � 7 �ҡ����� ������ ���ó���觪�Ǥ�� � 8 �ҡ����� ������ ���ó���觪�Ǥ�� � 9 �ҡ����� ����������д������� � �ҡ��ҹ ͺ� ���ù �� �������� ��ҹ��������� � 4 �չͧ�ͧ��ҹ �������������д�������" � � 4 �������� "��������о��СѺ � ������ ��§ҹ��� ����ի��� �д�ɷ�� 2022 ���� 6 ˹�� 76 ���ó���觪�Ǥ�� � 10 �ҡ����� ������ ���ó���觪�Ǥ�� � 11 �ҡ����� ������ 12 �ҡ����� ������ ���ó���觪�Ǥ�� � �������ԧ�չ�ͧ�� � � "��鹺����� ! ������������ô�����Ңͧ������Դ��� �ҡ�ǡ��ͻ��ö�ҡ���ժ��� ���š����Ф�����������Ǣͧ�ѹ �稧����Դ �ѹ�ШѴ�� [������§�վ] �������ǡ��� ��Шл���� � � 5 �ǡ�������͡�����ҧ�է��" 5 �������� ���-���ګҺ� : 28 �ҡ˹ѧ��� "�����������-�����ҹ �����������" ���� 3 ˹�� 895 ���ó���觪�Ǥ�� � 13 �ҡ����� ������ ���ó���觪�Ǥ�� � 14 �ҡ����� ������ ���ó���觪�Ǥ�� � 15 �ҡ����� �����ء�� �����آ �ҡ��ҹ�-ԧ���Ԫ��� �������� "��ҡ�����������������ǧ���ҹ�ͧ��ҹ�������Ѵ � � � ��������˹֧��� �������騴�����㹺�ҹ��� (�֧���㹺�ҹ) ����ʧ㴹͡�ҡ�Թ������Ѻ��� � � � � �� 6 ���ҹѹ" � 6 ������ ��§ҹ��� �Ժ�� ��-��� �д�ɷ�� 4144 ���� 2 ˹�� 1388 ���ó���觪�Ǥ�� � 16 �ҡ����� ������ ���ó���觪�Ǥ�� � 17 �ҡ����� ������ 18 �ҡ����� ������ ���ó���觪�Ǥ�� � �����˹���¹ � �ҡ��ҹͺ� ����������� � �������� "��ҹ��������� �������˹��������� (����� � ��ѧ�����) �ҡ��ҹ���ö������ùѹ ��ҹ���Ũ��Ѻ��зҹ����ôѧ����� ����ҡ��ҹ�ѧ���¨ � � ����ùѹ ��ҹ���š���������ùѹ����"7 � � 7 ��§ҹ��� �ؤ����� ��������� �ҡ˹ѧ��� ���Ү�� �����չ ˹�� 331 ���ó���觪�Ǥ�� � 19 �ҡ����� ������ ���ó���觪�Ǥ�� � 20 �ҡ����� ������ ���ó���觪�Ǥ�� � 21 �ҡ����� ���֡�֧��ǹ�մ�ͧ�ѹ��Сѹ���� �� �ҡ��ҹͺ� ������������ �������� ��ҹ���������� �������� "������������ѧ���¨ (����ºҧ���ҧ) �ͧ����� �ҡ�������ѧ���¨����ºҧ��С�âͧ�ҧ �������Ҿ�㨹�����ա �ҧ��С�âͧ�ҧ" 8 8 ������ ��§ҹ��� ������ �ҡ˹ѧ��� �ԫ���� ���ͺ��� ���� 4 ˹�� 53 ���ó���觪�Ǥ�� � 22 �ҡ����� ������ ���ó���觪�Ǥ�� � 23 �ҡ����� ������ 24 �ҡ����� ������ ���ó���觪�Ǥ�� � ���һ�ԺẺʺ����ҷ��������´���� �� �ҡ��ҹ�Ѻ������� ��âͧ������� �������� ��ҹ���������� �������� "�ؤ��˹֧����پǡ��ҹ ���������¹�����Ңͧ��� ���� ������¹շ�� �����ѧ�ҡ�ѹ � � � � � 9 ��ҡ��������ǳաѺ�ҧ������" � 9 ��§ҹ��� �ؤ����� ��������� �ҡ˹ѧ��� �Ԫ���� ���ͺ��� ���� 4 ˹�� 53 ���ó���觪�Ǥ�� � 25 �ҡ����� ������ ���ó���觪�Ǥ�� � 26 �ҡ����� ������ ���ó���觪�Ǥ�� � 27 �ҡ����� ��ͧ�����������ǡѺ�٤�ͧ�ͧ� � � "��зվǡ��������Ѻ���ǹѹ ���¡�þٴ�ѹ�����ҧ�ǡ���� ��оǡ���Ҿٴ�ѹ���ԧ��� � � � �ǡ��������������� ��оǡ���ҤԴ����ѹ���� ���ͧ���� �� � �������� �����ѹ��������ͧ��-�"10 � � �� 10 ������ �������� �ѹ-���� :15 �ҡ˹ѧ��� "�����������-����ҹ ����������� " ���� 3 ���ó���觪�Ǥ�� � 28 �ҡ����� ������ ���ó���觪�Ǥ�� � 29 �ҡ����� ������ 30 �ҡ����� ������ ���������褤�ͧ�ͧ��ѹ���ҡ� �� �ҡ��ҹ�Ѻ������� ��âͧ����� � �������� "�ժ�¤�˹֧���ҷ�ҹ��������� � � ��ҧ������ ��� ��������� �դ�ѧ���¡ѹ �թ����ͧ���������褹�Ѻ��� [�ͧ�ѹ] ?" ��ҹ��������� � � � � � � �ԧ���º [���ͺ�Ӷ�������¼ٹ�] ���Ҫ�¼ٹ�����Ƕ������ա��� "�դ�ѧ���¡ѹ�թ����ͧ � � �� � �� � � � � 12 ������褹�Ѻ��� [�ͧ�ѹ]?" ��ѧ�շҹ��������ڡ����ͺ��� "�ѹ�� 70 ��ѧ" � � � � � 12 ���ó���觪�Ǥ�� � ��§ҹ��� ����ԫ��� �д�ɷ�� 2015 ���� 6 ˹�� 69 ���ó���觪�Ǥ�� � 31 �ҡ����� ������ ���ó���觪�Ǥ�� � 32 �ҡ����� ������ ���ó���觪�Ǥ�� � 33 �ҡ����� ��֡������ͤ٤�ͧ�ͧ��ͧ � "��СԨ��âͧ�ǡ��� ��͡�û�֡���������ҧ�ǡ���"13 ������ 13 �������� �Ѫ���� : 38 "�������¢ͧ���-�����ҹ" ���� 2 ˹�� 1184 ���ó���觪�Ǥ�� � 34 �ҡ����� ������ ���ó���觪�Ǥ�� � 35 �ҡ����� ������ 36 �ҡ����� ������ ѡ���ѹ�����ͧ�ͧ������ � �ҡ��ҹ�-ԧ���Ԫ��� �������� �ѹ���������ҹ��������� ��� "�����§���� � � ����Ѻ��ҹ�����ǡѺ�Ǣͧ��ҹ�-ԧ���п����� ��觹ҧ�������ҧ�������ҧ��� [�ҧ��§ҹ����Ƕ֧ �ҧ��ҹҧ�����]" ��ҹ���� �����ͺ��� "��÷���;ٴ���¤� [��ҧ��] �ҡ��Ҷ��¤Ӣ�ҧ�� � � ������Ѻ��ӷ����������� ���¤Ӣ�ҧ鹨��ͧ������ӷ��������������ҧ����"14 � 14 ���ó���觪�Ǥ�� � ��§ҹ��� ͺ� ���ٴ� ,����ԫ��� ��к���С��� �ҡ˹ѧ��� "������١�� ��-������� ��� ������" ˹�� 139 ���ó���觪�Ǥ�� � 37 �ҡ����� ������ 38 �ҡ����� ������ ���ó���觪�Ǥ�� � ������Դ⻧���ͧ����§ � �ҡ��ҹͺ� ���մ� �ҡ��ҹ��������� � �������� "�����ԧ�ؤ�ŷ�� [����˹��] �ѹ��Ǫ�ҷ�ʴ � ���ͧ�����ѹ�������� ������շ��� [����ǳ�] �Ѻ����Ңͧ��� �������ҡ���� � �� �� � � [����ǳ�] �Ѻ�����蹡ѹ ������������Դ��¤����Ѻ�ͧ�ҧ [�������������ú�����觷����Դ���� �����ҧ�����������ǳաѺ����Ңͧ�]"15 15 ��§ҹ��� ������ ��������Ѵ �ҡ˹ѧ��� "�д�����������" ���� 7 ˹�� 1135 ���ó���觪�Ǥ�� � 39 �ҡ����� ������ ���ó���觪�Ǥ�� � 40 �ҡ����� ������ "�������м���������Ңͧ��� �;��ͧ���ç��ô��зҹ������ ��觤����ͧ�ͧ�������١��ҹ�ͧ��� �����繷�ù����������Ңͧ��� ��зç������������Ẻ���ҧ�����ôҼ�����ç������Դ" � �� � ��ſ�á : 74


text:
18 апрель
18 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 108-се (кәбисә йылында 109) көнө. Йыл аҙағына тиклем 257 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара радиоһәүәҫкәрҙәр көнө.
- Халыҡ-ара һәйкәлләр һәм тарихи урындар көнө.
- Зимбабве — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Кирибати — Һаулығы көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1893 — Дауыт Юлтый — башҡорт яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1955 — Альберт Эйнштейн, физик-теоретик, заман теоретик физикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.


text:
Божор сәпсәү
Божор сәпсәү (урыҫ. Фифи, лат. Tringa glareola) — һаралйын һымаҡтар ғаиләһенән ҡош. Ҡанаттары аҡлы-ҡаралы, арҡаһында һоро таптары бар. Оҙонлоғо 15-25 см тирәһе. Тундра һәм урман тундраһы зонаһында оя ҡора.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Божра сәпсәү, бозор сәпсәү. Ҙурлығы сыйырсыҡтай. Оҙон аяҡлы, оҙон суҡышлы һаҙ ҡошо. Кәүҙәһенең артҡы өлөшөн өҙлөкһөҙ бәүелтә, һырты ваҡ аҡ төрткөләр менән сыбарланған һорғолт көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Муйынында, түшендә ҡара-көрән төртөктәр, бар. Ҡара сәпсәүҙән арҡаһы һорғолт булыуы менән, ә тебеттән ҡойроҡ өҫтө аҡ булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көйлө һәм тоноҡ ҡына: «фи-фи-фии». Яҙғыһын ата ҡоштар яңғыра¬уыҡлы һыҙғыралар: «түли-түли-түлүлүлүү».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Батҡыллы күл һәм йылға буйҙарында, һаҙлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә оялай. Көрән таплы 4 бөртөк йәшкелт йом^ртҡаһы була. Ите өҫөн аулайҙар.


text:
Питер Перез Бурдетт
Питер Перез Бурдетт — ~1734 — 1793 йылдың 9 сентябре; XVIII быуаттың картограф, художник, геодезист һәм чертёжнигы; Исвудала тыуған, унда ер алып әсәһе яғынан олатаһы рухани булғанға Perez исемен алған. Джозефа Райта картиналарында йыш ҡатнашауы менән билдәле, һәм 1769 йылда Лидс һәм Ливерпуль каналы (Leeds and Liverpool Canal) юлын эшләүҙә ҡатнашыуы менән билдәле. Уның тураһында, "йәмғиәт үҙәгендә булмаһы, уның ярым яҡтылығында урынлашҡан" (Lunar Society of Birmingham) тип яҙалар. Һуңғы йылдарҙа, кредиторҙарҙан ҡасып, Карлсруэла йәшәй.
Бурдетт Райт картиналары өсөн һын булып тора. Беренсе тапҡыр улар 1760 йылдар башында осраша. 1766 йылда Райт "[[Ҡояш системаһы моделен аңлатыусы философ[[" картинаһын яҙа. Унда Ҡояш системаһы тураһында асыҡ лекция күрһәтелгән; кеше йөҙҙәре ай фазаһы һымаҡ яҡтырылған.Картиналағы һул яҡтағы кеше — Бурдетт; уң яҡтағаһы Вашингтона Ширли. 1767 йылда Бурдетт Дерби картаһын 1 дюйм:1 миль масштабында эшләй. 1759 йылда Сәнғәт йәмғиәте (Society of Art) үткәргән бәйгелә бындай масштабтағы карталар авторҙары араһында икенсе уңышлы урын яулай. Бынан тыш, Two Boys Blowing a Bladder by Candle-light («Шәм яҡтыһында ике малай бәүел ҡыуығын өрөп тултыра») рәсемен эшләй.
1768 йылда Бурдетт Ланкашир картинаһын эшләү өсөн Дербинан Ливерпульға күсеп килә. Ул яңы ҡурсаусылырҙы таба һәм Джордж Перриға карта төҙөү һәм Ливерпуль тарихын яҙыуҙа ярҙам итә. 1773 йылда Бурдетт яңы рәсемдәр яһай һәм Перри тарихы нигеҙен яҙа.
Бурдетт уҙенең янына Райтты күсеп килергә саҡыра. 1769 йылда Бурдетт Художниктар Төркөмөн (Society of Artists) ойштора һәм уның беренсе ағзаһы була. Райттың бер картинаһы Academy by Lamplight академияһына бағышланған.
Бурдент беренсе британ [[акватинтисты була; уның акватинта күргәҙмәләре 1772 йылда Society of Arts Exhibition үтә.Mortimer[13]. Францияла ҡулланылған алымдарҙан айырылған яңы техниканы ҡуллана. J.B. Le Prince of Paris уны өйрәтә. 1773 йылда The effect of a stained drawing attempted by printing from a plate wrought chemically, without the use of any instrument of sculpture пластинаһы күрһәтелә. Бурдетт авторлығы билделе булған өс картина һаҡланған: Banditti Terrifying Fishermen (1771 йыл), Skeleton on a Rocky Shore һәм Two Boys Blowing a Bladder by Candle-light. Ливерпуль китапханаһында һүңғыһынын күсермәһе һаҡлана. Артына "First Speciman of aquatinta invented in Liverpool by P.P. Burdett, 1774, assisted by Mr.S. Chubbard.» тип яҙыған.
1774 йылда ул кредиторҙарға бурысын түләмәү өсөн Ливерпульдар ҡасып китә. Ҡатыны менән төшкән картинаны үҙе менән ала. Бурдетт ҡатыны менән төшөрөлгән картина хәҙер Прага Милли галереяһында һаклана. Күсенгән ваҡытта картина Бөйөк Британия күргәҙмәлеренә ике тапҡыр ҡуйыла. 1774 йылда Джозеф Райт көньяҡ Германияһы ике тапҡыр килә. Бурдетт бында 1787 йылдың 11 июлендә Фредерике Котковскиға (Friederike Kotkowski) өйләнә; уларҙың Анна исемле ҡыҙы тыуа.Ошо уҡ йылда Карлсруэ сауҙа майҙаны планын эшләй. Бурдетт Карлсуэла 1793 йылдың 9 сентябрендә вафат була.


text:
28 июль
28 июль — григориан стиле буйынса йылдың 209-се (кәбисә йылында 210) көнө. Йыл аҙағына тиклем 156 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Перу — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Рәсәй — Христиан динен ҡабул итеү көнө.
- Рәсәй — PR-специалисты көнө.
- Сан-Марино — Фашизмды еңеү көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1914 — Беренсе донъя һуғышы башланы.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1741 — Антонио Вивальди, итальян композиторы.
- 1750 — Йоһанн Себастьян Бах, бөйөк әлмән композиторы.


text:
Аҡ
Аҡ - төҫ
Башҡорттарҙа аҡ сафлыҡ,изгелек, яҡтылыҡ образы.
Аҡ һүҙе башҡорт телендә бына нисек ҡулланыла:
- Аҡһаҡал — хөрмәт ҡаҙанған ихтирамлы оло кеше
- Аҡ уй - изге уй
- Аҡ өй - ҡунаҡ өйө
- Аҡ донъя - рәхәт донъя
- Аҡ йылан - йыландар батшаһы
- Аҡ бабай - ололау һүҙе
- Аҡбәйел - яҡшы күңелле кеше
- Аҡ бәпәй итеү - баланы иркәләү, һөйөү һ.б.
Һүҙбәйләнештәр күрһәтеүенсә, аҡ һүҙе ысынлап та яҡшы тойғолар менән бәйле. Мифологияларҙа аҡ һүҙе булған заттар изге кешегә бәхет килтереүсе, уны ҡурсалаусы итеп һүрәтләнә. Мәҫәлән: аҡ йылан алдына яулыҡ һалһаң ул мөгөҙөн һала. Шул мөгөҙҙө тотҡан, күргән кеше бәхетле була тип ышаныу әле лә йәшәй. Аҡ менән бәйле бик күп тыйыуҙар ҙа бар: аҡты, йәғни һөт- ҡатыҡты, түгергә, сәсергә, тапарға ярамай; аҡ йыланда, аҡҡошто үлтерергә ярамай.
Төш юрауҙарында ла "аҡ тун кейһәң һөйөнөрһөң, аҡ әйбер алһаң ҡыуанырһың" тип юрағандар.
Килеп сығышы яғынан аҡ боронғо ҡомартҡыларҙағы төрки аҡ һүҙе менән бәйле.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Фирҙәүес Хисамитдинова. Башҡорт мифологияһы.


text:
Һуйыр
Һуйыр, урман тауығы, һаңғырау ҡор, селәүсен (урыҫ.глухарь) (лат. Глухарь, лат. Tetrao urogallus)— Төньяҡ һәм Урта Европаның, Урта Азияның ылыҫлы урмандарында йәшәй торған эре ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Атаһын ҡара һуйыр, инәһен буҙлаҡ тип тә исемләйҙәр. Ҙурлығы ҡаҙҙай. Ата ҡоштоң башы, муйыны, ҡойроҡ төбө һоро; һырты көрәне ҡанаттары, ҡойроғо аҡ таптар менән сыбарланған ҡара-көрән; түше йәшкелт ялтырауыҡлы ҡара; ҡабырғалары ҡара таплы аҡ. Күҙҙәре өҫтөндә ҡыҙыл ҡашы бар. Инә ҡош ерәнһыу буҙ, ҡара һәм аҡ таптар менән сыбарланған. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Уйын ваҡытында ата ҡоштар шартылдау һәм салғы яныуына оҡшаған тауыштар сығара, инә ҡош ҡорҡолдай, Йәшәү урыны — еләкле ылыҫлы урмандар, һирәк ағаслы, мүкле һаҙлыҡтар. Ҡарағай һәм шыршы энәләре, төрлө еләк, ор¬лоҡ, бөрө-менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә тарал¬ған. Ояһы ерҙә. Көрәнһыу таптар менән сыбарланған 8—10 аҡһыл һары йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл.
- Глухарь // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Глухарь (птица сем. тетеревиных) // Большая советская энциклопедия.


text:
Бәрҙе
Бәрҙе — тау йылғаларында һәм күлдәрендә йәшәй, ите бик юғары сифатлы булып, ҡармаҡ һ.б. менән тотола, ҙурлығы 30-50 сантиметрҙан артмай торған балыҡтар [1], һөмбаш балыҡтар төркөмөндәге балыҡ.
Бәрҙене башҡа балыҡтарҙан арҡаһындағы оҙон йөҙгөсө буйынса айырырға була. Был иң матур балыҡтарҙың береһе. Арҡаһы ҡара таптар менән ҡапланған һоро-йәшел төҫтә, көмөш тәңкәле. Ауырлығы 500 гр самаһы, һирәк осраҡта килограмдан арта.
Бәрҙе шәп аҡҡан һыулы йылғаларҙы ярата. Ҙур көтөү менән йәшәмәй. Ҡарамаҡҡа, ғәҙәттә, беренсе булып иң ҙуры еләгә.
Бәрҙенең ите йомшаҡ, ҡылсығы аҙ, шуға уға күпләп һүнар итәләр.
Был балыҡ «Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы»на индерелгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Шәм яҡтыһында философ
Шәм яҡтыһындағы философ - инглиз рәссамы Джозеф Райттың 1769 йылда эшләп бөтөргән картинаһы; шулай уҡ "Анатомия өйрәнеүсе дәрүиш" (A Hermit Studying Anatomy) исеме менән билдәле. Картинанаң теүәл яҙылып бөткән ваҡыты билдәле түгел; Лондон рәссамдары йәмғиәтендә ул 1769 йылда күһәтелә. Яһалма яҡтылыҡта төшөргән был Райттың беренсе картинаһы, был стилдә ул һуңыраҡ билдәлелек яулай.
Тасуирлама[үҙгәртергә]
Картина 1801 йылғы тауарҙар каталогында "Фосфор асыусы алхимик" картинаһының юлдашы булараҡ тасуирлана. Ике картиналала алғы планда төп фигура һәм ситтәрәк ике фигура, ике картинала ла төнгө күренеш төшөрөлгән һәм икеһендә лә ҡарт кеше фәнни тикшереү үткәрә.
Картинала мәмерйәлә шәм яҡтыһында кеше һөйәктәрен ҡарап ултырған ҡарт кеше төшөрөлгән, был ҡарт философ йәки пилигрим. Пилигрим кеүек кейенгән (быны эшләпәләрендә Изге Иаков эмблемаһы булған дингеҙ ҡабырсыҡтары билдәләй) ике бәләкәй кеше, йәки малайҙар, уның янына тулҡынланыу менән яҡынлашып килә. Был фигуралар төп персонаждан бәләкәйерәк.
Мәмерйәнән ситтәге пейзаж ҡараңғыраҡ, тик болот араһынан яҡтыртҡан ай менән генә яҡтыртыла. Диңгеҙ ҡабырсаҡтары пилигрим тамғаһы булып тора; шул уҡ ваҡытта, ул мәғрифәтселек дәүеренең төп шәхесе Ай йәмғиәте ағзаһы Эразм Дарвиндың ғаиләһе тамғаһы ла булып тора.
Эксперттар раҫлауынса, был картина Сальвадор Розаның "Демокрит медитацияла" (Democritus in Meditation) картинаһына нигеҙләнгән. Райттың дуҫы Хамильтон Мортимер Розаның эшен дауам итеүсе була, шулай булғас Райт Розаның картинаһын йәки гравировкаһын күреүе ихтимал. Райт философы һөйәктәрҙе тикшерә, әммә был етди анатомик тикшереү түгел. Ул тиҙ үтеп китеүсән кешенең булмышы менән солғап алынған: һөлдә, яғыулыҡлы шәм, ай һәм ҡом сәғәте. Философтың борсолоуло йөҙө һәм ике пилигримдың ҡалтыраныуы ул замандағы фәнни асыштар алдынан тулҡынланыуҙы күрһәтә.


text:
Планетарий
Планетарий — махсус көмбәәҙҙә йондоҙло күкте сағылдырып, йыһан донъяһына мөғжизәле сәйәхәт ҡылырға ярҙам итеүсе аппарат-йорт. Улар көмбәҙең ҙурлығы буйынса, апаратураның камиллығы буйынса айырыла. Иң ҙурҙары 100 метрҙан ашыу диаметрлы көмбәҙҙә йыһандың теләһә ниндәй нөктәһен хәрәкәттә кәүҙәләндерергә мөмкинлек бирә. Ундай планетарийҙар донъяла икәү. Башҡалабыҙ Өфөлә 8 метрлы көмбәҙ.
Тарих[үҙгәртергә]
Беренсе планетарий 1925 йылМюнхендә төҙөлгән. Көнбайыш ярымшарҙа 1930 йылда (Adler Planetarium and Astronomy Museum, Чикагола, АҠШ) — . СССРҙа беренсе планетарий Мәскәүҙә 1929 йылдың 5 ноябре асылған. Бөгөнгө көндә ул емерек хәлдә.


text:
Галилео Галилей
Галилео Галилей (итал. Galileo Galilei; тулы исеме: Галилео ди Винченцо Бонайути де Галилей (итал. Galileo di Vincenzo Bonaiuti de' Galilei). 1564 йылдың 15 февралендә Пизала тыуған — 1642 йылдың 8 ғинуарында Арчетрила вафат булған) — Италия физигы, механигы, астрономы, фәйләсуфы һәм математигы. Үҙ ваҡытының фәнни үҫешенә ҙур йоғонто яһаған. Беренсе булып күк йөҙө есемдәрен күҙәтеү өсөн телескоп ҡулланған һәм бик мөһим астрономия асыштарын эшләгән. Үҙ хеҙмәттәрендә Аристотелдең метафизикаһынан баш тарта һәм экспериментлы физикаға нигеҙ һала.
Ул доньяның гелиоцентризм теорияһын яҡлай һәм шул сәбәпле католик сиркәү менән етди конфликта була.
Йөкмәткеһе
- 1 Биографияһы
- 2 Мифтар һәм версиялар
- 3 Әҙәбиәт
- 4 Шулай ук ҡара
- 5 Һылтамалар
Биографияһы[үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә]
Галилей 1564 йылда Италияла урынлашҡан Пиза ҡалаһында билдәле, әммә фәҡирләшкән композитор Винченцо Галилей (1520—1591) ғаиләһендә тыуа. Галилейҙың нәҫеле XIV быуаттан уҡ мәғлүм. Уның бер нисә тура ата-бабаһы Флорентий дәүләтенең етәкселәре булған; бер бабаһы — шулай уҡ Галилео исемле мәшһүр табиб, 1445 йылда хатта дәүләт башлығы булып һайлана.
Винченцо Галилей һәм Джулия Амманнати ғаиләһендә алты бала була, бары тик дүрте генә өлкән йәшкә етә: Галилео (баш бала), Вирджиния һәм Ливия исемле ҡыҙҙар һәм кинйә малай Микеланджело. Микеланджело үҫкәс атаһы кеүек лютна өсөн яҙыусы мәшһүр композитор булып китә.
Галилейҙың йәш сағы тураһында мәғлүмәт аҙ. Йәш саҡтан малай сәнғәткә тартыла. Ғүмер буйы ул музыканы һәм рәсемдәр төшөрөүҙе ярата.
Башланғыс белемде Галилей яҡындағы Валломброза исемле монастырҙа ала. Ул бик ныҡ уҡырға ярата, синыфта иң яҡшы уҡыусылар араһында тора. Галилей христиан дине әһеле булырға теләгән, ләкин атаһы уға рөхсәт итмәй.
1581 йылда Галилей атаһының кәңәшен тыңлап, табиблыҡҡа өйрәнеү өсөн Пиза университетына килә. Студент булып өс йылдан кәмерәк уҡый, шул осорҙа уҡ боронғо фәлсәфәселәр һәм математиктар китаптары менән таныша, уҡытыусылар араһында еңелмәҫлек бәхәссе булып таныла. Шул ваҡытта рәсми тыйылған Коперник теорияһы менән таныша.
Тиҙҙән атаһының финанс хәле насарая, улының уҡыуы өсөн түләй алмай. Галилейға бушлай уҡырға рөхсәт һорап ҡарай (һәләтле уҡыусыларға ундай ташламалар булған); үтенесе кире ҡағылып, Галилей ғилми дәрәжә алмайынса Флоренцияға ҡайтырға мәжбүр була. Бәхетенә, ул уйлап сығарыусыларҙың иғтибарын үҙенә йәлеп итә. Пиза профессорҙары араһында маркиз Гвидобальдо дель Монте уның һәләтен айырмалы рәүештә баһалай. Ул Архимед заманынан донъяла бындай даһи гений юҡ, тип иҫәпләй. Йәш кешенең ғәжәп һәләтенә һоҡлана, уның бағымсыһы була һәм герцог Фердинандтан түләүле ғилми вазифа урынына үтенес һорай. Тиҙҙән 1589 йылда Галилео Пиза университетына математика профессоры булып килә.
1591 йылда уның атаһы вафат була, һәм ғаиләне аҫрау бурысы Галилейға күсә. Беренсе сиратта ул кесе һеңлеһенең тәрбиәһен ҡайғыртырға тейеш була.
1592 йылда Галилей бай һәм абруйлы Падуя университетында дәрәжәле урын алып, астрономия, механика, математика фәндәрен уҡыта башлай.
Падуя, 1592—1610[үҙгәртергә]
Падуяла торған осоро — Галилейҙың фәнни эшмәкәрлегендә иң юғары нөктәһе. Ул урындағы университетта билдәле профессор булып китә. Студенттар өйөрө менән уның лекцияларына йөрөйҙәр. Ғалим туҡтауһыҙ Венеция хөкүмәтенең төрлө техник ҡоролмалар эшләүгә йомошон үтәй.
Ошо йылдарҙа «Механика» трактатын яҙа, был китап ҡыҙыҡһыныу уята һәм француз телендә баҫылып сыға. Есемдәрҙең ергә ирекле төшөүен һәм маятник хәрәкәте теорияһын яҙа.
Голландияла күҙәтеү торбаһын уйлап сығарғандарын белгәс, үҙ ҡулдары менән телескоп эшләй һәм күккә төбәп ҡарай. Ул Айҙа тауҙар барлығын аса, Һөт юлы айырым йондоҙҙарҙан торғанын күрә. Юпитерҙың 4 юлдашы барлығын аса.
Үҙенең тәүге асыштарын, 1610 йылда Флоренцияла сыҡҡан «Йондоҙҙар хәбәрсеһе» (лат. Sidereus Nuncius) китабында яҙа. Китап шаҡ ҡатырғыс уңышҡа эйә була, хатта тәхеттә ултырған заттар ҙа үҙҙәренә телескоп эшләтеп алалар. Бер нисә телескопты Галилей Флоренцияның сенатына бүләк итә, ихтирам йөҙөнән сенат Галилейҙы ғүмерлеккә профессор итеп тәғәйенләй. 1610 йылда Галилейҙың асыштарын Рим астрономы Клавиус раҫлай. Галилей билдәле ғалим булараҡ бөтә Европала абруй ҡаҙана. Асыштар менән ҡәнәғәтһеҙҙәр ҙә була. Ҡайһы бер астрологтар һәм врачтар яңы күк есемдәре «астрология өсөн хәүефле» һәм ғәҙәттәге астрологик алымдар нигеҙенән емереләсәк, тип иҫәпләй.
Флоренция, 1610—1632[үҙгәртергә]
Герцог Козимо II һарайында Галилеоның бурыстары ауыр булмай — ул герцогтың улдарын уҡытырға һәм герцог үткәргән сараларҙа кәңәшсе һәм вәкил булып ҡатнашырға тейеш була.
Галилео фәнни тикшеренеүен дауам итә һәм Венера фазаларын, Ҡояш таптарын, Ҡояштың үҙ күсәре тирәләй әйләнеүен аса. Үҙенең уңыштарын (айырым осраҡта өҫтөнлөгөн) бәйләнсек стилдә яҙып сыға, һәм үзенә дошмандар булдыра.
Коперникты яҡлау[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер профессор һәм дини әһелдәргә Галилеоның тәҫьире үҫеүе, уның фекер йөрөтөүе Аристотель тәғлимәттәренә ҡаршы булыуы оҡшамай һәм улар агрессив ойошмаға берләшәләр. Уларға бигерәк тә изге яҙмаларға ҡаршы булған донъяның гелиоцентрик системаһы оҡшамай.
1611 йылда Галилей Римға юллана, унда Рим Папаһына коперниканлыҡ католицизмға ҡаршы килмәй, тип иҫбатларға тырыша. Папа Павел V уны бик йылы ҡабул итә. Һаҡлыҡ менән генә аңлатмалар биреп, үҙенең телескопын күрһәтә. Кардиналдар күккә ҡарау гонаһ түгелме икәнлеген асыҡлау өсөн комиссия төҙөй һәм «ҡарарға мөмкин» тигән фекергә киләләр. Был ваҡытта Рим астрономдары Венераның Ер тирәләй әйләнәме, әллә Ҡояш тирәләйме икәнен асыҡлау өсөн фекер алыша (Венера фазалары алышыныу иһә икенсе фекерҙе айырым-асыҡ иҫбатлай).
1613 йылда Галилей «Ҡояштағы таптар тураһында яҙмалар» китабын сығара. Был китапта ул асыҡтан-асыҡ Коперник системаһын яҡлай.
1615 йылдың 25 февралендә Рим инквизицияһы Галилейҙы ерестә ғәйепләп үзенең эшен башлай. Үҙенең рухи монополияһын һаҡлау өсөн, католик сиркәү ҙә копениканлыҡты тыя.
1616 йылдың 5 мартында Рим рәсми рәүештә гелиоцентризмды хәүефле ересь тип эдикт сығара. Галилей сиркәү тыйыуы менән килешә алмай, һәм был тыйыуҙы боҙмай ғына дөрөҫлөктө яҡлау юлын эҙләй. Флоренцияға ҡайтып, төрлө ҡараштағы фекерҙәрҙе йыйып, китап сығара. Китап өҫтөндә ул 16 йыл эшләй.
Яңы механиканы булдырыу[үҙгәртергә]
1616 йылғы хәл иткес декреттан һуң Галилей ғаләмдең дөйөм төҙөлөшөн һүрәтләгән Аристотель тәғлимәттәрен тәнҡитләй. 1623 йылда «Һанап ҡарау оҫтаһы» (итал. Пробирных дел мастер, итал. Il Saggiatore) китабы сыға.
1624 йылда Урбан VIII исемле Рим Папаһы булып Галилеоның дуҫы Маттео Барберини һайлана. Галилео уның янына килеп 1616 йылғы эдиктты ғәмәлдән сығарыуын һорай. Урбан VIII уны бик йылы ҡабул итә, бүләктәр, маҡтау һүҙҙәре әйтә. Тик төп мәсьәләне хәл итмәй ҡалдыра.
Был эдикт ике быуаттан һуң — 1818 йылда юҡҡа сығарыла.
«Инголиға хат»ында ул «Ниндәйҙер нөктә йыһандың үҙәге тип табылһа, был нөктә, Ер түгел, Ҡояш буласаҡ» тип белдерә. Бынан тыш Ай, Ер һәм башҡа планеталарҙың тартыу көсө бар тип белдерә. Механикала инерцион системала сағыштырыу принципын асыҡлап бирә. «Әгәр кораблде хәрәкәткә килтерһәк, уның тиҙлеге үҙгәрешһеҙ булһа, уның тиҙлеген берәү ҙә һиҙмәйәсәк», тип яҙа.
Католик сиркәүе менән ҡаршылыҡ[үҙгәртергә]
1632 йылда, 30 йыллыҡ эш һөҙөмтәһе булып, Галилеоның «Птолемей һәм Коперник — ике ғәләм системаһы тураһында һөйләшеү» исемле китабы донъя күрә. Китап өс һәүәҫкәр фәнде яратыусының (коперниксы Сальвиати, нейтраль ҡатнашыусы Сагредо һәм Аристотель һәм Птолемей яҡлы Симпличио) һөйләшеүе формаһында яҙылған. Биографтар бер ҡатлы Симпличиола Рим Папаһы үҙен таныған һәм ярһыған, тип билдәләй. Бер нисә айҙан китап тыйыла, Галилеоны ерестә ғәйепләп Римға Инквизиция хөкөмөнә саҡыралар.
Беренсе һорау алыуҙан һуң Галилео ҡулға алына һәм 18 көнгә төрмәгә ябыла. Бындай йомшаҡлыҡ Галилеоның үҙ ғәйебен танып үтенес һорарға ризалығы менән аңлатыла.
Инквизицияның өс эксперты китап тыйыуҙы боҙа тигән һығымтаға киләләр.
Һөҙөмтәлә ғалим һайлау алдына ҡуйыла: ул үҙенең «яңылышыуҙарынан» баш тарта һәм үтенес һорай, йә иһә уны Джордано Бруно кеүек инквизиция ҡорбандары яҙмышы көтә.
Хөкөм уны еретик түгел, ә ересь булмауы шикле кеше тип ҡарар сығара. Бындай ҡарар уны утта яндырыуҙан ҡотҡара. Хөкөм ҡарары иғлан ителгәс, Галилео тубыҡланып ҡағыҙҙан ваз кисеү яҙыуын уҡып ишеттерә. Рим Папаһы әмере менән был ҡарар католик Европаның бөтә университеттарына ебәрелә.
Һуңғы йылдары[үҙгәртергә]
Папа уны төрмәлә оҙаҡ тотмай. Биш айҙан һуң тыуған иленә ҡайтырға рөхсәт ителә. Ул ҡыҙҙары йәшәгән Арчетрила урынлаша. Ҡалған көндәрен өйҙә һаҡ аҫтында, инквизиция күҙәтеүе аҫтында үткәрә.
Галилео Галилей 1642 йылдың 8 ғинуарында, 78 йәшендә вафат була.
1979 йылдан башлап 1981 йылға тиклем Рим Папаһы Ионн Павел II башланғысы менән Галилеоны аҡлау буйынса комиссия эшләй.
1992 йылдың 31 октябрендә Папа Ионн Павел II, ғалимды Коперник тәғлимәтенән көсләп баш тартырға мәжбүр иткәндәр, 1633 йылғы инквизиция хаталанған тип, рәсми белдереү яһай.
Мифтар һәм версиялар[үҙгәртергә]
«Ул барыбер әйләнә!»[үҙгәртергә]
Бөтәһенә мәғлүм булған риүәйәт: Галилей сиркәү алдында хөкөм ҡарары буйынса ваз кисеүенән һуң, "Ул барыбер әйләнә!" тип әйткән, ләкин быны дәллиләгән факттар юҡ. Был мифты журналист Джузеппе Баретти 1757 йылда яҙып сығарған.
Галилей һәм Пиза башняһы[үҙгәртергә]
Риүәйәттәрҙә Галилей Пиза башняһының ауыу тиҙлеген үлсәгән тип һөйләнә. Галилей ысынлап та бындай эксперименттәр эшләгән, ләкин уларҙың Пиза башняһына ҡағылышы юҡ.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Оригинал телендә[үҙгәртергә]
- Le Opere di Galileo Galilei (1929-1939). Галилейҙың 20 томлыҡ классик китабы.
- Том 1. Хәрәкәт тураһында (De Motu), яҡынса 1590.
- Том 2. Механика (Le Meccaniche), яҡынса 1593.
- Том 3. Звездный вестник (Sidereus Nuncius), 1610.
- Том 4. Һыуҙағы әйберҙәр тураһында (Discorso intorno alle cose, che stanno in su l’aqua), 1612.
- Том 5. Ҡояштағы таптар тураһында (Historia e dimostrazioni intorno alle Macchie Solari), 1613.
- Том 6. Һанап ҡарау оҫтаһы (Il Saggiatore), 1623.
- Том 7. Ике донъя системаһы тураһында әңгәмә (Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo, tolemaico e copernicano), 1632.
- Том 8. Ике яңы фән тураһында (Discorsi e dimostrazioni matematiche intorno a due nuove scienze), 1638.
- Lettera al Padre Benedetto Castelli (Кастеллига хаттар]], 1613.
Шулай ук ҡара[үҙгәртергә]
Һылтамалар[үҙгәртергә]
- Галилео Галилейға бағышланған урыҫса сайт
- The Art of Renaissance Science (ингл.)
- Галилей китапханаһы (ингл.)
- Galileo Galilei