text:
Ленин Владимир Ильич
Влади́мир Ильич Ле́нин (төп фамилияһы Улья́нов; 10 апрель (яңыса 22 апрель 1870 — 21 ғинуар 1924 — совет дәүләт эшмәкәре һәм сәйәсмән, революционер, философ, марксист һәм публицист. Марксизм-ленинизм классиктарының береһе, Рәсәйҙә большевиктар партияһын ойоштороусы, Совет дәүләтенә нигеҙ һалыусы һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының (СССР һәм РСФСР хөкүмәтенең) председателе. Өсөнсө (Коммунистик) Интернационалды ойоштороусы һәм уның идеологы.
Йөкмәткеһе
- 1 Биографияһы
- 2 Революцион эшмәкәрлегенең башы
- 3 Революция осоро
- 4 Тәнҡит
- 5 Иҫкәрмәләр
- 6 Сығанаҡтар
- 7 Библиография
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бала сағы, белеме һәм тәрбиәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Владимир Ильич Ульянов 1870 йылдың 10, яңы стиль буйынса 22 апрелендә Рәсәй Империяһының Сембер (урыҫса Симбирск, 1924 йылдан — Ульяновск) ошо исемдәге губернаның халыҡ училищелары инспекторы ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Ульянов Илья Николаевич (1831—1886) сығышы менән Нижегород өлкәһе Сергач өйәҙенә ҡараған Андросово ауылынан, элекке крепостной крәҫтиән улы. Әсәһе — Мария Александровна Ульянова (ҡыҙ фамилияһы Бланк, 1835—1916), әсәһе яғынан швед-немец, атаһы яғынан, төрлө фараздар буйынса, украин, немец йә йәһүд тамырл ff8 . Владимирҙың әсәһе яғынан ҡартатаһы Александр Дмитриевич Бланк, фараздарҙың береһенә ярашлы, православие ҡабул иткән (суҡынған) еврей булған[2][3]. Икенсе фараз буйынса, ул Екатерина II Рәсәйгә саҡырып килтергән немец колонистары ғаиләһенән[4]. Лениндың нәҫелен тикшергән совет яҙыусыһы Мариэтта Шагинян раҫлауынса, «Александр Бланк украин булған».
1879—1887 йылдарҙа Владимир Ульянов Семберҙәге беренсе классик гимназияла уҡый һәм, уны алтын миҙалға тамамлап, Ҡазан университетының юридик факультетына уҡырға инә. Үҙенең уҡыусыһының латинды һәм телде үҙләштереүҙәге ҙур уңыштары айҡанлы уға тарих-тел факультетына инергә кәңәш биргән гимназияның ул саҡтағы етәксеһе Ф. М. Керенский (Рәсәйҙең 1917 йылдарҙағы Ваҡытлы Хөкүмәте башлығы Александр Керенскийҙың атаһы) Володя Ульяновтың был аҙымын тәрән ҡәнәғәтһеҙлек менән ҡабул итә[5].
1887 йылға тиклем Владимир Ульяновтың ниндәйҙер революцион эшмәкәрлеге тураһында бер нимә лә билдәле түгел. Был ваҡытҡа ул суҡынған була һәм 16 йәшенә тиклем урындағы православие дине ойошмаһына ҡарай. Уның диндән ситләшеүе 1886 йылға тура килә тип фаразларға кәрәк[6]. Уның гимназиялағы Дин предметы буйынса билдәләре тик «отлично» була[7], ҡалған фәндәр буйынса ла шулай уҡ яҡшы уҡый. Уның өлг 1000 ргәнлек аттестатында бары бер «дүртле» билдәһе — логиканан була. Гимназияның 1885 йылғы уҡыусылары исемлегендә Владимир — «зирәк, тырыш һәм йыйнаҡ уҡыусы. Бар предметтар буйынса ла бик яҡшы өлгәшә. Үҙен өлгөлө тота» тип билдәләнгән. 1880 йылда уҡ, беренсе синыфты тамамлағандан һуң, ул тәүге бүләккә лайыҡ була — тышлығына «Инсафлылыҡ һәм уңыштар өсөн» тип баҫып яҙылған китап менән маҡтау ҡағыҙы бирелә.
1887 йылдың 8 (20) майында өлкән ағаһы Александр Ульянов, император Александр III-не үлтерергә теләүселәр заговорында ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп, үлем язаһына хөкөм ителә. Александрҙың революцион эшмәкәрлеге хаҡында бер ни белмәгән Ульяновтар ғаиләһе өсөн был оло ҡайғы була.
Ҡазан университетында Владимир студенттарҙың Лазарь Богораз етәкләгән «Халыҡ азатлығы» («Народная воля») тигән йәшерен түңәрәгенә йәлеп ителә. Өс айҙан һуң, университеттың яңы уставы айҡанлы сыҡҡан студенттар сыуалышында ҡатнашҡаны өсөн ул уҡыуҙан ҡыуыла[8]. Сыуалыштарҙан зыян күргән инспектор һүҙҙәренсә, Ульянов ғауғасы студенттарҙың беренсе рәтендә була.
Был ваҡиғаларҙан һуң икенсе төндә башҡа ҡырҡ студент менән бергә Владимир ҙа ҡулға алына. Улар барыһы ла университеттан ҡыуыла һәм һөргөнгә оҙатыла. Владимир Ульянов 1888—1889 йылдың ҡышына тиклем Ҡазан губернаһының Лайыш өйәҙе Кокушкино ауылында (хәҙер Татарстандың Питрәч районы Ленино-Кокушкино ауылы) йәшәй.
Тикшереү ваҡытында, йәш Ульяновтың алда телгә алынған Богораз түңәрәге менән бәйләнеше асыҡланғанлыҡтан һәм уның ағаһының батшаға ҡаршы булғаны өсөн, үлем язаһына тарттырылғанлыҡтан, ул полиция күҙәтеүе аҫтында булырға тейешле «ышанысһыҙҙар» исемлегенә эләгә. Шул сәбәптән уға университетта уҡыуын дауам итергә рөхсәт ителмәй, әсәһенең был турала юллауҙары бер-бер артлы кире ҡағыла. Америка ғалимы, Рәсәй тарихы белгесе Ричард Пайпс билдәләүенсә[9],
Был осорҙа Ленин күп уҡый. Ул 1860—1870 йылдарҙа сыҡҡан бөтә «прогрессив» журнал һәм китаптарҙы ентекләп өйрәнә, бигерәк тә Николай Чернышевский әҫәрҙәренә ныҡлы иғтибар бирә. Улар, Лениндың үҙ һүҙҙәре буйынса, уға мөһим йоғонто яһай. Был ваҡыт Ульяновтар ғаиләһе өсөн ауыр осор була: Семберҙә күптәр уларҙан ситләшә, кешеләр язаланған террорсы ғаиләһе менән бәйләнеш полицияның кәрәкмәгән иғтибарын йәлеп итеренән ҡурҡа…
Революцион эшмәкәрлегенең башы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1888 йылдың көҙөндә Ульянов Ҡазанға ҡайтырға рөхсәт ала, һуңыраҡ Рәсәйҙә марксизмды тәүге пропагандалаусыларҙың береһе Николай Федосеев ойошторған түңәрәккә инә. Бында Карл Маркс, Фридрих Энгельс һәм Георгий Плеханов әҫәрҙәрен өйрәнәләр һәм тикшерәләр. Был турала 1924 йылда Н. К. Крупская «Правда» гәзитендә түбәндәгеләрҙе яҙып сыға: «Плехановты Владимир Ильич мөкиббән булып ярата. Плеханов уның үҫешендә ҙур роль уйнай, дөрөҫ революцион ҡараш табырға ярҙам итә, шуға ла Плеханов уның өсөн оҙаҡ ваҡыт юғары өлгө (ореол) була: Плеханов менән хатта ваҡ ҡына айырымлыҡтарҙы ла ул ныҡ ауыр кисерә»[10].
1889 йылдың майында М. А. Ульянова Һамар губернаһына ҡараған Алакаевкала 83,5 дисәтинә (91,2 гектар) ер биләме булған имение һатып ала, һәм ғаилә шунда йәшәргә күсенә. Әсәһенең ныҡышмалы үтенесенә ҡаршы килә алмаған Владимир хужалыҡ менән идара итеп ҡарай, әммә әллә ни эш ҡыра алмай[11]. Яҡын-тирәлә йәшәгән крәҫтиәндәр, яңы хужаларҙың тәжрибәһеҙлегенән файҙаланып, уларҙың атын һәм ике һыйырын урлап алып китә[11]. Һөҙөмтәлә Ульянова башта ер биләмәһен, аҙаҡтан өйөн дә һата[11]. Совет заманында был ауылда Лениндың йорт-музейы булдырыла[12].
1889 йылдың көҙөндә Ульяновтар ғаиләһе Һамар ҡалаһына күсенә. Ленин бында ла урындағы революционерҙар менән бәйләнеш тота.
Ричард Пайпс фекеренсә, 1887—1891 йылдар арауығында йәш Ульянов, язалап үлтерелгән ағаһы артынан, «Халыҡ азатлығы» («Народная воля») яҡлы булып китә. Ҡазанда һәм Һамарҙа уның ағзаларын махсус эҙләп таба, уларҙан был ваҡытта «һөнәри революционерҙарҙың» конспирациялы һәм дисциплиналы ойошмаһы булып күренгән ошо хәрәкәттең практик эшмәкәрлеге хаҡында белешмә ала.
1890 йылда властар йомшара һәм Владимир Ульяновҡа экстерн рәүешендә имтиханға әҙерләнергә рөхсәт бирә. 1891 йылдың ноябрендә Ленин Петербург университ 1000 тының юридик факультеты курсы буйынса экстерн формала имтихан тапшыра[13]. Бынан һуң ул иҡтисад темаһына бик күп хеҙмәттәр өйрәнә, бигерәк тә ауыл хужалығы буйынса земство отчеттарына ҙур иғтибар бүлә.
1892—1893 йылдар барышында Плеханов хеҙмәттәренең ныҡлы тәьҫире аҫтында Лениндың фекерҙәре «Халыҡ азатлығы» («Народная воля») хәрәкәте ҡараштарынан социал-демократик йүнәлешкә үҙгәрә башлай. Ул 1893 йылда уҡ заманы өсөн яңы доктрина эшләй: унда халҡының биштән дүрт өлөшө крәҫтиәндәр булған Рәсәй «капиталистик ил» итеп иғлан ителә. Ленинизмдың төп ҡараштары (кредоһы) 1894 йылда тулыһынса формалаша: «рус эшсеһе, барлыҡ демократик элементтарҙы етәкләүгә күтәрелеп, абсолютизмды ҡолатасаҡ һәм рус пролетариатын бөтә илдәрҙең пролетарийҙары менән бергә асыҡ сәйәси көрәш юлынан еңеүле коммунистик революцияға алып барасаҡ».
Тикшеренеүсе М. С. Восленский «Номенклатура» хеҙмәтендә билдәләүенсә,
1892—1893 йылдарҙа Владимир Ульянов Һамарҙа адвокат ярҙамсыһы була, башлыса енәйәт эштәрен алып бара"[14].
1893 йылда Ленин Санкт-Петербургка күсә һәм адвокат ярҙамсыһы хеҙмәтен дауам итә[15]. Петербургта ул марксистик политэкономия проблемалары, рус азатлыҡ хәрәкәте тарихы, Рәсәй империяһы ауылдары һәм сәнәғәтенең реформанан һуң капиталистик эволюция тарихтары буйынса хеҙмәттәр яҙа. Уларҙың бер өлөшө легаль донъя күрә. Был ваҡытта шулай уҡ социал-демократик партия программаһын эшләй. В. И. Лениндың публицист һәм бай статистик материалдар нигеҙендә Рәсәйҙә капитализм үҫешен тикшереүсе булараҡ эшмәкәрлеге уға социал-демократтар һәм оппозицион ҡарашлы либераль эшмәкәрҙәр араһында, шулай уҡ рус йәмғиәтенең башҡа күп кенә даирәләрендә киң билдәлелек килтерә[16].
Ричард Пайпс фекеренсә, 1893 йылда Петербургка килгәндә, 23 йәшендә Ленин шәхес булараҡ тулыһынса өлгөрә:
1895 йылдың майында Ульянов сит илдәргә сығып китә: Швейцарияла Георгий Плеханов, Германияла — Вильгельм Либкнехт, Францияла — Поль Лафарг һәм халыҡ-ара эшселәр хәрәкәтенең башҡа эшмәкәрҙәре менән осраша. Шул уҡ йылда, Петербургҡа ҡайтҡас, Юлий Мартов һәм башҡа йәш революционерҙар менән бергә тарҡау марксистик түңәрәктәрҙе "Эшселәр синыфын азат итеү өсөн көрәш союзы"на берләштерә[17]. Плеханов йоғонтоһонда Ленин, батша Рәсәйен ярым феодаль ил тип иғлан итеп, уны «капиталистик» ил тип атаған үҙенең элекке доктринаһынан өлөшләтә баш тарта. Хәҙер инде «Либераль буржуазия» менән берлектә самодержавиены ҡолатыу уның өсөн иң яҡын маҡсатҡа әйләнә. «Көрәш союзы» эшселәр араһында әүҙем пропаганда эшмәкәрлеген йәйелдерә, 70-тән артыҡ листовка баҫтырып тарата[18]. 1895 йылдың декабрендә "Союз"дың башҡа күп ағзалары менән бер рәттән Ульянов ҡулға алына. Йылдан артыҡ төрмәлә тотолғандан һуң, 1897 йылда Енисей губернаһы Минусинск өйәҙенең Шушенское ауылына өс йылға һөргөнгә ебәрелә.
Бында ул йыйылған материалдары нигеҙендә «Рәсәйҙә капитализм үҫеше» («Развитие капитализма в России») тигән китабын яҙа, ул «легаль марксизм»ға һәм «народниклыҡ» теорияһына ҡаршы йүнәлтелгән була[19]. Дөйөм алғанда, һөргән осоронда 30-ҙан артыҡ хеҙмәт яҙа[20], Петербург, Мәскәү, Түбәнге Новгород, Воронеж һәм башҡа ҡалаларҙың социал-демократтары менән бәйләнештәрҙе яйға һала. 1890-сы йылдар аҙағында «К. Тулин» псевдонимы менән В. И. Ульянов марксистик даирәләрҙә билдәлелек яулай. Һөргөндә Ульянов крәҫтиәндәргә юридик мәсьәләр буйынса кәңәштәр бирә, улар өсөн төрлө документтар төҙөй[14].
Беренсе эмиграцияһы (1900—1905)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1898 йылда Минск ҡалаһында Петербург «Көрәш союзы» лидерҙарынан башҡа РСДРП-ының I съезы була, унда 9 делегат ҡатнаша. Съезд Рәсәй социаль-демократик эшселәр партияһын (Российская социаль-демократическая рабочая партия) ойоштороу тураһында Манифест ҡабул итә[21]. Үҙәк Комитеттың съезда һайланған барлыҡ ағзалары һәм делегаттарҙың күпселеге шунда уҡ ҡулға алына, үҙ делегаттарын съезға ебәргән ойошмалар полиция тарафынан тар-мар ителә. "Көрәш союзы"ның Себерҙә һөргөндәге етәкселәре ил буйынса таралған күп һанлы социаль-демократик ойошмаларҙы һәм марксистик түңәрәктәрҙе гәзит ярҙамында берләштерергә ҡарар итә.
1900 йылдың февралендә, һөргөн ваҡыты бөткәндән һуң, Ленин, Мартов һәм Александр Потресов Рәсәй ҡалаларын йөрөп сыға һәм урындағы ойошмалар менән бәйләнеш урынлашты 8 ра. 26 ff8 февралдә Ульянов үҙенә һөргөндән һуң йәшәргә рөхсәт ителгән Псков ҡалаһына килә. Бында апрелдә дөйөм Рәсәй эшселәр гәзите "Искра"ны булдырыу буйынса ойоштороу кәңәшмәһе үтә. Унда В. И. Ульянов-Ленин, Степан Радченко, Пётр Струве, Михаил Туган-Барановский, Юлий Мартов, Александр Потресов, Александр Стопани ҡатнаша. Шул уҡ айҙа Ленин йәшерен рәүештә бер көнгә Псковтан Ригаға барып килә. Латыш социал-демократтары менән һөйләшеүҙәрҙә «Искра» гәзитен сит илдән Рәсәйгә Латвия порттары аша индереү мәсьәләләре тикшерелә ref>М. Мистре Ленин в Риге . 1900 йылдың май башында Владимир Ульянов Псковта сит илгә сығыу өсөн паспорт ала. 19 майҙа ул Петербургка китә, ә 21 майҙа уны полиция тотҡарлай. Ульяновтың Псковтан Подольск ҡалаһына ебәргән багажы ла ентекле тикшерелә, әммә унда китаптарҙан башҡа бер ни тапмай[22]. Шулай итеп, полицияның социаль-демократты ҡулға алыу операцияһы уңышһыҙлыҡҡа дусар була. Инде тәжрибәле конспиратор В. И. Ленин үҙенә ҡаршы ҡулланылырлыҡ бер нәмәгә лә сәбәп бирмәй. Псков жандарм идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, «сит илгә киткәнсе, Псковта йәшәү осоронда ғәйепкә алырлыҡ бер ни ҡылманы». Лениндың Псков губерна земствоһының статистика бюроһында эшләүе һәм губернаны статистик тикшереү программаһын әҙерләүҙә ҡатнашыуы ла уға ныҡлы «ышыҡлау» булып хеҙмәт итә[23]. Баш ҡалаға рөхсәтһеҙ барыуынан башҡа бүтән ғәйебе табылмағанлыҡтан, ун көндән һуң уны ебәрәләр[24].
1900 йылдың июнендә Владимир Ульянов әсәһе Мария Александровна һәм оло апаһы Анна Елизарова-Ульянова менән Өфөгә, бында һөргәндә булған ҡатыны Надежда Константиновна Крупская янына килә[25].
1900 йылдың 29 июлендә Ленин Швейцарияға китә, унда Плеханов менән гәзит һәм теоретик журнал сығарыу тураһында һөйләшә[26]. «Искра» гәзите редколлегияһына (һуңыраҡ «Заря» журналы ла сыға башлай) «Освобождение труда» төркөмөнөң эмиграцияла булған өс вәкиле — Плеханов, Павел Аксельрод һәм Вера Засулич, шулай уҡ "Көрәш союзы"нан — Ленин, Мартов һәм Потресов инә. Гәзиттең уртаса тиражы 8000 дана булһа, ҡайһы бер һандары — 10 000-гә тиклем етә. Баҫманы таратыуға Рәсәй империяһы биләмәләрендә йәшерен ойошмалар селтәре булдырыу ярҙам итә. «Искра» редакцияһы Мюнхенда урынлаша, ә Плеханов Женевала ҡала. Аксельрод элеккесә Цюрихта йәшәй. Мартов менән Засулич та Рәсәйҙән килеп етмәй. Мюнхенда аҙ ғына йәшәгәндән һуң Потресов та уны ҡалдырып китә. «Искра» гәзитен сығарыу буйынса төп эштәрҙе Ульянов башҡара. "Искра"ның тәүге һаны 1900 йылдың 24 декабрендә баҫыла. 1901 йылдың 1 апрелендә, Өфөләге һөргөнөн тултырып, Н. К. Крупская Мюнхенға килә һәм «Искра» редакцияһында эшкә тотона"[27].
1901 йылдың декабрендә «Заря» журналында «Аграрный вопрос и „критики Маркса“» исемле мәҡәлә донъя күрә — был Владимир Ульяновтың «Н. Ленин» тигән псевдоним менән баҫтырған тәүге хеҙмәте була[28][29].
1900—1902 йылдар арауығында Ленин революцион хәрәкәттә был осорҙа башланған дөйөм көрсөк (кризис) тәьҫирендә «үҙ иркенә бирелгән революцион пролетариат тиҙҙән, бары тик иҡтисади талаптар менән генә сикләнеп, батша самодержавиеһы менән көрәштән баш тартасаҡ» тигән һығымтаға килә.
1902 йылда «Что делать? Наболевшие вопросы нашего движения» тигән хеҙмәтендә Ленин үҙенең партия хаҡындағы концепцияһын иғлан итә: ул партияны үҙәкләштерелгән хәрби ойошма тип күҙаллай («партия нового типа» — «яңы тип партияһы»). «Беҙгә революционерҙар ойошмаһы бирегеҙ, һәм беҙ Рәсәйҙе түңкәрәсәкбеҙ!» («Дайте нам организацию революционеров, и мы перевернём Россию!») тип яҙа ул. Был мәҡәләһендә Ленин шулай уҡ тәүге тапҡыр үҙенең «демократик централизм» доктринаһын аныҡ итеп әйтеп бирә: революционерҙар партияһының ҡаты (ҡәтғи) иерарх 1000 к төҙөлөшө — (строгой иерархической организации партии революционеров).
Батша разведкаһының сит илдәге агентураһы Мюнхенда «Искра» эҙенә төшә, шуға ла 1902 йылдың апрелендә гәзит редакцияһы Лондонға күсә. Ленин менән Крупская, Мартов һәм Засулич та шунда китә[30]. 1902 йылдың апреленән 1903 йылдың апреленә тиклем В. И. Ленин Рихтер фамилияһы аҫтында Н. К. Крупская менән Лондонда йәшәй. Улар башта йыһазлы бүлмәләрҙә, аҙаҡтан Британ музейынан алыҫ булмаған йортта фатирҙа тора. Владимир Ильич музей китапханаһында йыш була[31]. 1903 йылдың апрелендә, «Искра» гәзитен баҫыу күсерелеү сәбәпле, Ленин да ҡатыны менән Лондондан Женеваға күсенә[32]. Унда улар 1905 йылға тиклем йәшәй[33].
РСДРП-ның II съезында ҡатнашыуы (1903 йыл)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1903 йылдың 17 июленән 10 августҡа тиклем Лондонда РСДРП-ның II съезы була. Ленин уны әҙерләүҙә әүҙем ҡатнаша: «Искра» гәзитендә һәм «Заря» журналында мәҡәләләр баҫтырыу менән бер рәттән 1901 йылдың йәйенән алып Плеханов менән бергә партия программаһы проекты өҫтөндә эшләй, устав проектын әҙерләй[34]. Программа ике өлөштән тора — программа-минимум һәм программа-максимум; уларҙың беренсеһе батшалыҡты ҡолатыуҙы һәм демократик республика төҙөүҙе, ауылда крепостнойлыҡ хоҡуҡ ҡалдыҡтарын бөтөрөүҙе, атап әйткәндә, крепостнойлыҡ хоҡуҡты юҡҡа сығарғанда, помещиктар киҫеп алған ерҙәрҙе крәҫтиәндәргә кире ҡайтарып биреүҙе, һигеҙ сәғәтлек эш көнө индереүҙе, милләттәрҙең үҙбилдәләнеш хоҡуғын таныу һәм уларҙың тигеҙлеген индереүҙе күҙ уңында тота; программа-максимум партияның аҙаҡҡы маҡсатын — социалистик йәмғиәт төҙөүҙе һәм был маҡсатҡа ирешеү шарттарын — социалистик революцияны һәм пролетариат диктатураһын билдәләй[34].
Съездың үҙендә Ленин бюро составына һайлана, программа, ойоштороу һәм мандат комиссияларында эшләй, бер нисә ултырышта рәйеслек итә һәм көн тәртибендәге барлыҡ мәсьәләләр буйынса ла тиерлек сығыш яһай[34].
РСДРП-ның Үҙәк Комитетын һайлағанда Ленин яҡлылар күпселек тауышты ала. Был осраҡлы хәл, артабанғы ваҡиғалар күрһәтеүенсә, партияны бөтөнләйгә «большевиктар»ға һәм «меньшевиктар»ға бүлә.
Беренсе рус инҡилабы (1905—1907)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1904 йылдың аҙағына уҡ, киңәйә барған стачка хәрәкәте фонында, «большевиктар» һәм «меньшевиктар» фракциялары араһында ойоштороу мәсьәләләренән тыш сәйәси йәһәттән дә ҡапма-ҡаршылыҡтар барлыҡҡа килә[35].
Рәсәйҙәге 1905—1907 йылдар революцияһын Ленин сит илдә — Швейцарияла ҡаршылай.
РСДРП-ның 1905 йылдың апрелендә Лондонда үткән III съезында Ленин был революцияның төп бурысы — «Рәсәйҙә самодержавиены һәм крепо 1000 тнойлыҡ хоҡуҡ ҡалдыҡтарын бөтөрөү» тип билдәләй.
Революция осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һөргөнлөктән ҡотолғас, өҙлөкһөҙ революцион эшсәнлеккә бирелә. Ҡулға алыныуҙан ҡасып, эмиграцияла була, Рәсәйҙәге революцион хәрәкәт, социал-демократик партия менән ситтән тороп етәкселек итә, төрлө оппортунистик ағымдар менән көрәш алып бара, күп төрлө сығыштар, теоретик хеҙмәттәр яҙа.
1917 йылдың апрелендә Ленин Рәсәйгә ҡайта һәм, февраль айында уҙған буржуаз-демократик революцияны социалистик революцияға үҫтереү маҡсатын күҙҙә тотоп, эстәлеге менән ҡатлаулы, характеры менән ғәйәт дәрәжәлә киң эшсәнлек алып бара башлай. Октябрь революцияһынан һуң самаһыҙ ауыр шарттарҙа совет дәүләтен төҙөү эшенә керешә. Граждандар һуғышын туҡтатыу, эске ҡаршылыҡтарҙы йыра-йыра, Рәсәй өсөн кәмһетеүле солохты яулау, аслыҡ менән көрәш ойоштороу, хәрәбәләр дәрәжәһендә ҡалған сәнәғәтте, транспортты торғоҙоу, иҡтисадты яңынан, яңы принциптар нигеҙендә ҡороу пландарын әҙерләү, партия эсендә барған дискуссияларға сик ҡуйыу, бәхәсле проблемаларҙы хәл итеү, спекуляция, саботаж, ҡоротҡослоҡҡа ҡаршы көрәш асыу, съездар, кәңәшмәләр, улар өсөн резолюциялар әҙерләү. Сит ил делегацияларын, шулай уҡ Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән килгән "ходок"тарҙы ҡабул итеү, ата-әсәһеҙ ҡалған йәтим балаларға ярҙам ойоштороу, ғалимдәргә хеҙмәт шарттарын булдырып, фән үҫешенә юл асыу, күп милләтле дәүләттә милли мәсьәләне хәл итеү, һәр яҡлап бөлгөнлөк һәм хәйерселек баҫҡан йәш, яңы йәмғиәтте яҡлау һәм уны һаҡлап ҡалыу өсөн, ҡораллы көстәр ойоштороу, социалистик йәмғиәт принциптарын тормошҡа ашырыу юлында аяуһыҙ көрәш алып барыу. Оҙаҡ йылдар дауамында интеллектуаль һәм физик яҡтан ошондай күтәренке эш алып барыу Лениндың сәләмәтлеген ҡа 1000 шатмай ҡалмаған, әлбиттә, һәм был глобаль күләмдәге проблемалар, уйҙар солғанышында йәшәү уны ҡотолғоһоҙ рәүештә ваҡытһыҙ үлеүгә алып барған. Ленин гигант күләмле революцион һәм ойоштороу эше менән бергә теория, шул иҫәптән философия теорияһы өлкәһендә эшләүҙән дә ситләшмәгән.
Тәнҡит[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ленин күп милләтле дәүләттә милли мәсьәләне сисеү юлдарын эҙләүҙә ғәжәйеп дәрәжәлә тапҡыр рәүештә ике ҡапма-ҡаршы тенденцияны, практик эшсәнлектә, конкрет әйткәндә, милли сәйәсәттә бының ҡотолғоһоҙлоғон, объективлығын иҫтән сығармаҫка кәрәк тигән нәтижә яһай. Ленин теорияла, шулай уҡ ғәмәли эшсәнлегендә лә хаталар ебәрә. Теория өлкәһендә уның империализмдың яҡын киләсәктәге яҙмышы тураһындағы, эшселәр синыфының теләһә ниндәй ижтимағи шарттарҙа ла революционлығы, уны абсолютҡа әүерелдереү кеүек нәтижәләре тарихи ысынбарлыҡ тарафынан иҫбатланманы.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Лев Левинсон Вехи и судьбы фотографа и его героев К 140-летию со дня рождения М. С. Наппельбаума
- ↑ Штейн М. Г. Ульяновы и Ленины. Тайны р 1000 дословной и псевдонима — СПб.: ВИРД, 1997. — Б. 10-46. — 280 б. — ISBN 5-89-559012-8.
- ↑ Yohanan Petrovsky-Shtern (Йоханан Петровский-Штерн) [1] = Lenin's Jewish Question — 1-е. — Издательство Йельского университета (Yale University Press), 2010. — P. 224. — ISBN 9780300152104.
- ↑ Пейн Р. Ленин. М., 2008. С. 42.
- ↑ Елизарова-Ульянова А. И. Ленин Владимир Ильич. // Деятели СССР и революционного движения России: энциклопедический словарь Гранат. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — С. 498.
- ↑ Смирнов М. Ю. Религия и Библия в трудах В. И. Ленина: новый взгляд на старую тему
- ↑ Логинов В. Т. Глава 1. Начало пути, Аттестат зрелости // Выбор пути — Республика, 2005. — P. 448. — 1500 экз. — ISBN 5-250-01891-2.
- ↑ Ленин // Новый энциклопедический словарь: 48 томда. — СПб., Пг.: 1911—1916.
- ↑ Пайпс Ричард. Русская революция: В 3 кн. Кн. 2. Большевики в борьбе за власть. 1917—1918. Гла 1000 а 1. Ленин и истоки большевизма
- ↑ Цит. по: Шуб В. Политические деятели России. — С. 157.
- ↑ 11,0 11,1 11,2 Р.Сервис «Ленин. Биография», с. 92
- ↑ Дом-музей В. И. Ленина в с. Алакаевка
- ↑ Логинов В. Т. Владимир Ленин. Выбор пути: Биография. — М.: Республика, 2005. — 447 с.
- ↑ 14,0 14,1 Е. Тетерев Октябрьская революция и адвокатура: путь к правовому государству и гражданскому обществу
- ↑ С 28.02.1889 г. М. Ф. Волькенштейн стал присяжным поверенным в Санкт-Петербурге.// Список присяжных поверенных округа Санкт-Петербургской судебной палаты и их помощников к 31 января 1914 г. Санкт-Петербург, 1914. — С.17.
- ↑ История России XX — начала XXI века / А. С. Барсенков, А. И. Вдовин, С. В. Воронкова; под ред. Л. В. Милова. — М.: Эксмо, 2007. — 960 с.
- ↑ Ленин В. И. Полное собрание сочинений. — Т. 2. — С. 660. — «Даты жизни и деятельности В. И. Ленина».
- ↑ Костин А. Ф. Ленин — создатель партии нового типа. (1894—1904 гг.). — М., 1970.
- ↑ В. И. Ленин «Развитие капитализма в России».
- ↑ Статья П. В. Волобуева из кн.: Политические деятели России 1917. Биографический словарь. — М., 1993.
- ↑ БСЭ
- ↑ И. Н. Лукина. Книги Ленинской библиотеки
- ↑ И. Н. Лукина По поводу одной статьи о В. И. Ленине
- ↑ Синельников А. В. Шифры и революционеры России
- ↑ Ленин в Уфе
- ↑ В. И. Ленин, «Полное собрание сочинений», т. 4, стр. 553, разд. «Даты жизни и деятельности В. И. Ленина», подг. Никольской, Л. Ф.
- ↑ Е. Зазерский, А. Любарский «Ленин. Эмиграция и Россия». Политиздат, 1975.
- ↑ «Аграрный вопрос и "критики Маркса"» — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (3-е издание)
- ↑ Ленин: Жизнь и смерть / Роберт Пейн; Пер. с англ. О. Л. Никулиной; введ. авт.; от редакции. — 3-е изд. — М.: Молодая гвардия, 2008. — 667[5] с.: ил. — (Жизнь замечательных людей: сер. биогр.; вып.1120) — ISBN 978-5-235-03137-1.
- ↑ История газеты «Искра» в Советской исторической энциклопедии
- ↑ По ленинским местам Европы
- ↑ Биохроника Ленина 1903 (январь-июль)
- ↑ Ленин в Женеве
- ↑ 34,0 34,1 34,2 Ҙур совет энциклопедияһы : в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
shelokhтөшөрмәләре өсөн текст юҡ
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Воспоминания о Владимире Ильиче Ленине: в 10 томах (вышло 8 томов). — М.: Политиздат, 1989—1991.
- Подборка воспоминаний о В. И. Ленине
- Бессонов Б. Н. Владимир Ленин — собиратель земель Русских — М.: Алгоритм, 2007. — (Великий Октябрь). — 4000 экз. — ISBN 978-5-9265-0440-5.
- Бонч-Бруевич В. Д. Воспоминания о Ленине — М.: Наука, 1969. — 544 б.
Библиография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғилми эштәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гейфман А. Революционный террор в России. 1894—1917. / Пер. с англ. Е. Дорман. — М.: КРОН-ПРЕСС, 1997. — 448 с. — (Серия «Экспресс») — ISBN 5-232-00608-8.
- А. Г. Латышев. Рассекреченный Ленин — 1-е. — Москва: Март, 1996. — 336 б. — 15 000 экз. — ISBN 5-88505-011-2.
- Логинов, В. Т. Неизвестный Ленин — Москва: Эксмо:Алгоритм, 2010. — 576 б. — (Гении и злодеи). — ISBN 978-5-699-41148-1.
- Красный террор в годы Гражданской войны: По материалам Особой следственной комиссии по расследованию злодеяний большевиков. Под ред. докторов исторических наук Ю. Г. Фельштинского]] и Г. И. Чернявского / London, 1992.
- профессор Пушкарёв, С. Г. Ленин и Россия. Сборник статей — 1-е. — Франкфурт-на-Майне: Посев, 1976.
- Авторский коллектив Института марксизма-ленинизма Биографическая хроника Ленина — 1-е. — Мәскәү Т. 1-12.
Периодик матбуғат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Документтар тупланмалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ленин, В. И. Неизвестные документы. 1891—1922 гг. — 1000 Москва: РОССПЭН. — 607 б. — ISBN 5-8243-0154-9.
Лениндың хеҙмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ленин В. И. Полное собрание сочинений (в формате PDF) — 5-е изд. — М.: Издательство политической литературы, 1967.
- Ленин В. И. Полное собрание сочинений (постранично) — 5-е изд. — М.: Издательство политической литературы, 1967.
- Ленин В. И. Полное собрание сочинений (в формате DOC) — 5-е изд. — М.: Издательство политической литературы, 1967.
- 22 апрелдә тыуғандар
- 1870 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Ульяновскта тыуғандар
- 21 ғинуарҙа вафат булғандар
- 1924 йылда вафат булғандар
- Ленин
- Мәскәү өлкәһендә вафат булғандар
- Ҡазан университетын тамамлаусылар
- Марксистар
- Материалистар
- Рәсәй философтары
- Рәсәй революционерҙары
- Большевиктар
- Алфавит буйынса адвокаттар
- СССР шәхестәре
- Сәйәси псевдонимдар


c: text/html

collection: archivebot

text:
Ваҡыт ҡәҙере
классный час на тему
Рух һәм тән сәләмәтлеге өсөн ваҡытты дөрөҫ файҙаланыу, эште планлаштырырға өйрәтеү маҡсатында әҙерләнгән синыф сәғәтендә башҡорт һәм урыҫ телдәренән мәҡәлдәр, күренекле шәхестәрҙең цитаталары ҡулланылды.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Ваҡыт ҡәҙере
Маҡсат: уҡыусыларҙа үҙеңдең һәм башҡаларҙың ваҡытына ҡарата һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү, ваҡытты дөрөҫ бүлергә һәм эште планлаштырырға өйрәтеү
Таҡтала: “Время – это ткань, из которой соткана жизнь”
“Ике көнөн бер тигеҙ, бер иш үткәреүсе үҙенә зарар яһайҙыр”
Кеше күпме йәшәргә тейеш һуң?
Ғалимдар әйтеүенсә, уртаса алғанда 100 йылдан да кәм түгел. Ә ни өсөн кеше ғүмеренең оҙонлоғо 2-3 тапҡырға кәм килеп сыға һуң? Сәбәптәре бик күп. Шуларҙың береһе – профессияңды дөрөҫ һайлай белмәү, тормош юлыңда һәләттәреңде һәм мөмкинлектәреңде дөрөҫ ҡулланмау. Һөҙөмтәлә һин профессияңды яй, оҙаҡ һәм һуң үҙләштерәһең.
Кешенең мөмкинселектәре бик ҙур ул. Әгәр һинең эшең системалы, маҡсатлы, дөрөҫ ойошторолған булһа, күп нәмәгә өлгәшергә була. Әммә ләкин ваҡытыңды ҡәҙерләй белмәһәң , хатта талантлы кешеләр ҙә юғалып ҡала. Һәм киреһенсә, артыҡ һәләттәре булмағандар ҙа тормошта уңыштар яулайҙар, сөнки улар ваҡыттың ҡәҙерен беләләр, үҙҙәренең эшен һәм тормошон дөрөҫ ойоштора беләләр.
А.А. Любищев исемле профессор үҙенең һәләттәрен төрлө яҡлап асҡан. Ул зоология, генетика, философия буйынса китаптар, брошюралар һәм статьялар яҙған. Уның уңыштарының сәбәптәре шунда: ваҡытҡа шул тиклем һаҡсыл була. Көндәлек, айлыҡ, йыллыҡ, хатта 5 йылға алдан эшенә план яҙған. 56 йыл буйына көн һайын нисек ваҡытын үткәреүен яҙып барған. Ҡалала транспортта йөрөгәндә лә, сиратта торғанда ла һәр минутын файҙалы үткәрергә тырышҡан, мәҫәлән, инглиз телен өйрәнгән. Любищевтың яҙыуҙарын ҡараһаң, бөтә көнө, һәр сәғәте яҙылып барған. Һәр ай һәм йыл аҙағында эшенә һығымта яһалып ҡуйылған. Ваҡыт уға икмәк кеүек ҡәҙерле булған. Любищев өлгөһөндә беҙ һәр минут, һәр сәғәт нимәлер эшләп була икәнен күрәбеҙ.
Тик күп кешеләр үҙҙәренең ҡиммәтле ваҡыттарын бушҡа әрәм итәләр. Улар нисек килеп сыға, шулай йәшәйҙәр, ваҡыт ағымында йөҙәләр, теләһә ниндәй тормош алып баралар, үҙ һәләтлектәрен-мөмкинселектәрен файҙаланмайҙар, бөгөнгөһөн иртәгеһенә ҡалдыралар. Рим философы Сенека юҡҡа ғына шулай тимәгәндер бит: “ Пока мы собираемся жить, жизнь проходит”.
Ваҡыттың юғалыуының төп сәбәбе ниҙә? Ойоштороусанһыҙлыҡ, ҡаңғырыҡ, эшеңде дөрөҫ планлаштыра белмәү һәм тормошоңдо дөрөҫ ҡормау.
Үҙеңде һәм башҡаларҙың ваҡытын ҡәҙерләргә мәктәптә үк өйрәнергә кәрәк, сөнки был уҡыу йылдары ғына түгел, ә һеҙ шәхес булараҡ үҫәһегеҙ, киләсәк тормошҡа әҙерләнәһегеҙ.
Ваҡыт ҡәҙере хәҙер бигерәк тә мөһим, информация ағымы ҙурайғандан - ҙурая. Американдар бушҡа ғына “Время - деньги” тимәйҙәр. Шулай ҙа хәҙер күберәк “Время дороже денег” тиҙәр әле. Кешенең аҡсаһын урлаһалар кире эшләп ҡайтарып була, ә ваҡытты юҡ.
Кешеләргә ваҡыт ҡәҙерле, һәм улар уны сәғәтләп һанайҙар. Төрлө дәүерҙә төрлө сәғәт ҡулланғандар. “Много воды утекло с тех пор” тиҙәр, тимәк, күп ваҡыт үткән. Тарихҡа ҡараһаҡ, элек һыу сәғәте ҡулланғандар икән. Бер һауыттан икенсеһенә күпме һыу ағыуына ҡарап ваҡыттың үтеүен белгәндәр.
Һыу сәғәттәренә оҡшаш песок сәғәттәре булған, өҫкө һауыттан аҫҡыһына песок ағып торған.
Һуңғары механик, электрон сәғәттәр барлыҡҡа килгән.
Ваҡытты сәғәт һуғыуы буйынса ла белгәндәр. “Битый час” һүҙбәйләнеше шунан килеп сыҡҡан.
Ваҡытты үлтереп, файҙаһыҙ үткәрергә ярамай. Беҙ үҙебеҙҙә ваҡыт тойғоһон үҫтерергә тейешбеҙ, һәр минутты, һәр сәғәтте аҡыл менән үткәрергә өйрәнергә тейешбеҙ.
Хәҙер, әйҙәгеҙ, мин һеҙгә эштәр бирәм, төрлөгөҙгә - төрлө. Мәҫәлән, ике кеше тик ултырһын, икәү - шиғыр ятларға әҙерләнһен, берегеҙ китаптан мәҡәлдәр эҙләп тапһын, берегеҙ тексты һөйләргә әҙерләнһен, тағын берәү һүрәт буяһын, икенсегеҙ хат яҙһын (һ.б.) һәм 10 минут ваҡыт үткәс, һәр уҡыусы ошо ваҡыт нисек үтеүен һәм нимәләр тойоуын әйтә - кемгәлер бик тиҙ, кемгәлер бигерәк тә оҙаҡ үтә. Ни өсөн шулай икән?
Бер уҡыусыға ошондай текст бирелә, һәм ул уны һөйләргә әҙерләнә:
Тәүлек, аҙна
Аҙналағы көндәр телебеҙҙә фарсы атамалары менән билдәләнгән. Был иһә ата-бабаларыбыҙҙың фарсылар менән тығыҙ аралашып йәшәүенә асыҡ дәлил. Әле беҙҙә тәүлек юридик яҡтан төнгө сәғәт 12-лә (24 сәғәттә) тамамлана ла шунда уҡ яңы тәүлек башлана, тип һанала. Христиан динендә тәүлек төнгө сәғәт ун икелә тамамлана һәм шунда уҡ яңы т!әүлек башлана.
Йәһүди динендә (иудаизм) тәүлек киске сәғәт алтыла тамамлана һәм шунда уҡ яңы тәүлек башлана.
Мосолмандарҙа иһә (Ислам динендә) тәүлектең башланыуы-тамамланыуы сәғәткә ҡарап билдәләнмәй. Ҡояш байыу менән бер тәүлек тамамлана ла шунда уҡ яңы тәүлек башлана. Мосолмандарҙың тәүлегендә кис көндән алда килә. Ҡояш байыу менән кис булыуы ҡәр кемгә билдәле. Ҡояш байыу менән яңы тәүлек башлана. Быны белеү бик мөһим. Сөнки йома кисе тигәндә, беҙҙең клендарҙа кесе йома кисе итеп күрһәтелгән. Йоманан алда бирә торған хәйерҙе кесе йома көнө кис һалырға кәрәк тимәк. Сөнки йома тыуған тәүлекте меҫкендәр, фәҡирҙәр аҙнаның күркәм көнө итеп, тамағы туйырлыҡ ризыҡланһын, йоманы ризыҡһыҙ ҡаршыламаһын өсөн хәйерҙе шулай йома кисендә бирергә тәҡдим ителә.
Һәр секундты ҡәҙерләргә өйрәнгән кеше күп нәмәгә ирешә. Ваҡыт тураһында бөйөк кешеләр нимә әйтеп ҡалдырғандар икән, иҫләйек әле.
Миҫалдар:
- всегда можно найти достаточно времени, если употреблять его хорошо. (И.В.Гете)
- Кто не умеет с толком употреблять свое время, тот первым жалуется на его нехватку. (Ж.Лабрюйер)
- Хорошее употребление времени делает время еще более драгоценным. (Ж.Ж.руссо)
- Порядок освобождает мысли. (Р.декарт)
- Небрежный человек все делает вдвойне. (А.В.Суворов)
- Устают и изнемогают не столько от того, что много работают, а оттого, что плохо работают. (Н.Е.Веденский)
- Һәр төрлө экономия ваҡытты экономиялауға ҡайтып ҡала. (К.Маркс)
- Ваҡыт – һәләтлектәрҙе үҫтереү өсөн мөмкинлек ул. (К.Маркс)
- Ваҡыттың әрәм булыуына кемдең кәйефе нығыраҡ ҡырыла, шул иң аҡыллы кеше. (А.Данте)
- Үҙ ваҡытының бер сәғәтен булһа ла бушҡа үткәрергә ҡарар иткән кеше йәшәүҙең ҡәҙерен аң лап етмәй әле. (Ч.Дарвин)
- Ваҡытты аҡыллы бүлә белеү – бөтә эшмәкәрлектең нигеҙе ул. (О.Бальзак)
- Буш ваҡытты файҙалана белеү һәләтлеге – шәхси культураның юғары баҫҡысы ул. (Б.Рассел)
- Ваҡыт етешмәүенә һәр ваҡыт зарланған кешеләр ғәҙәттә бер нәмә лә эшләмәй. (Т.Лихтенберг)
- Бөгөнгө бер сөғәт иртәнге ике сәғәткә торошло. (Т.Фуллер)
- Мөһим эштәрҙә һәр ваҡытта ла шундай итеп ашығырға кәрәк, әйтерһең дә бер минутты юғалтыуҙан бөтә нәмә һәләк булырға тейеш. (В.К.Белинский)
Улаҙың әйткәндәре һеҙҙе әҙ генә булһа ла уйландырһа, бик яҡшы.
Ваҡыт, сәғәт бер секундҡа ла туҡтамай, ваҡыт аға ла аға. Әйҙәгеҙ, бер минутты тыңлап ҡарайыҡ әле. Ниндәй икән ул. (Бер минут тын ғына ултыралар).
Ә бер минут күпме тора, ни хаҡ икән.
1989 йылғы мәғлүмәт буйынса, беҙҙең илдә бер минут эсендә бына ниҙәр эшләнгән:
- бер йылда 2,6 мең ғаилә ҡулланырлыҡ электроэнергия;
- 290 тонна ҡорос – 10 мең кер йыуыу машинаһы эшләрлек;
- 22 мең метр тауар – 15714 салбар тегерлек;
- 130 сәғәт;
- 7 төрлө машина;
- 2700 китап;
Күрәһегеҙме, ни бары 60 секунд эсендә күпме файҙалы эш эшләргә була.
Беҙҙең ата-бабаларыбыҙың ваҡытты ҡәҙерләүҙәре тураһында шундай мәҡәл-әйтемдәр һөйләй:
- Үткән ғүмер – аҡҡан һыу.
- Ҡалған эшкә ҡар яуа.
- Ашыҡҡан – ашҡа бешкән.
- Һуңға ҡалған – туңға ҡалған.
- Упустишь минуту – потеряешь час.
- Время – казна для знающего ему цену.
- Делу - время, потехе – час.
- Потерянную вещь можно найти, потерянное время – никогда.
- Время ушло – счастье ушло.
- Минута час бережет.
- Порядок время бережет.
- Начиная дело, о конце помышляй.
- Время, приливы и отливы не ждут человека.
- Время не ждет человека.
- За все браться – ничего не делать.
- Кто рано встает тому Бог дает.
- Куй железо пока горячо.
- Меньше говори, да больше делай.
- Тише едешь, дальше будешь.
- Что прошло, того не воротишь.
- Время не деньги, раз потеряешь – не найдешь.
- Потерявший время потерял добро.
- Потерянные деньги находятся, потерянное время не восполняется.
Бер тәүлектә 24 сәғәт. Нормаль йоҡо беҙҙең 8 сәғәт булырға тейеш, тағы 8 сәғәт мәктәптә үтә, юл менән бергә һанағанда. Тағы 8 сәғәт нимәгә ҡала икән? Нимәгә өлгөрөп була икән? Ошо 480 минутта һеҙ дәрес тә эшләйһегеҙ, китап та уҡыйһығыҙ, телевизор ҙа ҡарайһығыҙ, атай-әсәйгә ярҙам да итәһегеҙ... бөтәһенә лә өлгөрәсәкһегеҙ, әгәр теләһәгеҙ. Ни өсн ваҡыт етмәй икән, бергәләп шуны һанап сығайыҡ әле:
-Иртәнсәктән башлайыҡ. Йыбанып ятҡансы, йәһәт кенә тор ҙа кит, барыбер йоҡлай алмайһың, дәрескә барыр кәрәк.
- Кистән бөтә әйбереңде әҙерләп ҡуй. Иртәнсәк, ҡабаланып йөрөп, нимәнелер онотоп ҡалдырасаҡһың. Кистән иртәнге көн тураһында уйлап ят.
1c89 - Күп ваҡытты беҙ нимәнелер эҙләп йөрөп әрәм итәбеҙ. Бөтә нәмә үҙ урынында булырға тейеш.
- Телефондан күп һөйләшмә. Дәрес эшләргә ултырғас, кемдер һеҙгә шылтырата. 15-20 минут һөйләшеп ултырҙығыҙ, ти, хәҙер һеҙгә яңынан дәрескә тотоноуы ҡыйын, сөнки киренән башты эшләтергә кәрәк. Һуңынан шылтыратыуын һора ла дәрескә ултыр.
- Ялһыҙ 5-6 сәғәт эшләү файҙаһыҙ ҙа, зарарлы ла. Физик эш эшләп ял итегеҙ.
- “Точность – вежливость королей ” тигәнде ишеткәнегеҙ барҙыр моғайын. Быны үҙегеҙгә ҡағиҙә итеп алып ҡуйығыҙ. Бөтә ергә лә ваҡытында йөрөргә кәрәк.
Хәҙер бергәләп һығымта яһайыҡ:
-эшеңде һуңға ҡалдырма;
- артыҡ күп аралашма;
- хыялланып уйҙарға бирелеп ултырма;
- эшеңде планлаштыр;
- дөрөҫ ял ит.
Бер аҡыл эйәһе “Әгәр кешегә бер балыҡ бирһәң, ул бер көн туҡ буласаҡ. Әгәр кешегә ике балыҡ бирһәң, ул ике көн туҡ буласаҡ. Әгәр кешене балыҡ тоторға өйрәтһәң, ул кеше ғүмер буйы туҡ буласаҡ” тигән. Бөтә илдә лә, бөтә заманда ла кешелек алдында шундай һорау торған – нисек кешене тиҙерәк һәм яҡшыраҡ итеп профессияға өйрәтергә. Бының өсөн кеше дөрөҫ профессия, йүнәлеш алырға тейеш. Үҙенең һәләттәрен күҙ уңында тотоп, ваҡытты ҡәҙерләргә өйрәнеп, уны дөрөҫ бүлеп, эшен һәм ялын дөрөҫ аралаштырып йәшәргә тейеш.
Уҡыуығыҙ, эшегеҙ уңышлы һәм арытмаҫлыҡ булһын өсөн шундай ҡағиҙәләргә таянырға кәрәк:
- эшкә алдан уйлап әҙерләнегеҙ;
- эш урынығыҙҙы әҙерләгеҙ;
- нимә артынан нимә эшләүегеҙҙе бүлегеҙ;
- эшкә шунда уҡ тотоноғоҙ;
- эшегеҙгә яуаплы һәм етди ҡарағыҙ;
- эш төрҙәрен алмаштырығыҙ;
- аҡыл эшендә (умственная работа) йыш тәнәфес эшләмәгеҙ;
- көн һайын һәм системалы эшләгеҙ, ләкин арығансы түгел;
- дөрөҫ ял итегеҙ.
Беҙҙең дәресебеҙ тамам, ләкин сәғәттәр китеп бара, тормош дауам итә. Бала саҡта ғүмер сикһеҙ күренә, беҙ эштәребеҙҙе һуңғыға ҡалдырабыҙ, ҡалдырабыҙ. Ә аҙаҡ, бер заман ғүмерҙең ҙур өлөшө үтеп киткәнен аңлап ҡалаһың. Буштан-буш ваҡыт үткәргән килеп сыға. Кемдер икенсе кешене йәки нәмәне ғәйепләй. Ә ваҡытты һинән башҡа бер кем дә тотонмай, үҙ ваҡытыңа үҙең хужаһың.
Цитатаға кире әйләнеп ҡайтайыҡ. “Ике көнөн бер тигеҙ, бер иш үткәреүсе үҙенә зарар яһайҙыр” әйтеме рух сәләмәтлеге тураһында ла ул. Кеше көн һайын рухын камиллаштырырға тейеш, ғилем алырға, башҡаларҙың тәжрибәһен өйрәнергә тейеш – үҙе лә үҫә, абруй яулай, иленә, милләтенә, ғаиләһенә файҙалы кеше булып үҫешә.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Минең педагогик философиям. (эссе)
статья на тему
Уҡытыусы һөнәрен һайлауым сәбәптәре. Уйланыуҙар, һығымталар.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Минең педагогик философиям.
“Ер йөҙөндә иң ҡатмарлы, иң
серле затҡа – кешегә аң-белем,
тәрбиә бирә белеү – үҙе бер
талант, тәбиғәт биргән ҡөҙрәт.”
Ғиниәт Ҡунафин.
Уҡытыусы! Ниндәй тәрән мәғәнә, сабырлыҡ, ихласлыҡ, йылылыҡ бөркөлә унан! Хеҙмәтем – мәңге ҡартаймаҫ шатлығым сығанағы. Эйе, был ысынлап та шулай, сөнки мин уҡытыусы! Парта артынан миңә әллә нисә һынаулы күҙҙәр яратып ҡарай. Улар - беҙҙең киләсәк. Тимәк, мин үҙем өсөн генә түгел, ә илем, халҡым, телем яҙмышына, уның киләсәгенә яуаплымын. Мин - уҡытыусы, белем нурҙарын балаларға өләшеүсе изге йән эйәһе. Әлбиттә, замана күҙлегенән сығып ҡарағанда, һөнәрем еңел түгел. Ләкин үҙ эшеңде яратып башҡарһаң, һәр иртәлә ашҡынып мәктәпкә килһәң, хеҙмәтеңдән ҡәнәғәтләнеү тойғоһо һәм шатлыҡ хистәре солғап ала.
Мин үҙ бәхетемде балаларҙы уҡытыуҙа күрәм. Бәләкәс саҡтан уҡ уҡытыусы булырға хыялландым. Изге хыялымды тормошҡа ашырыр өсөн, Белорет педагогия училищеһына юлландым. Илештә тыуып үҫкәнгә, башҡорт теле һәм әҙәбиәтен яңы фән булараҡ өйрәндем. Был предметҡа тыуған һөйөүем мине Башҡорт дәүләт педагогия институтында юғары белем алырға этәрҙе. Унда күренекле остаздарым Луиза Хәмзә ҡыҙы, Әлфис Суфиян улы, Мәрхәбә Сәйәфәр ҡыҙы, Гөлнур Мырҙа ҡыҙы, Венер Әбделмән улы һәм башҡалар бар көстәрен һалып төплө белем бирҙе, эшемә ҡыҙыҡһыныу, яуаплылыҡ, ғорурлыҡ өҫтәне.
Хәҙерге заман уҡытыусыһы үҙ өҫтөнә ауыр һәм яуаплы миссия алған – уҡыусыларҙы ошо ҡатмарлы донъяла нисек юғалып ҡалмаҫҡа, дөрөҫ юлыңды табырға, кешелек сифаттары кәмеп барғанда үҙ дәрәжәңде һаҡларға, донъялыҡтың серҙәренә төшөндөрөргә өйрәтеү, тәрбиәле, белемле, ҡыҙыҡһыныусан, төрлө бейеклектәргә ынтылыусан шәхес итеп оло тормош юлына сығарыу. Тимәк, һин уҡытыу предметын ныҡлы белергә, юғары мәҙәниәтле, уҡыусыларға кешелекле һәм итәғәтле, ижади эшләүсе, тәрбиә ҡанундарын һәм үҫмерҙәр психологияһын яҡшы белеүсе, баланы яратыусы, кәрәк саҡта уға иң беренсе ярҙам ҡулы һуҙыусы Кеше булырға тейешһең. Тәрбиә биреүҙә мин халыҡ педагогикаһы принципт 2643 арына таянып эш итәм. Кластан тыш сараларҙа, фольклор байрамдарҙа, тәрбиә сәғәттәрендә бер генә тапҡыр булһа ла йомаҡтар әйтелмәһә, мәҡәлдәр ҡулланылмаһа, моңло йырҙар йырланмаһа, балаларҙың күҙҙәрендә осҡондар сәсрәтеп, уларҙы ял иттереүсе халыҡ уйындары булмаһа, ул тәрбиә сараларынан балаларҙың ҡәнәғәт булыуы шикле. Сөнки халҡыбыҙҙың йәшәү рәүеше, педагогикаһы улар нигеҙендә ята. Быуаттар аша беҙгә мираҫ булып ҡалған халыҡ педагогикаһы хазиналарын йәш быуынды тәрбиләүҙә файҙаланыу мөмкинлектәре ифрат ҙур һәм формалары ла күп (уйын, йыйын, һабантуй, бәйге, йолалар һ.б.). ошондай ябай ғына алымдар менән балаларҙа изгелек, ярҙамсыллыҡ, кешелеклелек тойғолары тәрбиәләргә була. Һөҙөмтәле итеп ҡулланһаҡ, тәрбиәүи сараларҙың сифаты күтәрелер, киләсәктә белемле, тәрбиәле шәхестәр тәрбиәләй алырбыҙ, тип уйлайым. Мин ышанам: һәр бала үҙенсә талантлы. Үҙ алдыма ошондай маҡсат ҡуям: уҡыусыға үҙен асырға, булдыҡлылығын күрһәтергә, ижади яҡтан үҫешергә ярҙам итергә.
Балалар менән эшләүемә 25 йылдан артыҡ ваҡыт уҙған. Был дәүер эҙләнеүҙәр, уйланыуҙар, икеләнеүҙәр, асыштар йылдары булды. Замана үҙгәреп тора, балалар һәр яңылыҡты үҙләштерә бара. Заманса уҡытыуҙан, уҡыусыларҙан артҡа ҡалмаҫ өсөн, яңы инновацион технологияларҙы өйрәнергә, программаларҙы үҙләштерергә, даими эҙләнергә, ижади эшләргә тура килә. Уҡытыу системаһындағы төрлө ҡараштар, фекерҙәр араһынан үҙеңдекен һайлай белергә кәрәк. Тематик презентациялар, интерактив электрон дәреслектәр, интернет селтәре мәғлүмәттәре, проект эштәре кеүек башҡа алымдарҙы ҡулланып, һәр дәресте мауыҡтырғыс итеп үткәрергә тырышам. Сөнки уҡыусыларҙа өйрәнгән предметҡа ҡарата ҡыҙыҡһыныу уятҡанда ғына, балалар уның менән бәйле бөтә эштәрҙе лә шатлыҡ менән ҡабул итәсәк. Тағы ла үҙ аллы нимәлер белергә, үҫешергә тырышасаҡ. Шулай итеп, мин өйрәтәм, өйрәнәм һәм был миңә оҡшай!
Үҙ эшеңде яратып башҡарыу – үҙе ҙур бәхет, минеңсә. Минуттар, сәғәттәр, көндәр, айҙар тиҙ арала борсоуҙары, шатлыҡтары менән үтеп китәләр. Күңелдә бәхет, шатлыҡ һәм ғорурлыҡ хистәре генә ҡала. Һәр ваҡыттағыса мәктәпкә, яратҡан эшемә, ашығам. Мин изге һөнәр эйәһе, мин - уҡытыусы.
Саҡмағош 1-се урта мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте
уҡытыусыһы Исламғәлиева Рәмзилә Рауил ҡыҙы.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Минем педагогик осталыгым (эссе)
"Минем педагогик осталыгым" дигән темага эссе....
Минем педагогик осталыгым (эссе)
Укытучы һөнәре турында уйланулар, үземнең хезмәт юлын яңадан сайларга мөмкинлегем булса, мин барыбер укытучы булыр идем ......
"Минем педагогик осталыгым" эссе
"Минем педагогик осталыгым" эссе....
Минем педагогик осталыгым (эссе)
Минем педагогик осталыгым (эссе)...
"Минем педагогик осталыгым" эссе
"Туган тел" мастер-классында катнашу өчен язылган эссе...
Минем педагогик осталыгым (эссе)
Ни өчен соң әле мин нәкъ менә укытучы һөнәрен сайладым?...
"Минем педагогик осталыгым" эссе
Һәр төр һөнәр ияләре арасында үз эшенә бөтен барлыгы белән бирелгән, хезмәтен җиренә җиткереп башкаручы, гомер буе яраткан һөнәренә тугрылыклы булып калучы кешеләр була. Нәкъ менә алар башкаларг...


text:
80f9
Ниндәй генә ҡыйынлыҡтар булһа ла, мин үҙ ғаиләмдән йыуаныс, терәк-таяныс таба алам һәм өйөбөҙҙөң йәме булып торған шундай туғандарым булыуына ғорурланам, ҡыуанам.
Муниципаль дөйөм белем биреү бюджет ойошмаһы
Түбәнге Таһир урта дөйөм белем биреү мәктәбе
Иншаның темаһы: «Беҙҙең өйҙөң йәме»
Башҡарыусы: 8 класс уҡыусыһы Ғабитова Әлиә Шәрифулла ҡыҙы
Етәксеһе: башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Байраҡаева Гөлкәй Радик ҡыҙы.
Беҙҙең өйҙөң йәме.
Ғаиләм - ҡәлғәм.
Өйҙөң йәме – ул татыу ғаиләлә. Быны мин Мостай Кәримдең «Беҙҙең өйҙөң йәме» исемле хикәйәһен уҡығас ҡына ныҡлап төшөндөм. Мәҫәлән, Оксана менән Йәмилде генә алайыҡ. Уларҙың шундай йылы мөнәсәбәттә булыуҙары, моғайын, береһен дә иғтибарһыҙ ҡалдырмағандыр. Шулай уҡ уларҙың ғаиләһе менән бик татыу йәшәүҙәре һоҡландыра. Әлбиттә, был хикәйәнең аҙағы күңелһеҙ бөтә. Шуның өсөн, бер-беребеҙҙең ҡәҙерен белеп, ауыр һүҙҙәр әйтешмәй йәшәргә кәрәк.
Үҙемдең ғаиләмә килгәндә инде, минең янымда иң ҡәҙерле булған әсәйем менән атайым, күңел йыуанысым ҡустым һәм һеңлем бар. Уларҙан да ҡәҙерле кеше юҡтыр был донъяла. Беҙ һәр саҡ бер-беребеҙгә ярҙам итешеп, татыу ғүмер итәбеҙ.
Әсәйем – донъяла иң изге, ҡәҙерле һәм хөрмәтле кешем. Унһыҙ тормошомдо күҙ алдыма ла килтерә алмайым. Минең ул дуҫым да, серҙәшем дә. Барлыҡ эс серҙәремде уға ғына һөйләйем. Ул миңә тик яҡшы юлдан ғына барырға, төрлө хәлдәрҙә ҡаушап ҡалмаҫҡа, дуҫтарым һәм туғандарым менән татыу йәшәргә өйрәтә. Әсәйемде – идеялым тип әйтә алам. Сөнки, ул үҙе лә бик яғымлы, һәр эшкә лә оҫта, изге кеше. Уның бер йылмайыуынан бар донъя яҡтырып киткәндәй була. Тәмле итеп әҙерләгән аш-һыуҙары, баҡсабыҙ тулы йәшелсә, емеш-еләктәре телеңде йоторлоҡ. Ул тегеү-бәйләүме, йорт эштәрен башҡарыумы, беҙҙе тәрбиәләүме һәм башҡа эштәр ҙе лә башҡарыу, күберәге әсәйгә төшә. Әлбиттә, ул мине лә был эштәргә өйрәтә һәм мин ихлас ярҙам итәм. «Атанан күргән - уҡ юнған, әсәнән күргән - тун бескән»,- тиелгән бит халыҡ мәҡәлендә лә.
Атайым да эш һөйөүсән кеше. Ҡулынан килмәгән һөнәре юҡтыр уның. Ниндәй генә эшкә тотонмаһын, һәр саҡ еренә еткереп эшләй, бүтәндәргә лә ярҙамсыл. Ул шулай уҡ бик шаян да кеше. Уның менән һар саҡ күңелле. Килеп сыҡҡан бик ҡыҙыҡлы хәлдәребеҙ ҙә етерлек. Ауылда уны бөтәһе лә хөрмәт итә. Шундай атайым булыуына мин бик ғорурланам.
Ғаиләбеҙҙең ҡыуаныстары, өйөбөҙҙөң йәмдәре булған тағы ла ҡустым һәм һеңлем бар. Мин уларҙы ла бик ныҡ яратам. Улар икәүе лә әле уҡыусылар, яҡшы ғына уҡып йөрөйҙәр. Беҙ бер-беребеҙгә лә, атай-әсәйгә лә ярҙам итәбеҙ. Улар менән миңә һәр саҡ күңелле.
Беҙ ғаиләбеҙ менән бергә йыл да Яңы йыл байрамын ҡаршылайбыҙ. Ул байрамды инде беҙ түҙемһеҙлек менән көтөп алабыҙ. Сөнки, был төндә мөғжизәләр ҙә осрай. Салют атабыҙ, һырғалаҡта ла шыуабыҙ. Йәй булһа, йәмле Талҡаҫ күленә, Шүлгәнташ мәмерйәһенә ял итергә барыу, йолаға әйләнде.
Был донъяның ауырлыҡтарына ҡарамай, атайым менән әсәйем үҙ эштәрен асып, малсылыҡ менән шөғөлләнәләр. Ә беҙ, үҙ сиратыбыҙҙа, уларға һәр саҡ ярҙам итергә тырышабыҙ. Бәләкәйҙән уҡ атай һәм әсәйем беҙҙе эшкә, өлкәндәрҙе хөрмәт итергә өйрәтәләр. Беҙ уларҙың йөҙҙәренә ҡыҙыллыҡ килтермәй, шулай эшһөйәр, илебеҙгә кәрәкле кешеләр булып үҫергә тырышабыҙ. һәм, әлбиттә, киләсәктә үҙебеҙ ҙә тейешле һөнәр алып, атай-әсәй кеүек татыу ғаилә ҡороп, уларҙың юлдарын һәм шөғөлдәрен дауам итербеҙ, тип уйлайым.
Ниндәй генә ҡыйынлыҡтар булһа ла, мин үҙ ғаиләмдән йыуаныс, терәк-таяныс таба алам һәм өйөбөҙҙөң йәме булып торған шундай туғандарым булыуына ғорурланам, ҡыуанам.
Сказка об одной Тайне
«Яндекс» открыл доступ к нейросети "Балабоба" для всех пользователей
Что общего у травы и собаки?
Как нарисовать лимон акварелью
Солдатская шинель


text:
Башланғыс кластарҙа уҡыусыларҙың телмәрен үҫтереү
статья (1 класс) на тему
Башланғыс кластарҙа уҡыусыларҙың телмәрен үҫтереү
Скачать:
Предварительный просмотр:
Иҫке Собханғол дөйөм урта белем биреү мәктәбенең Яңы Собханғол филиалы
Башланғыс кластарҙа уҡыусыларҙың телмәрен
үҫтереү
Педсоветта сығыш яһаны
Протокол № 1
“5” ноябрь, 2014 йыл.
Әҙерләне башланғыс кластар уҡытыусыһы
Хоҙайбирҙина Флүрә Ырыҫйән ҡыҙы.
Йөкмәткеһе
1.Инеш. Телмәр үҫтереү – тел уҡытыу методикаһының ҡатмарлы өлөшө.
2. Төп өлөш.Телмәр үҫтереү алымдары.
3.Йомғаҡлау. Телмәр үҫтереүҙең әһәмиәте.
4.Ҡушымта. Грамматик уйындар һәм мауыҡтырғыс күнегеүҙәр
5.Ҡулланылған әҙәбиәт.
Уҡыусыларҙың телмәрен үҫтереү
Йәмғиәттәге үҙгәрештәр,компьютер технологияһының алға китеүе өлкәндәрҙең генә түгел,балаларҙың да аң һәм психологик үҫешенә,телмәренә йоғонто яһамай ҡалмай.Уҡыусыларҙың телмәрендә тупаҫ һүҙҙәрҙән торған лексик берәмектәр,жаргон лексика әүҙемләшә.Шуға ла мәктәптә, белем биреү менән бер рәттән ,коммуникатив маҡсаттарҙы тормошҡа ашырыу төп бурыстарҙан һанала.
Телмәр үҫтереү – тел уҡытыу методикаһының ҡатмарлы өлөшөн тәшкил итә. Был шуның менән аңлатыла: әҙәби телдең нормалар системаһын, законлыҡтарын үҙләштереү һәм телмәрҙә ҡулланырға өйрәнеү конкрет бер лексик-грамматик тема менән генә сикләнмәй, ә программала күрһәтелгән бөтә материалды өйрәнеү барышында бөтә уҡыу йылдарында ла дауам итә.
Коммуникатив ҡараштан сығып,мотлаҡ аралаша белеүҙе формалаштырырға, йәки икенсе төрлө әйткәндә,аралашыу компетенцияһын барлыҡҡа килтерергә кәрәк. Аралашыу компетенцияһы тип әйткәндә телмәр эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәре: уҡыу, ишетеү (тыңлау), һөйләү(монолог,диалог),яҙыу- менән файҙалана белеү күҙ уңында тотола.
Телдән һәм яҙма аралашыу бәйләнешле, ләкин һәр береһе 4 төр телмәр эшмәкәрлегендә: һөйләү, тыңлау, уҡыу, яҙыу аша тормошҡа ашырыла. Ысынбарлыҡта аралашҡанда кеше уҡый һәм уҡығанды тикшерә, кәрәкле информацияны һәйбәтерәк хәтерләү һәм иҫенә төшөрөү өсөн яҙып та ала . Был эштәрҙең төрҙәре бер- береһе менән тығыҙ үрелеп бара һәм улар араһында тиҙ генә аныҡ сик ҡуйыуы ҡыйын.
Телмәр үҫтереү барышында балаларҙа телгә ҡарата уйындар ярҙамында ҡыҙыҡһыныу уятыу һәм үҫтереү, туған телгә ҡарата ихтирамлы, етди ҡараш тәрбиәләү; матур, әҙәби итеп һөйләшергә өйрәтеү.
Маҡсатҡа ирешеү өсөн түбәндәге мәсьәләләрҙе сисеү кәрәк:
· Тел сараларын дөрөҫ ҡулланып, бер-береңде аңларға һәм үҙ фекереңде асыҡ итеп әйтергә өйрәтеү. Тел саралары, минеңсә, шунан ғибәрәт: хәрефтәр, өндәр, типик һөйләмдәр, һүҙбәйләнештәр;
· Гуманитар фекерләүҙе үҫтереү;
· Һөйләмдәрҙе бер-береһенә бәйләп телмәр төҙөү һәм билдәле бер фекерҙе, уйҙы әйтә белергә өйрәтеү (белдереү, хәбәр итеү, фекерләү, ҡараш, тасуирлау, хуплау, маҡтау, шелтәләү һ.б.) ;
· Уҡығанды, һөйләгәнде аңларға өйрәтеү (аудирование) ;
Был бурыстарҙы уңышлы тормошҡа ашырыу өсөн, әлбиттә, уҡытыусынан дәрестә төрлө методтар һәм алымдар менән ижади эшләү талап ителә.
Шулай итеп, уҡытыусының алдында ҙур проблема килеп баҫа: нисек уҡыусыларҙы телмәр эшмәкәрлеген әүҙемләштерергә һәм шул нигеҙҙә телмәр үҫтерергә.
Бөгөнгө көндә уҡыусыларҙың телмәр күнекмәләрен үҫтереүҙә уларҙың һүҙ менән эшләй белеүе, һүҙбәйләнештәр, һәйләмдәр төҙөй белеүе, бәйләнешле текст менән эшләй белеүе беренсе планда тора.
Башланғыс класс уҡыусыларын диалогик телмәргә өйрәтеү ҡатмарлы һәм оҙайлы процесс.Уҡытыусы балаға һорау бирә,ә уҡыусы 2-3 һүҙҙән торған һөйләм менән яуап бирә.Тәүҙә уҡыусы уҡытыусы артынан ҡабатлаһа,артабан ул үҙ аллы һөйләмдәр төҙөй башлай.Башланғыс класс уҡыусылары өсөн һорауҙар ҡыҫҡа,конкрет була,уларға тулы һөйләмдәр менән яуап биреү талап ителә.Бындай эш һөйләм төҙөлөшөн үҙләштереүгә ярҙам итә.Артабан уҡыусылар диалогты ролдәргә бүлеп тасуири уҡырға,һөйләп ҡарарға өйрәнә.
Уҡыусыларҙың актив һәм пассив һүҙлек запасын байытыуҙа диалогик телмәрҙе кластан класҡа тулыландыра барыу,күнегеүҙәрҙең төрлө,мауыҡтырғыс булыуы отошло була.
Телмәр аша фекерҙе башҡаларға еткереүҙең, аралашыуҙың төрлө формалары бар: әңгәмә, әкиәт, йомаҡ, мәҡәл, йыр, лекция, шиғыр һ.б.. Быларҙың һәр береһе әҙәби телдең йә диалог, йә телдән һәм яҙма монолог формаларын ҡабул итә. Тел программаһында юғарыла һаналған жанрҙарҙың балалар өсөн аңларлыҡ, үҙләштерерлек булғандары ғына һайлап алына һәм уҡыусыларҙың һөйләү менән яҙыу телмәрен үҫтереүҙе күҙ уңында тота. Тәүге дәрестәрҙән үк уҡыусыларҙың телмәренә ҙур иғтибар бүлергә, телмәр хаталарын төҙәтеп, дөрөҫ һөйләүҙәрен талап итеү мөһим. Шул уҡ ваҡытта яйлап ҡына телгә ҡарата ихтирам, дөрөҫ һөйләшеү ихтыяжын тәрбиәләү отошло.
Эш алымдарын үтәүҙә түбәндәге принциптарға таянып эшләү уңышҡа өлгәшеүгә ярҙам итә:
· Коммуникатив йүнәлеш принцибы:
Үҙ-ара аралашыуға өйрәтеү практик маҡсаттарҙың иң мөһиме. Шуға күрә коммуникатив йүнәлеш принцибы төп методик принцип булып тора, сөнки уҡыусыларҙың уҡыуы (һөйләгәндә аңлау, һәйләшеү) һәм яҙыу (шыма уҡыу, дөрөҫ яҙыу) коммуникацияһына йәлеп итеүгә нигеҙләнергә һәм системалы булырға тейеш. Был принципты тормошҡа ашырыу аралашыу өсөн ыңғай шарт булып тора. Шуға күрә һәр дәрестә уҡытыу процесын ошо принципҡа ярашлы рәүештә ҡорорға кәрәк.
· Аңлылыҡ принцибы:
аңлы рәүештә телмәр төҙөргә өйрәтеү һәм һүҙ белдергән хәрәкәтте үтәүҙе автоматик кимәлгә еткереү телде тойорға ярҙам итә.
· Туған телгә таянып өйрәтеү принцибы:
телен башҡа телдәр менән сағыштырып өйрәтеү.
· Уҡытыуҙа тәрбиәүи принцип:
дәресте булған һәр мөмкинселекте Тыуған илгә, уның мәҙәниәтенә һәм тарихына, халыҡ йолаларына һөйөү тәрбиәләү өсөн ҡулланыу, халыҡтар араһындағы дуҫлыҡты нығытыуға йүнәлтеү.
Уҡыусы үҙаллы телде үҙләштерергә өйрәнергә тейеш, шуға күрә уҡытыусы тик уҡытып ҡына ҡалмай, ә балаға уҡырға ярҙам итә.
Телмәр үҫтергәндә уҡытыуҙа уйындар ҡулланыуҙың әһәмиәте бик ҙур.
Шулай уҡ артикуляция өҫтөндә эш, парлы эшләү, төркөм менән эшләү, ситуатив һөйләшеү, проекттар, парлы уйындар .
Уйындар – телмәр үҫтереүҙең башланғыс этабындағы иң мөһим компоненттарҙың береһе. Һәм шулай уҡ монолог, диалог кеүек формаларҙың бәйләнеше төп урын алып тора. Диалогҡа өйрәтеү ике мәсьәләне сисә:
· ишеткәнде кире ҡабатлап әйттереү;
· диалогтағы бер репликаны мәғәнәле, бәйләнешле айырым бер итеп үҫтерә белергә өйрәтеү, микромонолог төҙөү.
Телмәр үҫтереүҙә сюжетлы уйындар ҡулланып эшләү уңышлы һөҙөмтәләр бирә :
· баланың һүҙлек запасын ҡулланып,телде аңлауы;
· уңайһыҙланмайынса бер-береһе менән аралашыуы;
· уйлау ҡеүәһен күтәреү;
· көтөлмәгәндә килеп тыуған телмәр ситуацияларынан еңел сыға белеү;
· Телгә ҡыҙыҡһыныу, өйрәнеү теләктәре уяна;
· баларҙың ижади һәләттәре арта.
Мәктәпкәсә йәштәге балалар тормошта иң кәрәк була торған күнекмәләрҙең күбеһен уйын аша алалар. ә мәктәпкә килгәс, уйындан етди эшкә күсергә тура килә. Был күсеш киҫкен булмаһын өсөн, дәрестәрҙә уйын һәм мауыҡтырыусанлыҡ бигерәк тә 1-се-2се кластарҙа ҙур урын алырға тейеш. . Уҡыусыларҙың йәш үҙенсәлегенә, дәрестең ҡатмарлылығына һәм эш төрҙәренә ҡарап, ял минуттары йөкмәткеһе һайланыла.. Ғәҙәттә, дидактик уйындар, ҡыҙыҡлы эштәр, проблемалы һорауҙар, башватҡыстар, мәсьәләләр, теге йә был теманың асылын, үҙенсәлектәрен характерлаусы әкиәттәр, көләмәстәр, йомаҡтар, мәҡәлдәр, һәр төрлө логик күнегеүҙәр, стилистик күнегеүҙәр – былар бөтәһе лә, уҡыусыларҙың донъяны танып белеүен, фекерләү ҡеүәһен, зирәклеген, телмәрен үҫтереүҙә ҙур роль уйнайҙар.
Ҡушымта
Грамматик уйындар һәм мауыҡтырғыс күнегеүҙәр бер нисә төргә бүленәләр:
Фонетик, лексик, грамматик мәсьәләләр.
Фонетик, лексик, грамматик уйындар.
Мәғлүмәт биреүсе мауыҡтырғыс материалдар.
Шаярыуға ҡоролған һорауҙар.
Метаграммалар
Бер хәрефте икенсеһе менән алмаштырып табыла.
Ш менән төрлө төҫлө еңел ҡыуыҡ
Ҡ менән мамыҡ кеүек, үҙе һыуыҡ.
(шар-ҡар)
Ҡ менән йәшелсә, Т менән һауыт-һаба, С менән балыҡ.
(ҡабаҡ, табаҡ, сабаҡ)
Т менән ашамлыҡ, Ҡ менән бороңғо хәрби ҡорал,
Ш менән йәшелсә.(талҡан, ҡалҡан, шалҡан)
Шарадалар
Уйын-йомаҡтар шарадалар тип атала.
Бер өлөшө бик тәмле,
Икенсеһе бер йәнлек,
Бергә ҡушһаң: һуғылған,
Түргә йәйеп ҡ уйылған.
(бал+аҫ=балаҫ)
Бер өлөшө, ай-һай,әсе,
Икенсеһе төҫ була...
Бергә ҡушып, ҡороп ҡуйғас,
Ҡуян эләгеп ҡуя.
(тоҙ+ аҡ = тоҙаҡ)
Кем күберәк һүҙ яһай ала?
Бер үк һүҙгә төрлө ялғауҙар ҡушып, яңы һүҙҙәр яһарға.Иң күп һүҙ яһаған кеше еңеүсе булып ҡала.
Өлгө: ҡар-ҡарт, ҡармаҡ,ҡарағат, ҡара, ҡаралыҡ, ҡараһыу, ҡартлыҡ, ҡараҡ.
Һандарҙан һүҙҙәр төҙөү.
6Н – алтын 5ЕК – бишек
К3 – көс 100 Өк– йөҙөк
Т10 – тун Б6 – балтырған
Кем тиҙерәк, етеҙерәк
Уҡыусылар өс командаға бүленә. Уҡытыусы һәр командаға бер тема бирә. Ошо темаға уҡыусылар һүҙҙәр уйлай. Кемдең яуаптары, яҙылыштары дөрөҫ, һүҙҙәре күп ошо команда беренселекте яулай һәм бүләккә “биш” билдәһен ота. Мәҫәлән, тема: “Уҡыу әсбаптары” (китап, ҡәләм, дәфтәр һ.б.), “Йәшелсәләр” (кишер, кәбеҫтә, ҡыяр), “Ғаилә” (атай, әсәй, олатай һ.б.)
Был күнегеүҙе ҡатмарлаштырырға мөмкин. Ошо һүҙҙәр менән һүҙбәйләнештәр, аҙаҡтан һөйләмдәр төҙөтөргә мөмкин.
Ҡулланылған әҙәбиәт
Баһауетдинова М.И., Йәғәфәрова Г.Н. Күңелле минуттар. Өфө, Китап,
Тасуири уҡыу формалаштырыу өсөн күнегеүҙәр
Орфоэпик күнегеүҙәр
Пауза менән бүленмәгән һүҙҙәрҙе дөрөҫ әйттереү.
тора алмай ҡола ат
һары ат арғы урамда
алып кил күрә алмай
иртә үк килә алманы
алғы яҡ алып бар
Бирелгән һүҙҙәрҙән төшөп ҡалған өндәрҙе таптырыу.
Муйнаҡ бирьяҡ тәү тапҡыр
Өләсәй олатай яҡшатлана
Аръяҡ ҡарағас Арғауыл
Яңауыл табағас
2. а) н һәм ң хәрефтәре ингән һүҙҙәрҙе сағыштырыу.
тин –таң ен –ең
төн –төң тун-туң
мен-мең мин-миң
ин-иң тин-тиң
ун-уң өн-ө
Тауыштың көсөн һәм урындарын билдәләп, текстар уҡыу.
Шиғырҙы тәүҙә эстән, унан һуң уң яҡта бирелгән күрһәтмәләр буйынса уҡығыҙ:
Ҡыуанышып балалар –ҡысҡырып
Урындарына ятты, - ғәҙәттәге тауыш менән
Улар менән бесәй ҙә – ҡысҡырыбыраҡ
Йоҡларға ятҡан булды. –аҡрыныраҡ
Мырылдауҙан туҡталып,- бик аҡрын
Юрый күҙҙәрен йомдо, - аҡрын
Өйҙәгеләр йоҡланы, - бышылдап
Шаулап йөрөүсе бөттө. – бик аҡрын
( Ғ.Сәләм.)
“Һулыш күләме” күнегеүе.
Роберт Миңнуллиндың “Маҡтансыҡ” шиғырын уҡыйбыҙ. Балалар тыныс ҡына күкрәк, елкәне һелкетмейсә иҫнәп, “дүрт сәғәт, алты сәғәт,…” тип, “маҡтаныуҙарын” дауам итәләр.
“Маҡтансыҡ”
Минме? Һыу аҫтындамы?
Рәхәтләнеп торалам.
Кәрәк икән, тын алмайым
Кәрәк икән, тын алам (иҫнәйбеҙ)
Бер минут та торалам,
Бер сәғәт тә торалам,
Ике сәғәт тә торалам,
Өс сәғәт тә торалам
Водолаз кейемендә (иҫнәйбеҙ).
Артикуляция гимнастикаһы күнегеүҙәр.
Һәр күнегеү 5-10 тапҡыр ҡабатланырға мөмкин.
Ирендәр өсөн күнегеүҙәр:
а) “Йылмайыу” – ирендәр асыҡ, йылмайыу күренешендә, тештәр ҡыҫылған;
б) “Торба” – ирендәрҙе борғо кеүек түңәрәкләтеп алға табан һуҙыу;
в) Ирендәрҙе ауыҙ эсенә тартып, тештәр мерән ҡыҫыу;
г) Аҫҡы иренде өҫкө ирен өҫтөнә ҡуйыу.
Тел өсөн күнегеүҙәр:
а)”Сәғәт”- телде уңға – һулға йөрөтөү;
б) ) “Бәүелсәк”- телде аҫҡа, өҫкә йөрөтөү;
в)”Көрәк”- телде сығарып, көрәк һымаҡ аҫҡы иренгә һалыу;
г)”Аттар”- ат сабыуы тауышы сығарыу;
д)”Энә”- телде алға ныҡ итеп һуҙырға ла, ауыҙҙан энә һымаҡ ослайтып сығарыу;
е) “Ҡалаҡ” – телде киң итеп ауыҙҙан сығарарға, ҡалаҡ һымаҡ уның ситтәрен бөкләргә, сикәләрҙе эскә тартып, һауаны эскә һурырға.
Дөрөҫ һулыш алыу өсөн түбәндәге күнегеүҙәр.
Танау аша тәрән итеп тын алыу, оҙаҡ итеп ауыҙ аша һауаны сығарыу. 1.Баҫабыҙ. Бер ҡулды диафрагмаға, икенсе билдән юғары ҡабырғаларға
ҡуябыҙ. Баш туры. 1-тәрән һулыш алабыҙ, 1 – һулышты тотҡарлайбыҙ, 1-5 һулышты әкрен генә сығарабыҙ.
Танау менән иҫнәүҙе күнектергәндән һуң, балаларға махсус яйлаштырылған һулыш күнегеүҙәрен өйрәтеүгә күсәбеҙ.
1. “Ҡурай”. Ултырып эшләйбеҙ.Ҡулдарҙы йомарлап, ауыҙ алдына ҡуябыҙ – оҙон ҡурайҙы күҙаллайбыҙ. “П-Ф-Ф-ф-ф” тип һулышты көс менөн оҙонораҡ итеп этеп сығарабыҙ. Һулыш бөткәс, танау менән иҫнәйбеҙ. ( 3 ҡабат эшләнә).
2. “Стена сәғәте теле”. Аяҡтарҙы елкә киңлегендә айырып баҫабыҙ, ҡулдар билдә. Яҡ –яҡҡа эйелгәндә “даң-доң” тип һулышты сығарабыҙ, турайып баҫҡанда тиҙ генә һулыш алабыҙ (11 ҡабат).
3. “Утын ярыу”
Аяҡтарҙы елкә киңлегендә айырып баҫабыҙ. Ҡулдарҙы баш артында “йоҙаҡлағанда” иҫнәйбеҙ, алға эйелеп һулышты “уах” тип сығарабыҙ (5-6 тапҡыр).
4. “Боксер”
Баҫабыҙ. Ҡулдарҙы йоҙроҡлап, терһәкте бөгөп, күкрәккә ҡуябыҙ. Тиҙ генә иҫнәйбеҙ, ҡулды йоҙроҡлаған килеш киҫкен генә алға этеп “һа” тип һулышты сығарабыҙ (10 ҡабат)
Ҡулланылған әҙәбиәт.
1. Башҡортостан уҡытыусыһы №№1-12,2011.
2. Башҡортостан уҡытыусыһы №№ 1-3, 2012.
3. Мавлиярова А.Т. Формирование устной речи учащихся начальных классов гимназий Республики Башкортостан.- М., 2003.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
"ӘҘӘБИ ӘҪӘРҘӘР АША БАШЛАНҒЫС КЛАСС УҠЫУСЫЛАРЫНДА АТА- ӘСӘГӘ ИХТИРАМ ТОЙҒОҺО ТӘРБИӘЛӘҮ"
Научная статья...
"ЛЕКСИКА БҮЛЕГЕ АША УРТА КЛАСС УҠЫУСЫЛАРЫНДА ТЕЛМӘР ҮҪТЕРЕҮ"
научная статья на башкирском языке...
"Һау бул башланғыс класс!" Байрам өсөн сценарий.
Сценарий выпускноговечера на башкирском языке...
Башланғыс кластарҙа уҡыусыларҙың телмәр компетенцияһын үҫтереү
Йөкмәткеһе1. Инеш.Телмәр үҫтереү – тел уҡытыу методикаһының ҡатмарлы өлөшө. 2. Төп өлөш...
телмәр үҫтереү дәресенән календарь-тематик план
Һүрәтләү, йомаҡтар.Дәфтәрҙә эш, уйын Айыуханға ярҙам ит.Һөйләмдәр төҙөү,хәтер нығытыуға күнекмәләр , йомаҡтар, һүрәттәр ҡарау. ...
Дидактик материал. Телмәр үҫтереү.
Телмәр күнегеүҙәре....


text:
Главные вкладки
Халикова Лариса Финат ҡыҙы
Укытыусы... Ниндәй бөйөк исем....
Профессия: Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
Профессиональные интересы: Укыусыларға белем биреү, тәрбиәләү
Увлечения: Әҙәби китаптар уҡыу, бәйләү,
Регион: Республика Башкортостан
Населенный пункт: Нефтекама калаhы
Место работы: Нефтекама ҡалаһының 16 -сы урта дөйөм белем биреү мәктәбе
Звание, ученая степень: Беренсе категориялы укытыусы
Навигация
Последние записи в блоге
Ссылка на мой мини-сайт:https://nsportal.ru/larsen-0
Кешенең бөтә нимәһе лә матур булырға тейеш; кейеме лә, күңеле лә, уйҙары ла.
Мин – уҡытыусы. Минең уҡыусыларға күсергән назым, күңел йылым, миһербанлылығым, биргән белемдәрем юҡҡа сыкмаһын ине. Һәр баланың күңелендә урын алып, уларға донъяла үҙ урындарын табырға, ҙур тырышлыҡ менән йәшәргә, ауырлыҡтарҙы, ҡаршылыҡтарҙы еңергә, дәрәжәләргә ирешергә ярҙам итһен ине. Бөгөнгө көндө иң ҙур бәхет- ул үҙемдең уҡыусыларымдың абруйлы булыуын күреү.Уларҙың барлыҡ ғәмәлдәрен тикшереп, яҡшыһын ямандан айырып күрһәтеү һәм ялғыш юлдан һаҡлап ҡалыу өсөн дә , мин-уҡытыусы яуаплы
О себе
Нефтекама ҡалаһының 16 - cы һанлы урта мәктәбендә 10 -сы йыл эшләйем. Ошо ваҡыт эсендэ уҡыусыларға белем, тәрбиә биреү, атай -әсәйҙәр менән эшләү бәхетенә ирештем.
Книги, которые сформировали мой внутренний мир
Зәйнәб Биишеваның "Емеш" , Ноғман Мусиндың "Мәңгелек урман" романдары
Моё портфолио
Туған телем, минең телем
Хөрмәтләйем мин hине.
Матурлығың, нескәлегең,
Таң ҡалдыра бит мине.
Электрон портфолио
уҡытыусыға эшенә "ситтән" ҡарарға,
алдына яңы бурыстар ҡуйырға,
үҫешен асыҡларға ярҙам итә.
Еңеүҙәрҙе тырыштар һәм ныҡыштар яулай!!!
Добавить творческую работу ученика
Код для вставки списка публикаций на другие сайты


text:
Еңеүгә - 70 йыл. (Сценарий).
методическая разработка на тему
Ҡот осҡос һуғыш 1418 кѳн дауам итә. Бѳйѳк Ватан һуғышы йылдарында 34 млн. 477 мең кеше һалдат шинелен кейҙе. Башҡортостан егеттәре-ҡыҙҙары ла яуҙа һынатманы. Бѳйѳк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостандан 704 мең 448 кеше һуғышҡа киткән. Батырлыҡ күрһәтеп 200 мең 810 кеше тѳрлѳ орден-миҙалдар менән наградланған.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Еңеүгә - 70 йыл.
(Сценарий).
(Зал байрамса биҙәлгән. Ике яҡтан ике алып барыусы сыға.)
(Укыусылар башкарыуында коллектив бейеү.)
(Һуғышҡа арналған музыка тауышы ишетелә.)
1-се алып барыусы:
Тарих… 22 июнь 1941 йыл. Таң атып килә. Ауылдар, ҡалалар йоҡоға талған. Тәмле тѳштәр күреп балалар йоҡлай.
Ҡапыл, бѳтә доньяны ҡурҡыныс бомба тауыштары баҫа… Немец фашистары беҙҙең илебеҙгә ут асалар. 1941 йылдан 1945 йылға тиклем һуғыш бара.
( Музыка «Священная война» ).
2-се алып барыусы:
Һуғыш! Биш кенә хәрефтән торған был һүҙҙә мәңге уңалмаҫ ер яраһы, күңел яраһы, ватылған-емерелгән яҙмыш, ѳҙѳлгән ғүмер, яралы мѳхәббәт,
йәтимлек…
Ҡот осҡос һуғыш 1418 кѳн дауам итә. Бѳйѳк Ватан һуғышы йылдарында 34 млн. 477 мең кеше һалдат шинелен кейҙе. Башҡортостан егеттәре-ҡыҙҙары ла яуҙа һынатманы. Бѳйѳк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостандан 704 мең 448 кеше һуғышҡа
киткән. Батырлыҡ күрһәтеп 200 мең 810 кеше тѳрлѳ орден-миҙалдар
менән наградланға
(М.Кәрим «Мин фронтҡа китәм, иптәштәр!» шиғыры.)
1-се алып барыусы: 278 һалдат һәм офицер Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була. Муса Гәрәйевкә был исем ике тапҡыр бирелә. Тыуған ил азатлығы ѳсѳн республиканан бѳтәһе 297 мең 979 яугир башын һалған. Әлеге кѳндә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һуғыш ветерандары һаны кәмегәндән-кәмей, сафтар һирәгәйә.
2-се алып барыусы: Беҙҙең Таһир ауылынан бѳтәһе 82 ир-егет һуғышҡа алына. 21 генә тыуған ауылына әйләнеп ҡайталар. Беҙгә был һандарҙы бер ваҡытта ла оноторға ярамай. Әлбиттә, улар йылдан-йыл үҙгәрә, әлеге кѳнгә тиклем илдә исемһеҙ юғалған һалдаттарҙың исемдәре асыҡлана, эҙләнеү эштәре дауам итә.
(Йыр «Вокзалдар»-9 кл.ҡыҙҙары.)
1-се алып барыусы: Фашист илбаҫарҙарына ҡаршы, башҡа һѳнәр эйәләре менән бер рәттән, яҙыусылар ҙа кѳрәште. Башҡа кисергән трагик хәлдәрҙе яҙыусылар, шағирҙар ҙа кисерҙе. Беҙҙең ауылдан 2 фронтовик шағир: Хѳсәен Ҡунаҡбай һәм Сәләх Кулибай сыҡҡан. Улар һуғышта ҡатнашып, батырлыҡтар күрһәтеп кенә ҡалмағандәр, ҡулдарына ҡәләм алып дошманға нәфрәт уяталар.
Х. Ҡунаҡбай «Хат» шиғыры
С.Кулибай «Һалдаттар» шиғыры
2-се алып барыусы: Иҫән булған ветерандарҙы хѳрмәтләргә, яуҙа ҡорбан булған һалдаттарҙы иҫтә тоторға, ҡәҙерләргә бурыслыбыҙ. Ә хәҙер яу ҡырында ятып ҡалған яугирҙәрҙе бер минут тынлыҡ менән иҫкә алайыҡ.
1-се алып барыусы: Илебеҙ ѳсѳн ауыр кѳндәрҙә 1941 йылдың декабрендә республикабыҙҙа 112-се Башҡорт атлы дивизияһы ойошторола. Дивизияның командиры итеп Миңлеғәле Шайморатов билдәләнә. Башҡорт атлылары һуғышты 1942 йылдың 11 апрелендә Воронеждан башлап ебәрә. Аттар менән тимер танкыларға ҡаршы ҡыйыу күтәрелә. 1943 йылда Украинала Ворошиловградты азат итешәләр. Ошо һуғышта полковник Шайморатовҡа генерал-майор исеме бирелә. Ул был рейдта ҡаты яралана һәм үлеп ҡала. Дивизияның иң алдынғы 76 һуғышсыһына Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
(Йыр «Шайморатов генерал»)
2-се алып барыусы: Һуғыш башланыу менән, дошман иң тәүҙә илебеҙ йѳрәге – Мәскәүгә ынтылды. Бѳтә совет халҡы дошманға ҡаршы кѳрәшкә күтәрелде. Бик күп юғалтыуҙар менән совет халҡы дошманды ѳңѳндә дѳмѳктѳрҙѳ. Был турала бер кем дә бер ҡасан да оноторға тейеш түгел. Беҙ һуғыш теләмәйбеҙ! Беҙ тыныслыҡ яҡлы! Күк йѳҙѳн ҡара болоттар ҡапламаһын, ҡояш үҙенең наҙлы, шифалы, йылы нурҙарын һибеп, беҙҙе ҡыуандырһын.
(Уҡыусылар шиғыр һѳйләйҙәр)
(Йыр «Талъян гармун»)
1-се алып барыусы: Тыуған тѳйәгебеҙҙе нурлап яҙ килде. Ҡоштар оя ҡора, бала сығара. Йәй аҙағында туҡ башаҡтар менән сайҡалып ултырыр ѳсѳн баҫыуҙарыбыҙҙың дымлы тупрағына орлоҡ ята. Ваҡыт ағышы мәңгелек хәрәкәттә. Май беҙгә кѳләс ҡояшы, йылы елдәре, наҙлы яҙ һулышы менән генә ҡәҙерле түгел. Был кѳндѳ беҙгә ата-бабаларыбыҙ фашизмды тар-мар итеп, еребеҙгә йәшәүҙең үҙен ҡайтарҙы. Кешелек тарихындағы ҡанҡойғос ҡәһәрле һуғыш 9 Май кѳндѳ Совет иленең еңеүе менән тамамланды. Эйе…65-се тапҡыр илебеҙгә яңы һулыш, яңы кѳс-ҡеүәт, шатлыҡ менән Еңеү байрамы килә.
(Ҡыҙҙар башҡарыуында бейеү «Башҡорт ҡыҙҙары»)
2-се алып брыусы: Беҙ хѳрмәтле ветерандарыбыҙға доньяға йәм биреп йәшәүҙәре ѳсѳн рәхмәт әйтергә, уларҙың алдында баш эйергә тейешбеҙ. Бѳгѳнгѳ сараны Советтар Союзы Геройы маршал Г.К. Жуковтың һүҙҙәре менән тамамлағы килә. Ул беҙгә мѳрәжәғәт итә, мѳхтәрәм ҡәрҙәштәр, ҡәҙерле уҡыусылар! «Һеҙҙең менән бергә Бѳйѳк Ватан һуғышында ҡатнашҡан кешеләр йәшәй. Уларҙы байрамдарҙа ғына түгел, кѳндәлек тормошта ла ихтирам итегеҙ. Һуғыш ветераны һеҙҙән ярҙам һорамаҫ – автобуста, урамда, ғаиләлә үҙегеҙ иғтибарлы булығыҙ. Бының менән 1941-1945 йылдарҙа һеҙҙең ѳсѳн эшләгәндең бик бәләкәй ѳлѳшѳн генә ҡайтарырһығыҙ».
( Егеттәр башкарыуында бейеу).
(«һәр ваҡыт булһын ҡояш» йыры).
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
сценарий последнего звонка "Сценарий многосерийного фильма"
интересный тематический сценарий последнего звонка....
Сценарий: Мастер-класс «Победи конфликт!» Сценарий: Мастер-класс «Победи конфликт!»
Сценарий: Мастер-класс «Победи конфликт!» Сценарий: Мастер-класс «Победи конфликт!» Цель: познакомить педагогов с опытом эффективного взаимодействия классного руковод...
разработка сценария "исторический КВН".Сценарий игры "исторический аукцион"
Сценарии "исторический КВН2и игра "исторический аукцион" способствуют к самореализации ученика, воспитание настойчивости, выдержки, способности принимать решения, т е все то, что необходимо для успеха...
сценарий Юбилея школы Сценарий юбилея школы "Наше продолжение" Автор сценария и ведущая - учитель музыки АОУ школы №9 г. Долгопрудный ТЕПЛЫХ ТАТЬЯНА НИКОЛАЕВНА
В концерте участвуют учителя, выпускники и учащиеся. Это совместное творчество....
Сценарий спектакля на английском языке "The magic gift". Сценарий спектакля "Волшебный дар"
Сценарий подходит для проведения предметных недель на тему Хеллоуин, Рождество, День Святого Валентина.Мы поставили спектакль силами учащихся 7, 2, 3 классов. Выступили перед начальной школой на...
Сценарий праздника русского языка «СЛОВО О СЛОВАХ» (сценарий праздника русского языка, проведенного в рамках декады «Филология»)
Сценарий праздника русского языка «СЛОВО О СЛОВАХ»(сценарий праздника русского языка, проведенного в рамках декады «Филология»)Щербак Е.В., МКОУ СОШ № 42013-2014 уч.год...
Сценарий праздничного концерта, посвященного международному женскому дню 8 марта «Песни весны в кругу семьи» методическая разработка мероприятия (сценарий).
Данная методическая разработка является сценарием праздничного концерта, посвящённого международному женскому дню 8 марта. В разработке представлен полный сценарий со стихами, авторами и названиями пе...


text:
"Әкиәт урманында"
план-конспект занятия по окружающему миру (средняя группа)
Тәбиғәт һәм кеше араһындағы бәйләнеште күрһәтеү: ағастар тураһында белемдәрен киңәйтеү, ағастарҙың айырмаһын табырға өйрәтеү;логик фекерләү үҫтереү; оҡшаш һәм айырмалыҡтарын айыра белеү; йәнле тәбиғәткә кешегә ҡараған кеүек мөғәмәлә итергә кәрәклеген аңлатыу; балаларҙың һүҙлек запасын байытыу; бәйләнешле телмәр үҫтереү; урман үҫемлектәренә, хайуандарына ҡарата ихтирамлылыҡ, һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Башҡортостан республикаһының Бөрйән районы муниципаль районы Иҫке Собханғол ауылының 1-се балалар баҡсаһы муниципаль автономиялы мәктәпкәсә мәғариф учреждениеһы
Тема: “Әкиәт урманында”
(экологик-дәрес конснекты уртансылар төркөмө балалары өсөн)
әҙерләне:
Ишдәүләтова Зөһрә Баһаутдин ҡыҙы
Иҫке Собханғол, 2017йыл
Тема: “Әкиәт урманында”
(дәрес- диалог).
Маҡсат: тәбиғәт һәм кеше араһындағы бәйләнеште күрһәтеү: ағастар тураһында белемдәрен киңәйтеү, ағастарҙың айырмаһын табырға өйрәтеү;логик фекерләү үҫтереү; оҡшаш һәм айырмалыҡтарын айыра белеү; йәнле тәбиғәткә кешегә ҡараған кеүек мөғәмәлә итергә кәрәклеген аңлатыу; балаларҙың һүҙлек запасын байытыу; бәйләнешле телмәр үҫтереү; урман үҫемлектәренә, хайуандарына ҡарата ихтирамлылыҡ, һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү.
Һуҙлек эше: шыршы, ҡарағай,ылыҫлы,япраҡлы,олоно,
Методик алымдар:Урман бабай,тылсымлы хат,әңғәмә,физкультминутка, уйындар,аудиояҙма ,тәжирбә.
Күҙҙалланған һөҙөмтә: Шыршы ағасын ҡарағай ағасынан ТРИЗ аша айыра өйрәнделәр;ағастар тураһында белемдәре артты;экологик төшөнсәне нығытыу;тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү.
Ҡулланма материалдар:Ағастар һүрәттәре,тәбиғәт материалдары: шыршы һәм ҡарағай энәләре,тубырсыҡтар ,лупа,компьютер слайдтар
Дәрес барышы
Беҙҙең ауылыбыҙҙың исеме нисек?(Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылы) Балалар һеҙгә оҡшаймы беҙҙең ауылыбыҙ? Ни өсөн?(ағастар , тауҙар ҡаялар)
Тәрбиәсе.Мин һеҙгә үҙебеҙҙең Бөрйәнебеҙ буйлап сәйәхәткә алып сығам.
Слайдтар Бөрйән тәбиғәте тураһында ҡарау:Ниндәй матур беҙҙең Бөрйәнебеҙҙең тәбиғәте.
Йәшел шәлле ҡайындарым
Тирбәлә иҫкән елгә.
Ғорур баҫҡан ҡарағайҙар,
Геүләп осҡан бал ҡорттары
Йәм бирә тирә-йүнгә.
Күккә ашҡан тауҙарымды
Төйәк иткән бөркөттәр.
Ауылымды данға күмә
Һәр эштә лә уңған, өлгөр,
Көслө рухлы кешеләр.
Ишек шаҡыйҙар (хат килә)
-Балалар бөгөн беҙгә тылсымлы хат килде. Кемдән килде икән хат? Был хат еҫле.(балаларға еҫкәтеп сығам).
-Балалар ,нимә еҫе сыға?( шыршы еҫе сыға)
-Ҡулығыҙға тотоп ҡарағыҙ әле.
Был хат кемдән икән?(шыршы ағасынан)
“Һаумыһыгыҙ балалар! Һеҙгә ҡупшы йәшел шыршы хат яҙа.Миңә ярҙам итеп ебарегеҙ әле.Мине күптәр шыршы ағасы тиҙәр, ә ҡайһы берәүҙәр ҡарағай тиҙәр.Мин белмәйем , ниндәй ағас икәнлегемде? Шыршымы әллә ҡарағаймы? Һеҙҙе үҙемә ҡунаҡҡа саҡырам. Шыршыҡай!”
-Балалар ярҙам итәбеҙме йәшел ҡупшыҡайға?(эйе)
-Нисек итеп ярҙам итәбеҙ. Беҙгә нимә эшләр кәрәк?(урманға барыр кәрәк)
-Беҙҙе ҡыҙыҡлы сәйәхәт көтә, тик урманға нисек барырға?(балаларҙың яуаптары:( атлап, машинала,велосипедта)
- Ҡыш көнө нисек барып була(саңғыла,санала)
-Урманда тағы нимәләр үҫә ? (ағастар, ҡыуаҡтар, үләндәр, еләктәр,бәшмәктәр)
-Урманда тағы нимәләр бар?(хайуандар.ҡоштар,бөжәктәр һ.б.)
-Күҙҙәребеҙҙе йомдоҡ һәм беҙҙе ошо сихри тылсымлы көй әкиәттәр урманына алып барһын). Бына инде беҙ килеп тә еттек әкиәттәр урманына .
-Ҡарағыҙ әле ҡайҙа килеп еттек( әкиәтле урманға).
Урман бабайы балаларҙы ҡаршы ала.
Һаумыһығыҙ балалар!Минең урманыма килгән икәнһегеҙ икән.Бик һәйбәт булған.Балалар , ә һеҙ урманда йөрөү ҡағиҙәләрен беләһегеҙме? (юҡ)мин һеҙгә урманда йөрөгәндә үҙеңде нисек тотоу ҡағиҙәләре менән таныштырайым.
Ҡағиҙә
-Ағастарҙы,сәскәләрҙе һындырырға ярамай.Бөжәктәрҙе үлтерергә ярамай.
-Ҡош ояларын туҙҙырырға ярамай.Урманда сүп-сарҙы ташларға ярамай .
-Ҡысҡырырға ,ут яғырға ярамай.
Тәрбиәсе: Рәхмәт,беҙ был ҡағиҙәләрҙе бер ҡасанда онотмаҫбыҙ.Урман бабай беҙ урманға ҙур йомош менән килдек, ҡупшы шыршыҡайға ярҙам итергә.
(хатты урман бабайға бирә)
Урман бабай: Балалар ,мин һеҙгә ярҙам итерҙә ризамын. Бына ошо минең тылсымлы китабым һеҙгә ярҙам итер.( китап эсенән конверт сығарып бирә).
Уйын “Һүрәтте йый”
Балалар өлөштәргә ҡырҡылған ҡарағай һәм шыршы ағастарының һүрәттәрен йыялар.
Урман бабай: Афарин, балалар!Ҡарағай һәм шыршы ағастары бер-береһенә ныҡ оҡшағандар. Уларҙы ылыҫлы ағастар -тип әйтәләр. Тағы балалар һеҙ ниндәй ағастарҙы беләһегеҙ? (ҡайын,имән,уҫаҡ) Был ағастарҙы япраҡлы тип-әйтәләр.
Тәрбиәсе :Балалар ҡарағыҙ әле ,әкиәтле урманда ниндәй ағастарҙы таныйһығыҙ?(балалар һүрәттәге ағастарҙың исемдәрен танып әйтәләр)
Уйын”Ағасты танып бел”
-Ағастың нимәләре бар?( тамырҙары, олоно ,ботаҡтары , япраҡтары)
-Ағастыңтамыры ҡайҙа?(эйе ,ерҙең аҫтында ул ағасты тотоп тора)
-Балалар беҙҙе ярҙам һорап саҡырған шыршы ағасы ҡайҙа икән?
-Балалар ҡайһы ағас шыршы икән? Ҡайҙан белдегеҙ?(бына ошо ,сөнки шыршы ағасының энәләре аҫҡа ҡарай)
-Ирназар ,һин нисек уйлайһың?(Мин уйлайым ошо ,сөнки шыршы ағасы өсмөйөшкә оҡшаған). Дөрөҫ,шыршы ағасының аҫҡы яғында ботаҡтары күп, оҙон, өҫкө яғында ботаҡтары ҡыҫҡаҡ.
-Балалар бергәләп шыршы ағасы өсмөйөшкә оҡшағанын күрһәтәйек(ҡулдарҙы өҫкә күтәрҙек)
-Шыршы ағасының олоно ниндәй төҫтә?(ҡарағосҡол һор төҫтә)
-Тәрбиәсе: Был ағастың исеме нисек икән?(ҡарағай).
-Ҡарағай ағасының нимәләре бар?(олоно,ботаҡтары,энәләре, тубырсыҡтары)
-Шыршы ағасы менән нимәһе оҡшаш?(бейек,энәлекәй,йәшел ,тубырсыҡтары бар)
-Ә,нимәһе менән айырыла?(ботаҡтары өҫкә ҡарай һәм аҫҡы яғында ботаҡтары булмай ,олоно һарғылт- һор төҫтә)
Балалар әйҙәгеҙ беҙҙә ағастар булайыҡ.
Физкультминутка
Ел иҫә, иҫә, иҫә (ҡулдарҙы күтәреп, ағастар һелкенгән хәрәкәтте күрһәтәләр)
Ағастарҙы һелкетә.
Ел бөтә, бөтә, бөтә, (сүгәләр)
Ағастар бейек үҫә. (ҡулдарҙы күтәреп күрһәтәләр)
-Балалар ,ҡарағыҙ әле бында шыршы һәм ҡарағай ағастарының энәләре ята.
Тәжирбә
(шыршы һәм ҡарағай ағастарының ботаҡ энәләрен балалар ҡулдарына лупа алып сағыштыралар)
-Шыршы ағасының энәләре ниндәй?(ҡаты,ҡыҫҡаҡ,ҡара йәшел төҫтә энәләре)
-Ҡарағай ағасының энәләре ниндәй?(йомшаҡ энәләре,оҙон,асыҡ йәшел төҫтә)
-Еҫкәп ҡарағыҙ,шыршы һәм ҡарағай ағастарының энәләре бер иш еҫлеме?(юҡ)
Урман бабай: (ҡулыда кәрзине) Балалар мин һеҙгә, тип тубырсыҡтар йыйҙым. Шыршы ағасының тубырсығы һор төҫтә шыма була,ҡарағай ағасының тубырсығы башта йәшел төҫтә һуңынан ҡара –һор төҫкә керә. Тубырсыҡтар ул шыршы һәм ҡарағай ағастарының емештәре. Ошо тубырсыҡтарҙың эсендә орлоҡтары бар, шулар ергә ҡойолоп ағастар үҫә. Тубырсыҡтар менән уйнап алайыҡ.уларҙы айырып йыйыр кәрәк.
Уйын “Тубырсыҡтар”
Балалар беҙ һеҙҙең менән урманлы әкиәттә күп нәмәләргә өйрәндек.Шыршы ағасын ҡарағай ағасынан, айырырға өйрәндек ҡайтҡас был турала хат яҙып ебәрербеҙ шыршыҡайға.Урман бабайға рәхмәттәр әйтеп юлға сығайыҡ.
Урман бабай: Урман-беҙҙең байлығыбыҙ! Ул кешеләргә,хайуандарға, ҡоштарға бик кәрәк.
-Һеҙ урманда үҙегеҙҙе нисек тотоу ҡағиҙәләрен хәҙер беләһегеҙ онотмағыҙ! беҙгә урман ҡағиҙәләрен әйтеп китегеҙ әле. -Сәскәләрҙе, бәшмәктәрҙе тапамаҫҡа,ҡош йомортҡаларына теймәҫкә кәрәк. Ҡоштарҙы һәм йәнлектәрҙе йәберләмәгеҙ. Ағас ботаҡтарын һындырырға ярамай. Ошо ҡағиҙәләрҙе үтәһәгеҙ,һәр ваҡыт урманға килә алаһығыҙ. -Кеше урманда ҡунаҡ ҡына. Ҡунаҡ булһаң,тыйнаҡ бул,тиҙәр.Шулай итеп урманда үҙебеҙҙе тәртипле тотһаҡ, беҙ уның ысын дуҫтары булырбыҙ.
Ә,хәҙер килгәндәге кеүек сихри моңло көй ,беҙҙе өйөбөҙгә алып ҡайтыр.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
конспект занятия по рисованию "Шырлык урманында"
яңа сүрәтләү алымы экохенд- арт юнәлеше белән таныштыру. хәтердә калган буенча рәсемләу күнекмәләрен камилләштерү предметка хас үзенчәлекләрен бирә белүләрен ныгыту. рәсем занятиесендә продуктив эшчән...
"Шүрәле урманында"
quot;Туган телдә сөйләшәбез" (УМК) "Урман"пректы буенча...


text:
сценарий к новому году "Лунтик ищет новый год"
план-конспект занятия (старшая группа)
сценарий новогоднего утренника для детей старшей группы
Скачать:
Предварительный просмотр:
Музыка уйнап тора. Балалар залға шыршы тирәләй, бейеп инәләр.
Бейеү. "Новый год нас зовет"
Алып барыусы: Һаумыһығыҙ, ҡәҙерле балалар! Мин һеҙҙе ошо матур, тылсымлы һәм байрамса биҙәлгән залда тәбрикләүемә бик шатмын!
Донъяның бар яғында ла
Шат моңдар урғып торһон.
Һәр бер таң нурланып тыуһын,
Яңы йыл ҡотло булһын!
-Һеҙҙе барығыҙҙы ла яҡынлашып килгән яңы йыл байрамы менән ихлас күңелдән ҡотлайым. Яңы көндәр, яңы уңыштар һеҙгә телёйем!
Хоровод: «Яңы йыл»
Ниндәй ҡунаҡ беҙгә килгән?
Үҙе йәшел энәле.
Матур итеп биҙәлгән,
Ә башына йондоҙ ҡунған!
Балалар: шыршы!
Алып барыусы:
Бүлмәлә шыршы ағасы
Ул йәшелдән кейенгән
Шыршы ла урмандан беҙгә
Байрам итергә килгән!
- Ә хәҙер ҡулға-ҡул тотоношоп ҙур түңәрәк яһайыҡ, һәм беҙҙең шыршыбыҙға йыр йырлап ишеттерәйек.
Йыр: "Матур шыршыҡай"
(йырҙан һуң балалар, ултырғыстарына барып ултыралар.)
Алып барыусы:
Түҙемһеҙләнеп көтәбеҙ
Ҡунаҡтарҙың килгәнен.
Әкиәт батырҙарының –
Белмәгәнен, белгәнен.
Ҡыш бабайҙа килеп етер
Тоҡ аҫып иң башына
Ҡарһылыуҙы ла көтәбеҙ
Йәшел шыршы янына.
Алып барыусы: - Балалар, ишетәһегеҙме? (тыңлайҙар).
- Кемдер беҙгә ҡунаҡҡа килә, тссс тауышланмағыҙ.
(Вупсень менән Пупсеньдын көйө уйнай.)
(Залға Вупсень менән Пупсень инәләр.)
Вупсень: - Ну-ка, ну-ка, нимә ул һинең бында? Ау әллә ниндәй.
(бер нисә метр таҫманы һуҙып сығара).
Пупсень: - Ә был мин Шнюк бабайҙың ауына буталғанмын.
(Шыршы эргәһенә барып һөйләшәләр, шыршыны урап сығалар балаларҙы күрмәйҙәр)
Вупсень: - Пупсень, һин ҡара әле! Ағас әллә ниндәй үҫеп сыҡҡан!
Пупсень: - Эйе, ҙур, йәшел, тәмле! (еҫкәп ҡарай)
Вупсень: - Ә Лунтик әйткән була, ҡыш көнө ағастар үҫмәй тип.
Пупсень: - Ул уларҙың Айҙа үҫмәй. Ә беҙҙә ана ниндәй матурҙар үҫә!
Вупсень: - Әйҙә ашап ҡарайыҡ. Һин теге яҡтан кимер, ә мин был яҡтан кимерәм.
(шыршының эргәһенә баралар).
Пупсень: - Вупсень, ҡара әле, нимә ул? Алмалар эленеп тора мы?
Вупсень: - Ысынлапта алмалар. Әйҙә йыйып алайыҡта, береһелә күрмәгәндә, өйҙә ашарбыҙ.
Пупсень: - Әйҙә!
(бер-ике уйынсыҡтарҙы алғас, ағас ботағында конверт күреп ҡалалар).
Пупсень: - Вупсень, ә был нимә? (ала ла, әйләндереп ҡарай)
Вупсень: - Белмәйем, хатҡа оҡшаған.
Пупсень: - Әйҙә асып уҡып ҡарайыҡ.
Вупсень: - Әллә, кеше хатын уҡырға ярамай бит әле!
Пупсень: - Бер кемдә белмәйәсәктә, шәп кенә уҡыйбыҙҙа, йәшереп ҡуябыҙ.
Вупсень: - Әйҙә тиҙерәк ас конвертты, унда нимә яҙылғанын белгем килә!
(хатты алалар, уҡыйҙар).
“Ҡәҙерле балалар! Ашығып киләм һеҙгә! Бүләктәрҙә бер сана, мин алып киләм һеҙгә! Тик бына юлдарымда ҡарҙар, бурандар өйөп ҡуйған, санам үтә алмай, ярҙамға килегеҙ. Юлдарҙы ҡарҙан таҙартырға ярҙам итегеҙ”.
Пупсень: - Был хат Ҡыш бабайҙан.
Вупсень: - Әйҙә Ҡыш бабайҙың санаһын көрттән һөрәп сығарабыҙҙа, Ҡыш бабайҙың санаһына ултырып бүләктәрҙе, күстәнәстәрҙе үҙебеҙгә алайыҡ. Ә Ҡыш бабайҙы аҙаштырып икенсе яҡҡа ебәрәйек.
(Хатты алып, югереп сығып китәләр.)
(Лунтиктын көйө уйнай, Лунтик өшөп килеп инә)
Лунтик: - Ниндәй һыуыҡ тышта! Мин өшөп бөттөм. Ә мында йылы, яҡты! Ниндәй матур итеп биҙәлгән булмә. Һеҙҙә әҙерәк йылынып сыҡһам була мы?
Алып барыусы: - Әйҙә, әйҙә ин, йылынып сыҡ.
Лунтик: - Ә һеҙ балалар, беләһегеҙме минең кем икәнен?
Алып барыусы: - Балалар был кем?
Балалар: - Лунтик!
Лунтик; - Ә һеҙ ҡайҙан мине белаһегеҙ?
Алып барыусы: - Беҙҙең балалар барыһын да бөтә нимәне беләләр, улар бит тиҙҙән мәктәпкә баралар.
Лунтик: - Ә һеҙ нимәгә шулай матур итеп кейенеп бында йыйылдығыҙ?
Алып барыусы: - Беҙ Лунтик, яңы йыл байрамына йыйылдыҡ, хәҙер тиҙҙән Ҡыш бабай менән Ҡарһылыуҙа килеп етергә тейеш, тик бына Вупсень менән Пупсень иртәрәк килделәрҙә, шыршыны кимерә башлағайнылар, Ҡыш бабайҙың хатын табып алып ҡастылар. Беҙ белмәйбеҙ нимә эшләргәлә хәҙер, аптырап ултырабыҙ.
Лунтик: - Эх шул Вупсень менән Пупсень, тағы эш боҙҙолар мы? Улар беҙҙең урманда, гел генә эш боҙалар, Шэр бабай уларҙы гел генә әрләй.
-Ә шыршығыҙ һеҙҙең ҡайҙа ул? Нимә ул шыршы?
Алып барыусы: - Бына ул! Һинең артында тора.
Лунтик: - Ах! Ҡалай матур шыршы, бейек, ҡупшы, йәшел, энәле.
-Ой!
(тотоп карайым тиһә, бармағын сәнсеп ебәрә.)
-Ә еҫе ниндәй тәмле! (еҫкәп карай)
-Әбыл нимә ул? (уйынсыҡтарҙы тотоп ҡарай.)
(уйын уйнатыла, Лунтик һорау бирә, балалар эйе йәки юҡ тип әйтәләр.)
1.Тәмле, тәмле алмалар?
2.Мармелад, шоколадтар?
3.Сыңаяҡтар, ҡалаҡтар?
4.Кәнфиттәр, пиражкийҙар?
5.Муйынсыҡтар, балдаҡтар?
6.Шарҙар һәм Герляндылар?
Алып барыусы: - Лунтик, ул шыршының уйынсыҡтары. Йыл һайын беҙ шыршыны матур итеп биҙәйбеҙ, шыршы тирәлә бейейбеҙ, йырлайбыҙ, төрлө уйындар уйнайбыҙ, күңел асабыҙ
-Әйҙәгеҙ әле балалар, Лунтик менән бергә шыршы тирәлә тороп йырыбыҙҙы йырлайыҡ, “Что за дерево такое”.
Йыр: "Что-за дерево такое"
Лунтик: - Афарин! Балалар, йырығыҙ бигерәк матур икән.
Алып барыусы: - Беҙ Ҡыш бабайҙы, Ҡарһылыуҙы көтәбеҙ, ул балаларға бүләктәр алып килә, шыршының уттарын ҡабыҙа.
Лунтик: - Әәә! Мин күрҙем, күрҙем битуны, балалар. Буран уның килер юлына ҡар өйөп ҡуйған, санаһы батып ҡарҙа үтә алмай көрттән.
Алып барыусы: - Ысынлап та балалар, Вупсень менән Пупсень Ҡыш бабайҙың хаттында уҡығанда, шулай тип яҙылғайны бит инде. Иҫемә төштө Лунтик, Вупсень менән Пупсень Ҡыш бабайҙы, Ҡарһылыуҙы аҙаштырып, күстәнәстәрҙе үҙҙәренә алып касабыҙтей инеләр бит.
Лунтик: - Ярай хәҙер мин ҡотҡарып, Ҡыш бабай менән Ҡарһылыуҙы алып килермен байрамға.
(Лунтик мультфилимынан көй уйнай, Лунтик югереп сығып китә.)
Алып барыусы: - Ә беҙ балалар, Лунтик Ҡыш бабай менән Ҡарһылыуҙы алып килгәнсе байрамға, уйын уйнап алайыҡ.
Уйын: «С снежинками»
(Шәп көйгә, хәлдәре бөтөп, Вупсень менән Пупсень килеп инәләр)
Вупсень: - Уф! Саҡ ҡастыҡ, Лунтик менән Ҡыш бабайҙан.
Пупсень: - Эйе! Хәлем бөттө югереп.
Вупсень: - Ниндәй күңелле тауыш ишетелә бында?
Алып барыусы: -Һаумыһығыҙ! Әйҙәгеҙ беҙҙең яңы йыл байрамына, рәхим итегеҙ. Хәҙер Лунтик Ҡыш бабай менән Ҡарһылыуҙы алып килә.Ҡыш бабай буш ҡул менән балаларға килмәй, күп итеп күстәнәстәр алып килә.
Пупсень: - Юҡ бүтән уның күстәнәстәре, беҙ уның тоғон алып кастыҡ. (Хаааа-хааа ҡысҡырып көләләр.
-Бына, ышанмаһағыҙ кәнфит кағыҙҙары. (балаларға кәнфиттең фантиктарын ташлайҙар.)
Вупсень: - Байрамдар беҙ яратабыҙ! Тик бына йырлайҙа, бейейҙә белмәйбеҙ. Һеҙ беҙҙе бейергә өйрәтәһегеҙ ме?
Алып барыусы: - Әлбиттә! Әйҙәгеҙ малайҙар тороғоҙ бейеп күрһәтегеҙ әле, Вупсень менән Пупсеньға бейеүегеҙҙе.
Бейеү: «Малайҙар бейеүе»
Пупсень: - Афарин! Бик яҡшы бейейһегеҙ икән.
Алып барыусы: - Балалар, Ҡыш бабай менән Ҡарһылыу нишләп оҙаҡлай икән, әллә юлды таба алмайҙар микән, әйҙәгеҙ әле бергәләп Ҡыш бабай менән ҡарһылыуҙы саҡырайыҡ, бәлки беҙҙең тауышты ишетеп килептә етерҙәр.
Балалар: - Ҡыш бабай, Ҡарһылыу, Ҡыш бабай, Ҡарһылыу, Кыш бабай, Ҡарһылыу!
Ҡыш бабай: - Эһе-һей! Һаумыһығыҙ дуҫтарым!
Балалар: - Һаумы, һаумы Ҡыш бабай!
(Ҡыш бабайҙың һүҙҙәре)
(Вупсень, Пупсеньды әрләй тоғон алып ҡасҡанга, Вупсень менән Пупсень вәғҙә бирәләр бүтән улай алып касмайбыҙ тип балаларҙың 36c3 үстәнәстәрен, ғәфу итенәләр балалар алдында, Ҡыш бабай балаларҙанһорай,бергә ҡалалар)
Ҡыш бабай: - Күрәм-күрәм, әҙерһегеҙ байрамға. Бигерәк матурһығыҙ.
-Тик нимәгәлер шыршының уттары янмай, әйҙәгеҙ әле ярҙам итәйек шыршыҡайға.
Алып барыусы: - Әйҙәгеҙ әле балалар, Ҡыш бабайҙың тылсымлы һүҙҙәрен бергәләшеп ҡабатлайыҡ.
Ҡыш бабай: - Ян, ян, ян шыршы
Бул һәр саҡ шулай ҡупшы!
(Балалар менән бергәләп ҡабатлайҙар, шыршыла уттар ҡабына. Ҡыш бабай шыршы тирәләй һоҡланып ҡарай).
Ҡыш бабай: - Әйҙәгеҙ, балалар бергәләшеп шыршы тирәләй йырлап алайыҡ.
Алып барыусы: - Әйҙәгеҙ балалар, Ҡыш бабайға йыр йырлап, бер аҙ уны бейетеп алайыҡ әле дуҫтар.
(Ҡыш бабай дәртле матур көйгә, балалар менән бергә флеш - моб бейей. )
Бейеү: ”Эй кыш бабай кыш бабай”.
Ҡыш бабай: - Һай афарин ҡыҙҙар, ҡыуандырҙығыҙ мине, рахат, һыуыҡҡына булып калды!
Алып барыусы: - Әйҙәгеҙ, балалар Ҡыш бабай менән бергә, бер уйын уйнап алайыҡ.
Игра: «Угадай – ка дедушка Мороз, что дети делают сейчас».
Игра: «Три хлопка ».
Алып барыусы: - Ҡалай ҡыҙыҡ булды, эйе бит балалар?
Балалар: - Эйе!
Ҡыш бабай: - Уф, эҫе-эҫе миңә булып китте!
Алып барыусы: - Эҫе ме Ҡыш бабай, хәҙер, хәҙер, ултырып тор ултырғысҡа, беҙҙең кар бөртөктәре һине һыуытырҙар.
Бейеү: ”Ҡар бөртөктәре”.
Алып барыусы: - Ҡыш бабай, беҙҙең балалар һиңә тип шиғырҙар әҙерләгәндәр.
- Хәҙер инде, Ҡыш бабайға шиғырҙар һөйләп ишеттерәйек.
Шиғырҙар (ҡалған балалар).
Ҡыш бабай: - Афарин, балалар йырланығыҙ, бейенегеҙ, матур шиғырҙарҙа һөйләнегеҙ. Рәхмәт һеҙгә. Беҙгә ҡыҙым менән ҡайтырга ла ваҡыт етте. Һау булып тороғоҙ.
Ҡарһылыу: - Э бүләктәр балаларға, Ҡыш бабай бирмәнең бит, оноттоңмә әл-лә.
Ҡыш бабай: - Юҡ, мин күңелле Ҡыш бабай. Бөтәгеҙгә лә бүләктәр алып килдем.
-Бына, минен тылсымлы бауым бар. Хәҙер генә минең тоғомдо табыр. Тылсымлы минең бауым, минең тоғомдо табырға тырыш.
(Йомғаҡты шыршы төбөнә ташлай)
( Быйма сығара.)
Ҡыш бабай: - Шаян бау. Беҙҙе шаяртып алырға булдын мы? Ҡабат һин, Ҡыш бабай менән шаярма улай! Тағы алыҫыраҡ шыршы төбөнә йомғаҡты ташлай
(Шыршы төбөндә коробканы һөрәп сығара)
Ҡыш бабай: - Йә, балалар, бүләктәрегеҙҙе алығыҙ.
(Балаларға бүләк өләшә.)
Ҡыш бабай: - Бер кемде лә онотманым мы? Бүләкһеҙ бер кем дә ҡалманымы?
Ҡотло булһын, ҡотло булһың.
Башлана өр яңы йыл.
Барығыҙға ла килтерһен
Бәхет, шатлыҡтар быйыл…
һау булығыҙ!
(Ҡыш бабай менән Ҡарһылыу бүләктәр өләшә. Берәй талғынғына көй аҫтында Ҡыш бабай менән Ҡарһылыу, Лунтик, Вупсень менән Пупсень һаубулашып, сығып китәләр, йомғаҡлау, балалар төркөмгә ҡайтып китә.)
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Сценарий нового года " веселый новый год"
Сценарий нового года для подготовительной и старшей группы « веселый новый год»...
Сценарий сказки "Зайка ищет новый дом"для детей старшей группы.
Сценарий основан на знакомом детям сюжете, введены новые герои. Все герои отказывают Зайцу в помощи, но в конце сказки он находит себе новых друзей и новый дом....
«Зайка ищет новый дом» сказка на новый лад
создание условий для развития у детей интереса к музыкальным произведениям по средствам драматизации...
Сценарий представления «Зайка ищет новый дом»
Сценари сказки на новый лад. В представлении принимают участие все дети логопедической группы....
Сценарий для средней группы на новый 2020 год “Волшебный новый год”
Сценарий разработан для средней группы. Для создания новогоднего настроения детей и их родителей....
Сценарий музыкально-театрализованного представления к новому году по мотивам сказки "Новый год и Мышиный король" подг.группа
подг группа...
11.01.2019 г. СЦЕНАРИЙ ФОЛЬКЛОРНОГО ПРАЗДНИКА НА СТАРЫЙ НОВЫЙ ГОД « СЕЕМ, СЕЕМ, ПОСЕВАЕМ, С НОВЫМ ГОДОМ ПОЗДРАВЛЯЕМ!» средний ,старший, подготовительный дошкольный возраст
Цель:приобщение детей к истокам русской народной культуры, знакомство с обычаями и традициями русского народа.Задачипознакомить детей с колядками, обогатить словарный запас, создать праздничное настро...


text:
"Театрлаштырылған уйындар". Презентация
презентация к уроку (старшая группа)
Театрлаштырылған уйындар.
Театр эшмәкәрлегендә, уйындарҙа башҡорт телен ойрәнеү бик тә уңайлы. Балаларҙың телмәр запасы арта, өн культураһы үҫешә, аралашу мәҙәниәте формалаша, камилләшә. Театр беҙгә уйын аша донъяны танып белергә, башҡорт телендә һөйләшергә өйрәнеҙә бик былышлыҡ итә. Балалар бик мауығып уйнайҙар.
Скачать:
Предварительный просмотр:
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
“Урал аръағының халыҡ уйындары”йомғаҡлау сараһы.
“Урал аръағының халыҡ уйындары”йомғаҡлау сараһы. Маҡсат: балаларҙың физик һәм региональ белемдәрен үҙләштереү.Программа мәсәләһе:1. Халыҡ уйындары аша балаларҙа физик үҙсә...
«Уйнап үҫәбеҙ!» (эш тәжрибәһенән сығып). Уйындар . Презентация.
Бала уйын эшмәкәрлеге аша үҫә. Тик ошо мәғәнәлә генә уйын баланың төп эшмәкәрлеге тип һанала ала, йәғни уйын баланың үҫеш кимәлен билдәләү ролен үтәй. Уйындар тәҡдим ителә балалар баҡсаһында уйнар өсө...
Дидактик уйындар (үҙ уйындарым)
Балалар баҡсаһында дидактик уйындар/´МӘКТӘПКӘСӘ белем биреү учреждениеһында дидактик уйын – баланың шәхесен һәр яҡлап тәрбиәләү ысулы, ул уйын эшмәкәрлеге менән бәйле. Был ысул менән файҙа...
Балалар өсөн театрлаштырылған тамаша сценарияһы "Урманда янғын" . Сценарий театрализованного представления для детей подготовительной к школе группы "Урманда янғын".
Сценарий театрализованного представления для детей подготовительной к школе группы"Урманда янгын"....
- Мне нравится (3)


text:
Математика дәресендә телмәр үҫтереү
статья по логопедии
.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Доклад
Аң-белем кимәлен үҫтереү эшмәкәрлегендә,телмәр үҫтереү мөһим роль уйнай.
Телмәр үҫтереү эшмәкәрлеге ,аң-белем биреү процесстары менән тығыҙ бәйләнештә бара,бигерәк тә фекерләү кеүәһе менән,сөнки телмәр уйлау һәм уйлаған уйҙы әйтеп бирер өсөн төп сара булып тора.
Телмәрҙәрендә һәм уйлау һәләттәрендә етешһеҙлектәр булған балаларҙа,ҡәғиҙә булараҡ,математиканы үҙләштереүҙә лә ауырлыҡтар була.Бындай балалар һандарҙың,фигураларҙың атамаларын (мәҫәлән,овал,ромб,трапеция,тура дүртмөйөш),предметтарҙың үҙенсәлектәрен сағыштырыусы аңлатмаларҙы (төҫө,ҙурлығы),ваҡыт берәмектәрен һәм мәсьәләләр сискәндә ҡыйынлыҡтар кисерәләр.
Математика фәне уйлау,фекерләү,хәтерләү процесстарын үҫтереүҙә ҙур мөмкинселектәр бирә һәм был үҙ сиратында мейе лә телмәр үҫтереү өсөн яуаплы үҙәктәрҙе формалаштыра.
Логопедтар телмәр үҫтереү дәрестәрендә математика менән бәйле уйындар үткәрәләр(йыл миҙгелдәре,геометрик фигуралар һәм төҫтәрҙе өйрәткәндә,предметтарҙы сағыштырыу һәм башҡалар).Был уйындар бәйләнешле телмәр үҫтереүҙә ҙур ярҙам күрһәтәләр.
Математикаға ҡағылышлы дидактик уйындар бер нисә төркөмгә бүленә.
-Һандар менән уйындар
-Ваҡытты өйрәнеү буйынса уйындар
-Тирә-яҡ менән таныштырыу буйынса уйындар
-Геометрик фигуралар менән уйындар
-логик фекерләүҙе үҫтереүсе уйындар
Беренсе төркөмдәге уйындар балаларҙы ыңғай һәм киреһенсә һанарға,һандарҙың килеп сығыуын(1+1=2) өйрәтергә мөмкинселектәр бирә.(Мәҫәлән,һанап күрһәт,күпме бәшмәк икәнен күрһәт,хатаны төҙәт,”Берәү һәм күп”,төрлө “лотолар”,”Домино”,”Айырмаһын тап” һәм башҡалар.
Бармаҡ уйындары ла балаларҙы ыңғай һәм киреһенсә һанарға өйрәтергә ярҙам итәләр.
Рәт буйынса һанарға өйрәткәндә(кем беренсе,кем кемдең артынан,кем аҙаҡҡы тигән уйындар ҡулланыла.Ошо уйындарға нигеҙләнеп һүҙҙәргә хәреф,өн,ижек анализларға өйрәнәләр.Һүҙҙә беренсе өндө тап,беренсе хәрефте әйт,нисә ижектән тора,ниндәй өн беренсе тора,икесне,өндәрҙең күршеләрен әйт.
Икенсе төркөм математик уйындар(русса әйткәндә ориентирование во времени,балаларҙы аҙнаның көндәре,миҙгелдәре,тәүлек әйләнәһе менән(көн,төн),шулай уҡ айҙар менән таныштырырға булышлыҡ итә.Мәҫәлән:”Йыл миҙгелен әйт”,”Иң беренсе һәм аҙаҡтан нимә”,”Тәүлек өлөштәрен әйт”,”Ҡышҡы,көҙгө айҙарҙы әйт”.Был уйындарҙы уйлап балаларҙың бәйләнешле телмәре үҫешә,һүҙ байлыҡтары арта.Телмәрҙең грамматик төҙөлөшө формалаша.
Өсөнсө төркөм уйындар.Тирә-йүндә ориентир тотоу(ориентирование в пространстве).Төп бурыстарҙың береһе булып баланы махсус булдырылған мөхиттә ,үҙенең урынын билдәргә өйрәтеү тора.Дидактик уйындар һәм күнегеүҙәр ярҙамында балалар предметтарҙың, башҡа предметтарға ҡарата урынын билдәләй.Мәҫәлән:ҡуяндың уң яғында ҡурсаҡ тора,һул яғында пирамида.Был мөмкинлектәр балаға киләсәктә яҙырға өйрәнгәндә ҡағыҙ битендә дөрөҫ ориентир тоторға ярҙам итәсәк.”Кем ҡайҙа тора”,”Ҡырҡылған һүрәттәр”,”Хәреф конструкторы”,”Лабиринт”,кубиктар һәм фишкалар менән өҫтәл уйындарын уйнатырға була.
Дүртенсе төркөм уйындар.Балаларҙың геометрик фигуралар тураһындағы белемен нығытыу өсөн тирә-йүндә (түңәрәк,өсмөйөш,дуртмөйөш) һәм башҡа төрлө формала булған предметта 23a8 ҙы табырға тәҡдим итә.Бындай уйындар телмәр үҫтерергә ярҙам итә,сөнки бала был предметтарҙың үҙенсәлектәрен әйтеп өйрәнә,ә һуңғараҡ инде бәйләнешле итеп бәләкәй генә хикәйә төҙөй башлайҙар.Мәҫәлән:”Геометрик мозаика”,”Төҫлө балаҫ”,”Парлы һүрәттәр”,Үҙең эшләгән биҙәк тураһында һөйлә һәм башҡа бик күп уйындар.
Мәктәпкәсә йәштәге балаларҙа логик фекерләү элементы формалаша башлай,йәғни бала үҙенең ҡарашын,уйҙарын дәлилләп үҙенсә йомғаҡлап өйрәнә.Балаларҙың ижади мөмкинлектәрен үҫтереүсе бик күп дидактик күнегеүҙәр бар,улар фантазияларға.стандарт булмаған фекерләргә,ысын барлыҡта булмағанды уйлап сығарырға өйрәтәләр.”Айырмаһын тап”,”Үҙеңдең күләгәңде тап”,”Нимәгә оҡшаған”,”Фантазерҙар”.Был уйындарҙы уйнағанда балаларҙың хәтере нығына,иғтибары арта һәм фекерләү ҡеүәһе көсәйә.
Математик йөкмәткеле уйындарҙы уйнаған балаларҙың телмәрҙәге хаталары кәмей һәм шул уҡ ваҡытта элементар математик күҙаллау нығына.
Шулай итеп дөйөм әйткәндә,балаларҙы математикаға өйрәтеү һәм телмәр үҫтереү берҙәм процесс һәм киләсәктә мәктәптә уңышлы уҡыу өсөн ныҡлы нигеҙ булып тора.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Сериялы һүрәттәр аша балаларҙың бәйләнешле телмәрен үҫтереү
Консультация для воспитателей по развитию монологичекой речи дошкольников. Полезна для воспитателей, работающих в национальных детских садах....
Семинар - практикум "Мәктәпкәсә йәштәге балаларҙың бәйләнешле телмәрен үҫтереүҙә мнемотехника технологияһы "
Семинар - практикум для воспитателей по технологиям развития речи...
Мәктәпкәсә йәштәге балаларҙың бәйләнешле телмәрен үҫтереү технологиялары
В методической разработке приведены конкретные технологии развития речи дошкольников в соответствии с ФГОС ДО...
Дүртенсе һәм бишенсе йәштәге баланың телмәрен үҫтереү
Консультация для родителей...
Урыҫ телендә аралашҡан башҡорт балаларының телмәрен үҫтереү алымдары. Ата-әсәләр йыйылышы өсөн доклад.
Әгәр баланы бала саҡтан уҡ туған теленә ихтирамлы итеп тәрбиәләһәң, ул белемгә ынтылыусан, телгә зирәк, кеше менән аралашыусан булып үҫә, телмәре лә үҫешкән була. Туған телендә яҡшы һөйләшә белгәндә г...
Мәктәпкәсә йәштәге балаларҙың телмәрен үҫтереүҙә инновацион алымдар
Мәктәпкәсә йәштәге балаларҙың телмәрен үҫтереү ФГОС –ҡа ярашлы төп белем биреү йүнәлештәренең береһе булып хеҙмәт итә.Телмәр үҫтереү өсөн төрлө педагогик технологиялар ҡулланыу мөһим....
Башҡорт балалар баҡсаһында мәтәпкәсә йәштәге балаларҙың телмәрен үҫтереү
Башҡорт телен дәүләт теле булараҡ өйрәтеү балалар баҡсаһынан башлана һәм ул беҙҙең бурыс булып тора. Бала һәр ваҡыт ихлас һөйләшә. Нимә ишетә, нимә күрә, нимә күҙәтә - барыһы ла уның телмәрендә....


text:
Балалар баҡсаһында башҡорт телен өйрәнеүҙә инновацион технологиялар ҡулланыу
консультация (старшая группа)
Башҡорт телен өйрәтеүҙә яңы, заманса технологиялар ҡулланыу уҡытыу сифатын күтәрергә ярҙам итә, баланың үҙ-үҙенә ышанысын уята һәм тыуған илен яратҡан,уның киләсәген ҡайғыртыусы шәхес тәрбиәләй, ә иң мөһиме – башҡорт теленең бәҫен күтәреп, балалар ҙа ҙа үҙҙәрен белемле, яңылыҡҡа ынтылыусы, ышаныслы, һәләтле шәхес итеп танытыр. Компьютер технологиялары – ул хәҙерге заман педагогының иң кәрәкле эш ҡоралы. Шулай итеп,үҙ эшен яратҡан һәр бер тәрбиәсе , заманса технологияларҙы өйрәнеп, уларҙы эш тәжрибәһендә ҡулланып, балаларҙың башҡорт телендә аралашыуын, уларҙың индивидуаль һәләттәрен үҫтереп, халҡыбыҙға һәм телебеҙгә ихтирам тәрбиәләй ала тип ышанырға ҡала
Скачать:
Предварительный просмотр:
Балалар баҡсаһында башҡорт телен өйрәнеүҙә инновацион технологиялар ҡулланыу.
Бөгөнгө көндә яңыса уҡытыу –заман талабы. Бөтәбеҙгә лә билдәле, хәҙерге заманды компьютер технологияларһыҙ күҙ алдына килтереп тә булмай. Хәҙерге заман балалары ла мәғлүмәт - компьютер технологиялары менән бик иртә таныша. Китаптағы һүрәттәргә ҡарағанда , экрандағы асыҡ, сағыу, бер - береһен алмаштырып торған һүрәттәр , балаларҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра һәм ундағы ваҡиғалар уларҙың хәтерендә тиҙ генә һаҡлана. Заман үҙ талаптарын ҡуя : бөгөнгө көндә уҡытыу - тәрбиә барышында яңы технологияларҙы ҡулланыу төп мәсьәлә булып тора. Һәр баланың белемде үҙләштереүгә һәләте төрлөсә була. Ҡайһы бер балаларҙа ишетеп иҫтә ҡалдырыу дәрәжәһе өҫтөнлөк алһа, ә күпселек балаларҙа күреп иҫтә ҡалдырыу дәрәжәһе өҫтөнлөк ала.Шуға ла хәҙерге педагогтар балаларҙы ҡыҙыҡһындырыу,уларҙың иғтибарын йәлеп итеү өсөн төрлө алымдар уйлап табырға – шул уҡ мәғлүмәти технологияларҙы үҙләштерергә һәм уларҙы уҡытыу-тәрбиә эшендә ҡулланырға тырышалар.
Мәктәпкәсә йәштәге балаларға туған телде өйрәтеүҙә заманса технологиялар ҡулланыу барышында төрлө интерактив уйындар,мультимедиялы презентациялар,аудио һәм видео яҙмалар аша балаларға туған телде өйрәтеүҙә киләһе эш төрҙәрен ҡулланам:
-һүрәт һәм схема буйынса һүҙҙәрҙән һөйләмдәр төҙөү,
-сюжетлы һүрәттәр аша бәләкәй күләмдәге хикәйә төҙөү,
-фонематик ишетеү һәләтен үҫтереү,
-сылбыр буйынса хикәйә төҙөү,
-ял минуттары ҡулланыу.
Был эш алымдары балаларҙың уйлау,фекерләү һәләтен,һүҙ байлығын, ҡыҙыҡһыныусанлығын үҫтерә һәм ижади яҡтан үҫешкә булышлыҡ итә..Иң әүҙем мәғлүмәт-коммуникатив технологиялар улар: аудио-видео яҙмалар,мультимедия һәм төрлө уйындар,сөнки уйын- мәктәпкәсә йәштәге балалар өсөн иң мөһим эшмәк 346f рлек төрө булып тора. Башҡорт телендәге аудио һәм видео әҫәрҙәр,әкиәттәр ҡулланыу балаларҙың телмәр үҫеше өсөн ҙур роль уйнай.
Нәфис әҙәбиәт менән таныштырғанда мультимедиялы презентацияларының мөмкинлектәре сикһеҙ.Бирелгән әҫәрҙәрҙең сюжеттарының матур һүрәттәре балаларҙы ылыҡтыра һәм тыңлау теләген үҫтерә..Мультимедиялы презентация ул –компьютер программалары ярҙамында мәғлүмәтте еткереү өсөн уңайлы һәм нәтижәле ысул.Ул үҙенә динамика,тауыш,сағыу һүрәттәр һ.б мөмкинлектәрҙе үҙ эсенә ала һәм балаларҙың иғтибарын оҙаҡҡа йәлеп итә.
Белем биреү эшмәкәрлегендә презентацияларҙы ҡулланыуҙың бик күп өҫтөнлөктәре бар:
-балаларҙың танып белеү әүҙемлеген үҫтерә һәм өйрәнелгән материалдың күләмен арттыра,
-бала һәм тәрбиәсе араһында барған хеҙмәттәшлеккә,аралашыуҙың яңы төрөн формалаштырыуға булышлыҡ итә,
-мәктәпкәсә йәштәге балаларға аңлайышлы булған мәғлүмәт төрөн ҡулланырға ярҙам итә ,
-ижади һәләтте,хәтерҙе үҫтерә,һүҙлек байлығын һәм бирелгән материалды үҙләштереүҙең һөҙөмтәһен арттыра,
-эшмәкәрлек барышында баланың хис-тойғоһона ыңғай
йоғонто яһай,ә был уңыштың нигеҙе булып тора.
Шуға күрә башҡорт телен өйрәтеүҙә медиа төрҙәрен ҡулланыу мәктәпкәсә йәштәге балаларҙың телмәрен оҙаҡ булмаған ваҡыт эсендә формалаштырырға булышлыҡ итә.
Мәктәпкәсә йәштәге балаларға туған телде өйрәтеүҙә заманса проект эшмәкәрлек технологияһы балалар баҡсаһында тәрбиәсе һәм бала менән берлектә ойошторола
Маҡсаты: проблема йәки мәсьәлә өҫтөндә эшләп бала һорауҙарға,эҙләнеүҙәргә яуап ала, аҡыл-зиһене үҫешә, проектының һөҙөмтәһен күрә. Проекттар төрлөсә булырға мөмкин:
-Ҡатнашыусылар һанына ҡарап- индивидуаль, парлы, төркөм
-Ваҡытына ҡарап: ҡыҫҡа, уртаса, оҙайлы
-Өҫтөнлөгөнә ҡарап: ижади, уйын, эҙләнеү-тикшеренеү
-Тематикаһы буйынса: ғәилә проекты, тәбиғәт, йәмәғәт проекты
Балалар баҡсаһында иновавацион технологияга: тикшеренеү эшмәкәрлек
Маҡсат: проблема йәки мәсьәлә өҫтөндә эшләгәндә бала үҙе проблеманан сығыу юлдарын эҙләй, яуап таба.
Методик алымдар: күҙәтеү, әңгәмә, тәжрибә үткәреү, дидактик уйындар һәм башҡалар. Бала фекер йөрөтөргә, анализ яһарға, хәл итергә өйрәнә, логик эшмәкәрлеге формалаша.
- Һәр баланы шәхес итеп күрергә,
- Эҙләнеү-тикшеренеү эшмәкәрлеген ойошторорға,
- Үҙ аллы эшмәкәрлек өсөн шарттар тыуҙырыу,
- Тәрбиә һәм белем биреүҙә традицион булмаған алымдар ҡулланыу
- Заман менән бергә атлап, яңынан-яңы технологиялар ҡулланыу, файҙаланыу мотлаҡ.
Башҡорт телен өйрәтеүҙә яңы, заманса технологиялар ҡулланыу уҡытыу сифатын күтәрергә ярҙам итә, баланың үҙ-үҙенә ышанысын уята һәм тыуған илен яратҡан,уның киләсәген ҡайғыртыусы шәхес тәрбиәләй, ә иң мөһиме – башҡорт теленең бәҫен күтәреп, балалар ҙа ҙа үҙҙәрен белемле, яңылыҡҡа ынтылыусы, ышаныслы, һәләтле шәхес итеп танытыр. Компьютер технологиялары – ул хәҙерге заман педагогының иң кәрәкле эш ҡоралы. Шулай итеп,үҙ эшен яратҡан һәр бер тәрбиәсе , заманса технологияларҙы өйрәнеп, уларҙы эш тәжрибәһендә ҡулланып, балаларҙың башҡорт телендә аралашыуын, уларҙың индивидуаль һәләттәрен үҫтереп, халҡыбыҙға һәм телебеҙгә ихтирам тәрбиәләй ала тип ышанырға ҡала.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
МӘКТӘПКӘСӘ ЙӘШТӘГЕ БАЛАЛАРҘЫ БАШҠОРТ ХАЛЫҠ ӘКИӘТТӘРЕ МЕНӘН ТАНЫШТЫРЫУҘА ИННОВАЦИОН ТЕХНОЛОГИЯЛАР ҠУЛЛАНЫУ
В материале описывается опыт работы по использованию инновационных форм работы при ознакомлении дошкольников с башкирскими народными сказками...
“Мәктәпкәсә йәштәге балаларға сифатлы белем биреүҙә интерактив технологиялар ҡулланыу”. АМО технологияһы.
Семинар - практикум для педагогов по технологии АМО...
Мәктәпкәсә йәштәге балаларға башҡорт телен өйрәтеүҙә яңы технологиялар ҡулланыу.
Мәктәпкәсә йәштәге балаларға башҡорт телен өйрәтеүҙә яңы технологиялар ҡулланыу....
“Музыка етәксеһенең эшендә инновацион технологиялар ҡулланыу”
Презентация Мастер - класс...
Мастер - класс на тему "Музыка етәксеһенең эшендә инновацион технологиялар ҡулланыу”
Мастер - класс...
Фракталь һүрәт төшөрөү ысулын мәктәпкәсә йәштәге балаларҙың ижади яҡтарын үҫтереү өсөн ҡулланыу ( яңы технологиялар ҡулланыу тәжрибәһе менән уртаҡлашыу)
яңы технологиялар ҡулланыу эш тәжрибәһе менән уртаҡлашыу....