text:
Метафора
Метафора (бор. грек. uetaφopά - күсереү тигән һүҙ) — оҡшатыу һәм сағыштырыу нигеҙендә, һүҙҙең күсмә мәғәнәлә ҡулланылышы (мәҫ. `алтын ҡул`, `ҡорос беләк`)[1]; берәй оҡшашлыҡ нигеҙендә күсмә мәғәнәлә әйтелгән һүҙ йәки әйтем. Лингвистик әҙәбиәттә ул ябай һәм киңәйтелгән метафораға бүленеп йөрөй[2]. Ике предметтың, күренештең, хәл-ваҡиғаның үҙ-ара оҡшашлығына нигеҙләнгән һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр метафора тип атала. Мәҫәлән, ныҡ һүҙе әйберҙең сыҙамлы булыуын күрһәтә: ныҡ ағас, ныҡ бау, ныҡ арба һ.б.; көмөш, алтын - әйберҙең, предметтың материалын, иртән - тәүлектең миҙгелен аңлата. Художестволы телмәрҙә был һүҙҙәр бөтөнләйгә башҡа мәғәнә белдереп килеүҙәре мөмкин; ныҡ кешенең тойғоһон, хәрәкәтен билдәләү өсөн ҡулланыла, мәҫәлән, ныҡ ярата, ныҡ әрләнеләр; көмөш тамсылар, алтын яланы (игенле баҫыу)һ.б.
Беҙ далаға барыбер хужа булдыҡ, Беҙ далаға йәшлек килтерҙек. Елдәренә уның йүгән һалдыҡ. Ҡырҙарында алтын үҫтерҙек. (Р. Бикбаев.)
Уйымдағы алтын, көмөш хистәр Мине күмеп, күккә аштылар. (Н. Ниғмәти.)
"Ҡырҙарында алтын үҫтерҙек" һөйләмендә алтын метафора, ә Рәшит Ниғмәти шиғырынан алынған юлдарҙа алтын, көмөш метафораның бер төрө булған эпитетҡа инә. Улар художестволы аныҡлаусылар итеп ҡарала. Аристотель метафораны образлы фекерләүҙең һүҙ менән бирелгән үҙенсәлеге тип аңлатҡан. Ул метафораны ижад итеү хаҡында бик ҡиммәтле фекер әйткән: "Метафора һайлауҙа оҫталыҡ кәрәк ... был - талант билдәһе. Уңышлы метафора табыу - ул оҡшашлыҡты күреү тигән һүҙ.
Метафора юғары дәрәжәлә асыҡ, аныҡ, яңы булырға тейеш".
Метафора, һүрәтләү сараһы булараҡ, сағыштырыуҙарға яҡын тора. Сағыштырыуҙан айырмалы метафорала һүрәтләнгән күренештәр, предметтар икенсе күренеште йәки предметты бирә торған һүҙ менән туранан-тура әйтелә. Шулай итеп, метафора - ниндәй ҙә булһа берәй нәмә йәки күренешкә уға оҡшашлы булған икенсе бер әйбер йәки күренештең үҙенсәлектәрен күсереү. Был һүҙ барған төп предметҡа образлылыҡ биреү өсөн эшләнә. Мәҫәлән, Башҡортостандың халыҡ шағиры Рауил Бикбаевтың үрҙә килтерелгән "елдәренә уның(даланың) йүгән һалдыҡ, ҡырҙарында алтын үҫтерҙек" тигән шиғыр юлдарында алтын һүҙе иген мәғәнәһен бирә. Алтын менән иген араһында төҫ оҡшашлығы бар,икенсенән, икеһе лә кешелек өсөн ҡиммәт: иген тормош сығанағы, ул тормош байлығы булараҡ ҡиммәтлелек яғынан алтын менән бер ҡатар ҡуйыла.
Метафора термины тел белемендә генә түгел, әҙәбиәт ғилемендә лә ҡулланыла, әммә тел метафораһы һәм әҙәби метафора бер үк нәмә түгел. Тел белемендәге метафора төшөнсәһе байтаҡҡа киң. Әҙәби метафораның һәр саҡ стилистик роле була: уҫал елдәр, диңгеҙ йылмая, көмөш йылғалар һ.б. шуның кеүек һүҙбәйләнештәр әҙәби метафораны барлыҡҡа килтерә. Тел метафораһына шешә ауыҙы, картуф күҙе, тау башы, йылға тамағы кеүек һүҙҙәр ҙә инә.
Башҡорт телендәге метафорик һүҙҙәрҙе, телдә ҡулланыу дәрәжәһенә, стилистик ролдәренә ҡарап, өс төркөмгә бүлергә була:
- Художестволылығын, күсмә мәғәнәлелеген юғалтҡан метафоралар.
- Образлы (йәки фигуралы) метафоралар.
- Индивидуаль-стилистик метафоралар.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Аристотель. Об искусстве поэзии. М., 1957, 117-се бит.
- Псәнчин В. Телдең күркәмлек саралары. Өфө, "Китап" 2003, 19-31-се биттәр.
- Сәйетбатталов Ғ. Башҡорт теленең стилистикаһы һәм пунктуацияһы. Өфө,1978, 31-33-сө биттәр.
- Әхмәтйәнов К. Әҙәбиәт ғилеме һүҙлеге. Өфө, 1965, 97-се бит.


c: text/html

text:
Көньяҡ полюс
Координаты: 90° ю. ш. 0° в. д. / 90° ю. ш. 0° в. д. (G) (O)
Көнъяҡ ҡотоп, Көньяҡ полюс — Ер шарының әйләнеү күсәре Көнъяҡ ярымшар яғында ер йөҙөн киҫеп үткән урын. Антарктидалағы Поляр яҫы тау эсендә бейеклектә урынлашҡан.
Көнъяҡ ҡотоп тирәһендә боҙ ҡалынлығы — 2840 метр. Һауаның уртаса температураһы −48,9 °C (иң юғары −12,3 °C, иң түбән −82,8 °C).
1911 йылдың декабрь айында Көньяҡ Ҡотопҡа Руаль Амундсен етәкселегндәге норвег экспедицияһы барып етә. Был төркөмдә шулай уҡ Олаф Бьоланд, Сверр Хассел, Хельмер Хансен һәм Оскар Вистинг була. 1912 йылдың ғинуар айында — Роберт Скотт етәкселегендәге инглиз экспедицияһы Көньяҡ Ҡотопты яйлай. 1929 йылда американлы Р. Бэрд беренсе булып Көньяҡ Ҡотоп өҫтөнән самолётта осоп үтә. 1958 йылда В. Фукс һәм Э. Хиллари етәкселегендәге британ-Яңы Зеландия экспедицияһы Уэддел дингеҙенән Росс дингеҙенә Көньяҡ Ҡотоп аша беренсе тапҡыр саңғыла һәм сылбырлы тәгәрмәсле тракторҙа трансарктик юл үтә.
Көньяҡ Ҡотопта 1957 йылдан АҠШ-тың Амундсен — Скотт ғилми станцияһы эшләй. Боҙҙар күсеше арҡаһында 2006 йылда станция ҡотоптан 100 метр самаһы ситтә булыуы билдәләнә. Көньяҡ ҡотопта боҙ аҫтында юғары энергиялы нейтрино детекторы IceCube эшләй. Детектор 1450 — 2450 метр боҙ аҫтында урынлашҡан, 1 кубик километр боҙ Черенков радиаторы урынына файҙаланыла.
Йөкмәткеһе
Асыу тарихы һәм ҡаҙаныштар[үҙгәртергә]
1819 йылдың 31 мартында Крузенштерн диңгеҙ министры де Траверсеға поляр һыуҙарҙы өйрәнеү зарурлығы тураһында хат ебәрә. Хатта Крузенштерн ике экспедиция әҙерлергә тәҡдим итә — Төньяҡ һәм Көньяҡ ҡотопҡа. Һәр экспедицияға икешәр судно ебәрергә планлаштыра. 1819—1821 йылдарҙағы Көньяҡ ҡотоп экспедицияһына айырыуса ихтибар бүлә.
Нәтижәлә Антактиданы аса, әммә көньяк материктың һыҙаттары һәм геологияһы XIX быуат аҙағына тиклем билдәһеҙ булап ҡала.
В 1839—1843 йылдарҙа Джеймс Кларк Росс [10] «Эребус» «Террор» корабльдерендә үҙ заманы өсөн масштаблы Арктиканы тикшереү үткәрә, диңгеҙ һәм уның исеме менән аталған боҙлоҡ шельфын аса. 1841 йылда Джеймс Росс антарктида вулкандары булыуын аса, уларҙы корабль исемдәре менән Эребус и Террор тип атайҙар. В 1842 йылда Росс кешеләре беренсе булып көньяҡ киңлектең 78° сиген уҙалар. Тик Британия 60 йыл буйы Көньяҡ ҡотопҡа яңы экспедициялар сараһын үткәрмәй.
1897 йылда Норвегия поляр тиешереүсеһе Фритьоф Нансен егелгән эттәрҙә Көньяҡ ҡотопты яулау планын иғлан итә, әммә ул план тормошҡа ашмай.
Новегия тикшереүсеһе Карстен Борхгревинк 1899—1900 йылдарҙа Адэр морононда беренсе тапҡыр ҡыш үткәрә. Һуңынан «Южный Крест» экпедиция судноһы көньяҡҡа табан йүнәлә, 1839—1843 йылдарҙа Джеймс Росс тапҡан Бөйөк боҙ барьерға барып сыға. Борхгревин барьерҙың эске өлөшөнә кергән диңгеҙ ҡултығы булыуын аса, ҡултыҡты Кит ҡултығы тип атайҙар. 16 февралдә Борхгревинк, Уильям Колбек эт егелгән саналарҙа барьерға менеп 10 миль (16 км) төпкәрәк үтәләр һәм көньяҡ кнлектең 78° 50' сиген уҙалар, был көньяҡ ҡотапто өйрәнеү тарихында рекорд була.
Планетаның көньяк сиген яулауҙа икенсе аҙымды 1893 йылда Клемент Маркэм ойошторған Британия арктик экспедицияһы (1901—1904) була. Экспедиция начальнигы — Роберт Скотт. Экспедицияла буласаҡ бөйөк Антарктиканы өйренеүселәр Эрнест Генри Шеклтон, Эдвард Адриан Уилсон ҡатнаша. 1902 йылдың 2 ноябрендә был өсәү Көньяк ҡотопҡа походҡа сыға. Команданың әҙерһеҙ булыуы, егелгән эттәр менән мөғәләмә итеү күнеҡмәләре булмауы, шулай уҡ эске конфликттар, 30 декабрҙа команданы, көньяҡ киңлектең 82°11' һыҙатын үтеп (Скотт үлсәүе буйынса 82°17') , кире боролорға мәжбүр итә, улар 59 көндә көньяҡ ҡотопҡа тиклем юлдың өстәр бер өлөшөн үтә. Скотт, Уилсон һәм Шеклтон «Дискавери»ға 1903 йылдың 3 февралендә әйләнеп ҡайта. Уларҙың походы 93 тәүлек дауам итә, был ваҡыт эсендә 960 миль (1540 км) ара үтәләр. Среднесуточный переход равнялся 16 км[1].
1907 йылда Шеклтон егелгән эттәр урынына пони егеп үҙ экспедицияһын уҙғара. 1908 йылдың 29 октябрендә Шеклтон поляр поход күнекмәләре булмаған Джейсон Адамс, Эрик Маршалл һәм Фрэнк Уайлд менән берлектә Көньяҡ ҡотопҡа походҡа сыға. Тәүге план буйынса команда 4 ғинуарҙа Көньяҡ ҡотопҡа етергә тейеш була. Шеклтон яңы маҡсат ҡуйырға мәжбүр була: ҡотоптан 100 диңгеҙ миле (185 км) урынға барып етергә. Кешеләр бирешә, һәм 1909 йылдың 9 ғинуарында 88°23′ көньяҡ киңлек һәм 162° көнсығыш оҙонлоҡ сигендә, юлға сығыр алдынан бирелгән, «Юнион Джек» (Бөйөк Британия флагы), ҡаҙай. Кешеләр бирешә, һәм 1909 йылдың 9 ғинуарында 88°23′ көньяҡ киңлек һәм 162° көнсығыш оҙонлоҡ сигендә, юлға сығыр алдынан бирелгән, «Юнион Джек» (Бөйөк Британия флагы), ҡаҙай. Беренсе экспедиция тураһында отчёт яҙылған латун цилиндр ҡарға күмелә. Поляр плато король Эдуард VII хөрмәтенә атала[2]. Экспедицияның 73-сө көнөнә барыһы ла иҫән-һау әйләнеп ҡайта.
Роберт Скотт 1910 йылда үҙ экспедийияһын ойоштора. Улар Антарктидаға киткәндә, британлылар нарвегиялылар Раул Амундсен экспедицияһы менән ярыша икәне билдәле була. Ике команда бер береһенән 650 км алыҫлыҡта урынлаша һәм күсенеү өсөн төрлө ысулдар ҡуллана, Скотт пони һәм механик снегоходтарға ышаныс белдерә, Амундсендың ҙур булмаған командаһы (9 кеше) һәм йөҙләгән эте була. 1911 йылдың 20 октябрендә эт егелгән дүрт санала юлға сығып, 14 декабрҙа 52 егелгән эт менән Аундсен командаһы (барлығы 5 кеше), поляр платоны текә Аксел Хейберг боҙлоғо аша үтеп, Көньяҡ котопто яулай. 1912 йылдың 26 ғинурында Амундсен командаһы тулы составта базаға әйләнеп ҡайта, 11 генә эт ҡала.
Аттар үлеү һәм автотранспорт боҙолоу сәбәпле Скотт командаһы үҙ көсөнә генә ышынырға мәжбүр була. 1912 йылдың 17 ғинуарында 5 кешелек Скотт командаһы Көньяҡ котопҡа барып етә, кешеләр бик йонсоған була. Британияның полюс командаһы кире юлда тулыһынса вафат була. Бынан һуң ҡотопта кешеләр тик 1956 йылда ғына аяҡ баҫалар.
Һауа юлы менән самолётта Көньяҡ ҡотопҡа беренсе тапҡыр 1928 йылдың 29 ноябрендә АҠШ армия капитаны Ричард Ивлин Бэрд барып етә, әммә төшмәй. Америкалылыр 1956 йылдың 31 октябрендә адмирал Джордж Дюфек башланғысы менән «Амундсен — Скотт» базаһын төҙөй башлай, бөтә төҙөлөш материалдары һәм ҡышлау припастары һауа юлы менән килтерелә.
Британия Берләшмәһе Экспедицияһы эшмәкәрлеге барышында ҡоро ер буйлап Көньяҡ ҡотопҡа барып етергә ирешәләр. Баштараҡ ҡотопҡа барып етеү бөтөнләй ҡаралмай, әммә Яңы Зеландия ҡатнашыусыһы Эдмунд Хиллари — билдәле спортсмен — үҙ ирке менән Көньяҡ ҡотопҡа юллана һәм 1958 йылдың 4 ғинуарында барып етә. 19 ғинуарҙа уға экспедиция начальныгы Вивиан Фукс ҡушыла, артабан ул юлын дауам итә һәм март башына Росс диңгеҙенә сыға, Антарктика материгын ҡоро юл менән үтеү тамамлана.
1980 йылдың 4 декабрендә сэрРанульф Файнс етәкләгән Трансглобаль экспедиция Көньяҡ ҡотопҡа барып етергә ирешә.1989 йылдың 11 декабрендә Трансантарктик экспедиция ағзалары 221 көндә егелгән эттәрҙә, механик транспорт ҡулланмай бөтә ҡитғаны иң киң урынында киҫеп сыға. СССР-ҙан командала Виктор Боярский ҡатнаша.
1989 йылдың 30 декабрендә Арвид Фукс һәм Рейнольд Мейснер Көньяҡ ҡотопҡа барып етергә ирешә, улар эттәр һәм механик транспорт ҡулланмайса, мускул көсө һәм елкәндәр ҡулланып, Антарктида аша сыға.
Ҡотопто билдәләү[үҙгәртергә]
Географик Көньяҡ полюс ҙур булмаған билдә һәм боҙға ҡаҙалған ҡолға менән билдәләнгән, йыл һайын йылдың беренсе көнөндә боҙ ҡатламы хәрәкәте булғанға дөрөҫләп ҡуйыла. Билдәлә Руаль Амундсен һәм Роберт Ф. Скотт килеп етеүге ирешкән дата һәм был полярниктарҙың ҙур булмаған цитаталары яҙылған. Эргәһенә Америка Ҡушма Штаттары флагы ҡуйылған.[3][4][5].
Географик Көньяҡ полюстан йыраҡ түгел церомониаль Көньяҡ полюс, Амундсен — Скотт станцияһында фотоға төшөү өсөн махсус урын, билдәләнгән. Был урынға Антарктида тураһында килешеү илдәре флагтары менән уратып алынған терәү өҫтөндәге металл шар ҡуйылған.
Климат[үҙгәртергә]
Ҡыш ваҡытында көньяҡ ярымшарҙа (23 март — 23 сентябрь) Көньяҡ ҡотопҡа бөтөнләй ҡояш яҡтыһы төшмәй. Майҙан июльгә тиклем, оҙон эңерҙәр араһында, ай яҡтыһын һәм төньяҡ балҡышын иҫәпкә алмағанда, тулы ҡараңғылыҡ хөкөм һөрә. Йәй көнө (23 сентябрь — 23 март) ҡояш горизонт өҫтөндә, сәғәт йөрөнә ҡаршы хәрәкәт итә. Тик ул бер ваҡыттала юғары күтәрелмәй, иң бейек нөктәһе 22 декабрьҙа горизонт өҫтөнән 23,5° бейеклектә . Ер өҫтөнә төшкән ҡояш яҡтыһының ҙур өлөшөн аҡ ҡар кире сағылдыра. 2800 мДиңгеҙ кимәленән юғары кимәлдә булыуы2800 м һәм йылылыҡ булмауы менән берлектә Көньяҡ ҡотоп планеталағы иң һалҡын һәм ҡырыҫ урын булып тора, шулай ҙа иң түбән температура рекорды Төньяҡ ҡотопта түгел, шулай уҡ диңгеҙ кимәленән юғары урынлашҡан Антакркдидалағы Рәсәй станцияһы "Восток" янындағы нөктәлә[6] теркәлгән. Көньяҡ ҡотоп климаты Төньяҡ ҡотоп менән сағыштырғанда күпкә һалҡыныраҡ, бының сәбәбе — Көньяҡ ҡотоп ҡалҡыулыҡта һәм диңгеҙ ярҙарынан йыраҡ урынлашҡан, Төньяҡ ҡотоп диңгеҙ кимәлендә һәм төрлө яҡтан, йылылыҡ резервуары булап хеҙмәт иткән, океан менән уратып алынған.
Йәй уртаһында (дөрөҫөрәге, декабрь аҙағында) ҡояш иң юғары 23,5° бейеклектә булғанда, ғинуар температураһы −25,9 °C-ҡа етә. Ҡышын уртаса температура −58 °C тирәһе була. Иң юғары температура (−12,3 °C) 2011 йылдың 21 июлендә Амундсен-Скотт станцияһында теркәлгән[18], ә иң түбән температура 1982 йылдың 23 июлендә (−82,8 °C)[21][20][19] теркәлгән (Ерҙә иң түбән температура 1983 йылдың 21 июлендә «Восток» сианцияһында −89,2 °C теркәлгән).
Астрономик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Көньяҡ ҡотоптың координаталары көньяҡ киңлектең 90 градусы. Ҡотоптың оҙонлоғо юҡ, сөнки полюс аша бөтә меридандар ҙа үтә.
- Ҡотопта көн оҙонлоғо 187 тәүлек. Төн — 178 тәүлек, шуның 15-16 тәүлегендә аҡ төндәр күҙәтелә.
Ер үҙ күсәре тирәләй әйләнгәнгә түгел, ЕрҠояш тирәләй әйләнгәнгә көн менән төн алышына, тәүлек әйләнәһенә Ҡояш күк көмбәҙендә горизонталь түңәрәк буйынса, дөрөҫөрәге ҡыя спираль буйынса хәрәкәт итә. Ҡояш горизонт өҫтөнә күтәрелгәс, 3 айҙан артығыраҡ (йәйге ҡояш торошона тиклем) күтәрелә, йәйге ҡояш торошо ваҡытында иң бейек нөктәлә була (күктә горизонталь хәрәкәт итеүен дауам итә), һуңынан 3 ай дауамында батыуын дауам итә. Атмосфера рефракциялары вариациялары булыу сәбәпле Ҡояш сыҡҡанын йәки байығанын бер нисә мәртәбә күрерге мөмкин. Ҡояштың үҙ диаметрының, 32′ тирәһе, рефракциялары булғанға, Ҡояш ике полюстанда күренә.
- Ҡотопта горизонт өҫтөндә Ҡояш бейеклеге, йәйге ҡояш торошо көнөндәге ≈23°26′ бейек күтәрелмәй. Сағыштармаса был күп түгел, ошо бейеклектә Мәскәү киңлегендә көн уртаһында 21 февралдә йәки 21 октябрҙа була.
- Күк көмбәҙендә Ай хәрәкәте Ҡояш хәрәкәтенә оҡшаған, тик айырмаһы шунда, тулы цикл бер йыл түгел, ә тропик ай (яҡынса 27,32 тәүлек). Ай ике аҙна буйы ҡыя спираль буйынса горизонттан иң бейек нөктәгә тиклем күтәрелә, киләһе аҙнала байый, һуңынан ике аҙна горизонт аҫтында була. Горизонт өҫтөнән Айҙың иң юғары бейеклеге 28°43′.
- Көньяҡ ҡотопта күк көмбәҙе экваторы горизонт һыҙығы менән тура килә. Күк көмбәҙе экваторынан көньяҡтағы йондоҙҙар батмайҙар, төньяҡтағы барлыҡ йондоҙҙар сыҡмай, сөнки горизонт өҫтөндәге йондоҙҙар бейеклеге үҙгәрмәй. Надирҙа Поляр йондоҙ (дөрөҫөрәге — донъяның төньяҡ полюсы), ә зенитта — донъяның Көньяҡ полюсы. Горизонт өҫтөндә йондоҙҙар бейеклеге даими һәм уларҙың ауышлағына тигеҙ (рефракцияны иҫәпкә алмағанда).
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Көньяҡ полюста асыу (Амундсен — Скотт) Зиновий Каневский мәҡәләһе, «Аванта+, География», Мәскәү, 1994 йыл
- С. Курий — нисек эттәр Көньяҡ полюсты асты — «Время Z» журналында мәҡәлә
- Көньяҡ ҡотоп фотопанорамаһы 360° — ҡарау өсөн рәсемгә баҫырға
- Көньяҡ ҡотопта һауа торошо — 6 сәғәт һайын метеомәғлүмәт (инг.)
- Веб-камера — Көньяҡ полюс онлайн
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Preston, 1999, p. 67
- ↑ Шеклтон1, 1910, p. 210
- ↑ «Marker makes annual move», Antarctic Sun. January 8, 2006; McMurdo Station, Antarctica.
- ↑ http://www.classicalarchives.com/prs/astro/Antarctica/0640-Sign_at_the__moving__actual_geographical_South_Pole.jpg
- ↑ Kiefer, Alex South Pole Marker (January 1994). Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 ғинуар 2013. 24 март 2008 тикшерелгән.
- ↑ Science question of the week, Goddard Space Flight Center.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Төньяҡ ҡотоп
- Көньяҡ магнит ҡотоп
- Тыныслыҡ (антарктик станция)
- Шәреҡ (антарктик станция)
- Антарктика
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Полюсы Земли // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Координаталар системаһы
Координаталар системаһы – ул координаталар ысулын, йәки нөктәнең йәки есемдең һандар йә башҡа символдар ярҙамында урынын билдәләү ысулын тормошҡа ашырыусы билдәләмәләр комплексы. Нөктәнең урынын билдәләүсе һандар йыйылмаһы был нөктәнең координаталары тип атала.
Геометрияла координаталар системаһы – ул Евклид арауығы һымаҡ төрлөлөктәге нөктәнең йәки башҡа геометрик элементтың урынын аныҡ билдәләү өсөн ҡулланылған бер йәки күберәк һандар йәки координаталар ҡулланған система.
Географияла координаталар – ул билдәле бер дөйөм кимәлдән алып үлсәнгән киңлек, оҙонлоҡ һәм бейеклек.
Астрономияла координаталар – ул йондоҙҙоң урынын билдәләгәндә ҡулланылған дәүмәлдәр, мәҫәлән, тура күтәрелеш һәм ауышлыҡ.
Яҫылыҡта һәм арауыҡта бик күп төрлө ысулдар менән координаталар кертергә була. Геометрияла иң йыш ҡулланылған координаталар системаһы – тура мөйөшлө координаталар системаһы (шулай уҡ декарт координаталар системаһы исеме аҫтында билдәле)


text:
Йондоҙлоҡ
Йондоҙлоҡ — бер исем аҫтында берләштерелгән йондоҙҙар төркөмө[1]; хәҙерге заман астрономияһында йондоҙло күктә уңайлы ориентирлашыу өсөн күк сфераһының бүленгән өлөштәре. Боронғо заманда йондоҙлоҡ тип күк сфераһындағы яҡты йондоҙҙар ҙан төҙөлгән фигураларҙы атағандар.
Күк йөҙөндә беҙ күргән йондоҙҙар өс үлсәмле арауыҡта бер береһенән бик йыраҡта урынлашҡан булыуы мөмкин. Шулай итеп, бер йондоҙлоҡта Ергә бик яҡын һәм бик йыраҡ йондоҙҙар булыуы мөмкин, улар бер береһе меән бер нисектә бәйләнмәгән. Боронғо кешеләр был турала белмәгән һәм йондоҙлоҡ төркөмөнә берләштергән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Ҡара сәпсәү
Ҡара сэпсәү, ҙурлығы сыйырсыҡтай (черныш) (лат. Tringa ochropus)
Ҡылыҡһырлама
Яңғыҙ ҙа, күмәкләшеп тә йөрөйҙәр, һирәкләп ағасҡа ла ҡуна. Башы, муйыны һарғылт һоро, түше ҡара сыбарлы. Арҡаһы һәм ҡанаттары ваҡ ҡына һары төртөклө ҡара. Кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө, ҡойроҡ аҫты аҡ. Ҡойроғоноң осонда арҡыры ҡара һыҙыҡтар бар. Тебеттән ҡара ҡанаттары һәм ҡойроҡ өҫтө аҡ булыуы менән айырыла.
Тауышы
Яңғырауыҡлы һыҙғыра: «тйүүй-тйүүй» йәки «тйүй-титиит-тңүй».
Йәшәү рәүеше
Шарлыҡтарҙа, һаҙлыҡтарҙа, йылға буйҙарында йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күомә ҡош. Киң генә таралған. Ағасҡа оялай. Күберәк башҡа ҡоштарҙың иҫке ояларынан файҙалана. Көрән таплы 4 бөртөк һарғылт һоро йомортҡаһы була.


text:
Таиланд
Таила́нд (тай. ประเทศไทย) Таиланд короллеге (тай. ราชอาณาจักรไทย [râːtɕʰa ʔaːnaːtɕɑ̀k tʰɑj]) — Көньяҡ-Көнсығыш Азияла урынлашҡан дәүләт, Һинд-Ҡытай ярымутрауында һәм Малакка ярымутрауында урынлашҡан. Көнсығыштан Камбоджа һәм Лаос, көнбайыштан Мьянма, көньяҡтан Малайзия менән сиктәш.
1939 йылға тиклем Сиам тип атала. «Тхай» (Ҡалып:Lang-th2) һүҙе «азатлыҡ» тигәнде аңлата. Һүҙ үҙен-үҙе аҡлай: башҡа дәүләттәр Франция һәм Бөйөк Британия колониялары булғанда, Таиланд Көняҡ-Көнсығыш Азияла мөстәҡиллеген һаҡлап ҡалған берҙән-бер дәүләт.
«Таиланд» (Thailand) — XX быуаттың 30-сы йылдарында ғәҙәттти тормошҡааа инеп ҡалған инглизлаштырылған тайҙар йәшәгән ил исеме. Тайса ил исеме «Мыанг Тхай» йәки «Пратхет Тхай» тип яңғырай.


text:
Аҡҡош
Аҡҡош, ҡаңғылдаҡ аҡҡош (лат. Cygnus) Ҡаҙҙан ҙурыраҡ. Йәш саҡта-һорғолт көрән, ҙурайғас-бөтә ҡауырһындары ла ап-аҡ. Йөҙгәндә муйынын туры тота. Күҙҙәре һәм аяҡтары ҡыҙыл, суҡышы ҡыҙғылт һары. Тауышы яңғырауыҡлы: «Ҡаңҡ» йәки «ҡаң-ға». Ярҙары ҡамышлы ҙур күлдәрҙә, йылғаларҙа йәшәй. Үлән, төрлө орлоҡ, иген менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ояһы ҡуйы ҡамышлыҡтарҙа. 4—6 бөртөк аҡ йомортҡа һала.
Ҙур ҡоштар, кәүҙәләре 150 см-ға ҡәҙәр оҙонлоҡта, ауырлығы 12 кг-ға ҡәҙәр. Кәүҙәһе һуҙынҡы, муйыны оҙон. Ҡаурыйҙары аҡ төҫтә. Башы уртаса ҙурлыҡта. Аяҡтары ҡыҫҡа, бармак араһындағы йөзү ярылары ҙур. Йәш ҡоштарҙың томшоҡтары алһыу төҫтә, осо ҡара. Ыҫылдауыҡ акҡоштоң кәүҙәһе, муйыны оҙон, ҡыҙғылт һары томшоҡ төбөндә ҡалынайған ҡара урыны бар. Һары моронло аккош тәбәнәк формаһы һәм ҡыҫҡа муйыны менән айырылып тора, томшоҡ төбө һары. Аҡҡккоштар бер миҙгелдә һорғолт-зәңгәр төҫтәге 5-9 ҙур йомортҡа һала. Һыу үҫентеләре, шулай уҡ бөжәктәр һәм уларҙың личинкалары, селәүсендәр, ҡабырсаҡар, балыҡтар менән туҡланалар.
Төрҙәре[үҙгәртергә]
- Аҡҡош
- Бөҙрә аҡҡош
- Ҡара аҡҡош


text:
Башҡортостан (авиакомпания)
ЯСЙ «Башҡортостан» авиакомпанияһы — 2002 йылда Өфө ҡалаһында ойошторолған авиакомпания. Домодедово аэропортынан чартер авиа йөк ташыуҙы тормошҡа ашырыу менән махсуслаша[1].
Тарихы[үҙгәртергә]
Рәсми рәүештә авиакомпания 2006 йылда эшләй башланы[2]. Компания акцияларының 76% хужаһы — VIM Airlines, 24 проценты иһә Башҡортостан хөкүмәтенә эйә. Компанияла 2007 йылдың мартында 101 кеше эшләгән[1].
2011 йылдың 21 һатай көнө «Көнсығыш Ульяновск» халыҡ-ара аэропортында авиакомпанияның яңы самолёты, Diamond DA-42 MNG, ергә төшкән[3]. Был самолёт Австрияла эшләнгән һәм күп төрлө авиация эштәре башҡарыу өсөн күп функциялы платформа булып һанала.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Directory: World Airlines, Flight International (3 апрель 2007), стр. 53.
- ↑ New Air Carrier Makes Maiden Flight From Ufa
- ↑ «Башкортостан» получил самолет Diamond DA-42 MNG


text:
Логарифм
b һанының a нигеҙе буйынса логарифмы ( грек. λόYoς — «һүҙ», «отношение» һәм ἀpιθuός — «һан») — b һаны килеп сыҡһын өсөн a нигеҙен күтәрергә кәрәккән дәрәжә күрһәткесе. Мәҫәлән, 1000 һанының 10 нигеҙе буйынса логарифмы – 3, сөнки 1000 – ул 10 һанының 3-сө дәрәжәһе. Дөйөм алғанда, әгәр b = ax икән, x – b һанының a нигеҙе буйынса логарифмы, йәғни x = loga(b). Шулай итеп, log101000=3.
Логарифмдарҙы VXII быуат башында төрлө иҫәпләүҙәрҙә ярҙам булараҡ шотланд математигы Джон Непер ҡулланыуға индергән. Артабан ул тиҙ арала ғалимдар һәм инженерҙар тарафынан үҙләштерелгән.
10 нигеҙе буйынса логарифм унарлы логарифм тип атала һәм фәнни өлкәлә, айырыуса машиналар төҙөү өлкәһендә йыш ҡулланыла. e үҙгәрмәүсәне (урыҫ. постоянная e ≈ 2.718) буйынса логарифмды иһә натураль логарифм тип йөрөтәләр, ул бигерәк тә фундаменталь математикала оло мәғәнәгә эйә. 2 нигеҙе буйынса логарифм, йәки икешәрле логарифм, компьютер өлкәһендә ҡулланыла.


text:
Википедия:Медиа-файлдар буйынса ярҙам
Ҡайһы бер Википедия мәҡәләрендә тауыш файлдары ҡулланыла. Был биттең төп маҡсаты булып ошо файлдар нисек һеҙҙең копьютерығыҙа нисек уйнарға тейешен атап китә. Бында тауыш файлдары күбеһенсә Ogg Vorbis тауыш файлы тибы ҡулланыла. Башҡа төр тауыш файлдары, MP3 йәки MPEG һымаҡтар икенсе ерҙәрҙә йышыраҡ ҡулланыла, әммә улар патентланған. Vorbis ҡулланыу өсөн ирекле.
Википедияның тауыш файлдары бөтә өйҙәге компьютерҙарҙа уйнай ала тиерлек. Һеҙҙең компьютерҙа яраҡлы программа булырға тейеш. Әгәр ҙә ошо файлдарға төркәндән һуң һеҙең компьютереғыҙ был файлдарҙы уйнамай икән, һеҙ интернетта булған ирекле программаны ала ялаһығыҙ. Аҫта Vorbis файлдарын уйнай алған программа тәҡьминәттәре исемлеге килтерелгән.
Windows[үҙгәртергә]
- www.illiminable.com/ogg/ Microsoft Windows бөтә версияларына Ogg Vorbis һәм Ogg Theora кодектары бар ("Хәҙер үк күсерергә" төрт). Компьтерығыҙға быны тейәгәндән һуң, Windows Media плеер (һәм башҡа плеерҙар) теләһе ниндәй .ogg файлдарын уйнарға тейеш.
- VLC
- [1] Windows өсөн MPlayer-ры .ogg файлдарҙы уйнай ала.
- jetAudio Ogg Vorbis менән Ogg Theora файдарын һәм күп башҡа төрҙәрҙе уйната ала.


text:
Ҡара ҡарлуғас
Ҡара ҡарлуғас(урыҫ. Деревенская ласточка, касатка, лат. Hirundo rustica) — ҡыйғас ҡара ҡанатлы, аса ҡойроҡло, кәйелеп шәп оса торған ҡош.
Сыйырсыҡтан бәләкәйерәк. Күмәкләшеп йөрөйҙәр. Ергә ҡунмайынса, бөтә ваҡыттарын һауала үткәрәләр. Ҡанаттары тар һәм оҙон, артҡараҡ ҡайылып тора. Ғойроғо бер аҙ ярылған. дөм ҡара, тамаһы һарғолт аҡ. Башҡа ҡарлуғастарҙан төҫө тигеҙ ҡара булыуы менән айырылып тора.Сырылдаҡ тауыш сығара: "сриии-и-и, срии-и" Ояһы ҡая таштарҙа, кәрниздәрҙә, ағас ҡыуыштарында була, ҡара балсыҡтан һылап эшләй. Ояһының төҙө буй-ала. Ҡанатлы бөжәктәр менән туҡлана, уларҙы һауала ғына тота. Һыуҙы ла осоп барышлай ғына эсә. 2-3 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерә.
Ҡарлуғастың төрҙәре[үҙгәртергә]
- Ҡара ҡарлуғас
- Ауыл ҡарлуғасы
- Ҡала ҡарлуғасы
- Яр ҡарлуғасы
Донъяла барлығы 75 төрө билдәле.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө, 1986 йыл Өфө, 50-се бит.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Позвоночные животные России: Деревенская ласточка(урыҫ.)
- Dewey, T. and C. Roth. 2002. «Hirundo rustica» (On-line), Animal Diversity Web(инг.)
- Ласточка деревенская(урыҫ.)


text:
Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Нөктә — тыныш билдәһе.
Нөктә түбәндәге осраҡтарҙа ҡулланыла:
- хәбәр һөйләмдәрҙән аҙаҡ. Мәҫәлән: Носрай ҡарттың ике улы һуғыштан әйләнеп ҡайта алмағайны. (Н. Мусин.);
- тыныс, түбән тауыш менән уҡылыусы бойороҡ, өндәү һөйләмдәр аҙағында. Мәҫәлән: Шартлатығыҙ тауҙарҙың ташлыларын, Аҡтарығыҙ хазина асылдарын, Һәм табығыҙ күмер ятҡылыҡтарын, Күтәрегеҙ тәрән девон алтындарын. (С. Кудаш.);
- бер составлы атама һөйләм аҙағында. Мәҫәлән: Башҡортостан данын быуаттарҙан быуаттарға яңғыратыусы бөйөк Салауат, хикмәтле һүҙ оҫтаһы Аҡмулла, азатлыҡты данлаусы Ғафури, сая шоңҡарыбыҙ Сәләм, йәмле Ағиҙел буйҙарының үлемһеҙ йырсыһы Рәшит Ниғмәти, әҙәбиәтебеҙҙең ғорур ҡарлуғасы Баязит Бикбай. («Ағиҙел».)


text:
Ғаләм
Ғалә́м йәки Ғәләм — ғәҙәттә бар булған бар нәмәнең бөтөнөһө,[1] матдә һәм энергия, планеталар, йоноҙҙар, галактикалар һәм галактика-ара бушлыҡтың барлыҡ эстәлеген үҙенә ала.[2][3] Билдәләмәләр һәм ҡулланылыш күп һәм төрлө, оҡшаш терминдар араһында космос, донъя һәм тәбиғәт. Ғаләмдең ҙур йыраҡлыҡтан күренеүсе боронғо үҫеш күрһәткестәренең фәнни күҙәтеүҙәр уның фазаһының ҙур өлешөнөң үҙгәрмәгән физика ҡанундары һәм константалары менән билдәләнгәнлегенә ишара яһай. Ҡайһы бер физика фәне белгестәре ғәләмебеҙ бар булған төрлө күп ғәләмдәрҙән торған күп ғәләм булыуы ихтималлығын алға һөрә.[4][5]
Йөкмәткеһе
- 1 Күләме, йәше, эстәлеге, төҙөлөшө һәм ҡанундары
- 2 Ғәләмдең асылыу тарихы
- 3 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 4 Иҫкәрмәләр
- 5 Сығанаҡтар
Күләме, йәше, эстәлеге, төҙөлөшө һәм ҡанундары[үҙгәртергә]
Ғәләм бик киң һәм бәлки күләме буйынса сикләнмәгәнлеге ихтималы бар. Ер йөҙөнән күренгән ғәләм өлөшөнөң — радиусы яҡынса 46 миллиард яҡтылыҡ йылы булған сфера[6]. Сағыштырыу өсөн, ябай галактиканың диаметры 30 000 яҡтылыҡ йылы ғына, һәм ике күрше галактика араһында ғәҙәти йыраҡлыҡ 3 миллион яҡтылыҡ йылы ғына.[7] Мәҫәлән, беҙҙең Ҡош юлы галактикабыҙҙың диаметры яҡынса 100 000 яҡтылыҡ йылына тиң,[8] һәм беҙҙең иң якын ҡәрҙәш галактика, Андромеда галактикаһы, яҡынса 2,5 миллион яҡтылыҡ йылы йыраҡлығында урынлашҡан.[9] Күҙәтелгән ғәләмдә галактикалар һаны 100 миллиардтан (1011) күбрәк булыуы ихтимал.[10] Ғәҙәти галактикалар йондоҙҙар һаны ун миллион (107) тирәһе кәрләләрҙән [11] алып бер триллионга[12] (1012) ҡәәәр йондоҙ булған гиганттарға хәтле ҙур була алалар. Бар был йондоҙҙар галактиканың ауырлыҡ үҙәге тирәһендә әйләнеп торa. 2010 йылда астрономдар үткәргән тикшеренеү күҙәтелгән ғәләмдә яҡынча 300 секстиллион (3·1023) йондоҙ барлығы юрауы менән билдәләнде.[13]
Ғәләмдең хәҙерге замандағы тулайым тығыҙлығы бик түбән, яҡынса 9,9 × 10−30 грам/см3. Был масса-энергия 73%-ҡа йәшерен энергия, 23%-ҡа һалҡын йәшерен матдә һәм 4% ябай матдәнән тора тип күҙәтелә. Башҡаса әйткәндә, атомдарҙың тығыҙлығына ҡараһаҡ — һәр 4 м3ка бер водород атомы туры килә.[14] Йәшерен энергия һәм матдә сифаттары күбеһенсә билдәһеҙ. Йәшерен матдәнең гравитацион сифаттары ябай матдәнеке кеүек үк, һәм ул ғәләмдең киңәйеүен әкренәйтеп тора; йәшерен энергия, киреһенсә, ғәләмдең киңәйеүен тиҙләтеп тора.
Астрономия моделдәре[үҙгәртергә]
Махсус шартлылык һәм ваҡыт[үҙгәртергә]
Эйнштейндың ялан тигеҙләмәләрен сисеү[үҙгәртергә]
Әйләнә торған галактикалар араһындағы йыраҡлыҡ ваҡыт үтеүе менән үҫеп барһа, гравитация көстәренең тәьҫире һөҙөмтәһендә галактика эсендәге йондоҙҙар араһындағы йыраҡлыҡ яҡынса үҙгәрешһеҙ ҡала.
Оло шартлау моделе[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер эксперименталь күҙәтеүҙәр фазаның киңәйеүен йәҙрә һәм атом физикаһы закондары менән аңлатыла. Шулай ҙа, физика өлкәһендәге билдәле белем әлегә барлыҡ күҙәтелгән законлыҡтарҙы аңлата алмай.
Күп ғәләм теорияһы[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер спекулятив теориялар буйынса, ғаләмебеҙ берҙән-бер фаза түгел, ләкин бергә күп ғаләм тип аталған бер-берһенән бәйһеҙ ғаләмдәрҙең берлеге. Был ҡараш ғаләмдең нәмә икәнен киңрәк билдәләнүен зарур ҡыла.[15] Фәнни күп ғәләм теориялары альтернатив аң тороштары һәм симуляцияланған ысынбарлыҡ концепцияларҙан айырылып торһа ла, ҙурыраҡ ғәләм теорияһын яңы тип атап булмай; мәҫәлән, Париж ҡалаһының Этиен Темпиер атаҡайы 1277 йылда Хоҙай Тәғалә теләһә ҡәҙәр күп һанлы ғәләмдәр тыуҙыра алыуын белдерүе шул замандарда француз дин белгестәре алып барған тәрән дискуссияларҙың билдәле бер миҙгеле.[16]
Ғәләмдең асылыу тарихы[үҙгәртергә]
Боронғо космография һәм тәүге астрономия[үҙгәртергә]
Азия һәм Урта диңгеҙ цивилизациялары[үҙгәртергә]
Месопотамия[үҙгәртергә]
Сағыштырмаса Тигр һәм Ефрат йылғалары араһындағы бәләкәй биләмәләрҙә бер-береһен алмаштырып бер нисә мәҙәниәт булған. Уларҙың космогоник ҡараштары бер-береһенә бик оҡшаш булған. Ҡайһы бер илаһтарҙың исемдәре, ҡайһы бер өлөштәре алмашынған, шулай ҙа мәғәнәһе әүәлгесә һаҡланған.
Сицилияның Дидоры яҙмаларына ярашлы Месопотамия халыҡтарында ғәләм өс донъяға бүленә. Күк донъяһын Ана, Ер донъяһын бер-береһенә оҡшаш Бела менән Энлил, Ер аҫты донъялығына Эа хакимлыҡ итә. Икенсе донъя, Ер өҫтө, ул түңәрәк барка формаһында. Күк донъяһы ла шул формла, йәғни Ер өҫтө донъяһын ҡабатлай. Уның сиге булып һауа диңгеһе тора. Ҡояш ҡөнсығыштан көнбайышҡа табан йондоҙҙар кеүек билдәләнгән бер юлдан йөрөй [17] [18].
Ислам донъяһы[үҙгәртергә]
Тәбиғи фәлсәфәлә һәм космологияла ғәрәп ғалимдәре Аристотелгә эйәрә. Уның нигеҙендә ғәләмде ике донъяға бүлеп ҡарала. Беренсе өлөшө Ай өҫтө һәм Ай аҫты донъяһы. Ай өҫтө — үҙгәреүсән, ваҡытлыса, күсмә; һәм ҡапмпа-ҡаршылыҡлы Ай аҫты донъяһы мәңгелек һәм үҙгәрмәүсән. Был билдәләмә буйынса тәбиғи ерлек концепцияһына бәйле Биш төрлө материя йәшәй. Һәм улар һәр береһе беҙҙең донъяла үҙенсәлекле урындар алып тора: ер элементы –донъяның үҙәге, артабан һыу элементы, артабан һауа, ут һәм эфир.
Исламдың космология өлкәһе ғалимдары Геоцентрик донъя системаһы яҡлы булып тора. Шулай ҙа гомоцентрик сфера ттәғлимәте һәм эпицикл тәғлимәте буйынса бәхәстәр ҙә булған.
XII быуатта һәм — XIII быуат башында эпициклдар тәғлимәте Андалусияның. Ғәрәп фәйләсүфтәре ғалимдәренең күп һанлы ҡаршылығына осрай. Был хәрәкәт ҡайһы саҡта «Андалусия бунты» тип тә атап йөрөтөлә[19].
Уны нигеҙләүсе Мухаммад ибн Баджа (Европала ул Авемпац (1138 үлгән) булараҡ билдәле), уның эшен уҡыусыһы Мухаммад ибн Туфайл (1110—1185 янында) дауам итә. Һәм әлбиттә уның уҡыусылары тағы ла дауам итеүселәре була Hyp ад-Дин ал-Битруджи (1185 йыл үлгән),ул да Альпетрагий, һәм Аверроэс исемдәре менән билдәле; Шулай уҡ геоцентрик системанан ситләшүселәр ҙә булған, тик улар дин белгестәренең Бөйөк Аллаһ тәғлимәтенә ярашлы ҡаршылығына осрай. [20].
Гелиоцентрик система ( XVI быуаттың икенсе яртыһы)[үҙгәртергә]
XVI быуаттың беренсе яртыһы Николай Коперниктың донъяның гелиоцентрик системаһы барлыҡҡа килеүе менән билдәле. Ул үҙәккә ҡояшты ҡуя һәм ҡояш тирәләй планеталар әйләнешен, әйләнеү үҙәген, күсәрен билдәләй. Коперник ғәләмде сикле йондоҙҙарҙың хәрәкәтенән тора тип иҫәпләй. Ул йыһан сфераһы барлығына ышана[21].
XX быуат[үҙгәртергә]
XX быуат — хәҙерге космологияның тыуған дәүере. Ул быуат башында уҡ башлана һәм өр яңы үрҙәргә үрләй. Дәү телескоптар төҙөүҙән алып йыһанға осоу һәм компьютер ярҙамында өйрәнеү. Хәҙерге космологияның беренсе аҙымдары 1908 йылда эшләнгән. цефеидалар буйынса алыҫлыҡты билдәләй башлайҙар.
1916 йылда А. Эйнштейн сағыштырмалылыҡтың дөйөм тәғлимәтенең тигеҙләмәһен яҙа.
1922—1924 йылдар А. Фридман Эйнштейндың тигеҙләмәһен ҡуллана.һәм стационар булмаған сиселеш таба (даими космологияһыҙ һәм уның менән).
В 1929 Эдвин Хаббл фәндә яңы закон аса. Ул галактикаларҙың юғалыу тиҙлеген һәм уларҙың үҙ ара алыҫлығының пропорцияналлеген өйрәнеүсе закон. Ҡош юлы ошо ғаләмдең бер остоҡ ҡына өлөшө икәне асыҡлана. Уның урынына Кант гипотезаһын раҫлаусы галактиканың томанланыуы тураһында.ҡараш барлыҡҡа килә. Бер үк ваҡытта Фридмандың тирә-яҡтың стационар булмауы тураһындағы һөҙөмтәләре раҫлана [22].
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Webster's New World College Dictionary — Wiley Publishing, Inc., 2010.
- ↑ The American Heritage Dictionary of the English Language — 4th. — Houghton Mifflin Harcourt Publishing Company, 2010.
- ↑ Cambridge Advanced Learner's Dictionary.
- ↑ multiverse. Astronomy.pomona.edu. Retrieved on 2011-11-28.
- ↑ Palmer, Jason. (2011-08-03) BBC News – 'Multiverse' theory suggested by microwave background. Retrieved on 2011-11-28.
- ↑ Lineweaver, Charles; Tamara M. Davis Misconceptions about the Big Bang. Scientific American (2005). 5 март 2007 тикшерелгән.
- ↑ Rindler (1977), p.196.
- ↑ Christian, Eric How large is the Milky Way?. 28 ноябрь 2007 тикшерелгән.
- ↑ I. Ribas, C. Jordi, F. Vilardell, E.L. Fitzpatrick, R.W. Hilditch, F. Edward (2005). "First Determination of the Distance and Fundamental Properties of an Eclipsing Binary in the Andromeda Galaxy". Astrophysical Journal 635 (1): L37–L40. . . .
McConnachie, A. W.; Irwin, M. J.; Ferguson, A. M. N.; Ibata, R. A.; Lewis, G. F.; Tanvir, N. (2005). "Distances and metallicities for 17 Local Group galaxies". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 356 (4): 979–997. . . .
- ↑ Mackie, Glen To see the Universe in a Grain of Taranaki Sand. Swinburne University (February 1, 2002). 20 декабрь 2006 тикшерелгән.
- ↑ Unveiling the Secret of a Virgo Dwarf Galaxy. ESO (2000-05-03). 3 ғинуар 2007 тикшерелгән.
- ↑ Hubble's Largest Galaxy Portrait Offers a New High-Definition View. NASA (2006-02-28). 3 ғинуар 2007 тикшерелгән.
- ↑ Vergano, Dan. Universe holds billions more stars than previously thought, USA Today (1 December 2010). Проверено 14 декабрь 2010.
- ↑ Hinshaw, Gary What is the Universe Made Of?. NASA WMAP (February 10, 2006). 4 ғинуар 2007 тикшерелгән.
- ↑ Munitz MK (1959). "One Universe or Many?". Journal of the History of Ideas 12 (2): 231–255. . .
- ↑ Misner, Thorne and Wheeler (1973), p.753.
- ↑ Литовка И.И. Представления о пространстве и времени в древней Месопотамии касситского И ассирийского периода // Философия история. — 2011. — Т. 4. — С. 105-113.
- ↑ Куртик Г.Е. Космология древней Месопотамии // Исследования по истории физики и механики. 1995-1997. — М.: Наука, 1999. — С. 60-75.
- ↑ Sabra A. I. The Andalusian Revolt Against Ptolemaic Astronomy: Averroes and al-Bitrûjî // in: Transformation and Tradition in the Sciences: Essays in honor of I. Bernard Cohen. — Cambridge University Press, 1984. — P. 233—253.
- ↑ С.К. Всехсвятский Как познавалась Вселенная — Москва: Государственно Издательство Технико-Теоретической Литературы, 1955. — 49 с.
- ↑ Barker P. Copernicus, the orbs, and the equant. — Synthese, 1990..
- ↑ А. В. Засов, К. А. Постнов. Общая астрофизика — М.: ВЕК 2, 2006. — 398 с. — 1500 экз. — ISBN 5-85099-169-7.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Landau, Lev, Lifshitz, E.M. The Classical Theory of Fields (Course of Theoretical Physics, Vol. 2) — revised 4th English. — New York: Pergamon Press, 1975. — P. 358–397. — ISBN 9780080181769.
- Liddell, H. G. and Scott, R. A Greek-English Lexicon, Oxford University Press, ISBN 0-19-864214-8
- Misner, C.W., Thorne, Kip, Wheeler, J.A. Gravitation — San Francisco: W. H. Freeman, 1973. — P. 703–816. — ISBN 978-0-7167-0344-0.
- Rindler, W. Essential Relativity: Special, General, and Cosmological — New York: Springer Verlag, 1977. — P. 193–244. — ISBN 0-387-10090-3.


text:
Сельва
Се́льва (исп. selva , лат. silva — урман) — Бразилия, Перу Суринам, Венесуэла, Гайана, Парагвай, Колумбия һ.б. илдәрҙә дымлы тропик урманды (джунгли) билдәләү өсөн ҡулланылған географик термин. Сельва даими дымландырып торған ҡоро ерҙең уйһыулыҡтарында барлыҡҡа килә, сельва тропик ямғырҙар менән йыуылып тора, шул сәбәпле тупрағы минераль матдәләр менән бик ярлы. Сельва йыш ҡына һаҙлыҡлы урынға әйләнә. Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы төҫтәренең күплеге һәм үҫемлек, ҡош, хауандарҙың күп төрлөлөгө менән айырыла. Майҙаны буйынса иң эре сельва Бразилияла Амазонка бассейнында урынлашҡан (уның майҙаны Украина майҙанын ике тапҡыр ҙурыраҡ).
Төп сельвалар[үҙгәртергә]
- Амазонка сельваһы, Көньяҡ Америкала
- Лакандон сельваһы, Мексикала
- Конго сельваһы
- Папуа-Яңы Гвинея сельваһы
- Борнео сельваһы
- Дарьена сельваһы
- Чоко сельваһы
- Үҙәк Америка сельваһы
- Мадагаскар сельваһы
- Аргентинаның Мисьонерҙар йәки Парандар сельваһы
- Санто Доминго сельваһы
- Аргентинаның паран, Парагвай һәм Бразилия сельваһы
- Тукумано-Оранен йәки Аргентина Юнгасы сельвһы


text:
Ферма
Ферма — ауыл хужалығы тауарҙары етештереүсе шәхси ауыл хужалығы предприятиеһы.
Рәсәйҙә 1930 йылдарҙан башлап фермер эшсәнлеге тыйыла, уның урынына колхоздар, совхоздар барлыҡҡа килә. Колхоз, совхоздарҙа бер нисә тиҫтәнән бер нисә мең эре мөгөҙлө мал тотҡан терлекселек фермалары барлыҡҡа килә. Әмма ҡайһы бер сикләүҙәр менән, үҙ кәрәк -ярағың өсөн, спекуляция һәм коммерция менфәғетендә булмаған йорт яны хужалыҡтары тотоу рөхсәт ителә. Ауыл хужалыгы эшмәкәрлеге төрө булараҡ фермер хужалығы 1990 йылдарҙың икенсе яртыһынан, ергә эйә булыу хокуғы керетелгәс тарала.


text:
Гомер
Гомер (грек. Ὅunpoς) (йәшәгән ваҡыты — б.э.т. XII быуат һәм б.э.т. VII быуат араһы) — легендар Боронғо Греция сәсәне. «Илиада» һәм «Одиссея» эпик поэмаларын ижад итеүсе булып иҫәпләнә. Легенда буйынса ул һуҡыр булған.
Ете ҡала уның тыуған ҡалаһы исеменә дәғүә иткән: Смирна, Хиос, Колофон, Саламин, Родос, Аргос, Афины.
Боронғо Грецияла сәсәндәр (рапсодтар) башҡарған эпостарҙың ҙур ғына өлөшөн Гомер ижад иткән тип иҫәпләнгән. Һуңғараҡ антик әҙәби тәнҡит, «Илиада» һәм «Одиссея» тигән ике эпик поэманы, шулай уҡ бер нисә вағыраҡ әҫәрҙе («Гомер гимндары», «Маргит» комик поэмаһы һ.б.) ысынлап та Гомер ижад иткән тип таныған.


text:
Джозеф Пикфорд
Джозеф Пикфорд (ингл. Joseph Pickford, 1736—1782) — георгиан стилендә ижад итеүсе Георг III осорондағы инглиз архитекторы.
Джозеф уорикширҙың Ашоу (ингл. Ashow) ҡалаһында Уильям һәм Мэри Пикфорд ғаиләһендә икенсе бала булып донъяға килә. 1748 йылда уҡыуын дауам итеү өсөн Лондонға килә. 1748 йылдың апрелендә Джозеф Мэри Уилкинс (ингл. Mary Wilkins) исемле ҡыҙға өйләнә; уларҙың ике балалары була [1]; Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында ул балаларҙың портреты бар.
Иң ҙур баһа алған эштәре — изге Елена йорто,Этрурия Холлы, Пикфорд йорт-музейы исеме менән билделе булған уның үҙ йорто. Пикфорд йорт-музейында геогиан стилендәге костюмдар, ҡурсаҡ театрына арналған экспозиция һәм 1940 йылдағы кеүек бомбанан һакланыу подвалы урынлашҡан[2].
Иҫкәртмә[үҙгәртергә]
- ↑ Joseph Pickford 1734-1782 (en). 3 май 2011 тикшерелгән.
- ↑ Pickford's House Museum (en). 3 май 2011 тикшерелгән.


text:
Ток-писин
Ток-писин (төп исеме Tok Pisin) − Папуа-Яңы Гвинеяла таралған креол теле. Был илдең рәсми теле булып тора. Ток-писин — Папуа-Яңы Гвинеяла киң таралған һәм был илдәге 700-ҙән артыҡ телдә һөйләшкән халыҡ өсөн аралашыу теле булып тора.
Килеп сығышы[үҙгәртергә]
Квинсленд һәм башҡа плантацияларға Тын океан утрауҙарынан эшкә килгән төрлө телле халыҡтар ҡушылыуы нәтижәһендә барлыҡҡа килгән. Аралашыу нәтижәһендә инглиз теленә нигеҙләнгән пинжин формалашҡан. Был телдең лексикаһы плантацияла эшләгән немец, португал һәм австронезий телле эшселәрҙән дә өлөш алған. Инглиз теленә нигеҙләнгән пижин, Германияның Яңы Гвинеяһында ток-писин булараҡ үҫеш ала. Бында ток-писин немец телле юғары ҡатлам кешеләре менән һәм үҙ-ара аралашыу теленә әүрелә.
Рәсми статусы[үҙгәртергә]
Ток-писин киң мәғлүмәт сараларында һәм хөкүмәт органдарында рәсми тел булараҡ ҡулланыла, әммә инглиз теленән ҡалыша. Ток-писин теле башланғыс белем дәрәжәһендә уҡытыла.
Региональ төрлөлөгө[үҙгәртергә]
Папуа-Яңы Гвинеяның төрлө төбәктәрендә ток-писин теленең лексикаһы һәм грамматикаһы айырыла. Яңы Гвинеяның бейе таулы төбәктәре теле,төньяҡ яр буйы һәм Яңы Гвинея утрауҙары теленән айырыла.


text:
Һабан
Һабан — ер һөрә торған ауыл хужалығы ҡоралы. Ер һөрөү өсөн һабанды баштараҡ кешеләр үҙҙәре тартҡан, һүңыраҡ үгеҙ, ат егеп башҡарғандар. Хәҙерге ваҡытта иҡтисади үҫешкән илдәрҙә ерҙе трактор һөрә.
Ер һөрөүҙең беренсе маҡсаты — ерҙең өҫкө ҡатламан әйләндереү. Ер һөрөү сүп үлендәрен кәметә, тупраҡты йомшаҡ һәм уңдырышлы итә, сәсеү эшен еңелләштерә.
Ауыл хужалығы барлыҡҡа килгән төбәктәрҙә ерҙе тәпкеләр менән йомшартҡандар. Нил буйында яҙғы ташҡын йылда уңдырышлы тупраҡ алып килгән. Игенселек өҫкө ҡатламдағы үңдырышлы тупраҡты файҙаланған. Аҫҡы ҡатламдағы тупраҡты өҫкә күтәреү кәрәклеге килеп тыуған. Бының өсөн һабан ҡулланғандар.
Вавилон һәм Боронғо Мысырҙағы б.э.т. 2 меңенсе йылғы рәсемдәр һаҡланған. Ҡытайҙа һабан б.э.т 1 мең йыллыҡта билдәле булған.
1730 йылда Джозеф Фольямбе (Joseph Foljambe) эшләгән «Роттердам һабаны» беренсе коммерция маҡсатында эшләнгән һабан тип иҫәпләнә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Анучин Д. Н. Плуг, происхождение // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Каталог тракторов, сельскохозяйственных, землеройных и мелиоративных машин, транспортных средств, машин и оборудования для механизации животноводческих ферм, М., 1972.
- Клюсс Г. А. Плуг, землеобработное орудие // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Сельскохозяйственная техника. Каталог, 3 изд., М., 1967;


text:
Көньяҡ Корея
Коре́я Республикаы (Ҡалып:Lang-ko [tɛːhanminɡuk̚] тэха́н мингу́к) — Көнсығыш Азиялағы дәүләт, Корея ярымутрауында урынлашҡан. Киң мәғлүмәт сараларында ҡулланылған, рәсми булмаған атамаһы, — Көньяҡ Коре́я
Атамаһы[үҙгәртергә]
Корей телендә Республика Корея Тэха́н мингу́к (대한 민국 тыңларға (белешмә • ярҙам)) тип атала, 大韓 民國. Йышыраҡ ҡыҫҡартылған исеме әйтелә — Хангу́к (Ҡалып:Lang-ko2), 韓國. Ҡайһы берҙә Намха́н (Ҡалып:Lang-ko2) тип әйтәләр, «Көньяҡ Хан» тигәнде аңлата, йәғни Пукха́н (Ҡалып:Lang-ko2, 北韓), «Төньяҡ Хан»ға (Төньяҡ Корея) ҡапма-ҡаршы. Хан һүҙе Корея ярымутрауында йәшәгән «Самхан» ҡәбиләләренән алынған. Корея һүҙе 918—1392 йылдарҙағы Корё дәүләте исеменән алынған. Ә Корё һүҙе, Корея ярымутрауы, хәҙерге Ҡытайҙың бер өлөшө, Приморье крайы урынлашҡан боронғо Когурё дәүләте исеменән килә.
Тарихы[үҙгәртергә]
Көньяҡ Корея тарихы 1945 йылғы ярымутрауҙа йоғонто даирәләрен бүлешеү тураһындағы СССР-АҠШ килешеүенән башлана. Ошо килешеүгә яраҡлы, Кореяның 38 паралельдән көньяҡтағы өлөшө АҠШ юрисдикцияһына, төньяҡтағы өлөшө СССР юрисдикцияһына күсә.
Иҫкертмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Корея выбрала президента
- ↑ Парламент Южной Кореи утвердил кандидатуру нового премьер-министра
- ↑ 3,0 3,1 Международный валютный фонд (апрель 2008)


text:
Истиҡләл мәсете
Координаты: 6°10′11″ ю. ш. 105°49′51″ в. д. / 6.16972° ю. ш. 105.83083° в. д. (G) (O) (Я)
Истиҡләл мәсете (Masjid Istiqlal, Бойондороҡһоҙлоҡ мәсете) — Индонезияның Джакарта ҡалаһындағы мәсет, Көньяҡ-көнсығыш Азияла урынлашҡан иң ҙур мәсет.
Мәсет Индонезияның бойондороҡһоҙлоҡ алыу иҫтәлегенә төҙөлгән. Ғәрәпсә «istiqlal» бойондороҡһоҙ тигәнде аңлата.
1949 йылда Индонезия Нидерландтарҙан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, мосолмандар иң күп йәшәгән илдә мәсет төҙөргә ҡарар ителә. Был фекерҙе Индонезия дин эштәре буйынса беренсе министры Вахид Хасим әйтә, Әнвәр Кокроаминото мәсет фонда рәйесе итеп тәғәйенләнә.
1961 йылдың 24 августында беренсе нигеҙ ташы һалына, төҙөлөш ун ете йыл дауам итә.
Мәсет 1978 йылдың 22 февралендә асыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Sejarah Masjid Istiqlal. Situs Resmi Masjid Istiqlal. 17 март 2012 тикшерелгән.


text:
Яңы йыл байрамы Рәсәйҙә
Яңы йыл байрамы Рәсәйҙә— иҫке йылдың һүңғы көнөнән киләһе йылдың беренсе көнөнә күсеү байрамы. Был датаны күп халыҡтар үҙҙәрендә ҡабул ителгән календарь буйынса байрам итә. Яңы йыл байрамын билдәләү йолаһы б.э.т.э.т III меңйыллыҡта уҡ Месопатамияла барлыҡҡа килгән. Б.э.т. 46 йылда Рим императоры Юлий Цезарь Яңы йылды ҡаршы алыу датаһын 1 ғинуарға күсерә. Римлеләр был айҙы бөтә башланғыстарҙың аллаһы Янусҡа бағышлай. Айҙың исеме шунан килеп сыға.
Тарих[үҙгәртергә]
XV быуатҡа тиклем Рәсәйҙә Яңы йылды Юлиан календары буйынса 1 мартта, баҫыу эштәре башланған ваҡытта, изге Пасха көнөнән башлағандар. билдәләгәндәр. 1348 йылғы Мәскәү Соборы Яңы йылды 1 сентябрҙән башларға ҡарар сығара. Был ваҡытта халыҡтан яһаҡ, пошлина, оброктар йыйыу тамамлана. Пётр I-нең махсус Указы менән, Юлиан календары буйынса башҡа Европа илдәрендәге кеүек үк, Яңы йыл Рәсәйҙә 1700 йылдың 1 ғинуарынан башлана.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Хрестоматия по русской истории / Сост. М. Н. Коваленский. — 3-е изд. — М.: Гос. издательство, 1923. — Т. II.


text:
Сибай
Сиба́й — Башҡортостандың Урал аръяғында, Ирәндек тауҙарының итәгендә урынлашҡан республика әһәмиәтендәге ҡала. Өфө ҡалаһынан 464 км һәм Магнитогорск ҡалаһынан 95 км алыҫлыҡта ята.
Сибай ҡалаһы XX-се быуаттың 30-сы йылдары уртаһында Сибай баҡыр-цинк мәғдән ятҡылығын үҙләштерә башлау менән бәйле нигеҙләнгән. 1938 йылдан ул эшселәр ҡасабаһы, ә 1955 йылдан ҡала статусы ала. Ҡалала 61 597 кеше йәшәй, Төйәләҫ менән бергә 62 471 кеше иҫәпләнә. Был мәғлүмәттәр 2005 йылдың 1 ғинуарына тура килә. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Сибай ҡалаһында (Төйәләҫ менән бергә) 60 144 кеше иҫәпкә алынған. Шуларҙың 48,7 % башҡорттар, 38,7 % урыҫтар, 8,9 % татарҙар тәшкил итә.
Сибай аша Магнитогорск — Ира федераль автомобиль юлы һәм Аҡъяр — Сибай — Асҡар — Сермән республика әһәмиәтендәге автомобиль юлы үтә. Сибай — Башҡортостан Урал аръяғының сәнәғәт һәм уҡыу-мәҙәниәт үҙәге.
Йөкмәткеһе
Халыҡ һаны[үҙгәртергә]
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
- 1989, 2002, 2010 йыл — Төйәләҫ ауылы халҡынан башҡа.
Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегәнә иғтибар итегеҙ.
- 1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
- 1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәген урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны
Ауылдағы халыҡ һаны буйынса мәғлүмәтте халыҡ иҫәбе буйынса алыу урынлы. Бөтә ил күләмендә үткән 1897, 1920, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 2002, 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр бар һәм асыҡ ҡулланыуҙа табырға була. Ҡайһы бер китаптарҙы электрон төрҙә асып ҡарап була. 1926 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса һәр ауыл тураһында мәғлүмәт осрағаны юҡ әле. Унан башҡа Өфө виләйәтендә 1865, 1879, 1886 йылдарҙа урындағы халыҡ иҫәбе алынған. Тағы ла ревиз яҙмалары аша мәғлүмәт бар.
- 1859 һәм 1865 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.I. Уфимская губерния, 1877. — Уфа:Китап, 2002. — 432 с. ISBN 5-295-03188-8 (ч. I). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Өфө виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1859 һәм 1865 йылдарға ҡарата бар.
- 1866 йыл — Список населенных мест. Ч. II. Оренбургская губерния, 1866. — Уфа: Китап, 2006. — 260 с. ISBN 5-295-03815-7 (ч. II). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Ырымбур виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1866 йылға ҡарата бар.
- 1897 йыл — Перепись населения. т.45 кн.01 Уфимская губерния. Н.А.Тройницкий (ред.)(С.-Петербург, 1901)
-
- Был китапта Өфө виләйәте ауылдары буйынса мәғлүмәт бар. 500 кешенән күберек булған ауылдар исемлеге.
- 1920 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.III. Башреспублика, 1926. — Уфа. Китап, 2002. — 400 с. ISBN 5-295-03091-1 (ч. III). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Был китап 1926 йылға ҡарата төҙөлгән, әммә халыҡ иҫәбе 1920 йылға ҡарата бирелгән.
- 1939 йыл — БАССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1940 года – Уфа:Государственное издательство, 1941. – 387 с.
-
- Был китапта 1939 йылғы иҫәп алыу буйынса һәр ауыл буйынса мәғлүмәт бар.
- 1989 һәм 2002 йылдар — Башҡортостан Республикаһы ауылдарында 1989 һәм 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны.
- 2010 йыл — Башҡортостан Республикаһы ауылдарында 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны
- Население Башкортостана: XIX-XXI века: статистический сборник / Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республики Башкортостан. — Уфа:Китап, 2008. — 448 с.: ил. ISBN 978-5-295-04439-7
-
- 1897 йылғы халыҡ иҫәбенән башлап ҡалалар, ҡала төрөндәге ҡасабалар, райондар, район үҙәктәре буйынса халыҡ һаны бар.
Мәғариф[үҙгәртергә]
Ҡаланың төп уҡыу йорттары:
- Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты
- Башҡорт дәүләт аграр университетының Урал аръяғы филиалы
- Сибай политехник колледжы
- Сибай дәүләт педагогия колледжы
- Сибай дәүләт медицина колледжы
- Сибай саүҙа-иҡтисад колледжы
- Сибай сәнғәт колледжы
- Р.Өмөтбаев исемендәге башҡорт лицейы
- 24-се һанлы профессиональ лицейы
Сибайҙа 14 дөйөм, 12 мәктәпкәсә, 3 өҫтәмә белем биреү учреждениһы, 2 ҡала ситендәге балалар һауыҡтырыу лагеры эшләп килә.
Мәҙәниәт[үҙгәртергә]
- Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры
- Сибай «Сулпан» балалар театры
- Сибай дәүләт филармонияһы
- Сибай тарих-тирә—яҡты өйрәнеү музейы
- Балалар сәнғәт мәктәптәре
- Үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы
- Йәштәр мәҙәни — ял үҙәге
- Халыҡ ижады үҙәге
Спорт[үҙгәртергә]
- «Ирәндек» боҙ һарайы
- «Бөркөт» физкультура-һауыҡтырыу комплексы
- «Шахтостроитель» футбол клубы
- «Горняк» хоккей клубы
- «РОСТО» Сибай парашют клубы
- «Шоңҡар» кикбоксинг клубы
Билдәле кешеләр[үҙгәртергә]
- Афзалова Римма Шәрифйән ҡыҙы — СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы, БАССР-ҙың атҡаҙанған табибы, Сибай ҡалаһының үҙәк дауаханаһында күҙ микрохирургияһы бүлеге мөдире.
- Байназаров Азамат Хажмөхәмәт улы — хеҙмәт ветераны, «Халыҡтар дуҫлығы» ордены кавалеры, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының
атҡаҙанған төҙөүсеһе.
- Березина Валентина Кузьминична — төҙөүсе, хеҙмәт ветераны, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе.
- Ғәбитов Миҙхәт Исмәғил улы — Социалистик Хеҙмәт Геройы.
- Елисеева Мария Тимофеевна — уҡытыусы, хеҙмәт ветераны, РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы.
- Йәрмөхәмәтов Зиннур Ғөбәйҙулла улы — 1992—1999 йылдарҙа Сибай ҡала хакимиәте етәксеһе, бөгөнгө көндә Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты етәксеһе, техник фәндәр кандидаты, иҡтисад фәндәре докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе.
- Кодакова Наталья Васильевна — хеҙмәт ветераны, Хеҙмәт даны музейы һәм «Фронтташ әхирәттәр» клубы етәксеһе, Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы, БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы, Советтар Союзы Геройы Федор Беловҡа арналған китаптар авторы.
- Мәүлетҡолов Эмиль Хәсән улы — Рәсәйҙең почетлы төҙөүсеһе, ҡала Советы депутаты.
- Рәсүлев Әбүбәкир Насырйән улы — төҙөүсе, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе.
- Сарбаев Рәил Сәлих улы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, С. Юлаев орден кавалеры, 2000—2005 йылдарҙа Сибай ҡала хакимиәте башлығы.
- Cуворова Анна Сергеевна — флотатор, хеҙмәт ветераны, Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған металлургы.
- Таһиров Мәнир Сәфей улы — уҡытыусы, хеҙмәт ветераны, СССР-ҙың мәғариф отличнигы, «Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
- Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы — педагогик хеҙмәт ветераны, ҡала башҡорттары Ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы, Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы, Башҡортостан Республикаһы Тыуған яҡты өйрәнеү ойошмаһының почетлы белгесе, «Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән, тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү темаһына китаптар авторы.
- Филиппова Мария Федоровна — кондитер, хеҙмәт ветераны, Совет сауҙаһы отличнигы.
- Хәмитов Хөснөтдин Хәйбулла улы — 1972—1997 йылдарҙа Сибай педагогия колледжы директоры, хеҙмәт ветераны, «Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән,РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы, CCCР-ҙың, РСФСР-ҙың, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.
- Хәсәнов Сәфиулла Ғайса улы — 1960—2006 йылдарҙа Сибай АТП-һында эшләй, хеҙмәт юлын шоферҙан башлап, етәксегәсә барып етә. Хеҙмәт ветераны, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре.
- Юнысова Эльвира Әхтәм ҡыҙы — театр һәм кино актрисаһы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисткаһы, Башҡортостан Республикаһы дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Иҫтәлекле урындар[үҙгәртергә]
- Ғәҙелша шарлауығы
- Сибай карьеры
- Ирәндек һырты
Архитектура[үҙгәртергә]
- С. Юлаев һәйкәле
- Ф. И. Белов һәйкәле
- А. Матросов һәйкәле
- «Мәңгелек ут» мемориалы
- Һуғыш хәрәкәттәрендә ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәрҙәр һәйкәле
- В. И. Ленин һәйкәле
- Зәки Вәлиди туған һәйкәле
Телевидение[үҙгәртергә]
Радиостанциялар[үҙгәртергә]
- 70,28 FM — Ашҡаҙар радиоһы
- 102,1 FM — Ҡояш радиоһы
- 102,7 FM — Юлдаш радиоһы
- 104,5 FM — Юл радиоһы
- 106,3 FM — Спутник 107 ФМ
Гәзит[үҙгәртергә]
- «Сибайский рабочий» гәзите
- Атайсал гәзите
- «Зауралинфо» гәзите
- «Метро Сибай» мәғлүмәти аҙналыҡ гәзит
- «Кому что?» реклама гәзите
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Сибай ҡала округының рәсми сайты
- Сибай ҡала округы Советының рәсми сайты
- Сибай ҡалаһының тулы картаһы
- Сибай ҡала мәғариф бүлеге сайты
- Минең ҡалам — Сибай (фотолар)
- Сибай телевидениеһы сайты


text:
Ҡыҙылбауыр барҡылдаҡ
Ҡыҙылбауыр барҡылдаҡ(урыҫ. Дрозд белобровик)
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҙурлығы сыйырсыҡтай. Яңғыҙ ҙа, күмәкләшеп тә йөрөйҙәр, һырты тигеҙ һорғолт көрән. Тамағы, түше буй-буй ҡара таптар менән сыбарланған һарғылт төҫтә. Ҡорһағы аҡ. Ҡанаттары осонда ике яҡлап ҡыҙғылт ерән тап¬тары бар. Ҡаштары аҡ. Йырсы барҡылдаҡтан аҡ ҡашыһәм ҡыҙыл-ерән таптары менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө генә: «тси-тррҡ-тррҡ». һайрауы сырылдау һәм матур ғына һыҙғырыуҙан тора.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урмандарҙа, туғайҙағы ҡыуаҡ¬лыҡтарҙа йәшәй. Төрлө еләк, бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ағастарҙың түбәнге ботаҡтарында, ҡыуаҡтарҙа, ағас төпһәләрендә була. Ҡыҙыл һәм көрән таптар менән сыбарланған 4-6 бөртөк зәң¬гәрһыу йәшел йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рисунок из книги: Naumann J.F. Naturgeschichte der Vögel Mitteleuropas. — 1905. (Естественная история птиц Средней Европы.)


text:
Һайыҫҡан
Һайыҫҡан, һауыҫҡан, һайыҫҡаҡ (урыҫ. Сорока, лат. Pica pica)— ҡарғалар төрөнән булған, оҙон ҡойроҡло матур ҡош. Кәүҙәһе, арҡаһы, ҡанаттары һәм ҡойроғо йәшкелт-ҡара; ҡорһағы, яуырындары аҡ. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел. Бөтә кешегә билдәле.
Яңғырауыҡлы итеп шыҡырыҡлай йәки "ҡыйййҡ-ҡыйййыҡ" тип ҡысҡыра. Һирәк ағаслы урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡ, ултыртылған урман һыҙаттарында, кеше торлағы булған урындарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәрҙе, ваҡ ҡоштарҙың йомортҡаларын һәм балаларын, кеше ташлаған аҙыҡ ҡалдыҡтарын ашай. Ултыраҡ ҡош. Киң таралған. Ояһы ағас баштарында йәки ҡыуаҡтарҙа була.Ҡуйы ботаҡтар араһында ҡоро сыбыҡтарҙан оя яһай. Ояны эстән балсыҡ, йөн менән һылай, төбөнә ҡоро үлән түшәй. Көрән таптар менән сыбарланған 5-7 бөртөк зәнгәрһыу йәшкелт йомортҡа һала. Ваҡ йәнлектәр, ашлыҡ бөртөктәре, орлоҡ һәм емештәр менән туҡлана. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерһә, ваҡ ҡоштарҙың ояларын туҙҙырып бер, аҙ зыян итә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Позвоночные животные России: Сорока(урыҫ.)
- Ишбирҙин Э.Ф. Башҡортостан ҡоштары.


text:
Мамыҡ
Мамыҡ — Gossypium ырыулы мамыҡ үҫемлегенән алынған сүс .
Үҫемлектең өлгөргән орлоғо асыла, шул ваҡытта уны йыялар. Орлоҡтарынан сүсен айырыр өсөн уны башта бер урынға туплайҙар ҙа махсус заводтарға ебәрәләр. Шунан епсәләрҙең оҙонлоғона ҡарап айырыу башлана. 20—25 мм оҙонлоғондағыһы иләргә оҙатыла, ә ҡыҫҡараҡтары - линт - медицина мамығы һәм шартлатҡыс матдәләр сығарыу өсөн файҙаланыла.
Йөкмәткеһе
Үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Мамыҡ нәҙек кенә, ҡыҫҡа, йомшаҡ епсәләрҙән ғибәрәт. Был епсәләр үҙәгенә ҡарата бер аҙ сиратылып урынлашҡан. Ярайһы ныҡ, химик йәһәттән тотороҡло (һыу, яҡтылыҡ йоғонтоһона бирешеп бармай, тиҙ серемәй, тарҡалмай). 130—140 °C эҫелеккә тиклем янмай, гигроскопик (һыу һеңдереүсәнлеге) сифаты 18-20 %, бөгөлөүсән. Шуның өсөн мамыҡ туҡыма таушалып бара. Ышҡылыу арҡаһында ярайһы тиҙ туҙа.
Өҫтөнлөктәре:
- Йомшаҡ
- Йылылыҡты тота, дымды тиҙ һеңдерә
- Тәнде тын алдырта
- Буяуҙы яҡшы һеңдерә
Етешһеҙлектәре:
- Тиҙ таушала
- Ултыра
- Ҡояштан һарғая
- Оҙаҡ кибә
Тарихы[үҙгәртергә]
Еңел һәм ярайһы ныҡ был туҡыма бер нисә мең йылдар элек үк етештерелә башлаған. Мексикалағы мәмерйәләрҙә табылған мамыҡ туҡыма киҫәктәренең 7000 йылдарҙан да әүәл һуғылғанлығы асыҡланған. Б.э. тиклем 3000 йыл элек үк Пакстан ерҙәрендә кизе-мамыҡ туҡыма етештергәндәр. Европаға мамыҡты ғәрәп сауҙагәрҙәре килтергән. Шунан бирле йөн һәм етен урынына күберәк кизе-мамыҡ ҡуллана башлағандар. 1492 йылда Баһама (Багама) утрауҙарында Христофор Колумба та мамыҡ туҡыма күрә. 1500 йылға инде туҡыма бар донъяла таныла.
Мамыҡты башта Һиндостанда эшкәртә башлағандар һәм бының өсөн "талҡығыс" — аҫлы-өҫлө урынлаштырылған ябай ғына ике йомро киҫкә ҡулланылған. Уның өҫкөһө ҡуҙғалмаған, ә аҫҡыһын тотҡа менән әйләндергәндәр. Епсәләр киҫкә араһынан тартылып икенсе яҡҡа йыйылған, ә орлоҡтар үтмәй ал яҡта ятып ҡалған. Әлбиттә, был тиклем ябай ҡулайлама менән ике-өс кеше көнөнә 6-8 кг-дан да артыҡ мамыҡ ала алмаған. Туҡыма бик ҡыйбатҡа төшкән.
1792 йылда махсус бысҡы уйлап сығарылған (коттон-джин, Эли Уитни),мамыҡты етештереү тиҙләшкән дә, арзанайған да. Шул тиклем үк эшсе көс менән башта йөҙҙәрсә, һуңғараҡ меңәдәрсә кг. сеймал етештерелә башлаған. Бысҡылар һаны артҡан, ә уларҙың дәүмәле, машиналар сифаты үҙгәргән. Механизм двигателдәрен эшләтеүгә кеше, эре мал көсө лә, һыу ҙа һ.б. файҙаланылған. Шунан бирле мамыҡ етештереү донъялағы сәнәғәттең барса тармаҡтарын уҙып үҫешә башлаған.
Үҫтереү[үҙгәртергә]
Күҙәтеүҙәр буйынса, мамыҡ баҫыуҙарында йыл һайын пестицидтар менән 300—500 мең кеше ағыулана, 20 меңе һәләк була[1].
Ҡулланыу[үҙгәртергә]
Мамыҡ туҡыма алыу өсөн мамыҡ текстиль эшкәртеү үтә, мамыҡ сүсте медицинала, көнкүрештә файҙаланалар һәм шартлатҡыс матдәләр әҙерләгәндә ҡулланалар. Кизе-мамыҡ туҡыма сифатына ҡарап төрлөсә атала: ситса, бәз, сатин, поплин, тафта, ҡалын байка, йоҡа ғына батист һәм шифон, вельвет джинса туҡыма. Мысыр мамығы иң оҙон епсәле, шуға күрә унан етештерелгән әйберҙәр ҙур ихтыяж менән файҙалана, модалы брендтарҙа ҡулланыла. Шулай уҡ мамыҡтан туҡылған марля ла бик юғары баһалана.
Иҡтисад[үҙгәртергә]
1998—1999 йылдарҙан Ҡытайҙың текстиль сәнәғәте мамыҡты төп ҡуллыныусы булып тора (донъяла ҡулланылғандың 35 % ). Ҡытайҙың үҙендә етештерелгән мамыҡ ихтыяжын ҡаплай алмай, шуға улар башҡа илдәрҙән һатып алырға мәжбүр.
2001—2005 йылдарҙа мамыҡты ситтән иң күп һатып алыусы АҠШ (бар экспорттың 40 % ), икенсе урында "франк зонаһына" ингән африка илдәре(9—13 %).
Уңдырышлылығы[үҙгәртергә]
Мамыҡтан алынған уңыш 30 ц/га(3 т/га йәки 300 т/км²). Максимум 50 ц/га (5 т/га йәки 500 т/км²)
Геральдикала[үҙгәртергә]
Үзбәкстан һәм Төркмәнстан гербында мамыҡ төшөрөлгән.
Башҡортостанда кизе-мамыҡ тауарҙар етештереү[үҙгәртергә]
Сәләмәтлеген һаҡлаған кеше экологик яҡтан таҙа кейем дә кейергә тырыша, һәм был йәһәттән Башҡортостандың Ишембай трикотаж әйберҙәр фабрикаһы етештергән тауарҙар ҙур ихтыяж менән файҙалана.Фабрика йылына 300 төрлө модель менән миллиондарса дана саф мамыҡ ептән, шулай уҡ уға синететик ептәр ҡушып бәйләнгән эске кейемдәр, ойоҡбаштар, өҫ кейемдәре сығара. Фабрика сығарылған продукция күләме буйынса Рәсәйҙәге шундай 123 предприятие араһында 6-сы урынды биләй. Ул "Почет билдәһе" ордены менән бүләкләнгән. Илебеҙҙең 50 төбәгендә һатып алалар бында етештерелгән кейем-һалымды. Республикабыҙ ҡалаларының тегеү фабрикаларында ла кизе-мамыҡ тауарҙар етештерелә.
Башҡорт әҙәбиәтенән һәм фольклорынан өлгөләр[үҙгәртергә]
Башҡорт әҙәбиәтендә теге йәки был нәмәне мамыҡ менән сағыштырыу ярайһы йыш ҡулланыла. Аҡ йәки йомшаҡ мәғәнәһен көсәйтеү өсөн ҡулланыла был метафоралар.
Ҡарҙар яуа
Һәм, ниһайәт, күктәр ҡосағынан
Ергә мамыҡ ҡарҙар түгелде.
Ҡупшы шәлен һалған саған ҡыҙы
Ап-аҡ күлдәк кейеп һөйөндө...
ӘНИСӘ ТАҺИРОВА
Таш
Ошо таштай тәнең уйып-уйып
Һуҡмаҡ һалып ҡайтып килеүем,
Ҡатай ере!
Һинең ҡаты ерең
Мамыҡтан да йомшаҡ тиеүем.
ГҮЗӘЛ СИТДИҠОВА
Әйтем
Ҡыҙ биргән ергә мамыҡтан да йомшаҡ бул, килен алған ергә тегәнәктән дә ҡаты бул.
Башҡорт телендә "мамыҡ" һүҙенең ҡулланылышы[үҙгәртергә]
Башҡорт телендә "мамыҡ" һүҙе күп төрлө органик епсәләргә (сүстәргә) ҡарата ла ҡулланыла.Кәзә, дөйә, ҡаҙ мамығы - хайуандар биргән органик епсәләр (мамыҡ шәл). Кәзә мамығын дебет тип тә атайҙар. Төрлө үҫемлектәр орлоғонда барлыҡҡа килгән йомшаҡ епсәләр ҙә мамыҡ тип атала. Мәҫәлән, бәпембә, тирәк, шайтан таяғы, тал көсөгө мамығы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмә[үҙгәртергә]
- ↑ Наука и жизнь. — 2011. — № 3. — С. 76.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Үзбәкстан мамыҡ сүсен сертификациялау үҙәге«SIFAT»
- Рәсәй Мамыҡ Ширҡәте
- Мамыҡ төрҙәре һәм унан алынған материалдар
- Мамыҡ одиссеяһы — «Первое сентября» Нәшриәт йортоноң «География» газетаһы, № 25/1999 .
- [1] — Донъя мамыҡ баҙары торошона һәм киләсәгенә күҙәтеү.
- Manuscritos de América en las Colecciones Reales
- Органик мамыҡ
- [2]
- [3]
- [4]


text:
Термодинамика тарихы
Термодинамика тарихы — физика тарихы, химия тарихы, һәм бөтә фәндәрҙең нигеҙе менән бәйле.
Боронғолар йылылыҡ миҡдарын (количество теплоты, heat) ут менәй бәйле тип уйлағандар. Б.э.т. 3000 йылдарҙа боронғо Египетлеләр йылылыҡты мифология менән бәйләгән. Сократ философияһына тиклемге заманда Көнбайыш философияһында ҡыҙыу бәхәстәр бара.
Боронғо грек философы Эмпедокл Акрагантский бөтә мәтдәләрҙә дүрт элементтан (ябай берәмектән): ер,һыу, һауа, уттан тора тигән тәғлимәт индерә. Һуңынан барлыҡҡа килгән флагистон һәм калорик төшөнсәләре Эмпедокл тәкдим иткән ут элементы менән бәйле. Боронғо грек философы Гераклит «Был донъла бөтә нәмә лә үҙгәрә» тигән әйтем менән билдәле була. Ул тәбиғәт өс элементан (ут, ер, һыу) тора тигән бәхәстәр йөрөтә.
Атомизм — термодинамика һәм статик механиканы бәйләй торған тәғлимәт. Левкипп, Демокрит кеүек боронғо аҡыл эйәләре атом теорияһына нигеҙ һала. Эксперименталь рәүештә атом теорияһы XX быуатта ғына иҫбат ителә, шуға күрә боронғо аҡыл эйәләре философик фекерҙәр менән генә был теорияға нигеҙ һала. Боронғо аҡыл эйәре Парменид һәм Аристотель тәбиғәттә бушлыҡ (хәҙер вакуум тип йөрөтәләр) булыуы мөмкин түгел, тигән фекер йөрөтәләр. XI быуатта Әбүғәлисина, XVI быуатта Европа ғалимдәре Галилео Галелей һәм башҡалар һауа сағыштырмаса «йылыраҡ» йәки «һалҡыныраҡ» икәнен билдәләү өсөң ябый ғына прибор — термоскоп (термометр) файҙалана башлайҙар.
1600 йылда инглиз философы һәм ғалимы Френсис Бакон «юғары температура бары тик хәрәкәт эшмәкәрлеге» тигән фараз йөрөтә. 1643 йылда Галилео Галилей Аристотельдең «тәбиғәттә бушлыҡ булыуы мөмкин түгел, вакуум мәтдәне үҙенә һура» тигән фекере дөрөҫ булмауын иҫбат итә. Ул вакуум насосы ярҙамында шахталағы һыуҙы 30 футҡа тиклем генә күтәрергә мөмкин икәнен күҙәтә. Был ҡыҙыҡлы факты тикшерергә үҙенең уҡыусыһы Торричеллиға ҡуша. Торричелли насос ярҙамында һыуҙы күтәргәндә вакуум һурып ала тип түгел, һыуҙы һауа баҫымы күтәрә иҫәпләй. Үҙенең теорияһын иҫбатлау өсөн, ул бер башы эретеп йәбештерелгән быяла торба эсенә терекөмөш тултыра. Был торбаны баштүбән әйләндереп эсенә терекөмөш һалынған табаҡҡа ҡуя. Торба эсендә терекөмөш бер аҙ аҫҡа төшә һәм торбаның өҫкө өлөшөндә вакуум барлыҡҡа килә. Был яһалма юл менән алынған беренсе вакуум була. Аристотельдең тәбиғәттә бушлыҡ юҡ, вакуум мәтдәне уҙенә һурып ала тигән теорияһы юҡҡа сыға.
Химиянан термохимияға күсеү[үҙгәртергә]
XVII быуатта флогистон (теплород) теорияһы өҫтөнлөк итә. Флогистон бер есемдән икенсе есемгә күсә — шуға бер есем йылыһа икенсеһе һыуына, һәм флогистонды яһалма юл менән алып булмай тип иҫәпләйҙәр. 1798 йылда Б. Румфорд ҡуйған тәжрибә флогистон теорияһын юҡҡа сығара
.
Ул ваҡытта пушкаларҙы, эсендә көбәген ҡалдырмайса, металдан ҡойоп эшләгәндәр. Пушканың көбәген һуңынан, аттар көсө менән эшләй торған станокта, быраулап тишкәндәр. Быраулап тишкән ваҡытта Румфорд көбәктең йылыныуына иғтибар итә. Ул механик эш башҡарғанда йылылыҡ бүленеп сыға тип иҫәпләй. Үҙенең фаразын тикшереп ҡарау өсөн пушка көбәген бер мискә һыу әсенә ҡуя. Ике сәғәт ярымдан, барыһын да таң ҡалдырып, мискәләге һыу ҡайнап сыға! Был тәжрибә тәбиғәттә флогистон бөтөнләй юҡ, ә йылылыҡты механик эш башҡарғанда яһалма юл менән алып була икәнен күрһәтә.
Ярты быуаттан һуң термодинамикаға майҙанына үҙенең калориметры (йылылыҡ миҡдарын үлсәй торған прибор) менән Д. Джоуль сыға. Уның ҡоролмаһында калориметр эсендәге болғауысты аҫҡа тартып тороусы гер хәрәкәткә килтерә. Ышҡылыу көсө ярҙамында калориметр эсендәге һыу йылына. Герҙең ниндәй арауыҡҡа төшкәнен үлсәп, ниндәй механик эш башҡарылғанын һәм күпме йылылыҡ бүленеп сыҡҡанын иҫәпләп сығарырға була.
Термодинамиканың фән булараҡ барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә]
Термодинамиканың башлап ебәреүсеһе булып немец ғалимы Отто Герике була. Ул беренсе булып вакуум насосы эшләй һәм уның ярҙамында беренсе иң түбән вакуум булдыра. Уның тәжрибәләре Магдебург ярымшарҙары исеме менән билдәле. Был тәжрибәлә Аристотельдең тәбиғәттә бушлыҡ юҡ, вакуум мәтдәне уҙенә һурып ала тигән теорияһы дөрөҫ түгел икәнлеге иҫбат ителә. Эсенән һауа һурып алынған ярымшарҙарҙы һауа баҫымы ҡыҫып тота, тип аңлата ул.
Тиҙҙән ирлан физигы һәм химигы Роберт Бойл, инглиз ғалимы Роберт Хук менән берлектә һауа насосын ижад итәләр. Был насосты файҙаланған ваҡытта күләм V һәм баҫым P кире пропорцтональ бәйләнештә булыуын асыҡлайҙар. Ул ваҡытта һауа молекулалары хаотик рәүештә күсеп йөрөй икәнен белмәйҙәр, шуға күрә һауа — пружина, тигән фекер йөрөтәләр. Һуңынан, термометр уйлап сығарылғас, Гей-Люссак газдың температураһын улсәп, идеаль газ законын аса.
1690 йылдп француз уйлап сығарыусыһы Дени Папин, пар киңәйеүе һәм кондесация, иҫәбенә эшләй торған пар двигателен ижад итә. 1698 йылда инглиз механигы һәм уйлап сығарыусыһы Томас Савери беренсе мәртәбә пар энргияһын техникала ҡуллана. Ул шахталағы һыуҙы пар двигателенән эшләй торған насос ярҙамында һурып алыу ҡоролмаһына патент ала.
1824 йылда француз физигы һәм математигы Сади Карно «Хәрәкәткә килтереүсе ут көсө тураһында уйланыуҙар» ( Réflexions sur la puissance motrice du feu , Reflections on the Motive Power of Fire) тигән хеҙмәт яҙа.
Был фәнни хеҙмәт хәҙерге заман термодинамикаһына нигеҙ һала. Ә Сади Карно тарихҡа «термодинамиканың атаһы» булараҡ инеп ҡала.


text:
Баҡса ҡомағы
Баҡса ҡомағы[1] (лат. Eliomys quercinus), кимереүселәр отрядының ҡомаҡтар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Кәүҙә оҙонлоғо 11—15 см. Арҡаһы ерән төҫмөрлө һорғолт көрән, муйыны, тамағы, күкрәге, ҡорһағы аҡ; күҙенән алып ҡолаҡ төбөнә тиклем ҡара һыҙат үтә. Мороно осло, ҡолаҡтары ҙур, түңәрәк. Артҡы аяҡтары алғыларынан бер аҙ оҙонораҡ. Ҡойроғо (оҙонлоғо 12 см тиклем) ҡуйы ҡыҫҡа, осонда аҡ ҡаймалы йәйенке бумала барлыҡҡа килтереүсе оҙон йөн м‑н ҡапланған. Полигам. Енси яҡтан 2 йылда өлгөрә, йылына 1 тапҡыр 5—10 бала тыуҙыра. 4 йылдан ашыу йәшәй. Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Ҡышын йоҡоға тала.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Орлоҡтар, емеш‑еләк, бөжәктәр һәм уларҙың балағорттары, ваҡ умыртҡалылар, ҡош йомортҡалары м‑н туҡлана.
Таралышы[үҙгәртергә]
Башлыса Европа һәм Төньяҡ Африка урмандарында таралған. Ҡуйы ваҡ ағаслы ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандарҙа, урман ситендә, ҡырҡындыла, иҫке үртәндә, баҡсала осрай; ояларын ағас ҡыуышлыҡтарында ҡора, ҡайһы ваҡыт сит өңдәрҙе файҙалана. Башҡортостанда һирәкләп Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында осрай. Талпан энцефалитын тыуҙырғысты йөрөтөүсе. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән/
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
База данных Позвоночные животные России: садовая соня


text:
Балыҡсы турғай
Балыҡсы турғай, тәтәй ҡош, ожмах ҡошо (урыҫ. Зимородок, лат. Alcedo atthis)— балыҡсы турғайҙар ғаиләһенән, йорт турғайынан саҡ ҡына ҙурыраҡ, ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡтан бәләкәйерәк. Ҡыҫҡа ғына ҡойроҡло, оҙон суҡышлы бик матур төҫтәге ҡош. Ғәҙәттә, ҡоро ботаҡта, тамырҙа йәки таш өҫтөндә тауыш-тынһыҙ ғына балыҡ һағалап ултыра. Ҡанаттарын йыш-йыш һелтәп, һыу өҫтөнән түбән генә оса. Башы һәм ҡанаттары ялтырауыҡлы ҡуйы йәшел. Арҡаһы, ҡойроғо ялтырауыҡлы ҡуйы зәңгәр. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡыҙғылт ерән. Тамағынаң һәм күҙ тәңгәленән аҡ һыҙыҡ үтә. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «сип-сип-оап».
Йәшәү== рәүеше[үҙгәртергә]
Бейек ярлы бәләкәй йылға буйҙарында йә¬шәй. Башлыса ваҡ балыҡ менән туҡлана. Ултыраҡ .ҡош. Ҡыш көнө йылыуҙар эҙләп, күсеп йөрөй. Урыны менән киң генә таралған. Текә ярҙарға өң эшләп оялай. 6— 7 бөртөк аҡ төҫтәге йомортҡаһы була.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Эстон алфавиты
Эстон алфавиты — эстон телендә яҙыу өсөн ҡулланылған тамғалар системаһы.
Эстон алфавитында бөтә стандарт латин хәрефтәре һәм бер нисә диакритик тамғалы хәреф ҡулланыла.
c, q, w, x, y хәрефтәре башҡа телдәрҙән алынған исемдәрендә генә ҡулланыла (мәҫәлән, New York, Casablanca, Quebéc, Marx)
f, š, z, ž хәрефтәре башҡа телдәрҙән алынған һүҙҙәрендә генә ҡулланыла (мәҫәлән, foto, šokolaad, želee, zooloogia). Әммә элекке алынған һүҙҙәрендә бындай хәрефтәре һәм өндәре юҡ: vabrik, kalossid, kohv.


text:
Приговор
Пригово́р шулай уҡ хөкөм, суд ҡарары — ғәҙел хөкөмден процессуаль акты. 1-се инстация йәки аппеляция инстанцияның суды Судьяның ғәйепле булыу йәки ғәйепле булмау тураһында ҡарар (5-се статья, РФ Енәйәт-процесс Кодексы).
Приговор дәүләт исеменән сығарыла һәм законға тиңләштерелә. Дәүләт судының приговор нигеҙендә енәйәтте эшләғән субъектҡа санкция бирә.
Приговорҙар төрҙәре[үҙгәртергә]
- Ғәйепләү ҡарары, яза сығарыу менән (п. 1 ч. 5 ст. 302 УПК)
- Ғәйепләү ҡарары, язаһыҙ (п. 3 ч. 5 ст. 302 УПК РФ)
- Ғәйепләү ҡарары, язаны үтәү ваҡытын оҙайтыу менән
Аҡлау Приговор РФ Енәйәт-процесс Кодексының 18-сы статья буйынса сығарыла.
Приговор ҡоролошо[үҙгәртергә]
- Инеү (дата, приговор сығарыу урыны, приговор һалған суды, суд составы, суд йыйылышы кәтибе һәм башҡа мәғлүмәт)
- Һүрәтләү- сәбәп бүлеге
- Ғәйепле булыу йәки ғәйепле булмау тураһында ҡарар
- Резолюция (һуңғы ҡарарҙар)
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- УПК РФ
- Федеральный закон «О судебной системе РФ»
- Федеральный закон «О статусе судей РФ»
- Мирецкий С. Г. Приговор суда. - М., 1989.


text:
Ғәмәл
Ислам дине буйынса бәндәләрҙең ғәмәлдәре һигеҙ төргә бүленә. Фарыз, Важиб, Сөннәт, Мөстәхәб. Мөбах, Харам, Мәкрүһ, Мөстәҡрәһ.
- Фарыз — Ислам дине буйынса мосолмандар өсөн мотлаҡ үтәлергә тейеш ғәмәл.
Фарыз ғәмәлдәрҙе үтәгән кеше - сауаплы, үтәмәгән кеше - гонаһлы була. Фарыз ғәмәлгә ышанмаған кеше ҡафыр тип иҫәпләнә. Фарыз ғәмәлдәр: Ислам диненең барлығына ышаныу, һәр көн биш тапҡыр намаҙ уҡыу, Рамаҙан айында ураҙа тотоу,йыл һайын зәкәт биреү,дәүләте етерлек кеше. ғүмерендә бер мәртәбә, Мәккәи Мөкәрәмәгә барып, Хаж ҡылыу.
- Важиб-уны ҡылған кеше сауаплы булыр, ҡылмағаны гонаһлы булыр.ВАжиблығына ышанмаған кеше ҙур гонаһлы булыр. Важиб ғәмәлдәр: Витр намаҙын уҡыу, Ғәйет намаҙҙарын уҡыу,фытыр саҙаҡаһы биреү,ҡорбан салыу.
- Сөннәт-Уны ҡылған кеше сауаплы булыр, әммә ҡылмаған кеше гонаһлы булмаҫ.Ләкин Мөхәммәд СҒС шәфғәттәренә лайыҡ булмаҫ. Ғәмәлдәр: һәр эште бисмилланан башлау,Көрьән уҡыр алдынан "Әүҙү".. не әйтеү, сөскөргәндә "Әлхәмдүиллаһ" тип әйтеү, иманы кешегә сәләм биреү һ.б.
- Мөстәхәб- Уны ҡылған кеше сауаплы булыр, ҡылмаған кеше гонаһлы булмаҫ. Мөстәхәб ғәмәлдәр: нәфел намаҙҙары уҡыу, нәфел ураҙалар тотоу,нәфел саҙаҡалар биреү, буш ваҡытта Ҡөрьән уҡыу кеүек ғәмәлдәр.
- Мөбах- уны ҡылған кеше лә, ҡылмаған кеше лә сауаплы ла булмаҫ, гонаһлы ла булмаҫ. Мөбәх ғәмәлдәр: хәләл ризыҡты туйғансы ашау, эсеү, ултырыу. тороу, зарарһыҙ һүҙҙәрҙе һөйләмәү.
- Харам- Уны ҡылған кеше ҙур гонаһлы булыр, уны хәләл тигән кеше кафыр булыр. Харам ғәмәлдәр: йән эйәһен үлтереү, кешене йә хайуанды йәберләү, ғәйбәт һөйләү, уғырылыҡ ҡылыу, иҫерткес эсемлектәр эсеү кеүек ғәмәлдәр.
- Мәкрүһ- Уны ҡылған кеше гонаһлы булыр. Уны дөрөҫ тигән кеше лә гонаһлы булыр. Мәҡрүһ ғәмәлдәр: отош уйындары уйнау, әҙәпһеҙ йырҙар йырлау, кеше алдында әҙәпһеҙ ҡыланыу.
- Мөстәҡраһ- уны ҡылған кеше гонаһлы булмаһа ла, әҙәпһеҙлек ҡылған булыр. Мөстәҡраһ ғәмәлдәр: баҙарҙа йәки урамда ашау, ауыҙҙы ҡапламайынса иҫнәү, ҡысҡырып кикереү


text:
Йөҙөм
Йөҙөм, виноград (лат. Vítis) — үҫемлектәр ырыуы, йөҙөмдәр ғаиләһе, емеше бешеп еткән мәлендә — шәрбәт тәмле еләк.
Йөкмәткеһе
Ботаник сифаттары[үҙгәртергә]
Йөҙөмдөң үренделәре үрмә суҡ (лоза), йәки ябай ғына әйткәндә, йөҙөм суғы тип атала.
Йөҙөм орлоғо тәүге йылы шытып сыҡҡас бик оҙон булып үҫмәй. Япраҡ һабағы төбөндәге бөрөнән киләһе йылына оҙон, яҡшы үҫешкән үренделәр сыға, ә артабан үренденең һәр бөрөһөнән нәҙеге үҫә. Улар көҙгә иң түбәнге бөрөгә тиклем һулый, ҡыҫҡа үренделәр генә тороп ҡала.
Ҡыҫҡа үренденең берҙән-бер шул бөрөһөнән артабанғы вегетация осоронда көслө һабаҡ китә, уныһы ла үҙ сиратында ҡыҫҡа үрендегә әүерелә.Оҙон үренделәрендә сәскәләр барлыҡҡа килеп, емеш бирә, ә ҡыҫҡалары ҡыҫыр ҡала. Баҡсала үҫтергәндә ваҡытында ҡырҡып барыу арҡаһында үҫемлек йыл да сәскә ата һәм емеш бирә.
Сәскәләре ваҡ, тәлгәшле. Уларҙағы ата һәм инә енесле өлөштәренә ҡарап, төрлө типтарға бүләләр:саф инә, саф ата енесле, ике енесле, функцияһы менән ата енесле, функцияһы менән инә енесле. Һуңғы өс тип иң мөһимдәре һанала. Ике енеслелек баҡсала үҫтерелгән күпселек сорттарға хас.
Емештәре — ярайһы тығыҙ тәлгәшкә тупланған түп-түңәрәк йәки оҙонса еләк. Сортына ҡарап төрлө төҫтә була — һары, йәшкелт, ҡарағусҡыл күк, шәмәхә, ҡара һ.б..
Ботаник синыфланышы[үҙгәртергә]
Vitis ырыуы 70 төрҙән тора һәм ике ваҡ ырыуға бүленә: Euvitis Planch һәм Muscadinia Planch. Тәүгеһенә 68 төр инә,улар сығышы, үҫкән төбәктәре, шулай уҡ ботаник, морфологик-анатомик үҙенсәлектәре буйынса өс төркөмгә бүленә:
- европа-азия төркөмө;
- америка төркөмө;
- көнсығыш азия төркөмө.
Н. И. Вавилов йөҙөмдөң килеп сығышын һәм сәсеп үҫтерелә башлауын ошолай билдәләгән:
- Урта Азия, уға Төньяҡ-көнсығыш Һиндостан, Афғанстан, Тажикстан, Үзбәкстан, Көнсығыш Тянь-шань дә ҡушыла;
- Алғы Азия, уға эске Кесе Азия, Кавказ аръяғы, Иран һәм Төркмәнстандың таулы өлөшө лә инә. Был төбәктәрҙә йөҙөм күп төрлө һәм ҡырағай рәүештә лә үҫә.
Европа-азия төрөнә бер тип инә: Vitis vinifera L., ул бик күп баҡса сорттары биргән, Vitis vinifera subsp. silvestris (урман йөҙөмө ) лә бар.
А. М. Негруль сәсеп үҫтерелгән сорттарҙы үҙенсәлектәренә ҡарап өс экологик-географик төркөмгә бүлә:
- көнсығыш төркөм Vitis vinifera convar. orientalis Negr.
- көнбайыш төркөм Vitis vinifera convar. occidentalis Negr.
- Ҡара диңгеҙ яры төркөмө Vitis vinifera convar. pontica Negr.
Америка төркөмөнә 28 төр инә. Баҡсасылар уларҙың һабаҡтарын үрсенте алыу өсөн файҙалана.Бигерәк тә Vitis rupestris, Vitis riparia һәм Vitis labrusca сорты ҡулай. Һуңғыһы төньяҡ америка сорттары араһында ер еләге еҫе аңҡытып тороуы менән данлы.(XVII быуат урталарынан сәсеп үҫтерелә).
Көнсығыш азия төркөмөнә 39 төр инә, улар әлегә әҙ өйрәнелгән. Иң билдәлеһе — Амур йөҙөмө (Vitis amurensis). Үҙ сиратында Амур йөҙөмө өс экотипҡа бүленә: төньяҡ экотип (Хабаровск ҡалаһы киңлегендә үҫә), көньяҡ экотип (Владивосток киңлегендә үҫә) һәм ҡытай экотибы (Ҡытайҙың көньяҡ райондарында таралған).
Йөҙөм сорттары[үҙгәртергә]
Йөҙөм сорты — баҡса йөҙөмөнөң төрлөлөгөн һүрәтләү өсөн ҡулланылған ябай систематик берәмек. Нәҫел буйынса бирелә торған морфологик, биологик һәм хужалыҡта яраҡлылығы буйынса айырмаларын билдәләү өсөн ҡулланыла. Рәсәй һәм БДБ ерҙәрендә 3000-дән артыҡ йөҙөм сорты осрай.
Сығышы, селекция ысулы һәм биологик үҙенсәлектәре буйынса ошондай сорттарға айыралар:
- популяциялы сорт — былар ғәҙәттә күптәнге, урындағы билдәләрен һаҡлаған һәм шарттарына яраҡлашҡан күп төрлө сорттар;
- клон-сорт — был ниндәйҙер яҡшы сифатына ярашлы вегетатив ысул менән үрсетелгән тоҡомдар. Баҡсала үҫтерелгән сорттарҙың күбеһе — бына шундай клон ҡатнашмалары.
- гибрид сорт — төп үҫентенең яҡшы сифаттары буйынса һайлап алынған бер нисә төрҙө аталандырып алынған тоҡомдар.
Еләктәренең үҙенсәлектәре һәм уларҙан алынған продукцияның ҡулланышына ҡарап ошондай сорттарға бүленә:
- эшкәртелмәй ашала торған сорттар. Уларҙы бешеп еткәс тәбиғи көйө ризыҡҡа ҡулланалар.Ғәҙәттә емештәре лә, тәлгәштәре лә эре, бик тәмле, ҡарамаҡҡа ла матур була;
- техник сорттар. Уларҙы шарап, һут һ.б. етештереү өсөн файҙаланалар. Төп үҙенсәлектәре — һутты күп бирә (дөйөм ауырлығының 75-85 %). Тәлгәштәре һәм еләктәре ҙур булмай, уңышы юғары була;
- орлоҡһоҙ сорттар. Уларҙы эшкәртмәй ашар өсөн дә, киптерер өсөн дә үҫтерәләр;
- универсаль сорттар. Уларҙы эшкәртмәй файҙаланыр өсөн дә, эшкәртер өсөн дә үҫтерәләр. Еләктәре уртаса дәүмәлле, ярайһы һутлы була.
Еләктәренең өлгөрөү тиҙлеге буйынса йөҙөмдө 7 төркөмгә бүләләр: бөрөләр асылғандан алып емеш өлгөргәнсә ваҡыт нигеҙ итеп алына. Был билдәләр буйынса бүленеш ошондай: барыһынан иртә( 105 көнгә тиклем ), бик иртә (105—115 көн), иртә (115—125 көн), уртасаға яҡын (125—130 көн), уртаса (130—135 көн), һуң (135—140 көн) һәм бик һуң (140 көндән ашыу) өлгөрә торған сорттар.
Йөҙөмдәң тәме буйынса бүленеш:
- Ҡәҙимге тәм. Шәрбәтлеге һәм әселеге төрлө нисбәттә булған, тәме менән айырылып тормаған емештәр. Был сорт йөҙөмдәр араһында нейтраль тәмле төркөмдәр бар, уларҙы ябай йөҙөм тип йөрөтәләр.
- Мөшкәт тәме. Тәмендә лә, еҫендә лә мөшкәт сағылышы бар.
- Эт ҡарағаты тәме. Үләнһыу тәм, эт ҡарағаты тәме итә
- Изабел тәм. Яңғыҙаяҡ, ананас йәки ҡара ҡарағат һымағыраҡ үҙенсәлекле тәм итә. Был бигерәк тә америка төр йөҙөмдәргә (Vitis labrusca L.), һәм улар менән аталандырылған гибридтарға хас.Иң сағыу сорт — Изабелла (изабел тәм шунан киткән дә инде). Бындай сорттар ғәҙәттә лайлалыраҡ була.
Йөҙөмдө һәр яҡлап — сорты, рәүеше һәм клондары буйынса — таралыуын, төрҙәрен, шулай уҡ урындағы шарттар, кеше йоғонтоһо нигеҙендә үҙгәрештәрен өйрәнә торған фән Ампелография тип атала. Әле донъяла 8000 меңләп сорт бар.
Шараптар өсөн сеймал[үҙгәртергә]
Йөҙөм емештәрнең тышына (пруин), миллиондарса микроорганизмдар эйәләй, улар араһында йөҙөм шәкәре менән туҡланған сүпрә үңәҙҙәре лә бар. Шул микроорганизмдар йөҙөм тышына аҡһыл «онлораҡ» төҫ биреп тора ла инде. Йөҙөм иҙелгәндә тышындағы сүпрә үңәҙҙәре уны әсетә башлай. Сүпрә үңәҙҙәренең ашҡаҙан ферменттары йөҙөм шәкәрен тарҡатып көс туплай, шуның һөҙөмтәһендә углекислый газ һәм, кислород булмаған осраҡта, спирт барлыҡҡа килә.
Шараптар ер йөҙөндә иң киң таралған техник сорт йөҙөмдәрҙән ҡойола. Сәнәғәт эшкәртеүенә еңел бирелгән, артыҡ әсе булмаған шәрбәт сорттарға өҫтөнлөк бирелә. Иң шәп шараптар Vitis vinifera — Каберне Совиньон, Рислинг, Шардоне, Шираз, Неббиоло һымаҡ европа сорттарынан килеп сыға. Ҡатнаш техник сорттарҙан ҡойолған шараптар сифаттары буйынса уларға яҡын. Төрлө типтағы шараптар үҙҙәренә ярашлы сорттарҙы ҡулланып сығарыла.
Йөҙөм емешенең һәм һутының төп компоненттары[үҙгәртергә]
Йөҙөмдөң сирҙәре һәм ҡоротҡостары[үҙгәртергә]
- Оидиум. Үңәҙ сире, Uncinula necator зарарлай.
- Милдью (ялған онло ысыҡ). Үңәҙ сире, Plasmopara viticola зарарлай.
- Йөҙөмдәге аҡ серек. Үңәҙ сире, Coniothyrium diplodiellaзарарлай.
- Һоро серек. Үңәҙ сире, Botrytis cinerea зарарлай.
- Ҡара серек. Үңәҙ сире, Guignardia Bidwelii зарарлай.
- Антракноз. Үңәҙ сире, Gloesporium ampelophagum зарарлай.
- Церкоспориоз. Үңәҙ сире,Cercospora vitis һәм шул төргә ҡараған башҡа үңәҙҙәр зарарлай.
- Үрмә фалижы, эска. Бер сәбәбе - Stereum hirsutum үңәҙе. Зарарланған һабаҡтар һары төҫкә инә.
- Тамыр сереге. Үңәҙ сире, Rosellinia necatrix зарарлай.
- Меланоз. Үңәҙ сире, Septoria ampelina зарарлай.
- Ҡыҫҡа төйөндәр, йоғошло һулытҡыс сир.Вирусы үрсем ялғағанда йә тупраҡ аша йоға.
- Некроз. Был сир микроорганизмдар арҡаһында түгел, ә ағас туҡымаһының ҡороуы сәбәпле килеп сыға.
- Хлороз. Йоғошло ла, йоғошһоҙ ҙа булыуы ихтимал. Йоғошло хлороз тупраҡ , инфекция йөрөтөүселәр, үрсенте ялғау аша ла йоғоуы мөмкин. Йоғошһоҙ хлороз тупраҡ насарайғанлыҡтан матдәләр алмашыныу боҙолоу сәбәпле килеп сыға.
- Рак. Бактериялар барлыҡҡа килтерә, Bacterium tumefaciens зарарлай.
- Филлоксера. Бөжәктәрҙән йоға (Dactylosphaera vitifoliae).
Йөҙөм мифологияла, мәҙәниәттә һәм сәнғәттә[үҙгәртергә]
Боронғо грек мифологияһы буйынса, Оресфей тигән эт ағас киҫәге тыуҙыра ла ергә күмеп ҡуя. Шул киҫәктән, имеш, йөҙөм үҫеп сыҡҡан. Шарап илаһы Дионис.
Геральдикала бик күп ҡалаларҙың гербтарында йөҙөм һүрәте төшөрөлгән: Белгород-Днестровский (1944 йылғаса — Аккермана), Изюм (Йөҙөм), Кизляр (Ҡыҙҙар), Телави, Чугуев һәм башҡа ҡалаларҙың гербтарында ошо емеште күрергә була.. Изюм ҡалаһы 17 быуатта «йөҙөмлө» исем алған һәм «исемле герб»ҡа эйә булған .
Йөҙөм Әрмәнстандың символы булып һанала, риүәйәттәргә ярашлы, Нух пәйғәмбәр Арарат тауына кәмәһе менән килеп туҡтағас, йөҙөм үҫентеһе ултыртҡан да шарап эшләгән. Әрмәнстанда үҫкән йөҙөм бик шәрбәтле һәм юғары сифатлы шараптар, коньяктар сығарырға мөмкинлек бирә
Башҡортостанда йөҙөм үҫтереү[үҙгәртергә]
Рәсәй ерҙәрендәге йөҙөм үҫтерелгән иң төньяҡ төбәк — Башҡортостан. Кушнаренко районы үҙәгендә уҙған быуаттың тәүге яртыһынан ошо нәзәкәтле емеш үҫтерелә. Ирле-ҡатынлы агроном Стреляевтар булдырған тәүге баҡсаны. 1928 йылда улар йөҙөм баҡсаһына нигеҙ һала. Киҫкен климатлы төбәгебеҙгә яраштырып, Лидия Стреляева бер нисә сорт йөҙөм килтереп сығарған. Энтузиастар башлаған эш һүнеп ҡалмаған ғына түгел, киңәйтелгән дә. Хәҙер инде бер нисә гектарҙа йөҙөм үҫтерелә, ике гектарҙа — иң ҙур уңыш бирә торғандары тупланған. Улар гектарынан 250 центнерлап уңыш бирә.
Кушнаренко районында урынлашҡан селекция үҙәгендәге хеҙмәткәрҙәр әйтеүенсә, бында һәр ҡыуаҡтан 15 килограмға тиклем емеш алырға була. Үҙәктә виноградтың 50-гә яҡын төрө үҫтерелә, шуларҙың бишәүһе — Башҡортостанда сығарылған һәм дәүләт реестрына индерелгән. Был сорттар хәҙер бар илдә үрсетелә. Йөҙөм шулай уҡ республикабыҙҙағы бик күп шәхси баҡсаларҙа ла үҫтерелә .
Тағы ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Йөҙөмсөлөк
- Шарап яһау сәнәғәте
- Ампелотерапия — йөҙөм менән дауалау
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- «Ампелография с основами виноградарства». Негруль А. М., Гордеева Л. Н., Калмыкова Т. И., М.: Высшая школа, 1979.
- «Ампелография и селекция винограда». Дудник Н. А., Одесса: ОСХИ, 1979.
- «Ампелография и селекция винограда». Трошин Л. П., Краснодар: РИЦ «Вольные мастера», 1999.
- «Размножение винограда черенками в большом количестве». Роте Р., СПб: Риккер, 1883.
- «Руководство по виноградарству». Потебня А. А., Скробишевский В. Я., СПб: Изд. Девриена, 1906.
- «Опыт виноградарства в Оренбургском уезде». Соколов Д. Н., М.: Тип. Сомовой, 1911.
- «Дикий херсонский виноград». Пачоский И., Учен. ком. гл. упр. землеустройства и земледелия — СПб: Тип. Маттисена, 1912.
- «Виноградарство». Мержаниан А. С., М.: Колос, 1967.
- «Технология возделывания винограда». Кухарский М. С., Михалаке И. Н., Кишинев: Картя Молдовеняскэ, 1985.
- «Виноградарство». Смирнов К. В., Калмыкова Т. И., Морозова Г. С., М.: Агропромиздат, 1987.
- «Энциклопедия виноградарства». Кишинев: МСЭ, 1986—1987.
- «Календарь виноградаря на 1997—1998 г.» Музыченко Б. А., Музыченко Л. Ф., Ростов-на-Дону: ЗАО «Книга», 1997.
- «Виноградарство». К. В. Смирнов, Л. М. Малтабар, А. К. Раджабов, Н. В. Матузок, М.: Изд-во МСХА, 1998.
- «Виноградарство США». Уинклер А. Дж., М.: Колос, 1966.
- «Изучение сортов винограда». М. А. Лазаревский. Изд. Ростовского университета, 1963.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Йөҙөм GRIN сайтында мәғлүмәт
- Ампелография. Справочник Проверено 18 ноября 2008 г.
- Виноград культурный. Аналитический обзор. Описаны фармацевтические свойства винограда. Проверено 18 ноября 2008 г.
- Виноградные болезни на Дону и о том, как их узнавать, как лечить и предохранять виноградники от заболеваний А. П. Тюрьморезов (Оригинал книги хранится в Российской государственной библиотеке в Москве)
- Подробное описание истории, морфологии, выращивания, использования. На Национальном Агро Портале.


text:
Словак Республикаһының Милли Гимны
Nad Tatrou sa blýska (башҡ. Татра тауҙарында йәшен йәшнәй) — Словак Республикаһының Дәүләт Гимны.
Йыр ,1844 йылда Людовит Штурҙы ҡулға алғанға ризаһыҙлыҡ билдәһе булып, Евангелист Лютеран Лицее студенттарының Братиславанан Левочаға хәрәкәте ваҡытында барлыҡҡа килә.
1920 йылда, Чехословакия ваҡытында, уның беренсе строфаһы Чехословакия милли гимнында ҡулланыла, һәм шулай уҡ хәҙерге Чехия гимнында ҡулланыла.
1993 йылда был текст мөстәҡил Словакияның гимны була.
Текст авторы — словак шағиры Янко Матушка.
Гимн тексы[үҙгәртергә]
Nad Tatrou sa blýska
hromy divo bijú.
Zastavme ich bratia[2],
ved' sa ony stratia,
Slováci ožijú.
To Slovensko naše
posiaľ tvrdo spalo.
Ale blesky hromu
vzbudzujú ho k tomu,
aby sa prebralo.
Dobrovoľňícka[үҙгәртергә]
Nad Tatrou sa blíska, hromy divo bijú
Zastavme jich brat'ja, veď sa ony strat'ja
Slováci ožiju
To Slovensko naše dosjal tvrdo spalo
Ale blesky hromu zbudzujú ho k tomu,
Aby sa prebralo
Eště jedle rastú na kriváňskej straňe
Kdo slovensky cítí, ňech sa šable chit'í
A medzi nás staňe
Už Slovensko vstáva, puta si striháva
Hej, rodina milá! hodina odbila
Žije matka Sláva


text:
Үү
Үү [ү] — Башҡорт алфавитында егерме һигеҙенсе хәрефе. Халыҡ-ара фонетик алфавитында [y] тамғаһы менән билдәләнә.
Башҡорт алфавитында[үҙгәртергә]
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
У – у, Ү – ү хәрефтәренең яҙылышы
А. У – у хәрефе ҡалын ижектәрҙә яҙыла: ур, уҙ, ут, Урал, уйһыу,ултырыш, уңыш, усаҡ, уяу, буйлы, буҫтау, дуҫ, ҡуҙаҡ, суртан, турғай, матур.
Б. Ү – ү хәрефе нәҙек ижектәрҙә яҙыла: үлән, үр,үт, үткер, бүҙәнә, бүлмә, бүләк, дүрткел, күлдәк, күңелле, күл, күн, һүҙ.
В. Шул уҡ у – ү хәрефтәре һүҙ уртаһында һәм аҙағында ирен тартынҡыһын да белдерә һәм башҡорт телендәге ҡалын һүҙҙәрҙә у, нәҙек һүҙҙәрҙә ү менән бирелә:
а) ауыл, дауыл, тауар, тауыш, яуын, һыу, быу, хайуан;
б) әүен, рәүеш, әүәләү, кәүҙә, кейәү.
Г. Исем ҡылым ялғауы -ыу – -еү, -оу – -өү рәүешендә яҙы-ла: барыу, килеү, ҡайтыу, күреү, йонсоу, тойоу, йөрөү, йөҙөү.
Юникод[үҙгәртергә]
Башҡа телдәрҙә[үҙгәртергә]
- Ҡаҙаҡ алфавитында егерме һигеҙенсе хәреф.
- Ҡырғыҙ алфавитында егерме өсөнсе хәреф.
- Монгол алфавитында егерме өсөнсе хәреф.
- Бурят алфавитында егерме өсөнсе хәреф.
- Ҡалмыҡ алфавитында егерме етенсе хәреф.
- Яҡут алфавитында егерме һигеҙенсе хәреф.
- Дунған алфавитында егерме алтынсы хәреф.
- Әзәрбайжан һәм төрөкмән кирилл алфавитында ҡулланылған.


text:
Ҡазан ханлығы
Ҡазан ханлығы - 1445 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1438) — 1552 йылдарҙа Урта Волга һәм Түбәнге Кама буйындағы дәүләт.
Йөкмәткеһе
Барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә]
Алтын Урҙа тарҡалғандан һәм Ҡазан ҡалаһы Алтын Урҙа ханы Олуғ Мөхәммәт (өҙөклөк менән 1419—37 йылдарҙа идара итә) яулап алғандан һуң барлыҡҡа килә. Баш ҡалаһы — Ҡазан.
Ҡоролошо[үҙгәртергә]
Дәүләт башында Сыңғыҙхан нәҫеле араһынан ҡоролтайҙа һайланған хан тора. Ғәмәлдә дәүләткә ҡарасайбәктәрҙән (юғары аристократия вәкилдәре) торған диуан (дәүләт советы) идара итә. Дәүләт дине — ислам. Дәүләт теле — харәзм төркийе . Ҡазан ханлығы төп биләмәләре даруғаларға (Алат, Арса, Галич, Зөри, Нуғай) һәм олоҫтарға (йөҙҙәргә) бүленә. Даруғаларға ҡарасайбәктәр, әмирҙәр, олоҫтарға олоҫ әмирҙәре, мырҙалар, старшиналар идара итә, улар һалым йыйыу, хөкөм сығарыу һәм хәрби хоҡуҡтарға эйә була. Ҡатлам иерархияһында солтандар, бәктәр, мырҙалар, баһадирҙар (батырҙар) айырыуса ҙур урын тота.
Төп хужалыҡ тармаҡтары[үҙгәртергә]
Игенселек, малсылыҡ, солоҡсолоҡ, балыҡ тотоу төп хужалыҡ тармаҡтары иҫәпләнә. Балсыҡтан, таштан әйберҙәр яһау, тире иләү, ҡорал, ювелир әйберҙәр эшләү, тимер ҡойоу, ағас эшкәртеү үҫешә. Рус дәүләте, Үрге Кама буйы, Көньяҡ Урал халыҡтары, Азия һәм Кавказ илдәре м‑н сауҙа-иҡтисад бәйләнештәре тота. Ҡала архитектураһы алға китә: таш мунсалар, мәсеттәр һ.б. төҙөлә. Иң эре ҡалалары — Алат, Арса, Болғар, Иҫке Ҡазан, Ҡашан, Лайыш, Саллы, Тәтеш. Рус дәүләте менән һуғыштар алып бара, 1487—1507 йылдарҙа уның вассалы була. 1521 йылдан алып Нуғай Урҙаһы, Әстерхан һәм Ҡырым ханлыҡтары союздашы.
Башҡорттар Ҡазан ханлығында[үҙгәртергә]
Көнбайыш башҡорттар Ҡазан ханлығы йоғонтоһо аҫтында була. Башҡорттарҙың бай ҡатламдары Ҡазан хандарынан тарханлыҡҡа ярлыҡ ала. Башҡорттар яһаҡ түләй, хәрби, ылау һ.б. йөкләмәләр атҡара. 1468 йыл Ағиҙел йылғаһы буйында рус ғәскәрҙәре менән һуғышта Ҡазан ханлығы ғәскәрендә башҡорт тарханы Түләзәй отряды ла ҡатнаша. Ҡазан ханлығы тарихы башҡорт легендалары һәм риүәйәттәрендә (“Сура батырҙың рус ғәскәренә ярҙамға барыуы”, “Өмбәт батыр”, “Иван Грозныйҙың Ҡазанды алыуы”) һ.б. сағылыш таба. Ҡазан ханлығы айырыуса билдәле хандары: Олуғ Мөхәммәт (1446 йылға тиклем), Мәхмүт (1446—63), Мөхәммәтәмин (1487—95, 1502—18). Рус ғәскәрҙәренең 1545—52 йылдарҙа Ҡазан походтары һөҙөмтәһендә Ҡазан ханлығы бөтөрөлә һәм уның биләмәһендә Ҡазан һарайы приказына буйһонған Ҡазан өйәҙе төҙөлә. Ҡазандың ҡолатылыуы Башҡортостандың Рәсәй составына үҙ ирке менән инеүе өсөн тәүшарттар тыуҙыра.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Башкирское народное творчество. Т.2. Предания и легенды. Уфа, 1987; Худяков М.Г. Очерки по истории Казанского ханства. М., 1991.


text:
Ҙур ала тумыртҡа
Ҙур ала тумыртҡа. (Большой пёстрый дятел) Ҙур сыбар тумыртҡа, туҡран, туҡыртма. Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Ҡара ҡанаттарында аҡ һыҙыҡтар бар, һырты ҡара. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Түбәһе һәм ҡойроҡ аҫты сағыу ҡыҙыл. Суҡышынан аҫҡараҡ төшкән ҡара һыҙыҡ, ике ;яҡтан килеп, елкәһендә тоташа. Ваҡ ала тумыртҡанан байтаҡ ҙур.
Тауышы яңғырауыҡлы әсе: «кик-кик-кик».
Урманда йәшәй. Ағастағы бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң таралған. Ағас ҡыуыш¬тарында оялай. 5—6 бөртөк аҡ йомрртҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырын, ҙур файҙа килтерә.


text:
Ҡаңлы
Ҡаңлы — башҡорт ҡәбиләһе.
Йөкмәткеһе
Ырыу составы[үҙгәртергә]
- аҡтау‑ҡаңлы
- иҙел‑ҡаңлы,
- йөрәктау‑ҡаңлы
- ҡыр‑ҡаңлы
Тамғалары —[үҙгәртергә]
Тарихы[үҙгәртергә]
Ҡаңлылар этник яҡтан Арал буйы һәм Урта Азияның бәшнәк-уғыҙ ҡәбиләләренә (ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, төрки ҡәбиләләренә) барып тоташа. “Ҡаңлы” этнонимы ҡаҙаҡтарҙа, ҡарағалпаҡтарҙа, ҡырғыҙҙарҙа, ҡырым татарҙарында, нуғайҙарҙа, үзбәктәрҙә билдәле. Ҡаңлыларҙың формалашыуына уларҙың ҡыпсаҡтар араһында йәшәүе йоғонто яһай. 13 быуатта — 14 быуат башында ҡаңлылар ҡыпсаҡ ҡәбиләләре составында Урал буйына күсенә һәм Асылыкүл менән Ҡандракүл буйында, Сәрмәсән йылғаһы бассейны, шулай уҡ Баҙы йылғаһының — үрге, Өҫән йылғыһының — урта, Ағиҙел йылғаһының түбәнге ағымында төпләнә, бында улар дыуанай, йәлдәк һәм ҡаршын ҡәбиләләре менән күрше була. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре Ҡазан даруғаһының Ҡаңлы улусын тәшкил итә.
Ырыу йәшәгән биләмәләр[үҙгәртергә]
П.И.Рычков мәғлүмәттәре буйынса, бында 18 быуат уртаһында 123 йорт иҫәпләнгән. 18 быуат аҙағында — 19 быуатта ҡәбилә йәшәгән биләмә Бөрө өйәҙенә, Бәләбәй өйәҙенә һәм Өфө өйәҙенә, идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 7‑се (8‑се, 9‑сы), 10‑сы (12‑се, 13‑сө) башҡ. кантондарына (1798—1854 йй.) ҡарай. Хәҙерге ҡәбилә йәшәгән биләмәләр Благовар, Бөрө, Бүздәк, Бәләбәй, Дүртөйлө, Дәүләкән, Кушнаренко, Саҡмағош, Туймазы, [[Шаран районы|Шаран] райондарына инә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- == Сығанаҡ ==
- Башҡорт энциклопедияһы. Өфө, 2013 йыл


text:
Википедия:Фекер алышыу биттәрендә имза ҡуйығыҙ
Фекер алышыу һәм әңгәмә биттәрендә (тик мәҡәләләрҙә түгел) үҙ имзағыҙҙы ҡуйыу менән һеҙ фекер алышыу биттәренең аңлайышлы булыуына ярҙамсы булаһығыҙ. Уның һөҙөмтәһендә башҡа ҡулланыусылар әңгәмә айышына тиҙ төшөнәсәктәр, шулай уҡ, кәрәк булған ваҡытта һеҙҙең менән әңгәмә бите аша бәйләнешкә инеүе еңел буласаҡ.
Йөкмәткеһе
Нисек имза ҡуйырға[үҙгәртергә]
Яҙыуығыҙға имза ҡуйыр өсөн аҙағында
~~~~ тигән билдә ҡуйырға. Шулай уҡ өҫкө төймәләр таҡтаһында ( — элекке таҡтала) ошо төймәне файҙаланырға мөмкин, һөҙөмтәлә
-- ~~~~ килеп сығыр.
Яҙмалы битте һаҡлауға ҡуйғандан һуң
~~~~ үҙлегенән һеҙҙең ҡатнашыусы битенә һылтанма биреп, «Фәлән-фәлән 18:40, 10 августа 2008 (UTC)» тигән рәүешле юлға әүерелә, UTC буйынса ваҡыт күрһәтелә. Теркәлмәгән ҡатнашыусыларҙың имзаһында исем урынына IP-адрес күренәсәк. Теркәлгән ҡатнашыусыларға (
~~~~Ivanov) тильдынан һуң ҡулдан исем ҡуйыу кәрәкмәй, сөнки ике имза булып китәсәк.
Имзаны көйләү[үҙгәртергә]
Теркәлгән ҡатнашыусылар үҙ имзаларын персональ итеү мөмкинлеге ала. Бының өсөн «Имза өсөн (ҡушма) исемегеҙ:» һыҙатын көйләүҙәрҙә үҙгәртергә кәрәк.
Үҙ псевдонимың[үҙгәртергә]
Әгәр «имзаның үҙ вики-тамғаһы » билдәһен ҡуймаһаң, "псевдоним" һыҙаты фәҡәт һеҙҙең ҡатнашыусы битенә һылтанма тексы булып тора. Башҡаса әйткәндә, MediaWiki үҙлегенән текст тирәләй
[[Ҡатнашыусы: | и
]] ҡуйып сыға.
Ҡатнашыусы булараҡ алған исмегеҙгә яҡын йәки оҡшаш псевдоним ҡулайыраҡ һанала.
Үҙ вики-тамғаң[үҙгәртергә]
Ҡатмарлыраҡ имза өсөн аҫтараҡ «имзаның үҙ вики-тамғаһы» билдәһе ҡуйығыҙ, ә "псевдоним" һыҙатына имза урынына ҡулланыласаҡ вики-текст яҙығыҙ.
Иҫкәртеү: был осраҡта "псевдоним" һыҙатында үҙеңдең ҡатнашыусы битенә йәки фекер алышыуҙа ҡатнашыуыңа һис юғы бер генә булһа ла һылтанма ҡуйыу мотлаҡ
Имзаның тышҡы күренеше[үҙгәртергә]
Һорашыуҙар ярҙамында һәм берләшмәлә өҫтәмә фекер алышыуҙар нигеҙендә имзаға талаптар тураһында түбәндәгесә уртаҡ фекергә киленде. Имза:
- йылтылдамаҫҡа, артыҡ ҙур шрифлы булмаҫҡа
- һүрәтле йә псевдографикалы булмаҫҡа
- ҡалып файҙаланылмаҫҡа
- ҡатнашыусы битенән, ҡатнашыусының фекер алышыуҙары битенән, ҡатнашыусының индергән өлөшөнән башҡа һылтанмалар файҙаланылмаҫҡа
- Үрҙә әйтелгән һылтанмаларҙың береһе булһа ла индерелергә
тейеш
Шулай уҡ тәҡдим ителә:
- Имзала төҫтәр ҡулланмаҫҡа
- Биттең үҙендә лә, вики-кодта ла бик оҙон имзалар ҡуймаҫҡа
- Имзала стандартҡа ярашһыҙ символдар, (мәҫәлән ҡытай иероглифтары) ҡулланмаҫҡа, сөнки күп ҡатнашыусылар улар урынында шаҡмаҡтар йәки кракозябралар күрәсәк
- Барса өҫтәмә стилдәрҙе һылтанмалар эсендә күрһәтергә кәрәк, башҡалар персональ урынлаштырыуға ярашлы үҙгәрештәр индерә алырлыҡ булһын.
Имза тураһында иҫкәртмә[үҙгәртергә]
Теркәлгән ҡатнашыусылар үҙ js файлына "Битте яҙҙыртырға" төймәһенә баҫҡанда имзалауҙы иҫкә төшөрөүсе юл ҡуя ала.
sigWarning = true; // Фекерләшеү биттәрендә имза булмауын иҫкәртеү
Имзаланмаған хәбәрҙәрҙе урынлаштырыу[үҙгәртергә]
Имзаланмаған хәбәргә теләгән бер ҡатнашыусы
{{subst:unsigned|исем йәки IP|дата}} рәүешендәге {{unsigned}}, шулай уҡ
{{имзаланмаған|дата|исем йәки IP}} рәүешендәге {{имзаланмаған}} ҡалыбы ҡуя ала. Датаның төҙәтмәләр теҙмәһендәге ҡатнашыусының күсермәһен биргәндә был бик уңайлы.
Мәҫәлән:
{{unsigned|Кемдер}}
— Был яҙыу Кемдер (ә · ө) тарафынан өҫтәлгән
{{unsigned|Кемдер|18:40, 2008, 10 август }}
Шулай уҡ имзаһыҙ ҡатнашыусылар өсөн исем урынына IP ҡулланырға ла мөмкин:
{{unsignedIP|88.88.88.88}}
— Был яҙыу киләһе IP-адрестан өҫтәлгән: 88.88.88.88 (ә)
{{unsigned2|18:40, 2008, 10 август|Кемдер}}
— Был яҙыу Кемдер (ә · ө) тарафынан өҫтәлгән 18:40, 2008, 10 август
Датаны һәм ваҡытты биттең төҙәтмәләр теҙмәһенән күсермә итеп бирергә кәрәк. Көйләнмәләрҙә ваҡыт бүлкәтен күрһәткән булһағыҙ, төҙәтмәләр теҙмәһендә һеҙҙең локаль ваҡыт күренәсәк, ҡалыпта уны UTC-ҡа ярашлы итергә кәрәк.
Шулай уҡ дәлилдәрҙең инвертацияланған тәртибендәге unsigned2 йәки имзаланмаған ҡалыбы ҡулланырға мөмкин, был датаның һәм төҙәтмәләр теҙмәһендәге ҡатнашыусының күсермәһен биргәндә бик уңайлы(һеҙгә ошоно ғына ҡуйырға ҡала | ҡатнашыусы исеме алдынан):
{{unsigned2|18:40, 2008, 10 август|Кемдеро}}
— Был яҙыу Кемдер (ә · ө) тарафынан 18:40, 2008,10 август (UTC) өҫтәлгән
{{имзаланмаған|18:40, 2008, 10 август|Кемдер}}
— Был яҙыу Кемдер (ә · ө) тарафынан 18:40, 2008,10 август (UTC) өҫтәлгән
Яҙмаларына имзаны нисек ҡуйырға белмәгән ҡатнашыусы өсөн фекерләшеүҙәр битенә
{{subst:имзалағыҙ}} ҡалыбы ярҙамында иҫкәртмә өҫтәргә мөмкин.
Имзаның ярҙамсы өлгөләре[үҙгәртергә]
Имзаның тик исем йәки тик дата ғына ҡуйыла торған ике ярҙамсы төрө бар. Улар ғәҙәти имза урынына ҡулланыла алмай.