text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Проблема » Битегеҙҙәге сиҡанды һытмағыҙ!
Битегеҙҙәге сиҡанды һытмағыҙ!
Сикәләрендә, танау тирәләрендә сыҡҡан төрлө һытҡы (прыщ, угорь) һәм сиҡанды (чирей) һытырға яратыусылар күп. Һытҡы гормональ үҙгәрештәр арҡаһында барлыҡҡа килеп, башлыса йәш үҫмерҙәр тәнендә күҙәтелә. Ә сиҡан, тирегә бысраҡ эләгеүҙән, төрлө йәштә лә осрауы мөмкин.
Ниндәйҙер сәбәп менән (витаминдар һәм башҡа кәрәкле матдәләрҙең етмәүе, һалҡын тейҙереү, арыу, шәкәр ауырыуы һ.б.) организмдың иммунитеты (сирҙәргә ҡаршы тороу һәләте) түбәнәйеүе лә сиҡан-фәлән һымаҡ тире ауырыуҙарына этәреүсе булып тора. Тәү ҡарауҙа бик бәләкәй генә һымаҡ булып тойолған был сирҙәрҙең ҡайһы саҡ ғәйәт ҡурҡыныс һөҙөмтәләргә килтереү ихтималлығын, үкенескә күрә, күптәр белмәй. Ошо хаҡта иҫкәртеүсе һәр төрлө санбюллетень дерматолог кабинеттарында күренгеләп ҡала-ҡалыуға, әммә уларға иғтибар итеүселәр һирәк. Күпселек осраҡта, әлбиттә, эренлекте һытыу ыңғай һөҙөмтә бирә. Шуға күрә лә әҙәм балаһы ана шундай манипуляцияларҙы үҙ аллы атҡарыуҙы битенә сыҡҡан нәмәләрҙе дауалауҙың берҙән-бер сараһы тип иҫәпләй. Хатта халыҡта ла уны “һытҡы” тип атағандар, йәнәһе лә, уны мотлаҡ һытыу кәрәк... “Ҡайһы берҙә тәртешкә лә атып ебәрә” тигән әйтем йөрөй урыҫтарҙа. Ябай ғына тойолған “һытыу”ҙың ниндәй оло ҡайғыға килтереү мөмкинлеген беләйек.
Медицина фәненән алыҫ булған яҡташтарыма аңлайышлыраҡ булһын өсөн, бит өлкәһенең анатомияһы хаҡында ябай ғына кимәлдә ҡыҫҡаса мәғлүмәт бирмәксемен. Кешенең бит туҡымалары ҡан һәм лимфа тамырҙарына ифрат бай. Ундағы (айырыуса өҫкө ирен, танау, маңлай тиреһендә) тамырҙарҙың бер өлөшө күҙ ҡыуышлығы тишектәре аша баш мейеһенең ҡап уртаһында урынлашҡан, “кавернозный (пещеристый) синус” тип аталған, вена ҡаны йыйыла торған канал менән тоташҡан.
Ә сиҡан (гнойное воспаление волосяного мешочка) һәм төрлө һытҡының патологик физиологияһы, бер-ике һүҙ менән әйткәндә, түбәндәгесә: ниндәйҙер сәбәп менән тиренең бер нөктәһендә эрен йыйыла башлай. Ана шул нөктәнән тәндең башҡа өлөштәренә зарарлы микрофлора таралып китмәһен өсөн эренлек “грануляцион вал” менән уратып алына. Уны “лимфоцитарный барьер” тип тә атайҙар. Был – организмдың Аллаһы Тәғәлә тарафынан бирелгән һаҡланыу функцияһы (защитная функция). Сикәлә йә танауҙа эренләп торған һытҡыны һығып сығарып маташҡан ваҡытта, лимфоцитар барьер емерелеп, лимфа йәиһә вена тамырына эрен барып эләгеүе мөмкин. Ябай тел менән әйткәндә, “ҡулы ҡысытҡан” кеше эренде тамыр эсенә һығып индерә. Ә ана шул тамыр аша төрлө бактерия менән тулы эрен өлөшсәһе баш мейеһенең юғарыла әйткән “синус”ына барып эләгеүе мөмкин. Йылғаның киң урынында ағым әкренәйгән һымаҡ, синустағы ҡандың яйыраҡ хәрәкәт итеүе төрлө микроорганизмдың шәпләп үҫеп китеүенә яраҡлы шарттар тыуҙыра. Һөҙөмтәлә тиҙ арала кешенең баш мейеһендә “гнойное воспаление кавернозного (пещеристого) синуса” тип аталған ҡурҡыныс сир башлана. Зарарланған ҡан ойошоп, “синустромбоз” барлыҡҡа килтереүе лә бар. Бынан тыш, “эренле менингит” (воспаление твердой мозговой оболочки) башланыуы ла ихтимал. Бындай хәлдә кеше ғүмерен ҡотҡарып алып ҡалыу күпселек осраҡта мөмкин дә булмай. Әле генә һин дә мин йөрөгән кешене бер-ике көн эсендә юғалтыу ҡурҡынысы бар, Хоҙай һаҡлаһын! Кинәт кенә түҙеп торғоһоҙ итеп баш ауырта башлауы, тән температураһы күтәрелеүе кешене шунда уҡ ошо хаҡта уйланырға һәм ашығыс рәүештә табипҡа мөрәжәғәт итеүгә этәрергә тейеш. Ҡайһы берҙә “сепсис” (халыҡта, заражение крови тип атала) ҡатмарлашыуы ла осрай. Кеше ғүмере өсөн быларҙың барыһы ла ифрат хәүефле.
Бына ошондай ауыр сирҙәр хаҡында һәр кем белергә тейеш. Биттәге һытҡылар күбәйә башлау менән, дерматологҡа (тире табибы) мөрәжәғәт итергә кәрәк. Ул һеҙгә матдәләр алмашыныуҙы юлға һалыу өсөн тейешле кәңәштәр, бит тиреһенә һөртә торған төрлө дауа яҙып бирер. Хәҙерге ваҡытта дарыуханаларҙа дарыуҙарға ҡытлыҡ кисермәйбеҙ. Ә инде сиҡан-маҙар башлана икән, мотлаҡ хирургҡа күренегеҙ. Сиҡандың эренләп, “өлгөрөп” етеүен табип үҙ ваҡытында диагнозлап, кәрәгенсә хирургик ярҙам күрһәтер һәм яра йүнәлеп киткәнсе уның контролендә булырһығыҙ.
Мин хеҙмәт иткән дәүерҙә, танау, бит сиҡаны (фурункул) һымаҡ сир менән һалдаттарҙы мотлаҡ стационарға һалырға, тигән бойороҡ бар ине. Үҙемдең табиплыҡ эшемдә бындай ауырыуҙар ифрат та йыш осрауына ҡарамаҫтан, менингит кеүек сирҙәр ситләтеп үтте. Ә башына сыҡҡан сиҡан йәки тәненең башҡа өлөшөндәге эренлектәр һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән “сепсис”, йәғни дөйөм ҡан зарарланыуы менән ауыр хәлдә ятҡан һалдаттарҙы дауаларға тура килгеләне. Яҡын-тирәләге башҡа бәғзе дауалау учреждениеларында шундай-бындай сирҙәр арҡаһында булған үлем осрағы ла һирәк-һаяҡ ҡына ишетелеп ҡалғылай ине.
Халыҡта “Күҙең ауыртһа – ҡулыңды тый, эсең ауыртһа – ауыҙыңды тый” тип тә әйтәләр бит әле. Нәҡ шуның һымаҡ уҡ, биткә сыҡҡан нәмәләрҙе лә соҡоғолап, ярһытып, үҙебеҙҙең ғүмеребеҙҙе ҡурҡыныс аҫтына ҡуймайыҡ. Ошо хаҡта бала-сағабыҙҙы ла һәр саҡ иҫкәртеп торайыҡ. Һәммәбеҙҙең тәненә Аллаһы Тәғәлә тарафынан бирелгән нормаль һаҡланыу һәләтенә ҡамасауламайыҡ. Шул уҡ ваҡытта табипҡа мөрәжәғәт итеүҙән дә тартынырға ярамай.
Хәлил ҺӨЙӨНДӨКОВ.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


c: text/html

text:
Шишәмбе унда ваҡытында конгресс тыңлауҙарында ҡарала биткоин., фьючерс сауҙа буйынса комиссияһы рәйесе була тураһында туранан-тура тауар виртуаль валюта һорайҙар..
Ул, тип әйткән кеүек күреп тауарҙарға, тәү сиратта биткойн, оҙаҡ һаҡламағыҙ, артабан телгә һәм терминдарының туранан-тура барыу “ХОДЛА”. Һуңынан уны, - тип әйтеү, Биткоин валютаһы сифатында ҡулланыла., аҡса алмашыу.
Артабан уның әйткәндәрен, “Был яңы быуын беҙ бурыслы, энтузиазм менән уйланылған һәм улар өсөн һанлы яуап хөрмәт валюта, бер түгел, һауалы”
Ул шулай уҡ билдәләп, технологик һәм гк бүленгән блокчейн, атап әйткәндә, тип, уны ҡулланыу киң спектрына эйә булырға банк хәйриә ойошмаһы.
Авторы: Сара Бауэр

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 541
ЕР КОМИТЕТТАРЫ, Рәсәйҙә 1917—18 йй. Ваҡытлы хөкүмәт тарафынан Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы саҡырылғанға тиклем ер реформаһын әҙерләү һәм аграр мәсьәләне хәл итеү б‑са ваҡытлыса сараларҙы эшләү маҡсатында ойошторолған учреждениелар. Баш Е.к. Игенселек министрлығы эргәһендә — 1917 й. мартында, губерна, өйәҙ һәм улустыҡылар апр. ойошторола. Ер фондын эшкәртеү һәм файҙаланыу тәртибен билдәләү, ерҙе биләмәләр һәм халыҡ категориялары б‑са бүлеү, шәхси биләмәләге ерҙәрҙе баҫып алыуға юл ҡуймау сараларын булдырыу һ.б. м‑н шөғөлләнгәндәр. Е.к. составына крәҫтиәндәр, земство интеллигенцияһы, сауҙагәрҙәр, ижт. ойошмалар, сәйәси партиялар, урындағы идаралыҡ органдары вәкилдәре инә. Баш Е.к. 1917 й. 31 майындағы Наказына ярашлы, губерна Е.к. юғары органы дөйөм йыйылыш була, ул совет (рәйес, урынбаҫар, секретарь, ағзалар) һайлай һәм земство башҡармаһын ойоштора; өйәҙ һәм улус Е.к. — дөйөм йыйылыш һәм земство башҡармаһы (5 кешегә тиклем). Өфө губернаһында Е.к. 1917 й. апр. аҙағында кадет һәм эсер партиялары вәкилдәре тарафынан ойошторола башлай. 1917 й. 1 июлендә Өфө губ. Е.к. ойошторола (рәйесе эсер И.И.Покровский), уның составына земство эшмәкәрҙәре, чиновниктар (кадет Н.Н.Быховский, В.А.Чуфаровский), ер биләүселәр (Н.Ф.Ляуданский, Г.Тереғолов, А.Дауҡаев) һ.б. инә; партиялылыҡ йәһәтенән эсерҙар өҫтөнлөк итә (С.Я.Лебедев, И.З.Штейнберг, Н.П.Баев һ.б.). 1917 й. авг. Е.к. Өфө губ. бөтә өйәҙҙәрендә лә ойошторола. 1917 й. көҙөнән Өфө губ. улус Е.к. күбеһе алпауыт ерҙәрен крәҫтиәндәрҙең яңынан бүлеү өсөн конфискациялауын ойоштороусы булып сығыш яһай. Совет власы урынлашыу м‑н, губерна Е.к. большевиктарҙың ер сәйәсәтенә ҡаршы сыға; һуңғы йыйылыш 1918 й. 29 нояб. Өфөлә була. 1917 й. 5 дек. Өфө эшсе һәм һалдат депутаттары советы съезы, губерна Е.к. таратып, эштәрен игенселек б‑са губерна коллегияһына тапшыра. Улус Е.к. 1917 й. 27 окт. Ер т‑дағы декретты тормошҡа ашырыусы төп учреждение булып китә. Бәләбәй өйәҙе, Минзәлә өйәҙе һәм Стәрлетамаҡ өйәҙе Е.к. — һул эсерҙарҙың, Стәрлетамаҡ һәм Өфө өйәҙҙәренең ҡайһы бер улустарында — һул эсерҙарҙың һәм большевиктарҙың, Бөрө өйәҙендә һәм Златоуст өйәҙендә уң эсерҙарҙың өҫтөнлөклө йоғонтоһо һаҡлана. 1918 й. яҙында улус Е.к. бөтөрөлөп, уларҙың эштәре Өфө губерна эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары советы эргәһендәге ер бүлектәренә тапшырыла. 1917 й. 1 дек. Башҡорт мәркәз шураһы тарафынан “Башҡорт улус ер бүлектәрен ойоштороу һәм уларҙың эшмәкәрлеге тәртибе тураһында наказ” ҡабул ителә, уға ярашлы, Автономиялы Башҡортостан сиктәрендәге бөтә башҡ., типтәр, мишәр һ.б. улус Е.к. Башҡ. мәркәз шураһы эргәһендәге Баш ер бүлеге ҡарамағына улус ер бүлектәре булараҡ тапшырыла. 1917 й. 20 дек. 3-сө Бөтә башҡорт ҡоролтайында ер мәсьәләһе б‑са ҡабул ителгән резолюцияға ярашлы, ерҙе файҙаланыу һәм ер төҙөлөшө, игенселекте үҫтереү һ.б. мәсьәләләр Башҡорт хөкүмәте эргәһендәге Игенселек һәм мөлкәт баш идаралығы, кантон һәм улус ер бүлектәре ҡарамағына күсә. 1919 й. февр. игенселек һәм мөлкәт бүлеге АСБР-ҙың Игенселек ХК итеп үҙгәртелә.
Әҙәб.: Александров А.Ф. Борьба за власть Советов в Башкирии в 1917 году. Уфа, 1951; Шнейдер Д.М. Крестьянские земельные комитеты в Башкирии (1917—1918) //Из истории Башкирии. Уфа, 1963. Ч.1.
Г.В.Мордвинцев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Айрат Ҡобағошов Халыҡ-ара симпозиумда ҡатнашты
Баку ҡалаһының Музейҙар үҙәгендә Халыҡ-ара төрки мәҙәниәт ойошмаһы (ТӨРКСОЙ), Азербайжан Республикаһының Мәҙәниәт һәм туризм министрлығы һәм Азербайжандың Дәүләт музыка мәҙәниәте музейы тарафынан ойошторолған «Төрки халыҡтарҙың музыка ҡоралдары» Халыҡ-ара симпозиумы үткәрелде. Симпозиумда ТӨРКСОЙ ағзалары-илдәре, АҠШ, Канада, Япония һәм Европа илдәре вәкилдәре ҡатнашты. Башҡортостандан Өфө дәүләт сәнғәт академияһының башҡорт музыкаһы факультеты деканы, профессор, РФ-тың һәм БР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Айрат Ҡобағошов ҡатнашты. Ул “Ҡурайҙа уйнауҙың төбәк башҡарыу традициялары” тигән доклад менән сығыш яһаны. Форумда музыка ҡоралдарының тарихы һәм эволюцияһы, башҡарыу оҫталығы, төрки халыҡтарҙың музыка ҡоралдарында уртаҡлыҡтар һәм үҙенсәлектәр, композиторҙар ижадында традицион музыка ҡоралдарын файҙаланыу, юғалған уйын ҡоралдарын тергеҙеү һәм юғалыуҙан һаҡлау мәсьәләләре тикшерелде.
Симпозиумда ҡатнашыусылар Халыҡ-ара Ростропович фестивале сиктәрендә Азербайжан дәүләт филармонияһында сығыш яһаған бөтә донъя йондоҙҙары концертын ҡараны.


text:
Федоровка районындағы иҫке мәсет яңы һулыш алды
Федоровка районының Сытырман ауылында яңыртылғандан һуң ҡайтанан мәсет асылды. Ғибәҙәтхана асыу тантанаһында Башҡортостан мосолмандарының Диниә назараты рәйесе, мөфтөй Нурмөхәмәт Ниғмәтуллин, район хакимиәте вәкилдәре, күрше ауыл мосолмандары, урындағы халыҡ ҡатнашты.
Мәсет 1791 йылда төҙөлгән. Революциянан һуң ул эшләүҙән туҡтаған. Бинала тәүҙә мәктәп урынлашҡан, унан һуң ауыл клубы, колхоз идараһы, балалар баҡсаһы урын алған. Һуңғы йылдарҙа ул ныҡ иҫкергән, ярым емерек хәлдә булған.
Иҫке мәсетте тергеҙеү идеяһын Иҫке Сытырман ауылында тыуып үҫкән Фәнил Мауҡаев тәҡдим иткән. Был мәсьәләне хәл итеү өсөн, ул күп йылдар төрлө инстанцияларға йөрөгән, хаттар яҙған. Яуап ала алмағас, активист ярҙам һорап бай яҡташтарына мөрәжәғәт иткән. Улар был идеяны хуплаған.
Эш барышында шулай уҡ иҫке зыяратты уратып ҡоймалар ҡуйылған. Мәсет тергеҙеү эшенә Мәләүездән мулла Барый Мәмбәтҡолов та әүҙем ҡушылған. Мәсет ике йыл эсендә яңыртылған.


text:
Ышан үҙеңә!5-01-2018, 00:03 // Спорт һәм туризм // Баҫып сығарырға
Бына “Салауат Юлаев” та, әлегә 6-сы урында килеүенә ҡарамаҫтан, алға табан бер-ике уңышлы аҙым яһаһа, дивизион лидерына әйләнә ала. Ә был дәрәжә үҙе үк команданы конференцияла 2-се урынға сығара.
Шуныһы һөйөнөслө: ниһайәт, өфөләр уйынын яйға һалды. Йыл аҙағында рәттән дүрт тапҡыр еңеүгә өлгәштеләр. Хәҙер ошо байрам көндәрендә дүрт осрашыуҙы ситтә уҙғарһалар, һуңғы алты матчта үҙ боҙонда уйнаясаҡтар.
Һөжүм итеүсебеҙ Антон Бурдасов мәргәнлеген күрһәтә башланы, ҡапҡасы Андрей Кареев та үҙенең оҫталығы менән иптәше Бен Скривенсты төп составтан ҡыҫырыҡлап сығарҙы. Ә бит миҙгел башында Андрейҙың хәле үтә мөшкөл ине. Тимәк, булдыра ала егет!


text: Матбуғат баҫмалары биттәрендә, телевидение һәм радио тапшырыуҙарында пенсия тураһында барған бәхәстәр бер кемде лә битараф ҡалдырмайҙыр. Ни генә тиһәң дә, ғүмер буйы эшләп, исмаһам, ҡарт көнөңдә мохтажлыҡ кисермәй, рәхәтләнеп ял итеү теләге һәр кемдең күңел төбөндә яталыр. Ләкин һуңғы ваҡыттағы пенсия йәшен арттырыу тураһындағы хәбәрҙәр был теләкте тағы ла төпкәрәк күмеп ҡуймаймы икән? Ғөмүмән, пенсия бит ҡарт кешегә бирелгән хәйер аҡсаһы түгел, үҙебеҙсә әйткәндә, күкрәк көсө менән табылған хәләл мал.


text:
Йыланлы (утрау)
Йыланлы утрауы — Ҡара диңгеҙҙәге утрау, Украина биләмәһенә инә. Одесса өлкәһенең Килий районына тура килә .
Утрауҙа урынлашҡан тораҡтың рәсми статусы — Белое ҡасабаһы. Ҡасабала почта, музей, банк бүлексәһе бар.
2007 йылда утрауҙа православие храмы төҙөү тәҡдиме ҡарала[1].
Утрауҙың статусын БМО-ның Халыҡ-ара судында бик мөһим әһәмиәткә эйә була. Сөнки унда Украина менән Румыния араһындағы биләмәләр буйынса бәхәс : континенталь шельфты һәм нефть менән тәбиғи газға бай үҙенә бер айырым экономик зонаны делимитациялау ҡарала.
2009 йылдың 3 февралендә ҡабул ителгән ҡарар буйынса Йыланлы утрау тип таныла (ә Румыния ҡая ғына ул тип иҫбат итергә тырыша). Румыния[2][3].
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыланлы утрау ярҙан 35 километр көнсығышҡараҡ, Дунай дельтаһы киңлегендә урынлашҡан.
Утрау әүернә формаһында . Майҙаны 20,5 гектар. Сик нөктәләре араһында алыҫлыҡ — 615 һәм 560 метров[4].
Яр буйындағы иң яҡын тораҡ — румын ҡалаһы Сулина. Украина яғынан иң яҡын тораҡ — Вилково ҡалаһы.
Рельефе һәм геологик төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Утрау ҡаты тау тоҡомдарынан тора. Ҡаялы ярҙары текә. Бейеклеге төнъяҡ-көнсығышында 4—5 м -ҙан һәм көньяҡ—көнбайышта 25 м-ға етә.
Диңгеҙ кимәленән максималь бейеклеге — 41,3 м. Шулай ҙа 4 пляжы бар : «Дамский», «Дергач», «Золотой» һәм «Бандитский». Утрау Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ-көнбайыш шельфында, ярҙан йыраҡ ҡына урынлашҡан берҙән-бер тектоник күтәрелеш урыны булып тора (64 000 км²).
Йыланлы утрауының географик торошо үҙенсәлекле. Кварцит ҡомлоҡтары, кварц конгломераты, төрлө төҫтәге ултырмалар менән аралашып килгән ултырма тоҡомдарҙан тора. Утрауҙа диңгеҙҙән ҡаялар эсенә тәрәнгә инеп киткән ҡыуышлыҡтар, ярыҡтар бар.
Улар барыһы ла эстә барған геологик процестар һөҙөмтәһендә, тәбиғи юлдар менән барлыҡҡа килгәндәр.
Климат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уртаса дала климаты хөкөм һөрә. Йыш үҙгәреп торған көн торошо, дымлы һауа, еле күп. Ҡышҡыһын уртаса температура 0 — 2 °С, йәйгеһен 19 — 24 °С араһында. Абсолют температура максимумы +40 °С, абсолют минимумы − 30 °С. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм суммаһы 300 мм тирәһе.
Флора[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тупраҡ ҡатламы ҙур түгел. Күберәк дала үҫемлектәре үҫә. Утрауҙа ағас үҫемлектәр бөтөнләй юҡ. Утрауҙа ағас ултыртыу буйынса уҡталыуҙар булып тора.
Фауна[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күсер ҡоштар утрауҙы миҙгелгә бәйле миграциялар мәлендә ял өсөн файҙаланалар. Яҙғы дәүерҙә Йыланлылыла 234 төр ҡош осрай.
Дунайҙың ағымы менән (утрау дельта ҡаршыһында) утрауға туҙбаш йыландар килеп сыға . Шуға ла, утрау Йыланлы тип атала.
Утрау эргәһендәге һыуҙарҙа 49 төр балыҡ һәм 6 төр краб осрай. Уларҙан 3 төр балыҡ һәм 4 төр краб Украинаның Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Тәбиғәтте һаҡлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Украина Президентының " Дәүләт әһәмиәтендәге тәбиғи- ҡурсау объекттары һәм биләмәләре тураһында " тигән указы менән (менән (09.12.1998 йыл, № 1341/98) заказник төҙөлгән.
«Йыланлы утрауы» тигән исем менән аталған был заказник утрауҙың экологик яҡтан бик киммәт булған өлөшөн үҙ эсенә ала. Был Ҡара диңгеҙ акваторияһынан 500 м эскә инеп торған яр буйы ерҙәре. Дөйөм майҙаны 232 га.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо грек риүәйәте буйынса алиһә Фетида үҙенең улы Ахилл өсөн утрауҙы диңгеҙ төбөнөнән ҡалҡытып сығара.
Йыланлы тураһында беренсе мәғлүмәттәр беҙҙең эраға тиклем VII быуат аҙағындағы сығанаҡтарҙа Левке (Аҡ) исеме менән осрай. Утрау тураһында мәғлүмәттәрҙе Овидий, Страбон һәм Геродот яҙмаларында табып була.
Йыланлыла Ахилл ҡорамы төҙөлөп, аҙаҡ емертелә. Ҡорам емеректәре (30 метр тирәһе яҡтары менән квадрат формалағы ҡоролма) 1823 йылда картограф М. Крицкий тарафынан табыла һәм һүрәтләнә. Ул утрауҙың тәүге картаһын төҙөй.
1843 йылда ҡорам ҡалдыҡтарының күп өлөшө утрауҙағы маяк өсөн төҙөлөш материалы итеп файҙаланыла. Ахиллдың утрауҙағы ғибәҙәтханаһына Ҡара диңгеҙҙең төнъяҡ-көнбайыш өлөшөнә китеп барыусы бөтә боронғо грек диңгеҙселәре һуғылып үтә .[5]. Урта быуаттарҙа утрау Төркиә биләмәһе булып тора.
Утрау тураһында И. В. Гёте "Фаус"ында телгә ала(Фауст Елена тураһында):
1788 йылдың 14 июлендә(3) (ул саҡта Фидониси тип аталған) утрау эргәһендәге диңгеҙҙә алыш булып, рәсәй флоты еңеүгә өлгәшә.
Рәсәй империяһының 1828—1829 йылдарҙағы Урыҫ — төрөк һуғыштарында еңеүҙәренән һуң Йыланлы утрауы Рәсәй биләмәһенә күсә.
1840—1842 йылдарҙа рассәм Карло Боссоли (Carlo Bossoli) бөтә Ҡырым ярым үтрауын үтеп сығып, бик күп һүрәтләмәләр эшләй. Аҙаҡ уларҙы 1856 йылда Лондонда төҫлө альбом итеп сығара («The Beautiful Scenery and Chief Places of Interest throughout the Crimea») Лондонда 1856 йылда. Шулар эсендә «Йыланлы утрауы» тигән картинаһы ла бар(«The Island of Serpents»).
Ҡырым һуғышында Рәсәй еңелгәндән һуң , Йыланлы Румыния биләмәһе булып китә. Унда румын армияһының дисциплинар батальоны урынлаша.
Икенсе донъя һуғышы мәлендә, 1944 йылдың апрелендә Йыланлыға Ҡара диңгеҙ флотының десанты төшөрөлә. Румын гарнизоны һуғышһыҙ бирелә.
Николай Шутов (СССР яғынан) һәм Эдуард Мезинческу (Румыниянан) тарафынан ҡул ҡуйылған дипломатик килешеүҙәр буйынса 1948 йылдың 23 майынан йыланлы утрауы СССР составына күсә.
1956 йылда утрауҙа ПВО — ың радиолокацион ротаһы, шулай уҡ, Яр буйы күҙәтеү радиотехник взводы (ВМФ СССР) урынлаша.
1980-е|1980 йылдарҙа Йыланлы эргәһендәге шельфта байтаҡ нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтары табыла. Был хәл Румыния яғынан Украина адресына һыу биләмәләрендә яңынан сик билдәләү талабы ҡуҙғатыуға сәбәп була .
2002 йылда Украинаның Министрҙар Кабинеты Йыланлы утрауында 2006 йылға тиклем хужалыҡ эштәре алып барыуҙың программаһын ҡабул итте. Был программа эстәрендә утрау Одесса өлкәһенең Килий районына бирелә .
Шулай уҡ, утрау хәрби хәлдән сығарыла (радиотехник подразделение сығарыла һәм радар һүтеп алына.)
Утрауҙа караптар өсөн 8 м ултырыш менән причал төҙөлә , тулҡынйырғыс ҡуйыла, бер нисә хужалыҡ ҡоролмалары төҙөлә, ағастар ултыртыла.
Ауырлығы ҙур булмаған флот өсөн причал төҙөлә. Алдағы маҡсат — туризм һәм дайвинг буйынса үҙәк төҙөү , Килия менән даими паром бәйләнеше булдырыу.
Йыланлыла почта, банкының «РайффайзенБанкАваль» банкының филиалы, мобиль бәйләнеш ретрансляторы төҙөлгән .
2003 йылда утрауҙа « Йыланлы утрау», фәнни-тикшеренеү станцияһы булдырылған. Унда даими рәүештә И. И. Мечников исемендәге Одесса милли университеты ғалимдары эшләй.
2007 йылдың башында утрауҙа халыҡ йәшәгән урын рәсми влвасть тарафынан ҡасаба статусы ала (ҡасабаБелое), укр. Біле) Килия районы составына индерелә[6].
Был аҙым Румыния яғынан ныҡ ҡына ризаһыҙлыҡ тыуҙырҙы[7].
Украина менән Румыния араһында шельфты бүлешеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2004 йылдың 16 сентябрендә Румыния БМО-ың Халыҡ-ара судына меморандум тапшыра. Континенталь шельфты бүлешеү һорауы менән мөрәжәғәт итә.
2009 йылдың 3 февралендә Гаагала Халыҡ-ара суд бер тауыштан ике ил араһындағы сикте диңгеҙ аша билдәләргә тигән ҡарар сығара.
Суд Киев теләге буйынса Йыланлыны утрау тип таный. Икенсе яҡтан суд Украина яғына утрау булыуы диңгеҙ аша үткән сиккә тәьҫир итә алмай тип белдерә.
Румын яғы биләмәләр буйынса мәнфәғәтебеҙ «80 %-ҡа ҡәнәғәтләндерелде» тип белдерә. Һөҙөмтәлә Йыланлы ҡасаба статусы менән Украина яғында ҡала. Суд үҙе диңгеҙ эсенән сикте билдәләп бирә. Был ҡарар менән Киев тә, Бухарест та ҡәнәғәт ҡала[8][9].
Шельфтың дөйөм 12 мең квадрат километр майҙанынан Румыния 9,7 мең квадрат километр ерен ала (биләмәнең 79,34%-ы) [10].
Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Обсуждается вопрос строительства храма на острове Змеином в Чёрном море. Пресс-служба УПЦ (23 мая 2007). Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 август 2011.
- ↑ «Суд ООН решил спор вокруг острова Змеиный» — BBC
- ↑ Решение Международного суда ООН по делу Румыния против Украины
- ↑ Кто проиграл в борьбе за Змеиный? // Комсомольская Правда
- ↑ Глава V. Культы понтийских богов в Причерноморье. С. Ю. Сапрыкин. Религия и культы Понта эллинистического и римского времени. Книги по истории онлайн. Электронная библиотека
- ↑ Украина превратила скалу в Чёрном море в населённый пункт. Лента.Ру (8 февраля 2007). Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 август 2011.
- ↑ Румыния просит Украину искусственно не заселять остров Змеиный. Лента.Ру (12 февраля 2007). Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 август 2011.
- ↑ Украина отсудила остров, где похоронен Ахиллес (рус.)
- ↑ Змеиный — больше не часть береговой линии Украины
- ↑ Гаагская капитуляция
Топографик карталар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Лист карты L-36-97 остров Змеиный. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1979 год. Издание 1983 г.
- Карта|L-36-В
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Остров Змеиный
- С. Охотников Святилище Ахилла на острове Левке (Змеиный). // К., Наукова думка — 1993.- 140 с., (соавтор А. С. Островерхов).
- Охотников С. Б. Остров Змеиный в античное время и средние века // Записки історичного факультету Одеського державного університету ім. І.І. Мечникова. — Одеса, 1996. — Вип. 3. — С. 46-59.
- Сергей Астахов. Дар Посейдона: украинский остров Змеиный вступает в новую эру. 2000 (11 апреля 2008). Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 август 2011.
- И. Владимиров. Змеиный — не Тузла. 2008
- Материалы дела Румыния против Украины в МС ООН (инг.)
- Доклад Международного Суда 2007—2008 гг. на 63-й сессии ГенАссамблеи ООН
- Змеиный остров // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
Категория: Заказники Одесской области Категория: Острова Чёрного моря Категория: Общезоологические заказники Категория: Острова Одесской области


text:
Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең беренсе дәрәжә дипломы Бөйөк Новгород ҡалаһына тапшырылды. Икенсе дәрәжә дипломды Өфө менән Новосибирск үҙ-ара бүлеште, өсөнсө урынға Саранск, Хабаровск һәм Ижевск ҡалалары лайыҡ булды.
Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең беренсе дәрәжә дипломы Бөйөк Новгород ҡалаһына тапшырылды. Икенсе дәрәжә дипломды Өфө менән Новосибирск үҙ-ара бүлеште, өсөнсө урынға Саранск, Хабаровск һәм Ижевск ҡалалары лайыҡ булды.
2012 йылдың 1 ғинуарынан ауыл дауаханаларында эшләргә теләгән йәки эшләгән юғары белемле йәш белгестәр 100 мең һум күләмендә бер тапҡыр бирелә торған пособие аласаҡ.
Башҡортостан Хөкүмәтенә ошо пособиены түләү тәртибен эшләргә ҡушылды.
Дыуан районында йәшәүсе, үҙен Сергей Михайлович тип таныштырыусы кеше юл мәсьәләhен күтәрҙе. «Соҡор-саҡырлы юлдар – илдең мәңгелек проблемаларының береhе, – тине ул. – Яңыраҡ ҡына hалынған, әммә тиҙ арала туҙған асфальтты төҙөүселәр гарантия буйынса йүнәтеп бирергә тейеш түгелме hуң?» Илшат Тажетдинов уның менән килеште, сифатhыҙ эшкә ҡарата ниндәй сара күрергә мөмкин икәнлеген аңлатты: «Дәүләт контракттарында төҙөүселәрҙең бурыстарын аныҡ билдәләү мөhим.
Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2002 йылдың 19 февралендәге “Рәсәй Федерацияһында үҙйөрөшлө машиналарҙың һәм башҡа төр техниканың техник торошона дәүләт күҙәтеүе органдары тарафынан теркәлгән тракторҙарға, үҙйөрөшлө юл-төҙөлөш һәм башҡа машиналарға һәм уларҙың тағылмаһына дәүләт техник тикшереүе үткәреү тәртибе тураһында”ғы 117-се ҡарарына ярашлы (Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2003 йылдың 7 майындағы 265-се ҡарары нигеҙендә индерелгән үҙгәрештәр менән), машиналарҙың техник торошоноң кешеләрҙең ғүмере һәм һаулығы, мөлкәт һәм тирә-яҡ мөхит өсөн хәүефһеҙлек талаптарына, билдәләнгән стандарттарға, Юл хәрәкәте ҡағиҙәләренә, машиналарҙы файҙаланыу буйынса инструкцияларға һәм башҡа норматив документтарға тап килеүен тикшереү маҡсатында:
Гәзит уҡыусыларҙың хәтерендәлер, яҙ айҙарында Интернет селтәрендә үҫмерҙәрҙең бер малайҙы туҡмауын һүрәтләгән видеояҙма күренеп ҡалғайны. Һуңынан асыҡланыуынса, был хәл баш ҡалалағы коррекцион мәктәптәрҙең береһендә булған. 12 йәшлек баланың туҡмалыуын кеҫә телефонына 11 йәшлек ҡыҙ бала төшөрөп ала. Ваҡиға, бәлки, үтер ҙә китер ине, әммә математика уҡытыусыһы Гүзәл Ибраһимова әлеге фажиғәгә битараф ҡала алмай. Ул был видеояҙма хаҡында ҡыҙынан ишетә һәм педсоветта әлеге ваҡиғаны былай ғына ҡалдырырға ярамағанлығын әйтә. Етмәһә, роликты кемдер прокуратураға ла ебәрә.
Иң уңышлы йәш эшҡыуар – төҙөүсе!
Өфөлә Башҡортостандың иң яҡшы йәш эшҡыуары асыҡланды. Баҡтиһәң, ул төҙөлөш өлкәһендә эшләй икән.
Йыл һайын тапшырылып килгән был премияға баш ҡаланан Валерий Баранов лайыҡ булды ("Билдинг" яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте). Конкурстың башҡа номинацияларында ла еңеүселәр билдәләнде. Эшҡыуар Марат Хисмәтуллин (Баймаҡ ит комбинаты) "Бизнес-старт" номинацияһында еңеүсе булды.
Комитет делегацияһы Польша, Чехия, Австрия һәм Венгрияла булды. Сәфәрҙә республикалағы ЮНЕСКО хәрәкәте активистары — Өфө, Стәрлетамаҡ, Салауат, Баймаҡ һәм Мәләүез ҡалаларының мәғариф учреждениелары етәкселәре, уҡытыусылар һәм уҡыусылар ҡатнашты.
Субсидия республика программаһы буйынса финанс ярҙамы күрһәтеү маҡсатында бирелә. Уға ҡорамал (һөт һауыу ҡулайламалары, һыуытҡыстар), мал һатып алырға йәки инженерлыҡ инфраструктураһы объекттары төҙөргә мөмкин.
Быйыл ошо совет ултырыштарында бурыслы 31 ойошма етәксеһе менән һөйләшеү уҙғарылған. Һөҙөмтәлә егермеһе хеҙмәткәрҙәренә түләүҙәрҙе ҡайтарған.


text:
Рәсәй биләмәләре киңәйҙе
26 марта 2014 йыл | Урындағы үҙидара
Украиналағы һәм Ҡырымдағы хәл-ваҡиғалар иғтибар үҙәгенән төшмәй. Украиналағы яңы власть һаман тәртип урынлаштыра алмай. Ә Ҡырым Автономиялы Республикаһы Рәсәйгә ҡушылғандан һуң сит илдәрҙә ҙур ризаһыҙлыҡҡа осраны. ЕС һәм АҠШ Рәсәйгә ҡарата санкциялар иғлан итте.
Ҡорал теркәүҙә яңылыҡ
26 марта 2014 йыл | Хоҡуҡ
2014 йылдың 20 мартынан һыҙма көбәкле атыу ҡоралдарын ҡайтанан теркәү ҡағиҙәләре үҙгәрҙе.
Уңған эшселәр ҙә, актерҙар ҙа
26 марта 2014 йыл | Йәмғиәт
Беҙҙең Яңғыҙҡайын мәҙәниәт йортонда драма түңәрәге 1994 йылда ойошторолғайны. Күп тә үтмәй, йылдың-йылы район кимәлендә үткәрелгән "Театр яҙы” фестивалендә, Әнғәм Атнабаевтың "Игеҙәктәр” пьесаһын сәхнәләштереп, 2-се урын яуланыҡ. Был уңышыбыҙ коллектив өсөн ныҡлы этәргес булды һәм 2004 йылда Нәжиб Асанбаевтың "Һыу юлы” спектаклен әҙерләп, "Халыҡ театры” тигән юғары дәрәжәле исем яуланыҡ. Был ваҡытта уҡытыусылар Тәнзилә Миңлебаева, Рәйлә һәм Ринат Насировтар ҙа үҙ ролдәрен уңышлы башҡарып, жюри тарафынан юғары баһа алды.
Имен-аман ҡышланығыҙмы?
26 марта 2014 йыл | Кәңәштәр
"Яҙ нисек килер?” Һәр умартасы өсөн яҙ ошо һорауҙан башлана. Ысынлап та, был осорҙоң нисек килеүе бик әһәмиәтле, сөнки тап ошо мәлдә күстәрҙең киләсәктә нисек үҫешеүе, бал ҡорттарының шәрбәт, һеркә ташыуға, ә инәләрҙең йомортҡа һалыуға һәләте формалаша.
Батырҙар даны – мәңгелек
26 марта 2014 йыл | Йәмғиәт
Игенйылға мәктәбендә үҫеп килгән йәш быуынға патриотик тәрбиә биреү эшенә ҙур иғтибар бирелә. Ошо уңайҙан төрлө фәһемле саралар, осрашыу-кисәләр уҙғарылып тора.
Шундай сараларҙың береһе 14 мартта үтеп, ул "Тыныс йоҡла, һалдат” тип аталды. Осрашыуға ауылдың һуғыш осоро балалары – хәҙер олпат йәшкә еткән Нәзирә Ишморатова, Риф Абсаттаров, Рәйес Йәнешев, Әмир Ҡотлозамановтар саҡырылғайны.
Шундай сараларҙың береһе 14 мартта үтеп, ул "Тыныс йоҡла, һалдат” тип аталды. Осрашыуға ауылдың һуғыш осоро балалары – хәҙер олпат йәшкә еткән Нәзирә Ишморатова, Риф Абсаттаров, Рәйес Йәнешев, Әмир Ҡотлозамановтар саҡырылғайны.


text:
Өфөлә юғары кимәлдәге футбол клубы төҙөләсәк
Өфөлә Рәсәй кимәлендәге үҙ футбол командаһы барлыҡҡа киләсәк. Ул Өфө стадиондарының береһендә урынлашасаҡ. Был турала «Башинформ» агентлығы һорауҙарына яуап биреп Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов хәбәр итте. Төбәк башлығының һүҙҙәренә ҡарағанда, клуб лайыҡлы беренсе лига командаһы булып торорға тейеш.
Рөстәм Хәмитов шулай уҡ, «Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» акционерҙар йәмғиәтенә ҡараған Николай Гастелло исемендәге стадион базаһында паралимпия спорты үҙәге төҙөләсәк, тип билдәләне.
— Уны быйыл декабрҙә үк төҙөй башларға планлаштырыла, — тине ул.
Ҡасандыр популяр булған стадион һәм уның эргәһендәге территория бөгөн ташландыҡ хәлдә. Ҙур үҙгәртеп ҡороуҙар һөҙөмтәһендә стадион Рәсәйҙә төп паралимпия спорты үҙәктәренең береһенә әйләнеүе ихтимал. БР Президенты әйтеүенсә, республика етәкселеге Башҡортостанда социаль проекттарға һәр яҡлап ярҙам күрһәтәсәк.


text:
15-12-2014, 09:46 / ---
Кәзә, кәзә, тип кѳлмәгеҙ, уның да мѳгѳҙѳ бар...
2015 - Күк Ағас Кәзә йылын нисек ҡаршыларға? Ҡытай календары буйынса ике йыллыҡ «ағас» циклы тамамлана, үтеп барған йыл символы - Йылҡы йылына ағас Кәзә алмашҡа ашыға. Ат йылы менән сағыштырғанда, 2015 йыл тынысыраҡ булмаҡсы. Кәзә (Һарыҡ) баҫымсаҡ, йыуаш хайуан, шулай булғас, әллә ни шаҡ ҡатырғыс, радикаль үҙгәрештәр булмаҫ, тип ышанайыҡ. 2015 йылдың 19 февралендә йыуаш, оялсан, йомшаҡ күңелле, бер үк ваҡытта бер аҙ үҙ һүҙле һәм тибешкәк тә Кәзә сафҡа баҫа....


text:
Башҡортостан делегацияһы «Интурмаркет-2012» халыҡ-ара күргәҙмәһендә ҡатнаша
Бөгөн Мәскәүҙә күләмле «Интурмаркет-2012» халыҡ-ара туристик күргәҙмәһе асыла. Унда БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Салауат Сәғитов етәкселегендәге Башҡортостан делегацияһы ла ҡатнаша. Делегация составында республиканың Туриндустрия союзы вәкилдәре, Дәүләт комитеты хеҙмәткәрҙәре, артистар бар.
Күргәҙмәлә ҡатнашыу республикаға Башҡортостандың туристик ҡеүәттәрен күрһәтергә, өҫтәмә туристар ағымын йәлеп итергә мөмкинлек бирәсәк. Бынан тыш, «Интурмаркет» — алыҫ һәм яҡын сит илдәрҙәге партнерҙар менән бәйләнештәр булдырыу өсөн бик яҡшы майҙансыҡ.
«Интурмаркет–2012»лә Башҡортостандың алдынғы туроператорҙары, ҡунаҡханалары, шифаханалары тәҡдим ителә. Улар араһында — Башҡортостан йылға пароходсылығы, «Абҙаҡ» тау саңғыһы үҙәге, «Башҡортостан» милли паркы, Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһы (УГАЭС), «Президент-отель», «Йоматау», «Ҡарағай» һәм башҡа шифаханалар.
Башҡортостан 2006 йылдан башлап был күргәҙмәлә даими ҡатнаша. Төбәк презентацияһында милли концерт номерҙары менән артистарҙың сығыш яһауы, башҡорт кухняһы брендтарын дегустациялау, республиканың күренекле һәм матур урындары тураһындағы видеоматериалдар менән таныштырыу планлаштырыла, тип хәбәр иттеләр БР Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитетында.
Хәтерегеҙгә төшөрәйек: «Интурмаркет»та йола буйынса илебеҙҙең һәм сит илдәрҙең алдынғы туроператорҙары, туризм өлкәһендәге Рәсәй һәм халыҡ-ара эксперттары эшләйәсәк. Унда Төркиә, Греция, Болгария, Венгрия, Польша, Норвегия, Мысыр, Марокко, Тунис, Кипр, Корея, Италия, Чехия, Испания, Доминикан Республикаһы, Куба, Ҡытай, АҠШ, Таиланд, Малайзия, Финляндия, Камбоджа, Фәләстан, Үзбәкстан, Монголия һәм башҡа илдәр ҡатнаша.
VII «Интурмаркет-2012» халыҡ-ара туристик күргәҙмәһендә ҡатнашыусыларҙы бай эстәлекле эш программаһы көтә: семинарҙар, конференциялар, презентациялар, хөкүмәт-ара осрашыуҙар һәм туризм өлкәһендә хеҙмәттәшлек итеү тураһындағы килешеүҙәргә ҡул ҡуйыу тантаналары үткәреләсәк.
Күргәҙмә сиктәрендә Бөтә донъя туристик ойошмаһы менән Туризм буйынса федераль агентлыҡтың берлектәге уҡыу семинары көтөлә. Рәсәйҙә социаль туризмдың популяр булыуы сәбәпле, РФ Спорт һәм туризм министрлығы, РФ Туризм буйынса федераль агентлығы, РФ Федерация Советы, Бөтә Рәсәй инвалидтар берләшмәһе ярҙамында ойошторолған был темаға арналған халыҡ-ара конференция ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.
Әйтергә кәрәк, йыл һайын үткәрелеүсе «Интурмаркет» халыҡ-ара туристик күргәҙмәһе һәм уның эш программаһы күп осраҡта Рәсәй туристик баҙарының артанбан ҡайһы йүнәлештә үҫешерен билдәләй, Рәсәй төбәктәренең бай туристик потенциалын һәм уның менән үҙебеҙҙең һәм сит ил туриндустрия вәкилдәренең ҡыҙыҡһыныуын күрһәтә.
Күргәҙмә дүрт көн дауамында – 20 мартҡа тиклем эшләйәсәк.


text:
8-06-2015, 16:01 / Социаль ѳлкә
НАРКОТИК ҒҮМЕРҘЕ ѲҘӘ
Наркотик, токсин матдәләр булған ерҙә, ғәҙеллек һәм намыҫ тигән тѳшѳнсәләр юҡ. Ундайҙар яуызлыҡтар эшләргә әҙер. Аҡ болоттарҙан, наркотиктарҙан һаҡланығыҙ! Ҡыҙыҡһыныуҙан, ҡыйыулыҡтан, яңғыҙлыҡтан, иптәшкә, тѳркѳм менән булһынмы, уларҙы тартмағыҙ, ҡаҙамағыҙ, һуламағыҙ! Алкоголизм, наркомания, токсикомания - йәмғиәтебеҙҙе борсоған тѳп мәсьәләләр. Токсин матдәләр һәм наркотиктар кешене яйлап үлтереүсе ағыу. Улар йәмғиәттә вирус ролен үтәй. Йәмғиәт ҙур бер организм. Организмға наркотик йәки токсин матдә кеүек вирустар үтеп инә икән, ул кѳсһѳҙләнә, аҡыл кимәле түбәнәйә. Беҙ ҙә шул хәлдә......


text:
Хѳрмәтле гәзит уҡыусылар!
2016 йылдың икенсе ярты йыллығына "Урал" гәзитенә яҙылыу дауам итә.
Уҡыусыларыбыҙҙы дәртләндереү, уларҙа ҡыҙыҡһыныу уятыу ѳсѳн был ярты йыллыҡта ла гәзиткә яҙылыусылар араһында тѳрлѳ приздар уйнатабыҙ һәм бүләк отоусыларҙы фотоға тѳшѳрѳп, гәзиттә биреп барабыҙ.
"Аҙна һайын бүләк" уйыны әле лә дауам итә, теләүселәр квитанцияларын килтереп йәшниккә тѳшѳрә йә хат аша ебәрә ала.
Бѳгѳн уҡыусыларыбыҙға тағы ла бер ҡыуаныслы хәбәр еткерәбеҙ: ҡалабыҙҙың "Теплотрейд" яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте гәзиткә яҙылыусыларға матур бүләк эшләне. Тѳп бүләк - электройылытҡыс икенсе ярты йыллыҡҡа яҙылыу тамамланғас, июль башында уйнатыласаҡ.
Иҫегеҙгә тѳшѳрәбеҙ:
6 айға яҙылыу хаҡы -770 һум 52 тин;
3 айға - 385 һум 26 тин.
Интернет менән файҙаланыусылар 300 һумға гәзиттең электрон вариантына яҙыла ала. Шулай уҡ гәзитте редакцияға үҙҙәре килеп алып йѳрѳүселәргә лә хаҡтар түбәнерәк (сѳнки бында почта сығымдары инмәй) - 474 һум.
ҺҮРӘТТӘ: Яныбай Хамматов исемендәге башҡорт гимназияһының X класс уҡыусыһы Динислам Шәғәлин вәғәҙә иткән бүләк менән.


text:
«Россия-1»
«Россия-1» (Рәсәй-1) — Рәсәй Федерацияһы дәүләт телеканалы. Бөтә Рәсәй дәүләт телевизион һәм радиотапшырыуҙар йәмғиәтенә инә. Россия-1 телеканалы — БДТРК-ның төп каналы. Ул үҙен Рәсәйҙең төп каналы итеп күрһәтә.
«Россия-1» телеканалында региональ ДТРК-лар өсөн берҙәм эфир ваҡыттары бар. Мәҫәлән, билдәле ваҡытларҙа Башҡортостан телерадиокомпаниеһы урыҫ һәм башҡорт телдәрендә үҙ тапшырыуҙарын күрһәтә. Ошо региональ ваҡытта урыҫ телендә урындағы «Вести» хәбәрҙәре күрһәтелә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рәсми сайт (рус.)


text:
14 октябрь
14 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 287-се көнө (кәбисә йылында 288-се). Йыл аҙағына тиклем 78 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1851 — Англияның «Рейтер» мәғлүмәт хеҙмәте ойошторола.
- 1860 — Санкт-Петербургта Мариин опера театры асыла.
- 1916 — Пермь дәүләт университеты асыла.
- 1924 — Тажик Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы ойошторола.
- 1926 — Лондонда Алан Милндың «Винни-Пух» китабы сыға.
- 1934 — Мәскәүҙә беренсе метро поезына һынау үткәрелә.
- 1962 — Кариб көрсөгө башлана.
- 1964— Леонид Брежнев, Никита Хрущевты алмаштырып, КПСС-тың генераль секретары һәм СССР башлығы була.
- 2010 — Рәсәйҙә Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу кампанияһы башлана.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1945 — Фирҙәүес Бәширова, Татарстанда йәшәгән башҡорт шағиры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1921 — Ғабдулла Әхмәтшин, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, драматург, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ломков Василий Миронович (14.10.1932—2006) — Благовещен районы Димитров исемендәге колхоздың элекке механизаторы, ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм Халыҡтар Дуҫлығы ордендары кавалеры.
- Матвеев Александр Николаевич (14.10.1957) — «Стәрлетамаҡ троллейбус идаралығы» муниципаль унитар предприятиеһы начальнигы. Рәсәй Федерацияһының почётлы ҡала электр транспорты һәм Башҡортостан Республикаһының почётлы транспорт хеҙмәткәре.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1959 — Рәйес Түләк, башҡорт шағиры
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1890 — Дуайт Эйзенхауэр, Америка президенты.
- 1912 — Лев Гумилёв, совет тарихсыһы, этнолог, археолог, шәрҡиәтсе, яҙыусы һәм тәржемәсе.
- 1963 — Валентин Юдашкин, модельер.
- 1965 — Вячеслав Разбегаев, совет һәм Рәсәй театр һәм кино актёры.
- 1969 — Виктор Онопко, совет һәм Рәсәй футболсыһы.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1817 — Фёдор Ушаков, Рәсәй Империяһы хәрби эшмәкәре, адмирал.
- 1940 — Генрих Кайзер, немец физигы.
- 1958 — Николай Заболоцкий, рус совет шағиры.
- 1995 — Бикташева Тәлиғә Миңлевәли ҡыҙы, башҡорт театр актрисаһы, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1955).


text:
Республикала яҙғы сәсеүгә техниканың 82 проценты әҙер
Тракторҙарҙың яҙғы сәсеү эштәренә әҙерлек кимәле 82 процент тәшкил итә, тип хәбәр иттеләр Башҡортостандың Ауыл хужалығы министрлығынан. Әлеге ваҡытта 1870 «тимер атҡа» ремонт үткәрелә. Сәсеү комплекстары сәскестәре – 78 процентҡа, культиваторҙар, дискылы тырмалар – 80 процентҡа һәм һабандар 87 процентҡа әҙер.
Ауыл хужалығы техникаһына һәм агрегаттарға ремонт үткәреү темптары былтырғыға ҡарағанда быйыл 2-3 процентҡа шәберәк бара, тип билдәләне төбәктең Ауыл хужалығы министрлығының бүлек начальнигы Павел Иофинов.
Әлшәй, Бәләбәй, Дыуан, Дүртөйлө, Илеш, Тәтешле, Туймазы, Өфө, Саҡмағош райондары хужалыҡтарында тағылма инвентарҙарға ремонт үткәреү тамамлана.


text:
Осло ҡалаһында Башҡортостан йырсыһы Светлана Атанғолованың концерты үтәсәк
Бөгөн, Космонавтика көнөндә, Норвегияның баш ҡалаһы Ослола Өфөнөң йәш һәләтле йырсыһы Светлана Атанғолованың концерты үтәсәк. Норвегия тамашасыһына ул билдәле Рәсәй композиторы Игорь Зубковтың шағир Константин Арсенев һүҙҙәренә яҙған «Серенада» йырының премьераһын тәҡдим итәсәк. Шулай уҡ Светлана Европа һәм Америка мюзиклдарынан популяр ариялар башҡарасаҡ. Ике йырҙы ул башҡорт һәм татар телдәрендә йырлап ишеттерәсәк, тип хәбәр итә Норвегия-Рәсәй мәҙәни үҙәге.
Светлана Атанғолова Өфөлә инженер һәм уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Фортепиано белгеслеге буйынса балалар музыка мәктәбен тамамлай, балалар ижады үҙәгендә вокал менән шөғөлләнә. Мәктәпте тамамлағандан һуң, Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһына уҡырға инә. 2009 йылда уны уңышлы тамамлай. Светлана күп төрлө телдәрҙә йырҙар башҡара. Ҙур уңыш менән төрлө илдәрҙә сығыш яһай. Бөгөн Осло ҡалаһында үтәсәк сара – Светлана Атанғолованың Норвегияла ҡуйыласаҡ берҙән-бер концерты.


text:
Башҡортостан Президенты «Музейҙар төнө» халыҡ-ара акцияһында ҡатнаштыФото: Александр Данилов
Башҡортостан Президенты «Музейҙар төнө» халыҡ-ара акцияһында ҡатнашты
Башҡортостан Президенты «Музейҙар төнө» халыҡ-ара акцияһында ҡатнаштыФото: Александр Данилов
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «Музейҙар төнө» халыҡ-ара акцияһы сиктәрендә С.Т.Аксаков мемориаль йорт-музейында, БР Милли музейында, Санкт-Петербургтағы Рус музейының виртуаль филиалында, «Мираҫ» галереяһында булды.
Шулай итеп, Башҡортостан Республикаһының Милли музейында Өфөнөң иң ҡыҙыҡлы музейҙары үҙ экспонаттарын тәҡдим итте. Улар араһында — Милли банк музейы, йылҡысылыҡ музейы, «Оҫталар ҡалаһы», «Интеллектус» музейы, Ботаника баҡсаһы. «Музейҙар төнө» сиктәрендә шулай уҡ балалар өсөн үҙенсәлекле уйын майҙансыҡтары ойошторолдо.
БР Милли музейы директоры Ғәли Вәлиуллин һүҙҙәренсә, бындай акция музейҙарға һәм галереяларға үҙ мөмкинлектәрен күрһәтергә, уларға йәмәғәтселек иғтибарын йәлеп итергә, йәштәрҙә музейҙарға ҡарата ҡыҙыҡһыныу уятырға мөмкинлек бирә.
С.Т.Аксаков мемориаль йорт-музейында Рөстәм Хәмитов әҙәбиәт һәм күргәҙмә залдарында урынлашҡан экспозициялар менән танышты, шулай уҡ рәссам, «Илһам» ижади берләшмәһе етәксеһе Наталья Якунина менән ойошторолған «Тылсымлы төштәр» ҡул эштәре күргәҙмәһен ҡараны. Президент иғтибарын айырыуса RA дуэтының (Рузанна Орленко һәм Айрат Яҡупов) ҡурсаҡтар коллекцияһы йәлеп итте. Рөстәм Хәмитов бындай ҡурсаҡтарҙы һатыр өсөн махсус магазин булдырыу кәрәклеген билдәләне.
Санкт-Петербургтағы Рус музейының Өфө дәүләт сәнғәт академияһында урынлашҡан виртуаль филиалында Башҡортостан Президенты мультмедиа кинотеатрында булды, юғары уҡыу йорто етәкселеге һәм студенттары менән аралашты. Өфөнөң «Мираҫ» сәнғәт галереяһында республика етәксеһе РФ Рәссамдар союзы ағзаһы Рафаил Бураҡановтың шәхси күргәҙмәһе менән танышты.


text:
Башҡорт һәм япон ғалимдары Токиола Риза Фәхретдиновтың «Автобиография»һын баҫтырып сығарҙы
ӨФӨ, 2016 йыл, 31 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Алик Шакиров/.
Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәрҙәре Марсиль Фархшатов һәм Рәмил Булгаков Киот университетының халыҡ-ара тел һәм донъяны тикшереү институтының ғилми хеҙмәткәре (Япония) Масуми Исогай Токиола Рәсәй Көнсығышының билдәле дини һәм йәмәғәт эшмәкәре Ризаитдин Фәхретдинов «Автобиография»һының факсимиль баҫмаһын сығарҙы.
Баҫма Токио университетының Ислам төбәк тикшеренеүҙәре үҙәгенән билдәле япон профессоры Хисао Комацу ярҙамында Үҙәк Евразия тикшеренеүҙәре серияһында тормошҡа ашырылған.
Ризаитдин Фәхретдиновтың 56 битлек «Автобиография»һы 1905 йылдың йәй һәм көҙ айҙарында Өфөлә яҙылған. Бөгөн ул Ҡазанда Татарстандың Милли архивында һаҡлана. Үҙенсәлекле хеҙмәт XIX быуаттың икенсе яртыһында — ХХ быуат башындағы Урал-Волга буйы төбәге мосолмандарының эске донъяһын асырға мөмкинлек биргән һирәк сығанаҡ булып тора.
Баҫма Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғалимдарының Токио һәм Киот университеттарынан япон коллегалары менән халыҡ-ара хеҙмәттәшлектең тәүге уңышлы тәжрибәһе булды.


text:
- Подробности
- Просмотров: 352
ҠАСАҠТАР, раса, гражданлыҡ, милләт, дин, ниндәй ҙә булһа соц. төркөмгә ҡарау йәки сәйәси инаныуҙар билдәләре б‑са эҙәрлекләнеү ҡорбанына әйләнеү хәүефе арҡаһында гражданы булып торған илдән сығып китергә мәжбүр булған кешеләр. Рәсәй ҡануниәтенә ярашлы, кешелеккә ҡаршы енәйәттәр, сәйәси булмаған ауыр енәйәттәр ҡылыу, БМО маҡсаттарына һәм принциптарына ҡаршы килгән ғәмәлдәрҙә ғәйепләнеү йәһәтенән шик аҫтына алынған кешеләргә Ҡ. статусы бирелмәй. Ҡ. тәржемәсе хеҙмәттәренә һәм үҙ хоҡуҡтары, бурыстары т‑да мәғлүмәт алырға, мед. ярҙамына, хеҙмәткә йәки эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегенә, соц. яҡлауға, РФ терр‑яһында даими йәшәүгә йәки РФ гражданлығы алыуға рөхсәт һорап мөрәжәғәт итергә, гражданы булған илгә үҙ ихтыяры м‑н ҡайтырға, РФ ҡануниәтендә һәм РФ‑тың халыҡ‑ара килешеүҙәренә ҡаралған башҡа хоҡуҡтарҙы файҙаланырға хоҡуҡлы.
Ҡ. эштәре б‑са халыҡ‑ара йәмәғәт ойошмаһының килешеүҙәре (1926, 1928), конвенциялары (1933, 1938), Протоколы (1939) һәм Уставы Ҡ. проблемаларын хәл итеүҙә тәүге норматив документтар була. Икенсе донъя һуғышынан һуң 1950 й. БМО‑ның Генераль Ассамблеяһы тарафынан БМО‑ның Ҡ. эштәре б‑са Юғары комиссары идаралығы ойошторола, 1951 й. БМО‑ның Ҡ. статусы т‑да Конвенцияһы, 1967 й. Протоколы ҡабул ителә. Юғары комиссар идаралығы эшмәкәрлеге Ҡ. йәшәргә урын биреүҙе һәм уның эҙәрлекләү янаған илгә ҡайтанан һөрөлөүенә юл ҡуймауҙы гарантиялауҙа (“һөрөлмәү принцибы”) ярҙам күрһәтеүҙән ғибәрәт. 1992 й. РФ Конвенцияға ҡушыла, РФ‑та БМО‑ның Ҡ. эштәре б‑са Юғары комиссары идаралығы Төбәк вәкиллеге асыла. РФ‑та 1993 й. 19 февр. “Ҡасаҡтар тураһында” Федераль закон ҡабул ителә, ш. уҡ Рәсәй Федераль миграция хеҙмәте ойошторола. Башҡортостанда РФ‑тың Ҡ. һәм мәжбүри күскенселәр мәсьәләләре б‑са ҡануниәтен үтәү вәкәләттәрен Рәсәй Федераль миграция хеҙмәтенең БР б‑са идаралығы башҡара.
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Сейә
Сейә (лат. Prunus) — сливалар (Prunus) төркөмәнә ингән ваҡ ҡына оҙонса шыма япраҡлы, ҡарағусҡыл ҡыҙыл емешле ағас йәки ҡыуаҡлыҡ.
Систематика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төркөм 60-тан артыҡ төрҙө берлештергән Cerasus һәм Laurocerasus секцияларына бүленә[1].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ См. ссылку GRIN в карточке растения.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Описание сортов вишни
- Вишня в Энциклопедии декоративных садовых растений
-
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (1890—1907).


text:
Башҡортостанда балаларҙың йәйге ялын ойоштороуға 1,5 миллиард һумдан ашыу тотоноласаҡ Фото: Олег Яровиков
Башҡортостанда балаларҙың йәйге ялын ойоштороуға 1,5 миллиард һумдан ашыу тотоноласаҡ
Башҡортостанда балаларҙың йәйге ялын ойоштороуға 1,5 миллиард һумдан ашыу тотоноласаҡ Фото: Олег Яровиков
Башҡортостанда балаларҙың йәйге ялын һәм сәләмәтләндереүен ойоштороуға 1,5 миллиард һумдан ашыу тотоноласаҡ. БР Мәғариф министрлығының әйҙәүсе белгес-эксперты Рәмзиә Биккужина хәбәр итеүенсә, 1,3 миллиард һум республика бюджетынан йүнәлтелгән, 176 миллион һумдан ашыуы – муниципаль берәмек аҡсаһы, 42,9 миллион федераль бюджеттан бүленгән.
Сәләмәтләндереү учреждениеларына путевкалар шулай уҡ ойошмалар, профсоюздар һәм ата-әсәләрҙең түләүҙәре иҫәбенә һатып алына.
2830-лаған ял һәм сәләмәтләндереү учреждениеһы асыу планлаштырыла. Уларҙың 95-е – ҡала ситендә, 37-һе – санаторий-профилакторийҙар, 120-һе – палаткалағы лагерҙар, 1500-е – белем биреү учреждениеларында көндөҙгө лагерҙар, 1080-е – хеҙмәт һәм ял лагерҙары, хеҙмәт берләшмәләре.
Бынан тыш, йыл һайын республиканың өҫтәмә белем биреү учреждениелары, йәштәр сәйәсәте һәм спорт органдары ойоштороп килгән 450 самаһы профилле лагерь эшләйәсәк.
Быйылғы йылдың айырмаһы – ҡала ситендәге лагерҙарҙа сменаларҙың профиллеге. 21 көн эсендә – һәр дүрт сменаның оҙонлоғо шундай – балаларҙы бай сәләмәтләндереү һәм мәҙәни күңел асыу программаһы көтә, ул иһә милли йолаларҙы өйрәнеүҙән алып тәрбиәүи-уйын тренингтарында һәм IT-технологияларҙы үҙләштереүҙә ҡатнашыуға тиклем.
Республиканың 3250 балаһы Ҡара диңгеҙ буйына, 250-һе (тел төркөмдәре) сит илдәргә, БДБ илдәренә барырға планлаштыра.
2014 йылдың йәйге сәләмәтләндереү кампанияһы барышында 380 мең самаһы бала һәм үҫмер ял итә һәм һаулыҡтарын нығыта аласаҡ.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов: БР Хөкүмәтендә тоталь таҙартыу булмаясаҡ
Фото:
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте һәм төбәктең башҡа власть структуралары кадрҙарҙы тоталь «таҙартыу» менән шөғөлләнергә тейеш түгел. Шундай белдереү яһаны бөгөн «Берҙәм Рәсәй» фирҡәһенең «Модернизациялауҙың төбәк аспекттары: яңы кешеләр, яңы ҡарарҙар» форумындағы сығышында төбәк башлығы Рөстәм Хәмитов.
— Республикала дәүләт һәм муниципаль хеҙмәт институттарын модернизациялауҙы, шулай уҡ уларҙың кадрҙар составын яңыртыуҙы күҙаллаған административ реформа үткәреү көтөлә,— тине Рөстәм Хәмитов. — Һәм бында беҙ «Берҙәм Рәсәй» партияһының «Кадрҙар резервы — илдең профессиональ командаһы» проектына ҙур өмөттәр бағлайбыҙ. Әммә шул уҡ ваҡытта билдәләп үткем килә: яңы етәксе тәғәйенләнгәндән һуң дәүләт органдарында кадрҙарҙы тоталь таҙартыу практикаһы онотолорға тейеш. XIX быуатта уҡ «Табыш — еңеүсегә» исемен алған кадрҙар сәйәсәтенең был стиле АҠШ-та һөҙөмтәһеҙ тип табылған һәм закон менән тыйылған. Беҙ был юлдан бармаясаҡбыҙ. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте нигеҙҙә урындағы кадрҙар иҫәбенә формалашҡан һәм артабан да шулай формалашасаҡ. Шул иҫәптән беҙ йәш белгестәргә лә таянасаҡбыҙ. Иң мөһиме – улар һәйбәт профессионал булырға һәм республика алдында торған мәсьәләләрҙе хәл итә алырға тейеш.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов Ер йөҙөндә иң төньяҡта урынлашҡан виноград плантацияһы менән танышты
Фото:
БР Президенты Рөстәм Хәмитов донъяла иң төньяҡта, Башҡортостандың Кушнаренко районында, урынлашҡан виноград плантацияһын ҡараны. Бында виноградтың 46 сорты һәм гибриды үҫтерелә, шуларҙың бишәүһе — Башҡортостанда сығарылған һәм дәүләт реестрына индерелгән. Был сорттар хәҙер бар илдә үрсетелә.
Виноград Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының селекция үҙәгендә 3,5 гектар майҙанда үҫтерелә. Урындағы виноград Кушнаренко районы территорияһында сағыштырмаса түбән хаҡҡа – бер килоһы 30 һумдан ғына һатыла. Уңышты урындағы виноградсылар август-сентябрҙә көтә.
Рөстәм Хәмитов боронғо виноград баҡсаларының береһен ҡарап сыҡты, ул 1934 йылда нигеҙләнгән. Башҡорт винограды үҫентеләре ваҡытында илдең бихисап төбәктәрендә юғары баһаланған. Хәҙер уларҙы урындағы баҡсасылар теләп һатып ала.


text:
Гималай тауҙары
Гимала́й тауҙары (санскр. हिमालयः, himālayaḥ IAST « ҡарҙар торлағы», һинд हिमालय, Ҡалып:Lang-ne, ҡыт. 喜馬拉雅山脈, урду ہمالیہ, ингл. Himalayas) — Ерҙең иң бейек тау системаһы. Гималай тауҙары Тибет таулығы (төнъяҡта) һәм Һинд-Ганг тигеҙлеге (көнъяҡта)араһында урынлашҡан[2]. Үҙәк Азия тау сүллектәре менән Көнъяҡ Азия тропиктары араһында климат һәм тәбиғәт сиктәре бик ныҡ айырылып тора.
Гималай тауҙары Һиндостан, Непал, Ҡытай (Тибет), Пакистан, Бутан территорияларында урынлашҡан. Гималай тауҙары алды Бангладештың иң төнъяғына тиклем һуҙыла[3].
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҙәк Азия менән Көнъяҡ Азия араһындағы тауҙар оҙонлоғо- 2900 км һәм киңлеге -350 км . Майҙаны- яҡынса 650 мең км²[2]. Тау һырттарының уртаса бейеклеге- 6 км , Гималай тауҙарының иң бейеге- Джомолунгма(Эверест) шулай уҡ Ерҙең иң бейек тауы булып һанала( 8848 м)[4] . Бында 10 иң бейек тау урынлашҡан , уларҙың һәр береһенең бейеклеге диңгеҙ кимәленән 8000 м ашыу. Гималай тауҙарынан төнъяҡ-көнбайышта икенсе иң бейек тауҙар системаһы — Каракорум һуҙылып китә.
Гималай тауҙары Һинд-Ганг тигеҙлеге буйлатып, 3 баҫҡыс хасил итеп, ҡалҡып тора, улар Сивалик (Гималай алды), Кесе Гималай ( Пир-Панджал һырты, Дхаоладхар һәм башҡа) һәм улар араһында - буй-буй уйпатлыҡтар ( Катманду үҙәне, Кашмир үҙәне һәм башҡа ) аша Оло Гималай тауҙары( Ассам, Непал, Кумаон һәм Пенджаб Гималайы)[5].
Диңеҙ кимәленән 8 км бейек булған Оло Гималай тауҙары, иң тәбәшәк артылыштар 4 км бейеклектә. Оло Гималай тауҙарына Альп тауҙары төрөндәге һырттар , ныҡ бейек тауҙар , ҡалын боҙ ҡатламдары (майҙаны 33 мең км² артыҡ) хас[5]. Көнсығыштан был һыртты Брахмапутра үҙәне сикләй, көнбайыштан — Һинд йылғаһы (был ҡеүәтле дарьялар өс яҡлап тау системаһын уратып аға ). Төнъяҡ- көнбайыш яҡта иң һуңғы Гималай һырты- Нанга-Парбат (8126 м), көнсығышта — Намджагбарва (7782 м).
Кесе Гималай тауҙарының бейеклеге- диңгеҙ кимәленән 2,4 км , тик көнбайыш яғында — 4 км юғарыраҡ .
Иң тәбәшәк Сивалик һырты бөтә тау һырттары теҙмәһе буйлап, Брахмапутранан Һинд йылғаһына тиклем һуҙылған, уның бейеклеге бер ерҙә лә 2 км артмай.
Гималай тауҙарында Көнъяҡ Азияның иң ҙур йылғалары — Һинд, Ганг, Брахмапутра башлана.
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гималай тауҙары Һинд уйһыулығын Тибет тауҙарынан айырып тора. Тауҙарҙың көнъяҡ һырты сезонлы муссон елдәре тәьҫиренә эләгә. Йәйгеһен бында бик көслө ямғырҙар була, көнсығыш яғында йылына 4 м, көнбайыш яғында— 1 м тиклем. Үҙ сиратында, төнъяҡ һырттары һыуыҡ һәм ҡоро континенталь климат тәьҫире аҫтында ҡала.
Йәй көнө бейектә, тау түбәләрендә температура −25 °C, ҡыш −40 °C тиклем төшә. Бында йыш ҡына көслө ел- дауылдар була ( тиҙлеге- 150 сәғ/км ) һәм һауа торомшо бик тиҙ үҙгәреүсән.
Боҙлоҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гималай боҙлоҡтарының майҙаны 33 000 км², унда ҡар ҡатламының күләме 6 600 км³ самаһы . Боҙлоҡтар иң бейек һәм ҙур тау массивтарында һәм түбәләрендә урынлашҡан. Оҙонлоҡтары буйынса Ганготри һәм Зема (26 км), Джомолунгманың төнъяҡ һыртында урынлашҡан Ронгбук- иң алыҫҡа һуҙылған боҙлоҡтар.
Боҙ тарлауыҡтары, боҙ шыуып төшөү һәм боҙлоҡтарҙағы ярыҡтар зонаһы гел үҙгәреп тора. Таралып торған фирн ҡары ҡырҙары бик һирәк осрай, сөнки уларҙың хасил булыуына бейек ҡаялар ҡамасаулай. Боҙлоҡтар ирегәндә һыу Ганг, Һинд һәм Брахмапутраға ағып төшә.
Гималай тауҙарының көнбайышында ҡар һыҙатының оҙонлоғо- көнъяҡ һырттарҙа - 5000 м һәм төнъяҡта- 5700—5900 м . Гималайҙың көнсығышында көнъяҡ һырттарҙа ҡар сиге 4500—4800 м , төнъяҡта — 6100 м бейеклектә урынлашҡан. Боҙлоҡтар башлыса дендрит (йәки Гималай) тибында, улар ҡар һыҙатынан 1300—1600 м түбәнерәк төшә[2].
Үҫемлектәр донъяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гималай тауҙарында үҫемлектәр бүлкәт (ярус) менән урынлашҡан: түбәндәрәк тераи (һаҙлыҡлы джунглиҙар), юғарыраҡ мәңге йәшел тропик, япраҡлы, ылыҫлы, ҡатнаш урмандар, Альптағы кеүек яландар .
Ҡоро төнъяҡ һырттарҙа муссондар тәьҫире көслө түгел, бында тау далалары һәм ярым сүллектәр күп. Тауҙар итәгендә ҡоро саванналар һәм ылыҫлы урмандар, ары ҡуйыраҡ япраҡлы урмандар. Көнбайыштағы Гималай тауҙары алдында дхак (Butea monospera) ағасы үҫә, ул ҡиммәтле сайыр менән ағас материалдары бирә.
Көнсығышта 1 км бейеклеккә хәтле һырттар еүеш һәм һаҙлыҡлы джунгли тибындағы тераи тигән урмандар менән ҡапланған, бында ҡиммәтле сал ағасы (Shorea robusta) үҫә. Юғарыраҡ - бамбук, пальма һәм ағас кеүек абағалы тропик урман зонаһы.
2 км бейеклектә һәм унан юғарыраҡ имән, магнолия, каштан һәм саған үҫкән япраҡлы урман. 2,6 км юғарыраҡ ылыҫлы ағастар, Гималай ҡарағайы һәм кедр үҫә.
3,5 км - 4 км бейеклектә - рододендрондар һәм кәрлә ҡыуаҡтар һәм бейек тауҙарҙа үҫеүсе мүктәр. 5 км бейеклектән башлап— гляциаль- ниваль бүлкәт ландшафты.
Мәңгелек боҙлоҡтар сиге- көнъяҡта 4,5 км һәм төнъяҡта 6 км .
Хайуандар донъяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гималай тауҙарындағы хайуандар донъяһы ландшафттың үҙенсәлегенә бәйле. Тераи бүлкәтендәге урмандарҙа Rhinoceros unicornis (һинд носорогы) йәшәй. Альп бүлкәтендәге яландар — юҡҡа сығып барған Uncia uncia (ирбис) төйәге. Көнъяҡ һырттың итәгендә һинд фаунаһы. Тропик зонаһының көнъяҡ һырттарында хайуандар донъяһы төрлөрәк. Урманда эре һөтимәрҙәр, һөйрәлеүселәр һәм бөжәктәр йәшәй. Бейек тауҙарҙа фауна Тибеттағы кеүек . Гималай тауҙарының төнъяғында Гималай айыуҙары, мускус кабаргаһы һәм төрлө антилопалар, ҡырағай ат, ҡырағай кәзә, ҡырағай һарыҡ , як, тау кәзәләре осрай. Кимереүселәр күп.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гималайские горы // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- {{h|Chopra|1963|3=Chopra, Maharaj K. [The Himalayan Border War: An Indian Military View. // Military Review. — May 1963. — Vol. 43 — No. 5. (военно-географическая характеристика района)}}
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Peakbagger.com
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Гималаи // Ҙур совет энциклопедияһы : в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
- ↑ Himalaya. 17 апрель 2015 тикшерелгән.
- ↑ Everest not as tall as thought (инг.)
- ↑ 5,0 5,1 Гималаи. Географическая энциклопедия. Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 октябрь 2012. 13 сентябрь 2012 тикшерелгән.


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Объявления » Телһеҙ халыҡ – тамырһыҙ ағас
Телһеҙ халыҡ – тамырһыҙ ағас
Әсәм теле. Сәсән теле. Туған тел. Кешелек донъяһы барлыҡҡа килеү менән Хоҙай Тәғәлә кешегә иң элек тел бүләк иткән. Беҙҙең телебеҙ әсә һөтө менән ингән. Ҡайҙа ғына булһаҡ та, ҡайҙа ғына йәшәһәк тә уны һаҡларға, киләсәк быуынға еткерергә тейешбеҙ. Был беҙҙең изге бурыс.
Кеше тәүҙә үҙ теленең матурлығын, изгелеген, ҡиммәтен тойорға тейеш. Шул саҡта ғына уның ниндәй тәрән, хисле, яғымлы икәнлегенә ышана һәм киләсәккә тапшырырға әҙерләнә.
Мин үҙемдең телемә һоҡланам. Ҡурай моңдары менән һәр кемдең күңелен тибрәткән, ҡылғанлы яландарҙай икһеҙ-сикһеҙ булып, һәр кемдең йөрәгенә үтеп ингән, шишмә һыуындай һыуһынды ҡандырған, Урал тауҙарындай ғорур ул минең телем.
Халыҡта «Биҙҙергән дә тел, һөйҙөргән дә тел“ тигән тәрән мәғәнәле мәҡәл бар. Ысынлап та, быуындарҙан күскән телебеҙҙе һаҡлау һәм уны киләсәккә тапшырыу өсөн итәғәтле, матур итеп һөйләшергә тейешбеҙ. Бер-берең менән яҡшы мөғәмәләлә булыу ғына туған телемдең абруйын күтәрә.
Кемдәр генә һоҡланмаған икән башҡорт теленә?! Кемдәр генә үҙ итмәгән? Кемдәрҙе генә юғары күтәрмәгән ул? Быларҙы һанап бөтөрөрлөк түгел. Улар араһында ғалимдар, осоусылар, табиптар, уҡытыусылар, артистар бар. Тимәк, туған телем ысын мәғәнәһендә яҡшы тәрбиә биргән.
Ни өсөн телде өйрәнеү тирәләй шулай шау-шыу ҡупты һуң? Ни өсөн беҙ, башҡорт балалары, ғариза яҙып, үҙебеҙҙең телебеҙҙе өйрәнергә тейешбеҙ? Уның аша белем алыу бер кемгә лә ҡамасауламай. Әгәр ҙә бәләкәйҙән бөтә фәндәрҙе русса уҡыһаҡ, шул телдә фекерләргә күсәсәкбеҙ бит. Ауыл балаларында милли рух, илһөйәрлек кеүек ҡиммәттәр юғаласаҡ. Ниңә беҙҙә ҡайһы бер ата-әсәләр балаларын үҙ туған телендә уҡытыуҙан баш тарта? Йәнәһе, туған телдә уҡыһалар, Берҙәм дәүләт имтихандарын бирә алмайҙар. Беҙ, “Рәсәй Федерацияһының мәғариф тураһында”ғы Федераль законындағы 1-се статьяһына ярашлы, үҙ туған телебеҙҙә уҡый алабыҙ бит.
Һәр нәмәгә ғаиләлә нигеҙ һалына, тигәндәй, үҙ телеңдә һөйләшеү ҙә шунан башлана. Бала тәрбиәләгәндә шул иҫәпкә алынһын ине. Ғәзиз кешеһен әсә теленән яҙҙырған кешеләрҙе мин үҫеп ултырған ботаҡҡа балта сапҡан бәндәләргә тиңләйем.
Республикабыҙҙа ҡайһы бер зыялы кешеләр “тел, тел” тип радио, телевидение аша бик матур сығыш яһай, ә үҙҙәренең балалары үҙ туған телен белмәй. Быны нисек аңларға һуң? Ысынлап та, тәрбиә башы – ғаиләлә.
Туған телебеҙ – беҙҙең данлы, шанлы тарихыбыҙ. Ул – бөгөнгөбөҙ, яҡты киләсәгебеҙ. Үҙ теленә вайымһыҙ ҡараған шәхестәр хаҡында рус яҙыусыһы К. Паустовский: «Кешенең үҙ теленә булған мөхәббәтенә ҡарап, уның мәҙәни кимәле генә түгел, гражданлыҡ ҡиммәте тураһында ла дөрөҫ фекер йөрөтөп була. Тыуған иленә булған мөхәббәтең үҙ телеңде һөйөүҙән башҡа булыуы мөмкин түгел.Туған теленә битараф булған әҙәм – ҡырағай. Был ҡоротҡослоҡҡа һәләтле, телгә булған ғәмһеҙлеге үҙ халҡының үткәненә, хәҙергеһенә, киләсәгенә булған вайымһыҙлыҡ менән аңлатыла», – тип бик хаҡ һүҙҙәр әйткән.
Халҡыма мөрәжәғәт итәм: үҙ телебеҙҙе онотмайыҡ, уны байытайыҡ, күтәрәйек. Телһеҙ халыҡ – тамырһыҙ ағас.
Нурия МӨХӘМӘТЙӘРОВА,
Белорет районы Шығай ауылы мәктәбенең 11-се класс уҡыусыһы.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Рөстәм Хәмитов торлаҡ төҙөлөшөн үҫтереү буйынса кәңәшмәлә ҡатнашты
3 февралдә Кировта Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов ил төбәктәрендә торлаҡ төҙөлөшөн үҫтереү мәсьәләләре буйынса кәңәшмәлә ҡатнашты. Уны Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе Владимир Путин үткәрҙе.
Кәңәшмәлә торлаҡ төҙөлөшөн үҫтереүҙең төбәк программалары тикшерелде. Хөкүмәт Рәйесе 2015 йылға торлаҡты сафҡа индереү күләмен 1,5 тапҡырға –дөйөм алғанда ил буйынса 90 миллион квадрат метрға тиклем арттырыуҙың төп бурыс булыуын билдәләне. Шул уҡ ваҡытта «Торлаҡ» федераль маҡсатлы программаһын тормошҡа ашырыуҙың төп һөҙөмтәлелек күрһәткесе булып, Владимир Путин билдәләүенсә, граждандар өсөн торлаҡтың мөмкин тиклем арзан булыуы торорға тейеш. Шулай уҡ Хөкүмәт Рәйесе үҙҙәренең торлаҡ программаларын уңышлы ғәмәлгә ашырған төбәктәрҙе финанс механизмдар ярҙамында дәртләндереүгә әҙерлеге хаҡында белдерҙе. Уның әйтеүенсә, был маҡсатҡа 21 миллиард һум бүленгән.
Кәңәшмәлә вице-премьер Александр Жуков, төбәктәр үҫеше министры Виктор Басаргин, Иҡтисади үҫеш министрлығы башлығы Эльвира Нәбиуллина, Рәсәй Президентының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле Григорий Рапота, төбәктәр етәкселәре, йәмәғәт ойошмалары, профилле министрлыҡтар һәм ведомстволар вәкилдәре ҡатнашты, тип хәбәр итә Башҡортостан Президентының матбуғат хеҙмәте.


text:
18 февраль - Ватанды
һаклаусылар көнөнә арналған “Йәгеҙ әле, егеттәр “ конкурсы ойошторолдо.
“Йәгеҙ әле, егеттәр” ярышында
ике команда ҡатнашты. Конкурс башланырҙан алда "Һалдат ниндәй булырға тейеш?" темаһына әңгәмә ойошторолдо. Шулай уҡ "Башҡортостандың Бөйөк Ватан һуғышы геройҙары" - презентацияһын
ҡарап викторина һорауҙарына яуап бирҙеләр. Һөҙөмтәлә, Салауат Юлаевсыларҙы еңеп, “Шайморатов
генерал ” командаһы
1 урын яуланы. Уларҙы ҡотлап китмәйенсә булмай . Уларға киләсәктә һаулыҡ, бәхет һәм уңыштар теләйбеҙ.


text:
Сурабая
Сураба́я (индон. Surabaya) — ҙурлығы буйынса Индонезияның икенсе ҡалаһы, Көнсығыш Ява провинцияһының административ үҙәге. Илдең төп порттарының береһе, мөһим иҡтисади һәм инфрастуктура үҙәге. Ява утрауы көнсығыш өлөшөнөң төньяҡ яры буйында, Мас йылғаһы Мадура боғаҙына ҡойған урында урынлашҡан.
Йөкмәткеһе
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2008 йыл аҙағына ҡарай Сурабаяла яҡынса 3,3 млн кеше йәшәгән. Ҡала халҡының 80%-ты — ява халҡы тәшкил итә, ҡалғандары — мадурҙар (яҡынса 7 %), ҡытайҙар (яҡынса 7 %) һ.б.
Ҡала халҡының барлығы тиерлек индонезия телендә ирекле һөйләшә, әммә көнкүрештә ява теленең төбәк диалекты киң ҡулланыла.
Сурабая халҡының 90%-тан ашыуы — мосолмандар. Шулай уҡ христиан (католиктар һәм протестанттар), буддизм, индуизм дин вәкилдәре бар. Сурабая ҡалаһында Индонезиялағы берҙән-бер синагога урынлашҡан, әммә хәҙерге ваҡытта йәһүдтәрҙең һаны тик бер нисә кеше генә тәшкил итә.
Климат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Маджапахит дәүләтен нигеҙләүсе Радэн Виджаи ғәскәренең монгол ханы Хубилайҙың отрядтарын еңгән көн — 1293 йылдың 31 майы — рәсми рәүештә ҡалаға нигеҙ һалынған көн тип иҫәпләнә.
Маджапахит ҡулъяҙмаларында, баҫҡынсыларҙы диңгеҙҙән яғынан һөжүм итеүсе акула (көнсығыш ява диалектында «sura»), ә ерҙәрен һаҡлаусы Ява халҡын крокодил (көнсығыш ява диалектында «baya») менән сағыштырғандар. Һөҙөмтәлә һуғыш яланы янында урынлашҡан порт торамаһы артынан Сурабая атамаһы нығына, ә алышҡа әҙерләнгән ике йәнлектең һүрәте һуңыраҡ ҡала гербын биҙәй.
XIII—XIV быуаттарҙа Сурабая ҡалаһы Маджапахита дәүләтенең төп порты, һәм шул уҡ ваҡытта Ява урауына исламдың һәм сит ил мәҙәни йоғонтоһо кереү үҙәге булып тора. XIV быуат уртаһында Маджапахита тарҡалғас, бойондороҡһоҙ солтанлыҡ барлыҡҡа килгән, 1530 йылда күрше Демак солтанлығы тарафынан баҫып алынған. XIV быуат аҙағында суверенитетын тергеҙә, ә 1625 йылда Матарам дәүләте тарафынан яулап алына.
XVII—XVIII быуаттарҙа Малай архипелагының ҙур өлөшөн әкренләп үҙенә буйһондороусы Нидерланд Ост-Һинд компанияһының йоғонтоһо Сурабаяла таралыу ала. 1743 йылдың 11 ноябрендә компания, Матарам хакимы Хаменгку Бувоно II менән килешеү төҙөп, рәсми рәүештә ҡаланы үҙенең контроле аҫтына күсерә.
Голландия колониаль хакимиәте осоронда порт, иҡтисади һәм административ үҙәк булараҡ Сурабаяның әһәмиәте үҫә бара. XX быуат башында ҡала сиктәрендә ҙур хәрби-диңгеҙ базаһы төҙөлә.
1917 йылда ҡала гарнизоны һалдаттары һәм портҡа теркәлгән караптар матростары араһында Социаль-демократик союзы етәкселегендә ихтилал күтәрелә. Ихтилал колониаль властар тарафынан ҡаты баҫтырыла.
1942 йылда, Нидерданд Ост-Һиндостаны территорияһы кеүек, Сурабая ҡалаһын Япония хәрби көстәре баҫып ала. 1944 йылдың аҙағында япон оккупация хакимиәте яғынан контроль кәмей барған һайын, ҡалала әүҙем милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрлеге әүҙемләшә. 1945 йылдың 25 октябрендә Сурабаяла, Бөйөк Британия ғәскәрҙәре килеп төшөүгә тиклем үк, ҡала тулыһынса тиерлек яңы иғлан ителгән Индонезия Республикаһы власын таныған төбәк ополчениеһы тарафынан контролдә тотолған.
Индонезия хәрби формированиелары ҡорал һалырға ҡаршы булғас, британ экспедицион корпус менән низағ килеп сыға. Был низағ тулы масштаблы хәрби хәрәкәттәргә әүерелә, инглиздәр Сурабаяны 10 көн буйы штурмлауы — уның кульминацияһы була. Һөҙөмтәлә ҡаланың күп өлөшө емерелә, төрлө фекерҙәр буйынса ҡала халҡының 20 меңгә тиклем кешеһе һәләк була. Штурмды башлау көнө — 1945 йылдың 10 ноябре — Индонезияла төп дәүләт байрамдарының береһе — Ҡаһармандар көнө булараҡ билдәләнә.
Индонезияла колониаль хакимиәтте тергеҙергә тырышып, голландтар ваҡытлыса Сурабаяны яулап ала, әммә 1949 йылғы килешеүгә ярашлы, ҡала, элекке Нидерланд Ост-Һиндостанының күп өлөшө һымаҡ, бойондороҡһоҙ Индонезия составына керә.
Иҡтисад[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сурабая — әһәмиәте буйынса Джакартанан һуң Индонезияның икенсе индустриаль һәм эш үҙәге. Бында машина төҙөү, туҡыма етештереү, нефть эшкәртеү һәм химия сәнәғәтенең эре предприятиелары урынлашҡан. Хеҙмәтләндереү өлкәһе һәм банк секторы үҫешкән. 1989—2007 йылдарҙа ҡалала Сурабая фонд биржаһы эшләгән.
Хәрби әһәмиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Индонезия бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Голландия колониаторҙары тарафынан төҙөлгән хәрби-диңгеҙ инфраструктураһы әүҙем файҙаланыла һәм үҫтерелә. 1950-се йылдар аҙағында Уджунг хәрби порты Индонезия Республикаһы менән Нидерланд араһындағы Көнбайыш Яңы Гвинея өсөн бәхәсте көс ҡулланып сисеүҙә төп терәк пункт була. Айырым әйткәндә, Сурабаяла Советтар Союзы тарафынан ебәрелгән караптар, һыу аҫты кәмәләре һәм хәрби техника йыйыла, шулай уҡ бында вице-адмирал Г. К. Чернобай етәкселегендә совет хәрби кәңәшселәрҙең һәм белгестәрҙең күп өлөшө урынлаша.
Хәҙерге ваҡытта Сурабаяла Индонезия Республикаһы Көнсығыш флотының штабы һәм иң эре базаһы, шулай уҡ хәрби-диңгеҙ көстәренең төп уҡыу йорто — Хәрби-диңгеҙ академияһы урынлашҡан.
Транспорт һәм инфраструктура[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сурабаяның Танджунг Перак диңгеҙ порты йөк әйләнеше күләме буйынса Индонезияла икенсе урынды биләй (Джакартаның Танджунг Приок диңгеҙ портынан һуң).
Ҡаланан 20 км көньяҡтараҡ халыҡ-ара аэропорт урынлашҡан. Сурабаяла бер нисә тимер юл станциялары бар, автомобиль юлдары үҫешкән. Бунгурасих автобус терминалы — Көньяҡ-Көнсығыш Азияла иң эреһе тип иҫәпләнә.
Ҡаланы Мадура утрауы менән тоташтырыусы Сурамаду күпере — Индонезияла иң оҙон күпер булып тора, уның оҙонлоғо 5438 метр.
Мәғариф, мәҙәниәт, спорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡалала дүрт дәүләт һәм егерменән ашыу шәхси юғары уҡыу йорттары (иң ҙурыһы — Айрланг дәүләт университеты), бер нисә музей, театр бар. 2010 йылда рәсми рәүештә Бунг Томо исемеле ҡала стадионы асыла. Песербая төбәк футбол командаһы — Индонезияла иң көслө клубы, күп тапҡыр милли чемпионатта еңеү яулай.
Иҫтәлекле урындар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡаһармандарға һәйкәл
- Ампел һәм Ченг Хо мәсеттәре
- Зоопарк
- Мпу Тантулар музейы
- Боронғо Калимас порты
- Кья-Кья төнгө баҙары
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ [ihttp://www.webcitation.org/69i2dgKJK worldweather.wmo.int]. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2012.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Большая советская энциклопедия. М., 1968—78.
- Всемирная история. М., 1955—83.
- Бандиленко Г. Г., Гневушева Е. И., Деопик Д. В., Цыганов В. А. История Индонезии (в трех частях). М., 1992—93.
- Шауб А. К. «Нагаракертагама» как источник по истории раннего Маджапахита (1293—1365).


text:
- Подробности
- Просмотров: 390
ҠЫУАҠАН, башҡ. ҡәбиләһе. Табын ырыу-ҡәбилә берләшмәһенә ҡараған. Ырыу составы: йылан, ҡыркүле, сәғит, һатҡы, тау, түбәләс. Тамғаһы — . Этник яҡтан Алтай төрки ҡәбиләләренә барып тоташа. “Ҡыуаҡан” этнонимы алтайҙарҙа, тываларҙа һ.б. халыҡтарҙа осрай. Ҡ. формалашыуына яңы эраның 2‑cе мең йыллығы башында ҡыпсаҡтар мөхитендә йәшәү йоғонто яһай. 13 б. — 14 б. уртаһында ҡәбилә табын ырыу- ҡәбилә төркөмө составында Урал буйына килә. 14—16 бб. ҡыуаҡандар Әй м‑н Йүрүҙән йй. араһында урынлашып, көҙәй, әйле ырыуҙары, бер өлөшө Ағиҙел й. үрендә, Мейәс й. буйлап үрләп, ҡатай, табын, һыҙғы, һырҙы ҡәбиләләре м‑н күрше була. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң ырыуҙың аҫаба ерҙәре (ҡара: Аҫабалыҡ) Себер даруғаһының Ҡыуаҡан улусын тәшкил итә. 18—19 бб. Ҡ. йәшәгән ерҙәр Троицк өйәҙенә, идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, 4‑се (артабан 4‑се Көнбайыш) башҡ. кантонына (1798—1854 йй.) ҡарай. Ҡ. ырыуы биләгән терр‑я хәҙ. БР‑ҙың Учалы, Силәбе өлк. Арғаяш һәм Уй р‑ндарына инә.
Р.З.Йәнғужин
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 362
“ҠАРАҒОШ ЯУЫ”, “һәнәк һуғышы”, Бөрө өйәҙе, Бәләбәй өйәҙе, Минзәлә өйәҙе, Өфө өйәҙенең бер өлөшө, Ҡазан губернаһы м‑н Һамар губернаһының Өфө губернаһына сиктәш өйәҙҙәренең большевиктарға ҡаршы ҡораллы күтәрелеше. Хәрби коммунизм сәйәсәтенә ҡарата ризаһыҙлыҡ һөҙөмтәһендә тоҡана. 1920 й. 4 февр. Минзәлә өйәҙенең Троицк улусы Яңы Йылан а. иген йыйырға (продразвёрсткаға ярашлы, 5,5 мең бот) килгән аҙыҡ-түлек отрядының көс ҡулланып эш итеүе арҡаһында башлана. Баш күтәреүселәрҙең штабы Бәләбәй өйәҙенең Баҡалы а. урынлаша. Ихтилал башлыҡтарының күпселеге урындағы һул эсерҙар була. Баш күтәреүселәрҙең төп көсө булған крәҫтиәндәр [ҡара: Крәҫтиәндәр күтәрелеше (1918—21)], РКП(б)‑ның Өфө губерна ком‑ты мәғлүмәттәре б‑са, яҡынса 26 мең иҫәпләнә. Башлыса һәнәк, балта, һөңгө м‑н ҡоралланғандар, 1200‑гә яҡын винтовка, бер нисә пулемёт булған. Баш күтәреүселәр продразвёрстканы бөтөрөүҙе, советтарҙан коммунистарҙы ҡыуыуҙы, сауҙа һәм дин азатлығы һ.б. талап итә. Февр. аҙағында Өфө губ. хәрби хәл иғлан ителә. 1 мартта баш күтәреүселәр Бәләбәй ҡ. ала. Ихтилалды баҫтырыу өсөн ваҡытлы Өфө губерна ХРК ойошторола, етәксеһе итеп Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһының АСБР б‑са вәкиле Ф.А.Сергеев тәғәйенләнә. “Ҡ.я.” туҡтатыу м‑н Төркөстан фронтының 2‑се дивизияһы, Эске һаҡ ғәскәрҙәренең Урал буйы секторы частары, Башҡ‑н ғәҙәттән тыш комиссияһы һәм Өфө губерна ғәҙәттән тыш комиссияһы батальондары (7 меңдән ашыу кеше, 48 пулемёт һәм 4 артиллерия орудиеһы) шөғөлләнә. 15 мартҡа — Бөрө һәм Өфө, 18 мартҡа Бәләбәй һәм Минзәлә өйәҙҙәрендә ихтилал үҙәктәре тар-мар ителә. Баш күтәреүселәрҙең 1078‑е үлтерелә, 2400‑ө яралана, ҡыҙылармеецтар араһында был нисбәт ошоға ярашлы 15 һәм 44 тәшкил итә. Илдең башҡа төбәктәрендә крәҫтиәндәр сығыштары м‑н бергә “Ҡ.я.” продразвёрстканы бөтөрөп, яңы иҡтисади сәйәсәткә күсеүгә этәргес көс була.
Әҙәб.:Кульшарипов М.М. Восстание “Чёрный орёл” в Башкирии// Актуальные проблемы социально-политической истории советского общества: вопросы источниковедения и историографии. Уфа, 1991.
М.М.Ҡолшәрипов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Грек теле
Грек теле (юнан теле (иҫке.)) — Һинд-Европа телдәре араһында иң оҙаҡ йәшәүсе тел — документтар буйынса, уның ғүмер оҙонлоғо — 3500 йыл тирәһе. Шулай уҡ ул һинд-европа телдәре араһында иң боронғо тел булып һанала, Микен яҙмалары фрагменттары беҙҙең эраға тиклемге XV беҙҙең эраға тиклемге XIV быуаттарға ҡарай. Бөгөнгө көндә был телдә Грецияла, Кипрҙа, Албанияла, Австралияла, Болгарияла, Македонияла, Италияла, Төркиәлә, Әрмәнстанда, Грузияла, Украинала, Молдовала, Румынияла , Мысырҙа һәм эмигранттар берекмәләрендә яҡынса 12—15 миллион кеше һөйләшә. Грек теле беҙҙең эраға тиклемге 9-сы быуаттан алып Грецияла һәм беҙҙең эраға тиклемге 4-се быуаттан алып Кипрҙа грек алфавиты ярҙамында яҙыла. Грек әҙәбиәте тарихы үҙ эсенә яҡынса өс мең йыллыҡ дәүерҙе һыйҙыра.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Грек теленең тарихы шартлы рәүештә һанап үтелгән осорҙарға бүленә:
- Микен грек теле: Микен мәҙәниәтенең теле.
- Классик грек теле (шулай уҡ боронғо грек теле исеме аҫында билдәле): Был телдең төрлө диалекттары — грек мәҙәниәтенең архаик һәм классик осорҙарының телдәре. Боронғо грек теле Рим империяһында киң билдәле булған.
- Эллинистик грек теле: төрлө боронғо грек теле диалекттарының аттик диалектҡа (Афина диалекты) ҡушылыуы. Шулай итеп, уртаҡ грек диалекты барлыҡҡа килә. Эллинистик грек теле иң тәүҙә Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең ғәскәрендә һәм ул буйһондорған территорияларҙа ҡулланыла, әммә Эллинистик колонизация дәүеренән һуң Мысырҙан алып Һиндостан сиктәренә тиклем таралыу ала.
- Урта быуат грек теле: Эллинистик грек теленең Урта быуаттар дәүерендә Византия империяһының рәсми һәм аралашыу теле булараҡ үҫешеүе. Был тел Византия империяһының XV быуатта юҡҡа сығыуына тиклем ҡулланыла.
- Яңы грек теле: грек теленең Византия дәүеренән һуңғы үҫешеүе.
Урта быуат аҙағынан грек теленең ике төп формаһы ҡулланыла: аралашыу теле һәм XIX быуат, XX быуат башында әҙәби, юридик, административ һәм ғилми өлкәләрҙә ҡулланылған классик грек теле. 1976 йылда аралашыу теле Грецияның рәсми теле итеп иғлан ителә.


text:
Республиканың Урал аръяғында «Буранбай» туристик компанияһы булдырылды
Башҡортостандың Урал аръяғында йәнә бер туристик компания булдырылды, ул туристарға һәм республика ҡунаҡтарына Сибай ҡалаһы һәм төбкәтең иҫтәлекле урындары буйлап экскурсия тәҡдим итә. Ике аҙна элек булдырылған «Буранбай» туристик компанияһы сараларға бай программалар, театрлаштырылған тамашалар әҙерләгән.
Сибай ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенән хәбәр итеүҙәренсә, «Буранбай» хеҙмәткәрҙәре туристарҙы һәм ҡунаҡтарҙы милли башҡорт байрамдары, ғөрөф-ғәҙәттәре, риүәйәттәре менән таныштырасаҡ. Башҡорт халыҡ һәм эстрада йырҙарын, башҡорт бейеүҙәрен үҙ эсенә алған концерт та әҙерләгән улар. Ретро-дискотекалар, шулай уҡ башҡорт халыҡ әкиәттәре буйынса театрлаштырылған байрамдар үткәреү ҙә планлаштырыла.
Билдәләп үтергә кәрәк, «Буранбай» туристик компанияһы пландары 2011 йылға тиклем Урал аръяғында бәләкәй һәм урта бизнесты үҫтереү ярҙамсы программаһына уңышлы тура килә. Төбәктә бәләкәй һәм урта бизнесты үҫтереү һәм уның социаль интеграцияһы өсөн уңайлы шарттар булдырыу уның төп маҡсаттары булып тора.
Шулай уҡ иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, 7 октябрҙә Сибайҙа Урал аръяғының туристик проекттары форумы үтәсәк. Уны ҡала округы менән берлектә Сибай Эшҡыуарҙар союзы үткәрә. Форум темаһы – «Башҡортостандың Урал аръяғы – ҙур мөмкинлектәр биләмәһе». «Буранбай» туристик компанияһын ойоштороусы Гүзәлиә Буранбаева әйтеүенсә, буласаҡ форумда улар мотлаҡ ҡатнашасаҡ.


text:
Рөстәм Хәмитов яңы акушерлыҡ-гинекология корпусын ҡараныФото: Андрей Старостин
Рөстәм Хәмитов яңы акушерлыҡ-гинекология корпусын ҡараны
Рөстәм Хәмитов яңы акушерлыҡ-гинекология корпусын ҡараныФото: Андрей Старостин
Республика клиник дауаханаһының Достоевский урамы, 132 адресы буйынса урынлашҡан яңы биш ҡатлы акушерлыҡ-гинекология корпусы 120 урынға иҫәпләнгән.
Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнөндә яңы корпусты Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов ҡараны. Акушерлыҡ корпусында буласаҡ әсәләр һәм уларҙың сабыйҙары өсөн бөтә уңайлы шарттар булдырылған.
Ғ.Ғ.Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһының баш табибы Ринат Нагаев корпустың 2010 йылдың декабрендә төҙөлә башлауы хаҡында әйтте.
— Барлыҡ төҙөлөш эштәре тамамланды, медицина ҡорамалдары ла һатып алынды. Киләсәктә дауахананы үҫтереү йәһәтенән поликлиника, ашхана, пансионат һәм махсус автомобилдәр ҡуйыу урынын төҙөргә планлаштырабыҙ, — тине баш табип.
Уның һүҙҙәренсә, барлыҡ санитар саралар үткәрелгәндән һуң, корпус июль урталарында тәүге пациенттарҙы ҡабул итәсәк.
Президентҡа һөйләүҙәренсә, бина һәм унда урынлаштырылған ҡорамалдар заманса талаптарға яуап бирә. УЗИ бүлеге мөдире Наил Кәлимуллин Рөстәм Хәмитовты яңы технологиялар, атап әйткәндә УЗИ 4D мөмкинлектәре менән таныштырҙы. Яңы корпуста VOLUSON E 8 маркалы өс бындай аппарат урынлаштырылған.
Башҡортостан Президенты корпустың неонаталь блогын, операция залдарын ҡараны. Шулай уҡ быйыл бында яңы тыуған сабыйҙар патологияһы бүлеген асыу планлаштырыла.
2011 йылда Республика клиник дауаханаһының бала табыу йортонда — 1500 сабый, 2012 йылда – 1900 сабый тыуған. Дауахана баш табибының акушерлыҡ һәм гинекология буйынса урынбаҫары Марина Мөхәмәҙиева иҫәпләүенсә, яңы акушерлыҡ-гинекология корпусын асыу артабан тыуым күрһәткестәренең артыуына булышлыҡ итәсәк.
Рөстәм Хәмитов билдәләүенсә, яңы корпус төҙөүгә 1,2 миллиард һум аҡса йүнәлтелгән.
— Беҙ артабан да ошо йүнәлештә эшләйәсәкбеҙ. Илдең медицина өлкәһендәге етәкселәре яңы перинаталь үҙәк төҙөү буйынса беҙҙең теләкте хупланы. Төҙөлөш эштәре быйыл башланасаҡ. Яңы үҙәк ҡиммәтерәккә төшәсәк, әммә ул ҡорамалдар менән дә күберәк йыһазландырыласаҡ.
Президент билдәләүенсә, киләһе йылда Октябрьский ҡалаһында ла акушерлыҡ-гинекология үҙәге төҙөлөп бөтәсәк. Әлеге ваҡытта Ишембайҙа бала табыу йортон төҙөү мәсьәләһе хәл ителә.


text:
Монгол теле
Монгол теле (Монгол хэл) — Монголия монголдарының теле һәм монгол төркөмө телдәре мәғәнәһендә ҡулланыла. Шулай уҡ «Монгол теле» төшөнсәһе боронғо дөйөм Монгол теленә, иҫке Монгол яҙмаһына ҡарата ла ҡулланыла.
Йөкмәткеһе
Монгол теле тар мәғәнәлә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Монголияла йәшәгән төп халыҡ — монголдарҙың, Ҡытайҙағы Эске Монголия һәм башка төбәктәрҙә йәшәүсе монголдарҙың төп аралашыу теле. Рәсмиләштерелгән диалектҡа ҡарата халха-монгол йәки халха тигән атама нығынған. Халха-монгол теленең әҙәби нормаһы ҡабул ителгән һәм Монголияның дәүләт теле статусына эйә. Был телдә һөйләшеүселәр һаны һаны 2,3 млн кеше самаһы (1995). Халха диалекты монгол теле диалекттарының үзәк төркөмөнә инә. Көнсығыш һәм көнбайыш төркөмдәр үҙ-ара айырыла. Был һөйләштәрҙең айырмаһы фонетик кимәлдә генә. Монгол халыҡ революцияһынан һуң (1921) һуң халха диалекты нигеҙендә милли тел үҫештерелә башлай. 1943 йылдан кирил әлифбаһы нигеҙендә алфавит ҡабул ителә.
Монгол телдәре төркөмө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халха-монгол теле менән монгол яҙма теле монгол телдәре ғаиләһенә инә. Был ғаилә түбәндәге төркөмдәргә бүленә: Төньяҡ-Монгол телдәре: бүрәт, ҡалмыҡ, ордос, хамниган, ойрат; Көньяҡ-Монгол телдәре: дагур, шира-югур, дунсян, баоань, ту; Әфғанстандағы могол теле башҡаларҙан бик ныҡ айырыла. Башҡа һөйләштәр бер-береһенә бик яҡын. Бөгөнгө монгол телендә (диалекттары менән) 5-6 миллионлап кеше һөйләшә тип һанала. Төҙөлөштәре буйынса агглютинатив телдәргә инәләр.
Тарихи монгол телдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Киңерәк итеп алғанда «монгол теле» төшөнсәһе географик яҡтан ғына түгел, тарихи йәһәттән дә ҙур урын ала, уға XII быуатҡа тиклемге һәм XIII—XVII быуаттар арауығындағы барлыҡ монгол ырыу-ҡәбиләләре файҙаланған дөйөм монгол теле лә инә. Яҙма телдә боронғо (XIII—XV бб.), классикаға тиклемге (XV—XVII бб.) һәм классик (XVII—XX б. башы) этаптар инә. «Боронғо монгол теле» һәм «урта монгол теле» төшөнсәһе XIII быуатҡа һәм ярашлы рәүештә XIII—XV бб. ҡарата ҡулланыла. Боронғо монгол теле яҙмаһы бөгөнгә мәғлүм булған барса диалекттарҙан күпкә алда барлыҡҡа килгәндер тип фаразлайҙар. Шуға күрә монгол телдәрен тарих киҫелешендә сағыштырып өйрәнгәндә кәрәк тип табалар. Яҙма тел тел тарихын 3 киҫемгә бүләләр: боронғо (XIII—XV б., классик телгә тиклемге (XV—XVII бб.), классик (XVII — XX быуатбашы). Йыш осраған «боронғо монгол теле» һәм «урта монгол теле» тигән терминдар һөйләштәргә бүленгән булһа ла, монгол ҡәбиләләренең ярашлы рәүештә XIII быуат һәм XIII—XV бб. ҡулланылған дөйөм телен билдәләү өсөн ҡулланыла.
XVII быуаттан Зая-Пандита тарафынан ойрат диалекттарына яраҡлаштырылыуы һәм ойрат әҙәби телен барлыҡҡа килтерелеүе сәбәпле аныҡ яҙма (тодо-бичиг) ҡабул ителә. Классик боронғо монгол яҙмаһы монгол төбәктәренең көнсығыш яғында — Халхала (тышҡы Монголия) һәм Эске Монголияла ҡулланыла башлай; Рәсәй империяһында ҡалған буряттарҙа яйлап боронғо яҙма монгол теленең урындағы тармағы барлыҡҡа килә.
Эске Монголияла боронғо яҙма тел әлегәсә ҡулланыла. Бурятияла башта латин (1931), һуңғараҡ кириллица нигеҙендә алфавит булдырыла (1939); МХР-ҙа кирилл алфавиты 1945 йылда ҡабул ителә; унда яңы әҙәби телдәр барлыҡҡа килә. Коммунистик ҡоролош бөткәндән һуң Монголияла, бер тиклем Бурятияла ла иҫке яҙма телгә ҡыҙыҡһыныу арта; уны уҡытыу киң йәйелдерелә.
XIII—XIV быуаттарҙа ҡулланылған һынташтар теле — «дүрткел яҙма» ҡайҙы саҡ структура үҙенсәлектәре арҡаһында киң мәғәнәлә ҡулланылған монгол теленең айырым бер төрө булараҡ өйрәнелә.
Монгол теле һәм кириллица[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Монгол теле алфавитында 35 хәреф бар.
Монгол һәм башҡорт телдәрендә уртаҡлыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Монгол теле лә, төрки телдәр кеүек үк, алтай телдәре ҙур ғаиләһенә инә. Шуға күрә башҡорт теле менән уртаҡлыҡтар байтаҡ. Был грамматикала, лексикала һ. б. сағыла. Саҡ ҡына фонетик айырма йә бөтөнләй айырмаһыҙ һүҙмә-һүҙ тап килгән төшөнсәләр ҙә осрай. Мәҫәлән, мал-мал, малчин — малсы, мойл — муйыл, баатарлаг — батырлыҡ, маанаг — мәғәнәһеҙ, мэргэн — мәргән, баян — бай, буга — болан (башҡортса «буға» — үгеҙ), будаа — бутҡа, ярма; будаг — буяу, бүүрал — сал (башҡортса бурыл һүҙенә яҡын); бэлэг — бүләк һ.б.
Әлеге көндә Википедия инкубаторында ҡыҫҡа монголса-башҡортса һүҙлек төҙөлөү өҫтөндә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Svantesson, Jan-Olof, Anna Tsendina, Anastasia Karlsson, Vivan Franzén. 2005. The Phonology of Mongolian. New York: Oxford University Press: 30-40.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Большой академический монгольско-русский словарь, в 4 томах. Под ред.: А. Лувсандэндэв, Ц. Цэдэндамб, Г. Пюрбеев. Издательство: Academia, 2001—2004. ISBN 5-87444-047-X, 5-87444-141-7, 5-87444-143-3
- Ҡалып:Mn icon Amaržargal, B. 1988. BNMAU dah' mongol helnij nutgijn ajalguuny tol' bichig: halh ajalguu. Ulaanbaatar: ŠUA.
- Apatóczky, Ákos Bertalan. 2005. On the problem of the subject markers of the Mongolian language. In Wú Xīnyīng, Chén Gānglóng (eds.), Miànxiàng xīn shìjìde ménggǔxué [The Mongolian studies in the new century : review and prospect]. Běijīng: Mínzú Chūbǎnshè. 334—343. ISBN 7-105-07208-3.


text:
Күмертауҙан Гөлнара Ғәҙиләева Халыҡ-ара йәш рәссамдар пленэры лауреаты булды
Күмертауҙан йәш рәссам Гөлнара Ғәҙиләева XII Халыҡ-ара йәш рәссамдар пленэры сиктәрендә үткәрелгән конурста III дәрәжә лауреат булды. Пленэр Владимир-Суздаль ерендә үтте һәм Владимир губернаһының 235 йыллығына арналды.
Форумда Рәсәй төбәктәренән 28 делегация составында йәмғеһе 300 кеше ҡатнашты. Улар араһында Башҡортостан делегацияһы ла булды.
Балалар XII-XVII быуаттарҙың архитектура ҡомартҡылары менән танышты, һынлы сәнғәт өлкәһендәге төрлө бәйгеләрҙә ҡатнашты.


text:
Баш ҡалала Владимир Кашулинский иҫтәлегенә теннис турниры үтте
Өфөлә Николай Гастелло исемендәге стадионда юниорҙар араһында Владимир Кашулинский иҫтәлегенә арналған коляскала теннис буйынса өсөнсө турнир үтте.
Турнирҙа туғыҙ инвалид бала ҡатнашты, уларҙың дүртәүһе Халыҡ-ара теннис федерацияһы рейтингына инә һәм Рәсәй беренселектәре чемпиондары һәм призерҙары булып тора.
Турнир финалында Илдус Шәйхисламов Артур Сәйетгәрәевты 7:6, 7:5 иҫәбе менән еңде.
Өсөнсө урынға, Николай Даниловты 6:3, 6:4 иҫәбе менән еңеп, Альберт Скворцов сыҡты.


text:
Рөстәм Хәмитов Матбуғат һәм киң коммуникациялар буйынса федераль агентлыҡ етәксеһе Михаил Сеславинский менән осрашты Фото: Андрей Старостин
Рөстәм Хәмитов Матбуғат һәм киң коммуникациялар буйынса федераль агентлыҡ етәксеһе Михаил Сеславинский менән осрашты
Рөстәм Хәмитов Матбуғат һәм киң коммуникациялар буйынса федераль агентлыҡ етәксеһе Михаил Сеславинский менән осрашты Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2014 йыл, 30 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Илья Спиридонов/.
29 октябрҙә Республика Йортонда Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Матбуғат һәм киң коммуникациялар буйынса федераль агентлыҡ (Роспечать) етәксеһе Михаил Сеславинский менән осрашты. Өфөгә ведомство башлығы киң мәғлүмәт сараларында патриотик тәрбиә темаһын иң яҡшы яҡтыртыуға XIII «Рәсәй патриоты-2014» бөтә Рәсәй конкурсы еңеүселәрен бүләкләү тантанаһында ҡатнашыу өсөн килгәйне. Осрашыу барышында яҡтар конкурс һөҙөмтәләрен, шулай уҡ республикала алдағы Әҙәбиәт йылын үткәреү менән бәйле мәсьәләләрҙе тикшерҙе.
Рөстәм Хәмитов Михаил Сеславинскийға конкурс еңеүселәрен бүләкләү тантанаһын үткәреү урыны итеп Өфөнө һайлағандары өсөн рәхмәт әйтте.
— Беҙҙең өсөн был бөтә яҡтан ҡарағанда ла бик мөһим: хеҙмәттәштәребеҙ Һеҙҙең башҡарған эшегеҙҙе ҡараясаҡ, артабан был тәжрибәне үҙ эшмәкәрлегебеҙҙә ҡулланасаҡбыҙ. Һеҙҙең менән бөтә йүнәлештәр буйынса ентекләберәк, төплөрәк эшләргә теләйбеҙ. Беҙгә иҫәп тота алаһығыҙ, – тине республика башлығы.
Матбуғат һәм киң коммуникациялар буйынса федераль агентлыҡ башлығының һөйләүе буйынса, «Рәсәй патриоты» конкурсында ҡатнашыу буйынса Башҡортостан Республикаһы федераль киң мәғлүмәт сараларынан һуң лидер булып тора. Быйыл финалға 32 киң мәғлүмәт сараһы сыҡты.
— Республика менән хеҙмәттәшлек саралар уҙғарыу йүнәлеше буйынса ғына бармай. Телевидение һәм республика гәзиттәренең социаль әһәмиәтле программаларына әүҙем ярҙам итәбеҙ. 2014 йылдың 1 сентябренә ҡарата 11 матбуғат сараһы өсөн 2,8 миллион һумдан ашыу дәүләт субсидияһы бүленгән, уларҙың 10-һы милли телдәрҙә сыға. Ул, тәү сиратта, балалар баҫмалары – «Аманат», «Аҡбуҙат» һәм башҡалар, шулай уҡ өлкән быуын вәкилдәре өсөн «Ветеран Башкортостана» гәзите, – тип хәбәр итте Михаил Сеславинский.
«Рәсәй патриоты» конкурсының әһәмиәте тураһында һөйләгәндә, федераль ведомство етәксеһе «ул илһөйәрлек темаһы менән шөғөлләнеүсе күпселек матбуғат һәм электрон киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре өсөн әхлаҡи булышлыҡ», тип билдәләне.
— Ысынында иһә ул төрлө ҡалаларҙа һәм ауылдарҙа йәшәүсе кешеләр тураһында, ватанға һөйөү хаҡында бер төркөм программалар. Был һәр кешегә аңлайышлы гуманитар, йылы тема. Ошо тематикаға арналған ғаилә тапшырыуҙары, мәҡәләләр тамашасыларҙа ла, уҡыусыларҙа ла ихтыяж менән файҙалана, – тип билдәләне Михаил Сеславинский.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, киң мәғлүмәт сараларында патриотик тәрбиә темаһын иң яҡшы яҡтыртыуға «Рәсәй патриоты» конкурсы 2003 йылдан алып уҙғарыла. Быйыл конкурстың федераль этабында Рәсәй Федерацияһының 69 субъектынан 525 киң мәғлүмәт сараһынан 3322 эш ҡатнаша. «Минең Рәсәй», «Ватанға хеҙмәт итәм», «Нимәнән башлана Ватан», «Беҙ – рәсәйлеләр!», «Йәш Рәсәй» һәм башҡа номинацияларҙа бүләкләүгә Рәсәй Федерацияһының утыҙ субъектынан алтмыштан ашыу киң мәғлүмәт сараһы авторы һәм авторҙар коллективы күрһәтелә.
Рөстәм Хәмитов менән Михаил Сеславинский шулай уҡ 2015 йылда Башҡортостанда Әҙәбиәт йылын үткәреүгә әҙерлек мәсьәләләрен тикшерҙеләр.


text:
Төбәктә һыйыр итенә, көнбағыш майына, балыҡҡа һәм икмәккә хаҡтар артҡан
ӨФӨ, 2015 йыл, 28 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Башҡортостанда һыйыр итенә, көнбағыш майына, балыҡҡа һәм икмәккә хаҡтар артҡан. Башҡортостанстат аҙыҡ-түлек һәм аҙыҡ-түлек тип һаналмаған тауарҙарға, хеҙмәттәргә хаҡтар буйынса статистик мәғлүмәттәр баҫтырып сығарҙы.
Ағымдағы йылдың туғыҙ айында аҙыҡ-түлек тип һаналмаған секторҙа хаҡтар 10,6 процентҡа (былтыр – 2,7 процентҡа) күтәрелгән. Йыл башынан һыйыр ите (20,2 процент), көнбағыш майы (25,6), балыҡ аҙыҡтары (19), икмәк һәм икмәк-булка изделиелары (8,9), макарон изделиелары, манный ярмаһы һәм дөгө (13,1-15,4), һөт һәм һөт аҙыҡтары, сусҡа ите, шәкәр (4,5-11,3) ҡиммәтләнгән. Киптерелгән емештәргә, әфлисунға, лимонға, бананға, алмаға һәм грушаға хаҡтар артҡан.
Ведомствола билдәләүҙәренсә, уҙған йылдағы декабрь айы менән сағыштырғанда ҡош ите 5,3 процентҡа, йомортҡа − 23,6, башлы һуған, картуф һәм аҡ күсәнле кәбеҫтә − 23,1- 42,2, сөгөлдөр һәм кишер 0,5-3,2 процентҡа арзанайған.
Аҙыҡ-түлек тип һаналмаған тауарҙарҙан бензин 6 процентҡа, тәмәке – 1,2, алтын биҙәүестәр 1,3 тапҡырға ҡиммәтләнде. Үҙебеҙҙә сығарылған автомобилдәрҙең хаҡы – 12,1, сит илдекенә 21 процентҡа артты. Ҡайһы бер көнкүреш приборҙары, электр тауарҙары, телефондар һәм компьютерҙар, шулай уҡ кейем-һалым һәм аяҡ кейеме ҡыйбатланды.
Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ ойошмаларының халыҡҡа күрһәткән хеҙмәттәренә тарифтар 9,5 процентҡа күтәрелде. Ҡала телефоны, телеграф һәм почта бәйләнешенә хаҡтар 3,5-13,3 процентҡа артты. Ҡала автобусында һәм электр транспортында юл хаҡы 8,5 һәм 13,5 процентҡа үҫте, ҡала яны поезында иһә 14,6 процентҡа арзанайҙы. Һауа транспорты, сит ил туризмы хеҙмәттәренә һәм унда ял итеүгә хаҡтар 1,2 тапҡырға, мәктәпкәсә тәрбиә биреүгә — 1,5, урта һәм юғары белем алыуға 7,7 һәм 9,9 процентҡа артты.
«Башинформ» агентлығы хәбәр иткәнсә, 2015 йылдың туғыҙ айы йомғаҡтары буйынса, республикала инфляция кимәле 9,5 процент тәшкил итте, был былтырғы ошо осорҙағы күрһәткестән 1,5 тапҡырға юғары.


text:
Мәҙәни яңылыҡтар
Уҙған көндә Мәскәүҙә «Алтын битлек» милли театр премияһы еңеүселәрен һәм призерҙарын иғлан иттеләр. Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының Георг Генделдең «Геракл» спектакле (режиссер – Георгий Исаакян) юғары профессиональ һәм вокал оҫталыҡ өсөн жюриҙың махсус премияһына лайыҡ булды.
«Алтын битлек» премияһы менән бүләкләү тантанаһы К.С. Станиславский һәм Вл.И. Немирович-Данченко исемендәге музыка театрында үтте. Музыка театры жюриһының махсус премияһын уның рәйесе – скрипкасы, Санкт-Петербург Симфоник оркестрҙың баш дирижеры Сергей Стадлер иғлан итте. Премияны алыу өсөн Башҡорт опера театры вәкилдәре – баш дирижер, музыкаль етәксе һәм спектаклдең дирижер-ҡуйыусыһы Артем Макаров һәм театр солисы, Иола ролен башҡарыусы Дилара Иҙрисова сәхнәгә күтәрелде.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, «Алтын битлек» Рәсәй милли театр премияһы 1993 йылда илдең Театр эшмәкәрҙәре союзы тарафынан булдырылған. «Алтын битлек»тә опера һәм балеттан алып ҡурсаҡ театрына хәтлем сәхнә сәнғәтенең бөтә төрҙәре һәм жанрҙары тәҡдим ителгән. MK.RU порталы хәбәр итеүенсә, быйыл номинациялар иҫәбе рекорд һанға – 290-ға етте.


text:
Өфө ғалимдары Силәбе башҡорттарының антропологияһын өйрәнгәнФото: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетының матбуғат хеҙмәте
Өфө ғалимдары Силәбе башҡорттарының антропологияһын өйрәнгән
Өфө ғалимдары Силәбе башҡорттарының антропологияһын өйрәнгәнФото: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2016 йыл, 19 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Силәбе башҡорттары — Өфө ғалимдарының иғтибар үҙәгендә. Белгестәр бикәтин, һалйот, һеңрән, терһәк һәм һырҙы ырыуҙары буйынса мәғлүмәттәр йыйыу өсөн Силәбе өлкәһенең Арғаяш һәм Ҡоншаҡ райондарына барып ҡайтты. Был хаҡта «Шәжәрә» Башҡортостандың тарихи мираҫын өйрәнеү үҙәгенең ғилми хеҙмәткәре, социология фәндәре кандидаты Илгиз Солтанморатов хәбәр итте.
Экспедиция ваҡытында Башҡортостан ғалимдары бер нисә тапҡыр Ҡоншаҡ районының Хәлит, Баязит, Әшир, Ҡомкүл һәм Арғаяш районының Аяҙғол, Ҡорман ауылдары халҡы менән осрашты. Илгиз Солтанморатов әйтеүенсә, бикәтиндәрҙе табыу ауырыраҡҡа тура килгән, сөнки «Маяҡ» комбинатында булған авария һөҙөмтәһендә уларҙың ауылдары күсерелгән. Әммә ырыуҙың вәкиле табылды. Нәзимә Истамғолова (Мөхибуллина) ғалимдарҙы милли кейемдә ҡаршы алды. Ул ата-бабаларының ғөрөф-ғәҙәттәрен хөрмәт итә.
Ойоштороусылар билдәләүенсә, тупланған материал «Башҡорт ырыуҙары тарихы»ның 19-сы томына инә. Китап йыл аҙағында баҫылып сығырға тейеш, тип хәбәр иттеләр Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетының матбуғат хеҙмәтендә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 352
ҠЫЛЙЫЛАН (Gordius aquaticus), ҡылйыландар класына ҡараған селәүсен. Кәүҙә оҙонлоғо 5—20 см (ҡайһы берҙә 100 см тиклем), йыуанлығы 0,5—2 мм. Кәүҙәһе сәс һымаҡ, тығыҙ кутикулала. Төҫө аҡтан алып аҡһыл көрәнгә һәм ҡараға тиклем. Эсәктәре өлөшләтә редукцияға бирелгән. Нервы системаһы йотҡолоҡ яны ҡуласаһынан тора, унан ҡорһаҡ нервы олоно сыға. Айырым енесле хайуан. Инә зат аҡ төҫтәге бау рәүешендә йәбешкән бер нисә млн йомортҡа һала. Аталанған йомортҡанан 1 мм тиклем оҙонлоҡтағы ирекле йәшәгән балағорттар үҫешә, улар хәрәкәтсән томшоғо м‑н аралыҡ хужаның (ҡаты ҡанатлылар, шишмә күбәләктәре, һыу мырҙары, энәғараҡтар, хирономидаларҙың балағорттары) тәненә үтеп инә, унда цистаға төрөнә һәм төп хужа — эрерәк йыртҡыс бөжәк — тәненә эләккәнсе шунда ҡала. Төп хужа организмында Ҡ. өлкән селәүсен осорона тиклем үҫешә һәм уның тән япмалары аша тышҡы мөхиткә сыға (ғәҙәттә был осраҡта хужа үлә). Үҫешенең тулы циклы бер йылдан ашыу дауам итә. Балағорттар тәненең бөтә өҫкө йөҙө аша осмотик рәүештә туҡлана, өлкән заттар туҡланмай. Респ. һыу ятҡылыҡтарында йәшәй, ҡауышыу осоронда йомғаҡтар барлыҡҡа килтерә. Ҡ. — бөжәктәрҙең, ҡыҫала һымаҡтарҙың паразиты; кеше һәм умыртҡалы хайуандар өсөн зарарһыҙ.
М.Ғ.Баянов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Википедия:Фекер алышыу биттәрендә имза ҡуйығыҙ
Фекер алышыу һәм әңгәмә биттәрендә (тик мәҡәләләрҙә түгел) үҙ имзағыҙҙы ҡуйыу менән һеҙ фекер алышыу биттәренең аңлайышлы булыуына ярҙамсы булаһығыҙ. Уның һөҙөмтәһендә башҡа ҡулланыусылар әңгәмә айышына тиҙ төшөнәсәктәр, шулай уҡ, кәрәк булған ваҡытта һеҙҙең менән әңгәмә бите аша бәйләнешкә инеүе еңел буласаҡ.
Йөкмәткеһе
Нисек имза ҡуйырға[вики-тексты үҙгәртергә]
Яҙыуығыҙға имза ҡуйыр өсөн аҙағында
~~~~ тигән билдә ҡуйырға. Шулай уҡ өҫкө төймәләр таҡтаһында ( — элекке таҡтала) ошо төймәне файҙаланырға мөмкин, һөҙөмтәлә
-- ~~~~ килеп сығыр.
Яҙмалы битте һаҡлауға ҡуйғандан һуң
~~~~ үҙлегенән һеҙҙең ҡатнашыусы битенә һылтанма биреп, «Фәлән-фәлән 18:40, 10 августа 2008 (UTC)» тигән рәүешле юлға әүерелә, UTC буйынса ваҡыт күрһәтелә. Теркәлмәгән ҡатнашыусыларҙың имзаһында исем урынына IP-адрес күренәсәк. Теркәлгән ҡатнашыусыларға (
~~~~Ivanov) тильдынан һуң ҡулдан исем ҡуйыу кәрәкмәй, сөнки ике имза булып китәсәк.
Имзаны көйләү[вики-тексты үҙгәртергә]
Теркәлгән ҡатнашыусылар үҙ имзаларын персональ итеү мөмкинлеге ала. Бының өсөн «Имза өсөн (ҡушма) исемегеҙ:» һыҙатын көйләүҙәрҙә үҙгәртергә кәрәк.
Үҙ псевдонимың[вики-тексты үҙгәртергә]
Әгәр «имзаның үҙ вики-тамғаһы » билдәһен ҡуймаһаң, "псевдоним" һыҙаты фәҡәт һеҙҙең ҡатнашыусы битенә һылтанма тексы булып тора. Башҡаса әйткәндә, MediaWiki үҙлегенән текст тирәләй
[[Ҡатнашыусы: | и
]] ҡуйып сыға.
Ҡатнашыусы булараҡ алған исмегеҙгә яҡын йәки оҡшаш псевдоним ҡулайыраҡ һанала.
Үҙ вики-тамғаң[вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатмарлыраҡ имза өсөн аҫтараҡ «имзаның үҙ вики-тамғаһы» билдәһе ҡуйығыҙ, ә "псевдоним" һыҙатына имза урынына ҡулланыласаҡ вики-текст яҙығыҙ.
Иҫкәртеү: был осраҡта "псевдоним" һыҙатында үҙеңдең ҡатнашыусы битенә йәки фекер алышыуҙа ҡатнашыуыңа һис юғы бер генә булһа ла һылтанма ҡуйыу мотлаҡ
Имзаның тышҡы күренеше[вики-тексты үҙгәртергә]
Һорашыуҙар ярҙамында һәм берләшмәлә өҫтәмә фекер алышыуҙар нигеҙендә имзаға талаптар тураһында түбәндәгесә уртаҡ фекергә киленде. Имза:
- йылтылдамаҫҡа, артыҡ ҙур шрифлы булмаҫҡа
- һүрәтле йә псевдографикалы булмаҫҡа
- ҡалып файҙаланылмаҫҡа
- ҡатнашыусы битенән, ҡатнашыусының фекер алышыуҙары битенән, ҡатнашыусының индергән өлөшөнән башҡа һылтанмалар файҙаланылмаҫҡа
- Үрҙә әйтелгән һылтанмаларҙың береһе булһа ла индерелергә
тейеш
Шулай уҡ тәҡдим ителә:
- Имзала төҫтәр ҡулланмаҫҡа
- Биттең үҙендә лә, вики-кодта ла бик оҙон имзалар ҡуймаҫҡа
- Имзала стандартҡа ярашһыҙ символдар, (мәҫәлән ҡытай иероглифтары) ҡулланмаҫҡа, сөнки күп ҡатнашыусылар улар урынында шаҡмаҡтар йәки кракозябралар күрәсәк
- Барса өҫтәмә стилдәрҙе һылтанмалар эсендә күрһәтергә кәрәк, башҡалар персональ урынлаштырыуға ярашлы үҙгәрештәр индерә алырлыҡ булһын.
Имза тураһында иҫкәртмә[вики-тексты үҙгәртергә]
Теркәлгән ҡатнашыусылар үҙ js файлына "Битте яҙҙыртырға" төймәһенә баҫҡанда имзалауҙы иҫкә төшөрөүсе юл ҡуя ала.
sigWarning = true; // Фекерләшеү биттәрендә имза булмауын иҫкәртеү
Имзаланмаған хәбәрҙәрҙе урынлаштырыу[вики-тексты үҙгәртергә]
Имзаланмаған хәбәргә теләгән бер ҡатнашыусы
{{subst:unsigned|исем йәки IP|дата}} рәүешендәге {{unsigned}}, шулай уҡ
{{имзаланмаған|дата|исем йәки IP}} рәүешендәге {{имзаланмаған}} ҡалыбы ҡуя ала. Датаның төҙәтмәләр теҙмәһендәге ҡатнашыусының күсермәһен биргәндә был бик уңайлы.
Мәҫәлән:
{{unsigned|Кемдер}}
— Был яҙыу Кемдер (ә · ө) тарафынан өҫтәлгән
{{unsigned|Кемдер|18:40, 2008, 10 август }}
Шулай уҡ имзаһыҙ ҡатнашыусылар өсөн исем урынына IP ҡулланырға ла мөмкин:
{{unsignedIP|88.88.88.88}}
— Был яҙыу киләһе IP-адрестан өҫтәлгән: 88.88.88.88 (ә)
{{unsigned2|18:40, 2008, 10 август|Кемдер}}
— Был яҙыу Кемдер (ә · ө) тарафынан өҫтәлгән 18:40, 2008, 10 август
Датаны һәм ваҡытты биттең төҙәтмәләр теҙмәһенән күсермә итеп бирергә кәрәк. Көйләнмәләрҙә ваҡыт бүлкәтен күрһәткән булһағыҙ, төҙәтмәләр теҙмәһендә һеҙҙең локаль ваҡыт күренәсәк, ҡалыпта уны UTC-ҡа ярашлы итергә кәрәк.
Шулай уҡ дәлилдәрҙең инвертацияланған тәртибендәге unsigned2 йәки имзаланмаған ҡалыбы ҡулланырға мөмкин, был датаның һәм төҙәтмәләр теҙмәһендәге ҡатнашыусының күсермәһен биргәндә бик уңайлы(һеҙгә ошоно ғына ҡуйырға ҡала | ҡатнашыусы исеме алдынан):
{{unsigned2|18:40, 2008, 10 август|Кемдеро}}
— Был яҙыу Кемдер (ә · ө) тарафынан 18:40, 2008,10 август (UTC) өҫтәлгән
{{имзаланмаған|18:40, 2008, 10 август|Кемдер}}
— Был яҙыу Кемдер (ә · ө) тарафынан 18:40, 2008,10 август (UTC) өҫтәлгән
Яҙмаларына имзаны нисек ҡуйырға белмәгән ҡатнашыусы өсөн фекерләшеүҙәр битенә
{{subst:имзалағыҙ}} ҡалыбы ярҙамында иҫкәртмә өҫтәргә мөмкин.
Имзаның ярҙамсы өлгөләре[вики-тексты үҙгәртергә]
Имзаның тик исем йәки тик дата ғына ҡуйыла торған ике ярҙамсы төрө бар. Улар ғәҙәти имза урынына ҡулланыла алмай.