text:
Платон
Платон (грек. Πλάtwv) — Боронғо Греция фәлсәфәсеһе. Идеализм йүнәлеше вәкиле.борынгы грек философы, Европа идеализмына нигеҙ һалыусы.
Нимәһе менән ул бөтә донъя философияһы өсөн олуғ һәм әһәмиәтле һуң? Платон, үҙ заманындаһы башҡа философтар кеүек үк, бөтә хеҙмәте менән кешеләрҙе объектив рәүештә белемгә, донъяның диалектик закондарын танып белүгә, өҙлөкһөҙ эҙләнүҙәргә саҡырған. Философия фәнендә ул, нигеҙе менән хаталы булыуына ҡарамаҫтан, билдәле бер системаға һалынгғн ижад мираҫы ҡалдырған. Уның хеҙмәттәре философия тарихында тулы бер осоор тәшкил итә һәм ул һис шикһеҙ кешелек мәҙәниятенең (бигерәк тә уның философияһының) үсеше, яңа фекерҙәргә байытыу өсөн ҙур, этәргес роль уйнаған.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
Ул Афинала боронғо грек аристократияһы вәкиле ғаиләһендә тыуа. Платон уҡыған мәктәп Афина йәмғиәтенең юғары ҡатлау кешеләренең балалары өсөн асылған була. Унда грамматика, музыка, риторика, һынлы сәнғәт, гимнастика һәм башҡа шундай фәндәр буйынса дәрестәр бирелә торған була. Платон гөмөрөнөң мөһим ваҡиғаһы булып уның Сократ менән осрашуы һанала. Ул саҡта Платонға 20 йәш кенә тулган була әле, һәм ул үҙенең оло йәштәге уҡытыусыһының һәр әйткән һүзен, һөйләмен үҙләштерергә тырыша. Ул ошо бурысты ул юғары дәрәжәлә үтәп сыға ла. Сократ үлгәс, күп йылдар дауамында ул Афинанан китеп тора, төрлө илдәрҙә була, уларҙың ғалимдаре, ғилми тәғлимәттәре менән таныша. Афинаға ҡайткас, Платон мәктәп ойоштора һәм уға (ошо ерҙә йәшәгән Академ исемле геройға бәйләп) академия атамаһын бирә. Ошо мәктәптә Платон үҙенең фәлсәфи хеҙмәттәрен ижад итә, шәкерттәрен тәрбиәләй. Уҡытыу эшенә Платон 40 йыллап гөмөрөн бирә. Ул 80 йәштә, һис көтмәгәндә, бер мәжлестә ултырғанда вафат була. Сәбәп әлеге мәжлестә булмаған, әлбәттә. Платондың ашау-эсеү мәсьәләһендә ғәйәт тәртипле, тыйнаҡ, аскетса йәшәү рәүеше алып барғанлығы мәғлүм.
Ижади мираҫы хронологияһы[үҙгәртергә]
Платон үҙенең мәсләге, донъяға ҡарашы буйынса объектив идеалист була. Уның һәм уның тураһындағы ҡайһы бер хеҙмәттәр (бигерәк тә биографик материалдар) юғалған булһалар ҙа, ижади мираҫының шаҡтай өлөшө беҙҙең осорға ла һаҡланып ҡалған. Платондың ижад юлын бер нисә осорға бүлеп ҡарарға мөмкин.
- Башланғыс осор (б.э.т. IV быуаттың 90-сы йылдарына тиклем). Был осорҙа Платон, күберәк Сократ йоғонтоһона бирелеп, әхләки проблемалар йүнәлешендә шөғөлләнә. Ҡайһы бер мөһим төшөнсәләргә анализ яһай.
- Күсеү осорына (80-се йылдар) субстанциаль ысынбарлыҡ дәрәжәһендә бирелгән идея концепцияһын дәлилләү хас. Был осорҙа Платон ҡайһы бер башҡа фәлсәфи тәғлимәттәрҙе лә тәнҡитләй. Мәҫәлән, софисттар фәлсәфәһен, Гераклит һәм Пифагор тәғлимәттәрен, ә социаль философия ҡалыбында ул тарҡалыу процессын кисерә башлаған демократия принциптарын тәнҡит итә, аристократия принциптарын иһә күккә сөйә.
- Етлегеү осоры (70—60 -сы йылар) өсөн характерлы күренеш — ул да булһа мөстәҡилкыйль һәм субстанциаль ысынбарлыҡ юғарылығында бәйәләнгән идеялар тураһындағы тәғлимәтте дәлилләргә ымтылыу. Платонса, был идеялар материаль ысынбарлыҡты ла билдәләй. Үҙенең ошо йүнәлештәге фекерҙәрен иҫбатлауҙа Платон сикләнгән эмпиризмдың кәмселектәренә таянып эш итергә тырыша. Шуның өҫтөнә берни ҡәҙәр абстракт (адресһыҙ) тәнҡитләү менән дә мауығып китә. Был осор өсөн бөйөк ғалимдең мифология сиренә, урыны-урыны менән мистикаға бирелеп китеүе лә хас.
- Һуңғы осор (50-се йылдар) Платондың дәүләт философияһанә мөрәжәғәт итеүе менән характерлана.
Платон антологияһы[үҙгәртергә]
Ҡыҫҡаһы, Платон философияһында ҙур урынды өс онтологик субстанция («бер бөтөн», «аҡыл» һәм «йән») тураһында тәғлимәт ала. Был тәғлимәт русса «учение о триаде» тип атала. Платонса, булыулыҡтың нигеҙен «бер бөтөн» тәшкил итә. «Бер бөтөн» өлөштәргә бүленмәй, уның сиктләре лә юҡ. Уны «берни түгел» тдип тә әйтеп булмай, сөнки «берни» тигән һүҙҙе ҡулланыу ул үҙе үк «бер бөтөн» тураһында «нимәлер» әйтеү булыр ине... Ләкин шулай ҙа, Платонса, «бер бөтөн» ул — булыулыҡтың нигеҙе. «Аҡыл» — өс субстанцияның икенсеһе, тип ҡарала. Ул — «бер бөтөн»дөң сағылышы. Аҡыл материаль ысынбарлыҡтан ирекле, азат, уға бәйләнмәгән. «Аҡыл», Платонса, әйберҙәрҙең аҫылы. Ләкин ул — «саф», әйберҙәр менән бәйләнештә түгел. Ул — барлыҡ әйберҙәрҙең ғөмөмиләштерелгән аҫылы. Аҡыл ул — йәшәү, ләкин уның (йәшәүҙең) ғөмөмиләштерелгән шәкеле. Аҡылдың иң ғөмөмиләштерелгән йыйылмаһы ғаләм (космос) рәүешендә сағыла. Күренә, Платон «аҡыл»ды (ә ул, беҙҙең ҡарашта, кешегә хас булған иң ҙур һәм мөһим үҙенсәлек) кешенән айырып ҡарай. Ул — абстракция һәм уның ана шул элегерәк ҡаралған абстракт «бер бөтөн»дән әллә ни айырмаһы юҡ.
Йән тураһында тәғлимәт[үҙгәртергә]
Платон фекере буйынса, субстанцияның өсөнсөһө — йән. Уның «вазифаһы» — юғарыла ҡаралған «аҡыл» менән тәндең үҙенә күрә бер синтезы, йыйылмаһы. Йән һәр әйберҙә бар, хатта ғаләмдә лә. Һәм ошо йәндең сағылышы, Платон фекеренсә, әлбиттә, һәр индивидта. Тән ул йән менән бергә. Үлеү — тәндең башҡа төрлө торошҡа ғына күсеүе. Ләкин тәндең «башҡа торошо» шулай уҡ үлеүгә дусар. Ә бына йән — үлемһеҙ (бында логик ҡаршылыҡ: Платон йән менән тәнде айырылғыһыҙ тип ҡарай, шулай булғас, тән дә, йән кеуек үк, үлемһеҙ тип ҡаралырға тейеш ине. Йә булмаһа, киреһенсә. Йән да тән дә - һәр икеһе — үлемле, мәңге түгел).
Идея һәм материя[үҙгәртергә]
Платон тәғлимәттәренең үҙәген һәм төп фекерен идея менән материя араһындағы мөнәсәбәт тәшкил итә. Уныңса, идея — беренсел, ә материя — икенсел. Йәғни материя идеянең тоноҡ күренеше генә. Платонса, материяның һис ниндәй шәкеле (формаһы) дә юҡ. Булған тәҡдирдә лә ул идеянан бер нимә лә ала алмаҫ ине («алды иһә ул идеянан килгән шәкелде боҙор ғына ине»). Идеяның беренсел һәм хәл иткес рольдә алыныуы Платондың гносеологияһында (танып белеү теорияһындә) ла сағыла. Уныңса, һәр әйберҙең нигеҙен идея тәшкил итә. Әгәр ҙә кешеләр нимәнелер танып белеүгә ирешәләр икән, улар ана ошо идеяны танып белеүгә ирешкән булалар. Ғөмөмән, Платондың «идея» тураһындағы фекерҙәре (улар менән килешеп булмаһа ла) иғтибарға лайыҡ. Платон — фәнгә «идея» һәм «идеаль» терминдарын керетеүе менән үк ҙур ихтирам ҡаҙанған ғалим. Дөрөҫ, Платонса, идеялар донъяла иң беренсел, иң башланғыс рольды үтәүсе ҡимммәт булып сыға. Шул уҡ вакытта реаль предметтар һәм күренештәр бер ниндәй ҙә иғтибарға эйә түгел. Был яҡтан ҡарағанда, Платондың материя менән идея араһындағы мөнәсәбәтте сағыштырыу тураһындағы фекерҙәре ҡыҙыҡлы.
Платон диалектикаһы[үҙгәртергә]
Платон үҙенең тәғлимәттәрендә диалектикаға ла (биләле, уны әлеге идея концепцияһына яраштырып) урын бирә. Шулай ҙа Платондың танып белеү, диалектика, онтология теориялары, бер-береһе менән бәйләнешле булһа ла, һаман да бер яҫылыҡта — үзе тарафынан уйлап сығарылған һәм уны сикләнмәгән көскә әүерелдергән идеяға ғына ҡайтып кала. Платондың идеалистик фекерҙәре үҙе хеҙмәт ҡуйған барлыҡ гуманитар фәндәр өлкәһендә лә урын таба. Этикала ул өс төрлө игелекте атай: аҡыллылыҡ, батырлыҡ һәм айыҡ ярһыусанлыҡ. Улар барыһы бергә ғәҙеллек тип аталған игелекте тәшкил итәләр
Сәйәси хоҡуҡ өлкәһендә эшмәкәрлеге[үҙгәртергә]
Платон дәүләттең килеп сығуы тураһында ла иғтибарға лайык фекер күтәрә. Дәүләттең ойошоу сәбәбе — ихтыяж, ти ул. Был, әлбәттә, материализм уҡ түгел, шулай ҙа идеализмдың да иң сик варианты түгел. Платон дәүләт менән идара итеүҙә өс форманы атай: монархия, аристократия һәм демократия. Ошо өс форманың һәр ҡайһының эсендә ул икешәр вариантты — барлығы алты вариантты күрә. Мәҫәлән, монархия ул — бер кешенең хакимлеге. Ошо форманың бер варианты — законлы монархия (батша), икенсе варианты — көсләү ысуллы монархия (тиран). Аристократия иһә — бер нисә (бер төркем) кешенең хакимлеге. Уның варианттары: яҡшы кешеләрҙең һәм насар кешеләрҙең (олигархия) хакимлеге. Демократия — күптәрҙең хакимлеге.
Сәнғәт һәм гүзәллек тураһында[үҙгәртергә]
Платон гүзәллек тураһынданда ла үҙенсәлекле генә фекерҙәр ҡалдыра. Гүзәл предметтар, уныңса, гүзәл тигән әйбер түгел әле. Гүзәллек, Платонса, предметтарҙа, күренештәрҙә түгел, ә уларҙан айырым, мөстәҡил торошта йәшәй. Гүзәллек ул — ғөмөми категория. Ул үҙенә бөтә идеяләрҙы туплай. Платон гүзәллек тураһында ошошдай, беҙҙең ҡолаҡ һәм зиһен өсөн ятыраҡ булған фекерҙәр менән бергә, материалистик пландағы ҡараштарын да белдерә. Мәҫәлән, ул былай ти: булыулыҡтың һәм йәшәүҙең матурлығы ул сәнғәттәге матурлыҡтан өҫтөнөрәк... Таға ла өҫтәп: булыулыҡ һәм йәшәү — улар бары тик мәңгелек идеяларға эйәреү генә (был — идеализм); сәнғәт — булыулыҡ менән йәшәүгә эйәреү, йәғни уларҙы сағылдырыу (быныһы — материализм). Әгәр ҙә шулай икән, сәнғәт ул эйәреүгә эйәреү (йә иһә сағылышты сағылдырыу) булып сыға. Күренә, Платонса, сәнғәт, «ҡуян һурпаһының һурпаһы» кеүегерәк, икенсе сортҡа эйә булған бер нәмә генә булып кала... һәм бы «саф» теориялә ғына түгел.
Платон сәнғәткә, уның күп төрлөлөклө үҙенсәлегенә бер төрлө ҡалыптар ҡуйырға ымтылыуы менән айырылып тора. Мәҫәлән, ул «идеаль дәүләт» интерестарына «туры килмәгән» әҫәрҙәрҙе ситкә этәрә. Ундыйҙар рәтенә ул Гомер әҫәрҙәрен, гөмөмән мифтарҙы, шулай ук халыҡ ижадын керетә. Ә музыкала, уныңса, кайғылы моңдар, шулай уҡ «еңел» төрҙәр ҙә булырға тейеш түгел. Музыка ҡоралдарынан ук фәҡат лираны һәм цитраны (ҡыллы музыка ҡоралын) ғына таный. Ә флейтаны «әҫәрләндереүсе», кәрәкмәй торған ҡорал тип һанай. Платон грек мифологияһын гөмүмән инҡар итә. Дөрөҫ, Платон — үҙенең беренсе ижад осорында мифология сире менән дә ауырып алған шәхес. Ләкин мифологиянән ул уның аллаларын ғына ҡабул итә, ә кеше сифаттарына эйә булған геройҙарҙы танырға теләмәй, улар ҡылған гәмәлдәрҙең йәштәр өсөн тиҫкәре йоғонтоһо булырға мөмкин, тигән фекерҙә тора. Күренеүенсә, Платон ҡалдырған ижади мираҫ бай ҙа, ҡаршылыҡлы ла, урыны менән хатта килешмәҫлек тә.
Әҫәрҙәре[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- *Гиззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 -се китап: Ҡыҫҡаса философия тарихы. Философияның нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. (тат.)


c: text/html

text:
Гвинея-Бисау
Гвине́я-Биса́у (порт. Guiné-Bissau, рәсми исеме — Гвине́я-Биса́у Респу́бликаһы (порт. República da Guiné-Bissau [ʁɛˈpublikɐ dɐ ɡiˈnɛ biˈsau])) — Көнбайыш Африкалағы дәүләт, элекке Португалия колонияһы, 1973 йылдан мөстәҡил дәүләт. Материк өлөшөнән башҡа Болама утрауы һәм Бижагош архипелагы инә. Төньяҡтан Сенегал, көньяҡ-көнбайыштан Гвинея менән сиктәш.
Хәҙерге Гвинеи-Бисау биләмәләрендә негроид расаһындағы ҡәбиләләр йәшәгән.Урта быуаттарҙа улар ер эшкәртеүҙе үҙләштерә, тары һәм ҡуҙаҡлы үҫемлектәр үҫтерә. Тәүтормош ҡәбилә строенан ҡол биләүселеккә күсәләр. 1446 йылда португалдар Гвинеяны аса һәм 1471-75 йылдарҙа колониялаштыра башлай. Колонияль осор 1974 йылға тиклем дауам итә.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Диалект
Диале́кт (грек. διάλektoς — «рәүеш» грек. διaλέYouaι — «һөйләү, аңлатыу») — дөйөм халыҡ телендә ниндәйҙер бер һыҙаттары менән айырылып торған ерле тел; дөйөм халыҡ теленең үҙенсәлекле бер тармағы[1].
Бөтә халыҡ теленең айырым бер төбәк, социаль төркөм, профессия кешеләренә хас төрө. Территориаль һәм социаль диалекттар була. Уртак сифаттары менән берләшкән диалекттар йыйылмаларын ҙур диалекттар , ә кескенә диалекттарҙы һөйләштәр тип атарға мөмкин. Территориаль диалекттар ауаҙҙар төҙөлөшө яғынан, грамматик, һүҙ яҫалыш, лексик үҙенсәлектәре менән айырылалар. Әлеге айырмалар әллә ни ҙур түгел, һәм билдәле бер телдең төрлө диалекттарында һөйләшеүселәр бер-береһен аңлайҙар (мәҫәлән, төрки телдәр диалекттары). Башҡа осраҡтарҙа айырмалар шул тиклем ҙур, төрлө диалекттарҙа һөйләшеүселәр үҙ-ара ауырлыҡ менән аңлашалар, йәки бөтөнләй аңлаша алмыйҙар (мәҫәлән, немец йә иһә кытай телдәре диалекттары).
Диалекттар күп быуаттар дауамында барлыҡҡа киләләр. Ваҡыт дауамында территориаль берәмлектәрҙең үҙгәреүе нәтижәһендә диалекттар бүленәләр, берләшәләр, яңы төркөмдәргә айырылалар. Хәҙерге диалекттарның ареалдары ҡәбиләләр, феодаль ерҙәр, дәүләттәр араһындағы үткән замандарҙағы сиктәрҙе сағылдырырға мөмкин. Ҡол биләүсе йә иһә феодаль дәүләттәр ҡәбиләләренең һәм ерҙәренең территориаль бүленеүҙәре уларҙың телдәрендә диалекталь айрмаларҙың үҫеүенә булыша.
Диалекттар феодализм осоронда айырыуса актив формалаша. Әлеге осорҙың әҙәби йәдкәрҙәре ерле диалекттарҙың үҙенсәлектәрен сағылдыралар. Әҙәби телдәр милләт формалашҡанда, ғәҙәттә, диалекттарҙың береһе — илдең сәйәси, мәҙәни, дини үҙәге халҡы диалекты нигеҙендә барлыҡҡа киләләр. Әлеге диалект, нигеҙҙә, бөтә халыҡ һөйләм телен сағылдыра. Башҡа диалекттар, әҙәби телде ҡайһы бер үҙенсәлектәре менән өлешсә байытып, мөстәҡиллектәрен, төп үҙенсәлектәрен юғалталар, ҡала халҡының күпселек өлөшө һәм ауыл йәштәре ҡуллана торған ярым диалекттарга әүереләләр.
Социаль диалект — бөтә халыҡ теленән фәҡәт лексикаһы менән генә айырылып торған билдәле бер социаль төркөмдәр һөйләше. Социаль диалекттарга аусылар, балыҡсылар һ.б. ҙың профессиональ һөйләше; уҡыусылар, студенттар һәм спортсыларның жаргон һүҙҙәре; синфи йөҙен юғалтҡан элементтарҙың арго һүҙҙәре; халыҡтың билдәле бер иҡтисади, каста, дини һ.б. төркөмдәренә хас бөтә халыҡ теле варианттары керә.
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский терминологический словарь по языкознанию (Г.Д.Зайнуллина, 2002)


text:
Неолит
Неоли́т (грек. vέoς — яңы, λίθoς — таш) -- яңы таш быуат, таш быуаттаң һүңғы осоро. Ауыл хужалығы, малсылыҡ, көршәк эшләү кәсебе барлыҡҡа килеү менән таусирлана. Беренсе неолит мәҙәниәте беҙҙең эраға тиклем 7000 йыл элек Яҡын көнсығыштың «Бәрәкәтле ярымай» зонаһында барлыҡҡа килә. Һуңынан Урта диңгеҙ, Һинд йылғаһы үҙәненә, Ҡытай һәм Көньяҡ-көнсағыш Азияға тарала.
Кешеләр һаны артыуы аҙыҡ-түлеккә мохтажлыҡты арта, был ауыл хужалығының бик тиҙ үҫешенә килтерә. Ауыл хужалығында ер эшкәртеү, урыу, үҫемлектәрҙе ваҡлау өсөн таш ҡоралдар ҡулланыла.
Шотландиянан йыраҡ түгел Окрней утрауындаға Скара-Брей ауылы неолит ауылының миҫалы булып тора. Был ауылда таш карауат, кәштә һ.б. фаҙаланылған.
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]


text:
Новгород өлкәһе
Новгоро́д өлкәһе — Рәсәйҙең регионы, Төньяҡ-Көнбайыш федераль округына инә. Майҙаны — 54 501 км² (федераль оуругтың 7 региондары араһында 6 урын). Көнбайыштан көсығышҡаса — 385 км, төньяктан көньяҡҡаса — 250 км. оҙонлоҡта ята.
Өлкәлә 2010 йылда — 634 135 кеше йәшәгән[1].
Йөкмәткеһе
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә]
Новгород өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма влас[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Новгород өлкәһе Хөкүмәте
Ҡарағыҙ: Новгород өлкәһе Губернаторы
Новгород өлкәһе Губернаторы — Новгород өлкәһе башлығы һәм Новгород өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Новгород өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Новгород өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Новгород өлкәһе Уставы менән билдәләнғән.
Суд власы[үҙгәртергә]
Новгород өлкәһе суд системаһы составында:
- Новгород өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
- Новгород өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Новгород өлкәһе өлкә думаһы
Өлкә Парламенты – Новгород өлкәһе өлкә думаһы.
Сиктәшлек[үҙгәртергә]
- Төньяк — Ленинград өлкәһе
- Көнсығыш — Вологда өлкәһе
- Көнбайыш — Псков өлкәһе
- Көньяк — Тверь өлкәһе
Галерея[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Новгород өлкәһе хакимиәте порталы
- Новгород өлкәһе картаһы
- Новгород өлкәһе герб тарихы
- Новгород өлкәһе баҡсалар һәм күренекле кешеләр йәшәғән урындары
- Новгород өлкәһе «Ҡыҙыл китабы»
- Новгород өлкәһе «Вся Россия» белешмәһендә


text:
Балғараҡтар
Балғараҡтар, бражниктар, эңер һылыуҡастары (лат. Sphingidae, урыҫ. Бражники ) — Тәңкә ҡанатлылар ғаиләһендәге төнгө күбәләктәр; һәр ерҙә оса торған, күпселектә матур төҫлө, йыуан кәүҙәле зарарһыҙ эре күбәләктәр [1].
Киң күкрәкле, йыуан ҡорһаҡлы, алғы ҡанаттары оҙонса һәм тар, арт ҡанаттары ҡыҫҡа, орсоҡ һымаҡ кәүҙәһе менән айырылып тора. Бер урында ҡанаттарын тиҙ елпеп тороп, сәскәгә ҡунмайынса ғына нектар һурырға яйлашҡандар. Тәңкә ҡанатлылар араһында иң тиҙ осоусыларҙан һанала, тиҙлекте 60 км/сәғәткә ҡәҙәр еткерә алалар. Кис һәм төндә әүҙемдәр, ҡайһы бер төрҙәре көндөҙ лә актив. Күбәләк ҡортоноң артҡы өлөшөндә ҡаты мөгөҙө бар. Бигерәк тә ҡарағай балғараҡтар күп. Был — ҡанаттарының ян-яҡтарында нескә аҡ ҡайма һәм аҡһыл һоро һүрәт төшкән, һоро төҫтәге ҙур күбәләк. Июнь-июль айҙарында оса. Ҡорттары ҡарағай ағасында үҫә. Зелпе төклөтурасы — көндөҙ осоусы балғараҡтарның бер төрө. Уртаса ҙурлыҡта. Әле яңы ғына күбәләккә әверелгәненең ҡанаттарында ҡара тәңкәләр була, ләкин беренсе осоштан һуң улар коела һәм ҡанаттары ҡара ҡаймалы үтә күренмәлегә әүерелә. Кәүҙәһе һары, ҡараһыу төҫтәге һыҙыҡлар бар. Тышҡы ҡиәфәте менән әлеге күбәләк төклөтураны хәтерләтә. Күбәләк ҡорто зелпелә үҫә. Юкә балғараҡтары, тирәк балғараҡтары, йоғырт балғараҡтары — йыш осорай торған төрҙәре. «Үле баш» исемле балғараҡтар, сирень балғараҡтары һәм күҙләс балғараҡтар ТР-ҙың Ҡыҙғылт китабына кертелгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Сумғыс өйрәк
Сумғыс өйрәк, ерәнсәй сумғыс, сумғалаҡ, сумаса, сумҡа өйрәк, сумғош (урыҫ. Красноголо́вый ныро́к, лат. Aythya ferina) — һуна өйрәктән бәләкәйерәк һыу ҡошо.
Яңғыҙ ҙа, парлашып та, күмәкләшеп тә йөрөйҙәр. Ата өйрәктең дөйөм төҫө буҙ. Башы һәм муйыны ҡыҙғылт көрән. Түше, ҡойроғо һәм ҡанаттарының осо ҡара. Суҡышы һорғолт зәңгәр, осо ҡара. Инә өйрәктең һәм ата өйрәктең йәйге-көҙгө төҫтәре тоноғораҡ. Башҡа сумғыс өйрәктәрҙән сыбар ҡауырһындарының булмауы менән айырыла.
Ата ҡош яҙғыһын һыҙғыра, инә ҡош «кер-рр-кер-рр» тигән тауыштар сығара. Асыҡ тәрән урындары булған ҡамышлы күл һәм йылғаларҙа йәшәй. Үлән, һыу үҫемлектәре, һәм бөжәктәре менән туҡлана.
Күсмә ҡош. Киң таралған. Ояһы йығылған ҡамыш өҫтәрендә була. 6—9 бөртөк һарғылт зәңгәр йомортҡа һала. Ите өҫөн аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- В. К. Рябицев. Птицы Урала, Приуралья и Западной Сибири: Справочник-определитель. — Екатеринбург: Изд-во Урал. ун-та, 2001. — С. 81-83. — 608 с. — ISBN 5-7525-0825-8
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө, 1986 йыл Өфө.


text:
4 март
4 март — григориан стиле буйынса йылдың 63-се (кәбисә йылында 64) көнө. Йыл аҙағына тиклем 302 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Беларусь — Милиция көнө.
- Ҡытай Республикаһы — ағас ултыртыу фестивале.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1726 — Петербургта Фәндәр Академияһы янында Рәсәйҙә беренсе гимназия асыла.
- 1789 — Нью-Йорк беренcе АҠШ конгрессы асыла.
- 1837 — Михаил Лермонтов «Шағыр үлеме» шиғыры өсөн ҡулға алына.
- 1849 — Австрияның яңы конституцияһы ҡабул ителә.
- 1880 — «Нью-Йорк Дейли График» гәзитендә беренсе фотография репродукцияһы баҫыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1852 — Николай Васильевич Гоголь, урыҫ яҙыусыһы.


text:
Джон Локк
Джон Локк (ингл. John Locke; 29 август, 1632, Рингтон, Сомерсет, Англия — 28 октябрь, 1704, Эссекс, Англия) — британ педагогы һәм философы, эмпиризм һәм либерализм вәкиле. Сенсуализмды таратыусы. Уның идеялары эпистемологияға һәм сәйәси фәлсәфәгә ҙур йоғонто яһай. Локктың хаттары Вольтерға һәм Руссо{/1ға}, Мәғрифәт осоро шотланд фекер эйәләренә и америка революционерҙарына ныҡ тәьҫир итә.. Уның йоғонтоһо Америка бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһында ла сағылыш таба.
Ул аҡылды «таҙа таҡта» тип атай, йәғни, Декарттан айырмалы, кеше бер ниндәй идеяһыҙ тыуа, хистәр аша тыуған тәжрибә аша ғына белем килә, тип һанай
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
1632 йылдың 29 авгусында ҙур булмаған Рингтон ҡаласығында адвокат ғаиләһендә тыуа (Англия, Бристоль эргәһе).
1646 йылда атаһының командиры юлламаһы менән Вестминстер мәктәбенә һабаҡҡа төшә. . В 1652 йылда Локк, иң яҡшы уҡыусыларҙан булараҡ, Оксфорд университетына уҡырға инә. 1656 йылда - бакалавр , ә 1658-ҙә — университетың магистр дәрәжәләрен ала.
1667 йылдаЛокк лорд Эшлиның йортонда табиб һәм улының тәрбиәсеһе сифатында эшләй башлай. Шунан инде сәйәси хәрәкәттәрҙә лә ҡатнаша. «Дингә тигеҙ ҡараш тураһында мөрәжәғәттәр»ен яҙа башлай (баҫылған: 1-се — 1689 й., 2-се һәм 3-сө — 1692 й. (был өсәүһе — ҡултамғаһыҙ), 4-се — 1706 й., вафатынан һуң).
1668 йыл — Локкты Король йәмғиәте ағзаһы, ә 1669 йылда — Советы ағзаһы. Локктың иң ҡыҙыҡһынған даирәләре - тәбиғи фәндәр, медицина, сәйәсәт, иҡтисад, педагогика, дәүләттеү сиркәүгә мөнәсәбәте, выждан ирке һәм дин ирке мәсьәләләре.
1671 йылда — кеше аңының мөмкинлектәрен өйрәнеүгә ныҡлы тотонорға ҡарар итә. 16 йыл «Кеше аңы тураһында тәжрибә» тигән хеҙмәте өҫтөндә эшләй.
1672 һәм 1679 — Локк Англияның юғары хөкүмәт учреждениеларында яҡшы вазифаларға саҡырыла. 1675 йыл ахырынан 1679 йыл урталарынса ауырыуы арҡаһында Францияла йәшәй.
1683 йылда Голландияға күсенә. В 1688—1689 йылдарҙа Локк өсөн юл асыла, революция булып, . Вильгельм III Оранский Англия короле булып китә. Улар фекерҙәш була, 1689 г. Локк тыуған иленә ҡайта.
1690-се йылдарҙа Локк хөкүмәт эштәренән тыш фәнни һәм әҙәби ижад менән әүҙем шөғөлләнә. 1690 йылда «Кеше аңы тураһында тәжрибә», «Идара итеү тураһында ике трактат», 1693 йылда — «Тәрбиә тураһында уйҙар», 1695 йылда — «Христианлыҡтың фәһемлелеге» әҫәрҙәре баҫыла.
1704 йылдың 28 октябрендә дуҫлашып йөрөгән Дэмерис Мэшем исемле ҡатындың өйөндә астманан үлә..
Фәлсәфәһе[үҙгәртергә]
Эмпирия принцибы: һиҙеү-тойоуҙың аҡылдан алда булыуы.
Локктың фәлсәфәһенә Декарт Декарт ныҡ тәьҫир итә. Локк был йәһәттән Декарттың тәғлимәтен тулыһынса ҡабул итә; иң дөрөҫ хәҡиҡәт — йәшәйешебеҙҙең интуитив хәҡиҡәте тип һанай[1].
Педагогик идеялары[үҙгәртергә]
Локк эмпирик-сенсуалистик мәғлүмәт теорияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.. Локк кешелә тыумыштан идеялар булмай тип һанай. . Ул "таҙа таҡта" булып тыуа һәм донъяны рефлекстар аша танып белә.
Джентльмен тәрбиәләү прициптарын эшләй, был өлкәлә прагматизмға һәм рационализмға ҙур әһәмиәт бирә. Системаһының төп ҡиммәте — утилитаризм: һәр нәмә тормошҡа әҙерләргә тейеш. Локктың ҡайһы бер ҡараштарын Руссо үҙенең «Эмиль» тигән хеҙмәтендә файҙалана һәм хатта артығын ебәреп файҙалана[1].
Сәйәси идеялары[үҙгәртергә]
Демократик революция принциптарын тикшереп, әҙерләүе менән киң билдәле.. «Халыҡтың тиранияға ҡаршы баш күтәреү хоҡуғы» - был тема Локктың «1688 йылғы Данлы революция тураһында уйланыуҙар» хеҙмәтендә аныҡ күрһәтелгән.
Хоҡуҡи дәүләт нигеҙҙәре[үҙгәртергә]
Сәйәси яҙыусы булараҡ, Локк дәүләтте кешенең шәхси иркенә нигеҙләнеп төҙөлөүе яғында тора.
Дәүләт һәм дин[үҙгәртергә]
В «Letters on toleration» и в «Reasonableness of Christianity, as delivered in the scriptures» Локк дингә тигеҙ ҡарашты бик ныҡ яҡлап сығыштар яһай. Локк бер дингә лә өҫтөнлөк бирмәү яғында тора. Мосолмандар, йәһүдиҙәр, мәжүсиҙәр ҙә бик юғары әхлаҡлы була ала, тик был уларға христиандарға ҡарағанда ауырыраҡ бирелә, тип һанай ул. Динде дәүләттән айырырға кәрәклегенә баҫым яһай. Дәүләт дин әһелдәре закон боҙған осраҡта ғына уларға ҡарата яза ҡуллана ала, ти[1].
Католиктар менән дәһриҙәргә ҡарата ғына ул кире ҡарашта була, сөнки уларҙан йәмғиәткә хәүеф янай тип һанай[1].
Библиография[үҙгәртергә]
- Мысли о воспитании. 1691…что изучать джентльмену. 1703.
- Те же «Мысли о воспитании» с испр. замеченных опечаток и работающими сносками
- Исследование мнения отца Мальбранша…1694. Замечания к книгам Норриса… 1693.
- Письма. 1697—1699.
- Предсмертная речь цензора. 1664.
- Опыты о законе природы. 1664.
- Опыт веротерпимости. 1667.
- Послание о веротерпимости. 1686.
- Два трактата о правлении. 1689.
- Опыт о человеческом разумении. (1689) (перевод: А. Н. Савина)
- Элементы натуральной философии. 1698.
- Рассуждение о чудесах. 1701.
Иң мөһим әҫәрҙәре[үҙгәртергә]
- Письма о веротерпимости (A Letter Concerning Toleration) (1689).
- Опыт о человеческом разумении (Essay Concerning Human Understanding) (1690).
- Второй трактат о гражданском правлении (The Second Treatise of Civil Government) (1690).
- Некоторые мысли о воспитании (Some Thoughts Concerning Education) (1693).
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Заиченко Г. А. Объективность чувственного знания: Локк, Беркли и проблема «вторичных» качеств // Философские науки. — 1985. — № 4. — С. 98-109.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Страница Джона Локка в библиотеке «Философия и атеизм»
- Локк Дж. Сочинения в 3 томах (с данными для цитирования)
- Джон Локк «Второй трактат о правлении» (Опыт об истинном происхождении, области действия и цели гражданского правления)
- Соловьёв Э. Феномен Локка
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса философтар
- Тыуғандар 29 август
- Тыуғандар 1632 йылда
- Вафаттар 28 октябрь
- Вафаттар 1704 йылда
- Викитекаға һылтанмаған философтар тураһында мәҡәлә
- Портреты булмаған философтар тураһында мәҡәлә
- Бөйөк Британия философтары
- XVII быуат философтары
- XVIII быуат философтары
- Британия эмпиризмы
- Оксфорд университетын тамамлаусылар


text:
Геральдика
Гера́льдика (һуңғы дәүер лат. heraldica, heraldus - «һөрән һалыусы» һүҙенән) — гербтарҙы өрәнеү менән шөғөлләнә торған ярҙамсы тарихи фән[1]. Гербтарҙың килеп сығышы, уларҙы танып белеү, төҙөү, ҡабул итеү һәм файҙаланыу ҡағиҙәләре, герб эмблемаларын һүрәтләү алымдары менән шөғөлләнеүсе белемдәр тармағы булараҡ, геральдикаға герольдтар («геральдика» һүҙе уларҙан алына) - һарай церемонияләрын ойоштороусылар нигеҙ һала. Геральдика, фән булараҡ, башлыса, Европала үҫеш ала, әмма Азияла ла герб тамғаларын төҙөү тураһындағы белемдәр таралған була: улар X−XII быуаттарҙа төрки яҙма традицияһында, Алтын Урҙа хандарының ярлыҡау акттарында һәм юлламаларында ҡулланыла.
Ҡайһы бер ғалимдәр европалылар был белемдәрҙе тәре яуҙары ваҡытында үҙләштергән тип һанай. 14 быуатта Европа илдәрендә геральдикуның теоретик һәм ғәмәли мәсьәләләре менән шөғөлләнеүсе ойошмалар − герольдиялар барлыҡҡа килә. Рәсәйҙә геральдика 17 быуатта ойоша башлай. 1722 йылда Герольдмейстерлыҡ контораһы төҙөлә; һуңынан уның вазифалары Сенаттың Герб бүлексәһенә күсә. 1918 йылда Герб бүлексәһе Петроград тарих архивының гербтар музейы итеп үҙгәртелә. Геральдикуның үҫеше тарих фәненең, айырым алғанда, ярҙамсы тарихи фәндәрҙең үҫешенә бәйле рәүештә бара. Европала беренсе геральдика кафедраһы 1706 йылда Берлинда асыла. Рәсәйҙә геральдика кафедраһы 1726 йылда Петербург Фәндәр академияһы ҡаршыһында ойошторола. Ярҙамсы тарихи фән булараҡ, геральдика материаль культураны, мәҙәниәттә өйрәнгәндә, матди ҡомартҡыларҙың ниндәй даирәгә ҡарауын, осорон, эшләнеү урынын һ.б. детальдәрҙе асыҡлағанда, шулай уҡ яҙма сығанаҡтарҙы барлағанда ҙур әһәмиәткә эйә.
Геральдика археология, нумизматика, сфрагистика һ.б. тарихи фәндәр, айырыуса генеалогия (Шәжәрә) менән тығыҙ бәйләнгән. Хәҙерге ваҡытта геральдика менән шөғөлләнеүсе махсус йәмғиәттәр, үҙәктәр бар. 1994 йылда РФ Президенты ҡаршыһында Дәүләт геро́льдияһы (1999 йылдан Геральдика советы) ойошторола, ул хәҙерге Рәсәйҙә геральдика мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Уның вазифаларына шулай уҡ РФ субъекттары йәки ерле үҙ идара органдары тарафынан булдырылған рәсми символдар һәм айырымлау билдәләре проекттарын тикшереү ҙә керә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь общественно-политических терминов. (Г.К. Кунафина, Т.Д.Ишкина, 2001)
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
- Винклер П. П. Герб, гербоведение // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.).
- Главы из книги на сайте «Геральдика.Ру» // Медведев М. Ю. Геральдика или истинная наука о гербах. — СПб.: Гербы и флаги, 2008.


text:
Күстерә (балыҡ)
Күстерә[1] (лат. Blicca bjoerkna) — ҡарпылар ғаиләһендәге балыҡ. Blicca монотипик ырыуының берҙән -бер вәкиле.
Оҙонлоғо 35 см-ға, ауырлығы 100—200 г, тик 1,3 кг-ғаса еткәндәре лә бар. Ҡорман балығына бик оҡшаш. Төҫө көмөш һымаҡ, ян-яҡтан ҡарағанда йәш ҡорман балығына оҡшап тора. Күстерәнең ҡорман балыҡынана айырмаһы- тештәренең күп булыуы. Хатта йотҡолоҡтарында ла тештәре бар. Күстерә бигерәк тә Балтик, Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәре бассейнына ҡараған йылғаларҙа күп.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Виды рыб | Густера
- Позвоночные животные России: густера
- Густера на рыбалка.tv
- Густера, рыба из семейства карповых // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Ассоциация
Ассоциация (союз; лат. associo — ҡушылыу) —ойошмаларның уҙ эшсәнлеген координациялау, шулай уҡ милеккә ҡағылышлы ғөмөми мәнфәғәттән сығып эш итеү һәм яҡлау маҡсатында төҙөлгән ирекле берләшмәһе. Ассоциация ағзаларының мөстәҡиллеге һәм юридик зат булыу хоҡуғы һаҡлана. Ассоциация уҙ ағзаларынын йөкләмәләре өсөн яуап бирмәй, уларға ҡарата юғары орган булып һаналмый. Шулай да ассоциация уҙ составына кергән субъекттар эшсәнлегенә, бирелгән хоҡуҡтарына нигеҙләнеп идарә итеүгә йоғонто яһай. Ассоциация ойоштороусылар шартнамә һәм устав нигеҙендә эш итә.
Ассоцацияның төп бурыстары — баҙар мөнәсәбәттәрен үҫтереү, конверсиялауҙың төбәк программаһын төҙөү, берҙәм хаҡ сәйәсәтен эшләү һ.б. Башҡортостан иҡтисадында 20 быуат 90 сы йылдар башында барлыҡҡа килгән ирекле берекмәләрҙең иң таралған формалары — * крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары ассоциацияһы,
- БР ауыл хужалығы кооператорҙары ассоциацияһы, дәүләт сәнәғәт предприятиелары ассоциацияһы. (70 тән ашыу).
- “Ауыл йорто” ассоциация(1991),
- БР Тауар етештереүселәр федерацияһы,
- “Суперконцентрат” ассоциация(1991),
- Эшҡыуар ҡатын-ҡыҙҙар ассоциацияһы,
- Башҡортостан сәнәғәтселәр һәм эшҡыуарҙар союзы (1993),
- БР Страховкалаусылар ассоциацияһы,
- БР Аудиторҙар Ассоциация(1997),
- “БР Күсемһеҙ милек баҙарының профессиональ ҡатнашыусылары” ассоциацияһы(1999),
- БР Эшҡыуарлыҡ ойошмалары ассоциацияһы(2000),
- БР Автомобиль сервисы һәм транспорт пркдприятиелары ассоциацияһы(2001),
- БР Крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары һәм ауыл хужалығы кооператорҙары ассоциацияһы(2005),
- Башҡортостан сауҙа ассоциацияһы(2006) һ.б. ойошторола.
Иҡтисади реформаларҙы тормошҡа ашырыуҙа терреториаль дәүләт идаралығы органдары эшен координациялау, төбәк-ара программаларҙы эшләү һәм бойомға ашырыу маҡсатында төбәк-ара ассоциация һәм союздар булдырыла. 1991 йылда БР “Оло Урал” ассоциацияһы ағзаһы була, уға шулай уҡ 6 өлкә (Пермь, Силәбе, Свердловск, Ырымбур, Төмән, Ҡурған) һәм Удмурт Республикалары инә. 2011 йылға ҡарата БР ҙа 236 ассоциация теркәлгән.


text:
Ҡарабаш турғай
Ҡарабаш турғай , ҡара башлы турғай, майсыл, майсыл турғай, майгис, майгүс (урыҫ. Большая синица(лат. Parus major— турғай һымаҡтар отрядендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғай ҙурлыҡ. Башы, түше һәм түшенән ҡорһа¬ғы аша ҡойроҡ аҫтына үткән һыҙыҡ ҡара. Сикәләре аҡ. Ҡанаттары һәм ҡойроғо һорғолт күк, арҡаһы йәшкелт һоро. Кәүҙәһенең аҫты ике яҡлап һары. Башҡа ҡарабаш турғайҙарҙан ҙурыраҡ булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «тин-тин-тиржжж». Күңелле һыҙғырып һайрай: «си-пи-си-пи-си-пи-ин-сә-ин-сә».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Төрлө урмандарҙа йәшәй. Ҡыш көнө торлаҡтарға яҡынлай. Бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Бик киң таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙыл һипкелле 9—13 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
AutoCAD
AutoCAD — яҫылыҡта һәм 3D-ла автомат проектлау һәм һыҙыу системаһы. Беренсе версияһы 1982 йылда сыға. Программа 18 телдә уңышлы эшләй.
Йөкмәткеһе
- 1 Бүлек 1. Мәғлүмәт алыу
- 2 Бүлек 2. Ҡулланыусы интерфейсы
- 3 Бүлек 3. Һыҙмалар менән эш башлау һәм уны һаҡлау
- 4 Бүлек 4. Һыҙмаларҙын күренеше менән идара итеү
- 5 Бүлек 5. Һыҙмалар һәм биттәр систематизацияһы
- 6 Бүлек 6. Объекттарҙы төҙөү һәм үҙгәртеү
- 7 AutoCAD телдәре (локализация, тулы адаптация) [1]
- 8 Иҫкәрмәләр
Бүлек 1. Мәғлүмәт алыу
[үҙгәртергә]
1. Мәғлүмәт әҙләү
2. Һыҙманан мәғлүмәт алыу
Бүлек 2. Ҡулланыусы интерфейсы
[үҙгәртергә]
3. Баш тәҙрәлә инструменттар
4. Башҡа урындарҙа инструменттар
5. Эш арауыҡ адаптацияһы
Бүлек 3. Һыҙмалар менән эш башлау һәм уны һаҡлау
[үҙгәртергә]
6. Һыҙмалар менән эш башлау
7. Һыҙманы асыу һәм һаҡлау
8. Һыҙманы элекке хәленә ҡайтарыу
9. Һыҙмалла стандарттар буйынса эшләү
Бүлек 4. Һыҙмаларҙын күренеше менән идара итеү
[үҙгәртергә]
10. Күренеш үҙгәртеү
11. Ҡарау инструменты менән ҡулланыу
12. Төрлө күренештәр менән эшләү (модель арауыҡта)
Бүлек 5. Һыҙмалар һәм биттәр систематизацияһы
[үҙгәртергә]
13. Бер күренешле һыҙмалар төҙөү (модель арауыҡта)
Ике үлсәүле һыҙманы төҙөү өсөн «модель» арауғы ҡулланыу етә. Уның менән география өлкәләр, йорттар, деталдэр һыҙырға мөмкин (текст, үлсәүҙәр өсөн масштаб ҡулланып).
«Модель»дә һыҙма төҙөү ҡулынан һыҙманы төҙөүҙән айырыла. AutoCAD ике эш режимы бар: модель һәм биттәр.
«Модельдә» һыҙып күп күренештәрҙе төҙөргә булмай, ҡатлама менән ҡулланыла булмай.
«Аннотивный» объекттар ҡулланылмаһа, аннотациялар һәм яҙмалар масштаблау өсөн һисаплауҙар кәрәк.
Командалар ҡыҫҡа белешмәһе
МОДЕЛЬ – биттән «модель» арауыҡҡа күсеү
НОВОЕИМЯ – ҡатламаларға, размер стилдәрғә һәм башҡа нәмәләрғә яңы исем биреү
ВЭКРАН – биттә, «моделдә» бер-нисә күренештәр төҙөү
14. Күп күренешле һыҙмалар төҙөү (модель арауыҡта)
15. Подшивкала биттәр менән эшләү
Бүлек 6. Объекттарҙы төҙөү һәм үҙгәртеү
[үҙгәртергә]
16. Объекттарҙын мәғәнәләре менән идара итеү
17. Дөрөҫлөктө тъәминь итеү йығаҙ
18. Объекттарҙы төҙөү
AutoCAD телдәре (локализация, тулы адаптация) [1][үҙгәртергә]
Локализация белешмәне тәржемә итеүҙән тулы адаптацияға тиклем бар. Урыҫса версияһы тулыһынса адаптацияланған (команда юлы интерфейсы һәм төрлө белешмәләр менән). Урыҫ телендә тик AutoCAD-та программалар төҙөү ҡулланмаһы тәржемә ителмәгән.
- Инглиз теле
- Португал теле, Бразилия өсөн
- Чех теле
- Француз теле
- Немец теле
- Венгер теле
- Итальян теле
- Корея теле
- Поляк теле
- Урыҫ теле
- Ябай Ҡытай теле һәм Иҫке Ҡытай теле
- Испан теле
Шулай булғас AutoCAD донъяла иң эре һәм күп ҡулланылған инженер программаһы булып телдәрҙең техник яҡтан үҫешен күрһәтә. Бөтә донъя милләтәр ойошмаһының бер рәсми телендә (ғәрәп теле) локализация һәм белешмәләр сығарылмаған.


text:
Ҡурай еләге
Ҡурай еләге (лат. Rubus idaeus) — роза сәскәлеләр Розовые (Rosaceae) ғаиләһенә ингән сәнскәк һабаҡлы ҡыуаҡ үҫемлек; ҡырҡынды ерҙәрҙә, урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа, йылға буйҙарында үҫә. Баҡсасылар баҡсала үҫтерә.
Биологик яҙма[үҙгәртергә]
Ҡырағай ҡурай еләге — япрағын ҡойоусы күп йыллыҡ тамырһабаҡлы ярымҡыуаҡлыҡ. Тамырһабаҡтан ике йыллыҡ метр ярым бейеклек һабаҡ үҫеп сыға. Тамыры бормала-бормалы, күп төрлө тамырҙар менән күп тармаҡлы.
Һабағы тура тороусы. Беренсе йылғы үҫентеләре үлән кеүек йәшел күкһел ҡуныҡлы (с налётом).
Япраҡтары һабаҡлы овал формаһында.
Сәскәләре аҡ төҫтә 1 см киңлектә, ҙур булмаған сәскәлеккә ойошҡан.
Рәсәйҙең урта өлөшөндә ҡурай еләге июндән июлгәсә, ҡайһы берҙә августҡаса сәскә ата. Еләге ҡыҙыл төҫтә, шулай уҡ һары һәм ҡара төҫлө бөрлөгәнгә)[1]. оҡшағандары ла осрай.
- ↑ Малина и ежевика. Видовой состав. (ru). selplod.ru (15.04.2009). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 август 2011. 6 май 2010 тикшерелгән.


text:
Һыу бүҙәнәһе
Һыу бүҙәнәһе, һыу себеше (лат. Малыш погоныш, лат. Porzana parva)— сыйырсыҡтан бәләкәйерәк.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
һирәк оса торған һаҡ ҡош, күберәк ерҙән, йүгереп йөрөй. Яҡшы йөҙә. Аяҡтары һәм суҡышы оҙон ғына. һырты ҡара һәм аҡ таптар менән сыбарланған ҡара-көрән. Муйыны һәм түше күкһел һоро. Ҡорһағы, ҡойроҡ аҫты көрәнһыу. Арҡыры һыҙыҡлы аҡ. Аяҡтары йәшел, суҡышының осо йәшкелт һары, төбө ҡыҙыл. Башҡа һыу тауыҡтарынан бәләкәй булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы киҫкен: «бот-бот-ботт» һәм «выйт-ҡорр».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Яр буйындағы шырлыҡтарҙа йәшәй. Ваҡ бөжәктәр һәм үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы һыуҙағы ҡамыштарҙа йәки түңгәктәрҙә.
Ҡыҙғылт һары таплы 6—9 бөртөк һарғылт төҫтәге йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.


text:
Сулица (Куйбышев һыу һаҡлағысы ҡушылдығы)
Сулица — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы, Киров өлкәһе, Татарстан Республикаһы [1] биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев (Свияжский залив) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 5,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыЧебоксар ГЭС-ынан Ҡаҙан ҡалаһына тиклем, вияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай)[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100003122
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100312
- Бассейн коды — 08.01.04.007
- ГӨ буйынса томы — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Сулица.


text:
Йыландар
ЙыландарЗме́и (лат. Serpешуentes) — һөйрәлеүселәр подотрядындағы ҡаулы (ҡабырсыҡлы) йәнлек. Ағыулы һәм туҙбаш йыландар була.
Йөкмәткеһе
Төрҙәре[үҙгәртергә]
Яҡынса 3 мең төрө, 13 ғаиләһе билдәле. Антарктиданан башҡа бөтә Ер шарында таралған. Башҡортостанда туҙбаш йыландар (баҡыр йылан, таш йыланы, һыу туҙбаш йыланы һәм ябай туҙбаш йылан) һәм ҡара йыландар (ябай һәм дала ҡара йыландары) ғаиләләренә ҡараған 6 төрө бар.
Ҡыҫҡаса ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Кәүҙәһе тар, һуҙылған, оҙонлоғо 45‑тән алып 120 см тиклем, мөгөҙ ҡалҡансыҡтар һәм ҡау менән ҡапланған. Йылан, тиреһенең тышҡы мөгөҙ ҡатламын (ҡабығын) тулыһынса ташлап, йылына бер нисә тапҡыр ҡау һала. Төҫө төрлө, күпселек осраҡта тирә-яҡ мөхит төҫөнә ярашлы. Умыртҡаһы кәүҙә һәм ҡойроҡ бүлектәренән тора, күкрәк һөйәге юҡ; кәүҙә умыртҡалары ҡорһаҡ ҡалҡансыҡтары менән тоташҡан оҙон хәрәкәтсән ҡабырғалар менән. Аяғы юҡ, ҡабырғаларының бөгөлөшөн үҙгәртеү, ҡорһаҡ ҡалҡансыҡтарын күсереү һәм кәүҙәһен ян-яҡҡа тулҡын рәүешле бөгөү ярҙамында хәрәкәт итә. Тышҡы ҡолаҡ тишеге һәм ҡолаҡ ярыһы юҡ, урта ҡолағы ябай төҙөлөшлө, насар ишетә. Күҙе ҡушылып үҫкән күҙ ҡабаҡтары хасил иткән үтә күренмәле йоҡа тышса менән ҡапланған. Көндөҙгө йыландың күҙ ҡараһы түңәрәк; эңер һәм төнгөләрҙеке — вертикаль. Теше нәҙек, осло, артҡа бөгөлгән; ағыуһыҙ йыланға табышты эләктереү һәм ысҡындырмаҫ өсөн хеҙмәт итә. Ағыулы төрҙәрҙең ағыулы тештәре өҫкө яңаҡта урынлашҡан. Теле оҙон, осо ике йәпле; Якобсон ағзаһы бар. Баш һөйәгенең бит өлөшө һөйәктәре үҙ-ара эре табышты йотҡанда ауыҙ ҡыуышлығының ныҡ һуҙылыуын тәьмин иткән һығылмалы ярылар менән тоташҡан. Эске ағзалары асимметриялы. Үпкәһе ғәҙәттә берәү. Бауыры оҙон көрәк формаһында. Бөйөрҙәре, орлоҡлоҡ һәм йомортҡалыҡтары оҙонса. Бәүел ҡыуығы юҡ. Ата йылан копулятив ағзаһы (парлы муҡсалар рәүешендә) ҡойроҡ төбөндә аналь тишек артында тире аҫтында урынлашҡан.
Үрсеүҙәре[үҙгәртергә]
Йомортҡа-тере бала тыуҙырыусы йылан (баҡыр йылан, ябай ҡара йылан) август—сентябрь айҙарында 6—12 бала тыуҙыра; йомортҡа һалыусы йылан июнь—июлдә япраҡ һәм тиреҫ өйөмдәренә, дымлы мүккә йомортҡа һала (5—30 дана, инкубация осоро 35—36 көн).
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Йәнле аҙыҡтар (ваҡ кимереүсе, ҡош, кеҫәртке, тәлмәрйен, әрмәнде, балыҡ, бөжәк, үрмәксе һымаҡтар, селәүсен һ.б.) менән туҡлана; табышты тере көйөнсә (туҙбаш йылан) йәки алдан ағыу менән үлтереп (ҡара йылан) йота.
Йәшәйеше[үҙгәртергә]
Башҡортостанда туҙбаш йылан һыу ятҡылыҡтары янында, дымлы һыубаҫар болондарҙа; башҡа йыландар урмандарҙа, болондарҙа, ҡайһы бер төрҙәре (таш йылан һәм дала ҡара йыланы) шулай уҡ далала тереклек итә. Ябай ҡара йылан, баҡыр йылан, ябай туҙбаш йылан бөтә Башҡортостанда таралған, йыландың башҡа төрҙәре көньяҡ райондарҙа осрай.
Йыландарҙың файҙаһы[үҙгәртергә]
Йылан, кимереүселәрҙең һәм бөжәктәрҙең һанын көйләп, экосистемаларҙа мөһим роль уйнай. Йылан ағыуы медицинала ҡулланыла. Дала ҡара йылан, баҡыр йылан, һыу туҙбаш йыланы, таш йыланы БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
- Список змей России
- Список змей Украины
- Список змей Казахстана
- Змей (мифология)
- Научно-популярный фильм «Змеи»
- Eupodophis descouensi — древняя змея, у которой сохранились ноги.
Примечания[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Вяч. Вс. Иванов. Змей // Мифы народов мира
- Higher Taxa in Extant Reptiles — База рептилий. (инг.)
- Правила поведения со змеями
- Видео: Половое поведение змей
- Змей и змея в символике
- Первая помощь при укусах змей


text:
Автомобиль
Автомоби́ль ( бор. грек. aὐto — үҙе һәм лат. mobilis — хәрәкәт итеүсе), автомаши́на, автотранспорт сараһы, дөйөм алғанда автотехника — моторлы, рельсһыҙ, кәмендә дүрт тәгәрмәсле юл транспорты. Төрҙәргә бүленеше: еңел автомобиль, йөк автомобиле, автобус, троллейбус, бронетранспортёр. Ауыл хужалығы машиналары һәм мотоциклдар автомобиль булып иҫәпләнмәй. Ябай телмәрҙә автомобиль һүҙе урынына башлыса машина тип әйтәләр.
Механик транспорт сараһы, ғәҙәттә юлдарҙа кеше йәки йөк ташыу йәки ошо транспорт сараларын юлдарҙа тартып барыу өсөн ҡулланыла. Был термин тролейбустарҙы, йәғни электр үткәргестәре менән тоташтырылған рельсһыҙ транспорт сараларын үҙ эсенә ала; әммә ауыл хужалығы машиналары был иҫәпкә инмәй, сөнки улар өсөн кеше һәм йөк ташыу ярҙамсы эшмәкәрлек кенә булып тора.
— Ст. 1, Юл хәрәкәте конвенцияһы (Вена, 8 ноябрь 1968 йыл)
Ғәҙәттә кеше һәм йөк ташыу йәки транспорт сараларын юлдарҙан буксирлау өсөн ҡулланылған төрлө механик үҙйөрөшлө транспорт саралары,; ул иҫәпкә ауыл хужалығы тракторҙары инмәй.
— Ст. 1, Халыҡ-ара йөк ташыу менән шөғөлләнгән транспорт саралары экипаждары эшенә ҡағылышлы Европа килешеүе, (ЕСТР) Женева, 1970 йылдың 1 июле
Ҡоро ер транспорт саралары — үҙ көсө менән йөрөгән; төрлө һыҙаттан хәрәкәт иткән кәмендә дүрт тәгәрмәсле (улар ергә тейеп торорға тейеш) , идара ителеше һәм хәрәкәте лә кәмендә ике тәгәрмәс менән тәьмин ителергә тейешле транспорт сараһы
— Халыҡ-ара спорт кодексы ФИА, ст. 13
Классификациялау[үҙгәртергә]
- Еңел автомобиль — Кеше (бер кешенән ете кешегә тиклем; йөрөтөүсе иҫәпләнмәй) һәм йөк ташыу өсөн. Дөйөм массаһы 3500 кг артыҡ булмаҫҡа тейеш. Еңел автомобилдәр ябыҡ кузов менән эшләнә(седан, лимузин, купе, хетчбэк, универсаль һәм фургон) һәм өҫтө алына торған кузов менән (кабриолет, родстер, ландо һәм фаэтон).
- Йөк автомобиле — йөк ташыу өсөн автомобиль. Шулай уҡ йөк шассийы ҡуйылған махсус автомобилдәр сығаралар.
- Бик ауыр йөк күтәрә алған автомобиль, күсәренә 12О кН-нан ( 12 тонна көс) артыҡ көс төшкән, ә киңлеге буйынса габариты 2,5 м артыҡ фура — автомобиль, автопоезд йә икенсе төрлө автотранспорт саралары.
- Бөтә ерҙән дә үтә алыр автомобиль — бер нисә күсәргә (йә төп күсәре бер, әммә дифференциалын блокировҡаға күсерергә мөмкин булған)идара итер приводлы еңел йә йөк автомобиле. Юлһыҙ урындарҙан йөрөргә ҡулайлаштырылған.
- Спорт автомобиле — юғары тиҙлекле, юғары кеүәтле двигатель менән һәм кузовы тәпәш булған автомобиль.
- Автобус — 8-ҙән артыҡ кеше ташырлыҡ, троллейбус булып иҫәпләнмәгән автомобиль.
- Троллейбус — 8-ҙән артыҡ кеше ташырлыҡ һәм тышҡы электр үткәргестән хәрәкәт иткән автомобиль.
- Электромобиль — хәрәкәте үҙ электр аккумулятор батареяһынан булған автомоблиль.
Двигатель төрө буйынса:
- Быу автомобиле
- Бензиндә эшләгән автомобиль
- Дизелдә эшләгән автомобиль


text:
АҠШ ҙур мисәте
АҠШ ҙур мисәте (ингл. Great Seal of the United States) — Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт эмблемаһы. Америка Ҡушма Штаттары Хөкүмәте сығарған документтарға ҡуйыла, уларҙын төп нөсхәһең, ысын барлығын билдәләй.
Мисәтен тышҡы яһы Америка Ҡушма Штаттарының гербы тип иҫәпләнә.
Мисәт AҠШ Дәүләт серкәтибендә һаҡлана.
Төрлө мисәттәрҙән айырыуса, Америка Ҡушма Штаттары мисәтең ике яғы бар.
Йөкмәткеһе
Тасуирлама[үҙгәртергә]
Тышҡы бит[үҙгәртергә]
АҠШ мисәтенең тышҡы яғында аҡ башлы бөркөт һүрәтләнғән. Ул АҠШ-тын дәүләт символы. Бөркөттөн бер тәпәйҙә 13 уҡ, икенселә – олива ботаҡтары. Был АҠШ-тын тыныслыҡҡа ынтылышын һәм һуғышҡа әҙер булыуын күрһәтә. Бөркөттөн башы олива ботаҡтары яғына ҡарай: АҠШ күберәк тыныслыҡҡа ынтыла.
Бөркөт ауыҙында«E Pluribus Unum»(күптәрҙән – бер) һүҙҙәре менән ҡағыҙҙы тота.
Эске бит[үҙгәртергә]
Эске яғында төҙөп бөтөрөлмәғән пирамида һүрәтләнғән.
13 һаны менән элементтар[үҙгәртергә]
- 13 йондоҙ (тышҡы бит)
- 13 юл (флагта)
- 13 уҡ
- 13 олива япраҡтары
- 13 маслиналар ботаҡтарҙа
- 13 кирбеҫ юлдар (пирамидала)
- 13 букв в надписи «E Pluribus Unum»
- 13 хәреф,«Annuit Cœptis» һүҙендә «œ» ике хәреф тип иҫәпләнә
- 13 түбә, пирамидала
- 13 үлән бәйләмеһе


text:
Һаҙ көйөлдөһө
Һаҙ көйөлдөһө, көйөлдөр(средний кроншнеп).
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҙурлығы өйрәктәй. Оҙон аяҡлы, аҫҡа ҡарай кәкрәйгән оҙон суҡышлы ҙур ғына сәпсәү. Ҡара-көрән-түбәһенең уртаһынан аҡ һыҙыҡ үтә. Күҙҙәре өҫтөндә ҡаш¬тары бар. Дөйөм төҫө һорғолт көрән, төрлө ҙурлыҡтағы буй ҡара һыҙыҡтар менән сыбарланған. Ҡорһағы һәм ҡойроҡ аҫты аҡ. Аяҡтары күкһел һоро. Көйөлдөнән бәләкәйерәк булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Оҙайлы итеп һыҙғыра: «көйө-көйө-көйө-йөт... өл-өл-өл».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ҙур күлдәрҙең, ҡылылар¬ҙың батҡыл һөҙәк ярҙарында, һаҙлыҡтарҙа йәшәй.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Төрлө бөжәктәр, еләктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Көрән һәм һоро таптар менән сыбарлан¬ған 4 бөртөк һорғолт көрән йәки йәшкелт зәңгәр йоморт¬ҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90


text:
Тебейек
Тебейек , тибик.урыҫ. буроголовая гаичка, лат. Poecile montanus— турғайҙар отрядендәге ҙур булмаған ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ботаҡтар араһында һикергеләп йөрөүсе хәрәкәтсән ҡошсоҡ. Кәүҙәһенең өҫкә яғы көрәнһыу һоро, аҫ яғы һорғолт аҡ. Түбәһе, елкәһе һәм тамағы ҡара-көрән. Ҡарабаш тебейектән көрән башы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «ти-ти-тижж-тижж», моңло итеп һыҙғыра ла: «түй-түүүй-түүүүй».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урамаңдарҙа йәшәй. Бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Йылы яҡтарға китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт һипкелле 6—9 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Сыбар барҡылдаҡ
Сыбар барҡылдаҡ, ҡоролдаҡ. (урыҫ. Gестрый дрозд, лат. Zoothera dauma)— барҡылдаҡтар ғаиләһендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡтан байтаҡ ҙур. Иң ҙур барҡылдаҡ, һырты киң ҡара һыҙыҡтар менән сыбарланған. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡара-көрән таплы, ҡойроғоноң ике яҡ сите аҡ. Башҡа барҡылдаҡтарҙан ҙурлығы һәм төҫө менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы тоноҡ ҡына: «хорр-хорр». һыҙғырып һайрай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урманда, башлыса йылға буйҙарында йәшәй. Күбеһенсә ерҙә йөрөй. Күсмә ҡош. Киң таралған. Яҙ һәм йәй көндәрендә бөжәктәр, көҙгөһөн еләк менән туҡлана. Ояһын абағанан, сыбыҡтан, мүктән ергә лә, ағас ботаҡтарына ла эшләй. Унда көрән таплы 4—5 бөртөк ҡыҙғылт-һары йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Инсульт
Инсу́льт — баш мейеһендә ҡан әйләнешенең киҫкен боҙолоуы, ул кинәт кенә (бер нисә минут, сәғәт эсендә) барлыҡҡа килә, 24 сәғәт һәм оҙағыраҡ һаҡлана торған, неврологик симптоматика менән сифатлана һәм ауырыуҙы цереброваскуляр патология нәтижәһендә үлемгә еткерә.
Инсульттарға баш мейе инфаркты, башҡа ҡан һауыу һәм субарахноидаль ҡан һауыуы керә.[1]
Неврологик дефицит регрессияһы ваҡытын иҫәпкә алып,үтә торған баш мейе ҡан әйләнеше боҙолоуы (ғәҙәти инсультан айырмалы булараҡ неврологик дефицит 24 сәғәт эсендә регрессиялана) һәм кесе инсультҡы (неврологик дефици башланғам 3 аҙна регрессия үтә) бүленә.
Ҡан әйләнеше структураһында үлем осрағы йөрәктең ишемия ауырыуынан һуң мейе ҡан тамырҙары ауырыуы икенсе урында килә.[2][3]
Йөкмәткеһе
Тарихи мәғләмәт[үҙгәртергә]
Инсульт тураһында беренсе тапҡыр Б.Э.Т. 460 йылдарҙа Гиппократ телгә ала, ул баш мейе ауырыуы сәбәпле аңын юғалтҡан осраҡты яҙа.
Артабан Гален ҡапыл аңын юғалтыуҙың беренсе симптомдарын яҙа, һәм уны ἀπoπλnEίa, «һуғыу» термины менән атай. Шул замандан бирле медицина практикаһында мейелә ҡан әйленеше боҙолоу термины булараҡ «апоплексия» термины инеп ҡала, шулай уҡ был термин башҡа органдарға ҡан һауыуҙы аңлата (түллек биҙе ярылыу, бөйөр өҫтө биҙҙәре апоклексияһы һ.б.).
1628 йылда Уильям Гарвей организмда ҡан әйленешен өйрәнә; йөрәк ҡан әйләнешен булдырыусы насос тип билдәләй. Был ғилемдәр инсульттың барлыҡҡа килеүе һәм был процесста ҡан тамырҙары ролен өйренеүҙең нигеҙе булып тора.
Рудольф Вирховтың инсульт патогенезын өйрәнеүҙә өлөшө ҙур. Ул «тромбоз» и «эмболия» терминдарын керетә. Был терминдар әлегә тиклем инсультты диагностикалау, дауалау һәм профилактикалауҙа төп терминдар булып торалар. Һуңыраҡ ул артериялар тромбозы шештен түгел, ә ҡан тамырҙары стеналарына май ултырыу менән аңлата һәм уны атеросклероз менән бәйләй[4].
Эпидемиология[үҙгәртергә]
Инсультар араһында иң таралғаны - мейенең ишемик (ҡан әйләнеше етәрлек күләмдә булмау сәпәбле) зарарланыуы. Ишемик инсульт осрағы 70-50% тәшкил итә, мейегә ҡан һауыу 20-25%, травма менән бәйләнмәгән субарахноидаль (баш мейеһенең һәм йөлөндөң үрмәксе ауы һәм йомшаҡ ҡабығы араһындағы цереброспиналь шыйыҡса менән тулған арауығына) ҡан һауыу 5%.
Инсульт, бөгөнгө көндә, неврологияның иң мөһим социаль-медицина мәсьәләһе булып тора.
Бөтә донъяла йыл һайын церебраль инсульт менән 6 миллион кеше ауырый, ә Рәсәйҙә 450 меңдән артыҡ кеше, йәғни һәр 1,5 минут һайын бер рәсәйле инсульт кисерә. Рәсәйҙең эре мегаполистарында тәүлегенә 100-ҙән 120-гә тиклем киҫкен инсульт осрағы теркәлә.
Бөгөнгө көндә инсульт халыҡтың төп инвалидлыҡ сәбәбе булып тора. Инсульт кисергәндәрҙең 70—80 % инвалид булып ҡала, шуларҙың 20—30 % даими тәрбиә талар итә.
Рәсәй Федерацияһында инсульт кисергәндәрҙең инвалид булып китеүенә ашығыс госпитализация булмауы (15—30 %-тан артмай), неврплогия бүлектәрендә интерсив терапия булмауы сәбәпсе булып тора. Инсульт кисергәндәрҙе актив реабилитациялау зарур (реабилитация бүлегенә тк 15—20 % ауырыуҙар күсерелә).
Инсульт кисергәндәрҙең леталлеге (үлем осрағы) ауырыуҙың киҫкен ваҡытында дауалау шарттарына бәйле. 30 көн эсендә инсульт кисергәндәрҙең 35 % үлә. Стационарҙа дауаланғандарҙың 24 %, өйҙә дауаланғандарҙың — 43 % (Виленский Б. С., 1995). Бер йыл эсендә 50 % ауырыу үлә.
Дөйөм алғанда, киҫкен йөрәк ауырыүҙарынан һуң, инсульттан үлем осрағы икенсе урында тора, ирҙәрҙә инсульт осрағы ҡатын-ҡыҙға ҡарағанда күберәк.
Инсульт төрҙәре[үҙгәртергә]
Инсульттың өс төрө бар: ишемик инсульт (етәрлек кимәлдә ҡан килмәүе), баш мейеһенә ҡан һауыуы һәм субарахноидаль (баш мейеһенең һәм йөлөндөң үрмәксе ауы һәм йомшаҡ ҡабығы араһындағы цереброспиналь шыйыҡса менән тулған арауығына) ҡан һауыуы.[1] Травматик булмаған баш мейегә ҡан һауыу геморрагик инсульт тип атала. Халыҡ-ара тикшереүҙәр ишемик һәм геморрагик инсульт сағыштармаһы 4:1—5:1 (80—85 % һәм 15—20 %) тип бирә[5].
Дифференциаль диагностика[үҙгәртергә]
Инсульт осрағанда урында нимә эшләргә[үҙгәртергә]
Оҙаҡҡа һуҙмай урында инсультты билделәү өсөн өс төп алым бар, ул «УЗП » тип атала. Зарар күреүсе кешенән түбендәгеләрҙе һорағыҙ:
- У — улыбнуться (йылмайырға). Инсульт осрағында йылмайыу кәкере була; ирен сите өҫкә түгел, ә аҫҡа йүнәлтелә.
- З — заговорить(һөйләшергә). Һөйләштерегеҙ, мәҫәлән: «Бөгөн ҡояшлы көн» тигәнде ҡабатларға ҡушығыҙ. Инсульт осрағында йыш ҡына телмәр боҙола, әммә һәр ваҡыт түгел.
- П — поднять обе руки (ике ҡулын да өҫкә күтәрергә ҡушығыҙ). Ҡулдар бер төрлө күтәрелмәһә — инсульт билдәһе булыуы мөмкин.
Өҫтәмә диагностика алымдары:
- Зарар күреүсене телен күрһәтеүен һорағыҙ. Әгәр теле тигеҙ туры түгел икән һәм берәу яҡҡа ҡыйышайған булһа, был инсульт билдәһе.
- Зарар күреүсене ус төптәрен өҫке ҡаратып, ике ҡулын өҫкә һуҙырға һәм күҙҙәрен йоморға күшығыҙ. Берәй ҡул ҡырыйға йәки аҫҡ китһә, был инсульт билдәһе.
Зарар күреүсе берәй талапты эшләй алмаһа, ашығыс ярҙам саҡырырға кәрәк, килгән медиктарға симптомдарҙы һөйләп бириргә. Симптомдар юғалған булһа ла госпитализция талап ителә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Верещагин Н. В., Пирадов М. А., Суслина З. А. Национальный центр инсульта — Терминология. Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 февраль 2012.
- ↑ Медицинская библиотека Пентадент.ру/Ишемический инсульт можно предупредить.
- ↑ Ответный удар по глобальной эпидемии — Интервью с В. И. Скворцовой
- ↑ Инсульт. Ишемический инсульт. Профилактика и лечение инсульта. Реабилитация после инсульта. Микроинсульт. Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 февраль 2012.
- ↑ Гусев Е. И., Скворцова В. И. — Современные представления о лечении острого церебрального инсульта Consilium Medicum, Том 2/N 2/2000
- ↑ Михеев В. В., Мельничук П. В. Нервные болезни — «Медицина», 1981. — С. 543.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Клиническая неврология с основами медико-социальной экспертизы. СПб.: ООО «Медлайн-Медиа», 2006.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Геморрагический инсульт: мифы и реальность. Пирадов М. А.
- Апоплексия // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Национальная Ассоциация по борьбе с инсультом, официальный сайт
- Первая помощь при инсультах, обучающее видео
- Клиническая презентация больного с внутримозговым кровоизлиянием (iNeurologist)
- Солодов А. А., Петриков С. С. Гиперосмолярные растворы в комплексе лечения больных с внутричерепными кровоизлияниями // Вестник интенсивной терапии — 2009. — 2. — с. 22-27.
- Heurteaux C., et al Neuroprotective and neuroproliferative activities of NeuroAid (MLC601, MLC901), a Chinese medicine, in vitro and in vivo; Neuropharmacology.2010;58;987-1001
Ҡалып:Йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары Ҡалып:Үҙәк нерв системаһы ауырыуҙары Ҡалып:Мәйелә ҡан әләнеше боҙөлоуы


text:
Балдаҡлы селәүсендәр
Балдаҡлы селәүсендәр, аннелидтар (Annelides), умыртҡаһыҙҙар тибы.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Күп күҙәнәкле, башлыса ирекле йәшәүсе хайуандар.Балдаҡлы селәүсендәр ҙурлығы бер нисә мм-ҙан алып 2,5 м-ға тиклем. Тәне күп һанлы сегменттарҙан (балдаҡтарҙан) тора, уларҙың һәр береһендә ҡабырға тирәһендәге төклө үҫентеләр — примитив аяҡтар, йәки параподиялар булыуы мөмкин. Тән ҡыуышлығы икенсел (целом). Бүлеп сығарыу ағзалары — метанефридиялар. Ҡан системаһы йомоҡ. Һулышы тире аша, ҡайһы ваҡыт айғолаҡтары була. Нервы системаһы ганглионар типлы. Балдаҡлы селәүсендәр айырым енесле, һирәгерәк гермафродит. Енси юл менән, ҡайһы ваҡыт енесһеҙ үрсей. Үҫеше метаморфоз менәнн (күп төклө селәүсендәр), йәки тура (аҙ төклө селәүсендәр, һөлөктәр). Тупраҡтың органик матдәләре, детрит, һыу хайуандары (бөжәк балағорттары, ваҡ ҡусҡарҙар һ.б.) менән туҡлана. Балыҡтар өсөн аҙыҡ, һыу ятҡылыҡтарының биологик индикацияһында ҡулланыла ала, Б.с. ҡайһы бер төрҙәре — паразит селәүсендәрҙең аралыҡ һәм резервуар хужалары.
Таралышы[үҙгәртергә]
БР тупрағында ямғыр селәүсендәре һәм энхетреидтар (аҡ, һирәгерәк һары йәки алһыу төҫтәге бик бәләкәй Б.с.) йәшәй, һыу ятҡылыҡтарында — һыу селәүсендәре, ике күҙле һөлөктәр, ҡусҡар һымаҡ һөлөктәр, стилярийҙар, трубочниктар һ.б. Медицина һөлөгө БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән 6 класы, яҡынса 8 мең төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. БР‑ҙа аҙ төклө селәүсендәр (олигохеттар) класына ҡараған 34 төрө һәм һөлөктөң 13 төрө асыҡланған.


text:
Фукусима (префектура)
Фукусима - Японияның Тохоку регионында урынлашҡан префектура. Үҙәге - Фукусима ҡалаһы.
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә]
Префектура тауҙар менән өс регионға бүленгән — Айдзу, Накадори һәм Хакадори. Айдзула урғылыусы Бандай вулканы (1819 м) булған таулы ландшафт, Накадори ауыл хужалығы ҡаҙаныштары менән дан тота, , ә Хамадори ике клан араһындағы оҙайлы һуғыш менән билдәле.
Административ-территориаль бәленеше[үҙгәртергә]
Фукусимала 13 ҡала һәм 13 өйәҙ (31 ҡасаба һәм 15 ауыл).
Ҡалалар[үҙгәртергә]
Префектура ҡалалары исемлеге:
2011 йылда атом электростанцияһындағы авариянан һуң Фокусима иң билдәле ҡала.
Өйәҙҙәр[үҙгәртергә]
Ҡасабалар һәм ауылдар:
2011 йылдың 11 мартындағы ер тетрәү[үҙгәртергә]
Мияги префектураһы ярҙары буйында, Токионан 373 километрах төньяҡ-көнсығышта 8,9 магнитудалы иң көслө ер тетрәүҙәрҙен береһе булды. Үҙәге 24 километр тәрәнлектә урынлашҡан. Беренсе һелкенеүҙән һуң 6,0 магнитудалы тағы бер нисә һелкенеү булды. Япония властары АЭС районында ғәҙәттән тыш хәл режимы иғлан итте. 2011 йылдың 12 мартындағы АЭС-тағы шартлау нәтижәһендә блоктыҡ стена һәм түшәме емерелә. Япония хөкүмәте АЭС тирәләй эвакуациялау зонаһын 10 километрға киңәйтте.[1]
Символика[үҙгәртергә]
Префекткраның эмблемаһы һәм флагы 1968 йылдың 23 октябрендә ҡабул ителә. Эмблема − хирагана Ҡалып:Nihongo, йәғни префектураның беренсе ижегенең стилләштерелгән символы. Флаг – гәрәбә төҫөндәге фонда аҡ эмблема.[2].
1955 йылда префектура сәскәһе итеп рододендрон сәскәһен һайлайҙар. Ағас – һоро ҡарама (28 сентябрь 1966), ҡош — япон себен турғайы (1965)[3].
Иҫкермеләр[үҙгәртергә]
- ↑ На АЭС в Японии прогремел взрыв :: Землетрясения в Японии :: Top.rbc.ru
- ↑ 福島県章及び福島県旗 (jp). Fukushima Prefecture. 17 июнь 2010 тикшерелгән.
- ↑ 全国知事会ホームページ (jp). National Governors' Association. Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 февраль 2012. 17 июнь 2010 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Викиһаҡлағыста Фукусима темаһы буйынса медиафайлдар бар
- Официальный сайт(яп.)
- ФУКУСИМА // Япония от А до Я. Популярная иллюстрированная энциклопедия. (CD-ROM) — М.: Directmedia Publishing, «Япония сегодня», 2008. — ISBN 978-5-94865-190-3.
- Фукусима (префектура в Японии) — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә


text:
Ябалаҡтар
Ябалаҡ (лат. Bubo bubo)— йомро башлы, ҙур түңәрәк күҙле төнгө йыртҡыс ҡоштар ырыуы.
Йөкмәткеһе
Төрҙәре[үҙгәртергә]
- Ҡуян ябалағы
- Өкө (ҡолаҡлы ябалаҡ)
- Һыҙғыраҡ ябалаҡ
- Өкө ябалағы(бесәй башлы ябалаҡ)
- Һаҙ ябалағы
- Һупайҙы(һупылдаҡ ябалаҡ)
- Байғош(байғош ябалаҡ)
- Һаҡ(суҡ, кескәй ябалаҡ)
- Ҡарсыға ябалаҡ
- Һөмәй(һаҡалтай ябалаҡ)
- Ҡауылдыҡ ябалаҡ
- Һоро ябалаҡ
Төрҙәргә аңлатмалар[үҙгәртергә]
Ҡуян ябалағы[үҙгәртергә]
Диалекттарҙа:аҡ ябалаҡ, аҡ сая.
Ҡаҙ ҙурлығында. Иң ҙур ябалаҡ. Дөйөм төҫө аҡ; ҡара таптар, төртөктәр менән сыбарланған. Көндөҙ оса. Күҙ ҡабаҡтары ҡыҙыл, аяҡтары һары. Башҡа ябалаҡтарҙан аҡ төҫө, ҙурлығы менән айырыла. Тауышы көслө:"ух-хху" йәки үһенсәлекле сырылдау. Йәшәү урыны — урман, ҡая таштар, упҡындар, мәмерйәләр. Ваҡ йәнлектәр һәм ҡош-ҡорт аулай. Ултыраҡ ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә, ҡая таш һәм текә яр һикәлтә¬ләрендә була. 2—3 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Өкө[үҙгәртергә]
Диалекттарҙа:ҡолаҡлы ябалаҡ.
Ҡаҙҙан бәләкәйерәк тән ҡошо. Шым ғына оса. Б аш й н да ҙур ҡолаҡтары бар. Дөйөм төҫө һор¬ғолт ерән, буй ҡара таптар, арҡыры нәҙек' һыҙыҡтар ме¬нән биҙәлгән. Күҙҙәре ҡыҙғылт һары. Ҡуян ябалағынан төҫө, өкө ябалағынан ҙурлығы, башҡа ябалаҡтарҙан ҡолаҡлы булыуы менән айырыла. Тауышы көслө: «ух-хуу» йәки үҙенсәлекле сырылдау. Йәшәү урыны — урман, ҡая таштар, упҡындар, мәмерйәләр. Ваҡ йәнлектәр һәм ҡош- ҡорт 1аулай. Ултыраҡ ҡош, һирәк осрай. Ояһы ерҙә, ҡая , • таш һәм текә яр һикәлтәләрендә була. 2—3 бөртөк аҡ йо¬мортҡа һала. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Һыҙғыраҡ ябалаҡ[үҙгәртергә]
Диалекттарҙа:ҡолаҡлы ябалаҡ, бесәйбаш ябалаҡ, япалаҡ.
Сыйырсыҡ ҙурлыҡ. Башында ҡалҡып торған ҡауырһындарҙан ҡолаҡтары бар. Осҡанда киң оҙон ҡанаттары, ҡыҫҡа ғына ҡойроғо күҙгә ташлана. Көндөҙ ағас олонона һыйы¬нып, ботаҡ өҫтөндә ултыра. Аҡ һәм ҡара таптар менән сыбарланған ерәнһыу һоро төҫтә, күҙҙәре һары. Үҙе ҙурлыҡ ябалаҡтарҙан ҡолаҡлы булыуы менән айырыла. Өкө ябалағынан байтаҡ бәләкәй. Яңғырауыҡлы һыҙғыра: «фйү-тйү-үү». Урманда йәшәй. Төрлө бөжәктәр, сысҡан¬дар менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ағас ҡыуыштарында, һирәкләп таш ярыҡтарында, өңдәрҙә була. 2—5 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Ҡоротҡос бөжәктәрҙе һәм кимереүселәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Өкө ябалағы[үҙгәртергә]
Диалекттарҙа:ҡолаҡлы ябалаҡ, бесәй башлы ябалаҡ, япалаҡ.
Ҙурлығы ҡарғалай. Осоп барған ҡоштоң киң һәм оҙон ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана. Дөйөм төҫө ерән-һоро, буй-буй ҡара таптар менән сыбарланған. Башында ҡолаҡтары бар. Өкөнән бәләкәй, һыҙғыраҡ ябалаҡтан ҙурыраҡ булыуы менән айырыла. Тауышы тоноҡ һәм тупаҫ: «ху-хуу». Ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Сысҡандар менән туҡ¬лана. Ултыраҡ ҡош. Аҙыҡ эҙләп, бер урындан икенсе урынға күсеп тә йөрөй. Киң генә таралған. Ағас башында, һирәкләп ағас ҡыуышында оялай. 4—5 бөртөк аҡ йоморт¬ҡаһы була. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Һаҙ ябалағы[үҙгәртергә]
Диалекттарҙа:бупылдаҡ, бипапай.
Ҡарғанан бәләкәйерәк. Башлыса ерҙә йөрөй, ағасҡа һирәк ҡуна. Көндөҙ ҙә һунар итә. һырты һарғылт ерән, ҡорһаҡ яғы 1аҡ. Бөтә кәүҙәһе буй- буй ҡара-көрән һыҙыҡтар менән сыбарланған. Башында бер-береһенә яҡын урынлашҡан бәләкәй генә ҡолаҡтары бар. Күҙҙәре һары. Өкө ябалағынан ҡолаҡтары бәләкәй булыуы һәм һары күҙҙәре менән айырыла. Тауышы тоноҡ: «бу-бу-бу» һәм «ҡъяу-ҡъяу». Шарлыҡтарҙа , ҡыуаҡлы асыҡ урындарҙа йәшәй. Сысҡан аулай. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә, ағас төптәрендә, тамыр араларында оялай. З—5 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Сысҡандарҙы ҡырып, файҙа килтерә.
Һупайҙы[үҙгәртергә]
Диалекттарҙа:супайҙы, һупылдаҡ, һупылдаҡ ябалаҡ, һупа япалаҡ.
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Осҡан ҡоштоң оҙон ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана. Башы ҙур, йомро. Ҡолаҡтары юҡ. Һырты эре аҡ таплы көрән. Ҡорһаҡ яғы буй- буй көрәнһыу ерән таплы һарғылт аҡ. Аяҡтары тырнаҡ¬тарына тиклем йөн менән ҡапланған. Күҙҙәре һары. Байғоштан ҙурыраҡ булыуы, асығыраҡ төҫө менән- айырыла. Тауышы көслө генә: «һуп-һуп-һуп» һәм «ва-ва-ва». Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Сысҡандар, бөжәктәр менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. 4—5 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ҡоротҡостарҙы ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Байғош[үҙгәртергә]
Диалекттарҙа:байҡош, байғош ябалаҡ, бәүелсәк япалаҡ.
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Ҡолаҡһыҙ йомро башлы бәләкәй ябалаҡ. Кеше яҡын килһә, кәүҙәһен турайтып, бәүелә башлай. һырты аҡ таплы ҡара-көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы буй- буй көрән һыҙыҡтар менән сыбарланған аҡ төҫтә, һупайҙынан бәләкәйерәк булыуы, ҡарараҡ төҫө менән айырыла. Нескә генә һыҙғыра: «тйү-тйүү» йәки киҫкен генә тауыш бирә: «ҡыуыйт». Ташлы, йырғанаҡлы урындарҙа, төрлө иҫке ташландыҡ ҡоролмаларҙа йәшәй. Сысҡандар, бөжәктәр менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Өңдәрҙә, таш ярыҡтарында, сарҙаҡтарҙа оялай. 4—5 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ҡоротҡостарҙы ҡырып, файҙа килтерә. ,
Һаҡ[үҙгәртергә]
Диалекттарҙа:суҡ, кескәй ябалаҡ, турғай япалаҡ.
Сыйырсыҡтан бәләкәйерәк. Ҡолаҡһыҙ йомро башлы иң бәләкәй ябалаҡ. Ултырғанда, ҡойроғон күтәрә биреп, ян-яғына әйләнгеләй. Осҡанда киң генә ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана. һырт яғы аҡ төртөклө ҡара-ҡуңыр, кәүҙәһенең аҫ яғы буй-буй' көрән өҙөк һыҙыҡлы аҡ төҫтә. Башҡа яба¬лаҡтарҙан байтаҡ бәләкәй булыуы менән айырыла. Яңғырауыҡлы һыҙғыра: «суууҡ-суууҡ» йәки киҫкен генә та¬уыш сығара: «ҡыуыйт». Йыуан апаслы ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Башлыса сысҡандар, һирәкләп ваҡ ҡоштар, эре бөжәктәр менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. һирәк осрай. Ағас ҡыуыштарында оялай. 4—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ҡоротҡос кимереүселәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Ҡарсыға ябалаҡ[үҙгәртергә]
Диалекттарҙа:юлаҡлы ябалаҡ, һыҙма ябалаҡ, һырлы ябалаҡ.
Ҡарғанан бәләкәйерәк. Осоп барған ҡоштоң киң ҡанаттары һәм оҙон ғына ҡойроғо күҙгә ташлана. Ҡанаттарын йыш- йыш ҡына һелтәп, шым оса. Ҡайһы ваҡыт бер урында «бейей», һырты аҡ таптар менән сыбарланған ҡара-һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡара арҡыры тоташ һыҙыҡлы аҡ төҫтә. Күҙҙәре һары. Осҡан ҡош ҡарсығаны хәтерләтә. Ҡыҫҡа ҡойроғо, оҙон ҡанаты менән айырыла. Тауышы яңғырауыҡлы: «улйүйүйү» йәки «ки-ки-ки». Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Ваҡ ҡоштар, сысҡандар менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Ағас башында, һирәкләп ағас ҡыуыштарында оялай. З—4 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
Һөмәй[үҙгәртергә]
Диалекттарҙа:һөмәй ҡош, һаҡалтай ябалаҡ.
Ҡаҙҙан бәләкәйерәк. Тауышһыҙ яй ғына оса торған ҙур ябалаҡ. Дөйөм төҫө һорғолт көрән, ҡорһаҡ яғы ҡара, ә һырт яғы аҡһыл һары таптар менән сыбарланған. Йөҙөндә ҡара түңәрәк һы¬ ҙыҡтары бар. Тамағы ҡара, күҙҙәре һары. Башында ҡолағы юҡ. Башҡа ябалаҡтарҙан битендәге түңәрәк һыҙыҡтары менән айырыла. Тауышы тоноҡ һәм шомло: «һу-һу- һууу»„ Ҡуйы һәм бейек ағаслы урмандарҙа йәшәй! Ваҡ хайуандар һәм ҡош-ҡорт аулай. Ултыраҡ ҡош. һирәк осрай. Ояһы ағас башында була. З—5 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Кимереүсе йәнлектәрҙе ҡырып, бер аҙ файҙа килтерә.
Ҡауылдаҡ ябалаҡ[үҙгәртергә]
Ҡарғанан ҙурыраҡ.Осҡанда киң ҡанаттары һәм һалыныңҡырап торған оҙон ҡойроғо күҙгә ташлана, һырты аҡ һәм ҡара таптар менән сыбарланған һарғылт һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡара-көрән буй-буй таплы аҡһыл һоро. Күҙҙәре ҙур, ҡара төҫтә, һоро ябалаҡтан ҙурыраҡ булыуы һәм оҙон ҡойроғо менән айырыла. Тауышы тоноҡ ҡына: «һу-һу-һу» йәки «һау-һау-һау». Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Кимереүселәр, ваҡ ҡоштар менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ағас башында, ҡайһы ваҡыт ағас ҡыуышында була. 3—4 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Сысҡандарҙы ҡырып, бер аҙ файҙа килтерә.
Һоро ябалаҡ[үҙгәртергә]
Ҡарға ҙурлығында. Осоп барған ҡоштоң киң ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана, һырты аҡ һәм ҡара таплы һарғылт һоро йәки ерән-һрро. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡара-көрән буй-буй өҙөк һыҙыҡлы аҡһыл һоро. Күҙҙәре ҙур, ҡара төҫтә. Ҡауылдаҡ ябалаҡтан бәләкәйерәк, ҡойроғо ҡыҫҡа булыуы менән айырыла. Тауышы көслө: «ху- ху-хууу» йәки киҫкен «ҡуйт». Урманда йәшәй. Төп аҙығы — ҡыр сысҡандары. Ултыраҡ ҡош. Ҡайһы ваҡыт аҙыҡ эҙләп, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң таралған. Ояһы ағас ҡыуыштарында, һирәкләп ағас баштарында осрай. 2—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Сысҡандарҙы ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Халыҡ ижадында[үҙгәртергә]
Яҙ көнө һарыҡтарҙың йөнөн ҡырҡҡас ошо һүҙҙәр әйтелгән: Ябалаҡтан йөн ал, бүҙәнәнән май ал.
Һаҡлау[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер төрҙәре Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары.Өфө. Китап. 1986 йыл.18-23-сө биттәр.
- Н. Туркин, «Зап. и справочн. книга охотника и рыболова» (М., 1894, стр. 21);
- В. Хлюдзинский, «Охота с совой» («Журн. охоты», 1871, № 26);
- А. Энгельмейер, «Охота с Ф.» («Природа и охота», 1885, V);
- M. Липпе, «Охота за хищными птицами с Ф.» («Охотничья газета»,1891, № 43).


text:
30 март
30 март — григориан стиле буйынса йылдың 89-се (кәбисә йылында 90) көнө. Йыл аҙағына тиклем 276 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Испания — Барселона — Сәскәләр көнө.
- Малайзия — Келатан солтаны көнө.
- Фәләстин Дәүләте — Ерҙе яҡлау көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 2010 — Мәскәү метроһының «Лубянка» һәм «Парк Культуры» станцияларында теракт ваҡытында һәләк булғандар иҫтәлегенә траур көнө.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1974 — Эльбрус Нигмтуллин, рәсәй спортсмены, йәмғиәт һәм сәйәсәт эшмәкәре, актёр.


text:
Ямғыр селәүсендәре
Аҙ төклө селәүсендәр (лат. Oligochaeta) — селәүсендәр класы. Ямғыр селәүсендәре — ерҙең еүеш ҡаталауында йәшәй, еүеш көндәрҙә йәй көнө ерҙең өҫтөнә сыға торған билдәле селәүсендәр.
Ямғыр селәүсендәренең[1]. 3 меңләп төрө билдәле, күбеһенсә тупраҡта тереклек итә, 500-ҙән артығыраҡ төрө сөсө һыуҙарҙа йәшәй. Рәсәй территорияһында 500-ләп төрө билдәле, әмма күбрәк булырға ла мөмкин. Тупраҡта йәшәүселәр: ваҡ аҡһыл, һарғылт һәм алһыу селәүсендәр — энхитреидтар (Enchytraeidae), 30 см-ға ҡәҙәр оҙонлоҡтағы ғәҙәти ҙур ямғыр селәүсене (Lumbriculus terrestris), халыҡта уны «ҙур ҡыҙыл селәүсен» тип йөрөтәләр. Ул ер өҫлөгөнән 2 м -ға һәм унан тәрәнерәккә киткән юлдар ҡаҙа. Ямғырҙан һуң селәүсен өҫкә сыға һәм, ҡойолған япраҡтарҙы йәки кипкән үләндәрҙе ауыҙы менән эләктереп, балсыҡ менән бергә ашай. Кесе ҡыҙыл селәүсен (Lumbricus rubellus) тупраҡтың өҫкө ҡатламында һәм урман түшәмәһендә йәшәй, ә һоро аллолобофора (Allolobophora caliginosa) һөрөнтө ерҙәрҙә, баҡсаларҙа һәм баҫыуҙарҙа иң ғәҙәти төр һанала. Насар еҫле һәм асыҡ ҡыҙыл төҫтәге тиреҫ селәүсене (Eisenia foetida) тиреҫтә, серегән һаламда йәки парниктарҙа йәшәй. Ул ярһыған ваҡытында көслө еҫле һары шыйыҡса бүлеп сығара.
Тупраҡ олигохеттары тупраҡ йотоп туҡланалар. Иҫәпләүҙәр күрһәтүенсә, олигохеттар тәүлек һайын уртаса һәр гектарҙа 250 кг самаһы ер эшкәртәләр (2—3 т га хәтле), шуның менән олигохеттар тупраҡты минераль матдәләр менән байыталар, шулай уҡ аралаштыралар һәм йомшарталар, йәғни тупраҡтың уңдырышлылығын арттыралар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Известия Иваново-Вознесенского политехнического института имени М. В. Фрунзе. Иваново-Вознесенск: Основа, 1927. Том 10.
- Жизнь животных. М., 1968; Т. 1. Краткий определитель водных беспозвоночных Среднего Поволжья. Казань, 1977; Определитель пресноводных беспозвоночных Европейской части СССР. Л., 1977.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Күҙәнәк
Организмдарҙың күбеһе күҙәнәк тип аталған мономер берәмектәрҙән тора (вирустар ғына күҙәнәктән тормай). Күҙәнәктең үҙ метаболизмы (матдәләр алмашыныуы) бар, тағы үҫеү һәм үрсеү һәләтенә эйә. Бөтә тере организмдар ике төргә бүленәләр: бер күҙәнәклеләр һәм күп күҙәнәклеләр. Бер күҙәнәклеләргә һәм иң ябай организмдар бактериялар инә, күп күҙәнәклеләргә — бәшмәктәр, үҫемлектәр һәм хайуандар.
Күҙәнәктәрҙең төҙөлөшөн һәм йәшәүен цитология тигән фән өйрәнә.
Йөкмәткеһе
- 1 Күҙәнәктең төҙөлөшө
- 2 Прокариот күҙәнәк
- 3 Эукариот күҙәнәк
- 4 Күҙәнәк төҙөлөшө (компоненттары)
- 5 Күҙәнәк тышы структураһы (төҙөлөшө)
- 6 Функцияһы
- 7 Әҙәбиәт
- 8 Тышҡы һылтанмалар
- 9 Иҫкәрмәләр
Күҙәнәктең төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Ике төркөм күҙәнәктәр бар: прокариоттар һәм эукариоттар. Прокариот күҙәнәктәрҙә ядро мембранаһы булмағанлыҡтан ДНК күҙәнәк эсендә ирекле йөрөй, шуға уларҙы ядроһыҙҙар тип атайҙар. Эукариоттар (ядролылар) — ядролары мембрана-тышса менән уратып алынған күҙәнәктәр. Ядрола уларҙың хромосомалары урынлаша. Прокариот күҙәнәктәргә архейҙар һәм бактерияларҙың күбеһе ҡарай. Эукариоттарға күп куҙәнәклеләр ҡарай. Покариот күҙәнәктәр (ядроһыҙҙар) — төҙөлөшө буйынса ябайыраҡ һәм алдараҡ (боронораҡ) барлыҡҡа килгән, ә эукариоттарҙың төҙөлөшө ҡатмарлыраҡ, һәм улар һуңыраҡ барлыҡҡа килгән. Ике төр күҙәнәктәрҙә лә цитоплазма, органеллалар, ДНК, РНК-ның төрҙәре һәм мебрана-тышса менән күҙәнәктәр солғап алынған.
Прокариот күҙәнәк[үҙгәртергә]
Прокариоттар — күҙәнәгендә ядро мембранаһы булмаған, ДНК-һы күҙәнәк эсендә ирекле булған организм, уларҙы ҡайһы берҙә ядроһыҙҙар тип атайҙар. Прокариот күҙәнәктәргә архейҙар һәм бактерияларҙың күбеһе ҡарай.
Эукариот күҙәнәк[үҙгәртергә]
Эукариоттар (ядролылар) — ядролары тышса-мембрана менән уратып алынған күҙәнәктәр, ядрола уларҙың хоромосомалары урынлаша. Эукариоттарға күп куҙәнәклеле организмдар ҡарай.
Күҙәнәк төҙөлөшө (компоненттары)[үҙгәртергә]
Бөтә күҙәнәктәр ҙә прокариот һәм эукариот булыуына ҡарамаҫтан, мембрана тышсаһынан торалар. Мембрана күҙәнәктә булған эске органеллаларҙҙы һәм башҡа кәрәкле берләшмәләрҙе тышлап тора, тағы мембрана күҙәнәктең электрик потенциалын тота (ул хәрәкәт һәм нервы импульстарын барлыҡҡа килтерә). Мембрана эсендә тоҙло цитоплазма күҙәнәктең иң күп урынын алып тора. Бөтә күҙәнәктәргә ДНК, гендарҙағы нәҫеллек материалдар, һәм РНК бар. РНК аҡһымдар, ферменттар яһай торһан ваҡытлыса мәғлүмәт туплай. Күҙәнәктәрҙә тағы икенсе төр биомолекулалар бар.
Мембрана[үҙгәртергә]
Куҙәнәк цитоплазмаһы күҙәнәк мембранаһы менән (тышса) солғап алынған. Мембрана күҙәнәкте тышҡы мөхиттән һаҡлай. Мембрана күбеһенсә ике ҡат липид (гидрофоб майға хас молекулалар) һәм гирдофил фосфор молекулаларынан тора. Шулай итеп, был ҡатлам ике ҡатлы фосфолипид тип атала. Ошо мембранала уранлашҡан аҡһымдар, насос һәм канал кеүек эшмәкәрлек итә, улар ҡайһы бер молекулаларҙы күҙәнәк эсенә индерә, ә ҡайһыларын күҙәнәк эсенән сығара. Мембрананы ярым үткәреүсе тип әйтәләр, сөнки ул ҡайһы бер матдәләрҙе (молекулаларҙы йәки иондарҙы) сикләнгән күләмдә генә үткәрә, ә ҡайһыларын бөтөнләй үткәрмәй. Күҙәнәк тышындағы рецепторҙар, сигнал молекулаларын (гормондар кеүек) аныҡлаусы аҡһымдан тора.
Цитоһөлдә[үҙгәртергә]
Цитоһөлдә тип күҙәнәк цитоплазмаһында булған фибрилляр (еп кеүек) аҡһым структураларҙы атайҙар. Цитоһөлдә күҙәнәктең формаһын һаҡларға ярҙам итә һәм төҙөлөшөн тәртипләштерә; эндоцитоз ваҡытында (тышҡы материалдарҙы йотоу) ярҙам итә; цитокинезда (күҙәнәк бүленеүе) ҡатнаша; күҙәнәк хәрәкәт иткән һәм үҫкән ваҡытта күҙәнәк өлөштәрен урынлаштырыуҙа ҡатнаша. Эукариот цитоһөлдә микрофиломент, аралыҡ филаментынан (промежуточные филоменты) һәм микрокөпшәләрҙән тора; ошоларға оҡшаш күҙәнәктең төҙөлөшөн контролдә тотоусы күп аҡһымдар бар. Прокариот цитоһөлдәне өйрәнеү ныҡ үҫешмәгән, әммә ул цитокинезда, поляризацияла, күҙәнәктең формаһын тотҡарлауҙа ҡатнаша.[1]
Генетик материал[үҙгәртергә]
Күҙәнәктәрҙә ике төр генетик материал бар: дезоксирибонуклиен кислотаһы (ДНК) һәм рибонуклиен кислотаһы (РНК). Организмдарҙың күбеһе оҙайлы ваҡытта генетик материал мәғлүмәтен һаҡлау өсөн ДНК ҡуллана, әммә ҡайһы бер вирустар (мәҫәлән, ретровирустар) РНКны был маҡсатта ҡуллана. Организм тураһында биологик мәғлүмәт ДНК йәки РНК эҙмә-эҙлелендә кодланған. РНК тағы мәғлүмәт тапшырыуҙа ҡулланыла (мәҫәлән, иРНК — информацион РНК), һәм фермент функцияһында ДНКны оҙайлы ваҡҡытта генетик код итеп ҡулланған организмдарҙа (мәҫәлән, рибосом РНКһы). Транспорт РНКһы (тРНК) молекулаһы аҡһым эшләп сығарған ваҡытта (трансляцияла), аминокислоталар өҫтәп торалар.
Прокариот генетик материал, цитоплазманың нуклеотид өлөшөндә ябай түңәрәк ДНК молекулаларына ойошҡан. Эукариотик генетик материал линиялы(линияр) молекула булып ядро эсендә (хромосома тип атала); өҫтәмә генетик материал менән ҡайһы бер органеллалрҙа бар (мәҫәлән, митохондрияла).
Кеше күҙәнәгендә генетик материал, ядрола (ядро геномы формаларында) һәм митохондрияла (митохондриаль геном формаларында) туплана. Кешенең ядро геномы, хромосома тип аталған 23 пар линия формаһындағы ДНКнан тора. Митохондрияль геном, ДНКның ядро геномынан айырмалы рәүештә — түңәрәк формаһында. Митохондриаль ДНК бик бәләкәс булыуына ҡарамаҫтан (ядро хромосомаһы менән сағыштырғанда), митохондрия энергия эшләп сығарыуҙа ҡатнашҡан 13 аҡһым кодын, һәм тРНК кодын һаҡлай.
Сит генетик материал (күбеһенсә ДНК) трансфекция тип аталған процеста, яһалма рәүештә күҙәнәккә индерелә ала. Әгәр сит ДНК күҙәнәк геномына индерелмәһә, был процесс ваҡытлы була ала, әгәр геномға инһә, был процесс стабиль була. Ҡайһы бер вирустар үҙенең генетик материалын күҙәнәк геномына индерә ала.
Органеллалар[үҙгәртергә]
Кеше кәүҙәһендә йөрәк, үпкә, бөйөр кеүек төрлө органдар бар, ошо органдар төрлө функциялар башҡара. Күҙәнәк тә органелла тигән «бәләкәй органдарҙан» тора, органеллалар бер йәки бер нисә йәшәүгә кәрәкле булған функция башҡарырға махсуслашҡан. Эукариот һәм прокариот күҙәнәктәрендә органеллалар бар, тик эукариоттарҙа улар ҡатмарлыраҡ.
Күҙәнәктә бер-нисә төр органеллалар бар. Ҡайһылары (мәҫәлән, ядро һәм Гольджи аппараты) берешәр генә була, шул уҡ ваҡытта икенселәре (мәҫәлән, митохондриялар, лизосомалар, пероксисомалар) күп була алалар (йөҙ мең тирәһе). Цитоплазмала органеллаларҙы уратып алған күҙәнәк-ара шыйыҡса тултыра.
Ядро — эукариоттарҙа ғына[үҙгәртергә]
Күҙәнәк ядроһында организм тураһында булған генетик мәғлүмәт яҙылған ДНК молекулаһы урынлаша. Ядро түңәрәк формаһында һәм цитоплазманан ике ҡатлы ядро мембранаһы менән солғап алынған. Ядро тышы ДНКны зыян килтерә ала тоған молекулаларҙан һаҡлап тора. Ядрола репликация һәм синтез тигән процестар бара. Репликация — ДНК молекулаһын күсереп яҙыу (икеләтеү), транскрипция — РНК молекулаһын синтезлау. Синтезланған РНК молекулаһы ядро эсендә үҙгәрештәр кисергәндән һуң (мәҫәлән, сплайсинг процесы — РНК молекулаһынан кәрәкмәгән өлөштәрҙе юйыу) цитоплазмаға сыға. Цитоплазмала иРНК аҡһым синтезында ҡатнаша. Ядро эсендә бәләкәй ядро бар, ошонда рибосома синтезлана.
Митохондрия һәм хлоропласт[үҙгәртергә]
Митохондрия үҙ-үҙен эшләп сығарыусы органелла булып тора, эукариот күҙәнәктәрҙә улар һаны төрлө була. Эукариот күҙәнәктәрҙә митохондрия энергия эшләп сығарыуҙа мөһим роль уйнай. Митохондрия күҙәнәктәрҙә тупланған туҡлыҡлы матдәләрҙе (күбеһенсә, глюкозаны) кислород ярҙамында тарҡатып АӨФ (йәки аденазинөсфосфоат; урыҫса — АТФ) синтезлай. Митохондрия икегә бүленеп үрсей. Күҙәнәктең һулау процесы ла митохондрияла бара.
Хлоропласт тип аталған органеллаларҙы дөйөм исем менән әйткәндә — пластидтар. Хлоропласт (йәшел пластидтар) күҙәнәктең фотосинтез процесында энергия туплауҙа ҡатнаша. Ул ҡояш энергияһын ҡулланып, углекислый газ һәм һыуҙан күмерһыуҙар синтезлай. Митохондрия һәм хлоропластың, күҙәнәк ядро геномынан айырмалы рәүештә, үҙ гендары бар. Ике органеллала ла, прокариот күҙәнәктәргә хас, түңәрәк плазмидала ДНК бар.
Эндоплазмик ретикулум[үҙгәртергә]
Эндоплазмик ретикулум, махсус мебрана кеҫәләренән, каналдарҙан һәм ҡыуыҡсаларҙан торған органоид. Эдоплазмик риктилиумдың ике төрө бар: ҡытыршы тышлы (тышында күп рибосомалар булғанлыҡтан) һәм шыма тышлы. Беренсеһе аҡһымдар синтезлауҙа, мембрана эшләп сығара, икенсеһе — метоболизмда, липидтар синтезлауҙа һәм кальций туплауҙа ҡатнаша.
Гольджи аппараты[үҙгәртергә]
Гольджи аппараты эукариот күҙәнәктәрҙә генә була. Гольджи аппараты — сит яҡтары киңәйеп киткән мембрана цистерналары ҡатламы. Гольджи аппаратының төп функцияһы булып макромолекулаларҙы (аҡһым, липид) өҫтәмә эшкәртеү, өлгөрөп еткәнсе һаҡлап тороу, сортировкалау тора. Был процесс секрецияла ҡулланған аҡһымдарға иң кәрәклеһе булып тора.
Рибосома[үҙгәртергә]
Рибосома тигән органоид РНК комплексынан һәм аҡһым молекулаларынан тора. Рибосома ядронан килгән РНКны ҡулланып, конвейер линияһына оҡшаш, аминокислоталарҙан аҡһым синтезлай. Рибосома күҙәнәк эсендә ирекле була, йәки мембранаға беркетелгән була (эукариоттарҙа ҡытыршы эндоплазмик ретикулум, прокариоттарҙа күҙәнәк мембранаһына). [2]
Лизосома һәм пероксисома[үҙгәртергә]
Лизосомала аш һеңдереүсе ферменттар (гидролаз кислотаһы) бар. Лизосомалар артыҡ булған йәки туҙған органеллаларҙы, аҙыҡ өлөштәрен, тотолған вирустарҙы йәки бактерияларҙы «ашайҙар». Пероксисомала, күҙәнәкте ағыулы пероксидтарҙан азат итеүсе ферменттар бар. Күҙәнәктә әйтеп кителгән ферменттар айырым мебрана менән уратып алынырға тейеш. Был органелланы «суицид тоҡсай» тип атайҙар, сөнки ул һытылһа, бөтә күҙәнәкте юҡҡа сығара.
Центросома[үҙгәртергә]
Центросома — күҙәнәк цитоһөлдәһе барлыҡа килеүҙә иң кәрәкле органоид. Центросома цитоһөлдәнең иң кәрәкле компонентын — күҙәнәк микрокөпшәләрен яһай. Центросома ике центриолдән тора. Ул (центросома) Гольджи аппаратында һәм эндоплазмик ректилиумдағы матдәләр траспортировкаһы менән идара итә. Күҙәнәк бүленгәндә ошо центриолдәр уларҙы айырыуҙа ҡатнашалар. Хайуандар күҙәнәгендә бер центросома була. Центросома ҡайһы бер бәшмәктәрҙә һәм ылымыҡтарҙа бар.
Вакуоль[үҙгәртергә]
Вакуолдә туҡлыҡлы матдәләр һәм кәрәкмәгән ҡалдыҡтар туплана. Ҡайһы бер вакуоль өҫтәмә һыу һаҡлағыс булып тора. Күбеһенсә уны күҙәнәк эсендәге шыйыҡса тип атайҙар (күҙәнәк һуты). Амёба кеүек күҙәнәктәр вакуолдәге артыҡ һыуҙы ҡыҫып сығара ала. Эукариот күҙәнәктәрҙә вакуоль ҙурыраҡ була.
Күҙәнәк тышы структураһы (төҙөлөшө)[үҙгәртергә]
Капсула[үҙгәртергә]
Бактерияларҙың ҡайһы берҙәрендә күҙәнәк стенаһынан тыш желатинға оҡшаған капсулалар була. Капсулалар, полисахарид (пневмококкта, менингококкта), полипептид (себер язваһы таяҡсаларында) йәки гиалурон кислотаһынан (стрептококктарҙа) эшләнгән була. Капсула ябай буяғыс матдәләргә буялмай, махсус буяуға ғына буяла (аңлатма: күҙәтеү өсөн). Капсула функцияһы булып күп бактерияларҙың вирулентлығын (уҡы: зыянлығын) — аныҡлау тора. Капсула, организмдың лайлалы урындарҙа йәбешеп тороуында роль уйнай.
Ҡамсылар (флагелла)[үҙгәртергә]
Ҡамсылар ярҙамында күҙәнәктәр хәрәкәт итә. Ошо органелла цитоплазмала башланып, күҙәнәк стенкаһы аша сығалар. Улар оҙон епкә оҡшаш аҡһымдар. Ҡамсылар күбеһенсә бактерия күҙәнәктәрендә була, һәм хайуан күҙәнәктәрендә лә була.
Фимбриялар (пили)[үҙгәртергә]
Ҡыҫҡа сәс кеүек булалар, pilin аҡһымынан яһалған. Фимбриялар бактерияларҙың күҙәнәктәргә йәбешенеүенә булышлыҡ итә. Пилиның бер нисә төрө бар, мәҫәлән енси пили.
Функцияһы[үҙгәртергә]
Үҫеү һәм метоболизм[үҙгәртергә]
Күҙәнәк метоболизм арҡаһында үҫә. Метоболизм (матдәләр алмашыныуы) — күҙәнәккә йәшәү өсөн кәрәкле булған процесс. Метоболизм ике стадияға бүленә: катаболизм (ҡатмарлы органик берләшмәләрҙән ябайыраҡ берләшмәләргә тарҡалыу — энергия етештерә) һәм анаболизм (энергия ярҙамында аҡһымдар, сахарозалар, липидтар һәм нуклиен кислоталары синтезлау — энергия ҡулланыла). Организм шәкәрҙәр комплексын ябайыраҡ молекулаға — глюкозаға тарҡата. Ә глюкоза үҙ сиратында тарҡалып энергияһын АӨФҡа (аденозинөсфосфат — күҙәнәк энергия формаһы) тапшыра, ошо энергия тапшырыу процесы ике юл буйынса бара ала.
Беренсе юл, гликолиз, кислородһыҙ бара һәм анаэроб метаболизм тип тә атала. Был ысул менән барған реакцияларҙа водород иондары барлыҡа килә, ә улары үҙ сиратында АӨФ етештерелгәндә ҡулланыла. Прокариот күҙәнәктәрҙә, гликолиз — энергетик АӨФ туплауҙа берҙән-бер ысул булып тора.
Икенсе юл, Кребс циклы (йәки лимон кислотаһы циклы) тип атала. Был процесс митохондрия эсендә бара һәм күҙәнәктең бөтә функцияларын үтәрлек АӨФ эшләп сығара. Был ысул — энергетик уңышлыраҡ.
Үрсеү[үҙгәртергә]
Күҙәнәк бүленеүе тип бер күҙәнәктең ике яңы йәш күҙәнәккә бүленеүен атайҙар. Бүленеү арҡаһында күп күҙәнәклеләр уҫә (туҡыма уҫеү), ә бер күҙәнәклеләр — үрсей (вегетатив үрсеү). Прокариот күҙәнәктәр ике өлөшкә бүленеп һандарын икеләтһә, эукариоттар, ядро бүленеү процесы (митоз) һәм цитокинез (прокариот күҙәнәк бүленеүе) стадиялары аша үтеп, икеләнә.
Аҡһым синтезлау[үҙгәртергә]
Күҙәнәктәр үҙ эшмәкәрлегендә кәрәк булған аҡһымдарҙы синтезлау һәләтенә эйә. Аҡһым синтезлау процесы тип, ДНК һәм РНКла яҙылған мәғлүмәтте ҡулланып, аминокислоталарҙан (төҙөлөш материалдарынан) аҡһым яһау процесын атайҙар. Аҡһым синтезлау процесы ике төп этаптан тора: транскрипция һәм трансляция. Транскрипция ваҡытында ДНК молекулаһында яҙылған мәғлүмәтте уҡыу, һәм ошо мәғлүмәтте иРНК-ға (информацион РНК) яҙыу бара. Трансляция процесында, тРНКла (транспорт РНК) яҙылған мәғлүмәттән аҡһым синтезлана.
Хәрәкәт[үҙгәртергә]
Күҙәнәктәр ҡайһы процестарҙа хәрәкәт итә алалар, мәҫәлән, яра төҙәлгән саҡта, иммунитет реакцияһында һәм рак метастазында. Яраны төҙәлтер өсөн аҡ ҡан күҙәнәктәре зарар күргән ергә йүнәләләр һәм инфекция бактерияларын йоталар. Шул уҡ ваҡытта фибробластар (тоташтырыусы туҡыма күҙәнәге) яраланған уранға йүнәләләр һәм зыян күргән структураларҙы йүнәлтәләр.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Биологический энциклопедический словарь / Гл. редактор Гиляров М. С. — М.: «Советская энциклопедия», 1986. — 831 с. — 100 000 экз.
- Албертс Б., Брей Д., Льюис Дж., Рэфф М., Робертс К., Уотсон Дж. Молекулярная биология клетки: В 3-х т — 2-ое, переработанное. — М.: «Мир», 1993. — Т. 2. — 539 с. — ISBN 5-03-001987-1.
- Булдаков Л. А., Калистратова В. С. Радиоактивное излучение и здоровье — М.: Информ-Атом, 2003. — 165 с.
- Гилберт С. Биология развития: в 3-х томах — М.: «Мир», 1995. — Т. 3. — 352 с. — 5000 экз. — ISBN 5-03-001833-6.
Миҙгел баҫмалар[үҙгәртергә]
- Цитология и генетика (Ҡалып:ISSN) публикует статьи на русском, украинском и английском языках по выбору автора, переводится на английский язык (Ҡалып:ISSN)
- BMC Cell Biology ISSN: 1471—2121 Журнал в открытом доступе (Импакт-фактор (2010) — 2,46)
- International Journal of Cell Biology Print ISSN: 1687-8876 Online ISSN: 1687-8884 Журнал в открытом доступе
- Cell (Импакт-фактор (2010) — 32.401)
- Nature Cell Biology ISSN: 1465-7392 eISSN: 1476-4679 (Импакт-фактор (2010) — 19.407)
- Journal of Molecular Cell Biology Print ISSN 1674—2788 Online ISSN 1759-4685 (Импакт-фактор (2010) — 13.400)
- Journal of cell biology Print ISSN: 0021-9525 Online ISSN: 1540-8140 (Импакт-фактор (2010) — 6.290)
Тышҡы һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Наука о клетке // Лекция Е. Шеваля в проекте ПостНаука" (15.04.2013)
- Molecular Biology Of The Cell, 4е издание, 2002 г. — учебник по молекулярной биологии на английском языке
- (инг.) Библиотека изображений и видео внутреннего строения клетки Сell image library.
- (инг.) Видео: Строение животной клетки (Animal Cell)
- (инг.) Видео: Сквозь виртуальную клетку Through the Virtual Cell
- (инг.) Интерактивная анимация: строение прокариотической, животной и растительной клетки
- (инг.) Сборник материалов: AMAZING CELLS на сайте Learn Genetics
- (инг.) Интерактивная анимация: строение животной клетки
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Michie K, Löwe J (2006). "Dynamic filaments of the bacterial cytoskeleton". Annu Rev Biochem 75: 467–92.
- ↑ Ménétret JF, Schaletzky J, Clemons WM, et al., CW; Akey (December 2007). "Ribosome binding of a single copy of the SecY complex: implications for protein translocation". Mol. Cell 28 (6): 1083–92.


text:
Таш быуат
Таш быуат — кешелек дәүерендә, төп эш һәм һуғыш ҡоралдары башлыса таштан, шулай уҡ ағастан һәм һөйәктән эшләнгән, боронғо мәҙәни-тарихи дәүер. Таш быуат аҙағында балсыҡ һауыт-һаба ҡуллана башлайҙар.
Ҡоралдарҙы төрлө таштарҙан эшләйҙәр. Таш быуат аҙағында, Баҡыр, Бронза һәм Тимер быуатҡа хас металл әйберҙәр эшләргә өйрәнәләр.
Был дәүерҙә таш эшкәртеү технологияларын ҡулланыу кешелек эволюцияһына ҙур йоғонто яһай. Кешеләрҙең йәшәү ареалы Көнсығыш Африканан бөтә донъяға тарала. Ҡырағай хайуандарҙы эйәләштерә башлайҙар, баҡыр рудаһынан баҡыр алырға өйрәнәләр. Таш быуат тарихҡаса булған, яҙма иҫтәлектәр булмаған осорға ҡарай.


text:
География
Геогра́фия (грек телендә YewYpaφίa, ерҙе тасуирлау) — Ерҙе тасуирлаған, йәғни Ерҙең географик тышлығын тикшергән фәндәр системаһы. Географик тышлыҡ иһә литосфера, атмосфера, гидросфера һәм биосфераның бер-береһенә үтеп инеү һәм йоғонто яһау сфераһы итеп аңлайҙар. Физик география был тышлыҡтың физик асылы менән шөғөлләнә (уның элементтарының бер-береһенә ҡарата урынлашыу һәм унда барған процестар менән). Шунан тыш, географияның сәйәси, социаль һәм иҡтисади тармаҡтары бар. Был һуңғы йүнәлештәр кеше эшмәкәрлегенең төрлө төрҙәрен географик аспекта өйрәнәләр.
Йөкмәткеһе
Физик география[үҙгәртергә]
- Ҡитғалар
- Архипелагтар
- Утрауҙар
- Тауҙар
- Тигеҙлектәр
- Сүллектәр
- Океандар
- Диңгеҙҙәр
- Боғаҙҙар
- Йылғалар
- Күлдәр
Сәйәси география[үҙгәртергә]
Иҡтисади география[үҙгәртергә]
Социаль география[үҙгәртергә]
Географик төшөнсәләр[үҙгәртергә]


text:
Комплекс һан
Комплекс һан – ул рәүешендә күрһәтелә торған һан, бында һәм – ысын һандар, ә – уйланма берәмек. һаны өсөн тигеҙлеге дөрөҫ. Был аңлатмала – комлекс һандың ысын өлөшө, – уйланма өлөшө тип атала. Комплекс һандар бер үлсәмле һандар һыҙығын ике үлсәмле комплекс яҫылыҡҡа тиклем киңәйтә һәм һандың ысын өлөшөн күрһәтеү өсөн горизнталь күсәрҙе, уйланма өлөшөн күрһәтеү өсөү вертикаль күсәрҙе ҡуллана. Шулай итеп, һаны комплекс яҫылыҡта нөктәһе менән билдәләнә.
Комплекс һандарҙы тәүгеләрҙән булып итальян математигы Джероламо Кардано XVI быуатта ҡулланыуға индерә.
Комплекс һандар күп фәнни һәм машина төҙөү өлкәләрендә, шул иҫәптән физика, химия, биология, иҡтисад, электротехника, математика һәм статистикала ҡулланыла.


text:
Рәсәй Федерацияһы федераль именлек хеҙмәте
Рәсәй Федерацияһы федераль имәнлек хеҙмәте(урыҫ. Федеральная служба безопасности Российской Федерации) — тура Рәсәй Президентына буйһонған башҡарма федераль власының дәүләт орган. Төп маҡсат — дәүләт имәнлек.
Дәүләт именлеге органдар дәүләттең хоҡуҡ һаҡлау системаһының состав өлөшө.
Дәүләт именлеге органдар эшмәкәрлеге ғәмәлдәге дәүләт (конституцион) ҡоролошона ҡаршы енәйәттәргә юл ҡуймауға һәм уларҙы асыуға, дәүләттең тышҡы һәм эске именлеген тәьмин итеүгә йүнәлтелгән.
Дәүләт именлеге органдар норматив-хоҡуҡи базаһын РФ Конституцияһы, РФ-тың “Федераль именлек хеҙмәте тураһында”ғы законы (1995) тәшкил итә [1].
РФ Дәүләт именлеге органдар төп бурыстары:
- РФ-тың директив органдарын дәүләт именлегенә янаған хәүефтәр т да иҫкәртеү;
- сит илдәрҙең махсус хеҙмәт һәм ойошмаларының, айырым кешеләрҙең разведкалау һәм башҡа төр эшмәкәрлеген асыҡлау, иҫкәртеү һәм булдырмау;
- терроризм һәм диверсия эшмәкәрлегенә ҡаршы көрәште тәьмин итеү;
- дәүләт власы органдары менән берлектә ойошҡан енәйәтселеккә, коррупцияға, контрабандаға, енәйәтсел килемдәрҙе легалләштереүгә, халыҡ миграцияһына ҡағылышлы законһыҙлыҡтарға, ҡорал, һуғыш припастары, наркотик һәм психотроп матдәләр, мәғлүмәтте йәшерен юл менән алыу өсөн ҡулланыла торған техник саралар әйләнешенә ҡаршы көрәште тормошҡа ашырыу;
- көс ҡулланып, конституцион ҡоролошто үҙгәртеү, власты баҫып алыу йә ҡулда тотоу маҡсатын ҡуйған ҡораллы фетнәләрҙе ойоштороуға ҡаршы тороу;
- үҙ вәкәләттәре сиктәрендә дәүләт сере булып торған мәғлүмәттәрҙе һаҡлау;
- РФ именлеге, уның иҡт., фәнни техник һәм оборона потенциалын күтәреү мәнфәғәттәрендә үткәрелеүсе сараларҙы тормошҡа ашырыуҙа дәүләт власы органдарына булышлыҡ итеү һ.б.
Рәсәй дәүләт именлеге органдар тарихы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Рәсәй дәүләт именлеге органдар тарихы
Башҡортостан Республикаһы буйынса федераль именлек хеҙмәте идаралығы[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Башҡортостан Республикаһы буйынса федераль именлек хеҙмәте идаралығы


text:
Көкөрт
Көкөрт — Менделеевтың периодик таблицаһында 6-сы төркөм, 16-сы химик элемент. Атом массаһы 32,064. Һары төҫтәге тиҙ тоҡаныусан матдә. Техника, медицина һәм ауыл хужалығында ҡулланыла[2].
Үҙенсәлекле еҫле һары төҫтәге кристалл, иреү температураһы 112,8 °C, ҡайнау температураһы 444,6 °C, тығыҙлығы 2085 кг/m³ (a‑форма). Көкөртлө углеродта эрей, һыуҙа эремәй. Бактерицид әүҙемлеккә эйә, үҙлелеге, йылы һыйҙырыусанлығы, төҫө үҙгәреүсән. Йылытҡанда төрлө металдар һәм металл булмаған матдәләр м‑н (азоттан, алтындан, инерт газдарҙан, иодтан, платинанан башҡа) тәьҫир итешә. Башҡортостанда саф көкөрт рәүешендә, мәғдәндәр (ҡара: Пирит, Халькопирит), нефть, тәбиғи газ составында осрай. Газ көкөртөн сығарыу киң таралған; уның төрлө тауар (киҫәкле, төйөлгән, борсаҡланған, шыйыҡ хәлдә һ.б.) һәм препаратив (коллоид, еүешләнә торған онтаҡтар, полимер хәлендәге) формаларын етештерәләр. Саф көкөрт иретеү, мәғдәндәрҙе һәм көкөрт оксидын ҡайтарыу (көкөртлө нефттәрҙе, газ конденсаттарын эшкәрткәндә), углеводород газдарынан көкөртлө водородты окисландырыу юлдары менән алалар.
Окислатыу үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
- Металдар менән ҡушылыуы. Йылытҡанда көкөрт күпселек металдар менән, алтын, платина һәм иридийҙан башҡа, реакцияға инә.
- Водород менән ҡушылыу (йылытҡанда):
H2+ S= H2S - көкөртводород.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Химическая энциклопедия: в 5 т. / Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.) — Москва: Советская энциклопедия, 1995. — Т. 4. — С. 319. — 639 с. — 20 000 экз. — ISBN 5—85270—039—8.
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Ярёнга
Ярёнга — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 200 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 281 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000023153
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002315
- Бассейн коды — 03.02.02.002
- ГӨ буйынса томы — 03
- ГӨ буйынса сығарылыш — 0
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Ярёнга.


text:
Китаптар
Китаптар − ҡөръән, исламдағы изге китап.
Аллаһы Тәғәлә дин һәм шәриғәт хөкөмдәрен бәйән итеп,пәйғәмбәрҙәр аша йөҙ ҙә дүрт (104) китап иңдергән.Пәйғәмбәрҙәр ошо китаптар ярҙамында ҡәүемдәрен изге ғәмәлдәргә өндәгән. Иң беренсе Китап Әҙәм ғәләйһиссәләмгә 10 ҡағыҙ (бит), Шис ғәләйһиссәләмгә 50 ҡағыҙ (бит),Иҙрис ғәләйһиссәләмгә 30, Ибраһим ғәләйһиссәләмгә 10 ҡағыҙ (бит) иңдергән. Муса ғәләйһиссәләмгә Тәүрат китабын, Дауыт ғәләйһиссәләмгә Зәбур китабын, Ғайса ғәләйһиссәләмгә Инжил, һәм пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәткә ғәләйһиссәләм Ҡөръән китабын иңдергән. Ҡөръән алдағы бар китаптарҙы ла эсенә алған китап. Донъялыҡ өсөн дә, әхирәт өсөн дә кәрәкле хөкөмдәр бар.


text:
АҠШ Дәүләт департаменты
AҠШ Дәүләт департаменты (ингл. United States Department of State) —1789 йылда төҙөлгән АҠШ-тың тышҡы сәйәсәте буйынса илден дәүләт органы. Беренсе AҠШ Дәүләт сәркәтибе Томас Джефферсон булды.
Депратаментта АҠШ гербы – АҠШ ҙур мисәте һаҡлана.
Ойошма Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы һәм башҡа илдәрҙә булған сит илдәр буйынса министрлыҡтар аналогы булып тора.
Вашингтонда урынлашҡан.
Етәкселәр[үҙгәртергә]
- Хиллари Клинтон
- Джон Керри (1.02.2013 көндән)
АҠШ-тың виза сәйәсәте[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: АҠШ-тың виза сәйәсәте
Департамент АҠШ-тың виза сәйәсәте тормошҡа ашыра.


text:
Аҡһырғаҡ
Аҡһырғаҡ Чемери́ца(лат. Verátrum) — ләлә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған, йыуан тамырлы, эре ҡабырсаҡ япраҡлы, һепертке сәскәле, дымлы ерҙә үҫә торған ағыулы үлән[1].
Туғыҙ төрө билдәле.
Йөкмәткеһе
Ботаник яҙма[үҙгәртергә]
Күп йыллыҡ үҫемлек. Тамыры ҡыҫҡа әммә тармаҡлы. Һабағы тура, япраҡтары парлы. Ағыулы үҫемлек. Мал-тыуар ашап бармай. Йәш малдар ашап ағыулыныуы мөмкин.
Төрҙәре[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Шыршы турғайы
Шыршы турғайы (Клест-еловик ). Тәресуҡыш, нарат сыпсығы.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғай ҙурлыҡ. Туп булып йөрөйҙәр. Осҡанда тауышланалар, ағастарға ҡунһалар, тынып ҡалалар. Суҡыштарының остары ҡайсыланып тора. Ата ҡоштоң дөйөм төҫө ҡыҙғылт һары, ҡанаттары, ҡойроғо ҡара-көрән. Инә ҡоштоң һырты һорғолт йәшел, кәүҙәһенең аҫ яғы һарғылт һоро, ҡорһағы һары. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «кли-кли-кли». Сырҡылдап һәм һыҙғырып һайрай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Башлыса шыршы һәм ҡарағай орлоҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош, һирәк осрай. Ояһы ағаста була. Көрән таплы йәшкелт зәңгәр төҫтәге 3—4 бөртөк йомортҡа һала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90


text:
Ватикан
Ватика́н итал. Stato della Città del Vaticano, Ватика́н дәүләт ҡалаһы исеме ҡулланыла[2]) — Рим эсендә Италия менән берләштерелгән кәрлә дәүләт-анклав (донъяла иң бәләкәй дәүләт). Үҙенең исемен Mons Vaticanus тауы исеменән алған, латин телендә vaticinia «күрәҙәлек итеү урыны» тигәнде аңлата.
Халыҡ-ара хоҡуҡта Ватикандың статусы — Изге Тәхеттең (Святой Простол) ярҙамсы үҙалла территорияһы, Рим католик сиркәүенең юғары дин башлыҡтары резиденцияһы. Ватикандың суверенитеты үҙаллы (милли) түгел, ул Изге Тәхеттең үҙаллылығынан килә. Икенсе һүҙ менән әйткәндә, Ватикан халҡы түгел, ә Папа тәхете үҙаллы булып тора.
Сит ил дипломатик миссиялары Ватикан ҡала-дәүләткә түгел, Изге Простолға тәғәйенләнә. Изге Престолға тәғәйенләнгән сит ил илселәре һәм вәкилдәре, Ватикан ере бәләкәй булғанға, Римдә урынлашалар.[3]
БМО менән Изге Престол (Ватикан түгел) 1957 йылдан бирле хеҙмәттәшлек итә һәм даими күҙәтеүсеһе булып тора.[4] 2004 йылдан БМО-ла Изге Проетол хоҡуҡтары киңәйтелә. Бынан тыш 2008 йылдың августынан Ватикан Интерпол менән даими хеҙмәттәшлек итә.[5][6]
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
Боронғо дәүерҙә Ватиканда кеше йәшәмәгән, сөнки Боронғо Римдә был урын изге тип иҫәпләнгән. 326 йылда христианлыҡ урынлашҡас, изге Петр ҡәберлеге өҫтөндә Константин базаликаһы төҙөлә, шул осорҙан бирле бында кешеләр йәшәй башлай.
VIII быуат уртаһында барлыҡҡа килгән Папа дәүләте Апеннин ярымутрауының ҙур өлөшөн биләй, әммә 1870 йылда уны Италия короллеге тар-мар итә.
Хәҙерге хәлдә 1929 йылдың 11 февралендә Б. Муссолини хөкүмәтенең Латеран килешеүҙәре нәтижәһендә барлыҡҡа килә.
Сәйәси система[үҙгәртергә]
Ватикан — Изге Престол идара иткән абсолют теократик монархия. Рим Папаһы ҡулында абсолют закон сығарыу, башҡарма власть һәм суд, ул суверенитетты тотусы булып тора. Рим Папаһые кардиналдар ғүмерлеккә һайлап ҡуя. Рим Папаһы үлгәс, йәки тәхетән баш тартҡас, яңы Папа инаугурацияһына тиклем, уның бурысые камерленго башҡара.[7]
География[үҙгәртергә]
Ватикан Римдың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Ватикан тауында урынлашҡан, Тибрҙан бер нисә йөҙ метр алыҫлыҡта. Бөтә яҡтан да Италия менән сиктәш, дөйөм сик оҙрнлоғо 3,2 км. Сик оборона стенаһы менән тура килә. Изге Петр соборы майҙан алдындағы сик һыҙаты овпл формаһындағы майҙан булып тора.
Иҡтисад[үҙгәртергә]
Ватикан иҡтисады - коммерцияла булмаған планлы иҡтисад. Бөтә донъялағы католиктарҙан йыйылған иғәнә, беренсе сиратта, табыш сығанағы булып тора. 2003 йылда килем 252 миллион доллар, сығым — 264 миллион доллар. Туризм, поча маркаларын һатыу, монета-сувенирҙар һатыу, музейға инеү өсөн аҡса йыйыу килемдең бер өлөшөн тәшкил итә. Музейҙарҙа эшләүселәр, баҡсасылар, урам һәпереүселәрҙең күбеһе Италия граждандары.
Халҡы[үҙгәртергә]
Ватикандың барлыҡ халҡы Изге Престол подданныйҙары.
2005 йылдың 31 декабре торошло Изге Престол подданныйҙары 557 кеше булған. Шуларҙың 58-е кардиналдар, 293-ө Папа вәкәлләте кешеләре, 62 кеше руханиҙар, 101 кеше гвардия ағзалары, һәм дингә ҡағылышы булмаған 42 кеше. 1983 йылда бер генә никах та теркәлмәгән. Ватиканда гражданлыҡ был илдә тыуыу факты буйынса ла, нәҫел буйынса ла бирелмәй. Гражданлыҡ Изге Престолға хеҙмәт иткәндә бирелә, һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге тамамланғас туҡтатыла.[8]
1929 йылда Ватикан һәм Италия араһында төҙөлгән Латеран килешеүенә ярашлы, әгәр кешенең Ватикан гражданлығы туҡтатылһа, уның башҡа ил гражданлығы булмаған осраҡта уға Италия граждандығы бирелә.
Этник яҡтан, Швейцария гвардияһын иҫәпкә алмағанда, күбеһе итальяндар. «Көндөҙгө» халыҡ иҫәбенә, дәүләттән ситтә йәшәүсе, эшкә килгән 3000 итальян керә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Vatican City. CIA — The World Factbook(инг.)
- ↑ Гуценко К. Ф., Ковлер А. И. Конституционное право: Энциклопедический словарь / Отв. ред. и рук. авт. коллектива С. А. Авакьян. — М.: НОРМА-ИНФРА-М, 2000. — 688 с. — ISBN 5-89123-409-2
- ↑ Адрес посольства Ватикана в Италии
- ↑ at Holyseemission.orgҠалып:Недоступная ссылка
- ↑ List of Member States
- ↑ http://www.interpol.int/Public/Icpo/Members/dates.pdf
- ↑ Камерленго / Католическая энциклопедия. EdwART. 2011.
- ↑ В Ватикане зарегистрированы 557 граждан
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Красиков А. А. Ватикан: история и современность. М., 1991
- Музеи Ватикана. Рим. М., 1974
- Колупаев В.Е. Российско-ватиканские отношения в ХХ веке: новые документы Русского зарубежья // Современная Европа : Журнал общественно-политических исследований. 2011, № 3. С. 106-111.
- Колупаев В.Е. Восточные коллекции Ватикана // Восточная коллекция. 2008. № 4. 135—142.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Официальный сайт Святого Престола — на немецком, английском, испанском, французском, итальянском, португальском языках и латыни
- Официальный сайт государства Ватикана — на итальянском, английском, немецком, испанском, французском языках
- Государство Град Ватикан — сайт Ватикана на русском языке
- Сайт о Ватикане — история, культура достопримечательности Ватикана
- Город — государство Ватикан — статья о Ватикане, его истории и достопримечательностях
- Статьи о Ватикане — сайт о Бенедикте XVI


text:
Ҡалып:Флагификация/ФРГ
Был Флагификация/ФРГ ҡалыбы өсөн документация. Ҡалып:Флагификация/флаг аша автоматик яһалған
Ҡалып:Флагификация/ФРГ ҡалыбында илдең, ҡаланың, субъектың һ.б. флагы тураһында мәғлүмәт бар һәм ул тура мәҡәләгә өҫтәү өсөн тәғәйенләнмәгән. Тик {{флагификация}}, {{флаг}} һ.б. кеүек ҡалыптар аша ҡулланыла. Флаг тураһында фекерегеҙҙе ҡалыптың фекер алышыу битендә белдерегеҙ.
Ҡалып исеме урыҫса (хәҙергә тиклем тәржемә ителмәгән) булһа — Исемен үҙгәртергә менюһы аша исемен башҡортсаға әйләндерегеҙ.
Ҡалып категорияһын да тәржемә итһәгеҙ — ҡалыптар тәртиптә буласаҡ
Ҡалыпты үҙгәрткәндән һуң кеш таҙартыу функцияһын ҡулланығыҙ.
Стандарт параметрҙар
Ҡулланыу
- {{флаг|Федеративная Республика Германии (до 1990)}} > Ҡалып:Флагификация/Федеративная Республика Германии (до 1990)
- {{флагификация|Федеративная Республика Германии (до 1990)}} > Ҡалып:Флагификация/Федеративная Республика Германии (до 1990)
Был ҡалыпты ҡулланған биттәрҙең боҙолоуына сәбәп булмаҫ өсөн тикшереү-һынауҙарығыҙҙы тәүҙә үҙ битегеҙҙә эшләгеҙ.