text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Мәҙәниәт » Страница 73
Ситкә шылығыҙ, сит ил кинолары, башҡорт фильмы, түргә үт!
Новости / Мәҙәниәт // 31-08-2010, 11:01
– Кино төшөрәбеҙ, килегеҙ! – кемгә нисектер, миңә режиссер Айгиз Ғабдуллиндың был һүҙҙәре йыр кеүек ишетелде. Ниндәйҙер роль башҡарыу өсөн түгел (әртистәрҙең икмәген ауыҙҙарынан һыпыра тартып алып булмай бит!), ә ни бары ситтән күҙәтеүсе булып саҡырылдым Әбйәлил районының Байым ауылына, ә шулай ҙа тулҡынланыуым хаттин ашҡайны – хас та серле кино донъяһына ишекте аса бирҙеләр: «Рәхим итегеҙ!». Шул ишектән режиссер-оператор, уларҙың ярҙамсыларының эшен, актерҙарҙың уйынын бер күҙ менән генә булһа ла – фотообъективтан – күҙәтер өсөн елдереп барып еттем тәғәйен урынға....
Тырышҡан – кино төшөргән!
Новости / Мәҙәниәт // 28-08-2010, 16:10
«Башҡортостан» киностудияһында 1995 йылдан эшләгәс, уның төрлө осорҙарын күрергә, кисерергә тура килде. Ҡыуандыҡ та, иланыҡ та. Бөгөн, беҙҙең профессиональ байрам – Рәсәй киноһы көнөндә, башҡорт киноһы тураһында нимә әйтергә була? Интернет-форумдарҙа, таныш-белештәрҙең иң тәүге һорауы, ғәҙәттә, бер: «Ҡасан һеҙ Салауат Юлаев тураһында кино төшөрәсәкһегеҙ? Нишләп һеҙ һаман да меҫкен хәлдә ул?». Икенсе һорауҙы «үрҙәге»ләргә төбәйем, ә инде тәүге һорауға яуап бирергә баҙнат итәм.
...
...
Ҡыҙыл автобустар ҡалаһына сәЙәХәт
Новости / Мәҙәниәт // 24-08-2010, 19:39
Их, икһеҙ-сикһеҙ булып йәйелеп ятҡан диңгеҙҙең күҙ күреме етмәҫтәй офоҡтарына ҡарап, тәнде рәхәт итеп ҡытыҡлаған ҡомға күмелеп ятырға ине. Ә аҙаҡ күптән инде иркә тулҡындары менән үҙенә саҡырып торған зәп-зәңгәр диңгеҙ ҡосағына инеп сумаһың. Арығансы рәхәтләнеп тулҡындар менән ярыша-ярыша ҡолас ташлап йөҙәһең дә, һуңынан тыныс ҡына ятып, күктең зәңгәрлегенә һоҡланып, диңгеҙҙә бәүеләһең. Рәхә-ә-әт. Йә булмаһа, һөйгәнең менән етәкләшеп, яйлап ҡына Париж урамдарын буйлайһың, Эйфель башняһына ҡарап ләззәт табаһың, Сена йылғаһына текәлеп, тормоштоң матурлығына һоҡланаһың....
Иңдәрендә – икеләтә яуаплылыҡ
Новости / Мәҙәниәт // 21-08-2010, 16:10
Күптән түгел тағы ла бер матур, һоҡланғыс ғаилә барлыҡҡа килде. Башҡортостан сәхнәһен үҙ пародиялары менән әсир иткән Илнур Юламанов һәм «Гәлсәр һандуғас» проекты осорған һандуғастарҙың береһе Альбина Килдейәрова июль айында гөрләтеп туй үткәрҙе. Альбинаның «Беҙҙе яҙҙар осраштырҙы», «Йәшлек яҙы», «Оҙата барма», «Яныуҙарым һинең өсөн», «Ҡыр ҡаҙҙары» йырҙары тамашасы күңелендә үҙ урынын яулаған. Илнурҙың Николай Дроздов, Борис Ельцин, Мортаза Рәхимов һәм башҡа әллә күпме сәйәсмәнгә һәм артисҡа пародиялары, моңло йырҙары башҡорт эстрадаһын тағы ла байытып, төрләндереп ебәрҙе....
«Ҡара алтын», йәнһеҙ сүллек һәм бәйғәмбәр иле
Новости / Мәҙәниәт // 21-08-2010, 15:36
«Аллаһтан башҡа илаһ юҡ, Мөхәммәт – уның бәйғәмбәре» («Лә иләһә иллаллаһ, Мөхәммәд әр-рәсүлуллаһ») тигәнде был илдә бик йыш ишетергә тура килә. Ул таң менән мәсет манараларынан яңғырай башлай ҙа төнгө намаҙғаса әллә нисәмә тапҡыр ҡолаҡтарҙы наҙлай. Сәғүд Ғәрәбстанына сәйәхәт ҡылыусылар, донъяның башҡа илдәрендәге курорттарҙан айырмалы рәүештә, төндәр буйына кәйеф-сафа ҡороп йөрөй алмаясаҡ. Бында тотошлайы менән шәриғәт ҡанундары хакимлыҡ итә. Төп халыҡ үҙ илен «Ғәрәп утрауы» тип йөрөтә.
...
Төньяҡ башҡорттары
Новости / Мәҙәниәт // 17-08-2010, 11:35
Төньяҡ башҡорт ырыуҙарына Ғәйнә, Танып, Уң, Балыҡсы һәм Уран ырыуҙары инә. Улар Каманың ҡушылдыҡтары Түлвә, Беүә, Танып, Ҡариҙелдең урта ағымында ярайһы уҡ ойошоп ултырған. Сарс, Төй, Йүрүҙән буйында йәшәйҙәр. Был төбәк XIX быуат аҙағына тулыһынса формалашҡан. Бынан алдағы осорҙа башҡорт ерҙәренең төньяҡ сиге киңерәк тә булған булырға тейеш.
Балыҡсы ырыуы Төй һәм Сарс йылғалары буйында, уларҙың Ҡариҙелгә ҡойған еренә ҡәҙәр йәшәгән. Көньяҡтан күршеләре уңдар булған. Таныптар иһә көнсығышҡа, Танып буйына тик 1715 йылдарҙа күсенгән. Уңдар XVI – XVII быуаттарҙа Ҡариҙел менән Ағиҙелдең түбәнге ағымында ҙур ғына майҙанды биләгән. Һуңынан төбәк бер нисә өлөшкә бүленгәс, ырыуҙың бер төркөмө Танып буйында ҡалған, байтағы Ҡариҙел буйына күсенгән. Артабан улар Йүрүҙәндең түбәнге ағымын да биләгән....
Мырҙалар тарихы
Новости / Мәҙәниәт // 17-08-2010, 11:34
Ете ырыуҙан торған Әйлеләрҙең бер тармағы – Мырҙалар ырыуы. Уның иҫ киткес боронғо тарихы тарихсылар тарафынан һаман да ныҡлап өйрәнелмәгән. Иң тәүҙә «мырҙа» һүҙенең килеп сығышын, нимә аңлатҡанын ҡарайыҡ.
Мыр – тамыр һүҙ, ҙа – ялғау. Мырҙа һүҙе фарсы, ғәрәп халҡында мирза рәүешендә әйтелеп, батша мәғәнәһен бирә. Ғәрәптәрҙең батшаһы – әмир. Ошо һүҙҙең тамырында ла «мир», беҙҙеңсә «мыр» тамыры ята булыр. «Мырҙа» атамаһының тәүге боронғо мәғәнәһе, тимәк, батша тигәнде аңлата.
Күренекле башҡорт уҡымышлыһы һәм ғалим Тажетдин Ялсығолов ХVIII быуат аҙағында – ХIХ быуат башында яҙылған «Тәуарихи Болғариә» тигән китабында Әйле ырыуы шәжәрәһен килтергән. Шәжәрәгә ҡарағанда, башҡорт һәм болғар хандарының Әйле ырыуы башҡорттары булыуы раҫлана. Тимәк, тағы ла аныҡлабыраҡ әйтһәк, башҡорт һәм болғар батшалары булып Мырҙалар ырыуынан һайланған кешеләр торған....
Мыр – тамыр һүҙ, ҙа – ялғау. Мырҙа һүҙе фарсы, ғәрәп халҡында мирза рәүешендә әйтелеп, батша мәғәнәһен бирә. Ғәрәптәрҙең батшаһы – әмир. Ошо һүҙҙең тамырында ла «мир», беҙҙеңсә «мыр» тамыры ята булыр. «Мырҙа» атамаһының тәүге боронғо мәғәнәһе, тимәк, батша тигәнде аңлата.
Күренекле башҡорт уҡымышлыһы һәм ғалим Тажетдин Ялсығолов ХVIII быуат аҙағында – ХIХ быуат башында яҙылған «Тәуарихи Болғариә» тигән китабында Әйле ырыуы шәжәрәһен килтергән. Шәжәрәгә ҡарағанда, башҡорт һәм болғар хандарының Әйле ырыуы башҡорттары булыуы раҫлана. Тимәк, тағы ла аныҡлабыраҡ әйтһәк, башҡорт һәм болғар батшалары булып Мырҙалар ырыуынан һайланған кешеләр торған....
Хыялдар ҡанат ҡуя
Новости / Мәҙәниәт // 14-08-2010, 15:54
Бигерәк ҡыҙыҡ был тормош. Кемдер мәктәп йылдарында уҡ кем буласағын аныҡ белеп, шул юлды ҡыуа. Яратҡан һөнәренә эйә булып, эшенән ҡәнәғәтлек алып йәшәй, яңы ижади үрҙәр яулай. Ә икенселәр, йәше ҡырҡ-иллегә етһә лә, һаман үҙ-үҙен эҙләй. Сөнки тәбиғәт тарафынан әҙәм балаһына шул тиклем икһеҙ-сикһеҙ һәләт-мөмкинлек бирелгән, һәм кеше ғүмере буйы шул һәләттәрен, ошоға бәйле тормоштоң да яңы, быға тиклем бөтөнләй таныш булмаған матурлыҡ-хазиналарын берәм-берәм асып, ғәжәпләнеп тә, дәртләнеп-илһамланып та ижад итә башлай, төрлө ниәттәр ҡороп, уға тиҙерәк ирешергә, өлгөрөп ҡалырға тырыша. Һалған көс-тырышлығының емештәрен татып, үҙе лә ҡыуана, яҡындарын, әйләнә-тирәләгеләрен дә шатландыра, һоҡландыра.
Минең геройым да шундайҙарҙан....
Мәңгелек бер көнгә торошло саҡта
Новости / Мәҙәниәт // 12-05-2010, 23:20
Парк гөрләй. Шарҙар, сәскәләр, еңеү ленталары, ихлас йөҙҙәр, түштәре орден-миҙалдар менән ҡапланған мылтыҡ урынына таяҡ тотҡан бабайҙар һәм, быныһы бигерәк мөһим, уларҙы ипле генә итеп етәкләгән йә ҡултыҡлаған ул-ҡыҙҙар, ейән-ейәнсәрҙәр... Президент килергә әле сәғәткә яҡын ваҡыт бар. Ул Мәңгелек ут янына сәскәләр һалып, батырҙар рухы алдында баш эйәсәк, хөрмәт күрһәтәсәк.
Матур йөҙлө бабайҙар була. Ундайҙарҙы, йөҙҙәре нурҙай балҡый, тиҙәр. Парктың ауыҙын үтеү менән шундай нурлы, түбәтәйле ветеран күҙемә салынды. Нисектер нурлы кешегә күңел үҙе ылыға бит....
Матур йөҙлө бабайҙар була. Ундайҙарҙы, йөҙҙәре нурҙай балҡый, тиҙәр. Парктың ауыҙын үтеү менән шундай нурлы, түбәтәйле ветеран күҙемә салынды. Нисектер нурлы кешегә күңел үҙе ылыға бит....
Йәшлек гәзитенең онлайн-каналы!
tv / Мәҙәниәт // 22-01-2010, 00:51
Внимание! Если у вас картинка(видео) не показывается, просим открыть страничку другими браузерами, например Интернет Эксплорер, Мозилла, Гугл Хром, Опера.
Для того, чтобы оставить комментарии нужно авторизоваться через социальные сети вконтакте, фейсбук и др социальные сети. Также есть возможность комментировать через сайт. Мы были бы рады, если вы поделились сложностью подключения к онлайн-каналу, о качестве видеосигнала и качестве звука..
Если на вашем экране видна загрузка видеосигнала, но появилось сообщение об ошибке, вам необходимо нажать F5 и обновить содержимое окна...
[/aviable]


c: text/html

text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Тарих » Совет Башҡортостанына бағышланған значоктар: "Салаватская лыжня" йыйылмаһы
Совет Башҡортостанына бағышланған значоктар: "Салаватская лыжня" йыйылмаһы
Салауат ҡалаһы нефть химияһы һәм спортсылар төбәге булараҡ дан тота. Саңғы спортында еңеүселәргә бүләк итеү өсөн 1975 йылда ошондай сувенир значоктар яһалған. Йыйылмала 100, 200, 300, 600, 800, 1000 саҡрымға саңғы ярышында еңеүҙе күрһәткән значоктар бар.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Халыҡ-ара стандарт китап номеры
Халыҡ-ара стандарт китап номеры (ингл. International Standard Book Number, ҡыҫҡаса — ингл. ISBN) — китап баҫмаһының уникаль номеры, китапты сауҙа селтәрҙәрендә таратыу һәм баҫма менән эшләүҙе автоматлаштырыу өсөн кәрәк. Китапхана-библиографик классификация (библиотечно-библиографическая классификация, ББК), универсаль унарлы классификация (универсальная десятичная классификация, УДК) индекстары һәм авторлыҡ билдәһе менән бергә, халыҡ-ара стандарт китап номеры нәшерләү пакетының бер өлөшө булып тора.
Стандарт Бөйөк Британияла 1966 йылда Гордон Фостерҙың 9 урынлы стандарт китап номеры (ингл. Standard Book Numbering code, ҡыҫҡаса — ингл. SBN code) нигеҙендә эшләнә. 1970 йылда бер аҙ үҙгәреш менән ISO 2108 халыҡ-ара стандарты тип ҡабул ителә. 2007 йылдың 1 ғинуарынан халыҡ-ара стандарт китап номерының 13 урынлы яңы стандарты индерелә, ул штрих-кодҡа тап килә.
Ваҡытлы матбуғат баҫмалары өсөн дә бындай ISSN (International Standard Serial Number) стандарты бар.
Рәсәйҙә халыҡ-ара китап стандарт номеры 1987 йылдан ҡулланыла[1], Белоруссияла — 1993 йылдан[2].
Йөкмәткеһе
Номерҙың составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баҫмаларға идентификаторҙарҙы китаптарҙы халыҡ-ара стандарт нумерациялау өлкәһендәге милли агентлыҡтар бирә. Бының менән Рәсәйҙә 2013 йылдың 9 декабренә тиклем — Рәсәй китап палатаһы, Беларуста — Милли китап палатаһы, Украинала — Украина китап палатаһы[3], Ҡаҙағстанда Ҡаҙағстан Республикаһы Милли дәүләт китап палатаһы шөғөлләнә. Китаптарға 2006 йылға тиклем бирелгән халыҡ-ара стандарт китап номерҙары халыҡ-ара стандарт китап номеры аббревиатураһынан (баҫманың ниндәй телдә булыуына бәйһеҙ) һәм дефис йә буш ара менән үҙгәреүсән оҙонлоҡтағы дүрт төркөмгә бүленгән ун символдан тора:
- нәшер ителеү иле йә баҫманың теле уртаҡ булған илдәр төркөмө; ISBN халыҡ-ара агентлығы тарафынан бирелә. Идентификаторҙағы һандар иҫәбе китап продукцияһының күләменә бәйле (берәүҙән күберәк булыуы ихтимал), мәҫәлән: 0 һәм 1 — инглиз телле, 2 — француз телле, 3 — немец телле, 4 — япон телле, 5 — рус телле (элекке СССР илдәренең ҡайһы берҙәре, Рәсәй) илдәр төркөмө, 7 — ҡытай теле, 80 — Чехия һәм Словакия, 600 — Иран, 953 — Хорватия, 966 — Украина, 985 — Беларусь Республикаһы, 9956 — Камерун, 99948 — Эритрея. Дөйөм алғанда, төркөмдәргә 0—5, 7, 600—649, 80—94, 950—993, 9940—9989, 99900—99999 һандары бирелгән[4];
- нәшриәт коды; ISBN милли агентлығы тарафынан бирелә, нәшерсе баҫып сығарырға ниәтләнгән баҫмаларҙың һаны иҫәпкә алына. Эрерәк нәшриәттәргә, баҫмаларға ҡуйыла торған билдәләр күберәк була алһын өсөн, ҡыҫҡараҡ һан бирелә (Рәсәй агентлығы тарафынан ISBN өсөн ҡуйыла торған нәшерсе һәм баҫма номерҙарының тотош оҙонлоғо һигеҙ һандан тора).[5]
- баҫманың уникаль номеры (Рәсәйҙә — 6-нан 1-гә тиклем билдәнән тора);
- контроль һан (0-дән 9-ға тиклемге ғәрәп һаны йә рим һаны X); ISBN-дың һанлы өлөшөнөң дөрөҫлөгөн тикшереү өсөн хеҙмәт итә. Хисаплауҙы ISBN милли агентлығы башҡара.
- Контроль һанды хисаплау миҫалы
- 9 урынлы ISBN номеры 2-266-11156 өсөн:
- Ҡабатландыҡтар (код һанын коэффициентҡа ҡабатлағас) суммаһы 170 тәшкил итә, был һанды 11-гә бүлгәс, ҡалдығы 5 була.
- Контроль һан ошолай хисаплана: 11 − 5 = 6. ISBN-дың тулы номеры: 2-266-11156-6.
- Контроль һандың дөрөҫлөгөн иҫбатлау: 170-кә контроль һан ҡушыла: 170 + 6 = 176, был һан 11-гә ҡалдыҡһыҙ бүленә.
EAN-13 форматындағы штрих-код сифатында ҡулланыу өсөн ISBN-ға GS1 978 префиксы өҫтәлә, уны GS1 ассоциацияһы бирә, һәм ISBN-дың контроль һаны урынына EAN-13 стандарты буйынса хисапланған контроль һан ҡулланыла. Өҫтәмә рәүештә тағы ла 979 префиксы бүленгән.
2007 йылдың 1 ғинуарынан ISBN-дың 13 урынлы яңы стандарты индерелә, ул штрих-кодҡа тура килә. Элегерәк бирелгән ISBN-дар яңыға тотҡарлыҡһыҙ конвертациялана (978 + ISBN-дың тәүге 9 һаны + EAN-13 буйынса хисапланған контроль һан).
Әҙ тираж менән сыҡҡан (1 000 данаға тиклем) йә «шәхсән» ҡулланыу өсөн сығарылған баҫмалар өсөн ISBN номеры биреү мотлаҡ түгел.
Яуаплылыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
ISBN системаһына ҡушылыу нәшерсегә түбәндәгеләр өсөн яуаплылыҡ йөкмәтә:
- ISBN милли агентлығы тарафынан бирелгән ISBN-дарҙы ғына ҡулланыу өсөн;
- ISBN-ды алыу, баҫмала урынлаштырыу һәм нисек итеп урынлаштырыу өсөн;
- үҙ баҫмаларында башҡа нәшриәттең ISBN-ын рөхсәтһеҙ файҙаланған өсөн;
- ISBN-ды башҡа нәшриәткә рөхсәтһеҙ тапшырған өсөн;
- ISBN милли агентлығына файҙаланылған номерҙар, атаманың, юридик адрестың үҙгәреүе, эшмәкәрлекте туҡтатыу тураһында ваҡытында хәбәр итеү өсөн;
- нәшриәттең атамаһы үҙгәргәндә йә ISBN системаһында ҡаралған башҡа осраҡтарҙа теркәлеүсенең яңы номерын ваҡытында алыу өсөн.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Что такое ISBN на сайте www.libex.ru
- ↑ Белорусское агентство ISBN
- ↑ Книжкова палата України
- ↑ Полный список идентификационных номеров стран и групп стран, объединенных языком издания (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2012.
- ↑ Вестник 4(21)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- The International ISBN Agency
- Как получить ISBN
- Официальный веб-сайт Российской книжной палаты
- Национальная информационная система «Книги в наличии и печати» — российский аналог оригинального проекта компании R.R. Bowker «Books in Print»
- РКП — Пособие для издателей по ISBN
- ISO 2108:2005 на www.iso.org
- RFC 3187 Использование индексов ISBN в качестве URN
- International.Org/converter/converter.html Генератор ISBN для издателей на сайте International ISBN Agency
- Онлайн-конвертер 10-значных ISBN в 13-значные на ISBN.Org
- International.Org/en/identifiers/allidentifiers.html Numerical List of Group Identifiers — определение страны происхождения по первым цифрам ISBN
- ISBN checksum validator — проверка правильности расчета контрольной цифры ISBN онлайн
- Генератор штрихкодов на основе 13-значных ISBN
- Перевод EAN/Bookland в 13-значные ISBN
- Расчет и проверка контрольной цифры 10-значных и 13-значных номеров ISBN самостоятельно


text:
Төбәктә наркоманияны иҫкәртеү һәм сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалау темаһын иң яҡшы яҡтыртыу конкурсына ғаризалар ҡабул ителә
Төбәктә наркоманияны иҫкәртеү һәм сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалау темаһын иң яҡшы яҡтыртыу конкурсына ғаризалар ҡабул ителә Фото: Depositphotos.com
ӨФӨ, 2017 йыл, 2 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Башҡортостанда киң мәғлүмәт сараларында наркоманияны иҫкәртеү һәм сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалау темаһын иң яҡшы яҡтыртыу буйынса ижади конкурста ҡатнашыу өсөн ғаризалар ҡабул итеү башланды.
Конкурс журналистарҙың һәм редакцияларҙың иғтибарын йәмәғәтселектең сәләмәт йәшәү рәүеше тураһында ыңғай фекерен булдырыуға, үҫеп килгән йәш быуын араһында наркоманияны, эскелекте, тәмәке тартыуҙы иҫкәртеү проблемаларына йәлеп итеү, журналистарҙың һөнәри оҫталығын арттырыу; уҡыусыларҙың һәм тамашасыларҙың аудиторияһын киңәйтеү маҡсатында үткәрелә.
Бәйгелә республика, ҡала, район, берләштерелгән гәзит, журнал редакциялары, шулай уҡ республика электрон киң мәғлүмәт саралары (интернет, телевидение һәм радио) ҡатнаша ала. Төрлө жанрҙағы эштәр – мәҡәлә, репортаж, интервью, очерк, радио-, телетапшырыуҙар ҡабул ителә.
Конкурсты ойоштороусылар — Башҡортостандың Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Журналистар союзы. Положение Матбуғат агентлығының рәсми сайтында «Документтар» бүлегендә баҫылған.
Конкурсҡа 2017 йылдың 1 ғинуарынан 2017 йылдың 15 декабренә тиклем донъя күргән материалдар тәҡдим ителә. Уларҙың һаны сикләнмәй. Эштәрҙе 2017 йылдың 20 декабренә тиклем ебәрергә кәрәк. Адресы: 450077, Өфө ҡалаһы, Киров урамы, 45, 420-се, 422-се бүлмәләр (тел. 218-07-73, 218-07-76).


text:
- Подробности
- Просмотров: 418
ЙОЛА ХОҠУҒЫ, ҡат-ҡат ҡулланыу һөҙөмтәһендә йәмғиәттә хасил булған тәртип ҡағиҙәләре (йолалар) йыйылмаһы. Тарихи яҡтан хоҡуҡтың иң иртә формаһы. Й.х. нормалары яҙма рәүештә лә, телдән-телгә күсеп тә йәшәргә мөмкин. Дәүләттәр барлыҡҡа килеү һәм үҫеү м‑н Й.х. ҡануниәт формалашыу өсөн нигеҙ була, йәки Й.х. уның тарафынан ҡыҫырыҡлана һәм йәшәүҙән туҡтай. Башҡорттарҙа 20 б. башына тиклем шәриғәт м‑н бер рәттән хоҡуҡ сығанағы була. Й.х. нормалары башҡ. общинаһы тормошоноң бөтә яҡтарын көйләгән, төрлө соц. ҡатламдарҙың хоҡуҡ һәм бурыстарын (ҡара: Аҫаба, Бей, Батыр, Тархан, Ялсы) билдәләгән, күрше ҡәбилә һәм халыҡтар м‑н үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙе, эске һәм ҡәбилә-ара бәхәстәрҙе көйләгән (ҡара: Барымта, Ҡарымта). Й.х. эш итеү өлкәһенә ер биләү һәм ерҙе файҙаланыу, ш. иҫ. күсеп йөрөү маршруттарын (ҡара: Башҡорт йәйләүҙәре), көтөүлектәр, баҫыуҙар, сабынлыҡтар сиктәрен билдәләү, урман һәм солоҡсолоҡ биләмәләрен, һыу ятҡылыҡтарын (ҡара: Ер бүлеме) файҙаланыу мәсьәләләре ингән. Ғаилә-никах мөнәсәбәттәре (ш. иҫ. никахты теркәү шарттары, ҡалым түләү күләме һәм тәртибе һ.б.), мөлкәтте мираҫ итеп алыу тәртибе һәм формалары (ҡара: Майорат, Минорат) Й.х. нормаларына ярашлы көйләнгән. Й.х. нормаларына аңлатма биреүҙе һәм уларҙың үтәлешен — ырыу һәм ырыу бүленеше аҡһаҡалдары, суд бурыстарын аҡһаҡалдар ҡоро башҡарған; Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң был вазифалар яйлап ырыу һәм ҡәбилә башлыҡтарына — бейҙәргә, тархандарға, кенәздәргә, һуңыраҡ старосталарға, старшиналарға күскән. Айырыуса мөһим мәсьәләләр б‑са ҡарарҙар халыҡ йыйылыштарында (ҡара: Йыйын, Ҡоролтай, Майҙан) ҡабул ителгән. Фекер айырымлыҡтары һәм шәриғәт нормаларына тап килмәү осраҡтарында, ҡағиҙә булараҡ, хоҡуҡ йолаларына, суд прецеденттарына таянғандар. Суд вазифаларын ш. уҡ муллалар, Ырымбур мосолман диниәназараты ойошторолғандан һуң тик указлы муллалар (мулла вазифаһына Губерна идаралығы указы м‑н раҫланғандар) үтәгән. Ырымбур мосолман диниә назараты сығарған “Мәхәллә муллалары эшенә етәкселек... ҡағиҙәләре”нә (1983) ярашлы, мираҫты йәки ғаилә мөлкәтен бүлгәндә (айырылышыу, улдарҙы айырым ғаилә итеп башҡа сығарыу һ.б.) үҙ мәнфәғәтен ҡайғыртҡан кешеләр, дөйөм ризалыҡҡа нигеҙләнеп, Й.х. нормаһына ярашлы ҡарарға килә алған; бәхәсле осраҡтарҙа муллаға мөрәжәғәт итергә тейеш булғандар, ул милекте шаһиттар алдында шәриғәт б‑са бүлгән; риза булмаған осраҡта вариҫтар граждандар судына (ул шәриғәт ҡанундарына ярашлы эш итергә тейеш булған), урындағы властарға йәки ауыл йыйынына мөрәжәғәт иткән. Төрлө енәйәттәр өсөн хөкөм дә Й.х. ярашлы сығарылған. Ауыр енәйәт (кеше үлтереү, ҡат-ҡат урлашыу, талау, зина ҡылып, ул фашланһа һ.б.) өсөн башҡа хөкөм саралары м‑н бергә үлем язаһы ла ҡулланыла алған. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан алып, Й.х. яһаҡты һәр ихатаға бүлеү һәм яугирҙарҙы тәьмин итеү (ҡара: Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте) мәсьәләләренә лә ҡағылған. Шәжәрәгә һәм башҡа тарихи сығанаҡтарға ярашлы, башҡорттарҙың үҙ йолаларын һәм динен һаҡлау хоҡуғын таныу уларҙың Рәсәйгә ҡушылыу шарттарының береһе булған, ләкин башҡорт ихтилалдарынан (17—18 бб.) һуң дөйөм башҡ. йыйындары тыйылған, старшиналарҙы һайлап ҡуйыу индерелгән. 18—19 бб. батша хөкүмәтенең башҡорттарға һәм Башҡорт ғәскәренә ҡағылышлы ҡарарҙарында һәм юридик акттарында ауыл һәм улус йыйындарына, кантон башлыҡтарына ҡайһы бер мәсьәләләрҙе Й.х. б‑са хәл итеүҙе рөхсәт иткән пункттар бар. “Башҡорттар тураһында положение” башҡорттарҙың Й.х. көсөндә булыуын закон м‑н нығыта, шул рәүешле уның шәриғәт нормалары һәм Рәсәй закондары м‑н параллель эшләүен ҡанунлаштыра. Революциянан (1917) һуң совет хоҡуғын кодификациялау һәм ҡануниәтте яңыртыу (1922—24) м‑н Й.х. эш итеүе сикләнә. Шәриғәт нормалары һәм ҡалым кеүек нормалар тыйыла. Шул уҡ ваҡытта ҡануниәткә инмәгән ғаилә һәм мөлкәт мөнәсәбәттәренә ҡағылышлы ҡайһы бер мәсьәләләр Й.х. м‑н көйләнеүен дауам итә.
Әҙәб.: Тукман А.И. Положение о башкирах. Уфа, 1912; Бикбулатов Н.В. Шариат и обычаи в разделе семейного имущества и наследования //Исследования по исторической этнографии Башкирии. Уфа, 1984.
Н.В.Бикбулатов, Р.М.Йосопов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Һәр кешенең донъяға килеүе уға исем ҡушып, тыуыу тураһында таныҡлыҡ биреп беркетелә.
Балаға исем ҡушыу — яуаплы эш. Кеше тыуғас та алған исемен ғүмере буйына йөрөтә. Ата-әсәләрҙең күбеһе балаға исем ҡушыуға бик етди ҡарай, ләкин бөтөнләй уйламай исем ҡушыусылар ҙа осрай әле.
Яңы тыуған сабыйға — киләсәктә үҙ иленең тулы хоҡуҡлы гражданинына — исем һайлағанда исемдең ҡолаҡҡа ятышлы янғырашы аһәңы, башҡортса әйтелеше һәм яҙылышы, яҡшы мәғәнәһе иҫәпкә алынырға тейеш. Исемдең тәрбиәүи яғын да иҫтән сығармаҫҡа кәрәк.
Беҙҙең илдә бөгөнгө көндә 130 төрлө милләт йәшәй, Һәр халыҡтың үҙ телендә быуаттар буйына формалашҡан кеше исемдәре, исем ҡушыу йолалары барлыҡҡа килгән. Илебеҙҙә халыҡтар, телдәр, кеше исемдәре, исем ҡушыу йолалары күп төрлө. Беҙҙең йәмғиәттә кешене рәсми рәүештә фамилия, исем һәм отчество (аталыҡ) менән теркәү һәм атап йөрөтөү формаһы ҡабул ителгән. Был хеҙмәттә башҡорт теле һәм тарихы буйынса тупланған төрлө сығанаҡтарға һәм башҡа төрки халыҡтарҙың исемдәрен тикшереүселәрҙең хеҙмәттәренә таянып, башҡорт исемдәренә ҡағылышлы мәсьәләләрҙе киң һәм ентекле яҡтыртырға тырышылды. һеҙҙең иғтибарға тәҡдим ителгән был һүҙлектә бөтәһе 3200 исем булып, уның 2300-е ир-ат, 900-ө ҡатын-ҡыҙ исемен тәшкил итә. һүҙлектең төп маҡсаты — балаға исем һайлауҙа ярҙам итеү. Бынан тыш, ғилми ихтыяждан сығып, тел, халыҡ тарихын төшөнөүгә булышлыҡ итеү маҡсатында, бөгөнгө көндө ҡулланылмаған йәки һирәк осраған (фамилия һәм аталыҡтарҙа һаҡланған) боронғо исемдәр ҙә һүҙлеккә индерелде. Исемдәр, уларға аңлатма һәм белешмәләр башҡортса бирелде. Был осраҡта бөгөнгө көндә күпселек халыҡтың, бигерәк тә йәштәрҙең, үҫмерҙәрҙең ике телдә һөйләшеүе лә күҙ алдында тотолдо.
Киләсәктә башҡорт телен үҙләштереүселәр өсөн дә был һүҙлек бер ярҙамсы сығанаҡ булып хеҙмәт итәсәк.
Башҡорт халҡы, донъялағы бөтә халыҡтар кеүек, үҙенең йәшәү дәүерендә үҙ исемдәре йыйылмаһын һәм исем ҡушыу йолаларын тыуҙырған. Бөгөнгө көндә лә исем ҡушыуҙа яңы йолалар барлыҡҡа килә.


text:
Күсимов Салауат Таһир улы
Күсимов Салауат Таһир улы (8 март 1942, Кировабад, СССР) — Өфө дәүләт авиация техник университеты[1][2] президенты, 1992—2003 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры, 2003—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты[3], Рәсәй ғалимы, техник фәндәре докторы, профессор.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан Советтар Союзы Геройы генерал-майор Таһир Кусимовтың улы.
Йөкмәткеһе
Белеме, ғилми эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәскәү энергетика институтын тамамлаған (1965), инженер-электрик. Техник фәндәр кандидаты (1971), профессор (1991).
СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1998), Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһының (1993), Юғары мәктәптең халыҡ-ара фәндәр академияһының (1994), Петровск фән һәм сәнғәт академияһының (1994), Рәсәй Федерацияһының сифат проблемалары Петровск академияһының (1995) тулы хоҡуҡлы ағзаһы, Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге президиумы, Башҡортостан Республикаһының Фән һәм профессиональ белем биреү буйынса дәүләт контроле коллегияһы, Башҡортостан Республикаһының Президент советы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе урынбаҫары, Вәкилдәр палатаһы депутаты. «Почет билдәһе» ордены (1985), миҙалдар менән наградланған.
1965—1967 йылдарҙа — «Башкирэнерго» берекмәһе инженеры; 1970—1974 йылдарҙа — Өфө авиация институтында (Өфө дәүләт авиация техник университетында): ассистент, өлкән уҡытыусы, «Электротехниканың теоретик нигеҙҙәре» кафедраһы доценты; 1974—1981 йылдарҙа — «Электр машиналары һәм аппараттары» кафедраһы мөдире, «Электротехниканың теоретик нигеҙҙәре» кафедраһы мөдире, уҡытыу эше буйынса проректор, 1992 йылдан — ректор.
Ҡатмарлы техник объекттар, оптика-механика системалары, адаптив лазер оптикаһы менән идара итеү өлкәһе белгесе. Ҡеүәтле лазер нурланышының параметрҙары менән идара итеүҙең фәнни йүнәлешенә нигеҙ һалыусы. Фәнни тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләре аэрокосмос сәнәғәтендә ҡулланыла. 98 авторлыҡ танытмаһына һәм патентына эйә. Уның етәкселегендә ете кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
"Берҙәм Рәсәй" Бөтә рәсәй сәйәси партияһы ағзаһы.
Хеҙмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күсимов Салауат Таһир улы — 200-ҙән ашыу баҫма хеҙмәт, шул иҫәптән 3 монография авторы.
С. Күсимов «Йыһанда ҡулланылған оптик системаларҙа моделдәр һәм һүрәттәрҙе эшкәртеү». М.: наука, 1991. (авторҙаш).
С. Күсимов «Автоматлаштырылған идара итеү системаһының һәм уларҙың элементтарының моделдәре». М.: Машиналар эшләү, 2003 (авторҙаш).
«Авиацияла нейрокомпьютерҙар». Мөхәррире: Владимир Васильев, Барый Ильясов, Салауат Күсимов. Издательство: Радиотехника ISBN 5-93108-055-0; 2004 г.
Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Почет билдәһе» ордены (1985)
- «Хеҙмәт фиҙакәрлеге өсөн» миҙалы (1981)
- СССР ВДНХ-һының алтын, көмөш һәм бронза миҙалдары
- Рәсәй Федерацияһы юғары профессиональ белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре
- Башҡортостан Республикаһының Почет Грамотаһы
- Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре
- Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы
Ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өйләнгән, улы бар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 8 мартта тыуғандар
- 1942 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Гянджда тыуғандар
- «Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары
- «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар
- Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре
- «Изобретатель СССР» билдәһе менән наградланыусылар
- ВДНХ алтын миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- ВДНХ-ның көмөш миҙалы менән наградланыусылар
- ВДНХ-ның бронза миҙалы менән наградланыусылар
- Алфавит буйынса ректорҙар
- Башҡортостан Фәндәр Академияһы академиктары
- 1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары
- Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре
- Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличниктары
- Өфө дәүләт авиация техник университеты ректорҙары


text:
Фонема
Фонема — тел белемендәге телмәр өнө.
Фонемалар телдә һүҙҙәрҙең мәғәнәләрен айырыуға ярҙам итә.Әйтәйек, һүҙ эсендәге оҡшаш өндәрҙе алмаштырыу һүҙ мәғәнәһен үҙгәртә: бала-бәлә, ҡош — ҡор, ҡот- көт, ур — үр һәм башҡалар.
Һәр телдең өндәре бик борондан ҡалыплашҡан була. Улар шул телдә һөйләшкән кешеләр тарафынан бер төрлө әйтелә һәм бер төрлө аңлашыла.
“Фонема “ терминын Ҡазан ҡалаһында эшләүсе польша-рәсәй телселәре Н. В. Крушевский һәм И. А. Бодуэн де Куртенэ хәҙерге мәғәнәгә яҡыныраҡ итеп индерәләр.
Фонема телдең абстракт берәмеге булараҡ телмәр өнөнә конкрет берәмек булараҡ тура килә. Фонема унда материаль яҡтан файҙаланыла. Ҡәтғи итеп әйткәндә, телмәр өндәре ныҡ айырыла. Уны төрлө кеше төрлөсә йтергә мөмкин. Мәҫәлән, “о” өнө башҡорт һүҙҙәрендә тар әйтелә, “ойоҡ”, урыҫ теленән килеп ингән һүҙҙәрҙә ул киң әйтелә колхоз. Әммә быларҙың барыһы ла, бар варианттарҙа ла   фонемаһы булараҡ файҙаланыла.
Фонема — фонологияны өйрәнеү объекты. Был төшөнсә ҡайһы бер мәсьәләләрҙе практик хәл иткәндә бик мөһим роль уйнай. Әйтәйек, орфография ҡанундары (принциптары) буйынса алфавит төҙөгәндә.
Ишара-ым телендә элегерәк был берәмек хирема тип йөрөтөлгән.


text:
Рөстәм Хәмитов республикала нефть химияһы өлкәһендәге ҙур инвестиция проекттары хаҡында һөйләне
Яҡындағы йылдарҙа Башҡортостанда нефть химияһы өлкәһендә ҙур проекттар ғәмәлгә ашырыла. Был турала Рәсәй нефть-газ химияһы форумының пленар ултырышында республика Башлығы Рөстәм Хәмитов хәбәр итте.
Уның һүҙҙәренсә, көнбайыш санкциялары илебеҙ предприятиеларын «дәртләндереп ебәрҙе», уларға илебеҙ асыштарының һәм продукцияларының өҫтөнлөктәрен баһаларға мөмкинлек бирҙе, инвестиция сәйәсәтен аяҡҡа баҫтырҙы. Нефть-газ өлкәһендә йыллыҡ инвестициялар күләме һуңғы алты йылда ике тапҡырҙан артып китте.
Башҡортостан Башлығы инвестиция эшмәкәрлеге ҡарашынан республиканың иң әүҙем компаниялары иҫәбендә «Роснефть», «Башнефть», «Газпром» компанияларының бүлендек предприятиеларын атаны һәм уларҙың ҙур инвестиция проекттарын ғәмәлгә ашырыу буйынса пландары тураһында һөйләне.
— «Башнефт»тең алдағы эре проекттарынан – хуш еҫле углеводородтар етештереү буйынса комплексты яңыртыу, аҡрынайтылған кокслау ҡоролмаларын төҙөү. Был ҡоролмалар һәм етештереү урындары институттарыбыҙҙың проекттары буйынса, күбеһенсә беҙҙең ҡорамалдар ҡатнашлығында төҙөлөр тип ышанам. Компания был маҡсатҡа өс йыл дауамында 40 миллиард һум самаһы инвестицияларға ниәтләй, – тине Рөстәм Хәмитов. – Бынан тыш, яҡынса 60 миллиард һум «Өфөоргсинтез»да пиролиз һәм полиолефин комплексына йүнәлтеләсәк. Һәйбәт предприятие, яңыса ҡороу эштәре башланды. Етештереүҙе яңыртыу буйынса артабанғы аҙымдары күҙаллана.
Төбәк етәксеһе шулай уҡ «Газпром трансгаз Өфө» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең Ҡансура-Муса газды ер аҫтында һаҡлау комплексын яңыртыуҙы дауам итеүен хәбәр итте. Һаҡлағыста дөйөм әүҙем газ күләме 4,5 миллиард кубометрҙан артҡан. Инвестициялар 17 миллиард һум тирәһе тәшкил иткән. 2020 йылғаса тағы 5 миллиард һум йүнәлтеләсәк.
«Газпром нефтехим Салауат» каталитик крекинг комплексы буйынса ҙур проектын дауам итә, ҡыҫҡа сроклы адсорбция блогының төҙөлөшө башлана, ә киләһе йылда илдә беренсе суперабсорбент етештереү ойоштороуға тотона. Бынан тыш, нефть эшкәртеү заводы һәм «Мономер» заводы модернизацияланасаҡ.
— Былтыр предприятиела акрил етештерелә башланы. Быйыл инвестициялар күләме яҡынса 20 миллиард һум тәшкил итә, киләһе йылда – саҡ ҡына күберәк, – тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.


text:
Әсәһе: «Сәңгелдәктә саҡта ҡолаҡтарығыҙҙы тешләткән ҡыҙың ғаиләһе менән ауылға күсеп ҡайтҡан, барып күр», – тигәс, ул ат һуғарырға йөрөгән еренән һыбай китә. Был ваҡытта 4 – 5 йәштәрҙәге ҡыҙсыҡ көйәнтә менән һыуҙан ҡайтып килгән була. Күнәктәре улай-былай сайҡалыуҙан һыуының яртыһы түгелеп бөткән.
Тәүге осрашыуҙары ошолай һыу буйында башланған ҡартатайым Сабирйән Дәүләтбирҙин менән ҡартәсәйем Фәүзиә Дәүләтбаева бергә ҡулға-ҡул тотоношоп, 61 йыл татыу ғүмер итте. Тормоштары еңелдән булмай, әммә улар заман һынауҙарына бирешмәй. Асия, Фәнүзә, Зөлфиә, Әхмәтйән, Ғәҙелйән, Сөләймән исемле алты ҡыҙ һәм ул үҫтерәләр.
Ете бала араһында өсөнсө булып тыуған Сабирйән ҡартатайыма ла, етемлекте иртә кисергән Фәүзиә ҡартәсәйемә лә донъяның әсе-сөсөһөн күп татырға тура килә. Фәүзиә ҡартәсәйемдең ике ағаһы һуғышта ятып ҡалыуы етмәй, әсәһе лә аҙашып үлеп ҡала.
Фронттағыларға ла, тылдағыларға ла еңел булмай ул заманда. Олоһона ла, кесеһенә лә эш берҙәй тейә. Фәүзиә ҡартәсәйем өлкән бабайҙар менән үгеҙ егеп ер тырмата, иген сәсә, һауынсыларға һалам, бесән ташый. Шуға ул йылдар тураһында һөйләргә лә яратмай торғайны.
Ҡартәсәйем бар яҡлап та булдыҡлы ине. Сиккән әйберҙәре күҙҙең яуын алып торҙо! Күңеленә илһам килгәндә шиғырҙар, таҡмаҡтар ижад итте, хатта үҙе бейеп китеп, сәхнәнән төшмәне, йыр-моң һәр саҡ күңелендә булды. «Бер ҡасан да йыртыҡ йөҙ менән йөрөмәнем», – тигән һүҙҙәре хәтерҙә ҡалған.
Сабирйән ҡартатайымдың тәүге Герман яуында бер аяғын ҡалдырып ҡайтҡан атаһын һуғышҡа алмайҙар. Ә 17-һе тулғас, ул 1944 йылда ғариза яҙып, үҙ теләге менән хеҙмәткә алына. Алкин станцияһында йыйылған егеттәрҙе Өфөгә алып барып, частарға бүләләр. Ул Владивосток ҡалаһындағы 1-се гвардия пехотаһына эләгә һәм илебеҙҙең көнсығыш сиген япон илбаҫарҙарынан һаҡлай. Граната ярсығы эләгеп яраланғас, госпиталгә оҙаталар. Бер нисә ай ятҡас, I төркөм инвалидлыҡ биреп ҡайтаралар.
Бәләкәйҙән көслө ихтыярлы, ныҡышмал, тырыш булып үҫкәнгә, ауылға ҡайтҡас та колхоз эшенә егелә һәм бөтә ғүмере буйы комбайнсы, балта оҫтаһы булып эшләй. Күп кенә ауылдаштарына, өс улына ла йорттарҙы үҙ ҡулдары менән һала.
Сабирйән ҡартатайым ихлас, йомшаҡ күңелле, ихтирамға лайыҡ кеше ине. Бер кемгә лә ҡаты бәрелмәне, ауыр һүҙ әйтмәне. Үҙе лә ҡәҙер-хөрмәткә төрөнөп йәшәне. Уның ҡылған изгелектәре, аҡыллы кәңәштәре һәр ваҡыт беҙҙең күңелдә һаҡлана.
Данил ҠУЖИН.
Хәйбулла районы, Үрнәк ауылы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 914
“ҒИЛМИЯЗА”, башҡ. халыҡ йыры, оҙон көй. Тәүге тапҡыр 1894 й. С.Г.Рыбаков тарафынан Орск өйәҙендә (Рәмиевтәрҙең Солтан приискыһында) йырсы Абдрахман Үҙәнбаевтан яҙып алына һәм “Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары, уларҙың көнкүреше тураһындағы очерк менән” китабында баҫтырыла. Йырҙың тарихын һәм һүҙҙәрен 20 б. 20‑се йй. М.А.Буранғолов яҙып ала. Артабанғы яҙмаларҙы А.С.Ключарёв, Л.Н.Лебединский, Ғ.З.Сөләймәнов, Ғ.Әмири (1939 й. К.М.Дияровтан), Х.Ф.Әхмәтов эшләй. “Ғ.” 16 б. ижад ителгән (йырҙа Бикбау бей һәм Иҫке бей героиняның замандаштары итеп иҫкә алына), тип фаразлана. Лирик- драматик йыр. Буранғолов фекеренсә, “Ғ.” бөрйәндәр араһында халыҡ йырҙарын башҡарыусы булып танылған Ғилмияза тарафынан сығарыла һәм уның ҡаҙаҡтарҙа әсирлектә булған ваҡыттағы тормошон сағылдыра. Дияров версияһы б‑са, йырҙың авторы бала саҡта юғалып, ят ерҙә үҫкән Нуғай даруғаһының Ҡарағай‑Ҡыпсаҡ улусы Таһир а. (хәҙ. Баймаҡ р‑ны Үрге Таһир а.) ҡыҙы Ғилмияза була. Йыр ике ҙур һөйләмдән торған һәм 2‑се һөйләме үҙгәртеп ҡабатлауға ҡоролған период формаһында ижад ителгән. Көйгә киң диапазон (яҡынса 2 октава), ҡатмарлы һәм виртуоз орнаментика, юғарыға һәм түбәнгә һикерештәр, мәғәнәле паузалар, төрлө регистрҙарҙың контраслығы хас. Башҡарыусылар араһында Ә.С.Шайморатова, Ф.Ә.Килдейәрова, И.И.Дилмөхәмәтов (инструменталь вариант). Йырҙы Р.Ә.Мортазин тауыш һәм фп. өсөн эшкәрткән. “Ғ.” көйө Ключарёвтың “Тау риүәйәте“ (“Горная быль”) балетында, А.М.Ҡобағошовтың Симфоник поэмаһында файҙаланылған.
Әҙәб.: Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 1‑се кит. Өфө, 1974; Б у р а н ғ о л о в М.А. Сәсән аманаты: халыҡ ижады һәм ижадсылар тураһында, туй йолалары, боронғо йырҙар һәм легендалар, ҡобайырҙар. Өфө, 1995; Песни моего народа=Халҡым йыры=Songs of my folk. Уфа, 1995.
Р.З.Шәкүров
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 437
ИНФРАСТРУКТУРА (лат. infra – түбәнге, аҫҡы; structura – төҙөлөү, урынлашыу), йәмғиәттең нормаль йәшәйешенә булышлыҡ итеүсе иҡтисадтың етештереүсе һәм етештереүгә бәйле булмаған тармаҡтары берлеге. Матди етештереү өлкәһен хеҙмәтләндереүсе пр‑тиелар етештереү И. барлыҡҡа килтерә (һыу менән тәьмин итеү, газ менән тәьмин итеү, йөк ташыу транспорты, матди‑техник тәьмин итеү, сәнәғәт төҙөлөшө, элемтә, энергетика һ.б.). Матди ҡиммәттәр етештермәгән өлкәне хеҙмәтләндергән пр‑тиелар (көнкүреш хеҙмәте, торлаҡ‑гражданлыҡ төҙөлөшө, торлаҡ‑коммуналь хужалыҡ, һаулыҡ һаҡлау, мәғариф, йәмәғәт туҡланыуы, пассажирҙар транспорты һ.б.) соц. И. барлыҡҡа килтерә.
Планға ҡоролған иҡтисад йылдарында (ҡара: Биш йыллыҡ пландар) Башҡортостанда И. үҫеше халыҡ хужалығы үҫеше темптарынан артта ҡала, был ижтимағи яңыртып етештереүҙе әкренәйтә. Баҙар иҡтисады шарттарында баҙар мөнәсәбәттәре субъекттарының үҙ‑ара тәьҫир итешеүенә һәм уларҙың баҙар конъюнктураһы үҙгәрештәренә яраҡлашыуына яуап биреүсе яңы элементтар барлыҡҡа килә. Ойоштороу (аукцион, биржа, аралашсы ойошмалар, күмәртәләп һәм ваҡлап һатыу пр‑тиелары, маркетинг хеҙмәттәре һ.б.), матди (склад, тара, транспорт хужалыҡтары), финанс (банк, аудит системаһы, страховкалау һ.б. системалар), кадрҙар (халыҡтың эш менән тәьмин ителеүе хеҙмәттәре, кадрҙар әҙерләү һәм яңынан әҙерләү системаһы, халыҡ миграцияһын көйләү системаһы һ.б.), норматив‑хоҡуҡи һәм мәғлүмәт базаларын үҙ эсенә алған баҙар И. формалаша. БР И. иң мөһим ҡушма өлөштәре булып транспорт, элемтә һәм электр м‑н тәьмин итеү тора. Транспорт комплексында иң әһәмиәтле урынды үткәргес торба транспорты биләй. Респ. транспорт селтәре 23360 км дөйөм файҙаланыуҙағы ҡаты япмалы автомобиль юлын, 1457 км тимер юлды, 4748 км магистраль газ торбаларын, 3216 км нефть үткәргесте, 1393 км нефть продукттарын үткәргесте үҙ эсенә ала. БР‑ҙа кәрәҙле элемтә һәм стационар телефон элемтәһе операторҙары эшләй (ҡара: “Башинформсвязь”). Респ. энергосистемаһы РФ‑тың иң эре ун төбәк энергосистемаһына инә (ҡара: “Башкирэнерго”). БР‑ҙа 177 мәктәпкәсә балалар учреждениеһы, 1823 дәүләт дөйөм белем биреү учреждениеһы, 110 башланғыс проф. белем биреү учреждениеһы, 74 дәүләт һәм 14 дәүләткә ҡарамаған урта махсус уҡыу йорто, 12 дәүләт һәм 3 дәүләткә ҡарамаған юғары уҡыу йорто, 178 йәмәғәт китапханаһы, 237 мәҙәни‑ял учреждениеһы, 12 проф. театр, 98 музей, 10170 спорт ҡоролмаһы, 194 дауахана, 424 амбулатор‑поликлиника учреждениеһы һ.б. бар (2010).
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Коммерцияға ҡарамаған ойошма
Коммерцияға ҡарамаған ойошма (шулай уҡ коммерция булмаған ойошма) — эшмәкәрлегенең төп маҡсаты табыш алыу һәм шул табышты үҙ-ара бүлешеү булып тормаған ойошма.
Коммерцияға ҡарамаған ойошмалар йәмәғәт ойошмаһы, хәйриә, мәҙәни, белем биреү, сәйәси, фәнни, идара итеү маҡсатынан ватандаштарҙы сәләмәтлек һаҡлау, тән тәрбиәһе, спорт, рухи һәм башҡа материаль булмаған ихтыяждар менән тәьмин итеү, граждандар һәм ойошмалар хоҡуҡтар яҡлау, низағтарҙы хәл итеү, юридик ярҙам итеү тармаҡтарында булдырыла.
Коммерцияға ҡарамаған ойошмалар ғына ойошманың маҡсаттарына ирешһен өсөн кеше эшсәнлеге менән шөғөлләнә алалар.
Википедияның яҡлаусым Ваҡыфы тап файҙа килтермәй торған ойошмаларға ҡарай.
Заманса социология граждандар йәмғиәтенең социаль төркөмдәрен өс бүлеккә бүлә: файҙалы сектор, файҙа килтермәй торған сектор һәм сектор йәмәғәт ойошмаһы.
Коммерцияға ҡарамаған ойошмалар файҙалы секторға кермәй, ләкин айырым үҙенсәлектәре буйынса файҙа килтермәй торған йәки социаль секторға инә ала.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Федеральный закон «О некоммерческих организациях» (рус.)
- программа «Третий сектор» на Радио «Свобода» (рус.)


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Республикала Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары билдәле булды
Республикала Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары билдәле булды
2018 йыл өсөн Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте премияһы лауреаттары булды. Тейешле бойороҡҡа бөгөн Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры Рөстәм Мәрҙәнов ҡул ҡуйҙы. Премия Энгель Зәйнетдиновҡа, Миләүшә Ҡаһармановаға (Хәбилова), Венера Ситдиҡоваға тапшырыла.
Зәйнетдинов Энгель Әхмәт улы — иҡтисади фәндәр кандидаты. Уны «Ватандаш» журналында, «Республика Башкортостан» һәм «Истоки» гәзитттәрендә баҫылып сыҡҡан материалдар; «Башкирская нефть и ее первопроходцы (18-20 вв.)» (Д.И. Михайлов менән авторҙашлыҡта) китабы өсөн «Ватандаш» журналы редакцияһының ижади коллективы тәҡдим итте.
Ҡаһарманова (Хәбилова) Миләүшә Сәйғәфәр ҡыҙы — «Киске Өфө» гәзите хәбәрсеһе. Уны «Киске Өфө» гәзитендә баҫылып сыҡҡан публицистик мәҡәләләр серияһы өсөн «Киске Өфө» гәзите редакцияһының ижади коллективы тәҡдим итте.
Ситдиҡова Венера Фәнис ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһы «Башҡортостан» ТРК ДУП-һының «Юлдаш» радиоһы комментаторы. Уны «Башкорттар», «Рухият», «Язмыштарза — ил тарихы» тапшырыуҙары өсөн «Башҡортостан» ТРК ДУП-һының «Юлдаш» радиоһының ижади коллективы тәҡдим итте.
Премияны 9 октябрҙә иртәнге сәғәт 10-да Республика йортонда тапшыралар.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
Башҡортостандың М-5 трассаһында йылыныу пункты ойошторолдо: 40 кешегә Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы ярҙамы талап ителде
Башҡортостандың М-5 трассаһында йылыныу пункты ойошторолдо: 40 кешегә Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы ярҙамы талап ителде Фото: Башҡортостан буйынса Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы
ӨФӨ, 2017 йыл, 11 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.
Башҡортостанда М-5 трассаһының 1547-се саҡрымында водителдәр өсөн 20 кеше һыйҙырышлы йылыныу пункты ойошторолдо, тип хәбәр итә республика Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының матбуғат хеҙмәте.
Ведомство мәғлүмәттәре буйынса, 10 декабрҙән 11-нә тиклем күсмә йылыныу пунктында 40 кешегә ярҙам күрһәтелде. Уларҙың 28-һенә ҡайнар аш һәм сәй бирелде, өсәүһе медицина ярҙамын алды. Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы хеҙмәткәрҙәре «Форд Транзит» микроавтобусын һәм «МАЗ» автомобилен ремонтларға булышты.
Хәтерегеҙгө төшөрәбеҙ, һауа шарттарының боҙолоуына бәйле шәмбе көндөҙгө 12-се яртынан алып йәкшәмбе көндөҙгө 12-гә тиклем Силәбе өлкәһе биләмәһендә М-5 «Урал» трассаһының Мәскәү — Рязань — Пенза — Һамар — Өфө — Силәбе участкаһында ауыр йөк машиналарының хәрәкәте сикләнгәйне.
Әлеге ваҡытта Өфө гарнизонының оператив төркөмө юлдағы хәлгә мониторинг үткәрә, бының өсөн федераль һәм республика юлдарында оператив төркөмдәр эшләй.
104-се Юлды файҙаланыу предприятиеһының 12 берәмек техникаһы һәм 13 хеҙмәткәре юл япмаһын таҙарта, тағы 24 берәмек техника резервҡа ҡуйылған.
11 декабрҙә Силәбе өлкәһендәге М-5 федераль автомобиль юлында хәрәкәт штат режимында эшләй, тип хәбәр иттеләр Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығынан.


text:
- Подробности
- Просмотров: 536
АЛКИЛЛАШТЫРЫУ, органик берләшмә молекулаһына алкил төркөмдәрен индереү. Термик (юғары т‑ра һәм баҫым аҫтында) һәм каталитик (көкөрт, фосфор һ.б. к‑талар, бор фториды, алюмин һәм цинк хлоридтары, цеолиттар һ.б. ҡатнашлығында) А. айыралар. Башҡортостанда А. сәнәғәт ысулы 20 б. 40‑сы йй. аҙ. алып — Өфө нефть эшкәртеү заводында кумол, 50‑се йй. башлап Салауат нефтехимия комб‑тында (ҡара: “Газпром нефтехим Салават”) һәм Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында алкилат етештереүҙә ҡулланыла. 60‑сы йй. башынан, фенолдарға полимер‑дистиллят (С12—С20) м‑н А. реакцияһы уҙғарып, майлау майҙарына присадкалар (ҡара: “Уфанефтехим”), бензолды этилен м‑н А. аша этилбензол (ҡара: Стирол) алалар. 90‑сы йй. уртаһынан, метил спиртын изобутилен м‑н алкиллаштырып, метил‑трет‑бутил эфиры (автомобиль бензиндарына кислородлы өҫтәмә) алалар (Өфө НЭЗ‑ы, Стәрлетамаҡ нефтехимия заводы). 80‑се йй. Башҡорт дәүләт университетында (Р.Н.Ғимаев, Ю.А.Прочухан) һәм Яңы Өфө НЭЗ‑ында (Ю.М.Максименко, П.Г.Навалихин һ.б.) изобутанды бутилендар м‑н көкөрт к‑таһы ҡатнашлығында А. процесын интенсификациялау өсөн технологик ҡорамал уйлап табыу б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә. Шулай уҡ ҡара: Аминдар, Нефтехимия синтезы, Ресурстарҙы һаҡлаусы технология, Элементорганик берләшмәләр.
Әҙәб.: Азингер Ф. Химия и технология моноолефинов. М., 1960; Дорогочинский А.З., Лютер А.В., Вольпова Е.Г. Сернокислотное алкилирование изопарафинов олефинами. М., 1970; Алкилирование. Исследование и промышленное оформление процесса. М., 1982.
Ж.Ф.Ғәлимов
Тәрж. Ғ.Ғ.Бикбаева


text:
“Башҡортостан ҡыҙы” йәшәһен, сәскә атһын!Һаумыһығыҙ ҡәҙерле редакция! Һеҙгә Ейәнсура районы Ҡыҙылъяр ауылында йәшәгән Факия апайығыҙ яҙа. Миңә – 72 йәш. Ғүмерем буйы “Башҡортостан ҡыҙы” журналын алдырҙым. Журналда яҙылған Башҡортостан ҡыҙҙары менән ғорурланып, уларға һоҡланып йәшәнем....
Әбеш ҡыҙы ГөлфирәХөрмәтле “Башҡортостан ҡыҙы” хеҙмәткәрҙәре! Һеҙгә тәүге тапҡыр хат яҙыуым. Журналды яратып уҡып барам, йөкмәткеле һәм үҙенсәлекле мәҡәләләрегеҙ өсөн рәхмәт! Минең дә ошо яҙмамды журналға баҫырһығыҙ, тип өмөт итәм. 1975 йылда Хәйбулла районы...
Выждан-намыҫ була табынғаныЗәйнәп апай 1927 йылдың 10 апрелендә Куйбышев (Һамар) өлкәһе Ҡамышлы районында тыуа. 1945 йылда Ҡамышлы ауыл хужалығы техникумын тамамлап, агроном булып эш башлай. Тырыш ҡыҙҙы 26 йәшендә партком секретары итеп һайлап ҡуялар. 50-се йылдар...
Яҡты һиллек уның күңелендәҠайһы берәүҙәр бала сағынан уҡ киләсәктә кем булырын белә. Ундай кешеләр, тормош шырлыҡтарында аҙашмай, бәрелмәй-һуғылмай, алдында сағыу йондоҙ кеүек балҡыған маҡсатына табан бара ла бара. Әйтерһең дә, шул йондоҙ уларҙың бараһы юлын яҡтыртып тора....
Шамил ХАЖИӘХМӘТОВ. ҠулъяулыҡШыңғырҙап торған салт аяҙ көндө ҡайтырға сыҡты Урал. Юлы йыраҡ – биш тәүлек буйы поезд вагонында һелкенәсәк. Нишләһен, вагон тәҙрәһенә ҡапланып, ялт-йолт килгән тышты күҙәтеүҙән башҡа эш юҡ. Хәйер, килә-килә йәнә бер “эш” тапты: иртән ресторанда...
Танһылыу ҠАРАМЫШЕВА ”Ҡатындарҙы атҡан сәскә менән Тиңләмәйҙәр бер ҙә тиктәҫкә”Донъя көҙгөһө Көҙгө кеүек күрһәт мине, Күрһәт мине үҙ-үҙемә: Ниндәймен мин? Матур? Ямаҡ? Ҡара, донъя, йә, йөҙөмә! Ҡара минең күңелемә! Күрһәт минең кемлегемде: Моңһоҙлоғом, моңлолоғом, Көйһөҙлөгөм, көйлөгөмде....
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
- Подробности
- Просмотров: 448
АРХАНГЕЛЬСКИЙ МЕСТНЫЙ, туғай клеверының урындағы селекция сорты. Бейеклеге 90 см тиклем, 7—9 быуын аралары булған төҙ һабаҡлы. Япраҡлылығы 40—50%, ҡайһы йылдарҙа 60%‑ҡа тиклем. Япрағы өсәрле, йәшел, йәймәһенең урта өлөшөндә аҡ таптары бар. Сәскәһе сағыу ҡыҙыл, сәскәлеге тумалаҡ. Орлоғо ваҡ, йөрәк формаһында. 1000 орлоғоноң ауырлығы 1,7—1,9 г. Ҡышҡа сыҙамлы, һуң өлгөрә, бер тапҡыр сабыла торған сорт, яҙ берҙәм үҫеп сыға. Уртаса уңдырышлылығы (ц/га): бесән — 50, орлоҡ — 0,4; 100 кг йәшел массала 18,5 мал аҙығы берәмеге, 2,7 кг үҙләштерелеүсе протеин бар (Ҡалтасы сорт һынау участкаһы, 1986—88). БАССР б‑са 1939 й. ҡулланылышҡа индерелгән, башлыса Ағиҙел й. буйлап урынлашҡан хужалыҡтарҙа үҫтерелә.
Ғ.Ҡ.Зарипова, С.Н.Надежкин
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 502
АРХИТЕКТУРА БУЙЫНСА БЕЛЕМ БИРЕҮ, юғары квалификациялы архитекторҙар һәм техник‑архитекторҙар әҙерләү системаһы. Махсус А.б.б.б. түбәндәге дисциплиналарҙы үҙ эсенә ала: архитектура проектлауы, төҙөлөш механикаһы, архитектура һәм сәнғәт тарихы, һүрәт, скульптура, рәсем сәнғәте. Башҡортостанда юғары квалификациялы архитекторҙар әҙерләү 1971 й., Б.Ғ.Кәлимуллин инициативаһы б‑са ӨНИ‑нең (ҡара: Өфө нефть техник университеты) инженер‑төҙөлөш ф‑тында архитектура каф. ойошторолғандан һуң, башлана. 1976 й. уның нигеҙендә 5 йыл (1988 й. алып 6 йыл) уҡыу ваҡыты м‑н Архитектура бүлеге асыла. ӨДНТУ‑ның архитектура каф. — Халыҡ‑ара архитектура мәктәптәре педагогтары ассоциацияһы (1986 й. алып) һәм Америка ун‑т архитектура мәктәптәре ассоциацияһы (1996 й. алып) ағзаһы. 900‑ҙән ашыу белгес әҙерләнгән (2010). Ун‑т эргәһендә йәш архитектор мәктәбе (1978 й. асылған), “Башҡорт Өйө” төбәк проект мәктәбе [1983 й. Архитекторҙар союзы м‑н берлектә асыла, 1991 й. тиклем эксперименталь балалар архитектура оҫтаханаһы; Халыҡ‑ара студенттар архитектура конкурсы лауреаты (Лондон, 1992), Европа архитектура б‑са белем биреү ассоциацияһы ағзаһы (1993)] эшләй.
Е.И.Донгузова, В.Ф.Сәфәров
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 23.09.2018
Илмира ҠОЛБАЕВА
Конкурстар / Йәшлек гүзәле // 23-09-2018, 07:00
“Донъя шундай матур,
Артҡан һайын арта ҡәҙере...”
Яҡын әхирәтем – Көйөргәҙе районы ҡыҙы Илмира Ҡолбаева тап шулай тормошто, донъяны ярата. Бөгөн ғаилә, хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығында эшләп йөрөгән ҡыҙ менән студент йылдарынан уҡ танышбыҙ.
Илмира – аныҡ маҡсатлы, баҫҡан ерендә ут сығарыр, аҡыллы, замана ҡыҙы. Үҙенең тырышлығы, өлгөрлөгө менән ул күптәргә өлгө булырлыҡ. Студент ваҡытында уҡ эшләргә лә, ике университетта уҡырға ла ваҡыт тапты.
Хыялланырға, янырға, ҡанатланырға һәр саҡ әҙер торған әхирәтемә артабан да йәшәүҙән йәм табып, яҡындарының терәге булып йәшәүен теләйем.
Әлмира Кашапова.
Әлшәй районы....
Хәмерҙән тура юл – тамуҡҡа!
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 23-09-2018, 06:00
Әнисәнең үлеме хаҡында дуҫ класташыбыҙ аша белдек. Ара-тирә уның яҙмышын, тормошон да әҙ-мәҙ ишетеп белә инек, тик аралашып йәшәмәнек. Ул эске юлынан киткәйне инде. Ирҙәрҙән дә уңманы, ти ауылдаштары. Ике ҡыҙ үҫтергән.
Шуларҙың берәүһендә йәшәгән икән. Ул да булһа, иҫке генә бер ятаҡ йоратында ғына.
Ул ҡыҙ ҙа ике бала менән айырылған булған, гел байрамдар ойоштороп, бәләкәй балаларын ҡарамай, аҙналап юғалып та йөрөгән. Ауыр хәл. Аяныс яҙмыш......
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 431
ЙЫРТҠЫСТАР (Carnivora), имеҙеүселәр отряды. 7 ғаиләһе, 240 төрө билдәле. БР‑ҙа 4 ғаиләгә (айыу, бесәй, һыуһар, эт) ҡараған 16 төрө бар. Кәүҙә оҙонлоғо 11 см алып (йәтсә) 250 см тиклем (һоро айыу), ауырлығы 100 г алып 700 кг тиклем. Йөнө ҡыҫҡа һәм ҡатынан (бесәйҙәр) алып ҡуйы һәм ҡабарынҡыға (һыуһар) тиклем. Төҫтәре төрлө (бер төҫлө, таплы, арҡыры һыҙатлы, ике төҫлө), ҡайһы бер төрҙәргә төҫтөң миҙгел диморфизмы хас (аҫтың, йәтсәнең йөнө ҡышын аҡ төҫтә). Күпселек төрҙәрҙә еҫле секрет бүлеп сығарған сат биҙҙәре бар. Башы бәләкәй, мороно ғәҙәттә оҙонса. Ҡолаҡ япраҡтары күпселек төрҙәрҙә яҡшы үҫешкән, осло. Ҡырҡҡыс тештәре ваҡ, ҡаҙыҡ тештәре осло, күп Й. дүртенсе өҫкө аҙау алды һәм беренсе аҫҡы аҙау тештәре бер‑береһенә ҡапма-ҡаршы урынлашҡан, яҡшы үҫешкән (“йыртҡыс тештәре”). Муйыны аныҡ беленә, уртаса оҙонлоҡта йәки оҙон (ваҡ һыуһарҙар). Күпселек төрҙәре табанда йөрөй, 4—5 бармаҡлы, тырнаҡтары ҙур, ҡайһы берҙә эскә батҡан. Ҡойроғо бик ҡыҫҡанан (айыу) алып оҙонға (эт) тиклем. Моногам. Бүре, һоро айыу енси яҡтан 3 йылда, ваҡ Й. (аҫ, йәтсә һ.б.) бер нисә айҙан алып 2 йәшкә тиклем осорҙа өлгөрә. Эре Й. 2—3 йылға 1 тапҡыр (бер юлы 2—8), ваҡтары йылына 1—2 тапҡыр (10—12) һуҡыр бала тыуҙыра. Ваҡ төрҙәре 4—5, эреләре 50 йылға тиклем йәшәй. Бурһыҡ һәм айыу ҡышын йоҡоға, эт-янут һиҙгер йоҡоға тала. Ит м‑н, күп төрҙәре ш. уҡ үҫемлек м‑н дә туҡлана. Ер өҫтөндә йәшәйҙәр, башлыса урмандарҙа, һирәк осраҡта башҡа биотоптарҙа тереклек итәләр. Респ. бөтә терр‑яһында таралғандар. Тояҡлыларҙың һәм кимереүселәрҙең һанын тәбиғи көйләүселәр. Тире кәсебе, спорт һунары объекттары. Инфекцион ауырыуҙарҙы таратыусылар. Ҡама һәм европа шәшкеһе БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
М.Ғ.Баянов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 336
ОЛОТАУ, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. Ишембай һәм Бөрйән р‑ндары буйлап Ишембай р‑ны Кәбәс а. киңлегенән Ҡалғасау й. (Үрек й. ҡушылдығы) киңлек ағымына тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Ҡалыу һәм Оло Ҡалыу һырттары араһында ята. Оҙонлоғо яҡынса 15 км, көньяҡ өлөшөнөң киңлеге яҡынса 6 км, үҙәк өлөшөнөң — 1,5 км, төньяҡ өлөшөнөң — 3 км, абс. бейеклеге 783 м. Һыртта 653—783 м бейеклектәге түбәләр айырылып тора. Рельефы тәпәш таулы, битләүҙәре текә, көньяҡ өлөшөндә даими һәм ваҡытлыса аҡҡан һыуҙарҙың күп һанлы уйһыулыҡтары м‑н ҡатмарланған. Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһы тоҡомдарынан (аркозлы ҡомташтар, алевролиттар, ваҡ ҡырсынташлы конгломераттар) ғибәрәт. Һыртта Үрек й. ҡушылдыҡтары башлана. Ландшафы аҡһыл һоро тау‑урман тупрағындағы йомшаҡ япраҡлы урмандарҙан тора.
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Әле мин ҡалабыҙҙың иң һәйбәт мәктәбенең иң яҡшы уҡытыусыһында уҡыйым. Кеше үҙенең ете быуынын белергә тейеш. Ә мин? Бер ни әйтә алмайым. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, атай-әсәйем дә шәжәрәһен өйрәнмәгән. Шуға оят булып китте. Был хаҡта ауылға барғанда оло ҡартәсәйемә әйттем.
Юлда ул миңә үҙенең бала сағы үткән тыуған яғы тураһында һөйләне. Өләсәһе менән дарыу үләндәре йыйған болондарҙы, иптәш ҡыҙҙары менән уйнаған үҙәндәрҙе, һыу төшкән йылғаларҙы күрһәтте. Ғорур Ҡыңғырташ тауына һоҡланып ҡарап торҙоҡ. Был атаманы тауҙан ҡыңғырауға оҡшаған тауыш килгәнгә биргәндәр. Ул бик бейек… Өләсәйемдәр синыфташтары әрмегә киткәндә йәки ҡайтҡас, Ҡыңғырташтың башына менер булған. Шуныһы ҡыҙыҡ – тауҙың түбәһенән ун ике ауыл күренә икән!
Бына беҙ атайымдың атаһы – Аллабирҙе ҡартатайымдың тыуған ауылына килеп еттек. Уның әсәһе, йәғни атайымдың өләсәһе Ҡорбан байрамына саҡырғайны. Уға – туҡһан өс йәш. Оло ҡартәсәйем менән оло ҡартатайым алты бала тәрбиәләп үҫтергән. Ун өс ейәнсәре һәм ун туғыҙ бүләһе бар. Иң ҙур бүләһенә – ун ике, иң кесеһенә – бер йәш. Беҙ бөтәбеҙ ҙә оло ҡартәсәйемдең бәләкәй, ләкин бөхтә өйөнә йыйылдыҡ. Ишек алдында ап-аҡ ҡаҙҙар, өйрәктәр, тауыҡтар, бәләкәй генә быҙау һәм шаян көсөк йөрөй ине.
Был бик файҙалы һәм күңелле осрашыу булды. Сөнки бергәләп йәм-йәшел үләндә уйнаныҡ, аралаштыҡ. Беҙ туғандарыбыҙ тураһында бик ҡыҙыҡ мәғлүмәттәр белдек. Ә оло ҡартәсәйем: «Туғанлыҡ ептәрен һаҡлағыҙ!» – тине. Шулай уҡ оло ҡартатайым тураһында һөйләне. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ул юҡ инде.
Ә минең һеҙгә үҙем белгән шәжәрәмде һөйләгем килә. Һүҙҙе ҡәҙерле атайымдан башлайым. Исеме – Айнур. Ул – донъяла иң яҡшы кеше! Атайымды өләсәйем, әсәйем, беҙ (мин һәм ҡустым) ныҡ яратабыҙ. Ул кешеләргә һәр ваҡыт иғтибарлы, ярҙамсыл.
Ә ҡартатайым кем булған һуң? Оло ҡартәсәйем менән ҡартәсәйемдең һөйләүҙәренә ҡарағанда, уны бөтә кеше ихтирам иткән һәм яратҡан. Туғандары, дуҫтары, хеҙмәттәштәре үҙен оло ихтирам менән иҫкә ала. Эшләгән ерендә «генерал» тип йөрөткәндәр. Уның тураһында хатта легендалар йөрөй. Мәҫәлән, эш урынында ҡартатайым иң ябай эшсе булған, ләкин бөтәһе лә уны (хатта хужаһы ла) тыңлаған һәм уның фекеренә ҡолаҡ һалған. «Генерал әйтте, бөттө!» – тигәндәр. Барыһы ла ҡартатайыма ярҙам һорап килгән. Ә ул бер ҡасан да үтенесте кире ҡаҡмаған. Һәр саҡ вәғәҙәһен үтәгән. Ҡайһы ваҡыт, әлбиттә, һуңлап булһа ла. Сөнки һорауҙар күп булыу сәбәпле, ул вәғәҙәләрен үтәп өлгөрмәгән. Тағы ла ҡартатайымды ҡунаҡҡа башҡаларға ҡарағанда өс сәғәт алдан саҡырғандар. Ни эшләптер һәр ваҡыт һуңлап йөрөгән. Ә ҡыҙығы шунда: бер кем дә бер ҡасан да уға асыуланмаған. Нисек бар, шулай ҡабул иткәндәр үҙен. Минең ҡәҙерле ҡартатайым ике ул тәрбиәләгән, күп ағастар ултыртҡан, ҙур итеп өй һалған. Был йортта хәҙер ҡартәсәйем үҙенең әсәһе менән йәшәй. Беҙ – уларҙың көтөп алған ҡунаҡтары.
Минең оло ҡартатайым Япон һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашҡан. Уның улы – ҡартатайым хаҡлы ялға сыҡҡас, Японияға барып, атаһының һуғыш юлдарын күрергә хыялланған. Үкенескә күрә, теләге тормошҡа ашмай. Бәлки, үҫкәс, мин барып күрермен? Оло ҡартатайымды йыл һайын Еңеү көнө менән Рәсәй Президенты һәм төрлө илдәрҙән полкташтары ҡотлаған. Уларҙың открыткаларын, хаттарын оло ҡартәсәйем бөгөнгәсә һаҡлай. Шулай уҡ ҡартатайымдың бик күп һөнәрҙәре булған. Минең атайым тыуғас, сәңгелдәк эшләгән. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, оло ҡартатайымдың тыуған ерен һәм ата-әсәһен белмәйбеҙ. Оло ҡартәсәйемдең һүҙе буйынса, ул үҙенең әсәһе менән Сыңғыҙ ауылы тирәһенән килгән булырға тейеш. Мин үҫкәс, шул яҡтарға барып, бөтәһен дә асыҡларға уйлайым.
Киләсәктә ысын патриоттар булыр өсөн беҙ илебеҙҙең үткәнен, хәҙергеһен яҡшы белергә бурыслыбыҙ.
Регина ШАХМОРАТОВА, III синыф уҡыусыһы.
Сибай ҡалаһы, 12-се мәктәп.


text:
- Подробности
- Просмотров: 303
ПРОСТАТИТ (гр. prostátēs — алда торған), простата биҙенең шешеүе. Бактериаль (киҫкен һәм хроник), бактериаль булмаған (хроник) һ.б. П. айырыла. Бактериаль П. — простата биҙе туҡымаларының инфекцияға дусар булыуы һөҙөмтәһендә, хроник П., ғәҙәттә, киҫкен П. үткәргәндән һуң үҫешә. П. үҫешенә ш. уҡ һыуыҡ тейҙереү, гиподинамия, бәүел‑енес системаһы ауырыуҙары, иммунитеттың ҡаҡшауы, тәмәке тартыу, алкоголизм һ.б. булышлыҡ итә. Киҫкен П. төп билдәләре: йыш, ауырлыҡ м‑н һәм ауыртынып кесе ярау итеү, тән т‑раһы күтәрелеү, бил һәм бот төбө ауыртыу; хроник П. булғанда — 3 ай буйына янбаш тирәһе ауыртыу һәм (йәки) унда уңайһыҙлыҡ тойоу. Диагностика өсөн анамнез, клиник, лаб. (микроскопия, простата биҙе шыйыҡсаһын бактериаль сәсеү һ.б.) һәм инструменталь тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау: медикаментоз (бактерияға, шешеүгә ҡаршы, иммуномодулләүсе һ.б. препараттар), хирургик, физиотерапия, дауалау физкультураһы, простатаға массаж яһау һ.б. Иҫкәртеү: сәләмәт йәшәү рәүеше, П. үҫешенә булышлыҡ итеүсе факторҙарҙы бөтөрөү. Башҡортостанда 100 мең кешегә П. м‑н ауырығандар түбәндәгесә теркәлгән: 2004 й. — 72, 2006 — 98, 2008 — 124 кеше. 20 б. 40‑сы йй. аҙ. алып Медицина университетында хроник П. этиологияһы һәм клиникаһы өйрәнелә, уны диагностикалау һәм дауалау ысулдары, ш. иҫ. простатилен препараттары (Ф.Х.Ғәлиәхмәтов) һәм реабилитация осоронда дауалау физкультураһы (С.В.Головин, Р.А.Гәрәев, А.Ф.Ғәлләмова, Ю.О.Новиков) ҡулланып, эшләнә (М.И.Каплун); трансуретраль электрохирургик ысулдар камиллаштырыла (А.А.Ҡазихинуров, В.Н.Павлов, Р.И.Сафиуллин), П. комплекслы дауалауҙа “Асы”, “Красноусол”, “Янғантау” шифаханаларының тәбиғи фак‑ торҙары тикшерелә (Р.З.Вәлиәхмәтов, Г.В.Коржавин, Ф.З.Шакиров).
Әҙәб.: К а п л у н М.И. Хронический неспеци‑ фический простатит. Уфа, 1984.
В.Н.Павлов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 571
АКТЁРҘАР ЙОРТО. Өфөлә урынлашҡан. 1970 й. Бөтә Рәсәй театр йәмғиәтенең Башҡ‑н бүлексәһе (ҡара: Театр эшмәкәрҙәре союзы) эргәһендә асыла, 2002 й. алып Б.Ә.Йосопова исемен йөрөтә. 300 урынлыҡ тамаша залы, китапханаһы, конференц‑залы, ижади секциялар өсөн кабинеттары, кино ҡоролмаһы, кафеһы бар. А.й. Театр эшмәкәрҙәре союзының һәм БР театрҙарының төрлө саралары үткәрелә: театр рәссамдары күргәҙмәләре, хәтер кисәләре, театр премьералары хаҡында фекер алышыуҙар, сәхнә ветерандарының, РФ‑тың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаларының ижад кисәләре, 2000 й. башлап йыл һайын — “Күңелле кулиса” Респ. театр кисәләре фестивале.
Л.Р.Мөхәмәтшина, Р.К.Шәйғәрҙәнова
Тәрж. Г.С.Балтабаева


text:
Йә, Хоҙай, күптән күргән юҡ ине бындайҙы! Ҡапыл “Салауат Юлаев”тың дүрт-ете йыл элекке уйындары иҫкә төштө. Бәлки, чемпион булған яҙҙар кире әйләнеп ҡайтыр?..
Юҡ та, улай уҡ булмаҫ. Командалағы проблемаларҙы һуҡыр ғына күрмәй. Шулай ҙа һуңғы ике матчты телевизорҙан һоҡланып күҙәттек.
Финляндияла “Йокерит”ты 5:1, Латвияла “Динамо”ны 5:3 иҫәбенә ҡыйраттыҡ. Әлбиттә, осрашыу башланыр-башланмаҫтан еңелеп бармаһа, юлаевсылар юлаевсы булмай. Аҙаҡ бөтә көскә уйынға һынылыш индереп ҡуялар. Шулай күңелдең нескә ҡылдарын тартҡыларға әүәҫ улар. Әммә тап шундай уйын өсөн ярата ла инде көйәрмән хоккейҙы.
Ниһайәт, беҙҙең легионерҙар оҫталығын күрһәтергә тотондо. Линус Умарк ҡына түгел, хәҙер Сами Леписте менән Андреас Энквист та етеҙ ҡыбырлай. Иң мөһиме – шайба ҡапҡаға юлды йышыраҡ таба. Голдар ҙа береһенән-береһе матурыраҡ!
Әйткәндәй, Көнсығыш конференцияла 8-се урынға менеп ҡунаҡланыҡ. Плей-офҡа эләгәбеҙ, тимәк! Өҫтәүенә Магнитогорскиҙың “Металлург”ы менән Ҡазандың “Аҡ Барыҫ”ы ла турнир таблицаһында уртала тапана. Ә алдағы ике осрашыу – тап улар менән. Кем кемде?..


text:
- Подробности
- Просмотров: 328
“УРАЛ” Башҡорт халыҡ үҙәге, башҡорттарҙың мәҙәниәтен, телен тергеҙеү, һаҡлау һәм үҫтереү, уларҙы республиканың ижт.‑сәйәси тормошонда әүҙем ҡатнашыуға йәлеп итеү маҡсатында ойошторолған йәмәғәт ойошмаһы. Өфөлә урынлашҡан. 1989 й. “Аҡ тирмә” респ. башҡ. мәҙәниәте клубы инициативаһы м‑н ойошторола. Иң юғары органы — съезд (2 йылға 1 тапҡыр саҡырыла); съездар араһында – идара. БР‑ҙың ҡала һәм райондарында филиалдары бар. Ойошма дәүләт власының федераль һәм урындағы үҙидара органдарына һайлау кампанияларында, дәүләт программаларын эшләү, ҡабул итеү һәм ғәмәлгә ашырыуҙа ҡатнашыу, мәғариф, йәш быуынды тәрбиәләү һәм эшкә урынлаштырыу, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау, халыҡ һаулығы проблемаларын хәл итеү, сәйәси партиялар һәм йәмәғәт ойошмалары м‑н хеҙмәттәшлек итеү һ.б. м‑н шөғөлләнә. Үҙәк 1—3‑сө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙарын [ҡара: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы)] әҙерләү һәм үткәреүҙә ҡатнашҡан, “Замандаш” гәз. нәшер иткән; башҡ. йыйындарын тергеҙеү б‑са эш алып бара. Рәйестәре: Р.Шәкүр (1989 й. алып), М.М.Ҡолшәрипов (1991 й. алып), Ә.М.Боҫҡонов (1996 й. алып), Ҡ.Аралбай (2002 й. алып), Р.Ш.Иҫәнов (2004 й. алып).
Ә.М.Боҫҡонов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Адам Мицкевич
Адам Бернард Мицкевич (пол. Adam Bernard Mickiewicz; 24 декабрь 1798, Заосье фольваркы, Новогрудский өйәҙе, Литва губернаһы, Рәсәй империяһы — 26 ноябрь 1855, Константинополь, Ғосман империяһы) — поляк шағиры, сәйәси публицист, Польша һәм Белоруссия милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. XIX быуат Польша һәм Белоруссия әҙәбиәте үҫешенә ҙур йоғонто яһай[2] Польшала романтизм осороноң иң бөйөк шағирҙарының береһе (Юлиуш Словацкий һәм Зигмунд Красинский менән бер рәттән) иҫәпләнә.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәүге осор[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фәҡирлеккә төшкән ҙур булмаған ерле дворянин-шляхтич, Новогрудка (хәҙерге Беларусь) адвокаты Миколай Мицкевичтың (1765—1812) улы; ғаилә боронғо литва нәҫеле Мицкевичтар-Рымвидтарға ҡарай. Әсәһе Яков Франк[3][4] юлынан барыусы суҡынған йәһүдтәр ғаиләһенән. 1799 йылдың 12 февралендә Новогрудканың Фарный костелында суҡындырыла.
Новогрудканың Михаил Архангел (1807—1815) ҡорамы эргәһендәге доминикан мәктәбендә белем алғас, Вильн университетына (1815) уҡырға инә. 1817 йылдан патриотик йәштәр түңәректәре филоматтар һәм филареттар эшмәкәрлегендә ҡатнаша, программа шиғырҙары яҙа («Йәшлеккә ода», 1820 һәм башҡалар). Университетты тамамлағас, Каунаста (1819—1823) уҡытыусы булып эшләй.
1823 йылдың октябрендә Вильнюста Н. Н. Новосильцевтың «Филоматтар эше» буйынса арттырып күрһәтеүе буйынса элекке Изге Троица базилиан монастырендә урынлашҡан төрмәгә ябыла. 1824 йылдың апрелендә кемдеңдеңдер яуаплылығында төрмәнән сығарыла. 1824 йылдың октябрендә Литванан ҡыуып сығарыла.
1829 йылға тиклем Рәсәйҙә була: Санкт-Петербург, 1825 йылдың февраленән мартҡа тиклем — Одесса, шул уҡ мәлдә Крымға барып килә, 1825 йылдың декабренән — Мәскәү (унда ул буласаҡ шағирә һәм тәржемәсе Каролина Павловаға — Каролина Янишҡа өйләнеп маташа), 1827 йылдың ноябренән тағы ла Петербург. Рәсәйҙә декабристар хәрәкәтенә яҡынлай (К. Ф. Рылеев, А. А. Бестужев), билдәле рус яҙыусылары һәм шағирҙары (А. С. Пушкин, А. А. Дельвиг, И. В. Киреевский, ағалы-ҡустылы Ксенофонт Полевой һәм Николай Полевой, Д. В. Веневитинов, Е. А. Баратынский), библиограф һәм эпиграммалар авторы С. А. Соболевский, шулай уҡ шағир А. М. Янушкевич менән дуҫлаша. Мицкевич айырыуса шағир һәм журналист кенәз Петр Андреевич Вяземский менән дуҫ була, ул «Ҡырым сонеттарын»[5] башлап рус теленә тәржемә итә.
1829 йылдың майында Петербургтан сит илгә сығып китә.
Эмиграция[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Германия, Швейцария, Италияла йәшәй. 1831 йылғы ихтилал ҡатнашыусыларына ҡушылырға теләге уңышһыҙлыҡ менән тамамланғас, бер нисә ай Дрезденда була. 1832 йылда Парижға күсә, поляк һәм литва-белорус эмиграцияһы эшмәкәрҙәре менән аралаша, сәйәси публицистика менән шөғөлләнә. 1839—1840 йылдарҙа Лозаннала латин әҙәбиәтенән белем бирә. 1840 йылда Коллеж де Франста славян теле буйынса беренселәрҙән булып профессор дәрәжәһен ала. 1841 йылда польша мессианлығы тәғлимәтсеһе Анджей Товяньский тәьҫиренә бирелә. Товянизм пропагандалағаны өсөн француз хөкүмәте 1845 йылда Мицкевичты лекциялар уҡыуҙан тыя. 1852 йылда отставкаға ебәрелә.
1855 йылдың апрелендә Мицкевич тол ҡала һәм 1855 йылдың көҙөндә Яңы Польша, шулай уҡ йәһүд легионы ойоштороу өсөн Константинополгә китә, легион француз һәм инглиздәргә Рәсәй менән көрәшергә ярҙам итергә тейеш була.
Ваба менән ауырып, 26 ноябрҙә үлеп ҡала. Үлеме алдынан дуҫы Служальский унан баларыңа нимә тип әйтергә, тип һорай. «Бер-береһен яратһындар», — ти һәм бер нисә минуттан саҡ ишетелгән тауыш менән: «Һәр ваҡыт!» тип өҫтәй.
1890 йылда Мицкевичтың кәүҙәһен яндырғандан һуң ҡалған көлдө Париждан Краковҡа алып киләләр һәм Вавель кафедраль соборы саркофагына урынлаштыралар.
Шәхси тормошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Студент йылдарында, анығыраҡ әйткәндә, 1818 йылдың йәйендә, Верещаковтарҙың Тугановичтағы имениеһында Мицкевич Марыля Верещако (Marianna Ewa Wereszczakówna), Брест судьяһы ҡыҙы менән таныша. Адам имениеға Томаш Зан менән, Марыляның ағалары саҡырыуы буйынса килә. Ҡыҙ граф Вавжинц Путкамер менән никахлашҡан була, шуға ла Адамдың һөйөүен кире ҡаға.
1834 йылда Адам Мицкевич Целина Шимановскаяға өйләнә, ул уға 6 бала таба: ҡыҙҙары Мария һәм Хелена, улдары Мицкевич Владислав (1838—1926) — Польша эмиграцияһының күренекле эшмәкәре, Юзеф (1850—1938), Александр һәм Ян.
Мицкевич йәшәгән адрестар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Новогрудок 1801—1815 йыл, Валевская урамы (хәҙерге Ленин урамы), 1-се йорт, 231400.[6]
- Вильна (хәҙ. Вильнюс), Литва, 1822 йыл, Бернардинская урамы (хәҙ. лит. Bernardinų g.), 11-се йорт.
- Санкт-Петербург 04.1828 — 15.05.1829 йыл — И-А Иохим йорто — Большая Мещанская урамы, 39.
- Одесса февраль — март 1825 г. — Дерибасовская урамы, 16.
- Евпатория — июль 1825, Караим урамы, 53. Мицкевич Одессанан «Каролина» яхтаһында, Генрих Ржевуский (Бальзактың буласаҡ ҡайнағаһы) менән килә. Ҡырым буйлап был сәйәхәт һөҙөмтәһендә лирик цикл «Ҡырым сонеттары» тыуа, ул уларҙы «Ҡырым буйлап сәйәхәт дуҫтарына» арнай.
- Мәскәү 12.1825 — 03.1826 йылдан — Федор Лехнер пансионы — Малая Дмитровка, 3/10
Ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Ҡала ҡышы» („Zima miejska“) тигән беренсе шиғыры 1818 йылда „Tygodnik Wileński“ Вилен гәзитендә баҫыла. Юзеф Завадский тарафынан нәшер ителгән беренсе шиғри йыйынтығы "Поэзия"ла («Poezje», т. 1, Вильна, 1822) «Балладалар һәм романстар» («Ballady i Romanse») һәм «Романтик поэзия тураһында» („Ballady i Romanse“) тигән баш һүҙ баҫыла, һуңғыһы Польша әҙәбиәтендәге романтик йүнәлешкә башланғыс бирә.
Иң тәүге әҫәре «Живиля», унда героиня — литва ҡыҙы Живиля тыуған ҡалаһына рустарҙы индергәне өсөн һөйгәнен үлтерә. Был әҫәр тәүгеләрҙән булып сит телгә (литва) Симон Даукантос тарафынан 1819 йылда тәржемәләнә.
"Поэзия"ның икенсе томына (1823) «Гражина» („Grażyna“) тигән романтик лироэпик поэма һәм «Дзяды» („Dziady“) драматик поэмаһының 2, 4 өлөштәре инә. Рәсәйҙә «Сонеты» (1826) китабы баҫыла, унда ҡалдырып киткән Ватанын һағыныусы герой-пилигрим образы һәм польша поэзияһына хас булмаған көнсығыш мотивтарына бай «Ҡырым сонеттары» („Sonety krymskie“) циклы инә.
Санкт-Петербургта 1828 йылда «Конрад Валленрод» («Konrad Wallenrod») поэмаһы Николай I императорға бағышлау менән сыға. Унда Литва халҡының тәре йөрөтөүселәр менән көрәше һүрәтләнә. Төп персонаж — трагик герой, дошман яғында яңғыҙ яугир, ул үҙенең шәхси бәхетен халҡын ҡотҡарыу өсөн ҡорбан итә. Сығышы буйынса литва үҙ иленән баш тартҡан булып, Тевтон ордены башына тороп ала һәм Орденды һәләкәткә илтә. Замандаштары поэмала поляктарҙың уларҙы ҡол итеүселәр менән көрәшенә аллюзия һәм проблеманы хәл итеүҙә сәйәсәткә ҡаршы шундай һабаҡ ҡулланырға: тыштан үҙеңдән көслө дошманың менән килешкән булырға һәм уға хеҙмәт итергә барырға, бер юлы йәшерен рәүештә уға ҡаршы эшләргә («валленродизм») тигән тәҡдим уҡый. «Поэзия» йыйынтығына (1-2-се том, 1829) лирик шиғырҙар, «Фарис» поэмаһы һәм балладалар ингән.
Фрагменталь төҙөлөшлө һәм ике ваҡиғалар үҫешле «Дзяды» (1832) поэмаһының өсөнсө өлөшөндә, башлыса, филареттар эше буйынса тикшереү эше фантастик һәм реаль итеп һүрәтләнә.
"Дзяды"ларға «Отрывок» — Рәсәй һүрәттәре менән шиғырҙар циклы эйәрә. Уға «Памятник Петру Великому», «Дорога в Россию», «Олешкевич», «Петербург», «Моим друзьям-москалям» (русса тәржемәлә — «Русским друзьям») инә. «Моим друзьям-москалям» (1830-сы) шиғыры менән Мицкевич, рус халҡы менән түгел, ә поляктар ҙа, рус халҡы үҙе лә ҙур зыян күргән империя ҡыҫырыҡлауына ҡаршы көрәшергә саҡыра. Унда, рус шағирҙарына шулай тип өндәшә: «Бәлки, кемдәрҙер үҙенең йәнен батшаға һатып, уның тупһаһында уға баш эйәлер… Кемдер һатлыҡ теле менән уның еңеүенә дан йырлай һәм дуҫтарының михнәттәренә ҡыуаналыр…»[7]
Польша мессианизмы идеялары «Книги польского народа и польского пилигримства» („Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego“, 1832) тип аталған художество-публицистик әҫәрендә сағыла. Польшаның таралыуы халыҡтарҙың дөйөм һуғышында ҡатнашырға саҡыра, был халыҡтарҙың терелеүе Польшаның уяныуына килтерергә тейеш була. Шул уҡ идеялар Мицкевичтың «Поляк пилигримы» („Pielgrzym Polski“, 1832—1833) гәзитендә пропагандалана.
Мицкевичтың иң ҙур әҫәренең береһе — эпик поэма «Пан Тадеуш» („Pan Tadeusz czyli Ostatni zajazd na Litwie“), 1832—1834 йылдарҙа яҙылған һәм 1834 йылда Парижда баҫыла. Поэмала ностальгия һәм юморға бай, әммә тарихи йәһәттән шляхта әхлағы булмаған образ һүрәтләнә[8]. Поляк милли эпопеяһы һәм һүҙ сәнғәтенең шедевры иҫәпләнә. «Пан Тадеуш» поляк режиссеры Анджей Ванда (1999) тарафынан экранға сығарыла.
Мицкевич, үҙендә халҡының рухын туплап, беренсе тапҡыр Европаның аҡыллы депутаттары менән бер рәттән поляк шиғриәтенә лә тауыш хоҡуғы һәм шуның менән уға беҙҙең поэзияға ла йоғонто яһарға мөмкинлек бирҙе.[9]
Мицкевичтың теле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Адам Мицкевичтың теле башлыса поляк шляхтаһы теле[10], ул Белоруссия һәм Литвала киң таралған, шағир үҙе лә уға ҡарай, был тел грамматик системанан һәм лексик ресурстар йәһәтенән ҡарағанда урындағы белорус элементтарына бай[11]. Үҙ ижадында провинциализмдарҙы шағир маҡсатлы индерә, шул рәүешле үҙенең үҙенсәлеген күрһәтә. Филология фәндәре докторы һәм БГУ профессоры Николай Хаустович билдәләүенсә, Мицкевич үҙ әҫәрҙәрен һирәк кенә поляк, ҡайһы берҙә генә «литва» тип атай[12].
Күп кенә ғалимдар, әҙәбиәт тарихсылары, шулай уҡ тел белгестәре шағирҙың теле тураһында һүҙ йөрөтөүе ауыр, сөнки уның провинциализмдарының күләме һәм характеры өйрәнелеп бөтмәгән, ти[10]. Адам Мицкевич исемендәге университет профессоры Станислав Добжыцкий «Несколько наблюдений за языком Мицкевича» тигән хеҙмәтендә әҙәби поляк теле сиктәренән сығып киткән күп тел факттарын теркәй[13].
1936 йылда Вильн университеты поляк һәм славян әҙәбиәте философияһы докторы, әҙәбиәтсе Станислав Станкевич «Pierwiastki białoruskie w polskiej poezji romantycznej» тигән хеҙмәтендә фонетика, морфология, синтаксис һәм телдең зат һәм һан грамматик категориялары өлкәһендәге айырылып торған үҙенсәлектәрен иҫәпләй.
Литва телен яҡшы белгәс, Мицкевич төрлө литва һүҙҙәрен ҡушып, яҫы исемдәр барлыҡҡа килтерә. Литвала һәм Польшала популяр исем — Гражина шуларҙың иҫәбендә; лит. Gražina, пол. Grażyna литва һүҙе «graži» («сибәр»)[14] һәм популяр литва исеме Живиле; лит. Živilė литва һүҙҙәре «žygiuoti» («хәрәкәтләнеү») һәм «viltis» («өмөт»). Литва теленең жемайт һөйләшендәге айырым фрагменттар Мицкевич тарафынан Парижда (Batignol rue de la Sante 1851 йәки 1852 йылда) яҙыла, ул дуҫы Людмилев Корыльский менән шахмат уйнап һәм поляк, литва йырҙарын йырлап ултырғанда бәхәс тыуа. Корыльский жемайт һөйләшендә йырҙар йырлай башлай. Мицкевич, йырҙар дөрөҫ йырланмай, тип, ҡағыҙға иҫтән өс литва йырын яҙа. Йырҙар Мицкевичтың улы Владислав тарафынан 1908 йылда баҫыла[15]
Мицкевич тәржемәләрҙә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рус теленә Мицкевичтың әҫәрҙәрен төрлө тәржемәселәр һәм шағирҙар тәржемәләй. А. С. Пушкин «Три Будрыса» балладаһын (тәржемәлә «Будрыс и его сыновья», 1833; "Библиотека для чтения"ла 1834 йылда баҫыла) тәржемә итә һәм был хеҙмәт тәржемә эшенең иң камил өлгөһө иҫәпләнә[16], Пушкин шулай уҡ «Воевода» балладаһын һәм «Конрад Валленрод» әҫәренә баш һүҙҙе тәржемә итә. "Дзяды"ның беренсе тәржемәһен В. А. фон Роткирх эшләй. Мицкевичтың тәржемәселәре араһында — И. И. Козлов, 1827 йылда П. А. Вяземскийҙың «Крымские сонеты» әҫәрен һүҙмә-һүҙ тәржемәһе буйынса эшләй, Н. В. Берг, «Пан Тадеуш» эпик поэмаһын һәм шиғырҙарын, В. Г. Бенедиктов («Гражина», «Конрад Валленрод», лирика), Г. П. Данилевский, С. Ф. Дуров, А. Н. Майков (өлөшләтә «Крымские сонеты»), Л. А. Мей, П. И. Вейнберг, А. П. Колтоновский (1890 йылдар аҙағында — 1900 йылдар башында), һуңғараҡ — К. Д. Бальмонт, В. Я. Брюсов, Игорь Северянин, акмеист М. А. Зенкевич, Е. Г. Полонская, Н. Н. Асеев («Песнь филаретов»), О. Б. Румер («Пловец», «Иоахиму Лелевелю» һәм башҡа шиғырҙар), С. И. Кирсанов (башлыса, «Посвящение в альбом» Давид Тухмановтың киң билдәле «По волне моей памяти» буйынса, «Смерть полковника», «Редут Ордона»), Михаил Светлов («Колокол и колокольцы», «Упрямая жена» һәм башҡа шиғырҙары), М. С. Живов, Л. Н. Мартынов («Дзяды», шиғырҙар), Давид Самойлов (айырым шиғырҙар), Арсений Тарковский («Гражина», «Шанфари», «Альмотенабби» шиғырҙары), А. М. Гелескул, прозаик һәм тәржемәсе Асар Эппель һәм башҡа шағирҙар һәм тәржемәселәр. Мицкевичтың сонеттарын М. Ю. Лермонтов, А. Н. Майков, И. А. Бунин, В. Ф. Ходасевич һәм башҡа шағирҙарҙан тыш, В. Левик тәржемә итә.
Белорус теленә — В. И. Дудин-Марцинкевич, Александр Ельский, Янка Купала, Б. А. Тарашкевич, Петр Битель, Язэп Семежон, Максим Лужанин, Рыгор Бородулин, Серж Минскевич, Константин Цвирка, Михась Скобла, Ирина Богданович, Анатоль Борусевич. тәржемә итә. "Пан Тадеуш"тың белорус теленә өс тулы тәржемәһе бар.
Литва теленә Мицкевичты Э. Даукша, В. Кудиркар, Майронис, М. Густайтис («Крымские сонеты» һәм «Дзяды»), Т. Юргелионис (шиғырҙар), Л. Гира, К. Шакянис (1924 йылда "Пан Тадеуш"ты тәржемә итә), В. Миколайтис-Путинас, Ю. Марцинкявичюс һәм башҡа шағирҙар тәржемә итә.
Украин теленә — П. А. Кулиш, П. П. Гулак-Артемовский, Елена Пчилка, М. Ф. Рыльский.
Чех теленә Мицкевич Ярослава Врхлицкий, Э. Красногорская тәржемәһендә баҫыла.
Эсперантоға Мицкевичты А. Грабовский һәм И. Лейзерович тәржемә итә.
Адам Мицкевич тураһында фекерҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шул замандың әҙәби тәнҡитсеһе Ксенофонт Полевой һүҙҙәре буйынса, А. С. Пушкин Мицкевичҡа ҙур ихтирам менән ҡараған. Бөйөк рус шағиры әҙәбиәтселәр араһында үҙе хужа булып өйрәнһә лә, Мицкевич булғанда үҙен тыйнаҡ тотҡан, уны үҙенән белемлерәк, ғалим, тип иҫәпләй[17].
Рус шағиры Василий Жуковский Мицкевичтың «Конрад Валленрод» поэмаһы баҫылып сыҡҡас, Пушкинға: «Беләһеңме, ҡасандыр ул һинең ауыҙыңды ябасаҡ», ти. Пушкин былай тип яуаплай: «Һин дөрөҫ әйтмәйһең, ул мине күптән һүҙһеҙ ҡалдырҙы»[17].
А. С. Пушкин Мицкевичҡа бер нисә шиғыр бағышлай — «В прохладе сладостной фонтанов» (1828), «Он между нами жил» (1834), «Сонет» шиғырҙарында (1830) һәм "Путешествии Онегина"ла юлдар (1829—1830)[18]. Мицкевич 1829 йылдың майында Рәсәйҙән киткәс Пушкин шулай тип яҙа:
- «…Он вдохновен был свыше
- И свысока взирал на жизнь — »[17].
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Меркурийҙағы кратер Мицкевич хөрмәтенә аталған.
- СССР һәм Беларусь Республикаһында Мицкевичҡа бағышланған почта маркалары баҫылған.
- Новогрудкала Адам Мицкевичтың йорт-музейы асылған.
- Вильнюста Адам Мицкевич музейы бар.
- Одессала һәйкәл ҡуйылған.
- Львовта һәйкәл ҡуйылған, ул майҙан да уның исемен йөрөтә.
- Ивано-Франковскта (элекке Станиславов, Станислав) һәйкәл ҡуйылған һәм майҙан аталған.
- Тбилисиҙа Мицкевич хөрмәтенә майҙан аталған.
- Бреста Мицкевич хөрмөтенә урам аталған һәм бюст ҡуйылған.
- Лидеҙа Адам Мицкевич урамы бар.
- Гроднола Мицкевич хөрмәтенә урам аталған һәм бюст ҡуйылған.
- Минскта Мицкевич хөрмәтенә сквер атлаған, унда шағирға һәйкәл ҡуйылған.
- Веймарҙа (Германия) бюст ҡуйылған .
- Шальчининкай ҡалаһында А. Мицкевичҡа һәйкәл ҡуйылған.
Баҫмалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Dzieła. Wydanie narodowe, t. 1-16, Warszawa, 1949—1955
- Dzieła. Wydanie jubileuszowe, t. 1-16; Warszawa, 1955
- Dzieła wszystkie, t. 1, 4, Warszawa, 1969-72
- Собрание сочинений, т. 1-5, Москва, 1948-54
- Избранные произведения. Москва — Ленинград, 1929
- Избранные произведения в 2-х т. М, Гослитиздат, 1955
- Стихотворения. Поэмы, Москва, 1968.
Фильмдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ежи Гедройца исемендәге IХ конкурста (йомғаҡлау өлөшө Минскиҙа 2009 йылдың 31 мартында яһала) Олег Лукашевичтың «Алам Мицкевич дәүере» фильмы Ҡыҙыл дипломға лайыҡ була[19]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Хәҙерге Заосье ауылы, Барановичский район, Брест өлкәһе.
- ↑ Масляніцына І.
- ↑ Czeslaw Milosz «The Land of Ulro» (Farrar,Strauss, Giroux, 1981)
- ↑ Balaban, Meir, The history of the Frank movement, 2 vols., 1934—1935
- ↑ Т.
- ↑ Новогрудский райисполком.
- ↑ Алексей Петров.
- ↑ Шыдлоўскі, С.
- ↑ И. В. Киреевский. Обозрение русской словесности 1829 года. — И. В. Киреевский. Критика и эстетика. Сост., вступ. статья и примеч. Ю. В. Манна. Москва: Искусство, 1979 (История эстетики в памятниках и документах). С. 75.
- ↑ 10,0 10,1 Станіслаў Станкевіч. Мова Міцкевіча // Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі = Pierwiastki białoruskie w polskiej poezji romantycznej / Валер Булгакаў — 1-е выд. — Вільня: Інстытут беларусістыкі; Беласток: Беларускае гістарычнае таварыства, 2010. — Б. 144. — 211 б. — ISBN 83-60456-21-6.
- ↑ Bitsch K. Język polski w Wileńszczyźnie — Przegląd Współczesny, Styczeń-marzec 1925. — Б. 29 і 32.
- ↑ М. Хаўстовіч. Наш Міцкевіч // XIX стагоддзе: Навукова-літаратурны альманах — Кн. першая. — Мн.: БДУ, 2000.. — Б. 3. — 214 б.
- ↑ Dobrzycki St. Kilka spostrzeżeń nad Językiem Mickiewicza — Prace Filologiczne, 1911. — Т. VII.
- ↑ Poradnia językowa
- ↑ LMS IC: Lietuviu klasikines literaturos antologija: Adomas Mickevicius.
- ↑ Томас Венцлова.
- ↑ 17,0 17,1 17,2 О. Л. Довгий, А. Е. Махов. 12 зеркал Пушкина. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 февраль 2013. 22 февраль 2013 тикшерелгән.
- ↑ Н. В. Измайлов Мицкевич в стихах Пушкина. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 февраль 2013. 22 февраль 2013 тикшерелгән.
- ↑ Фильм «Эпоха Адама Мицкевича» удостоен Диплома с отличием на IX конкурсе имени Гедройца
Һәйкәлдәр һәм урындар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- А. Мицкевич в русской печати. 1825—1955, М.—Л., 1957.
- Беккер И. И. Мицкевич в Петербурге. Л.: Лениздат, 1955. 168 с.
- Беккер И. И. Мицкевич в России // Звезда. 1955. № 11.
- Благой Д. Д. Мицкевич и Пушкин // Известия Академии наук СССР. Отделение литературы и языка. — М.: Изд-во АН СССР, 1956. — Т. XV. Вып. 4. — С. 297—314.
- Брусевіч А. Фактары беларускай культуры ў творчасці Адама Міцкевіча. Гродна, 2008;
- Горский И. К. А. Мицкевич. М., 1955.
- Живов М. С. А. Мицкевич. М., 1956.
- Климчук В. А. Чей поэт Адам Мицкевич? Брест, 2003.
- Лабынцев Ю. А., Щавинская Л. Л. «Староруское» церковное наследие в творческой судьбе Адама Мицкевича // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2005. № 3 (21)
- Рыльский М. Ф. Поэзия А. Мицкевича. М., 1956.
- Ткачёв М. Мицкевич и Пушкин: истоки и традиции русской поэзии. — Минск: Славянский путь, 2003.
- Яструн М. Мицкевич. Пер. с польск. А. Голембы. М., 1963.
- Adam Mickiewicz. Zarys bibliograficzny. Warszawa, 1957.
- Kleiner J. Mickiewicz, t. 1-2, Lublin. 1948.
- Kronika życia i twórczości Mickiewicza. Warszawa, 1966
- Słownik języka Adama Mickiewicza, t. 1-7, Wrocław — Warszawa — Kraków, 1962—1971.
- Rymkiewicz J., Siwicka D., Witkowska A., Zielińska M. Mickiewicz. Encyklopedia. — Warszawa, 2001.


text:
Ҡыуаныстарығыҙ менән уртаҡлашығыҙ: (347) 273-28-29.
Яңылыҡтар
Һауа торошо (Өфө)
6..8°C
Юлдаш акциялары
Һәүәҫкәр башҡарыусылар өсөн конкурс!
Башҡортостан тураһында оло һөйөү менән!
Гитарала уйнап йырлаусыларҙың беренсе асыҡ конкурсы
Ижади конкурс! 10 майға тиклем дан ғаиләләр тураһында яҙығыҙ!
«Йәнтөйәк»
"Йәнтөйәк" - Башҡортостан тураһында оло һөйөү менән!
"Йәнтөйәк" - тыуған еребеҙ, яҡташтарыбыҙ, тәбиғәт ынйылары, йолаларыбыҙ хаҡында.
Редакция телефоны - 273-66-68.
- Комментарий өҫтәргә
Крәҫтиәндәр һуғышы геройы Ҡаранай Моратов оҙаҡ йылдар рәсми тарихта телгә алынмаһа ла, уның исеме халыҡ хәтеренән юйылмай. Белгестәр батшаға ҡаршы азатлык көрәшендә уны Салауат батыр менән бер рәткә ҡуя.
Музыкант Сәйет Күҙәшев һөйләй.
Ошондай кешеләрҙең береһе - республиканың атҡаҙанған артисы, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың хөрмәтле һунарсыһы Тәлғәт Сәғитов.
(128 КБит/с)
Юлдаш 105.5 FM
Фотолар
Көндәлектәр


text:
Белеүегеҙсә, Рәсәй кинематографтары “Зөләйха күҙҙәрен аса” тигән сериал төшөрә. Унда башҡорт образы ла буласаҡ.
Алексей Онофрейчук уйнаған кешеләрҙе ҡотҡарыусы Лукка башҡорт милләтенән булып китәсәк. Әйткәндәй, яҙыусы Гүзәл Яхинаның ошондай исемле романында Лукканың милләте тураһында бер һүҙ ҙә юҡ. Китапта был герой Ангара йылғаһы менән “дуҫлашып” балыҡ тота һәм кешеләрҙе аслыҡтан ҡотҡара. Ярға сыҡҡас, һөргөнгә ебәрелгән халыҡҡа ҡыуыш ҡорорға, ә ҡышҡы һыуыҡтар алдынан землянка соҡорға тәҡдим итә. Шулай кешеләр ҡыш сыға.
Алексей Онофрейчук профессиональ актер түгел. Ул киноға осраҡлы рәүештә эләгә. Ролгә һыңар ҡуллы артист кәрәккәс, фильм төшөргән хеҙмәткәрҙәр инвалидтар ассоциацияһына мөрәжәғәт итә һәм уға тап була.


text:
- Подробности
- Просмотров: 307
ӨФӨ УҠЫУ ЙОРТТАРЫ УҠЫУСЫЛАРЫН ФИЗИК ТӘРБИӘЛӘҮ ЙӘМҒИӘТЕ. Өфөлә урынлашҡан. 1907 й. 15 дек. А.С.Цветков тарафынан ойошторола. Ир‑ат та, ҡатын‑ҡыҙ ҙа, бөтә дин кешеләре лә дәрәжәһенә һәм мөлкәтенә ҡарамай ҡабул ителгән. Йәмғиәт ағзаларының физик тәрбиәләү системаһына саңғыла йүгереү, һыбай йөрөү, гимнастика, ишкәк ишеү, конькиҙа һәм велосипедта йөрөү, йөҙөү, фехтование, футбол һ.б. ингән. 1912 й. Өфөлә башҡ. футболы тарихында беренсе тапҡыр йәмғиәт һәм Яхт‑клуб (Һамар ҡ.) командалары араһында иптәштәрсә матч уҙғарыла. Йәмғиәт 1917 й. һуң эшмәкәрлеген туҡтата.
О.Г.Шухардин
Тәрж. Ғ.Р.Бирҙина


text:
- Подробности
- Просмотров: 282
УЛТЫРАҠ ТОРМОШ, хужалыҡ итеү (башлыса игенселек) йәки етештереү (һөнәрселек) барышында оҙаҡ ваҡыт йәшәү урынын алмаштырмай бер терр‑яла йәшәгән халыҡтың йәшәү рәүеше. Кешенең төрлө тәбиғәт шарттарында таралып ултырыуы һәм ҙур терр‑яларҙы үҙләштереүе төрлө күсеп йөрөү м‑н үҫешкән хужалыҡ‑мәҙәни типтар формалашыуы, хужалыҡ эшмәкәрлеге һәм халыҡтың көнкүреше м‑н бергә үрелеп барған. Бер хужалыҡ‑мәҙәни типтан нигеҙендә игенселек ятҡан икенсе типҡа — ултыраҡ тормошҡа күсеү бер нисә мең йылдарға һуҙылған оҙайлы процесс булған. Тәүҙә күсмә малсылыҡтан ярым күсмә малсылыҡҡа күсеү эволюцияһы була, халыҡ даими йәшәгән торамалар барлыҡҡа килә, бесән сабыу эше үҫешә, һунар кәсебенең һәм солоҡсолоҡтоң әһәмиәте арта. Күсмә тормош алып барыу төньяҡ урмандарҙа (һунар кәсебе), тундрала (болансылыҡ) һәм дала зоналарында (күсмә малсылыҡ) оҙаҡ һаҡланған. Археологик тикшеренеү мәғлүмәттәре б‑са, иртә тимер быуат осоронда Ағиҙел, Кама, Ҡариҙел йй. буйҙарында Көньяҡ Урал дала зоналарында көн иткән күсмә ҡәбиләләр м‑н бергә, У.т. алып барған ҡәбиләләр ҙә йәшәгән. У.т. хас хужалыҡ әйберҙәре (балсыҡ көршәк, орсоҡбаш, ҡойоу формаһы ватығы, бронза бысаҡ, уҡ башағы, һөңгө осо, кельт балталары һ.б.) табылған күп торамалар һәм ҡаласыҡтар һаҡланған. Башҡорттар күбеһенсә ярым күсмә тормош алып барған, Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуынан һуң башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен үҙләштереү киң ҡолас ала (заводтар, ҡалалар, ҡәлғәләр төҙөү өсөн тартып алына), керҙәшлек ин‑ты булдырыла, хөкүмәт тарафынан аҫаба халыҡты игенселек һәм У.т. алып барырға мәжбүр иткән төрлө саралар (Ырымбур сик һыҙығы төҙөү, идара итеүҙең кантон системаһы индереү һ.б.) үткәрелә. Артабан У.т. алып барыу рәүеше башҡорт общинаһының төҙөлөшөнә һәм эшмәкәрлегенә, ер биләүселегенә, хужалығына, матди һәм рухи мәҙәниәтенә һ.б. ҙур йоғонто яһаған. Сәнәғәт үҫеше һәм индустриаль йәмғиәттең барлыҡҡа килеүе У.т. үҫешенең яңы баҫҡысына алып килгән. 20 б. ҡалаларҙың һәм ултыраҡ ауылдарҙың сағыштырма һаны киҫкен артҡан. Ултыраҡ тормош алып бармаған, күсеп йөрөгән халыҡ һаны (күскенселәр, һунарсылар, емеш‑еләк йыйыусылар) һуңғы 50 йылда 3 тапҡырға кәмегән.
Әҙәб.: Ш а я х м е т о в Ф.Ф. Между Великой Степью и оседлостью: процессы седентаризации башкир и распространения земледелия в XVII—XIX вв. Уфа, 2005.
Ф.Ф.Шәйәхмәтов
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
- Подробности
- Просмотров: 241
ТӨҘӨЛӨШ‑ЮЛ ҺӘМ КОММУНАЛЬ МАШИНАЛАР ЭШЛӘҮ, төҙөлөш материалдары сәнәғәте, торф һәм ағас әҙерләү сәнәғәте, мелиорация эштәре, коммуналь хужалыҡ, көнкүреш хеҙмәте пр‑тиелары өсөн юл төҙөү, ер ҡаҙыу машиналары, төҙөлөш машиналары, ҡорамалдар етештереү б‑са машиналар эшләү тармағы. Башҡортостанда 19 б. аҙ. Өфө губернаһында суйын-баҡыр ҡойоу механика з‑ды (ҡара: “Горнас”) төҙөлгәндән алып үҫешә башлай, 20 б. 40‑сы йй. Стәрлетамаҡ төҙөлөш машиналары заводы асыла. 2004 й. 28 пр‑тие һәм производствонан, ш. иҫ. “Витязь”, “СТИН”, Стәрлетамаҡ машиналар эшләү заводы, Туймазы автобетоновоздар заводынан тора. БР‑ҙа етештерелгән машиналар эшләү продукцияһы күләменең 2,6%‑ы тармаҡ өлөшөнә тура килә; унда яҡынса 2,5 мең кеше эшләй (2004). Рәсәйҙә етештерелгән автоматик бетон бутағыстар күләменең 63%‑ы респ. сығарыла (2008). Продукция БР‑ҙа һәм РФ‑та һатыла. Производство динамикаһын табл. ҡарағыҙ.
И.В.Лаврешина
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина
Табл.
Башҡортостан Республикаһында төҙөлөш һәм юл машиналары производствоһы, дана