text:
Көҙгөһөн ағастар ниңә сәскә ата?
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 29-09-2018, 06:30
Август, хатта сентябрь айында ла емеш ағастарының сәскә атыуын күргәнегеҙ барҙыр. Нилектән шулай була һуң?
Был күренештең фәнни аңлатмаһы шунан ғибәрәт: яҙ йылы, ҡоро булһа, ҡыуаҡ сәскә атҡан ваҡытта үҙендә булған туҡлыҡлы матдәләр запасын тулыһынса сарыф итеп бөтөрмәй. Йәй йылы, ямғырлы булһа, фйҙалы матдәләр, дым тағы ла өҫтәлә. Тимәк, сәскә атыу осоронда була торған уңайлы шарттар барлыҡҡа килгән: көндөҙгө температура менән төнгөһө лә йылы, дым етә һ. б....
Гөлдәрегеҙ матур үҫһен, тиһәгеҙ...
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 28-09-2018, 06:30
Помидорҙың япрағы ни өсөн сөрөшә?
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 20-09-2018, 07:00
Япраҡтары ҡуйы булған үҫентеләргә яҡтылыҡ насар төшһә, кәрәгенән артыҡ һыу һипкәндә, тупраҡты йомшартып тормағанда төрлө сирҙәр йыш тарала. Үҫемлектәрҙә ҡоротҡостар бармы-юҡмы икәнлеген дә тикшерегеҙ.
Үҫемлек үҫкән шарттарҙы ҡарағыҙ. Йыш ҡына уларға дым етмәй. Йәки, киреһенсә, ул артыҡ була. Оҙайлы ямғыр булып, көндәр һыуытып ебәрһә лә, помидор үҫентеһе сирләй башлай....
Һуғандың өлгөргәнен нисек белергә?
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 17-09-2018, 07:00
Һуғанды ваҡытынан алда йыйһаң, ул формалашып етмәй. Ә һуңға ҡалһаң, төрлө ҡоротҡос үтеп инеп, уңышҡа зыян килтерергә мөмкин. Уны йыйыу ваҡытын билдәләүе ҡыйын түгел.
1. Һабаҡтары һарғая, кибә, түтәлгә ята башлай.
2. Математик ысул менән дә иҫәпләргә мөмкин. Уны ултыртҡандан һуң 68 – 83 көндә өлгөрә. Шулай уҡ йәйҙең нисек килеүенә лә иғтибар итергә кәрәк. Әгәр һыуыҡ булып, йыш ямғыр яуһа, һуғандың үҫеше оҙағыраҡҡа һуҙыла. Шулай ҙа оҙаҡҡа ҡалырға ярамай. Ямғыр ваҡытында тамырлана.
3. Һуғанды дөрөҫ йыйырға кәрәк. Йолҡоп алынған уңышты ҡояшта әйләндерә- әйләндерә киптерергә. Һуңынан еләҫ урында бер нисә көн тоторға. Ҡыяҡ ҡалдыҡтарын өҙөргә ярамай: ундағы туҡлыҡлы матдәләр йәшелсәнең өлгөрөп етеүенә ярҙам итә. Һуған 0 градуслы бинала яҡшы һаҡлана.
...
Гүзәллек булдырыусы
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 13-09-2018, 06:00
Учалы ҡалаһынан 77 йәшлек Рәүил Хәйруллин үҙе йәшәгән күп ҡатлы йорт алдын гөл-сәскәгә күмгән
Төҙөк, таҙа йәшәүгә үтә уңайлы Учалы ҡалаһы йәйгеһен бигерәк матур – тулыһынса гөл-сәскәгә күмелә! Шул гүзәллекте тыуҙырған кешеләрҙең береһе күршебеҙҙә йәшәй. Ғәҙәттә, гүзәллекте ҡатын-ҡыҙ булдыра, ә беҙҙең күрше – көслө заттан: етмеш ете йәшлек Рәүил Хәйруллин ҡара яҙҙан күп ҡатлы йорто янында ер менән булыша башлай һәм ҡар яуғанға тиклем шул кескәй баҡсаһын, бәләкәй баланы ҡарағандай, тәрбиәләүҙән туҡтамай. Әллә күпме ағас, ҡыуаҡ килтереп ултыртҡан, түтәлдәр яһап, гөлдәр үҫтергән Рәүил Закир улы, ҡышҡыһын машиналар тапамаһын өсөн, баҡсаны бер яҡлап кәртәләп тә алды. Юҡҡа барыһы ла туҡ, ә ул кәртәгә рәшәткәләрҙе сүплеккә ырғытылған төҙөлөш материалдары араһынан эҙләп табып, бысып, ҡырҡып, йүнәтеп алған....
Картуфты нисек һаҡларға?
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 11-09-2018, 14:26
Картуфты ҡаҙып алырға бер аҙна ҡалғас, уның һабағын 10 – 15 сантиметр ҡалдырып сабып ташларға кәрәк. Әммә һабаҡҡа тейеүенә юл ҡуйырға ярамай. Сөнки һабаҡ йыш ҡына фитофтора менән зарарланған була. Сирле картуф тәүҙә ҡара-зәңгәрһыу, һуңынан көрән таптар менән ҡаплана. Әгәр ҙә ашарға уйлаһағыҙ, зарарланған урындарын ҡырҡып ташлағыҙ. Ҡаҙып алынған картуфты елдә һәм ҡояшта 40 минуттан артыҡ тоторға ярамай. Әммә һаҡларға һалынғанын яҡшы итеп киптерергә онотмағыҙ. Ҡорттар (проволочница) зарарлаған булһа, оҙаҡ һаҡланмай, уңышты ҡутырлата.
Картуфҡа ҡайһы саҡта ҡара тәпәй (черная ножка) тигән сир ҙә йоға. Ул бәләкәй генә йәрәхәт рәүешендә була.
Айлап ямғыр яуғанда ла картуф төрлө бактерия менән зарарланып сирләй. “Икенсе икмәк”те һаҡлау өсөн иң ҡулай температура +2, +5 градус. Сағыштырмаса дымлылыҡ 70 – 75 процент булырға тейеш.
...
Бысҡы сүбе - серетмә
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 5-08-2018, 07:00
Серетмә яһау өсөн бысҡы сүбен ҡатлам-ҡатлам итеп өйөгөҙ. Бер ҡатламдың яҡынса ҡалынлығы 30 см булырға тейеш. Беренсе ҡатламды яҡшылап еүешләйҙәр һәм ашлама иретмәһе һибәләр. Икенсе ҡатламға ла һыу һәм ашлама һибергә. Өйөмдөң дымлылығын даими һаҡларға кәрәк. Серетмә 3 – 4 айҙан әҙер була.
100 кг бысҡы сүбе өсөн 100 г суперфосфат, 700 г калий хлориды кәрәк.
Яҙ көнө серетергә ҡуйған бысҡы сүбе өҫтөнә 10 – 12 см ҡалынлыҡта тупраҡ һалып, ҡабаҡ, ташҡабаҡ, хатта ҡыяр ҙа үҫтерергә мөмкин.
Тауыҡ тиҙәге ярҙамында ла серетмә яһарға була. Бының өсөн уларҙы бергә- бер күләмендә ҡушалар. Өйөлгән серетмәгә ризыҡ ҡалдыҡтары, сүп үләндәре, һалам, торф та өҫтәргә ярай.
...
Пион сәскә атһын өсөн
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 29-07-2018, 07:00
Баҡсалағы пиондарым сәскә атмай. Бының нилектән булыуы мөмкин?
Р. Вәлиева.
Иглин районы.
Пиондар күләгәле, артыҡ дымлы урынды яратмай. Шуға уларҙы ҡыйыҡ башынан һыу төшөп торған стена буйҙарына ултыртмағыҙ. Был сәскәне бүлеп ултыртһағыҙ ҙа, ул 1 – 2 йылдан һуң ғына сәскә атасаҡ.
Иҫке тамырҙан улар оҙаҡ көс йыя. Ултыртҡандан һуң 4 – 5 йыл теймәгеҙ. Азотлы ашламалар менән йыш туҡландырып торһағыҙ ҙа сәскә атыуҙан туҡтаясаҡ. Әсе тупраҡты ла яратмай. Йыл ҡоро йәки ямғырлы килгәндә лә үҫемлек сирләй. Сысҡандар тамырын зарарлаһа ла, үҫә алмаясаҡ....
Баҡсам тулы рауза гөл
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 22-07-2018, 07:00
Рауза (роза) – баҡсасыларҙың иң яратҡан сәскәләренең береһе. Уның матурлығы, оҙаҡ сәскәгә күмелеп ултырыуы һоҡландыра. Төрлө төҫтәге сәскә атып ултырыусы үҫентеләр күңелде йәйгеһен генә түгел, көҙ ҙә ҡыуандыра. Беренсе сәскә атыу осоро июндә була. Сәскә атып бөткән ботаҡтарҙы ҡырҡып алырға кәрәк. Гөлдә яңы ботаҡтар үҫеп сығып, ул ҡабаттан сәскә атасаҡ. Розаларҙы яҙ ултыртһағыҙ, август уртаһына тиклем кипкән сәскәһен генә түгел, сәскәнең бөрөһөн дә ҡырҡығыҙ. Сөнки нығынып етмәгән үҫемлектең туҡлыҡлы матдәләре һәм көсө сәскә атыуға китәсәк. Былай эшләмәһәгеҙ, ҡыуаҡ үҫеүҙән туҡтарға мөмкин һәм насар ҡышлаясаҡ. Үҫентенең ботағын ҡыйыҡ итеп, иҫке бөрөнән 5 – 6 см юғарыраҡ киҫегеҙ. Ҡырҡҡан урынды баҡса ыҫмалаһы менән һылап ҡуйығыҙ. Үҫемлектә сәскә бөрөләренең һанын да тикшерегеҙ. Барыһын да ҡалдырһаң, сәскә ҙур булмай. Һәр ботаҡта бер үҙәк бөрө генә ҡалһын. Ҡалғандарын йолҡоғоҙ.
Сәскә атыу ваҡытын оҙонайтыу өсөн сәскәне ҡырҡыу ғына етмәй. Үҫкәндә, сәскәгә бөрөләнгәндә тупраҡты даими йомшартығыҙ, һыу һибегеҙ. Һыу йылы булырға, тамырға ғына ҡойолорға тейеш. Раузаларҙы ашламалар менән туҡландырырға ла онотмағыҙ. Миҙгел дауамында, ер ҡарҙан әрселгәс, сәскә атыр алдынан 2 – 3 мәртәбә тауыҡ тиҙәге төнәтмәһе лә ҡойоғоҙ. Был сәскә азотлы ашламаларҙы яратмай. Баҡыр, тимер, марганец булған препараттар менән эшкәртһәң, үҫентеләр сирләй башлай. Бөжәктәр зарарламаһын өсөн «Интавир» препараты менән эшкәртеү талап ителә. Рауза ҡыуағы ҡыш туңмаһын өсөн бысҡы сүбе, шыршы ботаҡтары менән ҡапларға кәрәк. Бесән, һалам үҫемлекте серетә....
Селтәрең матур, кем теккән?
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 13-07-2018, 07:30
«Игеҙәктәр – биҙәктәр!» – был ихлас күңелле, эскерһеҙ ҡыҙҙарҙы күргәс тә башҡа килгән иң беренсе уй ошо булды. Көләс йөҙҙәр, осҡор күҙҙәр иғтибарҙы әллә ҡайҙан яулап тора, ҡыҙҙарҙың үтә алсаҡлығын иҫәпкә алғанда, күңел үҙенән-үҙе уларға тартыла.
Игеҙәктәр менән «ситтән тороп» күптән таныш инем. Сөнки Баймаҡ районының Ярат ауылынан Алина һәм Алита Хисмәтуллиналар бала саҡтан матбуғат ҡаҙанында ҡайнап үҫте, мәктәп йылдарында «Йәншишмә», «Аманат»тың йәш хәбәрселәре булды. Тел, тарих, мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһынған маҡсатлы ҡыҙҙар юғары уҡыу йортонда ла төрлө йәмәғәт эшендә, ғилми-ғәмәли конференцияла, конкурста әүҙем ҡатнаша, исемле стипендияларға лайыҡ була. М. Аҡмулла исемендәге БДПУ - ны ҡыҙыл дипломға тамамлағас, тырыш ҡыҙҙарҙы университетта эшкә ҡалдыралар. Белемдәрен артабан камиллаштырыу маҡсатында улар аспирантураға уҡырға инә. Конференцияларҙа сығыш яһау, ғилми йыйынтыҡтарҙа мәҡәләләр баҫтырыу менән бер рәттән, төрлө проект менән дә шөғөлләнәләр. Бөгөн улар икеһе лә филология фәндәре кандидаттары. Ә Алита йәш ғалимдарҙың ғилми эштәре конкурсы һөҙөмтәләре буйынса Башҡортостан Республикаһы Башлығы грантына ла эйә булған....
[/aviable]


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 587
“АҠ ЯУРЫН САЛ БӨРКӨТ”, башҡ. халыҡ инструменталь көйө. Тәүге тапҡыр Л.Н.Лебединский 1939 й. Баймаҡ р‑нында Ғ.Шәмсетдиновтан яҙып ала, “Башҡорт халҡ йырҙары” йыйынтығында З.Ғ.Исмәғилев яҙмаһында баҫыла. Варианттарын Ф.К.Камаев, А.С.Ключарёв, Ғ.З.Сөләймәнов яҙып ала. Көй бейеү характерында.
Башҡарыр алдынан, ғәҙәттә, бер нисә варианты булған легендаһын бәйән итәләр. Легендаларҙың береһендә ояһынан балаларын алып киткән һунарсыны эҙәрлекләүсе бөркөт т‑да хикәйәләнә; ҡоштоң зарлы саңҡыуын онота алмаған һунарсы көй сығара. Киҫкенерәк сюжетлы икенсе вариантында бөркөттәрҙең ҡоно ауыл халҡын урланған ҡош балаларын ояларына ҡайтарырға мәжбүр итеүе т‑да бәйән ителә. Легенда башҡорттарҙағы традицион бөркөт культын (ҡара: Ҡоштар культы) сағылдыра. Көйгә пунктир ритм, ҡабатланыусан һәм квадрат структура хас. Юғары һуҙынҡы өндәрҙең түбәнәйеүсе киң һикерештәр м‑н сиратлашыуы инструменталь көйгә үҙенсәлек өҫтәй.
Башҡарыусылар араһында ҡурайсылар С.Ғ.Бараҡов, Дилмөхәмәтовтар, К.М.Дияров.
Әҙәб.: Камаев Ф.Х. Ҡурай моңдары. Өфө, 1991.
Л.Ҡ.Сәлмәнова
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 341
ӨФӨ ҠАЛА ЭЛЕКТР СЕЛТӘРҘӘРЕ, Өфө һәм Өфө р‑ны ҡулланыусыларына электр энергияһын тапшырыуҙы һәм бүлеүҙе тәьмин итә. Оператив‑диспетчер хеҙмәте Өфөлә урынлашҡан, Көнсығыш, Көнбайыш, Төньяҡ, Өфө Үҙәк, Көньяҡ‑Көнсығыш, Көньяҡ электр селтәрҙәре райондарының диспетчер пункттары эшләй. Ө.ҡ.э.с. составында дөйөм билдәләнгән ҡеүәте 2286,5 МВ•А булған 35—110 кВ көсөргәнешле 51 электр подстанцияһы, 144 бүлеү пункты, 1750 трансформатор подстанцияһы, 0,4 кВ (оҙонлоғо 3669,2 км), 6—10 кВ (3183,1 км) һәм 35—110 кВ (74,4 км) көсөргәнешле һауа һәм кабель электр тапшырыу линиялары бар. Хеҙмәтләндереүҙең дөйөм күләме 58336 шартлы берәмек тәшкил итә. 1940 й. Өфө энергокомбинаты составындағы Өфө электр селтәрҙәре булараҡ асыла, 1992 й. алып “Башкирэнерго” ААЙ‑ның структур бүлексәһе, 2005 й. — Өфө электр бүлеү селтәрҙәре “Башкирэнерго” ААЙ‑ның “Башҡортостан электр бүлеү селтәрҙәре” ЯСЙ бүлендек йәмғиәте филиалы, 2012 й. башлап “Башҡортостан электр селтәрҙәре компанияһы” ААЙ “Башҡортостан электр бүлеү селтәрҙәре” ЯСЙ бүлендек йәмғиәтенең Ө.ҡ.э.с. производство бүлексәһе.
Әҙәб.: С а д р е т д и н о в М.Г., Ш у г а н о в Ю.М. ...Плюс электрификация. Уфа, 1984.
Тәрж. Ф.Ғ.Ғәлиев


text:
1998 йыл
1998 (бер мең туғыҙ йөҙ туҡһан һигеҙенсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса кесаҙна көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1998 йылы, 2 мең йыллыҡтың 998 йылы, XX быуаттың 98 йылы, XX быуаттың 10 ун йыллығының 8 йылы, 1990 йылдарҙың 9 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 26 апрель — Булат Рафиҡов, башҡорт совет яҙыусыһы.
- 20 август — Шакиров Үлмәҫ Шакир улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 15 декабрь — Яхин Риза Хәжиәхмәт улы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).


text:
РСФСР-ҙың 1918 йылғы Конституцияһы
РСФСР-ҙың 1918 йылғы Конституцияһы — 1918—1925 йылдарҙағы Рәсәй конституцияһы. 1918 йылдың 10 июлендә Советтарҙың V Бөтә Рәсәй съезында ҡабул ителә. Рәсәй Совет Республикаһы (РСР) Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы тип атала башлай (РСФСР).
Әҙерләү эштәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Советтарҙың III Бөтә Рәсәй съезы 1918 йылдың ғинуарында Совет власы приоритеттарының береһе сифатында Конституция әҙерләүҙе тәҡдим итте.
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Советтарҙың эшсе, крәҫтиән, ҡыҙылармеец һәм казак депутаттарының Бөтә Рәсәй съезы (СРККиКД) дәүләт власының юғары органы булараҡ иғлан ителә, ул даими орган булмай һәм эшсе, крәҫтиән, ҡыҙылармеец һәм казак депутаттарының Бөтә Рәсәй Башҡарма комитеты (ВЦИК) тарафынан сағыштырмаса ҙур булмаған осорға, йылына ике тапҡырҙан да һирәгерәк түгел, саҡырылырға тейеш була. Советтар съезының башҡарма комитеты вәкәләтле органдары яғынан контролһеҙ эшләй, әммә был, үҙ сиратында, власты артыҡ файҙаланыуға мөмкинлектәр аса. Был хәл айырыуса 1918 йылдың июлендә, конституцияны ҡабул иткәнгә тиклем үк, билдәле була. Башлыса РКП(б) ағзаларынан һәм яҡлаусыларынан торған ВЦИК 1918 йылдың май-июнь айҙарында эшсе һәм крәҫтиән депутаттары советтарына һайлауҙарҙы ғәмәлдән сыҡҡан (недействительный) тип иғлан итә, сөнки был һайлауҙарҙа РСДРП һәм ПСР еңеү яулаған булып сыға, ә һуңғараҡ, 1918 йылдың 14 июнендә, был партияларҙың бөтә ағзаларының һәм яҡлаусыларының мандаттарын яраҡһыҙ тип таба. РСДРП(б) март-октябрҙә даими эшләп килгән эшсе һәм крәҫтиән депутаттары Бөтә Рәсәй советын ойоштороуҙы тәҡдим итә, әммә бындай совет булдырылмай, ә СРККиКД конституцияла тулы хоҡуҡлы орган булып иғлан ителә — ул закондарҙы, бюджетты ҡабул итә ала, һалымдарҙы билдәләй, халыҡ-ара килешеүҙәрҙе ратификациялай.
Эшсе, крәҫтиән, ҡыҙылармеец һәм казак депутаттары Советтарының Бөтә Рәсәй съезына һайлауҙар дөйөм булмай — һайлауҙарҙан эшләмәй табылған килемгә йәшәгән кешеләр ситләтелә; тиң булмай — ҡала советтары һәм ауыл советтары төрлө иҫәптәге делегаттарҙы съезға ебәрә; туранан-тура булмай — Советтарҙың Бөтә Рәсәй съезына делегаттар ҡала советтары һәм советтарҙың губерна съездарынан һайлана.
Урындағы үҙидара[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урындағы дәүләт власы органдары булып урындағы советтарҙың эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары съезы тора, улар ҙа даими эш иткән органдары булмай һәм урындағы башҡарма комитеттары тарафынан саҡыралалар. Даими эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттарының губерна советтары таратылалар һәм даими булмаған эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары съездары менән алмаштыралалар. Ҡалаларҙа һәм ауылдарҙа дәүләт власының урындағы органдары эшсе һәм ҡыҙылармеецтар депутаттарының ҡала советтары һәм крәҫтиән депутаттарының ауыл советтары була, улар даими органдар булалар, эшселәр һәм крәҫтиәндәр уларҙы 3 ай срокка һайлай. Шул уҡ ваҡытта был советтарҙың ағзаларын һайлаусылар кире саҡырып ала алған.
Әһәмиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1918 йылғы конституция ғәмәлгә индергән сәйәси система 1925 йылғы РСФСР конституцияһында үҙгәртеүһеҙ тиерлек ҡала һәм 1936 йылғы СССР конституцияһы ҡабул иткәнгә тиклем ғәмәлдә була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Кукушкин Ю. С., Чистяков О. И. Очерк истории Советской Конституции — Изд. 2-е, доп. — М.: Политиздат, 1987.
- Портнов В. П., Славин М. М. Становление и развитие конституционного законодательства Советской России 1917—1920 гг. / Отв. ред. Б. Н. Топорнин — М.: Наука, 1987.
- Мезенцев Д.Е / «прогулки по истории» под редакцией Айтасова Ж.И 2016 гг
- Чистяков О. И. Конституция РСФСР 1918 года — Изд. 2-е. — М., 2003. — 224 б. — (Памятники советского законодательства). — ISBN 5-94373-061-3.


text:
Оҙаҡ йылдар бергә татыу ғүмер кисереп йәшәү бәхете һәр кемгә лә тәтемәй. Һүҙем оло тормош юлы үткән, әлеге көндә лә бер-береһенә шаяртып, яғымлы һүҙҙәр менән генә өндәшеүсе һөйкөмлө парҙар – ҡәҙерле олатайым менән өләсәйем Бибинур һәм Ғәйнетдин Алтынбаевтар хаҡында. Улар әле Бөрйән районы Байназар ауылында 60 йыл бергә ғүмер итеп, гәүһәр туйҙарын туйлап, гөрләтеп йәшәп ята.
Олатайыма Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда 8 йәш кенә тула. 1942 йылда атаһы яуға китә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡайтыр саҡта юлда вафат булып ҡала. Йәш бала әсәһенә һәр яҡлап та ярҙамлашып үҫә. 1947 йылда инде ул «Ағиҙел» колхозында эш башлай. Үгеҙ егеп, игенен дә ташый, ерен дә һөрөргә тура килә. 1951 йылға саҡлы фермала эшләй. Бала сағынан техника менән мауыға, тиҙ арала тракторсы ярҙамсыһы булып китә. 1956 йылда әрме сафынан имен генә хеҙмәт итеп ҡайта ла күп тә үтмәй, Янһары ауылы ҡыҙы Бибинур Ҡотлоғужа ҡыҙын кәләшлеккә ала. Ул килен булып төшкән сағында күп-күк күҙле, һары сәсле, мөләйем генә ҡыҙ булған. Өс малай араһында иркә генә үҫкән Бибинурҙы олатайымдар ғаиләһендә барыһы ла йылы ҡабул итә. Шулай итеп, йәш ғаилә Байназар ауылының иң матур урынына нигеҙ ҡороп, гөрләтеп йәшәп китә. Татыу пар бөтәһе һигеҙ балаға ғүмер бүләк итә.
Яҡындарым икеһе лә йәш һәм ғәйрәтле саҡтарында тырышып эшләгән. Өләсәйем мәктәптә – йыйыштырыусы, ә олатайым 47 йыл РТП-ла механизатор вазифаһын башҡара. Уның фотоһүрәте Маҡтау таҡтаһынан төшмәй, районыбыҙҙың, ул осорҙағы БАССР-ҙың, СССР-ҙың, РСФСР-ҙың бик күп Рәхмәт хаттарын, Маҡтау ҡағыҙҙарын, миҙалдарын ала. Бибинур өләсәйем, ғаилә усағын һаҡлаусы булараҡ, тәмле икмәк-бәлештәр, аштар бешереп, өй йылыһын һаҡлай. Уның өҫтәле төрлө ашамлыҡтарҙан һығылып тора. Ғәйнетдин олатайымдың кәртә-ҡура тирәһе һәр саҡ ҡараулы, техникаһы төҙөк булыуы һәр кемде хайран итә.
Бөтә балалары ла ата-әсәһенән өлгө алып, тырыш, матур донъя көтә. Иң өлкән балаһына – 60, ә иң кесеһенә 50 йәш тулғанда ла, атайлы-әсәйле булып, арҡаланып йәшәүҙән дә оло бәхет юҡтыр ул?! Хәҙер олатайым менән өләсәйемдең 24 ейән-ейәнсәре, 20 бүлә-бүләсәһе бар. Өс улы – Ғәйнислам, Ғилман, Ғилфан һәм биш ҡыҙы – Хәлиҙә, Ғәзизә, Гөлнур, Гүзәл, Әлфиәләр тыуған йортон бер ҡасан да онотмай. Һәр саҡ атай-әсәй янына ҡайтып ҡына торалар. Оло улдары – минең атайым олатайымдың юлын дауам итеп, тракторсы-машинист булып эшләй. Бәхетле олатай-өләсәй балаларының һәр уңышына сикһеҙ шатлана. «Әгәр беҙ бөтәбеҙ бергә йыйылһаҡ, 74 кешегә тиклем еттек», – тип ҡыуана өләсәйем.
Минең ҡәҙерлеләрем әлеге көндә лә йәштәрҙән ҡалышмай донъя көтә: мал-тыуар, ҡош-ҡорт аҫрайҙар. Ҡасан барһаң да, өйҙәре йылы, өҫтәлендә ҡайнаған самауыры ултыра. Яҡты йөҙ менән ҡаршы алалар, фәһемле кәңәштәрен биреп оҙатып ҡалалар. Хәлдәренән килгәнсә беҙгә, балаларына, ярҙам итергә тырышалар.
Әле олатайыма – 85, өләсәйемә – 79 йәш, ә бергә ғаилә булып йәшәүҙәренә – 60 йыл. Был – бик оло ваҡиға. Беҙ шундай данлы олатай-өләсәйебеҙ булыу менән сикһеҙ шатбыҙ. Киләсәктә лә уларға тик һаулыҡ, йән һәм тән сәләмәтлеге, күңел тыныслығы теләйем. Тәҙрәләрҙән уттарын балҡытып, тыуған йорттоң йылыһын, наҙын, ҡотон ебәрмәй, балаларының һәм ейән-ейәнсәрҙәренең йылы ҡарашын, мәрхәмәтен тойоп, тик изгелектәрен генә күреп, барлыҡтары менән беҙҙе ҡыуандырып, оҙон-оҙаҡ йәшәһендәр ине ҡәҙерлеләрем!
Зәлиә АЛТЫНБАЕВА.
Бөрйән районы, Байназар мәктәбе.


text:
- Подробности
- Просмотров: 239
УГЛЕВОДОРОДТАР, молекулалары углерод һәм водород атомдарынан торған органик берләшмәләр. У. — нефть, углеводород газдары, газ конденсаты һ.б. төп компоненттары. Төҙөлөшөнә ҡарап алифатик (углерод атомдары һыҙыҡлы, мәҫ., н‑пентан, йәки тармаҡлы мәҫ., изо‑пентан, сылбыр барлыҡҡа килтерә,) һәм циклик (3 йәки унан күберәк углерод атомдарынан циклдар; ҡара: Алициклик берләшмәләр, Ароматик берләшмәләр, Полициклик берләшмәләр) У. айырыла. Ябай йәки теүәл бәйләнеше б‑са алифатик У. туйындырылған (алкандар) һәм туйындырылмаған төрҙәргә (олефиндар, диен углеводородтары, ацетилен һәм уның сығарылмалары) бүленә. Гомологик рәттәр барлыҡҡа килтерә. Түбән У. — газ йәки шыйыҡсалар, юғарылары — ҡаты матдәләр. Туйындырылған У. реакцияларға аҙ һәләтле; химик үҙгәрештәр С—С (термолиз, крекинг, пиролиз, тарҡалыу) йәки С—Н бәйләнешен (дегидрирлау, ирекле‑радикал алмашыныу реакциялары) өҙөп үтә. Туйындырылмаған У. теүәл бәйләнеш ҡатнашлығында электро‑, нуклеофил, радикал ҡушылыу, алкил урын алмаштырыусылар ҡатнашлығында — ирекле‑радикал алмашыныу реакцияларына; ароматик У. бензол ҡулсаһы ҡатнашлығында — ҡушылыу һәм электрофиллы алмашыныу, ҡыр сылбыры ҡатнашлығында — ирекле‑ радикал алмашыныу, электрофиллы ҡушылыу реакцияларына инә; окисланғанда ароматик альдегидтар, кетондар, карбон к‑талары, гидропероксидтар һ.б. барлыҡҡа килтерә. У. ҡатышмалары нефть ҡыуыу, термик крекинг, пиролиз, гидрирлау ҡулланыу, тәбиғи газдарҙы, һоро күмерҙе һәм янар һәүерташтарҙы эшкәртеү, таш күмерҙе кокслаштырыу, индивидуаль булғандары — алкиллаштырыу, каталитик крекинг, платформинг, углерод һәм водород оксидынан синтезлау юлдары, каталитик риформинг һ.б. ярҙамында алына. Мотор яғыулығы, нефтехимия синтезы өсөн сеймал, тармаҡлы алкандар — юғары октанлы өҫтәмәләр итеп ҡулланыла. Туйындырылмаған У. — полимерҙар, синтетик каучук етештереүҙә мономер, һеркә к‑таһы, акрилонитрил, винилхлорид, дарыуҙар, өҫкө йөҙҙә актив матдәләр һ.б. етештереүҙә; алкиллаусы агент сифатында файҙаланыла; ацетилен — ҡара металдарҙы иретеп йәбештереү һәм ҡырҡыу һ.б. өсөн ҡулланыла. Ароматик У. нигеҙендә уларҙың алкил‑, кислород‑, галоид‑, азот тотороҡло сығарылмалары; алкилароматик У. нигеҙендә — синтетик йыуыу саралары, өҫкө йөҙҙә актив матдәләр; диалкилароматик У. нигеҙендә — ион алмаштырыусы ыҫмалалар сығарыла. Башҡортостанда Өфө һәм Яңы Өфө НЭЗ‑дарында, “Салаватнефтеоргсинтез” (ҡара: “Газпром нефтехим Салават”) һәм “Уфанефтехим” ААЙ‑ларында бензин һ. б. нефть продукттары сығарыла. У. полиэтилен, полипропилен, синтетик каучуктар, полиизопрен, этил спирты, бутил спирттары, синтетик май спирттары, этилен окисы, аллилхлорид, кумол, полиэтилентерефталат, эреткестәр, пластификаторҙар, техник углерод, амидлы ыҫмалалар, галоген‑углеводородтар алыр өсөн ҡулланыла.
Әҙәб.: П а у ш к и н Я.М. Нефтехимический синтез в промышленности. М., 1966; Химия алкенов. Л., 1969.
М.Ғ.Сәфәров
Тәрж. Ф.А.Ғималова


text:
- Подробности
- Просмотров: 379
ЙОНОС ТОРАМАҺЫ, б.э.т. 3‑сө мең йыллыҡҡа — б.э.т. 2 б. ҡараған археологик ҡомартҡы. Мәсетле р‑нының Йонос а. көнсығышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта Әй й. уң ярында ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. 1968 й. Ю.А.Морозов тарафынан асыла һәм 1969 й., 1972 й., 1980 й. өйрәнелә, 1982 й. А.И.Лебедев тикшерә. Майҙаны 3500 м2, 370 м2 ер ҡаҙылған. Аҫҡы ҡатламдарҙа (неолит—энеолит дәүере) таш әйберҙәр (бысаҡҡа оҡшаш пластиналар, ҡырғыстар, ярғыстар), керамика ҡалдыҡтары (ҡыя штамп эҙе м‑н биҙәлгән һауыттар) табылған. Өҫкө ҡатламда Иткүл мәҙәниәте (тальк һәм слюда ҡушып яһалған һәм һырҙар, ваҡ тешле штамп эҙе м‑н биҙәлгән, ауыҙы тышҡа ҡарай бөгөлгән түңәрәк төплө), Горохов мәҙәниәте (эре ҡом, слюда, тальк һәм шамот ҡушып яһалған шар йәки йомортҡа рәүешендәге, тешле штамп м‑н баҫылған кәкерсәктәр, ҡыя һыҙыҡтар һәм һырҙар м‑н биҙәлгән) һауыттары, көнкүреш кәрәк-ярағы (балсыҡ орсоҡбаштар, батырғыстар), металлургия ҡоралдары (таш сүкеш, балсыҡ сопло, шлак), хайуан һөйәктәре табылған. Усаҡ тирәләй 4 бағана соҡоро булған ярым ер өй рәүешендәге тура мөйөшлө торлаҡ асыҡланған. Торлаҡта ҡабыҡ м‑н ябылған ҡәбер табылған. Мәйет салҡан һалып, башы м‑н төньяҡҡа ҡаратып ерләнгән. Бронза уҡ башаҡтары, таш ҡайраҡ табылған. Халҡы малсылыҡ, металл эшкәртеү м‑н шөғөлләнгән. Ҡомартҡы таш быуат — иртә тимер быуат дәүерендә төньяҡ-көнсығыш Башҡортостан терр‑яһына халыҡтарҙың килеп ултырыу этаптарын сағылдыра. Й.т. материалдары Археология һәм этнография музейында һаҡлана.
Әҙәб.: Лебедев А.И. Новые памятники раннего железного века на северо-востоке Башкирии // Источники и источниковедение истории и культуры Башкирии. Уфа, 1984; Морозов Ю.А. Материалы по каменному веку Уфимского плато // Материалы по археологии Южного Урала. Уфа, 1992; Савельев Н.С. Население Месягутовской лесостепи в V—III вв. до н.э. Уфа, 1998.
Ю.А.Морозов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 324
ОКТЯБРЬСКИЙ КҮН АЯҠ КЕЙЕМЕ КОМБИНАТЫ. 1960 й. Октябрьский аяҡ кейемдәре ф‑каһы булараҡ файҙаланыуға тапшырыла, 1993 й. алып ДУП, 2001 й. Октябрьский күн з‑ды (1969 й. ойошторолған) м‑н берләштерелгәндән һуң О.к.а.к.к., 2003 й. башлап ААЙ, 2011 й. ябыла. Составына күн һәм аяҡ кейемдәре производстволары ингән. 2003 й. 614 кеше эшләгән. Ысын күн, күн тауарҙар (галантерея изделиелары, көндәлек һәм махсус тәғәйенләнешле аяҡ кейемдәре, ысын күндән һәм яһалма материалдарҙан балалар аяҡ кейемдәре һ.б.), махсус кейем, кер һабыны етештергән. Продукцияһы БР‑ҙа һәм РФ‑тың башҡа төбәктәрендә һатылған.
Р.Х.Әғлиуллина
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 509
АҒАС ҮРСЕТЕҮ, элек урман булмаған терр‑яларҙа яһалма рәүештә ағас үҫтереү. А.ү. йырындарҙа, киптерелгән һаҙлыҡтарҙа һәм урман фондына ҡараған башҡа майҙандарҙа, ерҙәрҙе яңыртҡанда, шифахана-курорт зоналарҙа һ.б. ағас ултыртыу, а.х., сәнәғәт, транспорт, һыу фонды һ.б. категория ерҙәрендә һаҡлағыс урман һыҙаттары булдырыу инә. Урман һыҙаттары бер төр ағас йәки ҡыуаҡтарҙан йәки бер нисә төр төп һәм ярҙамсы ағас һәм ҡыуаҡтарҙан булдырыла. А.ү. ысулдары тупраҡ һәм климат шарттарын иҫәпкә алып үткәрелә, үҫентеләр, сәсмәлек, йәш ботаҡтар ултыртыу (төп ысул) йәки орлоҡ сәсеү аша тормошҡа ашырыла. Ултыртыу материалы урман питомниктарында үҫтерелә.
Башҡортостанда А.ү. йыллыҡ күләме 100—150 га тәшкил итә. А.ү. б‑са фәнни тикшеренеүҙәр 20 б. 30‑сы йй. алып Урман тәжрибә станцияһында (А.М.Березин, И.А.Ибраһимов, Ю.Ф.Косоуров, А.Е.Рябчинский һ.б.), 80‑се йй. — Аграр университетта (Р.Ғ.Ситдиҡов, Ә.Ф.Хәйретдинов һ.б.) алып барыла. 1976 й. Ауыл хужалығы институтында (П.И.Смирнов, Н.Ш.Ханов һ.б.) “ВолгоНИИгипрозем” ин‑тының Башҡ‑н филиалы (И.Д.Стафийчук) һәм Башҡ‑н урман тәжрибә ст. (Ибраһимов, Косоуров, Д.В.Әмирханов) м‑н берлектә республикала һаҡлағыс А.ү. б‑са тәҡдимдәр эшләнә. Шулай уҡ ҡара: Урман культуралары, Урман һыҙаттары, Ултыртылған йырын-һыҙа ағастары.
Әҙәб.: Ситдиков Р.Г. Лесовыращивание на Южном Урале. Уфа, 1997; Чурагулова З.С. О защитном лесоразведении в башкирском зауралье. Уфа, 1998.
К.М.Ғәбдрәхимов, А.Ш.Тимерйәнов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 352
КЕСЕ НАҠАҪ, Башҡортостандың Урал алдындағы һырт. БР‑ҙың Күгәрсен р‑ны һәм Ырымбур өлк. буйлап Күгәрсен р‑ны Аҙнағол а. киңлегенән Ырымбур өлк. Ташлы а. киңлегенә тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо яҡынса 28 км, БР‑ҙа — яҡынса 13 км, киңлеге 6—7 км, абс. бейеклеге 667 м (Наҡаҫ ҡ., Ырымбур өлк.). Һырттың түбәләре яйла һымаҡ, битләүҙәре бик күп үҙәндәр м‑н йырғыланған. Аҫҡы триас ҡомташтарынан, алевролиттарынан, балсыҡтарынан, конгломераттарынан тора. Һырт битләүҙәрендә Наҡаҫ, Ташлы, Оло Юшатыр йй. (Һаҡмар й. басс.) ҡушылдыҡтары башлана. Ландшафы һоро урман тупрағындағы һәм типик ҡара тупраҡтағы киң япраҡлы урмандарҙан (имән, йүкә), болонло далаларҙан һәм һөрөнтө ерҙәрҙән ғибәрәт.
Тәрж. Г.М.Ғәлиева


text:
- Подробности
- Просмотров: 333
ТАБЫН БОЖЬЯ МАТЕРЬ ИКОНАҺЫ. Һул ҡулына сабый Иисусты күтәргән Богородицаның йөҙөн һүрәтләгән икона; һары‑көрән төҫтә, византия яҙмаһы м‑н төшөрөлгән. Ҡазан Божья Матерь иконаһына оҡшаш. Үлсәме 106х74 см. Риүәйәт б‑са, ике тапҡыр (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, өс тапҡыр) — 1580 йй. Вознесение пустыны эргәһендә һәм 1760 йй. Табын ҡәлғәһе тирәһендә (иконаның исеме шуға бәйле) табыла. Икона һауыҡтырыу мөғжизәһе м‑н дан тота, киҙеү (1848, 1854), ҡоролоҡ (1861) һ.б. ваҡытында һаҡлаусы тип һанала; Өфө губернаһында, Тубыл, Һамар губерналарында, Ырымбур губернаһында һ.б. хөрмәт ителә. 1660 йй. тиклем Вознесение пустыны сиркәүендә, 18 б. уртаһынан Стәрлетамаҡ өйәҙе Табын а. (хәҙ. БР‑ҙың Ғафури р‑ны) Вознесение сиркәүендә, 1914 й. алып Ырымбур казак ғәскәрендә тора, Граждандар һуғышы йылдарында Ҡытайға сығарыла. 2 ризаһы була: береһе — ҡорамда булғанда кейә торған көндәлек, икенсеһе тәре йөрөштәре ваҡытында (9 айға яҡын дауам иткән) һәм православие байрамдарында кейә торған тантаналы риза. Өфө епархияһында уның боронғо һәм хәҙ. күсермәләре бар. Йыл һайын Пасханан һуң 9‑сы йома икона хөрмәтенә байрам үткәрелә. Икона дөйөм Рәсәй изгеләре исемлегенә индерелгән.
Әҙәб.: М о д е с т о в Н.Н. Село Табынское и Вознесенская пустынь //Труды Оренбургской учёной архивной комиссии. Оренбург, 1914. Вып.31; Уфимская епархия Русской Православной Церкви. М., 2005.
П.В.Егоров
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 250
ТӨҘӨЛӨШ ФӘНДӘРЕ, төҙөлөш теорияһы һәм практикаһы мәсьәләләрен тикшергән һәм дөйөмләштергән фәндәр комплексы. Дөйөм инженерлыҡ (инженерлыҡ геологияһы, төҙөлөш механикаһы, материалдар ҡаршылығы, төҙөлөш физикаһы һ.б.), махсус (төҙөлөш конструкциялары, төҙөлөш материалдары, төҙөлөш производствоһы технологияһы, фундаменттар һәм ер тоҡомдары механикаһы һ.б.) һ.б. фәндәрҙе үҙ эсенә ала. Башҡортостанда Т.ф. үҫеше 1929 й. “БашНИПИстром” асылыу м‑н бәйле, унда утҡа сыҙамлы төҙөлөш материалдарын етештереү технологиялары уйлап табыла. БР Төҙөлөш комплексы ғилми‑тикшеренеү, проект‑конструкторлыҡ һәм поизводство ин‑тында (ҡара: Төҙөлөш һәм ҡала төҙөлөшө комплексы институты) 60‑сы йй. башынан свайҙарҙы ҡағыу өсөн копёрҙар, зонд м‑н тикшереү ҡулайламалары (ҡара: Ер тоҡомдарын зонд менән тикшереү), призма формаһындағы свайҙар, свай-көплөктәр нигеҙендә свайлы фундаменттар, төйгөсләп тигҙләнгән соҡорҙарҙағы фундаменттар һ.б. эшләнә. Бетон һәм тимер‑бетон коррозияһы һәм уларҙы коррозиянан һаҡлау б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә (А.Ф.Полак етәкс.), һөҙөмтәләре респ. нефтехимия комплексы, Әстерхан газ конденсаты комб‑ты объекттарында һ.б. индерелә. Сәнәғәт биналары түшәмдәренең һәм материал үткәргес эстакадаларҙың алдан уҡ көсөргәнеш бирелгән рәшәткәле тимер-бетон балкалары, коррозияға сыҙамлы терәк һәм һаҡлаусы елемләп йәбештерелгән ағас конструкциялар уйлап табыла һәм индерелә. Төҙөлөш материалдары, ш. иҫ. ике ҡат полиэтилен нигеҙендә рулонлы түбә ябыу материалдары, эзбиз‑кремнезёмлы бәйләүес матдәләр, силикат изделиелары, “Сода” пр‑тиеһының производство ҡалдыҡтарынан автоклав газобетон блоктары, Күмертау ТЭЦ-ыкөлдәрен, Белорет металлургия комбинатының шлактарын ҡулланып клинкерһыҙ бәйләүестәр етештереү технологиялары эшләнә. Балсыҡлы ер тоҡомдарын нығытыу өсөн химик ысул (һелтеләү) уйлап табыла; йырындарҙа, ишелеү һәм карст ҡурҡынысы булған, ныҡ һыуланған һ.б. терр‑яларҙа биналар һәм ҡоролмалар төҙөү б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә. Нефть техник университетында торлаҡ йорттар һәм сәнәғәт биналарының вибрация ярҙамында пресланып бетон блоктарҙан эшләнгән күп ҡатлаулы йылы үткәрмәй торған тышҡы стена конструкциялары тикшерелә һәм производствоға индерелә, стеналар һалыуҙың хисаплау, проектлау б‑са норматив документтары һәм технологиялары эшләнә; фосфогипсты бәйләүес матдәләр, стена изделиелары, йөҙләү плиткаһы етештереүҙә файҙаланыу мөмкинлектәре тикшерелә; ҡорос‑фибробетонды һыу үткәреү торбалары һәм аҙ тороҡло аркалы күперҙәр конструкцияларында ҡулланыу б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә. Шулай уҡ ҡара: Бетон һәм тимер-бетон коррозияһы, Геотехника, Гидроизоляция һәм түбә материалдары, Ер тоҡомон өйрәнеү ғилеме, Төҙөлөштә норматив документтар системаһы.
Әҙәб.: П о л а к А.Ф. Твердение мономинеральных вяжущих веществ. М., 1966; Структурообразование и разрушение цементных бетонов. /В.В.Бабков [и др.]. Уфа, 2002.
В.В.Бабков, Р.Ф.Ваһапов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 483
АКТИВЛАШТЫРЫЛҒАН КҮМЕР, тышҡы йөҙө ныҡ үҫешкән углеродлы материал.
Углеродтан (масса б‑са 87—97%) тора, составында ш. уҡ водород, кислород һәм уны алғанда индерелгән активлаштырыусы өҫтәмәләр бар. Төҙөлөшө күҙәнәкле (күҙәнәктәр йөҙөнөң дөйөм майҙаны 450—1800 м2/г), күҙәнәктәр ҙурлығы б‑са шартлы рәүештә микро‑ (3 нм тиклем), мезо‑ (3—200 нм) һәм макрокүҙәнәктәргә (200 нм ашыу) бүленә (уларҙың тышҡы йөҙ майҙандарының үҙ‑ара нисбәте 1000:100:1 тигеҙ).
БР‑ҙың шәкәр сәнәғәте, спирт һәм ликёр‑араҡы сәнәғәте пр‑тиеларында Әмзә урман комбинатының ағас күмеренән “Сорбент” ААЙ (Пермь ҡ.) етештергән А.к. файҙаланыла. 2001 й. урман комб‑тының үҙендә А.к. етештереү үҙләштерелә. Һауа инеү мөмкинлеге булмаған шарттарҙа 700—800°С т‑рала карбонатлаштырыу юлы м‑н үҙағастан алалар. Ыҫмалалы һ.б. матдәләрҙән таҙартыу һәм кәрәкле кимәлдәге күҙәүлелеккә еткереү өсөн парлы‑газлы (һыу пары, углекислый газ һ.б. окисландырыусы газдар ҡатнашлығында 750—1000°С т‑рала) йәки химик (цинк хлориды, калий карбонаты йәки сульфиды һ.б. м‑н) активлаштырыу ысулын ҡулланалар. А.к. (башлыса микрокүҙәнәктәре м‑н) ароматик берләшмәләр, альдегидтар, ҡатмарлы эфирҙарҙы һәйбәт, һыу, аммиакты насар йота. Адсорбент сифатында ветеринарияла, мед., сорбция ысулы м‑н технологик эретмәләр, газдар, эсәр һыуҙы таҙартыу һ.б. процестарҙа ҡулланыла.
Әҙәб.: Бутырин Г.М. Высокопористые углеродные материалы. М., 1976; Кинле Х., Бадер Э. Активные угли и их промышленное применение. Л., 1984.
М.Ғ.Сәфәров
Тәрж. Ғ.Ғ.Бикбаева


text:
Ҡырмыҫҡа иләүе һымаҡ, Ратуша майҙаны ҡайнап тора. Бында Эстонияла йәшәгән төрлө милләт вәкилдәре байрамға йыйылған. Донъя кимәленән ҡарағанда, эстондарҙы аҙ һанлылар иҫәбенә индереүселәр бар, әммә урындағы Департаменттан алынған мәғлүмәттәргә ҡарағанда, Эстонияла бөгөн 150 милләт вәкиле йәшәй. Шулар араһында милли батырыбыҙ Салауаттың һуңғы төйәгендә милләтебеҙҙең ҡотон, бәҫен һаҡлаған “Ағиҙел” башҡорт мәҙәниәте ойошмаһы хеҙмәткәрҙәре лә бар. Уны Салауат Юлаев ордены кавалеры, хөрмәтле яҡташыбыҙ, Баҡалы ҡыҙы Флүзә Хәйруллина етәкләй. Уның саҡырыуы буйынса “Салауат Юлаев вариҫтары” ойошмаһы етәксеһе Виктор Хәкимов, уның хәләле Резида Хәлиулла ҡыҙы, Өфөнөң Ф. Мостафина исемендәге 20-се башҡорт гимназияһы уҡыусыһы, улым Хасбулат Абдуллин – дүртәүләп Палдискиға сәйәхәттең икенсе көнөндә Ратуша майҙанында башҡа халыҡ мәҙәниәттәре менән танышабыҙ.
Эстонияға хәҙер йылы яҡтарҙан да ағылалар, шуға тотош халыҡ һаны ғына түгел, төрлө милләт вәкилдәре лә арта бара. Етмәһә, “Евросоюзға ингән илдәрҙә мигранттар һаны тигеҙ бүленергә тейеш” тигән Брюсселдең яҙылмаған ҡағиҙәһе лә бар.
Был дәүләтте бар иткән милләткә ихтирам күрһәтеү йөҙөнән башта улар хаҡында яҙып китәйек. Бөгөн бында 1 317 000 кеше йәшәһә, шуларҙың 900 меңе – эстондар. Әммә тыуымдың кәмеүе, ә ситтән башҡаларҙың ағылыуы һөҙөмтәһендә төп халыҡтың һаны йылдан-йыл аҙая. Эстонияның үҙаллылығы иғлан ителеүҙән алып уларҙың һаны 65 меңгә кәмегән. Бәләкәй күрһәткес түгел, шуға урамдарында тик эстон йәки Европаның башҡа телен генә ишетеү, бер ҡараһаң, ғәжәп күренеш төҫлө. Бында хатта эшкә урынлашҡанда ла эстон телен белеү мотлаҡ. Евросоюз унда ингән дәүләттәрҙең ҡеүәтен һаҡлау маҡсатынан төп халыҡтарҙы, уларҙың телдәрен һаҡлауҙы ла үҙ өҫтөнә алған.
Илдә, әлбиттә, урыҫтар ҙа етерлек. Ҡасан ғына әле Эстонияның СССР-ҙан тыш йәшәй башлауына – 33 мең кеше үҙен ошо милләттән тип иҫәпләй. Шуныһы бар, мәҫәлән, бындағы урыҫтар үҙҙәренә ҡарата мөнәсәбәттең насар булыуына, эстон телен өйрәнергә мәжбүр итеүҙәренә зарлана. Шул уҡ ваҡытта “Ә ниңә Рәсәйгә ҡайтып йәшәмәйһегеҙ?” тигән һорауға яуап бирергә ашыҡмай...
Һуңғы йылдарҙа бында Украинанан халыҡ ағылыуы күҙәтелә икән. Кемдер эш эҙләй, икенселәр – тыныс төбәк, өсөнсөләр... Әле улар 23 меңгә яҡын кеше иҫәпләнә.
Алда һанап үтелгәндәрҙән тыш, Эстонияла 120 мең белорус, 7 мең 600 фин, 2 мең 200 латыш, 1 мең 970 йәһүд, 1 мең 945 немец, 1 мең 940 татар, 1 мең 880 литва, 1 мең 670 поляк милләте вәкилдәре йәшәй. 12 мең 770 кеше – бүтән халыҡтарҙан. Эстондарҙан тыш башҡаларҙың мәҙәни, рухи, тел буйынса хоҡуҡтары 1993 йылда ҡабул ителгән Эстонияла йәшәгән аҙ һанлы милләттәрҙең мәҙәни автономиялары тураһындағы законда тупланған. Уларҙа аҙ һанлы булып иҫәпләнеү Рәсәйҙә лә шул милләт күп түгел, тигәнде аңлатмай. Мәҫәлән, башҡорттар – Рәсәй Федерацияһында һан буйынса дүртенсе урында торған милләт. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, илдә 1 миллион 673 мең 389 башҡорт иҫәпләнә, бынан тыш, милләттәштәребеҙ донъяның бик күп илдәрендә, Рәсәйҙең төрлө төбәктәрендә лә йәшәй. Ә бына Эстонияла бөгөн, 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 112 башҡорт теркәлгән. Шуға ҡарамаҫтан, Башҡортостандан сыҡҡан башҡорто ла, татары ла, сыуашы ла, марийы ла, удмурты ла үҙ-ара аралашып, Флүзә Хәйруллина етәкселегендәге ойошма эргәһендә ҡайнап йәшәй.
2005 йылдан Миграция фондының элекке башлығы, әйткәндәй, шағир Пауль-Ээрик Руммо тәҡдиме менән 24 сентябрҙә Эстония халыҡтары көнө, йәғни Эстонияның аҙ һанлы милләттәре көнө уҙғарыла. Тап бына ошо байрамға беҙ ҙә ҡушылдыҡ.
Ратуша майҙанында, һәр милләт вәкилдәренең сәхнәләге сығышы менән бер рәттән, йәрминкә палаткаларында милли ризыҡтар, милли кейемдәр, сувенирҙар һатыу бара, этномәҙәниәт йүнәлешендә үҫешкән бәләкәй эшҡыуарлыҡтың сағылышы ла бар бында. Кейеҙҙән эшләнгән фин тауарҙары эргәһендә үҙемде Ҡырғыҙстанда кеүек хис иттем хатта. Йылы кейемдәр диңгеҙ буйында йәшәгәндәргә лә бик кәрәк. Сифатлы тауарҙарҙы халыҡ эркелеп ала.
Әйткәндәй, Ратуша майҙанындағы байрам Эстонияның мәҙәниәт министрлығының финанс ярҙамы менән ойошторола. Эстония милләттәре берләшмәһе 1993 йылда Аҙ һанлы халыҡтарҙың мәҙәни автономияһы тураһында закон ҡабул иткәндән һуң, бында Президент эргәһендә Аҙ һанлы милләттәрҙең “түңәрәк өҫтәл”е лә эшләй башлаған. Шулай уҡ йәмәғәт ойошмаларының тәҡдиме менән Аҙ һанлы халыҡтарҙың палатаһы ла булдырылған. Әммә йылдан-йыл был ойошмалар үҙенең эшмәкәрлеген туҡтатыуға табан бара, тигән хәбәр ҙә бар.
Нисек кенә булмаһын, Ратуша майҙанында ойошторолған байрамда һәр милләт вәкиленә һүҙ бирелде, сәхнәнән тороп Ҡөрьән аяттары уҡыһаң да, үҙ милли асылыңды сағылдырыу өсөн бөтә мөмкинлектәрҙе файҙаланһаң да була. Башҡорт теле, шиғриәте, ҡурай, ҡумыҙ моңо ла яңғырап торҙо был көндө.
“Ағиҙел” башҡорт мәҙәниәте ойошмаһы етәксеһе Флүзә Хәйруллина Башҡортостан ҡунаҡтары менән таныштырып, башҡортса һөйләһә, улы Илнур Хәйруллин шунда уҡ уның телмәрен эстон теленә тәржемә итеп, уларҙың дәүләт телендә сәләмдәрҙе тапшырҙы. Үҙ заманында Башҡортостандың халыҡ артисы, мәшһүр ҡурайсы Азат Айытҡоловтан дәрестәр алған Илнур ҡурайҙа бик оҫта уйнай. Беҙ уға Башҡортостандан алып килгән ҡурай бүләк иттек. Хасбулат менән алмашлап төрлө көйҙәрҙе башҡарыуҙары тамашасы тарафынан ҡыҙыҡһынып ҡабул ителде. Европа әле булһа үләндән моң сығыуын һоҡланып тыңлай, ғәжәп итә.
Ҡурай менән ҡыҙыҡһыныусылар, ысынлап та, һәр ерҙә табылып тора. Яңынан уйнап күрһәтеүҙе һорап, төрлөсә өрөп ҡарап, моңон ишетеп илап ебәргәндәр ҙә табылды. Эстондар бигерәк тә нескә күңелле тип аңланым.
Тамырҙары Хәйбулла районынан булған Рәсүл Ҡадиров ҡумыҙҙа уйнаны. Уға атаҡлы ҡумыҙсыбыҙ Миңлеғәфүр Зәйнетдиновтан музыка ҡоралын тапшырҙыҡ. Өфөлә милли кейем байрамында Федоровка районы оҫталарынан һатып алынған, ошо тантананың ҡото ҡунған түшелдерек Флүзә Хәйруллинаға бик килеште!
Илеш районының Иштирәк ауылы егете Илшат Халиҡов бында 1979 йылда килеп урынлашҡан. Башҡорт тирмәһенә (милли үҙенсәлекле палаткабыҙҙы шулай атаным!) йәм өҫтәп, этнойәрминкәгә килгәндәрҙе башҡорт мәҙәниәте, ризыҡтары менән таныштырып торҙо ул. Баҡалы районы ҡыҙы Фәүзинә Ғабдрахманова-Ваесова бында 1958 йылда килгән, байрамда халыҡты мәтрүшкәле сәй менән һыйланы. Хәҙер инде Фәүзинә апай – Эстонияның үҙ кешеһе, әммә милли байрамда һәр саҡ әүҙем ҡатнаша икән, ерлелеге менән йәштәргә лә өлгө булып тора. Сығышы менән Ырымбур өлкәһенән булған Марат Ғәйнуллин тарихи темаларға бик күп китап баҫтырған. “Эстонская Пушкиниана” йыйынтығы өсөн И. Северянин исемендәге әҙәби премияға ла лайыҡ булған. Таллиндың Уҡытыусылар йортонда беҙ уға Салауат Юлаев хаҡындағы мәҡәләләре өсөн Башҡортостан Яҙыусылар союзының Маҡтау ҡағыҙын тапшырҙыҡ. Ул шулай уҡ “Прибалтийцы на российской дипломатической службе” тигән китап та яҙған.
Өфө эргәһендәге Турбаҫлы ауылында тыуған Әлтәф Әмирйәнов та күптән килеп урынлашҡан. Бала саҡтан диңгеҙгә ғашиҡ егет әрме хеҙмәтен дә моряк булып уҙғара. Ә аҙаҡ инде СССР-ҙағы тәғәйенләнеш буйынса бында эшкә ебәрелә. Ғаилә ҡороп, ул, ҡыҙ үҫтергән ҡатыны менән. Балаларым туған телдә һөйләшмәһә лә, яҡшы аңлай, ти ул. Беҙҙең кеше ҡайҙа ла беҙҙеке булып ҡала инде, тинек Әлтәф менән яҡындан танышҡандан һуң. Ул ваҡытын бүлеп, беҙҙе ҡайтанан Палдискиға алып китте. Вице-мэр Елена Вилльман менән осрашыуҙа ҡатнашты, бергә тупраҡ алдыҡ.
Салауат йөрөгән яр буйҙарына ҡайтанан ҡояш байығанда бағыу, уның кисерештәрен тойорға тырышып, һөргөндәгеләр эшләгән урындарҙы байҡау – былар барыһы ла мөһим ине. Шул ваҡытта хатта сәфәремдең Салауат вариҫы Виктор Хәкимов менән бергә һәм рәсмилектән азат булыуына ҡыуанып та ҡуйҙым. Ундай юлға сыҡҡандарҙың һәр сәғәте, минуты иҫәпле була, сөнки һәр урында ваҡытында сығыш яһарға, сәскә һалырға, рәсми яҙмалар ҡалдырып өлгөрөргә кәрәк. Ә бында беҙҙең һәр минутыбыҙ, сәғәтебеҙ тик беҙҙеке генә ине. Етмәһә, яҡташыбыҙ Әлтәф һәр хәрәкәтебеҙҙе үҙ иркебеҙгә ҡуйҙы. Эстонияның “Ағиҙел” башҡорт мәҙәниәте етәксеһе Флүзә Хәйруллинаға, Әлтәф Әмирйәновҡа, был дәүләттә башҡорт рухиәтен һаҡлауға үҙ өлөшөн индергән һәр яҡташыбыҙға, милләттәшебеҙгә рәхмәт хистәре менән ҡайттыҡ.
Антонида Прокофьева – Ауырғазы районының Журавлевка ауылынан. Төҙөүсе булып эшкә килгән ханым 1976 йылдан алып Эстонияны төйәк иткән. Милләте менән сыуаш ҡатыны үҙ халҡының кейемендә йөрөһә лә, башҡорттар ойошҡан ерҙән китмәне. Ул үҙенең тыуған яғының бер вәкиле булып, Башҡортостан сыуаштары хаҡында ла һөйләне.
Шағирә Зәлилә Ханнанова – сығышы менән Октябрьскийҙан. Уның яҙғандары Мәскәүҙә “Лирика” Бөтә Рәсәй йыйынтығында донъя күргән. Туған телдә аралашыуға, әҙәбиәт хаҡында үҙебеҙсә һөйләшеүгә һыуһаған ханым менән киләсәктә әҙәби майҙандарҙа ла осрашырға яҙһын. Уның шиғырҙарын да гәзит уҡыусыларға тәҡдим итербеҙ әле.
Таллинда йәшәгән сыуаш яҙыусыһы Дина Гаврилованың әҫәрҙәре геройҙары – Башҡортостанда йәшәгән милләттәштәре, яҡташтары, төрлө халыҡ вәкилдәре. Ул быйыл китаптарының исем туйын республикабыҙҙа ла үткәргән. Киләсәктә ҡыҙыҡлы хикәйәләренең береһен гәзит уҡыусыларға ла тәҡдим итербеҙ әле.
Дина беҙҙе СССР-ҙың билдәле режиссеры, сценарист Андрей Тарковскийҙың “Сталкер” фильмы төшөрөлгән Ягала шарлауығына алып барҙы. Һигеҙ метр бейеклектәге был һыу ҡомартҡыһы, фильмдағы һымаҡ, бик үҙенсәлекле урын. Әйткәндәй, ул 1959 йылдан дәүләт ҡурсауына алынған. Шуныһы ҡыҙыҡлы булды: заманында ошо фильмды ҡарап, ғәжәп тәрән тетрәнеү кисереп, “Ҡыйыҡһыҙ хыял” тигән шиғыр яҙғайным. Был күренеш шул кисерештәр, шул фильм, шул шиғыр менән яңынан осраштырҙы. Донъяла бер нәмә лә юҡтан ғына түгел, һәр осрашыуҙа, һәр сәхифәлә ишара бар...
Ратуша майҙанында саралар тамамлана барыуға, Уҡытыусылар йортонда сығыштар башланды. Бында ла Башҡортостан вәкилдәренә айырым һүҙ бирелде. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Рәхмәт хаты Флүзә Хәйруллинаға, Фәүзинә Ғабдрахманова-Ваесоваға тапшырылды. Беҙҙең ҡайҙан килгәнде сығышыбыҙҙан белеп, Мишкә районынан сыҡҡан мари ҡатыны кескәй балалары менән килеп күреште. Таллиндың мари ойошмаһы етәксеһе, философ фәндәре докторы Людмила Ямурзина ине ул. Ш. Бабичтың тамырҙары булған Мишкә районы мариҙарына минең үҙ мөнәсәбәтем – заманында район хакимиәттәре башлыҡтары алмашынғанда береһе, ауыл Советы етәксеһе лә, мари милләтенән ине – улар Ш. Бабичтың исемен мәңгеләштереү өсөн ҡулынан килгәндең барыһын да эшләне. Ихласлыҡ күрһәтеп һүҙ ҡушҡан яҡташыбыҙ яҡшы белә: бөтә донъяла мари мәҙәниәте тап Башҡортостанда яҡшы һаҡланған. Шуны тойҙом: ситтә йәшәгән һәр яҡташ, милләттәш өсөн Башҡортостан – иң изге, күҙҙән йәш һарҡылдырған, әйтеп тә аңлатып бөтөрөрлөк булмаған изге төйәк!
“Башкиры”, “Башҡорт шиғриәте антологияһы”, З. Нурғәлиндең башҡорт теле хаҡындағы, Тамара Ғәниеваның Салауат Юлаев хаҡындағы драматик әҫәре ингән башҡорт, урыҫ телендәге шиғри йыйынтыҡтары, “Башҡортостан”, “Киске Өфө” гәзиттәре унда йәшәгән милләттәштәребеҙҙең күңелдәре бойоҡҡанда, рухи ҡеүәт эҙләгәндә кәрәкле һүҙ табылырлыҡ булһын! Хәйер, улар үҙҙәре ҡеүәтле, Салауат рухы менән һуғарылған ерҙә йәшәй!
Эстон Республикаһы,
Таллин ҡалаһы.


text:
Калининград
Калининград (рус. Калининград, нем. Königsberg) шулай уҡ Королевец (пол. Królewiec, лит. Karaliaučius) — Калининград өлкәһенең үҙәге.
Йөкмәткеһе
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәғариф[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Калининград дәүләт техник университеты
- Иммануил Кант исемендәге Балтик федераль университеты
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Транспорты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Калининград — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.


text:
- Подробности
- Просмотров: 295
ТАУЫҠ ҺЫМАҠТАР (Galliformes), ҡоштар отряды. 7 ғаиләһе (1‑һе юҡҡа сыҡҡан), яҡынса 270 төрө билдәле. БР‑ҙа ҡор һәм фазандар ғаиләһенә ҡараған 6 төрө бар. Ултыраҡ йәки күсеп йөрөүсе, һирәк осраҡта күсәр, ваҡ (бүҙәнә, кәүҙә оҙонлоғо 18 см тиклем, ауырлығы 70—155 г), уртаса (ата ҡор 55 см тиклем, 900—1500 г) һәм эре (ата һуйыр 87 см тиклем, 2,7—5,1 кг) ҡоштар. Ҡауырһын ҡапламы тығыҙ, ҡаты, мамығы юҡ; ҡауырһындарында ян‑яҡ өҫтәмә олоно бар. Төҫтәре төрлө: ерән, сыбар һоро (бүҙәнә), ерәнһыу һәм аҡ (сел) йәки көрән (һоро ағуна) м‑н һоро, ҡорһағында аҡ таптары булған ҡара (һуйыр), күк һәм шәмәхә төҫөндәге ялтыр ҡара (ата ҡор), ерән, аҡ һәм һоро (инә ҡор). Башы ҙур түгел, муйыны ҡыҫҡа. Суҡышы бер аҙ ҡабарынҡы, йыуан һәм ҡыҫҡа, ситтәре ҡайсы һымаҡ ҡырҡа торған. Ҡанаттары ҡыҫҡа, киң, түңәрәкләнгән. Аяҡтары уртаса оҙонлоҡта, көслө; ҡыҫҡа бармаҡтары һәм тырнаҡтары аҙыҡ эҙләгәндә ерҙе типкеләр өсөн яраҡлаштырылған. Енси диморфизм хас: ата ҡоштар эрерәк һәм сағыуыраҡ төҫтә. Полигам, ҡайһы бер төрҙәре (мәҫ., аҡ ағуна, һоро ағуна, сел) — моногам. Ерҙә ҙур булмаған соҡорҙа оя ҡора. Ояла 2—25 йомортҡа була. Инә ҡош 17—20‑нән алып (бүҙәнә) 22—30 (һуйыр) көнгә тиклем баҫа. Башлыса үҫемлек һәм бөжәктәр м‑н туҡлана. Урман, дала, болон, һыҙа һәм йырындарҙа, баҫыу, ҡырҡынды, һаҙлы урындарҙа һәм йылға үҙәндәрендә йәшәй. Респ. бөтә терр‑яһында таралған, көньяҡта һирәк осрай. Ҡоротҡос бөжәктәрҙе юҡҡа сығара. Күп Т.һ. — һунар объекты. Аҡ ағуна, һоро ағуна БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ә.Ф.Мәмәтов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 545
ИҘРИС МӘМЕРЙӘҺЕ, Краснополь, Киҫәташ, Һарай. Салауат р‑ны Иҙрис а. көньяҡ‑көнсығышҡа табан 1 км алыҫлыҡта Йүрүҙән й. үҙәненең һул битләүендә урынлашҡан. Карст мәмерйәһе, аҫҡы һәм урта карбондың эзбизташтарында барлыҡҡа килгән. Төньяҡ һәм көнбайыш йүнәлешле горизонталь коридор булып тора. Оҙонлоғо 93,0 м, уртаса киңлеге 3,8 м, уртаса бейеклеге 2,6 м, амплитудаһы 10,0 м, майҙаны 215,0 м2, күләме 482,0 м3. Ауыҙы (киңлеге 2,4 м, бейеклеге 3,8 м) Йүрүҙән кимәленән 45 м бейеклектә, ҡая һикәлтәһендә урынлашҡан. Ауыҙының уң яғында ҡыуышҡа (оҙонлоғо 6,0 м, киңлеге 3,0 м, бейеклеге 2,6 м) алып барған 3 ярыҡ бар. Ҡыуыш яртылаш һыу м‑н тулған көнбайыш йүнәлешле һарҡыу юлға күскән коридор (оҙонлоғо 5,0 м) м‑н тоташа. Түбәһендә сталактит ҡалдыҡтары бар. Иҙәне балсыҡ м‑н ҡапланған. Т‑раһы 8°С. Мәмерйәлә Иҙрис яҙыуҙары табылған. “Салауат мәмерйәһе” риүәйәте б‑са, 1774 й. И.м. үҙенең көрәштәштәре м‑н Салауат Юлаев йәшеренгән.
Ю.В.Соколов
Тәрж. З.Б.Латипова


text:
Күбеһе һеҙҙе беләләр, мине шул тиклем рэпер һәм башҡарыусы, ай-һай, дөрөҫ, яттан мин мәңге проповедник.
Шулай оҙаҡ, мин шул тиклем музыка менән шөғөлләнәм, минең иң ҙур теләге ине өсөн провозгласить Евангелие һәм провозгласить добродетель данын ғайса мәсихтең. Буйынса Божьи благодать үҙ-тыуар файҙаланыу мөмкинлеге музыка өсөн был йәмәғәт сәхнәлә. Мин яратты, һәр секундына мин теләнем был, ҡыҙыл диплом менән. Күп йылдар дауамында, Мин һиҙәм, Хоҙай мине саҡыра һәм миңә тәьмин итеү генә түгел, ә эшләргә музыканы, шулай уҡ проповедовать һәм яҙырға.
Бына ни өсөн уҙған йыл мин яҙған Яҡшы Йәшәү -, китаптар, ул наряд глубже был минең мәғәнәһе яҙма йөкләмә аҫтында, шул уҡ исемдәге. Ул шулай уҡ, ни өсөн мин иғлан итә үткән көҙ, тигән инем, шулай булғас, мин. Мин телем булырға өйрәнергә дөрөҫ пастор, һәм был ғына булырға мөмкин контекстында сиркәүе поместный. Шулай булғас, мин бер ваҡытта өсөн инвестицияларға " белем-се благочестивых пастор сиркәүҙә Вашингтонда, Тока. Әфәнделәр, мин шул тиклем служу үҙ сиркәүе, Мин шулай уҡ атаһыҙ күп эшләргә уйын ҡоралдары, миңә эшләргә кәрәк оҙаҡ ваҡыт урындағы Министрлығында.
Мин ышанам Хоҙайға, яҡшы көн алда ла, һәм волнуйся – итһәгеҙ ишетергә күпкә артыҡ минән, - се музыка яҙыу өсөн уҡыу-уҡытыу һәм проповедей. Мин рәхмәтле өсөн һеҙҙең ярҙам юлда, мин саҡырам һеҙҙе ҡушыла юлда миңә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 474
РУС АРМИЯҺЫ, 1918—20 йй. Юғары хаким адмирал А.В.Колчактың ҡораллы көстәре. Нояб. Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтенең ҡораллы көстәренән ойошторолған. Р.а. составына Ырымбур армияһы, Себер армияһы, Урал армияһы (бөтәһе лә — 1918 й. дек. алып), Көнбайыш армия (1919 й. ғин. алып), Төньяҡ фронт (1919 й. майы — 1920 й. февр.), Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы көстәре (1919 й. июненән), Төньяҡ-Көнбайыш (1919 й. июнь— дек.), Көнсығыш фронттар (1919 й. июленән), Айырым Себер казак корпусы һәм Етеһыу армияһы (икеһе лә — 1919 й. окт. алып) ингән. Волга буйында, Урта Азияла һәм Уралда РККА‑ның Беренсе армияһы, Икенсе армияһы, 3‑сө, 4‑се, Бишенсе армиялары, Көнсығыш фронттың Төркөстан армияһына ҡаршы һуғышҡан. 1919 й. март—апр. һөжүмгә күсә, һөҙөмтәлә Аҡтүбә, Боғорослан, Бөгөлмә, Бөрө, Бәләбәй, Орск, Өфө, Стәрлетамаҡ һ.б. ҡалалар яулап алынған. Май—июндә Ҡыҙыл Армияның контрһөжүме ваҡытында Урал аръяғына сигенгән. Июлдә Силәбе операцияһы һөҙөмтәһендә еңелеп, Урал аръяғына һәм артабанСебергә сигенгән. 1920 й. ғин. Р.а. составында Көньяҡ Рәсәй Ҡораллы көстәре (командующийы ген.‑лейт. А.И.Деникин) м‑н бер рәттән Рәсәйҙең Көнсығыш өлөшө Ҡораллы көстәре (ген.‑лейт. Г.М.Семёнов) бүленгән.
Р.С.Таймаҫов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 463
ВОЗНЕСЕНКА, Дыуан р‑нындағы ауыл, Вознесенка а/с үҙәге. Район үҙәгенән Т.‑Көнб. 47 км һәм Һилейә т. юл ст. (Силәбе өлк.) Т.‑Көнб. табан 122 км алыҫлыҡта Мәләкәҫ й. буйында урынлашҡан. Халҡы: 1906 й. — 4639 кеше; 1920 — 2135; 1939 — 1263; 1959 — 1431; 1989 — 1100; 2002 — 1220; 2010 — 1217 кеше. Урыҫтар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, амбулатория, мәҙәниәт йорто (“Неунывашки” урыҫ халыҡ фольклор ансамбле), китапхана бар. Ауылға Троицк өйәҙендә урыҫ крәҫтиәндәре нигеҙ һала, 1865 й. (йорттар һәм йәшәүселәр һаны иҫәпкә алынмаған) Мусихинский бүлендек ауылы (тәүге төпләнеүсе З.П.Мусихин фамилияһынан) булараҡ билдәләнгән. Шулай уҡ Хива исеме м‑н теркәлгән. Халҡы игенселек, малс‑ҡ м‑н шөғөлләнгән. 19 б. аҙ. 3 һыу тирмәне булған. 1906 й. Таҙтүбә а. м‑н бергә иҫәпкә алынған; 2 сиркәү (1823 й. һәм 1896 й. төҙөлгән), 3 сиркәү‑мәхәллә мәктәбе, 2 класлы министрлыҡ мәктәбе, земство мәктәбе, земство дауаханаһы, поташ заводы, арҡан ишеү һәм һабын ҡайнатыу оҫтаханалары, 9 һыу тирмәне, мануфактура, бакалея һәм галантерея кибеттәре, мөгәзәй теркәлгән, йәрминкәләр үткәрелгән; шөғөлдәр араһында һөнәрселек кәсебе булған. 20 б. 20‑се йй. хәҙ. исемен йөрөтә. В. янындағы Таҙтүбә тауы һәм Ҡарашар һаҙлығы — тәбиғәт ҡомартҡылары.
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 443
ЙЫЛАЙЫР СВИТАҺЫ, өҫкө девондың стратиграфик бүлексәһе. Л.С.Либрович айырып күрһәтә (1932). Ултырмаларҙың тасуирламаһын Д.Ж.Ожиганов (1933), И.В.Хворова (1939), Б.М.Келлер (1949), Е.В.Чибрикова (1977, 1997) һ.б. бирә. Келлер был ултырмаларҙы яуымбай, әстәш, әүәшле, ямашлы, мәзит свиталарынан торған серияға бүлә; серияның йәше: франс ярусының өҫкө ярым ярусы — карбондың аҫҡы бүлеге. Е.В. Чибрикованың фекеренсә, Й.с. үҫемлек споралары б‑са домбаровка, вәзәм, ерәнағас, әүәшле һәм ямашлы ҡатламдарына бүленә. Башҡортостанда Й.с. ултырмалары Йылайыр синклинорийы һәм Магнитогорск мегасинклинорийы сиктәрендә таралған. Свитаның йәше: франс ярусының өҫкө ярым ярусы — фамен ярусы. Тигеҙ сиратлашып ҡатлауланған полимикт ҡомташтарҙан, алевролиттарҙан, аргиллиттарҙан һәм кремнезёмлы һәүерташтарҙан тора. Тоҡомдарының төҫө һоро, йәшкелт һоро, һирәгерәк көрән һәм ҡыҙыл. Ҡалынлығы 1500—2000 м тиклем. Үҫемлектәрҙең зонаға ярашлы спора комплекстары сконодонт шкалаһына тура килә.
Е.В.Чибрикова
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Тәреләр 10 Ключ Активация – Рәсми Активтар
Яҡшы яңылыҡтар Һеҙҙән! Беҙ беләбеҙ, теләһәгеҙ башлап ебәрергә, яңы тәҙрәләр 10 һеҙҙең һаҙаҡта, ләкин Һеҙ түгел,’T телһеҙме һатып лицензия алырға. Now we offer you a Тәреләр 10 Ключ Активация! Был ярҙамында мөмкин программаһы булдырылды командаһы профессиональ программисту. They created a Тәреләр 10 Активтар, ул генерируем асҡыстары өсөн Windows 10 бик еңел-елпе. Беҙ гарантирует, барлыҡ генерировать лицензия 100% эш. Һеҙ буласаҡһығыҙ эшләргә һис тә Windows подлинная 10.
Әгәр һеҙҙә бар Windows 7/8/8.1 һеҙҙең һаҙаҡта атаһыҙ системаһын яңыртыу тиклем Windows 10, тик Һеҙ генә атаһыҙ наслаждаться барлыҡ уны’s булараҡ характеристикаһы: кире ҡайтарыу, тәреләр 10 медиа-үҙәге, Майкрософт офис 10 һәм башҡа бик күп. Һеҙ буласаҡһығыҙ мәжбүр һатып алырға лицензия, әгәр һеҙ теләһәгеҙ ҡулланырға Windows 10 туп-тулы эшләй көсөнә. Хәҙер, with this Тәреләр 10 Генератор Асҡыстарын Активация һеҙ активировать Windows 10 бик еңел-елпе! Беҙ имтихан тапшыра әлеге ҡоралы һәм ул бик яҡшы эшләй. Түбәнерәк атаһыҙ күрергә, нисек активировать Windows 10:
1. Скачать Тәреләр 10 Төп Ҡоралы Продукт
2. Open Параметрҙары, һәм төймәгә баҫығыҙ/ - ҡа баҫығыҙ Тәҙрәләр юҡ,’т активного. Activate Windows now.
3. Был баҫығыҙ Яҙығыҙ, асҡыс кнопка. Ул булырға тейеш тоторға түбәнерәк асыҡ урын
4. Open the Тәреләр 10 Төп Ҡоралы Продукт һәм копирование CD асҡыс
5. Әгәр һеҙ скопировать 24 код асыҡ һан яғынан, ер өҫтөнән асыҡ урын булырға тейеш пәйҙа
6. Был баҫығыҙ ”Алға” төймәгә һәм көтөгөҙ бер нисә секунд. Әгәр барыһы да’ң ок, тәҙрә төбө аҫтан булырға тейеш пәйҙа
7. Now close the window and enjoy Тәреләр 10 Ысын
Шулай, һеҙ ждет? Download now the Windows 10 Ключ активация ҡоралы һәм тәм-том Windows файҙаланыуҙан 10!


text:
Функциональ-семантик уратма булараҡ аспектуаллек
Билдәле булыуынса,ваҡиғаларҙың динамикаһын тыңлаусыға теүәл итеп еткереүҙә аспектуаль мәғәнәләрҙе белдереүсе тел саралары мөһим роль уйнай. Бындай телмйр берәмектәре үткән быуатта дөйөм тел ғилемендә аспектуаллек тип аталған катеория булараҡ ҡарала башланы. Тел ғилеменең аспектуаллек фукнционал-семантик категорияһын һәм уға нигеҙләнгән аспектуаллек функциональ-семантик уратма өйрәнеүсе бүлеге хәҙерге дөйөм тел ғилемендә аспектология тип аталған айырым тармаҡ булараҡ танылыу таба. Аспкетологияның тикшереү объекты булып эш-хәл, процесс һәм хәрәкәттең үтәлеү, башҡарылыу характерын, йәғни аспектуаль мәғәнәләрҙе, белдереүсе төрлө кимәлдәге-морфологик, синтаксис, лексик, лексик-грамматик, контекстуаль, ҡатнаш-вербаль саралар системаһы тора. Улар араһында үҙәк урынды ҡылымдың төр категорияһы һәм аспектуаль кластар (динамик, статик, сикләнгән/сикләнмәгән эш-хәл, хәрәкәтте белдереүсе ҡылым формалары) биләй.
Структураһы буйынса функциональ-семантик уратмалар ике типҡа бүленә: бер үҙәкле (моноцентик) һәм күп үҙәкле (полицентрик). Бер үҙәкле уратмаларҙа уның төп мәғәнәһен асуҙа ҡатнашҡан төрлө кимәлдәге вербаль саралар ошо мәғәнәне асыҡ сағылдырған бер үҙенсәлекле грамматик категория тирәһендә ойоша. Бындай грамматик үҙәге булмаған телдәрҙә уратма полицентрик формала була, йәғни төп мәғәнә башҡа кимәлдәге тел саралары системаһы аша белдерелә. Уларҙың айырым компоненттары ошо телдәге алда һанап үтелгән башҡа функциональ-семантик уратмаларҙың компонеттары менән уртаҡ була,киҫешә.
Төрлө ғаиләгә ҡараған телдәрҙә бер үк функциональ-семантик уратма ла был күрһәткес буйынса тап килмәҫкә мөмкин.Славян телдәре төркөмөнә ҡараған рус телендә аспектуаллек бер үҙәкле категорияға инә һәм уның үҙәген ҡылымдың сикләнгәнлек/сикләнмәгәнлек төр категорияһы биләй. А.В. Богдаренко сикләнгәнлек/сикләнмәгәнлек категорияһына түбәндәге аңлатманы бирә: Эш-хәрәкәттең сиккә ҡарата төрлө типтағы мөнәсәбәтен берләштергән һәм бер үк ваҡытта шул мөнәсәбатте сағылдырыуға хеҙмәт иткән теге йәки был сараларын үҙ эсенә алған уратма.
Күреүебеҙсә, ғалим лимитативлыҡ термины аҫтында аспектуаллектең төп семантик категориялары булған сикләнгәнлек һәм сикләнмәгәнлек төшөнсәләрен берләштерә. Башҡорт тел ғилемендә оҙаҡ йылдар аспектуаль мәғәнәләрҙе белдереүсе тик аналитик һәм синтетик саралар, улар ҙа ҡылымдың морфологик категориялары сиктәрендә генә ҡарала килде. Башҡа кимәлдәге вербаль саралар аспектуаллек функциональ-семантик категория компонеттары булараҡ һуңғы йылдарҙа ғына өйрәнелә башланы. Морфологик категория булараҡ төр категорияһының башҡорт телендә булыу-булмауы, уның структураһы, ҡылымдың башҡа морфологик категориялары менән мөнәсәбәте һәм аспектуаллекте белдереүҙең башҡа төр функциональ-семантик саралары мәсьәләләре лә һуңғы йылдарғаса бөтөнләй ҡуйылманы.
Хәлдең бындай торошон Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең грамматикаһы тип аталған академик хеҙмәттә төрьяһалыш проблемаһының үҙенсәлекле ҡуйылышы менән аңлатырға мөмкин. Был етди академик хеҙмәттә төр категорияһына бәйле айырым бүлек бөтөнләйгә юҡ, төрьяһалыш проблемалары ҡылымдарҙың яһалышы бүлегендә генә ҡаралып китә. Башҡорт телендә эш-хәл, хәрәкәттең ҡабатланыуын һәм интенсивлығы артыуын йәки кәмеүен белдереүсе лексик-грамматик категориялар аспектуаллек функциональ-семантик уратмаһының үҙ-ара киҫешеүсе үҙенсәлекле үҙәген барлыҡҡа килтерә. Башҡа аспектуаль мәғәнә биҙәктәрен белдереү өсөн айырым аффикстар, тимәк, грамматик йәки лексик-грамматик категорияларҙа юҡ, шуға ла был мәғәнәләрҙе белдереүсе саралар аспектуаллек функциональ-семантик уратманың периыериялағы компонеттарын тәшкил итеп, үҙ-ара күп тапҡыр киҫешеүсе ҡатмарлы структура барлыҡҡа килтерә.
Әйтелгәндәрҙе йомғаҡлап:
1) Функциональ грамматика тел системаһындағы телмәр йөкмәткеһен тапшырыуҙа ҡатнашыусы төрлө кимәлдәге тел берәмектәре менән үҙ-ара бәйләнешле грамматик берәмектәрҙең функционировать итеү законлыҡтарын һәм ҡағиҙәләрен асыуға нигеҙләнә һәм тел берәмектәрен сараларҙан-функцияға ғына түгел, ә функциянан-сараларға йүнәлешендә лә тикшереүҙе үҙ эсенә ала. Ул тел күренештәре семантикаһы һәм функционировать итеү законлыҡтарын тығыҙ бәйләнештә өйрәнеүгә ҡоролған.
2) Функциональ-семантик уратма телдәге бер үк семантик өлкәгә ҡараған лексик, лексик-грамматик һәм һүҙъяһалыш элементтары менән тығыҙ бәйләнештәге грамматик саралар ярҙамында формалаштырылыусы ике яҡлы берлек.
3) Донъя телдәрендә аспектуаллек, темпораллек,таксис, персоналлек, модаллек, компаративлыҡ, локативлыҡ һ.б. функциональ-семантик уратмалар бар.
4) Уратмалар бер үҙәкле һәм күп үҙәкле структур типҡа бүленә. Аспектуаллек рус телендә бер грамматик үҙәкле функциональ-семантик уратмаға ҡарай.


text:
- Подробности
- Просмотров: 505
ВӘЛИЕВ Камил Абдрахман улы [23.2.1934, БАССР‑ҙың Маҡар р‑ны Маҡар а. (БР‑ҙың Ишембай р‑ны) — 26.3.2000, Өфө], физик. Физика-матем. ф. д‑ры (1986), проф. (1987). БАССР‑ҙың атҡ. фән эшмәкәре (1989). К.А.Тимирязев ис. Башҡ. пед. ин‑тын тамамлаған (1956). 1967 й. алып БДУ-ла эшләй (1987—2000 йй. дөйөм физика каф. мөдире). Фәнни эшмәкәрлеге Ер ҡабығы һәм Ерҙең өҫкө мантияһының магнит яҡтан актив булған ҡатламын өйрәнеүгә арналған. В. тарафынан юғары баҫым һәм температура йоғонтоһонан тау тоҡомдарының магнит үҙенсәлектәре үҙгәреү законлыҡтары табылған, юғары баҫым аҫтында шыуыу деформацияһының минералдарҙағы физик‑химик процестарҙың барышына йоғонтоһо тикшерелгән. Аномаль геомагнит ҡырҙы өйрәнеүҙең һөҙөмтәләре тәрәндә ятҡан файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтар, тектоник яҡтан актив райондарҙа ер ҡатламының динамикаһы т‑да мәғлүмәт алыу өсөн файҙаланыла. 120‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Х е ҙ м.: Магнитные свойства горных пород при высоких термодинамических параметрах. Саратов, 1988 (авторҙ.).
М.Х.Балапанов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 289
ФИТОФТОРА (Phytophthora), оомицеттар класының пероноспоралылар тәртибенә ҡараған түбән төҙөлөшлө бәшмәк заты. Яҡынса 70 төрө билдәле, киң таралған. БР‑ҙа бер нисә тиҫтә төрө бар. Мицелийҙары яҡшы үҫешкән, йыуан, аҡ төҫтә, үрмәксе ауы һымаҡ, хужа-үҫемлектең күҙәнәк араларында урынлаша, гаусториялар барлыҡҡа килтерә. Спорангия биргестәре симподиаль рәүештә тарбаҡланған, япраҡ аҫтында ауыҙсалар аша сығып тора, үҫемлектең зарарланған өлөшөнөң таптары тирәләй аҡ төҫтәге ҡуныҡ барлыҡҡа килтерә. Зооспорангиялары лимон, шар, йомортҡа формаһында, осонда имсәһе бар (ҡайһы берҙәрендә асылыусан бәләкәй ҡапҡаслы); ҡайһы берҙә гиф м‑н ҡаплана. Зооспорангияларҙан зооспоралар айырым барлыҡҡа килә, һирәк осраҡта дөйөм ҡыуыҡ м‑н ҡаплана; тупраҡ һыуҙары ярҙамында тарала. Ф. — гетероталлик бәшмәк. Күп ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәрҙең облигат паразиттары. Ҡайһы бер төрҙәре төрлө а.х. культураларының фитофтороздарын тыуҙырыусы булып тора.
И.Е.Дубовик
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 244
ФРАНЦЕВИЧ Иван Никитович (3.8. 1905, Полтава ҡ. — 14.2.1985, Киев), физик‑химик, материалдарҙы өйрәнеүсе. Украина ССР‑ы ФА акад. (1961). Химия ф. д‑ры (1961). Соц. Хеҙмәт Геройы (1969). Фәнни хеҙмәттәре өҫкө йөҙ күренештәре электрохимияһы һәм химияһы, металлургия, металдарҙы өйрәнеү ғилеме һәм металлофизика өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә арналған. Ф. тарафынан тәүгеләрҙән булып металдарҙың шыуыу һәләтенең диффузион механизмы билдәләнә, иретмәләрҙең электрохимик окисланыу теорияһы һәм уны тасуирлауҙың кинетик тигеҙләмәләре тәҡдим ителә. Онтаҡ металлургияһы ысулы м‑н утҡа сыҙамлы, ныҡлы, элетр эрозияһына сыҙамлы материалдар эшләнә; прокат көйөгөнән һәм мартит мәғдәненән тимер онтағы алыу, тәбиғи газдарҙы технологик тәғәйенләнешле газ мөхитенә каталитик эшкәртеү технологиялары эшләнә. Украина ССР‑ы ФА Өфөгә эвакуацияланған осорҙа (1941—1943) Ҡара металлургия ин‑тының (Свердловск ҡ. эвакуацияланған) дир. урынбаҫары һәм бүлек мөдире. Ф. етәкс. Белорет металлургия комбинатында махсус иретмәләр булдырыла; Башҡ‑н нефть комб‑ты (ҡара: “Башнефть”) хеҙм‑рҙәре м‑н берлектә нефть эшкәртеү пр‑тиелары аппаратураһын коррозиянан һаҡлау ысулдары эшләнә. Украина ССР‑ы ФА Металлокерамика һәм махсус иретмәләр ин‑тын ойоштороусы (1955). 600‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 14 уйлап табыу авторы. СССР Дәүләт (1950), Украина ССР‑ы (1969) пр. лауреаты. Ф. исеме м‑н ул ойошторған ин‑т һәм Полтавалағы урам аталған.
М.А.Сәйетова
Тәрж. Й.Ш.Мөхәмәтйәров


text:
- Подробности
- Просмотров: 254
НИКОЛАЕВКА ЗАВОДЫ, 1866 й. Илек й. (Йүрүҙән й. ҡушылдығы) буйында, Минйәр заводынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 30 саҡрым алыҫлыҡта бер туған Н.П. һәм И.П. Балашовтар (ҡара: Балашовтар) тарафынан суйын иретеү заводы булараҡ нигеҙ һалына. Хужалары: Балашовтар. Эҫем тау округына ингән. 1868 й. эшләй башлай. Һалҡын һауа өрҙөрөлгән домна мейесе, һауа өрҙөрә торған пар машинаһы, 2 тимерлек горны, 19 б. 80‑се йй. 4 газ пудлингылау мейесе, пар сүкеше, һауа өрҙөрә торған машинаһы, ҡайнар һауа өрҙөрөр өсөн һауа йылытыу приборы була; мәғдән Эҫем заводтары руднигынан килтерелгән. Заводта төп эштәрҙә 60‑лап, ярҙамсы эштәрҙә 600 кеше эшләгән; 1900 й. эшселәр (ҡара: Эшселәр__синыфы) һаны 528‑гә етә. Уртаса етештереүсәнлек 400 мең бот суйын тәшкил итә, макс. — 531,7 мең бот (1899). 1881— 83 йй. Н.з. реконструкциялана; 1897 й. егелгән ат әйләндергән 2 тигеҙләй торған ҡулайламаһы булған йөк күтәргес ҡуйылып, уға күмер һәм мәғдән һарайҙарынан рельслы юл һалына. 1901 й. Н.з. ябыла. Хәҙерге завод ҡасабаһы урынында Силәбе өлк. Илек а. урынлашҡан.
Н.М.Ҡолбахтин
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 238
СИБАЙ КИРБЕС ЗАВОДЫ. 1951 й. “Башмедьстрой” тресының Тимер- бетон изделиелар з‑ды составында миҙгелле кирбес цехы булараҡ нигеҙ һалына (7 ағас киптергесе һәм иҙәнгә ҡуйыла торған үртәү мейесе була, миҙгеленә 2,0 млн данаға тиклем кирбес етештергән), 1959 й. алып кирбес етештереү цехы (йыл әйләнәһенә эшләгән, 14 камералы ҡулсалы үртәү мейесе м‑н йыһазландырылған), 1988 й. алып С.к.з. (1992 й. туннель мейестәре м‑н тәьмин ителә, етештереүсәнлек 5 млн данаға тиклем арта), 1995 й. башлап ААЙ, 2007 й. ябыла. Составына әҙерләү, балсыҡ әҙерләү, формаға һалыу, киптереү бүлексәләре ингән. Продукцияһы БР‑ҙа һатылған.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина
Тәрж. Г.Ҡ. Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 489
“БАШҠОРТ ДАЙСАЛАРЫН ЫҘАНЛАУ ТУРАҺЫНДА ПОЛОЖЕНИЕ” (“Положение о размежевании башкирских дач”), башҡ. дайсалары эсендәге ер биләмәләрен аҫаба башҡорттар (ҡара: Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы), керҙәштәр һ.б. араһында бүлеү т‑да закон. 1898 й. 20 апр. ҡабул ителә. Николай II тарафынан раҫлана. Документҡа ярашлы һәр башҡ. ауыл йәмғиәтенә ер бүлеп бирелә: аҫабаларға йән башына — 15‑әр, керҙәштәргә 7,5‑әр дисәтинә. Терр‑яның бер өлөшө дәүләт запасына бирелә, ҡалғаны аҫаба башҡорттарҙың йән башына бүленеүҙән азат фондты тәшкил итәһәм һатылырға йәки ҡуртымға бирелергә тейеш була. Закондыңҡайһы бер пункттары 1863 й. 14 майындағы “Башҡорттар тураһында положение” ны тулыландыра: ерҙе файҙаланыу б‑са мәсьәләләрҙе хәл итеү земство участка нач. йөкмәтелә; аҫабаларҙың 2/ 3 өлөшө ризалашҡан осраҡта ғына, дәүләт учреждениеһы һәм крәҫтиән общиналарына һатыу һәм ҡуртымға биреү рөхсәт ителә; йән башына бүлеп бирелгән буш ерҙәрҙе алыу нормалары ҡуйыла (бер кеше 15 дисәтинәнән ашыу ер һатып ала алмаған, ҡуртымға — 30 дисәтинәнән ашыу); аҫаба башҡорттоң йән башына бүлеп бирелгән ерен һатыу тыйыла; ҡуртым килешеүе оҙайтылмаған осраҡта ер биләүсе күскенселәрҙең сығымдарын ҡапларға тейеш була һ.б. Ыҙанлау үткәреүөсөн ыҙан комиссиялары (Өфө, Пермь, Ырымбур) төҙөлә, уларға ш. уҡ ер бәхәстәрен хәл итеү, билдәләр ҡуйыу юлы м‑н бөтә сиктәрҙе раҫлау, документтар алып барыу йөкмәтелә. Ыҙанланырға тейешле һәр дисәтинә ер өсөн аҫаба башҡорттарҙан, хәрби керҙәштәрҙән, губерна дәүләт мөлкәте идаралығынан һәм удел округтарынан аҡса (24 тин) алыу ҡарала.
А.И.Аҡманов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Зинһар, килегеҙ был биттәрҙә ғариза яһау онлайн.
Рәхим итегеҙ, иғтибар итегеҙ: Үҙенсәлекле тел "Ҡабул Итеү Үҙәге Украина" рухи байлыҡ урыҫ теле. Ҡалғандары телдәрен һеҙҙең өсөн комфорт, әммә уларҙың тәржемәһен мөмкин неправильноТәржемәюҡҡа бонустар
көн
сәғәт
минут
секунд
" украина мәғариф системаһы provides excellent quality and is well developed. Иң мөһим бурыстарҙың береһе өсөн үҙәк һәм урындағы идаралыҡ өҫтәрәк ҡушыла менән тәьмин итеүҙең бер төрлө ҡабул итеү мөмкинлектәрен юғары белем сифаты барлыҡ граждандар Украина өсөн.
Бар 15000 учреждениелары өсөн, балаларҙы мәктәпкә әҙерләү. Конституция нигеҙендә белем биреү мәктәбендә биләй үҙәк урынды һәм системаһында бушлай һәм бик аныҡ итеп. 7 millions of students attend 21900 мәктәп. Шәхси секторы һөнәри белем незначительно. Тулыһынса, бар 200 шәхси мәктәптәр (1% барлығы студенттар һаны).
Ашау урта мәктәпкә, менән 10 (11) өсөн 12 система дәрәжәләге, нигеҙендә Европа стандарттары, бара хәҙер. Бынан тыш,, юҡ, бер ниндәй айырма шул эстәлеге украин теле (подсотский) һөнәри белем стандарттары урта мәктәбенең башҡа Европа илдәре.
You can take vocational education in 950 technical institutions on the base of lower secondary education and upper secondary education. Украин мәғариф системаһы көллиәте өҫтәмә белем биреү ҡарай аҫҡы өлөшөндә юғары белем.
Булғанда, артыҡ 1 млн., юғары уҡыу йорттары студенттары Украинала образуют системаһын, ул береһе һанала донъяла иң эре. Украинала алырға була юғары белем университеттарҙа (академии, институттар) аккредитация үткән 3-4 дәрәжәһе. Һуң 4 йыл уҡытыу алырға була дәрәжәһе бакалавр, 5 йәш белгестәр өсөн, трамвай һ. б. йәки ярым 6 йыл магистр. Араһында һанап үтелгән барлыҡ специалитет иң популяр.
Уҡыу курсы үҙ эсенә ала, стажировка, ҡасан студенттары алырға мөмкинлектәре бар тәжрибәһе. Танып белеү алынған һәм квалификация дәүләттең өҫтөнлөклө йүнәлеш булып тора. In case of successful graduation of a university students get the. Diploma no matter what form of property it refers to. Расшифровка исемлеген предмет менән отметка өҫтәмә итеп бирелә т диплом. Хәйер, дәүләт гарантия стандарттарға туранан-тура килеүен квалификация, эш биреүсе булараҡ иҫәбенә алмай авторитетты юғары уҡыу йорто.Бөгөн,, you can get the education in 290 университеттар, академии һәм институттары 3-4-се Украина дәрәжәләге аккредитация. Улар араһында бар 220 дәүләт институттары, 70- дәүләттеке булмаған.
Сит ил студенттары ала, юғары белем университеттарҙа, академии һәм институттары был ғына түгел, аккредитация үтеп китеү, тик шулай ҙа бар махсус лицензия уҡыу өсөн сит ил студенттары. Бөтә университеттар исемлек украина ҡарау үҙәген possess the license. Мәғариф һәм фән министрлығы, Украина контрольдә мәғариф өлкәһендәге хеҙмәттәрҙең сифаты өсөн эшләнгән сит ил студенттары.
Сит ил студенттары башлайҙар, үҙенең өйрәтеү йылдың нигеҙҙәре.
Ул үҙ эсенә украина курсы (Урыҫ ир-аты) тел һәм ҡайһы бер всеобщего әйберҙәрҙе ярашлы рәүештә, профессия. Башта белем алыу дауам итә менән бергә украинский студенттары. ( Шулай ҙа урыҫ телендә, шулай уҡ, ҡарт кеше атаһыҙ)


text:
- Подробности
- Просмотров: 499
ИЗГЕЛӘР ГУРИЙ, ВАРСОНОФИЙ ҺӘМ ГЕРМАН СИРКӘҮЕ, башҡа диндән күскәндәр өсөн, Изге Никола сиркәүе. Бөрө ҡ. урынлашҡан. 1895—98 йй. сауҙагәрҙәр С.М.Белов, Н.С.Капустин һ.б. аҡсаһына Бөрө башҡа милләттәр өсөн уҡытыусылар мәктәбе терр‑яһында төҙөлә, Ҡазан святителдәре Гурий, Варсонофий һәм Герман хөрмәтенә 1899 й. изгеләндерелә. Боронғо Византия стилендәге сиркәү таштан, бер көмбәҙле, манаралы була, сүкелгән ҡойма м‑н уратыла. Дүртмөйөшлө бина эстән 6 колонна м‑н 3 өлөшкә бүленгән. Тәре алтын ялатылған тирәстәргә беркетелгән дүртмөйөшлө ҡырлы быялаларҙан яһалған. Средокрестие өҫтөнә ҡуйылған тәҙрәле, 8 ҡырлы барабан 8 яҡлы көмбәҙ м‑н ослана. Эске биҙәлештә святитель Гурий мәйетенең киҫәксәләре буялған икона айырым урын биләй. Святителдәр Гурий, Варсонофий һәм Герман хөрмәтенә өҫтәл бар (1899 й. изгеләндерелгән). Сиркәү эргәһендә таш часовня була. 1919 й. ябыла, ҡапҡа башындағы саң манараһы һүтеп алына; бинала төрлө учреждениелар урынлаштырыла. 1990‑сы йй. башында тергеҙелә, 1994 й. диндарҙарға кире ҡайтарыла (1996 й. святитель Николай хөрмәтенә изгеләндерелә). 2002 й. алып сиркәү эргәһендә йәкшәмбе мәктәбе эшләй. Настоятелдәре: О.Шейнкман (1994 й. алып), Д.Долженко (2001 й. алып), П.В.Кулинич (2008 й. алып). Бина — тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы.
П.В.Петров
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
16 апрель
16 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 106-сы (кәбисә йылында 107-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 259 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Әрмәнстан — Полиция хеҙмәткәре көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1934 — СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты ҡарары менән «Советтар Союзы Геройы» тигән маҡтаулы исем булдырыла.
- 1955 — Ленинградта рус телендә баҫылған «Нева» әҙәби журналының тәүге һаны донъя күрә.
- 2005 — Башҡорт Википедияһының тыуған көнө. Туған телебеҙҙәге виртуаль энциклопедияла «Башҡортостан» исемле беренсе мәҡәлә яҙыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бейешев Әкрәм Ғибаҙулла улы (16.04.1926—2.10.2003), ғалим-тел белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1964). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2017).
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1319 — Иоанн II, Франция короле.
- 1495 — Петер Апиан, немец астрономы, математик һәм картограф.
- 1889 — Чарли Чаплин, Америка киноактёры, режиссёр һәм сценарист.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 480
ЙӘДИТСЕЛЕК (ғәр. “усул‑и‑джәдид” — яңы ысул), Волга буйы, Ҡырым, Кавказ аръяғы һәм Урта Азия төрки‑мосолман халыҡтарының 19 б. аҙ. — 20 б. башындағы реформаторлыҡ, мәҙәни‑мәғрифәтселек һәм ижт.-сәйәси хәрәкәте. Хәрәкәт, ҡәҙимселеккә ҡапма‑ҡаршы рәүештә, Й. тип аталған. Мосолман реформаторлығы, мәғрифәтселек һәм либерализмдың төп ҡағиҙәләрен берләштереү Й. концептуаль нигеҙе булып тора. Й. төрки‑мосолман халыҡтарын урыҫ, уның аша Европа мәҙәниәтенә ылыҡтырыу, Шәреҡ мосолмандарын хәҙ. заман цивилизацияһы үҫешенә ҡушыу идеяһы өҫтөнлөк иткән. Хәрәкәт мәктәп белеме биреү реформаһынан башлана, уның инициаторы булып И.М.Гаспринский сығыш яһай. Реформаның нигеҙендә мәктәптәрҙә һәм мәҙрәсәләрҙә уҡырға өйрәтеүҙең яңы (фонетик) ысулын, донъяуи фәндәрҙе (урыҫ теле, арифметика, тәбиғәт белеме, геогр. һәм тарих нигеҙҙәре һ.б.), уҡыусыларҙы туған телендә уҡытыуҙы индереү; тотороҡло уҡыу йылын һәм белем биреүҙең класс‑дәрес системаһын булдырыу; грамотаға өйрәтеүҙе 3—5 йылдан бер йылға ҡалдырыу ята. Йәдит уҡыу йорттарында Ҡаһирә, Истанбулдың реформаланған мәҙрәсәләрен, Баҡсаһарай һәм Ҡасимов ҡҡ. пед. курстарын тамамлаусылар уҡытҡан. Өфө губернаһында уҡытыуҙың яңы ысулы — “Ғосмания”, “Ғәлиә”, Ырымбур губернаһында “Хөсәйениә”, “Рәсүлиә” һ.б. мәҙрәсәләрҙә индерелә, 1897 й. Ырымбур ҡ. тәүге йәдит ҡатын‑ҡыҙҙар мәктәбе асыла. Өфө һәм Ырымбур губ. яңы ысуллы мәктәптәрҙең һәм мәҙрәсәләрҙең күбеһе хәйриә аҡсаһы иҫәбенә финанслана; 1912—13 йй. Өфө губ. 6 өйәҙ земствоһынан Минзәлә һәм Бөрө генә мәктәптәрҙе тотоуға аҡса бүлә. Әкренләп Й. идеялары Рәсәй мосолмандары тормошоноң бөтә өлкәләренә лә үтеп инә. Хәрәкәтте милли интеллигенцияның алдынғы ҡарашлы вәкилдәре етәкләй, улар араһында билдәле мәғрифәтселәр, дин әһелдәре, тарихсылар: З.Камалетдинов, К.Г.Насыри, З.Х.Рәсүлев, Х. Фәйезханов, Р.Ф.Фәхретдинов һ.б. Йәдитселәр мәҙәни‑ағартыу учреждениелары селтәрҙәрен киңәйтеү, төрки телендә китаптар, журналдар, гәзиттәр нәшер итеү, милли сәнғәт һәм әҙәбиәтте үҫтереү, Ырымбур мосолман диниә назаратының эшмәкәрлеген үҙгәртеп ҡороу һ.б. өсөн сығыш яһай. Рәсәй мосолмандары мөхитендә мосолман либерализмы булараҡ ҡаралған сәйәси реформаторлыҡтың барлыҡҡа килеүе хәҙ. историографияла Й. компоненттарының береһе һанала. Уның формалашыуына Рәсәй йәмғиәте һәм дәүләте йәшәйешенең бөтә яҡтарын “европалаштырыу” стратегик маҡсатын ҡуйған урыҫ либерализмы йоғонто яһай. Төрки‑мосолман интеллектуаль элита мөхитендә мосолман йәмғиәтен модернизациялауҙа һәр ҡайһыһы үҙ вариантына эйә өс ағым була. Иҫке ҡарашлыраҡ булған Й. уң ҡанаты (Гаспринский, Ғ.Ибраһимов) мосолман халыҡтарының тупланыуы, уларҙың мәҙәни кимәлен күтәреү, мосолмандарҙың дини эштәренә идара итеүҙе либералләштереү һәм мәктәпте реформалау өсөн сығыш яһай. Уларҙың сәйәси хәрәкәттәре юғары власҡа мөрәжәғәт, петициялар яҙыу, дини‑мәҙәни мәсьәләләр күтәргән мосолман съездарын йыйыу м‑н сикләнә. Уларҙың ҡараштарын ярайһы уҡ тулы сағылдырған ваҡытлы матбуғат баҫмалары иҫәбендә “Тәржемән”, “Өлфәт” гәз., “Мәғлүмәт мәхкәмәи шәрғиә әл‑Ырынбургиә” ж. була. Мосолман либерализмының үҙәген башлыса урыҫ телле һәм Европала белем алған төрки телле интеллигенция (С.С.Йәнтүрин, С.Д.Мәҡсүтов, Ш.Ш.Сыртланов, Ҡ.Б.Тәвкилев, Ә.Ә.Әхтәмов һ.б.) тәшкил итә, уларҙың сәйәси маҡсаты Рәсәй мосолмандары өсөн мәҙәни‑милли автономия булдырыу була. Үҙәк вәкилдәре Рәсәй мосолмандары союзын, Дәүләт думаһының мосолман фракцияһын, 1‑се Бөтә Рәсәй мосолмандары съезында “унитаристар” төркөмөн, Милләт мәжлесенең “төркиселәр” фракцияһын ойоштора. “Әл-Ғаләми әл‑Ислами” (ҡара: Мосолман ваҡытлы матбуғаты), “Ваҡыт”,“Тормош” гәз., “Шура” ж. үҙәк позициялары яҡлы була. Й. һул ҡанатына милли‑демократик интеллигенция ҡарай, уның сәйәси ҡараштары Беренсе донъя һуғышы, Граждандар һуғышы йылдарында формалаша (И.С.Алкин, Ә.Ә.Вәлидов, Ғәлимйән Ғ.Ибраһимов һ.б.). Улар 1‑се Бөтә Рәсәй мосолман съезында “федералистар” ядроһын тәшкил итә, Милләт мәжлесенең “территориалистар” фракцияһын ойоштора. Шуға ҡарамаҫтан, мосолман либерализмы киң соц. хуплауға эйә булмай, сөнки Урал-Волга буйы мосолман халҡының төп өлөшө (башлыса крәҫтиәндәр) традицион йәмғиәткә тоғро ҡала һәм көнбайыш буржуаз ҡиммәттәрҙе ҡабул итмәй, ш. уҡ 20 б. башында Урал‑Волга буйы төрки‑мосолман халыҡтары араһында айырым милләттәрҙең этномилләттәргә берләшеү процесы әүҙемләшә. Революциянан (1917) һуң йәдитселәрҙең бер өлөшө совет власын таный, икенсе өлөшө милли автономиялар булдырыу өсөн көрәшә, ҡайһы берҙәре баҫмасылыҡта, Аҡтар хәрәкәтендә ҡатнаша һәм һуңынан сит илгә китә.
Л.Ә.Ямаева
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина