text:
Рәшит әд-Дин
Рәшит-әд-дин Фазлуллах ибн Әбү-л-Хәйер Али Һәмәдани (Рәшит-әд-Доулэ; Рәшит әд-Табиб — "Рәшит табиб"), дәүләт эшмәкәре, табип һәм ғалим-энциклопедист; Хулагуҙар дәүләте министры (1298—1317). Рәшит әд-Дин Ғазан хан әмере буйынса Монгол империяһы, шулай уҡ Алтын Урҙа хаҡында әһәмиәтле мәғлүмәт ҡалдырған. Рәшит әд-Дин етәкселегендә "Жәми әт-тәуарих" (جامعالتواریخ) ("Йылъяҙмалар йыйынтығы") тигән ҙур тарихи китап фарсы телендә яҙылған. Әлеге хезҙмәт Монгол империяһы, Алтын Урҙа һәм Иран тарихы тураһында мөһим тарихи сығанаҡ булып тора. Рәшит әд-Диндең хаттары шулай уҡ ҙур тарихи әһәмиәткә эйә.
Йөкмәткеһе
Сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәшит-әд-дин Фазлуллах ибн Әбү-л-Хәйер Али Һәмәдани 1247 йыл тирәһендә иран ҡалаһы Һәмәданда тыуған. Ул бай булмаған йәһүд ғалимдары ғаиләһендә донъяға килгән. Рәшит әд-Диндең олатаһы Мүәффиҡ әд-Доулэ низарит имамы Рукн Дин Хуршах ҡамауында булған.[1] Исмаилит ҡәлғәләре ҡолағандан һуң, 1256 йыл аҙағында үҙенең улы (Рәшиттең атаһы) менән монгол ханы Хулагуға хеҙмәткә күсә.
Рәшит-әд-Дин исламға күсер алдынан (1277 йыл тирәһе, дата бәхәсле) Рәшит-әт-Доулэ булараҡ билдәле булған. Уны 1318 йылда язалағандан һуң башын «„тоғро булмаған йәһүд“те язалау тураһында иғлан итеп», Тәбриз буйлап йөрөткәндәр[2].
Икенсе яҡтан, Рәшит әд-Диндең йәһүд сығышлы булыуы тураһында мәғлүмәт уның дошмандары лагерынан килгән һәм шуның өсөн шик тыуҙыра.[3] . Эш шунда: 1289 йылда илхан Арғунда вәзир булып хеҙмәт иткән (1284-1291) һәм момолмндар күрә алмаған йәһүд сауҙагәре Сәйет әд-Доулэ (1291) язаланғандан һуң уны йәһүд тип ғәйепләү Рәшит әд-Диндең яманатын һатыуҙа иң дөрөҫ алым булған. Нисек кенә булмаһын, һарайҙа хеҙмәт иткән дәүерендә Рәшит әд-Дин үҙен шәфиит тармағына ҡараған ихлас мосолман-сөннисе — ул саҡтағы фарсы гражданлыҡ бюрократияһы мөхитендә өҫтөнлөк иткән идеологияның тоғро вәкиле итеп күрһәткән.
Сәйәси карьераһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Абака-хан идара иткән осорҙа дәүләт хеҙмәтен башлай (1265—1282). Ғазан хан дәүерендә (1295—1304) әйҙәүсе роленә күрһәтелгән, ғәмәлдә вәзир вазифаһын биләгән, һәм мөһим иҡтисади реформаларҙы тормошҡа ашырған. Олжейта хан заманында (1304—1316) дәүләт идаралығының беренсе кешеһе булған. Әбү Сәйед Баһадур хан хакимлығы башында(1316—1335) сәйәси дошмандарының интригалары арҡаһында власты ҡулынан ысҡындырған, ә һуңынан ялған ғәйепләү буйынса язаға тарттырылған.
Ғазан илхандың һарай табибы булараҡ (1295—1304), ҡағыҙ аҡсаны әйләнешкә индереү реформаһын уңышһыҙ башҡарған вәзир Садр әд-Дин Хәлидигә ҡағылған хан йәбере һәм уны язалау шауҡымы менән файҙаланып, Рәшит Иң юғары дивандың (1298) — дәүләт менән идара итеүсе төп органдың кәңәшсеһе һәм ике вәзирҙең береһе булып китә. Һәм ике тиҫтә йылдан артыҡ Рәшит әд-Дин дәүләт эштәре башында тора.
Реформалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғазан хан хакимлыҡ итә башлаған саҡта дәүләт тәрән иҡтисади көрсөктә булған.Үҙгәртеү кәрәклеген аңлаған Ғазан хан, тәхеткә ултырырҙан элек, Ноуруз әмир кәңәше менән ислам динен ҡабул иткән һәм шунан дәүләт диненә әйләндергән. Был аҙым уны үҙәк власты нығытыуға ынтылған иран дини һәм дәрәжәле юғары ҡатлам менән яҡынайтҡан. Тоҡомо менән чиновник ҡатламдан булған Рәшит әд-Динде юғары вазифаға ҡуйыуы ла шул маҡсаттан сығып эшләнгән[4]. Рәшит әд-Дин үҙенең йылъяҙмаһында реформаларҙы уҙғарыуҙы тик илханға ғына ҡайтарып ҡалдыра. Әммә Рәшиттең хаттарынан аңлашылыуынса, Ғазан реформалары нигеҙенә уның вәзиренең сәйәси идеялары һалынған.[3] Рәшит әд-Дин үҙәк власты нығытыу яҡлы булған. Низам әл-Мөлөк һәм Мәлик шах I осорондағы Сәлжүктәр дәүләте уның сәйәси идеалы булған[5] Рәшит: илхан һәм монгол элитаһының иран дәүләтселеге традицияһын өйрәнеүен; монгол-төрөк күскенсе юғары ҡатламының үҙәктән ҡасыу ынтылыштарына ҡаршы көрәште; рента-һалым күләмен ныҡлы билдәләү һәм рә’ийәттәр — крәҫтиәндәр һәм ярлы ҡала кешеләренең — һалымын һәм хәлен еңеләйтеүҙе һәм финанс аппаратын һауыҡтырыуҙы; ҡыйралған һуғарыу ирригацион системаһын һәм ауыл хужалығын, һөнәрселекте, сауҙаны һәм ҡала тормошон тергеҙеү кәрәк тип һанаған.
Һалым өлкәһендә мөһим реформалар үткәрелгән. Откуп хужаларына теге йәки был өлкәнән йыйылған һалым суммаһынан эш хаҡы алыу мөмкинлеге биргән бераттар (ассигновка) таратыу (ваҡытлыса булһа ла) тыйылған. Крәҫтиәндәр тулыһынса бөлгөнлөккә төшкән һәм ҡаҙна ярлыланған. Хәҙер һалым йыйыу менән дәүләт чиновниктары шөғөлләнергә тейеш булған. Ошоноң менән бәйле һәр өлкәлә ҡаты сикләнгән аҡсалата һәм уңыштан өлөшләтә харадж (ер һалымы) һәм купчура (йән башына һалым) күләме билдәләнгән. Мисәт менән нығытылған һалым теҙмәһе Тәбриздә һаҡланған, ә һәр өлкәлә тимер табаҡтарҙа, таш плиталарҙа йә мәсет диуарҙарҙа һалым биҙәктәре дөйөм мәғлүмәт өсөн тәҡдим ителергә тейеш булған. Халыҡтан исемлектә күрһәтелгәндән артыҡ һалым талап итеү тыйылған.
Элекке ғәҙәт буйынса, хан ҡатындарына, батша улдарына ҡаҙнаны туҙҙырыуға килтергән үҙ йомошо менән дәүләт сапҡынын (илсе) ебәреү тыйылған. Шулай уҡ крәҫтиәндәрҙе тулыһынса хәйерселеккә илткән ҡуна-ашатыу постойный йөкләмә лә (нузуль), шулай уҡ юҡҡа сығарыла. Батша һунарына киткән сығымдар ҙа кәмегән.
Аҡса системаһы, шулай уҡ үлсәмдәр һәм үлсәү системаһы (тәбриз стандарттар буйынса) тәртипкә һалынған. Төрлө өлкәләрҙә һуғылған тәңкә урынына бөтә дәүләт өсөн индерелгән берҙәм 2,15 грамм көмөш ауырлығындағы дирһәм индерелгән. 6 дирһәм - көмөш динар, ә 10 мең динар — томан тип аталған иҫәп берәмеген тәшкил иткән. Реформалаштырылған аҡса системаһы шул тиклем уңайлы булған, ул тиҙ арала күрше Чагатаидтар дәүләтендә лә индерелгән.
Ҙур ер һуғарыу эштәре ойошторола һәм ташландыҡ ерҙәргә кеше күсереү буйынса саралар тормошҡа ашырыла. Мәҫәлән, Рәшит әт-Дин бойороғо буйынса, уның улы Жәләл әд-Дин, Рум хакимы, Малатья районында Ғазан-хандың яңы алпауыт ерҙәрендә 10 тораҡ ерен һуғарыр өсөн Евфрат йылғаһынан канал үткәрергә тейеш булған. Билдәле булыуынса, Рәшит үҙе Ҡарун йылғаһы быуаһын тергеҙеү маҡсатында 700 меңгә яҡын динар аҡса бүлгән (күрәһең, Банд-и-Кейсар — Хузистандағы — «Кесарев быуаһы»).
Шуның менән бергә, 30 йыл мөҙҙәт билдәләп, крәҫтиәндәрҙе ергә бәйләү раҫланған, шул арауыҡта ҡасаҡ крәҫтиәндәрҙе эҙләү һәм кире ҡайтарыу мөмкин булған. Хеҙмәт һаҡлау сиккән Ауыл хужалығында ҡол хеҙмәтен ҡулланыу рөхсәт ителгән, ә кархандағы (дәүләт оҫтаханаһы) ҡол-һөнәрселәр оброкка күсерелгән. Сөнки уларҙың пактарын идарасылар урлаған һәм етештереү производство файҙа килтермәгән.
Монгол ғәскәре баҫымы аҫтында Ғазан хан ғәскәрҙәр махсус ярлыҡ хан бойороғо менән (1303 йыл) яугирҙарға ер (икта) таратҡан. Ҙур округтар мең баштарына бирелгән, улары йәрәбә буйынса ерҙе йөҙ баштары араһында бүлгән, тегеләре, үҙ сиратында, участкаларҙы ун баштарына бүлгән. Һөҙөмтәлә һәр ябай яугир ҙур булмаған ер биләмәһе (ауыл йәки уның бер өлөшөн) алған.
Реформалар һөҙөмтәһендә ил иҡтисады күпмелер күтәрелеш кисерә. Был турала Жәми' әт-тәуарих һәм Рәшит әд-Диндең хаттарынан ғына түгел, ә Нахичевандың башҡа тарихсылар ҡалдырған мәғлүмәт аша беләбеҙ[6] Дәүләттең дөйөм килеме бер йылға 17 миллион динарҙан 21 миллиона динарға саҡлы (монголдарға саҡлы осорҙоң килеме сама менән 100 миллион динар булған) күтәрелгән[7] Реформаларҙың ыңғай тәьҫире хатта Йылайыридтар (1360 йыл тирәһе) ваҡытында ла сағылған. Тарихсылар фекеренсә, тап Ғазан хан һәм Рәшит әд-Дин реформалары арҡаһында Хулагуидлылар дәүләте тағы ла тиҫтәләгән йыл йәшәгән. Шул уҡ ваҡытта, ерҙәрҙе иктаға киң масштаблы таратыу илдең тарҡалыуына килтергән .[8]
Олджейта осорондағы хәл [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғазан илхандың туғаны һәм вариҫы Олжейт (1304—1316) осоронда реформаларҙан баш алған сәйәси юл һаҡланған. Рәшит әд-Диндә йоғонтоһон һаҡлаған. Һарай чиовниктары даирәһенә хас ғәҙәти интригалар ярҙамында ул үҙенең сәйәси дошмандарын юҡ иткән. Шулай итеп, Рәшит хажи Һибәтулланы һарайҙан алған. Тәүге вәзир Сәйет әд-Дин, Сәүежигә һәм тарафдаштарына таянып, Рәшит әд-Динде властан ситләткән. Таж әд-Дин Алишах Ғиләнигә — ҙур сауҙа компанияһы сауҙагәренә — таянып, Сәйет әд-Динде ҡаҙна аҡсаһын үҙләштереүҙә ғәйепләгән. Олжейта Сәйет әд-Динде ҡулға алырға бойорған. Яргу (суд тикшереүе) ваҡытында ул аҡлана тиерлек, ләкин һуңынан 1312 йылда язаланған[9] Вәзирлек буйынса Рәшит әд-Диндең иптәше итеп Таж әд-Дин Алишах тәғәйенләнгән. Рәшит әд-Дин беренсе вәзир була — документтарҙа уның ҡултамғаһы Таж әд-Диндекенән алда торған.[9] Олжейта хакимлығы дәүерендә Рәшит әд-Дин Һиндостанға Дели солтанаты Ала әд-Дин Хилжиға (1296—1316) барған. Сәфәрҙең маҡсаты билдәһеҙ, Рәшиттең яҙмаларынан солтан уға бик күп ҡиммәтле (көмөш, алтын, тәмләткестәр, кейем) бүләк иткәне һәм Дели солтанатындағы төҙөк дүрт ауылды нәҫелдән-нәҫелгә тапшырырлыҡ, мәңгегә сойургал, биргәне билдәле. Уларҙан килгән төшөм ышаныслы кеше аша йыл һайын Басра ҡалаһына, Рәшит әд-Дингә, тапшырылырға тейеш була. Бынан тыш Гуджарат провинцияһы килеменең бер өлөшө лә уға тәғәйенләнгән.[10]
Власть юғалтыуы һәм яза[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әбү Сәйет Баһадур хан Олжейта улы 1317 йылдың уртаһында ун ике йәшендә тәхеткә ултыра. Уның идара иткән дәүерендә монгол сулдус ҡәбиләһенән сыҡҡан Чобан әмир ысынында хакимлыҡ иткән. Чобандың таянысын тойған икенсе вәзир Таж әд-Дин Алишах көсәйеп киткән. Интригалар ярҙамында Рәшит әд-Динде властан яҙҙырған (1317). Ҡаҙна аҡсаһын тотоноуҙа ғәйепләйҙәр Рәшитте. Һуңынан, йәнәһе, Рәшит хандың шәрбәтсеһе кравчий булып торған улы Ибраһимға Олжейта ханды ағыуларға ҡушҡан тигән ғәйеп тағалар. Чобан аталы-уллыны ғәйепле тип табылған һәм улар 1318 йылдың 18 июлендә язаланған (ҡылыс менән уртаға ярғандар)[11].
Рәшит әд-Динде язалағандан һуң, уның бөтә мөлкәте тартып алына конфисковано йәиһә талана, ул хужа булған Руб‘-и Рәшиди тәбриз кварталы, бик бай китапханаһы таланған. А. А. Али-заде күрһәткәненсә, причиной казни всех высших лиц в Хулагуид дәүләтендә юғары вазифалы кешеләрҙе язалау сәбәбе - ҙур байлыҡты ҡулға төшөрөргә теләгән дошман интригалары[12] 1327 йылда әмир Чобанды язалағандан һуң, атаһының сәйәси традицияларын тотҡан Рәшит әд-Диндең улы Ғийас әд-Дин Мөхәммәт Рәшиди вәзирлек иткән йылдарҙа, уның биләмәләре туғандарына кире ҡайтарылған һәм яҡшы исеме тергеҙелгән. Әммә 1407 йылда, Көнбайыш Иран хөкөмдары Аҡһаҡ Тимерҙең улы Мираншаһ дәүерендә, Рәшит әд-Диндең һөйәктәре, Тәбриздәге мосолман хыяратынан ҡаҙып алынып, иудей зыяратына күмелгән[2]
Ғаиләһе [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дәүләт провинцияларының күпселеге уның ғаилә ағзалары — күп һанлы улдары һәм туғанының улы Маруф ҡулында булғаны Рәшит әд-Диндең Ғазан һәм Олжейта заманында әһәмиәтле роль уйнағанын раҫлаусы факт булып тора. Рәшиттең иреккә ебәрелгән кешеһе Сункур Баварчи был Басрала хаким наместник булған. Рәшит әд-Диндең васыятында уның дүрт ҡыҙы — Фирман-Ханд, Ай-хатун, Шаһи-хатун, Һәҙиә-Мөлөк — һәм 14 улы иҫкә алынған:[13]
- Шәйхи;
- Хөмәм;
- Алишах;
- Мажд әд-Дин;
- Али, Бағдад наместнигы;
- Мәхмут, Керман наместнигы;
- Әхмәт, Ардебиль наместнигы;
- Пир Солтан, Грузиянаместнигы;
- Жәләл әд-Дин, Рум наместнигы;
- Абдал-Латиф, Исфахан наместнигы;
- Шиһаб ад-Дин, Тустер һәм Ахваз наместнигы;
- Сәйет әд-Дин, Киликия (Тарс) һәм Сүриә (Антакья, Киннасрин, Авасим) өлкәләре наместнигы.
- Ибраһим Иззәад-Дин (1302—1318), Шираз наместнигы, илхан Олжейтаның кравчийы;
- Гийас ад-Дин Мөхәммәт, Хөрәсән наместнигы, һуңғараҡ (1327—1336) — Әбү Сәйет Баһадур хандың вәзире;
Уларҙан тыш бер хатында улы Абд әл-Мөьмин, Семнан, Дамган һәм Хувар наместнигын телгә алған.
Биләмәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәшит әд-Дин үҙенең вәзирлеге осоронда бик күп байлыҡҡа, ер биләмәләренә, эйә булған. Был Басра, Мосул, Керман, Бам, Тәбриз, Хузистан, Кесе Азия һ. б. округтарындағы ерҙәр булған. Рәшит әд-Дин мөлкә (бәхәсһеҙ милек) хоҡуғында 12770 федданға (һабан участкалары) эйә булған, был яҡынса 70-80 мең гектар һөрөнтө ер тәшкил иткән (сағыштырыу өсөн — инжала, йәғни Ғазан илхандың хосуси милегендә яҡынса 20000 феддан) булған, ул яҡынса 170 мең крәҫтиәнгә эйә булған; улдары һәм ҡыҙҙарына байтаҡ ер бүлеп биргән.[14] Уның ерҙәре Хулагу дәүләте территорияһы сиктәрендә генә булмаған. Сүриәләге, Йәмәндәге һәм Һиндостандағы ерҙәре һатып алынған йә урындағы хөкөмдарҙар бүләге булған. Рәшит әд-Дин бик күп баҡсаларға һәм йөҙөм биләмәләренә хужа булған, 39 мең финик пальмаһы, 25 мең һарығы, 30 мең аты, 10 мең дөйәһе, 10 мең һыйыры, 1000 үгеҙе, 2500 мулы, 1000 ишәге, 50 мең баш штук йорт ҡоштары булған. Уның яҡынса 3500—4000 ҡоло булған.[15] Шулар араһында сауҙа операцияларында ҡатнашҡан ике йөҙө уға һәр береһе 10 мең динар көндәлек килем килтергән.[16]
Уның хаҡы 35 миллион динар торған байлығынан 2,5 миллионы ҡаҙна һаҡлағысында ятҡан, ҡалған 32,5 миллионы күмәртәләп сауҙаға ҡараған эре йәмғиәттәргә — уртаҡтарға өлөш итеп индерелгән. Рәшит әд-Дин үҙенең килемен ҡиммәтле тиреләр, туҡымалар, парфюмерия һәм дарыу эшләнмәләре формаһында алған.[17] Уның биләмәләрендә аҡсанан башҡа ҡиммәтле таштар, туҡымалар, алтын, ҡиммәтле монаят булған.
Руб-и Рәшиди[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәбриздә Руб'-и Рәшиди («Рәшит кварталы») үҙ аҡсаһына һалған ҡала сирегенең тоташ кварталы Рәшит әд-Диндеке булған. Был кварталда, Рәшит әд-Диндең улы Сәйет әд-Дингә яҙған хатынан билдәле булыуынса, 30 меңгә яҡын йорт (йәғни ғаиләләр; был цифраның дөрөҫлөккә тап килеүе икеле),[16] 24 ҡарауан-һарай, 1500 кибет, туҡыма, буятыу, ҡағыҙ оҫтаханалары, күп баҡса, мунса, келәт, тирмән һәм аҡса һуғыу ихатаһы булған. Кварталды һуғарыу өсөн ҙур махсус Рәшиди каналы үткәрелгән. Руб'-и Рәшиди кархандарында (оҫтаханаларында) төрлө ҡалаларҙан һәм илдәрҙән килтерелгән оҫта һөнәрмәндәр эшләгән. Кварталдағы мәҙрәсәлә меңәрләгән студент уҡыған. Кварталда диндарҙар, мәзиндәр һәм Ҡөрьән уҡыусылар йәшәгән айырым «үләмдәр урамы» булған. Даруш-Шифа («Һауығыу йорто») госпиталендә Һиндостандан, Ҡытайҙан, Мысырҙан һәм Сүриәнән килгән 50 иң яҡшы лучших медиктар — окулистар, хирургтар һәм һөйәк төҙәтеүселәр эшләгәндәр. Уларҙың һәр береһе Рәшит әд-Диндең 5 йәш ҡолон уҡытҡан. Руб'-и Рәшиди китапханаһында 608 мең төгәл фәндәр, тарих, шағир һәм дини ғилем буйынса китаптар, шулай уҡ мәшһүр каллиграфтар күсереп яҙған Ҡөрьәндең меңәрләгән исемлеге булған. Рәшитте язалағандан һуң, китапхана таланған, уның китаптары ла юғалған. Рәшит әд-Дин Тәбриз янындағы буш ҡалған ауылдарға: грузиндарҙы (гурджлылар), курдтарҙы (курдлылар), Эфиопиялы абиссиндарҙы (хабешанлылар), негрҙарҙы (зенглылар) һәм гректарҙы (румлылар) - 20 төрлө халыҡ вәкилдәрен урынлаштырған. Ҡолдар Рәшит әд-Диндең ике ҙур баҡса хужалығында эшләгән. Ауылдар Гурджийян, Курдийян, Хабешан, Зенгийян һәм Румийян тип аталған. 1313 йылда Олжейт хан һалдырған илхандарҙың йәйге баш ҡалаһы Солтаниела Рәшит әд-Диндең шулай уҡ үҙенең аҡсаһына төҙөгән 1500 йорттан торған Рәшидийә кварталы булған.
Әҙәби мираҫы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәшит әд-Дин тәбиғәтте өйрәнеү, агротехника һәм төҙөлөш буйынса мәғлүмәткә бай Китаб-ал-ахья ва-л-асар тип аталған энциклопедик хеҙмәт яҙған. ҠөрьәнгәМифтах әт-тәфсир тигән комментарий һәм шәфииит дине тураһында өс хеҙмәт яҙған, һәм уның хеҙмәте ғәрәп теленә тәржемә ителгән Мәжму’а-и Рәшидийә тигән дөйөм баш аҫтында («Рәшиттең хеҙмәттәре йыйынтығы») тип аталған дөйөм баш аҫтында баҫылып сыҡҡан. Мөҡәтибәт-и Рәшиди (йә Мөншаат-и Рәшиди'Мәжму’а-и Рәшидийә) — переписка Рәшит әд-Диндең хат алышыуы — Иран тарихы, авторҙың сәйәси идеялары һәм уның хужалығы хаҡында ҡиммәтле мәғлүмәт һаҡлай. Ул 53 хаттан тора, шуларҙың араһында башҡа кешеләрҙең Рәшит әд-Дингә яҙған 4 хаты, ҡалғандары — уның улдарына, төрлө мосолман дине шәхестәренә, хәрбиҙәргә һәм вазифалы граждан чиндарына төбәлгән хаттар. Былар Ғийәс әд-Дин Мөхәммәт Рәшиди (1327—1336) вәзирлеге осоронда уның сәрҡәтибе Мөхәммәт Әберкуһи тарафынан йыйып барылған һәм Сәүәних әл-әфҡәр-и Рәшиди («Рәшиттең уйҙары һәм фекерҙәре») тигән китапҡа берләштергән (1327—1336). Рәшит әд-Диндең биләмәләрен һәм мөлкәтен һанап яҙған васыят хаты бигерәк тә ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Хаттарҙың стиле төрлө, моғайын, ҡайһы бер өлөшөн сәрҡәтиптәре яҙған булырға тейеш.[5] Хат алышыуҙың ысынлығына нигеҙһеҙ икеләнеүҙәр ҙә булған.[18] Рәшит әд-Дин төҙөгән Жәми' әт-тәуарих тарихи хеҙмәте иң ҙур әһәмиәткә эйә.
Күп телдәр белгән һәм тарихты яҡшы белеүсе булараҡ Ғазан хан[19] үҙ халҡының тарихына айырым иғтибар иткән. 1300/1301 йылда ул Рәшит әд-Дингә монголдар тарихына ҡағылған бөтөн мәғлүмәтте бер урынға йыйырға бойорған. Ғазани та’рих-и («Ғазан йылъяҙмаһы») тигән исем алған хеҙмәттең төп өлөшө 1307 йылда Олжейта ханға тапшырылған. Был хеҙмәт тулыһынса 1310/1311 йылдарға тамамланған. Жәми' әт-тәуарих хеҙмәтен Рәшит әд-Дин етәкселегендә тағы ла бер нисә кеше яҙған. Беренсе сиратта был вәзирҙең ике сәрҡәтибе — тарихсы Абдаллах Ҡәшәни («Олжейта хан тарихы» тигән үҙ аллы хеҙмәте лә бар), һәм Әхмәт Бохари.[20] Улар Ғазани та’рих-и хеҙмәтенең, йәғни илхандар дәүләте тарихының, I өлөшөнөң III бүлеген яҙған тип фаразларға була. Хеҙмәтте яҙғанда 1286 йылда Ҡытайҙан Фарсыстанға килгән монгол тарихын һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен яҡшы белгән Булат әмир ҙә ҡатнашҡан. Шәмс-әд-Дин Ҡәшәни шағир әйткәнсә, Рәшит әд-Дин һәм Булат Чжэн-ся, уҡытыусы һәм уҡыусы булараҡ, көн буйына бергә шөғөлләнгәндәр: «бәхетле әмир һөйләгәнде ғалим вәзир яҙып ултырған».[21] Ғазан хандан һәм башҡа монголдарҙан бик күп тарихи мәғлүмәт алынған. Бынан тыш, Ҡытай тарихы менән бәйле бүлектәрҙе яҙыу өсөн Рәшит әд-Дин менән ике ҡытай ғалимы эшләгән; Һиндостан тарихы өсөн — будда дине монахы Кәшмирҙән -Камалашри. Хеҙмәтте яҙғанда Франциянан католик дине монахы ла ярҙам иткәне билдәле.[21] Тарих белеүселәрҙең телдән һөйләгән мәғлүмәтенән тыш, Жәми' әт-тәуарихты яҙғанда түбәндәге сығанаҡтар файҙаланылған: XI быуат төрөк энциклопедисы Мәхмүт Ҡашғариҙың Диван-и лөғәт әт-төрөк; илхан һарайында хеҙмәт иткән фарсы тарихсыһы Ата Мәликә Жүвәйниҙең Тарих-и-жеһанғуша («Донъяны баҫып алыусының тарихы» «История мирозавоевателя»); илхандар архивында һаҡланған монгол телендә Сыңғыҙ хандың, уның ата-бабаларының рәсми тарихы яҙылған Алтан дәбтәр («Золотая книга»). Жәми' әт-тәуарихты яҙғанда Рәшит әд-Диндең әһәмиәтле ҡатнашыуы буйынса скептик ҡарашта тороусылар ҙа бар .[22] Рәшит әд-Динде язалағандан һуң, уның сәрҡәтиптәренең береһе — тарихсы Абдаллах Ҡәшәниҙең — Ғазани та’рих-иҙың авторы булыуын претензия белдерә. Әммә В. В. Бартольд күрһәтеүе буйынса, Кәшәниҙең «Олжейта хан тарихы» хеҙмәтенең яҙыу стиле Рәшит әд-Дин стиле менән тап килмәй. Был уларҙың, фарсы яҙма сығанаҡтарына таянмайынса ғына, үҙҙәре йәшәгән заман ваҡиғалары тураһында яҙған осрағына ҡағыла. Рәшит, монгол риүәйәттәрен һәм уға шәхсән билдәле факттар тураһында яҙғанда, «фарсы нәфис һөйләү талаптары рухына» буйһонмай, ябай тел менән яҙа.[23] Жәми' әт-тәуарихы нигеҙенә ике төп өлөштән торған план һалынған. Беренсеһенә монголдар тарихы һәм, Хулагуид Иранын да индереп, улар нигеҙ һалған дәүләттәр тарихы индерелгән. Икенсе өлөшө бөтөн донъя тарихын индерә: всеобщую историю до исламға саҡлы булған бөтөн донъя тарихы (ислам тарихи традицияһында яҙылған); монгол баҫып алыуына тиклемге хәлифәт һәм мосолман — Ғәзнәүиҙәр, Сәлжүктәр, хорезмшаһтар, Гүриттәр, Аламут исмаилиттары дәүләттәре; мосолман булмаған халыҡтар һәм дәүләттәр — Ҡытай, боронғо йәһүдтәр, «франк»тар, рим папалар Папствоһы, «рим» (герман) Изге Рим империяһы һәм Һиндостан тарихы — уларҙың тарихи традицияһына ярашлы[24]}} Донъяның «ете климатын» йәки географияһын, шулай уҡ Монгол империяһының сауҙа юлдарын тасуирлаған өсөнсө өлөшө лә булған тигән фараз йәшәй. Ул йә яҙылмаған йә 1318 йылда, Рәшит әд-Динде язалап үлтергәндән һуң, уның тәбриз китапханаһын талағанда юҡ ителгән. Жәми' әт-тәуарих ул замандағы фарсы тарихнамәһендәге һуңғы һүҙ була.[23] По словам И. П. Петрушевского, он был «среди исторических трудов данного периода на персидском языке единственным в своем роде по замыслу и выполнению».[25] Был хеҙмәттең яңылығы — ысынбарлыҡ донъя тарихын яҙырға ынтылыуҙа. Быға саҡлы фарсы тарихсыларынан бер кем дә бындай бурыс ҡуймаған: мосолман динен («Әҙәмдән алып до Мөхәммәткә») тиклемге динде ислам диненә тиклемге тарих тип ҡабул иткән һәм мосолман булмаған халыҡтарҙың тарихын бөтөнләй кире ҡаҡҡан. Рәшит әд-Диндең хеҙмәткәрҙәре ғәрәптәр һәм фарсылар тарихы, Абдаллах Кәшәни әйткәнсә, донъя тарихы диңгеҙенә ҡойған йылғаларҙың береһе генә икәнен аңлаған.[26] Жәми' әт-тәуарих үҙ эсенә ул дәүерҙә билдәле булған Көнбайыштағы «франктар»ҙан башлап көнсығыштағы ҡытайҙарға тиклемге бөтә халыҡтарҙың тарихын алырға тейеш булған. Мосолман булмаған халыҡтарҙың тарихын уларҙың традциялары һәм сығанаҡтары буйынса яҙыу кәрәклеге танылған. Жәми' әт-тәуарих — формаһы буйынса дәүләттәрҙе һәм династияларҙы традицион һүрәтләүе булһа ла, этник, мәҙәни һәм көнкүреш характерындағы мәғлүмәт барлығы хеҙмәттең иң ҙур абруйы булып тора. Шул уҡ ваҡытта, заманса аңлау буйынса был тарихи хеҙмәт түгел, сөнки „Йылъяҙмалар йыйынтығы“ редакторы «тарихи тәнҡит бурысы тураһында… күҙ алдына ла килтерә алмаған… Шул халыҡ вәкилдәре нисек һөйләгән булһа, халыҡ риүәйәттәрен шулай яҙып алыу уның маҡсаты булған».[27]
Ғалимдарҙы ҡурсалауы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәшит әд-Дин дәүләттең финанс ведомствоһында үҙенең ҡул аҫтында эшләгән ғалимдарҙы ҡурсалаған. Тарихи яҙмалар авторҙары Вассаф һәм Һамдаллаһ Мостоуфи Казвини уның ярҙамы менән билдәлелек алған. Вассаф (дөрөҫөрәге, Вассаф әл-хәҙрәт — «Панегирист его величества») Шиһаб әд-Дин Абдуллах ибн Фазлуллах Ширази, Тарих-и Вассаф («История Вассафа») исеме менән билдәле Тажзийәт әл-амсар вә тазжийәт әл-а’сар («Өлкәләрҙе бүлеү һәм быуаттарҙы тәртипкә килтереү» «Разделение областей и распределение веков») тигән ғәрәп телендәге баш аҫтында фарсы телендә ҙур тарихи хеҙмәт яҙған. Ата Мәлик Жувәйниҙең «Донъяны баҫып алыусы тарихы» хеҙмәтенең дауамы булараҡ уйланылған хеҙмәт 1257 йылдан башлап 1323 йылдарҙы үҙ эсенә алған. Беренсе дүрт өлөшө яҙылып бөткәндән һуң, Рәшит әд-Дин яраштырыуы менән, 1312 йылда Олжейта ханға килтерелгән, бишенсе өлөшө 1328 йылда тамамланған. Һамдаллаһ ибн Әбү Бәкер Мостоуфи Казвини — 1330 йылда тамамланған һәм Ғийәс әд-Дин Мөхаммәт Рәшидигә арналған Тарих-и гүзидә («Һайланма тарих» «Избранная история») тарихи хеҙмәт авторы. Шулай уҡ ул 1335 йылда Зафар-намә («Еңеү китабы» шиғри йылъяҙмаһын һәм Нөзхәт әл-кулуб («Йөрәк ләззәте» «Услада сердец», 1340 йыл тирәһе) тигән географик хеҙмәтен тамамлаған.
Библиография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Пер. с персидского Л. А. Хетагурова, редакция и примечания проф. А. А. Семенова — М., Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1952. — Т. 1, кн. 1.
- Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Пер. с персидского О. И. Смирновой,редакция проф. А. А. Семенова — М., Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2.
- Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Пер. с персидского Ю. П. Верховского, редакция проф. И. П. Петрушевского — М., Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1960. — Т. 2.
- Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод А. К. Арендса — М., Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1946. — Т. 3.
- Рашид ад-Дин. Переписка — М.: «Наука», 1971.
См. также[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Примечания[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Строева Л. В. Государство исмаилитов в Иране в XI—XIII веках. М.:"Наука", 1978. С. 234.
- ↑ 2,0 2,1 Электронная еврейская энциклопедия. Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 февраль 2012. 7 августа 2008 тикшерелгән.
- ↑ 3,0 3,1 Петрушевский И. П. Рашид-ад-дин и его исторический труд. С. 17.
- ↑ Рашид ад-Дин Сборник летописей. Т. 3. С. 252-253. Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 февраль 2012. 7 августа августа 2008 тикшерелгән.
- ↑ 5,0 5,1 Фалина А. И. Рашид ад-Дин и его переписка. Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 февраль 2012. 7 августа 2008 тикшерелгән.
- ↑ Петрушевский И. П. Землевладение и аграрные отношения в Иране XIII—XIV веков. С. 59.
- ↑ Петрушевский И. П. Иран и Азербайджан под властью Хулагуидов (1256—1353 гг.). С. 250.
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
falin.aтөшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ 9,0 9,1 Упоминаются «Шихаб ад-Дин Мубарак-шах, Иахйа, сын Джалала Тура, Зайн ад-Дин Мастарн и Давуд-шах». См.: Абу Бакр ал-Кутби ал-Ахари. Тарих-и шейх Увейс. С. 101. Комментарий 90.
- ↑ Рашид ад-Дин. Переписка. С. 214.
- ↑ По сведениям Хафиз-и Абру. См.: Али-заде А. А. Указанное сочинение. С. 79.
- ↑ Али-заде А. А. Указанное сочинение. С. 298.
- ↑ Рашид ад-Дин. Переписка. С. 277—278.
- ↑ История Ирана. М.:Издательство МГУ, 1977. С. 153.
- ↑ Али-заде А. А. Указанное сочинение. С. 191.
- ↑ 16,0 16,1 Петрушевский И. П. Рашид ад-Дин и его исторический труд. С. 21.
- ↑ Петрушевский И. П. Иран и Азербайджан под властью Хулагуидов (1256—1353 гг.). С. 241.
- ↑ Например, Р. Леви считал, что это подделка, выполненная в Индии не ранее XV века. См.: Петрушевский И. П. Рашид-ад-дин и его исторический труд. С. 8.
- ↑ Бартольд В. В. Сочинения: Работы по исторической географии и истории Ирана. Статья «Газан Махмуд». С. 494—495.
- ↑ Петрушевский И. П. Рашид-ад-дин и его исторический труд. С. 25.
- ↑ 21,0 21,1 Петрушевский И. П. Рашид-ад-дин и его исторический труд. С. 26.
- ↑ Например, французский историк Э. Блоше отказывал Рашид ад-Дину в праве на авторство (см.: Петрушевский И. П. Рашид-ад-дин и его исторический труд. С. 26.). Можно привести также точку зрения Л. Н. Гумилёва: «Замысел был поистине грандиозен, но Рашид ад-дин… имел идеи и желание, но не имел ни времени, ни навыков обращения с материалом, не знал приемов исторической критики и, следовательно, не мог отличать достоверные версии от искаженных. Короче говоря, великий финансист историю писать не умел. Но это его не смутило. В Персии в то время было много безработных образованных людей. Везир пригласил их и поручил собирать материалы, что те и выполнили. Затем эти материалы и выписки, не сверяя и не критикуя достоверность сведений, подшили, переплели и представили ильхану, который тоже не стал вникать в текст, а просто наградил составителя». (Гумилёв Л. Н. Поиски вымышленного царства.)
- ↑ 23,0 23,1 Бартольд В. В. Сочинения: Работы по исторической географии и истории Ирана. С. 292.
- ↑ Рашид ад-Дин Сборник летописей. Т. 1., кн. 1. С. 51. Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 февраль 2012. 9 августа 2008 тикшерелгән.
- ↑ Петрушевский И. П. Рашид-ад-дин и его исторический труд. С. 7.
- ↑ Бартольд В. В. Сочинения: Работы по истории ислама. Т. 6. М.: 1966. С. 192.
- ↑ Бартольд В. В. Сочинения: Работы по исторической географии и истории Ирана. С. 293.
Литература[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Абу Бакр ал-Кутби ал-Ахари. Тарих-и шейх Увейс / Пер. М. Д. Кязимова и В. З. Пириева — Баку: Элм, 1984.
- Али-заде А. А. Социально-экономическая и политическая история Азербайджана XIII—XIV вв — Баку: Издательство АН Азербайджанской ССР, 1956. — 422 б.
- Бартольд В. В. Иран. Исторический обзор // Бартольд В. В. Сочинения. — М.: Наука, 1971. — Т. VII: Работы по исторической географии и истории Ирана. — С. 292—295.
- Бартольд В. В. Рецензия на книгу: E. Blochet, Introduction a l'histoire des Mongols de Fadl Allah Rashid ed-Din (1910) // Бартольд В. В. Сочинения. — М.: Наука, 1973. — Т. VIII: Работы по источниковедению. — С. 270—310.
- История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века — Л.: Издательство Ленинградского университета, 1958. — 390 б. — 2250 экз.
- Петрушевский И. П. Землевладение и аграрные отношения в Иране XIII-XIV веков / Отв. редактор академик И. А. Орбели — М.-Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1960. — 492 б.
- Петрушевский И. П. Иран и Азербайджан под властью Хулагуидов (1256—1353 гг.) // Татаро-монголы в Азии и Европе : Сборник статей. — М., 1977. — С. 228—259.
- Петрушевский И. П. Рашид ад-Дин и его исторический труд // Рашид ад-Дин Сборник летописей. — М., Л., 1952. — С. 5—38.
- Фалина А. И. Рашид ад-Дин и его переписка // Рашид ад-Дин Переписка. — М., 1971. — С. 15—58.
Ссылки[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- РАШИД АД-ДИН, ФАЗЛАЛЛАХ. Восточная литература. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 август 2011. 10 мая 2011 тикшерелгән.
- Рашидаддин / Петрушевский И. П. // Ҙур совет энциклопедияһы : в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
- Рашид ад-Дин. — в Электронной еврейской энциклопедии. Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 февраль 2012. 1 декабрь 2009 тикшерелгән.
- Lunde P., Mazzawi R. A History of the World (инг.). журнал Saudi Aramco World. Aramco Services Company. Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 февраль 2012. 1 декабрь 2009 тикшерелгән.
- Melville C. Jāmeʿ al-tawāriḵ (инг.). Encyclopædia Iranica (23-06-2008). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 февраль 2012. 26 апрель 2010 тикшерелгән.
- Rashīd ad-Dīn (инг.). Encyclopædia Britannica. Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 февраль 2012. 11 март 2010 тикшерелгән.
- Vera Basch Moreen. Judeo-Persian communities of Iran. Medieval to the late 18th century (инг.). Encyclopædia Iranica. Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 февраль 2012. 26 апрель 2010 тикшерелгән.
Ҡалып:Нойоны и министры Монгольской империи Ҡалып:Монгольская империя:источники
- 1247 йылда тыуғандар
- Иранда тыуғандар
- 18 июлдә вафат булғандар
- 1318 йылда вафат булғандар
- Иранда вафат булғандар
- Государственные деятели Ирана
- Историки Ирана
- Персоналии:Государство Хулагуидов
- Персидские историки
- Государственные деятели средневекового Востока
- Казнённые политики
- Казнённые учёные
- Казнённые в XIV веке
- Казнённые врачи
- XIV быуат тарихсылары
- Алфавит буйынса шәхестәр


c: text/html

text:
Башҡортостанда тәүге тапҡыр Курорт һабантуйы уҙғарыла
ӨФӨ, 2015 йыл, 1 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
4 июлдә Әбйәлил районында, «Металлург-Магнитогорск» тау саңғыһы үҙәге биләмәһендә, беренсе тапҡыр Курорт һабантуйы уҙғарыла. Проекттың маҡсаты — республиканы курорт төбәге булараҡ презентациялау, «Курорт һабантуйы» брендын үҫтереү юлы менән төбәккә туристарҙы йәлеп итеү, ғаилә менән ял итеү урыны булараҡ республика курортының ыңғай имиджын булдырыу.
Ойоштороусылар хәбәр итеүенсә, байрам программаһында милли көрәш, халыҡ ижады йәрминкәләре, фольклор-этнографик комплекста милли ихаталар күргәҙмәһе, башҡорт халҡының традицияларын һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен сағылдырған тамашалар, милли аш-һыу күргәҙмәһе, милли уйындар эстафетаһы ҡаралған. Курорт һабантуйында тамашасылар аттар шоуын, хәрби техника, ҡорал һәм кейем күргәҙмәһен, ОМОН һуғышсыларының ҡул көрәше сығыштарын, ретро-автомобилдәр күргәҙмәһен ҡараясаҡ, ялан кухняһы эшләйәсәк. Балалар һабантуйы программаһында — күңел асыу һәм спорт уйындары, ижади оҫталыҡ дәрестәре, конкурстар һәм бүләктәр.
Байрамда танылған ҡурайсы Роберт Юлдашев һәм «Ҡурайсы» төркөмө, Сибай дәүләт филармонияһы артистары, популяр башҡарыусы Радик Юлъяҡшин (Элвин Грей), М.Глинка исемендәге Магнитогорск дәүләт консерваторияһы студенттары, «Селяночка» казачий ансамбле, Валерий Мастрюков, шулай уҡ Магнитогорск ҡалаһының ижади коллективтары сығыш яһай.
«Байрам быуаттар буйына бер биләмәлә дуҫ йәшәгән рус һәм башҡорт халҡының берҙәмлеген сағылдыра», — тип билдәләнеләр Башҡортостандың Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитетында.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Мөғәллимә булып тыуған ул
Бәләкәйҙән теүәл фәндәрҙе яратҡан Ғафури районы Юлыҡ ауылы ҡыҙы уҡытыусыларынан уңа. Ауылда Әхмәт Вафа улы Яҡуповтан математика нигеҙҙәрен ентекле үҙләштерә. Һуңғараҡ Өфөләге беренсе интернат-мәктәптә атаҡлы математика уҡытыусыһы Мәйсәрә Сәләхи ҡыҙы менән физика уҡытыусыһы Мәхтүмә Ислам ҡыҙында белем алыуын ул ҙур бәхет тип иҫәпләй. Башҡорт теле уҡытыусыһы Сажидә Хәмәтйән ҡыҙы Зайлалова ла зирәклеге өсөн бик ярата уны. Һинән бик шәп башҡорт теле уҡытыусыһы сығыр ине, ти. Үҙе лә ылығып бара шул әҙәбиәткә, әле лә фотоальбомында Назар Нәжми менән осрашыуҙа бергәләп төшкән рәсемде ҡәҙерләп һаҡлай Әлфиә ханым. Ләкин математик булыу теләге көслөрәк булып сыға, Башҡорт дәүләт университетын, ул саҡта әле институтын шул йүнәлештә уңышлы тамамлап, йүнәлтмә буйынса Төмән ҡалаһында өс йыл эшләп, тыуған яҡтарына ҡайта. Өфөнөң 85-се мәктәбенә уҡытырға төшөп, унда ла теүәл өс йыл уҡытҡандан һуң, Ш. Хоҙайбирҙин исемендәге балалар йортона директор урынбаҫары итеп күсерәләр. Унда оҙаҡ тотҡарланырға насип булмай. Сәбәбе – тормош иптәше Хәләф ағайҙы осратыуында. «Беҙҙе таныштырҙылар, – ти Әлфиә Ғәлинур ҡыҙы. –Ипле егет шунда уҡ күңелемә ятты, ике аҙнанан өйләнешеп, уның эш урынына, Бөтә Рәсәй мал аҙығы институтының тәжрибә хужалығы урынлашҡан Киров өлкәһенә юл тоттоҡ. Барғас та фатир бирҙеләр. Хәләф, һиңә оҡшамаһа ҡайтырбыҙ, тип әйтеп алып китһә лә, шунда аспирантураға инергә йыйынғанын белгәс, уның хаҡына ҡалырға булдым. Тиҙҙән, ғаиләбеҙҙе бәхеткә күмеп, улыбыҙ тыуҙы. Ләкин күп тә тормай шатлыҡ даръяларыбыҙҙы хәүеф быуҙы. Улымдың үҙәк нервы системаһына зыян килгәнен ишеткәс, йөрәгем ярылырҙай булды. Һаулығы менән ныҡлап шөғөлләнмәһәгеҙ, атламаясаҡ, тинеләр. Аяҡ аҫтында ер убылғандай булды. Ярай әле юлыбыҙҙа гел яҡшы кешеләр осрап торҙо. Ул саҡтағы хужалыҡ етәксеһе, Дәүләт думаһының беренсе саҡырылыш депутаты, бик изгелекле кеше Вертоградская Ирина Александровна беҙгә Мәскәүгә ултырышҡа барған һайын кәрәкле, ул саҡта бик дефицит дарыуҙарҙы табып алып ҡайта ине. Уйлап ҡараһаң, беҙ уға кем инде, ҡул аҫтында эшләгән ябай хеҙмәткәрҙәр, ләкин улымдың хәлен бер ҙә күҙ уңынан ысҡындырманы. Мең рәхмәтлебеҙ уға. Яҡшы массажист ҡатын тура килде, бер килеп киткәндән әллә ни файҙа юҡ, баланы әйләнгән һайын һылап торорға кәрәк, тигәс, массажға үҙем өйрәнеп алдым. Бер йәшендә табиптарға тикшерелергә барғанда, нисә һүҙ белә, тип һоранылар. Берҙе лә белмәй, тигәс, телмәр үҫеше лә артта ҡалған, тип яҙып ҡайтарҙылар. Мин улымды нисек тә аяҡҡа баҫтырам тип маҡсат алған инем, логопед ярҙамында, көндәр буйы төрлө телмәр һәм хәтерҙе нығытыусы күнекмәләр менән шөғөлләндек. Һөҙөмтәлә, йәш ярымда балалар баҡсаһына биргәндә, төркөмөндә йәшкә бәләкәй булыуына ҡарамаҫтан, иң һәйбәт һөйләшкәне ул булды. Тырышыуҙарым, Хоҙайға ялбарыуҙарым, шөкөр, бушҡа китмәне. Улым нығынып, һауығып, музыка мәктәбенең баян класын уҡып бөттө, мәктәпте миҙалға тамамланы. Өфө дәүләт авиация техник университетын уңышлы уҡып бөтөп, яңыраҡ әрмегә лә барып ҡайтты, эшкә урынлашты. Бәләкәй сағында шөғөлләнеүҙәрҙең артабанғы тормошона ла файҙаһы тейҙе, бигерәк тә хәтеренең яҡшы булыуы уҡыуында ярҙам итте. Улыма биш йәштә икенсегә әсәй булдым: ҡыҙым Рушана тыуҙы. Киров өлкәһендә ете йыл йәшәгәс, кире тыуған яҡҡа ҡайттыҡ. Хәләф аграр университетта уҡыта башланы. Ә мин элек эшләп киткән мәктәбемә эшкә төштөм. Алдағы өс йылды ла иҫәпләгәндә, инде егерменсе йыл шул бер генә ерҙә эшләйем. Ун ете йыл – директорҙың уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары, һуңғы йылдарҙа директор ҙа булдым. Рушана ҡыҙым, мәктәпте алтын миҙалға тамамлап, ағаһы уҡып сыҡҡан уҡыу йортонда, шул уҡ факультетта белем алып йөрөй. Хәләф кандидатлыҡ, шунан докторлыҡ диссертацияһын яҡланы. Ул уҡытыу эшен минән дә нығыраҡ яратып китте шикелле. Күберәк ауыл балаларына белем биргәс, уларҙың хәленә инергә тырыша, борсола, ярҙам итә. Ауылдағы баҡсабыҙҙа йорт та һалдыҡ», – тип тормошон ҡыҫҡаса бәйән итә әңгәмәсем.
«Баҡсала беҙҙең главнокомандующий Әлфиә апайығыҙ инде ул. Һәр емеште, йәшелсәне ҡасан, ҡайһы ергә сәсергә, нисек тәрбиәләргә – барыһын да алдан уйлап, беҙҙән шул планды теүәл үтәтә, – тип һүҙгә ҡушыла хәләл ефете. – Әлфиәне юлымда осратып бик уңдым. Ул – ысын уҡытыусы, тәрбиәсе. Эшен күңел һалып башҡара, беҙҙе, тормош иптәшен һәм балаларын, бер ҡасан да йөрәк йылыһынан мәхрүм итмәй».
Уларҙың үҙ-ара мөғәмәләһенә ҡарап та хайран ҡалырлыҡ. Егерме биш йыл бергә йәшәп тә, бер-береңә шулай наҙлы, хөрмәтле, ололоҡло булып ҡала алыу – үҙе бер сәнғәттер, моғайын. «Беҙ һәр ваҡыт бер-беребеҙҙең эшенә аңлап ҡарарға тырыштыҡ, – тип дауам итә Әлфиә апай. – Мәктәптән ҡайтып барған ерҙән йыш ҡына кире боролорға тура килә. Ғаилә ас ултырмаһын өсөн, ризыҡты гел алдан хәстәрләп китәм. Эштә иртәнге һигеҙҙә булырға кәрәк. Ҡыҙымдың бейеүгә бара торған көнө булһа, алтыла торғоҙоп, сәсен өҫкә йыям. Ул сәсен ҡуйҙыра ла, түшәккә кире ауып, артабан йоҡлап китә. Балаларҙы төрлө түңәрәктәргә йөрөттөк, өлгөрөр өсөн алмашлап алып бара торғайныҡ. Иң мөһиме – баланы иғтибарҙан ысҡындырмау, һәр саҡ уның проблемаларын, кисерештәрен һорашып, белешеп тороуҙыр, тип уйлайым. Балаларыма, нимә булһа ла дөрөҫөн һөйләгеҙ, беҙ һеҙҙең иң яҡын кешеләрегеҙ, һәр ваҡыт ярҙам итергә әҙербеҙ, тип әйтеп үҫтерҙек. Замана балаларына нимә генә юҡ, төрлө техника һәм сикһеҙ мөмкинлектәр, тип маҡтанырға яратабыҙ. Ләкин күҙәтеүҙәремдән сығып был шуны әйтәм: бөгөнгө балалар шул хәтлем ябай иғтибарға, кәңәшсегә, эс серҙәрен аңлап тыңлаусыға мохтаж. Ата-әсәләр ғаиләне аҫрар, баланы кеше итер, лайыҡлы кейендерер, аҡса табыр өсөн күп йүгерә, балаһының нимә менән шөғөлләнгәнен дә, кемдәр менән аралашҡанын да белмәй. Ә улар Интернетта ултыра. Бер яҡтан уҡыусылар өсөн бик файҙалы. Ләкин йыш ҡына кәрәкмәгән, был хатта зыянлы һәм бала психикаһы өсөн хәүефле мәғлүмәтте ла асып һала. Ата-әсәләр балаларының ниндәй сайттарға инеүен, әгәр ҙә махсус сикләүсе программалар ҡуймаһалар, бер нисек тә күҙәтеүҙә тота алмай. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уҡыусыларҙың һаулығы, белеме һәм зиһен кимәле йылдан-йыл кәмеүен күрәбеҙ. Телмәр үҫеше аҡһаған балалар күбәйҙе. Тимәк, әсәйҙәр күкрәк һөтөн имеҙмәй. Шунлыҡтан баланың ауыҙ ҡыуышлығы һәм бит мускулдары дөрөҫ үҫешмәй, һөйләшеүгә бәйле ауырлыҡтар тыуа. Хәҙер күп кенә ата-әсәләр өйҙәрен артыҡ таҙа тота. Был да насар. Рәхәтләнеп пластилин әүәләп, ябай ҡәләмдәр менән һүрәт төшөрөп, ваҡ ҡына уйынсыҡтар менән уйнап үҫкән баланың зиһене асыҡ була. Юҡҡа ғынамы ни психологтар, баланың аҡылы – бармаҡтарында, тимәй. Һуңғы йылдарҙа яңғыҙ әсәйҙәр күбәйҙе. Бала әсәне күрмәй тиерлек, сөнки, балаһын кешенән кәм-хур итмәҫ өсөн, көнө-төнө эшләргә мәжбүр. Миҙалдың икенсе яғы ла бар, мәҫәлән, суицид осраҡтары ныҡ етеш йәшәгән ғаиләләрҙән килгән уҡыусылар араһында йышыраҡ була. Урта хәллеләрҙең, аҡса тип артыҡ сапмаусыларҙың үҙҙәренә лә, балаларына ла ваҡыты ҡала әле ул. Иртәнсәк өйҙә ашамай килгән балалар ҙа борсой. Әсәйем йоҡлап ҡалды, уянманы, тигәндәр бар. Икмәккә май һылап йә бутҡа бешереп ашатып ебәреү баланың һаулығын һаҡлап ҡалыр ине. Бала менән һөйләшергә кәрәк, әйткән-әйткән була, бала өйрәткәнде, аңлатҡанды аңлай ул. Күҙгә ҡарарға ғына торалар, тик уларҙы яҡынлатҡан, кескәй йөрәктәрен тойған кеше генә булмай сыға ҡайһы саҡ. Хәҙер теләһә ниндәй мәктәптә лә, әгәр баланың уҡырға теләге булһа, һәр фән буйынса өйгә эшкә сәғәттәр түгел, ә 10-20 минут ҡына бүлгәнендә лә, БДИ-ны ныҡлы «4»-легә бирерлек белемде алып сыға. Нимәгәлер өлгәшер өсөн ҡайһы бер рәхәтлектәрҙән ваз кисеп тә тораһың инде. Минең ҡыҙыма бик яҡшы уҡытыусы тура килде, әлбиттә, ләкин ул көн аша иртәнге һигеҙенсе ун биш минутҡа өҫтәмә дәрескә саҡыра торғайны. Түләп түгел, бушлай. Балаларым ныҡ тырышып уҡыны. Шулай ҙа икеһенә лә физиканан репетитор ялланыљ, сөнки ул иң ауыр фән һәм мәктәп программаһында уға бик әҙ урын бирелгән. Сығарылыш йылы, репетитор яллап, балаларға физиканы ныҡлы үҙләштерергә ярҙам итергә тура килде. Баланы махсус рәүештә тәрбиәләйем тип, йонсорға кәрәкмәй. Әсәй менән атайҙың үҙ-ара, тағы ла туғандарына, таныштарына мөнәсәбәте аша барыһын да үҙе һеңдерә ул».
Әлфиә Ғәлинур ҡыҙы һүҙен уйламаҫтан осрашҡас та хәтеремә төшкән фекергә бәйләне. Мәктәптә иң фәһемле предмет – уҡытыусы. Ә тормошта иң фәһемле фән – ата-әсә миҫалы. 85-се мәктәпкә етәкселәре хаҡында яҙырға килгәнемде белгәс, уҡытыусылар бер тауыштан Әлфиә Ғәлинур ҡыҙының кешелеклелеген, ғәҙеллеген, яуаплылығын һәм ябайлығын айырып билдәләп китеүемде үтенде. Әлфиә Ғәлинур ҡыҙы менән Хәләф Ғәбделхай улы тигән дәрес минең дә йөрәгемә үтеп инде, был изгелекле, иманлы кешеләр янында үҙең дә яҡтыраҡ, яҡшыраҡ булып киткәндәй булаһың. Әйткәндәй, Ишморатовтарҙың балалары, Башҡортостандан ситтә тыуып, аҙаҡ Өфөлә урыҫ мәктәптәрендә белем алһалар ҙа, башҡорт телен яҡшы белә. Рушана әле авиация университетының мәҙәниәт-ағартыу һәм фәнни комиссиялары ағзаһы ла. Университетта үткәрелгән һәр сараны ойошторошоп йөрөүсе әүҙем студент ул. Ҡыҙҙарынан, шаяртып, әсәйең менән атайың ниндәй кешеләр, тип һорайым. «Әсәйем теүәл фәндәрҙән өйгә эш тикшерә торғайны, атайым башҡаларынан ярҙам итте. Уҡыуға ҡағылышлы талапсан булдылар. Ләкин икеһе менән дә серҙәшбеҙ. Тыуған көнгә йә осрашыуға барыр өсөн атайымдан рөхсәт һораһам, ул, әсәйең нимә тине, ти. Беҙҙең ғаиләлә кем баш икән, тип уйланғаным да булды. Ысын әйтәм, берәү ҙә баш түгел, беҙҙә тигеҙлек», – тип көлә Рушана. Мөнәсәбәттәрҙәге тигеҙлек, хеҙмәттәге һәм уҡыуҙағы эҙмә-эҙлеклелек, тырышлыҡ, ихласлыҡ – бәхет хасил итер һыҙаттар ошолор, моғайын. Зыялы ла, хөрмәтле һәм бәхетле лә ғаилә миҫалында шулай тип әйтә алам.
Теги:


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 11.05.2017
Иглингә "Еңеү поезы" килде
Яңылыҡтар таҫмаһы // 11-05-2017, 17:36
Баймаҡ районы "Таҙа Һаҡмар" акцияһын ҡабул итте!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 11-05-2017, 16:57
Уралтауҙың ҡуйынынан урғып,
Ҡиблаларға табан юл алған.
Тарихтарҙа данлы эҙҙәр ҡалған
Һаҡмар ҙа ғына тигән йылғанан.
Тормош һүнмәҫ,
Сүллек хәлен күрмәҫ,
Алҡынланып та аҡһа мең дәүер.
Таҙа һаҡмар итеп,
Кемдәр һине һаҡлар?!
Хужа була белсе, түңгәүер!
(Мәүҙиға Баймөхәмәтова)
Һыуҙың ҡәҙере йылға ҡороғас ҡына беленә, ти халыҡ әйтеме. Ер ҡуйынын сылтырап аҡҡан шишмә – күлдәр, йылғалар кемгә генә ҡәҙерле түгел икән? Беҙҙең, һәр беребеҙҙең бала саҡтары шунан башлана бит. Малайҙарҙың тәрән йылғаларҙа ат йөҙҙөрөүе, еңгәйҙәребеҙҙең кер сайҡауы, бала - сағаларҙың ғына түгел, өлкәндәрҙең дә ҡолас ташлап бер йылға ярынан, икенсеһенә йөҙөп сығыуы, ағайҙарҙың балыҡ ҡармаҡлауы үткән заманда ғына ҡалып бара түгелме? Йылғалар тәбиғәткә йән өрөүсе булараҡ, борон-борондан бик ҡәҙерле булған. Һәр йыл һайын экологик өмәләрҙә ҡатнашһаҡ та йылғаларыбыҙға иғтибарҙы кәметеп ебәрҙек....
Ҡиблаларға табан юл алған.
Тарихтарҙа данлы эҙҙәр ҡалған
Һаҡмар ҙа ғына тигән йылғанан.
Тормош һүнмәҫ,
Сүллек хәлен күрмәҫ,
Алҡынланып та аҡһа мең дәүер.
Таҙа һаҡмар итеп,
Кемдәр һине һаҡлар?!
Хужа була белсе, түңгәүер!
(Мәүҙиға Баймөхәмәтова)
Һыуҙың ҡәҙере йылға ҡороғас ҡына беленә, ти халыҡ әйтеме. Ер ҡуйынын сылтырап аҡҡан шишмә – күлдәр, йылғалар кемгә генә ҡәҙерле түгел икән? Беҙҙең, һәр беребеҙҙең бала саҡтары шунан башлана бит. Малайҙарҙың тәрән йылғаларҙа ат йөҙҙөрөүе, еңгәйҙәребеҙҙең кер сайҡауы, бала - сағаларҙың ғына түгел, өлкәндәрҙең дә ҡолас ташлап бер йылға ярынан, икенсеһенә йөҙөп сығыуы, ағайҙарҙың балыҡ ҡармаҡлауы үткән заманда ғына ҡалып бара түгелме? Йылғалар тәбиғәткә йән өрөүсе булараҡ, борон-борондан бик ҡәҙерле булған. Һәр йыл һайын экологик өмәләрҙә ҡатнашһаҡ та йылғаларыбыҙға иғтибарҙы кәметеп ебәрҙек....
Һис онотолмаҫ башҡорт яугиренең исеме!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 11-05-2017, 16:18
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының данлы һәм шанлы яу юлы буйлап уҙғарылған автоуҙыш 5 майҙа тамамланды
... Меңдәрсә саҡрым юл үтеп, Волгоград, Ростов ҡояшы аҫтында ҡара янып, йәнә лә үҙебеҙҙең һыуыҡ яҡтарға етеп киләбеҙ. Бына “Башҡортостан республикаһы” тип яҙылған юл тамғаһы. Шунда уҡ бөтәбеҙ ҙә, бар донъяны яңғыратып, “Шайморатов генерал”ды йырлай башланыҡ. Эйе, “Башҡорттар китте һуғышҡа” тип был йырҙы юл башында башҡарырға тейеш инек: ләкин бер аҙна самаһы һуҙылған сәфәр дауамында ғына һуғыштың бар афәтен, тыныслыҡтың ни тиклем мөһим икәнен аңланыҡ, күңел менән тойҙоҡ. Беҙҙең был йыр Шайморатовтың, яуҙа баштарын һалған дивизия һалдаттарының яҡты рухына арналған гимн булып яңғыраны...
"Бәйләнештә" селтәрендәге төркөмөбөҙгә инеп фотоларҙы ҡарағыҙ!
https://vk.com/album-35065816_244458884...
... Меңдәрсә саҡрым юл үтеп, Волгоград, Ростов ҡояшы аҫтында ҡара янып, йәнә лә үҙебеҙҙең һыуыҡ яҡтарға етеп киләбеҙ. Бына “Башҡортостан республикаһы” тип яҙылған юл тамғаһы. Шунда уҡ бөтәбеҙ ҙә, бар донъяны яңғыратып, “Шайморатов генерал”ды йырлай башланыҡ. Эйе, “Башҡорттар китте һуғышҡа” тип был йырҙы юл башында башҡарырға тейеш инек: ләкин бер аҙна самаһы һуҙылған сәфәр дауамында ғына һуғыштың бар афәтен, тыныслыҡтың ни тиклем мөһим икәнен аңланыҡ, күңел менән тойҙоҡ. Беҙҙең был йыр Шайморатовтың, яуҙа баштарын һалған дивизия һалдаттарының яҡты рухына арналған гимн булып яңғыраны...
"Бәйләнештә" селтәрендәге төркөмөбөҙгә инеп фотоларҙы ҡарағыҙ!
https://vk.com/album-35065816_244458884...
“Почта Мөхәрләм”
Әҙәбиәт / Юмор // 11-05-2017, 14:29
Мөхәрләм ағай оҙаҡ ҡына ауылда почтальон булып эшләне. Гәзит-журналды, хаттарҙы ул һәр саҡ һыбай йөрөп ташыны. Бер көн ҡыҙмаса көйө үҙ эшен башҡарып йөрөгән ағай йорт янындағы эскәмйәлә һөйләшеп ултырған әбейҙәр янына килеп туҡтай ҙа уларҙан: «Мин кем?» – тип һорай икән. Әбейҙәрҙең береһе: «Һин – Мөхәрләм», икенсеһе: «Һин Шәрипов Мөхәрләм», – тип яуаплай, ләкин ат өҫтөнә ҡунаҡлаған ағай: «Икегеҙ ҙә белмәне», – тип белдерә. Шул саҡ Сәмиғә инәй: «Һин бит почта Мөхәрләм», – тип яуаплай. Был һүҙҙәр менән ризалашҡан ир: «Бына Сәмиғә апай белде», – ти ҙә урам буйлап сабып китә. Шул көндән башлап уға «Почта Мөхәрләм» тигән ҡушамат тағыла.
...
...
Яҙылығыҙ, бүләкле булырһығыҙ!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 11-05-2017, 13:29
Хөрмәтле гәзит уҡыусылар! Ырыҫ ул шундай нәмә – кемгәлер даими рәүештә бәхет һәм байлыҡ килтереп тора, ә кемгәлер көтмәгәндә генә йылмая ла ҡуя. Әммә «Йәшлек»кә яҙылғандарҙың береһен дә урап үтмәй ул! Тағы ла бер тапҡыр быны иҫбат итер өсөн «Республика Башкортостан» нәшриәт йорто ойошторған « Аҙна һайын – бүләк» уйынында ҡатнашырға саҡырабыҙ.
Бәйгенең шарттары ябай – икенсе ярты йыллыҡҡа «Йәшлек»кә яҙылыу тураһындағы квитанцияғыҙҙың күсермәһен редакцияға ебәрергә кәрәк. Еңеүселәр лототрон ярҙамында һайлап алынасаҡ. Бүләккә көрөшкәләр, салат һауыттары тупланмаһы, сәйнүк әҙерләнгән. Республика баҫмаһына һәм район гәзитенә яҙылыусыларға «Республика Башкортостан» нәшриәт йорто тағы ла ҡиммәтерәк бүләктәр вәғәҙә итә. Тәүәккәлләгеҙ!...
Бәйгенең шарттары ябай – икенсе ярты йыллыҡҡа «Йәшлек»кә яҙылыу тураһындағы квитанцияғыҙҙың күсермәһен редакцияға ебәрергә кәрәк. Еңеүселәр лототрон ярҙамында һайлап алынасаҡ. Бүләккә көрөшкәләр, салат һауыттары тупланмаһы, сәйнүк әҙерләнгән. Республика баҫмаһына һәм район гәзитенә яҙылыусыларға «Республика Башкортостан» нәшриәт йорто тағы ла ҡиммәтерәк бүләктәр вәғәҙә итә. Тәүәккәлләгеҙ!...
Арзан хаҡ ваҡыты – 10 көн
Гәзиткә яҙылыу // 11-05-2017, 13:27
«Рәсәй почтаһы» федераль дәүләт унитар предприятиеһы 11 майҙан 21 майға тиклем Рәсәй почтаһының рәсми каталогына ингән республика, район, ҡала баҫмаларына яҙылыусыларға 10 процент ташлама яһай. Ошо ун көндә «Йәшлек» гәзитенә «Рәсәй почтаһы» каталогы буйынса ярты йылға арзан хаҡҡа яҙылып ҡала алаһығыҙ.
Баҫмабыҙға яҙылыу индексы – П2757.
Ташламалы хаҡҡа тиҙерәк яҙылып ҡалығыҙ, дуҫтар!...
Баҫмабыҙға яҙылыу индексы – П2757.
Ташламалы хаҡҡа тиҙерәк яҙылып ҡалығыҙ, дуҫтар!...


text:
...Ваҡыт тәгәрмәсе алға елә. Илебеҙҙәге һәр ауыл кеүек үк, Иҫке Сытырман да тарих һынауҙарын байтаҡ кисерә. Шуға ҡарамаҫтан, уның халҡы элеккеләй ғорур, берҙәм йәшәй, тырышып эшләй, күмәкләп осрашып алырға ла ваҡыт таба. Мәҫәлән, күптән түгел ойошторолған сара, йәғни Солтанғоловтар нәҫеленең шәжәрә байрамы ла ҙур ойошҡанлыҡ менән үтте. Алдан урамдар таҙартылды, һәр кем йорт-ихатаһын йүнәтте. Солтанғоловтар өҫтәүенә үҙ иҫәбенә мәҙәниәт йортона косметик ремонт яһаны. Һөҙөмтәлә былай ҙа ҡупшы, йыйнаҡ ауыл тағы ла йәшәреп киткәндәй, яңы һулыш алғандай булды.
Баймаҡ ҡалаһындағы 39-сы һөнәрселек училищеһының тегенселәр бүлеген тамамлаған Флүрә Дауытова Бөрйән районына шул осорҙа эшкә ебәрелә. Бик тырыш һәм оҫта ханым үҙ эшен яратып башҡара, шуның арҡаһында тиҙ арала танылыу яулай. Күптәр кейем тектереү өсөн уға сиратҡа баҫа. 1977 йылда Флүрә Реваль Хәкимов атлы егет менән тормош ҡороп ебәрә. Ике ул үҫтерәләр. Көнкүреш комбинатының тегеү бүлегендә эшләгән Йәмилә Хужина, Фрида Үтәбаева, Тәнзилә Ҡәҙерғолова, Нәфисә Көҫәпҡолова, Зилә Сәйетбатталова, Флүрә Йәнсурина, Вәлиә Мәхмүтова, Асия Шаһивәлиева, Клара Мостафина, Мәрйәм Баязитовалар үҙ эшенең оҫтаһы булды.
Үҙәк майҙандағы байрам тантанаһында район хакимиәте башлығы Илгиз Фәтҡуллин,
Ғүмер буйы колхозда эшләп, өс бала үҫтереп, бәхетте тыуған мөхиттә тапҡан ветерандар әле лә баҡса тултырып йәшелсә ултырта, мал-тыуар тәрбиәләй һәм, әлбиттә, яратҡан шөғөлдәре — күҙҙең яуын алырҙай сәскәләр үҫтерә. Ауылда үткәрелгән конкурстарҙа Ноғомановтар ихатаһының беренсе урынды яулауы ғәжәп тә түгел. Эй, хәҙер иҫән-һау кешегә тормош көтөү ауырмы ни? — ти Рафаэль ағай. — Ожмахта йәшәйбеҙ ҙә баһа. Пенсияны өйгә килтереп бирәләр, улдарым хәл белешеп, ярҙамлашып тора. Урам һайын магазин, йәнең теләгәнде һатып ал. Медицина хеҙмәтләндереүенә лә дәғүә юҡ, Күҙәй табиптары өлгөрҙәр, йыш ҡына килгеләп, ярҙам күрһәтеп йөрөйҙәр.
Бөгөн төбәктә 19 шишмә һәм ҡоҙоҡ төҙөкләндерелгән, киләсәктә был эште дауам итеү планлаштырыла.
Ғафури районындағы был тәбиғәт ҡомартҡыһын өйрәнеү тарихы уҙған быуаттың 70-се йылдарына барып тоташа. Заманында мәмерйәнең боҙлоғонда бер һунарсы ит һаҡлар була һәм ошо урынды спелеологтарға күрһәтеп бирә. Был хаҡта урындағы гәзиттә яҙылып сыға.


text:
Ысын тойғоларығыҙ өсөн рәхмәт, артистар!20-12-2017, 00:05 // Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт // Баҫып сығарырға
И. Абдуллиндың “Тиле йәшлек”пьесаһындағы геройҙар хаҡында һүҙем.
Баҡтиһәң, Зөлҡәрнәй бит Һандуғасты яратҡан! Аңлайһығыҙмы, Ул Уны ысынлап та яратҡан. Был хаҡта миңә М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының башҡорт филологияһы факультеты студенттары, “Ҡорос” театры һөйләне.
Күптән түгел генә булды тамашаның премьераһы. Барып ҡарай алмағайным, бына йәнә мөмкинлек тыуып, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетына юлландым. Беренсе тапҡыр ҡарамайым “Ҡорос”тарҙың сығышын. Улар Н. Ғәйетбаевтың “Ауылға ҡыҙҙар килде” пьесаһын сәхнәләштереп тә ҡыуандырғайны. Был юлы нимә менән һоҡландырырҙар икән, тип барыуым, ысынлап та, бушҡа булманы. Актер, йырсы, режиссер Илнур Лоҡманов һәр сәхнә әҫәре һайын оҫтарғандан-оҫтара бара! Был иҫ киткес күренеш! Халыҡ театры исемен юҡҡа яуламаған икән “Ҡорос”. Бында бит актерҙар уйнамай, ә бөгөн, иртәгә мәктәпкә, гимназияларға уҡытырға барырға тейешле студенттар сығыш яһай. Нисек шул тиклем итеп егеттәрҙең күңел донъяһын асырға була икән ул махсус белеме булмаған филологтарға, тинем Фәдис Иҙрисовтың, Айҙар Ғәйнетдиновтың, Инсаф Хужабиргәновтың ролдәрен башҡарыу ләззәтен тамашасы булараҡ та татып! Һүҙ юҡ... Бары тик күҙ йәштәре, эстән һыҙланыу, совет осоро кешеләренең, ауылдың сафлығына һоҡланыу, Бөйөк Ватан һуғышы афәтенән һуң да кешеләрҙең йөҙөнән бәхет тойғоһо китмәүен күреү...
Зөлҡәрнәйҙең (Фәдис Иҙрисов) нисек итеп сәхнә иҙәнен төйөп йәне әрнеүен күрһәгеҙ! Егеттәргә хас булғанса, ул да башта һуғышып, Шифабикә инәйҙең өйөн пыр туҙҙырып баҫырға уйлай ғәрлеген... Әммә уның менән генә эш бөтәме һуң? Бында бит егеттәр араһындағы дуҫлыҡ тураһында ла һүҙ бара! Бына ҡайҙа ул ысын дуҫлыҡ! Бер ниндәй һынауҙарға ла, ҡаршылыҡтарға ла, дан-шөһрәткә лә бирешмәгән тойғолар. Хәнифтең дә, Һандуғастың да, Зөлҡәрнәйҙең дә күңелдәре яҡты, ниәттәре изге, намыҫтары таҙа! Ҡалай һағындырған икән М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрының үҙебеҙҙең авторҙарҙы ҡуйған, үҙебеҙҙең геройҙарҙы, романтик рухты алып сыҡҡан осоро! Юҡҡа яраттымы ни халыҡ, тамашасы Илшат Йомағоловты, Әхтәм Абушахмановты, Фидан Ғафаровты, Олег Хановты, Хөрмәтулла Үтәшевты! Һылыулыҡтарынан бигерәк, беҙҙең халыҡ тойғоларын асҡан өсөн үҙ итте Рәмзиә Хисамованы, Нурия Ирсаеваны, Илһөйәр Ғәзетдинованы... Был театрҙа эшләмәһәләр ҙә, Рәмилә Хоҙайғолова менән Рәмилә Сәлимгәрәеваны ла халыҡ тап халыҡсанлығы өсөн яратты. Өлкәнерәк быуынды мин тереләй сәхнәлә күрә алманым, шуға күрә кемдәрҙелер телгә алмаһам, ғәфү ҡылығыҙ!
Фәдис, Айҙар, Инсаф, Алия, Динә, Зарема, һеҙҙең һымаҡ уҡытыусыларҙа мин дә уҡырға теләр инем. Фәдисте беҙ уҡыу алдынғыһы, оҫта бейеүсе тип белә инек, баҡтиһәң, ул бынамын тигән артист икән дә! Инсаф, Динә, Алия – улар бит “Башҡортостан” гәзитенең авторҙары, талантлы ҡәләм оҫталары. Алия “Һылыуҡай”ҙа ла ҡатнашты, бик матур итеп бейей ҙә әле ул. Айҙар менән күпме йәмәғәт сараларында бергә йөрөйбөҙ, ә уның Бытбылдығы һис кенә лә кәм булманы бит Муллаян ағайҙың образынан. Өлкән артистар үҙҙәре барып ҡараһын ине йәшлектәрен! Әйткәндәй, тағы ла спектакль февралдә сәхнәгә сығасаҡ.
Был студенттар – буласаҡ мөғәллимдәр. Ижади мөхит тыуҙырған уҡыу йорто етәкселәренә рәхмәт! Әйткәндәй, улар был тамашала ҡатнашты. Ректор Раил Әсәҙуллин, проректор Венер Шәйәхмәтов студенттарын уңыштары менән ҡотланы. Йәштәрҙе тәбрикләргә халыҡ артистары Әхтәм Абушахманов, Рәмилә Сәлимгәрәева килгәйне. Улар, режиссер Илнур Лоҡмановты юғары уңышы менән ҡотлап, ижади фекерләгән студенттарға ҙур өмөттәр бағланы.
Башҡорт филологияһы факультеты деканы, ғалимә Луиза Сәмситоваға айырым рәхмәт әйтке килә. Ул ошо студенттары тормошо менән йәшәй. Уның кеүек йәштәр донъяһын бар күңеле менән тойған декандар һәр ерҙә юҡ шул. Уның менән бергә ижад иткән, белем алған осорҙарын һағынып иҫләрҙәр әле студенттар. Режиссер Илнур Лоҡманов менән бергә тыуҙырған И. Абдуллиндың “Тиле йәшлеген” хәтерләгән кеүек. Илнур, беҙ һинән йәнә лә романтик рухтағы яңы тамаша, йөрәктәрҙе таҙартып сығарыр халҡыбыҙ образдарын көтәбеҙ. Һин яҡты маҡсаттар менән юғары осош алдың! Шул бейеклекте, зинһар, юғалтма!


text:
- Подробности
- Просмотров: 328
МИЛЛИ КИЛЕМ, макроиҡтисад статистикаһының иҡтисадтың бөтә тармаҡтарында ла билдәле бер ваҡыт эсендә етештерелгән аҙаҡҡы тауар һәм хеҙмәттәрҙең баҙар хаҡтарында, капитал ҡулланыуға һәм ситләтелгән һалымдар (ҡара: Һалымдар һәм йөкләмәләр) түләүгә киткән сығымдарҙы алып ташлап, сағылдырылған хаҡын дөйөмләштереүсе күрһәткесе. М.к. матди етештереү һәм етештереүгә ҡағылмаған өлкәләрҙәге табышты үҙ эсенә ала, етештерелгәнгә һәм ҡулланыу м‑н туплауға файҙаланылғанға бүленә. Планлы иҡтисад йылдарында М.к. матди етештереү өлкәһендә яңы булдырылған хаҡ булараҡ иҫәпләнә. Тармаҡ-ара баланс мәғлүмәттәренә ярашлы, 1966—93 йй. Башҡортостан М.к. етештереү күләме б‑са, РФ составындағы бөтә респ. уҙып китеп, матди етештереү өлкәһендә мәшғүл булған 1 кешегә иҫәпләнеп етештерелгән М.к. б‑са төп урындарҙы алып тора. Шул уҡ ваҡытта ҡулланыу күләме кеше башына иҫәпләгәндә уртаса союз кимәленән 15— 20%‑ҡа кәмерәк була. 90‑сы йй. башына тиклем М.к. яҡынса 65%‑ы сәнәғәттән, яҡынса 15%‑ы — ауыл хужалығынан, 9%‑ы төҙөлөштән алына; 1995 й. (%) — ошоға ярашлы 45, 12 һәм 7. Баҙар иҡтисадына күскәндән һуң М.к. етештереү өлкәһенә ҡарамаған тармаҡтар табышын иҫәпкә алып ҡарай башлайҙар. 1992 й. алып М.к. м‑н бер рәттән тулайым төбәк продуктын иҫәпләйҙәр.
Әҙәб.: Региональная экономика /К.Н.Юсупов [и др.]. М., 2006.
Ҡ.Н.Йосопов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Башҡортостан инновацион йәһәттән 10 иң әүҙем төбәк иҫәбенә инде
Башҡортостан төбәктәрҙең 2010 йылда инновацион әүҙемлеге йәһәтенән лидерҙар иҫәбенә инде. Инновациялар һәм мәғлүмәт технологиялары үҫеше милли ассоциацияһы рейтингында республика туғыҙынсы урында тора, ә 2009 йылда ул 15-се урында ине.
Былтырғы йыл һөҙөмтәләре буйынса беренсе урында Мәскәү килә. Унан ҡала Мәскәү һәм Түбәнге Новгород өлкәләре, дүртенсе урында Татарстан, артабан Санкт-Петербург, Томск, Тверь өлкәләре һәм Алтай крайы килә.


text:
Мөслим ибн әл-Хажаж
Асакируддин Абу́л-Хөсәйен Мөслим ибн әл-Хажаж ән-Найсабу́ри, күберәк имам Мөслим булараҡ билдәле (ғәр. إمام مسلم; 821, Нишапур — 875, Нишапур) — ислам дин белгесе, хәҙистәрҙе өйрәнеүсе һәм хоҡуҡ белгесе. Иң абруйлы хәҙистәр йыйынтығы — Сәхих Мөслим авторы. Сауҙа менән шөғөлләнгән һәм үҙен тулыһынса хәҙистәр йыйыуға, төрлө ҡалалар буйлап сәйәхәт итеүгә арнау өсөн етерлек байлығы булған. Ираҡта, Сүриәлә, Мысырҙа, Хиджазда булған. әл-Бохари имамда, Әхмәт ибн Хәнбәл, Ибн Шихаб әз-Зөһри һәм башҡа дин белгестәрендә уҡыған. Имам әт-Тирмизи, Ибн Хузайма, Әбү Хәтим әр-Рази һәм башҡа дин белгестәренең уҡытыусыһы булған. Ике тиҫтәгә яҡын китап төҙөгән, уларҙың күпселеге хәҙис фәне һәм уларҙы быуындан-быуынға тапшырыусылар тураһында.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уның тулы исеме: Асакируддин Әбул-Хөсәйен Мөслим ибн әл-Хажаж ибн Мөслим ибн Вард ибн Кәүшаз әл-Кушайри ән-Найсабури[4]. Уның тыуған йылы датаһын асыҡлауҙа тарихсыларҙың фекерҙәре айырыла. Хижрә йылының 202 йылын (817/818)[5][6], хижрә йылының 204 йылын (819/820)[4][7], йәки хижрә йылының 206 йылын (821/822)[8][5][6] атайҙар. Ул хәҙерге төньяҡ-көнсығыш Иран территорияһында[9], Хорасан провинцияһының Нишапур ҡалаһында тыуған . Нисба әл-Кушайри Бану Кушайр ҡәүеменә ҡарағанлығын күрһәтә[10]. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса Мөслим ошо ҡәүемдән сыҡҡан[11], ә уның ата-бабалары Фарсыға Ғәрәп баҫып алыуы осоронда килгәндәр һәм дәүләттә юғары постар (эш урындары) биләгәндәр[12]. Икенсе мәғлүмәттәр буйынса ул бәлки фарсы булғандыр, ә уның ата-бабалары кушайриттарҙың иреккә ебәрелгән кешеләре йәки кушайриттарҙан ислам ҡабул итеүселәр булғандар[7]. Бик бәләкәйҙән Мөслим атайы етәкселегендә хәҙистәр өйрәнә башлай, атайы улын тәрбиәләүгә һәм уға белем биреүгә ҙур иғтибар бүлә. Ул шулай уҡ Нишапурҙың (Исхак ибн Рахавейх, Ибн Шихаб әз-Зөһри һәм башҡалар), Бохараның һәм Сәмәрҡәндтың билдәле дин белгестәренән белем ала[13]. Артабанғы йылдарҙа, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең хәҙистәрен йыйыу һәм өйрәнеү өсөн, ул Яҡын Көнсығыш илдәренә — Ираҡҡа, Сүриәгә, Мысырға, Хиджазға (Көнбайыш Ғәрәбстан) сығып китә[14][15]. Мөслим ибн әл-Хажаж сауҙа менән шөғөлләнгән һәм үҙен тулыһынса хәҙистәр йыйыуға, төрлө ҡалалар буйлап сәйәхәт итеүгә арнау өсөн етерлек байлығы булған[9]. Ун дүрт йәшлек сағында Мәккәгә барып хаж ҡылған. Хиджазда булғанда ул Исмаил ибн Әбү Увайс (ум. 841-2), Сәит ибн Мансур (ум. 842) һәм башҡа абруйлы урындағы мөхәддистәр менән осраша. Исмаил ибн Әбү Увайс бәхәсле тапшырыусы булып иҫәпләнә, сөнки ул бер тапҡыр Мәҙинә ғалимдары араһында уйлап сығарған хәҙис ярҙамында бәхәс ойоштороуы тураһында иҡрар итә[16]. Ислам сығанаҡтарында күрһәтелгәнсә, ул 300 мең хәҙисте ҡарап сыға, шуларҙың 12 меңен генә ышаныслы тип таба[17]. Уның хәтере шул тиклем яҡшы була[12]. Уҡыуын тамамлағандан һуң Нишапурҙа төпләнә һәм бөтә ҡалған ғүмерен кешеләргә хәҙистәр өйрәтеп шунда үткәрә. Бер нисә тапҡыр Бағдадта була. Һуңғы тапҡыр вафат булырынан ике йыл алда була[12]. Шейх Абдул-Латиф һүҙҙәре буйынса, Әбү Иса әт-Тирмизи һәм Мөслим ибн әл-Хажаж шафиит мазхабына эйәреүселәр булалар. Маулана Абдур-Рәшит имам Мөслим маликит булды тип раҫлай. Шейх Таһира Джазари имам Мөслим маликит та, хәнәфит тә, шафиит та булманы тип әйтә, ләкин ул яҙған «Сахих Мөслим» уның шафиит мазхабына нығыраҡ ауышыуын дәлилләй[12]. Хижрә буйынса 261 йылда (875) рәжәп айының 25 -дә Нишапурҙа вафат була. Насарабадта (Нишапур ҡалаһы янында) ерләнгән[18]. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, финиктарҙы артыҡ ашау үлеменә сәбәп була. Һирәк осрай торған хәҙис эҙләп ултырып, үҙенең артыҡ күп финик ашауын һиҙмәй ҡалған. Һөҙөмтәлә ул ауырып китә һәм үлә[19][10].
Белеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ул хәҙистәрҙе Яхья ән-Найсабуриҙан (839-41 вафат булған), Абдуллах әл-Кәнәбиҙән (835-6 вафат булған), Кутайб ибн Сәиттән (854 үлгән) (өсөһө лә Малиҡ ибн Әнәстең иң билдәле уҡыусылары), Убайдулла әл-Каваририҙан (849 вафат булған), Мөхәммәт ибн әл-Әлиҙән (862 үлгән), Усман ибн Әбү Шейбанан (853 үлгән), Мөхәммәт ибн әл-Мусаннанан (866 үлгән) һәм Мөхәммәт ибн Рафиҙан (869 үлгән) ишеткән тип әйтелә[16]. Мөслим ибн әл-Хажаж Әхмәт ибн Хәнбәлимам (855 үлгән), Абдулла әл-Карри, Кутайба ибн Сәйет, Әхмәт ибн Юныс, Абдулла ибн Маслама әл-Канаби, Хармала ибн Яхья , Әли ибн Хужра (858 үлгән), Абд ибн Хумейд (863 үлгән), Әбү Хузейма ибн Харб (848 үлгән), Әбү Бакр ибн Әбү Шейб (849 үлгән), Әбү Зура әр-Рази (878 үлгән), Мөхәммәт Бундар (866 үлгән) һәм башҡа билдәле мөхәҙҙистәрҙең лекцияларында булған. Әз-Заһаби имам һүҙҙәре буйынса, Мөслим ибн әл-Хажаж 222 уҡытыусынан (шәйехтәрҙән) уҡый[20]. Мөслимдең шәйехтәре араһында Мөхәммәт ибн Хатим да булған (849-50 үлгән), уны уйлап сығарған хәҙистәрҙе таратҡан тип шикләнәләр[16]. Мөслим Мөхәммәт әл-Бохариҙың дәрестәренә даими йөрөй һәм уның менән тығыҙ бәйләнештә була. Мөслим ибн әл-Хажаждың әл-Бохари имам менән тап үҙенең тыуған ҡалаһы Нишапурҙа осраша алыуы ҡыҙыҡлы[13]. Шундай осраҡ билдәле, Мөслим хөрмәт йөҙөнән әл-Бохари имамды маңлайынан үбә һәм уның аяғын үбергә рөхсәт һорай. Әл-Бохари имамды эҙәрлекләү ваҡытында ул үҙенең уҡытыусыһынан баш тартмауын асыҡтан-асыҡ күрһәтә. Мөслим ибн әл-Хажаж әл-Бохари имамға былай ти: «Һине тик көнләшеүселәр генә яратмай»[10]. Мөслим имамдың иң билдәле уҡыусылары булып Әбү Хәтим әр-Рази, Әхмәт ибн Салма, Әбү Иса әт-Тирмизи («Джами әт-Тирмизи» авторы), Яҡуп әл-Исфараини, Муса ибн Харун[5], Наср ибн Әхмәт әл-Хафиз[20], Әбү Әүәна әл-Исфараини («Муснад Әбү Увана» авторы)[10], Ибн Хузайма («Сахих Ибн Хузайма» авторы) һәм башҡа билдәле ислам дин белгестәре торалар[12].
Сәхих Мөслим[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мөслим ибн әл-Хажаж фиҡһ буйынса китаптар һәм мөхәддистәргә арналған биографик йыйынтыҡтар авторы. Мөслим имандың иң билдәле һәм беҙҙең көндәргә килеп еткән берҙән бер китабы хәҙистәр йыйынтығы Сәхих Мөслим[17]. Сәхихтән башҡа әл-Кунья вә-ль-әсмә, әт-Табакат һәм әт-Тамйиз тигән китаптары баҫылып сыҡҡан[10]. Мөслим ибн әл-Хажаж Сәхих өҫтөндә 29 йәшендә (849 йыл) Нишапурҙа эшләй башлай, 15 йылдан һуң 864 йылда эшләп бөтә[9]. Мөслимдең Сәхихы, әл-Бохари имамдың шуға оҡшаш китабы менән бер рәттән, традицион исламсылар һәм дин белгестәре араһында иң абруйлы хәҙистәр йыйынтығы булып тора[17]. Сәхих Мөслим алты иң абруйлы сөннисе хәҙистәр йыйынтығына (Кутуб әс-ситта) инә. Мөслимдең Сәхихе әл-Бохари Сәхихенән ҡала икенсе иң абруйлы хәҙистәр йыйынтығы һанала һәм күбеһенсә Мөхәммәт әл-Бохари хеҙмәтендәге кеүек үк материалдарҙан тора[16]. Был ике әл-Бохари һәм Мөслимдең китаптарын бергә «Сәхихейн» (ике Сәхих)[15] тип атайҙар. Бер үк ваҡытта ике Сәхихтә лә килтерелгән хәҙистәр «килешеп эшләнгән» (муттафак алейхи) тигән исем алғандар[13]. Имам ән-Нәүәүи һүҙҙәре буйынса, төҙөү теүәллеге буйынса Мөслимдең Сәхихенә етеүселәр юҡ, ләкин «был фекергә ҡарамаҫтан, әл-Бохари йыйынтығы шулай ҙа ышаныслыраҡ һәм унан файҙа күберәк»[21]. Бүлектәрҙе төҙөү яғынан Мөслимдең йыйынтығы башҡа хәҙистәр йыйынтығынан өҫтөнөрәк[10]. Мәғриб илдәрендә күпмелер ваҡыт Мөслим Сәхихен әл-Бохари Сәхихенән өҫтөн күрәләр. Айырып әйткәндә, Ибн Хазм әл-Бохари имамды үҙенең йыйынтығына иснады өҙөлгән хәҙистәр индереүҙә ғәйепләй[16]. Әл-Бохариҙан айырмалы рәүештә, Мөслим теге йәки был хәҙистең версияларын төрлө бүлектәргә һирәк индерә[9]. Мөслим имам үҙе йыйған 300 000 хәҙисенең яҡынса 4000 ҡабатланмаған хәҙисен Сәхихҡә индерә[22]. Мөхәммәт Фуада Абд әл-Баки редакторлаған баҫмаға 3033 ҡабатланмаған ышаныслы хәҙис ингән, автор хәҙистәрҙе номерлап сыҡҡан һәм күрһәткестәр ҡуйған[16].Хәҙистәрҙең дөйөм һаны, инеш һүҙҙә килтерелгән ете хәҙисте лә ҡушып иҫәпләгәндә, 7563 -кә етә[9]. Мөслим хәҙистәрҙе быуындан быуынға тапшырыусыларҙың сылбырын асыҡлауға ҙур иғтибар бирә, (иснад) — хәҙистәрҙең ышаныслы булыуына төп талаптарҙың береһе. Ул хәҙистәрҙе, теге йәки был тапшырыусынан нисек ишеткән, тап шулай итеп әйтеп биргән (рави)[15]. Ул бөтә хәҙистәрҙе лә яҙған, хатта бер үк хәҙис төрлө кешеләрҙә айырылып торһа ла. Хәҙергеләрҙән айырмалы рәүештә, ул хәҙистәрҙең йөкмәткеһен биреүгә түгел, ә һүҙмә-һүҙ әйтеп биреүгә ҙур иғтибар биргән[15]. Мөслимдең Сәхихе мусаннаф йыйынтығы тибында төҙөлгән, йәғни хәҙистәр билдәле бер тема буйынса урынлашҡан (аля-ль-абваб). Сәхихтә бөтәһе 52 бүлек (мәҫәлән, никах тураһында, мираҫҡа ҡалдырыу ҡағиҙәләре тураһында, ҡорбан тураһында, пәйғәмбәрҙәр тураһында, этик һәм медицина йөкмәткеле хәҙистәр)[17]. Кади Ийяд билдәләүенсә, һәр бүлектә килтерелгән беренсе хәҙис нигеҙ булып тора, ә ҡалғандары уға аңлатма ролен үтәйҙәр[9]. Тарихи һәм биографик йөкмәткеле хәҙистәр Мөслимдең Сәхихен тарихи сығанаҡ итеп ҡарарға мөмкинлек бирәләр[17]. Хеҙмәт мөһим башланғысҡа сәбәп булып тора (Китап әл-иман), унда автор материал һайлағанда үҙе таянған принциптарҙы әйтеп бирә. Һәр бүлектең инешендә Мөслим имам уға ингән хәҙистәрҙең хоҡуҡи мәғәнәһен асып бирә. Шулай итеп уны мөхәҙҙис тип кенә түгел, ә хоҡуҡ белгесе тип иҫәпләргә була[15]. Сәхихҡа аңлатманы Мөхөтдин ән-Нәүәүи имам, Йәләлитдин әс-Суюти һәм Ҡаҙый Ийяд кеүек дин белгестәре яҙа. Түбәндә Мөслим Сәхихенә аңлатмалар исемлеге бирелгән:
- Аллама Гөләм Рәсүл Сәиди «Шарх сәхих Мөслим»;
- Ибн әс-Сәләх «Сияна Сәхих Мөслим»;
- Кади Ийяд «Икмәл әл-мулим би-фәүәид Мөслим»;
- Мөхәммәт ибн Хәлифә «Икмәл икмәл әл-мулим»;
- Мөхәммәт Таки Усмани «Такмилат Фас әл-Мүлхим»;
- ән-Нәүәүи «әл-Минхаж фи шарх Сәхих Мөслим»[9];
- әс-Суюти «әт-Дибадж аля Сәхих Мөслим»[10];
- әл-Хумайди «Тәфсир әл-гариб ма фи әс-Сәхихейн»;
- Шаббир Әхмәт Усмани «Фас әл-Мөлхим».
Сахихты ҡулланыуы уңайлы булһын өсөн төрлө ваҡыттарҙа бер нисә ҡыҫҡартылған варианттары төҙөлә, уларҙа хәҙисте тапшырыусылар сылбыры төшөп ҡалдырыла. Уларҙың иң яҡшылары иҫәбенә Абдул-Азим әл-Мунзириҙың «Мөхтасар Сәхих Мөслим» китабы инә (1185—1258)[9]. Ҡайһы бер дин белгестәре әл-Бохари һәм Мөслимдең хәҙистәр йыйынтығын берләштерәләр, уларҙың иң билдәлеләре:
- «Әл-Джам бәйнә-с-Сәхихайн», Мөхәммәт әл-Джаузаки (998 вафат булған);
- «Әл-Джам бәйнә-с-Сәхихайн», Хөсәйен әл-Баһаүи (1122 вафат булған);
- «Зад әл-мөслим фи-ма иттафака аляй-хи әхари ва Мөслим» , Мөхәммәт аш-Шанкити (1945 вафат булған);
- «Әл-люлю вә-ль-марджан фи-ма иттафака аляй-хи аш-шайхан», Мөхәммәт Фуад Абдул-Бака (ум. 1968)[9].
Мөслимдең Сәхихы төрлө ислам илдәрендә бер нисә тапҡыр баҫып сығарыла. Мөхәммәт Фуад Абдул-Баки редакторлаған баҫма иң яҡшыһы тип һанала [9].
Библиография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мөслим ибн әл-Хажаж ике тиҫтәгә яҡын китап төҙөй, уларҙың күптәре хәҙистәр һәм уларҙы тапшырыусылар тураһындағы фәнгә ҡағылышлы[13].
- Авлад әс-сәхәбә (ғәр. أولاد الصحابة);
- Әүхәм әл-мухаддисин (ғәр. أوهام المحدثين);
- әл-Агран;
- Афрад аш-шамиййин (ғәр. أفراد الشاميين);
- әл-Джами әл-кәбир;
- әл-Интифа би унуб ас-сиба;
- Китап әл-афрад (ғәр. كتاب الأفراد);
- Китап әл-иляль (ғәр. كتاب العلل);
- Китап әл-вухдан (ғәр. كتاب الوُحْدَان);
- әл-Кунья ва-ль-асма (ғәр. الكنى والأسماء)[23];
- Мәшәих Мәлиҡ (ғәр. مشايخ مالك);
- Мәшәих ас-Саури (ғәр. مشايخ الثوري);
- Мәшәих Шуба (ғәр. مشايخ شعبة);
- әл-Мунфаридат әл-вихдан (ғәр. المنفردات والوحدان)[24];
- Китап әл-муснад әл-кәбир аля ар-риджаль;
- әл-Мөхәҙрәмин (ғәр. المخضرمين);
- Сәхих Мөслим (ғәр. صحيح مسلم)[25];
- Суалата Әхмәт ибн Хәнбәл (ғәр. سؤالاته أحمد بن حنبل);
- әт-Табакат (ғәр. الطبقات)[26];
- әт-Тамйиз (ғәр. التمييز)[27].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Encyclopaedia of Islam, Encyclopédie de l’Islam — 1913.
- ↑ 2,0 2,1 Али-заде А. Исламский энциклопедический словарь — М.: Ансар, 2007. — ISBN 978-5-98443-025-8
- ↑ Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #119196824 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
- ↑ 4,0 4,1 Abdul Mawjood, S. A., 2007
- ↑ 5,0 5,1 5,2 Siddiqui A.
- ↑ 6,0 6,1 Ahmad K. J., 1987
- ↑ 7,0 7,1 Ali S. B., 2003
- ↑ Ibn Khallikan, 1868, с. 349
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 9,7 9,8 9,9 IslamTV
- ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 IslamDag.ru, 2012
- ↑ تهذيب الأسماء واللغات — أبو زكريا محيي الدين يحيى بن شرف النووي
- ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 Аскимам.ру, 2003
- ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 РДУМ Удмуртии
- ↑ وقال بندار: «الحفاظ أربعة، أبو زرعة ومحمد بن إسماعيل والدارمي ومسلم»
- ↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 Али-заде, А. А., 2007
- ↑ 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 16,5 Juynboll, G.H.A., 1993, с. 691
- ↑ 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 Ислам: ЭС, 1991
- ↑ Encyclopædia Britannica
- ↑ تاريخ الإسلام وَوَفيات المشاهير وَالأعلام — شمس الدين أبو عبد الله محمد بن أحمد بن عثمان بن قَايْماز الذهبي
- ↑ 20,0 20,1 Sunnah.org.sa, 2010
- ↑ ән-Нәүәүи Тәхзиб әл-әсмә вә-ль-люгат Т. 2.
- ↑ طبقات الحفاظ — عبد الرحمن بن أبو بكر، جلال الدين السيوطي
- ↑ مسلم بن الحجاج {{{заглавие}}}.
- ↑ مسلم بن الحجاج {{{заглавие}}}.
- ↑ مسلم بن الحجاج {{{заглавие}}}.
- ↑ مسلم بن الحجاج {{{заглавие}}}.
- ↑ مسلم بن الحجاج {{{заглавие}}}.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бойко К. А. Мөслим // Ислам: энциклопедический словарь / отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, 1991. — С. 147.
- Али-заде, А. А. Мөслим ибн Хажаж (архив ) // Исламский энциклопедический словарь — М.: Ансар, 2007.
- Ҡалып:ЭИ/2
- Abdul Mawjood S. A. {{{заглавие}}}. — ISBN 9960988198.
- Ahmad K. J. {{{заглавие}}}. — ISBN 0933511167.
- Ali S. B. {{{заглавие}}} — 2003. — (The Makers of Islamic Civilization Series). — ISBN 1563162040.
- Ahmad ibn Muhammad ibn Khallikan {{{заглавие}}} Т. III.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Имам Мөслим. Аскимам.ру. Тәүге сығанаҡтан архивланған 8 июнь 2013. 7 июнь 2013 тикшерелгән.
- Магомедов, Әхмәт Имам Мөслим – ышаныслы хәҙистәр йыйынтығы авторы. IslamDag.ru (2012-04-04). Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2014. 6 ғинуар 2015 тикшерелгән.
- Бөйөк хәҙис өйрәнеүсе имам Мөслим. РДУМ Удмуртии. Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 сентябрь 2011. 6 ғинуар 2015 тикшерелгән.
- Имам Әбү-ль-Хөсәйен Мөслим. Islamtv.ru. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 июнь 2014. 6 ғинуар 2015 тикшерелгән.
- Muslim ibn al-Hajjaj. Encyclopædia Britannica. 6 ғинуар 2015 тикшерелгән.
- Siddiqui A. Imam Muslim (2012-10-29). Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 октябрь 2012. 6 ғинуар 2015 тикшерелгән.
- ترجمة الإمام أبو الحسين مسلم بن الحجاج بن مسلم النيسابوري. Sunnah.org.sa (2010-07-30). Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 апрель 2013. 9 ғинуар 2015 тикшерелгән.


text:
24-04-2017, 11:21 / ---
«Тере» тарих менән осрашыу
«Һуғыш балалары» Бөтә Рәсәй йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостандағы бүлексә идараһы рәйесе, «Ҡанатлы гвардия», «Батыр» ойошмалары ағзаһы Александр Палтусов, Башҡортостан Республикаһы буйынса юғары хәүеф ғәскәрҙәре рәйесе Рифҡәт Мырҙағолов, Башҡортостан Республикаһы Ветерандар советы рәйесе урынбаҫары, яҡташыбыҙ Нәсимә Шелехова, ҡала-район ветерандар советы рәйесе Нина Сафонова Сермән урта мәктәбе, ауыл ветерандары һәм бигерәк тә мәктәптең III «б» класы уҡыусыларының көтөп алған ҡунаҡтары. Бына өсөнсө йыл инде республиканың хѳрмәтле ветерандары сермәндәр менән осрашып, «Ҡаһарманлыҡ дәрестәре»...


text:
28-11-2016, 17:24 / ---
"Беҙ - "Урал"һыҙ, "Урал" беҙһеҙ йәшәй алмай"
Был донъяла мөғжизә бар бит ул. Аҙна бүләгенең ғүмер буйы “Урал” гәзите менән бер теләктә, бер уйҙа йәшәгән, алсаҡ һәм ихлас, йырлы-моңло, шиғри күңелле Хөснә Мофассал ҡыҙы ӘХМӘТЙӘНОВАға эләгеүен тап шуның менән аңлатырға була. Ул гәзит-журналдарға үҙе генә яҙылып ҡалмай, башҡаларҙы ла өгөтләй. Ғүмер буйы уҡытыусы, директор булып эшләгән Закир Ғәбдрәшит улы Сәмситдинов менән хәҙер улар Сәфәрғолдоң абруйлы, ихтирамлы аҡһаҡалы менән ағинәйе....


text:
Боксер Сабир Сөләймәнов Башҡортостан мосолмандары менән осрашты
Башҡортостан Республикаһы мосолмандарының Диниә назаратында билдәле йәш боксер Сабир Сөләймәнов менән осрашыу үтте. Дуҫтарса мөхиттә спортсы Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назаратының Йәштәр бүлеге вәкилдәре менән аралашты.
Һөйләшеү барышында Сабир Сөләймәнов спорттағы ҡаҙаныштары һәм киләсәккә пландары менән бүлеште. Үҙенең игеҙәге Хәбир Сөләймәнов хаҡында ла һөйләне. Ул Америка Ҡушма Штаттарында һәм Мексикала профессиональ көрәштәр үткәрә, уларҙың яртыһын нокаут менән еңә.
Үҙ сиратында Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назаратының Йәштәр бүлеге етәксеһе Айнур Арыҫланов боксерға ислам нигеҙҙәре хаҡында һөйләне һәм Сөләймәновтарға ғәжәйеп уңыштары өсөн хөрмәтен белдерҙе. Диндең сәләмәт тормош алып барырға ҡушыуын билдәләне.
Осрашыу аҙағында боксер йәш мосолмандар өсөн оҫталыҡ дәрестәрен үткәрергә һүҙ бирҙе.


text:
Өфөгә «Синьхуа» агентлығы журналистары килде
ӨФӨ, 2015 йыл, 1 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Сергей Захаров/.
30 июндә Өфөгә «Синьхуа» агентлығының бер төркөм журналистары килде. Делегация составында «Синьхуа» агентлығының Мәскәүҙәге Азия-Европа бюроһы директоры Фань Вэйго, шулай уҡ дүрт хәбәрсе бар. Өс көн дауамында улар баш ҡаланың 39-сы гимназияһына, Башҡорт дәүләт университетына, бер нисә сәнәғәт предприятиеһына һәм иҫтәлекле урындарға барырға ниәтләй. Шулай уҡ республика Хөкүмәтендә осрашыуҙар ҡаралған.
Белешмә. «Синьхуа» (Xinhua, «Яңы Ҡытай») — Ҡытай Халыҡ Республикаһының рәсми мәғлүмәт агентлығы. 1931 йылдың 7 ноябрендә Ҡытайҙың совет райондары вәкилдәренең беренсе Бөтә Ҡытай съезында «Хун Чжун шэ» агентлығы ойошторола. Тап ул донъяға Ҡытай Республикаһының барлыҡҡа килеүе хаҡында хәбәр итә. 1937 йылдың ғинуарында «Хун Чжун шэ» агентлығы «Синьхуа тунсюньшэ» («Яңы Ҡытай») тип үҙгәртелә. 1949 йылда Ҡытай Халыҡ Республикаһы ойошторолғандан алып «Синьхуа» — дәүләт мәғлүмәт агентлығы.
Агентлыҡтың штаб-фатиры Пекинда урынлашҡан. Ҡытай биләмәһендә уның 33 хәбәрселәр бюроһы асылған. 160-тан ашыу сит ил бүлексәләре бар, төрлө илдәрҙә 2500-ҙән ашыу үҙ хәбәрселәре, фотографтар һәм операторҙар эшләй. Ҡытай теленән тыш, мәғлүмәттәр инглиз, француз, рус, испан, ғәрәп, португал һәм япон телдәрендә бирелә. 1997 йылдың ноябренән «Синьхуа» мәғлүмәттәре рәсми рәүештә интернет аша тарала. Рус телендәге редакция 1956 йылдың октябрендә ойошторола. «Синьхуа» агентлығы 100-ҙән ашыу илдең мәғлүмәт агентлыҡтары һәм башҡа киң мәғлүмәт саралары менән мәғлүмәт алмашыу хаҡында килешеүҙәр төҙөгән. «Синьхуа» 20-нән ашыу гәзит-журналдар сығара. Агенствола Ҡытайҙың ҙур фотолар архивы бар. Уның коллекцияһында 2 миллион тарихи фотоһүрәттәр тупланған.


text:
Бөрйәндән Күбекмай һәм үлән сәйеМалсылыҡ үҫешкәнгәлер, халҡыбыҙға хас булған аҙыҡ-түлек араһында һөт ризыҡтары ҙур урын биләй. Милли ризығыбыҙ күбекмай – тағы бер шифалы тәғәм. Ап-аҡ булып күбеп кенә торғанға ла ул күбекмай тип атала. Ашҡаҙаны ауыртҡан, ашауҙан яҙған кешегә ул...
Бөрйәнсә төшкө ашБөрйән районы гүзәл заттарын берләштергән «Бәйләнештә» сайтының «Нәзәкәт» төркөмө төрлө бәйгеләр, марафондар, акциялар ойоштороп тора. Төркөм янында камиллыҡ мәктәбе эшләй, осрашыуҙар, оҫталыҡ дәрестәре, ҡатын-ҡыҙҙарға файҙалы лекциялар ҙа үткәрелә....
Ҡаҙ ҡанаты ҡат-ҡат була...Октябрь-ноябрь айҙарында ҡаҙ өмәләре гөрләп үтә. Борондан килгән күркәм йолабыҙ бөгөнгә тиклем һаҡланған. Ҡаҙ өмәһе – ҡошто салып таҙартыу ғына түгел, матур итеп аралашыу, күңел асыу, тәжрибә уртаҡлашыу, үҙеңде күрһәтеү өсөн мөмкинлек тә ул. Ҡаҙҙың...
Йәне моңдоң күңеле туң булмайМиләүшә ханымды тыңлап, һүҙ көсөнә хайран ҡалам. Бала сағында әсәһенән Өфөгә ебәреүен үтенгән һайын ғәзизе, сабыр ит, ер сигенә лә етерһең әле, тиер булған. Ысынлап, яҙмыш уны уйламаҫтан алыҫтарға илтә. Ә йәшлегендә, игеҙәктәре тыуғас, малайға Юлай...
Иң боронғо тәғәмебеҙ – ҡоротИфрат шифалы ризығыбыҙ ҡороттоң файҙалы яҡтары һанап бөткөһөҙ. Ул аҡһымға, углеводтарға, төрлө ферменттарға, микроэлементтарға, витаминдарға бай. Ҡорот менән ашағанда, майлы аш та ҡурҡыныс түгел. Һалҡын тейгәндә ҡоротлап-борослап эҫе һурпа эсеү...
ТАУ ЙЫУАҺЫНАН БӨЙӨРӨКМайҙа һәр үлән дә шифа, тиҙәр. Эйе, уларҙың дауалау һәләтен өйрәнеп, тормошта ҡулланыу ғына кәрәк. Йәшкелт кенә булып морон төрткән үләндәрҙең күбеһе ашау өсөн дә яраҡлы бит. Бөгөн Миңлегөл ТАЙСИНА йыуанан бөйөрөк бешереү серҙәре менән уртаҡлаша. ...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Рөстәм Хәмитов Рөстәм Мәрҙәновты Башҡортостандың Премьер-министры итеп тәғәйенләү тураһындағы указға ҡул ҡуйҙыФото: Олег Яровиков
Рөстәм Хәмитов Рөстәм Мәрҙәновты Башҡортостандың Премьер-министры итеп тәғәйенләү тураһындағы указға ҡул ҡуйҙы
Рөстәм Хәмитов Рөстәм Мәрҙәновты Башҡортостандың Премьер-министры итеп тәғәйенләү тураһындағы указға ҡул ҡуйҙыФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 26 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова, Артур Басиров/.
Рөстәм Мәрҙәнов республика Хөкүмәте Премьер-министры вазифаһына тәғәйенләнде. Уның кандидатураһын төбәк Дәүләт Йыйылышының пленар ултырышында Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов тәҡдим итте. Республика парламенты депутаттары тәҡдимде хупланы. Рөстәм Хәмитов депутаттар алдында Рөстәм Мәрҙәновты республика Премьер-министры итеп тәғәйенләү тураһындағы указға ҡул ҡуйҙы.
Яңы тәғәйенләнгән Премьер-министр кешелек потенциалын үҫтереү төп өҫтөнлөк буласағын һыҙыҡ өҫтөнә алды. «Республика Башлығының Мөрәжәғәтнамәһендә билдәләнгән маҡсаттарға ирешеү өсөн белемемде, көсөмдө һәм тәжрибәмде ҡулланырға һүҙ бирәм», — тине ул.
Рөстәм Хәбиб улы Мәрҙәнов 1964 йылда Өфөлә тыуған. Өфө дәүләт авиация институтын тамамлаған. Иҡтисад фәндәре кандидаты. 2013 йылдан — Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары. Ошо вазифала ул Финанс министрлығы, Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығы, Иҡтисади үҫеш министрлығы һәм башҡа ведомстволарҙың эшмәкәрлеген күҙәткән.


text:
Өфөлә «Үлемһеҙ полк» акцияһында 50 меңдән ашыу кеше ҡатнаштыФото: Олег Яровиков
Өфөлә «Үлемһеҙ полк» акцияһында 50 меңдән ашыу кеше ҡатнашты
Өфөлә «Үлемһеҙ полк» акцияһында 50 меңдән ашыу кеше ҡатнаштыФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 10 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
9 майҙа Өфөлә «Үлемһеҙ полк» дөйөм Рәсәй акцияһы 50 меңдән ашыу кешене берләштерҙе. Өфөләр һәм баш ҡала ҡунаҡтары, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан һалдаттарҙың фотоһүрәттәрен тотоп, Октябрь проспектынан үтте. Тамашасылар менән бергә сарала 51 меңдән ашыу кеше ҡатнашты, тип хәбәр иттеләр Өфө хакимиәтенең матбуғат хеҙмәтендә.
Өфөләге «Үлемһеҙ полк» колоннаһын Бөйөк Ватан һуғышында совет халҡының һәм Ҡораллы Көстәренең фашистик Германияны еңеү символы булған Еңеү байрағының күсермәһе етәкләне.
Рәсәйҙең дәүләт реликвияһы артынан сарала ҡатнашыусылар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының өс флагын, Өфө Үлемһеҙ полкы байрағын күтәреп үтте.
Алдан хәбәр ителгәнсә, тантаналы маршты Башҡортостан юлдаш телевидениеһы тура эфирҙа күрһәтте. Бынан тыш, патриотик акцияла телеканал хәбәрселәре лә ҡатнашты, улар тура эфир барышында сарала ҡатнашыусылар менән аралашты.


text:
Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған артисы (1969)
РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1975)
РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1981)
Башҡорт АССР-ның Б.Йосопова исемендәге Театр эшмәкәрҙәре созы премияһы лауреаты (1981)
СССР-ҙың халыҡ артисы (1990)
С. Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1976)
Өфө ҡалаһының почетлы гражданы
З.Исмәғилев исменедәге Өфө дәүләт сәнғәт институты профессоры
Рәсәй Мәҙәниәт министрлығының "Мәҙәниәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн" билдәһе (2000)
Салауат Юлаев ордены (2007)
Рәсәйҙең Почет Ордены кавалеры (2012)
Халыҡтар Дуҫлығы ордены (2016)
1959 йылда А.В. Луначарский ис. дәүләт театр сәнғәте институтының ( ГИТИС) Башҡорт студияһын тамамлағандан һуң Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры труппаһына ҡабул ителә.


text:
Нью-Йорк фонд биржаһы асыла ебәрергә мөмкин Биткоин сауҙа платформаһы
Төп компания Нью-Йорк фонд биржаһында сауҙа онлайн платформа эшләй, уларҙың һатып алыу һәм инвесторҙарҙың ҙур ярҙамын тота Биткойный, хат буйынса мәғлүмәт һәм документтар ҡарап нью-Йорк Таймс дүрт кеше тураһында һөйләне һәм тырышлыҡ, билдәһеҙ, сөнки алда тағы ла пландары бар..
Был ай блокчейн сервис ебәреү өсөн платформа сифаты Oracle
Гигант Софтверный Oracle-былар барыһы әҙер булғас, үҙең башлап ебәреү өсөн был ай сифатын белдерә блокчейн сервис платформа.. Фрэнк Сюн, Оракул’вице-президент областных хеҙмәттәр төркөмө блокчейн, асыу килгәндә әйтә, тип кеүек эре фирмалар йәлеп итеүгә йүнәлтелгән, сөнки ҙур булмаған һәм фирмаһы, ценообразование килешеү күләме менән бәйле. .
Конкурс ҡағиҙәләре криптовалюта массаһы судҡа мәскәү инә.
Суд ҡарары сиктәрендә мәскәү индерергә бурыслы банкрот криптовалютный кош’мөлкәтте ы, кош танылған’ ' s һәм милек фондын асҡысы.. Мәсьәлә, бәлки, юҡ һәм булыуы йәки хужаһын идентификациялау асҡыстары крипто кошо. Суд ҡарары, йәғни идентификациялау һәм мөмкин, тип асҡыстарын тапшырырға бурыслы булырға тейеш сиктәрендә’мөлкәтте ы.


text:
Һаҡсыллыҡ – күркәм сифат
Журнал уҡыусыларға ул бер нисә үҙенсәлекле рецебын тәҡдим итте.
Орлоҡтан тәмләткес
Һарымһаҡ тигәндән, күптәр уны йыйып алғас, һабағын, орлоғон ташлай. Мин һарымһаҡ орлоғонан ҡышҡылыҡҡа йәшел тәмләткес әҙерләйем. Ашҡа һалып та, иткә ҡушып та, икмәккә һылап та ашарға була. Аппетитты ла күтәреп ебәрә. Һарымһаҡ орлоғон, кишер, укропты ит турағыстан үткәрәһең дә, самалап тоҙ ҡушаһың. Бәләкәй банкаларға тултырғас, бер ҡалаҡ көнбағыш майы өҫтәргә. Бындай тәмләткесте мотлаҡ һыуытҡыста һаҡларға кәрәк.
Гөлназдан тағы ла бер нисә «сер»:
*Манты, билмән ҡамырына аҙ ғына көнбағыш майы ҡушам. Ҡамыр тәмлерәк тә, һығылмалыраҡ та була.
*Ашҡа тип әҙерләгән ҡоротҡа туралған укроп ҡушып йомарлап туңдырам. Ике тәмләткестең бергә булыуы бик уңайлы.
*Татлы бәлеш бешергәндә әҙер ҡамырҙы ике өлөшкә бүлеп, ҙурырағын табаға йәйеп һалғас, манный ярмаһы, кеҫәл йә картуф крахмалы һибергә кәрәк. Шунан һуң туралған алма, ҡарағат йәки башҡа емеш һалабыҙ, аҙаҡ ҡына мул итеп шәкәр һибәбеҙ. Ошолай эшләгәндә эслектең һуты ағып сыҡмай.
*Аҡ май йәки маргарин ҡушып ҡамыр баҫҡандан һуң, бер ваҡытта ла тышҡы ҡағыҙын ташламайым. Шуның менән табаның эсен майлайым.
Гөлназ Ишемғолованың башҡа төрлө файҙалы кәңәштәре журналдың 10-сы һанында.
Теги:


text:
1887 йыл
1887 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Фәррәх Дәүләтшин — Башҡортостандың халыҡ сәсәне (1944).
- 12 март — Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы, яҙыусы, революционер. Хеҙмәт Геройы (1932).
- 11 апрель — Дәүләткилдиев Ҡасим Сәлиәсҡәр улы, башҡорт совет рәссамы, СССР художниктар Союзы ағзаһы, башҡорт рәссам сәнғәтенә нигеҙ алыусы.
- 22 август — Солтанов Вәсим Хафиз улы, XX быуат башы яҙыусыһы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 501
ЕН, башҡ. мифологияһында кешегә бәхетһеҙлек килтереүсе яуыз көс. Исламға тиклемге инаныуҙарҙа йыш ҡына дейеү, бәрейгә оҡшаған исемһеҙ йән эйәһе итеп күҙаллана. Ҡөрьәнгә ярашлы, Алла уны төтөнһөҙ уттан кеше ҡиәфәтенә инә ала торған зат итеп яралтҡан. Е., ислам динен ҡабул итеп, изгелектәр ҡыла торғандарға һәм, кешеләрҙе юлдан яҙҙырып, ауырыуҙарға дусар иткән иманһыҙҙарға бүленә. Шайтан айырыуса яуыз Е. һанала. Е. яуызлығын һыҙыҡ өҫтөнә алып, башҡорттар уны Е.‑шайтан, Е.‑бәрей, Е.‑зәхмәт тип атай. Төрлө ҡиәфәттәрҙә кәүҙәләнгән: кеше йәки хайуан (йышыраҡ эт, һыйыр, бесәй йәки ат), күренә торған мәшәҡәттәр, донъяны тултырған ваҡ заттар һ.б. Е. ауырыуҙарҙың (нервыпсихика зарарланыуы, фалиж һуғыу һ.б.) һәм, уның м‑н осрашҡандан һуң, хатта үлемдең дә сәбәпсеһе һаналған. Е. теймәһен өсөн, ҡояш байығас, йыуынты һыу түгергә, ул төйәк итә торған урындарҙа (емерек иҫке йорттар, сүп соҡорҙары, көл, тиреҫ өйөмдәре янында) йөрөргә, ҡатынҡыҙ һәм бала-сағаға тышҡа сығырға, ризыҡтың өҫтөн япмай ҡалдырырға ярамаған, ишекте төнгөлөккә “бисмилла” уҡып бикләргә ҡушылған. Кеше сырхауға тарыһа, “Е. ҡағылған”, “Е. һуҡҡан”, тиер булғандар. Ундай кешене “енле кеше” тип йөрөткәндәр. Хөрәфәттәр б‑са, Е. ҡыуғас ҡына был кеше һауыға, тип иҫәпләгәндәр. Дауалау шаман ҡамлауына оҡшаш булған йәки аш м‑н алдаштырып сығарыуҙан торған (имсе ауырыу эргәһенә аҙыҡ ҡуйған һәм, Е. унан ауыҙ итергә саҡырып, доға уҡыған, шунан, Е. саҡыра-саҡыра, ашлы һауытты алып, уны йорттан алыҫҡа, кешеһеҙ урынға илткән, үҙе башҡа юлдан әйләнеп ҡайтҡан). Е. т‑да сюжеттар башҡ. фольклорында киң таралған: ул егеттәрҙе һәм ҡыҙҙарҙы бикләп тота (“Урал батыр”, “Алдар менән Зөһрә” эпостары), бөтә тереклекте ашап бөтә (“Таҙ һәм ен апай” әкиәте) һ.б., ш. уҡ ваҡытта, аҡылға ултыртылғас, кешегә ярҙам итә һәм уның теләктәрен үтәй (“Тылсымлы балдаҡ”, “Сүл аты” әкиәттәре). Башҡорт телендә Е. һүҙе булған фразеологизмдар (ҡара: Фразеология) һаҡланған: “Е. балаһы” (шуҡ бала т‑да), “Е. мутлығы”, “Е. туйы” (шаушыулы, тәртипһеҙ төркөм т‑да), “Е. алмаштырған” (илаҡ, көйәҙ бала т‑да).
Әҙәб.: Пиотровский М.Б. Коранические сказания. М., 1991; Сулейманова М.Н. Доисламские верования и обряды башкир. Уфа, 2005.
М.Н.Сөләймәнова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 606
ЕЙӘНСУРИН Ғәҙелша Дәүләт улы [1894 й. окт., Ырымбур губ. ш. уҡ исемле өйәҙе Буҫтыбай а. (БР‑ҙың Күгәрсен р‑ны) — 27.11.1937, Өфө], дәүләт эшмәкәре. Беренсе донъя, Граждандар һуғыштарында һәм 1920 й. совет-поляк һуғышында ҡатнашыусы. 1906—10 йй. Ырымбур өйәҙенең Сәйетҡол урыҫ-башҡ. уч‑щеһында уҡыған. 1912 й. алып Ырымбур ҡ. типографияһында, 1918 й. — Ырымбур өйәҙенең 2‑се Ҡара-Ҡыпсаҡ улус идараһында Ҡыпсаҡ кантон башҡармаһында эшләй. 1919 й. башлап Башҡорт айырым кавалерия бригадаһында эскадрон ком. булып хеҙмәт итә. 1921 й. алып АСБР Хәрби эштәр ХК‑ның (Стәрлетамаҡ ҡ.) конвой командаһы, һуңыраҡ Башҡ‑н ғәҙәттән тыш комиссияһының тәфтиш эштәрен ҡарау бүлексәһе нач., 1923 й. башлап Йылайыр кантоны милицияһы нач. ярҙамсыһы, 1925 й. — БАССР Баш судының Йылайыр һәм ТамъянҠатай кантондары б‑са вәкиле, 1926 й. — Арғаяш кантоны прокуроры. 1928 й. алып БАССР прокуроры ярҙамсыһы, 1929 й. — БАССР-ҙың Баш суды рәйесе. 1931 й. башлап 17‑се Дәүләт төҙөлөш тресының идарасы урынбаҫары, һуңынан “Ураллесстрой” тресының Башҡ‑н төҙөлөш контораһы начальнигы. 1934 й. алып БАССР коммуналь хужалығы халыҡ комиссары. 1‑се Бөтә Рәсәй мосолман съезы, 1‑се Бөтә Рәсәй мосолман хәрби съезы (ҡара: Мосолман съездары) делегаты. Ҡыҙыл Байраҡ орд. м‑н бүләкләнгән (1922). 1937 й. репрессиялана, атыла. 1956 й. аҡлана.
Әҙәб.: Вәлишин Р. Он вернулся к нам //Трудный путь к правде. Уфа, 1997; Кугарчинский район. Вехи и судьбы. Уфа, 2000.
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Әс-сәләмү-ғәләйкүм үә рәхмәтул-лаһи үә бәрәкәтүһ, хөрмәтле ҡәрҙәштәр! 11 декабрҙә, иншаллаһ, Аллаһ Тәғәләнең иң һөйөклө рәсүле, пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм донъяға килгән Мәүлит кисе билдәләнә. Мосолман донъяһында ҙур әһәмиәткә эйә ул. Был кистә, шулай уҡ тотош Мәүлит айында Ҡөрьән мәжлестәре үткәреү, Пәйғәмбәребеҙгә салауат әйтеү, мохтаждарға, етемдәргә ярҙам итеү сауаплы ғәмәл һанала.
Әс-сәләмү-ғәләйкүм үә рәхмәтул-лаһи үә бәрәкәтүһ, хөрмәтле ҡәрҙәштәр! 11 декабрҙә, иншаллаһ, Аллаһ Тәғәләнең иң һөйөклө рәсүле, пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм донъяға килгән Мәүлит кисе билдәләнә. Мосолман донъяһында ҙур әһәмиәткә эйә ул. Был кистә, шулай уҡ тотош Мәүлит айында Ҡөрьән мәжлестәре үткәреү, Пәйғәмбәребеҙгә салауат әйтеү, мохтаждарға, етемдәргә ярҙам итеү сауаплы ғәмәл һанала.
Нурмөхәмәт хәҙрәт НИҒМӘТУЛЛИНды юбилейы менән ҡайнар ҡотлайбыҙ!Ҡотлауҙар » Юбилейҙар // 9-12-2016, 20:28
Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуға 100 йыл, Башҡорт автономияһына нигеҙ һалыусы, башҡорт халҡының арҙаҡлы улы, йәмәғәт эшмәкәре, шәрҡиәтсе ғалим Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың тыуыуына 126 йыл тулыуға арналған түңәрәк өҫтәлдә Сибай ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары Г.Ә.Ишемғолова, ҡала мәҙәниәт бүлеге начальнигы Э.Ғ.Кирәйева, Сибай ҡалаһының башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары, тарих уҡытыусылары, Сибай ҡала башҡорттарының ҡоролтай ағзалары, БДУ-ның Сибай институты студенттары һәм Сибай гимназия-интернатының уҡыусылары ҡатнашты.
“Башҡортостан Башлығының Мөрәжәғәтнамәһе — хеҙмәт кешеһенә иғтибар һәм ихтирам билдәһе”Сәйәсәт // 9-12-2016, 12:00
Бөгөн Башҡортостандың бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 36-сы ултырышы булды. Уның эшендә Республика Башлығы Рөстәм Хәмитов, Парламент Рәйесе Константин Толкачев, Башҡортостандың дәүләт власы һәм урындағы үҙидара органдары етәкселәре, Рәсәйҙең Федерация Советы ағзалары һәм Дәүләт Думаһы депутаттары, республиканың Йәмәғәт һәм Йәштәр палаталары, суд һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары, йәмәғәт һәм дин ойошмалары вәкилдәре ҡатнашты.
Рәшит КӘЛИМУЛЛИНды 60 йәшлек юбилейы айҡанлы ҡайнар йөрәктән ҡотлайбыҙҠотлауҙар » Юбилейҙар // 9-12-2016, 02:59
Республика психотерапия клиник үҙәгенең штаттан тыш төп белгесе, психология фәндәре кандидаты Ирина Хох менән ошо мәсьәләләр хаҡында әңгәмә ҡорҙоҡ.
Тыуған ерҙең туҙаны ла... ҡәҙерлеме? йәки Ҡытайҙы яулаған яҡташ хаҡындаБашҡорт донъяһы // 9-12-2016, 02:57
Кем ул һин, Фәриҙә? Заманында, төрлө ижтимағи-сәйәси сәбәптәр арҡаһында һәм йәшлек ҡыҙыҡһыныуын еңә алмайынса, тыуған еренән, ил-ҡәүеменән айырылып сығып киткән, ҡасандыр ҡанаты нығынып етмәгән ҡошсоҡтан бөгөн ирекле осҡан талымһыҙ ҡошҡа әүерелгән бер затмы? Башҡорт рухын күңелендә тап төшөрмәй һаҡлаған, шул уҡ ваҡытта башҡаларҙың тарихына, мәҙәниәтенә, теленә оло хөрмәт менән ҡараған тынғыһыҙ күңелле, киң ҡарашлы милләттәшме? Әллә иң матур йылдары сит ҡәүемдәрҙә үтһә лә, бар булмышы менән тамырҙарына тартылған, кендек ҡаны тамған ерен һағынған алдынғы ҡарашлы замандашмы? Биографик мәғлүмәттәргә килгәндә, Фәриҙә Айытбаева – Әбйәлил һылыуы, Төркиәләге Мәрмәр университетының киң мәғлүмәт саралары факультеты магистратураһын тамамлаған, башҡорт, рус, төрөк, инглиз, ҡытай телдәрендә иркен аралаша, Гуанчжоу ҡалаһында йәшәй, Ҡытай сауҙа фирмаларының береһендә экспорт буйынса менеджер булып эшләй.
Киләһе йыл “Башҡортостан” гәзите үҙенең 100 йыллығын билдәләйәсәк. Бер быуат буйы башҡорт халҡының көндәлек тарихын теркәп, һөйөнөс һәм көйөнөстәрен байҡап барған гәзит милләтебеҙҙең ысын мәғәнәһендә рухи байлығы булып тора. Ә, бәлки, хәҙер ул да, башҡа ваҡытлы баҫмалар ҙа рухи байлыҡ тип иҫәпләнмәйҙер? Ғөмүмән, нимә ул бөгөнгө матбуғат? Юбилей алдынан, әйҙәгеҙ, шул турала һөйләшеп алайыҡ. Маҡсатыбыҙ – милли матбуғатҡа ҡарап, халыҡтың бөгөнгө кимәлен дә баһалау. Ауыр һәм игелекһеҙ маҡсат. Ә шулай ҙа...
2014 йылдың 8–10 авгусында Венгрияның Кесе Кумания өлкәһендә уҙғарылған V Бөтә донъя төрки халыҡтары ҡоролтайында күтәрелгән мәсьәләләр рәтендә рун яҙмаларын өйрәнеү һәм пропагандалау ҙа булды. Мадъярҙар араһында был өлкәнең халҡы төркиҙәргә хас үҙенсәлектәрҙе нығыраҡ һаҡлай алған. Улар үҙҙәренең ата-бабалары тип боронғо ҡомандарҙы билдәләй. Венгр ғалимдары Йозеф Торма, Дьюла Мессарош, Конгур Мандоки, Тибо Тод, Дюне Лемех һәм башҡалар мадъярҙарҙың төп өлөшөнөң сығышын Иҙел-Урал төбәгенә бәйләй.