text:
- Подробности
- Просмотров: 508
ИЛЬЯ ПӘЙҒӘМБӘР ҠАТЫН‑ҠЫҘҘАР МОНАСТЫРЫ (3-сө класлы). 1860 й. Минзәлә ҡ. 19 б. 30‑сы йй. барлыҡҡа килгән келейница‑черничкалар общинаһын үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә нигеҙ һалына. Нигеҙ һалыусыһы – Евгения (Е.Ф.Собина). Монастырь ҡарамағында 4 сиркәү була. Таштан һалынған Вознесение сиркәүе монастырь ихатаһының тышында урынлашҡан була, 1878 й. изгеләндерелә; 3 өҫтәле була: төп өҫтәл – Раббы Олғашыуы хөрмәтенә (1878 й. изгеләндерелә), приделдағыларында – “Гонаһлылар өсөн юллаусы” Божья Матерь иконаһы хөрмәтенә (1880) һәм изге Серафим Саровский хөрмәтенә (1903). Тихвин Божья Матерь иконаһына арналған ҡапҡа башы сиркәүе, таштан (1865 й. изгеләндерелә; мәхәллә сиркәүе булараҡ эшләй); 3 өҫтәле була: төп өҫтәл – Тихвин Божья Матерь иконаһы хөрмәтенә, приделдағылары – Святитель һәм Чудотворец Николай һәм изге Архангел Михаил хөрмәтенә. Монастырь зыяратында урынлашҡан Илия пәйғәмбәр сиркәүенең (1799) Илия Пәйғәмбәр хөрмәтенә өҫтәле була. Минзәләнән 5 саҡрымда монастырь дачаһында урынлашҡан Преображение сиркәүенең (1877 й. изгеләндерелә) Раббы Преображениеһы хөрмәтенә өҫтәле була. Монастырь комплексы таш стена м‑н уратып алына. Монастырҙа Божья Матерь мөғжизәле (Почаев) иконаһының 1902 й. епископ Антоний III тарафынан бүләк ителгән күсермәһе һаҡлана. 1869 й. 9 монахиня һәм 41 послушница йәшәй, 1918 й. – очкоға ярашлы, 64 һәм 323. 1918 й. И.П.ҡ.‑ҡ.м. 821 дисәтинә ере була. Мал ҡураһы, умарталыҡ, йәшелсә һәм емеш баҡсаһы, ғибәҙәт ҡылыусылар өсөн ҡунаҡхана, икона төшөрөү, алтын еп м‑н тегеү, шәм етештереү, балта эштәре, тегеү, аяҡ кейеме тегеү, төпләү, фото төшөрөү, просфора бешереү оҫтаханалары, тәғәмхана, икмәкхана, яҡынса 20 торлаҡ һәм хужалыҡ ҡаралтыһы була. Монастырь хәйриә һәм аң‑белем таратыу эше м‑н шөғөлләнә: сиркәү-мәхәллә мәктәбе, етем балалар һәм оло йәштәге ҡатындар өсөн түләүһеҙ ашхана м‑н фәҡирҙәр торлағы була. Беренсе донъя һуғышы йылдарында монастырь бинаһында лазарет, 16 һалдат балаһы өсөн приют эшләй; һалдаттарға кейем тегеүгә 1000 аршын етен тотонола, урындағы халыҡҡа матди ярҙам күрһәтелә. 1920‑се йй. башында а.х. артеле итеп үҙгәртеп ҡорола, ләкин ҡорамдарҙа ғибәҙәт ҡылыу дауам иттерелә. 1926 й. рәсми рәүештә ябыла, 1929 й. юҡ ителә. Игуменья һәм монахинялар репрессиялана. Настоятельницалары: игуменьялар Евгения (1860 й. алып), Филарета (1886 й. алып), Нина (Парфенова; 1905 й. алып), Маргарита (1917 й. алып), Нина (Лихачева; 1918—29).
Әҙәб.: Егоров П. Мензелинский Пророко-Ильинский монастырь и его игуменья преподобномученица Маргарита //Русские монастыри. Приуралье. Новомосковск; М., 2006.
Ю.Н.Сергеев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 705
ИҘРИСОВ Фәрит Фәтих улы (12.7.1954, Ырымбур ҡ.), дирижёр. БР‑ҙың халыҡ артисы (1997). Мәскәү консерваторияһын тамамлағандан һуң (1980, В.С.Петров класы) 1985 й. тиклем Ульяновск юғары хәрби команда элемтә уч‑щеһы оркестры дирижёры, 1986—99 йй. Өфө юғары хәрби авиация лётчиктар уч‑щеһы оркестрының художество етәксеһе һәм дирижёры. 2000—02 йй. Рәсәйҙең Ҙур театрында стажировка үтә (етәксеһе М.Ф.Эрмлер). 2002 й. алып — БДОБТ, бер үк ваҡытта 2004—10 йй. БР‑ҙың Милли симфоник оркестры дирижёры һәм 2011 й. тиклем ӨДСИ уҡытыусыһы. Юғары хәрби авиация лётчиктар училищеһы оркестрын ойоштороусы. Дәүләт гимны, 60‑тан ашыу оркестр (“Байрам маршы”, “Киске Өфөлә”) һәм фп. (“Башҡорт полькаһы”, “Ноктюрн”) пьесалары, башҡ. шағирҙары һүҙҙәренә ижад иткән 40‑ҡа яҡын йыр һәм романс авторы, башҡ. композиторҙары әҫәрҙәрен, башҡ. халыҡ көйҙәрен тынлы һәм симфоник оркестр өсөн эшкәртә. РФ Ҡораллы Көстәренең штаттағы хәрби оркестрҙарының начальниктары — хәрби дирижёрҙары конкурсы лауреаты (Өфө, 1991, 1992).
Э.Ә.Әхмәтшина
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Әкиәт «Алтын сабаҡ»
Әкиәт «Алтын сабаҡ»
Борон-борон заманда йәшәгән, ти, бер ҡарт менән бер ҡарсыҡ. Былар бик олоғайғандар, бала-сағалары булмаған. Ҡарт менән ҡарсыҡ балыҡ аулап тамаҡ аҫрағандар. Бер көндө ҡартҡа бер алтын балыҡ эләгә. Балыҡ телгә килә лә ҡартҡа былай тип әйтә:
— Һин мине үҙең ашама, башымды бейәңә ашат, кәүҙәмде ҡарсығыңа ашат, ҡойроғомдо этеңә бир.
Ҡарт балыҡтың әйткәнен эшләй. Алтын балыҡты алып ҡайта ла башын алты йәшәр бейәһенә, кәүҙәһен етмеш йәштәрҙәге ҡарсығына ашата, ҡойроғон этенә ташлай. Әбей шунда уҡ гоманлы була, бейә ҡолонға, эт көсөккә ҡала. Күп тә үтмәй, әбей ике ир бала, бейә ике ҡолон, эт ике көсөк килтерә. Малайҙарҙың баштары алтын, арт һандары көмөш, ти. Ҡолондарҙың ялдары алтын, ҡойроҡтары көмөш, ти. Көсөктәрҙең дә баштары алтындан, ҡойроҡтары көмөштән, ти.
Бабай ҡыуанысынан ни эшләргә белмәй, ти. Малайҙарҙы тәрбиәләп үҫтерә. Малайҙар бик бәһлеүән булып үҫәләр. Дүрт-биш йәштәрендә урамдағы оло кешеләрҙе тәгәрәтә һуғалар ҙа ҡуялар. Бала-сағаларҙы үлтерә һуҡҡан саҡтары ла булғылай. Малайҙар ололарға йәбешә башлағас, ауыл халҡы быларҙы нисек тә булһа ситкә олаҡтырырға, ауылдан тайҙырырға уйлаша. Бер көндө батшаға хәбәр итәләр:
— Бер ҡартта ике бала бар, үҙ яныңа алһаң ине. Балаларҙың баштары алтын, арт һандары көмөш,— тиҙәр.
Батша малайҙарҙы үҙ тәрбиәһенә ала. Аттары менән эттәре лә малайҙарға эйәреп баралар. Батша быларҙы уҡыта, һуғыш һәнәрҙәрен өйрәтә, алтын эйәр менән алтын ҡылыс биреп ҡуя. Малайҙар ҙурайып китәләр, тәүҙә күренгәне оло булып иҫәпләнә.
Ун ете йәшкә еткәндә егеттәрҙең олоһо төш күрә. Төшөн энеһенә һөйләй:
— Ҡайҙалыр бер батшалыҡта батша ҡыҙын аждаһа ашарға тейеш икән. Кем дә кем ҡыҙҙы аждаһанан һаҡлап ҡала, ҡыҙ шуныҡы икән. Ҡыҙҙы һаҡларға килгән егеттәр сират торалар икән.
Егеттәрҙең олоһо төшөн юллап китергә була. Киткән саҡта алма ағасының бер ботағына бәкеһен сәнсә лә, аҫтына табаҡ ултыртып, энеһенә былай тип әйтә:
— Бәкенән һәр ваҡыт бал тамыр: миңә берәй хәл булһа, ҡан тамыр. Шул ваҡытта мине эҙләп сығырһың,— ти.
Егет ҡалаға барып етә. Бер әбейҙән фатир һорай. Был ярлы ғына әбей икән.
— Юҡ, балам, мин бик ярлымын, һине фатирға төшөрә алмайым. Тамағыңды туйҙырырлыҡ рәтем юҡ,— ти.
— Мин үҙем ярлы балаһымын, юҡҡа борсолма, инәй,— тип егет әбейҙә ҡала.
Ҡалала бөтә ергә ҡара тыу эленгән була. Егет әбейҙән:
— Инәй, ни эшләп бөтә ергә ҡара тыу эленгән? — тип һорай.
— Беҙ аждаһанан һыу алабыҙ, шул һыу өсөн аждаһа көн дә бер ҡыҙҙы сиратлап алып китеп тора.
Бөгөн аждаһаға батша ҡыҙын апаралар. Шул көйөктән ҡара тыу эленгән,— ти әбей.
— Ҡыҙҙы алып киткәндә мине уятырһың,— ти ҙә егет йоҡларга ята. Бер ваҡыт музыка уйнай башлай, ҡыҙҙы аждаһаға тип алып сығалар. Әбей егетте уята-уята, уята алмай. Әбей ни эшләргә белмәй торганда, егеттең аты тибенергә тотона. Ат бер тибә — өй һеңгерләп китә; ике тибә — ер һеңгерләй; өс тибә — күк күкрәй. Егет уянып килеп тора ла әбейгә:
— Ниңә уятманың? Ҡыҙҙы ҡасан алып киттеләр? — тип һорай.
— Уятһам да, уянманың. Ҡыҙҙы күптән алып киттеләр,— ти әбей.
Егет атын менә лә ҡыҙ эргәһенә саба. Барһа,— бер ҙур диңгеҙ, яр ситендә биш мөйөшлө ҙур йорт; ҡыҙ йортҡа, ҡасмаһын тип, бәйләнеп ҡуйылған. Егет атын ҡуя ла ҡыҙ эргәһенә бара.
— Зинһар, егет, яҡын килмә, аждаһа икәүебеҙҙе лә ашар, үҙем генә ашалайым,— ти ҡыҙ.
— Юҡ,— ти егет,— һинең урыныңда мин ҡалам, һин ат ҡашына барып көтөп тор,— ти ҙә егет ҡыҙҙы бәйҙән ыскындыра. Ҡыҙ ат янына китә. Күп тә үтмәй, аждаһа килә. Егетте күрә лә аждаһа:
— Һай-Һай, сират үҙенең ҡыҙына еткәс, батша ниндәй матур егетте килтереп ҡуйған. Бының ите лә тәмлелер әле,— ти.
— Кемдеке тәмлерәктер бит, әллә минеке, әллә аждаһаныҡы, самалашырбыҙ,— ти егет.
— Бирешмәбеҙ,— ти аждаһа,— минең баш өсәү.
— Теләһә ҡырҡ булһын!
Егет менән аждаһа алыша башлайҙар. Алыша торғас, егет аждаһаның өс башын да алтын ҡылысы менән ҡырҡып төшөрә лә ҡумарылған ағас аҫтына тыға, ә кәүҙәһен тураҡлап, ҙур өс әрҙәнә итеп өйөп ҡуя. Ҡыҙ егеткә үҙенең исемле балдағын бирә лә, былар ҡайтып китәләр. Ҡалаға еткәс, айырылышалар. Ҡыҙ өйөнә ҡайтып ингәс тә, батша бөтә ҡалаға ҡыҙыл тыу элергә ҡуша.
Егет әбейҙең өйөнә ҡайта. Ҡайта ла әбейҙән:
— Мин ҡыҙҙы күрә алманым, ниңә ҡалаға ҡыҙыл тыу элгәндәр? — тип һорай.
— Батша, алтын биреп, ҡыҙын аждаһанан алып ҡалғандыр. Берәй ярлының балаһы булһа, аждаһа әллә ҡасан ашаған булыр ине инде, һөйәктәрен дә таба алмаҫтар ине,— ти әбей.— Ҡыҙының ҡотолоу шатлығынан батша байрам итергә бойорған.
Егет йоҡларға ята. Иртәгеһен торһа, ҡалала тағы ла ҡара тыу эленгән.
— Ни эшләп бөгөн ҡара тыу элгәндәр? — тип һорай егет әбейҙән.
— Батша ҡыҙын алты башлы аждаһаға алып китергә тейеш. Аждаһа батшаға: «Ҡыҙыңды ашарға килтермәһәң, бөтә батшалығыңды туҙҙырам»,— тип ҡағыҙ ебәргән,— ти әбей.
— Ҡыҙҙы алып киткән саҡта мине уятырһың әле,— ти ҙә егет йоҡларга ята. Күп тә үтмәй, музыка уйнай башлай, ҡыҙҙы алып китәләр. Әбей егетте уятып-уятып ҡарай,— уята алмай. Шунан егеттең эте ишекте тырнап килеп инә лә аяғынан тешләп уята. Егет һикереп килеп тора ла, атына атланып, ҡыҙ артынан китә. Барып етһә, ҡыҙ әлеге өйгә бәйләнеп ҡуйылған. Егет атынан төшә лә ҡыҙ эргәһенә бара.
— Егет, килә күрмә, үҙең харап булырһың. Бөгөн алты башлы аждаһа килә, уны бер кем дә еңә алмай,— ти ҡыҙ. Егет ҡыҙҙың бәйен сисә лә аты ҡашына ебәрә, үҙе аждаһаны көтә. Күп тә үтмәй, диңгеҙҙән аждаһаның алты башы күренә. Егет эргәһенә килә лә аждаһа:
— Ә-ә-ә, кисәге минең баламды үлтереүсе һин икәнһең. Улымды еңгәс тә, мине лә еңмәк булдың, ахыры. Ҡапҡан һайын ҡалъя эләкмәй ул, итеңде тәмләп йотормон,— ти.
— Йоторһоң, йотмай ни! Ҡапҡан һайын ҡалъя эләкмәһә лә, алты баштың өсөһө эләгер әле,— тип, егет алтын ҡылысын һелтәп ебәрә. Аждаһаның өс башы шунда уҡ тәгәрәп килеп төшә. Икенсе һелтәүҙә егет аждаһаның ҡалған өс башын өҙөп төшөрә. Баштарҙы ҡумарылған ағастарҙың төптәренә тыңҡыслап һалып сыға ла кәүҙәһен кәбәндән дә ҙур алты әрҙәнә итеп өйөп ҡуя. Шунан ҡыҙ менән егет ҡайтып китәләр. Ҡалаға еткәс, айырылышалар. Ҡыҙ егеттең атының ялына ҡулъяулыҡ бәйләй ҙә атаһы йортона китә.
Ҡыҙы тағы ла иҫән-һау әйләнеп ҡайтҡас, батша бөтә ҡала буйынса ҡыҙыл тыуҙар элергә ҡуша. Егет ҡайта ла әбейҙән:
— Инәй, ни эшләп ҡалаға ҡыҙыл тыу элгәндәр? — тип һорай.
— Батша ҡыҙы — батша ҡыҙы инде, ярлы ҡыҙҙарының береһе лә аждаһанан ҡайта алманы, бөтәһе лә һәләк булды, батша ҡыҙы ике үлемдән ҡотолдо,— ти әбей. Егет йоҡларға ята.
— Инәй, иртәгә ҡыҙҙы тағы ла алып китһәләр, уятырһың, уянмаһам, ошо хәнйәр менән маңлайыма сәнсерһең,— тип әбейгә хәнйәрен бирә.
Таң ата, ҡалала тағы ла ҡара тыу эленгән була. Был юлы батша ҡыҙын туғыҙ башлы аждаһа ашарға һората икән. Бер ваҡыт музыка уйнай башлай. Батша ҡыҙын өсөнсө тапҡыр аждаһаға алып китәләр. Әбей уята-уята, егет уянмай. Хәнйәр менән сәнсергә йәлләй, иларға тотона. Әбейҙең бер бөртөк күҙ йәше егеттең битенә тамып яндырып ала. Егет һикереп килеп тора ла, атына атланып, этен эйәртеп, ҡыҙ артынан диңгеҙ буйына китә. Барып етә, ҡыҙ тағы ла бәйләнеп ҡуйылған. Егет атын ҡуя ла ҡыҙ эргәһенә бара.
— Егет, зинһар, килә күрмә, был юлы һәләк булырһың,— ти ҡыҙ. Егет ҡыҙҙы бәйҙән ысҡындыра ла аты ҡашына ебәрә, үҙе аждаһаны көтөп ҡала. Күп тә үтмәй, диңгеҙҙе ҡайнатып, туғыҙ башлы аждаһа килеп сыға. Килеп сыға ла:
— Ә-ә-ә, егет, минең улым менән ҡатынымды үлтергән кеше һин икән. Итең бик тәмлегә оҡшаған, бер ҡабып йотормон, улым менән ҡатынымдың ҡонон алырмын,— ти.
— Ҡабаланмай тор, әҙәм һөйәге ҡаҡ булһа ла, үткер ул, тамағыңа ҡаҙалыр,— ти ҙә егет аждаһа менән алышырға тотона.
Бик оҙаҡ алышалар былар. Алыша торғас, егет алтын ҡылысы менән аждаһаның тәүҙә өс башын, шунан тағы ла өс башын өҙә сабып төшөрә. Аждаһа ҡойроғо менән өҙөлгән баштарын үҙ урынына ҡуя. Егет аждаһаның ҡойроғон өҙә саба ла баштарын өсәрләп-өсәрләп киҫеп төшөрә. Баштарҙы тәгәрәтеп алып барып ҡумарылған ағастарҙың төптәренә тыңҡыслап тороп тығып сыға. Аждаһаның кәүҙәһен тураҡлап, туғыҙ ергә туғыҙ әрҙәнә итеп өйә. Егет аждаһа менән эште бөтөргәс, ҡыҙҙы менгәштереп ала ла, былар ҡайтып китәләр. Ҡалаға килеп еткәс, ҡыҙ алтын сәғәтен эттең муйынына бәйләй ҙә атаһы йортона ҡайтып китә. Батша, ҡыҙы өсөнсө тапҡыр иҫән-һау әйләнеп ҡайтҡас, ҡала тултырып ҡыҙыл тыу элергә бойора.
Егет ҡайта ла әбейҙән һорай:
— Инәй, ниңә тағы ҡыҙыл тыу элгәндәр?
— Батшаның ҡыҙы был юлы ла иҫән-һау әйләнеп ҡайтҡан. Батша өс көн буйына байрам итергә бойорған. Ҡыҙҙы бер батыр егет ҡотҡарып тора икән. Батша ҡыҙын шул егеткә бирергә булған. Егетте таба алмайҙар. Өс көн буйына егет табылмай торһа, ҡыҙҙы икенсе кешегә кейәүгә бирәләр,— ти әбей.
Бер көн үткән, ике көн үткән, егетте таба алмайҙар икән.
Ошо батшалыҡтағы бер ҡарттың ҡырҡ бер улы булган. Бер көндө уландарҙың иң олоһо:
— Әйҙәгеҙ, батшаға барайыҡ, ҡыҙыңды беҙ ҡотҡарҙыҡ, тип әйтәйек. Аждаһаны үлтергән егетте ике көн буйы эҙләнеләр — таба алманылар; иҫән кеше булһа, күптән табырҙар ине, йәне бар түҙеп тә ятмаҫ, тауыш бирер ине,— ти.
— Беҙ күмәкләп бармайыҡ, арабыҙҙан берәүебеҙ генә барһын,— ти уландарҙың икенсеһе.
— Беҙ үҙ-ара көрәшәйек, кем еңер, батшаға шул барыр,— ти өсөнсөһө. Башҡалары ла был тәҡдимгә ҡушыла.
Ҡырҡ улан үҙ-ара көрәшә башлайҙар. Эй көрәшәләр былар, эй көрәшәләр, көрәшә торғас, пыр туҙышып һуғышып китәләр. Ҡырҡ беренсе ул таҙ икән. Ул көрәшмәй ҙә, һуғышмай ҙа ситтә генә ҡарап тик ултыра икән. Ағалары бер һыуһын көрәшеп, бер һыуһын һуғышып алғас, таҙ былай тигән:
— Йәрәбә һалығыҙ, кемгә сыҡһа, ҡыҙ шуга булыр.
Йәрәбә һалһалар, йәрәбә таҙға сыға. Уландар күмәкләшеп батшаға китәләр. Барып етәләр ҙә:
— Беҙ һинең ҡыҙыңды алырға килдек,— тиҙәр.
— Ҡайһығыҙ ала һуң? — тип һорай батша.
— Бына иң кесебеҙ таҙ ала, йәрәбә уға сыҡты,— тиҙәр уландар.
— Ярай,— ти батша, ҡыҙын бирергә риза була. Шунда уҡ мунса яғырға ҡуша, мунса әҙер булғас, таҙҙы мунса төшөртә, мунсанан сыҡҡас, кейәү егетте сарҙаҡҡа мендереп ултырта.
Шул ваҡытта теге аждаһаларҙы үлтергән егетте ҡараған әбей батшаға яҡыныраҡ килә лә былай ти:
— Миндә бер һалдат бар, рөхсәт итһәң, уны ла туйға алып килер инек,— ти.
— Хәҙер үк алып килегеҙ! — ти ҙә батша тройка ектереп ебәрә. Пауыскаларының* күсәре еректән эшләнгән, ти. Батшаның вәзирҙәре барғанда, егет атын тарап, этен ҡарап тора икән. Вәзирҙәр килеп еткәндәр ҙә:
— Һалдат, һине батша саҡырта, әйҙә ултыр, исмаһам, бер туйғансы ашап ҡалырһың,— тип ҡысҡыралар икән.
— Була ул,— ти икән егет.— Яҡшы аш алдан ҡалғансы, яман ҡорһаҡ ярылһын!
Егет вәзирҙәр эргәһенә килә лә пауыскаларының драгаһына* баҫып ҡарай.
— Был мине күтәрмәҫ,— ти.
— Ко,— тиҙәр вәзирҙәр,— һине түгел, батшаның үҙен күтәрә ул! һинең шайы уға бер ни тормай,— тиҙәр.
Егет ултырғайны, ерек күсәрҙәр һына ла төшә. Вәзирҙәр аптырайҙар, ҡайтып китәләр, батшаға әйтәләр. Батша көйә:
— Эшкинмәгәндәр, һеҙҙе ебәрһәң, шул булыр инде. Ярай, мин үҙем һыбай барып ҡайтырмын,— ти.
Егеткә барыу өсөн батша урамға асфальт түшәтә. Килә, егетте алып китә. Егеттең аты асфальтты айыра баҫып бара икән. Батша быны күреп ҡала ла эстән генә: «Эх, юлды боҙоп килә бит был, ҡәһәрең. Ятҡас, өйөндә ятһын ине»,— тип, ниңә саҡырған көнгә төшә. Таҙ кейәү менән батша ҡыҙы сарҙаҡта баҫып ҡарап торалар икән. Шул ваҡытта егеттең аты көмөш ҡойроғо менән юлды тигеҙләп килә башлай. Батша менән егет сарҙаҡ тапҡырына килеп еткәс тә, ҡыҙ атаһына:
— Атай, һинең кейәүең бына ошо егет булыр,— тип егеткә күрһәтә.
— Юҡ,— ти таҙ,— ҡыҙҙы мин ҡотҡарҙым, ҡыҙ минеке,— ти. Таҙҙың ағалары ла килеп етеп:
— Ҡыҙҙы беҙ ҡотҡарҙыҡ, ҡыҙ беҙҙеке,— тип тырышыналар. Ҡыҙ үҙе биргән әйберҙәрҙе әйтергә ҡуша. Ҡарттың ҡырҡ бер улы әйтә алмай. Егет ҡыҙҙың әйберҙәрен ҡуйынынан сығарып күрһәтә. Ҡарттың ҡырҡ бер улы һаман тырышына:
— Ҡыҙ беҙҙеке, хәҙер үк ҡыҙҙы беҙгә биреп ебәрегеҙ,— тиҙәр.
— Әйҙәгеҙ, улайһа,— ти егет,— барайыҡ аждаһа ятҡан ергә. Кемдең хәленән килә, шул аждаһаларҙың кәүҙәһен икенсе ергә өйһөн,— ти. Был тәҡдимгә риза булалар. Баралар.
— Былай бик батыр булғас, аждаһаның иттәрен алып икенсе ергә өйөгөҙ,— ти егет.
Ҡарттың кесе улы барып тотоноп ҡарай — күтәрә алмай. Өсәүләп күтәреп ҡарайҙар — булдыра алмайҙар. Көллөһө бергә йәбешеп күтәреп ҡарайҙар — барыбер булдыра алмайҙар.
— Берегеҙҙең түгел, күмәгегеҙҙең хәленән кне,— ти егет.— Хәҙер аждаһаның башын табып килтерегеҙ,— ти. Тегеләр эҙләп-эҙләп ҡарайҙар — башты таба алмайҙар. Таба алмағас, егеткә:
— Беҙ башты ошонда ғына һалғайныҡ, моғайын, һин урлағанһыңдыр әле,— тиҙәр. Былар шулай тигәс, егет бара ла бер ҡарағайҙы күрһәтә:
— Аждаһа башы ошо ҡарағай аҫтында ята, ҡарағайҙы ауҙарығыҙ ҙа башты алығыҙ,— ти.
Тегеләр ҡарағайҙы этеп ҡарайҙар — йыға алмайҙар. Шунан егет ҡарағайҙы һыңар ҡулы менән ғенә этәреп ауҙара ла башты алып бирә.
— йә, хәҙер башты күтәреп ҡарағыҙ,— ти.
Тегеләр башты ла күтәрә алмайынса, ҡулдарынан
төшөрөп ебәрәләр. Хәҙер бөтә халыҡ аждаһаны егет үлтереүенә ышана. Майҙанға баралар, ҡарттың ҡырҡ бер улына хөкөм сығаралар:
— Ҡырҡ беренә ҡырҡ бер бағана ултыртып, һәр береһен бер бағанаға бәйләп ҡуйырға. Һәр бағанаға берәр беҙ ҡаҙарға, үткән бер кеше беҙ менән ҡырҡ берен дә сәнсергә тейеш. Кем дә кем сәнсеп үтмәй, шул кешенең үҙен сәнскеләп үлтерергә.
Егет, батша кейәүе булып, тыныс ҡына йәшәп ята. Бер көндө йоҡлап ятҡан ваҡытта егеттең эргәһенә бер алтын ҡош осоп килә. Ҡош сәйгә ултыра ла йоҡларға ирек бирмәй, бик маҙаһыҙлай егетте. Егет, ятҡан еренән тороп, тоторға итә, ҡош тышҡа осоп сыға. Егет атын менеп, этен эйәртеп, ҡош артынан төшә. Осҡанда ҡоштан яҡтылыҡ ергә төшөп, юлды яҡтыртып бара икән. Таң алдынан ғына яҡтылыҡ юҡ була ла ҡуя. Егет кире әйләнеп ҡайта. Кис булғас, егеттең йоҡларға ятыуы була, әлеге ҡош тағы ла килә, тағы ла маҙаһыҙлай башлай, егет тағы ла ҡошто ҡыуа төшә. Был юлы таң атырға өлгөрмәй, егет ҡоштоң торған еренә барып етә. Өйгә барып инһә, шәм яғып бер ҡатын ултыра Егет ҡатынға:
— Төнәп сығырға рөхсәт итмәҫһегеҙме? — тип өндәшә. Был юлбаҫарҙар өйө икән.
— Рөхсәт,— ти ҡатын. Егет, тышҡа сығып, атын тәрбиәләй, этенә ашарға бирә. Яңынан өйгә инһә, ҡатын өҫтәл артында ултыра, өҫтәлдә кәрт ята.
— Әйҙә, кәрт уйнайыҡ,— ти ҡатын.
— Әйҙә,— ти егет.
— Дуракмы әллә отошмо? — тип һорай ҡатын.
— Отошо ни ҙә, дурагы ни? — тип һорай егет.
— Бер отолғанда, бер аҙым, ике отолғанда, ике аҙым, өс отолғанда, өс аҙым артҡа баҫырға,— ти ҡатын.
— Улайһа, әйҙә, отоштан булһын,— ти ҙә егет ҡатын менән кәрт уйнарға тотона.
Егет бер тапҡыр отола, бер аҙым артҡа баҫа, ике тапҡыр отола, ике аҙым артҡа баҫа. Өсөнсө тапҡыр отолғанда, өсөнсө аҙымды артҡа баҫҡайны, боҙға осто ла төштө был. Егеттең атын да, этен дә шунда килтереп ташлайҙар.
Таң ҡыйыла. Егеттең өйҙә ҡалған ҡустыһы таң алдынан тышҡа сығып ҡараһа, бәкенән ҡан тама. Быны күреп, ул ағаһын эҙләп сығып китә. Батшаға бара. Барһа, быны батша үҙенең кейәүе тип уйлай. Ағаһы менән ҡустыһы араһында бер ниндәй ҙә айырма юҡ икән. Бының да башы алтын, арт һаны көмөш, аты ла, эте лә бер иш. Батшаға барып еткәс, ат ҡараусылар егеттең атын алырға итәләр, был бирмәй, атын бер һарайға бикләй ҙә асҡысын үҙе һалып ала, этен дә үҙе ҡарай. Батшаның бөтә кешеһе аптырай. Егет ҡатын менән дә һөйләшмәй. Ҡатын, егетте үҙенең ире тип уйлап:
— Был бик баҙанып* ҡайтҡан икән,— ти.
Кис була. Ҡатын урын әҙерләй, хәҙер бергә йоҡларға кәрәк бит инде. Егет еңгәһе менән үҙенең араһына ҡылысын һалып ята. Ҡатынға:
— Ошо ҡылысты аша сығып, ҡул һалыусы булма,— ти. Ҡатын: «Был шаярталыр»,— тип егеткә ҡулын һалайым ғына тигәндә, бүлмәгә әлеге ҡош осоп килеп инә. Ҡатын егеткә:
— Һин киткәс, был ҡоштоң килеп йөрөүе баҫылғайны. Һин ҡайтҡас, тағы ла килгән,— ти. Егет, әһә, тип уйлап ала ла ҡош артынан китмәк була. Ҡатын ебәрмәй:
— Ул ҡошта эшең булмаһын! — ти. Егет китә, ҡатын илап тороп ҡала.
Ҡош оса, уның яҡтыһын күреп, аты, эте менән егет саба. Әлеге өйгә килеп етәләр. Егет өйгә инһә, өҫтәл артында бер ҡатын ултыра, үҙе бик матур, бите нурҙар бөркөп тора. Егет:
— Төнәп сығырға рөхсәт итмәҫһегеҙме? — тип һо-рай.
— Рөхсәт,— ти ҡатын.
Егет атын, этен бер һарайға бикләп инә, һарайҙың асҡысын ҡатынға бирмәй, үҙенең кеҫәһенә һала. Аға-һына ҡарағанда ҡустыһы зирәгерәк булған шул.
— Әйҙә, кәрт уйнайыҡ,— ти ҡатын.
— Әйҙә,— ти егет.
— Дуракмы әллә отошмо?
— Отош.
Шарттар әүәлгесә була. Кем отола, шул бер аҙым артҡа сигә. Егет ҡатындан бер отола, ике отола. Өсөнсөһөндә лә отолғайны, ҡатынды сәсенән урап тороп ала ла ҡамсыһы менән яра башлай.
— Минең ағайҙы ҡайҙа иттең, хәҙер үк тап! — ти.
— Белгәнем дә, күргәнем дә юҡ,— ти ҡатын. Егет ҡатынды һыуындырып-һыуындырып тетергә тотона. Ҡатын түҙә алмай.
— Ағайың баҙҙа,— ти.
— Үлеме әллә тереме?
— Үле,— ти ҡатын.
— Үлтерә белгәс, терелтә лә белерһең. Әйт, уны нисек терелтергә?
— Ана, мөйөштә ике мискә ултыра. Береһендә үле һыу, икенсеһендә тере һыу,— ти ҡатын. Егет ышамай. Ҡамсыһының көмөш һабын тәүҙә үле һыуға тыға. Көмөш һап ҡап-ҡараға әйләнә. Егет ҡамсы һабын тере һыуға тыға, көмөш алтынға әүерелә.
— Был һыуҙарҙы нисек файҙаланырға? — тип һорай егет ҡатындан.
— Баҙға төш тә һәр бер сүпкә тәүҙә үле һыу¬ҙы, шунан тере һыуҙы һибеп сыҡ,— ти ҡатын.
Егет бер мөйөшкә сыңға ҡаға ла ҡатынды шунда сынйырлап ҡуя. Баҙ ҡапҡасын аса ла баҙҙағы сүпкә тәүҙә үле һыуҙы һөртөп сыға, шунан тере һыуҙы һибә башлай. Егет һибә тора, баҙҙан кешеләр сыға тора. Өй эсе тулып китә, һәндерә, көпкә* баштарына ла кешеләр менеп ултыралар. Был ҡатындың кәсебе шул булған: алтын ҡошҡа әүерелгән дә, батырҙарҙы эйәртеп алып килеп, гел шулай кеше ите ашап ятыр булған. Иң аҙаҡтан егеттең ағаһы үҙенең аты, эте менән баҙҙан килеп сыҡҡан.
Егет ҡатынды сынйырҙан ысҡындырған.
— Хәҙер үк бөтә батырҙарҙың да тамағын туйҙыр,— тигән.
Ҡатын батырҙарҙы икенсе бер бүлмәгә саҡыра. Инһәләр, унда оҙон өҫтәл, өҫтәл өҫтө төрлө ашамлыҡ-эсемлек менән шығырым тулы. өҫтәл тирәләп ҡыҙҙар теҙелгән, ти. Былар батша ҡыҙҙары икән, ҡатын уларҙы хеҙмәтсе итеп тотҡан.
Батырҙар ашап-эсеп, һәр береһе берәр ҡыҙҙы алып, егеткә күп рәхмәттәр әйтеп, ҡайтып китәләр. Егет ҡатынды баҙға төшөрә лә үле һыу һөртә, ҡатын көл- күмергә әүерелә. Үле һыу менән тере һыуҙы алып сыға ла егет ҡатындың донъяһын үртәй.
Ағалы-энеле ике һыбай, эттәрен эйәртеп, ҡайтып китәләр. Килә торгас, ҡустыһы агаһына:
— Ағай, миңә еңгә менән йоҡларға тура килде бит әле,— ти. Ағаһы: «Был икебеҙгә лә ҡатын булыр?» — тип уйлай ҙа ҡустыһының муйынын өҙә сабып китә. Ҡустыһының атын да етәкләп ала, эте бармай. Эт тәүҙә үле, аҙаҡтан тере һыу алып килеп, эйәһенең муйынына һөртә. Шунан һуң киҫелгән башты килтереп муйынға йәбештерә, тик егеттең йөҙөн артҡа ҡаратып йәбештерә лә ҡуя.
Егеттең ағаһы, ҡайта торғас: «Этте лә алып ҡайтырға кәрәк, ни эшләп һуң әле мин уны ҡалдырып киттем»,— тип кире әйләнеп килһә, ҡустыһы яңылыш ҡарап тора. Ағаһы ҡустыһын йәлләй.
— Ил өҫтөндә ҡатын табылыр әле,— ти ҙә ҡустыһының башын, яңынан өҙә сабып, төҙәтеп ялғай. Ҡайтып килә торғас, ҡустыһы ағаһына үпкәләй:
— Эх, ағай, шулай эшләргә яраймы ни?! Әғәр еңгәм ҡосаҡлаһа, мин уның ҡулын өҙә сабыр инем. Еңгә менән йоҡлағанда, мин уртаға ҡылыс һалып яттым бит,— ти.
Ағай-энеле ике егет шәһәргә килеп етәләр. Батша:
— Кейәүем берәү ине, хәҙер икәү булған,— тип аптырай. Бөтә халыҡтың иҫе-аҡылы китә. Ҡыҙ ҙа ҡайһыһын ирем тип әйтергә лә белмәй.
— Бына, ҡоҙа, кейәүегеҙҙе алып килдем,— ти ҙә ҡустыһы батшаға барып күрешә. Батша ҡоҙаһын бик ныҡ һыйлай, бик оҙаҡ ҡунаҡ итә. Ашап-эсеп, уйнап- көлөп туйғас, ҡустыһы ҡайтып китә, ағаһы батша булып тороп ҡала.
Драга — шулай яҙып алынып, «арба» тип аңлатылған. Дөрөҫо «ҡанат* (каретаға ултырғанда, б* Баҙаныу (диал.) — арыу, йонсоу аҫып инеү урыны) булырға тейеш.лар әле лә донъя көтөп, йөн тетеп яталар, ти.
Көпкә (диал.) — мейес артына быҙау йәки бәрәс ябыу өсөн яһалган урын.
БАШҠОРТ ХАЛЫҠ ӘКИӘТТӘРЕ Баҫмаға НУР ЗАРИПОВ әҙерләне ӨФӨ
БАШҠОРТОСТАН КИТАП НӘШРИӘТЕ 1990
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 02.07.2017 в 01:51, и размещена в категории Әкиәттәр һәм йәнһүрәттәр. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
21 февралдә Башҡортостан Президенты янындағы Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһында Халыҡ-ара туған тел көнө сиктәрендә театрыбыҙ артистары ҡатнашлығында «Мин башҡорт телен яратам!» тигән мәҙәни форумы була. Форум программаһында башҡорт мәҙәниәте һәм театры, башҡорт теле темаһына студенттар менән әңгәмә алып барыласаҡ. Был сарала Башҡорт академия драма театры артистары: Гөлли Мөбәрәкова, Суфия Ҡорбангәлиева, Гөлмирә Исмәғилева, Артур Ҡунакбаев ҡатнаша.
Башҡортостан Президенты янындағы Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы, 503 бүлмә.
14.00 сәғәттә башлана. Инеү ирекле.


text:
- Подробности
- Просмотров: 418
ДЕФОЛИАНТТАР (де... һәм лат. folium — япраҡ), пестицидтар төркөмөнән химик препараттар, урыпйыйыу алдынан культуралы үҫемлектәрҙең япраҡтарын ҡойҙороу өсөн файҙаланыла. Үҫемлектәргә тәьҫир итеү механизмы б‑са йомшаҡ (трибутилтритиофосфат нигеҙендә алынған бутифос, 2‑меркаптобензотиазол нигеҙендә — бутилкаптакс, мочевина сығарылмаһы — дропп һ.б.; йәшел япраҡтарҙың ҡойолоуына килтерә) һәм ҡаты (магний хлораты, кальций хлоратхлориды һ.б.; улар бер үк ваҡытта әҙерәк киптереү тәьҫиренә эйә) тәьҫирлеләргә бүленә. Ҙур концентрацияларҙа Д. десиканттар һымаҡ тәьҫир итә. 20 б. 80‑се йй. Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр институтында дропп алыу технологияһы эшләнә. Ин‑т ғалимдары Үзбәк һәм Төрөкмән ССР‑ы ФА‑лары ғалимдары м‑н берлектә машина м‑н урып‑йыйғанда мамыҡ үләненең япраҡтарын ҡойҙортор өсөн Д. (юғары сифатлы сей мамыҡ алыу өсөн), үҫемлектәрҙе десикацияларға (дефолиациянан һуң тейешенсә кимәлдә япраҡтар ҡойолмаған осраҡта) химик препараттар һайлап алыу б‑са тикшеренеүҙәрҙә ҡатнаша. 90‑сы йй. уртаһынан Д. БР‑ҙа урман һәм емеш питомниктарында ҡулланыла.
А.М.Давыдов
Тәрж. Л.И.Шарапова


text:
Боронғо башҡорттар яңы йылды беренсе марттан (хәҙергесә 14 марттан) һанағандар. Был көндө йыйын, мәжлес үткәреп, уйын-көлкө, ҡурай-йыр менән билдәләгәндәр. Байрам бөтә ай буйына, хатта апрелдә лә дауам итә торған булған. Мәжлес үткәрер өсөн яҙҙың матур бер көнөн һайлағандар. Ҡатын-ҡыҙ унда таҡмаҡҡа, ҡумыҙға бейегән. Уҡ атыу, бура һуғыу уйындары ойошторғандар. Бындай ярыштар ауыл менән ауыл араһында ла булған, йыйында аҡһаҡалдар йылдың нисек киләсәген һөйләгәндәр. «Март башында турғай эсерлек һыу булһа, йыл яҡшы килә», — тигәндәр улар.
Шундай мәжлестәрҙең береһендә бер ҡурайсы яңы йылға арнап көй сығарған һәм халыҡ алдына сығып уйнаған. Бейеүселәр уға баҫягп та алғандар. Шул ваҡыттан алып «Йыл башы» көйө халыҡ араһына таралып киткән. Ул быуындан быуынға, ҡурайсынан ҡурайсыға күсә килеп, беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.
Шул көйҙөң йәнә икенсе исеме лә бар: «Ҡарға бутҡаһы».
Байрам көнө йәштәр, бала-саға, матур итеп кейенеп, тау башына менер һәм шунда бутҡа бешерер булғандар. Иртәнән кискә тиклем унда уйын-көлкө, йыр дауам иткән. Йәштәр ағастарға төрлө суҡтар, тәңкәләр таҡҡандар. Ашағандан ҡалған бутҡаны, йоҡа таштарға яғып, төрлө урындарға таратҡандар, йәнәһе, ҡарғалар ашаһа, йыл яҡшы килә, иген-бесән уңа.
Ҡарғаларға ем булһын да,
Баҫыуҙа ла иген уңһын.
Ҡарғаларға ем булһын —
Бура иген менән тулһын,
Икмәгебеҙ күп булһын, —
тип әйтемләп бейей торған булғандар йәштәр. Бутҡа таратҡанда «Иылбашы» көйөнә бейегәндәр улар. Шуға күрә бер үк көй ике исем менән йөрөтөлә.
1927—1928 йылдарҙа Баймаҡ районы Күсей ауылында Ғәлимйән Әхмәтов һәм Мөхәмәтдин Байназаров олатайҙар миңә был көйҙөң тарихын һөйләп, йырлап ишеттерҙеләр


text:
- Подробности
- Просмотров: 1364
АҒИҘЕЛ, Кама й. һул ҡушылдығы, БР‑ҙың иң ҙур йылғаһы. Учалы р‑ны Яңы Хөсәйен а. 4 км алыҫлыҡта Әүәләк һыртының көнсығыш итәгендә башлана. Учалы, Белорет, Бөрйән, Мәләүез, Күгәрсен (сиге буйлап), Көйөргәҙе (сиге буйлап), Ишембай, Стәрлетамаҡ, Ғафури, Ауырғазы (сиге буйлап), Ҡырмыҫҡалы, Архангел (сиге буйлап), Иглин (сиге буйлап), Өфө, Благовещен, Кушнаренко, Бөрө, Дүртөйлө, Борай, Илеш һәм Краснокама р‑ндары буйлап аға һәм Кама й. (тамағынан 177 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 1430 км, басс. майҙаны 142 мең км2, дөйөм түбәнәйеүе 702 м. Башлыса ҡар һыуы м‑н туйына. Стәрлетамаҡ ҡ. эргәһендә йыллыҡ аҡманың 79%‑ы яҙғы (апр.—июнь), 16%‑ы йәйге-көҙгө (июль—нояб.), 5%‑ы ҡышҡы (дек.—март) осорҙарға тура килә. Өфө ҡ. эргәһендә яҙғы аҡма 65%‑ҡа тиклем түбәнәйә, йәйге-көҙгө — 24%‑ҡа, ҡышҡы — 11%‑ҡа тиклем арта (гидрометеорологик шарттар, Өфө й. һәм уның ҡушылдыҡтарындағы һыуһаҡлағыстарҙың йоғонтоһо м‑н бәйле). Уртаса йыллыҡ һыу сығымы (м3/с): “Арский ташы” ял йорто эргәһендә — 15, Стәрлетамаҡ ҡ. эргәһендә — 126, Эҫем й. тамағынан түбәнерәк — 345, Өфө ҡ. эргәһендә — 750, тамағында — 920. Физик‑геогр. шарттар үҙенсәлеге б‑са басс. таулы (башынан Мәләүез ҡ. тиклем), таулы‑тау алды (Өфө ҡ. тиклем) һәм тигеҙ (тамағына тиклем) өлөштәргә бүленә. Таулы өлөшө Уралтау, Ҡыраҡа, Баштау, Юрматау һ.б. һырттарҙан ғибәрәт, урта, өҫкө рифей һәм палеозойҙың кварцитлы ҡомташ, башҡа ҡомташ, алевролит, доломит, эзбизташ, һәүерташ, ультраһелтелеһәм һелтеле тоҡомдарынан тора. Асыҡ ылыҫлы һәм киң япраҡлы урмандарҙа һоро тау-урман тупрағы киң таралған. Йылға үрге ағымда һаҙланған түбән үҙәндән көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә аға. Белорет р‑ны Тирлән а. түбәнерәк үҙән ҡапыл тарая, айырым урындарҙа ярҙары текә, ҡушылдыҡтарҙың үҙәне м‑н йырғыланған, урман м‑н ҡапланған. Белорет ҡ. алып Ҡана й. тамағына тиклем А. үҙәне Йылайыр синклинорийының көнбайыш ҡанатын киҫеп үтә. Түбәнерәк, Мәләүез р‑ны Һыртлан а. тиклем, йылға 200—500 м киңлектәге текә ярлы, ҡайһы берҙә 150—200 м бейеклектәге текә ҡаялы тәрән үҙәндән аға. Ярҙары карстлы ҡалын эзбизташ ҡатламдарынан тора (ҡоро үҙәндәр, 100‑ҙән ашыу мәмерйә, ш. иҫ. Шүлгәнташ). Таулы-тау алды өлөшөндә (Мәләүез ҡ. алып) А. йүнәлешен төньяҡҡа табан үҙгәртә, һул яры урман-дала һәм дала комплекстарынан, уң яры тәпәш һырттарҙа ҡатнаш урмандарҙан ғибәрәт. Өфө й. тамағынан түбәнерәк А. типик тигеҙлек йылғаһы булып тора. Киң һыубаҫар туғайҙан ағып (урыны м‑н 16 км тиклем), бөгөлләнә һәм тармаҡтарға айырыла. Түбәнге ағымда терр‑яның 5—10%‑ын урман ҡаплаған. Уртаса ауышлыҡ: башында 2,6‰, урта ағымда 1,0‰, түбәнге ағымында 0,4‰. Уртаса йыллыҡ һыу ҡулланыу яҡынса 66,0 м3/с (йыллыҡ аҡманың 7,0%‑ы) тәшкил итә. Кире ҡайтмаҫ юғалтыуҙар — 24,6 м3/ с (йыллыҡ аҡманың 2,7%‑ы), юғалтыуҙарҙың 73,0%‑ы һуғарыуға китә. А. башынан алып Өфө ҡ. тиклем судоходство өсөн яраҡлы (ҡара: Йылға транспорты). Йылғала Белорет һыуһаҡлағысы, Йомағужа һыуһаҡлағысы төҙөлгән. А. буйында Белорет, Мәләүез, Салауат, Ишембай, Стәрлетамаҡ, Өфө, Благовещен, Бөрө, Дүртөйлө, Ағиҙел ҡҡ. урынлашҡан. Ҡушылдыҡтары: уң — Оло Әүжән, Нөгөш, Һәләүек, Егән, Тоҙйылға, Еҙем, Эҫем, Өфө, Бөрө, Тере Танып һ.б.; һул — Ҡағы, Үҙән, Ҡана, Ашҡаҙар, Ҡуғанаҡ, Өршәк, Дим, Ҡармасан, Сәрмәсән, Яубазы, Кеүәш, Баҙы, Сөн һ.б.
В.А.Балков
Тәрж. З.Б.Латипова


text:
- Подробности
- Просмотров: 341
ПАВЛОВ Леонид Ильич (3.8.1910, Ярославль ҡ. — 26.3.1977, Өфө), хужалыҡ эшмәкәре. ӨАИ‑ны (1955) тамамлаған. 1929 й. алып Рыбинск ҡ. эшләй. 1941 й. башлап ӨМЭЗ‑дә: цех нач. урынбаҫары, 1946 й. — цех нач.; 1957–74 йй. Өфө “Гидравлика” агрегат берекмәһендә директор. 1941 й. Өфөгә 26‑сы механика з‑дын эвакуациялап, уның яңынан эшләй башлауын тәьмин итә (ҡара: Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе); хәрби техника төҙөүҙә, бер нисә авиация двигателдәрен етештереүҙе үҙләштереүҙә ҡатнаша. П. етәкс. “Гидравлика” берекмәһендә тутыҡмай торған ҡоростан һығылмалы герметик үткәргес торбалар, аэрокосмик техникаға ҡатмарлы гидравлик, яғыулыҡ, һауа фильтрҙары; борттағы электр селтәрен артыҡ көсөргәнештән һаҡлау автоматтары (СССР‑ҙа тәүге тапҡыр) һ.б. етештере¢ ойошторолған; соц.‑көнкүреш һәм мәҙәни тәғәйенләнешле объекттар төҙөлгән. Ленин (1971), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) орд. м‑н бүләкләнгән.
Т.П.Лелюх
Тәрж. Ф.Ғ.Ғәлиев


text:
Өфөлә «Олимпик парк»ты үҫтереүгә 1,1 миллиард һум йүнәлтелә
ӨФӨ, 2018 йыл, 24 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльвира Латипова/.
Өфөлә «Олимпик парк» тау саңғыһы комплексында халыҡ-ара туризм үҙәген булдырыу күҙаллана. Яҡынса 1,1 миллиард һумлыҡ инвестициялар күләме менән «Позитив» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте проекты Башҡортостан Республикаһының өҫтөнлөклө инвестиция проекттары исемлегенә индерелде.
Инвестор 100 урынлыҡ ҡунаҡхана, ял зоналары, спорт һәм дауалау инфраструктураһы объекттарын төҙөргә ниәтләй.
Республика Иҡтисади үҫеш министрлығы мәғлүмәте буйынса, яңыртылған туристик объект 2020 йылда эшләй башларға тейеш. Туристарҙы хеҙмәтләндереү өсөн өҫтәмә рәүештә 295 хеҙмәткәр алыу ҡаралған.
Инвестор үҙенең проектын республика өсөн өҫтөнлөклө иҫәбенә индереү уға ерҙе сауҙалашыуһыҙ ҡуртымға алырға һәм һалым льготаларына эйә булырға мөмкинлек бирер тип көтә.
Әле Башҡортостан Республикаһының өҫтөнлөклө инвестиция проекттары исемлегендә 71 проект бар, инвестицияларҙың дөйөм суммаһы 230,7 миллиард һум тәшкил итә.
http://www.bashinform.ru/news/1215529-na-razvitie-olimpik-parka-v-ufe-napravyat-1-1-mlrd-rubley/


text:
Һәр халыҡтың тыуып үҫкән ере, иле булған кеүек,ғәзиз хазинаhы - әсә теле
бар. Был хаҡта халыҡта «Иле-юҡтың көнө юҡ, теле юҡтың йүне юҡ» тип әйтелә.
ЮНЕСКО тәҡдиме менән 1999 йылдан алып 21 февраль – Халыҡ - ара туған телдәр
көнө тип иғлан ителгән.
Туғaн тел... Кеше тәү мәртәбә ошо телдә - «әсәй», «атай»hүҙҙәрен әйтә. Ошо
тел ярҙамында үҙенең тирә-яғындағы төрлө төшөнсәләр, атамалар менән таныша,
кешеләр менән аралаша. Әхлаҡ төшөнсәләрен әсә телендә аңына hеңдерә,
күңеленә һала. Туған теле арҡаһында ул үҙ халҡының күңел хазинаһын – илаһи
йырҙарын, мөғжизәле әкиәттәрен, тәрән аҡыллы мәҡәл-әйтемдәрен, серле
йомаҡтарын белеү бәхетенә ирешә.
Башҡортостандың халыҡ шағиры Р. Ниғмәти үҙенең бала сағы хаҡында бына
нимә тип яҙған:
«Минең атайымдың эсе тулы
хазина булып сыҡты: ул бик күп әкиәт белә
ине. Йәйге кистәрҙә - өй эргәhендә, ҡышҡы кистәрҙә - урындыҡҡа теҙелеп, беҙ
атайымдың бер ваҡытта ла туйҙырмай торған әкиәттәрен сәғәттәр буйы тыңлай
торғайныҡ».
«Халыҡтың телендә уның бар тарихы сағыла,» - тип әйткән рус филологы,
академик Федор Буслаев. Туған тел кешегә үҙ языусыларының әҫәрҙәрен еткерә,
композиторзарының операларын ишеттерә. Туған тел кешенең белемле, аҡыллы,
йыйнаҡ фекерле, тотанаҡлы, ғилем донъяhына ынтылыусан итеп тәрбиәләй.
Кешенең үҙ иленең патриоты, үҙ халҡының традицияларына тоғро булыуы ла
туған телгә бәйләнгән. Туған телендә иркен hөйләшә белеү үҙ аллы фекерләргә
генә түгел, юғары культураға ла эйә булырға ярҙам итә.
Донъяла хәзер 3 меңгә яҡын тел барлығы билдәле. Тимәк, кешеләр 3
мең төрлө телдә hөйләшә, аралаша. Ошо телдәрҙә hөйләшкән халыҡтарҙың hаны
ла бик төрлө. Әйтәйек, ҡытай, hинд, инглиз, рус, япон телдәрендә йөҙәр миллион
кеше hөйләшә. Шул уҡ ваҡытта беҙҙең илдә йәшәгән ненец, эскимос hәм башҡа
халыҡтарҙың hаны бер нисә мең генә. Беҙҙең өсөн, башҡорттар өсөн, башҡорт теле
туған тел hанала. Был телдә бөгөн миллиондан артыҡ кеше hөйләшә.
Хәҙерге башҡорт теле - hәp яҡлап үҫешкән телдәрҙең береhе. Туған
телдә халыҡтың тормошо hәм уның Тыуған илгә булған ҡайнар мөхәббәте сағыла.
Үҙешмәкәр композитор М.Сәлимовтың Р.Шәкүр һүҙҙәренә яҙылған «Ерем, илем,
телем» йыры
1-се алып барыусы:
Башҡорт халҡы матур ғүмер итә


text:
Дания
Дания Короллеге — Европаның төньяғында, Балтик һәм Төньяҡ диңгеҙҙәре буйындағы дәүләт, Ютландия ярымутрауында һәм бер нисә бәләкәй утрауҙа урынлашҡан. Ил атамаһы герман ҡәбиләһе — дандар исеменән килә.
Дания Европа берләшмәһенә инә, ул шулай уҡ Төньяҡ Атлантик Килешеү Ойошмаһы — НАТО-ны һәм Арктика кәңәшмәһе ойоштороусыларҙың береһе һәм уның ағзаһы.
Йөкмәткеһе
Географик мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дания — скандинав илдәренең иң көньяҡтағыһы, Швециянан көньяҡ-көнбайышта, Норвегиянан көньяҡта. Ер өҫтөнән көньяҡтан Германия менән сиктәш һәм унан төньяҡта урынлашҡан ҙур ғына Ютландия ярымутрауынан тыш тағы ла 409 утрауҙы үҙ эсенә ала. Улар араһында Фюн, Зеландия, Фальстер, Лоллан, Венсюссель-Ти һәм Борнхольм исемлеләре киңерәк билдәле.
Балтик диңгеҙе һәм Төньяҡ диңгеҙе һыуҙары менән йыуыла.
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дания Короллеге Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. Дания Короллеге - Конституцион монархия.
Башҡарма власть[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дания короле (королева) — илдең иң юғары вазифаһы. Король (королева) хөкүмәтте тәғәйенләү, парламентты эштән бушатыу хоҡуғына эйә.
Суд власы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дания Короллеге юғары суды.
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фолькетинг — Дания Короллегенең юғары закондар сығарыу органы.
Данияныӊ биләмә ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баш ҡала[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Копенгаген урында XII быуатта кескенә генә ауыл була, уны епископ Аскалон төҙөгәндән һуң, 1167 йылда нығытылған пунткка әйләндерә. 1254 йылда Купенан беренсе ҡала өҫтөнлөктәрен ала. 1416 йылда Эрик Померан ҡаланы яулап ала һәм 1433 йылда уны үҙенең резиденцияһы итә.
Графтар һуғышы ваҡытында Копенгаген ҡаты ҡамалышы кисерә, ә 1658-1659 йылдарҙа шведтарға ҡаршы һуғышта ҡыйыулыҡ менән көрәшә.
1807 йылда Копенгаген инглиздәрҙең бомбаға тотоуынан көслө зыян күрә, ә алты йылдан һуң уның янында Копенгаген бәрелеше була.
2011 йылда Копенгаген Monocle британ журналы төҙөгән донъяның иң яҡшы 25 ҡалаһы рейтингында өсөнсө урын алды (беренсе урында – Һельсинки, икенселә – Цюрих).
Данияның баш ҡалаһында йәшәүселәрҙең 37 проценты велосипед менән файҙалана. Әммә Копенгаген хакимиәте әлеге һөҙөмтәнән ҡәнәғәт түгел: улар 2015 йылға тиклем ҡала халҡының 50 процентын велосипедҡа ултыртырға ниәтләй[3].
Дания иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Донъя банкы классификацияһы буйынса Дания - юғары үсешле ил гибрид иҡтисады менән.[4] Бер кешеғә эске тулайым продукт (Һатып алыу мөмкинлеге паритеты нигеҙендә) буйынса 18-се урында.[5][6]
1945 йылға тиклем һөрөлгән ер булыуына сәбәпле Дания аграр ил булған. 2006 йылда сәнәғәт тармағы иҡтисадтын 25% тәшкил итә, ә ауыл хужалығы өлөшө 2%-ҡа кәмеғән [8] Ҙур ролен ҡорос, металлургия, химия, фармацевтика уйнай. Дания аҙыҡ-түлек һәм энергия буйнса нетто-экспортер. Уныӊ түләү балансы ыңғай [9]
Тәбиғи ресурстары аҙ булыуы сәбәпле Дания иҡтисады кеше потенциалына таяна. Иҡтисадтын һеҙмәтләндереү секторы биҡ ҙур. Минималь эш хаҡы юҡ.
Тәбиғи ресурстары аҙ булыуы булһала Дания үҙене тулыһынса тәбиғи реурстар менән тәьмин итә. Һуӊғы йылдарҙа Төнъяк диӊгеҙенеӊ шельфында, Данияныӊ иҡтисады зонаһында нефть табылды. Данияла нефть шулай уҡ Ютландияныӊ көнсығышында бар. Дания нефтте, тәбиғи газды етештерә. Электр энергия ел һәм биоэнергия аша етештерелә.
Экспорттын төп продукцияһы - машиналар төҙөү, приборҙар һәм йығаҙ, ашамлыҡ.
АҠШ Данияныӊ сауҙа балансыныӊ 5% тәшкил итә. АҠШ Данияға самолёттар, компьютерҙар, машиналар һата. Дания АҠШ-ҡа сәнәғәт йығаҙ, химия сәнәғәте продукцияһы, фармацевтика продукцияһын ебәрә.
Данияла түбән инфляция, банктарҙа түбән процент ставкалар һәм тотороҡло милли валюта. Эшһеҙлек – 5%.
Транспорт яҡтан иӊ күп йөк флот аша ташырыла. Дания донъяныӊ күп илдәр менән бәйләнештә тора. Ауыл хужалығы үҙгәрелә.
Дания брендтар араһында: MYC4, DONG Energy, «Лего», Maersk, Scandlines. Scandlines ойошмаһы Данияны Германия менән, Данияны Швеция менән тоташтырған паромдар хужаһы 2011йылында 167 миллион евро килем күрһәтте. Лонанн утрауҙан Фемарн утрауға тиклем бер кеше үтеү юл хаҡы – 12 евро [10].
Башҡортостан менән бәйләнештәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән Дания араһындағы тышҡы сауҙа әйләнеше былтыр 84,5 миллион доллар тәшкил иткән, шуның 87 проценты (73,5 миллион доллар) — экспортҡа, 13 проценты (11 миллион доллар) импортҡа тура килә[11].
Данияныӊ транспорты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
DSB ойошмаһы - Данияныӊ тимер юлында монополист.
S-tog cистемаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Данияныӊ тимер юлдарыныӊ күп өлөшө -S-tog Копенгаген агломерацияһын хеҙмәтләндерә. Агломерацияға Копенгаген, Хиллерёд, Клампенборг, Фредерикссунн, Фарум, Хёе-Тоструп һәм Кёге инә.
S-tog cистемаһы оҙонлоғо - 170 км, 85 станция (1 ер аҫтында). Көн һайын S-tog меӊ кеше ташый. Система DSB ойошмаһы составында. S-tog cистемаһы маршруттары:
Күперҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байрамдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1 ғинуар - Яңы йыл.
- 7 май - Доға көнө.
- 9 май - Гельголанд һуғышы көнө.
- 16 апрель - Маргрет королеваның тыуған көн.
- 29 апрель - принцессса Бенедиктаның тыуған көнө.
- 5 июнь - Конституция көнө.
- 11 июнь - Принц Хенрик тыуған көнө.
- 24 декабрь - 30 декабрь- Раштыуа каникулдары.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Гренландия һәм Фарер утрауҙарын иҫәпкә алмайынса.
- ↑ Population by region and time (инг.). Statistics Denmark (2012-10). Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 октябрь 2012. 2 октябрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ [http://bashgazet.ru/obshestvo/2132-auly-sn-fayaly.html Һаулыҡ өсөн файҙалы 6-03-2012, 01:55 // Йәмғиәт]
- ↑ Country and Lending Groups. World Bank. Accessed on 14 March 2016.
- ↑ "GDP per capita, PPP (current international $)", World Development Indicators database, World Bank. Database updated on 14 April 2015. Accessed on 22 August 2015.
- ↑ [1] (selecting all countries, GDP per capita (current US$), , World Bank. Accessed on 22 August 2015.
- ↑ An Overview of Danish Pork Industry: Integration and Structure by Karen Hamann – The Institute for Food Studies & Agroindustrial Development. Access date: 23 July 2012.
- ↑ Denmark:Economy. Pearson Education. 29 май 2014 тикшерелгән.
- ↑ Statens Gæld og Låntagning. Statistics Denmark. Тәүге сығанаҡтан архивланған 10 август 2011.
- ↑ [ https://www.scandlines.com/tickets-und-tarife/tickets-and-prices/puttgarden-rodby.asp ]
- ↑ Хөкүмәт йортонда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Дания Короллегенең Рәсәйҙәге Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе Томас Винклер етәкселегендәге рәсми һәм эшлекле даирәләр делегацияһы менән осрашты
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Һанлы исемлектең бер юлы


text:
Ютландия
Ютла́ндия (дан. Jylland, нем. Jütland: «Ют иле», лат. Cimbria, Iutia, Iutlandia) — Европалағы ярымутрау, Балтик һәм Төньяҡ диңгеҙҙәрен айыра. Төньяҡта Каттегат һәм Скагеррак боғаҙҙары менән Скандинавия ярымутрауынан айырыла. Майҙаны яҡынса 40 мең км². Ярымутрауҙың төньяҡ өлөшө (2/3 ашыуы) Дания, көньяғы — Германия (Шлезвиг-Гольштейн ере) биләмәләре составына керә. Дания өлөшө 1920 йылғы плебисцит һөҙөмтәһендә ҙурайтыла.
XIX быуат аҙағында Киль каналы төҙөлгәндән һуң, фактик рәүештә утрау булып китә.
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ярымутрау яр буйҙары буйлап дюналар ғәҙәти, улар ҡайһы саҡта ҡомло утрауҙар барлыҡҡа килтерә. Ютландияның көнсығыш ярҙары ныҡ йырғыланған. Бейеклеге 173 метрға тиклем. Рельефы тигеҙ, урыны менән морена сығышлы тәпәш убалар бар. Ғинуарҙың уртаса температураһы яҡынса 0 °C, июлдең — +15 °C. Йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары 600—800 мм. Ютландия нигеҙендә Киль каналы төҙөлгән. Урмандар ярымутрауҙың яҡынса 9 % ҡаплай. Ауыл хужалығы, балыҡсылыҡ үҫешкән.
1825 йылғы һыу баҫыу һөҙөмтәһендә ярымутрауҙың төньяҡ осо Лим-фьорд менән Веннсюссель-Ти утрауына айырылған, әммә традицион рәүештә уның өлөшө тип ҡарала.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ютландия тарихи яҡтан Скания һәм Зеландия менән бергә Данияның өс еренең береһе булып тора. Быға тиклем Клавдий Птолемейгә ярашлы ярымутрауҙа тевтондар, кимврҙар һәм гарудтар йәшәгән.
Күп кенә инглдәр, сакстар, юттар һәм фриздар 450 йылдан алып Ютландиянан Британ утрауҙарына күскәндәр. Бәлки был һундарҙың походтарына бәйле булғандыр, шулай ҙа иң дөрөҫө был күсеш дандарҙың килеп инеүе арҡаһында булған, юттар һәм дандар араһында алыштар иң ҙур һәм ҡанлы була.
Христиан франк императорҙарынан һаҡланыу өсөн дандар Даневирке («Дан стенаһы») валын төҙөй, ул көньяҡ Ютландия буйлап Төньяҡ диңгеҙенән Балтик диңгеҙенә ҡәҙәр үткән. Бөйөк Карл мәжүси сакстарҙы ярымутрауҙың иң көньяҡ өлөшөндә тар-мар итә һәм был территорияға үҙенең союздаштар бодричтарҙы күсерә.
Балтик һәм Төньяҡ диңгеҙҙәре араһында транзитты тиҙләтеү маҡсатында бөтә ярымутрау буйлап каналдар (мәҫәлән XVIII быуат аҙағында төҙөлгән Eiderkanal һәм 1875 йылда асылған Киль каналы) һалынған.
Беренсе донъя һуғышы осоронда ярымутрау янында Ютландия алышы була ул тарихта иң ҙур диңгеҙ алышы тип иҫәпләнә.
Дания өлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ютландия өсөн ют (ютланд) диалектары ғәҙәти булып тора, улар, бигерәк тә көнбайыш һәм көньяҡ диалекттары, стандарт дан теленән ныҡ айырыла.
Ютландияның Дания өлөшөндәге иң ҙур ҡалалары: Орхус, Ольборг, Эсбьерг, Раннерс, Кольдинг, Хорсенс, Вайле, Силькеборг, Фредерисия, Виборг, Хадерслев.
Бер нисә бәләкәй ҡаласыҡтар менән бергә Орхус, Раннерс, Кольдинг, Хорсенс, Вайле, Фредерисия, Хадерслев ҡалалары Көнсығыш Ютландия агломерацияһын тәшкил итә. Административ рәүештә Ютландияның Дания өлөшө өс өлкәнән тора: Төньяҡ Ютландия, Үҙәк Ютландия һәм Көньяҡ Данияның көнбайыш өлөшө.
Германия өлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ютландияның көньяҡ 1/3 өлөшө административ рәүештә Германияның Шлезвиг-Гольштейн федераль ере биләмәләренә ҡарай.
Тарихи яҡтан Ютландияның көньяҡ сиге Айдер йылғаһы буйлап үткән, ул шулай уҡ Шлезвиг һәм Гольштейн герцоглыҡтары араһында сик булып торған.
Ютландияның Германия өлөшөндәге иң ҙур ҡалалары: Киль, Любек, Фленсбург һәм Ноймюнстер.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ютландия // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- [ Ютландия] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә


text:
“Россельхозбанк”тың Башҡортостан филиалы 1 октябргә ҡарата республика аграрийҙарына миҙгел эштәрен башҡарыуға 3 миллиард һум самаһы аҡса бүлде. Рәсәй агросәнәғәт комплексын ташламалы кредитлауҙың дәүләт программаһында төп ҡатнашыусыларҙың береһе булған банк урындағы аграрийҙарға ярҙам күрһәтеүен дауам итә, йыллыҡ ставға 5 проценттан юғары булмаған күләмдә кредит бирә. Мәҫәлән, быйыл туғыҙ ай эсендә бүленгән льготалы аҡса күләме 2,1 миллиард һум тәшкил иткән. Кредиттың төп өлөшө ауыл хужалығы техникаһы, яғыулыҡ-майлау материалдары, мал аҙығы һатып алыуға йүнәлтелгән.
— “Россельхозбанк”тың Башҡортостан филиалы республика агросәнәғәт комплексына һәр йәһәттән ярҙам күрһәтә, шул иҫәптән миҙгелдә баҫыу эштәрен башҡарыуға аҡса бүлә. Әле республиканың күп кенә райондары ураҡ кампанияһын тамамлай. Беҙ ошо эштең мөһимлеген аңлайбыҙ һәм аграрийҙарҙың көнүҙәк маҡсаттарына байтаҡ аҡса йүнәлтәбеҙ, — тине банктың Башҡортостан филиалы директоры Алексей Самсонов.
“Россельхозбанк” акционерҙар йәмғиәте — Рәсәйҙәге агросәнәғәт комплексын хеҙмәтләндереүсе милли кредит-финанс системаһы нигеҙе. Банк 2000 йылда ойошторолған. Бөгөн ул илдәге агросәнәғәт коплексының төп кредиторын тәшкил итә, активтар һәм капиталь күләме буйынса илдәге иң ҙур һәм тотороҡло банктар, ышаныслылыҡ рейтингы алдынғылары иҫәбенә инә.


text:
Уңғандарҙың ризығы мул, тормошо болло.
Май тәпәне тышынан билдәле тигәнде раҫлап, Ғәлиевтәрҙең сымыры донъяһы әллә ҡайҙан иғтибарҙы тарта. Баҡсалары тулы сәскә-гөл, йәшелсә-емеш, ағас-ҡыуаҡ. Әсәһе Йәмилә инәй мәрхүмәгә оҡшап, юҡты бар итергә генә тора Дилбәр.
Ҡара яҙҙан урмандан ҡайтып инмәй Ғәлиевтәр. “Үгәй инә үләне сәскә атҡан мәлдән башланып китә беҙҙең эш”, – ти ғаилә башлығы Олег Марс улы.
Әйткәндәй, Ғәлиевтәрҙең өйөндә үлән төнәтмәләре, киптереп, төрлө дәүмәлдәге йәшниктәрҙә һаҡланған үләндәр өсөн айырым бүлмә, үҙҙәренсә әйткәндә, келәт бар. Вәт, исмаһам, витаминдар унда: иҙән тултырып әлморон, урман ҡарағаты, ҡыр сейәһе япраҡтары киптерергә һалынған. Тырҡыш бәшмәгенән һыҙланғанда ыуыныу өсөн төнәтмәләр эшләнгән. Болануттан, сәскә атҡан мәлдә үк йыйылып, ит турағыста боролоп, быҡтырылғандан һуң киптерелеп, бына тигән сәй әҙерләнгән.
Йәш сағы Әүжәндә үткән Йәмилә инәй үҙе донъя көтөргә бик шәп булып, 11 балаһын да шуға өйрәткән. Иҫке Собханғолда йәшәгән дүрт ҡыҙы – Вәсилә, Фәриҙә, Дилбәр, Гөлдәр – бер-береһенә ярҙам итешеп, урман-ҡырға ла бергә йөрөп, ихлас донъя көтә.
“Былтыр ерән бәшмәктәрҙе хатта Ҡағы, Үҙән яғына барып йыйҙыҡ”, – ти Дилбәр. Быйыл аҡ бәшмәккә, ҡайын бәшмәгенә Мәһәҙей, Яуымбай яғына барғандар. Әле уларҙы тоҙлап, туңдырырын туңдырырға һалып, әҙерләмәләрен баҙға төшөрөргә йөрөүҙәре.
Ғәлиевтәрҙең баҙы – үҙе бер аҙыҡ-түлек келәте. Груша, алманан повидлолар, сейә, ҡарағаттан компоттар, көртмәле, турғай еләге, шартыйҙан ҡайнатмалар, баҡсала үҫтергән йәшелсәләренән салаттар эшләгән оҫта ханым. Баҙҙың тағы бер үҙенсәлеге: ҡышҡылыҡҡа сөгөлдөр, кишерҙәр лар кеүек ҙур ағас йәшниктәрҙә һаҡлана. Бер рәт ҡом, унан йәшелсәне һалып, бер-береһенә тейҙермәй һаҡлайһың, ҡыш ҡомға әҙләп кенә һыу ҡойоп тораһың икән. Быныһы ла – аҡыл.
Ҡыҙыл, ҡара, аҡ ҡарағат, виноград, ағас еләге үҫтерә Ғәлиевтәр, йәшелсәнең ниндәй генә төрө юҡ! Теплицаны ла өй хужаһы үҙе эшләгән.
“Быйыл бәшмәк күп булды, туғандарға, күрше-күләнгә лә тараттыҡ”, – ти Дилбәр. Биргән ҡулды Аллаһ Тәғәлә ярата шул – үҙҙәренә әллә нисә тапҡыр арттырып бирә. “Ләә иләһә иллә Аллаһ, тип урманға кереп китһәң, аҙым һайын байлыҡ-ниғмәткә тап булаһың”, – тип ҡыуана тәбиғәт йәнле урман ҡыҙы. Ылаҡты йылғаһы буйҙарын ҡыҙырып, Мәһәҙейҙән ары район сигенә лә барып сыға урман-ҡыр байлығы артынан Дилбәр.
“Һарғаяла саҡта Хәбирә өләсәйгә эйәреп һарыҡ көтөргә йөрөгәндә лә биҙрә тултырып еләк-муйылын алып ҡайта инек”, – тип хәтерләй Дилбәр. Урман ҡыҙы күңеленә тәбиғәткә һөйөүҙе инәй-өләсәйҙәр, ата-бабалар һалған шулай.
Эйе, бөгөн берәүҙәр юҡтан бутҡа бешергәндә, Дилбәр кеүек уңғандар Аллаһ биргән ниғмәтте йыйып, ҡот-бәрәкәт арттыра, йәшәйешен болло итә. Уңғандарҙың эше лә, тормошо ла уң, ризығы мул, йәшәйеше бәрәкәтле.


text:
- Подробности
- Просмотров: 436
ӨФӨ НЕФТЬ ҒИЛМИ-ТИКШЕРЕНЕҮ ИНСТИТУТЫ, 1947 й. “Башнефть” берекмәһенең Үҙәк ғилми‑тикшеренеү лаб. (1935 й. асылған) м‑н Өфө нефть эшкәртеү заводының Үҙәк лаб. базаһында ойошторола, 1970 й. “Башнефтепроект” ин‑ты м‑н берләшкәндән һуң “БашНИПИнефть” ин‑ты итеп үҙгәртелә. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: нефть ятҡылыҡтарын һәм газ ятҡылыҡтарын эҙләү, разведкалау һәм эшкәртеү өлкәһендә тикшеренеүҙәр; нефтте һәм газ конденсаттарын эшкәртеүҙең комплекслы схемаларын, нефттән кәрәсин, минераль майҙар һәм махсус майҙар алыу технологияһын, ағынты һыуҙарҙы таҙартыу__ ысулдарын эшләү; яғыулыҡтар, майҙар табыу һ.б. Институт составына 4 бүлек, ш. иҫ. нефть эшкәртеү (1956 й. Башҡ‑н нефть эшкәртеү ҒТИ итеп үҙгәртелә, ҡара: Нефтехимия эшкәртеү институты) бүлеге, 2 лаб. (1947) ингән. Аспирантура эшләгән. Институт ғалимдары республиканың төньяҡ‑көнбайыш райондарында нефть һәм газ ятҡылыҡтарының перспективалы булыуын нигеҙләүҙә, Арлан нефть ятҡылығын, Серафимовка нефть ятҡылығын, Шкапов нефть ятҡылығын һ.б. асыуҙа һәм баһалауҙа ҡатнаша; Туймазы нефть ятҡылығының стратиграфик-литологик һыҙмаһын (ул Башҡортостан палеозойының стратиграфик һыҙмаһына нигеҙ итеп алына) эшләй; Көнсығыш Европа платформаһының көнсығыш өлөшөндә девонға тиклемге ҡатламдарға литологик-ритмостратиграфик тикшеренеүҙәр үткәрә; бәләкәй диаметрлы тәрән скважиналарҙы быраулау, нефть промыслаларын‑ да нефтте һыуҙан һәм тоҙҙарҙан айырыу, карбонат коллекторҙарын к‑та м‑н эшкәртеү технологияларын уйлап таба; “Уфимец” күсмә быраулау ҡоролмаһын проектлай, скважиналарҙы тәрәндә тикшереү приборҙарын эшләй, каталитик крекинг тәж. ҡоролмаһын үҙләштереү һәм камиллаштырыу процестарын, нефть эшкәртеүҙә катализ ҡулланыуҙы өйрәнә, әкренәйтелгән кокслаштырыу технологияһын, бензиндарҙы, шыйыҡландырылған газдарҙы көкөртлө водородтан һелтеле металдарҙың фосфаттары м‑н әйләнәле таҙартыу процесын һ.б. эшләй. СССР ҒТИ‑лары, нефть эшкәртеү заводтары һәм юғары уҡыу йорттары м‑н хеҙмәттәшлек итә. Дир.: М.З.Мәүлитова (1947 й. алып), К.А.Байрак (1956 й. алып), А.М.Жданов (1961 й. алып), Г.А.Бабалян (1964 й. алып). Өфө ҒТИ биналары комплексы (Ленин урамы, 86—98; 1950—52 йй. төҙөлгән) — архитектура ҡомартҡыһы.
Әҙәб.: Вклад учёных БашНИПИнефти в развитие нефтедобывающей промышленности Башкортостана. Уфа, 2002; А л д а ш о в а Е.Н. Роль естественнонаучных учреждений в формировании научного центра в Республике Башкортостан (вторая половина XVIII — первая половина XX в.). В 3 ч. Ч.3. Уфа, 2008.
Е.В.Лозин
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 343
ОРГАНИК БУЛМАҒАН ПЕРОКСИДТАР, дөйөм формулаһы R—O—O—R’ булған химик берләшмәләр, бында R һәм R’ — органик булмаған радикалдар йәки атомдар. О.б.п. төп кластарына металдарҙың пероксидтары, гидропероксидтары, супероксидтар, озо‑ нидтар инә. R һәм R’ — органик булмаған к‑та ҡалдыҡтары йәки водород атомы булған пероксокислоталар бар. Һыу, углекислый газ һ.б. м‑н тәьҫир итешкәндә молекуляр кислород бүлеп сығара, күбеһе органик берләшмәләрҙе тоҡандыра. Сәнәғәттә водород пероксидын (химик берләшмәләрҙе синтезлауҙа реактив) — изопропил спиртын каталитик окислап (өҫтәлмә продукт — ацетон), һелтеле металдар һәм һелтеле‑ер металдары пероксидтарын (төҫһөҙ, аҙ гигроскопик) — гидроксидтарға водород пероксидының ҡуйыртылған эретмәһе м‑н тәьҫир итеп, пероксикислоталарҙы ярашлы к‑таларҙы анодта окислап алалар. Окисландырыусы сифатында, текстиль, аҙыҡ, косметика һәм целлюлоза‑ҡағыҙ сәнәғәтендә ағартҡыс, тын алыу аппараттарында һәм ябыҡ биналарҙа һауаны регенерациялау, ракета яғыулығы, полимерлашыу инициаторҙарының, антисептиктарҙың, пиротехник составтарҙың компоненттары итеп, сәнәғәттең ағынты һыуҙарын таҙартыу, электрон сәнәғәттә металды ашатыу һәм окислау, сеймал табыу һәм яғыулыҡ әҙерләү сәнәғәтендә урандың һелтеле эретмәләрҙә эреүен яҡшыртыу өсөн ҡулланалар. Башҡортостанда Б.В. һуғышы йылдарында Башҡ‑н дарыухана идаралығы тәҡдименә ярашлы Украина ССР‑ы ФА‑ның Физик химия ин‑туты хеҙм‑рҙәре тарафынан А.И.Бродский етәкс. водород пероксидын көкөрт аммоний тоҙонан электролитик юл м‑н алыу өсөн лаб. методикаһы эшләнә. УЗЭМИК‑та водород пероксидын тығыҙлау изделиелары һ.б. алыу өсөн резиналы ҡатнашмалар эшләүҙә ҡулланалар. 2000 йй. БДУ‑ла (И.М.Борисов, Ю.С.Зимин, Ю.Б. Монаков) тәбиғи полисахаридтарҙы, ш. иҫ. арабиногалактанды, водород пероксиды ярҙамында окислап функционалаштырыу б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла.
С.Л.Хурсан
Тәрж. Ф.А.Ғималова


text:
Навальный Торрент Загрузчик Һүрәттәр был һүрәт интернеттан алынды һәм ҡеүәтле булмаһын өсөн айырым программалар.Юғары сифатлы һүрәт һаҡлау әгәр телисез икән, һеҙҙең интернет була ала был программа ярҙамы менән еңел һаҡлау. Бик көслө һәм һығылмалы инструмент Downloader һүрәт Навальный, ул бик баҙарында билдәле..
Навальный Ярыҡ Загрузчик Һүрәттәр был’т яҡшы фото – был’өҫтәмә мәғлүмәт ала видео яҙмалар эскиз д (.Ави, .ВМА, .Форматында MPEG, .Мов, һәм башҡа бик күптәр.) фильм урынлаштырырға ярҙам һәм веб-сайттар хәтерләтә ютуб, Dailymotion н, Өҫтәмә һәм Мегавидео. Улай ғына ла түгел, максимум ала журналының веб-сайт, ниндәй ҙә булһа дәүләт-оф-арт йә "миссия статистика факт" мотлаҡ.
Скачать Навальный Торрент Загрузчик Һүрәттәр
Навальный Торрент Загрузчик Һүрәттәр
Бөтә биттәрендә әленән-әле һеҙҙең менән тулы булырға тейеш фотоға алыу өсөн бындай һылтанмалар күләме һәр фотоһүрәттәр һайлау һәм төймәһенә баҫҡан саҡта һәр дөрөҫ етмәй эскиз һәм мышка "кеүек магазиндар фотоһүрәттәр...", назойливые ысулдары һәм ваҡытта нисек булғандыр-глотание. Күмәртәләп Загрузчик Ярыҡ Һүрәттәр Opera өсөн автоматлаштырылған таҙа һәм интеграция һәм internet explorer күп сериялы браузер.. Firefox киңәйтеү талап хром һәм интеграциялы булырға тейеш..
Шулай Уҡ Һеҙ Оҡшамауы Мөмкин:Куб Медиа адоба энкодер 2015 Русификатор – Бушлай Скачать
Төп Функциялары Навалом Торрент Загрузчик Һүрәттәр:
- Дөрөҫ ваҡытта Магазин, басыгыз "һаҡлау кеүек фото..."
- Тулы картинаны асыу өсөн эвристик яҡшыртыу баһалау методологияһы
- Береһе лә дәүләт-оф-арт-конфигурация мәғлүмәт урынлаштырыу йәки факт асыҡланырға тейеш булған
- Үлсәү йәки фотолар ҡараған төрҙәре. тулы миниатюра алдан ҡарағанда, йөк
- Ҡайһы бер автоматик өсөн загрузки галереяһына сират компьютеризировать
- Шыйыҡсаны ҙур галереяһында ала адрестар исемлеге
- Видеолар күсереп алырға мөмкинлеге булыуына бәйле мәғлүмәт тигәнсе видеоинформация
- Скачивать альбомы менән социаль селтәре мөмкинлек биргән веб-сайттар
- Барыһы ла тиерлек дөйөм хостинг сайтынан фотоларығыҙҙы сайтҡа ярҙам net
- ҠАТМАРЛАША менән ҡушылыусы, опера, Firefox., һәм хром
- Йөк аңлап многопоточный
Нисек взломать?
- Интернет от отключаться (хуплайбыҙ)
- Һуңынан биш күләмле распаковывать загрузчик фотоһүрәттәре ҡуйылған.Кейген х86 18/һуңғы х64
- Трей программаһы һәм күсеп сыға.
- Кряк для һеҙ дөрөҫ һайлау системаһы
- Каталог ярыҡ программа менән тәьмин итеү программаһы докладынан күсермә
- Был система блогы аша брандмауэры киртеп (хуплайбыҙ)


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 13.06.2018
Ҙур футбол килә беҙгә, ҙур футбол...
Новости / Спорт // 13-06-2018, 14:42
йәки Рәсәй үҙ тарихында тәүге тапҡыр бер ай буйы футбол «йондоҙ»ҙары менән йәшәйәсәк
Һәр спорт төрө матур һәм үҙәнсәлекле. Тағы килеп йылдан-йыл уларҙың иҫәбе лә артҡандан-арта. Көйәрмәндәре лә бихисап. Тик футбол уйыны элек-электән донъяла «иң-иң»дәрҙән һаналды, һанала һәм һаналасаҡ. Шуға ла донъяла хәҙер 250 миллионға яҡын кеше футбол уйнай. Шуларҙың 20 миллионы – ҡатын-ҡыҙ. Профессиональ кимәлгә килгәндә, донъяла 300 меңдән ашыу клуб беренселектә ҡатнаша. Шуныһы ҡыҙыҡ: Рәсәй профессиональ футболсылар иҫәбе буйынса Европала, немецтарҙан ҡала, икенсе урынды биләй. Беҙҙә ике миллиондан ашыу футболсы бар. Ул ғына ла түгел, футбол клубтары иҫәбе буйынса илебеҙ Европала иң алдынғы булып иҫәпләнә. Икенсе урында – Германия. Статистикаға ышанғанда, беҙ донъяла алдынғылар иҫәбендә булырға тейеш тә, тик әлегә уртансылар рәтендә лә түгелбеҙ шул...
...
Башҡортостан журналистарын ҡотлайбыҙ!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 13-06-2018, 13:47
Кесе йомала республика журналистары үҙҙәренең һөнәри байрамын – БР Матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре көнөн билдәләйәсәк.
Ошо дата айҡанлы бөгөн Өфөлә Матбуғат йорто алдында Шәһит Хоҙайбирҙин һәйкәленә сәскәләр һалыу тантанаһы үтте.
Был көндө Рәсәй Журналистар союзының бер быуатлыҡ юбилейына арнап иғлан ителгән «Журналистика – беҙҙең яҙмыш» республика конкурсына йомғаҡ яһалды. Йыл башынан – 13 ғинуарҙан (Рәсәй матбуғаты көнөнән) алып 14 июнгә (БР матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре көнөнә) тиклем һөнәрҙәштәр үҙҙәренең ижад емештәрен ебәрҙе.
Беренсе урынға «Башинформ» мәғлүмәт агентлығының баш мөхәррир урынбаҫары Алик Шакиров лайыҡ булды. Икенсене “Башҡортостан юлдаш телеканалы” яңылыҡтар бүлеге хәбәрсеһе Рафиҡ Әхмәтшин менән «Зианчуринские зори» гәзитенең социаль-гуманитар бүлеге мөдире Виктория Куянова (Демидова) алды. Баһалама комиссияһы өсөнсө урынды Салауат ҡалаһының «Выбор» гәзите журналисы Зәбир Исламовҡа, Благовар мәлүмәт үҙәге директоры-баш мөхәррире Лира Гафароваға һәм баш ҡала эргәһендә йәшәүсе журналистика ветераны Сәлимйән Бәҙретдиновҡа бирергә ҡарар итте.
Аҙаҡтан БР Журналистар союзы урынлашҡан яңы бүлмәне асыу тантанаһы үтте. Ҡунаҡтар һөнәри берлек идараһы эше менән танышҡандан һуң, Ш.Хоҙайбирҙиндың йорт-музейында эскурсияға барҙы.
...
Бүләктәрҙе әүҙем баймаҡтар ота!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 13-06-2018, 09:27
«Аҙна һайын – бүләк!» уйынында был аҙнала Салауат районының Тирмән ауылынан Фәһимә ИСХАҠОВА – стакандар йыйылмаһы, Баймаҡ районының Аҡтау ауылынан Фәүзиә ИҪӘНДӘҮЛӘТОВА – сәй сервизы, Баймаҡ районының Һаҡмар ауылынан Фәүзиә ҺАҒЫНБАЕВА сәғәт отто.
Еңеүселәргә бүләктәрен килеп алғанда паспорт, СНИЛС, ИНН күсермәләрен килтерергә кәрәк.
Уйын июнь аҙағына тиклем дауам итә, бүләктәр эйәләрен көтә. Йәһәтерәк гәзитебеҙгә яҙылып, квитанцияларығыҙҙың күсермәһен редакцияға ебәрергә ашығығыҙ!
...
«Киләсәгемә үҙем нигеҙ һалам»
Махсус бит // 13-06-2018, 09:23
Ейәнсура районының Абзан ауылы ҡыҙы инглиз телен төплө өйрәнергә лә, модель агентлығында шөғөлләнергә лә өлгөрә
Бер кемгә лә арҡаланмай, үҙ көсөнә генә ышанғандар, хыялдарын ысынбарлыҡҡа әүерелдереү өсөн үҙҙәре тырышлыҡ һалғандар тормошта ла юғалып ҡалмай. Ейәнсура районының Абзан ауылы һылыуы, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты башҡорт филологияһы факультетының инглиз бүлегенең IV курс студенты Әлсинә Мусина ла, тырышлыҡ – уңыш нигеҙе, тип иҫәпләй. Тик яҡшы билдәләргә генә өлгәшкән ҡыҙ ғилми-ғәмәли конференцияларҙа ҡатнашырға ла, матурлыҡ мәктәбенә йөрөргә лә, бейеү менән шөғөлләнергә лә өлгөрә....
Шешенеүҙән нимә ярҙам итә?
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 13-06-2018, 07:30
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 431
ПЕЙЗАЖ (фр. paysage), һынлы сәнғәт жанры, ш. уҡ үҙ булмышындағы йәки кеше тарафынан үҙгәртелгән тәбиғәтте һүрәтләгән айырым рәсемдәр. П. ҡайһылыр урындың (мәҫ., диңгеҙ — марина), ҡалаларҙың (ҡала архитектураһы П. — ведута) һәм айырым архитектур ҡоролмаларҙың күренештәре, һирәгерәк уйҙағы ландшафттар һүрәтләнә. Йыш ҡына П. рәсем сәнғәте, графика, скульптура (рельефтар, миҙалдар), башҡа жанр (ҡара: Тарихи жанр, Тормош‑көнкүреш жанры, Натюрморт, Портрет) әҫәрҙәрендә фон булып тора.
Башҡортостанда П. жанрының барлыҡҡа килеүе М.В.Нестеров ижадына бәйле. Уның эштәрендә П. образдың мөһим өлөшө булып тора, байтаҡ эштәрендә Урал тәбиғәтенең күренештәре сағылған: “Ағиҙел йылғаһы” (1909), “Уралда” этюдтары, “Аксаковтың тыуған иле” (икеһе лә — 1914) картинаһы һ.б. Нестеровтың күңеленә яҡын булған 19 б. аҙ. урыҫ һынлы сәнғәтенең реалистик традициялары А.Э.Тюлькиндың (20— 60‑сы йй. респ. П. рәсем сәнғәтендә үҙәк фигура) һ.б. рәссамдарҙың ижадында сағылыш таба, улар был жанрға нигеҙ һала һәм 20 б. 1‑се ярт. уның формалашыуына булышлыҡ итә.
20 б. башынан Ю.Ю.Блюменталь, П.М.Лебедев, Н.А.Протопопов һ.б. пейзаж жанрына мөрәжәғәт итә. Башҡ. авторҙарының эштәре, ш. иҫ. конкрет мотивтар һәм тәбиғәттең төрлө торошон сағылдырған этнографик характерҙағы һүрәттәре һәм лирик П. 1916—17 йй. Өфө сәнғәт түңәрәге күргәҙмәләрендә күрһәтелә, унда ш. уҡ Д.Д.Бурлюктың кубофутуристик композициялары (“Йәйғор”, 1916) һәм Башҡортостанда төшөрөлгән натура П. (“Иглин ауылында яҙ”, 1917) ҡуйыла. Уның эштәре А.П.Лежнев, Тюлькиндың ҡайһы бер П. һымаҡ импрессионизм стилендә яҙылған. Бурлюктың “Ҡыҙыл өйлә” (1915—18), Тюлькиндың “Дачалағы ихата” (1919) экспрессив П. композициялары 20 б. башындағы Европа һәм урыҫ художество авангарды йоғонтоһонда яҙылған, был алымдар 20‑се йй. ҡайһы бер авторҙар ижадында ла күҙәтелә. Жанр үҫешендә Тюлькиндың рәссам һәм пед. эшмәкәрлеге, ш. уҡ Нестеров М.В. исемендәге художество музейы һәм Башҡ. сәнғәт техникумы (ҡара: Сәнғәт училищеһы) асылыуы ҙур роль уйнай.
20‑се йй. башҡ. рәссамдарының күбеһе П. жанрында эшләй. Социалистик реализм нығынғандан һуœ һәм 80‑се йй. тиклем реалистик передвижниктарҙан һуңғы тенденциялар өҫтөнлөк итә. П. образ йөкмәткеһенең яңырыуы күҙәтелә: рәссамдар төбәк тормошондағы үҙгәрештәрҙе кәүҙәләндерә, колхоз‑индустрия тематикаһына мөрәжәғәт итеп, эштәрендә сәнәғәт мотивтарын сағылдыра, был Революцион Рәсәй рәссамдары ассоциацияһы ағзаларының ижадында киң күрһәтелә. Лирик П. иң популяр жанр булып ҡала: саф һәм тәбиғи төҫтәр м‑н айырылып торған ҙур оҫталыҡ м‑н башҡарылған М.Н. Елгаштинаның акварелдәре (“Эҫем йылғаһы ярында”, 1933 й. тиклем), К.И.Герасимов һ.б. эштәре. Жанр үҫешендә натюрморт м‑н П. берләштереүгә ынтылыш тенденцияһы күҙә‑ телә, был хәл әҫәрҙәрҙең мәғәнәһен киңәйтә, образдың тәьҫирлеген көсәтә: рәсеме б‑са ҡатмарлы, сәскә шәлкемен һәм сиркәү күренеше м‑н ҡала панорамаһын һүрәтләгән Тюлькиндың “Гортензиялар” (1920); П. фонында милли көнкүреш әйберҙәрен кәүҙәләндергән Ҡ.С.Дәүләткилдеевтең “Башҡорт өйөнөң тупһаһы” (1928) аквареле. Һуңғы авторҙың, ш. уҡ Блюменталь (“Башҡорт тупһаһы”, 1928), В.С.Сыромятников (“Көймәле арба йәйләүҙә”, 1929) һ.б. ижадында этнографик һәм тарихи ысынбарлыҡ мотивтарына ҡыҙыҡһыныу һаҡланып ҡала. Башҡ. авторҙарының Сан‑Диего ҡ. (АҠШ, 1929) художество күргәҙмәһендә ҡатнашыуы ҙур ваҡиға була, унда Тюлькиндың “Гөллө тәҙрәләр” (1924) картинаһы айырым билдәләнә; башҡ. П. оҫталарының эштәре йышыраҡ Бөтә Рәсәй күргәҙмәләрендә күрһәтелә башлай.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында П. айырыуса ҡыҙыҡһыныу уята. Р.Ғ.Ғүмәров фронт тормошона арналған график эштәрендә һуғыш барған шарттарҙа ла мөһәбәт булып ҡалған йылға һәм архитектура ландшафтарын төшөрә (“Березинаны кисеү”, “Азат ителгән Смоленск”; икеһе лә — 1944); Р.У.Ишбулатов байтаҡ П. этюдтары ижад итә. Һуғыш темаһын Тюлькин үҙенсә аңлата: һәләк булғандар иҫтәлегенә арналған “Голубец” (1942) картинаһы фәлс. уйҙар м‑н һуғарылған; “Тынлыҡ” П.‑картинаһында тыныс тормоштоң матурлығы һәм гармонияһы т‑да фекер һалынған; “Нестеровтың тыуған иледә” (икеһе лә — 1946) картинаһы үтә лә тәьҫирле булыуы м‑н айырыла. Ленинград, Мәскәү, Украинанан эвакуацияланған рәссамдар башҡ. ерендә алған тәьҫораттарын үҙҙәренең ижадында сағылдыра (ҡара: Воскресенск картиналар галереяһы). Тыныс һәм күтәренке кәйеф м‑н һуғарылған 40—50‑се йй. 2‑се ярт. әҫәрҙәр башҡ. тәбиғәтен, ҡала һәм ауыл мотивтарын кәүҙәләндерә (Н.Н.Анисифорова, Б.Д.Ежов, В.А.Игошев, Лебедев, Н.А.Русских, И.И.Урядов); В.П. Андреев рәсем сәнғәтендә һәм графикала индустриаль П. жанрын эҙмә‑эҙлекле эшкәртә, был хәл ш. уҡ П.П.Салмасов ижадында ла күҙәтелә.
50‑се йй. уртаһынан респ. пейзажсыларының ҙур коллективы туплана башлай, уны Башҡ. театр‑художество уч‑щеһын, илдең художество уҡыу йорттарын, һуңынан ӨДСИ‑не (ҡара: Сәнғәт институты) тамамлаусылар тулыландыра. Улар сәнәғәт, ҡала, ауыл П. һуғыштан һуңғы төҙөлөштөң киң ҡолас йәйеүен сағылдырырға, тормоштоң яңы күренештәрен һәм темпын, Тыуған ил образын күп яҡлап кәүҙәләндерергә тырыша; ҙур масштаблы панорама композицияларын төшөрөүгә ынтылыш, пейзаж м‑н жанр мотивтарын берләштереү күҙәтелә. Башҡ. рәсем сәнғәте мәктәбенең үҫеше м‑н билдәле булған 60—80‑се йй. П. төп жанрҙарҙың береһе була; ижади оло шәхестәр барлыҡҡа килә; жанрҙың традицион төрҙәре — лирик һәм эпик П. — башҡ. авторҙары ижадында киң трактовкалана. Индустрия (“Баҡыр руднигы”, 1959) һәм лиро‑эпик (“Ҡыр күгәрсендәре”, 1969) П. өлкәһендә новатор булған А.В.Пантелеев ижады танылыу яулай; уның, ш. уҡ лирик П. оҫталары Б.Ф.Домашников (“Май айы. Ҡайынлыҡ”, 1960), А.Д. Бурзянцевтың (“Ҡариҙел буйында”, 1974) картиналары графикалыҡ, һыҙыҡтар ритмын ҡәтғи теүәллектә башҡарыу м‑н айырылып тора. Бәләкәй тыуған ил образы, төбәк тәбиғәте уларҙың эштәрендә көслө хистәр тыуҙыра, В.П.Пустарнаковтың эштәрендә — эпик киңлек, Пантелеевтың айырым П. көсөргәнешле драматик төҫ сағыла, Салмасов картиналарында яҡты, сағыу төҫтәр күңелдә яҡты тойғолар уята. Ә.С.Арыҫланов, Л.Я. Круль, В.Э.Меос, А.В.Храмов ижадындағы П. реалистик йүнәлеш м‑н характерлана, С.А.Литвинов, В.А. Позднов әҫәрҙәрендә тәбиғәт образы декоратив‑лирик йүнәлештә трактовкалана. 60—80‑се йй. Рәсәй сәнғәтендә күренекле ваҡиғаға әйләнгән башҡ. пейзаж сәнғәте оптимистик рух, сағыу баҙыҡ колорит кеүек ҡабатланмаҫ үҙенсәлектәре м‑н айырыла.
60‑сы йй. аҙағынан П. образ ҡоролошонда үҙгәрештәр күҙәтелә, кеше, цивилизация проблемалары т‑да фекерләү өҫтөнлөк итә башлай. Традицион реалистик П. акварель техникаһында ижад иткән рәссамдар Р.М. Абдуллин, Е.А.Винокуров, А.А.Дворник, К.А. Головченко, И.Л.Гутин, Ю.Я. Насиров, В.Н.Пегов, А.А. Петриков, И.Ә.Саяпов, Р.С. Хәбиров һ.б., графиктар Р.Р.Абдуллин (80‑се йй. алып), Ю.С.Басареев, Р.Р.Мәғлиев (2000 йй. башынан) ижадында үҫеш ала. Бер үк ваҡытта постмодернизм йоғонтоһо һиҙелә, яңы ҡараштар раҫлана, пейзаж жанрының сиктәре киңәйә, материалды биреүҙең формалары үҙгәрә: әҫәрҙәргә төҫтәрҙең ярашыуы һәм киңлек хәл ителешенең шартлылығы, стилләштереү, метафоралыҡ, символика хас. М.Д.Кузнецов, С.А.Лебедев, М.А.Назаров, Н.А. Пахомов примитивизм, кубофутуризм, экспрессионизм традицияларын эшкәртә, уларҙың картиналары башлыса ауыл темаһына арналған. Ҡайһы бер рәссамдар ижадында фотографик (гиперреализм), метафизик, фантастик реализм, сюрреализм һыҙаттары күҙәтелә: С.Б.Красновтың (“Осҡан утрауға мәҙхиә”, 1983), М.Г. Спиридоновтың (“Апофеоз”, 1988) һ.б. картиналарында ниндәйҙер серлелек, тамамланмаған фекер, йәшерен мәғәнә һалынған, йыш кына драматик интонациялар һиҙелә (ҡара: Һынлы сәнғәттә реалистик булмаған ағымдар). Рәссамдар В.Я.Бивняев, Р.Ш. Заһиҙуллин, В.Г.Кузнецов, Ә.Ш. Ҡашаев, З.Г.Шәйхелисламов һ.б., графиктар И.Ғ.Вәлитов, Ю.Н.Григорьев, З.Ғ.Ғаянов, Р.М.Йәғәфәров, Мәғлиев, И.И.Фартуков эштәрендә традицияларҙы һәм новаторлыҡты яраштырыуға, әҫәрҙәрҙең художество тәьҫирлелеген көсәйтеүгә ынтылыш, яңы техник алымдар эҙләү күҙәтелә. 20 б. аҙ. — 21 б. башында П. жанрында айырыуса графиктар В.Н.Лесин (“Иртә килгән ҡыш”, 1996), Л.З. Рәхмәтуллина (“Ностальгия. Александр Ҡасимов иҫтәлегенә”, 2005), В.И. Суздальцев (“Уралдағы ҡала. Миләш”, 2003) эҙмә‑эҙлекле һәм әүҙем эшләй.
Башҡортостанда П. жанрының бөтә тарихында Өфө (боронғо, ҡала сите, провинция, индустриаль, хәҙ. заман), Урал тәбиғәте образдарын, ш. уҡ билдәле тарихи шәхестәр м‑н бәйле урындарҙы эмоциональ‑художество тәьҫирлелек ҡарашынан трактовкалауҙа төрлөлөк күҙәтелә. Ваҡиға урыны һәм геройҙар образын һүрәтләү сараһы булған П. портреттарҙа, сюжетлы‑тематик әҫәрҙәрҙә ҙур әһәмиәткә эйә, унда тәбиғәт образы автор идеяһын тулыраҡ, тәьҫирлерәк асырға мөмкинлек бирә: П.В. Мальковтың “Архиерейка башҡорттары” (1924), Урядовтың “Чапаев дивизияһының Ҡыҙыл Яр янында Ағиҙел йылғаһын кисеүе” (1940), А.А. Кузнецовтың “Ҡурай тураһында легенда” (1965), Ә.Ф.Лотфуллиндың “Ауылда Беренсе май. (1930 йылдар)”, Р.М.Нурмөхәмәтовтың “Шәриғәт ҡорбандары” (икеһе лә — 1969), И.И.Ғаянов һәм Ф.А.Исмәғилевтең “Салауат тураһында иртәк” (2002— 04) сериялары һ.б. Башҡ. пейзажсыларының эштәре респ., зона, Рәсәй һәм халыҡ‑ара һынлы сәнғәт күргәҙмәләрендә күрһәтелә; БДХМ, Третьяков галереяһы (Мәскәү), Рус музейы (С.‑Петербург), байтаҡ Рәсәй һәм респ. музейҙары һәм галереялары (ҡара: Һынлы сәнғәт галереялары) коллекцияларында, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.
Әҙәб.: Сообщения Башкирского государственного художественного музея имени М.В. Нестерова: юбил. изд. Уфа, 2001; Современное изобразительное искусство Республики Башкортостан: кат. выст. /авт.‑сост. И.Н. Оськина. Уфа, 2008.
А.Е.Григорьева
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
Илебеҙҙә көндән-көн наркотик ҡулланыусылар һаны арта бара. Уның ҡурҡыныс бер сир икәнен барыһы ла белергә тейеш. Кешенең мейе эшмәкәрлегенә оло зыян килтерә, тышҡы, эске ағзалары зарарлана.
Наркомания – еңә алмаҫлыҡ наркотик матдәләргә ылығыу, уға бәйле булыу ул. Был ылығыуҙан кеше ҡотола алмай. Уға күнеккән организм ҙур ихтыяж кисерә, уны ҡәнәғәтләндереү өсөн кеше алдашыуға, урлашыуға, хатта үлтереүгә барып етергә мөмкин.
Ә был сиргә бәйлелекте нисек белергә була һуң? Ауырыуҙың холоҡ-фиғелендә насар яҡҡа үҙгәреш күҙәтелә. Уҡырға, эшкә йөрөмәй башлай; ата-әсәһе, туғандары менән уртаҡ тел таба алмай, үҙ-ара ыҙғыштар килеп тыуа; инъекция урыны күренә; өйҙән аҡса, төрлө әйберҙәр урлай; ауырыуҙары ҡуҙа; дуҫ-иштәре, таныш-тоноштарынан бурысҡа гелән аҡса һорай; ҡулланмаһа, ҡыҙыусан, ярһыуға әйләнә.
Күптәр ауырыу кешене өгөтләү, ҡурҡытыу, яза аша, йәшәгән урынын алмаштырып, айырым бер урында ғына үҙен тотоп ҡына, барыһын да хәл итеп була, тип яңылыша. Уны тиҙ арала дауаларға, белгестәргә күрһәтергә кәрәк икәнен онотмаһағыҙ ине.
Эдуард РӘХМӘТУЛЛИН, «Аҡтау» социаль адаптация үҙәге психиатры.
Өфө ҡалаһы.


text:
Геодезия, Картография һәм землеустро
Бакалавр дәрәжәһе: 4 йыл
Оҫталары’ дәрәжәһе: 2 йыл(Бәйәһе өйрәтеү 2600USD/йыл, һәм башҡа сығымдар өсөн 1-се йыл менән генә ғүмер итеү: 2150Доллар)
Программа оҫталары’ дәрәжәһе:
- Геодезия
- Землеустро һәм кадастрына
- Геомәғлүмәт системалары һәм технологиялары
Уҡыу-уҡытыу саралары: English
Уҡыу өсөн түләү өсөн 1 йылға.
Tuition fee with accommodation from 2nd year 2600Доллар
Геология
Оҙонлоғо һөнәр дәрәжәһендә бакалавр: 4 йыл
Оҫталары’ дәрәжәһе: 2 йыл(Бәйәһе уҡытыу 2600USD/йыл, һәм башҡа сығымдар өсөн 1-се йыл менән генә ғүмер итеү: 750Доллар)
Уҡыу-уҡытыу саралары: English
Уҡыу өсөн түләү өсөн 1 йылға.
Tuition fee from 2nd year 2800USD per year.
Юғары уҡыу йорттары ҡалдыра хоҡуҡын үҙе артынан үҙгәртә уҡыу бәйәһе башҡа мәғлүмәт судья, был’ң гел мөрәжәғәт итә атаһыҙ, етәксе һ. б. офисҡа өсөн ағымдағы өсөн түләү уҡыуҙар.
Урыҫ Теле Нигеҙҙәре
Урыҫ теле нигеҙе кәңәш ителә өсөн студенттар франгов, ә кешеләр өсөн, кемгә етмәй белем инглиз телен өйрәнеү алға, инглиз телендә медицина, Техник, Иҡтисади, Авиация, Архитектураһы & Төҙөү, Экологик & Ауыл Хужалығы/ Ветеринария Юғары Уҡыу Йорттары Зоопарк.
Оҙонлоғо-се курс 6 өсөн 10 Ай
Уҡыу-уҡытыу саралары : English
Уҡыу өсөн түләү ломать.
Закон
Курс Дауамлылығы 4 йыл, рейтингта Кол-донъя университет дәрәжәһендәге 1 Көнсығыш Европала, ғына түгел, Украинала.
Уҡыу-уҡытыу саралары : English
Бәйәһе уҡытыу өсөн 1 курс.
Бәйәһе уҡытыу 2-се йылда һуңғы йыл 3600$Беҙгә үткән йыл менән көн күреү
Юғары уҡыу йорттары ҡалдыра хоҡуҡын үҙе артынан үҙгәртә уҡыу бәйәһе башҡа мәғлүмәт судья, был’ң гел мөрәжәғәт итә атаһыҙ, етәксе һ. б. офисҡа өсөн ағымдағы өсөн түләү уҡыуҙар.
Халыҡ-Ара Мөнәсәбәттәр
Курс Дауамлылығы 4 йыл, рейтингта Кол-донъя университет дәрәжәһендәге 1 Көнсығыш Европала, ғына түгел, Украинала.
Уҡыу-уҡытыу саралары : English
Бәйәһе уҡытыу өсөн 1 курс.
Бәйәһе уҡытыу 2-се йылда һуңғы йыл 3600$АҠШ йыл.
Юғары уҡыу йорттары ҡалдыра хоҡуҡын үҙе артынан үҙгәртә уҡыу бәйәһе башҡа мәғлүмәт судья, был’ң гел мөрәжәғәт итә атаһыҙ, етәксе һ. б. офисҡа өсөн ағымдағы өсөн түләү уҡыуҙар.


text:
- Подробности
- Просмотров: 573
АЛАҠАС ТУРҒАЙҘАР (Fringillidae), турғай һымаҡтар отрядына ҡараған ҡоштар ғаиләһе. Яҡынса 140 төрө билдәле. Австралия, Океания, Мадагаскар һәм Яңы Гвинея утрауҙарынан башҡа, бөтә Ер шары буйлап таралған. Башҡортостанда 16 төрө иҫәпләнә. Шыршы турғайы, ҡыҙылтүш, һары турғай, ҡупшы турғай йыл әйләнәһенә йәшәй. Алаҡас турғай, балғабаш, йәшел турғай, алағанат турғай, киндер турғайы оя ҡорорға ҡайта. Ала ҡыҙылтүш, урагус, йәки оҙонҡойроҡ ҡыҙыл турғай, тау таҡыя турғайы, таҡыя турғай, көлһыу таҡыя турғай, тундра таҡыя турғайы, ҡарағай турғайы ҡышҡылыҡҡа килә. Кәүҙә оҙонлоғо 11—19 см. Ҡауырһын ҡапламы ҡалын, тығыҙ. Төҫө төрлө: күпселек төрҙәрҙең түше һәм ҡорһағы ҡыҙыл, һары, йәшел; арҡаһы буҙ, аҡһыл һоро, көрән; ҡанаттарының күберәк өлөшө ҡара төҫтә, 1 йәки 2 арҡыры аҡ һыҙыҡлы. Башы йомро, муйыны ҡыҫҡа. Суҡышы төрлө формала. Ҡойроғо уймаланып, төҙ йәки бер аҙ түңәрәкләнеп бөтә. Енси диморфизм хас: ата ҡоштар сағыуыраҡ төҫтә. Моногам. Парланышып ерҙә, ағастарҙа, ҡыуаҡтар, таштар араһында һәм ҡая ярығында оя ҡоралар. Йылына бер (һирәк ике) тапҡыр бала сығара, 2—7 сыбар йомортҡа һала. Уларҙы инә һәм ата ҡош бергә йәки инә ҡош бер үҙе 14 көн тирәһе баҫа. Башлыса үҫемлектәр, бала сығарған саҡта бөжәктәр м‑н туҡлана. Бөтә ерҙә лә осратырға мөмкин. Ауыл хужалығы һәм урман культуралары ҡоротҡостарын юҡ итә, ҡый үләндәре орлоғон ашай.
Е.В.Карев
Тәрж. Ә.Ә.Барлыбаева


text:
Үҫемлектәр
Үҫемлектәр (lat.Plantae, Vegetabilia) — биологик батшалыҡ, күп күҙәнәкле организмдарҙың төп төркөмө. Уға 350 меңдән артыҡ организм, шул иҫәптән ылымыҡтар, мүктәр, ҡаҙаяҡтар, ҡырҡбыуындар, көкөрт үләндәре (плаун) , яланғас һәм ябыҡ орлоҡло сәскәле үҫемлектәр инә. Үҫемлектәрҙе ботаника фәне өйрәнә.
Йөкмәткеһе
- 1 Органик донъяла урыны
- 2 Үҫемлектәрҙе башҡа батшалыҡ вәкилдәренән айырып торған төп билдәләре
- 3 Органик донъя систематикаһы
- 4 Әһәмиәте
- 5 Аҙыҡ сәнәғәте
- 6 Экология
- 7 Йыртҡыс үҫемлектәр
- 8 Ябыҡ орлоҡлолар
- 9 Яланғас орлоҡлолар
- 10 Ҡаҙаяҡ һымаҡтар
- 11 Мүк һымаҡтар
- 12 Ылымыҡтар
- 13 Иҫкәрмәләр
- 14 Шулай уҡ, ҡарағыҙ
- 15 Иҫкәрмәләр
Органик донъяла урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Органик донъя эсендә Вирустар, Прокариоттар, Бәшмәктәр, Үҫемлектәр, Хайуандар батшалыҡтарын бүлеп йөрөтәләр( төркөмләү буйынса бер аҙ айырмаһы булған икенсе төрлө ҡараштар ҙа бар).Бәшмәктәр, үҫемлектәр менән хайуандар эукариоттар булып торалар.
Үҫемлектәрҙе башҡа батшалыҡ вәкилдәренән айырып торған төп билдәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Үҫемлектәргә хас пигменттарҙың:хлорофилл, каротин, каротиноидтар, антоциан һ.б булыуы
- Фотосинтез. Автотрофия.
- Пластидтар.
- Күҙәнәк стенкаһының(диуары) төҙөлөш матдәһе – целлюлоза.
- Күҙәнәк һуты тупланған эре вакуолдәре була.
- Ғүмере буйына үҫергә һәләтлеләр, йәғни сикләнмәгән үҫеү һәләтенә эйәләр.
- Төп запас матдәһе - крахмал.
- Күҙәнәктең бөтә өҫкө йөҙө аша,йәғни осмос юлы менән туҡланалар.
- Субстратҡа беркетелгәндәр(бик әҙҙәренән тыш).
- Үҫеү һәм үҫеш фитогормондар ярҙамында көйләнә.
Органик донъя систематикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҫемлектәр батшалығы ике ваҡ батшалыҡҡа бүленә:[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1. Түбән төҙөлөшле үҫемлектәр: ылымыҡтар инә (35 мең төр тирәһе)
Төп билдәләре:бер күҙәнәкле, өйкөм(колония), күп күҙәнәкле еп, ҡатлам фиғылында(таллом); туҡыма һәм ағзаларға махсуслашмаған; үрсеүе споралар ярҙамында(енси булмаған юл) һәм гаметалар ярҙамында (енси юл); төп йәшәү урындары-һыу мөхите.
2. Юғары төҙөлөшле үҫемлектәр. Төп билдәләре: туҡыма(япҡыс,яһағыс, механик, үткәргес,төп туҡымалар) һәм вегетатив һәм репродуктив (үрсеү)ағзаларына махсуслашыу; йәшәү циклында енси һәм енси булмаған быуындары алмашына; төп йәшәү урындары-ҡоро ер мөхите.
2.1.Юғары төҙөлөшле споралылар: (мүк һымаҡтар) һәм көпшәле споралылар(көкөрт үләндәре, ҡырҡбыуындар, ҡаҙыяҡтар);
2.2. Юғары төҙөлөшле орлоҡлолар:яланғас орлоҡлолар һәм ябыҡ орлоҡлолар(сәскәле үҫемлектәр)
Әһәмиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ерҙәге тереклектең йәшәүе үҫемлектәрһеҙ мөмкин түгел. Барлыҡ организмдарҙан тик үҫемлектәр генә(шулай уҡ,бактерияларҙың бер аҙ өлөшө ) ҡояш энергияһын органик булмаған матдәләрҙән органик матдәләр етештереүгә тотоноп, тәндәрендә энергия туплай ала.Атмосферанан CO2 йотоп һәм O2. бүлеп Ерҙең атмосфераһын көйләй.Тереклекте һулыш өсөн кәрәк булған O2 менән тәьмин итә.. Үҫемлектәр –гетеротроф организмдар, шулай уҡ кеше өсөн дә аҙыҡ сылбырының төп быуыны булып тора. Дала, туғай, урман һәм башҡа экосистемалар төҙөп, Ерҙең иҫ китмәле,ҡабатланмаҫ, үҙенсәлекле бер ландшафтын, бөтә батшалыҡ вәкилдәре өсөн экологик нишаларҙың бөтмәҫ-төкәнмәҫ төрлөлөген хасил итә.Уларҙың туранан-тура эшмәкәрлеге менән генә тупраҡ яһала.
Аҙыҡ сәнәғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҫемлектәрҙе культуралаштырыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кеше тарафынан 100 ботаник ырыуға ҡараған 2000 төр тирәһе үҫемлек культуралаштырылған. Күпселеге Көньяҡ-Көнсығыш Азия илдәренә тура килә. Хәҙерге ваҡытта был Ираҡ, Иран, Иордания, Израиль һәм Фәләстан Дәүләте биләмәләренә тура килә. Боронғо игенселәр вегетатив юл менән үрсетеү(клонлаштырыу)һәм туған-ара ҡауыштырыу (инбридинга) ысулын яҡшы белгәндәр. Мәҫәлән, картуф һәм емеш ағастары клонлаштырыуға миҫал булып торалар. Аҙыҡ аша алынған туҡлыҡлы матдәләр углеводҡа һәм аҡһымға бай (бойҙай, арпа)уҫемлектәргә тура килә. Шулай ҙа, был үҫемлектәрҙә аминокислоталары төрө тулы түгел(лизин, метионин). Был ҡыяҡлыларға өҫтәмә итеп, боронғо игенселәр ҡуҙаҡлы үҫемлектәр ҙә үҫтергәндәр — борсаҡ, яҫмыҡ, кәрешкә. Арыш барынан да аҙағыраҡ культуралаштырылған. Үҙ-үҙенән һеркәләнеүсе етен орлоҡтарында майҙың микдары бик юғары булыуы аҙыҡ аша алына торған туҡлыҡлы матдәләрҙе тулыландырып та ҡуйған(май, аҡһым, углевод).
Был үҫемлектәр ҡулға эйәләштереү үҙәктәренән тарала барып, бөтә донъяға халҡы өсөн аҙыҡ сығанағына әйләнгәндәр.Күп үҫемлектәр Көньяҡ-Көнсығыш Азияла(үҙ-үҙенән һеркәләнесе мамыҡ, дөгө,сорго, арахис.) культураға индерелгәндәр.
Хәҙерге ваҡытта таралған үҫемлек культуралары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иң беренсе урында икмәк культуралары (бойҙай, дөгө,кукуруз, тары, сорго, арпа, арыш,һоло )һәм төрлө ярма культуралары тора.Уртаса климат шарттарында –картуф, көньяҡ өлкәләрҙә — батат, ямс, ока, таро һәм башҡалар киң таралыу алған.др.Күпләп аҡһымдарға бай ҡуҙаҡлы (фасоль, борсаҡ, нут,кәрешкә һ.б.), шәкәр биреүсе(шәкәр сөгөлдөрө , шәкәр ҡамышы ) үҫемлектәр, күп төрлө май (көнбағыш, арахис, зәйтүн һ.б.), емеш, еләк,йәшелсә һәм башҡа культуралы үҫемлектәр үҫтерелә.. Йәмғиәтте — чая, кофе, какао, виноград һәм тәмәкеһеҙ күҙ алдына килтереүе бик ҡыйын .Малсылыҡ ҡырағай һәм сәсеп үҫтергән мал аҙығы культураларына нигеҙләнеп кенә йәшәй ала. Еңел сәнәғәт Мамыҡ, етен, киндер, рами, джут, кенаф, сизаль һәм бик күп башҡа сүсле үҫемлектәр кешене кейем-һалым һәм техник туҡымалар менән тәьмин итә.
Ағас эшкәртеү сәнәғәте[үҙгәртергә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыл һайын төҙөлөш материалы, целлюлоза һ.б бик күп ағас ҡырҡыла. Йыл һайын төҙөлөш материалы, целлюлоза алыу өсөн һәм башҡа маҡсаттарҙа бик күп урман ҡырҡыла.
Энергетика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ташкүмер,һоро күмер, торф –боронғо үҫемлектәр тарафынан туплап алып ҡалынған ҡояш энергияһының һаҡламы ул
Медицина һәм химия.[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡ хужалығы, медицина, фармокопея, етештереү сәнәғәтенең төрлө өлкәләре өсөн дә бөтмәҫ-төкәнмәҫ сеймал сығанағы булып торалар.Уларҙан дарыуҙар, препараттар, витаминдар,тәбиғи каучук, ҡиммәтле ыҫмалалар, ҡабыҡ һуты , эфир майҙары, буяғыс матдәләр, лак һ.б. бик күп хужалыҡ өсөн кәрәк булған продукттар алалар.
Экология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төп статья: Үҫемлектәр экологияһы
Үҫемлектәр япмаһы атмосфераны кислород менән тәъмин итә һәм экосистемалар өсөн органик материал, энергия сығанағы булып тора.Фотосинтез хәҙерге атмосферала кислород, углекислый газ һәм башҡа һауа компоненттарының нисбәтен бер кимәлдә торорлыҡ итеп көйләй. Бик әҙҙәренән башҡа(анаэробтар) бөтә организмдар ҙа аэробтар, йәғни,кислородҡа мохтаждар. Экосистемаларҙың барыһында ла тиерлек үҫемлектәр аҙыҡ сылбырының нигеҙен тәшкил итәләр.Ҡоро ер үҫемлектәре һыу һәм башҡа биохимик циклдарҙың мөһим компоненты булып тора.Ҡайһы берҙәре азот үҙләштереү бактериялары аша биосферала азот әйләнешендә ҡатнашалар.Үҫемлек тамырҙары тупраҡ яһалыуҙа ҡатнаша, уны эрозиянан һаҡлай.
Үҙ-ара экологик бәйләнештәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хайуандар менән үҫемлектәр араһында тығыҙ үҙ-ара бәйләнештәр йәшәй.Күп кенә бөжәктәр сәскәле үҫемлектәр өсөн һеркәләндереүсе булып торалар.Бындай ” хеҙмәттәре” өсөн үҫемлектәр бөжәктәрҙе өсөн туҡлыҡлы аҙыҡ: нектар һәм һеркәләр менән тәъмин итәләр.Емештәре менән туҡланыусы хайуандар тиҙәктәре менән бергә орлоҡтарҙы тараталар.Бик күп үҫемлектәр менән бәшмәктәр араһында симбиоз мөнәсәбәттәре урынлашҡан (микориза). Бәшмәктәр үҫемлектәргә тупраҡтан һыу һәм минераль матдәләрҙе алырға ярҙам итһә, үҫемлектәр уларҙы органик матдәләр менән тәъмин итә. Шулай уҡ, эндофиттар – үҫемлек эсендә тереклек итеп, хужа-организмдың үҫешенә булышлыҡ итеүсе симбиотик бәшмәктәр ҙә була.
Паразитлыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Паразит үҫемлектәр түбән төҙөлөшлө, шулай уҡ, юғары төҙөлөшлө үҫемлектәр араһында ла осрай. Улар ауыл хужалығына ҙур ғына зыян килтерәләр
Йыртҡыс үҫемлектәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыртҡыс үҫемлектәрҙең 500 –ҙән ашыуыраҡ төрө билдәле. Ундай үҫемлектәр, ғәҙәттә, минераль тоҙҙарға, туҡлыҡлы матдәләргә ярлы булған тупраҡта үҫә. «Йыртҡыслыҡтары » тупраҡта азот етмәүгә бәйле.Шуға ла, йыртҡыс үҫемлектәр етмәгән азотты бөжәктәрҙең һәм башҡа хайуандарҙың тәненән алалар.
Уларҙың ҡорбанын аулау өсөн махсус яйланмалары була. Рәсәйҙә урмандарында иң билдәлеһе — Ысыҡ үләне, йәки Росянка круглолистная (Drosera rotundifolia).Был үҫемлектең япраҡ ситтәрендә ысыҡҡа оҡшаған йәбешкәк матдә бүленеп сыға. Шул “ысыҡ”ҡа ымһынып ултырған бөжәк йәбешһә, ысҡына алмай. Ҡорбан ”ысыҡ”тың аш һеңдереү һуттары тарафынан һеңдереүгә дусар ителә.
Тағы ла, киң билдәле йыртҡыс үҫемлектәр булып венерина мухоловка, дарлингтония, жирянка, росолист тора.
Ябыҡ орлоҡлолар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ябыҡ орлоҡлолар йәки Сәскәле үҫемлектәр(рус. Цветко́вые расте́ния, Покры́тосеменны́е, лат. Magnoliophyta, йәки Angiospermae грек. avYio — сосуд, σπέpua — орлоҡ) иң юғары үҫемлектәр бүлегенә инә.
Төп үҙсәнлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Енси үрсеү ағзаһы — сәскәнең булыуы.
- Сәскәлә орлоҡ бөрөһөн һаҡлаусы емешлектең булыуы һәм орлоҡтың емеш эсендә һаҡланыуы. Орлоҡ бөрөһө сәскәнең емешлеге эсендә үҫешә. Емешлектең емшәненән емеш, эсендәге орлоҡ бөрөһөнән орлоҡ барлыҡҡа килә. Шуға ла, өлгөрөп еткәнсе орлоҡ ябыҡ (көплө, ҡаплаулы) була. Бындай үҫемлектәр ябыҡ орлоҡлолар, йәки сәскәле үҫемлектәр бүлеген тәшкил итә.
- Гаметофиттары (гамата эшләүсе үрсем) сәскә эсендә үҫешә. Инә гаметофит — орлоҡ бөрөһө эсендәге 8 споралы яралғы моҡсайы (восьмиядерный зародышевый мешок). Ата гаметофит — һеркә. Эсендә ике спермий (генератив күҙәнәк) һәм вегетатив күҙәнәк үҫешә.
- Һеркәләнеү ел, һыу, бөжәктәр һәм ҡоштар тарафынан башҡарыла. Йәғни, спермийҙарҙы һеркә эсендә генә емешлек ауыҙына илтеп ҡуйыусы транспорт системаһы бар.
- Ябыҡ орлоҡлоларларҙың, йәки Сәскәле үҫемлектәрҙең йәнә бер үҙенсәлеге — икеләтә аталаныуы. Орлоҡ бөрөһө эсендә ике күҙәнәк аталана:
- йомортҡа күҙәнәк(n)+ спермий (n)= зигота(2n)
- үҙәк күҙәнәк (2n) + спермий (n) = триплоид күҙәнәк (3n)
Зиготанан орлоҡ бәбәге (буласаҡ үҫемлек) һәм триплоид күҙәнәктән эндосперм (бәбәк өсөн туҡлыҡлы матдәләр) барлыҡҡа килә.
Орлоҡтың бөтә үҫеше емшән эсендә, аҙаҡ өлгөргәнсе емеш эсендә (емеш эргәлеге һаҡлай) бара.
Емеш бары сәскәле үҫемлектәрҙә генә була. Ошо үҙенсәлеге сәскәле үҫемлектәрҙе барыһынан да отошлораҡ итә. Сәскәле үҫемлектәр башҡа төр үҫемлектәрҙән сәскәләре булыуы һәм емеш барлыҡҡа килтереүе менән айырыла.
6.Сәскәле үҫемлектәрҙең киң таралыуына орлоҡтарының бик күп төрлө яйланмалары булышлыҡ итә. Орлоҡтарын ел (өлтөктәре, ҡанаттары ярҙамында), һыу (сыланмай, еңел, емеш эсендә һауа), хайуандар (һутлы итләсе, туҡлыҡлы матдәләре өсөн; ырғаҡтар ярҙамында, йәбешкәк), кеше тарата.
7.Шулай уҡ, вегетарив юл менән үрсеү ныҡ үҫешкән (тамырһабаҡ, һуғанбаш, бүлбеләр, үренде, япраҡ, тамыр, бөрөләр һәм башҡа ысулдар).
Сәскәле үҫемлектәр ғәжәп күп төрлө. Быны төшөнөү өсөн уларҙы үҙ сиратында тағы ла төркөмдәргә бүләләр.
Сәскәле үҫемлектәрҙең 250 меңгә яҡын төрө билдәле. Шулай уҡ, әлеге көнгә хәтле яңынан-яңы төрҙәрен таба торалар. Төҙөлөштәре буйынса ырыуға берләштерәләр.
Оҡшаш ырыуҙар ғаиләгә инә. Мәҫәлән: бойҙай ырыуы, арыш ырыуы, арпа ырыуы һәм уларға оҡшаш башҡа ырыуҙар, ҡыяҡлылар ғаиләһенә инә. Ә ғаиләнең һәр береһен үҫемлектәрҙең ниндәй ҙә булһа бер класына индерәләр: бер өлөшлөләр йәки ике өлөшлөләр класына.
Яланғас орлоҡлолар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яланғас орлоҡлолар (лат. Gymnospérmae) — орлоҡло үҫемлектәр төркөмө. 370 млн йыл тирәһе элек, палеозойҙың девон дәүерендә орлоҡло ҡаҙыяҡтарҙан барлыҡҡа килгәндәр тип иҫәпләйҙәр.
«Яланғас орлоҡлолар» төшөнсәһен беренсе тапҡыр урыҫ ботанигы Бекетов Андрей Николаевич ҡуллана.[11] Ошо атама менән Бекетов А.Н. был төркөмдөң төп үҙенсәлеген һыҙыҡ өҫтөнә ала: ябыҡ орлоҡлоларҙан айырмалы, яланғас орлоҡлоларҙың орлоҡ бөрөһөн һәм унан үҫешкән орлоғон һаҡлап тороусы көп юҡ. Уларҙың бер йәки бер нисә орлоҡ бөрөһө тубырсыҡ ҡабыҡтары ҡуйынында ултыра. Ҡайһы берҙәрендә был ҡабыҡ та булмай.
Яланғас орлоҡлолар төркөмөндәге күп үҫемлектәр үлеп бөткән. Хәҙерге көнгә тиклем килеп еткәндәре 1100 тирәһе төр.
Ҡаҙаяҡ һымаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мүк һымаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ылымыҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Van den Hoek, C., D. G. Mann, & H. M. Jahns, 1995. Algae:An Introduction to Phycology. pages 343, 350, 392, 413, 425, 439, & 448 (Cambridge: Cambridge University Press). ISBN 0-521-30419-9
- ↑ Van den Hoek, C., D. G. Mann, & H. M. Jahns, 1995. Algae:An Introduction to Phycology. pages 457, 463, & 476. (Cambridge: Cambridge University Press). ISBN 0-521-30419-9
- ↑ Crandall-Stotler, Barbara. & Stotler, Raymond E., 2000. «Morphology and classification of the Marchantiophyta». page 21 in A. Jonathan Shaw & Bernard Goffinet (Eds.), Bryophyte Biology. (Cambridge: Cambridge University Press). ISBN 0-521-66097-1
- ↑ Schuster, Rudolf M., The Hepaticae and Anthocerotae of North America, volume VI, pages 712—713. (Chicago: Field Museum of Natural History, 1992). ISBN 0-914868-21-7.
- ↑ Buck, William R. & Bernard Goffinet, 2000. «Morphology and classification of mosses», page 71 in A. Jonathan Shaw & Bernard Goffinet (Eds.), Bryophyte Biology. (Cambridge: Cambridge University Press). ISBN 0-521-66097-1
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Raven, Peter H., Ray F. Evert, & Susan E. Eichhorn, 2005. Biology of Plants, 7th edition. (New York: W. H. Freeman and Company). ISBN 0-7167-1007-2.
- ↑ Ҡалып:APWeb
- ↑ Gifford, Ernest M. & Adriance S. Foster, 1988. Morphology and Evolution of Vascular Plants, 3rd edition, page 358. (New York: W. H. Freeman and Company). ISBN 0-7167-1946-0.
- ↑ Taylor, Thomas N. & Edith L. Taylor, 1993. The Biology and Evolution of Fossil Plants, page 636. (New Jersey: Prentice-Hall). ISBN 0-13-651589-4.
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
IUCN-2010төшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Бекетов А. Н. Голосеменные // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
Шулай уҡ, ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Флора
- Индикатор үҫемлектәр
- Үҫемлек хоҡуҡтары


text:
Ысынлап та, янып-көйөп эшләгән, дәрт-дарманы ташып торған ирҙәр ҡартайыуҙы белмәйҙер ул! Һүҙҙәремә шикләнәһегеҙме? Һуң, әйҙәгеҙ, һаман “егеттәрски” булып ҡалған, әле булһа көлөп-шаярып һөйләшкән, етеҙ аҙымлы, ҡупшы кәүҙәле уҙаман – беҙҙең Вәкил Барый улы Йосоповты ғына алып ҡарайыҡ!
Уның тураһында “бабай” йәки “оло йәштәге” тип әйтеп буламы? Ә-ә-ә, һүҙ тапмай туҡтап ҡалдығыҙмы? Ана шул-шул! Ышанһағыҙ ҙа, ышанмаһағыҙ ҙа – “егетебеҙгә” теп-теүәл 65 йәш бөгөн. Ысын мәғәнәһендә уҙаман, ил ағаһы, вәт! Бындай ҙурлауға, ошондай ҙа мәртәбәгә ысынлап лайыҡ Вәкил Барый улы!
...1973 йылда Өфө сәнғәт институтының театр бүлеген тамамлап, ҡулына актер дипломы алған 21 йәшлек кенә егет Сибай дәүләт драма театрының ишеген асып инә. Бөгөн исемдәре бөтә республикаға яҡшы таныш булған сәнғәт оҫталары – Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Хисмәтулла Дәүләтов, халыҡ артистары Зифа Баязитова, Риф Сәйфуллиндар менән бер көндә эш башлай ул. Һәм нәҡ ошонан йәш актерҙар драма театрының эшмәкәрлегенә яңы һулыш өрә, уның йылъяҙмаһын сағыу биттәр менән байыта. Күренекле драматург Туфан Миңнуллиндың “Диләфрүзгә дүрт кейәү” комедияһында өс курсташтың сәхнәлә донъяларын онотоп, йәшлек дәрте, егеттәрсә дыуамаллыҡ һәм саялыҡ менән уйнауын оло быуын вәкилдәре хәтерләйҙер әле, моғайын... Хәйер, һабаҡташтарҙың юлы һәр ваҡыт бергә, бер һуҡмаҡтан бара һәм улар, бер-береһенә терәк-таяныс булып, сәнғәт үрҙәренә үрмәләй. Талантлы Беларусь яҙыусыһы һәм драматургы Алексей Дударевтың “Тупһа”, Наил Ғәйетбаевтың “Ҡойма ямғыр аҫтында”, Башҡортостандың халыҡ артисы Ишмулла Дилмөхәмәтовтың “Тере тупраҡ” пьесалары буйынса ҡуйылған күп һанлы спектакль йәштәргә билдәлелек һәм абруй килтерә.
Ниндәй генә ролдәрҙе башҡармаһын, Вәкил Барый улы һәр ваҡыт үҙен ысын сәхнә кешеһе итеп күрһәтә. Ул тыуҙырған образдар тик уныңса – Вәкилсә генә булып, тамашасы күңеленә тура юл һала, уның ихтирамын һәм һөйөүен яулай. Айырыуса сатира һәм юмор менән һуғарылған комедияларҙа бар күңелен һалып, үҙенә тыумыштан бирелгән артислыҡ һәләтен тулыһынса “эшкә егеп” уйнай актер. Әлбиттә, уның тырышлығы, яратҡан һөнәренә бирелгәнлеге театр етәкселегенең иғтибарынан ситтә ҡалмай. 1979 йылда Вәкил Барый улына “Башҡортостандың атҡаҙанған артисы” тигән маҡтаулы исем бирелә. Ә тағы ла ун дүрт йылдан инде ул “Башҡортостандың халыҡ артисы” исеменә лайыҡ була.
Вәкил Йосопов – талантлы актер ғына түгел, ә өс тиҫтәнән ашыу драма әҫәрен сәхнәләштергән һәм шуның менән театр һөйөүселәр араһында хаҡлы абруй ҡаҙанған нескә тойғоло, үҙенсәлекле режиссер ҙа. Был тәңгәлдә уның “Бабич – азатлыҡ һәм ирек йырсыһы” исемле театрлаштырылған тамашаһын телгә алып китеү генә лә күп нәмә тураһында һөйләй. Бөйөк шағирыбыҙҙың тормош юлын, ижадын ике сәғәтлек сәхнә күренешендә бәйән итеү үҙе үк оло маҡтауға лайыҡ.
Сибай театрында режиссер вазифаһында эшләп йөрөгән сәнғәт эшмәкәрен уҙған быуат аҙағында Ырымбур ҡалаһының Мирхәйҙәр Фәйзи исемендәге татар дәүләт театрына “ҡоҙалайҙар”, һәм ике йыл дауамында ул күршеләрҙә сәнғәт усағына “ҡуҙ өҫтәй”. Артабан инде “Сулпан” балалар театры, Сибай дәүләт филармонияһы арбаларына төптән егелә.
Етәксе булараҡ та, ябай кеше булараҡ та Вәкил Барый улын һәр кем менән кешелекле, кеселекле булыуы биҙәй. Уның менән теләһә ҡайһы темаға иркенләп һөйләшергә, унан төплө кәңәштәр алырға була. Шаян телле, киң күңелле уҙаманды коллективта һәр кем хөрмәт итә, уға ихтирам менән ҡарай.
“Ирмен тигән ирҙәр ҡартаймай!” Был һүҙҙәр нәҡ Вәкил Барый улы Йосопов тураһында. Уның киләсәктә сәхнәгә сығарасаҡ әҫәрҙәре, сағыу образдары бөрөләнә генә әле. Беҙ унан һоҡланғыс ижад емештәре көтөп ҡалабыҙ!


text:
- Подробности
- Просмотров: 274
УТАР, башҡорттарҙың ҡышлау урыны (ҡара: Башҡорт йәйләүҙәре). Ҡалҡыу, ел һәм ҡар үтмәгән ышыҡ урында, тау болононда йәки тауҙың һөҙәк битләүендә урынлашҡан була. Ағас иҙәнле һәм ҡабыҡ, һалам м‑н ябылған ике яҡлы ҡыйыҡлы, бурап яһалған бер бүлмәле 2—3 өйҙән (ҡышлаҡ, ҡышҡы йорт, төп йорт) торған. Традицион интерьер өсөн киң һике, сыуал хас булған. Мал-тыуар аҫырар өсөн һарай м‑н лапаҫ, йәш малдарға бәләкәй ер өй һ.б. төҙөгәндәр (ҡара: Хужалыҡ ҡаралтылары). У. яҡынса нояб. башлап май аҙ. тиклем йәшәгәндәр; ҡағиҙә булараҡ, йорт хужаһы үҙе м‑н йәш ҡатыны йәки улдары м‑н килендәре, ш. уҡ ялсылары, көтөүселәре торған. Ҡайһы бер осраҡта У. бер нисә ҡәрҙәш ғаилә төҙөгән. Һуңынан У. урынында ауылдар барлыҡҡа килгән. У. малсылыҡ м‑н шөғөлләнгән күп кенә халыҡтарҙа, ш. иҫ. нуғайҙарҙа, ҡырғыҙҙарҙа, ҡаҙаҡтарҙа һ.б., таралған.
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
Сысҡанбай менән Ҡәләмбай
Сысҡанбай менән Ҡәләмбай
(Әкиәт)
Борон-борон заманда түгел, ә беҙҙең заманда, Айнурҙың өҫтәлендә, йәшәгән, ти, Ҡәләмбай. Айнур менән Ҡәләм бик дуҫ, татыу йәшәгән, ти. Малай яратҡан ҡәләме менән төрлө һүрәттәр төшөргән, ә Ҡәләмбай дуҫы ни теләй – шуны рәхәтләнеп эшләгән.
Берҙән-бер ваҡыт, Айнур йоҡлаған саҡта өҫтәлгә сысҡан малайы Сысҡанбай килеп менгән. Ул матур Ҡәләмбайҙы күреп ҡалып, үҙенең өңөнә һөйрәп алып киткән.
– Уй, ҡайҙа алып бараһың мине? Ебәр, зинһар! – тип ялбарған Ҡәләмбай. – Минән һиңә ни файҙа? Мин бит ағастан, ашауға яраҡһыҙ!
– Ә мин һине кимерәм! – тигән Сысҡанбай.
– Минең тешем ҡысый, шуға миңә нимә лә булһа кимерергә кәрәк, үәт! – тип Сысҡанбай Ҡәләмбайҙы ауырттырып тешләп тә алған.
– Уй! Атыу һин миңә һуңғы тапҡыр булһа ла, һүрәт төшөрөргә мөмкинлек бир, шунан теләһә ни эшләрһең,— тип үтенгән Ҡәләмбай.
– Ярар! – тип ризалашҡан Сысҡанбай.
Тик мин һине барыбер ваҡлап кимереп бөтәсәкмен!
Ҡәләмбай, ауыр көрһөнөп, ҡағыҙ битенә бер түңәрәк төшөрөп ҡуйған.
– Был сырмы? – тип һораған Сысҡанбай.
– Бәлки, сырҙыр,— тип Ҡәләмбай әлеге түңәрәктең эсенә тағы ла өс бәләкәй түңәрәк эшләгән.
– Беләм, беләм, был – сыр! Ә был түңәрәктәр — сыр эсендәге тишектәр! – тип үҙенең отҡорлоғона ҡыуанып һикергеләгән Сысҡанбай.
– Бәлки, һин хаҡлыһыңдыр,— тип ризалашҡан Ҡәләмбай. Шунан тағы ла бер ҙур түңәрәк эшләп ҡуйған.
– Әһә! Был бит алма! – тип ҡысҡырып ебәргән Сысҡанбай.
– Бәлки, алмалыр,— тип серле йылмайған Ҡәләмбай ҙур түңәрәк эргәһенә оҙонсараҡ итеп тағы бер түңәрәк эшләп ҡуйып.
– Сарделька! – тип яланып ҡысҡырып ебәргән
Сысҡанбай шатлығынан. – Йә инде, тиҙерәк төшөрөп бөт! Атыу минең тешем ҡысый башланы!
– Сабыр ит! — тигән дә Ҡәләмбай иң тәүҙә төшөргән ҙур түңәрәктең өҫтөнә өсмөйөш яһап ҡуйған.
– Был бит... Төшөрмә башҡа! Туҡта! — тип Сысҡанбай сыйылдап ҡысҡырып ебәргән.
Ә Ҡәләмбай шул ваҡытта бесәйгә оҙон мыйыҡтар ҙа эшләп өлгөргән.
– Был бит бесәй! — ҡото осҡан Сысҡанбай артына ла әйләнеп ҡарамай, өңөнә ҡасып киткән.
Шунан бирле Сысҡанбай күренмәгән.
Ә Ҡәләм Айнурҙың өҫтәлендә әле булһа йәшәп ята, ти. Тик ул һүрәт төшөрә-төшөрә бәләкәсәйеп, бармаҡ буйлыҡ ҡына булып алған, ти.
Һин дә, дуҫым, үҙеңдең яратҡан ҡәләмеңде алып, Сысҡанбайҙы өркөтөргә берәй бесәй һүрәте эшләп ҡара әле?
Руссанан Айгөл АЙЫТҠОЛОВА тәржемәһе.
07-2018


text:
- Подробности
- Просмотров: 504
АВТОМАТЛАШТЫРЫЛҒАН ИДАРА ИТЕҮ СИСТЕМАҺЫ, ҡатмарлы объект йәки процесс м‑н бирелгән маҡсатҡа ярашлы һәм объекттың хәҙ. торошо һәм тирә‑яҡ мөхит т‑дағы мәғлүмәтте эшкәртеү нигеҙендә идара итеү системаһы (системалағы функцияларҙың бер өлөшөн — анализ, планлаштырыу, идара итеү б‑са ҡарар ҡабул итеүҙе — кеше башҡара). Ул техник, матем. һәм программалы (ҡара: Программалау) саралар йыйылмаһынан, ш. уҡ кеше-оператор м‑н бер системаға (“кеше—машина” системаһы) берләштерелеп тупланған мәғлүмәт һәм белемдән (ҡара: Мәғлүмәт базаһы) тора. Билдәһеҙлек, ресурстар етешмәү шарттарында һәм көсөргәнешле хәлдәрҙә идара итеүҙең юғары һөҙөмтәле булыуын тәьмин итә.
А.и.и.с. структураһында ике система төркөмө айырыла: функциональ (идара итеү процесында туранан-тура ҡатнашыусы) һәм тәьмин итеүсе (тәьмин итеүҙең ойоштороу, хоҡуҡи, техник, иҡт., матем., программа төҙөү, мәғлүмәт биреү һ.б. төрҙәре). Пр‑тие м‑н А.и.и.с., технологик процесс м‑н А.и.и.с., ойоштороусы А.и.и.с. (идара итеү объекты — коллектив, тармаҡ, терр.‑етештереү комплексы) һәм функциональ автоматлаштырылған системаларҙы (автоматлаштырылған мәғлүмәт системалары, автоматлаштырылған проектлау системалары һ.б.) айырып йөрөтәләр.
Башҡортостанда А.и.и.с. сәнәғәт пр‑тиеларында, транспортта, банкыларҙа 20 б. 70‑се йй. башынан индерелә башлай. Пр‑тие м‑н А.и.и.с. уйлап табыу һәм индереү өсөн “Союзнефтеавтоматика” (ҡара: “Нефтеавтоматика”), “Спецгазавтоматика” ҒПБ‑лары, “АСУгазпром” Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү һәм проект ин‑ты ойошторола. Энергоресурстарҙы күсереү проблемалары институтында магистраль үткәргес торбаларҙа пр‑тие м‑н А.и.и.с. индереү б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла. БР‑ҙа А.и.и.с. үҫеше тенденциялары хәҙ. мәғлүмәт технологиялары нигеҙендә интеграцияланған интеллектуаль А.и.и.с. уйлап табыуға йүнәлтелгән (90‑сы йй. башлап был кластағы А.и.и.с. өсөн “мәғлүмәт-идара итеү системалары” төшөнсәһе ҡулланыла). Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә 2000—05 йй. Baan IV пр‑тие м‑н А.и.и.с. индерелә.
Б.Ғ.Ильясов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
ЗӘЙТҮНӘ ТҮЛӘБАЕВА
Түләбаева (Ҡарабашева) Зәйтүнә Сәмиғулла ҡыҙы 1964 йылда Байыш ауылында тыуған. Үрген ауылына килен булып төшкән. Дүрт бала әсәһе, балалар баҡсаһында тәрбиәсе булып эшләй. Күңел кисерештәрен, һағыштарын, шатлыҡтарын шиғыр юлдарына һала.
Ижады:
1. Ҡарабашева З. Ғашиҡтар төнө //Йәшлек.-2014.- №39.- Б.17.
2. Ҡарабашева З. Гөрләүектәр ярһып-ярһып ағып// Ейәнсура таңдары.- 2014.- №59.-Б.2.
3. Ҡарабашева З. Һалдат итеге//Ейәнсура таңдары.- 2014.-№52.- Б.3.
4. Ҡарабашева З. Ҡар буранлы, ҡаты һалҡындарҙа// Ейәнсура таңдары.- 2015.- №1.-Б.3.
Хаҡыбыҙ юҡ беҙҙең оноторға
Ҡайтмай ҡалған һәр бер һалдатты.
Һеҙһеҙ генә күпме йылдар үтте,
Һеҙһеҙ генә күпме таң атты.
Тыныс тормош өсөн йәнен биргән
Һалдаттарҙың рухы алдында
Баш эйәйек. Онотмайыҡ берүк,
Ҡайтмай ҡалған һалдат хаҡында!


text:
Беҙҙә ҡунаҡта
Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының концерт эшмәкәрлеге буйынса директор урынбаҫары Маргарита Мансурова.
Тыңлау
М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты доценты, филология фәндәре кандидаты Розалия Баязитова.
Тыңлау
Асҡын районы «Асҡыным – йәнтөйәгем» ижтимағи-сәйәси газетаһының сығарылыш мөхәррире, БР Журналистар союзы ағзаһы Наилә Имаева.
Тыңлау
Яҙыусы Гөлнур Яҡупова.
Тыңлау
Ғафури районынан ҡурайсы Фәнил Кинйәғолов.
Тыңлау
«Шоңҡар» журналының баш мөхәррире, танылған шағир Азамат Юлдашбаев.
Тыңлау
Жамбыл исемендәге Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкә драма театры директоры Руслан Ҡайырсынов, Измир дәүләт төрөк драма театры режиссеры Тамриз Читеныл, БР Туймазы татар дәүләт драма театрының баш режиссеры Байрас Ибраһимов һәм актриса Маргарита Сидорова.
Тыңлау
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы музейының ғилми хеҙмәткәре Хафиза Бикҡужина һәм Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы етәксеһе урынбаҫары Вәлиәхмәт Бәҙретдинов.
Тыңлау
Мәғариф ветераны Сәбилә Сөләймәнова һәм күренекле шағир Хәсән Назар.
Тыңлау
Популяр йәш йырсы Искәндәр Ғәзизов.
Тыңлау


text:
Новости библиотеки
“Изгелеккә, матурлыҡҡа юл – әҙәбиәттән”
Күптәрҙеке менән бер иш юлым,
Эҙләмәнең башҡа, яңыһын.
Маҡсатым бер – кеше булып йәшәү,
Ә маяғым – таҙа намыҫым, - тип яҙҙы үткән быуаттың 80-се йылдарында Башҡортостандың халыҡ шағиры, йәмәғәт эшмәкәре, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Һ.Дәүләтшина һәм М.Аҡмулла исемендәге премия лауреаты Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы Юнысова. Быйыл шағирәбеҙ үҙенең 70 йәшлек күркәм юбилейын билдәләне. Үҙәк китапхананың уҡыу залында Иҫәнғол ауылының икенсе һанлы мәктәбенең етенсе синыф уыусылары өсөн ( етәкселәре Динара Маратовна) әҙибәнең матур ғүмер байрамына арналған “Изгелеккә, матурлыҡҡа юл – әҙәбиәттән”
тип исемләнгән шиғриәт сәғәте булып үтте.
Шағирәнең сағыу тормошо, абруйлы, күркәм ғаиләһе, күп ҡырлы һәм күп яҡлы ижады менән яҡындан танышып презентация күрһәтелде, автор башҡарыуында “Йөрәк һүҙе” проектынан шиғырҙар тәҡдим ителде. Гөлфиә Юнысова – башҡорт балалар шиғриәтенең ғорурлығы. Уның матурлыҡ, яҡтылыҡ иленә саҡырып, балалар донъяһын, психологияһын нескә тойоп яҙған шиғырҙары – башҡорт балалар шиғриәтенең өлгөһө ул. Халыҡ шағирының йәш быуын өсөн тәғәйенләнгән фәһемле шиғырҙарын уҡыусылар ҙур ихласлыҡ менән уҡынылар. Шағирәнең “Һайланма әҫәрҙәр” китабының 2-се томына индерелгән, беҙҙең тел байлығы ла, быуындар бәйләнеше лә, хатта милли үҙенсәлегебеҙҙең бер күренеше булған “Ҡәрҙәшлек атамалары” менән танышып, уҡыусылар Туғанлыҡ атамалары тураһында белемдәрен киңәйттеләр. Гөлфиә Юнысова — 35 китап авторы, уның шиғырҙары 25 телгә тәржемә ителгән, ә инде халыҡсан, моңло, әһаңле йырҙары халыҡ күңелендә үҙ урынын тапты. Шиғырҙары, мәҡәләләре менән генә түгел, үҙенең булмышы, йылмайыуы менән тирә-яҡҡа йәм, ҡот һәм гүзәллек өләшеүсе, олоһона ла, кесеһенә лә ярҙамсыл һәм иғтибарлы, күңелендә тик йылы хистәр генә йөрөтөүсе шағирә, бөгөн ул беҙҙе тағы ла үҙенең яңы, матур шиғырҙары менән һөйөндөрөр әле.