text:
Кем һуң ул Хәбибназар Һатлыҡов? Ошо һорау беҙҙе 1990 йылдарҙа уҡ ҡыҙыҡһындыра башлағайны. Башҡорт милли хәрәкәте етәксеһе, Башҡорт автономиялы республикаһын төҙөүсе Ә.-З. Вәлиди Туғандың «Хәтирәләр»ен уҡып сығып ҡына, моғайын, күптәр был шәхестең кем икәнлеген белгәндер. Уҙған быуат баштарында тәрән мәғлүмәтле дин әһеле һәм мәғрифәтсе булараҡ танылыу алған Хәбибназар Һатлыҡов – Әхмәтзәки Вәлидовтың бабаһы (инәһе Өмөлхаяттың бер туған ағаһы) һәм остазы.
Хәбибназар Мөхәмәткафи улы, йәғни Хәбибназар әл-Үтәки 1862 йылдың 12 сентябрендә Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙенә ҡараған Үтәк ауылында тыуып үҫә. Һатлыҡовтар ғаиләһендә тәрбиәләнгән биш ул һәм өс ҡыҙ араһында иң өлкән бала була. Уҡыуға әүәҫ зирәк малай башланғыс белемде имам һәм мөҙәрис вазифаларын атҡарған атаһының мәҙрәсәһендә ала.
Хәбибназар артабан хәҙерге Ауырғазы районына ҡараған Балыҡлыкүл ауылындағы ахун Хөснөтдин Ждановтың мәҙрәсәһендә белемен тулыландыра. 1873 йылдан уҡыуын Стәрлетамаҡта дауам итә. Бындағы мәҙрәсәлә уға урыҫ теле һәм математиканан атаҡлы мәғрифәтсе Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтан һабаҡ алыу насип була Мәғрифәтсе, тарихсы Шиһабетдин Мәржәниҙең мәҙрәсәһендә белемен камиллаштырыу маҡсатында, Хәбибназар 1879 йылда Ҡазанға юллана. Алған белеме менән ҡәнәғәтләнеп ҡалмай, остазының кәңәшен тотоп, Хәбибназар алыҫ юлға сығып китә – Бохара һәм Хиуа мәҙрәсәләрендә ғилем эстәп ҡайта.
Тиҙҙән төплө белемле егет Ш. Мәржәни мәҙрәсәһендә мөғәллим булараҡ шәкерттәргә һабаҡ бирергә тотона. Уҡыу йорто хужаһы менән яҡындан аралашып йәшәү, уның ҡул аҫтында эшләү буласаҡ дин әһеленә ҙур йоғонто яһай. Остазының тәрән фәлсәфәүи уй-фекерҙәрен йотлоғоп тыңлаған егеттең күңелендә, их, уға оҡшарға ине, тигән уй тыуа. Күп тә үтәй ул Мәржәниҙең ышаныслы ярҙамсыһы, тоғро дуҫына әйләнә. Хәбибназар уның йоғонтоһонда фән менән дә шөғөлләнә башлай.
1889 йылда яратҡан мөғәллиме, рухи таянысы Шиһабетдин Мәржәни донъя ҡуйғас, күп уҡыуҙан күҙе насар күрә башлаған Хәбибназар атаһы саҡырыуы буйынса тыуған ауылына ҡайтып төпләнә. Был ваҡытта инде ул дин белгесе генә түгел, юғары мәҙәниәтле мәғрифәтсе, ғалим-философ, әҙип булараҡ та танылыу алған була. Төпкөлдә йәшәүгә ҡарамаҫтан, оҙаҡ йылдар буйы төрки донъяһында киң билдәле булған Ризаитдин Фәхретдин, Зәйнулла ишан Рәсүлев, Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев, шәйех Ғабдулла хәҙрәт кеүек күренекле дин әһелдәре һәм зыялылар менән аралашып, хат алышып йәшәй.
Ғилми тикшеренеүҙәр һәм яҙыусылыҡ эше менән дә әүҙем шөғөлләнә ул: «Мифтах әл-тауарих», «Нәүадир тәржемәсе» (216 хикәйә һәм хикәйәт тупланған мәҙрәсә шәкерттәре өсөн дәреслек), «Мәжмуғәи мөһиммә» (Үтәк һәм яҡын-тирә ауылдарҙың, шулай уҡ Стәрлетамаҡ ҡалаһының тарихы), «Эскеселеккә ҡаршы» кеүек китаптар нәшер итә. Уның башҡорт һәм ҡаҙаҡ тарихы тураһындағы ҡулъяҙма китабы ла мәҙрәсәлә уҡыу әсбабы рәүешендә ҡулланыла.
Мөҙәрис һәм имам-хатип булараҡ, Хәбибназар мәҙрәсәлә дин һабаҡтарынан тыш, донъяуи фәндәрҙе уҡытыуға ла иғтибарҙы көсәйтә, башҡа тарафтарҙан ғилемле мөғәллимдәрҙе эшкә саҡыра. Мәҙрәсә ете бинала урынлашҡан була. Китапхана һәм уҡыу залы ойоштороу дини уҡыу йортоноң абруйын тағы ла арттырып ебәрә. Бында уҡырға килергә теләүселәр артҡандан-арта бара, шәкерттәр һаны 300-ҙән ашып китә.
Ауылдаштарының көнитмешен дә хәстәрләп йәшәй дин әһеле. Ҡаланан алмағас, сейә ағастары алып ҡайтап, халыҡҡа тарата, һәммәһен дә картуф, йәшелсә-емеш үҫтерергә өгөтләй.
Хәбибназар әл-Үтәки ғүмере буйы Көнсығыш философияһы менән ҡыҙыҡһына, ислам тарихын ентекле өйрәнә, ғәрәп һәм фарсы әҙәбиәтен тәржемә итә, яҙмалары «Ваҡыт» гәзитендә һәм «Шура» журналында донъя күрә. Уның тураһында академик Ғайса Хөсәйенов: «Хәбибназар хәҙрәт үткән быуаттағы дин әһелдәре һәм мөҙәристәре тормошо һәм эшсәнлегенең байтаҡ уртаҡ яҡтарын асыҡ сағылдырған иң күренекле шәхес», тип юҡҡа ғына яҙмай.
Алты йыл буйы Хәбибназар бабаһы ҡулында белем алған Әхмәтзәки Вәлиди шул уҡ «Хәтирәләре»ндә бына нимә ти: «Мин Үтәк мәҙрәсәһендә ғәрәп теле һәм әҙәбиәтен өйрәндем. Олатайым (бабайым – Н.С.) «Фикһе» исемле мосолман юриспруденцияһын һәм «Кәлам» исемле Ҡөръән әйтеше ғилемен өйрәтте. Мин математика менән дә мәшғүл булдым һәм олатайым Истанбулдан килтерткән китаптарҙы уҡый инем. 18 йәшемә ҡәҙәр Үтәктә күп нәмәгә өйрәнә алдым».
Артабан ул шулай тип яҙа: «Минең олатайым (бабайым) Мәржәниҙең иң яҡшы шәкерттәренең береһе була. Ул да мине үҙ остазынан үҙләштергән алымдар һәм ысулдар менән тәрбиәләне». 1919 йылда, Әхмәтзәкиҙең йәрәшкән ҡыҙы Нәфисә менән ниҡахлашыу кисәһендә, Хәбибназар шәкертенең уңыштарына сикһеҙ һөйөнөп: «Һине үҫтереүем өсөн шатмын», — ти.
Рәсәй мосолмандары араһында ҙур абруй ҡаҙанған Хәбибназар хәҙрәт Һатлыҡовтың Башҡортостан Диниә назаратының мөхтәсибе булып эшләп алыуы ла күп нәмә тураһында һөйләй. Бында, моғайын, Әхмәтзәки Вәлидиҙең йоғонтоһо булмай ҡалмағандыр. Ләкин һаулығы ҡаҡшап китеү сәбәпле, дин әһеле тыуған ауылына ҡайтып китергә мәжбүр була.
Бер нисә йыл үтеүгә бар илде йот һәм ваба ауырыуы ялмап ала – аслыҡтан, ҡаты сирҙән бик күп ғүмерҙәр ҡыйыла. Яман шеш менән яфаланған Хәбибназар әл-Үтәки 1921 йылдың 25 июнендә ни бары 59 йәшендә яҡты донъя менән хушлаша. Был ваҡытта йыраҡта йөрөгән Әхмәтзәки Вәлидов атаһынан ошондайыраҡ йөкмәткеле хат ала: «Мәрхүм бабайың Юрматы илендә әүлиәләй ҡәҙер-хөрмәттә йәшәне, шуғалыр ҙа уның йыназаһына кешеләр диңгеҙҙәй ағылды – һуңғы йылдарҙа, бигерәк тә Совет осоронда, бындай хәлдең булғаны юҡ ине әле…»
Күренекле мәғрифәтсе, атаҡлы дин әһеле, философ, Көнсығыш әҙәбиәттәрен яҡшы белгән әҙип, тарихсы һәм тәржемәсе Хәбибназар әл-Үтәки сағыштырмаса ҡыҫҡа ғүмер кисерһә лә, уның башҡарған эштәре һоҡланғыс, ғилми хеҙмәттәре һәм китаптары оло баһаға лайыҡ. Ә инде башҡорт халҡының бөйөк улы, Рәсәй федерализмына һәм Башҡортостан йөмһүриәтенә нигеҙ һалған Әхмәтзәки Вәлиди – уның иң ҙур ҡаҙанышы һәм ғорурлығы, тип нарыҡларға мөмкиндер. Бына ни өсөн төрки донъяһында киң билдәлелек яулаған был ике шәхес тә беҙгә бик ҡәҙерле, икеһе лә халҡыбыҙҙың оло рәхмәтенә лайыҡ.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Совет власы хөкөм һөргән 70 йыл буйы бик күп руханиҙар һәм инсандар менән бер ҡатар, Хәбибназар Һатлыҡовтың исемен дә телгә алыу (дин әһеле генә түгел, «ата милләтсе» Әхмәтзәки Вәлидиҙең бабаһы ла, остазы ла бит!) ҡәтғи тыйыла. Уның ғаиләһе, туғандары һәм ейән-ейәнсәрҙәренә золом йылдарында ғына түгел, 90-сы йылдарға тиклем йәбер-михнәт кисерергә тура килә.
Хәбибназар әл-Үтәкиҙең өс балаһы була. Өлкән ҡыҙы Рабиға 14 йәшендә генә сирләп донъя ҡуя. Әхмәт улы Ырымбур педтехникумында Сәғит Агиш менән бергә белем ала, артабан Силәбе өлкәһенең Ҡонашаҡ районында мәктәптә уҡыта. Ҡәһәрле 1937 йылда уны «халыҡ дошманы» тип ҡулға алалар һәм 1941 йылда атып үлтерәләр. Әсҡәт исемле улы иһә, «кулак» мөһөрө һуғылып,1929 йылда уҡ хәҙерге Белорет районы биләмәһенә оҙатыла. 60-сы йылдарҙа аҡланғас ҡына, Һатлыҡовтар ғаиләһе тыуған яғына ҡайтыу бәхетенә ирешә.
Мин нахаҡҡа рәнйетелгән атайымдың ғаиләһендә – һөргөндә — һуғыш барған ваҡытта тыуғанмын. Әйтәһе лә түгел, күп яфа сикте беҙҙең нәҫел, айырыуса уҡырға кергәндә, эшкә урынлашҡанда ауыр булды, — тип әрнеп һөйләне беҙгә оҙаҡ йылдар райондың эске эштәр бүлегендә яуаплы вазифа башҡарған 75 йәшлек Наил Әсҡәт улы Һатлыҡов.
Әммә халыҡ үҙ шәхестәрен онотмай. 1990 йылдың декабрендә йәмәғәтселектең тырышлығы менән Красноусолда Әхмәтзәки Вәлидиҙең 100 йыллыҡ юбилейы матур итеп билдәләп үтелде. 1992 йылдың көҙөндә иһә Хәбибназар Һатлыҡовтың тыуыуына 130 йыл тулыу айҡанлы, беҙгә Үтәк ауыл Советы менән берлектә тәүге хәтер кисәһен ойоштороу насип булды. Ауылдаштары артабан бындай сараларҙы биш йыл аша уҙғарып торҙо, был йәһәттән айырыуса тарих уҡытыусыһы, тыуған яҡты өйрәнеүсе Рауил Раҡаев ҙур көс һалды. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, 150 йыллыҡ оло юбилей ҡайһы бер сәбәптәр арҡаһында билдәләнмәне. Шуныһы һөйөнөслө: арҙаҡлы шәхестең тыуыуына 155 йыл тулыу айҡанлы яҡташтарым, сентябрҙә хәтер кисәһе үткәреп, уның рухын йәнә шатландырырға йыйына.
Ҡәҙерле бабаһы башҡарған оло эштәрҙең һәм ғилми хеҙмәттәренең әһәмиәтен яҡшы аңлаған Әхмәтзәки Вәлиди «Хәтирәләр»ендә: «…бәлки, уның тормош юлын һәм ижади мираҫын өйрәнеүсе булыр» тигән һүҙҙәрҙе лә теркәй. Был йәһәттән бөйөк шәхесебеҙҙең уй-теләген академик Ғайса Хөсәйенов бойомға ашырҙы — Хәбибназар әл-Үтәкиҙең фәнни һәм әҙәби ижадының бер өлөшөн тикшереп, ғәйәт ҙур эш башҡарҙы. Бөгөнгө ғилми хеҙмәткәрҙәр, дин белгестәре һәм аспиранттар араһында уның бай мираҫын тикшеренеүгә тотоноусылар булһа, фәнебеҙ, һис шикһеҙ, тағы ла яңы табыштар менән байыр ине.
Төйәгебеҙҙең мәртәбәһен күтәргән, яҡын-тирә ауылдарҙа тыуып үҫкән бик күп шәхестәрҙең (мәҫәлән, 1946-1951 йылдарҙа Башҡортостан Министрҙар Советы Рәйесе булып эшләгән Насир Уразбаев һ.б.) остазы булған Хәбибназар әл-Үтәки менән бөйөк шәхесебеҙ Әхмәтзәки Вәлидиҙең икеһенә арнап бер-ике йыл эсендә Үтәктә иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыу ҙа — өлгөрөп еткән мәсьәлә. Был изге эште атҡарып ҡуйыу Башҡортостан Республикаһының 100 йыллыҡ юбилейына бағышлап үткәрелгән мөһим сараларҙың береһе булыр ине. Асылда Башҡорт Совет Республикаһына ойотҡо нәҡ ошо ауылда һалына бит: аҫыл затлы ғаиләлә — бабаһы Хәбибназар Һатлыҡовтың өйөндә йәшәп, уның рухында тәрбиәләнеп, шәхес булараҡ быуынын нығытҡан һәм төплө ғилем алған Әхмәтзәки Вәлиди 8-9 йыл үтеүгә хыялын ғәмәлгә ашыра — арҡаҙаштары менән Башҡортостан мөхтәриәтен төҙөүгә ирешә.
Нияз СӘЛИМОВ,
филология фәндәре кандидаты
Просмотров (61)


c: text/html

text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Арктик циклон сатлама һыуыҡ алып килде
Арктик циклон сатлама һыуыҡ алып килде
Алдан хәбәр итеүебеҙсә, бөгөн төндә Башҡортостанға арктик циклон сатлама һыуыҡ алып килде. Был хәлгә айырыуса төньяҡ райондар дусар булды. Балаҡатайҙағы Ямаш метеостанцияһында -40.9 градус һыуыҡ, Асҡында -40.8, Яңауылда - 40.6 градус теркәлде. Ҡалған төбәктәрҙә саҡ ҡына йылыраҡ, -32, -39 торҙо, көнъяҡта -26-30 градус булды.
Өфөлә иһә айырыуса һыуыҡ урынды Дим биҫтәһе күрһәтте - бында -36.7 градус булды. Был күрһәткес 1937 йылғы менән тап килә. Быға тиклемге температура рекорды 1978 йылда яһалған - 32.5 градус һыуыҡ тороуы билдәле. Аэропорт метеостанцияһындағы термометрҙар - 33.3, Р.Зорге урамындағы ГМЦ посында -32.1 градус һыуыҡты күрһәткән.
"фото Ришат Башҡортостан - Үткәл" төркөмөнән алынған фотола: Белорет районының Үткәл ауылында -44 градус һыуыҡ булған.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Газета "Йәшлек" » Гәзиткә яҙылыу » Ҡағыҙ булһа, гәзит тә буласаҡ
Ҡағыҙ булһа, гәзит тә буласаҡ
Йәмәғәт, беләһегеҙ, әле гәзит-журналға киләһе йылдың тәүге яртыһына яҙылыу бара. Редакцияларҙа, көндәлек эш менән бергә, ошо осор һөҙөмтәләре өсөн “ауырыу”ҙар ҙа башлана. Эшенә мөкиббән киткән журналист тираж өсөн янмай-көймәй торамы ни?! Үҙебеҙҙең милли баҫмаларҙы уҡығанда гел нисә дана менән сыҡҡанына иғтибар итәм. Күңелгә ҡыйын – ай һайын һандар кәмей кеүек (хәйер, рус телендәге баҫмалар менән дә шул уҡ хәл). Бының сәбәптәре лә билдәле һымаҡ. Әммә, бөтә мәғлүмәт сығанағынан электрон төрҙөң генә киләсәге бар, тигәнгә ышанғы килмәй ҙә инде. Йәнәһе, радио-телевидение, интернет аша алынған хәбәрҙәр ҙә етә. Шулай ҙа ҡағыҙ гәзит менән журнал хаҡында ла онотмағыҙ әле, халыҡ! Беҙ бар, буласаҡбыҙ…
Күгәрсен районы үҙәгенә лә матбуғат хеҙмәткәрҙәренән торған десант килеп төштө. Йәғни үҙебеҙ – “Йәшлек”, “Шоңҡар”, “Башҡортостан ҡыҙы”, “Йәншишмә”, “Киске Өфө”, “Ағиҙел”, “Аманат”, “Аҡбуҙат” баҫмалары етәкселәре, журналистары. Шул иҫәптә яҙыусы-шағирҙар Әхмәр-Ғүмәр Үтәбай, Мөнир Ҡунафин, Гөлназ Ҡотоева, Тамара һәм Хисмәт Юлдашевтар бар.
Яҡташтарым был осрашыуға бик ҙур әһәмиәт биргән: район мәҙәниәт йортона ауылдарҙан килгәндәр, фойела күргәҙмә ойошторолған, ошонда уҡ почта бүлексәһенән вәкилдәр матбуғатҡа яҙҙырып ултыра. Район хакимиәте башлығы урынбаҫары Эльвира Фәйрушина, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Күгәрсен районы бүлексәһе рәйесе Гөлфиә Искәндәрова, уның урынбаҫары, беҙҙең авторыбыҙ Айгөл Айытҡолова (Арыҫланбәкова), ысынлап та, был сараны Матбуғат байрамы итеп үткәреүгә көс һалған. Күгәрсендәрҙең хатта “Почтальон бейеүе” лә бар икән! “Бесәнсе” фольклор ансамбленең “золотой матбуғат”, “золотой туған телем” тип таҡмаҡ әйтеүе лә күңелгә май булып яғылды.
Осрашыу ваҡытында сәхнәнән бик күп фекер әйтелде, өгөт тә, кәңәш тә, сәмләндереү ҙә, рәхмәт тә, кинәйә менән әр һүҙҙәре лә яңғыраны. Ҡыҫҡаһы, “Өфө десанты” халыҡ күңеленә ойотҡо һалыр өсөн (әлбиттә, ваҡытлы матбуғатҡа яҙылыу йәһәтенән) бар оҫталығын һалды.
Айырып әйтәм, беҙҙең “Йәшлек”те яҡташтарым яратып уҡый. Яҙылыу күрһәткестәре иларлыҡ түгел. Гәзитте алдырған һәр береһенә рәхмәт һүҙҙәре барып етһен. Бер рәхмәт мең бәләнән ҡотҡара. Бер-беребеҙгә иң ҡуйып йәшәһәк, әллә ниндәй уңыштарға ирешербеҙ, бейек үрҙәр яуларбыҙ кеүек. Тик бергә булғанда ғына был еңел булмаған тормошта алға барасаҡбыҙ.
Хатта һуғыш ваҡытында беҙҙең кавалерия дивизияһының “Ҡыҙыл атлылар” гәзите сыҡҡан. Ҡанлы бәрелештәр шарттарында! Ойошторғандар, тиерһегеҙ. Бөгөн дә бөтөнләй үк ҡул һелтәмәгәндәр әле...
Ауылда йәшәүсе өлкән быуын кешеһенең оҙон ғүмерле булыуын теләйбеҙ. Беҙҙе башлыса шулар алдыра. Рәхмәт һеҙгә, ҡәҙерле пенсионерҙар! Уларҙың балалары ла уҡый, уларҙан күреп, ейән-ейәнсәрҙәре лә. Шундай өмөттәбеҙ.
Тағы бер нәмәне әйтке килә: бынан 100 йыллап элек, олатай-ҡартатайҙар йәш саҡта, милли матбуғат барлыҡҡа килеп, күңелдәр күтәрелеп, рухи үҫеш кисереп йөрөгән бер мәл булған. Унан һуң беҙҙең атай-әсәйҙәр быуыны гәзит-журналдарыбыҙҙың тиражын 100-әр меңдәргә еткереп, әһәмиәтен, баһаһын күтәргән. Бөгөнгө өп-өр яңы заман кешеләре баҫмаларыбыҙҙың яҙмышын нисегерәк яҙа? 100 мең тарихта ҡалды, хәҙер 40 – 50 мең, һис юғы 20 мең дана менән баҫылһа ла, түбәбеҙ күккә тейер ине. Мин үҙебеҙҙең “Йәшлек” миҫалынан сығып әйтәм. 2017 йыл башында халыҡҡа 10 меңдән ашыуыраҡ дана таралды. Бөгөн, ҡағыҙ заманы артта ҡалды, хәҙер яңыса йәшәйбеҙ, тип баҫмаларҙы өркөткән бер мәлдә, дуҫтарыбыҙ, йәғни беҙҙе яҙҙырып уҡыусылар һаны 10 меңдән дә артып китһә, шатлыҡтан һуштан яҙһаҡ та үкенмәҫлек булыр ине. Әйткәндәй, беҙҙән 50 – 100 йылға алда барған үҫешкән дәүләттәрҙә ҡағыҙ гәзит-журнал бер ҙә юҡҡа сыҡмағансы. Һеҙҙең ярҙам менән тағы ла бер быуаттай гөрләп йәшәргә ине иҫәп. Булдырабыҙмы, милләттәштәр? Күгәрсен районы быға өлөш индерергә ҡуш ҡуллап ризалығын белдерҙе. Тағы кемдәр ҡушыла?
Алһыу ИШЕМҒОЛОВА.
Өфө – Мораҡ – Өфө.
Күгәрсен районы үҙәгенә лә матбуғат хеҙмәткәрҙәренән торған десант килеп төштө. Йәғни үҙебеҙ – “Йәшлек”, “Шоңҡар”, “Башҡортостан ҡыҙы”, “Йәншишмә”, “Киске Өфө”, “Ағиҙел”, “Аманат”, “Аҡбуҙат” баҫмалары етәкселәре, журналистары. Шул иҫәптә яҙыусы-шағирҙар Әхмәр-Ғүмәр Үтәбай, Мөнир Ҡунафин, Гөлназ Ҡотоева, Тамара һәм Хисмәт Юлдашевтар бар.
Яҡташтарым был осрашыуға бик ҙур әһәмиәт биргән: район мәҙәниәт йортона ауылдарҙан килгәндәр, фойела күргәҙмә ойошторолған, ошонда уҡ почта бүлексәһенән вәкилдәр матбуғатҡа яҙҙырып ултыра. Район хакимиәте башлығы урынбаҫары Эльвира Фәйрушина, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Күгәрсен районы бүлексәһе рәйесе Гөлфиә Искәндәрова, уның урынбаҫары, беҙҙең авторыбыҙ Айгөл Айытҡолова (Арыҫланбәкова), ысынлап та, был сараны Матбуғат байрамы итеп үткәреүгә көс һалған. Күгәрсендәрҙең хатта “Почтальон бейеүе” лә бар икән! “Бесәнсе” фольклор ансамбленең “золотой матбуғат”, “золотой туған телем” тип таҡмаҡ әйтеүе лә күңелгә май булып яғылды.
Осрашыу ваҡытында сәхнәнән бик күп фекер әйтелде, өгөт тә, кәңәш тә, сәмләндереү ҙә, рәхмәт тә, кинәйә менән әр һүҙҙәре лә яңғыраны. Ҡыҫҡаһы, “Өфө десанты” халыҡ күңеленә ойотҡо һалыр өсөн (әлбиттә, ваҡытлы матбуғатҡа яҙылыу йәһәтенән) бар оҫталығын һалды.
Айырып әйтәм, беҙҙең “Йәшлек”те яҡташтарым яратып уҡый. Яҙылыу күрһәткестәре иларлыҡ түгел. Гәзитте алдырған һәр береһенә рәхмәт һүҙҙәре барып етһен. Бер рәхмәт мең бәләнән ҡотҡара. Бер-беребеҙгә иң ҡуйып йәшәһәк, әллә ниндәй уңыштарға ирешербеҙ, бейек үрҙәр яуларбыҙ кеүек. Тик бергә булғанда ғына был еңел булмаған тормошта алға барасаҡбыҙ.
Хатта һуғыш ваҡытында беҙҙең кавалерия дивизияһының “Ҡыҙыл атлылар” гәзите сыҡҡан. Ҡанлы бәрелештәр шарттарында! Ойошторғандар, тиерһегеҙ. Бөгөн дә бөтөнләй үк ҡул һелтәмәгәндәр әле...
Ауылда йәшәүсе өлкән быуын кешеһенең оҙон ғүмерле булыуын теләйбеҙ. Беҙҙе башлыса шулар алдыра. Рәхмәт һеҙгә, ҡәҙерле пенсионерҙар! Уларҙың балалары ла уҡый, уларҙан күреп, ейән-ейәнсәрҙәре лә. Шундай өмөттәбеҙ.
Тағы бер нәмәне әйтке килә: бынан 100 йыллап элек, олатай-ҡартатайҙар йәш саҡта, милли матбуғат барлыҡҡа килеп, күңелдәр күтәрелеп, рухи үҫеш кисереп йөрөгән бер мәл булған. Унан һуң беҙҙең атай-әсәйҙәр быуыны гәзит-журналдарыбыҙҙың тиражын 100-әр меңдәргә еткереп, әһәмиәтен, баһаһын күтәргән. Бөгөнгө өп-өр яңы заман кешеләре баҫмаларыбыҙҙың яҙмышын нисегерәк яҙа? 100 мең тарихта ҡалды, хәҙер 40 – 50 мең, һис юғы 20 мең дана менән баҫылһа ла, түбәбеҙ күккә тейер ине. Мин үҙебеҙҙең “Йәшлек” миҫалынан сығып әйтәм. 2017 йыл башында халыҡҡа 10 меңдән ашыуыраҡ дана таралды. Бөгөн, ҡағыҙ заманы артта ҡалды, хәҙер яңыса йәшәйбеҙ, тип баҫмаларҙы өркөткән бер мәлдә, дуҫтарыбыҙ, йәғни беҙҙе яҙҙырып уҡыусылар һаны 10 меңдән дә артып китһә, шатлыҡтан һуштан яҙһаҡ та үкенмәҫлек булыр ине. Әйткәндәй, беҙҙән 50 – 100 йылға алда барған үҫешкән дәүләттәрҙә ҡағыҙ гәзит-журнал бер ҙә юҡҡа сыҡмағансы. Һеҙҙең ярҙам менән тағы ла бер быуаттай гөрләп йәшәргә ине иҫәп. Булдырабыҙмы, милләттәштәр? Күгәрсен районы быға өлөш индерергә ҡуш ҡуллап ризалығын белдерҙе. Тағы кемдәр ҡушыла?
Алһыу ИШЕМҒОЛОВА.
Өфө – Мораҡ – Өфө.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Фото:
Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһына дәғүәселәр исемдәре билдәләнде
Фото:
Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы 2010 йылғы әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендә Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы буйынса комиссия, тәҡдим ителгән эштәрҙе ҡарап, конкурста ҡатнашыуға түбәндәге дәғүәселәрҙе индерергә ҡарар итте:
Арыҫланов Рифхәт Мөхәмәд улы – рәссам, Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы «Башҡорт сюитаһы» художестволы әҫәрҙәр циклы өсөн. «Рәсәй Рәссамдар союзы» Бөтә Рәсәй ижади ижтимағи ойошмаһының Башҡортостан Республикаһы Төбәк бүлексәһе тарафынан күрһәтелде.
Батталова Гәүһәр Тимерхан ҡыҙы – «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһының телевидение студияһы ижтимағи-сәйәси тапшырыуҙар баш редакцияһының баш мөхәррире һәм Ғатауллин Урал Минизар улы – «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһы телеоператоры Башҡортостандың күренекле шәхестәре тураһында телефильмдар циклы өсөн: «Йөрәк» — билдәле башҡорт шағиры, С.Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты Рәшит Назаров тураһында; «Мин үлмәнем, башҡорттарым!» — Башҡортостан Республикаһының милли батыры С.Юлаев тураһында; «Әхмәт-Зәки Вәлиди Туған. Оҙайлы ҡайтыу юлы». «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһы тарафынан күрһәтелде.
Камалов Ринат Әлтәф улы – яҙыусы, З.Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәте дәүләт унитар предприятиеһының художестволы әҙәбиәт мөхәрририәте мөдире «Әлфирә» китабы өсөн (Романдар: Әлфирә. Вариҫтар. Ҡәрҙәштәр), «Китап», 2008 йыл. Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар идараһы тарафынан күрһәтелде.
Килмәмәтов Рәмил Исмәғил улы – профессиональ фоторәссам, «Республика халыҡ ижады үҙәге» Дәүләт мәҙәниәт учреждениеһының кино-фото бүлеге начальнигы уңышлы күргәҙмә эшмәкәрлеге һәм «Башкортостан в сердце моем», «Башкортостан – мой отчий дом» китап-фотоальбомдары өсөн. Башҡортостан Республикаһы Фоторәссамдар союзы тарафынан күрһәтелде.
Круглов Григорий Михайлович – рәссам, Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы «Генерал Шайморатовтың һуңғы алышы» картинаһы өсөн. «Рәсәй Рәссамдар союзы» Бөтә Рәсәй ижади ижтимағи ойошмаһының Башҡортостан Республикаһы Төбәк бүлексәһе тарафынан күрһәтелде.
Сабитов Рөстәм Нариман улы – композитор, дирижер, йәмәғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Композиторҙар союзы ағзаһы М.Кәримдең «Ташлама утты, Прометей!» трагедияһы буйынса «Прометей» балетына музыка өсөн. Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының Художество советы тарафынан күрһәтелде.
Комиссия йәмәғәт ойошмаларынан, предприятиелар, ойошмалар, учреждениелар коллективтарынан һәм айырым кешеләрҙән 2010 йылғы әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендә Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһына дәғүә итеүгә күрһәтелгән эштәрҙе тикшереүҙә ҡатнашыуҙарын, 2010 йылдың 15 сентябренә тиклем матбуғат биттәрендә, телевидение һәм радио тапшырыуҙарында йәки 450101, Өфө ҡалаһы, Туҡаев урамы, 46, 419-сы бүлмә адресы буйынса хат яҙып (телефондар: 250-02-40, 250-02-32), үҙ фекерҙәрен, тәҡдимдәрен һәм иҫкәрмәләрен белдереүҙәрен үтенә.


text:
Йәш быуын сәләмәт булһын!
06 апреля 2013 йыл | Һаулыҡ һаҡлау
Һуңғы йылдарҙа мәктәп уҡыусыларының сәләмәтлеге бик яҡшынан булмауы хафаға һала. Күреү һәләте юғалыу, кәүҙә-һын боҙолоуы, нервы ауырыуҙары – иң күп таралғандары. Һау-сәләмәт булыуға ынтылыш бала саҡтан башланырға тейеш.
Беренсе һанлы үлтереүсе
23 марта 2013 йыл | Һаулыҡ һаҡлау
Туберкулез – туберкулез микробактерияларынан таралыусы йоғошло ауырыу. Уны икенсе төрлө, сирҙе асыҡлаған ғалим исеме менән, "Кох таяҡсалары” тип тә йөрөтәләр. Донъяла йыл һайын ошо ауырыу эләктергән 10 миллионға тиклем кеше теркәлә, туберкулез сирле 4-5 миллион кеше үлә. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы эксперттары күҙаллауынса, 2020 йылға донъяла сирләүселәрҙең тағы 200 миллион осрағы барлыҡҡа киләсәк.
Үҙ һөнәренең оҫтаһы
09 февраля 2013 йыл | Һаулыҡ һаҡлау
9 февраль – Халыҡ-ара стоматолог көнө булараҡ билдәләнә. Ошо уңайҙан гәзит уҡыусыларға Сәйетбаба дауаханаһы стоматологы Гүзәл ХӘКИМОВА менән әңгәмә тәҡдим итәм.
Грипты бергәләп иҫкәртәйек
30 января 2013 йыл | Һаулыҡ һаҡлау
Грипп – тын алыу юлдарының көслө йоғошло ауырыуҙарының береһе. Был мәкерле сир йәшен, ҡартын һайламай.
Инвалидтарға – даими хәстәрлек
30 января 2013 йыл | Һаулыҡ һаҡлау
Уҙған йома көндө үҙәк район дауаханаһының ултырыштар залында инвалидтар менән осрашыу булды. Унда дауахананың баш табибы Зәбиҙә Ҡужина, район Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау бүлеге начальнигы Рамазан Мөхәмәтшин, Комплекслы үҙәк директоры Рәүилә Мөхәмәҙиева ҡатнашты.


text:
Аҫыл ил улдарының береһе
08 мая 2015 йыл | Хаттар
Атайым Бәхтейәр Хужиәхмәт улы Шәйәхмәтов 1908 йылда Толпар ауылында эшсе ғаиләһендә баш бала булып донъяға килә. Үҫмер генә сағынан үҙ йүнен үҙе күреп, ауырлыҡта йәшәргә тура килә. 12 йәшендә атайһыҙ ҡалғас, Тайыш ауылында ялланып эшләргә мәжбүр була. Артабан урман эшендә, промартелдә хеҙмәт юлын үтә. Намыҫлы булғаны, яҡшы эшләгәне өсөн 1938 йылда Бәхтейәр Хужиәхмәт улын Толпар ауыл Советы рәйесе итеп тәғәйенләйҙәр.
Ошо яуаплы эште башҡарған мәлдә немец илбаҫарҙары илебеҙгә һөжүм итә. Ауылдың хеҙмәткә яраҡлы ир-егеттәре берәм-берәм фронтҡа оҙатыла. Ә уға 1942 йылдың мартында ғына повестка тотторалар. Красноусолда ойошторолған 219-сы Ҡыҙыл Байраҡлы Идрица дивизияһының 710-сы уҡсылар полкында хәрби хеҙмәт юлын башлай ул. 1942 йылдың майында уларҙың полкын фронтҡа оҙаталар. Тап ошо уҡсылар полкы составында һуғыш юлын үтә фронтовик.
219-сы дивизия Дон буйында оборона тотҡан башҡа ғәскәрҙәр янында оборона нығыта. Тап ошонда – Дон йылғаһы ярҙарында ҡан ҡойғос ҡаты алыштар була ла инде. Фашистар бында ҡаршылыҡҡа осрап, артабан алға бара алмағас, тағы ла аяуһыҙыраҡ һуғыша, яңынан-яңы һөжүмгә күтәрелә. Ниһайәт, 219-сы дивизия частары һәм подразделениелары Дон йылғаһы аша сығып, плацдармды ҡулына ала, уны киңәйтеп, Тыуған илебеҙҙең биләмәһен немецтарҙан азат итә. Дошманды ҡыйрата-ҡыйрата Харьков йүнәлешендә һөжүмгә күсәләр.
219-сы Идрица дивизияһы, шул иҫәптән атайым Бәхтейәр Шәйәхмәтов та, Харьков, Воронеж, Смоленск ҡалаларын, Латвияның Рундана, Псков өлкәһен, Белоруссияны азат итеүҙә ҡатнаша. Һуғыш тамамланып, бик күп йылдар үткәс, үҙҙәренең тыуған – Рундана ауылын фашистарҙан азат итеүҙә ҡатнашыуы өсөн рәхмәтле булып һәм яу юлдары хаҡында мәғлүмәт биреүен үтенеп, Хәрби дан музейы хеҙмәткәрҙәре атайыма хат яҙып ебәрә.
Дивизияның данлы биттәренең береһе – Курск дуғаһындағы һуғыш. Дивизия 3-сө удар армия составында Идрица ҡалаһын азат итә. Һалдат һәм командирҙарҙың батырлығы юғары баһаланып, дивизия Хәрби Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана. Бында күрһәткән ҡаһарманлыҡтары өсөн ата-йым III дәрәжә Дан орденына лайыҡ була.
Батыр яраһыҙ булмай тигәндәй, 1945 йылдың ғинуарында дошмандар менән ҡаты алыштар ваҡытында һул аяғына снаряд ярсығы тейеп яралана. Уның өсөн һуғыш ошонда тамамлана. Тбилиси ҡалаһында госпиталдә оҙаҡ ҡына ятҡандан һуң, аяғын тубыҡтан ҡырҡалар. 1945 йылдың август айында һыңар аяҡ менән тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайта. Ағас аяҡта булһа ла, һуғышҡа алынғанға тиклем эшләгән – ауыл Советында рәйеслек итеү эшен дауам итә. 1950 йылға тиклем был вазифаны башҡара ул. Ошо йылда яуҙашы аша танышып, бер күреүҙә күңеленә ятҡан Юлыҡ ауылынан булған Раҡыя Мөхәмәтғәле ҡыҙы Яҡупова менән яҙмыштарын бергә бәйләйҙәр. 8 малай (Хөсәйен, Хәсән, Ғәфәр, Ғәфүр, Хәйҙәр, Зиннур, Әҡсән, Фәрит), берҙән-бер ҡыҙ, йәғни миңә ғүмер бүләк итә Шәйәхмәтовтар. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, 5-әүебеҙ генә иҫән-һаубыҙ. Бөгөн Шәйәхмәтовтар нәҫелен 24 ейән-ейәнсәрҙәре, 21 бүлә-бүләсәрҙәре дауам итә.
Атайым Толпар ауылының данлыҡлы умартасыһы булды. Күпләп бал ҡорттары аҫрап, унан алған килемгә һәр беребеҙҙе йортло итте. Бөгөн беҙ атайыбыҙға рәхмәтле булып, уның менән ғорурланып йәшәйбеҙ. Ауылдаштары өсөн торғаны менән бер аҡыл эйәһе лә булды атайым, ауыл халҡы кәңәш-төңәш һорап һәр ваҡыт уға килер ине.
Бөйөк Ватан һуғышы ветераны әсәйебеҙ Раҡыя Мөхәмәтғәле ҡыҙы менән 35 йыл бергә татыулыҡта йәшәп ҡалды. 1985 йылда – 77 йәшендә атайым яҡты донъя менән мәңгелеккә хушлашты.
Тыуған илебеҙ азатлығы өсөн дошмандарға ҡаршы выжданы, намыҫы ҡушҡанса батырҙарса көрәшкән ата-йым Бәхтейәр Шәйәхмәтов кеүек аҫыл ил улдарының ҡаһарманлығы алдында баш эйеп, Бөйөк Еңеү көнөн күрә алмай, яу яландарында ятып ҡалған, ҡайтҡас гүр эйәһе булған Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарын хөрмәт менән иҫкә алырға бурыслыбыҙ.
Ошо яуаплы эште башҡарған мәлдә немец илбаҫарҙары илебеҙгә һөжүм итә. Ауылдың хеҙмәткә яраҡлы ир-егеттәре берәм-берәм фронтҡа оҙатыла. Ә уға 1942 йылдың мартында ғына повестка тотторалар. Красноусолда ойошторолған 219-сы Ҡыҙыл Байраҡлы Идрица дивизияһының 710-сы уҡсылар полкында хәрби хеҙмәт юлын башлай ул. 1942 йылдың майында уларҙың полкын фронтҡа оҙаталар. Тап ошо уҡсылар полкы составында һуғыш юлын үтә фронтовик.
219-сы дивизия Дон буйында оборона тотҡан башҡа ғәскәрҙәр янында оборона нығыта. Тап ошонда – Дон йылғаһы ярҙарында ҡан ҡойғос ҡаты алыштар була ла инде. Фашистар бында ҡаршылыҡҡа осрап, артабан алға бара алмағас, тағы ла аяуһыҙыраҡ һуғыша, яңынан-яңы һөжүмгә күтәрелә. Ниһайәт, 219-сы дивизия частары һәм подразделениелары Дон йылғаһы аша сығып, плацдармды ҡулына ала, уны киңәйтеп, Тыуған илебеҙҙең биләмәһен немецтарҙан азат итә. Дошманды ҡыйрата-ҡыйрата Харьков йүнәлешендә һөжүмгә күсәләр.
219-сы Идрица дивизияһы, шул иҫәптән атайым Бәхтейәр Шәйәхмәтов та, Харьков, Воронеж, Смоленск ҡалаларын, Латвияның Рундана, Псков өлкәһен, Белоруссияны азат итеүҙә ҡатнаша. Һуғыш тамамланып, бик күп йылдар үткәс, үҙҙәренең тыуған – Рундана ауылын фашистарҙан азат итеүҙә ҡатнашыуы өсөн рәхмәтле булып һәм яу юлдары хаҡында мәғлүмәт биреүен үтенеп, Хәрби дан музейы хеҙмәткәрҙәре атайыма хат яҙып ебәрә.
Дивизияның данлы биттәренең береһе – Курск дуғаһындағы һуғыш. Дивизия 3-сө удар армия составында Идрица ҡалаһын азат итә. Һалдат һәм командирҙарҙың батырлығы юғары баһаланып, дивизия Хәрби Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана. Бында күрһәткән ҡаһарманлыҡтары өсөн ата-йым III дәрәжә Дан орденына лайыҡ була.
Батыр яраһыҙ булмай тигәндәй, 1945 йылдың ғинуарында дошмандар менән ҡаты алыштар ваҡытында һул аяғына снаряд ярсығы тейеп яралана. Уның өсөн һуғыш ошонда тамамлана. Тбилиси ҡалаһында госпиталдә оҙаҡ ҡына ятҡандан һуң, аяғын тубыҡтан ҡырҡалар. 1945 йылдың август айында һыңар аяҡ менән тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайта. Ағас аяҡта булһа ла, һуғышҡа алынғанға тиклем эшләгән – ауыл Советында рәйеслек итеү эшен дауам итә. 1950 йылға тиклем был вазифаны башҡара ул. Ошо йылда яуҙашы аша танышып, бер күреүҙә күңеленә ятҡан Юлыҡ ауылынан булған Раҡыя Мөхәмәтғәле ҡыҙы Яҡупова менән яҙмыштарын бергә бәйләйҙәр. 8 малай (Хөсәйен, Хәсән, Ғәфәр, Ғәфүр, Хәйҙәр, Зиннур, Әҡсән, Фәрит), берҙән-бер ҡыҙ, йәғни миңә ғүмер бүләк итә Шәйәхмәтовтар. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, 5-әүебеҙ генә иҫән-һаубыҙ. Бөгөн Шәйәхмәтовтар нәҫелен 24 ейән-ейәнсәрҙәре, 21 бүлә-бүләсәрҙәре дауам итә.
Атайым Толпар ауылының данлыҡлы умартасыһы булды. Күпләп бал ҡорттары аҫрап, унан алған килемгә һәр беребеҙҙе йортло итте. Бөгөн беҙ атайыбыҙға рәхмәтле булып, уның менән ғорурланып йәшәйбеҙ. Ауылдаштары өсөн торғаны менән бер аҡыл эйәһе лә булды атайым, ауыл халҡы кәңәш-төңәш һорап һәр ваҡыт уға килер ине.
Бөйөк Ватан һуғышы ветераны әсәйебеҙ Раҡыя Мөхәмәтғәле ҡыҙы менән 35 йыл бергә татыулыҡта йәшәп ҡалды. 1985 йылда – 77 йәшендә атайым яҡты донъя менән мәңгелеккә хушлашты.
Тыуған илебеҙ азатлығы өсөн дошмандарға ҡаршы выжданы, намыҫы ҡушҡанса батырҙарса көрәшкән ата-йым Бәхтейәр Шәйәхмәтов кеүек аҫыл ил улдарының ҡаһарманлығы алдында баш эйеп, Бөйөк Еңеү көнөн күрә алмай, яу яландарында ятып ҡалған, ҡайтҡас гүр эйәһе булған Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарын хөрмәт менән иҫкә алырға бурыслыбыҙ.
Флүрә МАНСУРОВА.


text:
Өфөлә уҙғарыласаҡ Халыҡ-ара шашка буйынса донъя кубогы алдынан республикалағы шашка үҙәктәрендә донъя, Европа, Рәсәй чемпиондары менән осрашыуҙар ойошторола.
Волга буйы федераль округындағы А.В. Доставалов исемендәге Башҡорт кадет корпусында тәрбиәләнеүселәр Пермь крайында уҙғарылған ХV “Еңеүгә тиңләшергә!” халыҡ-ара йәш патриоттар слетында ҡатнашты.
Былтыр Башҡортостандың Стратегик тикшеренеүҙәр институтындағы Граждан башланғыстарын өйрәнеү үҙәгенә 74 ауыл клубтарҙы төҙөкләндереүгә ғариза биргән. Шуларҙың 56-һы һайлап алынған. Дөйөм алғанда Урындағы башланғыстарға булышлыҡ итеү программаһы буйынса ауыл клубтарын реконструкциялауға республика ҡаҙнаһынан 35 миллион һум йәлеп ителгән.
Илебеҙҙең ҡеүәтле армияһы подъем, дневальный, наряд, тревога, устав, каптёрка, присяга, иртәнге зарядка, дембель, марш-бросок, отбойҙан ғына тормай. Ҡайһы берәүҙәр белмәгән башҡа төрлө яҡтары ла бихисап. Шуның өсөн дә ҡыҙыҡлы һәм ылыҡтырғыс ул, мажараларға ла бик бай. Татлы ла, көтөп алынған да увольнениеның үгәй ҡустыһы “самоволка” – шуға асыҡ миҫал. Ысынлап та, часты үҙ белдегең менән ҡалдырыу һалдат өсөн туранан-тура “баш ауыртыуға” килтереүе көн кеүек асыҡ, унан дисбат еҫе аңҡыуы ла ихтимал. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, ул ғәҙәти күренешкә әйләнмәһә лә, Әнғәм Атнабайҙы саҡ ҡына үҙгәртеп әйткәндә, казарма өҫтөн тынлыҡ ҡаплағас, офицерҙар ятып йоҡлағас, дежурныйҙар бөткәс күҙ атып, һалдат китте төнгө һунарға...
Кирза тауыштары тынғас, тынлыҡ урынлашҡандай булды. Уныһы, өҫтәүенә, күңелгә шом һалып ҡуйҙы. Бары ямғырҙың һуңғы тамсылары ғына ара-тирә тереклек индерә ине. Ә бер аҙҙан сержант та, ҡулындағы ҡоралдарын ҡараштырған һалдаттарға күҙ төбәп, телгә килде:
– Беҙҙең маҡсат: һеперткеләрегеҙ менән ошо күләүектәрҙе һеперергә. Эшкә!
Яҡташыбыҙ, опера йырсыһы Әлфиә Кәримова Лондонда концерт ҡуйҙы. Пианист, вокалсы, композитор һәм продюсер Евгения Терентьева менән бергә ул Рахманиновтың, Римский-Корсаковтың, Чайковскийҙың классик романстарын башҡарҙы. Концерт IV “Альбион йондоҙҙары. Масленица” халыҡ-ара башҡарыу оҫталығы фестиваль-конкурсы нигеҙендә үтте.
Үҙ Ватаныңдың ысын патриоты булыу тигән төшөнсә ғәйәт киң мәғәнәгә эйә. Ябай ғына әйткәндә, Тыуған илеңде, тыуып үҫкән ереңде ихлас һөйөү, уның именлеге һәм киләсәк яҙмышы хаҡына ҡулыңдан килгәнде эшләү ул. Мәктәптәрҙә, төрлө мәғариф учреждениеларында тырышып белем алып, унан һайлаған һөнәрең буйынса фиҙакәр хеҙмәт һалып, кәрәк саҡта Ватанды яҡлап һәм һаҡлап, һәр кем үҙен Тыуған иленең ысын патриоты булыуын дәлилләй ала.
Бөгөн транспорт проблемаларына зарланмаған кеше юҡтыр ҙа, моғайын. Бигерәк тә ҙур ҡалаларҙа. Әлеге кеүек ҡарлы ҡышта автомобиль тығындары аша иртән эшкә килеп ҡара... Шуға күрә күптән түгел республиканың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайы депутаттарының ошо мәсьәлә буйынса ҡануниәтте камиллаштырырға ынтылған ултырыш үткәреүе көнүҙәк яңғыраны.
Күсемһеҙ милекте дәүләт теркәүенә бәйле хоҡуҡи мәсьәләләр аңлашылмаһа, www.zkprb.ru сайтындағы “Сайттың консультанты. Online” тигән баннерға баҫып, “Росреестр”ҙың Башҡортостан буйынса идаралығы хеҙмәткәрҙәре менән кәңәшләшергә мөмкин.
Дәүләт наградаларын аласаҡ кешеләрҙең исемлеген ҡулға тотоу менән таныш фамилияларҙы, яҡташтарҙы барлай башлайым. Был юлы тәүге юлдарҙа уҡ юлыҡтым үҙҙәренә: билдәле йырсы Айҙар Ғәлимов, Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың Аграр мәсьәләләр, экология һәм тәбиғәттән файҙаланыу буйынса комитеты рәйесе урынбаҫары Римма Үтәшева, Башҡорт дәүләт академия драма театры актрисаһы Илһөйәр Ғәзетдинова...


text:
Дуҫтар, әүҙем гәзит уҡыусыларыбыҙ уйында ҡатнашыу өсөн квитанцияларының күсермәһен ебәрә башланы ла инде. Бисмилла итеп, бөгөн шулар араһында бүләк уйнатабыҙ. Бәхет кемгә йылмайыр икән?
Был матур кәсәләр Белорет районы Йөйәк ауылына юлланасаҡ. Бүләкте Нәсимә инәй Сәйғәфәрова отто. Уны ысын күңелдән ҡотлайбыҙ.
Уйын башланып ҡына тора, бүләктәр күп. Әйҙәгеҙ, әүҙемерәк булайыҡ.
«Аҙна һайын — отош»
Дуҫтар, әүҙем гәзит уҡыусыларыбыҙ уйында ҡатнашыу өсөн квитанцияларының күсермәһен ебәрә башланы ла инде. Бисмилла итеп, бөгөн шулар араһында бүләк уйнатабыҙ. Бәхет кемгә йылмайыр икән?


text:
“Башҡорт телендә һөйләшәм”19-01-2018, 00:03 // Телгенәм - бергенәм // Баҫып сығарырға
Унда районыбыҙҙың арҙаҡлы шәхестәре – Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың халыҡ артисы Хөрмәтулла Үтәшев, Хәйбулла районы башҡорттары ҡоролтайы етәксеһе Ғәни Бикбаев, Бүребай ауылы ағинәйҙәре, яҡташ шағирәләребеҙ – Фәриғә Күсәкова, Әнүзә Гәрәева, Рәүилә Ишемғолова, Аҡъяр тыуған яҡты өйрәнеү музейы директоры Рәзилә Байғусҡарованың ҡатнашыуы кисәгә күркәмлек өҫтәне.
“Ағинәйҙәр” клубы инәйҙәренең уҡыусыларҙы мәктәптә үк ҡаршы алыуына нисек шатланмаҫҡа! Көндөң беренсе яртыһында 5-9-сы кластар өсөн – “Зәки – Башҡортостан терәге” исемле хәтер кисәһе, ә 1 – 4-се кластар өсөн “Башҡорт милли уйындары” тигән асыҡ дәрес уҙғарылды. Бүребай ауылынан ағинәйҙәр “Бәпес ебе” йолаһын күрһәтте. Шулай уҡ балалар “Башҡорт телендә һөйләшәм, башҡорт телендә яҙам” тигән темаға диктант яҙҙы. Улар араһында бүтән милләт вәкилдәрен күреү сараға ҙур мәртәбә өҫтәне.
Артабан саҡырылған ҡунаҡтар һәм мәктәп уҡыусылары яҡташ шағирәләр менән осрашыуға ашыҡты. Тамашасылар Фәриғә Күсәкованың, Әнүзә Гәрәеваның, Рәүилә Ишемғолованың күңелдәргә үтеп инерлек ижад емештәрен тыңлап кинәнде. Ҡыҙҙар һәм малайҙар һәр береһенең тормош юлдары һәм ижад серҙәре менән ҡыҙыҡһынды, шуға бәйле һорауҙар бирҙе. Яуап һүҙе итеп мәктәптең “Алтын ҡаурый” түңәрәгенә йөрөгән уҡыусылар – Айгөл Аҡҡусҡарова менән Регина Байғужина үҙҙәре яҙған шиғырҙарҙы һөйләп ишеттерҙе.
Тәнәфес ваҡытында “Башҡорт телендә һөйләшәм”, “Яратам һине, Башҡортостан” ише флешмоб күрһәтелде, башҡорт милли уйын ҡоралдарынан күргәҙмә ойошторолдо.
Төштән һуң барыһы ла тамашасы залына йыйылды. Аҙна һуҙымында иң күп биш алыусы булып 4-се “б” класы уҡыусыһы Зарина Айдашева һәм 6-сы “а” класы уҡыусыһы Аида Рәхмәтова танылды. Шулай уҡ иншалар бәйгеһендә һынатмаусылар, “Башҡорт әҫәрҙәренә иллюстрациялар” конкурсында еңеүсе кластар ҙа билдәләнде. Уларға маҡтау грамоталары, дәртләндереү приздары тапшырылды. Аҡмулланың шиғырҙарын ятлауҙа алдынғылыҡты бирмәгән Әминә Вәлиева яҡташ шағирәбеҙ Фәриғә Күсәкова ҡулынан грамота алһа, бер хатаһыҙ диктант яҙыусы милләттәштәребеҙ Нәжиә Жуламанова һәм Шәүрә Бүләкова Хөрмәтулла Үтәшевтең ҡулынан Маҡтау ҡағыҙы алыуға иреште. Ошо ҡотлауҙар, бүләкләүҙәр һәммәһе лә башҡорт йыр-бейеүҙәре менән һуғарылып барҙы. Сараны йомғаҡлап бөтәһе бергә “Башҡорт телендә һөйләшәм” йырын башҡарҙы.
Йәш быуынды милли рухта тәрбиәләүгә йүнәлтелгән бындай саралар һәр кемгә оҡшай.
Хәйбулла районы.


text:
Профсоюздарҙың бюджет өлкәһен реформалаштырыу буйынса тәҡдимдәре хупланды
Республика етәкселеге БР Профсоюздар федерацияһының бюджет өлкәһен реформалаштырыу буйынса тәҡдимдәрен хупланы.
БР Профсоюздар федерацияһының матбуғат үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, күптән түгел профсоюздар БР Дәүләт учреждениеларының хоҡуҡи хәлен камиллаштырыу буйынса саралар планы проектына тәҡдимдәр индергәйне.
Республика Хөкүмәте хуплаған был тәҡдимдәр профсоюздарҙың бюджет учреждениелары тибын үҙгәртеү, ҡайтанан ойоштороуҙы һәм бөтөрөүҙе үткәреү тәртибенә, дәүләт һәм муниципаль ойошмалар эшмәкәрлегенең төп күрһәткестәре мониторингын билдәләүсе норматив документтар әҙерләүҙә ҡатнашыуына ҡағыла.
Алда торған реформа бюджет учреждениелары хеҙмәткәрҙәренең генә түгел, республика халҡының күбеһенең мәнфәғәттәренә ҡағыла, сөнки мәғариф, һаулыҡ һаҡлау һәм мәҙәниәт өлкәләрендә хеҙмәтләндереүҙәр сифатын яҡшыртыу һәм арзанайтыу мәсьәләләрен күтәрә.


text:
Илдар Баһаутдинов: «Хәрби хеҙмәткә белгестәр оҙатыу буйынса план 100 процентҡа үтәлде»
Башҡортостандың хәрби комиссариаттары 2010 йылда белгестәрҙе хәрби хеҙмәткә оҙатыу планын тулыһынса үтәне, тип хбәр итте республиканың хәрби комиссары вазифаһын башҡарыусы Илдар Баһаутдинов яҙғы хәрби хеҙмәткә саҡырыу буйынса инструкторҙар сборында.
— Рәсәй ғәскәрҙәренә йүнәлтелгәндәрҙең 12 процентының хәрби-техник белеме бар ине, ләкин был бик аҙ,— тип билдәләне Илдар Баһаутдинов. – Хәрби хеҙмәткә алыныусыларҙың 96 проценты хәрби хеҙмәт нигеҙҙәре программаһы буйынса әҙерлек үтте. Ғәскәрҙәргә белгестәр оҙатыу буйынса план 100 процентҡа үтәлде.
Хәрби комиссар һүҙҙәренсә, 2010 хәрби хеҙмәткә саҡырыу буйынса иң ҡатмарлы йыл булған. Шулай ҙа Хәрби комиссариаттың Благовещен, Стәрлетамаҡ, Ҡыйғы һәм Балаҡатай, Бүздәк һәм Благовар, Бишбүләк, Асҡын һәм Ҡариҙел райондары, шулай уҡ Өфөнөң Орджоникидзе, Калинин һәм Октябрь райондары йәштәрҙе хәрби хеҙмәткә әҙерләү буйынса юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкән.


text:
Рөстәм Хәмитов 5-се республика мәктәп-интернаты спорт комплексын асты
Беренсе сентябрҙә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов спорт профилле 5-се республика мәктәп-интернаты спорт комплексын асыу тантанаһында ҡатнашты. Сарала уҡыусылар Президентҡа үҙ оҫталыҡтарын күрһәтте. Һуңғы ун ике йыл эсендә спорт мәктәбен тамамлаусылар төрлө спорт төрҙәре буйынса 75 тапҡыр донъя, Европа, Олимпия һәм Паралимпия уйындары чемпионы булған. Спортсылар исеменән ошо мәктәпте тамамлаусы, Афинала Паралимпия уйындары чемпионы, Пекинда Паралимпия уйындары призеры Елена Паутова сараға йыйылыусыларҙы сәләмләне. Республика Президенты балаларға спорт комлексының оҙаҡ хеҙмәт итеүен теләне.
— Ҡәҙерле дуҫтар, бер нисә ай барған көсөргәнешле һәм ауыр эштең, ниһайәт, комплексты төҙөп бөтөп, сафҡа индерелеүе менән тамамланыуын беләһегеҙ. Төҙөүселәргә, был эштә ҡатнашҡан барлыҡ кешеләргә оло рәхмәтемде белдергем килә, — тине Рөстәм Зәки улы. — Әлбиттә, был комплекс – бүләк тә түгел, был беҙҙең уҡыусылар, балалар, спортсылар алдында булған бурысыбыҙ. Рәсәй Федерацияһында бындай комплекстар күп түгел. Һәм ошо залдарҙа илебеҙҙең яңы чемпиондары, спорт оҫталары тәрбиәләнәсәгенә иманым камил. Бөгөн спорт – беҙҙең өсөн иң кәрәкле нәмәләрҙең береһе. Киләсәктә лә ошондай комплекстарҙың республикала, Өфөлә төҙөлөүенә бар көсөбөҙҙө һаласаҡбыҙ.
Бынан һуң Башҡортостан Президенты комплекстың барлыҡ бүлмәләрен ҡарап сыҡты, тренерҙар һәм спортсылар менән аралашты. Мәктәп-интернат спорт комплексы өс залдан ғибәрәт. Комплекс биләмәһендә футбол майҙаны, йүгереү юлдары булған стадион да бар. Киләсәктә белем биреү учреждениеһының уҡытыу корпусын, шулай уҡ уҡыусылар йәшәгән корпусты реконструкциялау, ашхана һәм дөйөм ятаҡ төҙөү планлаштырыла.
Белешмә өсөн. 5-се мәктәп-интернатҡа күп балалы һәм аҙ тәьмин ителгән ғаиләләрҙән булған балалар өсөн 1961 йылда нигеҙ һалына. 1999 йылда ул спорт йүнәлешендәге урта белем биреү 5-се республика мәктәп-интернаты булып эшен дауам итә. Бөгөн интернатта 280 тәрбиәләнеүсе белем ала. Улар иҫәбендә — 17 етем бала һәм социаль етемдәр. Мәктәптә 22 уҡытыусы, 19 тәрбиәсе һәм 16 тренер-уҡытыусы эшләй. Спорт комплексы 2010 йылда республика Социаль маҡсатлы программалар фонды средстволары иҫәбенә төҙөлә башлағайны. Объект төҙөлөшөнә 209 миллион һум аҡса тотонолған.


text:
Ғаиләбеҙ ғорурлығы
23 апреля 2014 йыл | Хаттар
Районыбыҙҙың иң күркәм мөйөштәренең береһе – күккә олғашҡан тауҙар һәм саф, таҙа һыулы Еҙем йылғаһы буйында урынлашҡан Ерекле ауылында 1949 йылдың 15 апрелендә Зөһрә менән Динислам Ишкиндар ғаиләһендә баш балалары донъяға ауаз һала. Уға Тәнзилә тип исем ҡушалар.
Бала сағынан уҡ ул аң-белемгә ынтылып, тиҫтерҙәре-нән айырыуса күпте белеүе менән айырылып буй еткерә, әсәһенең иң ҙур ярҙамсыһы була.
Тәнзилә 1-се класҡа Ерекле башланғыс мәктәбенә уҡырға төшә, артабан уҡыуын Толпар һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә дауам итә, ә 10-сы класты Сәйетбаба урта мәктәбендә тамамлай. Атай-әсәй янына ул каникулдарҙа ғына ҡайта торғайны. Уның ҡайтыуын беҙ, һеңлекәштәре Рәшиҙә, Нәсимә, Рәсимә, Рәйсә, Римма, Гөлсара, Фәнизә һәм атай-әсәйебеҙ һағынып көтөп ала инек.
Мәктәпте тамамлағас, апайым "Йондоҙ” район гәзитендә эшләй башланы. Белемгә ынтылыш уға бер ҙә тынғылыҡ бирмәй ине. Һәм, ниһайәт, ул 1968 йылда БДУ-ның филология факультетына уҡырға инде. Бында 5 йыл уҡып, юғары белемгә эйә булғас, апайымды йүнәлтмә буйынса Сәйетбаба урта мәктәбенә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы итеп эшкә ебәрәләр. Әммә бында уға оҙаҡ эшләргә тура килмәй, йәш белгесте "Йондоҙ” гәзите редакцияһына тәржемәсе итеп эшкә саҡыралар. Бында еңел булмаған, әммә мауыҡтырғыс, ҡыҙыҡлы һөнәр нескәлектәренә төшөнөргә уға редакция хеҙмәткәрҙәре Мәҙинә Хажи ҡыҙы Ғибаҙуллина менән Флүрә Аллабирҙе ҡыҙы Садиҡова ярҙам ҡулы һуҙа. Апайым район гәзитендә эшләгән йылдарын айы-рыуса ҙур йылылыҡ менән иҫкә төшөрә.
Артабан апайым үҙенең һөнәри белемен күтәреү ниәте менән Өфөгә күсергә ҡарар итә. Һәм "Совет Башҡортостаны” (хәҙерге "Башҡортостан”) республика гәзитендә тәржемәсе булып эшләй башлай. Ул оҙаҡ йылдар тәржемә бүлеге мөдире була. Бер нисә йыл рес-публика Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтайҙа тәржемә буйынса баш белгес булып хеҙмәт юлы үтә.
Хаҡлы ялда булыуына ҡарамаҫтан, уны онотмайҙар, әленән-әле хеҙмәткәрҙәрҙең йәйге ялы осоронда ваҡытлыса эшкә саҡыралар. Ул ҡанатланып яратҡан эшенә килә. 42 йәшендә әсәй булып, берҙән-бер ҡыҙы Динара донъяға килде. Хәҙер инде ул үҫеп буй еткерҙе, авиация-техник университетын тамамланы, Өфө мэрияһында муниципаль хеҙмәткәр.
Атай-әсәйебеҙ йәшләй генә гүр эйәһе булғас, Тәнзилә апайыма уларҙы алыштырып, беҙгә - һеңлекәштәренә һәм 14 кенә йәштәрендә атай-әсәйһеҙ ҡалған ике игеҙәк энекәшебеҙ Тимерхан менән Тимерйәнгә атай ҙа, әсәй ҙә булырға тура килде. Кәңәш-ярҙам кәрәк саҡта гелән апайыбыҙға мөрәжәғәт иттек, ул беҙҙе бер ҡасан да ҡыр типмәне. Аллаға шөкөр, бөгөн 10-ыбыҙ ҙа иҫән-һаубыҙ, хәҙер барыбыҙ балаларыбыҙ, ейән-ейәнсәрҙәребеҙ менән бергә 49 кешебеҙ.
Апайыбыҙ данлыҡлы Алла Пугачева менән тиҫтер, бер көндә тыуғандар. Ул да, мәшһүр йырсы кеүек, һаман йәш сырайлы, нәфис булып ҡалыуы менән һоҡландыра. Тик апайымдың төҫ ташламауына пластик операцияларҙың ҡыҫылышы юҡ.
Тәнзилә апайымдың тырыш хеҙмәте бик күп Маҡтау ҡағыҙҙары һәм рәхмәттәргә лайыҡ булды, "Хеҙмәт ветераны”, "БР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре” тигән маҡтаулы исемде лайыҡлы йөрөтә.
Әлбиттә, быларҙың барыһына ла төпкөл ауылдағы күп балалы ғаиләнән ябай ҡыҙ тик үҙе, үҙенең ныҡышмаллығы һәм тырышлығы менән өлгәште.
Бала сағынан уҡ ул аң-белемгә ынтылып, тиҫтерҙәре-нән айырыуса күпте белеүе менән айырылып буй еткерә, әсәһенең иң ҙур ярҙамсыһы була.
Тәнзилә 1-се класҡа Ерекле башланғыс мәктәбенә уҡырға төшә, артабан уҡыуын Толпар һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә дауам итә, ә 10-сы класты Сәйетбаба урта мәктәбендә тамамлай. Атай-әсәй янына ул каникулдарҙа ғына ҡайта торғайны. Уның ҡайтыуын беҙ, һеңлекәштәре Рәшиҙә, Нәсимә, Рәсимә, Рәйсә, Римма, Гөлсара, Фәнизә һәм атай-әсәйебеҙ һағынып көтөп ала инек.
Мәктәпте тамамлағас, апайым "Йондоҙ” район гәзитендә эшләй башланы. Белемгә ынтылыш уға бер ҙә тынғылыҡ бирмәй ине. Һәм, ниһайәт, ул 1968 йылда БДУ-ның филология факультетына уҡырға инде. Бында 5 йыл уҡып, юғары белемгә эйә булғас, апайымды йүнәлтмә буйынса Сәйетбаба урта мәктәбенә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы итеп эшкә ебәрәләр. Әммә бында уға оҙаҡ эшләргә тура килмәй, йәш белгесте "Йондоҙ” гәзите редакцияһына тәржемәсе итеп эшкә саҡыралар. Бында еңел булмаған, әммә мауыҡтырғыс, ҡыҙыҡлы һөнәр нескәлектәренә төшөнөргә уға редакция хеҙмәткәрҙәре Мәҙинә Хажи ҡыҙы Ғибаҙуллина менән Флүрә Аллабирҙе ҡыҙы Садиҡова ярҙам ҡулы һуҙа. Апайым район гәзитендә эшләгән йылдарын айы-рыуса ҙур йылылыҡ менән иҫкә төшөрә.
Артабан апайым үҙенең һөнәри белемен күтәреү ниәте менән Өфөгә күсергә ҡарар итә. Һәм "Совет Башҡортостаны” (хәҙерге "Башҡортостан”) республика гәзитендә тәржемәсе булып эшләй башлай. Ул оҙаҡ йылдар тәржемә бүлеге мөдире була. Бер нисә йыл рес-публика Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтайҙа тәржемә буйынса баш белгес булып хеҙмәт юлы үтә.
Хаҡлы ялда булыуына ҡарамаҫтан, уны онотмайҙар, әленән-әле хеҙмәткәрҙәрҙең йәйге ялы осоронда ваҡытлыса эшкә саҡыралар. Ул ҡанатланып яратҡан эшенә килә. 42 йәшендә әсәй булып, берҙән-бер ҡыҙы Динара донъяға килде. Хәҙер инде ул үҫеп буй еткерҙе, авиация-техник университетын тамамланы, Өфө мэрияһында муниципаль хеҙмәткәр.
Атай-әсәйебеҙ йәшләй генә гүр эйәһе булғас, Тәнзилә апайыма уларҙы алыштырып, беҙгә - һеңлекәштәренә һәм 14 кенә йәштәрендә атай-әсәйһеҙ ҡалған ике игеҙәк энекәшебеҙ Тимерхан менән Тимерйәнгә атай ҙа, әсәй ҙә булырға тура килде. Кәңәш-ярҙам кәрәк саҡта гелән апайыбыҙға мөрәжәғәт иттек, ул беҙҙе бер ҡасан да ҡыр типмәне. Аллаға шөкөр, бөгөн 10-ыбыҙ ҙа иҫән-һаубыҙ, хәҙер барыбыҙ балаларыбыҙ, ейән-ейәнсәрҙәребеҙ менән бергә 49 кешебеҙ.
Апайыбыҙ данлыҡлы Алла Пугачева менән тиҫтер, бер көндә тыуғандар. Ул да, мәшһүр йырсы кеүек, һаман йәш сырайлы, нәфис булып ҡалыуы менән һоҡландыра. Тик апайымдың төҫ ташламауына пластик операцияларҙың ҡыҫылышы юҡ.
Тәнзилә апайымдың тырыш хеҙмәте бик күп Маҡтау ҡағыҙҙары һәм рәхмәттәргә лайыҡ булды, "Хеҙмәт ветераны”, "БР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре” тигән маҡтаулы исемде лайыҡлы йөрөтә.
Әлбиттә, быларҙың барыһына ла төпкөл ауылдағы күп балалы ғаиләнән ябай ҡыҙ тик үҙе, үҙенең ныҡышмаллығы һәм тырышлығы менән өлгәште.
Нәсимә ЙӘНБӘКОВА.Аҡкүл ауылы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 394
ҠАПТЫРМА, ырғаҡлы һәм элмәкле 2—3 таралғынан торған традицион биҙәүес. Ҡайһы ваҡыт сулпы ҡуйылған. Таралғылар тура дүртмөйөш, овал, ромб, япраҡ формаһында, түңәрәк йәки сәскә рәүешендә булған. Ҡ. үҫемлек биҙәктәре (ҡара: Орнамент), ғәрәп яҙмаһы м‑н биҙәлгән, төрлө аҫыл таштарҙан (аҡыҡ, ынйы, фирүзә), төҫлө быяланан ҡаш ҡуйылған. Биҙәктәр гравёрлау, сүкеү, ҡарайтыу, семәрләү, штамплау, көмөш йәки алтын ялатыу ысулдары м‑н төшөрөлгән. Ҡ. елән, камзулдарҙы беркетеү һәм биҙәү өсөн файҙаланылған, беләҙек, ҡашмау, ҡәмәр һәм муйынсаҡтарға ҡуйылған. Башҡортостандың төньяҡ, үҙәк һәм көньяҡ- көнбайыш төбәктәрендә уҡа һәм балдаҡ, төрлө ҙурлыҡтағы таралғы һәм медальондарҙан яһалып, оҙон сулпылы таралғы м‑н биҙәлгән, киң бәрхәт йәки буҫтау таҫма рәүешендәге муйынға тағып йөрөтмәле үҙенсәлекле Ҡ. (муйын ҡаптырма, яҡа сылбыры) яһағандар. Муйын Ҡ. татарҙарҙа ла булған; Ҡ.‑элмәктәр күп кенә Көнсығыш халыҡтарында ҡулланылған.
С.Н.Шитова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Сит ил ҡунаҡтарын Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары — Хөкүмәт Аппараты етәксеһе Илшат Тажетдинов сәләмләне. Ул Башҡортостан менән Финляндия араһындағы бәйләнештең тарихы 1994 йылдан башланыуын хәтергә төшөрҙө, әлеге осрашыуҙың 15-се булыуын билдәләне.
— Ошо ваҡыт эсендә финдар үҙҙәрен эшлекле һәм ышаныслы партнер итеп күрһәтте. Беҙ машиналар эшләү, телекоммуникациялар, урман хужалығы, ауыл хужалығы комплексы, нефть һәм нефть химияһы буйынса, шулай уҡ башҡа бик күп өлкәләрҙә хеҙмәттәшлек итәбеҙ. Тик, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һуңғы йылдарҙа аралар бер ни тиклем алыҫайҙы, — тине ул.


text:
- Подробности
- Просмотров: 432
БОТАНИКА (гр. botánē — үҫемлек, үлән), үҫемлектәр т‑дағы фәндәр комплексы. Үҫемлектәрҙең төрлөлөгөн һәм ҡәрҙәшлек бәйләнештәрен (систематика), эске һәм тышҡы төҙөлөшөн (үҫемлектәр анатомияһы, морфология), йәшәү эшмәкәрлеге үҙенсәлектәрен (эмбриология, эволюция), уларҙың йәшәү мөхите м‑н үҙ‑ара мөнәсәбәтен (экология), үҫемлек бергәлектәрен (фитоценология) өйрәнә. Өйрәнеү объектына бәйле альгология, бриология, птеридология (ҡаҙаяҡтарҙы өйрәнә) айырыла; ботаник дисциплиналарға традицион рәүештә микология һәм лихенология (лишайниктар) индерелә. Башҡортостанда тәүге ботаник тикшеренеүҙәрҙе 18 б. 2‑се ярт. акад. П.С.Паллас үткәрә, 19 б. аҙ. флораны С.И.Коржинский, О.А.Федченко һ.б. өйрәнә. 1928—31 йй. флористик‑ресурс ғилеме тикшеренеүҙәре м‑н респ. И.М.Крашенинников етәкс. СССР ФА Башҡ‑н комплекслы экспедицияһының геоботаник отрядтары шөғөлләнә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында флораны өйрәнеүгә украин ғалимдары Е.М.Брадис, М.И.Котов һ.б. ҙур өлөш индерә. Ашарға яраҡлы үҫемлек ресурстары т‑да мәғлүмәттәрҙе Е.Н.Клобукова‑Алисова әҙерләй. 70‑се йй. алып Башҡортостанда төплө ботаник тикшеренеүҙәр үткәрелә. Биология институтында (Ғ.Ҡ.Байков, Ә.Х.Ғәлиева, Е.В.Кучеров, Н.В.Маслова, С.М.Сираева, С.С.Хәйретдинов) күп кенә баллы, витаминлы, дарыу, мал аҙығы үҫемлектәренең запасы һәм уларҙың химик составы билдәләнә. Респ. терр‑яһында үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре (шыҡтым, Руссов бармаҡтамыры, һырлы шток-роза һ.б.) асыҡлана һәм күпселек орлоҡло һәм ҡатмарлы төҙөлөшлө споралы үҫемлектәрҙең ареалы аныҡлана (Э.З.Байышева, Кучеров, А.Ә.Мулдашев һ.б.).
Башҡортостан үҫемлек бергәлектәренең составы, структураһы, уңыш биреүсәнлеге һәм динамикаһы өйрәнелә. Биол. ин‑тының геоботаника һәм үҫемлек ресурстары лаб. (Б.М.Миркин, А.И.Соломещ, В.Б.Мартыненко һ.б.), Башҡорт дәүләт университетының ботаника, экология каф. (А.Р.Ишбирҙин, Миркин, С.М.Ямалов һ.б.), Сибай институтында (С.И.Йәнтүрин, Р.Й.Муллағолов, Ә.Ә.Әминева һ.б.) һәм Педагогия университетында (Л.Г.Наумова) үҫемлектәр классификацияһы, үҫемлектәр донъяһын һаҡлау һәм рациональ файҙаланыу саралары эшләнә; БР‑ҙың Йәшел китабын төҙөү эше алып барыла. Альгология б‑са тикшеренеүҙәр БДУ‑ла (И.Е.Дубовик, Г.Ғ.Ҡужәхмәтов, Ф.Б.Шкундина һ.б.), БДПУ‑ла (Л.А.Ғайсина, Р.Р.Кәбиров, Л.М.Сәфиуллина һ.б.), үҫемлектәр селекцияһы һәм интродукцияһы б‑са — Ботаника баҡса‑институтында (Л.М.Абрамова, Р.В.Вафин, Л.Н.Миронова, В.П.Путенихин, З.Х.Шиһапов һ.б.) үткәрелә. Биол. ин‑тының урманды өйрәнеү ғилеме лаб. (А.А.Баталов, Ю.З.Кулагин, А.Ю.Кулагин, Н.А.Мартьянов һ.б.) һәм Аграр университеттың урмансылыҡ каф. (Р.Р.Солтанова, Ә.Ф.Хәйретдинов һ.б.) дендроэкологик прогнозлауҙың төп ҡанундары төҙөлә, техноген ландшафт урмандарын тергеҙеү ысулдары эшләнә. Ботаниктар хеҙмәтенең иң әһәмиәтле һөҙөмтәләре — БР флораһының файҙалы үҫемлектәр запасын билдәләү, махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләрен айырып алыуҙы фәнни нигеҙләү (Ғәлиева, Кучеров, Мулдашев һ.б.), БР‑ҙың үҫемлектәр донъяһының экологик‑флористик классификацияһын эшләү (Ишбирҙин, Мартыненко, Миркин, Ямалов һ.б.), “Башҡорт АССР‑ының ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәр белешмәһе” (“Определитель высших растений Башкирской АССР”; 1988, 1989), “Башҡорт АССР‑ының Ҡыҙыл китабы” (“Красная книга Башкирской АССР”; 1987) һәм “Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабы” (“Красная книга Республики Башкортостан”; 2001, 2002) китаптарын төҙөү.
Әҙәб.: Кучеров Е.В., Мулдашев А.А., Галеева А.Х. Охрана редких видов растений на Южном Урале. М., 1987.
Б.М.Миркин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Ер – шәхси милкегеҙ, шуға уны һата алаһығыҙ. Был хаҡта Рәсәй Гражданлыҡ кодексының 209-cы статьяһында бәйән ителә. Бынан тыш, төҙөлөш эштәренә рөхсәт биргән белешмәнең барлығы күсемһеҙ милекте алырға теләүселәрҙең һанын тағы арттырасаҡ.
Тимәк, кемдер – әхирәтегеҙ, туғанығыҙ йәки башҡа берәйһе – телефон һандарығыҙҙы фирма вәкилдәренә биргән. Бынан тыш, телефонығыҙҙың базаға эләккән булыуы ихтимал. Шуға һеҙҙең иң тәүге бурысығыҙ – унан сығыу.
Ысынлап та, һуңғы ваҡытта банкка аҡса һалып тороусылар өсөн вклад ставкалары бигерәк ылыҡтырғыс. Хатта йылына 20 процент тип вәғәҙә итәләр. Єммә шул уҡ ваҡытта кредит алырға теләүселәргә ҡыуанырға сәбәп юҡ, сөнки процент ставкаһы бик ныҡ артты.
Ҡануниәткә ярашлы, Рәсәй гражданы 25 йылға бер тапҡыр өй төҙөү йәки ремонт эштәре өсөн 150 кубометрға тиклем бушлай ағас алыу хоҡуғына эйә. Был хаҡта Рәсәй Урман кодексының 30-сы статьяһында һәм 2007 йылдың 20 ноябрендә Башҡортостанда ҡабул ителгән 486-сы “Башҡортостан Республикаһында урман мөнәсәбәттәрен көйләү тураһында”ғы Законда әйтелә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 326
ҠАРҒА КҮҘЕ (Paris), ләлә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 20 төрө билдәле, Евразияның уртаса һәм субтропик бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда дүрт япраҡлы Ҡ.к. үҫә. Оҙон һырылыусы тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, ябай, бейеклеге 15—40 см. Япрағы (һаны — 4) киң эллипс формаһында, өҫкө өлөшөндә ҡыҫҡа итеп осланған, ултырма тиерлек, сәскә аҫтында, таҡыяла урынлашҡан. Сәскәһе яңғыҙ, һабаҡ осонда урынлашҡан. Сәскә эргәлеге 2 әйләнәлә урынлашҡан 8 япраҡсанан тора: тышҡылары — йәшел, эскеләре — һарғылт йәшел. Май—июлдә сәскә ата. Емеше — ҡарағусҡыл төҫтәге күп орлоҡло еләк, июлдә өлгөрә. Башлыса күләгәле һәм дымлы урмандарҙа үҫә; респ. бөтә терр‑яһында таралған. Ағыулы үҫемлек.
А.Ә.Мулдашев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Иран таулығы
Иран таулығы (фарс. فلات ایران) — Көньяҡ-Көнсығыш Азияның иң ҙур тау системаһы. Көнбайышта Месопотамия уйһыулығы, көнбайышта Һинд йылғаһы үҙәне, төньяҡта Копетдаг тау системаһы, Көньяҡ Каспий һәм Туран уйһыулыҡтары, көньяҡта Фарсы ҡултығы, Һормуз боғаҙы һәм Ғәрәбстан диңгеҙе ярҙары буйлап һуҙылған Гермсир сүле менән сикләнгән. Географик киңлек буйынса оҙонлоғо 2500 километрға, ә меридиональ йүнәлештә — 1500 километрға барып етә. Майҙаны яҡынса 2,7 млн км².[1]
Таулыҡ башлыса (территорияһының 2/3 өлөшө) Иранда, һәм шулай уҡ Афғанстан, Пакистан һәм Төрөкмәнстан илдәренең биләмәлерендә урынлашҡан.
Йөкмәткеһе
Геология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иран таулығы Ғәрәбстан платформаһы һәм Һиндостан плитаһы тарафынан ҡыҫылған Евразия плитаһының бер өлөшө булып тора. Төбәктә йыш ҡына ер тетрәүе булып тора[1].
Таулыҡ территорияһында нефть, металл рудалар, тоҙҙар, фирүзә һ.б. файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтары бар.
Рельеф[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Таулыҡ бер нисә тау һырттары: төньяҡтан — Эльбурс, Төрөкмән-Хорасан, Паропамиз һәм Гиндукуш тауҙары; көньяҡтан һәм көньяҡ-көнбайыштан — Загрос һәм Мекран тауҙары, көнсығыштан — Киртхар һәм Сөләймән тауҙары, шулай уҡ Спингар һәм Хиндурадж һырттары менән уратып алынған
Иран таулығындағы йылғалар ҡыҫҡа, сағыштырмаса аҙ һыулы, йыш ҡына һуғарыу өсөн ҡулланыла. Иң эре йылғалары — Карун, Гильменд, Герируд. Йылғаларҙың күп өлөшө эске тымыҡ уйпаттарға, күлдәргә ағып төшә, улар башлыса тоҙло.
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Таулыҡтың төньяҡ өлөшөндә климаты континенталь, субтропик; йәй эҫе, ҡыш сағыштырмаса һалҡын була. Көньяҡта климат тропик — эҫе йәй һәм йылы ҡыш. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ нормаһы бик бәләкәй — 50—150 мм. Айырым райондарҙа — Эльбурстың төньяҡ битләүҙәрендә яуым-төшөм 2000 мм-ға, ә Сөләймән тауҙарының көньяҡ-көнсығыш битләүҙәрендә — 1000 мм-ға барып етә.[1]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Иран таулығы — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә


text:
Рөстәм Хәмитов Рәсәй Президенты күрһәтмәләренең үтәлеше мәсьәләләре буйынса селектор кәңәшмәһендә ҡатнаштыФото: Олег Яровиков
Рөстәм Хәмитов Рәсәй Президенты күрһәтмәләренең үтәлеше мәсьәләләре буйынса селектор кәңәшмәһендә ҡатнашты
Рөстәм Хәмитов Рәсәй Президенты күрһәтмәләренең үтәлеше мәсьәләләре буйынса селектор кәңәшмәһендә ҡатнаштыФото: Олег Яровиков
16 февралдә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Рәсәй Президенты күрһәтмәләренең үтәлеше мәсьәләләре буйынса видеоселектор кәңәшмәһендә ҡатнашты.
Кәңәшмә Дмитрий Медведев рәйеслегендә үтте. Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарын торлаҡ менән тәьмин итеү, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ өлкәһендәге айырым мәсьәләләрҙе хәл итеү, өс һәм унан күберәк балалар тәрбиәләнгән ғаиләләргә ер участкалары биреү буйынса күрһәтмәләрҙең үтәлеше тикшерелде, тип хәбәр иттеләр республика башлығының матбуғат хеҙмәтендә.


text:
Рөстәм Хәмитов Көньяҡ Корея Илселеге делегацияһы менән осраштыФото: Олег Яровиков
Рөстәм Хәмитов Көньяҡ Корея Илселеге делегацияһы менән осрашты
Рөстәм Хәмитов Көньяҡ Корея Илселеге делегацияһы менән осраштыФото: Олег Яровиков
Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтендә Рөстәм Хәмитов Корея Республикаһының Рәсәй Федерацияһында Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы Илсеһе Ви Сон Лак әфәнде етәкселегендәге Көньяҡ Корея Илселеге делегацияһы менән осрашыу үткәрҙе.
Рөстәм Хәмитов, Корея Республикаһы – Башҡортостандың өҫтөнлөклө уҙаҡташтарының береһе, тип билдәләне. Ул шулай уҡ ҡунаҡтарға республикабыҙ, уның иҡтисади хәле тураһында һөйләне. Һөйләшеүҙәр барышында Башҡортостан һәм Корея бизнесмендарының үҙ-ара эш итеү темаһы ҡуҙғатылды.
— Тауар әйләнеше бик ҙур түгел – 25 миллион доллар самаһы. Дөйөм алғанда ул Башҡортостан Республикаһынан Корея Республикаһына нефть продукттарын поставкалау иҫәбенә барлыҡҡа килә. Кореянан һәм Башҡортостандан инвестициялар юҡ тиерлек. Корея компанияларынан инвестициялар былтыр биш миллион доллар самаһы тәшкил итте. Беҙҙә Корея капиталы ҡатнашлығында ойошторолған бөтәһе 11 предприятие эшләй. Элгәре йыл Сеулда булдыҡ, электрон белем биреү менән бәйле мәсьәләләрҙе өйрәндек. «Самсунг электроникс» компанияһында булдыҡ, әммә был йүнәлеш буйынса ярайһы уҡ алға китеш юҡ әле. Һис шикһеҙ, был өлөштә Корея белгестәрен йәлеп итеү менән артабан да эшләргә тырышасаҡбыҙ, — тине Рөстәм Хәмитов.
Ул шулай уҡ ике республика бизнесы бәйләнештәрендә хәлде үҙгәртеү кәрәклеген билдәләне.
— Беҙ Корея инвесторҙары өсөн ташламалы эш шарттарын бирергә әҙер. Беҙҙең ҡануниәт хәҙер бындай ташламалар бирә. Корея бизнесмендары делегацияһы беҙгә килһен өсөн күп йүнәлештәр буйынса эшләргә теләйбеҙ. Беҙ аралаша һәм улар менән хеҙмәттәшлек мәсьәләләрен тикшерә алыр инек. Яҡын ваҡыт эсендә бындай үҙ-ара эш итеү өсөн нигеҙ әҙерләргә кәрәк. Илсе әфәнде, Һеҙҙең республикабыҙға килеүегеҙ был эштә ҙур роль уйнаясағына ышанам. Бәйләнештәр хәрәкәтсән үҫешһен өсөн даими ярҙам итергә һәм хәлде контролдә тоторға вәғәҙә бирәм, — тип билдәләне республика етәксеһе.
Ви Сон Лак әфәнде Рөстәм Хәмитовҡа йылы һүҙҙәре һәм ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт әйтте.
— Сәфәргә әҙерләнгәндә Башҡортостан Республикаһының бай иҡтисади системаға эйә булыуына, нефть химияһы һәм авиация сәнәғәте үҙәге булып тороуына иғтибар иттек. Билдәләп үтергә кәрәк, Корея Республикаһына һеҙҙең иғтибарығыҙ бар, — тине Илсе.
Ул шулай уҡ билдәләп, Башҡортостан – Корея өсөн мөһим уҙаҡташ, сөнки ул Рәсәйҙә Көньяҡ Урал өлөшөнең сәнәғәт үҙәге булып тора, тине.
— Бөгөнгө осрашыу беҙҙең өмөттәрҙе аҡланы. Хәҙер Өфөлә яҡтар вәкилдәре уҙғарған бизнес-консультацияларҙың уңышына ҙур өмөт бағлайбыҙ. Беҙҙең бизнесмендар араһындағы эштә уңышлы һөҙөмтәләр бар. Корея Республикаһы һәм Башҡортостан араһында үҙ-ара эш итеүҙә лә оҙаҡламай ысын һөҙөмтәләр булып тип ышанам. Бөгөн беҙҙең мәҙәни сара планлаштырылған. Беҙҙең хеҙмәттәшлектең иҡтисади сектор менән генә сикләнеп ҡалмауына, ә мәҙәниәт, мәғариф буйынса ла үҫешеүенә ышанам, — тине Ви Сон Лак әфәнде.


text:
Рөстәм Хәмитов «Вести Башкортостан. События недели» тапшырыуында республика халҡының һорауҙарына яуап бирҙе
16 сентябрҙә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «Вести Башкортостан. События недели» тапшырыуында республика халҡының Башҡортостандағы сәйәси һәм социаль-иҡтисади хәлгә ҡағылышлы һорауҙарына яуап бирҙе, социаль проекттар тураһында һөйләне, йәйҙең төп сәйәси ваҡиғаларына баһа бирҙе, шулай уҡ артабанғы эшмәкәрлектең өҫтөнлөклө йүнәлештәрен билдәләне.
Төбәк Хөкүмәтендәге үҙгәрештәр йәйҙең мөһим сәйәси ваҡиғаларының береһе булып тора. Рөстәм Хәмитов республика Президентының шәхси контроле аҫтында булған башҡарма власть эшмәкәрлегенә тәүге баһа бирҙе.
— Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең эшләү динамикаһы артты, тип кенә әйтә алам — тине Рөстәм Хәмитов. – Министрҙар һәм дөйөм алғанда Хөкүмәт әүҙемерәк эшләй башланы, улар үҙҙәренә яуаплылыҡ өҫтәлеүен аңлай.
Башҡортостан башлығы бындай форматта эшләүҙең өҫтөнлөктәрен билдәләне.
— Туранан-тура Президент менән эшләү бер яҡтан билдәле бер мөмкинлектәр тыуҙырһа, икенсе яҡтан яуаплылыҡ та өҫтәй.


text:
Оло Аҡа
Оло Аҡа (рус. Большая Ока) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Оло Аҡа ауыл советына ҡарай, ауыл советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1064 кеше[1]. Почта индексы — 452554, ОКАТО коды — 80242810001.
Йөкмәткеһе
Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Район үҙәгенә тиклем (Оло Ыҡтамаҡ): 16 км
- Яҡындағы тимер юл станцияһы (Красноуфимск): 92 км
Билдәле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ауылдың тарихи шәхесе — Бәхтияр Канкаев. Ул Е. И. Пугачевтың көрәштәше, баш полковник, бригадир. Салауат Юлаев Энциклопедияһында, Татар энциклопедияһында уның тураһында мәҡәлә бар.
- Абдрахманов Рәфил Фазыл улы — гидрогеолог, геoлогo-минераль фәндәре докторы, Башҡортостан Республикаһы hәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре;
- Әхмәтсафин Алмаз Хәким улы — табип-онколог, медицина фәндәре кандидаты;
- Әхмәтов Алмаз Таhир — инженер-механик, ТАССР-ҙың атҡаҙанған механизаторы;
- Әмиров Марсель Мәғрүп улы — филолог, философия фәндәре кандидаты;
- Вәисов Ғабдрахман Бәдретдин улы — дин әhеле, ауылдың беренсе тарихсыһы;
- Вәисов Нәҡиб Мидхәт улы — инженер — механик, техник фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре;
- Вәисов Самат Мостафа улы — совет — партия, хужалыҡ хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе, район музейын башлап ойоштороусы;
- Вәисов Фәрит Дауыт улы — табип, медицина фәндәре кандидаты;
- Ғәлиуллин Радик Зыя улы — инженер, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре;
- Ғәләүетдинов Фуат Вилдан улы — педагог, муниципаль хезмәткәр, Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифе отличнигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре;
- Ғәләүетдинова Гөлназ Сәлим ҡыҙы — акушер, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре;
- Ғилманова Зилә Хәлит ҡыҙы — педагог, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы;
- Дәүләтбаев Булат Сабир улы — тарихсы, тарих фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифе хеҙмәткәре;
- Дәүләтбаев Марат Сабир улы — инженер — химик, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы;
- Дильмөхәммәтова Зөhрә Килмөхәммәт ҡыҙы — мал караусы, Ленин, Ҡыҙыл Хезмәт Байрағы, Октябрь революцияһы ордендары менән бүләкләнгән, Мәсетле районының почётлы гражданины;
- Ильясова Ғизинур Ильяс ҡыҙы — педагог, БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы;
- Муфазалова Рәйсә Рәис ҡыҙы — педагог, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифе отличнигы, Башҡортостан Республикаһының hәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы;
- Мөхәрләмов Рәфис Исхаҡ улы — инженер — химик, химия фәндәре кандидаты;
- Сабитова Сания Габделҡәүи ҡыҙы — педагог, ауылдың шәжәрәһен яҙыуһы дауам итеүсе, Ленин ордены менән бүләкләнгән;
- Фазылова Роза Әшрәф ҡыҙы — медицина хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре;
- Хабибуллин Мөхәммәтхафиз (Хафиз — бай) — 1-се гильдиялы сәүҙәгәр, меценат;
- Сираев Ғабдульйан Носрат улы — агроном, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре;
- Хәсәнов Шамил Камил улы — педагог, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифе отличнигы, БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы;
- Хисамов Эрнст Нургали улы — табип, профессор, биология фәндәре докторы;
- Шәмсиева Фзуа Вәкил ҡыҙы — педагог, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы;
- Йосопов Рафас Минниғәли улы — инженер—механик, БАССР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
Аҡалыларҙың ҡушаматтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ауыл халҡында кешеләрҙең ҡушаматтары мелән һөйләшеү ғәҙәте бик көсле. Ҡушаматтар быуындан — быуынға күсеп килә. Хатта заманына ҡарата үҙгәреп тә китә. Мәҫәлән, ауылда элекке ваҡыттан йәшәп килгән «Сытыр» ҡушаматлы кешәләргә бөгөн «штакетник» ҡушаматы тағылган."Бизмән" ҡушаматлылар хәҙер «автовеса» булып йөрөйҙәр.
Фоторәсем[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сал тарихлы йәмле Аҡа. Фуат Ғәләүетдинов фотоальбомы.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Давлетбаев Б. С. Большая Ока. История села. — Уфа: РИО Министерства печати и средств массовой информации, 1992. — 191 с. ISBN 978-5-207-00249-1
- Дәүләтбаев Б. С. Акаларның нәсел чылбыры.
- Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Численность и возрастно-половой состав населения по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года. Муниципальный район Мечетлинский район Республики Башкортостан: статистический бюллетень. — Уфа: Башкортостанстат, 2012. — 103 с., табл.
- ↑ Населенные пункты Республики Башкортостан (по данным Всероссийской переписи населения 2002 года). Статистический сборник./Башкортостанстат. — Уфа,2006. — 145 с.


text:
Һағыш тулы хәтирәләр...Йәйге ял ваҡытымда Ленаға ҡайтып, өйҙө һылап, ағартып, эсен йыуып, таҙартып китәм. Ул саҡта Күмертауҙа йәшәй инем, ҡайтып йөрөргә лә уңайлы, йыраҡ та түгел. Әсәйем менән өләсәйем беҙҙе аҙна һайын көтөп тора. Ошо өйҙө, бергә йәшәгән бәхетле...
“Башҡортостан ҡыҙы” журналының август һанына күҙәтеү“Башҡортостан ҡыҙы” журналының август һаны “Кама буйында балҡый бер ҡала” тип аталған мәҡәлә менән асыла. Баҫма хеҙмәткәрҙәренең Нефтекамаға сәйәхәте ике яҡ өсөн дә бик емешле булған, урындағы әүҙем гүзәл заттар хаҡында яҙманы уҡып белерһегеҙ. ...
Ижадында – риүәйәттәр илеНелли Аҡсурина – Өфө ҡыҙы. Бәләкәйҙән төрлө яҡлап һәләтле, ижади күңелле ҡыҙҙарын ата-әсәһе республикала билдәле музыка йүнәлешендә белем биргән мәктәпкә алып бара. Туғыҙ йыл уҡыу дәүерендә бигерәк тә башҡорт теле һәм әҙәбиәтен, мәҙәниәтен уҡытыусы...
Иң ҙур ғорурлығым – Вашингтония пальмаһыСибай ҡалаһынан Гөлдәр ҠАДАЕВА: «Баймаҡ районының Моҡас ауылында йәшәүсе ҡәҙерле әсәйем Ғилминиса Дәминдәр ҡыҙы Иҙрисова сәскәле гөлдәр үҫтерергә ярата. Айырыуса иртә яҙҙан шау сәскәгә күмелгән яран гөлгә өҫтөнлөк бирә. Сәскәләр яратҡанғалыр, миңә –...
Режиссерҙар йәй ял итмәйБыйылғы йәйҙең Башҡортостандағы иң ҙур мәҙәни ваҡиғаһы – бөйөк шағирыбыҙ Шәйехзада Бабичтың тормошо һәм ижадына арналған тулы метражлы фильм төшөрөлә башлауы. Был эшкә республика Башлығының грантына «Тере таҫма» кинокомпанияһы етәксеһе, атаҡлы...
Файҙалы балсыҡБалсыҡ гүзәллекте һаҡлау өсөн киң ҡулланыла. Минералдар һәм микроэлементтарға бай булыуы менән тән тиреһен бер юлы туҡландырыу, дымландырыу, шымартыу сифатына эйә. Балсыҡтан битлек майлы тире өсөн айырыуса файҙалы. Елһенеү-ҡыҙарыуҙы, һытҡыларҙы...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Республика Президенты Рөстәм Хәмитов етәкселегендәге Хөкүмәт ултырышында Башҡортостан Республикаһының 2013 йылға һәм 2015 йылға тиклемге осорға социаль-иҡтисади үҫеш фараздары тикшерелеүе хаҡында хәбәр иткәйнек инде.
Башҡортостандың бюджет сәйәсәте, иҡтисади үҫеш министры урынбаҫары Александр Васильев әйтеүенсә, республиканың 2015 йылға тиклемге осорға социаль-иҡтисади үҫеш фараздарына нигеҙләнеп эшләнгән. Төп күрһәткес параметрҙары донъя иҡтисадындағы үҫеш тенденцияларын иҫәпкә алған “һәүетемсә-оптимистик”, “консерватив” һәм “өҫтәмә” варианттар буйынса ҡаралған.


text:
Яҙҙар етте. Шаулап-гөрләп
Аға ҡарҙың һыуҙары.
Бер сәхнәгә йыйылдылар
Ҡырҡ өйлө һылыуҙары!
Ошондай дәртләндергес юлдар менән башланды Дәүләкән районы төбәгендәге Ҡырҡ өйлө мең ырыуы ойошмаһы әҙерләгән “Йәгеҙ әле, килендәр!” бәйгеһе. Әйткәндәй, был сара икенсе йыл рәттән үтә. Уҙған йыл Дүртөйлө ауылында ойошторолған бәйгене быйыл Соколовка ауыл биләмәһе үҙ өҫтөнә алды. Сараға Дүртөйлө ауылынан “Гөлнәзирә”, Яңы Яппарҙан – “Күгәрсендәр”, Ҡаҙанғолдан – “Тормош сәскәләре”, Соколовканан – “Серҙәштәр” һәм Ҡырҡ өйлө мең ырыуына ҡараған Шишмә районының Иҫке Ябалаҡлы ауылынан “Йәйғор” командалары йыйылды.


text:
Өфө ҡалаһы Ленин районы Ветошниково ауылында «Урындағы башланғыстарҙы хуплау» программаһы буйынса йыйылыш үтте
Йыйылышта Өфө ҡалаһы Ленин районының төҙөкләндереү һәм коммуналь хужалығы бүлеге начальнигы Азамат Аҡтуғанов, баш специалист Лазарь Лазарев һәм ауыл халҡы ҡатнашты.
Азамат Хәлил улы Аҡтуғанов был программаны тормошҡа ашырыу ауыл халҡы өсөн мөһим һəм көнүҙəк булыуын билдəлəне, проекттың тормошҡа ашырыу барышы тәртиптәре, халыҡтан аҡса йыйыу һəм бағымсыларҙың ярҙамы хаҡында бəйəн итте.
Йыйылышта ҡатнашыусы ауыл халҡы күп тәҡдимдәр менән сығыш яһаны һәм ауылда балалар майҙансығын булдырыу мәсьәләһе – иң мөһиме тип табылды.
Өфө ҡалаһы Ленин районы Ветошниково ауылында «Урындағы башланғыстарҙы хуплау» программаһы буйынса йыйылыш үтте


text:
Хәүеф намаҙы
Хәүеф намаҙы — ҡурҡҡан саҡта доға ҡылырҙан алда уҡый торған ике рәҡәғәтле нәфел намаҙы.
Берәй бәлә йәки афәт килеүенән ҡурҡҡан саҡта, берәй зыянға, зарарға тарымаһам ярар ине тип, доға ҡылырҙан алда уҡый торған ике рәҡәғәтле нәфел намаҙы ул.
Ҡаты ел, дауыл булғанда, күк күкрәп йәшен йәшнәгән саҡта, ямғыр йәки боҙ борсаҡ яуғанда, һыу ташҡанда, ер тетрәгәндә, ҡаты эҫе йәки көслө һалҡын булғанда, хәүеф намаҙы уҡыла.
Был намаҙҙың айырым доғаһы юҡ. Әммә Аллаһы Тәғәләгә ялбарып, уға ғына һыйынып, изге теләктәр теләү тейешле. Аллаһтың исемен зекер итеү кәрәк. Сөнки Аллаһтың ихтыярынан тыш һис бер эш эшләнмәҫ.
Аллаһҡа, хәүефтән һаҡлауҙы һорап, ялбарабыҙ. Әлхәмдү лиллаһи, хәүефһеҙ яҡшы саҡтарыбыҙ ҙа күп була. Ана шундай яҡшы саҡтарҙа Аллаһты онотмаһаҡ икән.
Әгәр яҡшы саҡта Аллаһты онотмаһаҡ, уға шөкөр итһәк, ин шәәъ Аллаһ, ауыр саҡта Аллаһ, һис шикһеҙ, ярҙам итер
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортса дини календарь (2005 йыл). — Өфө: «Китап», 2004. 376 бит. ISBN5-295-03435-6


text:
- Подробности
- Просмотров: 370
ЛЮМИНЕСЦЕНТ АНАЛИЗ, анализлауҙың люминесценцияға нигеҙләнгән ысулдары йыйылмаһы. Люминесценцияны визуаль, фотоһүрәткә төшөрөп йәки фотоэлектрик юл м‑н спектрограф, фотометр, спектрофлюориметр ярҙамында теркәйҙәр.
Сифатлы һәм һан б‑са Л.а. айырыла. Сифатлы Л.а. ваҡытында ҡатнашмаларҙа, ш. иҫ. түбән т‑раларҙа һәм ҡуйы эретмәләрҙә (майҙарҙа), булған люминесценциялаусы матдәнең бик аҙ миҡдарын табалар һәм идентификациялайҙар, матдәләрҙең спектрында энергия бүленеүҙе тикшерәләр. Люминесценцияланмай торған матдәләрҙе уларҙың химик тәьҫир итешеү продукттары люминесценцияһы б‑са билдәләйҙәр. Сифатлы Л.а. бер төрө — сортлап анализлау, тикшерелгән объекттарҙың ғәҙәти яҡтылыҡта күренмәгән айырмаларын табырға мөмкинлек бирә, быялаларҙың, а.х. продукцияһының сортын һәм сифатын билдәләү, тау тоҡомдарындағы минералдарҙы, төрлө изделиеларҙың өҫкө йөҙөндәге һәм үтәнән‑үтә дефекттарын билдәләү өсөн, криминалистикала һ.б. файҙаланыла. Һан б‑са Л.а. люминесценцияның интенсивлығы люминесценциялаусы матдәнең миҡдарына бәйле булыуына нигеҙләнгән.
Фосфоресцент, фото‑ һәм хемилюминесцент, флуоресцент анализдарҙы айыралар. Триггер тип йөрөтөлгән диоксетандар файҙаланып башҡарылған хемилюминесцент анализ биологик актив матдәләр барлығын билдәләү сиктәрен 10¬16 моль/л тиклем кәметергә мөмкинлек бирә. Уранды, лантаноидтарҙы һәм күсеүсе элементтарҙы уларҙың үҙ люминесценцияһы б‑са ҙур селективлыҡ м‑н билдәләйҙәр, уларҙың спектрҙары үҙҙәренә генә хас структуралы була. Лазер м‑н ҡуҙғатыуҙы, ш. иҫ. күп тапҡыр ҡуҙғатыуҙы, ҡулланғанда (ҡара: Лазер) ҡайһы бер элементтарҙың барлығын билдәләү сиктәре кәмей. Матдәләрҙең (порфириндар, витаминдар, антибиотиктар, хлорофилдар һ.б.) миҡдарын уларға ғына хас һыҙаттар булған спектрҙар б‑са билдәләү ысулдары табыла. 77 К тиклем һыуытылған һәм туңдырылған эретмәләрҙә байтаҡ ароматик берләшмәләрҙең характерлы спектрҙары (Шпольский спектрҙары) күҙәтелә, улар юғары дәрәжәләге ышаныслылыҡ м‑н күп берләшмәләрҙе, ш. иҫ. канцерогендарҙы (бензпирен, хризен һ.б.) идентификациялауға мөмкинлек бирә. Л.а. антиесемдәрҙе, гормондарҙы, дарыу препараттарын, антиген‑антиесем комплексы концентрацияһы б‑са вирус һәм бактериаль антигендарҙы билдәләү өсөн ҡулланалар. Башҡортостанда Геология институтында минералдарҙағы углеводород ҡушылдыҡтарының люминесцент диагностикаһы ҡулланылған.
Органик химия институтында ультра аҙ миҡдарҙағы (10-15 молгә тиклем) уран берләшмәләренең хемилюминесцент анализ ысулы уйлап табылған. Йәшәйеш хәүефһеҙлеге ҒТИ‑нда һәм Органик химия ин‑тында люминесценция хроматографик анализ м‑н бергә ҡулланыла. Органик химия ин‑тында Кардиология диспансеры м‑н берлектә ҡанда аденозинтрифосфор к‑таһы барлығын (10-12 моль/л тиклем) хемилюминесцент билдәләү б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә. Респ. клиник дауаханаһында һәм Хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ҒТИ‑нда ҡанда нейромедиаторҙар (катехоламиндар — адреналин, дофамин һ.б.) барлығының Л.а. үткәрелә. “Геофизика” ғилми‑производство фирмаһы тау тоҡомдары (керн, шлам) өлгөләрендә органик матдәләрҙең битумоидтарын экспресс‑анализлау өсөн ЛУ‑1 маркалы люминесцент ҡоролма сығара.
В.П.Казаков
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Просмотров: 912
Название mp3: Атай йорто
Исполнитель: Вильдан Файзуллин
Добавлено: 2017-02-05
Длительность: 04:17
Ҡоштар кеуек ояһына ҡайтайыҡ атай йортона,
Йылы әсәй ҡарашына, ауылдаштар араһына
Атай йорто, атай йорто беҙ бәүелгән наҙлы бишек,
Беҙ бәүелгән наҙлы бишек,
Таралһаҡ та төрлө яҡҡа, таралһаҡ та төрлө яҡҡа асыҡ әле бында ишек
Ишек алдарында сирәм, баласағым шунда күрәм,
Һыу буйҙарындағы талдар шундай күркәм, шундай күркәм
Атай йорто, атай йорто беҙ бәүелгән наҙлы бишек,
Беҙ бәүелгән наҙлы бишек,
Таралһаҡ та төрлө яҡҡа, таралһаҡ та төрлө яҡҡа асыҡ әле бында ишек.
Атай йорто беҙгә кәрәк, ул һәр ваҡыт беҙгә терәк,
Мең хәсрәттәр елгә оса, йортҡа ҡайтып сәйҙәр эсһәк
Атай йорто, атай йорто беҙ бәүелгән наҙлы бишек,
Беҙ бәүелгән наҙлы бишек,
Таралһаҡ та төрлө яҡҡа, таралһаҡ та төрлө яҡҡа асыҡ әле бында ишек.


text:
Аллергия
Аллерги́я (бор. грек. ἄλλoς — башҡа, сит, ят + ἔpYov — тәъҫир итеү) — аллергик ауырыуҙар, организмдың һиҙеүсәнлеге үҙгәрүе һәм аллергендарҙың иммунологик механизмдарына ҡабата тәъҫир итүе нәтижәһендә барлыҡҡа килгән ауырыуҙар; организмдың ниндәйҙер ярһытҡыс матдәгә юғары һиҙгерлеге, яуабы[1]; организмдың теге йәки был матдәгә ҡарата тәбиғи булмаған һиҙеүсәнлеге, реактивлығы[2].
Йөкмәткеһе
Клиник күренеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Экзоаллергеннар организмга ситтән керә, йыш ҡына һулыш юлдарының лайлалы тышсаһы, аш ҡайнатыу ағзалары, тире аша эләгә. Организмға аллерген үтеп кергәндән һуң аллергик реакция башлана (үҙенсәлекле һәм үҙенчәлекһеҙ). Үҙенсәлекле реакциялар өс стадияға бүлеп карала. Беренсеһендә - организмға беренсе тапҡыр эләккән аллергенға ҡарата юғары дәрәжәлә һиҙеүсәнлек күҙәтелә (яңы аллергенға яуап рәүешендә антитәнсектәр йә иһә уның менән тәъҫир итешә алыусан лимфоциттар барлыҡҡа килә). Икенсе стадиялә - аллерген ҡабат организмға үтеп кергәс, антитәнсектәр йә иһә лимфоциттар менән ҡушыла (медиаторҙар барлыҡҡа килеү стадияһы), гистамин, серотинин һ.б. биологик актив матдәләр бүленеп сыға торған биохимик процесстар башлана. Улар ағзаларҙың күҙәнәктәрен һәм туҡымаларын зарарлай. Өсөнсө (патофизиологик) стадияла зарарланыуҙың клиник билдәләре беленә. Ундый осраҡта организмдың юғары һиҙеүсәнлеге үҙенсәлекле, ул элегрәк сенсибилизация хәләтен китереп сығарған аллергенға бәйле рәүештә барлыҡҡа килә.
Аллергик реакция төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аллергик реакциялар үҫеше механизмы 4 типка бүленә.
- 1-се тип аллергия - анафилаксия, һеркә (бесән) биҙгәге, кесерткән биҙгәгенең ҡайһы бер төрҙәре, Квинке шешенүе һ.б.
- 2-се тип (цитотоксик) реакциялар - ҡан боҙолоу (аллергик анемия, агронулоцитоз).
- 3-сө тип реакцияләр — туҡымаларҙың иммункомплекстар менән зарарланыуы, сүл ауырыуы, тышҡы аллергик үпкә альвеолалары ялҡынһыныуы һ.б. аутоаллергик сирҙәрҙе арттыра (системалы ҡыҙыл ауырыуы, ревматоид артрит һ.б.).
- 4-се тип реакциялар — контактлы дерматиттар, күсереп утырткан ағзаны организмдың ҡабул итмәүе.
1, 2, 3-сө типтарҙагы аллергия патогенезында антитәнсектәр, 4-се типта лимфоциттар мөһим урын тота. Аллергияға бирешеүсәнлек факторҙары: тирә-яҡ мөхиттең бысыраныуы, түбән сифатлы туҡлыныу, ашамлыҡтарҙа консерванттар булыу, дарыу препараттарын тикшермәйенсә ҡулланыу.
Дауаланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дәваланыуҙың төп ысулдары: аллерген менән контакт булдырмау, аҙыҡҡа аллергия булғанда ҡәтғи диета һаҡлау, аллергия китереп сығара торған дарыуҙарҙан тыйылыу; үҙенсәлекле иммунотерапия (гипосенсибилизация) — А.М. Безредка алымын ҡулланып, аллерген миҡдарын акрынлап арттыра барып, организмға күп тапҡыр керетеү. Был организмға «кәртә» булырлыҡ антитәнсектәр эшләргә мөмкинлек бирә һәм аллергенға ҡарата һиҙеүсәнлекте бөтөрөүгә килтерә. Симптоматик дауалауҙа глюкокортикоид, бронхолитик, оло күҙәнәктәрҙең мембраналарын стабильләштерә торған матдәләр ҡулланыла. Аллергия тыуҙырыусы матдәләрҙән һаҡланыу сараларын үтәү, уҙ ваҡытында профилактик дарыуҙар ҡулланыу, сәнәғәт предприятиеларындә аллерген менән контакт булдырмый торған технологияларҙы ғәмәлгә керетеү, организмда сенсибилизация сығанағы булған һәр төрле инфекцияларҙы бөтөрөү, ашҡазан-эсәк ағзалары функцияһын нормальләштерү һ.б.ҙан ғибәрәт.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Сибайҙың 22 магазинында пенсионерҙар өсөн ташламалар ҡаралған
Шәмбенән алып Сибайҙа «Мәрхәмәтлек айлығы» старт алды, уның дауамында ололар бер нисә сауҙа, йәмәғәт туҡланыу һәм көнкүреш хеҙмәтләндереү предприятиеларында ташламаларҙан файҙалана аласаҡ, тип хәбәр иттеләр Сибай хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлегенән. Акция 1 октябрҙә билдәләнеүсе Халыҡ-ара ололар көнөнә ҡарата ойошторолған.
Оло йәштәгеләр, пенсия таныҡлығын күрһәтеп, тауар йәки хеҙмәт хаҡынан 2- проценттан 20 процентҡа тиклем ташлама ала аласаҡ. Ололар өсөн ташламалар ҡаралған 22 предприятие араһында аҙыҡ-түлек, өҫ кейеме, аяҡ кейеме, көнкүреш һәм компьютер техникаһы, мебель, уйынсыҡ, туҡымалар, косметика, көнкүреш химияһы, үҫемлектәр, һауыт-һаба магазиндары, шулай уҡ дөйөм туҡланыу объекттары һәм бер автосервис бар.
«Мәрхәмәтлек айлығы» 10 октябрҙә тамамланасаҡ.


text:
Республиканың баш ҡалаһында торлаҡ төҙөлөшө темпы үҫә Фото: Олег Яровиков
Республиканың баш ҡалаһында торлаҡ төҙөлөшө темпы үҫә
Республиканың баш ҡалаһында торлаҡ төҙөлөшө темпы үҫә Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 24 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Быйыл тәүге дүрт айҙа Өфөлә 150 мең квадрат метр торлаҡ файҙаланыуға тапшырылған, был уҙған йыл менән сағыштырғанда һигеҙ процентҡа күберәк. Ошо хаҡта баш ҡала хакимиәтендә ағымдағы йылдың тәүге кварталында ҡаланың социаль-иҡтисади үҫеше йомғаҡтарына арналған матбуғат конференцияһында хәбәр иттеләр.
Өфө хакимиәте башлығы урынбаҫары Илдар Хәсәнов билдәләүенсә, инвестициялар үҫешенә тәү сиратта ҡалала торлаҡ төҙөлөшөнөң йылдам үҫешеүе ҙур йоғонто яһаған.
Быйыл ғинуар-апрель айҙарында Башҡортостан йорттарҙы сафҡа индереү буйынса Волга буйы федераль округында икенсе урын яуланы. Йән башына иҫәпләнгән торлаҡты сафҡа индереү буйынса республика округта бишенсе урында килә.
2016 йылдың тәүге дүрт айында төбәктә дөйөм майҙаны 632,2 мең квадрат метрлыҡ 7551 фатир сафҡа индерелгән. Был үткән йыл менән сағыштырғанда 6,5 процентҡа кәмерәк. Башҡортостан Татарстандан ғына ҡалышты, унда 799 мең квадрат метр торлаҡ төҙөлгән.
Ғинуар-апрель айҙарында һәр мең кешегә 155 квадрат метр яңы торлаҡ тура килгән.


text:
Бөгөн – Радиация авариялары һәм һәләкәттәр ҡорбандарын иҫкә алыу көнө
Бөгөн донъяның күп илдәрендә Халыҡ-ара радиация авариялары һәм һәләкәттәр ҡорбандарын хәтергә алыу көнө билдәләнә. Иҫтәлекле дата итеп 26 апрель осраҡлы рәүештә һайланмаған. Тап ошо көндә 1986 йылда кешелек тарихында иң ҙур техноген һәләкәт – Чернобыль АЭС-ында авария була.
Станцияның дүртенсе энергоблогында шартлау үҙ ваҡытында Хиросимаға ташланған бомбанан ҡеүәте буйынса 500 тапҡырға артығыраҡ була. Был һәләкәт һөҙөмтәһендә радиоактив зарарланыу 30 километр радиуста тарала. Украинаның дөйөм радиацион бысраныу майҙаны 12 өлкәлә 50 мең квадрат километрҙан ашыу тәшкил итә. Бынан тыш, Рәсәйҙең 2,6 миллион кешеһе менән 60 мең квадрат километр самаһы территорияны биләгән 19 төбәге радиация менән зарарлана, шулай уҡ Европаның ҡайһы бер илдәре һәм Белоруссия халҡының 20 процентҡа яҡыны йәшәгән 46 мең квадрат километр территорияһы бысрана.
1986 йылдың апреленән 1990 йылдың ноябренә тиклем осорҙа катастрофа эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашыу өсөн 340 мең кешенән торған 210 соединение һәм хәрби часть йәлеп ителә. Ә авария эҙемтәләрен бөтөрөү ваҡытында Чернобыль аша бөтәһе 600 меңдән ашыу хәрби хеҙмәткәр үтте, уларҙың күптәре дәүләт наградаларына лайыҡ булды.
Катастрофанан һуң тәүге дүрт йылда авария эҙемтәләрен бөтөрөүселәр отрядтары иҫ киткес ҙур күләмдә эштәр башҡарҙы. 3,5 мең квадрат километрҙан ашыу майҙанда радиоактив зарарланыуға контроль тәүлек һайын үткәрелде.
2003 йылдың сентябрендә БДБ илдәре саммитында Украина президенты Леонид Кучма тәҡдиме буйынса 26 апрелде Халыҡ-ара радиация авариялары һәм һәләкәттәре ҡорбандары көнө итеп иғлан итергә ҡарар ителде. Ә 2003 йылдың декабрендә БМО Генераль Ассамблеяһының 58-се сессияһы делегаттары Чернобыль АЭС-ындағы авария эҙемтәләренең оҙайлы характерын һыҙыҡ өҫтөнә алыусы Чернобыль буйынса резолюция ҡабул итте. Резолюция халыҡ-ара хеҙмәттәшлекте нығытыуҙы һәм был авария эҙемтәләрен йомшартыу буйынса бөтә донъя берләшмәһе көстәрен бергә туплауҙы ҡарай.


text:
Википедия:Ҡыйыу булығыҙ
Википедия берләшмәһе үҙенең ҡатнашыусыларын тартыныуһыҙ, ҡурҡып тормай мәҡәләләрҙе тулыландырырға, хаталарҙы төҙәтергә саҡыра.
Ҡатнашыусылар хаталарҙы төҙәткәндә, грамматикаға һәм стилгә ярашлы хәлгә килтергәндә, мәҡәләләрҙе яңы факттар һәм фотографиялар менән тулыландырғанда, Википедия тиҙерәк үҫешә. Нисәмә тапҡыр нимәнелер уҡығанда, ошоно-ошоно төҙәтергә ине, уйлағанһығыҙҙыр, моғайын? Википедия мәҡәләләрҙе төҙәтергә һәм тулыландырырға мөмкинлек тыуҙырып ҡына ҡалмай, ул тап шул маҡсатта донъя күргән дә. Әлбиттә, теүәллек һәм иплелек кәрәк, мәгәр был принцип үҙен ярайһы аҡлай.
Кемдер түбән сифатлы мәҡәлә йәки мәҡәлә әҙерләнмәһе яҙған икән, төҙәтмәләрегеҙ уға оҡшамауынан ҡурҡмағыҙ. Төҙәтегеҙ, тулыландырығыҙ һәм әҙерләнмәне өлгөлө мәҡәләгә әйләндерегеҙ. Был Википедияның асылы.
Әлбиттә, башҡа ҡатнашыусылар шулай уҡ һеҙ яҙғанды төҙәтә ала. Быны күңелегеҙгә яҡын алмағыҙ, ЭЙ:ВНТны уҡығыҙ. Википедияны бөтәһе лә яҡшыраҡ итеп күргеһе килә бит.
…әммә саманы онотмағыҙ[вики-тексты үҙгәртергә]
Яңы ҡатнашыусылар йыш ҡына Википедияның шулай асыҡ булыуына сихырланып, башкөллө тәрәнгә үк төшөп китә. Был бик яҡшы. Мәгәр, «ҡыйыу төҙәтегеҙ» принцибы шунда уҡ ҙур төҙәтмәләр индерә башларға, оҙон мәҡәләләрҙе ныҡ итеп ҡыҫҡартырға мөмкин тигәнде аңлатмай әле. Бигерәк тә (мәҫәлән, Карабах һуғышы йәки Украинала йот кеүек) ҡапма-ҡаршылыҡлы һәм төҙәтмәләр тарихы бик оҙон булған мәҡәләләр булғанда быны онотмағыҙ. Бынан тыш, өлгөлө мәҡәләларҙә теүәллеге, тамамланғанлығы һәм урталыҡты тотоуы өсөн иң яҡшы тип танылған мәҡәләләргә ҙур үҙгәрештәр индереүҙе хуплап булмай. Шулай уҡ, ҡыҙыҡ өсөн төҙәтергә тотонорға ярамай. Йыш ҡына һеҙ күргән мәҡәлә бәхәсләшеүсе яҡтар менән оҙайлы һәм ауыр һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһе булып тора, һәм уйламай ғына индергән төҙәтмә утҡа май ҡойоу һымаҡ килеп сығыуы ихтимал. Шуның өсөн, әгәр бәхәсле мәҡәләгә үҙгәрештәр индерергә теләйһегеҙ икән, уны тулыһынса уҡып сығығыҙ, фекерләшеүҙәр битендәге яҙмалар менән танышығыҙ һәм төҙәтмәләр тарихын ҡарап сығығыҙ. Шул саҡта ғына һеҙ мәҡәләнең бөгөнгә торошона баһа бирә алырһығыҙ. Бәхәсле мәҡәләлә ҙур төҙәтмәләр индерергә ниәтләнгән осраҡта фекерләшеүҙәр битендә үҙ ҡарашығыҙҙы белдереүегеҙ урынлы булыр, бынан һуң һис юғы бер көн яуап бирелгәнде көтөү фарыз, сөнки Википедияла ҡатнашыусылар төрлө ваҡытта эшләй һәм шунда уҡ ҡына яуап бирә алмай.
Әгәр ҡаршы булыусылар табылмаһа, үҙгәрештәр индерегеҙ һәм башҡа ҡатнашыусыларға төҙәтмәләр тарихын ҡарау еңелерәк булһын өсөн «Ҡыҫҡаса тасуирлама» менән файҙаланырға онотмағыҙ.
Өркәк тә булмағыҙ[вики-тексты үҙгәртергә]
Күпселек мәҡәләләрҙе иркен рәүештә төҙәтергә мөмкин. Бәхәсле мәҡәләләр артыҡ күп түгел, уларҙы еңел генә танып була. Танымаһағыҙ ҙа, бәхәсләшергә теләгегеҙ бар икән, «ҡыйыу төҙәтегеҙ» принцибы үҙен аҡлай. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеүсе тәүгеһе лә, һуңғыһы ла булмаҫһығыҙ. Бынан тыш, мәҡәләгә ниндәйҙер яңылыҡ өҫтәү уны ҡыҫҡартыуға ҡарағанда һәйбәтерәк һанала.
Күпкә китер төҙәтмәләр[вики-тексты үҙгәртергә]
Шулай уҡ башҡа күп биттәргә ҡағыласаҡ төҙәтмәләр тураһында ла әйтеү кәрәк. Мәҫәлән, ҡалыпты төҙәтеүгә йәки башҡа мәҡәләләрҙә һылтанмалар булған мәҡәләләрҙең исемен үҙгәртеүгә ҡағылышлылары. Был тиклем ҙур үҙгәртмәләр индергәндә тейешле ҡағиҙәләрҙе һәм ҡулланмаларҙы (мәҫәлән, исем үҙгәрткәндә ҡалыпты) яҡшылап өйрәнеп сығығыҙ. Бындай осраҡтарҙа үҙгәреш индерер алдынан фекерләшеүҙәр битендә йәки ҡатнашыусыларҙың дөйөм форумдарында яҙып сығыу яҡшыраҡ булыр. Бик ҙур булмаған (ҡара Википедия:Бәләкәй үҙгәртмәләр), әммә бик күп мәҡәләләргә индерергә кәрәк булған үҙгәртмәләргә лә ошондай уҡ талаптар ҡуйыла.


text:
Рөстәм Хәмитов IV Рәсәй-Ҡырғыҙстан төбәк-ара конференцияһында сығыш яһаны Фото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
Рөстәм Хәмитов IV Рәсәй-Ҡырғыҙстан төбәк-ара конференцияһында сығыш яһаны
Рөстәм Хәмитов IV Рәсәй-Ҡырғыҙстан төбәк-ара конференцияһында сығыш яһаны Фото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2015 йыл, 22 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Илья Спиридонов/.
22 сентябрҙә Бешкәк ҡалаһында Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов «Евразия иҡтисади союзы. Төбәк-ара хеҙмәттәшлектең яңы мөмкинлектәре» IV Рәсәй-Ҡырғыҙстан төбәк-ара конференцияһының пленар ултырышында сығыш яһаны.
Республика етәксеһе, Башҡортостандың Рәсәйҙең төп индустриаль, фәнни-мәғариф һәм мәҙәни үҙәктәренең береһе булыуын билдәләп, төбәктең иҡтисади һәм инвестиция ҡеүәте менән таныштырҙы.
– Беҙҙең өсөн партнерҙарыбыҙ менән халыҡ-ара бәйләнештәрҙе нығытыу өҫтөнлөклө булып тора. Былтыр улар менән сауҙа әйләнеше яҡынса 14 миллиард долларға еткән, шуларҙың 93 проценты – Башҡортостандан оҙатылған продукция. Әммә Ҡырғыҙстанға 150 миллион доллар самаһы ғына тура килә, – тине Рөстәм Хәмитов. – Әлбиттә, бәйләнештәрҙе диверсификацияларға кәрәк. Нефть тармағынан тыш, машина эшләүҙе, биотехнологияларҙы, мәғлүмәт технологиялары секторын, логистиканы, туризмды, ауыл хужалығын, аҙыҡ-түлек сәнәғәтен, мәғарифты, мәҙәниәтте йәлеп итеү зарур.
Башҡортостан Башлығы һүҙҙәренсә, ошо йүнәлештә әүҙем эш башланған. Әлеге ваҡытта рәсми эшҡыуарлыҡ делегациялары менән алмашыу бара.
Республика етәксеһе «төбәк менән төбәк» үҙ-ара килешеп эш итеү форматын илдәр араһындағы хеҙмәттәшлекте әүҙемләштереүҙең иң һөҙөмтәле йүнәлеше тип атаны.
– Ҡырғыҙстандан йәшелсә, еләк-емеш килтереүҙе, Башҡортостандан ашлыҡ, малсылыҡ продукцияһы, минераль ашламалар оҙатыуҙы яйға һалыу мөһим. Еңел сәнәғәт өсөн туранан-тура сеймал менән тәьмин итеү «үҫеш нөктәләре»нең береһе булыуы ихтимал. Эшҡыуарҙарыбыҙ Ҡырғыҙстанға килеп китте һәм беҙҙең предприятиеларҙы сеймал менән тәьмин итеү хаҡында килеште, – тип хәбәр итте төбәк етәксеһе.
Рөстәм Хәмитов Ҡырғыҙстандың эшлекле даирәләрен ШОС һәм БРИКС илдәре төбәктәренең Беренсе бәләкәй эшҡыуарлыҡ форумында ҡатнашырға саҡырҙы. Сара октябрь айында Өфөлә үтә. Республика Башлығы шулай уҡ 2016 йылда Рәсәй-Ҡырғыҙстан төбәк-ара конференцияһын Башҡортостандың баш ҡалаһында уҙғарырға тәҡдим итте.
Сығыштың тулы стенограммаһы республика Башлығының рәсми сайтында баҫылған.


text:
Николай Морозкин Башҡорт дәүләт университеты ректоры итеп һайландыФото: Илдар Бикҡужин
Николай Морозкин Башҡорт дәүләт университеты ректоры итеп һайланды
Николай Морозкин Башҡорт дәүләт университеты ректоры итеп һайландыФото: Илдар Бикҡужин
Башҡорт дәүләт университеты ректоры итеп физика-математика фәндәре докторы, профессор, иҫәпләү математикаһы кафедраһы мөдире Николай Морозкин һайланды. Йәшерен тауыш биреү барышында уның кандидатураһы өсөн 167 тауыш бирелде.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, 16 майҙа Башҡорт дәүләт университетында коллективтың юғары уҡыу йорто етәксеһен һайлау буйынса конференцияһы үтте. Унда БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Лилиә Ғүмәрова, Башҡортостан буйынса Баш федераль инспектор Петр Капишников, БР Президенты Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары Марат Мәрҙәнов, БР мәғариф министры Әлфис Ғаязов, БР Фәндәр академияһы президенты Рәмил Бәхтизин, Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге рәйесе Усеин Джемилев, Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры, Ректорҙар советы рәйесе Морат Ғөзәйеров, юғары уҡыу йорто уҡытыусылары ҡатнашты.
Биографик белешмә. Николай Морозкин 1953 йылда тыуған. Юғары белемле. Н.П.Огарев исемендәге Мордовия дәүләт университетын тамамлай. 1975-1980 йылдарҙа Ленинград дәүләт университетының ғәмәли математика факультетында уҡый (стажер-тикшеренеүсе, аспирантура). Аспирантураны тамамлағандан һуң, кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм Мордовия дәүләт университетында тәүҙә ассистент, унан һуң өлкән уҡытыусы булып эшләй. 1983 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында эшләй.
Николай Морозкин — «Рәсәй Федерацияһының Почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре», «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре», «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре».


text:
Хәйбулланың моңло ҡыҙы
Хәйбулланың ҡасандыр ихлас һәм матур кешеләре менән дан тотҡан, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, хәҙер инде юҡҡа сыҡҡан Айыулы тигән ауылында 1937 йылдың 26 февралендә моңло бер бала донъяға килгән. Уға яратып Зәйтүнә тип исем биргәндәр. Әсәләре йәшләй тол ҡалһа ла, ауырлыҡтарға ҡарамай, һигеҙ балаһын да аяҡҡа баҫтырған. Зәйтүнә лә апайҙарына эйәреп бәләкәй генә килеш Өфөгә килеп эләгә. Бер ауыҙ русса белмәһә лә, тырышып уҡып, етемдәр өсөн асылған 9-сы һанлы мәктәпте уңышлы тамамлай. Уҙған быуаттың 60–70-се йылдарында башҡорт опера сәхнәһенең йөҙөк ҡашы булып балҡыған һылыуҙың сәнғәткә юлы тура ғына булмай. Өфө музыка училищеһын бөткәс, педагогия училищеһында балаларға белем бирә, баш ҡалабыҙҙағы Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында бер аҙ хорҙа эшләп алғас, филармонияға күсә. Әммә әҙәм балаһын яҙмыш барыбер ҙә тәғәйен юлына сығара бит ул. Зәйтүнә Сабир ҡыҙы ла Свердловск консерваторияһының һайлап алыу конкурсына эләгеп, яңынан студент булып китә. Тормошҡа сығып, әсәй булғас, бәләкәсе менән бергә уҡып, биш йыллыҡ консерваторияны дүрт йыл эсендә тамамлай. Диплом эше – Рәүеф Мортазиндың «Дауыл» операһындағы Хаят роле менән музыка театрҙары фестивалендә дипломант та була. СССР-ҙың төрлө театрҙарына саҡырыу алһа ла, илһөйәр ҡыҙ, башҡорт операларын мин йырламаһам, кем башҡарыр тип, Өфөгә ҡайта.
Сәхнәлә бирелгән әҫәрҙе еренә еткереп аса белгән ҡабатланмаҫ моңло, меццо-сопрано тауышлы һылыуға һәр ваҡыт тәрән кисерештәр талап иткән драматик ролдәрҙе ышанып тапшыралар. Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында утыҙ йыл самаһы эшләү дәүерендә илленән артыҡ образды кәүҙәләндерә ул.
Шулар араһынан иң сағыуҙары: башҡорт композиторҙары ижадынан Р. Мортазиндың «Дауыл» операһында – Хаят, Яланбикә, Х. Әхмәтовтың «Замандаштар»ында – Зөһрә, З. Исмәғилевтың «Салауат Юлаев» операһында – Көнбикә, «Шәүрә»һендә – Яубикә, «Урал илселәре»ндә – Ҡуйһылыу, рус һәм сит ил авторҙарының операларынан П. Чайковскийҙың «Евгений Онегин» операһында – Ольга, «Пиковая дама»ла – Полина, А. Бородиндың «Князь Игорь» әҫәрендә – Кончаковна, Д. Пуччиниҙың «Чио-Чио Сан»ында – Сузуки, Ш. Гуноның «Фауст» операһында – Зибель (малай) ролдәре.
Бигерәк тә Дж.Вердиҙың «Дон Карлос» операһындағы батша ҡыҙы Эболи ролендә тауышының бөтә тәрәнлеген тамашасыға асып күрһәтеүгә ирешеп, опера яратыусылар араһында ҙур һөйөү ҡаҙана. Тап ошо роле өсөн уға Башҡортостандың атҡаҙанған артисткаһы тигән исем бирелә.
1973 йылда Ленинградҡа театр менән гастролгә барған саҡта башҡорт халыҡ йырҙарынан «Таштуғай», «Шәүрә», Р. Мортазиндың «Түгелмәһен әсәләрҙең күҙ йәше» һ.б. әҫәрҙәрҙе яҙҙырып ҡайта. Пластинкалар сыҡҡас та бик тиҙ һатылып бөтә, был да халыҡ мөхәббәтенең бер күрһәткесе. Зәйтүнә Сабир ҡыҙы халыҡ йырҙарына бар күңелен һалып, үҙе әйткәнсә, йөрәк менән йырлай.
Зәйтүнә Сабир ҡыҙы Таулыҡаева-Ғәзизованың фиҙакәр хеҙмәте бик күп наградалар менән билдәләнгән. Ул башҡарған йырҙар әле лә радио тулҡындарынан яңғырап тора. «Ә шулай ҙа иң ҙур бәхетем – улым Марат, ейәндәрем Айбулат, Мансур һәм Фәрхәт», – ти сәнғәтебеҙ йондоҙо. Һикһән йәшен ҡаршылаған хөрмәтле йырсыбыҙ яҡындарының ҡыуаныстарына һөйөнөп, ҡәҙерлеләренең шатлығы менән бәхетле булып, халҡының сикһеҙ мөхәббәтен тойоп йәшәй.
Теги: Зәйтүнә Ғәзизова


text:
Стәрлетамаҡ башҡорт халыҡ драма театры Кинйәбулат ауылы мәҙәниәт йортонда талантлы драматург Мирхәйҙәр Фәйзиҙең “Ғәлиәбаныу” спектаклен сәхнәләштерҙе.
Тереләрҙең ҡәҙерен бел, үлгәндәрҙең ҡәберен бел, тигән боронғолар. Хаҡ һүҙҙәр. Ата-бабаларыбыҙҙың, ауылдаштарыбыҙҙың, яҡындарыбыҙҙың мәңгелек төйәге булған зыяраттарҙы тәртиптә тотоу – мөҡәддәс бурысыбыҙ.
Йәшем байтаҡ булһа ла, гәзит-журналдарҙы күп алдырам, яратып уҡыйым. Иң тәүҙә “Башҡортостан” менән танышып сығам.
Яратҡан баҫмабыҙҙы һаман да алдырыу мөмкинлеге өсөн шөкөр итәбеҙ. Балалар, ейәндәр менән күмәкләп уҡып сығабыҙ “Башҡортостан”ды. Гәзит теүәл, ваҡытында килеп тора. Артабан да шулай була күрһен.
Баһалай, ҡарашын еткерә, хуплай, кәңәш-тәҡдим ебәрә – ғөмүмән, әүҙем яҙыша беҙҙең сайтты уҡыусылар. Фекерҙәре менән танышып сыҡҡас, халыҡ вәкилдәренең йәйғор төҫтәреләй төрлө-төрлө, әммә рухыбыҙҙың бер иш, бер ҡалыптан икәненә төшөнәһең. Республиканың ҡайһы ғына тарафында йәшәмәһен, олоһоноң да, кесеһенең дә милләт, тәбиғәт, тарих, киләсәк – йәғни тотош Башҡортостан яҙмышы өсөн битараф түгеллеге сағыла.
“Кешеләр! Шатлыҡтарығыҙ, матур хәбәрҙәрегеҙ, яңылыҡтарығыҙ менән уртаҡлашырға ашығығыҙ! Яҡшы, шатлыҡлы хәбәр өләшеп, һөйөнсө алыуҙан да ҙурыраҡ яҡшылыҡ бармы икән?..” тигән алтынға бәрәбәр һүҙҙәрҙең авторы – билдәле драматург, яҙыусы, шағир Ибраһим Абдуллин.
Башҡортостанда матбуғатҡа яҙылыуҙың декабрь декадаһына йомғаҡ яһалды. Акция барышында 105 мең баҫмаға яҙылдылар. Шуларҙың 43 меңе — үҙәк, 44 меңе — республика, 18 меңе район киң мәғлүмәт сараларына тура килә. Декада барышында шулай уҡ хәйриә саралары ла тормошҡа ашырылды.
Федераль суд приставтары хеҙмәтенең Башҡортостан буйынса идаралығы журналистарҙың сираттағы “Закондың көсө — үтәлешендә” тигән ижади конкурсында еңеүселәрҙе бүләкләне. Был юлы сараның идаралыҡтың ойошторолоуына 150 йыл тулыуға арналыуы ла әһәмиәтле булды.
Быйыл республика яҡшы макроиҡтисади күрһәткестәргә эйә булды. Рәсәй Дәүләт Советы ултырышы йомғаҡтары буйынса журналистар менән әңгәмәләшкәндә төбәк Башлығы Рөстәм Хәмитов ошо турала белдерҙе.
Артҡа 1 ... 4 5 6 7 8 9 10 11 12 ... 43 Алға
Бит башына
Ейәнсура яҡтарында һәр кем ихатаһында төрлө ҙурлыҡтағы ике йорт һалыуҙы мөҡәддәс бурысы итеп һанай. Был күптән ғәҙәти күренешкә әйләнгән. Икәү тигәнем, иркен итеп һалынғаны – ҡыш йәшәр өсөн, ә бәләкәсен утъяҡҡыс тип йөрөтәләр.


text:
Алмағас
Алмағас (лат. Málus) — роза сәскәлеләр ғаиләһенә ҡараған, ҙур булмаған ағастар йәки ҡыуаҡтар ырыуы. Был ағастың емештәренең формаһы йоморо, шәрбәт йәки асы тәмле. Тикшереүҙәр алмағас ырыуында 55 тирәһе төр бар тигән мәғлүмәт бирә. Алма ағасының киң таралған төрҙәре: өй алмаһы (йәки культур — Malus domestica), ҡытай (Malus prunifolia), һәм тәпәш алмағас (Malus pumila).
Алмағастың ҡайһы бер төрҙәрен парктарҙа һәм баҡсаларҙа декоратив үҫемлек итеп үҫтерәләр. Алмағастың бөтә төрҙәре лә һәйбәт бал биреүсе үҫемлектәр. Алама ағасы ныҡлы, сыҙамлы, еңел юныла һәм шымартыла; столяр һәм токарь эштәрендә ҡулланыла ала.
Алмағастың бейеклеге 4−12 метр тирәһе, ағасы үҙе ныҡлы. Емеш биргән ботаҡтары оҙон түгел; үҫә торған ботаҡтары оҙон була. Ҡырағай алмағастың ботаҡтарында энәләр бар. Япраҡтары 3—10 см тирәһе, япраҡтар ботаҡта бер-бер артлы (сиратлап) урынлашалар, япраҡтың сите ваҡ өсмөйөштәрҙән тора. Сәскәләре махсус ярым сатырҙарҙа йыйылған. Сәсһенең таж япраҡтары бишәү, төҫө аҡ, алһыу йәки ҡыҙыл, сәскә һеркәләре, күбеһенсә ҡыҙыл төҫтә була. Алмағас яҙын үҫә башлағандан һуң («ҡышҡы йоҡонан уянып») 50—80 көн үткәс сәскә ата башлай (сортына һәм төрөнә ҡарай).
Алмағас аталаныр өсөн, уны бөжәктәр аталандырырға тейеш, сөнки алмағас уҙе аталана алмай; тик махсус рәүештә сығарылған алмағас ҡына үҙе аталана ала. Алмағасты күбеһенсә тик бал ҡорттары аталандыра. Бал ҡорттары алма сәскәһендә сәскә һуты һәм сәскә һеркәһе йыйғанда, алма сәскәһен аталандыра.
Алмағастың тамырҙары яҡшы үҫә, 3 метрға тиклем тирәнгә китә. Ултыртҡандан һуң 4—7 йылдан алма бирә башлай. 12—18 йылдан һуң тулыһынса уңыш бирә. Сәскә бөрөләре көҙҙән нигеҙләнә, майҙың 3-сө декадасында сәскә ата. Сәскәләре эре, ике енесле, аҡ йәки алһыу төҫтә, сатар һамаҡ сәскә төркөмөнә 5-12 дана булып йыйыла. Емештәре ҙурлығы, формаһы, төҫө (бер төҫлө, төрлө төҫлө, ҡыҙылдың төрлө төҫмөрҙәре) менән айырылалар. Йәйге сорттары − августың 2-се яртыһында, көҙгөләре − сентябрҙың 1-се яртыһында, иртә өлгөрә торған ҡышҡылары − сентябрҙың 2-се яртыһында, ҡышҡылары октябрҙа өлгөрә. Йәйге сорттар 2 аҙна, көҙгөләре 1-1,5 ай, иртә өлгөрә торған ҡышҡылары 2-3 ай, ҡышҡылары март-апрель ахырына тиклем һаҡлана.
Алма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Алмала 15—16 % ҡоро матдәләр (10-12 % шәкәр, 0,2-1,6 % органик кислоталар, 10-30 мг% С витамины, пектин, дуплау матдәләре һ.б.) бар. Алмалары яңы өлгөргән килеш һәм эшкәртелеп (киптереп, ебетеп, ҡайнатма, джем, һут, шарап һ.б.) ҡулланыла.
Алмағас ултыртыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Алмағастың тупраҡ уңдырышлылығына талапсанлығы уртаса. Уртаса һәм ауыр − балсыҡлы һелтеһеҙләндерелгән ҡара тупраҡлы, һоро һәм ҡыҙғылт-һоро урман, кәҫле-көлһыу, әселеге аҙ булған йә иһә нейтраль (рН 6-7) тупраҡ алмағас өсөн иң яраҡлы тип һанала. Алмағасты ялғап үрсетәләр. Ялғанма сифатында «Мәскәү грушовкаһы», эре алмалы ҡытай алмағастарының үҫентеләре алына. Алмағас, башлыса, умарта ҡорттары ярҙамында һеркәләнә. Алмағас уртаса дымлылыҡты ярата, фәҡәт ҡоро йәйҙәрҙә генә һуғарарға мохтаж. Дым һаҡлау өсөн көҙгө һуғарыуҙы йыл һайын үткәрергә кәрәк. Тупраҡта артыҡ дымлылык хлорозға килтерә, япраҡтар ваҡытынан алда ҡойола, актив тамырҙар серей.
Сорттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Мәскәү грушовкасы», «Июльское Черненко», «Солнцедар» − йәйге сорттар; иртә өлгөрөшлө − «Буй-буй әнис»; көҙгө — «Боровинка», «Алһыу әнис», «Волжская красавица», «Осеннее полосатое»; һуң өлгөрөшлө − «Жигулёвское»; иртә өлгөрә торған ҡышҡы − «Антоновка»; ҡышҡы — «Башҡорт сибәре», «Татар ренеты» сорттары үҫтерелә. 3,5—4 метрҙан артыҡ үҫмәҫлек итеп һәм яҡтылыҡ тигеҙ төшһөн өсөн ботаҡтарын тигеҙ ҡалдырып, системалы рәүештә алмағас ябалдашын формалаштырып киҫеп тороу кәрәк. Был ябалдаш юғары уңыш алырга һәм ҡышҡа сыҙамлылыҡты тәъмин итергә мөмкинлек бирә. Баҡсала алмағасты 6×6 метр ара ҡалдырып ултыртыу отошло. Төп ҡоротҡостары — алмағас ҡорттары һәм емеш ҡорттары. Айырым йылдарҙа алмағас япраҡтарын алмағас көйәһе һәм парһыҙ ебәк күбәләге зарарлай. Ауырыуҙарҙың иң зыянлыһы — ҡутыр ауырыуы, бигерәк тә йәй дымлы килгән йылдарҙа киң тарала.
Алмағасты ҡайһы бер тәңкәле ҡанатлыларҙың (күбәләк кеүектәр) личинкаларын үрсетеү өсөн ҡулланалар.
Алмағас төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Malus angustifolia — Тар япраҡлы алмағас
- Malus baccata — Еләкле алмағас
- Malus baccata var. baccata — Себер алмағасы
- Malus bhutanica йәки Malus toringoides
- Malus bracteata
- Malus brevipes
- Malus coronaria — Тажлы алмағас
- Malus domestica — Өй алмаһы
- Malus florentina
- Malus floribunda
- Malus formosana
- Malus fusca — Балсыҡ көрәне төҫөндәге алмағас
- Malus glabrata
- Malus glaucescens
- Malus halliana — Холл алмағасы
- Malus hybridus
- Malus honanensis
- Malus hupehensis — Хубей алмағасы
- Malus ioensis — Айов алмағасы
- Malus kansuensis
- Malus kirghisorum
- Malus lancifolia
- Malus nidzwetzkyana — Недзведский алмағасы
- Malus orientalis — Көнсығыш алмағасы
- Malus prattii
- Malus prunifolia — Слива япраҡлы алмағас
- Malus pumila — Тәпәш алмағас
- Malus rockii
- Malus sargentii
- Malus sieboldii
- Malus sieversii — Сиверс алмағасы
- Malus sikkimensis
- Malus spectabilis — Бик яҡшы алмағас
- Malus sublobata
- Malus sylvestris — Урман алмағасы
- Malus transitoria
- Malus trilobata
- Malus tschonoskii
- Malus yunnanensis
Алма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Алма — алмағастың емеше. Ҡырағай алмағаста диаметры 1—4 см, ә баҡсала үҫтерелгән культураларҙа диаметры 6 сантиметрҙан башлап һәм унан да ҙурыраҡ була ала. Алманың уртаһында орлоҡтар урынлаша; ошо орлоҡтар махсус емеш эргәлегендә икешәрләп урынлаша (ҡайһы берҙә өсөшәрләп), әгәр алманы арҡыры киҫеп ҡараһаң, емеш эргәлеге һәм ундағы орлоҡтар йондоҙ формаһында урынлашҡан була. Алмала органик кислоталар (шул иҫәптән алма кислотаһы, лимон кислотаһы, уксус кислотаһы һ. б.), шәкәрҙәр (глюкоза, сахароза), витаминдар (C, A, B1, каротин), микроэлементтар (тимер, калий, кальций, магний һ. б.), эфир майҙары һәм башҡа матдәләр бар.