text:
Васко да Гама
Ва́ско да Га́ма (португалса әйтелеше Ва́шку да Га́ма, порт. Vasco da Gama; 1460 йәки 1469 — 24 декабрь, 1524) — португал диңгеҙсеһе, географияла бөйөк асыштар осоро вәкиле. Беренсе тапҡыр Европанан Һиндостанға сәйәхәткә сыҡҡан диңгеҙ экспедицияһы командующийы. Португалия Һиндостанының тәүге губернаторы һәм 1524 йылда Һиндостандың икенсе вице-короле. Видигейраның 1-се графы.
Йөкмәткеһе
- 1 Сығышы
- 2 Йәшлек йылдары
- 3 Васко да Гамаға тиклемгеләр
- 4 Экспедицияға әҙерлек
- 5 Һиндостанға беренсе барыу (1497—1499)
- 6 Һиндостанға беренсе һәм икенсе тапҡыр барыу араһы (1499—1502)
- 7 Икенсе тапҡыр һиндостанға барыу (1502—1503)
- 8 Һиндостанға өсөнсө барыу һәм вафаты (1524)
- 9 Вариҫтары
- 10 Хәтер
- 11 Сәнғәттәге образы
- 12 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 13 Комментарийҙар
- 14 Иҫкәрмәләр
- 15 Әҙәбиәт
- 16 Һылтанмалар
Сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Васко да Гама 1460[3] (икенсе версия буйынса — 1469 йылда[4]) Синиш ҡалаһында хәрби хеҙмәткәр — португал рыцары Эштеван да Гама (1430—1497) һәм Изабель Содре (порт. Isabel SodréИзабель Sodré)[K 1] ғаиләһендә тыуа. Васко да Гама Эштеван да Гама һәм Изабель Сондреның биш улы араһында өсөнсө бала булып тыуа: иң өлкән ағаһы Паулу да Гама (ул артабан Васко менән бергә Һиндостанға бара), артабан Жуан Сондре (әсәһенең фамилияһын ала), Васко да Гама, Педро да Гама һәм Эйрес да Гама. Эштеван менән Изабелдең шулай уҡ берҙән-бер ҡыҙы — Тереза да Гама[5] булыуы ла билдәле. Да Гама нәҫеле, короллектә юғары ҡатламға ҡарамаһа ла, бик боронғо һәм атаҡлы булыуы менән танылған — мәҫәлән, Васконың ата-бабаларының береһе Алвару Анниш да Гама Реконкиста ваҡытында король Афонс III-кә хеҙмәт итә, һәм, маврҙар менән һуғышҡанда батырлыҡ күрһәтеп, рыцарь дәрәжәһен ала[6] Васконың атаһы Эштеван йәш сағында Визеу герцогы Фернанду даирәһендә хеҙмәт итә һәм рыцарь Сантьяго Ордены ағзаһы була.
Йәшлек йылдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1480-се йылдарҙа Васко да Гама үҙе лә ағайҙары менән бергә Сантьяго Орденына[K 2] инә. Португал тарихсылары, Васко да Гама белемде һәм математика, навигация һәм астрономия буйынса ғилемде Эворала алғандыр, тип фаразлай. Уның уҡытыусылары араһында, моғайын, Авраам Закуто[7] булғандыр. Васко йәш сағынан диңгеҙ алыштарында ҡатнаша. 1492 йылда француз корсарҙары Гвинеянан Португалияға табан йүнәлгән алтынлы португал каравеллаһын баҫып алғас, король уға, Франция яры буйлап барып, рейдта торған бөтә француз караптарын баҫып алыуҙы йөкмәтә. Йәш дворян тапшырылған был эште бик тиҙ һәм һөҙөмтәле үтәп сыға, француз короленә баҫып алынған судноны кире ҡайтарыуҙан башҡа сара ҡалмай. Васко да Гама тураһында нәҡ шул ваҡытта тәү тапҡыр ишетәләр ҙә инде.
Васко да Гамаға тиклемгеләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һиндостанға диңгеҙ юлын эҙләү, ғәмәлдә, Португалия өсөн төп маҡсат була. Ул замандағы төп сауҙа маршруттарынан ситтә урынлашҡан ил донъя сауҙаһында ҙур табыш алырлыҡ итеп ҡатнаша алмай. Тауар экспорты булмай тиерлек, португалдарға Көнсығыштың тәмләткестәр кеүек ҡиммәтле тауарҙарын бик юғары хаҡҡа һатып алырға тура килә, бының өсөн финанс мөмкинлектәренең сикләнгәнлеге лә ҡамасаулай, сөнки ил Реконкистанан һәм Кастилия менән һуғыштан һуң бик ярлы була.
Географик йәһәттән бик уңайлы урынлашыуы Португалияға Африканың көнбайыш ярҙарына табан юлды һәм «тәмләткестәр иленә» диңгеҙ юлын табырға булышлыҡ итә. Тарихҡа Һенрих Диңгеҙгиҙәр булып инеп ҡалған португал инфанты Энрике был идеяны тормошҡа ашыра башлай. 1415 йылда Сеутаны баҫып алғандан һуң Энрике Африка ярҙары буйлап көньяҡҡа табан бер-бер артлы диңгеҙ экспедициялары ебәрә. Артабан алға табан хәрәкәт итеп, Гвинеяның яр буйҙарынан улар алтын һәм ҡолдар алып ҡайта, яңы асылған ерҙәрҙә терәк пункттарын барлыҡҡа килтерә[8].
Генрих Диңгеҙсе 1460 йылда вафат була. Уңыштар булыуға ҡарамаҫтан, португалдарҙың караптары ул мәлдә хатта экваторға барып етмәй, ә Энрике үлгәндән һуң ниндәйҙер ваҡытҡа экспедициялар туҡтап тора. 1470 йылдан һуң ҡыҙыҡһыныу тағы арта, Сан-Томе һәм Принсипи утрауҙарына барып етәләр, ә 1482—1486 йылдарҙа Диогу Кан европалылар өсөн Африканың экваторҙан көньяҡҡа табан яр буйҙарында ҙур ғына территорияны асыуға өлгәшә.
1487 йылда Жуан II ике офицерҙы Перу да Ковильянды һәм Афонса ди Пайваны ҡоро ерҙән «тәмләткестәр илен» һәм йәнәһе Үҙәк Азияла урынлашҡан ҡөҙрәтле христиан дәүләтенең легендар хакимы пресвитер Иоаннды эҙләп табыу өсөн ебәрә. Ковильян Һиндостанға барып етә, әммә кире ҡайтҡанда, юлдашының Эфиопияла һәләк булыуын белеп, шунда йүнәлә, һәм император бойороғо буйынса ҡулға алына. Шулай ҙа Ковильян үҙенең сәйәхәте тураһындағы отчетты ватанына ебереү сараһын таба, ул диңгеҙ буйынса Африканы урап үтеп, Һиндостанға барып булыуҙы раҫлай[9].
Шул уҡ ваҡытта тиерлек Бартоломеу Диаш Мәрхәмәтле Өмөт моронон (мыс Доброй Надежды) аса, Африканы урап Һинд океанына сыға, бының менән ул боронғо ғалимдарҙың Африка ҡотопҡа тиклем һуҙылған, тип иҫәпләүен кире ҡаға. Әммә Диаш флотилияһы матростары артабан юлды дауам итеүҙән баш тарта, шунлыҡтан диңгеҙсе Һиндостанға барып етә алмай Португалияға кире ҡайтырға мәжбүр була[10].
Диаш асыштарына һәм Ковильян ебрәгән мәғлүмәттәргә таянып, король яңы экспедиция ебәрергә йыйына. Әммә артабанғы бер нисә йыл эсендә экспедиция ойошторолмай, бәлки, королдең яратҡан улы — тәхет вариҫы бәхетһеҙ осраҡ һөҙөмтәһендә ҡапыл һәләк булыуы уны, тәрән ҡайғыға һалып, дәүләт эштәре менән ҡыҙыҡһыныуынан арындырғандыр; Жуан II үлгәндән һуң, 1495 йылда, тәхеткә Мануэль I ултырғас ҡына Һиндостанға яңы диңгеҙ экспедицияһын етди әҙерләү дауам итә.
Экспедицияға әҙерлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Экспедиция ентекләп әҙерләнә. Король Жуан II иҫән саҡта уҡ Африканы урап үтеү юлын тикшереп ҡараған һәм ул һыуҙарҙа йөҙөү өсөн ниндәй конструкциялы суднолар кәрәклеген белгән тәжрибәле йәшерен илсе Бортоломеу Диаш етәкселегендә дүрт карап төҙөлә: «Сан-Габриэл» (флагман карабы, капитаны Гонсалу Алвариш[11]) һәм «Сан-Рафаэл» Васко да Гаманың ағаһы Паулу етәкселегендә (был ике карап өсәр мачталы, ә парустары дүрт мөйөшлө була), артабан еңелерәк һәм төрлө маневрҙарҙы йылдам яһарға һәләтле, ҡыя паруслы «Берриу» каравеллаһы (капитаны — Николау Коэльо), аҙыҡ-түлек һәм башҡа кәрәк- яраҡ тейәлгән транспорт судноһы (капитаны Гонсала Нуниш). Экспедиция ҡарамағына иң яҡшы карталар һәм навигация приборҙары бирелә. Элек Диаш менән Мәрхәмәтле Өмөт моронона барып еткән атаҡлы моряк Перу Аленкер төп штурман итеп тәғәйенләнә. Экспедиция составына рухани, писарь, астроном, шулай уҡ экваториаль Африканың урындағы халҡы телдәрен белгән бер нисә тәржемәсе лә инә. Экипаждың дөйөм һаны 100-ҙән 170 кешегә тиклем тәшкил итә. Иң хәүефле эштәрҙә файҙаланыу өсөн енәйәт ҡылған 10 кеше лә алына[12].
Диңгеҙҙә бик оҙаҡ булырға тура киләсәген аңлап, карап трюмдарына бик күп итеп һыу, аҙыҡ-түлек тейәлә. Диңгеҙ буйлап алыҫ сәйәхәткә сыҡҡан матростарҙың туҡланыу рационы ул ваҡытта бер төрлө стандартта була: борсаҡ менән чечевица бутҡаһы һәм киптерелгән икмәк туҡланыу нигеҙен тәшкил итә. Һәр кешегә көнөнә ярты фунт тоҙло ит йәки юлда тотолған балыҡ, 1,25 литр һыу һәм ике кружка шарап, бер аҙ һеркә һәм зәйтүн майы бирелә. Ҡайһы берҙә аҙыҡты төрләндеү өсөн һуған, һарымһаҡ, сыр һәм ҡара емеш тә тараталар.
Бынан тыш һәр матросҡа диңгеҙҙә йөҙгән һәр ай өсөн эш хаҡы — 5-әр крузада түләнә һәм яуланған табыштан өлөш сығарыла. Офицер һәм штурмандар, әлбиттә, байтаҡҡа күберәк ала.
Экипажды ҡоралландырыу менән португалдар етди шөғөлләнә. Флотилия моряктарына хәнйәр, ҡылыс, һөңгө, ҡеүәтле арбалет һәм алебарда таратыла, түштәренә күн йә металл йәүшән (кирасы) ҡуйыла. Атыу ҡоралының барлығы тураһында ниндәй ҙә булһа хәбәр ҡалдырылмаған, әммә армада артиллерия менән яҡшы тәьмин ителгән: ҙур булмаған, «Берриу» каравеллаһында 12б пушка урынлаштырыла, «Сан-Габриэл» һәм «Сан-Рафаэл»ға, фальконеттарҙан башҡа, 20 ауыр орудие ҡуйыла.
Һиндостанға беренсе барыу (1497—1499)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәрхәмәтле Өмөт моронона табан[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1497 йылдың 8 июлендә армада Лиссабондан тантаналы рәүештә сыға. Тиҙҙән португал караптары Кастилияға ҡараған Канар утрауҙарына барып етә, әммә Васко да Гама, дошмандары — испандарға экспедицияның маҡсатын белдермәҫкә тырышып, был утрауҙарҙы урап үтергә бойора. Португалия милкендә булған утрауҙарҙа туҡтап, флотилияһы запастарын тулыландыралар. Сьерра-Леоне утрауы янында Бартоломеу Диаш кәңәше буйынса Гама, Экваториаль һәм Көньяҡ Африка ярҙары буйындағы ҡаршы елдәргә тап булмау һәм көслө ағымдарҙы урап үтеү маҡсатында, көньяҡ-көнбайышҡа борола һәм Атлантик океанға төпкәрәк үтеп инә, экваторҙы үткәндән һуң ғына көньяҡ- көнсығышҡа табан борола. Үткән өс айҙан ашыу ваҡыттан һуң ғына португалдар ҡоро ер күрә[13].
4 ноябрҙә караптар аҙаҡ Изге Елена тип аталған бухтаға килеп туҡтай. Васко да Гама бында ремонт менән шөғөлләнергә ниәтләй, әммә португалдар тиҙҙән урындағы халыҡ менән ҡораллы бәрелешкә юлыға. Әлбиттә, яҡшы ҡоралланған моряктар юғалтыуҙарға тарымай, тик Васко да Гама яралана. Аҙаҡ был эпизод Камоэнстың «Лузиада»[14] поэмаһында ярайһы уҡ ентекле һүрәтләнә.
Ноябрь аҙағында флотилия күп көнлөк штормдан һуң Мосселбай бухтаһында ремонтҡа туҡтай. Йөк судноһын, бик зыян күреү сәбәпле, ремонтлап булмауы асыҡлана, шуға уны яндырырға ҡарар итәләр, өҫтәүенә байтаҡ ҡына моряктар цинганан ҡырыла һәм дүрт карапҡа идара итеү өсөн кешеләр ҙә етешмәй. Ошонда уҡ португалдар үҙҙәрендә булған тауарҙарҙы аҙыҡ-түлек, фил һөйәгенән биҙәүестәргә алмаштыра. Артабан улар Африка ярҙары буйлап төньяҡ-көнсығышҡа хәрәкәттәрен дауам итә.
1497 йылдың 15 декабрендә португалдар Диаш ҡуйып киткән һуңғы Падранды үтә һәм 25 декабрҙә хәҙерге ваҡытта Көньяҡ Африка Республикаһына ҡараған Квазулу-Натал провинцияһына барып етә.
Мозамбик һәм Момбаса[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәрхәмәтле Өмәт моронон урап үтеп, португалдар бер нисә йөҙ йылдар буйы Һинд океанының сауҙа маршрутының бер өлөшө булған территорияға килеп инә. Африканың көньяҡ-көнбайыш яр буйҙарында бөтә ерҙә лә ғәрәп сауҙагәрҙәре осрай. Улар урындағы солтандарға[15] сәйәси һәм иҡтисади йоғонто яһай ала. Васко да Гаманы Мозамбиктың солтаны ҡабул итә, әммә португалдарҙың тауарҙары урындағы сауҙагәрҙәргә оҡшамай. Португалдарға солтан да шикләнеп ҡарай, шуға уларға тиҙ арала кире диңгеҙгә сығырға тура килә. Ҡәҙерләп ҡаршы алмағандары өсөн Васко да Гама яр буйындағы тораҡ пункттарын утҡа тоторға ҡуша[16]. Февраль аҙағына флотилия портлы Момбаса ҡалаһына яҡынлаша, ошо урындан йыраҡ түгел Гама, диңгеҙҙә ғәрәп доуын (судноһын) туҡтатып, уны талай һәм 30 кешене ҡоллоҡҡа (әсиргә) ала.
Малинди[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Африка яры буйлап барып, Васко да Гама Малиндиға барып етә. Урындағы шейх уларҙы ҡунаҡсыллыҡ күрһәиеп ҡаршы ала, сөнки уның өсөн дә Момбаса дошман була. Үҙҙәре өсөн таныш булмаған Һинд океанына йүнәлер алдынан Васко Малиндила тәжрибәле лоцман ялларға ҡарар итә. Малинды хакимы ярҙамы менән тәжрибәле лоцман табыла[K 3] Оҙаҡ ваҡыт тарихысылар, шул иҫәптән рус тарихсылары ла[17], лоцмандың исеме Ахмад ибн Маджид булған тигән фекер йәшәй. Әммә хәҙер был кеше Васко да Гаманың лоцманы була алмаған, тип фаразлайҙар[18].
Лоцман төньяҡ-көнсығышҡа табан юл ала, муссондан файҙаланып, караптарҙы Һиндостанға алып барып еткерә. 1498 йылдың 20 майында португал караптары Каликут (хәҙер Кожикоде) ҡалаһы ярҙарына килеп туҡтай.
Каликут, Һиндостан[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Каликуттың заморины португалдарҙы ҙур хөрмәт — 3000 һалдаттан торған хәрби парад менән ҡаршы ала, һәм Васко да Гама өсөн аудиенция ойоштора. Ул заморинға алып килгән бүләктәрен тапшыра, әммә был бүләктәр әллә ни юғары ҡәнәғәтлек тыуҙырмай. Заморин даирәһендәге мосолман сауҙагәрҙәре, Европа хакимы затлыраҡ бүләктәр ҙә ебәрә алыр ине, ә Васко да Гама король илсеһенә ҡарағанда пиратҡа оҡшап тора, тигән фекерҙә ҡала[19]. Португалдар замориндан сауҙа факторияһын асырға рөхсәт ала, тик уларҙың тауарҙары әллә ни үтмәй. Һиндтар менән сауҙа һалымын түләү буйынса ла бәхәстәр тыуа. Өмөтө өҙөлгән Васко да Гама Кожикодтан китә, үҙе менән көс ҡулланып, ике тиҫтәгә яҡын балыҡсыны ла тейәп ала[20].
Португалияға ҡайтыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡайтыу юлында португалдар бер нисә сауҙа карабын баҫып ала. Гоа хакимы, үҙ сиратында, уларҙы күршеләре менән һуғышта файҙаланырға тырыша. Һиндостандан Африкаға тиклемге араны өс айҙа үтәләр, экипаж эҫенән һәм ауырыуҙарҙан йонсой. Тик 1499 йылдың 2 ғинуарында моряктар Могадишо тигән бай ҡаланы күрә.
7 ғинуарҙа диңгеҙселәр Малиндиға килеп етә, биш көн ял итеп юлға сығырға булалар. Экипаж бик аҙ һанлы булғанға тағы бер карапты Момбасынан көньяҡтараҡ яндыралар. 20 мартта Мәрхәмәтле Өмөт моронон, 16 апрелдә Йәшел морон утрауҙарын үтәләр. Унан Васко да Гама бер карапты алға ебәрә, һәм 10 июлдә экспедицияның уңышлы үтеүе тураһындағы хәбәр Португалияға барып етә. 1499 йылдың авгусында йәки сентябрендә[K 4] Васко да Гама тантаналы рәүештә Лиссабонға ҡайтып төшә. Тыуған иленә ике судно һәм 55 кешегә ҡайтып етергә насип була. Шуға ҡарамаҫтан Васко да Гаманың экспедицияһы бик уңышлы тип иҫәпләнелә, сөнки Һиндостандан алып ҡайтҡан тауарҙарҙы һатыу экспедицияға киткән сығымдарҙан 60 тапҡырға артығыраҡ табыш килтерә.
Һиндостанға беренсе һәм икенсе тапҡыр барыу араһы (1499—1502)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡайтҡандан һуң король Васко да Гамаға юғары ҡатлам вәкиле булыуын раҫлаған «дон» титулын бирә һәм 1000 крузад күләмендә пенсия тәғәйенләй. 1502 йылда, икенсе тапҡыр Һиндостанға сәйәхәте алдынан бөтә хөрмәт һәм өҫтөнлөктәр менән бергә «Һинд океаны адмиралы» титулын бирә. Васко да Гама Синиш ҡалаһы сеньоры булырға теләй, әммә Сантьяго Ордены быға ҡары сыға. Шуға ул 1507 йылда Сантьяго Ордены менән араһын тулыһынса боҙоп, уларҙың конкуренты булған Христос Орденына[21] инә.
Һиндостандан ҡайтҡандан һуң Васко да Гама Катарина ди Атаидиға өйләнә. Ҡатыны билдәле Алмейда ғаиләһенә ҡарай, Франсишку ди Алмейда уның ике туған ағаһы була.
Икенсе тапҡыр һиндостанға барыу (1502—1503)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һиндостанға диңгеҙ юлдарын асҡандан һуң португал короллеге йыл һайын Һиндостанға экспедициялар ойоштора башлай. 1500 йылда Педру Алвариш Кабрал етәкселегендәге экспедицияһы (Португалияның 2-се Һинд армадаһы), Каликут заморины менән сауҙа килешеүе төҙөй һәм унда сауҙа факторияһын ойоштора. Ләкин португалдар Каликуттың ғәрәп сауҙагәрҙәре менән бәхәскә инә, фактория яндырыла, ә Кабралға командаһы менән ҡаланан ҡасырға тура килә.
Һиндостанды буйһондороу өсөн 1502 йылда король Мануэль Васко да Гама эскадраһы етәкселегендә эскадра ебәрә. Егерме суднонан торған эскадраның 10-на Һинд океаны адмиралы командалыҡ итә; бишәүһе ғәрәптәргә Һинд океанындағы сауҙаһына ҡамасауларға тейеш була, ә тағы ла бишәүһе сауҙа факторияһын һаҡлау өсөн тәғәйенләнә. Экспедиция 1502 йылдың 10 февралендә юлға сыға.
Васко да Гама юл ыңғайы Софалда и Мозамбикта форттар һәм факториялар аса, ғәрәп әмире Килваны буйһондороп, уға һалым һала. Ғәрәптәр менән ҡаты һуғыш башлап, ул Малабар ярындағы[22] ғәрәп судноһын пассажирҙары менән бергә яндыра.
1502 йылдың октябрендә флот Каннанурҡа килеп етә. Урындағы раджа португалдарҙы тантаналы ҡабул итә һәм ҙур фактория төҙөргә рөхсәт бирә. Судноны тәмләткестәр, тотонолған һыу менән тултырып, адмирал Каликутҡа йүнәлә. Бында ул үҙенең ҡанһыҙлығын асыҡтан-асыҡ күрһәтә[23]. Замориндың зыянды ҡаплатасағы тураһындағы вәғәҙәһе булыуға ҡарамаҫтан, адмирал портта торған бөтә судноларҙы баҫып ала, ҡаланы утҡа тотоп, уны харабаларға әйләндерә. Ә әсиргә алған һиндтарҙы мачталарға аҫып ҡуя.
Ике көндән һуң Васко да Гама Каликутты тағы утҡа тота, тағы ла бихисап ҡорбандар диңгеҙгә ташлана. Емерелгән Каликутты ҡамауҙа тотоу өсөн Висенте Содра[K 5] командалығында ете судно ҡалдырып, Кочинға юл ала. 1503 йылдың 12 февралендә заморин ғәрәп суҙагәрҙәре ярҙамында португалдарға флотилия менән ҡаршы сыға, әммә португалдар артиллерия менән уларҙың еңел судноларын ҡыйрата.
1503 йылдың октябрендә Васко да Гама Лиссабонға ҡайта. Король ул алып ҡайтҡан табыштан бик ҡәнәғәт ҡала һәм пенсияһын арттыра, әммә адмиралды бер ниндәй вазифаға ла тәғәйенләмәй. Тик 1519 йылда ғына да Гама ер биләмәлерен һәм граф титулын алыуға өлгәшә.
Һиндостанға өсөнсө барыу һәм вафаты (1524)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Табышты аҙ алыуҙан көйөнөп, король Жуан III икенсе вице-король вазифаһына 54 йәшлек, ҡаты ҡуллы Васко да Гаманы тәғәйенләй. 1524 йылдың апрелендә адмирал ике улы менән бергә юлға сыға. Һиндостанға килгәс тә колониаль администрацияның баш-баштаҡлығына ҡаршы ҡаты саралар күрә. Диңгеҙсе тапма ауырыуынан 1524 йылдың 24 декбрендә вафат була. 1539 йылда Васко да Гаманың кәүҙәһе Португалияға, Видегейр (Алентеж) графлығына ҡайтарыла, ә 1880 йылда Лиссабонда иеронимиттар монастыренда ҡайтанан ерләнә.
Вариҫтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Васко да Гама һәм уны ҡатыны Катарина ди Атаидиҙың алты улы һәм бер ҡыҙы була[24]:
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Васко да Гама хөрмәтенә Бразилияның футбол клубы «Васко да Гама» исемен йөрөтә.
- Гоала бер ҡалаға Васко-да-Гама исемен бирәләр.
- 1998 йылда беренсе сәйәхәтсе Васко да Гаманың 500 йыллығы киң билдәләнелә. 4 апрелдә Тежу тамағындағы күпер бөйөк диңгеҙсе исеме менән атала(Лиссабон).
- Лиссабонда Португалияның милли пантеоны статусын йөрөткән Изге Энграсия сиркәүендә, Васко да Гамаға кенотаф ҡуйылған.
- В 1935 й. Айҙағы кратер Васко да Гама исеме менән атала.
- 2012 й. Европа ғилми-сәнәғәт консорциумы Васко да Гама исемендәге Алтын Миҙал булдыра (Medal «European scientific and industrial consortia — Vasco da Gama»), уны ғалимдарға география ғилеме өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн тапшырылар.[25]
Сәнғәттәге образы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2003 — Васко да Гама. Тәмләткестәр утрауын эҙләү / Vasco Da Gama. The Quest for the Spice Islands (реж. Эйке Шмитц / Eike Schmitz) — документаль
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бөйөк географик асыштар
- Һинд армадалары
- Португалия-Мысыр һуғышы
- Тәүләп асыусыларға һәйкәл (Лиссабон)
Комментарийҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Можно встретить, что Васко да Гама родился в Видигейра. Это неверно — информация основывается на факте, что король пожаловал Васко да Гама титул 1-го графа Видигейра
- ↑ В отличие от семьи Содре, служившей Ордену Христа, семья да Гама поддерживала другой рыцарский орден — Орден Сантьяго. После открытия морского пути в Индию между орденами возник спор по вопросу о том, кого из них Васко да Гама поддерживал. Существует неподтверждённая легенда, что Васко да Гама отплыл в 1497 году из Португалии под флагами Ордена Сантьяго, но, как только корабли отошли от берегов, приказал сменить их на флаги Ордена Христа.
- ↑ Первые нанятые лоцманы при первой же возможности сбежали от португальцев.
- ↑ Разные источники указывают разные даты
- ↑ Родной дядя Васко да Гама — брат Изабель Содре
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #118537431 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
- ↑ data.bnf.fr: اوپن ڈیٹا پلیٹ فارم, платформа відкритих даних, платформа открытых данных, plateforme de données ouvertes, piattaforma di dati aperti, Opendata-Plattform, otevřená data platforma, åben-data-platform, տվյալների բաց շտեմարան, platforma za odprte podatke, plataforma de datos abierta, plataforma de dados aberta, платформа адкрытых дадзеных, платформа на отворените данни, platforma otwartych danych, ашық деректер платформасы, ачык маалыматтарды платформа, açıq data platforma, ochiq ma'lumotlar platforma, açık verilerin platformu, платформа отвореног података, platforma otvorenih podataka, platforma otvorenog podataka, platforma otvorených údajov, πλatφόpua avoιktώv δeδouέvwv, platformu atklātā datu, platforma atvira duomenų, platvormi avatud andmete, avoimen datan foorumi, nyílt adatok platformja, პლატფორმა ღია მონაცემები, платформа за отворени податоци, нээлттэй мэдээллийн тавцан, platformă de date deschise, platformo de malferma datumoj, open data platform, плятформа адкрытых зьвестак, Усьтэм даннойёслэн платформазы — 2011.
- ↑ Modern History Sourcebook: Vasco da Gama: Round Africa to India, 1497—1498 CE, fordham.edu, Retrieved June 27, 2007
- ↑ Catholic Encyclopedia: Vasco da Gama Retrieved June 27, 2007
- ↑ Subrahmanyam, 1997, p. 61
- ↑ Articles from the Encyclopaedia Britannica, 9th Edition (1875) and 10th Edition (1902), Vasco-da-gama
- ↑ Subrahmanyam, 1997, p. 63
- ↑ Ames, Glenn J. (2004). Vasco da Gama: Renaissance Crusader. Longman. ISBN 0-321-09282-1
- ↑ James Bruce, Travels to Discover the Source of the Nile (1805 edition), vol. 3, p. 135
- ↑ Alchin KL, from Elizabethan Era Bartholomeu Dias. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012. 2 март 2010 тикшерелгән.
- ↑ Магидович И. П., Магидович В. И. Очерки по истории географических открытий. В 5 т. М.: «Просвещение», 1983. Том II. Великие географические открытия (конец XV — середина XVII в.). Глава 4. Васко да Гама и открытие морского пути в Индию
- ↑ Diffie, Bailey W.; Winius, George D. (1977). Foundations of the Portuguese Empire, 1415—1850. Europe and the World in the Age of Expansion. 1. p. 177. ISBN 978-0-8166-0850-8
- ↑ Pathfinders: Fernandez-Armesto, Felipe (2006). Pathfinders: A Global History of Exploration, 2006, W. W. Norton & Company, isbn= 0-393-06259-7, pages= 177—178
- ↑ Fernandez-Armesto, Felipe (2006). Pathfinders: A Global History of Exploration. W. W. Norton & Company. pp. 177—178. ISBN 0-393-06259-7
- ↑ Zahoor, Akram (2000). Muslim History: 570—1950 °C. E. Gaithersburg, MD: AZP (ZMD Corporation). p. 79. ISBN 978-0-9702389-0-0
- ↑ Vasco da Gamma Seeks Sea Route to India Ҡалып:Webarchive, Oldnewspublishing.com. Retrieved 8 July 2006
- ↑ Шумовский Т. А. Три неизвестные лоции Ахмада Ибн Маджида, арабского лоцмана Васко Да Гамы в уникальной рукописи Института востоковедения — М., 1957. — 230 с.
- ↑ Fernandez-Armesto, Felipe (2006). Pathfinders: A Global History of Exploration. W. W. Norton & Company. pp. 178—179. ISBN 0-393-06259-7.
- ↑ Castaneda, Herman Lopes de, The First Book of the Historie of the Discoveries and Conquests of the East India by the Portingals, London, 1582, in Kerr, Robert (ed.) A General History and Collection of Voyages and Travels Vol. II, London, 1811.
- ↑ M.G.S. Narayanan, Calicut: The City of Truth (2006) Calicut University Publications (The incident is mentioned by Camoes in The Lusiads, wherein it is stated that the Zamorin «showed no signs of treachery» and that «on the other hand, Gama’s conduct in carrying off the five men he had entrapped on board his ships is indefensible.»)
- ↑ Subrahmanyam, 1997, p. 168
- ↑ Subrahmanyam, 1997, p. 205
- ↑ Vasco da Gama Arrives in India 1498 (Google cached version) Dana Thompson, Felicity Ruiz, Michelle Mejiak; December 15, 1998. Retrieved 8 July 2006
- ↑ See also Diogo do Couto (Decadas de Asia, Dec. IV, Lib. 8, c.2); Teixeira de Aragão p.15-16, and Castanhoso (1898: p.viiff.)
- ↑ Geographical — EUSCIENCE
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Харт Г. Морской путь в Индию: Рассказ о плаваниях и подвигах португальских мореходов, а также о жизни и времени дона Васко да Гамы, адмирала, вице-короля Индии и графа Видигейры / Генри Харт; Пер. с англ. Н. В. Банникова; Вступительная статья и редакция И. П. Магидовича; Художник Н. А. Мунц — М.: Издательство иностранной литературы, 1954. — 332 б. (в пер.)
- Вязов Е. И. Васко да Гама: Первооткрыватель морского пути в Индию — М.: Географгиз, 1956. — 40 б. — (Замечательные географы и путешественники). — 50 000 экз.
- Хазанов А. М. Тайна Васко да Гамы — М.: Крафт+, 2010. — 160 б. — 1000 экз. — ISBN 978-5-93675-168-4. (обл.)
- Кунин К. И. Васко да Гама — Изд. 2-е. — М.: Молодая гвардия, 1947. — 324 б. — (Жизнь замечательных людей). — 30 000 экз.
- Субботин В. А. Великие открытия. Колумб. Васко да Гама. Магеллан. — М.: Изд-во УРАО, 1998. — 272 с.
- Sanjay Subrahmanyam. The Career and Legend of Vasco da Gama — USA: Cambridge University Press., 1997. — 428 p. — ISBN 978-0521470728.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 3 сентябрҙә тыуғандар
- 1469 йылда тыуғандар
- Португалияла тыуғандар
- 24 декабрҙә вафат булғандар
- 1524 йылда вафат булғандар
- Һиндостанда вафат булғандар
- Африканы өйрәнеүселәр
- Португалия диңгеҙселәре
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Португалия сәйәхәтселәре
- Һиндостанға сәйәхәтселәр
- 23 декабрҙә вафат булғандар
- Бөйөк географик асыштар осоро


c: text/html

text:
WINNING WEDNESDAYS TERMS AND CONDITIONS
Әлеге акция кереп өсөн генә түгел, хаҡиҡый хужалары счеттарҙа йәштә 18 йәки күберәк.
Әлеге акция буласаҡ араһында активына 00:01 һәм 23:59 1иҫке, 8се, 15се, 22НД, 29ноябрь 2017.
GMT-ч эквивалентта был -8.30 КСНТ, ПТЗ + 8сәғ.
Бары ҡаралды, килем һәм сығымдарҙы (П&Л) был уйын араһында автоматтар 00:01& 23:59
during the promotion period will count towards qualification for the losses back. 15%
losses back will be awarded according to the net win position during the promotional period (реаль аҡса отҡан һәм отмаған) бөтә уйын ғына. Кәм тигәндә индерергә тейеш уйынсылары £промой буйы 10-осоронда, дәғүә итеүселәр.
Players must have accrued over £10 in losses to qualify for this promotion
Maximum total funds back amount is £50 in Bonus funds and must be retrieved within 72 hours by logging and wagering bonus funds.
Play on Blackjack and Roulette will not contribute to the losses back calculations.
Bonus Funds can take up to three working days to be credited to your account. Администрацияһы хоҡуҡын үҙе артынан ҡалдыра сығарырға, килешеүҙе өҙөргә булһа ла үҙгәртергә, ниндәй ҙә булһа конкурс йәки акцияһы (йәки уның ҡағиҙәләре) теләсә ҡайһы ваҡытта һәм башҡа алдан хәбәр итеү.
Талаптар буйынса ставкалар бонустарҙың суммаһы 30 тапҡыр ҡулланырға мөмкин булған тиклем тейешле сараларға аҡса төрлө отоштар һәм бонус конвертацияланыусы тарта..
4x үҙгәртергә: валютаның конвертацияланыу бонусный ҡулаҡсаһыҙ аҡса максималь сумманы, арттырып тейеш түгел. 4 тапҡыр Күләмендә бонус. Бонусы аҡса үҙгәрештәр автомат рәүештә тамамланғандан һуң тигровая,.
Бонусы кредиттар түгел обладают ла булырға мөмкин файҙаланылган түбәндәге уйындар: Дракула, Ҡорал ‘Н’ Роза, Джейми Хендрик, Божественный Торошо, Кеше-Невидимка, Клеопатра MegaJackpot, Себер Шторм Megajackpot, Megajackpots Утрау Тураһында"Plenty, Бүре Йүгерергә Megajackpot, Йондоҙ Фонарьҙар Megajackpot, Гонг XI Фа Цай, Күберәк Маймыл Йондоҙ Джекпот, Джек Джин, Был winstar, Лигаһы Ғәҙел Ҡараш, Бэтмен, Супермен, Ауырыу тағын, Йәшел Фонарь, Кис менән Холл Мэдисон, Психоте, Джеймс Дин, Мастер Дуңғыҙҙар, Соглашение II громом, Авалон, Фортуна тәгәрмәсе туры., Качение Чемпионы, O Алтын Слот, Блесна Супер, Супер Алмазов Делюкс, Селәүсендәр, Топ Кэт, 100Пирамида Т, Ҡара Тол Ҡатын, Ғаилә Йәш Кеше, Аусылар өсөн привидение, Ролл Супер Ҡайнар Түләү Таймс, Ҡурҡыныс, Lobstermania Йылмайыуы Ларриса 2, Нух Кәмәһе, Шерлок Холмс: Һунар өсөн Блэквуд, Көнбайыш Яҡшы Хәлдә, Фортуна тәгәрмәсе өслө арҡаһынан экстрим, Колесо Фортуна: Ультра 5 Барабанов
Бонусы аҡса алған әлеге акция, айырым уйын автоматы уйнау өсөн генә ҡулланырға мөмкин..
Иҫәптән төшөрөү саралары тамамланғансы тигровая, аннулируется барыһы да бонустар һәм выигрыш был, оносма счетына.
Стандартные Шарттары & Шарттар.
Управленческий ҡарар өҫтәрәк ҡушыла окончательно бөтә осраҡтарҙа ла.
Ҡомарлы уйын көсөбөҙ. Өҫтәмә мәғлүмәт алыу булған өсөн www.gambleaware.org

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ҠАРА ҠАЙҒЫҒА ҺАЛҒАН КӨН...
Кешеләрҙең яҙмышы бер-береһенә булған мөнәсәбәтенә, йәмғиәттә үҙен
тота белеүенә, рух ныҡлығы, хатта күршеләреңдең кем, ниндәй холоҡло
булыуына ла бәйле. Баймаҡ эске эштәр бүлегенән аҙна һайын алынған
мәғлүмәттәргә ҡарағанда, ете көн эсендә районда үлтереү, үлтерергә
маташыу, һыу эскеһеҙ итеп туҡмау кеүек ауыр енәйәттәр теркәлә. Юҡ, беҙҙе
бер кем дә ситтән килеп туҡмамай, үлтермәй, ә ғүмер буйы бер урамдан
йөрөп, бер ҡаҙандан ашап йөрөгән кешеләр бер-береһенең ғүмерен ҡыя.
Ҡара көҙҙөң ҡараңғылығында ҡылынған енәйәт тә туғанлашып, ҡоҙалашып
бөткән ауылды икегә бүлде. Һәр кем үҙ яғының хаҡлығын белдереп, дошманға
әүерелде...
Ишәй менән Ҡушай
Ишәй менән Ҡушай кеүек йөрөгән, тиҫтә йылдар бергә эшләгән ике ирҙең
мөнәсәбәте тураһында ауылда хатта көләмәстәр барлыҡҡа килә. Уларҙың
бер-береһенә әйткән әсе, төртмә һүҙҙәре лаҡап булып өйҙән-өйгә күсә,
районға тарала. Нәҡ ошондай дуҫлыҡ хаҡында “бергә лә була алмайҙар,
айырым да йәшәй алмайҙар” тип әйтәләрҙер. Ысынлап та, эштә һәр саҡ бергә
булған ике дуҫ ғаиләләрен аралаштырмай, хатта кистәрен осрашҡанда йыш
ҡына талашып та китә.
Бар ауыл халҡы Сабир менән Мараттың бушҡа
ғына талашып китеүен ҡыҙыҡһынып күҙәтә. Бына уларҙың береһе магазиндан
ҡәнәғәт төҫ менән һыра тотоп сығып килә. Унан бер көн алда бергә эсеп,
башы шаңҡып ауыртҡан Марат әшнәһенең үҙенә бер йотом ғына һыра
ҡалдырыуын үтенә. Сабир уға оҙаҡ ҡына текләп ҡарап торғандан һуң, шешәне
ергә яра һуға ла: “Эскең киләме – ят та ерҙән яла!” – тип екерә.
Бер-береһенең яғаһынан эләктереп алған ике ирҙе ауылдаштары көскә айырып
ала. Икенсе көндө улар бер нәмә булмағандай бергәләшеп эшкә юллана,
ҡатындары бешереп һалған ризыҡ менән тамаҡ ялғай.
Кискә Мараттың
йорто янында ыҙғыш ҡуба. Йорт хужаһы күрше ауылдағы ҡоҙаһының ярҙамы
менән тупраҡ алып килеп ауҙара. Ҡап-ҡара, ярмаланып торған тупраҡҡа
ҡыҙығыусылар күп була. “Бындай тупраҡты күптән күргән юҡ ине”, – тип тел
шартлата ауыл бабайҙары. Хужабикәләрҙең үҙ хәстәре – гөл-сәскәләренең
тупрағын алмаштырыу, яҙ ултыртасаҡ үҫентеләр өсөн дә был тупраҡ бик шәп
буласаҡ. Шуға күрә Мараттың йортона ауылдаштары ағыла башлай. Сабирҙың
ҡатыны ла биҙрә тотоп шунда ашыға. Тик уға биҙрәһен тултырырға насип
булмай – йорт хужаһы килеп сығып, уны әрләп ебәрә. Башҡалар алдында
битәрләнеүенән ғәрләнгән, етмәһә уларҙың тупраҡлы булыуына йәне көйгән
ҡатын бар ҡоһорон, яман асыуын иренә төшөрә. “Шуны кеше итеп бергә алып
йөрөйһөң, әйттем мин һиңә уны эшкә алма тип, Мараттан башҡа кеше бөткән
инеме?! Мине бар ауыл алдында мыҫҡыл итеп, буш биҙрә менән ҡыуып
ҡайтарҙы!” – тип ярһый хужабикә.
Асыуынан шартлай яҙған Сабир
Мараттың йортона табан йүгерә. Рәшәткәһенә һөйәлеп торған хеҙмәттәшенә
тибеп ебәрә. Ерҙә тәгәрәп, бер-береһен дөмбәҫләгән ике “дуҫты” кешеләр
кино ҡарағандай күҙәтә... Икенсе көн был икәү тағы бергәләшеп эшкә китә.
Бәлә аяҡ аҫтында...
Ул көндө лә улар бергәләшеп эштән ҡайтырға сыға. Эш хаҡы алыуҙы
йыуып, бер “ярты”ны бушаталар. Эйе, хәмерҙең дә юлдан яҙҙырыуы билдәле.
Юҡҡа ғына уны “шайтан һыуы” тип йөрөтмәйҙәр бит. Әммә Сабирҙы ла,
Маратты ла бөткән эскеселәр рәтенә индереп булмай. Улар ауылда һәүетемсә
тормош көтә, күп бала тәрбиәләй, мал-тыуар тота, баҡса үҫтерә.
Ауылдаштары кеүек көҙгөһөн – ҡаҙ өмәһе, ҡыштарын һуғым һуя. Хәҙерге
заманда бындай муллыҡ алыу өсөн күпме эшләргә, бил бөгөргә тура килеүен
һәр ауыл кешеһе яҡшы аңлай бит.
Сабир менән Марат, ғәҙәттәгесә,
үҙ-ара ныҡ ҡына талашып китә. Бер-береһенең боғаҙынан алған ирҙәрҙе улар
менән бергә булған ауылдаштары айырып ала. Тик тегеләр бер нисек тә
тыныслана алмай. Сабир Маратты ялҡаулыҡта, ҡурҡаҡлыҡта ғәйепләй. “Һинең
эшеңде лә мин башҡарам, ә һин бер нәмә лә эшләмәйһең. Ирлегең дә бүстәк
һинең – ғауға килеп сыҡһа ҡатыныңды сығарып, йәшенеп ятып ҡалаһың!..” –
тип ҡысҡыра ул. Марат уға артабан һөйләргә бирмәй, этеп йыға ла,
типкесләй башлай. Шулай ҙа был юлы ла ауылдаштары уларҙы көскә
тынысландырып, йорттарына тиклем оҙата.
Ауылға ҡайтып еткәс, Марат
былай ғына өйөнә ҡайтмаясағын белдерә. “Һин бөгөн мине эт ашамаҫ һүҙҙәр
менән һүктең – ҡурҡаҡлыҡта ғәйепләнең. Унан бигерәк, иҫләйһеңме, һин
миңә һыраны ерҙән ятып яларға ҡушҡайның? Шуның өсөн бөгөн яуап
тотасаҡһың йәки мине өйөңә алып ҡайтып ҡунаҡ итәһең!” – тип белдерә ул
Сабирға.
Был икәүҙең талаш-ғауғаһы оҙаҡҡа һуҙыласағын аңлаған
ауылдаштары ҡайтып китә. Сабир Мараттан ҡасып йортона инеп китергә
маташа, тегеһе ебәрмәй. Сабир хәйлә менән алдырырға теләп: “Һин көтөп
тор, өйҙә ҡатын әрләр, хәҙер көмөшкә алып сығам”, – тип йортона инеп
китә.
Тик бер нисә минуттан артынан ярһыған Марат килеп инә. “Һин
мине тағы ла алдап ҡасырға булдыңмы?! Килеп сыҡмаҫ!” – тип йорт хужаһын
осора һуға ул. Ауыҙынан ҡан аҡҡан Сабир: “Балаларҙы ҡурҡытаһың, әйҙә
сығып һөйләшәйек”, – ти.
Ирҙәр соланға сығыу менән һуғышып китә.
Марат Сабирҙы быуырға маташа, тегеһе ҡулына килеп эләккән бар нәмә менән
уға һуға... Ҡулына бысаҡ килеп эләккәс, Сабир Маратҡа әллә нисә мәртәбә
сәнсә. Ҡанһыраған Марат һуңғы тапҡыр ауылдашына аптыраулы, рәнйеүле
ҡарашын ташлап, тымып ҡала. Быны күргән Сабир тәүҙә ҡаушап, ҡурҡып ҡасып
китә. Урманда ауыр уйҙарға батып ултырғандан һуң, ҡәтғи ҡарарға килеп,
йортона әйләнеп ҡайта. Ул Мараттың ишек алдында ятыуын күрә. Сабир
фажиғә хаҡында ҡатынына инеп әйтә, тиҙҙән “Ашығыс ярҙам”, полиция
машинаһы килеп туҡтай.
Медицина хеҙмәткәрҙәре Мараттың күп тапҡыр
бысаҡ менән сәнсеүҙән (тиҫтәгә яҡын) шунда уҡ һәләк булыуын билдәләй.
Сабир ҡулға алына.
Тикшереү ваҡытында ғәйепләнеүсе бер нисә мәртәбә
күрһәтмәләрен үҙгәртә. Ул судьяға быны тәфтишсенең уға хоҡуҡтарын
аңлатмауын, ҡайһы бер һорауҙарға биргән яуаптарҙы дөрөҫ яҙып алмауын,
аңламауын һ.б. сәбәптәр менән аңлатты. Бынан тыш Сабир тулыһынса
ғәйепһеҙ булыуын белдерҙе. “Мине яуаплылыҡтан азат итеүегеҙҙе үтенәм.
Сөнки мин был үлтереүҙә ғәйепле түгел. Барыһы ла аңлашылмаусанлыҡтан
килеп сыҡты. Иректән мәхрүм итеп, минең тормошомдо ҡыймауығыҙҙы үтенәм”,
– тип ялбарҙы ул.
Судҡа саҡыртылған судмедэксперттар, уларҙың
күрһәтмәләре менән Сабирҙың енәйәт ҡылыуы иҫбат ителде. Хөкөм залына
бер-бер артлы инеп күрһәтмәләрен биргән шаһиттар ҙа уның ғәйепле булыуын
дәлилләне. Суд Сабирҙың ғәйебен аҡларлыҡ дәлил тапманы. Шуға
ҡарамаҫтан, ир үҙенең ғәйепһеҙ булыуын белдерҙе...
“Атайҙарһыҙ нисек йәшәрбеҙ?”
Судта осрашҡан Сабирҙың һәм Мараттың яҡындарын, айырыуса балаларын
күреүе күңелдә бик ауыр тойғолар ҡалдырҙы. Бер-береһен күрә алмаған
кешеләр суд бинаһы янында ла, коридорҙа ла бар зәһәрен, асыуын сәсте,
әрләне, ҡарғаны...
Социаль педагог ярҙамында һорауҙарға яуап биргән
балиғ булмаған бала ҡулдарына бығауҙар кейҙерелгән атаһына аптырап та,
йәлләп тә ҡараны. Күҙҙәре йәш тулы ҡыҙыҡай өлкәндәрҙең ҡанһыҙлығын,
аяуһыҙлығын аңларлыҡ йәштә түгел ине шул. Атаһын оҙайлы йылдар
күрмәйәсәген һиҙемләгән ҡыҙыҡай уның күҙҙәренә ҡарап ҡына яуап бирҙе,
нисек булһа ла яҡын кешеһенә ярҙам итергә теләне, буғай. Әммә
күрһәтмәләрендә буталып аптыранды, унан бошонҡо төҫ менән тынып ҡалды...
Шул уҡ ваҡытта, мәңгелеккә атайһыҙ ҡалып, бер туҡтауһыҙ күҙ
йәштәрен түккән икенсе ҡыҙҙың да ҡара ҡайғыһын бизмәнгә һалып үлсәрлек
түгел ине. Йөҙөн хәсрәт баҫҡан бала һәр кемгә төбәлеп: “Ни өсөн минең
атайым? Мин нисек кенә унһыҙ йәшәрмен?! Әсәйем нимә эшләр? Ни өсөн
беҙҙең ғаиләне ҡара һөрөм ҡапланы, берәй ваҡыт йортобоҙҙа көлөү
тауыштары ҡабат яңғырармы?” – тип өнһөҙ ялбара ине.
Сабирға хөкөм
ҡарарын уҡығанда ғәйепләнеүсе яҡтың да, түҙеүсе яҡтың да яҡындары тымып
ҡалды. Һәр кемдең ҡарашында күңелде һыҙланыуға һалған сикһеҙ өмөт ине.
Кемдер ғәзиз кешеһенең иректә ҡалыуын, икенселәр яҡындарының рухы өсөн
енәйәтсене ҡатыраҡ хөкөм итеүҙе ялбарҙы.
Полиция конвойы оҙайлы
йылдарға хөкөм ителгән ирҙе алып сығып китте. Хөкөм ҡарарынан шаңҡып,
ҡатып ҡалған Сабир бер һүҙ ҙә өндәшмәй, машинаға инеп ултырҙы. Ә был
ваҡытта уның яҡындары һәм фажиғәле һәләк булған Мараттың ғаиләһе
уйламағанда тормоштарын баҫып килеп ингән ҡайғынан һығылып илай ине...
Гүзәл ИҪӘНГИЛДИНА.
Әхлаҡи күҙлектән сығып исемдәр үҙгәртеп алынды.


text:
Владимир Путин: “Бар тормошомдоң мәғәнәһе – кешеләргә һәм Ватанға хеҙмәт итеү”9-05-2018, 00:03 // Сәйәсәт // Баҫып сығарырға
Граждандарҙың 76,69 проценты – 56 миллион 430 мең 712 һайлаусы – ил президенты вазифаһында Владимир Путинды күрергә теләк белдерҙе. Ҡатмарлы сәйәси осорҙа бындай ышаныс – ил башлығы өсөн ҙур еңеү, сөнки алдағы йылдар менән сағыштырғанда, ул байтаҡҡа күп тауыш йыйыуға өлгәште. Донъяла, илдә барған хәл-ваҡиғалар күҙлегенән сығып баһалағанда ла, Рәсәй халҡының күпселеге тыныс һәм тотороҡло тормошто һайланы.
Инаугурация – Президент өсөн генә түгел, бөтә ил өсөн мөһим тарихи ваҡиға. Шуға ла уға әҙерлек барышында һәр нескәлеккә ҙур иғтибар бирелә. Бөтә нәмә аныҡ мәғәнәгә эйә, һәр бер символ сараның тантаналылығын сағылдыра. Һәм ошо мөхит бөтә илде ялмап ала.
Быйылғы инаугурацияла, алдағыларынан айырмалы, Владимир Путин төп ваҡиға үтәсәк урынға Кремлдең беренсе корпусындағы эш кабинетынан йүнәлде. Ул, ил тарихында беренсе тапҡыр Рәсәйҙә етештерелгән “Берҙәм модулле платформа” тип аталған кортежда Ивановская майҙаны аша үтеп, Ҙур Кремлгә барҙы. Кремлдә уны оркестр ҡаршы алды. Артабан алҡыштар оҙатыуында Андреевский залына йүнәлде. Владимир Путин уң ҡулын Рәсәй Конституцияһына һалып, Рәсәй Федерацияһының 82-се статьяһына ярашлы, Федерация Советы, Дәүләт Думаһы депутаттары, Рәсәй Конституция Суды судьялары алдында Рәсәй халҡына ант бирҙе. РФ Конституция Суды Рәйесе дәүләт башлығының вазифаға инеүен иғлан итте. Дәүләт гимны башҡарылғандан һуң, Рәсәй Президенты ил халҡына мөрәжәғәт итте.
Владимир Путин граждандарға мөрәжәғәтендә халыҡ һәм Рәсәй алдында ғәйәт ҙур яуаплылыҡты аңлауын, тыныс һәм сәскә атҡан ил киләсәге өсөн бөтәһен дә эшләйәсәген, “кешеләргә һәм Ватанға хеҙмәт итеү” бар тормошоноң мәғәнәһе булыуы хаҡында белдерҙе. Шулай уҡ мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, әсәлек һәм балалыҡты яҡлау ил өсөн өҫтөнлөклө бурыстар булыуын да билдәләне.
“Быйыл Рәсәй Конституцияһының 25 йыллығын билдәләйбеҙ. Ул граждандар хоҡуғы һәм иреклелеге ҡиммәттәренең, өҫтөнлөклөгө сикләнмәгән булыуын күрһәтте. Ирекле граждандың, яуаплы граждандар йәмғиәтенең һәм көслө, эшкә һәләтле, демократик дәүләттең гармониялы берҙәмлеген Рәсәй үҫеше өсөн ныҡлы нигеҙ итеп күрәм”, – тине ул.
Артабан В.В. Путин Собор майҙанында Президент полкы парадын ҡабул итте.
Әйткәндәй, сараға төбәктәрҙән алты мең ҡунаҡ саҡырылһа, уларҙың бер мең ярымы йәштәрҙән, ирекмәндәрҙән, төрлө милли үҙәктәр, профсоюз лидерҙарынан тора ине. Быйыл беренсе тапҡыр төбәк һайлау комиссиялары рәйестәре лә саҡырылған.
Инаугурацияла республика Башлығы Рөстәм Хәмитов та ҡатнашты.


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » «Өйләнәм!» фильмы Мәскәүҙәге «Арткино» фестивалендә ҡатнашасаҡ
«Өйләнәм!» фильмы Мәскәүҙәге «Арткино» фестивалендә ҡатнашасаҡ
Таңсулпан Бураҡаеваның «Өйләнәм!» фильмы Мәскәүҙә уҙасаҡ VI Бөтә Рәсәй «Арткино» авторлыҡ ҡыҫҡа метражлы фильмдар фестивалендә ҡатнашасаҡ. Быйыл конкурс программаһына 80-дән ашыу төрлө жанрлы таҫма индерелгән: уйын, документаль, анимациялы, шулай уҡ эксперименталь кино.
Рәсәйҙәге ҡыҫҡа метражлы фильм фестивалдәре араһында «Арткино» иң күләмлеләрҙең исемлегенә инә. Уның девизы: «Бөтә Рәсәйҙән иң яҡшы ҡыҫҡа метражлы фильм». Конкурста илдең алдынғы кино мәктәптәре студенттарынан һәм уларҙы тамамлаусыларҙан тыш, ирекле авторҙар ҙа ҡатнашасаҡ. Фестивалдә үҙ эштәрен тәҡдим итеүселәрҙең һәм тамашасыларҙың 90 процентын йәштәр тәшкил итһә лә, ул студенттар фестивале түгел, ә профессионал тип иҫәпләнә.
«Өйләнәм!» фильмы 15 минутҡа тиклемге «Уйын киноһы» номинацияһында тәҡдим ителгән.
Рәсәйҙәге ҡыҫҡа метражлы фильм фестивалдәре араһында «Арткино» иң күләмлеләрҙең исемлегенә инә. Уның девизы: «Бөтә Рәсәйҙән иң яҡшы ҡыҫҡа метражлы фильм». Конкурста илдең алдынғы кино мәктәптәре студенттарынан һәм уларҙы тамамлаусыларҙан тыш, ирекле авторҙар ҙа ҡатнашасаҡ. Фестивалдә үҙ эштәрен тәҡдим итеүселәрҙең һәм тамашасыларҙың 90 процентын йәштәр тәшкил итһә лә, ул студенттар фестивале түгел, ә профессионал тип иҫәпләнә.
«Өйләнәм!» фильмы 15 минутҡа тиклемге «Уйын киноһы» номинацияһында тәҡдим ителгән.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Ике донъя араһында – балалар
«Хәҙерге бала-саға андроид-телефондар һәм компьютерҙың нисек эшләгәнен белеп тыуа шикелле», – тип тел сарларға ярата бөгөнгө өләсәй-олатайҙар. Ысынлап та, беҙҙең, ололарҙың, тормошона электрон техника бынан ун биш, егерме йылдар элек кенә мөғжизәләй булып килеп инһә, яңы быуын өсөн улар тыумыштан күнегелгән, көндәлектә ҡулланылған ғәҙәти әйберҙәр. Балаларҙың бөтә уйыны, әкиәти донъяһы, ҡайһы саҡта хатта дуҫ-ише лә шул виртуаль майҙанда.
… Электрон техниканың балаларға зарары тураһында һүҙ йөрөткәндә, электромагнит тулҡындарҙы ғына күҙ уңында тотмайҙар. Бында ата-әсәләрҙе икенсе, етдиерәк бәләләр ҙә һағалай. Бала-сағаның күҙенә ҙур көсөргәнеш төшә, оҙаҡ хәрәкәтһеҙ ултырып умыртҡаһы ҡыйшая, эсәктәре насар эшләй башлай, иммунитеты ҡаҡшай, ҡул суҡтарында ҡан әйләнеше боҙола, йоҡоһо насарая, ашағыһы килмәй. Виртуаль донъялағы мауыҡтырғыс йәнһүрәттәргә, уйындарға психик бәйлелек барлыҡҡа килә һәм, баланы күп ултырма тип тыйғанда, ирекһеҙләгән өсөн уларҙа ололарға ҡарата йән көйөү, хатта нәфрәт тә уяныуы бар. Күптән түгел халыҡты Кореяла бер уҡыусының ике тәүлеккә яҡын туҡтамай компьютер уйыны уйнап, хәлһеҙләнеп үлеүе тураһында хәбәр шаңҡытты. Шул уҡ илдә йәш әсәй менән атай көнө буйы икәүләп ярышып уйнап ултырып, йүргәктәге сабыйҙарын имеҙергә онотоп һәләк итте. Бындай фажиғәле осраҡтарҙың үҙебеҙҙең Башҡортостанда ла булғаны бар, ҡыҙғанысҡа ҡаршы. Ике йыл элек өләсәһе ейәненең виртуаль уйындар менән мауығыуы арҡаһында уҡыуы насарайғас, интернетҡа аҡса һалмай тора. Дуҫтары менән селтәр аша уйынға сыға алмаған үҫмер малай үҙ-үҙенә ҡул һала. Был миҫалдар – сама белмәгәндә виртуаль тормоштоң нығынып етмәгән психикаға ни тиклем емергес тәьҫир итеүенә асыҡ дәлил. Әлбиттә, бигерәк тә балаларҙы урамда ла төрлө хәүеф һағалаған ҡала ерендә компьютер менән мауығып, тышҡа уйнарға сыҡмаған, юғалып аптыратмаған үҫмер өсөн атай-әсәй бер яҡлап шат та. Ҡасан ҡайта, ниндәй кешеләр менән дуҫлаша, насар ғәҙәтле төркөмдәргә ылығып китмәһен, тип йөрәкте тотоп көтөп ултырмай, бала һәр саҡ өйҙә, янда. Ләкин был үтә лә бер ҡатлы фекер, кәүҙәһе генә эргәлә уның, ә аңы, иғтибары...
…Ата-әсәгә балаһы бәлиғ булғансы социаль селтәрҙәрҙәге сәхифәләренең паролдәрен белеп торорға, уның ҡайһы төркөмдәрҙә ултырыуын, ниндәй мәғлүмәттәр менән ҡыҙыҡһыныуын күҙәтеп барырға кәңәш ителә. «Компьютер тарихы»на инеп, уның үҙ исеменән генә ултырамы, әллә фейк (икенсе кеше исеме аҫтында) бите лә бармы икәнен дә ҡараштырғылап тороу кәрәк. Сөнки йыш ҡына үҫмерҙәрҙең атай-әсәй өсөн айырым диуары, яҡындарынан йәшереп эшләү өсөн тағы бер нисә аккаунты булыуы берәүгә лә сер түгел. Интернет тигән икһеҙ-сикһеҙ мәғлүмәт яланында әхлаҡһыҙ биттәр, сәхифәләр ҙә бик күп. Телефоны йә компьютеры булған һәр кем өсөн унда юлығып, психиканы ҡаҡшатыусы оятһыҙ һәм әшәке нәмәләр ҡарау бер ни тормай. Виртуаль донъяның балалар һәм үҫмерҙәр аңы өсөн иң ҙур зыяны шул. Эйе, бәләкәстәр шикле сайттарға инмәһен өсөн компьютерға махсус программа – иләк ҡуйҙырып була, әммә ул түләүле һәм күп ата-әсәнең уға аҡса түккеһе килмәй. Тағы ла виртуаль селтәрҙә, ысын тормоштағы кеүек һәр ҡатнашыусы үҙе яҙған һүҙҙәр, ҡылған ҡылыҡтары өсөн яуаплы икәнен дә балаларға ныҡлап аңлатырға кәрәк. Яңылыш, аңлап етмәү арҡаһында беҙ йәшәгән ил хөкүмәтенең сәйәсәтенә ҡаршы мәғлүмәт таратҡан посты диуарына ҡуйған, хатта «оҡшай» тигән лайыҡ билдәһенә баҫҡан өсөн генә лә етди енәйәт эше ҡуҙғатыуҙары, төрмәгә ултыртыуҙары ихтимал. Бигерәк тә кешеләрҙең енесенә, милләтенә, диненә һәм башҡа шәхси яҡтарына ҡарата мыҫҡыллы йә түбәнһетеүле ҡараш белдереү ҡәтғи тыйыла. Әлбиттә, һәр кем үҙен, үҙ фекерен яҡлай ҙа белергә тейеш, әммә әҙәп һәм әхлаҡ ҡағиҙәләре ҡайҙа ла бер, «Һаҡланғанды һаҡлармын» тигән мәҡәл социаль селтәрҙәр эсендә лә актуаль…
Мәҡәләнең тулы вариантын журналдың 11-се (2017) һанында уҡығыҙ.
Теги: Ғаилә


text:
Төбәктә халыҡ-ара һәм рус шашкаһы буйынса гроссмейстерҙар билдәләндеФото: Халыҡ-ара шашка федерацияһы
Төбәктә халыҡ-ара һәм рус шашкаһы буйынса гроссмейстерҙар билдәләнде
Төбәктә халыҡ-ара һәм рус шашкаһы буйынса гроссмейстерҙар билдәләндеФото: Халыҡ-ара шашка федерацияһы
ӨФӨ, 2016 йыл, 10 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
Башҡортостандың Ишембай ҡалаһында халыҡ-ара һәм рус шашкаһы буйынса округ һәм республика кимәлендә бер юлы 32 турнир уҙҙы.
Ярыштарҙы Рәсәйҙең Спорт министрлығы, Башҡортостандың Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы, Рәсәйҙең Шашка федерацияһы, Халыҡ-ара шашка федерацияһы, Ишембай районы хакимиәте ойошторҙо.
Унда 100-ҙән ашыу спортсы ҡатнашты, шуларҙың өсәүһе — халыҡ-ара гроссмейстер, берәүһе — халыҡ-ара мастер, алтауһы — спорт мастеры. Өфө, Стәрлетамаҡ, Ишембай командалары составында ике донъя чемпионы — Айнур Шәйбәков һәм Айгөл Иҙрисова, дүрт спорт мастерына кандидат бар ине.
Рус шашкаһы буйынса ярыштарҙың һөҙөмтәләр түбәндәгесә. Ир-егеттәр араһында классик программала Ишембайҙан Янис Сафин еңеү яуланы. Республика юғары уҡыу йорттары араһында шәхси-команда чемпионатында БДУ командаһы иң яҡшыһы булды, ир-егеттәр араһында — Айнур Шәйбәков (БДПУ), ҡатын-ҡыҙҙар араһында Гөлназ Әбүбәкерова (БДУ) беренсе урында. Шашка композицияһында йәнә Янис Сафин иң яҡшыһы тип танылды.
Ир-егеттәр араһында классик программа буйынса халыҡ-ара шашкала Өфөнән Рим Ишмәтов, ҡатын-ҡыҙҙар араһында Айгөл Иҙрисова (Өфө) беренсе урын алды. Шашка композицияһында баш ҡаланан Кристина Осипова еңде. Республика юғары уҡыу йорттары араһында шәхси-команда чемпионатында БДПУ командаһы һәм Айнур Шәйбәков тәүге урында.
Еңеүселәр һәм призерҙар дипломдар, грамоталар, миҙалдар, чемпион командалар иһә кубоктар менән бүләкләнде, тип хәбәр иттеләр Халыҡ-ара шашка федерацияһының матбуғат хеҙмәтендә.


text:
2018 йылдың икенсе ярты йыллығына гәзит-журналдарға яҙылыуҙың ҡыҙған мәле. Ошо уңайҙан «Башҡортостан Республикаһы» нәшриәт йорто «Туған телеңдәге баҫмаға яҙыл!» марафонын иғлан итте. Ул подписка тамамланғансы барасаҡ.
«АҘНА ҺАЙЫН ОТОШ» уйынын гәзит уҡыусыларыбыҙ көтөп ала һәм теләп ҡатнаша. Быйыл да нәшриәт йорто матур бүләктәр әҙерләгән. Уйында ҡатнашыу өсөн «Йәншишмә»гә яҙылырға ла квитанцияғыҙҙың күсермәһен редакцияға ебәрергә генә кәрәк. Еңеүсе һәр аҙна осраҡлы һайлап алыу юлы менән билдәләнәсәк. Уларҙың исемдәре гәзитебеҙ битендә донъя күреп барасаҡ. Ә СУПЕРПРИЗ отоу өсөн «Йәншишмә»гә һәм үҙегеҙҙең район йәки ҡала баҫмаһына яҙылыу мотлаҡ. Түләнгән подписка ҡағыҙҙарының күсермәһен ошо адрестар буйынса ебәрергә кәрәк: 450079, Өфө ҡалаһы, Октябрҙең 50 йыллығы урамы, 13, 8-се ҡат; «Башҡортостан Республикаһы» нәшриәт йорто дәүләт унитар предприятиеһы, Киров урамы, 45.
Үҙебеҙҙең гәзит-журналдарыбыҙҙы һаҡлап ҡалыр өсөн барыбыҙға ла тырышырға кәрәк. Ә «Йәншишмә» – балалар өсөн башҡортса донъя күргән берҙән-бер гәзит. Унда ҡыҙҙар-малайҙар башлап үҙҙәренең ҡәләмен һынап ҡарай, аҙаҡ инде оҫтарып, хатта артабан яҙмыштарын журналист һөнәре менән бәйләүселәр бар.
Икенсе ярты йыллыҡта ла бергә ҡалайыҡ, дуҫтар! Гәзит, һәр ваҡыттағыса, төрлө конкурстар, акциялар, викториналар үткәреп тора. Унан ситтә ҡалмағыҙ, бүләктәр отоп ҡыуанығыҙ!
«Йәншишмә»гә ярты йылға яҙылыу хаҡы – 477 һум 54 тин.
Индексы – П2765.


text:
- Подробности
- Просмотров: 459
“ҠАҺАРМАН КАНТОН”, башҡ. халыҡ йыры, һалмаҡ көй. Тәүге тапҡыр И.В.Салтыков тарафынан яҙып алына, “Башҡорт халҡ йырҙары” йыйынтығында Х.Ф.Әхмәтов яҙмаһында баҫтырыла. “Ҡ.к.” варианттарының артабанғы яҙмаларын А.С.Ключарёв, Л.Н.Лебединский башҡара. Бейеү көйө характерындағы шаян йыр. Тарихи шәхес – 9‑сы башҡ. кантоны башлығы Ҡаһарман Ҡыуатовҡа (ҡара: Ҡыуатовтар) арналған. Киңерәк таралған вариантында идара итеүҙең кантон системаһы бөтөрөлгәндән һуң, кәләше Шәһиҙә штатский кешегә кейәүгә сыҡмайым тигәс, Ҡаһармандың хәрби формаһын штатский кейеменә алмаштырырға теләмәй йөрөүенән көләләр. Көйө аҙ орнаментлы, ҙур булмаған диапазонлы, ике өлөштән тора (йырҙың башы оҙон көй стилендә, ҡушымтаһы етеҙ башҡарыла). Йырҙың Ҡаһарман м‑н ҡатыны Шәһиҙә араһындағы диалог рәүешендәге варианты ла бар. Башҡарыусылар араһында В.Ғ.Мостафин, Т.Х.Үҙәнбаева. Әхмәтов тарафынан тауыш һәм фп. өсөн, М.З.Бәширов тарафынан хор (a cappella) өсөн эшкәртелгән.
Әҙәб.: Галин С.Ә. Тарих һәм халыҡ поэзияһы. Өфө, 1996; Хөсәйенов Ғ. Әҫәрҙәр. 3 томда. 1‑се т. Ил азаматтары. Өфө, 1998; Башкирское народное творчество. Т.8. Песни (дооктябрьский период). Уфа, 1995.
Г.С.Хәмитова
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова
Илл.: Ноталар


text:
"Ауаз" мөғжизәһе — "Хыял"29-12-2012, 03:10 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Күптәр, мәҫәлән, "Рәсәй" телеканалының милли тапшырыуҙар редакцияһы алып барған "Ауаз" проектын һәр саҡ көтөп ала. Биш йыл элек барлыҡҡа килгән, тамашасыларҙы халыҡсанлығы, тормошсанлығы менән йәлеп иткән был тапшырыуҙың мауыҡтырғыс, тәрән йөкмәткеле булыуы уны әҙерләүсе һәм алып барыусы ижади төркөмдөң юғары һөнәри кимәле, үҙ эшенә мөкиббәнлеге хаҡында һөйләй. “Ауаз” геройҙары арабыҙҙа йәшәй һәм эшләй, маҡсатлы, тырыш, уңышлы улар. Күңелдәре, донъялары киң. Фарман көтмәйенсә, икеләнеп тормайынса, ерҙә ятып ҡалмаҫ изге эш ҡылалар.
Хәйер, был йәһәттән "Рәсәй" телеканалының милли тапшырыуҙар редакцияһы коллективының хеҙмәте даими тамашасыларына ғына түгел, һәммәбеҙгә өлгө булырлыҡ. “Ауаз”дың йыл буйы алып барған “Хыял” акцияһын дәлил итеп килтерергә мөмкин. Утыҙ районда булып, һәр ҡайһыһында матди ауырлыҡ кисергән ғаиләләр менән осрашып, уларҙың балалары йөрәгендә өмөт уты ҡабыҙғандар. Нисек итеп?
— Беҙ һәр райондан, исмаһам, бер баланың хыялын тормошҡа ашырырға ярҙамлаштыҡ, ҡайһыларын, Өфөгә килтереп, циркка алып барҙыҡ, йыр яратыусы, киләсәктә телетапшырыуҙар алып барырға хыялланыусы бер ҡыҙыҡайҙың Хәйбулла районының “Арғымаҡ” ансамбле менән бергә сығыш яһауын ойошторҙоҡ, кемдәргәлер велосипед, коньки һатып алып бүләк иттек, — тип һөйләй “Ауаз” тапшырыуы мөхәррире, билдәле журналист, Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты, Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре Гәүһәр Батталова. — Бәғзелә бала саҡ хыялы иҫ китмәле була бит — бер малай, мәҫәлән, күптән инде Телеүҙәк эргәһендәге иң бейек йорт башына менеп, Салауат Юлаев һәйкәленә ҡарап, шиғыр һөйләргә теләгән. Беҙ уның да хыялын ғәмәлгә ашырҙыҡ. Шатлығының сиге булманы. Ғөмүмән, акция барышында байтаҡ һәләтле баланы таптыҡ. Улар араһында Миәкә районының Тамъян-Таймаҫ ауылынан Таһир Йәнтүрин дә бар. Йорт эргәһендәге баҡсала арыш сәсеп үҫтергән. Киләсәктә фермер булырға хыяллана.
Таһирҙың әсәһе Гүзәлиә ханым — уҡытыусы, атаһы Фәнил — водитель. Улдарының уңғанлығына, маҡсатҡа ынтылышлы булыуына һөйөнөп бөтә алмайҙар. Яңы йыл алдынан малай “Ауаз” саҡырыуы буйынса баш ҡалаға килде, ижади төркөм ойошторған сараларҙа ҡатнашты. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1-се балалар йортондағы Яңы йыл кисәһе үҫмерҙе бик тулҡынландырҙы һәм ҡыуандырҙы. Ул элек үҙе экрандан ғына күреп һоҡланған йәш "телейондоҙҙар", йәғни Ҡыш бабай булып уйнаған оператор Илшат Ҡаҙаҡбаев, Ҡарһылыу ролендә тапшырыу алып барыусы Алһыу Суфиянова, әкиәт персонаждарын һынландырған хеҙмәткәрҙәр Альбина Зәйнетдинова һәм Эльза Фәйзуллина, хәбәрсе Сәлимә Исламова менән бер рәттән төрлө сәбәптән ҡарауһыҙ ҡалып, әле дәүләт ҡарамағындағы малайҙар һәм ҡыҙҙар алдында ихлас сығыш яһаны.
— Хыялланығыҙ, яҡты хыял мотлаҡ тормошҡа аша, — тине ул тиҫтерҙәренә.
Әйткәндәй, Таһир Йәнтүрин “Ауаз”дың “Хыял” акцияһы һөҙөмтәләренә бағышланған тапшырыуын алып барҙы, шулай итеп, журналистика өлкәһендә лә үҙенең тәүге аҙымын яһаны.
— Акцияны тотош коллективыбыҙ менән уйлап таптыҡ, — ти Гәүһәр Тимерхан ҡыҙы. — Матди ауырлыҡ кисергән ғаиләләрҙә тәрбиәләнеүселәрҙе әҙме-күпме ваҡытҡа тылсым донъяһына сумдырып, ғөмүмән, уларҙы мөғжизә барлығына өмөтләндереп, йәшәргә теләк тыуҙырырға ынтылдыҡ.
Күренеүенсә, теләк-маҡсаты изге “Ауаз”дың. Ә “Хыял”ы ғәмәлгә ашты ла инде...


text:
Рөстәм Хәмитов милләт-ара һәм конфессия-ара мөнәсәбәттәр мәсьәләләре буйынса ултырышта ҡатнаштыФото: Андрей Старостин
Рөстәм Хәмитов милләт-ара һәм конфессия-ара мөнәсәбәттәр мәсьәләләре буйынса ултырышта ҡатнашты
Рөстәм Хәмитов милләт-ара һәм конфессия-ара мөнәсәбәттәр мәсьәләләре буйынса ултырышта ҡатнаштыФото: Андрей Старостин
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Рәсәй Федерацияһы Президентының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле ҡарамағындағы Совет ултырышында ҡатнашты, ул Ульяновскиҙа үтте. Осрашыуҙа Волга буйы федераль округы төбәктәрендә милләт-ара һәм конфессия-ара мөнәсәбәттәрҙе көйләү буйынса төбәк программаларын тормошҡа ашырыу мәсьәләләре тикшерелде.
— 12 декабрҙә Рәсәй Федерацияһы Президентының Федераль Йыйылышҡа Мөрәжәғәтнамәһендә был темаға ҙур иғтибар бүленде, ундағы проблемалар ҙа, шулай уҡ уларҙы хәл итеү юлдары ла телгә алынды. Дәүләт башлығы этник-ара көсөргәнеш тыуҙырыусылар тураһындағы мәсьәләне ҡабырғаһы менән ҡуйҙы, уларҙы «әхләҡһеҙ интернационалдар» тип атаны, — тине Михаил Бабич, ултырышты асып.
Тулы хоҡуҡлы вәкил, Волга буйы өсөн конфессия-ара һәм милләт-ара мөнәсәбәттәр проблемаһы, илдең башҡа төбәктәренә ҡарағанда, айырыуса актуаль. Был округка халыҡтың күп милләтле һәм күп конфессиялы составы хас булыуы, милли-мәҙәни тормоштоң әүҙем алып барылыуы, төрлө конфессияға ҡараған дини ойошмаларҙың күп булыуы һәм туҡтауһыҙ миграция ағымы менән бәйләнгән.
Кәңәшмәнән һуң Башҡортостан Президенты журналистарҙың һорауҙарына яуаптар бирҙе.
— Советтың бөгөнгө ултырышының темаһы көн тәртибендә Волга буйы федераль округында милләт-ара мөнәсәбәттәрҙе ҡарау тип билдәләнгән. Шулай уҡ конфессия-ара мөнәсәбәттәр мәсьәләһе лә ҡаралды. Үҙ сығышымда мин мосолман өммәтен, ислам мәғарифын ойоштороу мәсьәләһен күтәрҙем. Бөгөн беҙҙә был йүнәлештә эшләгән имамдарҙың күбеһенең махсус белеме юҡ. Сираттағы тапҡыр мин Рәсәй Федерацияһында, атап әйткәндә, Өфөлә һәм Ҡазанда, мосолман белем биреү үҙәктәре ойошторорға кәрәк булыуын иҫбатланым. Был тәҡдимде яҡлап сыҡтылар, һәм ул Совет ултырышының йомғаҡлау протоколында сағылдырылыр, тип уйлайым. Етмәһә, Рәсәй Федерацияһы Президенты Волга буйы федераль округында, Өфөлә һәм Ҡазанда, бындай үҙәктәр төҙөү тураһында күрһәтмә бирҙе, — тине Рөстәм Хәмитов.
— Беҙҙең республикала проблемалар бөтөнләй юҡ, тип әйтә алмайым. Мәҫәлән, Белорет ҡалаһында, дөрөҫөрәге уның эргәһендәге Железнодорожный ҡасабаһында, ярайһы уҡ көсөргәнешле хәл булып алды. Беҙ Волга буйы федераль округы менән берлектә был тораҡ пунктындағы хәлде яйға һала алдыҡ. Бөгөн унда ярайһы уҡ хәүефһеҙ мөхит. Беҙ хәлде күҙәтеп барабыҙ, һәм асыҡтан-асыҡ әйтәм, унда ниндәй ҙә булһа милләт-ара конфликттарға юл ҡуймаясаҡбыҙ, — тип билдәләне Башҡортостан Президенты.


text:
Фото:
Башҡортостанда тағы 60 әсә «Әсәлек даны» миҙалын алды
Фото:
Биш һәм унан күберәк балаһы булған 60 ҡатын-ҡыҙ бөгөн «Әсәлек даны» миҙалдарына һәм һөйөү- хөрмәткә лайыҡ булды. Республикала ошондай 34 меңдән ашыу ғаилә бар, уларҙа 113 меңдән ашыу бала тәрбиәләнә.
— Улар беҙҙең ғорурлығыбыҙ һәм өмөтөбөҙ, балалар ҙа бит изгелек, мөхәббәт һәм именлек хөкөм һөргән йорттарҙа донъяға килә, — тине бүләкләү тантанаһында Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Фидус Ямалетдинов. — Ваҡыт үткән һайын әсә роленең бала табыу ғына түгел, айырыуса уны шәхес булараҡ тәрбиәләүҙән тороуын да бик яҡшы аңлайһың. Балаларҙы тәрбиәләү бурысы башлыса әсәләр иңенә төшә, һәм был беҙҙе әсәләргә хөрмәт, иғтибар һәм хәстәрлек менән ҡарарға бурыслы итә.
— Ҡәҙерле ҡатын-ҡыҙҙар, һеҙ әсәлек бурысығыҙҙы һәм йорт мәшәҡәттәрегеҙҙе уңышлы башҡарыуҙан тыш, күптәрегеҙ производствола, социаль өлкәлә лә әүҙем хеҙмәт итә, йәмәғәт эштәре менән шөғөлләнә. Хеҙмәтегеҙ өсөн рәхмәт, ғаиләгеҙҙә һәр ваҡыт тыныслыҡ, изгелек һәм бәхет булһын. Һеҙгә ныҡлы һаулыҡ һәм именлек теләйем, — тине ул тантанала ҡатнашыусыларға.
Вице-премьер әйтеүенсә, бөгөнгө сара заман йәмғиәтенең әсә роленең мөһимлеген аңлауына асыҡ миҫал. Бындай ғаиләләргә республикала коммуналь, ҡайһы бер транспорт хеҙмәттәренә түләүҙәр буйынса дәүләт ярҙамы күрһәтелә, улар мәктәп формаһы һәм туҡланыу менән тәьмин ителә. Торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға мохтаж биш һәм унан күберәк балалары булған ғаиләләргә торлаҡ һатып алыуға социаль түләүҙәр алырға торлаҡ сертификаттары бирелә. 2011 йылда ғына күп балалы ғаиләләргә дәүләт ярҙамын ғәмәлгә ашырыу өсөн Башҡортостанда 650 млн һумдан ашыу аҡса бүленгән.
Үҙ сиратында наградланған әсәләрҙең күбеһе дәүләт ярҙамын һәм хәстәрлеген тойоп йәшәүен билдәләне. Мәҫәлән, алты егет әсәһе – Күгәрсен районы Ҡаҙир ауылынан Гүзәлиә Батина дәүләт субсидияһы алған һәм шәхси эшҡыуар булып киткән. Хәләл ефете Әнүәр менән улар үҙҙәренең ауылында ағас эшкәртеү цехы асҡан.
— Беҙ заманса ҡорамалдар һатып алдыҡ һәм хәҙер йүкәнән юғары сифатлы мунса бураһы эшләйбеҙ, — тине ул журналистарға.
Уның әйтеүенсә, оло улынан тыш, уларҙың ҙур ғаиләһендәге һәр кем теге йәки был дәрәжәлә производствола ҡатнаша. Ололары әлегә Башҡорт дәүләт аграр университетында урман хужалығы серҙәренә төшөнә, артабан иһә ул ғаилә эшен дауам итергә иҫәп тота. Ғаиләлә кинйәләре — алтынсы улдары тыуыуы ла производствоны йәйелдереүгә ҡамасауламаған.
— Улыма әле бер ай ҙа юҡ, — ти Гүзәлиә.


text:
Өфө Яңы 2016 йылды ҡаршыларға әҙерләнә Фото: автор фотоһы
Өфө Яңы 2016 йылды ҡаршыларға әҙерләнә
Өфө Яңы 2016 йылды ҡаршыларға әҙерләнә Фото: автор фотоһы
ӨФӨ, 2015 йыл, 8 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Өфө Яңы 2016 йылды ҡаршыларға әҙерләнә. 8 декабрҙә муниципалитет кәңәшмәһендә Өфө хакимиәтенең мәҙәниәт һәм сәнғәт буйынса идаралығы начальнигы Исламетдин Мәмбәтов Яңы йылға планлаштырылған саралар хаҡында һөйләне.
Ҡала райондарында 19 боҙ ҡаласығы төҙөлә. Боҙло һындарҙы эксклюзив яҡтыртҡыстар биҙәйәсәк. Яңы йыл композицияларында киләһе йылдың символы — Маймыл сағылыш табасаҡ.
20 декабрҙән бөтә мәҙәниәт учреждениеларында, театрҙарҙа, музейҙарҙа һәм парктарҙа Яңы йыл тамашалары, кисәләр, концерттар ойошторола. Башҡортостан Башлығы шыршыһы 22 декабрҙә «Башҡортостан» дәүләт концерт залында уҙа. Шунда уҡ 23 декабрҙә Баш ҡала һәм социаль шыршы үткәрелә. 24 декабрҙә В.И.Ленин исемендәге майҙанда Үҙәк баш ҡала шыршыһын асыу тантанаһы ҡаралған.
31 декабрҙә республиканың Рус дәүләт академия драма театры алдында күңел асыу программаһы ойошторола. Байрам киске сәғәт 9-ҙа башлана һәм төнгө 2-лә фейерверк менән тамамлана.
25 декабрҙән 10 ғинуарға тиклем В.И.Ленин исемендәге майҙанда Раштыуа йәрминкәһе уҙғарыла. Өфөләр һәм баш ҡала ҡунаҡтары ғаилә менән ял итә, байрам сувенирҙарын һатып ала аласаҡ.
Раштыуа каникулдарында Өфөлә арзан хаҡҡа Яңы йыл метроавтобустары йөрөйәсәк. Ҡунаҡханалар, музейҙар, боҙ ҡаласыҡтары эргәһендә туҡталыштар ҡаралған, унда теләгән һәр кем экскурсияға ҡушыла ала, тип билдәләнеләр баш ҡала хакимиәтенең матбуғат хеҙмәтендә.


text:
Вернуться назад
09.12.2016 / Большой зал
“ҠЫШҠЫ КӘЙЕФ”
Музыкаль солянка
Ҡатнашалар: башҡорт эстрадаһының сағыу йондоҙҙары Программала: һеҙ яратҡан эстрада йырҙары
Пятница, 19.00
Цена : 100 - 300 һум
Музыкаль солянка
“ҠЫШҠЫ КӘЙЕФ”
Ҡатнашалар: башҡорт эстрадаһының сағыу йондоҙҙары Программала: һеҙ яратҡан эстрада йырҙары
«ҠЫШҠЫ КӘЙЕФ»
Ҡыш — бар донъя ап-аҡ хәтфәгә ҡапланған, яҡты, күңелдәрҙе елкендерерлек мөғжизәгә күмелгән осор. Тап шундай йөрәктәр ашҡынып, хистәр даръяһы урғылып ташҡан миҙгелдә Х.Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармо-нияһы яратҡан тамашасылары өсөн моңло, мөғжизәле бүләк әҙерләгән - “ҠЫШҠЫ КӘЙЕФ” солянкаһын. Һеҙ яратҡан йыр-ҙарҙан, сағыу сығыштар, дәртле бейеүҙәрҙән торған концертта Нәзифә ҠАДЫРОВА, Ғәли АЛТЫНБАЕВ, Вәхит ХЫЗЫРОВ, Фәдис ҒӘНИЕВ, Әлфиә ЮЛСУРИНА, Римма АМАНГИЛДИНА, Айгөл ҺАҒЫНБАЕВ, Рөстәм ШАҺЫБАЛОВ, Лилиә ИШЕМЙӘРОВА, Хәлит ФАТЫХОВ, Азат БИКСУРИН, Эльмир ӘБҮБӘКИРОВ, Нәсимә һәм Азамат ТИМЕРОВТАР, Марсель ҠОТОЕВ, Тимур РАМАҘАНОВ, Дамира СӘЙЕТОВА, Айгөл ҒАБДУЛЛИНА, Рәмил ХАЖИЕВ, Радик ВӘЛМӨХӘМӘТОВ, Айҙар һәм Алмаз ЙОНОСОВ-ТАР, Рушан БИКТИМЕРОВ, Артур ТУҠТАҒОЛОВ, Миңзифа ИСҠУЖИНА, Әлфиә ЗАҺИ-ҘУЛЛИНА, Сәйҙә ИЛЬЯСОВА, Фларида ИРКИНА, Әлиә ИСҠУЖИНА һәм башҡа башҡорт эстрадаһының сағыу йондоҙҙары ҡатнаша.
Иң шә-әә-п, иң күңелле «ҠЫШҠЫ КӘЙЕФ» һеҙгә бүләккә, тамашасыбыҙ!
Иң моңло солянканы ҡулдан ысҡындырмағыҙ!
Рәхим итегеҙ!
Цена : 100 - 300 һум /Заказ билетов: +7(347) 250 77 42
Вернуться назад


text:
Профсоюздар федерацияһы тәүге ойошмалар һанын арттыра
Башҡортостан Республикаһы Профсоюздар федерацияһы төрлө тармаҡтарҙа профсоюз ойошмалары һанын арттырыуға булышлыҡ итә.
БР Профсоюздар федерацияһы матбуғат үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, “Сауҙа берҙәмлеге” сауҙа хеҙмәткәрҙәре профсоюзы рескомының, БР Профоюздар федерацияһының республиканың төньяҡ-көнбайыш профсоюз округындағы вәкиле Ферзинат Тимеровтың әүҙем эшләүе арҡаһында Нефтекамала “Аҡсарлаҡ” магазиндар селтәренең тәүге профсоюз ойошмаһы төҙөлдө. Үҙ хеҙмәткәрҙәренең хеҙмәт мәнфәғәттәрен яҡлаясаҡ был тәүге ойошма “Сауҙа берҙәмлеге”нә инде. Ойоштороу йыйылышында профком рәйесе итеп Луиза Мөхәмәтзакирова һайланды.


text:
Башҡортостандан һыбай хажға юлланған ирҙәр Волгоград өлкәһенә барып еткәнФото: Һарытау мосолмандарының Диниә назараты
Башҡортостандан һыбай хажға юлланған ирҙәр Волгоград өлкәһенә барып еткән
Башҡортостандан һыбай хажға юлланған ирҙәр Волгоград өлкәһенә барып еткәнФото: Һарытау мосолмандарының Диниә назараты
ӨФӨ, 2018 йыл, 19 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Башҡортостандың Кушнаренко һәм Иглин районынан һыбай хажға юлланған Марсель Әхиәретдинов менән Абдуллах Камалов әлеге ваҡытта Волгоград өлкәһенә барып еткән.
Ғибәҙәт ҡылыусылар март аҙағында Болғар ҡалаһынан (Татарстан) юлға сыҡҡан. Һарытауҙа улар ҡаланың Йәмиғ мәсетендә булған һәм урындағы мөфтөй менән аралашҡан, тип хәбәр иттеләр Һарытау мосолмандарының Диниә назаратынан.
Көнөнә сәйәхәтселәр 40-50 саҡрым юл үтә. Аттар арымаһын өсөн улар күберәк йәйәү барырға тырыша.
Юлда Рәсәй сигенә тиклем уларҙы Иглин районынан фермер Хәсән Иҙиәтуллин оҙатып бара. Хаж ҡылыусылар сәйәхәт өсөн татар тоҡомло аттарҙы ла унан алған.
Бер нисә йыл элек Исламдың бишенсе теләген ғәҙәти булмаған рәүештә үтәү идеяһы килә лә инде Марсель Әхиәретдиновҡа. Ул үҙенә иптәш һәм фекерҙәш тапҡандан һуң, ябай булмаған һынауға әҙерлек башлана. Аттар көн һайын утыҙ саҡрымдан ашыуыраҡ ара үтә. Һыбайлылар үҙҙәре лә еңел булмаған юлға әҙерләнә.
«Түҙерлек, юлыбыҙҙы артабан дауам итәбеҙ», — ти Марсель. Уға һәм Абдуллахҡа Ҡәғбәне үҙ күҙҙәре менән күреү һәм тәүге тапҡыр хаж ҡылыу өсөн биш меңгә яҡын саҡрым ара уҙырға кәрәк.
Сәйәхәтселәр исламдың изге урындарына август урталарына барып етергә ниәтләй.
http://www.bashinform.ru/news/1146324-zhiteli-bashkirii-otpravivshiesya-v-khadzh-na-loshadyakh-dobralis-do-volgogradskoy-oblasti-/


text:
- Подробности
- Просмотров: 261
РӘСҮЛЕВ Зәйнулла Х., З ә й н у л л а б и н Х ә б и б у л л аб и н Р ә с ү л [20.3. (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, 25.3.) 1833, Ырымбур губ. Троицк өйәҙе Шәрип а. (БР‑ҙың Учалы р‑ны) — 2.2.1917, Троицк ҡ.], йәмәғәт эшмәкәре, дин һәм суфыйсылыҡ әһеле, ишан, мәғрифәтсе. Нәҡшбәндиә тәриҡәте ағзаһы. Йәдитселек йүнәлеше етәкселәренең береһе. “Мөхәмәҙиә” мәҙрәсәһен тамамлағандан һуң (1858) Ырымбур губ. Верхнеурал өйәҙе Аҡҡужа а. (хәҙ. Учалы р‑ны Юлдаш а.) мәсетендә имам‑хатиб һәм мәҙрәсәлә мөҙәрис була. 1884 й. алып Троицкиҙағы 5‑се йәмиғ мәсете имам‑хатибы, бер үк ваҡытта үҙе нигеҙләгән “Рәсүлиә” мәҙрәсәһенең мөҙәрисе һәм уҡытыусыһы. 1873—81 йй. һөргөндә була. Мәғрифәтселек үҫеше һәм мәктәптәр м‑н мәҙрәсәләрҙе реформалау өсөн сығыш яһай. Бер нисә тапҡыр хажға бара. Мосолман дини тәғлимәтен һәм шәриғәтте, тибет мед. алымдарын бик яҡшы белә; әүлиә булып танылыуала. Аҡмулла м‑н таныш була. Учалы р‑ны Юлдаш урта мәктәбенә уның исеме бирелә, Р. музейы асыла; тыуған ауылында Р. һәйкәл ҡуйылған.
Х е ҙ м.: Божественные истины: избранное. Уфа, 2008.
Әҙәб.: Б а р т о л ь д В. Шейх Зайнулла Расулев //Мусульманский мир. Петроград, 1917. Вып.1; Н а с ы р о в Р. Шейх Зайнулла Расулев. Уфа, 2008.
Р.Х.Насиров
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 247
СОҠОР МӘҘӘНИӘТЕ, энеолит осоро археологик мәҙәниәте. Б.э.т. 4—3‑сө мең йыллыҡтарға ҡарай. 1901 й. В.А.Городцов тарафынан айырып күрһәтелә, ҡәбер соҡорҙарының үҙенсәлекле төҙөлөшө б‑са атала. Көнсығышта Көньяҡ Урал буйынан алып көнбайышта Днестр й. басс. тиклем дала зонаһында таралған (Ивановск, Михайловск торамалары, Герасимовка, Линёвка III, Кесе Ҡыҙыл, Съезжинск, Томар‑Үткәл, Шумаевка ҡурғанлы ҡәберлектәре һ.б.). Ырымбур өлк. һәм Башҡортостандың көньяҡ райондарында урынлашҡан С.м. ҡомартҡылары боронғо Соҡор мәҙәни‑тарихи берлегенең Волга-Урал вариантына инә. Торамалар башлыса миҙгел тораларынан ғибәрәт, һуң осорҙа таш стеналар (бейеклеге 3 м етә) һәм соҡорҙар м‑н нығытылған. Оҙонса формалы ярым ер өйҙәр йәки цоколе таштан һалынған тура мөйөшлө балсыҡ ер өҫтө ҡоролмалары торлаҡ булып хеҙмәт иткән. Саҡматаш (ҡырғыс, бысаҡ, уҡ башаҡтары), баҡыр (ҡасау, бысаҡ, арҡыры балта, беҙҙәр) әйберҙәр табылған. Ерләү ҡомартҡыларының күпселеге — ҡурғанлы (диам. 100 м, бейеклеге 6 м тиклем) ҡәберлектәр. Ҡәбер соҡорҙары ағас түшәм йәки таш плиталар м‑н ябылған, ҡәбер өйөмдәрендә күмер һәм көл табылған. Башлыса яңғыҙ ерләнгән ирҙәр ҡәбере, һирәкләп парлы (ир һәм ҡатын, ир һәм балалар) ҡәберҙәр осрай. Мәйеттәр ҡыҙыл охраға буялған, төбөнә үҫемлек ҡалдыҡтары һалынған киртләсле конструкциялы тура мөйөшлө тәрән ҡәбер соҡорҙарында бөгәрләнгән килеш уң ҡабырғаға һалып, һирәкләп ултыртҡан килеш башы м‑н көнсығышҡа йәки төньяҡ‑көнсығышҡа ҡаратып ерләнгән. Айырым баш һөйәктәрен генә ерләү осрай, кешене ҡорбан итеү (ҡара: Ҡорбан килтереү) билдәләре булған жрецтар ҡәбере табылған. Керамика ауыҙ ситтәре һырҙар, бау һәм тешле штамп эҙҙәре м‑н биҙәлгән йомортҡа формаһындағы түңәрәк төплө һауыттарҙан ғибәрәт. Ҡәберҙәрҙә таш (нуклеус, төйгөс, ҡырғыс, ватҡыстар), баҡыр (һөңгө осо һәм уҡ башағы, бысаҡ, балта, арҡыры балта, беҙ һәм биҙәүестәр), һөйәк (муйынсаҡ, булавкалы бетеү һәм сулпылар), ш. уҡ ағас (тәгәрмәстәр) әйберҙәр табылған. С.м. халҡы Баҡырүҙәктә, Ҡарғалыла, Ташҡаҙған руднигында табылған баҡырҙы файҙаланған. С.м. Урта Азиянан һәм Яҡын Көнсығыштан күсеп килгән халыҡ нигеҙендә формалашҡан, һуңынан Катакомба мәҙәниәте ҡәбиләләре йоғонтоһона дусар булған, тип фараз ителә; Е.Е.Кузьмина фекеренсә, С.м. халҡы һинд‑иран ҡәбиләләренән булған. Күсмә малсылыҡ, металл эшкәртеү хужалыҡтың төп тармаҡтары һаналған. С.м. ҡәбиләләре Полтавка һәм Бура мәҙәниәттәре формалашыуҙың төп компоненттарын тәшкил иткән. С.м. өйрәнеүселәр: С.В.Богданов, И.Б.Васильев, Н.Я.Мерперт, Н.Л.Моргунова һ.б.
Әҙәб.: М е р п е р т Н.Я. Древнейшие скотоводы Волжско‑Уральского междуречья. М., 1974; М о р г у н о в а Н.Л., К р а в ц о в А.Ю. Памятники древнеямной культуры на Илеке. Екатеринбург, 1994; Б о г д а н о в С.В. Эпоха меди степного Приуралья. Екатеринбург, 2004.
Ю.А.Морозов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов Баҡалы һәм күрше райондарҙың ауыл биләмәләре башлыҡтары менән осрашты
Фото:
6 октябрҙә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов эш сәфәре барышында Баҡалы ауылында Баҡалы һәм күрше райондарҙың ауыл биләмәләре башлыҡтары менән осрашты.
Республика башлығы бындай осрашыуҙарҙың уның өсөн бик мөһим һәм кәрәк булыуын билдәләне.
— Беҙ — төрлө кимәлдәге етәкселәр, һәм был эште беҙ шәхси мәнфәғәтебеҙҙән сығып, үҙебеҙ өсөн түгел, халыҡҡа йәшәүе еңелерәк булһын өсөн башҡарабыҙ, — тине Рөстәм Хәмитов. — Табыш һәм ресурстарҙы бүлеү, төҙөлөш, белем биреү, һаулыҡ һаҡлау һәм башҡаһы йәһәтенән процестар дөрөҫ ойошторолһон өсөн эшләйбеҙ. Әлбиттә, табыш, матди яҡтан етешлек, шәхси хужалыҡты алып барыу, техника, көнкүреш техникаһы, автомобилдәр менән тәьмин ителеү яғынан халҡыбыҙ беҙ теләгәнсә үк һәйбәт йәшәмәй. Шулай ҙа элек булғанға ҡарағанда барыбер яҡшыраҡ. Бында, һис шикһеҙ, алға барабыҙ, тип әйтергә мөмкин. Һәм беҙҙең ярайһы уңышлы үҫешеүебеҙгә бер шик тә юҡ.
Президент ауыл хакимиәтенең халыҡҡа иң яҡын власть кимәле, халыҡ ихтыяждарына иң яҡын власть структураһы булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алды. Республика башлығына кешеләрҙең нимә менән ҡыҙыҡһыныуын, ниндәй мәсьәләләрен хәл итергә кәрәклеген, дөйөм алғанда власть тотороҡло, ышаныслы һәм бер үк ваҡытта халыҡ араһында абруйлы булһын өсөн нимәләр эшләргә кәрәк булыуын белеү мөһим. Власть иҙергә, көс ҡулланырға тейеш түгел, тип иҫәпләй Президент. Уның фекеренсә, халыҡ власть структураларының үҙ мәнфәғәтендә түгел, ә йәмғиәт өсөн эшләгәнен аңлаһын өсөн, улар менән аңлашырға, мотлаҡ уртаҡ тел табырға кәрәк.
— Беҙҙең республика – үҫешкән сәнәғәте, үҫешкән ауыл хужалығы булған көслө, ҡеүәтле төбәк, беҙ күп күрһәткестәр буйынса Рәсәй Федерацияһында алдынғыларҙың береһе булып ҡалабыҙ, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. — Тотороҡло үҫеш күҙлегенән ҡарағанда, беҙгә бер нәмә лә ҡамасауламай. Һәм беҙ шулай үҫешәсәкбеҙ ҙә. Әлбиттә, бөгөн Рәсәй иҡтисады донъя иҡтисады менән бер ритмда эшләй, әгәр унда нимәлер була икән, был беҙгә лә ҡағылмай үтмәй. Һуңғы көрсөктән күренеүенсә, ҡайһы ваҡыт ул бик ныҡ тәьҫир итә. Әгәр донъя күләмендәге катаклизмдар булмаһа, беҙ ғәҙәттәгесә, тыныс үҫешәсәкбеҙ.
Республика башлығы республика власынан һәм Президент булараҡ үҙенән ауыл халҡына ниндәй ярҙам күрһәтелеүен телгә алды.
— Һуңғы йылдарҙа тәүге тапҡыр ауыл халҡына ярҙамды дөрөҫ ойоштора алғанбыҙҙыр, моғайын, һәм был ярҙамды беҙ ауыл хужалығы эштәренең һәр этабында күрһәттек, — тине Рөстәм Хәмитов. — Яҙғы баҫыу эштәре башланғас та, ауыл эшсәндәренә яғыулыҡ хаҡын субсидиялай, йәғни кәметә алдыҡ. Был ҡыйбатҡа төшә, шулай булыуға ҡарамаҫтан, беҙ был ресурстарҙы табабыҙ. Һәм, әйтергә кәрәк, ауыл хеҙмәтсәндәренә был ныҡ ярҙам итте. Быйыл ике меңдән ашыу техника берәмеге һатып алынды, сөнки техника хаҡын 40 процентҡа арзанайттыҡ. Техника һаман етмәй. Быйылғы ураҡ республикаға ысынбарлыҡта тағы мең, иң яҡшыһы мең ярым комбайн кәрәк булыуын күрһәтте. Йәнә төрлө етештереүсәнлектәге шул сама тракторҙар кәрәк. Сәсеү комплекстары, картуф, сөгөлдөр йыйыу машиналары лә кәрәк. Хәҙерге техниканың ҡеүәтлерәк, заманса булыуы аңлашыла, әммә совет заманы менән сағыштырғанда, техника хәҙер өс тапҡырға аҙыраҡ. Беҙ һөткә хаҡтарҙы субсидиялай алдыҡ. Һөт хаҡы тейешле күләмдә булһын өсөн, ауыл хужалыҡтарына тәүҙә бер һум, һуңынан тағы 80 тин өҫтәп түләнек. Ашламалар буйынса ла эшләнек, уның хаҡы ла арзанайтылды. Былар барыһы ла ауыл хужалығы үҙен көслө, перспективалы итеп хис итһен өсөн эшләнә, һәм был эште дауам итәсәкбеҙ.
Президент билдәләүенсә, ауыл хужалығынан тыш республика етәкселеген инфраструктура мәсьәләләре – юлдар, газ, электр энергияһы, һыу ҙа борсой. Ошондай мәсьәләләр менән дә шөғөлләнергә тура килә. Мәҫәлән, быйыл юл фонды 8 миллиард һум самаһы тәшкил итәсәк, ә киләһе йылда 10 миллиард һум самаһы аҡса яңы юлдар төҙөлөшөнә һәм иҫкеләрен ремонтлауға йүнәлтеләсәк.
Айырыуса мөһим, киҫкен мәсьәлә — эш урындары. Был проблеманы анализлап, республика башлығы, әгәр Өфө тирәләй генә булмаһа, ҙур заводтар төҙөлөүе икеле, тип билдәләне. Ауыл хужалығы үҫешкән райондар яңы производстволар талап итә. Ҙур булмаған, әммә етерлек күләмдә; кешеләр эш урыны тапһын, эшләһен һәм хеҙмәт хаҡы алһын өсөн. Бар өмөт ауыл хужалығы производствоһына.
— Бөгөн ауыл 100 миллиард һумлыҡ продукция етештерә. Әгәр тулайым күләмдә һанаһаҡ, уның 60 проценты — ит, 20-25 проценты — һөт. Беҙгә, һис шикһеҙ, ит һәм һөттән әҙер продукция етештереүгә сығырға кәрәк, — тигән бурыс ҡуйҙы Рөстәм Хәмитов. — Үҙебеҙҙең производстволарыбыҙ булырға тейеш. Ләкин шуның менән бергә халыҡҡа һайлау мөмкинлеге лә кәрәк. Мәҫәлән, яңы сорт барлыҡҡа килһә, халыҡ уға ориентирлана башлай. Был һайлауҙы үҙебеҙгә, үҙебеҙҙең предприятиеларыбыҙ иҫәбенә булдырырға кәрәк. Кешеләргә һайлау хоҡуғы бирергә, бының өсөн ошо предприятиеларҙы төҙөргә кәрәк. Бөгөн был эш алып барыла. Бөтә республикала ҙур булмаған эшкәртеү производстволары төҙөлә. Һәм беҙ бындай эшмәкәрлекте хуплайбыҙ. Юлдар төҙөлөшөндә, электр энергияһы, һыу үткәреүҙә ярҙам буласаҡ. Йәғни ауыл хужалығы производствоһын, әҙер продукция етештереүҙе үҫтерәсәкбеҙ. Беҙҙең халыҡҡа эш кәрәк! Был – төп тезис. Әгәр эш булһа – барыһы ла буласаҡ. Эш булдырыу өсөн барыһын да эшләргә кәрәк. Район башлыҡтары ла ошоно маҡсат итеп алған.
Сәнәғәт производствоһына туҡталып, Президент быйыл республиканың яҡшы барыуын билдәләне:
— Сәнәғәт производствоһы күләме уҙған йыл менән сағыштырғанда 10 процентҡа үҫте. Тауар, эш, хеҙмәттәр күләме бер миллиард һумға яҡынлашты һәм былтырғы күрһәткестәрҙән 22 процентҡа артып китте. Башҡортостан Республикаһы –табышлы эшләгән предприятиелар өлөшө буйынса илдә беренсе. Республика предприятиеларының 80 проценты тиерлек табышлылар иҫәбендә. Рәсәйҙә был күрһәткес – 60% самаһы.
Республика башлығы йәнә торлаҡ төҙөлөшө күләмдәре, уҡытыусылар һәм медиктарға эш хаҡын күтәреүҙәре, ауыл эшсәндәренең 3 миллион тонна иген йыйып алыуы, республика төбәктәрен үҫтереү буйынса ҙур программалар ҡабул ителеүе, эшҡыуарлыҡты үҫтереү, үҙебеҙҙә етештерелгән аҙыҡ-түлекте һатыу һәм башҡалар тураһында һөйләне.
Рөстәм Хәмитов инвесторҙар эҙләү проблемаһына ла иғтибар йүнәлтте.
— Беҙ уларҙан заводтар төҙөүен йәки ауыл хужалығына средстволар йүнәлтеүен көтәбеҙ. Инвесторҙар эҙләү – бик ауыр шөғөл, сөнки был кешеләр үтә һаҡ эш итә. Улар бит үҙ аҡсаларын һала. Улар беҙгә килһен, аҡса һалһын, ҙур заводтар, урта предприятиелар төҙөһөн, ауыл хужалығына ла барһын өсөн, беҙ уларға уңайлы, һәйбәт шарттар тыуҙырырға тейешбеҙ. Кешене ҡурҡытырға ярамай, улар аҡса менән килә бит. Ҡайҙа аҡса — унда яңы объекттар төҙөлә, яңы эш урындары, өҫтәмә табыш та унда. Был заводтарҙы инвестор үҙе менән алып китмәйәсәк. Шулай булғас, уларға ярҙам итергә кәрәк. Ғәрәп илдәре менән бәйләнеш булдырыла. Ноябрҙә Сауд Ғәрәбстанында Башҡортостан Республикаһының ҙур презентацияһы үткәреләсәк. Немецтар беҙҙең менән ярайһы әүҙем ҡыҙыҡһына, йәнә япон эшҡыуарҙары ла килеп ҡайтты. Улар ҙа үҙҙәренә презентацияға саҡыра. Голландия беҙҙә бер нисә производствоһын, шул иҫәптән сөгөлдөр йыйыу комбайндарын эшләү һәм йыйыуҙы урынлаштырырға теләй.
Рөстәм Хәмитов быйыл халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙең яҡшырыуын, экспорттың артыуын, власть структураларының халыҡҡа ярҙам итеүгә йүнәлеш алыуын билдәләне.
Уның әйтеүенсә, былтыр ололар өсөн социаль туризм идеяһы тәҡдим ителгән. Берәү ҙә ышанмаһа ла, Башҡортостан был эште башлаған. Әле республиканың 3 мең кешеһе Ҡаҙан, Мәскәү һәм хатта сит илдәрҙә булып ҡайтҡан. Был артыҡ ҡиммәткә төшмәй, яртыһын республика үҙ өҫтөнә ала, яртыһын пенсионер үҙе ҡаплай. Быйыл 300 кеше Төркиәгә юлланасаҡ. Яңыраҡ ҡына Италиянан саҡырыу килгән. Сөнки ноябрь-декабрь ял итеү миҙгеле түгел, шуға ла был осорҙа унда барыу арзанға төшә.
Рөстәм Хәмитов хакимиәт башлыҡтарына мөрәжәғәт итеп, уларҙы ла кешеләр менән ошондай осрашыуҙар үткәрергә, уларға яҡыныраҡ булырға саҡырҙы. Төбәк башлығының әйтеүенсә, быйыл Башҡортостандың өҫтәмә килемдәре бар, республиканың адреслы инвестиция программаһына 2 миллиард һум өҫтәргә мөмкинлеге буласаҡ. Тағы бер миллиард — юл төҙөлөшөнә, йәнә 500 миллион самаһы ҡышҡылыҡҡа әҙерләнеү өсөн ауыл хужалығы ихтыяждарына бүленәсәк. Бәләкәй ҡалаларҙағы ихаталар һәм урамдарҙы төҙөкләндереүгә тәүге тапҡыр быйыл бер нисә тиҫтә миллион һум бүленгән.
Тораҡ пункттар проблемаһын хәл итер өсөн һәр ауыл биләмәһенә 100-150 меңешәр һум бүлеү тураһындағы ҡарар ҙа әҙерләнә.
— Ҙур аҡса түгел, әлбиттә, шулай ҙа бөтә республика буйынса 100-120 миллион һум йыйыла, әммә был беренсе аҙым, бындай аҡса бер ҡасан да булмаған, — тип билдәләне Президент. — Ҡоймаларҙы тәртипкә килтереү, бәлки, һуҡмаҡтар һалыу өсөн урындарҙа ниндәйҙер ресурстар булһын өсөн аңлы рәүештә ошо аҙымға барабыҙ. Республика власының, Президент булараҡ минең, аҡса эшләп, уны аҡса һауытына һалып барыу бурысы юҡ. Бер генә маҡсат – был аҡсаны халыҡҡа еткереү. Бына һеҙ — түбәнге власть, тимәк, туранан-тура кешеләргә эшләйәсәк аҡса һеҙгә барып етергә тейеш.


text:
Фото:
Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры профсоюз хәрәкәте активистарын тәбрикләне
Фото:
Кисә Башҡорт дәүләт филармонияһында Башҡортостан Республикаһының Бойондороҡһоҙ профсоюздар федерацияһы Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнә ҡарата концерт үткәрҙе. Байрамда Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры Азамат Илембәтов та ҡатнашты.
– Республиканың мәғариф, һаулыҡ һаҡлау өлкәләрендә, социаль хеҙмәттәр органдарында эшләүсе кешеләрҙең дүрттән өс өлөшө — ҡатын-ҡыҙҙар, — тине Азамат Илембәтов. — Әммә бында эш һанда ғына түгел, ә улар башҡарған эштең сифатында. Тырышлыҡ, иғтибарлыҡ, сабырлыҡ талап ителгән эште ҡатын-ҡыҙҙар ғына башҡара ала.
Премьер бөгөнгө йәмғиәттә ҡатын-ҡыҙ ролен баһалауҙа яңы тенденцияларҙы ла һыҙыҡ өҫтөнә алды: «Гүзәл зат үҙенең ғаилә усағын һаҡлаусы, яратҡан әсә, ҡатын ролдәрен лайыҡлы үтәһен өсөн дәүләт быға күберәк иғтибар бүлә башланы».
Премьер-министр республикала йәшәүсе барлыҡ ҡатын-ҡыҙҙарҙы байрам менән ҡотланы һәм профсоюз хәрәкәте активистарына Башҡортостан Хөкүмәте грамоталарын тапшырҙы.


text:
«Башҡорт энциклопедияһы»ның яңы томы донъя күрҙе
ӨФӨ, 2016 йыл, 2 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
«Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексында башҡорт телендә шул уҡ исемдәге энциклопедияның («Башҡорт энциклопедияһы») дүртенсе томы баҫылып сыҡты. Был китап — бай мәғлүмәтле үҙенсәлекле баҫма.
Нәшриәттең сайтында хәбәр ителеүенсә, энциклопедияла республиканың үткәне һәм бөгөнгөһө, тәбиғәте, иҡтисады, фәне, мәғарифы һәм мәҙәниәте, уның административ-территориаль ҡоролошо хаҡында мәғлүмәттәр тупланған. Томда 2100-ҙән ашыу, шул иҫәптән 748-гә яҡын биографик мәҡәлә урын алған. 2010 йылға мәғлүмәттәр бирелгән. Шулай уҡ баҫмала 460-тан ашыу һүрәт һәм карта бар.
Китап рус телендәге «Башҡорт энциклопедияһы» мәҡәләләре нигеҙендә әҙерләнгән.


text:
Индуизм
Индуи́зм — Һинд диндәренең иң таралғаны, йыш ҡына дини традицияларҙың йыйылмаһы[1] һәм Һиндостан субконтинентында барлыҡҡа килгән фәлсәфә мәктәбе тип атайҙар. Санскриттә индуизмдың тарихи исеме — сана́тана-дха́рма (санскр. सनातन धर्म, sanātana dharma IAST), «мәңгелек дин», «мәңгелек юл» йәки «мәңгелек ҡанун» тигәнде аңлата[2].
Большая советская энциклопедия биргән мәғлүмәт буйынса «Һиндостан Конституцияһы» буддизм, джайнизм һәм сикхизм индуизмдың өлөштәре булып тора тип иҫәпләй, әммә фәнни әҙәбиәттә уларҙы айырым дин тип иҫәпләйҙәр [3].
Индуизм тамарҙары менән Ведий цивилизацияһына барып тоташа [4], шуға күрә боронғо дин тип иҫәпләйҙәр [5][6][7][8]. Ибраһими диндәрҙән айырмалы буларҡ, индуизмды нигеҙләүсе, дөйөм табыныу системаһы һәм дөйөм доктрина юҡ [9].
Индуизм монотеизм, политеизм, панентеизм, пантеизм, монизм һәм хатта атеизмға нигеҙләнгән төрлө дини традициялар, фәлсәфәүи системалар һәм дини ҡараштарҙы берләштерә. Дхарма, карма, сансара, мокша һәм йога индуизмдың ғәҙәттәге күренештәре булып тора[10].
Индуизмда бик күп изге яҙмалар бар, улар ике категорияға бүленә: шрути һәм смрити. Веды, Упанишады, Пураны, «Рамаяна», «Махабхарата», «Бхагавад-гита» һәм Агамы индуизмдың иң мөһим дини яҙмалары.
Индуизм — христианлыҡ һәм исламдан һуң ышаныусылар һаны буйынса сөнсө дин булып тора. Индуизм диненә 1 млрд кеше ышана, уларҙың 950 млн Һиндостан һәм Непалда йәшәй[11]. Индуизмға ышанған башҡа кешәләр Бангладеш, Шри-Ланка, Пакистан, [Индонезия]], Малайзия, Сингапур, Маврикий, Фиджи, Суринам, Гайана, Тринидад и Тобаго, Бөйөк Британия, Канада һәм АҠШта йәшәй.
XX быуаттың икенсе яртыһында индуизм Һиндостандың милли сиктәре аша бөтә донъяға тарала. Карма, йога һәм вегетарианлыҡ идеялары киң тарала һәм ғәҙәти күренешкә әйләнә.
Индуизмдың ҡайһы бер ҡараштары һәм ғәмәлдәре тәнҡитләнә. Иң күп ғәйепләнгәндәре – тол ҡалаған ҡатындарҙың үҙ-үҙҙәрен яндырыу ритуалы Сати, шәхесте ниндәй кастала булыуына ҡарап дискриминациялаған Варны ғәмәле.
Этимология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Индуизм» термины санскрит телендә фарси вариантындағы Синдху (Һинд) йылғаһы исеменән килеп сыҡҡаан[12][13]. Фарси телендә Һинд йылғаһы аръяғында йәшәүселәрҙе шулай атағандар. Ғәрәп телендә «аль-хинд» термины хәҙерге замандала Һиндостанда йәшәүселәрҙе аңлата. [14].
XVIII быуат аҙағында инглиздар Һиндостандың төньяҡ-көнбайышында йәшәүселәрҙе «индустар» тип атаған. Һуңынан «индус» тип Һиндостанда йәшәүсе мосолман, джайн, сикх йәки христиан булмаған кешене атайҙар. Был термин менән киң дини ҡараш спектры һәм дини ғәмәлдәр атала башлай. Индуизм термины 1930 йылда «Hindu» һүҙенә «изм» суффиксы ҡушҡас барлыҡҡа килә. Был һүҙ брахмандарҙың варны дини мәҙәниәтен аңлатыу өсөн ҡулланыла. Һуңынан һиндлылар был төшөнсәне бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш ваҡытында ҡабул итеп алалар.
Индус термины XIX быуатта ғына барлыҡҡа килһә лә, был һүҙ XVI — XVIII быуаттарҙағы Бенгали текстарында осрай. Гаудия-вайшнавизм текстарында «индус» термины «драхма» термины менән бергә ҡулланылған. «Индустар драхмаһы» тигән төшөнсә индустарҙың дини ғәмәлен башҡа диндәрҙән айырыу өсөн ҡулланыла.
Дини ышаныуҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Индуизм өсөн, үҙәк урында алып торған, дөйөм төп йүнәлеште билдәләп булмай, шулай ҙа бөтә индуизм өсөн типик ғәмәлдәрҙе билдәләп үтеп була.
- Дхарма — әхлаки һәм этик бурыс.
- Сансара — тыуым һүм үлем әйләнеше, үлгәндән һуң йендең икенсе кешегә йәки хайуанға күсеүе (реинкарнация).
- Карма — яңынан тыуыу тәртибе йәшәгән ваҡытта ҡылған эштәр һәм уларҙын һөҙөмтәләре буйынса билдәләнә.
- Мокша — тыуыу һәм үлем әйленешенән (сансара) ҡотолоу.
- Йога төрлө йүнәлештәрҙә.
Ожмах һәм тамуҡ төшөнсәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Индуизмда ожмах һәм тамуҡ төшөнсәләре Пуран әҙәбиәтендә һүрәтленә. Унда иҫәбе-хисабы булмаған ожмах һәм тамуҡ локаһы (планетаһы) булыуы һүрәтләнгән, үлгән кешеләрҙе ҡылған эштәре изге йәки гонаһлы булыуына ҡарап баһалау йәки яза биреү көтә. Тамуҡҡа эләккән йәнде пинда (ҡорбанға килтерелгән һыу һәм аҙыҡ) ярҙамында кире саҡырып алып була. Был йоланы балалары һәм ейәндәре башҡарырға тейеш. Ожмах һәм тамуҡ планетаһында бер ни тиклем ваҡыт булғас, йән төлө материаль элементтар аша (Ер, һыу, һауа, ут, эфир) үтә һәм 8 400 000 кәүҙәнең береһе булып яңынан тыуырға мөмкинлек ала[15].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Flood 2003, pp. 1–17.
- ↑ Джон Боукер. «Полный Оксфордский словарь мировых религий». — Oxford University Press, 2000; Происхождение термина уходит к реформаторским движениям в индуизме девятнадцатого столетия (Д. Завос, «В защиту индуистской традиции: санатана-дхарма как символ ортодоксальности в колониальной Индии», Religion (Academic Press), Volume 31, Number 2, April 2001, стр. 109—123; см. также R. D. Baird, "Свами Бхактиведанта и встреча с религиями, Современные индийские ответы религиозному плюрализму, в редакции Харольда Коварда, State University of New York Press, 1987).
- ↑ Индуизм // БСЭ
- ↑ Kenoyer 1998, pp. 180–183
- ↑ Merriam-Webster's Collegiate Encyclopedia — Merriam-Webster, 2000. — P. 751.
- ↑ Laderman, Gary Religion and American Cultures: An Encyclopedia of Traditions, Diversity, and Popular Expressions — Santa Barbara, Calif: ABC-CLIO, 2003. — P. 119. — ISBN 1-57607-238-X.
- ↑ Turner, Jeffrey S. Encyclopedia of relationships across the lifespan — Westport, Conn: Greenwood Press, 1996. — P. 359. — ISBN 0-313-29576-X.
- ↑ Klostermaier 1994, p. 1
- ↑ Klostermaier 2000, p. 6
- ↑ Weightman 1998, pp. 262–263
- ↑ Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents. Adherents.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 август 2011. 10 июль 2007 тикшерелгән.
- ↑ В «Ригведе» земля индо-ариев называется Сапта-синдху (земля семиречья на северо-западе Южной Азии), что соответствует Хапта-хенду в Авесте — священном писании зороастризма. Vendidad or Videvdad: Fargard 1.18
- ↑ Lipner 1998, pp. 7–8
- ↑ См. правила произнесения звуков в индоевропейских языках за объяснением перехода от «синдху» к «хинду» и «индус».
- ↑ Rosen 1997


text:
Көнүҙәк мәҡәлә.
Ураҙа — мосолмандар өсөн фарыз булған биш ғәмәлдең өсөнсөһө. Рамаҙан айында ай дауамында дауам итә. Фарыз ураҙанан тыш, байрам көндәрҙән башҡа ваҡытта ла сөннәт ураҙа тоторға мөмкин.дауамы…
Һайланған мәҡәлә
Иммануи́л Кант — философ, немец классик Мәғрифәтлек дәүере һәм Романтизм осоро) философияһына нигеҙ һалыусы.
1724 йылда Кёнигсбергта (Пруссия) эйәр эшләүсе ғаиләһендә тыуған. Исеме изге Иммануил хөрмәтенә бирелгән. Теология докторы Франц Альберт Шульц ҡурсылығында һәләтле баланы «Фридрихс-Коллегиум» тигән абруйлы гимназияға урынлаштыралар, 1740 йылда Кёнигсберг университетына уҡырға инә. Атаһы үлеү сәбәпле уҡыуын тамамлай алмай, 10 йыл өйҙәргә йөрөп балалар уҡыта. Тап шул осорҙа 1747—1755 йылдар үҙенең космогоник гипотезаһын баҫтырып сығара, ул Ҡояш системаһы башланғыс томанлыҡтан барлыҡҡа килгән тип иҫәпләй. Был фекер әлегәсә йәшәп килә.
Дәрестәр биреү менән шөғөлләнә, һуңыраҡ Кенигсберг университетында приват-доцент, 1770 йылдан профессор була. И. Канттың фәлсәфи эшсәнлеген ике дәүергә бүлеп ҡарайҙар. Беренсеһе — тәнҡитсел дәүергә тиклем (70-се йылдар башына тиклем), икенсеһе — тәнҡитсел дәүер йылдары. Кант үҙ ижадының беренсе дәүерен тәбиғәт фәндәрен һәм тәбиғәт фәлсәфәһен ижад итеүгә бағышлай. Уның был өлкәләге хеҙмәттәрендә тәбиғәттәге үҙгәреш процесстары мәсьәләһе ҡуйыла.
1755 йылда Кант диссертация яҡлап, докторлыҡ дәрәжәһенә эйә була, ниһайәт, университетта уҡытырға мөмкинлек ала. 40 йыл буйы үҙен ошо эшкә бағышлай. Ете йыллыҡ һуғыш ваҡытында 1758—1762 год Кёнигсберг Рәсәй хөкүмәте юрисдикцияһында була, был философтың хаттарында ла сағылыш таба. 1758 йылда императрица Елизавета Петровнаға ординар профессор вазифаһын һорап хат яҙа.
1770 йылдан Канттың ижадын «тәнҡитселек осоро» тип һанайҙар. 46 йәшендә Кёнигсберг университетының логика һәм метафизика профессоры итеп тәғәйенләнә, 1797 йылға тиклем бик киң даирәне — философик, математик, физик дисциплиналарҙы уҡыта.↪ дауамы…
Яҡшы мәҡәлә
Урта урал һөйләше — башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты һөйләштәренең береһе.
Урта урал һөйләше Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы (Аҡа, Аҡабаш, Абдулла, Борғатъя, Бәләкәй Аҡа, Оло Аҡа, Оло Ҡыҙылбай, Тәкәуыл, Әжекәй ауылдары), Свердловск өлкәһенең Красноуфимск (Аҡҡул, Бишкәү, Боғалыштөҙ, Бәйәктөҙ, Ҡуян, Озерки-Табанлыкүл, Оло Төрөш, Рахманғол, Урта Боғалыш, Үрге Боғалыш, Һыҙғы-Сыҫҡы, Яңы Боғалыш ауылдары), Түбәнге Һырға (Аҡбаш, Араҡай, Бәхмәт, Ишем, Өфө-Шигер, Үрге Бәйәк, Үрмәкәй, Шәкүр (Өпәй) ауылдары), Әртә (Биккенә-Иҫке Биткенә, Әжеғол, Әртә-Шигер ауылдары) һәм Әшит (Ғәйнә ауылы) райондары, Силәбе өлкәһенең Наҙы-Петровск районы (Арыҫлан ауылы) биләмәләрендә таралған. Был төбәктә башҡорттарҙың башлыса өпәй, йәнә һыҙғы, ҡошсо, ғәйнә, терһәк ырыуы вәкилдәренең һәм типтәрҙәрҙең бер өлөшө йәшәй↪ д а у а м ы…
Аҙна рәсеме
20 май юбилярҙары
- Вәлиев Ниғмәтулла Нурғәли улы (20.05.1928—1991), ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Саҡмағош районы Карл Маркс исемендәге колхоздың элекке бригадиры, Ленин ордены кавалеры.
- Собханҡолова Рида Таһир ҡыҙы (20.05.1958), иҡтисадсы, дәүләт эшмәкәре. 2013 йылдан Башҡортостан Республикаһының финанс министры. Башҡортостандың атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2012). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы Яңы Таулар ауылынан.
- Ғарифуллин Рөстәм Рәфис улы (20.05.1978—24.02.2015), Рәсәйҙең саңғысы-паралимпиясыһы. Туриндағы Паралимпия уйындарының биатлон буйынса ике тапҡыр чемпионы (2006), саңғы эстафетаһы буйынса көмөш призеры (2006) һәм биатлон буйынса дөйөм зачетта донъя кубогын яулаусы (2006), саңғы ярыштары буйынса эстафетала донъя чемпионы (2005). Рәсәйҙең Дуҫлыҡ (2008) һәм Башҡортостандың Салауат Юлаев (2006) ордендары кавалеры.
Ҡыҙыҡ мәғлүмәт
- Көньяҡ Уралда урынлашҡан Ҡараташ тауы (рус.) — донъяла иң боронғо тауҙарҙың береһе, уның тау тоҡомдары 4,2 миллиард йыл элек барлыҡҡа килгән.
- XII быуат ғәрәп географы Иҙриси хәбәр итеүенсә, болғар ҡәбиләләре йыш ҡына башҡорттарҙың Ҡараҡыя, Ҡазира (Ҡастра, Ҡастр) һәм Мазира (Масра, Мастр) ҡалаларына һөжүм иткәндәр.
- Шота Руставелиның «Юлбарыҫ тиреһе ябынған баһадир» поэмаһы Грузия батшабикәһе Тамараны данлауға йүнәлтелгән.
- 13 йыл хакимлыҡ итеү дәүерендә бер туҡтауһыҙ тиерлек алып барған һуғыштарҙа Ғосман солтаны Баязит I бер генә тапҡыр еңелә һәм был еңелеү уның өсөн фажиғәле тамамлана — 1402 йылда Анкара алышында Аҡһаҡ Тимер ғосман ғәскәрен тар-мар итә һәм солтанды әсирлеккә ала.
- Бынан йөҙ йыл элек 1918 йылдың 15—17 майында Ҡостанай ҡалаһында башҡорт (Башҡортостан автономияһы) һәм ҡаҙаҡ (Алаш автономияһы) милли-азатлыҡ хәрәкәттәре вәкилдәренең кәңәшмәһе үтә, бында берҙәм контрреволюцион көрәште ойоштороу мәсьәләләре ҡарала.
- Бер батальонды һәм ике рота дошманды юҡ иткән башҡорт снайперына Советтар Союзы Геройы исеме бирелмәй ҡала һәм уға хәҙерге ваҡытта һәйкәлдә ҡуйылмаған.
- Икенсе донъя һуғышы осоронда партизан отрядын ойошторған македон ҡыҙына милли герой исеме бирелә.
- Ҡөрьәндә һөҙһөт ҡоштар батшаһы булараҡ телгә алына, уға ҡурайҙа башҡарылған башҡорт халыҡ көйө арналған.
- Әлеге ваҡытта Википедияла Башҡортостан Республикаһы тураһында 110 телдә мәҡәлә бар. 2017 йылда уларҙы 950 913 мәртәбә уҡығандар (шул иҫәптән рус телендә — 554 498, инглиз телендә — 143 641, немец телендә — 39 899, төрөк телендә — 17 826, поляк телендә — 13 995, япон телендә — 12 671, итальян телендә — 10 383, ғәрәп телендә — 7 080, фарсы телендә — 6 458, мадьяр телендә — 6 116, башҡорт телендә — 3 734, татар телендә — 1 407).


text:
Башҡортостандың рәсми делегацияһы Ҡытай Халыҡ Республикаһына юлланды
ӨФӨ, 2015 йыл, 15 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалиә Вәлиева/.
Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы илдәре менән хеҙмәттәшлекте үҫтереү сиктәрендә 15 сентябрҙән 26-на тиклем Башҡортостан делегацияһының Ҡытай Халыҡ Республикаһына рәсми сәфәре ойошторола, тип хәбәр иттеләр «Өфө-2015» ШОС БРИКС офис-төркөмө» коммерцияға ҡарамаған автономлы ойошмаһының матбуғат хеҙмәте һәм киң коммуникациялар департаментында.
Делегация составына Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Дмитрий Шаронов етәкселегендәге республика Хөкүмәте ағзалары, Сауҙа-сәнәғәт палатаһы, Үҫеш корпорацияһы, «Өфө-2015» ШОС БРИКС офис-төркөмө, Башҡортостан предприятиелары вәкилдәре инә.
Сәфәр барышында Хубэй, Сычуань, Ляонин провинцияларында, шулай уҡ Пекин ҡалаһында Башҡортостандың инвестиция һәм сәнәғәт ҡеүәте презентацияларын һәм «ШОС һәм БРИКС илдәре төбәктәренең бәләкәй эшҡыуарлығы» исемле беренсе форум үткәреү күҙаллана. Эш программаһында провинцияларҙың халыҡ хөкүмәттәре етәкселеге һәм эшлекле даирә вәкилдәре менән осрашыуҙар ҡаралған.
Башҡортостан делегацияһының рәсми визиты Евразия иҡтисади форумында һәм Сиань ҡалаһында ШОС илдәре тауарҙары күргәҙмәһендә ҡатнашыу менән тамамланасаҡ. Рәсәй экспозицияһы сиктәрендә ойошторолған Башҡортостан майҙансығында инвестиция, иҡтисади, сәнәғәт ҡеүәте күрһәтеләсәк.
«Башҡортостан менән Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы илдәре араһында төбәк-ара сәйәси һәм эшлекле бәйләнештәрҙе үҫтереү — республика Хөкүмәте эшенең мөһим йүнәлештәренең береһе. Ҡытай Халыҡ Республикаһына сәфәребеҙ барышында провинцияларҙың халыҡ хөкүмәттәре һәм ҙур бизнес вәкилдәре менән һөйләшеүҙәр алып барасаҡбыҙ», — тине Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Дмитрий Шаронов.


text:
Физик берәмектәр 1 декабрҙән дә һуңға ҡалмайынса мөлкәт һалымын түләргә тейеш
ӨФӨ, 2016 йыл, 17 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Сергей Захаров/.
Федераль һалым хеҙмәтенең Башҡортостан буйынса идаралығы 2015 йыл өсөн мөлкәт һалымын (транспорт, ер, милеккә һалым) түләү ваҡыты тураһында иҫкәртә. Ҡануниәткә ярашлы физик берәмектәр ағымдағы йылдың 1 декабренә тиклем дәүләт менән иҫәпләшергә тейеш.
Әлеге ваҡытта һалым түләүгә белдереү ҡағыҙҙары ебәрелә. «Физик берәмектәр өсөн һалым түләүсенең шәхси кабинеты» сервисына инеү хоҡуғы булған граждандар документтарҙы электрон төрҙә ала.
1 ноябргә тиклем милек, ер һәм транспорт һалымы суммаһы тураһында бөтә мәғлүмәттәр, шулай уҡ уларҙы түләүгә белдереү ҡағыҙҙары шәхси кабинетта сағылыш табасаҡ.
Шәхси кабинетҡа инеү мөмкинлеге булмаған түләүселәргә белдереү ҡағыҙҙары «Рәсәй почтаһы» филиалдарында бирелә.
Әгәр 2016 йылдың 1 ноябренә тиклем мөлкәт һалымын түләүгә белдереү ҡағыҙы килмәһә, квитанция алыу өсөн йәшәгән йәки шәхси милек урынлашҡан урын буйынса һалым органына мөрәжәғәт итеү зарур.
Һалымдарҙы Федераль һалым хеҙмәте сайтында шәхси кабинетта йәки «Һалымыңды түлә» сервисы ярҙамында, кредит ойошмалары бүлексәләрендә һәм түләү терминалдарында, федераль почта хеҙмәте бүлексәләрендә йәки урындағы үҙидара органдарында түләргә мөмкин.


text:
- Подробности
- Просмотров: 248
МЕҢ ЗАВОДЫ, 1779 й. Өфө өйәҙе Урман-Көҙәй улусы башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә Мең й. буйында (Йүрүҙән й. ҡушылдығы) Я.Б.Твердышев (ҡара: Твердышевтар) тарафынан тимер етештереү заводы булараҡ нигеҙ һалына. Хужалары: Твердышев, Дурасовтар (1783 й. алып), Белосельский-Белозерскийҙар (1812 й., башҡа мәғлүмәттәр б‑са, 1815 й. алып), А.Н.Сухозанет (1830 й. алып). Йүрүҙән тау округына ҡараған. 1800 й. эшләй башлай. 1801 й. — 2 крица горны, 3 сүкеше, 1809 й. — 1 тимерлек һәм 4 крица горны, 3 крица сүкеше, 1840 йй. башында 2 крица горны, 3 крица сүкеше була. 1850 йй. заводта 300 крепостной крәҫтиән (ҡара: Тау сәнәғәте крәҫтиәндәре), ш. иҫ. 80 мастеровой һәм эшсе кеше, иҫәпләнгән. Уртаса етештереүсәнлек йылына 6—13 мең бот тимер тәшкил иткән. 1850 й. заводта ҡаҙаҡ һуғыу цехы һәм цемент ҡоросо етештереү өсөн ҡорос сыныҡтырыу мейесе төҙөлә. 1873 й. ябыла.
З.И.Гудкова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Силәбелә һабантуйҙа иң яҡшы көрәшсе һарыҡ менән бүләкләнә Фото: Олег Яровиков
Силәбелә һабантуйҙа иң яҡшы көрәшсе һарыҡ менән бүләкләнә
Силәбелә һабантуйҙа иң яҡшы көрәшсе һарыҡ менән бүләкләнә Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 28 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Силәбелә ҡала һабантуйына әҙерлек бара. Байрам 2 июлдә «Еңеү баҡсаһы» паркында уҙғарыла. Тантанаға Көньяҡ Уралдың баш ҡалаһында йәшәүселәр һәм ҡунаҡтар саҡырыла. Байрамды, ғәҙәттәгесә, Силәбе хакимиәте ойоштора.
Республиканың Урал федераль округындағы вәкиле Амур Хәбибуллин әйтеүенсә, Башҡортостан мәҙәниәтен һабантуйһыҙ күҙ алдына килтереп булмай. Бөгөн һабан байрамы — игенсе хеҙмәтен данлау, күңел асыу, һый-ниғмәт һәм уйын-көлкө ул.
Силәбелә лә сараның төп күрке милли көрәш буласаҡ. Һабантуй батыры һарыҡ менән бүләкләнәсәк. Ә бына ат сабышы уҙғарылмай, сөнки парк бәләкәй.
Ҡунаҡтарҙы бай программа: Силәбе өлкәһенең, Башҡортостан һәм Татарстан республикалары ижади коллективтарының ҙур концерты көтә. Парк аллеяларында тирмәләр ҡорола, унда теләгән һәр кем милли ризыҡтарҙан һәм эсемлектәрҙән ауыҙ итә ала. Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн халыҡ уйындары һәм аттракциондар ойошторола.
Спорт ярыштары программаһында — гер күтәреү, тоҡ кейеп йүгереү, арҡан тартышыу. Шулай уҡ тирҙа атырға, батутта һикерергә һәм атта, дөйәлә, пониҙа йөрөргә мөмкин, тип һөйләне Башҡортостандың Силәбе өлкәһендәге даими вәкиллегенең матбуғат секретары Михаил Хәбиров.


text:
Урындағы үҙидараны популярлаштырыуға арналған журналистар конкурсы иғлан ителде
Рәсәй муниципаль академияһы, Мәскәүҙәге Яҡташтар ойошмалары ассоциацияһы һәм «Мы Россияне» журналы үҙ районы, ҡалаһы, ҡасабаһы йәки тормошҡа ашырылған проект тураһындағы иң яҡшы мәҡәләгә конкурс иғлан итә.
Урындағы үҙидараны, уңышлы социаль проекттарҙы популярлаштырыуға, ватансылыҡ рухында тәрбиәләүгә һәм йолалар, традицияларға, урындағы йәшәү рәүешен хөрмәтләүгә йүнәлтелгән конкурс «Ҡала округы», «Муниципаль район», «Ҡала биләмәһе», «Ауыл биләмәһе», «Ҡала эсендәге муниципаль берәмек» кеүек номинациялар буйынса үткәрелә.
Конкурсҡа район, ҡала, ҡасаба йәки бығаса тормошҡа ашырылған проект тураһындағы мәҡәләләр, шулай уҡ ғорурланырлыҡ кешеләр тураһындағы яҙмалар ҡабул ителә. Мәҡәләләрҙең урындағы үҙидараның тарихын һәм уның үҫешен, милләт-ара мөнәсәбәттәрҙе үҫтереү һәм нығытыу мәсьәләләрен сағылдырыуы мөмкин. Конкурстың төп шарты – мәҡәләләрҙең үҙенсәлекле булыуы (улар бығаса баҫтырылмаған булырға тейеш).
Иң яҡшы эштәр «Мы Россияне» журналында донъя күрәсәк. Еңеүселәр наградалар һәм иҫтәлекле бүләктәр менән билдәләнәсәк.
Конкурсҡа эштәр 2012 йылдың 30 сентябренә тиклем m.rossiyane@yandex.ru электрон почтаһына ҡабул ителә. Ойоштороу комитеты менән бәйләнеш өсөн телефон — (495) 362-24-29.


text:
Республиканың баш ҡалаһы көслө ҡар яуыуға әҙер Фото: Олег Яровиков
Республиканың баш ҡалаһы көслө ҡар яуыуға әҙер
Республиканың баш ҡалаһы көслө ҡар яуыуға әҙер Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 3 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Кесаҙна, 3 мартта, синоптиктар Волга буйы федераль округында көслө ҡар яуыуын фаразлай. Елдең тиҙлеге секундына 20 метрға етеүе көтөлә. Кисә Мәскәү һәм Мәскәү өлкәһе биләмәһенән үткән ҡеүәтле циклон Башҡортостанға яҡынлаша. Бер төн эсендә Рәсәйҙең баш ҡалаһында 24 миллиметр ҡар яуған, был 2 март өсөн яңы рекорд. Һуңғы 80 йылда үтә көслө ҡар яуыуы теркәлгән.
Өфөлә юл техникаһы составы көсәйтелгән, машиналар тейешле тикшереү үткән. Хеҙмәткәрҙәргә инструктаж үткәрелгән. Баш ҡала хакимиәте сайтында билдәләнеүенсә, кәрәк булған осраҡта өҫтәмә көстәр йәлеп ителәсәк.
Күп ҡатлы йорттар ихаталарында ҡалдырылған автомобилдәр ҡарҙан таҙартыуҙың һөҙөмтәлелеген тәьмин итеү өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Өфө хакимиәте сайтында йорт эргәһендәге биләмәләрҙе таҙартыу графигы баҫыла, ихаталарҙа мәғлүмәт стендтары ҡуйыла.
Ҡала хеҙмәттәре көслө ҡар яуғанда өфөләргә алыҫ юлға сыҡмаҫҡа кәңәш итә. Водителдәргә иғтибарлы булырға, тиҙлек режимын арттырмаҫҡа кәрәк. Автомобилдәрҙе рөхсәт ителгән урындарҙа ғына ҡалдырыу зарур. Йәйәүлеләргә биналар, реклама таҡталары эргәһендә һаҡ булыу мөһим.
Ғәҙәттән тыш хәл килеп сыҡҡан осраҡта телефондан 112 номерына шылтыратырға мөмкин.


text:
Башҡортостандан депутат Сәлиә Мырҙабаева «Земство табибы» проектын дауам итеү яҡлы
Башҡортостандан депутат, Дәүләт Думаһының Һаулыҡ һаҡлау буйынса комитеты ағзаһы Сәлиә Мырҙабаева 2014 йылға һәм артабанғы йылдарға ауыл еренә эшкә барған медицина хеҙмәткәрҙәренә дәүләт ярҙамы күрһәтеүҙе дауам итеү тураһында закон проектын әҙерләү, шулай уҡ проектҡа бәләкәй ҡалаларҙы индереү башланғысын хупланы. «Земство табибы» проектын дауам итеү мәсьәләһе «Берҙәм Рәсәй» партияһы рәйесе Дмитрий Медведевтың Иркутск өлкәһенең партия активы менән осрашыуында тикшерелде.
— «Земство табибы» программаһы 2012 йылда ауыл медицинаһына һигеҙ меңгә яҡын табипты йәлеп итергә мөмкинселек бирҙе, быйыл йәнә биш меңдән ашыу табип ауыл еренә эшкә барасаҡ, — тип билдәләне Сәлиә Мырҙабаева. – Әммә тармаҡта квалификациялы кадрҙар етешмәү әле булһа иң актуаль мәсьәләләрҙең береһе булып ҡала. Шулай ҙа табиптар дефициты һуңғы йылдарҙа 40 мең кешегә тиклем кәмене, ә урта медицина персоналы дефициты 270 меңгә тиклем артты.
«Земство табибы» программаһын дауам итеү кәрәклегенә комментарий биреп, парламентарий ағымдағы йылдың 1 ғинуарынан проекттың федераль һәм республика бюджеттарынан ҡушып финанслау шарттарында тормошҡа ашырылғанын билдәләне.
— Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бөтә субъекттар ҙа әлеге проектты финанслау өсөн тигеҙ мөмкинлектәргә эйә түгел, был ҡатнашыусылар һанының кәмеүенә килтерә, — тип билдәләне депутат.
Сәлиә Мырҙабаева проектты финанслау схемаһын ҡайтанан ҡарарға һәм федераль бюджет средстволары иҫәбенә финанслау күләмдәрен арттырырға тәҡдим итте.
— Беҙ, Һаулыҡ һаҡлау буйынса комитет ағзалары, бер йыл элек «Земство табибы» проектына ауылдарҙы ғына түгел, ә бәләкәй ҡалаларҙы ла индерергә тәҡдим иткәйнек. Был идеяның «Берҙәм Рәсәй» партияһы рәйесе тарафынан хупланыуы ҡыуаныслы, — тип һүҙен йомғаҡланы Сәлиә Мырҙабаева.


text:
Республикаға илдең баш ҡалаһынан бер төркөм мәғариф хеҙмәткәрҙәре килде. Ҡунаҡтар Өфөнөң белем усаҡтарында һәм мәктәпкәсә белем биреү учреждениеларында тәжрибә тупланы.
Мәскәү мәктәптәренең директорҙары һәм уҡытыусылары Өфөнөң Мостай Кәрим исемендәге 158-се башҡорт гимназияһында булды һәм күп мәҙәниәтле даирәлә туған телдәрҙе уҡытыу системаһы менән танышты.
Был белем усағы башҡаланың иң көслө мәғариф учреждениеларының береһе. Ҡунаҡтар Мостай Кәримдең, Мәрйәм Бураҡаеваның музей-кабинеттарында, “Хәрби Дан”, драматургия музейҙарында булды, уҡыусыларҙың һүрәт төшөрөү, живопись, графика буйынса ижад емештәрен, һуңынан белем усағында өҫтәлмә белем биреү буйынса ойошторолған түңәрәктәргә йөрөүсе уҡыусыларҙың сығыштарын ҡараны.
Гимназия директоры Гөлназ Әхмәҙиева әйтеүенсә, коллектив алдында йәш быуынды лайыҡлы шәхес итеп тәрбиәләү бурысы тора. Йәғни, белем биреүҙән тыш уҡыусыларҙың ижади һәләттәрен үҫтереүгә, физик яҡтан нығытыуға етди иғтибар бирелә. Мәҫәлән, бында беренсе синыфтан алып шашка дәрестәре инә. Шуға күрә уҡыусыларҙың төрлө йүнәлештәр буйынса республика, Рәсәй, донъя кимәлендәге ярыштарҙа еңеү яулауы осраҡлы түгел.
Тағы бер мөһим үҙенсәлек, гимназияла башҡорт теленә, мәҙәниәтенә, йолаларына һөйөү һалына. Уҡытыусылар әйтеүенсә, башҡа төбәктәр менән тәжрибә уртаҡлашыу кимәлде тағы ла яҡшыртыу, яңы методик алымдарҙы үҙләштереү мөмкинлеген бирә. Сөнки заман менән бергә атлау өсөн үҙ ҡаҙаныңда ғына ҡайнарға кәрәкмәй.


text:
Республика спортсыһы Илья Первухин Европа «алтынын» яуланы Фото: Өфө ҡалаһының Физик культура һәм спорт буйынса комитеты
Республика спортсыһы Илья Первухин Европа «алтынын» яуланы
Республика спортсыһы Илья Первухин Европа «алтынын» яуланы Фото: Өфө ҡалаһының Физик культура һәм спорт буйынса комитеты
ӨФӨ, 2016 йыл, 27 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Дмитрий Слезин/.
Мәскәүҙә байдаркала һәм каноэла ишеү буйынса Европа чемпионаты бара. Каноэ-дуэт ишкәкле спорт төрөндә 2012 йылдағы Олимпиадала бронза призерҙар Илья Первухин (Башҡортостан) һәм Алексей Коровашков 1000 метр арауыҡта «алтын» миҙалға лайыҡ булды.
Рәсәй йыйылма командаһы ишкәкселәре Рио-де-Жанейрола үтәсәк Олимпиадала ҡатнашыу өсөн 12 программа төрөнөң туғыҙында лицензия яуланы, улар араһында Илья Первухин да бар.