text:
I. АНЛАТМА ЯҘЫУ.
4-се класс өсөн башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән эш программаһы уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 1-11 кластары өсөн башҡорт теле һәм әҙәбиәте программаһы (2008) нигеҙендә, шулай уҡ:
”Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм Фән министрлығының 310089 бойороғо менән 5.03.2004 й.раҫланған “ дәүләт белем биреү стандартының Федераль компонентына һәм ”Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм Фән министрлығының 1312 бойороғо менән 9.03.2004 й.раҫланған “ Федераль базис белем биреү планына
“Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығының 737 бойороғо менән 17.05.2010 й.раҫланған “ региональ базис белем биреү планына -Башҡортостан Республикаһы Темәс муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһының урта дөйөм белем биреү мәктәбе 2014-2015 йылға уҡытыу программаһына
Тикеев Д.С., Ғафаров Б.Б. Рус мәктәптәренең 3-сө класында уҡыусы башҡорт балалары өсөн башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәреслегенә тура килтереп төҙөлдө.
Эш программаһы стандарттың йөкмәткеһен аса, деталләштерә.
Был эш программаһында федераль һәм республика закондары талаптары тормошҡа ашырыла:
«Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы;
Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһында» Законы;
«Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы;
Башҡортостан Республикаһының «Мәғариф тураһында» Законы;
Башҡортостан Республикаһында Милли мәғарифты үҫтереү концепцияһы.
Программала ҡуйылған маҡсат һәм бурыстар
Танып белеү маҡсаты
Уҡыусылар башҡорт халыҡ мәҙәниәтен, ғөрөф-ғәҙәттәрен, тарихи үткәнен, бөгөнгөһөн, киләсәген белергә һәм аңларға, хөрмәт итергә, әҙәбиәт-сәнғәт вәкилдәренең ижади ҡаҙаныштары менән үҙенең рухи үҫешен байыта алыу мөмкинлеген файҙаланырға тейеш.
Күп милләтле Башҡортостан Республикаһы, уның халҡы, башҡорт халҡының республикала төп, ерле халыҡ булыуы, башҡорт халыҡ ижады, билдәле шәхестәр, уларҙың эштәре, ижады менән таныштырыу башланғыс этапта танып белеү маҡсатының йөкмәткеһен тәшкил итә.
2. Үҫтереү маҡсаты
Белем биреү маҡсаты методика фәнендә бик оҙаҡ йылдар буйы иң беренсе маҡсат итеп һаналды. Ләкин башҡа дидактик маҡсаттарҙы икенсе урында ҡарау белем биреү маҡсатының тейешле дәрәжәлә тормошҡа ашырылмауына килтерә. Шәхестең белемле булыуы уның фекерләү һәләте үҫешенән тора. Уҡытыу процесында үҫтереү, тәрбиә маҡсаттарын даими күҙаллап эшләү - сифатлы белем биреүҙең беренсе шарты (Л.С.Выготский). Был хәҡиҡәтте бигерәк тә башланғыс кластарҙа, балаларҙың белем алыу эшмәкәрлеге башланған осорҙа иҫтә тотоу мөһим.
Башланғыс этапта балаларҙың психик үҫешен түбәндәге йүнәлештәрҙә үҫтереүгә айырыуса иғтибар талап ителә:
Фекерләүҙе үҫтереү менән бәйле психик функциялар: логик фекерләү, сәбәп-һөҙөмтә бәйләнештәрен табыу, индуктив, дедуктив фекерләү;
Хәтерҙе үҫтереү (ихтыярлы, ихтыярһыҙ), иғтибарлылыҡты үҫтереү;
Аралаша белеү һәләтен үҫтереү (аралашыусанлыҡ, хислелек, эмпатия хистәре);
Ихтыяр көсө, маҡсатлылыҡ , әүҙемлек кеүек һәләттәрҙе үҫтереү.
Тәрбиәүи маҡсат
Уҡыусыларҙың тейешле дәрәжәләге тәрбиәһенән башҡа уҡытыу процесын ойоштороу мөмкин түгел. Әлбиттә, уҡытыусының шәхси сифаттары, уҡыусы менән махсус ойошторолған мөғәләмәһе уҡытыу һәм тәрбиә процесында ҙур роль уйнай. Ләкин тәрбиә процесы беренсе сиратта уҡытыуҙың йөкмәткеһе һәм методтары менән бәйле. Тимәк, уҡытыуҙың йөкмәткеһен һайлағанда, материалдың тәрбиәүи мөмкинлектәрен иҫәпкә алыу - программа һәм дәреслек авторҙары өсөн төп талап. Балаларҙың йәш үҙенсәлектәренә тура килгән, уларҙы ҡыҙыҡһындырған, әхләҡи проблемаларҙы үҙ эсенә алған йөкмәтке, беренсенән, уҡытыу процесында тәрбиәүи функция башҡарһа, икенсенән, туранан-тура коммуникатив мотивация тыуҙырыу менән бәйле. Программаға балалар араһындағы мөнәсәбәттәрҙе сағылдырған, әхләҡи проблемаға эйә булған бәләкәй күләмле әҙәби әҫәрҙәр һәм автор текстары индерелде.
4. Белем биреү маҡсаты
Уҡыусыларҙың башҡорт теле буйынса лексик, грамматик күнекмәләре, филологик белемдәре сиктәрендә генә ҡалмайынса, телмәр эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрендә лә ҡулланырлыҡ кимәлдә булырға тейеш. Шул ваҡытта ғына башҡорт телен туған тел булараҡ өйрәнеү бурысы үтәлә.
Һөйләү телмәрен үҫтереү:
1) картина буйынса һөйләү;
2) уҡыған тексты аңлы һөйләү;
3) шиғыр, тиҙәйткестәрҙе яттан һөйләй белеү;
4) йәштәштәре, ололар менән билдәле бер аралашыу сфераларында, ситуацияларҙа диалогик һәм монологик телмәр ойоштора белеү;
5) үҙенең һәм йәштәштәренең эшмәкәрлеге, тирә-яҡ мөхит хаҡында үҙенең мөнәсәбәтен белдереп, бәйләнешле һөйләй белеү.
Ишетеп аңлау (аудирование):
уҡытыусының дәрес, уйын ситуациялары менән бәйле һорауҙарын, күрһәтмәләрен аңлау;
әңгәмәләштәшенең таныш материалға нигеҙләнгән һөйләмен аңлау, уға мөнәсәбәтен белдереү;
тыңлағанда һөйләм, һүҙбәйләнештәрҙе билдәләү, интонацияны айырыу;
әҙәби әҫәрҙәрҙең, текстарҙың йөкмәткеһен тыңлап аңлау;
аудиотаҫмалағы әкиәт, хикәйәне ишетеп аңлау.
Уҡыу телмәрен үҫтереү:
аңлап, дөрөҫ итеп уҡыу;
текстағы тыныш билдәләренә ҡарап, тейешле пауза һәм интонацияларҙы үтәү;
тексты үҙ аллы аңлы уҡыу;
унан кәрәкле мәғлүмәтте табып уҡыу;
бәләкәй күләмле шиғырҙарҙы яттан һөйләү.
Яҙыу телмәрен үҫтереү
айырым һөйләмдәрҙе, бәләкәй текстарҙы үҙгәрешһеҙ, дөрөҫ итеп күсереп яҙыу;
матур яҙыу күнекмәләре;
байрам открыткалары яҙыу;
һүҙлек диктанты яҙыу.
Дәреслек: Толомбаев Х.А., Нәбиуллина М.М. Башҡорт теле: Рус мәктәптәренең 4-се класында уҡыусы башҡорт балалары өсөн дәреслек. – Өфө : Китап, 2011
Башҡорт теле һәм әҙәбиәтен предмет булараҡ уҡытыуҙың төп характеристикаһы.
Күп милләт халыҡтары төйәк иткән Башҡортостанда, башҡа милли республикаларҙағы кеүек үк, төп аралашыу теле булып рус теле хеҙмәт итә. Рус теле аша башҡорт халҡы ла, рус булмаған башҡа милләт халыҡтары ла илебеҙ, донъя әҙәбиәте, мәҙәниәте, сәнғәте, һәйбәт йолалары, йәғни рухи байлыҡтары менән таныша. Юғары уҡыу йорттарына абитуриенттар рус теле һәм әҙәбиәтенән һынау тапшырып инә. Дәүләт ойошмаларында ла эш рус телендә алып барыла.
Был күренештәрҙең эҙемтәһе шул: республикалағы милли составы күп төрлө булған ауыл, ҡасаба һәм ҡалаларҙа башҡорт балаларының байтағы туған телендә һөйләшә, аралаша белмәй. Шул арҡала туған теленән, мәҙәниәтен туған халҡының тарихынан айырылған, уны белмәгән кеше генә түгел, ә башҡа илдәргә, башҡа халыҡтарға, уларҙың телдәренә, мәҙәниәтенә ҡарата ихтирам һәм иғтибар тойғоһо булмаған быуын үҫә, ә былар бөтәһе лә ошо йәһәттән һиҙелерлек саралар күреү зарурлығын тыуҙыра.
1995 йылда үткәрелгән Беренсе Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы, башҡорт халҡын тергеҙеү, тыуған телде, тарих менән йолаларҙы, әҙәбиәт менән мәҙәниәтте өйрәнеү кәрәклеген билдәләп, тейешле ҡарарҙар ҡабул итте.
Башҡортостан Республикаһы Президентының Указы менән 1999 йылдың 15 февралендә башҡорт теле, рус теле менән бер рәттән республикала дәүләт теле тип ҡабул ителде. Рус телендә белем биреүсе мәктәптәрҙә уҡыусы башҡорт балаларына туған телен өйрәнә алһын өсөн мөмкинлектәр тыуҙырылды. Ошо указға ярашлы һәм Башҡортостан Республикаһының «Мәғариф тураһында » законы нигеҙендә республика мәктәптәрендә уҡытыу һәм тәрбиә биреү Концепцияһы төҙөлдө. Концепцияла әйтелә: « Ҡайһы ғына проблеманы алма:
Уҡытыусылар әҙерләүеме, программалар һәм дәреслектәр яҙыуымы, милли башҡорт мәктәбендә йәки башҡорт булмаған мәктәптәрҙә балаларға телде өйрәтеүеме- барыһын да хәл итеү өсөн башҡорттарҙың тел йәһәтенән өс төркөмгә бүленеүен иҫәпкә алырға кәрәк». Былар түбәндәгеләр:
башҡорт мөхитендә тыуып үҫкән һәм башҡорт мәктәбендә әсә телендә уҡыған балалар;
башҡорт мөхитендә үҫмәгән, рус һәм башҡа телдә эшләүсе мәктәптәрҙә белем алған, башҡорт телен предмет булараҡ өйрәнгән балалар;
башҡорт телен белмәгән башҡа милләт балалары. Улар рус мәктәптәрендә белем алалар, башҡорт телен предмет булараҡ практик күҙлектән сығып өйрәнәләр.
Был программа Концепцияла күрһәтелгән икенсе һәм өсөнсө төркөм балаларына, йәғни уҡытыу рус телендә барған мәктәптәрҙә белем алыусы балаларға тәғәйенләнә.
Бындай мәктәпәтрҙә башҡорт теленә өйрәтеүҙе түбәндәге принциптарға нигеҙләнеп атҡарырға кәңәш ителә:
Башҡорт телендә башҡорт менталитеты сағылышын күрһәтеү.
Башҡорт теле- балаларҙы башҡорт донъяһына алып инеү, уларҙвң тарихи асылына ҡайтарыу асҡысы.
Башҡорт телен туған теленә таянып өйрәнеү.
Башҡорт телен тик телмәр һәм аралашыу, фәҡәт практик маҡсаттарҙан сығып өйрәнеү.
Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан күп кенә рус мәктәптәрендә, шулай уҡ республиканың төньяҡ-көнбайыш райондарында быға тиклем татарса уҡытып килгән мәктәптәрҙә башҡорт телен уҡытыу индерелде. Ата-әсәләр ҙә үҙ балаларының туған телен һәм әҙәбиәтен өйрәнеү зарурлығы менән ҡыҙыҡһына башланы.
Мәктәптә башҡорт теленә өйрәтеү «Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I-XI синыфтары өсөн башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән программа» һына нигеҙләнеп төҙөлә.
« Башҡорт теле һәм әҙәбиәте » предметы йөкмәткеһендә тәрбиәүи йүнәлеш ҡиммәттәре
Башланғыс мәктәптә уҡыу предметы булараҡ туған тел дәрестәре белем биреүгә генә түгел, ә тәрбиәүи ҡиммәттәргә лә ҙур әһәмиәт бирә.
Изгелек ҡиммәте - үҙеңде һанап бөтөргөһөҙ бәйләнештәрҙән торған донъяның бер өлөшө итеп тойоу, кешеләрҙең тел ярҙамында бер-береһе менән бәйләнеше әҙәплелекте таныуға нигеҙләнеүен аңлау.
Аралашыу ҡиммәте - аралашыуҙы йәмғиәттең, мәҙәниәттең әһәмиәтле бер өлөшө итеп таныу.
Матурлыҡ (гармония) ҡиммәте — башҡорт теленең матур, яғымлы халыҡ байлығы булыуын аңлап үҙләштереү.
Хеҙмәт һәм ижад ҡиммәте - хеҙмәт кешелек йәшәйешенең төп шарты, халәте булыуын ҡабул итеү. Хеҙмәткә һөйөү тәрбиәләүҙә уҡыу эшмәкәрлегенең әһәмиәте ҙур. Уҡыу эшмәкәрлеге барышында ойошҡанлыҡҡа, үҙаллылыҡҡа, яуаплылыҡҡа, хеҙмәтте һөйөргә өйрәнергә мөмкин икәнлеген аңлау.
Илһөйәрлек ҡиммәте - үҙ телеңде һәм халҡыңды хөрмәт итеү, халыҡтың йолаларын, ғөрөф-ғәҙәттәрен өйрәнеү, ғаилә, ил алдында бәләкәйҙән үк яуаплы булыуҙы тойоп үҫеү.
Кешелеклелек ҡиммәте - үҙең һәм башҡалар өсөн яуаплылыҡ тойоп үҫеү, кешенең йәшәү урыны булған тәбиғәтте һаҡлау кәрәклеген аңлау.
« Башҡорт теле һәм әҙәбиәте » предметының уҡыу планындағы сәғәттәр бирелеше.
Базис уҡыу пландарына ярашлы, Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреү мәктәптәрендә « Башҡорт теле һәм әҙәбиәте » предметын өйрәнеүгә 4 класта 68 - аҙнаһына 2-әр сәғәт (34 аҙнанан сығып).
“Башҡорт теле һәм әҙәбиәте” предметын өйрәнеү һөҙөмтәләре.
Башланғыс класс уҡытыусыһы үҙ алдына баланы өс кимәлдә үҫтереү бурысын аныҡ ҡуя.
Баланы шәхес итеп үҫтереү, кешелек сифаттарын тәрбиәләү. Уны үҙ аллы үҫешкә, камиллашыу оҫталығына өйрәтеү. Һөҙөмтәлә уҡымышлы, үҙ еренең, иленең, халҡының ҡиммәттәренә төшөнгән, уны һан
лаған һәм һаҡлаған, яҡлаған социум итеп формалаштырыуға башланғыс нигеҙ һалыу.
Был йүнәлештә башланғыс мәктәп уҡыусыһына уҡыуҙың һәм белем алыуҙың мөһимлеген, үҫеш әсен кәрәклеген аңлатырға, китап уҡырға ғәҙәтләнеү, ҡыҙыҡһыныу теләген булдырырға; үҙ-үҙеңце һәм тормошто аңлауҙы сығанаҡ итеп ҡабул итергә, тарихи- мәҙәни ваҡиғаларҙы, кешелек ҡиммәттәре менән әҙәбиәттәге айырым сәнғәт төрө икәнен белергә өйрәтергә кәрәк. Әҙәби әҫәрҙәрҙе тулыһынса һәм эмоциональ ҡабул итеү үҙ фекереңде булдырыуға һәм әңгәмәсенекен хөрмәт итеү талаптарына яуап бирә.
Метапредмет кимәле
Универсаль эш төрҙәренә өйрәтеү: танып белеү, регулятив һәм коммуникатив эшмәкәрлек, йәғни баланы үҙ аллы уҡыуға, белем алырға өйрәтеү.
Предмет-ара һөҙөмтәләр түбәндәге талаптарҙан тора:
әҙәбиәттән, фәнни-популяр мәҡәләләрҙән, белемде арттырырҙай материалдарҙы, кәрәкле мәғлүмәтте таба алыу;
әҙәби әҫәрҙәрҙе анализлау (тексты өлөштәргә бүлеү, план төҙөү, тасуирлау сараларын таба белеү) һәм текстың төп фекерен асыҡлау;
үҙеңдең фекереңде, уйыңды әңгәмәсеңә еткерә алыу;
тирә-йүн, тәбиғәт менән гармонияла йәшәү ҡағиҙәләрен, ысулдарын үҙләштереү;
йәмғиәттәге тәртип һәм әхлаҡ ҡағиҙәләрен белеү;
аңлы анализлау эшмәкәрлеген булдырыу;
төркөмдәрҙә эшләүҙең әһәмиәтен аңлау һәм уларҙа эшләү тәртибен үҙләштереү.
Предмет кимәле
Уҡыу предметын өйрәнеүҙә яңы белем үҙләштереү, уны анализлау һәм ҡулланыу әлкәһендә тейешле тәжрибә туплау.
Предметты өйрәнеүҙең һөҙөмтәләре түбәндәгеләр:
компетентлы уҡыуҙы формалаштырыу;
уҡыу техникаһын үҙләштереү; *
уҡылған йәки тыңланған әҙәби әҫәрҙәрҙе аңлау алымдарына эйә булыу;
интерпретацияның төп элементтарын үҙләштереү;
әҙәби әҫәрҙәрҙе, фәнни-популяр уҡыу текстарын анализлау һәм үҙгәртеү күнекмәләренә эйә булыу;
үҙеңде ҡыҙыҡһындырған әҙәбиәтте үҙ аллы һайлай алыу;
һүҙлектәр, белешмәләр менән эш итә белеү;
үҙеңде ижади эшмәкәрлеккә һәләтле, белемле китап уҡыусы итеп тойоу;
монологтар төҙөү, текстың йөкмәткеһен план буйынса һөйләү;
һүрәтләү, хикәйәләү, хөкөмләү элементтарын индереп, бәләкәй текстар төҙөү;
шиғырҙарҙы яттан һөйләү һәм таныш булмаған аудиторияла сығыш яһау күнекмәләренә эйә булыу.
II. УҠЫТЫУ ПРЕДМЕТЫНЫН ТӨП ЙӨКМӘТКЕҺЕ.
Мәктәп, Ватан
1 сентябрь – Белем байрамы. Ватан, мәктәп, уҡыу, уға мөнәсәбәт тураһында мәҡәләләр, шиғырҙар уҡыу һәм әңгәмәләр үткәреү.
Башҡорт теленең өндәре һәм хәрефтәре (ҡабатлау һәм тәрәнәйтеү) . Әҫәрҙең темаһы һәм төп фекере.
Йәйге хәтирәләр
Башҡортостанда йәйге тәбиғәт, балаларҙың йәйге эштәре, ялы тураһында хикәйәләр, шиғырҙар, әкиәттәр, мәҡәләләр уҡыу һәм һөйләү. Темаға ҡарата һүрәттәр төшөрөү. Әңгәмәләр үткәреү.
Башҡорт телендә исем. Уның аңлатҡан мәғәнәләре. Берлек һәм күплек мәғәнәләре. Шул мәғәнәләрҙе белдереүсе саралар(ялғауҙар). Әҫәрҙең темаһын төп фекерен билдәләү күнекмәләре.
Тәбиғәт бүләктәре
Матур әҙәбиәттә көҙҙөң сағылышы. Башҡортостанда көҙгө тәбиғәт, балаларҙың һәм ололарҙың көҙгө эштәре, көҙгө байлыҡ тураһында хикәйәләр, шиғырҙар, мәҡәләләр уҡыу һәм һөйләү. “Көҙ” темаһына ҡарата экскурсиялар ойоштороу, япраҡтарҙан коллекциялар әҙерләү, һүрәттәр төшөрөү, ижади эштәр күргәҙмәһе ойоштороу.
Исем. Уның мәғәнәләре. Исемдең килеш менән үҙгәреше, килеш мәғәнәһен күрһәтеүсе саралар(ялғауҙар). Уҡылған әҫәр буйынса план төҙөү, план буйынса һөйләү һәм яҙыу. Тәьҫораттар буйынса һорауҙар биреү, уларға яуаптар табыу.
Илем тарихы – халҡым тарихы
Халҡыбыҙҙың ауыр үткәне, михнәтле тормошо, азатлыҡ өсөн көрәше, билдәле шәхестәре тураһында мәҡәләләр, хикәйәләр, шиғырҙар уҡыу һәм һөйләү. Гәзит һәм журналдарҙан темаға ярашлы материалдар йыйыу, альбом төҙөү.
Исемдәрҙең эйәлек заты менән үҙгәреше, уның мәғәнәләре. Сифат, уның мәғәнәләре, һөйләмдәге роле. Предметты һүрәтләү. Коллектив рәүештә төҙөлгән план буйынса изложение яҙыу.
Тормош – ижад
Башҡорт халҡының талантлы ижад кешеләре тураһында уҡыу һәм һөйләү. Ижад төрҙәре менән таныштырыу. Ижад кешеләре тураһында ҡыҫҡаса белешмәләр төҙөү.
Сифат дәрәжәләре. Сифаттың дәрәжә менән үҙгәрешен практик күҙәтеү. Ҡылым. Уның мәғәнәләре. Ҡылымдың һан, зат менән үҙгәреше, барлыҡ-юҡлыҡта килеүе. Тема буйынса план төҙөү һәм бәләкәй күләмле инша яҙыу.
Йәшәү – Ватанға хеҙмәт итеү
Илебеҙ халыҡтарының хеҙмәте, бөгөнгө көн геройҙары, уларҙың Тыуған илгә, хеҙмәткә, уҡыуға ҡарашы; балаларҙың хеҙмәте тураһында әҫәрҙәр уҡыу. Данлы кешеләр менән осрашыу, әңгәмәләр үткәреү, уҡылған әҫәрҙәр буйынса һүрәттәр төшөрөү.
Ҡылым. Уның заман мәғәнәләре. Заманды күрһәтеүсе саралар (ялғауҙар). Текстың йөкмәткеһен төрлө заманда һөйләү. Текстағы һүрәтләү саралары. Изложение һәм инша яҙыу өсөн материал йыйырға өйрәтеү.
Халыҡ әйтһә, хаҡ әйтә
Кешенең яҡшы һәм насар сифаттары тураһында әкиәттәр уҡыу, йомаҡтар ҡойоу, мәҡәлдәр, көләмәстәр менән эште дауам итеү. Шуларға нигеҙләнеп, һығымталар яһарға өйрәтеү, яҡшы сифаттар тәрбиәләү. Әкиәттәр буйынса инценировкалар төҙөү һәм сығыш яһау, әкиәттәргә, йомаҡтарға, мәҡәлдәргә бағышланған иртәлектәр ойоштороу.
Ҡылым. Уның зат, һан, заман, барлыҡ-юҡлыҡ мәғәнәләре. Текстан образлылыҡ сараларын һайлап ала белеү һәм уларҙы ҡулланыу. Иптәшеңдең яҙғанын тикшереү һәм камиллаштырыу күнекмәләре.
Бурай-бурай ҡарҙар яуа
Башҡортостанда ҡыш, уның билдәләре. Ололарҙың һәм балаларҙың ҡышҡы эштәре, уйындары; ҡышҡы байрамдар тураһында мәҡәләләр, хикәйәләр, шиғырҙар уҡыу һәм һөйләү. Ҡышҡы тәбиғәткә экскурсия ойоштороу, альбомдар әҙерләү, һүрәттәр төшөрөү. Тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү.
Һан һәм уның төркөмсәләрен практик үҙләштереү. Цифрҙар менән бирелгән һандарҙы һәм уларҙың ялғауҙарын дөрөҫ яҙыу күнекмәләре биреү. Автобиографияны һөйләү һәм яҙыу күнекмәләрен формалаштырыу.
Берҙәмлек, дуҫлыҡ, тыныслыҡ
Тыныслыҡ, халыҡтар араһында дуҫлыҡ, үҙ-ара ярҙам, берҙәмлек тураһында шиғырҙар, мәҡәләләр, хикәйәләр уҡыу һәм һөйләү. “Илебеҙ тыныс булһын” темаһына альбом төҙөү.
Алмаш. Зат алмаштарын практик ҡулланырға өйрәтеү. Текстан кәрәкле урындарҙы һайлап уҡыу. Иптәшең йәки үҙең яҙғандарҙы камиллаштырыу өҫтөндә эште дауам итеү.
Сәсәндәрҙән һүҙ ҡалыр
Сәсәндәр тураһында белешмә. Күренекле сәсәндәрҙең тормошо һәм ижады. Балаларҙың сәсәнлек ижады.
Рәүеш. Рәүеш аңлатҡан мәғәнәләрҙе практик үҙләштереү. Сәсәндәр ижады буйынса альбом төҙөү.
Балдай татлы һыуҙарым
Башҡортостандың йылғалары һәм күлдәре тураһында әҫәрҙәр уҡыу һәм һөйләү. Тыуған төйәктәге йылға, күлдәр, шишмәләр тураһында альбом әҙерләү, һүрәттәр төшөрөү.
Ярҙамсы һүҙҙәр, уларҙың мәғәнәләре, һөйләмдәге роле. Әҫәрҙәге геройҙарға элементар характеристика бирергә өйрәтеү.
Башҡортостан ҡалалары
Башҡортостандың ҡалалары тураһында әҫәрҙәр уҡыу, белешмәләр алыу һәм һөйләү. Башҡортостан ҡалаларына арнап альбомдар төҙөү, стендтар эшләү.
Ымлыҡтар, уларҙың мәғәнәләре һәм һөйләмдәге роле (практик үҙләштереү). Урынды һүрәтләргә өйрәтеү.
8 март – ҡатын-ҡыҙҙар көнө
Ҡатын-ҡыҙҙарҙың данлы эштәре, яҡшы сифаттары, уҡыусы ҡыҙҙар тураһында әҫәрҙәр уҡыу һәм һөйләү. “8 март – әсәйҙәр байрамы” темаһына иртәлек ойоштороу, данлы ҡатын-ҡыҙҙар менән осрашыуҙар ойоштороу.
Һөйләм. Йыйнаҡ һәм тарҡау һөйләмдәр өҫтөндә практик эштәр. Бәйләнешле телмәр өҫтөндә эш.
Башҡортостан мәҙәниәте
Башҡортостандың мәҙәниәте, мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре тураһында әҫәрҙәр уҡыу һәм һөйләү. Башҡортостандың яҙыусыларына, композиторҙарына, артистарына бағышлап альбомдар төҙөү, улар менән осрашыуҙар үткәреү.
Һөйләм. Һөйләмдең баш һәм эйәрсән киҫәктәре менән практик танышыу һәм уларҙы ҡулланыу. Бәйләнешле телмәр өҫтөндә эште дауам итеү.
Тәбиғәттең теле асылған саҡ
Башҡортостандағы яҙғы тәбиғәт күренештәре; ололарҙың һәм балаларҙың яҙғы эштәре; ҡоштар, хайуандар һәм үҫемлектәр тормошо, яҙғы байрамдар тураһында әҫәрҙәр уҡыу һәм һөйләү. “Яҙғы моңдар” темаһына әҙәби монтаж әҙерләү һәм сығыш яһау. Тәбиғәткә экскурсия, шуның буйынса әңгәмәләр үткәреү, һүрәттәр төшөрөү.
Хәбәр, һорау, өндәү һөйләмдәр. Уларҙың телмәрҙәге роле. Бәйләнешле текст өҫтөндә эштәрҙе дауам итеү.
Кеше – кеше булһын
Кешеләрҙең һәйбәт һәм яман сифаттары, тәрбиәлелек, кешеләргә һәм тәбиғәткә яҡшы мөнәсәбәт тураһында әҫәрҙәр уҡыу һәм һөйләү. “Кеше һәр яҡтан да камил булырға тейеш” тигән темаға альбом төҙөү, әңгәмәләр үткәреү.
Һөйләм киҫәктәре. Һөйләмдең тиң киҫәктәре менән практик таныштырыу һәм уларҙы үҙләштереү, ҡулланыу. Бәйләнешле текст өҫтөндә эштәрҙе дауам итеү.
Яҙ һәм хеҙмәт байрамы
Беренсе Май – дуҫлыҡ, хеҙмәттәшлек көнө. Халыҡтарҙың дуҫлыҡҡа ынтылышы. “Беренсе Май” темаһына әҙәби монтаж, сығыш яһау.
Ябай һәм ҡушма һөйләмдәр буйынса практик эштәр. Уларҙың телмәрҙәге әһәмиәтен күҙәтеү һәм үҙләштереү.
Һаумы, йәмле йәй
Йәйге күренештәр; уҡыу йылының һөҙөмтәләре; йәйге эштәр; йәйгә план-хыялдар хаҡында әҫәрҙәр уҡыу һәм һөйләү. Тәбиғәткә экскурсия, уның һөҙөмтәләре буйынса әңгәмәләр үткәреү.
Башҡорт теле буйынса бөтә үтелгәндәрҙе ҡабатлау, йомғаҡлау.
III. УҠЫУСЫЛАРҘЫН БЕЛЕМ КИМӘЛЕНӘ ТАЛАПТАР.
Уҡытыусы уҡыған йәки һөйләгән, үҙе уҡыған тексты аңлай алыу:
-3-6 һөйләмдән (репликанан) торған диалогты аңлай һәм уны дауам итә белеү;
- уҡытыусыға йәки иптәштәренә уҡыған йәки ишеткән текст буйынса һорауҙар биреү;
- текстың темаһын, төп фекерен әйтә белеү.
2. Уҡыған әҫәр, картина, экскурсия, ҡараған фильм, билдәле ситуация буйынса әңгәмәлә ҡатнаша алыу:
- текстың йөкмәткеһен һөйләү һәм уны дауам итеү;
- предметты, күренеште, персонажды элементар рәүештә һүрәтләү, уға үҙ мөнәсәбәтен белдерә алыу;
- хәбәр, һорау, өндәү һөйләмдәрҙе, поэтик әҫәрҙәрҙе дөрөҫ интонация менән уҡыу һәм һөйләү;
- текстағы образлы һүҙҙәрҙе; һүрәтләү сараларының мәғәнәләрен аңлатып биреү һәм ҡуллана алыу;
- билдәле ситуация буйынса бәләкәй хикәйәләр төҙөй алыу;
- 4-5 шиғырҙы тасуири итеп яттан һөйләй алыу.
3. Тексты шыма, аңлы, дөрөҫ, тотош һүҙләп уҡыу; логик баҫымдарҙы, паузаларҙы дөрөҫ әйтеү:
- тексты тасуири уҡыу;
- ваҡиғаларға, геройҙарҙың эштәренә, ҡылыҡтарына баһа биреү;
- текстан аңлашылмаған һүҙҙәрҙе һүрәтләү, тасуирлау таба алыу, мәғәнәләрен аңлатыу, һүҙлектәр менән эш итеү;
- текстың өлөштәренә, иллюстрацияларға исем бирә алыу, өҙөк буйынса план төҙөү;
- хикәйә, әкиәт, мәҡәл, йомаҡ жанрҙарын практик айыра белеү.
4. Ҙур булмаған һөйләмдәрҙе күсереп һәм яттан яҙыу:
- текст, күҙәтеүҙәр, экскурсия буйынса һорауҙарға яуап яҙыу;
-3-6 һөйләмдән торған текстың йөкмәткеһен яҙыу;
- бер телдән икенсеһенә тәржемә итеү;
- өйрәтеү характерындағы 1- изложение, 1-инша яҙыу;
- яҙғанды элементар рәүештә камиллаштыра алыу.
5. Гәзит- журнал материалдарын, дәреслектә билдәләнгән әҫәрҙәрҙе кластан тыш уҡыу һәм һөйләү.
IV. УҠЫУ-УҠЫТЫУ ПРОГРАММАҺЫНДА ПЛАНЛАШТЫРЫЛҒАН ҺӨҘӨМТӘЛӘРҘЕ ҮҘЛӘШТЕРЕҮЕН БАҺАЛАУ.
Класта һәм өйҙә башҡарыла торған яҙма эштәр өйрәтеү һәм тикшереү характерында була.
Уларға түбәндәгеләр инә:
башҡорт теленән төрлө типтағы күнегеүҙәр;
тәржемә эштәре (башҡорт теленән рус теленә һәм киреһенсә);
дәреслектәрҙәге әҙәби текстарға пландар төҙөү;
һорауҙарға яҙма яуаптар һәм иншалар;
тел һәм әҙәби материалдар буйынса аналитик һәм дөйөмләштереү тибындағы схемалар, проекттар һ.б. төҙөү
Башҡорт теленең ағымдағы, сирек йәки йыл аҙағында, шулай уҡ уҡыу йылы башында инеү диктанты, ҙур темаларҙан һуң йомғаҡлау контроль эштәре үткәрелә. Ағымдағы контроль эштәр программаның өйрәнелгән материалын үҙләштереүҙе тикшереү маҡсатында уҙғарыла. Уларҙың төрө һәм үткәреү йышлығы өйрәнелә торған материалдың ҡатмарлылығынан, уҡыусыларҙың белем кимәленән сығып билдәләнә. Ағымдағы контроль эштәр өсөн уҡытыусы йә тотош дәресте, йә уның бер өлөшөн генә файҙалана ала.
Уҡыу йылы башында инеү диктанты, сирек һәм йыл аҙағында йомғаҡлау контроль эштәре мәктәп администрацияһы менән берлектә төҙөлгән график буйынса үткәрелә
Контроль эштәрҙе сиректең беренсе көнөндә һәм дүшәмбелә үткәреү тәҡдим ителмәй.
Яҙма эш төрҙәре (изложение,инша) яҙыу уҡыусыларҙың уҡыу кимәленә, белеменә, мөмкинселегенә ҡарап уҡытыусы ҡарамағына ҡалдырыла һәм улар урынына шул уҡ күләмдә түбәндәге яҙма эштәр үткәрергә мөмкин:
-карточкалар менән эш;
-тест;
-һүрәт буйынса һөйләмдәр төҙөү;
-текста һөйләмдәрҙә һүҙҙәр тәртибе;
-терәк текстар менән инша яҙырға өйрәнеү;
-һүҙлек диктанты;
-һөйләмдәр төҙөү;
-һүҙлек менән эш;
-һүрәтләү иншаһы;
-слайд төҙөү: шәжәрәләр, минең ғаиләм…
Балаларҙың уҡыу һәләтлектәрен баһалау
Класс
Һүҙ
Билдә
Эстән уҡыу(һүҙ)
3
40-50
120-150
45-65
V. КАЛЕНДАРЬ-ТЕМАТИК ПЛАН.
№
ТЕМА
Сәғәт һаны
Дата по плану
Фактик
дата
Универсаль уҡыу эшмәкәрлеге
УУД
Иҫкәрмә
1
Мэктэп. Ватан.
Киньябулатова.Белем коно
2
1
11.09
Регулятив УУЭ - план буйынса эшләргә өйрәнеү, үҙ эшмәкәрлегеңде дәрестең маҡсаты менән сағыштыра белеү, хаталарҙы табыу һәм төҙәтеү, үҙ-үҙеңде баһалау: “Беренсе сентябрь” шиғырынан башҡорт теленә генә хас булған өндәрҙе тап, дөрөҫ әйтергә өйрән. Ниндәй төркөмдәргә бүлергә мөмкин? Ни өсөн? Бирелгән һүҙҙәрҙең транскрипцияһын яҙ. Ниндәй үҙенсәлектәргә иғтибар итергә кәрәк? (Мәҫәлән, бер хәреф ике өндө белдерә) һеҙҙең яуаптар дөрөҫ булдымы? Яуабы дөрөҫ булмаһа, ниндәй темаларға иғтибар итергә, ҡабатларға кәрәк?
Коммуникатив УУЭ - әңгәмә ҡора белеү, икенсе кешенең фекерен тыңлап аңлау, текстан ниндәйҙер мәғлүмәт таба алыу күнекмәһен булдырыу, үҙ фекереңде кешегә еткерә алыу оҫталығы: “1 сентябрҙә ниндәй ҡыҙыҡлы осрашыуҙар булды? Кемдәр менән таныштың?”
7-се биттәге һүрәтте иғтибарлап ҡара, һорауҙарға яуап бир, һүрәт буйынса текст йәки диалог төҙө.
5-се күнегеүҙәге һорауҙарға яуап бир.
Танып белеү УУЭ – текстан кәрәкле мәғлүмәт таба алыу оҫталығы, төрлө текстарҙы уҡыу һәм логик һығымтаға килеү: “Еҙ ҡыңғырау”шиғырының авторы кем? Һеҙ уның тураһында тағы нимә беләһегеҙ?
Шәхескә йүнәтелгән УУЭ – башланғыс класс уҡыусыларының рухи киммәттәрен билдәләү, уларҙың уратып алған мөхиттең төрлө өлкәләренә ҡарата мөнәсәбәтен формалаштырыу: “Мәктәп, мәктәптә үҙеңде нисек тоторға кәрәк?” темаһына әңгәмә ҡороу.
Регулятив УУЭ - план буйынса эшләргә өйрәнеү, үҙ эшмәкәрлегеңде дәрестең маҡсаты менән сағыштыра белеү, хаталарҙы табыу һәм төҙәтеү, үҙ-үҙеңде баһалау:
Коммуникатив УУЭ - әңгәмә ҡора белеү, икенсе кешенең фекерен тыңлап аңлау, текстан ниндәйҙер мәғлүмәт таба алыу күнекмәһен булдырыу, үҙ фекереңде кешегә еткерә алыу оҫталығы:
Танып белеү УУЭ – текстан кәрәкле мәғлүмәт таба алыу оҫталығы, төрлө текстарҙы уҡыу һәм логик һығымтаға килеү:
“Шәхескә йүнәтелгән УУЭ – башланғыс класс уҡыусыларының рухи киммәттәрен билдәләү, уларҙың уратып алған мөхиттең төрлө өлкәләренә ҡарата мөнәсәбәтен формалаштырыу:
Регулятив УУЭ - план буйынса эшләргә өйрәнеү, үҙ эшмәкәрлегеңде дәрестең маҡсаты менән сағыштыра белеү, хаталарҙы табыу һәм төҙәтеү, үҙ-үҙеңде баһалау:
Коммуникатив УУЭ - әңгәмә ҡора белеү, икенсе кешенең фекерен тыңлап аңлау, текстан ниндәйҙер мәғлүмәт таба алыу күнекмәһен булдырыу, үҙ фекереңде кешегә еткерә алыу оҫталығы:
Танып белеү УУЭ – текстан кәрәкле мәғлүмәт таба алыу оҫталығы, төрлө текстарҙы уҡыу һәм логик һығымтаға килеү:
“Шәхескә йүнәтелгән УУЭ – башланғыс класс уҡыусыларының рухи киммәттәрен билдәләү, уларҙың уратып алған мөхиттең төрлө өлкәләренә ҡарата мөнәсәбәтен формалаштырыу:
2
3-се класта yтелгэнде kаб
1
12.09
3
Йэйге хэтирэлэр
Янгызлыk hэм уртаk лыk
4
1
18.09
4
М.Гали.Эйтеп бирсе
1
19.09
5
Исемдэрзен берлек,кyп лек мэг
1
25.09
6
Инеш контроль диктант
1
25.09
7
Тэбигэт бyлэктэре
Хаталар остондэ эш
4
1
26.09
8
Исемдэрзен килеш м\н yзг
1
2.10
9
Р,Сэгэдэтова. Икмэк тэме
1
9.10
10
Р,Сэгэдэтова. Икмэк тэме. С ифат
1
10.10
11
Илэм тарихы-халкым тарихы
Г. Хосэйенов.Алдар батыр
7
1
16.10
12
Г. Хосэйенов.Алдар батыр.Ихтил
1
17.10
13
Б. Рафиков. Ярлыk kагызы
1
23.10
14
«Kэмhетелгэндэр» эсэрендэ тэб Инша
1
24.10
15
Исем темаh ын йомгаkлау К.\ д
1
30.10
16
Я.Хамматов. Каhым тyрэ
1
6.11
17
Каhым тy рэ. Аманат
1
7.11
18
Тормош ижад
Карамышева.hyз Сифат
6
1
13.11
19
Контроль диктант
1
14.11
20
Хаталар остондэ эш
1
20.11
21
М.Кэрим.Божэк апа
1
21.11
22
Башкортос.истэл. урынд
1
27.11
23
Д.Бyлэков. hэйкэл. hy ззлек д
1
28.11
24
Йэшэу-Ватанга хеэмэт итеу
Дэyлэтов. Яны hыуhаклагыс
4
1
4.12
25
Солтангэрэев. Караболаk
1
5.12
26
Кылым,унын заман мэгэн
1
11.12
27
Горлэп yтэ kала урамын
1
12.12
28
Халык эйтhэ,хак эйтэ
Ирэндек. Башкорт халыk экиэте
4
1
18.12
29
Терпе менэн йылан
1
19.12
30
Йомаkтар, мэкэлдэр Инша.
1
25.12
31
Кылым,унын зат,hан мэгэнэхе
1
26.12
32
Бурай-бурай kар яуа
Г.Дэyлэтшин. Кышкы урман
4
1
15.01
33
Н.Нажми.Кыш
1
16.01
34
З.Хисмэтуллин. Тэyэккэллек
1
22.01
35
Контроль диктант
1
23.01
36
Берзэмлеk, дуслыk, тыныслыk
М.Кэрим. Гyмергэ бергэ
2
1
29.01
37
Й. Солтанов. Курай моно.Дуслык
1
30.01
38
Cэсэндэрзэн тел kалыр
Сэсэндэр
3
1
5.02
39
Ай, Уралым,Уралым(kобайыр)
1
6.02
40
Кластан тыш укыу.
1
12.02
41
Балдай татлы hыузарым
Йэмле Агизел буйзары
5
1
13.02
42
Асылыкул. Кy сереу
1
19.02
43
Ярзамсы hyззэр
1
20.02
44
И. Кинйэбулатов.Килэсэк
1
26.02
45
hузлек диктант
1
27.02
46
Башkортостан kалалары
М. Кэрим. Кyмерселэр kалаhы
2
1
5.03
47
Ымлыkтар. Уларзын мэгэнэhе
1
6.03
48
8 Март-k атын-k ыззар коно
З.Биишева.Хэйерле кон
2
1
2.03
49
Д. Бyлэков. Кyстэнэс
1
13.03
50
Башкортостан мэзэниэте
Э.Лотфуллин.Ос kатын. Инша
4
1
19.03
51
Хосэйен Эхмэтов
1
20.03
52
Контроль диктант
1
2.04
53
Хаталар остондэ эш
1
3.04
54
Тэбигэттен теле асылган саk
М.Гэли. Яз саkыра
4
1
9.04
55
Х.Гилэжев. Яз
1
10.04
56
Р. Бикбаев Тэбигэттен теле
1
16.04
57
Язгы байрамдар Кусереу
1
17.04
58
Кеше-матур булh ын
Башkорт телендэ h ойлэм кисектэре. Тин кисектэр
2
1
3.04
59
Ф Рахимголова. Сер
1
24.04
60
Яз hэм хезмэт байрамы
А.Игебаев. Яз hэм хезмэт байрамы
3
1
30.04
61
С.Элибаев. Тыныслыk
1
7.05
62
Контроль изложение
1
8.05
63
П аумы йэй!
Д.Юлтый.Йэйге тан
8
1
4.05
64
Н. Котдосов.Кырмыскалар
1
15.05
65
Г.Юнысова. hау бул мэктэп!
1
21.05
66
Кылым темаh ын кабатлау
1
22.05
67
nандар темаhын k абатлау
1
28.05
68
Контроль диктант
1
29.05
69
Хаталар остондэ эш
1
Доп
70
Йомгаkлау
1
Д оп
VI. УҠЫТЫУ ПРЦЕССЫНЫН МАТДИ-ТЕХНИК БАЗАҺЫ:
Күргәҙмә материалдар
Мультимедиа ҡоролмалары (компьютер, интерактив такта,, проектор, колонкалар һәм б.)
VII. УҠЫУ - УҠЫТЫУ МЕТОДИК ҠУЛЛАНМАЛАР ИСЕМЛЕГЕ.
Толомбаев Х.А., Нәбиуллина М.М. Башҡорт теле: Рус мәктәптәренең 4-се класында уҡыусы башҡорт балалары өсөн дәреслек. – Өфө : Китап, 2011.
Тел төҙәткестәр, тиҙәйткестәр, һанамыштар.
«Башҡортостан уҡытыусыһы», «Аҡбуҙат», «Аманат» журналдары
Ял минуттары өсөн күнегеүҙәр.
Башҡорт теленән диктанттар йыйынтығы. 1-4-се класс уҡытыусылары өсөн ҡулланма. Сәлихова М.Т., Шафикова С. Х.
Башҡорт теленән изложение текстары йыйынтығы. 1- 4 - се класс уҡытыусылары өсөн ҡулланма.
25
Номер материала: ДВ-339458
Не нашли то что искали?
Вам будут интересны эти курсы:


c: text/html

text:
Төбәк башлығы: «Ауыл хужалығы продукцияһын һатыу баҙары өсөн ҡаты көнәркәшлек көрәше киң ҡолас ала»
10 июлдә Мәләүездә «Баҫыу көнө-2014» семинар-кәңәшмәнең пленар ултырышында республика агросәнәғәт комплексының күсмә кубогын Саҡмағош районы хакимиәте башлығы Риф Йосоповҡа тапшырҙылар. Ул 2015 йылда «Баҫыу көнө» Саҡмағошта үтәсәген аңлата, тип хәбәр иттеләр төбәк башлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Семинар-кәңәшмәлә ҡатнашыусылар алдында сығыш яһап, Башҡортостан башлығы Рөстәм Хәмитов, республикала аграр тема даими контролде һәм иғтибарҙы талап итә, тип билдәләне.
«Эрнст Фәрит улының (Э.Ф.Исаев – Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары), уның хеҙмәттәштәренең, ауыл хужалығы министрлығының, һеҙҙең эшегеҙҙән гел генә йыйылышып, даими фекер алышып, тәжрибә менән уртаҡлашыуығыҙҙы, кемдең нисек эшләгәнен ҡарағанығыҙҙы, позитив нәмәләр эҙләп уларҙы бөртөкләп табыуығыҙҙы күреп торам. Был бөтөнләй дөрөҫ. Сөнки ауыл хужалығы – ул нигеҙле тармаҡ. Унда бөтә нәмә төҙөлә. Ауыл хужалығынан сығып башҡа бөтә пландар ҙа тиерлек формалаша», — тине Рөстәм Хәмитов.
Башҡортостанда төп агроетештереү һөт менән бәйле, тип билдәләне республика башлығы.
Семинар-кәңәшмәлә ауылдарҙа кадрҙар етмәү тураһында ла һөйләнеләр.
«Беҙгә компетенция, белем, аҡыл; ошо белемгә эйә булған кешеләр кәрәк. Уларҙы күпләп ауыл хужалығына йәлеп итеү зарур. Күҙ буяу өсөн ауылда юғары белемле белгестәр, моғайын, етәрлек. Әйҙәгеҙ күҙ һалайыҡ – уларҙың яртыһы аҡса эшләргә төньяҡҡа йөрөй, дүрттән бер өлөшө – яраҡһыҙ тормош алып бара, тағы ла бер нисә кеше үҙенә хеҙмәт итә. Ҡалған ике-өс кеше коллектив хужалыҡта эшләй. Был факт. Юғары белемле белгестәрҙең тышҡы артыҡлығында беҙҙә кадрҙар дефициты бар. Аграр университеты эшкә әҙер белгестәрҙе сығарып, тик 70 проценты ғына, ҡайһы берҙә 75 проценты ауылға ҡайтып етә тип һандар килтерә», — тине Рөстәм Хәмитов.
Тағы ла бер мөһим тема – ауылда йәшәү шарттары.
«Газ, һыу, юлдар, электр энергияһы, клубтар кәрәк. Бөҙрәханаға, сәләмәтләндереү процедураларына барырлыҡ, ҡалалағы кеүек хеҙмәттәрҙе алырға мөмкин булған инфраструктура кәрәк. Был бик ауыр, ҡатмарлы мәсьәлә, уны бер-ике йыл эсендә генә хәл итеп булмай, әммә беҙ был йүнәлештә эшләй башланыҡ. Тормош үҙе уға барырға мәжбүр итә», — тине Рөстәм Хәмитов.
Бынан тыш, пленар ултырышта төрлө агрохужалыҡ формаларына, эреһенән алып бәләкәйенә тиклем, ярҙам итеү мәсьәләләре тикшерелде. Ауыл хужалығы техникаһын һатып алыуҙа субсидиялау программаһы буйынса эш һөҙөмтәләре тикшерелде. Агросәнәғәт комплексын үҫтереү моделдәренә ҡағылғанда, семинар-кәңәшмәлә ҡатнашыусылар төрлө хужалыҡ формаларын үҫтереү кәрәклеге фекере менән килеште, улар антагонизм сифатында түгел, ә бер-береһен тулыландырып үҙ-ара эш итергә тейеш. Ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеүгә ҡағылғанда, Илеш районында рапсты эшкәртеү буйынса май заводын төҙөү проекты тикшерелде.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Башҡортостанда һайлау бюллетендәре баҫыла башланыФото: Олег Яровиков
Башҡортостанда һайлау бюллетендәре баҫыла башланы
Башҡортостанда һайлау бюллетендәре баҫыла башланыФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 6 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Башҡортостанда һайлау бюллетендәре баҫыла башланы. Дәүләт Думаһы депутаттарын һайлауҙа тауыш биреү өсөн бөтәһе алты миллиондан ашыу бюллетень әҙерләнә. Улар рус, башҡорт һәм татар телдәрендә «Белая река» нәшриәтендә баҫыла.
Республиканың Үҙәк һайлау комиссияһы секретары Марина Долматова һөйләүенсә, бюллетендәр бер-береһенән айырыла. Һәр документҡа участка һайлау комиссияһының мисәте һәм уның ике ағзаһының ҡултамғаһы ҡуйыла.
«Быйыл Дәүләт Думаһы депутаттарын һайлау өсөн 182 һайлау участкаһы ойошторолған, һәм уларҙа КОИБ-тар эшләйәсәк. Автоматлаштырылған комплекс өсөн бюллетендә мисәт өсөн урын аныҡ билдәләнгән, әммә марка икенсе яғында ҡуйыла, юғиһә мәғлүмәт уҡылмай. Бер мандатлы округ буйынса бюллетендең алғы яғы аҡ, әммә һаҡлағыс селтәр артҡы яғына төшөрөлгән. Бындай документты бөкләргә ярамай, юҡһа эшкәрткән саҡта ҡамасаулыҡ тыуҙырасаҡ», — тип аңлатма бирҙе Марина Долматова.
Быйыл яңылыҡ та бар — һайлаусының кем өсөн тауыш биргәнен бер кем дә күрмәһен өсөн бюллетенде яҙыулы яғын эскә ҡаратып бөкләргә кәрәк.
«Бында бөтә республика һәм Өфө ҡала Советы өсөн һайлауға бланктар баҫыла. Беҙ өсөнсө йыл ошо заказды үтәйбеҙ. Эш бик ҡыҫҡа ваҡыт эсендә башҡарыла, цех тәүлек әйләнәһенә ике сменала эшләй. Заказ 13 сентябргә әҙер буласаҡ», — тип һөйләне нәшриәт директоры Олег Лищенко.


text:
Фото:
«Газ. Нефть. Технологиялар-2010» күргәҙмәһе 300-ҙән ашыу ҡатнашыусыны йыясаҡ
Фото:
25 майҙа Өфөлә XVIII «Газ. Нефть. Технологиялар-2010» халыҡ-ара махсуслаштырылған күргәҙмәһе асыла. Был донъялағы һәм илебеҙҙәге нефть, газ, знергетика сәнәғәте лидерҙарының иң оло форумы. «Газ. Нефть. Технологиялар-2010» форумы Рәсәй Федерацияһы Сауҙа-сәнәғәт палатаһы патронажы аҫтында, Рәсәй Федерацияһы Энергетика министрлығы һәм Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡатнашлығында үткәрелә. Быйыл уға Рәсәй химиктар ойошмаһы ла рәсми ярҙам күрһәтә.
Ошо ваҡиғаға арналды БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары, сәнәғәт, инвестицион һәм инновацион сәйәсәт министры Юрий Пустовгаров ҡатнашлығында «Башинформ» агентлығында үткән матбуғат коференцияһы.
Вице-премьер әлеге форумдың бер республика өсөн генә түгел, тармаҡтың халыҡ-ара кимәлдә үҫешеүе өсөн дә әһәмиәтле булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алды.
– Күргәҙмә республиканың үҙенсәлекле бренды булып тора, — тине Юрий Пустовгаров.
Уның Башҡортостанда үткәрелеүе республиканың иҡтисади яҡтан тотороҡло төбәк һәм Рәсәйҙә нефть эшкәртеүсе эре субъект булыуына бәйләнгән. Башҡортостандың уникаль нефть-газ традициялары булыуҙан тыш, бай тәбиғәт ресурстары һәм производство-фәнни потенциалы бар. Башҡортостан донъяның 90-дан ашыу иле менән сауҙа-иҡтисади хеҙмәттәшлекте үҫтерә, юғары инвестицион рейтингҡа эйә һәм инвестицион хәүефе аҙ булған субъекттар иҫәбенә ҡарай.
Быйылғы форумды үткәреү тураһында БР Сауҙа-сәнәғәт палатаһы рәйесе урынбаҫары Алексей Никин тулыраҡ һөйләне. Үҙенең ҡаҙаныштарын күргәҙмәлә 323 ҡатнашыусы тәҡдим итәсәк. 12 сит илдең нефть тармағы продукцияһы менән технологиялары күрһәтеләсәк. Рәсәйҙең 68 ҡалаһынан предприятиелар Өфөнөң Спорт һарайында стендтарын урынлаштыра башлаған. Йола буйынса иң ҙур экспозиция республика етештереүселәрендә - 100-ҙән ашыу экспонат ҡуйыласаҡ.
Күргәҙмә республика киңлегенән әллә ҡасан сыҡҡан. Быйылғы йылда уға Сәғүд Ғәрәбстанының, Италия, Ҡаҙағстандың эшлекле даирәләре ҡыҙыҡһыныуын күрһәтә. Күргәҙмә алдынан «Башҡортостан» күргәҙмә компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте белгестәре ҡатнашыусыларға мониторинг үткәргән. Журналистарға уның етәксеһе Альбина Килдеғолованың хәбәр итеүенсә, күргәҙмәгә ҡуйыласаҡ бар продукцияның 92% беҙҙең илдә етештерелгән. Илдә газ-нефть тармағының йылдам үҫешен билдәләүсе йәнә бер күрһәткес — 79% ҡатнашыусылар дилер түгел, ә етештереүсе предприятиелар. Быйыл форумға Рәсәй предприятеларын йәлеп итеү өсөн ойоштороусылар барыһын да эшләгән. Илебеҙҙән ситтә «Газ. Нефть. Технологиялар-2010» күргәҙмәһе рекламаға мохтаж түгел.
Ғәҙәттәгесә, форумдың эш программаһы бик бай. Уның тураһында «БР нефтехимик эшкәртеү институты» ДУП-ы директоры Эльшад Теләшев һөйләне. Күргәҙмә сиктәрендә нефть эшкәртеү һәм нефть-газ табыу активтарын баһалауға арналған ике халыҡ-ара ғилми-ғәмәли конференция үткәрелә. Бында ҡатнашыу өсөн 89 ойошманан 250-нән ашыу фәнни материал ҡабул ителгән. Улар барыһы ла баҫтырыласаҡ һәм күргәҙмәлә ҡатнашыусыларға тәҡдим ителәсәк.
Форумда нефть продукттарын торба үткәргестәре аша транспортлауҙа хәүефһеҙлекте тәьмин итеү һәм ҡуша сығарылған газды утилләштереү проблемалары тикшереләсәк. «Энергоресурстарҙы транспортлау проблемаһы институты» ДУП-ының генераль директоры урынбаҫары Марат Солтанов әйтеүенсә, был йәһәттән Башҡортостандың ыңғай тәжрибәһе бар, һәм ул башҡа төбәктәргә лә файҙалы буласаҡ.
Форумда ҡатнашыусылар өсөн ойоштороусылар киң мәҙәни программа ла әҙерләгән.


text:
Матбуғат ветераны Муса Мөлөков Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы менән бүләкләнде
Ошо көндәрҙә үҙенең 75 йәшлек матур юбилейын матбуғат ветераны, ғалим, публицист, филология фәндәре кандидаты Муса Мөлөков билдәләй.
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Указы менән журналистика өлкәһендәге һәм уҡытыу эшмәкәрлегендәге күп йыллы уңышлы хеҙмәте өсөн Муса Мөлөков Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы менән бүләкләнде.
«Башинформ» агентлығы коллективы Муса Ғайса улын ысын күңелдән был юғары награда менән ҡотлай, уға ныҡлы сәләмәтлек һәм артабанғы ижади уңыштар теләй.


text:
Фото:
Өфөлә янғын һүндереүселәр боҙ ҡаласыҡтары конкурсын үткәрә
Фото:
Өфөнөң янғын һүндереүселәре йола буйынса Яңы йылды иң яҡшы боҙ ҡаласығына конкурс менән ҡаршылай. Смотрҙа барлыҡ бүлексәләр ҙә ҡатнаша. Ғинуарҙа жюри йомғаҡ яһаясаҡ. Ҡытай календары буйынса йыл символы – Аждаһаға айырыуса иғтибар бүленәсәк.
— Байрамса кәйеф булдырыу, ҡаланы биҙәү, шулай уҡ Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығында хеҙмәт итеүҙең абруйын күтәреү маҡсатында янғын һүндереүселәр йыл һайын боҙ ҡаласыҡтарын ойоштора, — тине «Рәсәй янғынға ҡаршы федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса 22-се отряды» федераль дәүләт ҡаҙна учреждениеһының матбуғат хеҙмәте етәксеһе Елена Артемова.


text:
«Берҙәм Рәсәй» балаларға Раштыуа байрамы бүләк итте
«Берҙәм Рәсәй» партияһының төбәк бүлексәһе Республика балалар клиник дауаханаһының онкология бүлегендә дауаланған балалар өсөн Раштыуа байрамы үткәрҙе, тип хәбәр итә ER.RU.
«Раштыуаға мөғжизә» акцияһы сиктәрендә балаларға ҡунаҡҡа шаян клоундар, бейеүселәр килде. Һәм, әлбиттә, һәр балаға бүләктәр тапшырылды.
– Балаларға һәр ваҡыт шатлыҡ бүләк итергә кәрәк. Ә бында айырым контингент – ҡаты ауырыуҙар менән сирләгән сабыйҙар. Шуға күрә улар беҙҙең иғтибарға, йылы мөнәсәбәткә мохтаж. Бындай балаларҙы бер үк байрамһыҙ ҡалдырырға ярамай, — тине БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙа «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы рәйесе урынбаҫары Альбина Буранғолова.
Әлеге ваҡытта Республика балалар клиник дауаханаһының онкология бүлегендә 32 бала дауалана. Нигеҙҙә, был 5-8 йәштәрҙәге сабыйҙар.
– «Берҙәм Рәсәй» партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе «Балалар онкологияһы» партия проекты башланағысы менән сығыш яһаны. Һәр бала өсөн шәхси дауалау программаһы булдырылыуын, уларҙың Рәсәйҙең иң яҡшы дауалау учреждениеларында сәләмәтлеген нығытыуын һәм һәр береһенең шәхси кураторы булыуын теләйбеҙ, — тине «Берҙәм Рәсәй» партияһының «Һаулыҡ» проектының Башҡортостандағы координаторы Валентин Павлов.
«Берҙәм Рәсәй» партияһының төбәк башҡарма комитеты баш белгесе Артур Фәсхетдинов билдәләүенсә, балалар онологияһы – етди проблема.
– Был мәсьәләгә артабан да ҙур иғтибар бүләсәкбеҙ. Республика балалар клиник дауаханаһы етәкселеге менән эшләүҙе дауам итергә, онкология сирле балаларҙы дауалауға, уларға ярҙам күрһәтеүгә бәйле мәсьәләләрҙе хәл итеүгә артабан да булышлыҡ итергә планлаштырабыҙ, — тине Артур Фәсхетдинов.


text:
Социаль торлаҡҡа сиратҡа тороуға Төбәк дәүләт хеҙмәттәре порталы ярҙам итәсәк
Башҡортостан Республикаһының Төбәк дәүләт хеҙмәттәре порталында яңы хеҙмәт асылды — «Торлаҡҡа мохтаж булыусылар сифатында граждандарҙы иҫәпкә алыу», тип хәбәр иттеләр БР Мәғлүмәт технологиялары буйынса агентлыҡтың матбуғат хеҙмәтенән.
Билдәләнгән тәртиптә торлаҡҡа мохтаж булыусылар тип танылған граждандарға муниципаль торлаҡ фондынан фатир бирелә. Иҫәпкә тороу өсөн Төбәк дәүләт хеҙмәттәре порталында теркәлергә һәм «шәхси кабинетта» бер нисә ябай ғәмәл башҡарып, хеҙмәткә заказ бирергә кәрәк. Ғәмәлдәр алгоритмы БР Мәғлүмәт технологиялары буйынса агентлыҡ сайтында ентекле яҙылған.


text:
Сәләмәт ауыл - 3 бит
12 июнь көндө Сәләмәт ауыл программаһы планына ярашлы ауылда Ҡарға бутҡаһы байрамы гөрләп үтеп китте.
Балаларға уйнап күңел асып, тәмле бутҡа, буҙа һәм сәй менән һыйланыу бик оҡшаны.
Ойоштороусыларға, бигерәк тә ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесәһе Мәғмүрә Хәсәноваға, завклуб Земфира Зәйнуллинаға, Заһира Мостафинаға, Сәбилә Ҡорбанғәлинаға ауылдаштар исеменән ҙур рәхмәт. Ошондай саралар йышыраҡ булып торһон ине. Ойоштороусыларға һәм бағымсыларға эштәрендә уңыштар теләйбеҙ!
17 июнь көндө Рысҡужа ауылы клубында Медицина работниктары көнөнә бағышлап, Сәләмәт ауыл программаһында ҡатнашыу сиктәрендә, ауылыбыҙҙың оло быуыны кешеһе - ғүмере буйы беҙҙең ауыл кешеләренең һаулығы һағында тороусы фельдшер Кифая инәй Мәһәҙиеваны ауыл ҡатын-ҡыҙҙар советы тарафынан ойошторолған тәбрикләү кисәһе үтеп китте. Кисәгә шулай уҡ йәш быуын медиктары - лайыҡлы, намыҫ менән эшләп быйыл хаҡлы ялға сыҡҡан Гөлсибәр Яҡупова, хәҙерге фельдшер Гөлсиә Абдрахманова ла саҡырылған ине. Ләкин улар эштә булыу сәбәпле кисәгә килә алманылар.
Мәһәҙиева Кифая Минислам ҡыҙы 1936 йылдың 3 ғинуарында Миәкә районының Ҡаран ауылында тыуған. 7 класс белем менән 1951 йылда Өфө медицина училищеһына уҡырға инә, 1955 йылда уны тамамлап комсомол путевкаһы менән Әбйәлил районынының Мөхәмәт ауылына ебәрелә. Абҙаҡта уҡытыусы булып эшләп йөрөгән Рысҡужа егете Вәкил Мәһәҙиев менән танышып, артабанғы тормошон уның менән бәйләй. Ҡаҙмаш, Ярлыҡап, аҙаҡ хаҡлы ялғаса - Ҡаҙмаш ауылдарында фельдшер булып эшләй, Вәкил апаның эше буйынса күсеп йөрөп уға - библиотекарь эшен дә башҡарырға тура килә. Улар 4 балаға ғүмер, тәрбиә бирәләр. 1984 йылда ике ауылдың алмаштырғыһыҙ фельдшеры Кифая Динислам ҡыҙы 25 йыл стаж менән хаҡлы ялға сыға, дөйөм эш стажы 30 йыл.
Кифая инәйҙе тәбрикләү кисәһенә ауылдаштар, туғандары килгән ине. Уға һаулыҡ, йән тыныслығы теләп - 80 йәше - юбилейы менән ҡотлап үттеләр.
На следующую страницу
Наверх


text:
Һаумы, Ҡыш бабай! Нисек йәшәп ятаһың? Беҙ һине шундай һағындыҡ!
Һиңә үҙем тураһында һөйләп китмәксемен. Мин йәйгеһен бесәнгә йөрөргә яратам: әҙерәк саба ла беләм, йыям да. Йыш ҡына урманда ҡунырға ҡалабыҙ. Таң менән бигерәк матур ул тирә-яҡ!
Мин еләк, көртмәле, муйыл йыйырға яратам, тәбиғәттең матурлығын фотоға төшөрәм. Шулай ҙа гел генә улайтып йөрөй алмайым: атайым кеҫә телефонын көн дә биреп тора алмай, үҙенә кәрәк шул. Их, үҙемдең фотоаппаратым булһа ине!
Ҙурайғас, ҙур өй һаласаҡмын, урман бөтмәһен өсөн ағас ултыртасаҡмын.


text:
Баш ҡалала «Студент яҙы-2015» республика фестивале сағыу гала-концерт менән тамамланды Фото: Ксения Калинина, Екатерина Чакина
Баш ҡалала «Студент яҙы-2015» республика фестивале сағыу гала-концерт менән тамамланды
Баш ҡалала «Студент яҙы-2015» республика фестивале сағыу гала-концерт менән тамамланды Фото: Ксения Калинина, Екатерина Чакина
ӨФӨ, 2015 йыл, 30 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
«Студент яҙы-2015» ижади фестивале «Башҡортостан» дәүләт концерт залында сағыу гала-концерт менән тамамланды. Тамаша ике сәғәт буйына барҙы. Концерт Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70 йыллығына, Өфөлә үтәсәк ШОС һәм БРИКС саммиттарына һәм Әҙәбиәт йылына арналды.
Һәр сығыш сағыулығы менән айырылып торҙо: Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы студенткаһы В.Вәлишина башҡарыуында «Әсә тураһында баллада» йыры залда ултырыусыларҙың барыһының да күңеленә үтеп инде. Башҡорт дәүләт аграр университетының йыйылма командаһын айырым билдәләп үтергә кәрәк. Уҡыу йорто шаяндары һәм отҡорҙарының шаяртыуҙары бик уңышлы булды. «Ете ырыу», «Ирәндек», «Шатлыҡ», «Вираж», «Дәрүиш» халыҡ ансамблдәре «Һалдат сюитаһы» бейеүен башҡарғас, тамашасылар көслө алҡышланы.
Сығыштарҙың һәммәһе лә йөкмәткеле ине һәм залда ҡабатланмаҫ, берләштереүсе байрам мөхитен тыуҙырҙы. Артистарҙы сараның төп ҡунаҡтары — ветерандар баһаланы.
Тамашаның баш режиссеры — Башҡорт дәүләт филармонияһының баш режиссеры һәм эстрада художество етәксеһе Илшат Фәхертдинов.
Быйыл октябрҙән апрелгә тиклем уҡыу йорттары араһындағы этапта ҡатнашыусыларҙың дөйөм һаны 30 мең самаһы кеше тәшкил итте. Был республиканың 17 уҡыу йорто һәм вуздарҙың 150 ижади коллективы.
— Студент яҙы Башҡортостанда 45-се тапҡыр уҙғарылды. Йыл һайын меңдәрсә студенттар Башҡортостан йәштәренең ышаныслы терәк булыуын күрһәтә. Улар — республикабыҙҙың бөгөнгөһө. Мин йәштәргә, коллегаларыма Башҡортостандың сәскә атыуы өсөн көс һалғандары өсөн рәхмәт белдерәм, — тип билдәләне Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Салауат Сәғитов.
Гала-концерт бергәләп «Еңеү көнө» йырын башҡарыу менән тамамланды.


text:
Республикала Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына дәғүә итеүгә эштәр ҡабул ителә Фото: Олег Яровиков
Республикала Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына дәғүә итеүгә эштәр ҡабул ителә
Республикала Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына дәғүә итеүгә эштәр ҡабул ителә Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 10 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Башҡортостан Башлығы ҡарамағындағы Әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендә Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премиялары буйынса комиссия 2016 йылдың 15 июненән 15 июленә тиклем документтар ҡабул итә.
Ике йылға бер тапҡыр йәмәғәтселектә танылыу алған һәм Башҡортостандың художество мәҙәниәтен байытҡан иң талантлы, яңылығы һәм үҙенсәлеге менән айырылып торған әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура әҫәрҙәре өсөн өс премия бирелә. Конкурста эштәрҙе ҡабул итеү ваҡыты үткәнгә тиклем кәмендә ярты йыл алдан халыҡҡа сығарылған: әҙәбиәт өлкәһендә — матбуғатта донъя күргән; музыка, театр, һынлы, хореографик, эстрада һәм цирк сәнғәте, дизайн, кино һәм телевидение өлкәһендә — йәмәғәтселектең киң ҡатнашлығында башҡарылған; архитектура өлкәһендә файҙаланыуға тапшырылған әҫәрҙәр ҡатнаша ала. Комиссия тарафынан конкурста ҡатнашыуға рөхсәт бирелгән әҫәрҙәрҙең исемлеге республика матбуғатында баҫылып сыға. Дәғүәселәр коллективы биш кешенән артмаҫҡа тейеш.
Министрлыҡтар, ведомстволар, предприятиелар, учреждениелар һәм ойошмалар, йәмәғәт берекмәләре, уҡыу йорттары, гәзит һәм журнал редакциялары әҫәрҙәрҙе һәм эштәрҙе премияға тәҡдим итә ала. Эштәр коллегиялар, президиумдар, идара, художество һәм ғилми советтар ултырыштарында, хеҙмәт коллективтары йыйылыштарында тәҡдим ителә һәм бөтә яҡлап тикшерелә. Эште баһалағанда уның художество процесында тотҡан урыны, һәр кандидаттың ижади өлөшө билдәләнергә тейеш.
Материалдар 15 июндән 15 июлгә тиклем түбәндәге адрес буйынса ҡабул ителә: 450101, Өфө ҡалаһы, Туҡай урамы, 46, Башҡортостан Башлығы Хакимиәте, 315-се, 419-сы бүлмәләр. Белешмәләр өсөн телефон: 280-80-93, 280-80-75. Тейешле мәғлүмәт республика Башлығының рәсми сайтында бирелгән.


text:
"Китап" нәшриәте бер йылда 317 төр китап продукцияһы сығарған
Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡорт “Китап” нәшриәте өсөн уҙған йыл юбилейлы булды: нәшриәт октябрҙә үҙенең 90 йыллығын билдәләне. Юбилейға әҙерлек сиктәрендә республика райондары буйлап автойөрөү, китап продукцияһының, яңы сыҡҡан баҫмаларҙың күргәҙмәһе, “Китап” авторҙарының уҡыусылар менән осрашыуҙары һәм башҡа төрлө саралар үтте.
2009 йылда “Китап” нәшриәте 317 төр продукция баҫтырған, шулар иҫәбендә 103 уҡыу-педагогик әсбап, 118 исемлектә художестволы әҙәбиәт, балалар әҙәбиәте – 26, фәнни-популяр әҙәбиәт – 46 һәм 24 башҡа төрҙәге баҫма нәшер ителгән. 2008 йылға ҡарағанда был 16 төргә күберәк.
«Китап» уҡыу әсбаптарын баҫтырыу һәм республика милли мәктәптәрен тәьмин итеүҙе дауам итә. Илдәге һәм төбәктәге мөһим хәл-ваҡиғаларға, иҫтәлекле даталарға бәйле әҙәбиәт тә йыл һайын нәшер ителә. Башҡортостан Хөкүмәте ярҙамы менән “Китап” нәшритәте 2008 йылда уҡ беренселәрҙән булып Еңеүҙең 65 йыллығына ҡарата Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларҙың китаптарын баҫтырыу эшен башланы. 2010 йылдың май айына тиклем ошондай 40 китап сығарырға планлаштырыла.
“Китап” нәшриәте заман менән бергә атлай, уҡыусыларҙы һәм һатып алыусыларҙы күберәк йәлеп итеү маҡсатында интернет-ресурстар ҡуллана. Яңы баҫмалар, адрес һәм телефондар, хаҡтар тураһында мәғлүмәтте www.kitap-ufa.ru сайтынан табырға мөмкин.


text:
Нәшриәт кәштәһендә мәктәпкәсә йәштәге балалар өсөн өр-яңы китап!!!
Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә балалар өсөн ижад итеүсе дүрт авторҙың: Фәнүзә Биктимерованың («Мин бит әле бәләкәс»), Светлана Васикованың («Ҡолаҡлы сәғәтебеҙ»), Фәйрүзә Кинйәбаеваның («Нәҫел ебе - шәжәрәм»), Сәфинә Хәкимованың («Гөлгөнәнең гөлдәре») шиғырҙары донъя күрҙе. Улар бөтәһе лә бер китапта тупланды һәм һатыуға сығарылды. Һүрәттәре асыҡ сағыу төҫтәр менән нәшер ителгән китап бәләкәстәрҙең генә түгел, ололарҙың күңеленә лә хуш килер.
- Новинка
- да
- Новинка
- да


text:
Студенттарҙы шахмат-шашка уйындарына ылыҡтырыу, отҡорлоҡ, тәүәккәллек, дөрөҫ ҡарар ҡабул итергә өйрәтеү кеүек сифаттарҙы тәрбиәләүгә нигеҙ һалыуы ла маҡтауға лайыҡ. Быға, бер яҡтан, институт етәкселегенең ярҙамы, йәштәрҙең теләген һүндермәй күтәреп алырға әҙер тороуы булышһа,
Студенттарҙы шахмат-шашка уйындарына ылыҡтырыу, отҡорлоҡ, тәүәккәллек, дөрөҫ ҡарар ҡабул итергә өйрәтеү кеүек сифаттарҙы тәрбиәләүгә нигеҙ һалыуы ла маҡтауға лайыҡ. Быға, бер яҡтан, институт етәкселегенең ярҙамы, йәштәрҙең теләген һүндермәй күтәреп алырға әҙер тороуы булышһа,
– Юлдың ике яғында ла ҡуян эҙҙәре, күрәһегеҙме?
– Ҡайҙа, ҡайҙа? – Мин бер нәмә лә күрмәйем, ҡышҡы урманда бер хәрәкәт тә юҡ шикелле, күҙ күреме ерҙә – аҡ ялан һәм бәҫ ҡунған ағастар ғына...
Үҙгәртеп ҡороу осоро башланып, эшҡыуарлыҡҡа юл асылғас, ул Ташбулат ауыл биләмәһендә беренселәрҙән булып туғанының бәләкәй өйөндә сауҙа нөктәһе асырға йөрьәт итә. Бер нисә йыл капитал туплап (сусҡалар үҫтереп), оло юл сатында шәхси сауҙа нөктәһен асыуға өлгәшә. Бизнес тотороҡло үҫешә башлай.
85 йәшен билдәләне.
Ейәнсура районының Үрген ауылы малайы, 1943 йылда ауылындағы ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, колхозда эшләй. Унан Абҙанда белем алыуын дауам итә. Әйткәндәй, унда барлыҡ предметтар ҙа башҡорт телендә алып барыла. Байтаҡ билдәле шәхес тәрбиәләгән белем усағы ул.
Искәндәр ауырыған йылдарҙа уларға барып, ике-өс көн тороп, һөйләшеп ҡайта торғайным.
Йәмле Әй буйҙарында тыуған олатайым Муллабай Дәүләтбай улы Дәүләтбаевтың бала сағы ауыр йылдарға тура килә. Өс йәшендә атаһын берәр ат һәм һыйыр тотҡаны өсөн “кулак” тип яла яғып үлтерәләр. Тормоштоң ҡағыу-һуғыуына ҡарамай, үҫмер буй еткерә. Мәктәпте тамамлағас, уҡытыусы булып эшләй башлай. Әммә яҡты пландар, өмөттәр менән йәшәгән егеттәрҙең киләсәген ҡәһәрле һуғыш селпәрәмә килтерә.
2011 — 2015 йылдарҙа “Асыҡ мөхит” айырым маҡсатлы республика программаһының ҡайһы бер сараларын тормошҡа ашырыу йәһәтенән юридик берәмектәргә субсидия биреү тәртибен раҫлау тураһында


text:
Ирек Ялалов Өфө мэры итеп һайландыФото: Олег Яровиков
Ирек Ялалов Өфө мэры итеп һайланды
Ирек Ялалов Өфө мэры итеп һайландыФото: Олег Яровиков
Ирек Ялалов Өфө ҡалаһы башлығы итеп һайланды. Тейешле ҡарар 12 февралдә ҡала Советының сираттағы ултырышында ҡабул ителде. Ирек Ялалов өсөн ултырышта ҡатнашҡан бөтә 33 депутат та тауыш бирҙе.
Ирек Ялаловтан тыш Совет ултырышында конкурс һынауын үткәндәр иҫәбенән тағы ла ике кандидат ҡаралды – ул Владимир Чернов һәм Сәид Закиров. Черновҡа ҡаршы 30 депутат тауыш бирҙе, өсәүһе икеләнеүен белдерҙе. Закировҡа ҡаршы 31 тауыш булды һәм ике депутат тауыш бирмәне.
Тауыш биреүҙән һуң яңы ҡала башлығы менән контрактҡа ҡул ҡуйыу тантанаһы уҙҙы. Килешеүгә Ирек Ялалов һәм Өфө ҡала Советы рәйесе Евгений Семивеличенко ҡул ҡуйҙы. Ултырышта БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе Константин Толкачев һәм Башҡортостан Президенты Хакимиәте Етәксеһе Сергей Молчанов ҡатнашты.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, ҡала башлығы вазифаһына ун кеше дәғүә итте. Әммә дүрт кандидат документтарҙы дөрөҫ тапшырмау сәбәпле төшөп ҡалды. Тағы ла өсөүһе эксперт комиссияһының имтиханын үтә алманы. Һығымтала хакимиәт башлығы вазифаһын биләүгә өс кандидат раҫланғайны.


text:
Фото:
Төбәк башлығы республиканың украин ауылында булды
Фото:
Стәрлетамаҡ районы буйынса эш сәфәре барышында Башҡортостан Президенты Золотоношка ауылында булды. Бында урындағы Мәҙәниәт йортонда ул музей экспонаттарын ҡараны, «Золотоношка» украин тарихи-мәҙәни үҙәктә булды.
Төбәк башлығы менән осрашыуға граждандарҙың активы йыйылды. Улар Золотоношка ауылына 112 йыл элек күсеп килгәндәре тураһында һөйләне, әммә йолаларҙы әле һаман һаҡлай. Бөгөн бында 650 кеше йәшәй, урындағы мәктәптә 82 бала уҡый. Балалар бер үк ваҡытта дүрт телде: рус, украин, башҡорт һәи инглизде өйрәнә. Уларҙың 40 проценты өсөн украин теле тыуған тел булып һанала.
Ауыл халҡы Рөстәм Хәмитовҡа ауылда белгестәр, атап әйткәндә, ветеринар булмағанлығы тураһында һөйләне. Табип күрше ауылдан һирәк кенә килә. Кешеләр шулай уҡ һыуҙың түбән сифатына зарланды. Әммә Калинин исемендәге ауыл хужалығы кооперативы рәйесе Анатолий Коваленко алдағы йәй «Таҙа һыу» программаһы буйынса тикшереү үткәрергә планлаштырыуы тураһында хәбәр итте.
Республика Президенты Стәрлетамаҡ районы башлығына ауыл халҡын эсәр һыу менән тәьмин итеү мәсьәләһен эшкәртергә ҡушты.
Урындағы халыҡ шулай уҡ насар демографик хәлгә зарланды – бер тыуған сабыйға ете үлгән кеше тура килә. Былтыр ауылда ни бары бер бала тыуған.
Анатолий Коваленко шулай уҡ быйыл ферма төҙөргә планлаштырыуы, киләсәктә торлаҡ төҙөргә кәрәк буласағы тураһында һөйләне. Бынан тыш, ферманы тергеҙеү буйынса пландар бар, унда киләсәктә Израилдән ҡорамалдар урынлаштырыласаҡ.
Шулай уҡ Анатолий Коваленко ауылдың тарихы, урындағы украиндарҙың йолалары тураһында һөйләне.
— Ауыл тиҙ күтәрелде, байыны. 10 йыл эсендә игенселәр яҡшы уңыш ала башланы. Хәҙер Украина ауыр тормош кисерә. Тиҙ ваҡыт эсендә былар барыһы ла уңышлы тамамланыр тип ышанам, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.
Шулай уҡ төбәк башлығы ауыл халҡына республика ҡарамағындағы Ҡырымдың Белогорск районы тураһында һөйләне.
— Беҙҙең бурыс – күләмдәр кәмемәһен өсөн, нимә бар, шуны һаҡлау. Быға өлгәшеп була, — тине Рөстәм Хәмитов.


text:
Ял көндәрендә ҡаланың бер травматология пунктына ғына 240-тан ашыу кеше мөрәжәғәт иткән Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
Ял көндәрендә ҡаланың бер травматология пунктына ғына 240-тан ашыу кеше мөрәжәғәт иткән
Ял көндәрендә ҡаланың бер травматология пунктына ғына 240-тан ашыу кеше мөрәжәғәт иткән Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ӨФӨ, 2016 йыл, 14 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Йома көндө Өфөлә яуған «боҙло ямғыр» байтаҡ бәлә-ҡаза алып килде. Юлдар һырғалаҡҡа әйләнде, был иһә аварияларға һәм имгәнеүҙәргә килтерҙе.
Уҙған ял көндәрендә баш ҡалалағы 5-се травматология пунктына 245-кә яҡын кеше мөрәжәғәт иткән.
Шәмбе, 12 ноябрҙә, медицина учреждениеһында 150-нән ашыу кешене ҡабул иткәндәр. Әммә, белгестәр әйтеүенсә, был рекорд түгел, ә бындай һауа торошо өсөн ғәҙәти күренеш.
«Беҙ тәүлек әйләнәһенә эшләйбеҙ, — тип хәбәр итте 5-се травматология пункты мөдире Анатолий Мазетов. — Көн һайын беҙгә 95-100 кеше килә, шәмбе — 150, йәкшәмбе, 13 ноябрҙә, 95 пациент мөрәжәғәт итте. Был сик түгел — бер нисә йыл элек тәүлегенә 180-дән ашыу кешене ҡабул иткәйнек. Төп сәбәп — ҡул һындырыу осраҡтары. Кеше, тайып китеп, ҡулдарына ҡолай һәм, ҡағиҙә булараҡ, беләк һөйәген һындыра».
Анатолий Мазетов травматология пункттарына төрлө йәштәге кешеләрҙең мөрәжәғәт итеүен иғтибарға алды.
«Граждандарға иғтибарлыраҡ булырға кәрәк, — тип иҫәпләй мөдир. — Коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәрҙәре кешене ҡолауҙан ҡотҡара алмай».
Пунктта тәүлек әйләнәһенә бер табип, өс шәфҡәт туташы, ике рентгенолог эшләй. Ҡайһы саҡта, кешеләр күп булған осраҡта, икенсе смена ярҙамға килә.
Өфөлә өлкәндәр өсөн травматология пункттары тәүлек әйләнәһенә ҡабул итә: 10-сы дауахана, Горький урамы, 47, тел. 243-25-38; 21-се дауахана, Урман тыҡрығы урамы, 3, тел. 232-54-91; 32-се дауахана, Хмельницкий урамы, 88, тел. 263-19-17; 5-се дауахана, Цюрупа урамы, 84, тел. 250-68-00.
Балалар өсөн травматология пункттары көн һайын иртәнге сәғәт 8-ҙән киске 10-ға тиклем эшләй: 4-се поликлиника, Орджоникидзе урамы, 15, телефон 263-15-97; 5-се, Жуков урамы, 18, тел. 241-24-84; 6-сы, Аксаков урамы, 62, тел. 250-59-46. 17-се балалар дауаханаһының травматология пункты Азатлыҡ урамы, 29 адресы буйынса урынлашҡан, телефон 263-56-00.


text:
Скачать apk өсөн android скачать тәҙрә Киношный һуңғы версия
Агросәнәғәт кинотеатрының тәҙрәләрен скачать: Free direct obtain of the latest version of the official Тартмасы агросәнәғәт Киношный file right here.
Кинотеатрында BOX-был өсөн өҫтәмә android һуңғы һүҙҙе һеҙгә машина мультимедиа . Һеҙҙең яратҡан фильмдар ҡарарға һәм тв һәм һеҙҙең телефон күрһәтә ала., таблетка, ҡаты chromecast google йәки ҡоролмаларына.. HD сифатында фильмдар кино төшөп төҙөүселәр һәм квалификациялы өҫтәмә булдырыу HD.
Android өсөн Настроить кинотеатрында Box
Датаға тиклем яңы көй менән туранан-тура кушымталар менән даими фильм. Ябай ала .Файл Apk өсөн һеҙҙең машинағыҙҙың, уны асыу, һәм настроить!
БЫНДА КҮСЕП ӨСӨН, СКАЧАТЬ


text:
Термин тарихы
«Экзистенциаль философия» (нем. Existenzphilosophie) терминын 1931 йылда «Духовная ситуация времени»[1] тигән хеҙмәтендә Карл Ясперс ҡуллана, ә 1938 йылда уны айырым хеҙмәтенең исеме итеп ала. Ясперс экзистенциаль философияға нигеҙ һалыусы тип Кьеркегорҙы атай. Экзистенциализм терминын Жан-Поль Сартр хеҙмәтенең атамаһында ҡуллана (франц. L'existentialisme est un humanisme, 1946), ул экзистенциализмды дини (Карл Ясперс, Габриэль Марсель) һәм атеистикҡа (Альбер Камю, Жан-Поль Сартр, Симона де Бовуар, Мартин Хайдеггер) бүлә.


text:
Пифагор теоремаһы
Пифагор теоремаһы – Евклид геометрияһындағы төп теоремаларҙың береһе, тура мөйөшлө өсмөйөштөң өс яғы араһындағы бәйләнешен билдәләй:
- Тура мөйөшлө өсмөйөштә гипотенуза оҙонлоғоноң квадраты катеттары оҙонлоғоноң квадраттары суммаһына тигеҙ.
Теорема грек математигы Пифагор (б.э.т. 570 – 495 йылдар) хөрмәтенә уның исемен йөрөтә. Нәҡ ул был теореманы яҙып ҡалдырған һәм иҫбатлаған. Шулай ҙа был теорема уға тиклем дә билдәле булыуына һәм ҡулланылыуына дәлилдәр ҙә байтаҡ.
Теорема хәтһеҙ күп ысулдар ярҙамында иҫбатлана, бәлки математик теоремалар араһында иң күп иҫбатлауҙар һаны буйынса Пифагор теоремаһы – беренсе урындалыр ҙа.


text:
- Подробности
- Просмотров: 225
МЕТАЛЛОФИЗИКА, физиканың металл һәм иретмәләрҙең структураһын, уларҙа барған процестарҙы, физик һәм химик үҙенсәлектәрен өйрәнгән бүлеге. М. ҡаты есемдәр физикаһы составына инәһәм материалдарҙы өйрәнеү ғилеменең физик нигеҙе булып тора. М. металдарҙың, иретмәләрҙең төҙөлөшөһәм уларҙыңүҙенсәлектәре араһындағы фундаменталь бәйләнештәрҙе билдәләй, ш. уҡ ваҡытта ул тикшеренеүҙәрҙең эксперименталь ысулдарына һәм төрлө физик теорияларға (квант һәм статистик механикаға, термодинамикаға, тотош мөхиттәр механикаһына һ.б.) нигеҙләнә. М. 3 төп йүнәлешен айыралар: металдарҙың микроскопия теорияһы, дефекттарҙы өйрәнеүһәм уларҙың металдарҙың механик, электр һ.б. үҙенсәлектәренә йоғонтоһон тикшереү, фазаларҙы һәм гетерофазалы металл материалдарын өйрәнеү. Хәҙерге М. квант механикаһы закондарына нигеҙләнеп, металл һәм иретмәләрҙең йылы һыйышлығының т‑раға бәйле булыуын, уларҙыңүткәреүсәнлеген, юғары үткәреүсәнлек һәм ферромагнетизм күренештәрен тасуирлай. М. реаль металдарҙыңүҙенсәлектәрен кристаллы төҙөлөш дефекттары теорияһы — вакансия, дислокация, бөртөктәр сиге һәм фазалар ярҙамында тасуирлай. Башҡортостанда М. б‑са тикшеренеүҙәр 20 б. 60‑сы йй. башлап БДУ‑ла, ӨДАТУ‑ла, 70‑се йй. — Молекулалар һәм кристалдар физикаһы ин‑тында һәм 80‑се йй. — Металдарҙыңүтәһығылмалылығы проблемалары ин‑тында алып барыла. БДУ‑ла ферромагнетиктарҙың домен структураһы теорияһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәрелә (Р.М.Вәхитов, Е.Г.Екомасов, М.М.Фарзетдинов, А.Ә.Хәлфина, М.Ә.Шәмсетдинов һ.б.), юғары үткәреүсәнлек һәм ферромагнетиктарҙа спин тулҡындары теорияһы (М.Б.Сәғҙәткирәева, М.Х.Харрасов һ.б.) үҫтерелә. Республикала М. реаль металдарҙың структураһын һәм механик үҙенсәлектәрен тикшереү м‑н бәйле өлкәһе киңүҫеш ала. Молекулалар һәм кристалдар физикаһы ин‑тында ныҡлыҡһәм һығылмалылыҡ физикаһы өлкәһендә теоретик тикшеренеүҙәр үткәрелә; металдарҙың емерелеүе теорияһы, кристаллы төҙөлөшө дефекттарының кинетик теорияһы эшләнә (Ш.Х.Ханнанов). Металдарҙыңүтәһығылмалылығы проблемалары ин‑тында, ӨДАТУ‑ла металдарҙыңүтәһығылмалылығы б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла; поликристалдарҙа улар рәшәткәле дислокацияларҙы йотҡанда тиң булмаған бөртөктәр сиге барлыҡҡа килеү күренеше асыла (Р.З.Вәлиев, О.Ә.Ҡайбышев); үтәһығылмалылыҡ хәлендәҡалыплау һәм ҡаты фазала тоташтырыу технологиялары эшләнә (Р.Й.Лотфуллин). 90‑сы йй. башынан М. яңы йүнәлеше үҫешә — күләмле наноструктур материалдарҙы алыу һәм тикшереү: уларҙы деформация юлы м‑н алыу ысулдары табыла һәм файҙаланыла (Вәлиев, О.Р.Вәлиәхмәтов, Р.М.Ғәлиев, Р.Р. Мөлөков, Г.А.Салищев һ.б.), электр, магнит, механик үҙенсәлектәре өйрәнелә (А.В.Корзников, Мөлөков, Х.Я.Мөлөков һ.б.), уларҙы формалаштырыуҙың, структура һәм үҙенсәлектәренең теоретик моделдәре яһала (А.П.Жиляев, А.Ә.Назаров, А.И.Пшеничнюк, Ф.З.Үтәшев һ.б.). Наноструктур титан (Вәлиәхмәтов, Ғәлиев), алюмин (М.В.Маркушев), ҡыҙҙырыуға сыҙамлы никель иретмәләрен (В.Ә.Вәлитов), интерметаллидтарҙы (В.М.Имаев, Р.М.Имаев) һәм композицион материалдарҙы (В.В.Астанин) алыу технологиялары эшләнә. Камиллаштырылған рентген структуралы анализ ысулдары наноструктур материалдарҙың структураһын һәм үҙенсәлектәрен тикшереүөсөн ҡулланыла (И.В.Александров).
А.А.Назаров
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Ҡустым менән ғорурланам30-07-2014, 05:10 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Хәйризаман, ата-әсәһе мәрхүм булғас, үкһеҙ етем ҡала һәм өлкән ағаһы Рәфҡәт, еңгәһе Ҡәмәриә ҡарамағында тәрбиәләнә. Тыуған ауылы Матрайҙа (Йылайыр районы) башланғыс мәктәпте тамамлағас, Өфөнөң 1-се мәктәп-интернатына ебәрелә. Артабан Башҡорт дәүләт педагогия институтында математик профессияһына эйә була. Йәш уҡытыусы тәүге хеҙмәт йылдарын Йылайыр һәм Баймаҡ райондары мәктәптәрендә үткәрә.
Элегерәк Башҡортостанда журналистика һөнәренә уҡытманылар, һәм редакция штатын күп осраҡта гуманитар фән уҡытыусылары тулыландырҙы. Район гәзиттәренә ауыл хужалығы белгестәре лә йәлеп ителде. Ә бына физмат бөткән Хәйризамандың журналист булып китеүе – осраҡлы ғына хәл. Әммә был бәхетле осраҡлыҡ булды. Хәйризаманға Баймаҡта һөнәре буйынса эш булмағас, ҡатыны Зәлифә уны ваҡытлыса булһа ла редакцияла эшләп тор, тип үҙенә ярҙамсы итеп саҡыра. Ҡустым “Октябрь байрағы” гәзитенең ауыл хужалығы бүлегендә хәбәрсе йөгөн тартты. Яңы һөнәре ғүмерлеккә булды – бына 35 йылдан ашыу гәзит эшендә үҙенә генә хас фиҙакәрлек менән яуаплы бурысын үтәүҙе дауам итә.
Эйе, математик оҫта журналист, ысын профессионал булып танылды. Быға ул үҙенең ныҡышмаллығы, яуаплылығы, уҡымышлылығы, ҡыҙыҡһыныусанлығы, һәр эшен урын-еренә еткереүе менән өлгәште. Ауыл хужалығы тематикаһын тулыһынса үҙләштереп кенә ҡалманы, сәнәғәт һәм партия тормошо бүлегендә лә уңышлы эшләне, хаттар бүлеге мөдире булараҡ та ҙур абруй ҡаҙанды. Ғөмүмән, ул район гәзитенең бөтә тематикаһын да тәрән белеп, тейешле кимәлдә яҡтыртты. Баҫманың йөкмәткеһен байытыу, уны ҡыҙыҡлыраҡ итеү һәм уҡыусылар һанын арттырыу өсөн төрлө конкурстар ойошторҙо, шахмат-шашка мәсьәләләре, кроссвордтар баҫтырҙы, әҙәбиәт, шәмбе биттәрен сығарҙы. Хәбәрселәр менән даими бәйләнештә булды, уларға һәр саҡ ярҙам итте.
2000 йылдан Баймаҡта тәржемә ителгән гәзит урынына саф башҡортса “Һаҡмар” сыға башланы. Яңы гәзиткә нигеҙ һалыусыларҙың, уның абруйын күтәреү һәм тиражын арттырыу өсөн күп ижади көс түккән журналистарҙың береһе яуаплы секретарь Хәйризаман Үтәев була. Баҫманың йөкмәткеһе, художество биҙәлеше, тематик йүнәлеше тап уның эшенә тығыҙ бәйләнгәйне. Элек ике телдә сыҡҡан күп гәзиттәрҙә мәҡәләләр урыҫса яҙылды һәм һуңынан тәржемә ителде. Үтәевкә лә урыҫса яҙыуҙан башҡортсаға күсергә кәрәк булды, һәм ул милли телде камил белеү өсөн бөтә тырышлығын һалды. Был йәһәттән яңы гәзиттең йәш журналистарына матур өлгө күрһәтте. Бер арауыҡ мөхәррир вазифаһын башҡарғанда тел мәсьәләһенә бигерәк тә ҙур иғтибар бирҙе.
2005 йылдан журналист “Баймакский вестник” гәзитенең мөхәррир урынбаҫары, был вазифа ҡыҫҡартылғас, яуаплы секретарь эшен башҡара. Гәзит эшенең бөтә баҫҡыстарын да үткән ҙур тәжрибәле журналист – йәш коллегаларының абруйлы остазы, һәр кеменә ышаныслы терәк-таяныс, изге ярҙамсы. Әйткәндәй, “Һаҡмар” хеҙмәткәрҙәре менән дә тығыҙ бәйләнештә, һәр саҡ ярҙам ҡулы һуҙырға әҙер ул.
Әйткән һүҙен елгә ташламаған, дуҫлыҡҡа тоғро булған, ауырлыҡтың үлсәмен, шөһрәттең самаһын белгән ир уҙаманы бөгөн – абруйлы матбуғат ветераны. Хәйризаман Үтәев журналистарҙың Сәғит Мифтахов исемендәге район премияһы лауреаты, Журналистар союзының, Баймаҡ район-ҡала хакимиәтенең Почет грамоталары менән бүләкләнде. Күптән түгел уға республика башлығы Указы менән “Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре” исеме бирелде. Редакцияла абруйлы журналистың үтә лә тыныс холоҡло, изге күңелле, ярҙамсыл, иптәштәренә ихтирамлы, иғтибарлы булыуын билдәләйҙәр, шуға ла уны хөрмәт итәләр. Тиккә генә заманында комсомол, профсоюз, журналистар ойошмаларын етәкләмәгәндер. Әле иһә – “Һаҡмар” редакция-нәшриәт комплексының аттестация комиссияһы рәйесе, райондың шахмат-шашка федерацияһы ағзаһы.
Шундай фекер бар: һәләтле уҡыусы ҡасан да булһа уҡытыусыһын үтергә, юғарыраҡ һөҙөмтәләргә өлгәшергә тейеш. Был — уҡыусы өсөн генә түгел, уҡытыусыға ла һөйөнөс: ҡустым мине журналистикала ғына түгел, тормоштоң башҡа өлкәһендә лә уҙып китте. Бер генә миҫал. Ҡасандыр минән шашка, шахмат уйнарға өйрәнде, ә хәҙер килеп, был ике спорт төрөнән дә күп тапҡыр район чемпионы булды, төбәк, республика ярыштарында ла призлы урындар яулай.
Ҡустым тураһындағы фекерҙәремде уның уҡыусыларының береһе, хеҙмәттәше – “Һаҡмар” гәзитенең мөхәррир урынбаҫары Гүзәл Иҫәнгилдина ҡеүәтләй:
— Хәйризаман Зиннәт улына (ә беҙ уны яратып һәм хөрмәтләп “Риза ағай” тип кенә йөрөтәбеҙ) “Һаҡмар” гәзитенә яңы тупланған йәш журналистар менән эшләүе еңелдән булмағандыр. Шулай ҙа ул сабыр, үҙенә генә хас кешелеклелек һәм кеселеклелек менән беҙҙе эшкә өйрәтте. Башҡалар нисектер, ә минең өсөн Риза ағайҙың мәҡәләне уҡып: “Был яҙманың мәғәнәһе, маҡсаты нимәлә?” – тип һорауы иң ауыр яза була торғайны. Был яуаплы секретарҙың һине әрләмәй, ауыр һүҙ әйтмәй генә, мәҡәләңдең “бешеп етмәүен” белдереүе ине. Ғөмүмән, Хәйризаман Зиннәт улының тауыш күтәргәнен түгел, ә ауыр һүҙ әйткәнен дә ишеткәнем булманы. Кәрәк саҡта кәңәшен бирергә, йыуатырға әҙер булған ағайыбыҙ үҙенең “Һаҡмар”ҙағы эшен яратып, ысын күңелдән башҡарҙы. Уның “Зиһенеңде эшкә ҡуш” рубрикаһы аҫтында сыҡҡан “Шәмбе мөйөшө”н баймаҡтар түҙемһеҙлек менән көтөп алыр ине.
Ағайыбыҙ “Журналист һәр нәмәлә шикләнергә, һәр мәғлүмәтте ентекләп тикшерергә тейеш” тигән талап ҡуйҙы беҙгә. “Һаҡмар” гәзитенең мөхәррире булғанда ла, баҫмабыҙҙы артабан үҫтереү өсөн көсөн йәлләмәне. Һөҙөмтәлә гәзитебеҙ төрлө кимәлдәге ижади ярыш, конкурстарҙа алдынғы урындарҙы алыуын дауам итте, Почет грамоталары, Маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнде.
Бөгөн матбуғат аҡһаҡалы “Баймакский вестник”та эшләһә лә, кәңәш, аҡыллы һүҙ кәрәк саҡта, беҙ әле лә уның янына ашығабыҙ. Башҡорт һәм урыҫ телдәрен юғары кимәлдә белгән оҫта журналист гәзиттәрҙе бер ҡасан да бүлеп ҡарамай, сөнки уның тынғыһыҙ хеҙмәт юлы “Һаҡмар”ға ла, “Баймакский вестник”ка ла ныҡлы бәйләнгән.
Нисәмә йылдар үтһә лә, район гәзитендә тәүге остаздарыбыҙҙың береһе булған Риза ағайҙың өйрәткәндәре онотолмаҫлыҡ булып күңелгә һеңгән. Шуға күрәлер инде сираттағы яҙмаларымды әҙерләп бөтәм дә “Ә был мәҡәләнең маҡсаты нимәлә икән?” тип үҙ алдыма йылмайып ҡуям. Ошо уйынлы-ысынлы баһалау һәр һүҙең өсөн яуаплылыҡ тойорға өйрәтә. Шундай ғүмерлек һабаҡ биргән өсөн дә мең-мең рәхмәт һеҙгә, Риза ағайыбыҙ! Хеҙмәт ветераны һаман да йәштәрсә дәртләнеп, бар күңелен һалып, йүгереп йөрөп эшләүен дауам итә. Был тик һоҡланыу тойғоларын уята.
журналистика ветераны.


text:
- Подробности
- Просмотров: 260
МИРЗАЯНОВ Вил Солтан улы (9.3.1935, БАССР‑ҙың Дүртөйлө р‑ны Иҫке Кәңгеш а.), химик. Химия ф. д‑ры (1985), проф. (1985). Мәскәү нескә химия технологияһы ин‑тын тамамлағандан һуң (1958) Мәскәүҙә эшләй: 1960 й. тиклем 4019‑сы почта йәшниге пр‑тиеһында, 1965—92 йй. Дәүләт Органик химия һәм технологиялар ҒТИ‑нда (1986 й. алып бүлек нач.). 1992 й. дәүләт серен асыуҙа ғәйепләнеп, М. енәйәт эше асыла, ул 1994 й. РФ ген. прокуроры ҡарары б‑са туҡтатыла. 1996 й. алып Принстон ун‑тында эшләй (Нью‑Джерси штаты, АҠШ). Фәнни хеҙмәттәре газ хроматографияһы өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә, хроматографик анализ ысулдарын эшләүгә һәм уларҙы углеводород газдарҙы айырыу өсөн ҡулланыуға, микроконцентрацияларҙа ағыулағыс матдәләрҙе билдәләүгә арналған. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Кавалло пр. лауреаты (1996).
М.Ғ.Сәфәров
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
“УралСиб” эшһеҙҙәргә ҡайтанан профессиональ әҙерлек үткәрә
“УралСиб” банкы эшһеҙ граждандар өсөн ҡайтанан профессиональ әҙерлек программаһын тамамлаусыларға дипломдар тапшырҙы. Улар “Коммерциялағы менеджмент” ҡайтанан профессиональ әҙерлек программаһы буйынса уҡыны.
Эшһеҙ граждандар өсөн уҡыу курсы бушлай, уға сығымдарҙы банк финанслай. Программа сиктәрендә уҡытыуҙы “УралСиб” төбәк уҡыу үҙәктәре уҡытыусылары менән берлектә “МИРБИС” Мәскәү халыҡ-ара бизнес юғары мәктәбе уҡытыусылары үткәрә.
— Программа тыңлаусылары юғары йәки урта махсус белемгә эйә, — ти банктың Өфө филиалы идарасыһы Леонид Ғафаров. – Уларҙың барыһы ла бөгөн эшһеҙ ҡалған, йәки уларҙы тәүҙә алған специальносы буйынса эш сиктәрендәге мөмкинлектәр мөрхәтһендермәй. Программа тыңлаусыларының күбеһе үҙ эшен асырға планлаштыра. Курс тамамлаусыларҙың ҡайтанан әҙерлек программаһы барышында алған белемдәре менән бергә әүҙем тормош позицияһы уларға эшмәкәрлектең яңы өлкәһендә уңышҡа өлгәшергә ярҙам итер, тип ышанабыҙ.
Банк шулай уҡ төбәктәрҙә мәшғүллек үҙәктәре менән хеҙмәттәшлек итеүен дауам итә. Бөгөн берлектәге проект сиктәрендә банк эшһеҙ граждандар өсөн тренингтар үткәрә һәм мәшғүллек үҙәктәрендә иҫәптә торған вуз тамамлаусылар өсөн стажировкалар ойоштора.


text:
Константин Толкачев: «Һәр халыҡтың телен, мәҙәниәтен, йолаларын һаҡлау дәүләт һәм йәмғиәт бурысы булып тора»
— Владимир Путин үҙенең мәҡәләһендә милли мәсьәләне фундаменталь тип атап, уның әһәмиәтен дөрөҫ билдәләне, — тип комментарий бирҙе республиканың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай рәйесе Константин Толкачев «Независимая газета» баҫмаһында донъя күргән «Владимир Путин. Рәсәй: милли мәсьәлә» мәҡәләһенә. – Башҡортостан күп милләтлелек коэффициенты буйынса Рәсәйҙә икенсе урында тора, бында төрлө конфессияларға һәм социаль төркөмдәргә ҡараған 130-ҙан ашыу милләт йәшәй.
Төбәктәге милли күп төрлөлөк баһалап бөткөһөҙ хазина булып ҡабул ителә.
— Бындай ҡараш республикала дәүләт милли сәйәсәте нигеҙе булып тора һәм төп закондар сығарыу акттарын ҡабул иткәндә иҫәпкә алына, — тип иҫәпләй Константин Толкачев. – Төбәктә республика халҡтарының үҙ телдәрен һәм мәҙәниәтен ирекле үҫтереүгә конституцион хоҡуҡтарын тормошҡа ашырыу механизмдарын булдырған закондар һәм норматив хоҡуҡи акттар етерлек. Дәүләт телдәре, мәҙәниәт, мәғариф, милли-мәҙәни берләшмәләр, музейҙар, ижади союздар, китапханалар эшмәкәрлеге тураһындағы республика закондары улар иҫәбендә.
Республиканың Дәүләт Йыйылышы рәйесе фекеренсә, Башҡортостандың халыҡ мәғарифында дөйөм Рәсәй кимәлендәге ҙур ҡаҙаныштар бар. Республика мәктәптәрендә 14 туған тел өйрәнелә. Юғары һәм урта һөнәри уҡыу йорттарында ҡайһы бер этностар өсөн туған тел уҡытыусылары әҙерләнә. Халыҡтар мәҙәниәтен үҫтереүҙә лә уңыштар етерлек.
— Башҡортостан бөгөнгө демократик Рәсәйҙә терәк булыусы төбәктәрҙең береһе булып ҡала, шул иҫәптән федератив дәүләт булдырыу процестарында ла ул таяныс булып тора, — тип билдәләне Константин Толкачев. – Бында дөйөм дәүләт һәм төбәк мәнфәғәттәрен яраштарыуға, милләт-ара һәм конфессия-ара татыулыҡ өлгөһөн күрһәтеүгә һәм, һөҙөмтә булараҡ, сәйәси тотороҡлоҡҡа һәм иҡтисади үҫешкә өлгәшелде. Республикала милли мәҙәниәттәрҙе һәм күп халыҡтарҙың телдәрен үҫтереүҙә тейешле алтын урталыҡ табылды.
Уның һүҙҙәренсә, һәр халыҡтың телен, мәҙәниәтен, йолаларын һаҡлау дәүләттең һәм йәмғиәттең мөһим бурысы булып тора.
— Башҡортостан үҙенең уникаль ҡаҙанышын – халыҡтар берлеген, уларҙың быуаттар дауамында һаҡланып килгән дуҫлығын һәм татыулығын даими рәүештә үҫтерә, — тине республика парламенты спикеры. – Уны һаҡлап ҡалыу – дәүләттең һәм йәмғиәттең мөһим бурысы.
— Ысын федерализмдың төп асылы – ул, тәү сиратта, үҙәк власть менән төбәктәр, һүп һанлы һәм аҙ һанлы халыҡтар, шулай уҡ төбәктәр менән республикалар араһындағы компромистар мәҙәниәте. Был, халыҡтарҙың социаль-иҡтисади һәм мәҙәни-рухи мәнфәғәттәрен иҫәпкә алып, дәүләтте горизонталь ғына түгел, вериткаль йәһәттән дә төҙөү. Әлеге хеҙмәттәшлектә гармонияға ирешелһә, һөҙөмтәлә дәүләт һәр яҡлап та нығытыласаҡ, — тип иҫәпләй Константин Толкачев.


text:
Башҡортостандан Ҡырым халҡына гуманитар йөк оҙатылдыФото: Андрей Старостин
Башҡортостандан Ҡырым халҡына гуманитар йөк оҙатылды
Башҡортостандан Ҡырым халҡына гуманитар йөк оҙатылдыФото: Андрей Старостин
Бөгөн Өфөлә Дуҫлыҡ монументы алдындағы майҙанда Башҡортостан Республикаһынан Рәсәйҙең яңы төбәктәре халҡына, Ҡырым ярымутрауы рәсәйлеләренә гуманитар йөк оҙатылды. Башҡортостан Рәсәй субъекттары араһында беренселәрҙән булып Ҡырым халҡына ярҙам итеү әҙерлеге тураһында белдерҙе. БР Хөкүмәтенең резерв фонды иҫәбенә аҙыҡ-түлек һәм медикаменттар менән автоҡарауан йыйылды. Гуманитар йөк йыйыуҙа республиканың һаулыҡ һаҡлау һәм ауыл хужалығы министрлыҡтары, БР Хөкүмәте Аппараты ҡатнашты. Сараны ойоштороусылар әйтеүенсә, «был гуманитар йөк һәм матди ярҙам ябай ғына түгел, ә иң тәүҙә изге ихтыяр һәм туғандаш халыҡҡа ысын күңелдән сыҡҡан ярҙам итеү теләге».
Гуманитар автоҡарауан составына дүрт ҙур йөк машинаһы инде. БР Ауыл хужалығы министрлығы «Башагрпродукт» дәүләт унитар предприятиеһы менән берлектә 36 тонна аҙыҡ-түлек әҙерләгәндәр, унда Ҡырым хакимиәте һораған туҡланыу продукттары ингән, улар: он, ярмалар, макарондар, ит консервалары, ҡуйыртылған һәм киптерелгән һөт, көнбағыш майы, бал.
— Бөтә аҙыҡ-түлек – Башҡортостан производствоһы, бик сифатлы. Ҡырым Республикаһы халҡы беҙҙең продукция менән ҡәнәғәт булыр, тип ышанам. Беҙ тәү сиратта ябай кешеләр тураһында уйлайбыҙ, сөнки беҙ – туғандаш төбәктәр һәм бер-беребеҙгә ярҙам итергә тейеш. Рәсәй дуҫлығы, берҙәмлеге һәм ошондай яҡшы эштәр менән көслө, — тип билдәләне БР ауыл хужалығы министры Николай Коваленко.
Шулай уҡ, Ҡырымға оҙатылған йөк составына, медицина тәғәйенләнешендәге препараттар, 70-ләгән төр дарыуҙар инде. Гуманитар миссия етәксеһе һәм ойоштороусыһы, БР Дәүләт заказдарын урынлаштырыу буйынса дәүләт комитеты рәйесе Сергей Новиков ярҙам акцияһын әҙерләгән бөтә хеҙмәттәрҙең дә яуаплы һәм көйлө эшен билдәләне.
— Беҙҙең халыҡтар һәм саҡ бергә булды. Шуныһы ҡыуаныслы, хәҙер беҙҙең йөрәктәр ҡырымдарҙың йөрәктәре менән бергә тибә, сөнки улар Рәсәй составына ҡайтыуҙарына нисек ҡыуанғадарын беләм, — тине сәләмләү телмәрендә Сергей Новиков.
Ҡырымға гуманитар йөк менән бергә республика халҡының йылы теләктәре лә оҙатылды. «Рәсәй өсөн» халыҡ фронты» дөйөм Рәсәй йәмәғәт хәрәкәте «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы менән берлектә «Ҡырымға хат» акцияһын ойошторҙо. Ҡырымдарға изге теләктәр менән хаттарҙы Өфөнөң һәм Башҡортостандың йөҙләгән вайымлы кешеһе ебәргәйне.
— Бөгөн хисле фон ҙур роль уйнай, һәм беҙҙең ярҙам, «беҙ бергә» һүҙҙәре – бер ваҡытта ла булмағандай урынлы, — тине «Рәсәй өсөн» халыҡ фронты» йәмәғәт хәрәкәте ағзаһы Эльвира Айытҡолова.
Йөктө оҙатыу тантанаһында Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты рәйесенең беренсе урынбаҫары Айнур Арыҫланов, отец Евгений, билдәле яҙыусы Михаил Чванов, М.Аҡмулла исемендәге БДПУ ректоры Рәил Әсәҙуллин һәм педагогия университеты студенттары ҡатнашты.
Гуманитар йөк менән машиналар өс көн дауамында «Кавказ» портына барып етергә планлаштыра, унан автомобилдәр колоннаһы борам менән Ҡырым Республикаһынң баш ҡалаһы Симферопогә барып етәсәк.


text:
Республикала төҙөкләндерелгәндән һуң Юлай шишмәһе асылдыФото: «Берҙәм Рәсәй» партияһы төбәк башҡарма комитетының матбуғат хеҙмәте
Республикала төҙөкләндерелгәндән һуң Юлай шишмәһе асылды
Республикала төҙөкләндерелгәндән һуң Юлай шишмәһе асылдыФото: «Берҙәм Рәсәй» партияһы төбәк башҡарма комитетының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2016 йыл, 12 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Башҡортостандың Салауат районы Юныс ауылы янындағы билдәле Юлай шишмәһе төҙөкләндерелде. Бында биләмәне таҙартыу буйынса бер нисә өмә ойошторолдо, улаҡ һәм ҡойма ҡуйылды, тип хәбәр итә «Берҙәм Рәсәй» партияһының төбәк бүлексәһе. Шишмә башҡорт халҡының милли геройы Салауат Юлаевтың атаһы Юлай Аҙналин хөрмәтенә аталған.
2016 йылда районда бөтәһе 16 ауыл биләмәһендә урынлашҡан йөҙҙән ашыу шишмә төҙөкләндереләсәк. Был сараларҙы «Таҙа һыу» проекты сиктәрендә «Берҙәм Рәсәй» партияһының урындағы бүлексәһе үткәрә. Әлкә ауыл советы хакимиәте башлығы Ишембай ауыл советы хакимиәте башлығына шишмә һыуы тултырылған символик көршәк тапшырҙы. Шулай итеп, «Йәшә, шишмә!» экологик акцияһы 2016 йылдың 26 сентябрендә Салауат Юлаевты иҫкә алыу көнөндә Салауат шишмәһендә тамамлана.


text:
Республиканың 19 районында сәсеү эштәре тамамланды
Башҡортостандың 19 районында сәсеү эштәре тамамланды, тип хәбәр иттеләр БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән. Төбәктең 10 районында – ҡарабойҙай сәсеү, 20 районында кукуруз сәсеү тамамланды. Бөгөнгө көнгә был культуралар планлаштырылған майҙандың 58 һәм 91 процентында сәселгән.
Шул уҡ ваҡытта 108,7 мең гектар майҙанда пар ерҙәре эшкәртелде, был планға ҡарата 34 процент тәшкил итә.
Төбәктә 29 процент майҙанда – иген культураларын, 85 процент майҙанда шәгәр сөгөлдөрөн химик утау үткәрелде, тип хәбәр иттеләр аграр ведомствонан.


text:
Мәҙәни яңылыҡтар
Башҡортостан ауылдарында староста вазифаһы барлыҡҡа килеүе ихтимал. Ул урындағы әһәмиәттәге мәсьәләләрҙе хәл иткәндә халыҡтың мәнфәғәттәрен яҡларға тейеш. Владимир Путин урындағы үҙидараны ойоштороуҙы камиллаштырыу мәсьәләләре буйынса ҡануниәткә үҙгәрештәр индерҙе. Староста әүҙем һайлау хоҡуғына эйә булған халыҡ һанынан ошо тораҡ пункттағы граждандар сходының күрһәтеүе буйынса муниципаль берәмектең вәкәләтле органы тарафынан һайлана. Законда ауыл старостаһының хоҡуғы һәм вәкәләттәре билдәләнә. Атап әйткәндә, дәүләт йәки дәүләт граждандар хеҙмәте, муниципаль йәки муниципаль хеҙмәт вазифаһын биләгән кеше староста итеп һайлана алмай. Староста вәкәләттәренең срогы ике йылдан кәм йәки биш йылдан ашыу булмаҫҡа тейеш. Староста халыҡ менән эшләй һәм осрашыу йомғаҡтары буйынса урындағы үҙидара органдары ҡарарға тейешле мөрәжәғәттәрҙе һәм тәҡдимдәрҙе ебәрә. Граждандар сходын үткәреү тәртибе лә камиллаштырыла. Муниципаль берәмектең вәкәләтле органы вәкәләттәрен граждандар сходы ғәмәлгә ашырған биләмәлә муниципаль хоҡуҡ акттары проекттары һәм граждандар сходы хәл иткән мәсьәләләр буйынса асыҡ тыңлауҙарҙы һәм йәмәғәт тикшереүҙәрен үткәрмәҫкә мөмкин.


text:
Юань менән иенаға эйәреп...12-09-2017, 01:04 // Иҡтисад // Баҫып сығарырға
Күп эксперттар С. Рябковтың белдереүен шикләнеп ҡабул итте. Мәҫәлән, элекке финанс министры урынбаҫары, Үҙәк банк рәйесе урынбаҫары, “МДМ-Банк” директорҙар советы рәйесе, яҡташыбыҙ, Рәсәй иҡтисадсыларының Топ-10 рейтингында 2-се урында килгән, заманында Башҡорт дәүләт университетында уҡытҡан Олег Вьюгин фекеренсә, Рәсәй коммерция банктары бер ниндәй шарттарҙа ла долларҙар менән хисаплашыуҙан баш тарта алмаясаҡ. Рәсәй резервтарының төп өлөшө АҠШ ҡиммәтле ҡағыҙҙарында һаҡланыуын да оноторға ярамай. Рәсәйҙең төп экспорт тауарҙары — нефть һәм газ — донъя баҙарында долларҙарға һатыла. Ғөмүмән, донъя баҙарында нефттең 99 проценты доллар операциялары, фьючерс системалары аша үтә. 1982 йылдан алып нефть хаҡтары Нью-Йорк тауар биржаһы — NYMEX тарафынан билдәләнә. Аҙаҡ уға Лондондағы ICE биржаһы өҫтәлә (ICE — Intercontinental Exchange Нью-Йорктағы NYMEX — New York Mercantile Exchange тауар биржаһының Европалағы филиалы). Биржалар АҠШ-тың Дж. П. Морган Чейз, Бэнк оф Америка, Ситигруп кеүек иң эре банк структуралары менән берлектә, глобаль масштабта бик теүәл эшләп килә. Нәҡ АҠШ банктары нефтте биржа тауарына әйләндереп, нефть фьючерс баҙары ойошторһа, фьючерс контракты (futures contract) — киләсәктә башҡарыласаҡ базис активтарын (был осраҡта — нефтте) һатыу-һатып алыу килешеүе. Фьючерс системаһы — АҠШ ҡаҙанышы, әммә ул бөтә донъя мәнфәғәттәренә хеҙмәт итә һәм бик теүәл, һөҙөмтәле эшләп килә. Барлыҡ етешһеҙлектәренә ҡарамаҫтан, ул нефть экспортерҙарының күпселеген тулыһынса ҡәнәғәтләндерә, бөгөн уға альтернатива юҡ.
Нефть биржалары системаһын донъя валютаһы — долларҙар системаһы менән сағыштырырға мөмкин. Был система ла бөтә донъя кимәлендә бик теүәл эшләп килә, әммә уның эшмәкәрлегенә лә глобаль сәйәсәт мәнфәғәттәренә бәйле процестар йоғонто яһауы бәхәсһеҙ.
Рәсәй экспортының 70 проценты АҠШ долларҙары аша башҡарыла, евро өлөшөнә 13 процент тура килә. Бөтә донъя тулайым продукты (ВВП) күләмендә Рәсәй өлөшө ни бары 2,5 процент ҡына тәшкил итә, экспорт, нигеҙҙә, сеймал менән сикләнә, юғары технологиялы продукт юҡ кимәлдә. Был шарттарҙа Рәсәй һумдары долларға конкуренция тәшкил итеп, донъя кимәлендә резерв валютаһы статусына бер нисек тә дәғүә итә алмай.
Үҙәк банк мәғлүмәттәренә ярашлы, Рәсәй граждандарында тупланған валюта күләме 5,7 триллион һумдан арта — кешеләр аҡсаларын долларға һәм евроға күсерә, сөнки һумдарҙың тотороҡлолоғона ышанып бөтмәй.
ВШЭ профессоры, күренекле политолог Леонид Поляков нефть экспортында долларҙарҙан баш тартырға саҡырыусыларға Ливияның элекке лидеры Муаммар Каддафи менән элекке Ираҡ етәксеһе Саддам Хөсәйендең авантюралы эксперименттарын иҫкә төшөрөргә тәҡдим итә. Уларҙың һәләкәтенең асылы бик ҙур дәрәжәлә нефть долларҙарына ҡаршы сығыуға бәйле булды.
Бөгөн нефть — долларҙың төп таяныстарының береһе. Оҙаҡламай нефткә алмашҡа яңы ҡиммәттәр киләсәк — Америка Ҡушма Штаттары ул өлкәләрҙә лә донъя лидеры булып ҡалырға тырышасаҡ. АҠШ Федераль резерв системаһы банктары бөтә донъя нефть сауҙаһын доллар кредиттары һәм тауар биржалары аша үҙ ҡулында тота. Донъя валютаһы — доллар массаһы әлегә бөтәһен дә хәл итеп килә. Ә доллар нисек ундай юғары статусҡа эйә була алды һуң?
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Валюта-финанс конференцияһы (ҡыҫҡаса — Бреттон-Вудс конференцияһы) 1944 йылдың 1—22 июлендә АҠШ-та, Бреттон-Вудс ҡалаһында уҙғарыла. Унан алда, 1942 йылдың 1 ғинуарында, Вашингтонда БМО Декларацияһы ҡабул ителә. БМО Уставы һуңыраҡ, 1945 йылдың 26 июнендә, Сан-Франциско ҡалаһында раҫлана. Документ 1945 йылдың 24 октябрендә үҙ көсөнә инә һәм был дата Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы көнө тип иғлан ителә.
Бреттон-Вудс конференцияһында 44 ил вәкиле ҡатнашып, улар Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң халыҡ-ара валюта-финанс мөнәсәбәттәрен көйләү юлдарын эҙләй. Бының өсөн яңы бөтә донъя валюта системаһы нигеҙҙәре буйынса консенсус талап ителә. Уға тиклем 1922 йылда Генуя халыҡ-ара иҡтисади конференцияһында ҡабул ителгән система эшләп килә. Генуя валюта системаһы алтын-девиз стандартына — алтын резервтарына һәм алтынға конвертацияланған валюталарға нигеҙләнә. Системаға ингән илдәр өс блокка бүленә — алтын стандарты зонаһына, доллар һәм стерлинг фунттары зоналарына (һуңғы ике блок АҠШ һәм Бөйөк Британия тирәһендә туплана). Системала банктар эше илдәрҙәге алтын запасы күләмдәре менән сикләнә, йәғни милли валюталар шул запас менән гарантияланырға тейеш була. Был талап кредиттар институты үҫешен дә тотҡарлай башлай. Ризаһыҙлыҡ белдереүсе илдәр универсаль донъя валютаһы мәсьәләһен күтәрә, әммә был сифатта АҠШ, Бөйөк Британия йәки ниндәй ҙә булһа башҡа илдең милли валютаһын ҡабул итеүгә тәүге осорҙа ҡәтғи рәүештә ҡаршы сыға.
Бреттон-Вудс конференцияһында күренекле инглиз иҡтисадсыһы, Кембридж иҡтисади мәктәбенә нигеҙ һалыусы Джон Мейнард Кейнс һәм АҠШ финанс министрлығы валюта тикшеренеүҙәре бүлеге етәксеһе Гарри Декстер Уайт проекттары тикшерелеп, Америка проекты ҡабул ителә, әммә Кейнстың тәҡдимдәре лә иҫәпкә алына. Конференция алтын-девиз стандартына — алтынға һәм ике резерв валютаһына — АҠШ долларына һәм Бөйөк Британия стерлинг фунттарына нигеҙләнгән яңы универсаль валюта системаһы ҡабул итә. Конференцияла ҡатнашыусылар ике тиң хоҡуҡлы резерв валютаһы ҡулланыуҙы уңайһыҙ тип күрһәтеп, проектҡа төҙәтмә индерә һәм, долларға төп резерв валютаһы статусы бирелеп, уның алтын эквиваленты миҡдары билдәләнә: 1 Троя унцияһы — 31,1034768 грамм алтын 35 долларға тиңләтелә. (Троя унцияһы — урта быуаттарҙан башлап Францияның Труа ҡалаһы ювелирҙары алтынды үлсәү өсөн ҡулланған берәмек, унция — боронғо Римда ҡулланылған үлсәү берәмеге).
Совет лидеры И.В. Сталин конференцияла ҡатнашҡан СССР делегацияһына Бреттон-Вудс конференцияһы документтарына ҡул ҡуйырға рөхсәт бирә, әммә аҙаҡ уларҙы ратификациялауҙы тыя. Бында Сталиндың үҙ хәйләһе була: бер яҡтан, тышҡы сауҙала халыҡ-ара валютаһыҙ — долларҙарһыҙ эшләү мөмкин түгел, һәм улар ярайһы уҡ әүҙем ҡулланыла, икенсе яҡтан, ил эсендә долларҙар ҡулланыу тыйыла. Аҙаҡ Советтар Союзында долларҙың эске курсы билдәләнеп, ул 60 тингә тиңләтелә. Был сикләү СССР тарҡалғанға тиклем һаҡлана.
Конференцияла шулай уҡ Халыҡ-ара валюта фонды (МВФ), Халыҡ-ара реконструкция һәм үҫеш банкы (МБРР) ойошторола, Тарифтар һәм сауҙа тураһында генераль килешеү (ГАТТ) төҙөүгә әҙерлек башлана (килешеүгә 1947 йылда ҡул ҡуйыла).
Бреттон-Вудс валюта системаһы Икенсе донъя һуғышында ҙур зыян күргән илдәрҙең иҡтисадын тергеҙеүҙә мөһим роль уйнаны һәм 70-се йылдар башына уны үҙгәртеү талап ителде. Көнбайыш илдәре иҡтисадында инглиз Кейнс мәктәбенә (Кембридж мәктәбенә) алмашҡа Чикаго иҡтисади мәктәбенә нигеҙ һалыусы Милтон Фридмандың (сығышы менән хәҙерге Украинаның Берегово ҡалаһынан) монетаризм идеялары килде. Рәсми рәүештә процесс 1971 йылдың 18 декабрендә ҡабул ителгән Смитсон килешеүендә (Вашингтондағы Смитсон институтында ойошторолған конференцияла ратификациялана) теүәл сағылыш таба. Артабан, 1976—1978 йылдарҙа Ямайка валюта системаһы урынлаша башлай. Валюталарҙың ирекле курсы иғлан ителә. Алтындың валюта функцияларын үтәүе сикләнеп, ул тауарға әйләнә. Халыҡ-ара валюта фонды милли валюталар нигеҙендә формалашҡан “валюталар кәрзине” төшөнсәһен ҡабул итә. “Валюталар кәрзиненең” — Ямайка валюта системаһында ҡулланылған “донъя аҡсаһы”ның нигеҙен билдәле нисбәттәрҙә алынған резерв валюталары тәшкил итә: АҠШ долларҙары — 42 процент, немец маркаһы — 19 процент, француз франкы, инглиз стерлинг фунттары һәм япон иенаһы — 13-әр процент.
2015 йылдың 1 октябрендә Халыҡ-ара валюта фонды резерв валюталары рәтенә Ҡытай Халыҡ Республикаһы юанен индерҙе һәм “кәрзин” түбәндәгесә үҙгәрҙе (проценттарҙа):
АҠШ долларҙары 41,7
Евро 30,9
Стерлинг фунттары 8,1
Иена 8,3
Юань 10
Ҡытай юане резервҡа 2020 йылда ирекле курсҡа күсерелеү шарты менән алынды. Юандең Халыҡ-ара валюта фонды резерв валюталары “кәрзиненә” эләгеүе Ҡытай иҡтисадын үҫтереү өсөн киң мөмкинлектәр асһа, Рәсәй өсөн яңы проблемалар өҫтәй. Айырым Рәсәй сәйәсмәндәре АҠШ санкцияларына яуап итеп Америка түләү системаларын һәм хисаплашыу валютаһы сифатында долларҙы ҡулланыуҙы сикләргә тәҡдим итә, АҠШ валюта-финанс системаһына бәйле булмаған һәм үҙаллы эшләй алған иҡтисади структуралар ҡороуҙы күҙ уңында тота. Сәйәсмәндәр долларҙан һәм евронан баш тартыуҙа Евразия иҡтисади союзы (ЕАЭС) илдәренә, улар менән берҙәм финанс баҙары ойоштороуға иҫәп тота. Әммә ЕАЭС илдәренең АҠШ түләү системаларын һәм доллар ҡулланыуҙы сикләүгә барыуы мөмкин түгел. Был шарттарҙа Рәсәй МВФ резерв валюталары “кәрзиненә” ингән Ҡытай юаненә лә таяна алмай һәм тағы ла тәрәнерәк изоляцияға эләгеүе ихтимал. Бөгөн Ҡытай һәм АҠШ араһындағы сауҙа күләме Рәсәй менән сауҙа күләменән ун тапҡырға ҙурыраҡ, һәм ул тулыһынса АҠШ долларҙарына нигеҙләнә. Ҡытай Америка технологияларына ҙур мохтажлыҡ кисерә. Ҡытай нефть импорты шулай уҡ тулыһынса АҠШ долларҙарына нигеҙләнә. Доллар бөгөнгө көндә барыһына ла кәрәк, Рәсәй ҙә долларһыҙ үҙ иҡтисадын тергеҙә алмаясаҡ. Йәнә, халыҡ-ара валюта сифатында йөрөгән долларҙарҙы тулыһынса АҠШ милли валютаһы тип иҫәпләп булмай — уның 41,7 проценты ғына Американыҡы, 10 проценты — Ҡытайҙыҡы, 8,3 проценты — япондарҙыҡы, 8,1 проценты — инглиздәрҙеке, 30,9 проценты Европа Союзы илдәренеке. 1976 — 1978 йылдарҙа донъяла Ямайка валюта системаһы урынлаштырылғас, АҠШ долларҙарына артабан ҡыҫылырға, системала ҡатнашҡан башҡа валюталарға күберәк урын бирергә кәрәк булды. Был процесс артабан да дауам итәсәк, системаға яңы ағзалар өҫтәләсәк. Эксперттар раҫлауынса, Халыҡ-ара валюта фонды резервтарында ЕС илдәренең һәм Ҡытайҙың өлөшө артыуы, хатта киләсәктә АҠШ-тыҡы менән тиңләшеүе ихтимал. Хәйер, бөгөнгө көндә лә доллар ысын мәғәнәһендә интернациональ валютаға әйләнгән һәм үҙенә ошо функцияны алыуы күпселек донъя илдәрен тулыһынса ҡәнәғәтләндерә. Долларҙан ситләшеү иһә донъя иҡтисадындағы үҫеш процестарынан ситләшеүҙе, тәрән изоляцияла ҡалыуҙы ғына аңлатыр ине. Был йәһәттән Ҡытай лидерҙарының 2015 йылда МВФ менән хеҙмәттәшлекте нығытып, үҙ милли валюталары — юань статусын күршеләре Япония өлгөһөндә (Ямайка килешеүенән һуң япон иеналары ла донъя валюталары рәтенә — МВФ резерв валюталары “кәрзиненә” инеүгә өлгәште) рәсми рәүештә халыҡ-ара кимәлгә сығарыуы оло ихтирамға лайыҡ. Был юл Рәсәй һумдары өсөн дә асыҡ, улар ҙа, иена һәм юань кеүек бөтә донъя резерв валюталары рәтенә баҫа ала, әммә бының өсөн япондар, ҡытайҙар кеүек эшләргә өйрәнеү генә кәрәк.


text: Һуғыш касафаттарын беҙ ҙә, уҙған быуаттың уртаһындараҡ тыуған балалар, күреп-тойоп үҫтек. Һикһәнләп кенә өйлө тыуған ауылым Һарыш халҡы ла ил күргәнде кисерҙе. Яуға киткән ирҙәрҙең яртыһынан күберәге кире әйләнеп ҡайта алманы. Ҡайтҡандары араһында ла имгәнмәгән берәү ҙә юҡ. Сатан күршеләр Сабир һәм Әнүәр ағайҙар урам буйлап ағас аяҡтары менән туҡылдап атлап, колхоз эшенә ашыға. Хәким, Сибәғәт, Хөсәйен ағайҙарҙың башы яраланған, баш кейемен һалһалар, лепкәләре күренеп тора. Шаһисолтан, Харис, Ахун, Ғәҙелша ағайҙарҙың, Миңлебай бабайҙың да йә арҡаһы, йә ҡулбашы һыҙлап интектерә икән…


text:
Төбәк синоптиктары ҡояшлы, әммә ямғырлы һауа торошон фаразлай Фото: Галина Бахшиева
Төбәк синоптиктары ҡояшлы, әммә ямғырлы һауа торошон фаразлай
Төбәк синоптиктары ҡояшлы, әммә ямғырлы һауа торошон фаразлай Фото: Галина Бахшиева
ӨФӨ, 2017 йыл, 14 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.
Башҡортостанда яңы эш аҙнаһының башы ҡояшлы, әммә ямғырлы буласаҡ, тип фаразлай синоптиктар. Республиканың гидрометеорология һәм тирә-яҡ мөхит мониторингы идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, дүшәмбе, 14 августа, яуым-төшөм булмай. Ел бөгөн төньяҡтан, төньяҡ-көнсығыштан талғын. Һауа температураһы көндөҙ +17,+22.
Алдағы ике көндә урыны менән бер аҙ ҡыҫҡа ваҡытлы ямғыр яуыуы көтөлә. Ел тотороҡһоҙ, талғын. Көндөҙгө температура бер аҙға күтәреләсәк һәм 22-27 градус тәшкил итәсәк. Төндә термометр бағанаһы +8,+13 күрһәтәсәк.


text:
Борос менән кишерҙән икра23-08-2013, 10:15 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Татлы боросто бешергәс, ҡабығын һыҙырып алырға ла ит турағыстан үткәрергә. Һуған менән кишерҙе түңәрәкләп киҫергә лә үҫемлек майында ҡыҙҙырырға кәрәк. Помидорҙы, йәшел тәмләткестәрҙе лә ит турағыстан сығарырға һәм күләме ике тапҡыр кәмегәнгә ҡәҙәр ҡайнатырға. Шунан барыһын да бергә ҡушып, тәмләткестәр, тоҙ, аҙ ғына шәкәр һалырға. Ҡайнап сыҡҡандан һуң 10 минут һүрән утта тотҡас, банкаларға тултырырға. Бер сәғәт самаһы стерилләгәс, түңкәреп, һыуытырға ҡуйырға.


text:
Диктатура
Диктатура — дәүләттә власты тормошҡа ашырыу системаһы.
Йөкмәткеһе
Төшөнсәнең төп мәғәнәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Латин телендәге «dictatura» һүҙе урыҫсаға тәржемә иткәндә «неограниченная власть», башҡортса «сикләнмәгән власть» («хакимлек», «хакимиәт») тигәнде аңлата. Хәҙерге политология фәнендә диктатура — дәүләткә идара итеүҙең власть тулыһынса бер сәйәси ҡараш вәкилдәре: идара итеүсе төркөм (сәйәси фирҡә, синыф, берләшмә) йәки бер шәхес (диктатор) ҡулында булған формаһы тип билдәләнә. Шулай итеп, диктатура шарттарында идара итеүсе, власты тормошҡа ашырыу һәм власҡа мөнәсәбәт формаларына ҡарамай, идараны туранан-тура һәм ҡәтғи (директив) ысулдар менән ойоштора. Быны заманында Бөйөк француз революцияһынан һуң булдырылған сәйәси система миҫалында асыҡ күрһәтергә була: унда власть формаһы — республика, власҡа ҡараш формаһы — демократия, ә инде власты тормошҡа ашырыу формаһы — нәҡ бында ҡаралған диктатура була.
Марксизм-ленинизм тәғлимәте диктатура төшөнсәһен саҡ ҡына икенсерәк аңлатыуын да билдәләргә кәрәк. Унда ул бер-береһе менән тығыҙ бәйләнештә булған ике мәғәнәлә ҡулланыла:
- иҡтисади яҡтан өҫтөн булған синыфтың сәйәси власы һәм
- власты тормошҡа ашырыу ысулы (диктатура режимы, диктатура саралары һәм алымдары).
Тәүге мәғәнәләге диктатура синыфтар араһындағы ҡаршылыҡтар йәшәп килгән һәр йәмғиәткә хас. Икенсе мәғәнәлә ҡаралған диктатура шарттарында власть тулыһынса бер шәхес — диктатор ҡулында туплана. Был осраҡта диктатура сикләнмәгән һәм контролһеҙ диктатор хакимлеге, конституцияла иғлан ителгән демократик хоҡуҡтарҙы һәм иректе, шулай уҡ вәкәләтле органдарҙың хоҡуҡтарын ҡыҫыу менән билдәләнә. Кешелек тарихында диктатор режимдарының урынлашыуы теге йәки был дәүләттә синфи көрәштең ҡырҡа киҫкенләшеүе менән туранан-тура бәйле. Миҫалға Испаниялағы Франко диктатураһын, Гитлер ваҡытында Германиялағы фашистик диктатураны килтерергә була.
Марксизм-ленинизм тәғлимәте шулай уҡ диктатураны власты тормошҡа ашырыу ысулы булараҡ демократик режимдың ҡапма-ҡаршыһы тип иҫәпләй һәм Көнбайыш политологтарының быны бөтөнләй иҫкә алмай, диктатураны бары тик бер шәхес режимы итеп ҡарауын ҡырҡа тәнҡитләй.
Диктатура — тарихи күҙлектән[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо Римдәге диктатура[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Республика осорондағы Боронғо Римдә (беҙҙең дәүергә тиклем 5 — 3 быуаттар) ғәҙәттән тыш хәлдәр ваҡытында (һуғыш, ҡолдарҙың сыуалыштары һәм башҡалар) диктатура дәүләт менән идара итеү формаһы була. Диктатураның төп маҡсаты — демократияны һаҡлау һәм республика именлеген тәьмин итеү. Сенат тәҡдиме менән консулдарҙың береһе йә икеһе тарафынан тәғәйенләнгән диктатор хәрби операциялар менән етәкселек иткән, уға барлыҡ граждан власы органдары бойһонған. Диктаторҙың бөтә декреттары ҡанун көсөн алған, һәм улар тикшерелергә тейеш булмаған. Бар власты үҙ ҡулына тупламаһын өсөн диктаторға йәмәғәт ҡоролошон үҙгәртеү, һуғыш иғлан итеү, яңы һалымдар индереү һәм административ идара итеүгә ҡыҫылыу тыйылған. Диктатура ваҡыты ла ҡәтғи сикләнә: ул алты айҙан артырға тейеш булмай.[1].
Шуның менән бергә Боронғо Римдә беҙҙең дәүергә тиклем 82 йылда вәкәләтлек ваҡыты сикләнмәгән беренсе диктатор итеп Луций Корнелий Сулла тәғәйенләнә. Бының нигеҙе формаль рәүештә шулай билдәләнә: ҡанундарҙы тормошҡа ашырыу һәм республиканы тәртипкә килтереү. Әммә 79 йылда Сулла үҙ вәкәләттәренән баш тарта. Беҙҙең дәүергә тиклем 44 йылда, заговорсылар тарафынан үлтерелеүенән бер ай алда, вәкәләтлек ваҡыты сикләнмәгән диктатор итеп быға тиклем был вазифаға әүәлге тәртиптә бер нисә тапҡыр һайланған Гай Юлий Цезарь билдәләнә. Ул үлтерелгәндән һуң (44 йылда) диктатор вазифаһы бөтөрөлә.
Сулла менән Цезарь, шулай итеп, Боронғо Римдең ул ваҡыт шарттары менән билдәләнгән һуңғы һәм бөгөн беҙ аңлаған мәғәнәлә тәүге диктаторҙар була. Дәүләт менән артабанғы йылдарҙа идара иткән Октавиан Август һәм башҡа императорҙар был вазифаға рәсми тәғәйенләнмәһәләр ҙә (тарихтан билдәле булыуынса, Авгусҡа бындай тәҡдим яһала), ғәмәлдә тулыһынса диктатор власына эйә булалар. Шул уҡ ваҡытта Рим дәүләте формаль яҡтан республика булып һанала, һәм унда республикаға хас власть органдары ғәмәлдә була.
Август аҙаҡтан тәрбиәгә (аҫрауға) алынған улы Тиберийҙы (урыҫса — «приемный сын») үҙенең вариҫы итеүгә өлгәшә. Бындай осраҡтар артабанғы ил етәкселәре тарафынан йышыраҡ ҡабатлана, һәм Боронғо Римдең монархияға әйләнеү сәбәптәренең береһе була.
Боронғо грек дәүләттәрендәге диктатура[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо Греция дәүләттәренә һәм уларҙың колонияларына ла диктатура күренеше ят түгел. Әлбиттә, уларҙа диктаторҙар «тиран», ә уларҙың диктатураһы «тирания» исеме менән билдәле. Ул замандарҙа был атама ниндәйҙер кире мәғәнәгә эйә булмай. Тирандарҙың күбеһе, демократияға таянып, аристократтарҙы ҡыҫырыҡлай. Ҡайһылары, бигерәк тә боронғораҡтары, фәнде һәм сәнғәтте яҡлаусы меценаттар, аҡыл эйәләре һәм ғәҙел хөкөм итеүсе булып дан ҡаҙанған. Был юҫыҡтан Коринфа Периандр һәм Афин Писистрат атлы тирандарҙы иҫкә алырға мөмкин. Шул уҡ ваҡытта тирандарҙың яуызлығы, шиксел холоҡло, үҙбелдекле һәм дыуамал булыуҙары хаҡындағы күп мәғлүмәт беҙҙең көндәргә килеп еткән. Уларҙың ҡайһы берҙәре (мәҫәлән, тиран Акрагант Фаларид) аяуһыҙ ҡаты язалау ысулдары уйлап сығарыр булған.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ И. И. Кравченко, «Новая философская энциклопедия» (рус.)
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Орлов А. С., Георгиева Н. Г., Георгиев В. А. Исторический словарь. 2-е изд. М., 2012, с. 411. (рус.)
- Гаджиев К. С. Диктатура // Большая российская энциклопедия. — 2007. — Т. 8. — С. 747. — ISBN 978-5-85270-338-5. (рус.)
- Кравченко И. И. Диктатура. Новая философская энциклопедия в 4-х томах // Ред. совет: Степин В. С., Гусейнов А. А., Семигин Г. Ю., Огурцов А. П. и др. — М.: Мысль, 2010. — 744 с. / 634,[2]с. / 692,[2]с. / 736 с.