text:
Урман
Урман — ҙур майҙанды алып торған ҡуйы эре ағаслыҡ[1]; ағас үҫемлектәр менән ҡапланған Ер йөҙөнөң бер өлөшө. Урмандар 380 млн йылдар элек девон осоронда барлыҡҡа килгән. Урмандар ҡоро ерҙең 27 %, 3,4 млрд. га майҙанын биләп тора, 30 проценты — ылыҫлы, 70 проценты япраҡлы ағас.
Әлегә урмандар ҡоро ерҙең яҡынса өстән бер өлөшөн тәшкил итә һәм Ер йөҙөндә һауа һулаусы тормош өсөн бик әһәмиәтле роль уйнай. Урмандарҙа, ағас һәм үҫемлектәрҙән башҡа, үҙенә генә төрлө микроорганизмдар, бөжәктәр һәм хайуандарҙы алған үҙенсәлекле ҡатмарлы экосистема барлыҡҡа килә.
Йөкмәткеһе
Урман структураһы[үҙгәртергә]
Урмандағы тереклек — үҫемлектәр, йәнлектәр, бәшмәктәр, микроорганизмдар — үҙ ара тығыҙ бәйләнештә тора, бергәләшеп уртаҡ тормошта йәшәй. Шуға күрә урманды тәбиғи берҙәмлек тип атыйҙар.
Тәбиғи урман бер нисә «ярус»тан тора. Иң өҫкө ярус — ағастар. Унан түбәнерәк «урман аҫты» — ваҡ ағастар һәм ҡыуаҡтар ярусы урынашҡан. Ул ҡош-ҡорттоң күп төрҙәренә һыйыныу һәм туҡланыу урыны бирә. Тағы ла түбәндәрәк – кескенә ҡыуаҡсыҡтар (мәҫәлән, ҡурай еләге, нарат еләге) һәм үләндәр. Иң аҫҡы ярусты мүктәр һәм лишайниктар тәшкил итә. Улар тупраҡты ҡаплап торалар. Урман шулай уҡ бәшмәктәрһеҙ йәшәй алмай. Бәшмәк ептәре ағас тамырҙары менән ҡушылып үҫәләр һәм ағастағга тупраҡтан һыу, унда эрегән тоҙҙарҙы һуырырға ярҙам итәләр. Элек урман булмаған урынға полоса (ышыҡлау полосаһы) итеп ағастар ултыртыу йыш ҡына нәтижә бирмәй, сөнки тупраҡта бәшмәк булмагас, агастар үҫеп китә алмай.
Ярустан тыш үҫемлектәр ҙә осорай. Улар үрмәле үҫемлектәр, мәҫәлән лианалар һәм үрмәләүсе үҫемлектәр — орхидеялар.
XVIII быуатта Пруссиялә фәнни урмансылыҡ тип бер кыҙыҡлы эксперимент үткәрәләр. Урманда бер төрлө генә ағас ҡалдырыла, урман аҫты (бейек ағастар аҫтындағы ҡыуаҡтар) бөтөрөлә, тар һуҡмаҡтар урынына туры киң ызандар һуҙыла. Бер-ике йылдан урман үлә башлай. Ҡатлаулы биологик сылбырҙар өзөлгәс, урман табыш сығанагынан дотацияға ҡала, сөнки яһалма урман янғындарға тиҙерәк бирешә, ул минераль ашлама керетеүгә, ҡоротҡостарға ҡаршы сараларға, үҫентеләр ултыртыуһа даими мохтаж була.
Урман төрҙәре[үҙгәртергә]
Тайга — ылыҫлы урман, урман зонаһының күп өлөшен алып тора. Тайгала ҡышын һалһын,ә йәйен тундраға ҡараганда йылыраҡ. Үҫемлектәр бейек, ҡояшҡа бик талапсан түгел, ылыҫлы ағастар.[2][3] Ылыҫлы урмандарҙың киң таҫмаһы, күлле Карелиянан алып, көнсығышҡа таба һуҙылған, Уралтау һырттарын ҡаплап алған, унан Себер һәм Йыраҡ Көнсығыштың икһеҙ-сикһеҙ киңлектәренә йәйелгән. Был — мөһабәт тайга. «Тайга» һүзе якут телендә «урман» тигәнде аңлата. Тайга зонаһында яҡынса 7 төрлө агас һәм бер ничә төрлө ҡыуаҡ үҫә. Ылыҫлы урмандарҙың күпселеген ҡарағай тәшкил итә. Ул — иң сыҙам ағастарҙың береһе, эҫегә лә, һалҡынға ла бирешмәй. Урмансылар уның ике төргә бүлә: себер ћәм даур. Улар урмандың — 40, ҡарағай һәм кедр — 22, шыршылар — 16, ҡайын менән уҫаҡ 17 процент майҙанын биләй.
Тайганан көньяҡҡа табан ҡатнаш урмандар осорай. Бында күп йыллыҡ туңлыҡ юҡ. Ҡыш шактай йылы. Шуға урманда ылыҫлы һәм ярраҡлы ағастар, ҡыуаҡтар бергә үҫә. Рәсәйҙә ҡатнаш урмандарҙа ылыҫлы ағаслар менән йәнәшә ҡайын, уҫаҡ, имән һәм башҡа төр ағастар үҫә. Япраҡлы ағастарҙыың япраҡтары ҡышҡа ҡойола.
Ҡатнаш урмандар зонаһы тайганан киң япраҡлы урмандарға күсеш зонаһы булып тора. Ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандарҙа тупраҡ һоро һәм көрән төҫтә. Улар тайганың көлһыу тупрағына ҡарағанда серетмәгә байыраҡ.
Тропик һәм субтропиктарҙа үҫә торған ҡуйы, кеше үтеп сыға алмаҫлыҡ ағастар һәм ҡыуаҡлыҡларҙан торған урман джунгли тип атала.
Донъялағы иң ҙур дымлы тропик урман (сельва) Амазонка йылғаһы буйлап 6 миллион квадрат километрга һуҙылған. Был икһеҙ-сикһеҙ массив аша үтеп сығыу мөмкин булмағанлыҡтан, уны белгестәр элек-электән «йәшел тамуғ» тип йөртәләр икән.[4][5]
Урман байлығы[үҙгәртергә]
Рәсәй урмандарында 160 тан артыҡ төрлө еләк-емеш ағасы һәм ҡыуағы үҫә. Урман еләктәренең уңышы йылына 11 миллион тонна, сәтләүек – 5 миллион, бәшмәк 330 мең тонна тәшкил итә. Хатта уңыш аҙ булған йылдарҙа ла 1 гектар ерҙән 50 килограмм эрбет сәтләүеге, 10 килограмм бәшмәк, 60 килограмм ҡарағат, 100 килограмм мүк еләге йыйырға була.
Урман — һавала газ алмашыу кеүек мөһим процесста актив ҡатнашыусы гигант фильтр ул. Урман үҫемлектәре һаванан кеше һәм хайуандар бүлеп сығарған углекислый газды йотоп бара һәм уны кислород менән байыта. Иҫәпләүҙәр күрһәткәнсә, мәҫәлән, дүрт ҙур ағас бер кешене тәүлек буйына етәрлек кислород менән тәэъмин итә.
Ағасларҙың сәләмәтләндереү әһәмиәте тағы шунда, улар һауаны туҙандан һәм завод-фабрикалар бүлеп сығарған зарарлы газдарҙан таҙарталар. Урманда туҙан булмай. Ҡарама, йүкә, сирень ағастары туҙанды башҡаларға ҡарағанда күберәк йота — 1 йылға 35 килограмм тирәһе. Урман һауаны төрлө зарарлы ҡатнашмаларҙан таҙарта, уны кислород менән туйындыра. Ғалимдәр бер кешегә 100-150 квадрат метр йәшел зона тура килергә тейешлеген иҫәпләп сығарған.[6][7]
Фитонцидтар — күҙгә күренмәй торған урман «санитарҙары». Был матдәләр ауыырыу тыуҙырыусы микробтарҙың, бактерияләрҙың, бәшмәктәрҙең үҫеш процесстарын бер туҡтауһыҙ кәметеп тора һәм уларҙы аяуһыҙ рәүештә юҡ итә.
Мәҫәлән, ҡорһаҡ тифы, туберкулез, дизентерия, дифтерит кеүек ҡурҡыныс ауыруҙар тыуҙырусы микробтар ҡайын, муйыл, артыш бүлеп сығарған фитонцидтар тәэҫирендә бик тиҙ һәләк булалар. Имән, осло япраҡлы өйәңке, ҡайын, уҫаҡ, муйыл, ҡарағай, шыршы һәм башҡа агаслар микробтарҙы 1,5-3 минут эсендә юҡ итәләр.
Ҡарағай һәм кедр ағаслыҡтарындағы фитонцидтар айырыуса көслө була. Улар көндөҙ ҙә, төндә дә һауа ҡатлауын ғажәйеп ҙур теүәллек менән айҡап сығалар, нәтижәлә һауа таҙара.
Фитонцидтар ауырыу тыуҙырыусы микробтарга ғына һәләк иткес тәэҫир яһап ҡалмай. Муйыл фитонциды, мәҫәлән, инфекция таратыусы талпандарҙы һәм кимереүселәрҙе лә ағыулай. Фитонцидтарҙың был үҙенсәлегенән медицинада, аҙыҡ сәнәғатендә һәм ауыл хужалыгында файҙаланалар. Медицинала фитонцидлы препараттар киң ҡулланылыш тапты.[8][9]
Урман һәм кеше әүҙемлеге[үҙгәртергә]
Тарихҡа күҙ һалһаҡ, һуңғы 10 мең йылда ул осорҙағы урмандарзың өстән ике өлөшө генә ҡалған, 500 миллион гектар ер ваҡ-төйәк ҡыуаҡтарҙан башҡа бер нәмә лә үҫмәй торған ҡыҫыр сүлгә әүерелгән. Англияла урман ерҙәренең 95 проценты ҡырылһа, Италия, Франция, Испания кеүек илдәрҙә был тәбиғәт байлығының 10-15 проценты ғына ҡалған.[10][11] Кешелек йәшәйше өсөн мөһим булған тропик урмандар минутына 26 гектар тиҙлек менән юҡҡа сыға бара. 25 йылдан һуң уларҙың бөтөнләй юҡҡа сығыу ҡурҡынысы бар, ти белгестәр. Урмандар әҙәйгән һайын, һауа сафлығын юғалтып ғына ҡалмай, йылғалар һайыға, күлдәр кибә, ер аҫты һыуҙары төпкә китә бара һәм ер йөҙөнә ҡоролоҡ янай. Ер шарындағы урмандарҙың 22 проценты Рәсәйгә тура килә. 722 миллион гектар урманда, 75 миллиард кубометр ағас запасы бар. Рәсәй урмандарының 42,7 проценты техник яҡтан өлгөргән урманға керә. Ләкин һуңғы йылдарҙағы ҙур янғындар нәтижәһендә миллион гектар урман юҡҡа сыҡты.[12][13]
Урмандың иң яуыз дошманы — янғын. Ҡоролоҡло йылдарҙа илдең теге йәки был төбәгендә урман янғындары ҡабына. Урман янғындары сығыуға йыш ҡына кеше сәбәпсе була, сөнки урман янғындарының 95% ы тораҡ пункттарынан 20 километрға тиклем булған арала ҡабына. Урман янғындары, нигеҙҙә, урманда булған кешеләрҙең һаҡһыҙлығы арҡаһында килеп сыға.[14][15][16]
2011 йыл БМОның Үҙәк ассамблеяһе тәҡдиме менән Халыҡ-ара «Урмандар йылы» тип иғлан ителгән. Был юҡҡа ғына түгел — урман мәйҙаны кәмегәндән кәмей бара. Биологтар билделәп үткәнсә, урман мәйҙанының кәмей барыуы глобаль әһәмиәттәге тиҫкәре процесстарға килтерә. Нәтижә булараҡ, тупраҡ эрозияға дусар була, үсемлектәр һәм хайуандар донъяһы төрлөлөго кәмей, һыу бассейндары һайыға, атмосфера һауаһында углекислы газ арта, сәнәғәт һәм яғыулыҡ маҡсаттарына ярашлы ағас күләме кәмей.[17]
Башҡортостан урмандары[үҙгәртергә]
Башҡортостан урмандары имән, йүкә, йыла, уҫаҡ өҫтөнлөк иткән киң япраҡлы ағастарҙан тора. Ағас араларындағы төп үлән үҫемлектәргә еҫле балтырған, төньяҡ райондарҙа — турғай борсағы, еҫле һырмауыҡ, тайтояҡ, турғай йондоҙҡайы, ә көньяҡтараҡ урынлашҡан райондарҙа торна сырмалсығы, ҡыуаҡ сейәһе, ҡолонғойроҡ, ноғот борсағы һәм башҡалар ҡушыла. Киң япраҡлы урмандарҙағы йәш ағастар араһында сәтләүек, зелпе ҡыуаҡтары, миләш үҫә.
Ылыҫлы урмандар Башҡортостандың Урал алдының төньяҡ өлөшөндә осрай, шыршы һәм аҡ шыршынан тора. Ылыҫлы урмандарҙың төп өлөшө таулы райондарҙы биләй. Тауҙарҙың түбәнге өлөшөнде урмандар ҡарағайҙан, ә өҫтәрәк шыршынан тора. Шыршы төптәрендә иһә ҡыҙыл һәм ҡара көртмәленән һәм башҡа ҡуйы тайга үҫемлектәренән торған йәшеллек япмаһы йәйелеп киткән. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының үҙәк райондарында (Ҡыраҡа тау теҙмәһе, Йылайыр яйлаһы) һәм уның көнсығыш тау алдарында (Ҡырҡтытау, Ирәндек) бәләкәйерәк майҙандарҙа ҡарағас урмандары һаҡланып ҡалған. Ҡарағай урмандарының күп өлөшө ҡырҡылып бөткән һәм уларҙың урынын һөйәлле аҡ ҡайын урмандары баҫып алған. Туғай урмандары тирәк, тал һәм йүкә ағастарынан тора, һаҙлы яр буйҙарында башлыса ҡара ерек үҫә. Тирәклектәр һәм таллыҡтар кешеләр тарафынан тулыһынса йәиһә өлөшләтә юҡ ителгән һәм сабынлыҡ, көтөүлек ерҙәренә әйләндерелгән.
Далалар Башҡортостан территорияһын интенсив рәүештә үҙләштергәнгә тиклем уның тигеҙлек ерҙәренең өстән бер өлөшөн биләгән. Һөрөргә яраҡлы бөтөн ерҙәрҙе үҙләштергәндән һуң далаларҙың майҙаны ҡырҡа кәмене, ә Урал алдында улар бөтөнләй юҡҡа сыҡты. 50-се йылдарҙа сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереү Башҡортостандың Урал аръяғы далаларын да юҡҡа сығарҙы. Хәҙер далаларҙың төп массивтары Урал аръяғының тау һәм түбә битләүҙәрендә, шулай уҡ Урал алдының Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулыҡтарындағы тау итәктәрендә һәм Дөйөм Һырттың Төньяҡ армыттарында ғына һаҡланып ҡалған. Далаларҙың өс зона вариантында ла, тау баштарындағы һәм уларҙың иң юғары көньяҡ битләүҙәрендә йоҡа ташлы тупраҡта ташлы ер яратҡан үҫемлектәр (кейәү үләне, ябай оносма, энә япраҡлы ҡәнәфер һәм башҡалар) үҫә. Башҡортостан тигеҙлектәрендә (нигеҙҙә, Урал аръяғының көньяҡ өлөшөндә) урыны-урыны менән татырлауыҡлы далалар һаҡланып ҡалған.
Болондар республиканың башлыса ҡырҡылған урмандар урынында, йыл һайын бесән сабыу йә мал көтөү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Тау болондарына бейек үләндәр хас (йылан тамыр, ҡымыҙлыҡ, ҡырҡҡолас һәм башҡалар), улар араһында һирәкләп ҡыяҡлы һәм ҡуҙаҡлы үләндәр ҙә үҫә. Был болондарҙа эт табаны үләне күп. Ҡоро болондар республиканың төньяғындағы тигеҙлектәрҙә урынлашҡан, уларҙа башлыса дала бажаты өҫтөнлөк итә.
Һаҙлыҡтар республикала аҙ майҙанды биләй. Бейек тауҙарҙа (Ирәмәл, Ямантау баштарында) тау тундраларына хас булған күк көртмәле, һаҙ емеше, дриада һәм башҡа үҫемлектәр үҫә. Республиканың байтаҡ майҙандарында әрем, алабута, маҙа киндер, шайтан таяғы, ике өйлө кесерткән, дегәнәк, аҡ ҡандала һәм дарыу ҡандала үләндәре үҫә. Улар ауылдарҙа һәм ҡалаларҙа уңайлы экологик шарттар булдырыуҙа мөһим роль уйнай.[18]
Тағы ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
- ↑ Әйләнә- тирә донъя (4 класс). Шайхиева М.А. Тема. Рәсәй урмандары
- ↑ Әйләнә- тирә донъя (4 класс). Шайхиева М.А. Тема. Рәсәй урмандары
- ↑ Урмандарыбыҙ – Гиннесстың рекордтар китабында (тат.)
- ↑ Урмандарыбыҙ — Гиннесстың рекордтар китабында (тат.)
- ↑ Ағасларҙа кеше яҙмышы
- ↑ Ағасларҙа кеше яҙмышы
- ↑ Ағасларҙа кеше язмышы (тат.)
- ↑ Ағасларҙа кеше язмышы (тат.)
- ↑ Урмандарыбыҙ — Гиннесстың рекордтар китабында (тат.)
- ↑ Урмандарыбыҙ – Гиннесстың рекордтар китабында (тат.)
- ↑ Һайрар ҡоштарың менән матур һин, урман! (тат.)
- ↑ Һайрар ҡоштарың менән матур һин, урман! (тат.)
- ↑ Ағасларҙа кеше яҙмышы
- ↑ Ағасларҙа кеше яҙмышы
- ↑ Ағасларҙа кеше яҙмышы
- ↑ Гамәлгә куелган Халыкара Урман көне төркиләр һәм иранлыларның Нәүрүзенә туры килә
- ↑ Үҫемлектәр донъяһы


c: text/html

text:
Ҡабыҡ ҡуңғыҙҙары
Ҡабыҡ ҡуңғыҙҙары, сколитидтар (Scolytidae) — ҡаты ҡанатлылар отрядына ҡараған бөжәктәр ғаиләһе.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Кәүҙәһе цилиндр формаһында, оҙонлоғо 0,9—9 мм, ҡара, ҡыҙғылт ҡуңыр йәки көрән төҫтә. Өҫкө ҡанат остарында инә ҡорт юлдарынан быраулау онон сығарып ташлау өсөн хеҙмәт иткән тештәр м‑н ҡаймаланған батынҡылыҡтар бар. Башы ҙур, маңлайы ҡабарынҡы, яҫы йәки батынҡы. Арҡаһының алғы өлөшө төрткөлө һәм түмһәләкле, төк менән ҡапланған, ян-яғы йомро. Мыйығы 4 быуынтыҡлы, ҡыҫҡа, бөгөмлө, суҡмар формаһында. Аяғы бәләкәй, нескә, киртләсле.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Йомортҡаларын өйкөмләп ағас ҡабығына һала. Балағорттары аҡ төҫтә, һирәк төк менән ҡапланған, аяҡһыҙ, асыҡ көрән төҫтәге ҡаты башлы һәм көслө яңаҡ һөйәкле. Ағас ҡабығы аҫтында, һирәгерәк үҙағаста үҫешәләр. Ҡурсаҡтары аҡ төҫтә. Миҙгел эсендә 1—2 быуын үҫә. Оло бөжәк һәм ҡарышлауығы ҡышлай. Көндөҙ, ҡайһы бер төрҙәре эңерҙә әүҙем. Үҫемлек туҡымалары менән туҡлана. Урманда ағас ҡабығы аҫтында һәм үҙағаста (юлдар һала), ҡайһы берҙәре үлән һабаҡтарында тереклек итә. Урман, ҡайһы бер мал аҙығы үҫемлектәре (клевер) ҡоротҡосо, ағастарҙың бәшмәк ауырыуҙарын тарата. Яҡынса 6000 төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. Башҡортост анда 20‑гә яҡын төрө бар: ос ҡабығы ҡорто, парһыҙ ҡабыҡ ҡуңғыҙы, типограф ҡабыҡ ҡуңғыҙы. һ.б.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- [1]
- Лубоеды // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Короед-типограф Ips typographus (Linnaeus, 1758) — фотография Д. И. Гаврюшина
- Фотографии (англ.).
- Михаил Мандельштам Короеды (Scolytidae)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ҡорот
Ҡорот — байтаҡ төрки халыҡтарға хас һөт ашамлығы.
Йөкмәткеһе
Составы[үҙгәртергә]
Ҡорот ашҡаҙан-эсәк эшмәкәрлеген көйләүсе шифалы хәләл ризыҡ. Ул С витаминына һәм башҡа файҙалы мәтдәләргә бай. Һыуыҡ тейгәндә ҡоротто иҙеп, аҡ йәки һыры май ҡушып, ҡайнар һыуға һалып эсһәң, шунда уҡ тирләтеп «һыуыҡты ҡыуып сығыра». Борон заманда сәс ебәк кеүек ялтырап торһон өсөн эркет һыуында йыуғандар.
Мәрйәм апай Бураҡаевның "Тормош һабаҡтары" дәреслегендә яҙылғанса, ҡоротто башҡорттар әллә ҡайһы замандарҙан бирле һыуыҡ тейеүҙән дә. эсәктәге паразит селәүсендәрҙе ҡыуыу өсөн дә, тамаҡҡа аш бармаған саҡта ла файҙаланғандар. Ҡайһы бер йәрәхәттәрҙе лә ҡорот менән ыуып дауалағандар. Эренле яраны, ҡутырҙы ҡорот йәки эркет өҫтөндәге үңеҙ йә ҡаҫмаҡ һөртөп бөтөргәндәр. Ҡорт саҡҡан, йылан саҡҡан урынға ла, йәш баланың кендеге уңалмаһа ла ҡорот һөрткәндәр. Баланың ауыҙы ҡутырлаһа ла ҡорот һөртөп дауалағандар. Юҡҡа ғына ҡоротто "башҡорт пенициллины" тип әйтмәйҙәрҙер.
Халыҡ кәсебе[үҙгәртергә]
Ҡоротто башҡорт халҡы борон-борондан эшләп килгән Бының үҙ сәбәптәре лә бар. Берҙән ҡаймағы айыртылған һөттө әрәм-шәрәм итмәйһең, икенсенән, киптерелгән ҡоротто оҙаҡ, хатта йылдар буйына һаҡларға мөмкин. Ҡорот яһау мәшәҡәтле эш. Хәҙер ауыл ерҙәрендә оло йәштәге апайҙар һәм инәйҙәр генә яһай белә.
Һимеҙ итте күпләп ашаған, һөҙлөклө һурпа эскән башҡорт халҡын холестериндан тап ошо ҡорот ҡотҡарған да инде. Баҡһаң, ҡороттағы ферменттар итте эшкәрткәндәге бүленеп сыҡҡан организм өсөн ағыулы булған матдәләрҙе нейтралләштерә икән. Һимеҙ ит шулай итеп ҡорот арҡаһында еңелерәк үҙләштерелә. Ҡоротто кәнфит урынына һурып, имеп йөрөгән монгол халҡының тештәре ап- аҡ сәләмәт. Был ҡорттоң кальцийға бай булыуына бәйле.
Ҡорот яһау ысулы[үҙгәртергә]
Ҡорот эшләүе ярайһы ғына мәшәҡәтле. Башта айыртылған һөттө ойотоп, ҡатыҡ яһарға кәрәк. Ошо ҡатыҡ ағас батманға йыйыла бара. Шунан һуң уны ҡаҙанға йәки башҡа һауытҡа һалып өҫтөнә күбеге сыҡҡансы ҡайнаталар. Ҡайнатылған эркеттең күбеген һөҙөп алғас, уны таҙа тоҡҡа ҡойоп элеп ҡуялар. Бер нисә көн үтеүгә уның һыуы ағып бөтә һәм барлыҡҡа килгән ҡоротто тоҙлап баҫып йомғатстар яһарға мөмкин. Дөрөҫ, был әле йәш ҡорот ҡына була. Бында иң мөһиме — уны киптерә белеү.
Н. Сафиндың «Башҡорт аштары» тигән китабында йәш ҡоротто йомғаҡлап таҡтаға һалырға ла өҫтөнә сепрәк ябып бер нисә көн ҡояшта киптерергә мөмкин. Ләкин ҡорот таш кеүек ҡатмаһын һәм артыҡ әсе булмаһын тиһәң, уны төтөнгә ҡуйып ыҫлау яҡшы. Элегерәк ҡоротто тик шулай итеп эшләгәндәр ҙә. Бының өсөн ихаталағы асыҡ усаҡ өҫтөнә 2 метр самаһы бейеклектә тар ғына ағас таҡталарҙан ылаш яһап ҡуйыла һәм баш-баш итеп йомарланған ҡорот шунда теҙеп һалына. Яңы яһалған ҡорот кәмендә аҙна-ун көн төтөндә ыҫланьп торорға тейеш. Тик шунан һуң ғына уны ашарға ла, ҡатыҡ итеп ашҡа һалырға ла, ҡышҡылыҡҡа һаҡларға ла була.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Н. Сафиндың «Башҡорт аштары» китабы буйынса Л. Ғәниева әҙерләне.
- Флора Бикембәтова. Ырымбурҙарса ҡорот. Киске Өфө. №50, 2007 й.


text:
Ҡаймыҡсы ҡуңыҙҙар
Ҡаймыҡсы ҡуңыҙҙар (лат. Gyrinidae, урыҫ. Вертячки) — Adephaga аҫотрядынан ғаиләһе, аҫотрядындағы ҡуңыҙҙар ғаиләһе. 800 дән артыҡ төрө бар, Ҡара аяҡлы (Gyrinus marinus Gill) һәм һары аяҡлы (G. natator L.) ҡаймаҡсы ҡуңыҙҙар киң таралған.
4—7 мм, ҡара төҫтә, ғәҙәттә, өсте ныҡ ялтырый, ҡанат өҫлөктәренең осо тупаҫланған. Алғы аяҡтары оҙон, эләктереп алырға, урталағылары һәм арттағылары йөҙөүгә яйлашҡан. Күҙҙәре баш сығымы менән бүленгән. Өҫтәгеһе һауала күреү, аҫтағыһы һыу аҫтында күреү өсөн хеҙмәт итә. Йыйылған һәм аға торған һыуҙа йәшәйҙәр. Бөжәктәр араһында иң әйбәт йөҙөүселәр. Йыш ҡына һыу өҫтөндә тиҙ әйләнеп һәм борғаланып йөҙәләр, ҡурҡыныс янағанда сумалар. Йыртҡыстар. Ваҡ бөжәктәр һ.б. умыртҡаһыҙҙар менән туҡланалар. Личинкаһы нәҙек һәм оҙонса, оҙонлоғо 14 мм-ға ҡәҙәр, һаңаҡтары менән һулай, һыу төбендә йәки үҫемлектәр араһында һыуҙа үҫә, йыртҡыс. Һыу ярындагы дымлы тупраҡта ҡурсаҡҡа әүерелә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Жадин В.И., Герд С.В. Реки, озера, водохранилища СССР, их фауна и флора. М., 1961; Бей-Биенко Г.Я. Общая энтомология. М., 1966; Краткий определитель водных беспозвоночных Среднего Поволжья. Казань, 1977.


text:
Аланд утрауҙары
Аланд утрауҙары (Ала́ндтар, швед. Åland — Оланд, фин. Ahvenanmaa — Ахвенанмаа, — алабуға иле) — Балтик диңгеҙенең Ботния ҡултығындағы архипелаг, шведтар йәшәгән Финляндия составындағы автономия , айырым ҡоралһыҙландырыу һәм бер телле зона. 2012 йылдың 31 ғинуарынна торошло архипелаг халҡы – 28 361 кеше. Архипелагта берҙән бер ҡала һәм башҡала — Мариехамн (11 мең кеше).
Швед теле берҙән бер рәсми тел. Швед теле 91,2 % халыҡтың тыуған теле (көнкүрештә швед теленең аланд диалекты ҡулланыла). Фин теле 5% халыҡтың тыуған теле, башҡа телдәр 3,8 % тирәһе. Диндарҙың күпселеге лютерандар. Ҡыллыныштағы валюта — евро.
Климат[үҙгәртергә]
Утрау уртаса климатта урынлашҡан. Климат һалҡынса һәм үҙенсәлектәре бар. Утрау төньяҡ илдәрҙең ҡояшлы регионында урынлашҡан. Ҡояшта йылынған Балтик диңгеҙе үҙенең йылыһын оҙаҡ һаҡлай, шуға көҙ йылы һәм оҙайлы. Яҙын диңгеҙ оҙак йылына, шуға яҙ һалҡын һәм оҙайлы. Боҙ ғинуар уртаһында туңа, апрель уртаһында эрей. Ғинуарҙың уртаса температураһы—4°С, июлдә 15°С; йыллыҡ яуым-төшөм 550 мм[2]. Флора киң япраҡлы (күберәк йәсин ағасы) урмандар, ҡыуаҡлыҡтар, далаларға бай. Уртрауҙа бер нисә ҡурсаулыҡ бар.


text:
Фотосинтез
Фотосинтез (от грек. φwto- — яҡтылыҡ һәм σύvθeσις — синтез бергә ҡушыу) — үҫемлектәрҙә яҡтылыҡта углекислый газ һәм һыуҙан фотосинтетик пигмент (үҫемлектәрҙә хлорофилл, бактерияларҙа бактериохлорофилл һәм бактериородопсин) ҡатнашлығында органик матдәләр барлыҡҡа килеү процесы.
Фотосинтез реакцияһын ҡыҫҡаса ошолай яҙырға мөмкин:
6H2O + 6CO2 + яҡтылыҡ → C6H12O6 (глюкоза) + 6O2
Йөкмәткеһе
Фотосинтездың әһәмиәте[үҙгәртергә]
Фотосинтез биологик энергияның төп сығанағы булып тора. Ҡаҙылма яғыулыҡтарҙы (күмер, нефть, тәбиғи газ, торф) яндырып алынған энергия нигеҙендә шулай уҡ фотосинтез процесында һаҡланып ҡалған энергия тора. Фотосинтез — углеродтың биологик циклға төп инеү юлы. Атмосфералағы кислород фотосинтездың өҫтәмә продукты булып тора. Кислородлы атмосфера барлыҡҡа килеүе ер өҫтөнөң торошон тулыһынса үҙгәртә, һулыш алыу мөмкин була. Һуңыраҡ озон ҡатламы барлыҡҡа килгәс, тереклеккә ҡоро ергә сығырға мөмкинлек асыла.
Фотосинтезды өйрәнеү[үҙгәртергә]
Фотосинтезды өйрәнеү буйынса беренсе тәжрибәләрҙе Джозеф Пристли 1770—1780 йылдарҙа үткәрә. Ул герметик һауыт эсендә шәм янғанда һауа «боҙолоу»ына иғтибар итә. Һауа яныуға булышлыҡ итмәй, эсенә бикләнгән хайуандар тонсоға. Боҙолған һауаны үҫемлектәр төҙәтә ала. Пристли үҫемлектәр кислород бүлеп сығара тигән нәтижәгә килә, тик бының өсөн яҡтылыҡ кәрәклеген иҫәпкә алмай. Оҙаҡламай быны Ян Ингенхауз асыҡлай.
Һуңыраҡ үҫемлектәр кислород бүлеп сығарыуҙан башҡа, углекислый газды йотоп, органик матдәләр синтезлауы асыҡлана. 1842 йылда Роберт Майер, энергия һаҡлау законына нигеҙләнеп, үҫемлектәр ҡояш энергияһын химик бәйленеш энергияһына әүрелдерә тигән нәтижәгә килә. 1877 йылда Пфеффер был процесты фотосинтез тип атай. Ж. Пельтье һәм Ж. Кавенту 1818 йылда беренсе тапҡыр хлорофилды айырып ала.
Фотосинтездың окисландырыу-ҡайтарыу аҫылын Корнелис ван Ниль асып бирә. Был кислород һыуҙан барлыҡҡа килә тигәнде аңлата. Быны 1941 йылда А. П. Виноградов изотоплы тамға ярҙамында иҫбат итә.
Мельвин Кальвин углерод изотобы менән CO2 йотолоу процесын иҫбат итә, был эш өсөн уға 1961 йылда Нобель премияһы бирелә.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
Лайлалы диңгеҙ ҡусҡары (Elysia chlorotica) һыу үҫентеләре (Vaucheria litorea) хлоропластарын аш һеңдереү юлында үҙләштерә. Диңгеҙ ҡусҡары организмындағы хлоропласт глюкоза синтезлап, ҡусҡарға бер нисә ай йәшәргә мөмкинлек бирә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Холл Д., Рао К. Фотосинтез: Пер. с англ. — М.: Мир, 1983.
- Физиология растений / под ред. проф. Ермакова И. П. — М.: Академия, 2007
- Молекулярная биология клетки / Альбертис Б., Брей Д. и др. В 3 тт. — М.: Мир, 1994
- Рубин А. Б. Биофизика. В 2 тт. — М.: Изд. Московского университета и Наука, 2004.
- Чернавская Н. М., Чернавский Д. С. Туннельный транспорт электронов в фотосинтезе. М., 1977.
- В. Любименко. Влияние света на усвоение органических веществ зелёными растениями. http://www.archive.org/download/izviestiaimper06011218impe/izviestiaimper06011218impe.pdf%7C Известия Императорской Академии наук. VI серия. 1907. номер 12. стр. 395—426, с 6 табл.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Анимация из Molecular Cell Biology (Lodish et al.) на сайте издательства Freeman
- Учебное пособие по фотосинтезу (начальный уровень)
- Статья "Фотосинтез" в Физической энциклопедии


text:
ауыл
Содержание
Башкирский[править]
Морфологические и синтаксические свойства[править]
а-уыл
Произношение[править]
- МФА: [ɑˈwɯ̞ɫ]
Семантические свойства[править]
Значение[править]
- деревня, село; аул ◆ Ауылға яҡын, үҫкән ул тауҙа, яңғыҙы ғына йөҙйәшәр имән — Недалеко от деревни вырос он на горе, одинокий столетний дуб. Акмулла ◆ Урал православтары араһында киң танылған Табын тәреһе үҙ исемен хәҙерге Ғафури районындағы Табын ауылынан алған — Широко почитаемая среди уральских православных Табынская икона (Божьей Матери) получила своё название по селу Табынское, что в современном Гафурийском районе (Башкортостана). ◆ Ауылдан ауылға, йәйләүҙән йәйләүгә йөрөп, Мөхәмәтша ағай бихисап башҡорт йырҙарын, ҡобайырҙарын, риүәтәттәрен, таҡмаҡтарын яҙып алған. — Ездя из аула в аул, с кочевья на кочевья, Мухаметша-агай (Бурангулов) записал бесчисленное количество башкирских песен, кубаиров, легенд и частушек.
- адъектив. сельский, деревенский ◆ ауыл хужалығы — сельское хозяйство ◆ Кәртәгә тотоноп, ҡарт оҙаҡ ҡына ауыл урамына ҡарап торҙо. — Старик долго смотрел на деревенскую улицу, держась за забор. ◆ Алға киткән илдәрҙең барыһы ла тиерлек үҙҙәрендәге ауыл етештереүселәренә теге йәки был дәрәжәлә ярҙам күрһәтә, субсидиялай. — Практически все развитые страны в той или иной степени помогают своим сельским производителям, предоставляют (им) субсидии.
Синонимы[править]
Антонимы[править]
Гиперонимы[править]
Гипонимы[править]
Родственные слова[править]
Устойчивые сочетания, фразеологизмы[править]
Этимология[править]
Общетюркское; др.-тюрк. ağïl "селение, деревня".


text:
Аҡ шыршы
Аҡ шыршы (лат. Abies) — ҡарағай һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Тасуирлама[үҙгәртергә]
200—250 йәшкә етеүсе күләгәгә сыҙамлы мәңге йәшел ылыҫлы ағас. Сатыры ҡуйы, тар конус һымаҡ; ҡайыры шыма, сайырлы оролары бар, олоно төҙ, бейеклеге 24—35 м, диам. 0,5 м тиклем. Ылыҫы йомшаҡ, яҫы, үҙәк үренделә радиаль, ситендәгеләрҙә — ике рәтләп урынлашҡан, 8—10 йылға тиклем ҡойолмай. Ата тубырсыҡ һарыраҡ төҫтә, сатырҙың урта һәм өҫкө өлөшөндә барлыҡҡа килә. Май башында, ылыҫланыр алдынан, һеркәләнә. Инә тубырсыҡ сатырҙың өҫкө өлөшөндә барлыҡҡа килә, йәш тубырсыҡ — йәшел йәки көрәнһыу ҡыҙыл, өлгөргәне — көрән, цилиндр формаһында, оҙонлоғо 5—9 см, киңлеге 2—4 см, төҙ; көҙөн өлгөрә һәм айырым тәңкәләргә бүленә, ағаста үҙәге генә тороп ҡала. Орлоғо ваҡ, ҡанатлы.
Таралышы[үҙгәртергә]
Яҡынса 50 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда себер Аҡ шыршыһы үҫә. Ағиҙел—Кама йылғалары араһында, Өфө яйлаһында, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының үҙәк өлөшөндә һәм көнбайыш битләүендә шыршы һәм киң япраҡлы ағас төрҙәре менән ҡомло балсыҡлы тупраҡта үҫә.
Ҡулланылышы[үҙгәртергә]
Төҙөлөштә, целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғәтендә һәм муз. ҡоралдары эшләү өсөн файҙаланыла. Сайырынан А.ш. бәлзәме (медицинала һәм оптик микроскопияла ҡулланыла), йәш ботаҡтарынан Аҡ шыршы майы алына. Декоратив үҫемлек, ҡалала үҫә алмай. Интродуценттар араһында бәлзәм аҡ шыршы айырыуса сыҙамлы.
Cығанаҡтар[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Попов Г.В. Леса Башкирии (их прошлое, настоящее и будущее). Уфа, 1980; Путенихин В.П. Дендрология с основами декоративного садоводства: учеб. пособие: в 2 ч. Ч.1. Уфа, 2006—2007.


text:
Ҡара ҡаҙ
Ҡара ҡаҙ (урыҫ. Казарка, лат. Branta) —йорт ҡаҙынан байтаҡ бәләкәйерәк ҡош, парлашып һәм күмәкләшеп йөрөүсе ваҡ ҡаҙ. Башы, муйыны, түшенең һәм һыртының алғы өлөштәре, ҡанаттарының эре ҡауырһындары ҡуйы ҡара. Ҡорһағының артҡы өлөшө һәм ҡойроҡ аҫты аҡ. Кәүҙәһенең ҡалған өлөшө ҡара-һоро. Муйыны¬ның ике яғында арҡыры аҡ һыҙыҡтар бар. Башҡа ҡаҙҙарҙан дөйөм ҡара төҫө, бәләкәйлегә-менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «ҡроңҡ» йәки «ғоңҡ».
Тундрала йәшәй. Үлән, һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Беҙҙә яҙлы-көҙлө генә туҡталып китәләр. Башҡортостанда оя ҡормайҙар. Ите өсөн аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Акимушкин И. Мир животных. Птицы, рыбы, земноводные и пресмыкающиеся. — М.: Мысль, 1995.
- Ганзак Я. Иллюстрированная энциклопедия птиц. — Прага: Артия, 1974.


text:
Сипылдауыҡ
Сипылдауыҡ, ҙур ҡарлуғас, ялан-ҡарлуғасы (степная тиркушка)
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Оҙон тар ҡанатлы ҡош. Парлашып һәм күмәкләшеп йөрөйҙәр. Ҡойроғо айырсалы. Ҡойроҡ өҫтө, ҡорһағы аҡ, һырты ҡара-көрән. Түше ерән. Тамағындағы асыҡ һарғылт ерән тап ҡара һыҙат менәң уратылған. Суҡышы ҡара, ауыҙының сите ҡыҙыл, аяҡтары ҡара. Ҡарлуғастан байтаҡ ҙур булыуы менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «пийп-пийп-пийп» йәки «керр».
Батҡыллы йылға һәм күл буйҙарында йәшәй. Төп аҙығы — сиңерткә, башҡа бөжәктәр менән дә туҡлана. Күсмә ҡош. Урыны менән киң генә таралған. Ояһы ерҙә. һарғылт көрән һәм ҡара төртөктәр, сыймалаҡтар менән ҡапланған 2—3 бөртөк һарғылт йомортҡаһы була.


text:
Метр
Метр ( м, m; от бор. грек. uέtpov — үлсәү, үлсәгес) — үлсәү системаһында (СИ) оҙонлоҡ һәм йыраҡлыҡ үлсәү берәмеге. Метр вакуумда секунд эсенде үткән араға тигеҙ.
Метр беренсе мәртәбә Францияла XVIII быуатта керетелә.
- 45° киңлектә тирбәлеү ярымпериоды 1 секунд булған маятник оҙонлоғо (Хәҙерге үлсәү системаһында был оҙонлоҡ м).
- Париж меридианынының ҡырык миллиондан бер өлөшө (йәғни Париж оҙонлоғондағы ер эллипсоиды өҫтөнән үткән Төньяҡ полюстан экваторға тиклем үткән араның ун миллиондан бер өлөшө).


text:
Ҡурсаулыҡ
Ҡурсаулыҡ — махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре категорияһы, уның эсендәге тәбиғәт комплекстары һәм объекттар хужалыҡ ҡулланылышынан тулыһынса сығарыла.
Тәбиғәт төрлөлөгөн тәбиғи хәлендә, үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың генофондын, йәнһеҙ тәбиғәттең уникаль объекттарын һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән, ландшафт өлгөһө (эталон) итеп ҡабул ителеүе мөмкин типик йәки бирелгән геогр. зона өсөн ҡиммәтле ландшафтлы биләмә ҡурсаулыҡ тип иғлан ителә. Ҡурсаулыҡ тәбиғәтте һаҡлау, фәнни‑тикшеренеү һәм экологик белем биреү учреждениелары статусына эйә.
Ҡурсаулыҡ бурыстары: тәбиғәт терр‑яларын һаҡлау; фәнни тикшеренеүҙәр үткәреү, шул иҫәптән Тәбиғәт йылъяҙмаларын алып барыу; экологик мониторинг үткәреү; экологик белем биреү; тәбиғәтте һаҡлау өлкәһендә кадрҙар һәм белгестәр әҙерләүҙә ярҙам итеү. Глобаль экологик мониторинг үткәреүсе халыҡ‑ара биосфера резерваттары системаһына ингән ҡурсаулыҡ биосфера статусын ала.
1929 йыл Башҡортостан биләмәһендә беренсе ҡурсаулыҡ — Башҡорт ҡурсаулығы ойошторола. Республикала 3 ҡурсаулыҡ бар: Башҡорт ҡурсаулығы, Шүлгәнташ ҡурсаулығы, Көньяҡ Урал ҡурсаулығы, уларҙың дөйөм майҙаны 325 мең га (2006 й.). Иң ҙуры — Көньяҡ Урал Ҡурсаулығы (252,8 мең га, шуларҙың 28,4 мең га — БР терр‑яһында). Ҡурсаулыҡ эшмәкәрлеген фәнни‑методик яҡтан Башҡортостан Фәндәр Академияһы һәм РФ‑тың Тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлыҡтары, РФ һәм БР‑ҙың Мәғариф һәм фән министрлыҡтары м‑н берлектә тормошҡа ашыра. Башҡорт ҡурсаулығы— тәбиғәт музейы, Шүлгәнташ Ҡурсаулығы музей‑экскурсиялар комплексы, демонстрацион‑уҡытыу умарталығы бар, 3 экскурсия маршруты һ.б. ойошторолған.


text:
Һарығош
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Ҡуйы япраҡтар араһында йөрөүсе һаҡ ҡош. Ата ҡоштоң ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара, кәүҙәһенең башҡа өлөшө сағыу һары. Инә ҡоштоң һырты йәшкелт һары. Кәүҙәһенең аҫ яғы буй ала аҡһыл һары. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел. Тауышы киҫкен:"ҡжжжжжия, матур яғымлы итеп һыҙғыра.
Тереклек итеүе[үҙгәртергә]
Урманда йәшәй. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ағаста оялай. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерә
Үрсеүе, туҡланыуы[үҙгәртергә]
Бөжәктәр, емештәр менән туҡлана. Ҡара һипкелле 3-4 йомортҡа һала
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. 1986 йыл Өфө. 71-се бит


text:
Талпандар
Талпандар (урыҫ.клещи́),(лат. Acari, Acarina) — подкласс быуынтыҡ аяҡлылар үрмәксе һымаҡтар класынан (Arachnida). Был кластағы иң күп таралған төркөм. Хәҙерге көндә уның 48 мең төрө билдәле. Шулай күп таралыуҙарына уларҙың бик ваҡ булыуҙары, тупраҡтың серегән үҫемлек ҡалдыҡтары менән байытылған өҫкө ҡатын үҙләштереүҙәре тора.
зоологияның талпандарҙы өйрәнеү тармағы акарологя тип атала..
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Талпандар, ғәҙәттә 0,2—0,4 мм, һирәк осраҡта 3 мм-ғаса. Кәүҙәһе ике өлөшкә бүленгән. Башҡәүҙә һәм ҡорһаҡ өлөшө. Алты аяҡтары бар.
Күп талпандар сапрофагтар йәки йыртҡыстар. Төрлөһө төрләсә туҡлана, үҫемлек һуттары, мал тиҙәктәре һәм ҡан менән туҡланғандары ла бар.
Классификация[үҙгәртергә]
Acari аҫкласы өс өҫрәтте ҡабул итә. (Opilioacariformes, Parasitiformes, Acariformes), 350-ҙән ашыу ғаилә, около 4000 ырыу һәм 48 мең төрө билдәле.[1].
Практик әһәмиәте[үҙгәртергә]
Улар кешеләргә һәм малдарға вируслы ауырыуҙар йоҡтора.
Галерея[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Жизнь животных. Энциклопедия в шести томах. Том 3. Общая редакция члена-корреспондента АН СССР профессора Л. А. Зенкевича. — Москва: Просвещение, 1969. — 576 с.
- Клещи, отряд паукообразных // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
Шулай уҡ ҡарарға була[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Информация о клещах в электронной энциклопедии «Кругосвет»
- Информация об иксодовых клещах на сайте Энцефалит.ру


text:
Бөйөк Литва кенәзлеге
Бөйөк Литва кенәзлеге — Көнбайыш Двина менән Висла йылғалары араһында Литва ҡәбиләләре йәшәгән. Улар игенселек һәм һунарсылыҡ менән шөгөлләнгән. XII быуат аҙағында — XIII быуат башында уларҙа феодаль мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килгән, ләкин тәүтормош-община ҡоролошоноң; тәртиптәре лә әлегә көслө булған. Немец рыцарҙарының ябырылыу ҡурҡынысы һәм уларҙан һаҡланыу кәрәклеге литва ҡәбиләләренең Бөйөк Литва кенәзлегенә берләшеүен тиҙләткән. Литва дәүләте. XIII быуат урталарында барлыҡҡа килгән, ә XIV быуаттың тәүге яртыһында кенәз Гедимин осоронда ул байтаҡҡа киңәйгән. Рустың көсһөҙләнеүенән файҙаланып, литва феодалдары элекке Киев дәуләтенен, көнбайышындағы һәм көньяғындағы ерҙәрен баҫып алған. Украин һәм белорус халыҡтары барлыҡҡа килгән һәм уҫә барған ерҙәр, шулай уҡ Смоленск менән бергә Көнбайыш Русь Бөйөк Литва кенәзлеге власы аҫтында тороп ҡалган. Көнбайыш Русь, Украина һәм Белоруссия ерҙәре Литва дәүләтенең уҫешенә ҙур йоғонто яһаған. Бөйөк Литва кенәзлегендә рус теле дәүләт теле һаналған, шулай уҡ закондарың да күп өлөшө Боронғо Рустағы закондар булған. Ләкин литва феодалдары рус, белорус һәм украин ерҙәренең үҙ аллылығын бөтөрөргә тырышҡандар. Тора-бара был ерҙәрҙәге электән үк йәшәп килгән кенәзлектәр бөтөрөлгән, улар менән хәҙер Литва наместниктары идара итә башлаған. Бында католиктар православие сиркәүенә ҡарағанда өҫтөнлөк менән файҙаланған. Хатта украин һәм белорус феодалдары ла литва феодалдарына (шляхтаға) ҡараганда түбәнерәк кимәлдә булған. Юғары феодаль аҡһөйәктәрҙән совет — рада төҙөлгән, ул Бөйөк Литва кенәзенең власын сикләп торған. Шулай уҡ шляхта ваҡыт-ваҡыт съездарға — сеймдарға йыйылған. XIV—XV быуаттарҙа Литвала эре феодаль ер биләүселек урынлашҡан, крепостнойлыҡ мөнәсәбәттәре уҫеш алган. Крәҫтиәндәр оброк түләргә тейеш булғандар һәм барщинала эшләгәндәр. Феодалдар үҙ крәҫтиәндәрен уҙҙәре хөкөм итеү хоҡуғына эйә булған. Вильнюс, Каунас, Тракай ҡалалары һөнәрселек менән сауҙаның эре үҙәктәренә әүерелгән. Литва сауҙагәрҙәре рус ерҙәре менән һәр ваҡыт бәйләнештә булған.


text:
Mercedes-Benz
Mercedes-Benz (Мерседе́с-Бенц; немец әйтелеше mɛʁˈtseːdəs ˈbɛnts) — премиум-класлы еңел автомобильдәр, йөк машиналары, автобусдар һәм башҡа транспорт саралары етештереүсе немец автомобиль төҙөлөш концерны «Daimler AG» сауҙа маркаһы.
2013 йылда был бренд 31,9 млрд долларға баһаланған, автомобиль етештереүсе компаниялар араһында икенсе урында тора (Toyotaдан һуң) һәм донья брендтары араһында ун беренсе урында тора[2].
Тарих[үҙгәртергә]
1926 йылда ике үҙ аллы компаниялар «Даймлер-Моторен-Гезелльшафт» һәм «Бенц» ҡушылылар һәм яңы концерн ойошторолар — «Даймлер-Бенц».
Benz[үҙгәртергә]
1886 йылда Карл Бенц өс тәгәрмәсле үҙйөрөшлө арбаһы бензин двигатель менән эшләне.
Daimler[үҙгәртергә]
1890 йылда Готлиб Даймлер «Даймлер-Моторен-Гезелльшафт» команияһы нигеҙдә. 1901 йылда Вильгельм Майбах уңышлы дүрт тәгәрмәсле автомобиль төҙөлгән. Австро-Венгрия консулы һәм Францияла «Даймлер» вәкиллеге башлығы Эмиль Эллинек талапдан был автомобиль «Мерседес-Бенц» исеме алған, Мерседес Еллинек хөрмәтенә.
Галерея[үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Mercedes-Benz TV(инг.)
- Новости и пресс-релизы в мире Mercedes-Benz(инг.)
- Самый дорогой Mercedes-Benz проданный с аукциона
- Подборка креативной рекламы Mercedes-Benz
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Markenregister Wort-Bildmarke Mercedes-Benz (de).
- ↑ 2013 Best Automotive Brands (en). Interbrand. 2 февраль 2014 тикшерелгән.


text:
Һуд сүрәһе
Һуд сүрәһе(ғәр.سورة هود – сүрәтү һуд) – ҡөръәндәге ун беренсе сүрә. Мәккәлә иңә. Аяттар һаны – 123.
Сүрә ҡөръәнде маҡтау менән башланып китә һәм бер Аллаһҡа ғына ғибҙәт ҡылырға саҡыра. Унан һуң Аллаһтың берҙән бер Раббы булыуы, Уның сикһеҙ ҡөҙрәте һәм хакимлегенә, кешеләрҙең, Аллаһның рахмәсенә йәки асыуына тарығас, шатлыҡтары йәки ҡайғылары күрһәтелә. Әлеге сүрәлә Ҡөрьәндең әһәмиәте тураһында һөйләнелә һәм Аллаһ кешеләрҙе, булдыра алһалар, Ҡөрьәнгә оҡшаш әҫәр яҙырға саҡыра. Кафырҙәрҙең Ҡөрьәнгә ышанырга теләмәүләре, Ҡиәмәт көнөндә мөьминдәргә биреләсәк әҗер (урыҫ. награда) тураһында әйтелә.
Был сүрәлә пәйгәмбәрҙәр, уларҙың халыҡтары менән бәхәскә инеүҙәре тасуирлана, кафырҙар язаға тарыясаҡтары һәм мөьминдәрҙең ҡотоласаҡтары әйтелә. Бирелә Аллаһы Тәғәлә Нух (СҒС) тураһында, Юныс сүрәһендәгегә ҡарағанда, тулыраҡ мәғлүмәт бирә. Кафыпҙарҙың кирелеге һәм уларға төшкән язаның ҙурлығы тасуирлана.
Унан һуң Ғәд ҡәүеме һәм уның пәйгәмбәре Һуд гәләйһиссәләм тураһында риүәйәт китерелә, кяферләрнең акылсызлыклары күрсәтелә. Әлеге халык, көчле булуларына карамастан, Аллаһ Тәгалә тарафыннан юкка чыгарыла. Шулай ук бу сүрәдә Салих галәйһиссәләм һәм аның халкы – Сәмуд, Ибраһим, Лут, Шүгъәйб пәйгамбәрләр (СҒС) турында сөйләнелә. Сүрә ахырында Аллаһ мөэминнәрне яхшы эшләргә һәм бу эшләр өчен әҗер көтүгә чакыра; чиксез белеменә һәм мөэминнәрнең Аңа таянырга тиешлелеген күрсәтә.


text:
Дерматология
Дерматология (грек. δέpua, δepuatός) — «тире һәм λόYoς — клиник медицинаның бер бүлеге; нормаль һәм патологик тиренең структураһын һәм функцияларын, дерматиттар — тире һәм уның өҫтәлмәләре (сәс, тырнаҡтар) ауырыуҙарының этиологияһын һәм патогенезын, диагностикаһын, уларҙы дауалау һәм булдырмай ҡалыу юлдарын өйрәнә; медицинаның тире ауырыуҙарын, уларҙы дауалау һәм иҫкәртеү ысулдарын өйрәнеүсе тармағы[1]; тире төҙөлөшөн, функцияларын, тире ауырыуҙарын һәм уларҙы дауалау, профилактика ысулдарын өйрәнеүсе фән[2].
Дерматология венерология менән берҙәм дисциплина тәшкил итә, инфекциялы патология менән дә тығыҙ бәйләнештә тора. Тиреләге бактериаль, паразитар, вируслы, бәшмәк ауырыуҙарҙы, токсидермияларҙы айырып өйрәнәләр. Дерматоздарға дистрофия, тире ялҡынһыныуҙары, псориаз, лихена, ҡыуыҡлы дерматоз, лимфома һәм тире шеше, генодерматоз, васкулит, коллагенозлар һәм эпидермис өҫтәлмәләре ауырыуҙары һ.б. керә.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Әберсен
Әберсен, ҡыр күгәрсене (урыҫ. Го́рлицы, горлинки, лат. Streptopelia).
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Йорт күгәрсененән бәләкәйерәк. Көҙгәһән күмәкләшеп, башҡа ваҡытта парлашып йөрөйҙәр. Оҙон аяҡлы, йоророланып бөткән ҡойроҡло, төҙөк кәүҙәле матур күгәрсен. Һырты һәи елкәһе күкһел һоро. Муйынының ике яғында дүртәр нәҙек ҡара һыҙыҡ бар. Түше, муйынының алғы яғы ғыҙғылт һоро. Ҡанаттары ҡара таплы. Ҡойроғоноң ике яҡ ситенән осҡа ҡарай киңәйә барған һыҙыҡтар үтә. Башҡа күгәрсендәр менән бутау мөмкин түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: "гөрр-көгөрр"
Йәшәүе[үҙгәртергә]
Йылға буйҙарындағы һирәк ағаслыҡтарҙа йәшәй. Үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ояһын ағас баштарына ҡора. 2 бөртөк аҡ йомортҡаһы була Һирәкләп ите өсөн аулайҙар.
Иллюстрациялар[үҙгәртергә]
-
Ике беләҙекле әберсен Индонезияла, Малайзияла, Филиппиндарҙа йәшәй
-
Көньяҡ Африка әберсене Африкала Сахараранан тңбәндәрәк таралған
-
Төрткөлө әберсен Көньяҡ һәм көньяҡ- көнсығыш Азияла йәшәйҙәр
-
Африка әберсене Африкала Сахаранан көньяҡтараҡ йәшәйҙәр
-
Streptopelia hypopyrrha Камерун, Чад, Гамбия, Нигерия һәм Сенегал биләмәләрендә таралған
-
Тёмная горлица населяет Центральную и Восточную Африку, Аравийский полуостров
-
-
Көлө-се әберсен лаборатор маҡсаттарҙа файҙаланыла
-
Ҡыҙыл күҙле әберсен Африканың Сахаранан көньяҡтараҡ һәм Ғәрәп ярым утрауында киң таралған
-
-
Ҡыҫҡа ҡойроҡло әберсен Көньяө һәм көньяҡ -көнсығыш Азияла һәм Алыҫ Көнсығышта таралған
-
-
-
- ↑ Nesoenas mayeri: информация на сайте Красной книги МСОП (инг.)


text:
Архипелаг
Архипела́г (бор. грек. ApxιπέλaYoς': Apxι "тәү, баш" + πέλaYoς "дингеҙ") — бер-береһенә яҡын урынлашҡан һәм ғәҙәттә барлыҡҡа килеүҙәре (ҡитғасал, вулкансал, кораллсал) бер үк булған һәм оҡшаш геологик төҙөлөшкә эйә булған дингеҙ утрауҙары төркөмө.
Архипелаг төрҙәре[үҙгәртергә]
Архипелагтар дингеҙҙә айырым йәки ҙур ҡоро ер массивы янында урынлаша ала. Мәҫәлән, Шотландия өлкән утрауы тирә-яғында 700-ҙән ашыу утрауҙар урынлашҡан. Архипелагтар йыш ҡына вулкан әүҙемлегенән барлыҡҡа килә, әммә уларға башҡа геологик процестар, әйтеп үткәндә эрозия, төпрә ултырыу һәм ер ҡалҡыуҙың ҡағылышы ла ихтимал.
Архипелагтарҙа урынлашҡан илдәрҙең донъяла иң ҙур бише — Индонезия, Япония, Филлипиндар, Яңы Зеландия һәм Бөйөк Британия. Утрауҙары иң күп һанлы булған архипелаг — Финляндияның Архипелаг дингеҙе.
Этимология[үҙгәртергә]
«Архипелаг» һүҙе боронғо грек һүҙе arche — тәүге, башлыҡ һәм pelages — диңгеҙ һүҙенән килеп сыҡҡан. Тәүҙәрәк ApxιπέλaYoς Грек архипелагы, йәғни Эгей диңгеҙе архипелагы тип аталған.
Билдәле архипелагтар[үҙгәртергә]
- Аланд утрауҙары
- Александр архипелагы
- Амирант утрауҙары
- Антиль утрауҙары
- Бисмарк архипелагы
- Гавай утрауҙары
- Гебрид утрауҙары
- Грек утрауҙары
- Франц-Иосиф Ере
- Канада арктик архипелагы
- Каролина утрауҙары
- Кергелен
- Корея архипелагы
- Малай архипелагы
- Моонзунд архипелагы
- Яңы Ер
- Новосибирск утрауҙары
- Норденшельд архипелагы
- Норманд утрауҙары
- Утлы Ер
- Оркней утрауҙары
- Парри архипелагы
- Төньяҡ Ер
- Сенкаку
- Соломон утрауҙары
- Фарер утрауҙары
- Фолкленд утрауҙары
- Чили архипелагы
- Шантар утрауҙары
- Шпицберген
- Көньяҡ Шетланд утрауҙары
- Япон утрауҙары
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Архипелаг // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Балсыҡлы тупраҡ
Балсыҡлы тупраҡ (ингл. Loam, урыҫ. Суглинок) — тупраҡтың төрө. 21.302-96 һанлы дәүләт стандарты буйынса инженер-геологик һыҙмаларҙа һүрәтләнә.
Балсыҡлы тупраҡ төҙөлөштә ҡулланыла:
- Балсыҡлы тупраҡтан төҙөлөш материалдары эшләйҙәр (кирбес, черепица, иҙән өсөн керамик таҡталар, канализация һәм дренаж торбалары), кирбес-һалыу (урыҫ. кирпично-кладочный) растворҙар, балсыҡ-эзбиз цементы (урыҫ. глинно-известковый цемент), портландцемент; стеналарҙы һөртөү(урыҫ. мазать), майлау растворҙары.
- Балсыҡ ҡатыш йорттар(урыҫ. глинобитные постройки) төҙөү
- Төҙөлөш эшендә һыуҙы бүлеп тороу өсөн махсус кәртәләр (урыҫ. перемычки)
- Һыуға ҡаршы прокладкалар (урыҫ. водонепроницаемые прокладки)
- Ҡойоу эштәре (урыҫ. в литейном деле): металлдан ҡойолмалар эшләү өсөн формалар
- Геология тикшереү (урыҫ. геологоразведочный) эштәре, быраулау
- Йорттар нигеҙе өсөн
ДСТ буйынса төрҙәре[үҙгәртергә]
25100-95ДСТ буйынса балсыҡлы тупраҡ — балсыҡ, ҡом, саң бөртөктәрҙән торған ултырма дисперс тоҡом (урыҫ. осадочная дисперсная порода), һәм уның һалмаҡ һаны (урыҫ. число пластичности) IP = 7-17 сиктәрендә ята. Ағыусанлыҡ күрһәткесе (урыҫ. показатель текучести) буйынса балсыҡлы тупраҡ була:
- ҡаты, IL < 0
- ярты ҡаты, 0 ≤ IL ≤0.25
- ҡаты һалмаҡлы (урыҫ. тугопластичный) 0.25 < IL ≤ 0.5
- йомшаҡ һалмаҡлы (урыҫ. мягкопластичный) 0,5 < IL ≤ 0.75
- ағыусанлы һалмаҡ (урыҫ. текучепластичный) 0,75 < IL ≤ 1
- ағыусанлы (урыҫ. текучий) 1 < IL
Бөртөктәре буйынса:
- Еңел ҡомлы (урыҫ. лёгкие песчанистые )
- еңел саңлы (урыҫ. лёгкие пылеватые )
- ауыр ҡомлы (урыҫ. тяжёлые песчанистые )
- ауыр саңлы (урыҫ. тяжёлые пылеватые )


text:
Алап
Алап — Рәсәй йылғаһы. Алтай, Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Томь-Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса [2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200001756
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200175
- Бассейн коды — 13.01.02.004
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Алап.


text:
Магистратура
Магистратура — юғары белемдең икенсе кимәле. «Магистр» дәрәжәһе юғары уҡыу йортон тамамлаған, «бакалавр» (Бакалавриат) йәки «белгес» дәрәжәһе булған, өҫтәмә уҡыу курсы (2 йыл) үткән, махсус имтихандар тапшырған һәм магистрлыҡ диссертацияһын яҡлаған кешеләргә бирелә. Рәсәйҙә М. 1803 й. Александр I указы м н индерелә. 19 б. — 20 б. башында магистр — түбәнге, дәүләт имтихандары индерелгәс, беренсе ғилми дәрәжә; кафедраға мөдирлек итеү һәм Рангтар табеленә ярашлы 9 сы класс чины алыу хоҡуғын биргән. 1917 й. М. бөтөрөлгән. 1990 сы йй. башынан магистр — бакалавр м н фән канд. араһындағы дәрәжә. Европа юғары белеме зонаһы т дағы Болонья декларацияһына (Италия, 1999; Рәсәй 2003 й. ҡушыла) ярашлы, юғары уҡыу йорттарында юғары белем баҫҡысы итеп индерелә. БР ҙа М. ӨДАТУ ла (1994 й. алып), ӨДНТУ ла (1997 й. алып), БДУ ла (1999 й. алып), БДПУ ла (2006 й. алып) бар.


text:
Википедия:Көйләүҙәр белешмәһе
Шәхси көйләүҙәр[үҙгәртергә]
Теркәлгән ҡатнашыусы шәхси биттәр менән бергә Википедияны үҙе теләгәнсә көйләү мөмкинселегенә эйә була. Уларҙы «Көйләүҙәр» битендә эшләргә була, бының өсөн иң өҫкө юлдағы «көйләүҙәрем» яҙыуына сиртеү етә.
Был яҙыуҙың урыны Википедияның интерфейсына бәйле булып үҙгәреп тора. Биттең өҫтөндә лә йәки биттең өҫкө уң яғында, асылған менюла ла булырға мөмкин. Әгәр «Көйләүҙәр» яҙыуын таба алмай икәнһегеҙ, «Махсус биттәр» бүлеген ҡарағыҙ.
«Көйләүҙәр» битендә һеҙ үҙгәртә алған бүлектәрҙең исемдәре күренә. Үҙгәрергә теләгән бүлектең исеменә баҫығыҙ. Ул бүлектең көйләү тәҙрәһе асыласаҡ.
«Ҡулланыусы мәғлүмәттәре»:
- «Имза өсөн (ҡушма) исемегеҙ» юлына яҙған исемегеҙ, һеҙ өс йәки дүрт тильда (~~~~); ҡуйған ваҡытта күренәсәк;
- Керетелгән электрон почта адресығыҙ википедияла күрһәтелмәй, ләкин уны үҙегеҙҙең шәхси битегеҙгә ҡуйһағыҙ спамға дусар ҡалыуығыҙ мөмкин;
- «Башҡа ҡатнашыусыларға һиңә электрон хат яҙыуҙарына рөхсәт бир» һайланмаһын билдәләмәһәгеҙ башҡа ҡатнашыусылар википедия аралашсылығы менән һеҙгә электрон хат яҙа алмаясаҡтар.
«Тышҡы күренеш» бүлегендә үрнәктәрҙе ҡарай алаһығыҙ; бер үрнәк оҡшаһа, һайлап «Һаҡларға» төймәһенә баҫығыҙ. Тик ғәҙәттәге «Моно-книга» үрнәгенән башҡаларында ҡайһы бер башҡорт хәрефтәре күренмәй.
«Формулаларҙың күренеше» бүлегендә математик формулаларҙың ниндәй синтаксис менән яҙыласағын һайлай алаһығыҙ. Әгәр вики-тамғалауҙы ҡулланырға һәм мәҡәләләрҙә формулаларҙың дөрөҫ күренеүен теләһәгеҙ, «ТеХ билгеләүендә ҡалһын» һайланмаһын билдәләмәгеҙ.
«Мөхәррирләү»:
- Әгәр «Һәр бүлек өсөн «үҙгәртергә» һылтанмаһын күрһәт» һайланмаһын асһағыҙ, башлыҡтарҙың уң яғында «үҙгәртергә» яҙыуы күренәсәк; уға сирткән ваҡытта тик был ғына эс бүлектең мөхәррирләү тәҙрәһе асыласаҡ. Әгәр һеҙҙең «Бүлектәрҙе сысҡандың уң төймәһе менән башлыҡтарына баҫып төҙәт (JavaScript)» һайланмаһы асыҡ булһа, мөхәррирләү тәҙрәһен асыу өсөн уҡты ул эс башлыҡ исеме өҫтөнә килтереп сысҡандың уң төймәһенә баҫыу етә, тик бының өсөн браузерығыҙҙа Java-скрипттарҙың үтәлешенә рөхсәт бирелгән булырға тейеш. Был һайланмаларҙың икәүһен дә бер ваҡытта ғәмәлгә керетергә була.
- юл һәм бағана параметрҙары мәҡәлә мөхәррирләү тәҙрәһенең дәүмәлдәрен билдәләйҙәр. «Юл һаны» мөхәррирләү тәҙрәһендә нисә юлдың күренәсәген, йәғни бейеклеген, «Бағаналар һаны» иһә бер юлда нисә хәрефтең күренәсәген, йәғни киңлеген билдәләй. Әгәр мөхәррирләү тәҙрәһенең монитор экранын тултырып асылыуын теләһәгеҙ «Төҙәтеү майҙанын браузер тәҙрәһе киңлегенә килтер» һайланмаһын асығыҙ. Үҙегеҙгә оҡшағанын төрлөсә үҙгәртеп һайлай алаһығыҙ.
- «Мөхәррирләгән ваҡытта ярҙамсы төймәләрҙе күрһәт (JavaScript)» һайланмаһын ғәмәлгә керетһәгеҙ төҙәтеү тәҙрәһенең аҫтында мөхәррирләү ҡоралдары күренәсәк.
- Көйләүҙәр битендәге «Белгертелмәһә, төҙәтеүҙәрҙе әҙ әһәмиәтле тип билдәлә» һайланмаһы асыҡ булған ваҡытта, яңы мәҡәлә яҙһағыҙ йәки булған мәҡәләне етди рәүештә төҙәтһегеҙ, мөхәррирләү тәҙрәһе аҫтындағы «Әҙ әһәмиәтле үҙгәреш» һайланмаһын ябырға онотмағыҙ. Шулай уҡ был һайланма ғәҙәттә ябыҡ булған ваҡытта, булған бер мәҡәләгә әҙ генә төҙәтеүҙәр керетһәгеҙ, мәҡәләне һаҡлар алдынан был һайланмәны билдәләргә онотмағыҙ.
«Көн һәм ваҡыт»:
Ғәҙәттә, һеҙҙең имзағыҙҙың аҙағына гринвич ваҡыты (UTC) ҡуйыла. Әгәр имзағыҙҙың эргәһендә урындағы ваҡыттың күрһәтелеүен теләһәгеҙ, гринвич ваҡыты (UTC) менән урындағы ваҡыттың айырмаһын керетегеҙ йәки, браузерығыҙ урындағы ваҡытҡа көйләнгән булһа, «Браузерҙан ал» төймәһенә баҫығыҙ. Был биттә шулай уҡ, Википедиялағы имзағыҙҙың аҙағына ҡуйыласаҡ дата форматын да һайлай алаһығыҙ.
«Башҡа көйләүҙәр»:
- Википедияның ҡайһы бер мәҡәләләре ике-өс һөйләмдән ғибәрәт. Бындай мәҡәләләрҙе «күҙәтеү исемлегендә» башҡа төҫ менән айырып күрһәтеү өсөн «Өлгө итеп синыфландырыу өсөн иң аҫҡы сик» һайланмаһы бар. Ул юлға керетелгән һан, мәҡәләнең «тулы мәғлүмәтле» булып булмауын билдәләй (нисә билдәгә тиклем мәҡәләләр тулы мәғлүмәтле булып һаналмаясаҡтар) һәм ул мәҡәлә тейешле төҫ менән билдәләнә. Был һанды тикшереп ҡарап һайлап алығыҙ.
- «Эстәлекте күрһәт (өстән күп башлығы булған биттәр өсөн)» һайланмаһы, оҙон мәҡәләнең бөтә башлыҡтарын күрергә ярҙам итә һәм улар буйынса кәрәкле эс бүлеккә күсергә була.
Үҙгәртеүҙәр керетелгәндән һуң «Һаҡларға» төймәһенә баҫырға онотмағыҙ.
Башҡа бүлектәрҙең көйләүҙәрен, уларҙың яҙыуҙары буйынса аңларға була.


text:
Ҡыҙғатау
Ҡыҙғатау, ҡыҙмалтау, ҡыҙратау, ҡөҙрәттау (лат. Limosa limosa, урыҫ. Большой вететенник) —— көйөлдөләр ғаиләһенә ҡараған оҙон аяҡлы, ҡара һоро төҫлө һаҙ ҡошо[1].
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Өйрәктән байтаҡ бәләкәй. Оҙон суҡышлы һаҙ ҡошо. Дөйөм төҫө көрәнһыу ерән. Һыртында уҡ башағына оҡшаған таптар бар. Кәүҙәһенең аҫ яғы түшенән алып ҡойроҡ төбөнә тиклем арҡыры ҡара һыҙыҡлы. Ҡанаттары һоро, ҡойроҡ төбө аҡ.- Суҡышының осо ҡыҙғылт, төбө ҡара, аяҡтары ла ҡара. Тәтелдәүестән һыҙыҡлы ҡорһағы, ҡара аяҡтары менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «тауҡыҙрат», ҡабатланғанда «ҡыҙрат-тау-ҡыҙраттау» һымаҡ ишетелә; күберәк яңғырауыҡлы: «уит-уит-уит».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
һаҙлыҡ, күтерлектәрҙә йәшәй. Балыҡ, һыу бөжәктәре, ҡусҡарҙар менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә. һорғолт көрән таплы 3—4 бөртөк һарғылт һоро йомортҡаһы була.
Фотогалерея[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Википедия:Биттәрҙе юйыу
Башҡорт Википедияһында алып барылған сәйәсәт Викимедия фонды сәйәсәтенә ярашлы ҡоролған һәм һис шикһеҙ үтәлергә тейеш.
Йөкмәткеһе
- 1 Дөйөм ҡағиҙәләр
- 2 Юйыуға ҡуйыуҙағы сикләүҙәр
- 3 Тиҙ юйыу
- 4 Битте юйыуға ҡуйыу тәртибе
- 5 Һөҙөмтә яһау тәртибе
- 6 Һөҙөмтә
- 7 Һөҙөмтәне бойомға ашырыу
- 8 Ризаһыҙлыҡ белдереү һәм һөҙөмтәне ҡабаттан тикшереү
- 9 Ҡалдырылған йәки тергеҙелгән биттәрҙе байҡап тороу
- 10 Ҡабаттан юйыуға ҡуйыу
- 11 Иҫкәрмәләр
Дөйөм ҡағиҙәләр[үҙгәртергә]
- Бөтә төр биттәрҙе юйыу хоҡуғы Башҡорт Википедияһында хаким дәрәжәһе булған ҡатнашыусыларға бирелгән.
- Башҡа ҡатнашыусылар ниндәйҙер битте юйыу тураһындағы тәҡдимен шул биткә Категория:Delete тамғаһы ҡуйып билдәләй. Биттең «Фекер алышыу» бүлегендә юйыу тураһында тәҡдименә аңлатма бирә ала.
- Категория:Delete тамғаһы ҡуйылған биттәрҙе юйыу, шул тамға ҡуйылған көндән бер аҙна үткәс һәм юйыуға ҡаршы тауыш биреүселәр аҙыраҡ булһа ғына атҡарылырға тейеш.
- Категория:Delete тамғаһы ҡуйылып та, әммә юйыуға ҡаршы булыусылар күберәк булһа, битте юйыу тыйыла.
- Бәхәстәр Тауыш биреүҙәр/Биттәрҙе юйыу тураһында һәм Тауыш биреүҙәр/Юйылған биттәрҙе тергеҙеү исемле махсус биттәрҙә тауыш биреүҙәр аша хәл ителә ала.
- Хакимдәр Википедия биттәре талаптарына бәхәсһеҙ тап килмәгән биттәрҙе генә башҡалар менән кәңәшләшмәйсә юя ала.
Юйыуға ҡуйыуҙағы сикләүҙәр[үҙгәртергә]
Юйыуға ҡуйыу альтернативалары[үҙгәртергә]
Юйыуҙы тикшереү — ҡағиҙә сығарыу урыны түгел[үҙгәртергә]
Тиҙ юйыу[үҙгәртергә]
Wikipedia:Битте тиҙ юйыу талаптары


text:
Верхнеурал
Верхнеурал Cиләбе өлкәһендә ҡала, Верхнеурал районы үҙәге.
Тарих[үҙгәртергә]
1781-1919 йылдарҙа Верхнеурал өйәҙе үҙәге. 1735 й. нигеҙ һалына (ҡара: Вехнеурал 'ҡә'л'ғәһ'е). 19 б. 60‑сы йй. алып Ырымбур казак 'ғә'ск'ә'рене'ң2‑се хәрби бүлеге үҙәге була. 1786 й. 300 хужалыҡ, ш. иҫ. хәрби хеҙм‑рҙәргә һәм отставкалағы чиндарға ҡараған — 280, мещан һәм сауҙагәрҙәргә ҡараған 4 хужалыҡ иҫәпләнгән. 1811 й. 700 кеше йәшәгән, 1897 й. — 11103 кеше (баш'ҡ'орттар — 212, мордвалар — 296, татар'ҙ'ар — 948, уры'ҫ'тар — 9471 һ.б.). Халҡы малсылыҡ, игенселек, сауҙа, һөнәрселек м‑н шөғөлләнгән. 19 б. аҙ. 18 һөнәрселек пр‑тиеһы булған. Йыл һайын йәрминкәләр үткәрелгән. 1866 й. мәхәллә училищеһы, дауахана, мәсет, 3 сиркәү эшләгән. 1891 й. ҡалала Николай II булып китә. 1918 й. февр.—март. Граждандар 'һ'у'ғ'ышы барышында унда А.И.Дутов штабы, авг.—нояб. авт. Баш'ҡ'ортостанды'ң Тамъян‑Ҡатай кантоны башҡармаһы урынлашҡан. 1918 й. яҙында — 1919 й. йәйендә ҡала бер нисә тапҡыр казактар, партизандар, РККА частары ҡулына күсә. 1919 й. алып Силәбе губернаһы составында. Ҡала 1734 йылда Верхнеурал ҡәлғәһе тип һалына.
Верхнеурал ҡәлғәһе тарихы[үҙгәртергә]
Верхнеурла ҡәлғәһе 1735 йылда Таймаҫ Шәимов булышлығында И.К.Кирилов тарафынан Яйыҡ йылғаһы үрге ағымында Себер даруғаһы Ҡара-Табын олоҫы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Ырымбур сик һыҙығының хәрби-нығытмалы торамаһы булараҡ нигеҙ һалына. Яйыҡ йылғаһының исеме менән аталған. 18 б. 40‑сы йй. башына тиклем — Үрге Яйыҡ пристане, 1775 й. тиклем Үрге Яйыҡ ҡәлғәһе исеме менән билдәле була. Халҡы башлыса малсылыҡ, игенселек, ваҡ һөнәрселек менән шөғөлләнгән. 50‑се йй. Верхнеурал ҡәлғәһе аша Екатеринбург—Ырымбур оло юлы үтә. Гарнизон пехота һәм 2 драгун ротаһынан торған. 200‑гә яҡын хужалыҡ, 2 сиркәү булған. Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75) барышында 1773 й. декаберендә ҡәлғәгә баш күтәреүселәр һөжүм итә, 1774 й. хөкүмәт ғәскәрҙәре тупланыу үҙәктәренең береһе була. Өфө наместниклығын ойоштороу тураһындағы 1781 й. указ буйынса, өйәҙ ҡалаһы статусын ала һәм Верхнеурал өйәҙенең үҙәгенә әүерелә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Официальный сайт администрации Верхнеуральского муниципального района.
- «Верхнеуральский Извозчик» — независимое электронное СМИ Верхнеуральского района.
- «Верхнеуральский Вестник» — первое независимое СМИ Верхнеуральска
- Информационный портал г. Верхнеуральска (NEW)
- Верхнеуральск в энциклопедии «Мой город»


text:
Давид Бергельсон
Давид (Рафаил улы) Бергельсон (1884 – 1952) — йәһүд совет яҙыусыһы һәм драматургы.
Тормош юлы[үҙгәртергә]
Яҙыусы Киев губернаһының Липовец өйәҙендәге Охримово ҡасабаһында тыуған. 1909-1912 йылдарҙа "Йәһүд әҙәбиәтселәре Киев төркөмө"нә ингән.
1921 йылда Бергельсон Берлинға киткән. Унда ла, бер нисә башҡа илдә лә (Литва, Румыния, Франция) эшләп йәһүд баҫтырып сығарыусылары менән бергә хеҙмәттәшлек иткән.
1952 йылда Фашизмға Ҡаршы Йәһүд Комитетының башҡа ағзалары менән бергә атып үлтерелә. 1955 йылда аҡланылған.


text:
Бюджет
Бюджет (ингл. budget) — дәүләт бюджеты, дәүләттең ағымдағы йылға закон көсөндәге финанс планы.
2 статьялар төркөмөнән тора:
- дәүләт власы органдары һәм урындағы үҙидаралыҡ органдары ҡарамағына килеп торған аҡсанан (Б. килемдәре)
- дәүләт һәм урындағы үҙидаралыҡ органдарының сығым йөкләмәләрен финанстар м н тәьмин итеүгә йүнәлтелгән аҡсанан (Б. сығымдары).
Б. килем өлөшө һалымдар һәм һалым булмаған керемдәр, юридик һәм физик шәхестәрҙең, сит ил дәүләттәренең һәм халыҡ-ара ойошмаларҙың бушлай күсерелгән аҡсаһы иҫәбенә барлыҡҡа килә. Б. дәүләт идаралығын, соц. инфраструктураны тәьмин итеүгә, иҡт., һаулыҡ һаҡлау, фән, мәҙәниәт, мәғарифты үҫтереүгә; дотация, субвенция һәм субсидия рәүешендә финанс ярҙамы күрһәтеүгә; дәүләт бурысын хеҙмәтләндереүгә һ.б. тотонола. Федератив дәүләттәрҙә Б. өс кимәлдә төҙөлә — үҙәк (федераль) хөкүмәт, федерация субъекттары һәм урындағы (йәки муниц.). Федераль Б., дәүләттең бюджеттан тыш фондтары Б. (Пенсия фонды, Соц. страховкалау фонды, Мотлаҡ мед. страховкалауы фонды) һәм РФ субъекттары Б. федераль закондар йәки РФ субъекттары закондары формаһында раҫлана. Урындағы Б. урындағы үҙидаралыҡ вәкиллеге органдарының норматив акттары м н ҡабул ителә.
Башҡортостан Республикаһы Б. РФ бюджет системаһына инә, респ. һәм урындағы бюджеттарҙан тора. Б. проектын эшләү һәм уның үтәлешен тәьмин итеү Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағына инә. Б. йыл һайын Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы тарафынан ҡабул ителә. Урындағы Б. формалашыуы, раҫланыуы һәм үтәлеше урындағы дәүләт власы органдары һәм үҙидаралыҡ ҡарамағында тора. БР ҙа 62 район һәм ҡала, 1032 ауыл һәм ҡасаба Б. эшләй (2009). Совет власына тиклемге осорҙа Рәсәй империяһы Б. һәм урындағы бюджеттар губерна терр яларында, ш. иҫ. Ырымбур губернаһы һәм Өфө губернаһында, йыйылған һалым һәм йөкләмәләр иҫәбенә формалаша. Тура һалымдарҙы йыйыу м н Ҡаҙна палатаһы етәкселек итә, ситләтелгән һалымдарҙы — губерна акциз идаралығы. Революциянан (1917) һуң Б. килеменә байтаҡ керемдәрҙе а.х., кәсепселек, килем-мөлкәт һалымдары, пошлиналар, герб, канцелярия йыйымдары һ.б. тәьмин итә; Б. килеменең яртыһы тура һалымдарҙан тора. 1924 й. СССР Конституцияһы авт. республикаларҙың дәүләт Б. төҙөүгә хоҡуғын закондар м н нығыта, ләкин халыҡ хужалығы м н команда-адм. идара итеү системаһы шарттарында (1917—91) Б. килем өлөшө күләмдәре һәм авт. респ. өсөн сығымдары СССР дәүләт идаралығының үҙәк органдары тарафынан билдәләнә. Респ. буйһонған пр тиелар һаны сикләнгәнлектән (1990 й. ҡарата — 3%), респ. бюджет аҡсаһының күп өлөшө дөйөм союз Б. китеп тора.
Дәүләт суверенитеты тураһында декларацияны ҡабул итеү федераль үҙәк м н бюджет-ара мөнәсәбәттәр өлкәһендә ыңғай алға китешкә булышлыҡ итә. БР иҡтисадының кимәле һәм үҫеш тенденцияһы бөтә кимәлдәге Б. һиҙелерлек килем базаһы өсөн нигеҙ булдыра; респ. РФ тың 10 субъекты составында федераль Б. өстән ике өлөшө формалашыуын тәьмин итеүсе федераль Б. доноры статусына эйә. 2009 й. БР үҙ килемдәренең күләме б са Волга буйы федераль округы субъекттары араһында 2 се урынды биләй.
Респ. берләштерелгән Б. (раҫлауҙы талап итмәгән һәм иҫәпләшеүҙәр һәм анализдар өсөн ҡулланылған респ. Б. һәм урындағы Б. йыйылмаһы) үҙенең килем өлөшө күләме б са РФ субъекттары Б. араһында тәүге унау иҫәбендә тора.
2009 й. БР терр яһынан бөтә кимәлдәге һәм бюджеттан тыш фондтарҙың Б. килеменә 141,1 млрд һум аҡса йыйылған (берҙәм соц. һалымдан тыш), шуның 32,8% ы — РФ тың берләштерелгән бюджетына, 67,2% ы — БР ҙың берләштерелгән Б. Берләштерелгән Б. килеме 114,1 млрд һум тәшкил иткән, шуның (%): 68,9 — һалым һәм 8,7 — һалым булмаған килем, 22,4 — бушлай күсерелгән аҡса.
Һалым килеменең төп сығанағы булып һалымдар тора (%): физик шәхестәр килеменә — 24,3, ойошмалар табышына — 22,6, мөлкәткә — 8,6, тәбиғәт ресурстарын файҙаланған өсөн — 1,0; акциздар — 7,7.
Берләштерелгән Б. сығымдары 117,5 млрд һум тәшкил иткән, шуның (%): 26,7 — мәғарифҡа, 18,2 — милли иҡтисадҡа, 15,6 — мәҙәниәт, кинематография, киң мәғлүмәт саралары һәм социаль сәйәсәткә, 13,2 — торлаҡ-коммуналь хужалыҡҡа, 11,4 — һаулыҡ һаҡлау һәм физик культураға, 3,7 — милли именлек һәм хоҡуҡ һаҡлау эшмәкәрлегенә бүленә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Башкорт энциклопедияһы (тат.)


text:
Иңкештәр
Иңкештәр (лат. Bombus) — ысын бал ҡорттары ғаиләһенә ҡараған яры ҡанатлылар заты.
Яҡынса 300 төрө билдәле; Африканан башҡа, бөтә континенттарҙа ла киң таралған. Башҡортостанда 30‑ҙан ашыу төрө бар: баҡса иңкеше, баҫыу иңкеше, ер иңкеше, ҡала иңкеше, өң иңкеше һ.б.
Йөкмәткеһе
Ҡыҫҡаса биологик мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Тәне 3,5 см тиклем оҙонлоҡта, ҡуйы төклө, ҡара, аҡ, сағыу ерән һәм һары һыҙатлы. Инә һәм эшсе заттарҙың (үҫешеп етмәгән инә бөжәктәр) ҡаяуы бар; артҡы сирағы һеркә ташыуға яраҡлашҡан: оҙон ныҡлы төк менән уратылған уйымы бар. Ата заттар (әре ҡорттар) оҙон мыйыҡлы, ҡушылыу ҡыҫҡыстары бар, инә бөжәктәрҙән вағыраҡ, эшсе заттарҙан ҙурыраҡ. Ояны (йомро, төҙөк булмаған овал күҙәнәкле, ҡоро үлән ҡатыш балауыҙҙан эшләнгән) аталанған ҡышлап сыҡҡан инә зат яҙын кимереүселәрҙең буш өңөндә, таш араһында, мүк аҫтында төҙөй. Кәрәҙ күҙәнәгенә 8—16 (оҙонлоғо 2—4, диам. 0,5—1,0 мм) йомортҡа һала. 5—6‑сы көнгә йомортҡаларҙан балағорттар сыға, улар 10—12, ҡурсаҡтар 2 аҙна үҫә. Эшсе заттар май аҙағында—июндә сыға, ата һәм инә заттар — августа. БР шарттарында миҙгеленә бер нисә быуын үҫә. Аталанған йәш инә заттар ҡышлай.
Йәшәйеше[үҙгәртергә]
Иңкеш көндөҙ әүҙем. Сәскәле үҫемлектәр нектары һәм һеркәһе менән туҡлана. Бөтә ерҙә лә осрай. Иңкеш үҫемлектәрҙе, бигерәк тә клеверҙарҙы һеркәләндерә. Әрмән иңкеше, үҙгәреүсән иңкеш, таңҡа иңкеше Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Иңкештәр геральдикала[үҙгәртергә]
-
ФРГ-ның Бавариялағы Хуммельталь коммунаһы гербындағы иңкеш һүрәте
-
Эстонияның Хуммули волосы гербындағы иңкеш һүрәте
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Шмели // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Определитель насекомых Дальнего Востока России. Т. IV. Сетчатокрылообразные, скорпионницы, перепончатокрылые. Ч. 1. / под общ.ред. П. А. Лера — СПб.: «Наука», 1995. — С. 552—553. — 606 с. — 3150 экз. — ISBN 5-02-025944-6..


text:
Йоҡо үләне
Йоҡо үләне (лат. Pulsatilla vulgaris, (урыҫ. Прострел)— Лютик һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек төрө. Япрағы күренеү менән апрель-май айында сәскә ата, июньдә емеше өлгөрә. Орлоҡтан үрсей.
Төньяҡ ярымшарҙың субтропик, уртаса һәм һалҡын поясында таралған. Ҡарағай урманында, ҡыуаҡлыҡта, һөҙәк урындарҙа үҫә. Бейеклеге 15-50 см.
Тамыры верикаль булып төшә, көрән төҫтә. Сәскәләре яңғыҙ, шәмәхә төҫөндәге ҡыңғырау һымаҡ. Сәскә уртаһында күп һанлы сәскәлек һәм емешлектәр урынлашҡан. Үҫемлек көмөштәй төксәләр менән ҡапланған.
Үҫемлек ағыулы. Халык медицинаһында ялҡынһыныуға ҡаршы һәм ҡан туҡтату, тынысландырыу сараһы булараҡ файҙаланыла.
Декоратив үҫемлек булараҡ үҫтерелә.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Йоҡо үләне GRIN сайтында мәғлүмәт(инг.)
- Йоҡо үләне: «Энциклопедия жизни» сайтында мәғлүмәт(EOL)(инг.)
- Прострел обыкновенный на сайте USDA NRCS(инг.)
- Прострел обыкновенный на сайте Травник (урыҫ.)


text:
Аминдар
Аминдар — аммиактағы водород атомын алкил, арил йәки алкиларил радикалдарына алмаштырыуҙан барлыҡҡа килгән азоторганик берләшмәләр. Беренсел RNH2, икенсел R2NH һәм өсөнсөл R3N; алифатик һәм ароматик аминдар; молекулалар составындағы азот атомы һанына ҡарап ди-, три-, полиаминдарҙы айыралар. Аҙ молекулалы алифатик аминдар — газдар, күп молекулалы аминдар — шыйыҡса йәки ҡаты матдәләр. аминдар — нигеҙҙәр, кислоталар м н, ғәҙәттә тоҙҙар барлыҡҡа килтерә (азотлы к та м н беренсел алифатик аминдар — спирттар, икенселдәр нитрозоаминдар барлыҡҡа килтерә, өсөнсөлдәр реакцияға инмәй; беренсел ароматик аминдар диазоберләшмәләр барлыҡҡа килтерә). Юғары биол. һәм физиол. активлыҡҡа эйә (гормондар, нервы системаһы медиаторҙары һ.б. функцияларын үтәй).
Башҡортостанда аминдар химияһы б са тикшеренеүҙәр 20 б. 60 сы йй. башлана. Башҡорт дәүләт университетында аминдар хлорацетилирлау буйынса тикшеренеүҙәр үткәрелә: алынған берләшмәләрҙе синтезлау шарттары, уларҙың гербицид, бактерицид, антиоксидант һәм үҫеүҙе көйләү үҙенсәлектәре өйрәнелә (Н.Ә.Аҡманова, С.А.Васильева, Ә.Н.Миңлебаева, Ю.В.Светкин). 80 се йй. Химия ин тында (ҡара: Органик химия институты) 1,2 бис (диметиламино) метан (бисамин) нигеҙендә а.х. һәм мед. өсөн эффектив фунгицидтар, иммуностимуляторҙар (бисол, купробисан һ.б.) һәм бәшмәк ауырыуына ҡаршы (базуран) препараттар (У.М.Джемилев, Г.И.Рутман, Ф.А.Сәлимов, Г.А.Толстиков); синтетик йыуыу саралары, дауалау препараттары етештереүҙә ҡулланылған ҡайһы бер өсөнсөл А. (Ә.Ғ.Ибраһимов, Д.Л.Минскер) синтезлау алымдары эшләнә. N алмаштырылған ароматик аминдар синтезы һәм химик әүерелештәре (Кляйзен ысулы б са яңыса төркөмләнеү) өлкәһендә комплекслы тикшеренеүҙәр үткәрелә һәм улар нигеҙендә тривиаль булмаған гетероциклик берләшмәләр, коррозия ингибиторҙары, үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр, антиоксиданттар, дауалау препараттары һ.б. синтезының яңы схемалары булдырыла (И.Б.Абдрахманов, Р.Р.Ғатауллин, Ә.Ғ.Мостафин, В.М.Шәрәфетдинов). 1,3 диендарҙы аммиак һәм ябай А. м н теломеризациялауҙан ҡатмарлы А. синтезлауҙың каталитик ысулдары эшләнә (Джемилев, Р.Н.Фәхретдинов). 80—90 сы йй.
Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр институтында А. ҡулланып 2,4 дихлорфеноксиуксуслы кислота нигеҙендә гербицидтар һәм ҡатнаш гербицид препараттары — диметиламин, диметилалкиламин (C12—C14), бисамин, изопропиламин һәм этаноламиндар — етештереү технологиялары эшләнә (Р.Б.Вәлитов, В.Д.Симонов). 60 сы йй. уртаһында Стәрлетамаҡ химия заводында (ҡара: “Каустик”) этилендиамин һәм уның нигеҙендәге продукттар, ш. иҫ. полиэтиленполиаминдар, пиперазин һәм уның сығарылмаларын; Салауат нефтехимия комб тында (ҡара: “Газпром Нефтехим Салауат”) диметиламинды (метил спирты м н аммиактың үҙ ара тәьҫир итешеүенән алалар) күпләп етештереү үҙләштерелә. Стәрлетамаҡ нефтехимия заводында ароматик берләшмәләрҙең аминометил сығарылмаларын синтезлауҙа ҡулланылған бисамин (диметиламин м н формальдегидтың үҙ ара тәьҫир итешеүенән алалар) эшләп сығарыла. 2004 й. тиклем “Уфахимпром” ААЙ-нда диметиламин Луварам гербицидын эшләп сығарыу өсөн ҡулланыла; ш. уҡ пр тиела этилендиамин һәм монохлоруксуслы к та нигеҙендә илдә берҙән-бер этилендиаминтетрауксуслы к та һәм уның ике натрийлы тоҙо (трилон Б) производствоһы эшләй.


text:
Аполлон (күбәләк)
Аполло́н[1][2] (лат. Parnassius apollo, урыҫ. Аполлон ) — елкән ҡанатлылар (Papilionidae) ғаиләһендәге көндөҙгө күбәләк.
Карл Линней тарафынан Аполлон алла исеме менән аталған. Ҡанат йәйеме 70-90 мм, аҡ төҫтә, алғыларында ҙур ҡара таптар, артҡы ҡанаттарында ҡара ҡаймалы эре ҡыҙыл таптар бар. Европала, Кавказ, Урал, Көнбайыш Себерҙә киң таралған. Ҡоро ҡарағайлыҡтарҙа, урман буйҙарында, ташлы һөҙәклектәрҙә тереклек итә. Июнь-августта оса. Аполлон уртаҡ йәшәү рәүеше алып бара. Күбәләк ҡорттары ҡара төҫтә, зәңгәрһыу сығынтылы һәм ян-яғынан ҡыҙғылт һары таплы, оҙонлоғо 50 мм-ға ҡәҙәр етә. Йәш япраҡтар менән туҡланалар, көндөҙ ҡояш яҡьыһында айырыуса әүҙемдәр. Формалашып еткән күбәләк ҡорттары күкәй ҡабығында ҡышлай. Ҡурсағы зәңгәрһыу төҫтә тупраҡта үҫеш ала. Июнь башында ҡурсаҡтан етлеккән бөжәк сыға. Йылына бер быуын үҫә. Август айында күбәләк үҙенең йәшәү циклын тамамлай. Аполлондар һаны өҙлөкһөҙ кәмей бара.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Ҡалып:Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Бөжәктәр
- ↑ Ҡалып:Книга:Булавоусые чешуекрылые Средней Азии
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Коршунов Ю. П. Определители по флоре и фауне России // Булавоусые чешуекрылые Северной Азии. Выпуск 4. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2002. — С. 33. — ISBN 5-87317-115-7.


text:
Клеопатра VII
Клеопатра VII Филопатор (грек телендә Kλeoπάtpa Φιλoπάtwp; б.э.т. 69 йылдың ғинуары — б.э.т. 30 йыл, 12 август) — Боронғо Мысырҙың эллинистик дәүер батшаһы, ҡустылары Птолемей XIII һәм Птолемей XIV менән (ул ваҡыттағы ҡанундар буйынса, ул ҡустылары менән рәсми никахта була), аҙаҡ килеп, үҙе хакимлыҡ итә. Фирғәүен булған дәүерендә ул Юлий Цезарь, һуныңан Марк Антонийҙы арбап, улар ярҙамында үҙенең тәхеттә хакимлығын нығытыуға ирешә. Клеопатраның үлеме менән, көнсығыш Урта диңгеҙ өлкәһендә эллинистик дәүер тамамланып, Рим дәүере башлана. Клеопатра — Боронғо Мысырҙың һуңғы фирғәүене (уның улы Цезарион рәсми рәүештә генә Октавиан Август тарафынан үлтерелгәнгә тиклем фирғәүен була).
Йөкмәткеһе
Тәхеткә ултырыуы[үҙгәртергә]
Клеопатраның атаһы — Птолемей XII Авлет Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең ғәскәр башлығы, Птолемей династияһына нигеҙ һалыусы македон Птолемей I Сотерҙың тура вариҫы була. Б.э.т. 58—55 йылдарҙа Птолемей XII тәхеттән ҡолатыла һәм Мысырҙан ҡыуыла, уның урынына тәхеткә Клеопатраның апаһы Береника IV ултыра. Рим тарафынан Сүриәгә ҡуйылған башлыҡ Габиний Птолемейға тәхетен кире ҡайтарырға ярҙам иткәндән һуң, Птолеймей ҡыҙы Берениканы үлтертә. Птолемей XII хакимлығын Рим ярҙамы менән генә һаҡлай ала, был Мысыр иҡдисадын ярайһы ҡаҡшата.
Птолемей XII б.э.т. 51 йылдың мартында 17 йәшлек Клеопатраны һәм Клеопатраның ҡустыһы Птолемей XIII-нө тәхеттә ҡалдырып, үлеп китә. Клеопатра Θea Φιλoπatwp (Теа Филопатор) — атаһын яратыусы алиһә — исеме аҫтында тәхеткә ултыра. Тәүге йылдар иҡтисади ҡыйынлыҡтар, аслыҡ, сәйәси ыҙғыштар арҡаһында ауыр була. Ҡустыһына кейәүгә сыҡһа ла, ул бик тиҙ уның менән тәхет бүлешергә йыйынмауын күрһәтә.
Б.э.т. 51 йылдың авгусында монархтар араһы бөтөнләй боҙола. Клеопатра рәсми ҡағыҙҙарҙан Птолемейҙың исемен алып ташлай, тәңкәләрҙә уның үҙенең генә йөҙө һүрәтләнә башлай. Шулай итеп, ҡатын-ҡыҙ монарх тәхеттә бергә ултырған ир монархтан өҫтөнлөк ала башлай, был ҡанундарға ҡаршы килә. Б.э.т. 48 йыл тирәләрендә Птолемей хакимиәт башлығында торған евнух Потиндың ярҙамы менән Клеопатраны тәхеттән ҡолатып, берҙән-бер фирғәүенгә әйләнә. Клеопатра Пелусий ҡәлғәһе янында ғәскәр йыйып, тәхетте ҡайтарырға маташа, әммә һуңынан Мысырҙан ҡасырға мәжбүр була.
Клеопатра һәм Юлий Цезарь[үҙгәртергә]
Был ваҡытта Римда Помпей менән Цезарь араһында Римда хакимлыҡ өсөн һуғыш бара. Б.э.т. 48 йылда Попмей Юлий Цезарь ғәскәренән Александрияға ҡаса. Б.э.т. 48 йылдың 28 сентябрендә Птолемейҙың ярҙамсылары Помпейҙың башын ҡатыны һәм балалары алдында киҫә. Птолемей, дошманын үлтергәне өсөн Юлий Цезарҙан мәрхәмәткә өмөт итә, етмәһә, был ваҡытта Мысырҙың Римға бурысы ла була. Был Птолемейҙың хәл иткес яңылышлығы була. Цезарь ике көн үткәс Мысырға килеп етә, Птолемей уға Помпейҙың киҫелгән башын күрһәтә. Цезарҙың быға фараздар буйынса, Помпей, сәйәси дошманы булһа ла, Римдың сит илдәрҙә вәкиле һәм Цезарҙың мәрхүмә ҡыҙы Юлияның ире булғанға, асыуы ҡуба. Цезарь Птолемей менән Клеопатра араһында тыуған ыҙғышты хәл итеүгә керешә.
Цезарҙың Птолемейға булған асыуынан файҙаланырға теләп, Клеопатра Александрияға кире ҡайта. Уны Цезарға фарсы келәменә урап, ҡайһы бер фараздар буйынса, тоҡ эсендә килтерәр. Цезарҙы йәш фирғәүендең матурлығы арбай. Ул Клеопатраны тәхетенә ҡустыһы менән кире ултырта. Птолемей XIII был ҡарар менән ризалашмай, яу ҡуптара, әммә тиҙ арала еңелә, Цезарҙың ғәскәренән ҡасҡан ваҡытында ул Нил йылғаһында батып үлә. Цезарь Клеопатраны тәхеткә икенсе ҡустыһы Птолемей XIV менән ултырта.
Б.э.т 47 йылда 22 йәшлек Клеопатра менән 51 йәшлек Цезарҙың улы Птолемей XV Цезарь (Цезарион[5]) тыуа. Клеопатра Цезарь улын үҙенең вариҫы итеп ҡалдырыуын теләй. Әммә цезарь вариҫы итеп ҡустыһы Октавианды ҡалдыра. Б.э.т. 46 йылдар тирәһендә Клеопатра Цезарь саҡырыуы буйынса Римға килә. Бында ул б.э.т 44 йылдың 15 мартында Цезарҙың республикасылар тарафынан үлтерелеүенә тиклем була.
Бынан һуң күп тә үтмәй, Птолемей XIV һаулығы ҡаҡшауы арҡаһында үлеп китә. Ҡайһы бер фараздар буйынса, ҡустыһын Клеопатра ағыулап үлтерә. Клеопатра улы Цезарион менән тәхеткә ултыра, ысынында иһә, хакимлыҡ тулыһынса уның ҡулында була.
Антоний һәм Клеопатра[үҙгәртергә]
Цезарҙың үлеменән һуң Римда республикасылар һәм Цезарҙың вариҫтары Антоний һәм Октавиан араһында хакимлыҡ өсөн ыҙғыш ҡуба. Клеопатра хәрби көс менән һәм аҡсалата республикасыларға ла, цезариандарға ла ярҙам итә. Республикасылар еңелгәндән һуң, б.э.т. 42 йылда Рим ғәскәре башлығы Марк Антоний Клеопатраны Тарсҡа һорау алыу өсөн саҡырта. Клеопатра карабын бик бай биҙәп, үҙе Афродита ҡиәфәтендә Антоний менән осрашыуға килә. Артабан ул Антоний өсөн мул мәжлес ойоштора. Үҙенә булған ғәйептәрҙе ул кире ҡаға, республикасыларға ойошторолған ярҙамды Кипрҙа ҡуйылған башлығы Серапионға япһара. Клеопатра Антонийҙы тулыһынса үҙе менән арбай, һөҙөмтәлә Антоний б.э.т. 41-40 йылдар ҡышын Александрияла Клеопатра менән үткәрә. Б.э.т. 40 йылдың 25 декабрендә Клеопатра ике балаһына – Александр Гелиос һәм Клеопатра Селенаға ғүмер бирә. Шул уҡ йылда Антоний Октвиандың апаһы Октавияға өйләнә.
Б.э.т. 37 йылда Антоний менән Клеопатра ҡайтанан күрешә. Ул Мысыр йолалары буйынса Клеопатраға өйләнә. Клеопатра менән Антонийҙың өсөнсө балалары – Птолемей Филадельф тыуа.
Б.э.т. 34 йылда Антоний Клеопатра һәм Цезарионды Мысыр һәм Кипрҙың хакимдары, Александр Гелиосты Армения, Мидия һәм Парфияның хакимы, Клеопатра Селена II-не Киренаика һәм Ливияның хакимы, ә Птолемей Филадельфты Финикия, Сүриә һәм Киликияның хакимы тип иғлан итә.
Антонийҙың был ҡылығы Римда оло ғауға ҡуптара, Октавиан Сенатты Мысырға ҡаршы һуғыш башларға күндерә. Б.э.т. 31 йылда Антоний менән Клеопатраның ғәскәре һәм Рим ғәскәре Акциум буйында алыша. Был яуҙа Антоний менән Клеопатраның насар ойошторолған ғәскәре еңелә, әммә ҡамауҙан ҡотолоп Мысырға сигенеүгә өлгәшә, был ваҡытта ғәскәрҙең күп өлөшө Октавиан яғына сыға.
Б.э.т. 30 йылдың яҙында Октавиан Мысырға юллана. Октавиандың ғәскәре Александрияға килеп еткәс, Антоний ғәскәренең ҡалған өлөшө берәм-берәм Октавианға ҡушыла. Уға ҡаршы тороу файҙаһыҙ була. Антоний үҙен үҙе ҡылыс менән сәнсеп үлтерә. Клеопатра һаман Октавиан менән килешә алырына өмөтләнә. Әммә Римға триумф өсөн ебәреләсәген белеп, Рим сығанаҡтары раҫлауынса, Клеопатра үҙен үҙе йыландан саҡтырып үлтерә.
Клеопатраның улы Цезарион Мысыр фирғәүене тип иғлан ителә, әммә был ваҡытҡа Октавиан Мысырҙы баҫып алған була. Цезарионды тотоп үлтерәләр. Был Мысыр фирғәүендәренең эллинистик тамырын ҡоротоу ғына түгел, Мысыр фирғәүендәренең хакимлығына нөктә ҡуя. Антоний менән Клеопатраның өс балаһы Римға килтерелә, Октавиандың триумф парадында улар сипкә бәйләнгән килеш килә, әммә артабан Антонийҙың ҡатыны Октавия Минор уларҙы үҙенә ҡарауға ала.
Клеопатра шәхесе[үҙгәртергә]
Мысыр тәңкәләрендә һүрәтләнеүенсә, Клеопатра тулҡынлы сәсле, ҙур күҙле, алға сығып торған эйәкле, Плолемейҙарға хас көмрө танаулы була. Ул бик һөйкөмлө була һәм бының менән оҫта ҡуллана, бынан тыш, уның арбағыс матур тауышлы, үткер аҡыллы булыуы билдәле.
Мысыр титулы – фирғәүен исемен йөрөтһә лә, уның төп теле — грек теле була. Уның тәхеткә ултырыуына тиклем бер нисә быуат дауамында Мысыр менән македондар (эллинистар) хаким итә. 300 йылдар элек Мысырға Искәндәр Зөлҡәрнәй килеүенән һуң, бында грек теле аҡһөйәктәр теленә әйләнә. Клеопатра 300 йыл дауамында Мысыр тәхетенә эйә булған ғаиләһендә беренсе булып мысыр телен өйрәнеүсе булараҡ билдәле.
Клеопатра шәхес булараҡ әлеге көндәргә тиклем донъя мәҙәниәтендә оло ҡыҙыҡһыныу уята. Уға арнап һанап бөткөһөҙ сәнғәт эштәре яҙыла, уның тарихы әҙәби әҫәрҙәрҙә, фильмдарҙа бәйән ителә (мәҫәлән, Шекспирҙың «Антоний һәм Клеопатраһы», Бернард Шоуҙың «Цезарь һәм Клеопатраһы»). Әҫәрҙәрҙең күбеһендә уның донъялағы иң ҡеүәтле кешеләрҙгә йоғонто яһаусы матурлығы һыҙыҡ өҫтөнә алына. Философ Блез Паскаль раҫлауынса, уның гүзәллеге донъя тарихын үҙгәртә.
Клеопатраның үлеме рәсемдәрҙә[үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Клеопатра // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- А. Петров. Несколько страниц в защиту Клеопатры // Восток-Запад-Россия. Сб. статей. — М.: «Прогресс-Традиция», 2002, с. 383—390.
- А Кравчук. Закат Птолемеев — М.: «Наука», Гл. ред. вост. литературы, 1973, 217 с.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Плутарх, «Цезарь»; «Антоний»
- Аппиан, «Гражданские войны», кн. II, V
- Светоний, «Божественный Юлий», «Август»
- «Записки об Александрийской войне» неизвестного автора
- Бенгтсон Г., Правители эпохи эллинизма, М., 1982
- Александр Кравчук, Закат Птолемеев
- Roman History, by Cassius Dio, Book 51
- Монеты Клеопатры VII
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Генеалогия Птолемеев: Ptolemy XV Caesarion (en). Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 ноябрь 2003. 6 ғинуар 2009 тикшерелгән.
- ↑ Генеалогия Птолемеев: Alexander Helios (en). Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 ноябрь 2003. 6 ғинуар 2009 тикшерелгән.
- ↑ Генеалогия Птолемеев: Cleopatra Selene (en). Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 сентябрь 2003. 6 ғинуар 2009 тикшерелгән.
- ↑ Генеалогия Птолемеев: Ptolemy Philadelphus (en). Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 сентябрь 2003. 6 ғинуар 2009 тикшерелгән.
- ↑ Бәләкәй Цезарь


text:
Йомрандар
Йомран ((лат. Spermophilus йәки Citellus) — тейен һымаҡтар (Sciuridae) ғаиләһенә ҡараған ваҡ кимереүсе йәнлек. Кәүҙәләренең оҙонлоғо — 14-40 см, ҡойроғо 4- 25 см. Артҡы тәпәйҙәре алғы аяҡтарына ҡарағандә оҙонораҡ. Ҡолаҡтары оҙон, бер аҙ һалпайған. Арҡа һыртының төҫө төрлөсә, йәшелдән көлһыу төҫкәсә. Йышыраҡ арҡаларында ҡара шаҙра була. Арҡа буйынан ҡара һыҙаты, сыбар төрткөләре лә була. Кәүҙә өлөшөнөң ситтәре буйлап асыҡ һыҙаттар үтә. Ҡорһағы ҡоңғорт- һары йәки аҡһыл төҫтә. Ҡышҡа ҡарай йомрандың тиреһе йомшара, ҡуйыра, йәйен һирәгәйә, ҡыҫҡаҡ һәм ҡатҡыл була. Уртында тоҡсалары була. Имсәктәре 4-6 иш (пар). Йомрандар Төньяҡ ярымшарҙың уртаса киңлегендә дала, урманлы дала, туғайлы дала, урман, тундра ланшафттарында киң таралған. Асыҡ ландшафттар өсөн хас. Йылға буйҙарының биләмәләрендә Поляр түңәрәккәсә, ә дала биләмәләрендә ярым сүллеккәсә, хатта сүллектәрҙә лә, таулы урындарҙа 3500 м бейеклектә таралған. Йәшәүҙәре ер өҫтөндә, күмәкләп, үҙҙәре соҡоп яһаған өңдәрҙә йәшәйҙәр. Өңдәренең ҙурләғә һәм оҙонлоғо тәғәйен ландшафтҡа һәм йомрандың төрөнә бәйле. Ҡомло тупраҡта оҙонлоҡ 15 метрғаса булһа, тығыҙ тупраҡлы урындарҙа 5-7 метр. Өңдәрендә йомшаҡ үлән түшәлгән б-лмәләре була. Уларҙың үҙенсәлекле характеры- ҡурҡыныс янағандә ике аяғына үрә баҫып һыҙғырыу. Уларҙың туҡланыу ризығы - ояларынан алыҫ булмаған урындағы үләндәрҙеү тамыры һәм һабаҡ өлөштәре. Ҡайһы бер тҡрҙәре бөжәктәр менән дә туҡлана. Иген бөртөктәренән һәм –лән орлоҡтарынан аҙыҡ боло(запасы) әҙерләйҙәр. Иртәнге :әм киске эңерҙәрҙә бик әүҙемдәр, көндөҙ өңдәрендә уҙғаралар. Ҡышҡыһын улар тәрән йоҡоға талалар. Йоҡоларының оҙонлоғо географик киңлеккә ҡарай. Ҡайһы бер яҡтарҙа аҙыҡ етмәгәнлектәе йәй көндәрендә лә йоҡлайҙар Йомрандарҙың тороғоу ваҡыты йоҡонан уянғас, бер нисә көндән башлана. Инә йомран йылына бер тапҡыр балалай. Балаларының һаны 2 нән алып 12-гә хәтле. Йөклөлөк мөҙҙәте 23-28 көн. Эрерәк төрҙәр тире эшкәртеү промыслаһында мөһим роль тота. Шулай уҡ һунар спортында (варминтинг) ҠУЛЛАНЫЛА. Күп төрҙәре ауыл хужалығы культуралары дошманы. Улар шулай уҡ чума, туляремия, бруцеллёз ауырыуҙарын күсереүсе булып та тора.
Классификация[1][үҙгәртергә]
Йомрандар ырыуында 38 төр, шуларҙың 9-ы Рәсәйҙә. Төрткөлө йомран, бәләкәй йомран, һары йомран һәм оҙон ҡойроҡло йомран иң ғәҙәтиҙәре.


text:
Панама каналы
Координаталары: 9°04′48″ т. к. 79°40′48″ кб. о. / 9.08° т. к. 79.68° кб. о. (G) (O)
Пана́ма кана́лы — суднолар йөрөү өсөн канал, Панама ҡултығы менән Тымыҡ океанды Кариб диңгеҙе менән бергә һәм Атлантик океанды тоташтыра, Панама дәүләте биләмәһендә Панама боғаҙында урынлашҡан . Оҙонлоғо — 81,6 км, шул иҫәптән ҡоро ерҙә 65,2 км һәм һыу төбөндә 16,4 км.
Кеше тарафынын төҙөлгән ҡоролмалар араһында, каналды төҙөү иң эре һәм ҡыйын төҙөлөүсе проект булып тора. Каналды төҙөү Көнбайыш ярымшар һәм бар Ер шары өсөн суднолар йөрөшөндә һәм иҡтисадта баһалап бөткөһөҙ төҙөлөш. Юғары геополитик мәғәнәгә эйә. Каналдың диңгеҙ юлы һөҙөмтәһендә Нью-Йорктан алып Сан-Францискоға ҡәҙәре юл оҙонлоғо 22,5 мең км.- ҙан 9,5 мең км.-ғаса кәмене. Канал үҙе аша бәләкәй генә яхтанан алып, танкерҙар һәм контейнер йөрөтөүсе ҙур судноларҙы үткәрә ала.
Судноларҙы үткәреү менән Панама каналының лоцман хеҙмәте шөғөлләнә. Судноларҙың канал буйлап үтеүе иң оҙаҡ тигәндә 9 сәғәт булһа, иң тиҙҙәре 4 сәғәт 10 минутта уҙа. Максималь үткәреү һәләте тәүлегенә 48 судно. Йылына канал аша 17,5 мең судно үтә. Ташыған йөктәренең дөйөм ауырлығы 203 миллион тонна.
2010 йылда каналдың 95 йыллыҡ тарихында беренсе тапҡыр һауа торошоноң тотороҡһоҙлоғо һәм ямғырҙарҙың күп яуып, һыу кимәленең күтәрелеүе һөҙөмтәһендә ябылып торҙо.[1].
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә]
Ике ҡитғаны тоташтырыусы ерҙән канал төҙөү фекере XVI быуатҡа ҡарай. Әммә Испания короле Филипп II улай проект төҙөүгә ҡаршы була. Ул: “ Аллаһы Тәғәлә тоташтырған, кеше уны айырырға тейеш түгел”,- тигән фекерҙә була. 1770 йылдарҙа Алессандро Маласпина тарафынан проект төҙөлә, уның ҡул аҫтындағы команда тикшеренеү эштәре лә алып барған була.
XIX быуаттағы халыҡ-ара сауҙаның үҫеше һөҙөмтәһендә каналға булған ихтыяжы, был эште башлауға этәргес була. 1814 йылда Испания океан араһындағы каналды төҙөү тураһында закон ҡабул итә. 1825 йылда Үҙәк Америка дәүләттәре лә тәүгеһенә оҡшаш ҡарар ҡабул итә. Калифорнияла алтын табылыуы арҡаһында АҠШ-та каналға ҡарата ҡыҙыҡһыныу арта. Һәм 1848 йыл Хейс килешеүе буйынса АҠШ океандар араһында бөтә төр ҡоролмалар төҙөү өсөн Никарагуанан монополиялы хоҡуҡ ала. Был ерҙәргә хужа булараҡ, Бөйөк Британия АҠШ-тың теләген йүгәнләргә тырыша, 1850 йылда бергәләп эшләү, нейтралитет һаҡлау һәм киләсәк хәүефһеҙлеге йәһәтенән Клейтон-Булевер килешеүе төҙөлә. XIX быут ағышында канал төҙөүҙең ике төп варианты пәйҙә була. Улар Никарагуа һәм Панама аша. [2] Шулай ҙа беренсе тапҡыр канал төҙөү тураһында 1879 йыл тип билдәләнә. Панама вариантына туҡталыуҙа француздар инициатива күрһәтә. АҠШ Никарагуа вариантында туҡтала. 1879 йыл Парижда Суэцк каналы етәксеһе Фердинанд Лессепс етәкселегендә « океан-ара каналдың дөйөм компаниеһы» барлыҡҡа килә. Уларҙың акцияларына 800 мең кеше эйә була. Ошо компание инженер Уйзанан 10 миллион франкка , уның тарафынан 1887 йылда Колумбия хөкүмәтенән алынған Панама каналын төҙөү концессияһын һатып ала.
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Панамский канал впервые остановил работу // gudok.ru (Тикшерелгән 9 декабрь 2010)
- ↑ «Панамский канал» // Большая советская энциклопедия, 1 издание, — М.: Советская энциклопедия, 1939, Т. 44, С. 50—57


text:
Ертишкестәр
Ертишкестәр (лат. Soricidae, (урыҫ. Землеройковые ) — ләпәк сысҡандарға яҡын торған, тышҡы күренештә сысҡандарға оҡшаған, бөжәктәр, ваҡ ҡоштар һ.б. менән туҡлана, Көньяҡ Америка менән Австралиянан башҡа бөтә илдәрҙә йәшәй торған ваҡ кейектәр[1];Soricomorpha отрядынан һөтимәрҙәр.
21 ырыуҙы, 300 -гә яҡын төрҙө үҙ эсенә ала. Һәр ерҙә (поляр өлкәләрҙән, Австралия һәм Көньяк Американан тыш) таралған. Ертишкестәр кулҡанатлы ярғанаттар менән бер рәттән булған имеҙеүселәрҙән иң кескенәләре: кәүҙә оҙонлоғо 4-18 см, ҡойроғо 1-12 см. Тышҡы ҡийәфәте менән сысҡандарға оҡшаш, әмма, уларҙан айырмалы булараҡ, йөҙө осланып һуҙылған. Күҙҙәре кескенә, ҡара сәйлән бөртөгөләй. Күпселегенең ҡолаҡ япрағы бөтөнләй тейәрлек йөн менән ҡапланған. Йөн ҡапламы ҡыҫҡа, тығыҙ, ялтырауыҡлы. Ер өҫтөндә, ер аҫтында һәм яртылаш һыуҙа йәшәйҙәр. Тәүлек әйләнәһе әүҙемдәр, ҡышын йоҡоға талмайҙар. Йылына бер нисә тапҡыр үрсейҙәр. Бер ояла 3 тән 12 гә ҡәҙәр бала була. Ертишкестәр һаны бөжәктәр һ.б. умыртҡаһыҙҙарның күплегенә, шулай уҡ метеорологик шарттарға бәйле, аҙ ҡарлы һалҡын ҡыштарҙан һәм ҡоролоҡтан һуң киҫкен кәмей. Урман һәм ауыл хужалығы өсөн файҙалы, зарарлы бөжәкләрне күпләп юҡ итәләр. 12−15 ай йәшәйҙәр.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Мелисса
Мелисса (урыҫ. Мели́сса лека́рственная, лат. Melissa officinalis) —баллыбабай һымаҡтар (Lamiaceae) ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 50-120 см. Июндән ноябргәсә аҡ, алһыу, һары сәскә ата. Орлоғо һары йәки ҡара төҫтәге сәтләүек.
Таралыуы[үҙгәртергә]
Мелиссаның тыуған иле — Урта диңгеҙҙең көнсығыш районы. Үҫемлек тәбиғи шарттарҙа Кавказда, Ҡырымда һәм Рәсәйҙең көньяк өлкәлерендә үҫә. Башҡортостанда баҡса үҫентеһе булараҡ үҫтерелә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Путырский И. Н., Прохоров В. Н. Дарыу үҫемлектәре — Мн.: Книжный Дом, 2005. (урыҫ.)
- Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1


text:
Италия
Ита́лия (итал. Italia [iˈtaːlja]), рәсми исеме Ита́лия Республикаһы (итал. Repubblica Italiana) — Көньяк Европала урынашҡан дәүләт.
Төньяҡ-көнбайышта Франция , төньяҡта Швейцария һәм Австрия , һәм төньяҡ-көнсығышта Словения менән сиктәш. Шулай уҡ эсендә Ватикан һәм Сан-Марино тигән анклав дәүләттәр урынлашҡан.
Италия Аппенин ярымутрауы Аппенин, Балкан ярымутрауҙарын, Сардиния һәм Сицилия утрауҙарын, Падан тигеҙлеге, Альп тауҙарының көньяҡ битләүҙәрен берләштерә.
Йөкмәткеһе
Административ төзөлошө[үҙгәртергә]
Италиянең баш ҡалаһы — Рим. Ил 20 өлкәгә бүленгән — Валле-д’Аоста, Ломбардия, Трентино-Альто Адидже, Фриули-Венеция Джулия, Пьемонт, Лигурия, Венето, Тоскана, Умбрия, Эмилия-Романья, Марке, Абруццо, Лацио, Молизе, Базиликата, Кампания, Калабрия, Апулья, Сардиния һәм Сицилия, (шуларның бишесе — Сицилия, Сардиния, Трентино-Альто-Адидже, Валле-д’Аоста һәм Фриули-Венеция Джулия — айырым статуска эйә). Өлкәләр 110 административ-территориаль берәмлек - провинцияға бүленә. Провинциялар коммуналарға бүленә, коммуналар иҫәбе 8101. Автономиялеы өлкәләрҙең үҙ парламенты — өлкә шуралары һәм хөкүмәттәре бар.
Италия – донъялағы иң боронғо дәүләттәрҙең береһе. Илдең бтә территоряһын тауҙар биләй. Илдең төньяҡ өлөшөн бөтә Европала һәм Италиялағы иң ҙур тау системаһы − Альп тауҙары алып тора. Тау түбәләре бейеклеге уртаса 5 мең метр. Монбланда тауы – 4807 м. Ил Европа –Азия сейсмик бүлкәтенә урынлашҡан, шуға күрә ер тетрәүҙәр һәм вулкан урғылыуҙар йыш була. Иң билдәле вулкан – Везувий. Сицилия утрауында Этна вулканы бар.
Географияһы[үҙгәртергә]
Италияла уйһыулыҡтар тар һыҙат булып яр буйлап урынлашҡан. Иң ҙур уйһыулыҡ По йылғаһы буйлап урынлашҡан Подан тигеҙлеге. Был тигеҙлектә емеш һәм виноград баҡсалары, бөртөклө күльтуралар, шәкҡр һәм иген культуралары үҫтерелә. Италия файҙалы ҡаҙылмаларға ярлы. Илдә терегөмөш һәм көкөрт рудалары табыла, ҙур булмаған полиметалл рудалары ятҡылыҡтары бар. Илдә төҙөлөш материалдары мәрмәр, гранит, вулкан туфтары күпләп табыла.
Климаты[үҙгәртергә]
Илдең төньяҡтан бейек тауҙар ышыҡлап тороуы, йылы һәм туңмай торған диңгеҙҙең йоғонтоһо уның климатын билдәләй. Көньяҡҡа табаныраҡ климат йылыраҡ. Падан тигеҙлегендә уртаса йылы, йәйе эҫе, ҡышы һалҡын һәм томанлы. Илдә Урта диңгеҙ климаты өҫтөнлөк итә. Йәй оҙаҡҡа һуҙылған эҫе, ҡыш дымлы. Ғинуарҙың уртаса температураһы 0°С –тан юғары. Ҡышын ямғырҙар йыш яуа. Һирәк кенә ҡар яуа. Альп тауҙарында яуым-төшөм күп, 3000 миллиметрға етә. Яуым-төшөмдө дымлы көнбайыш елдәре алып килә. Тау түбәләре мәңгелек ҡар менән ҡапланған. Климат тау итәгенән тау түбәһенә тиклем уртаса йылынан һалҡынға тиклем үҙгәрә. Иң оҙон һәм таулы йылға – По. Был таулы йылға бик күп миҡдарҙа ултырма тоҡом алып килә һәм Адриатик диңгеҙгә ҡойған урында дельта яһай. Тибр йылға Апенин ярымутрауындағы иң ҙур йылға. Илдең баш ҡалаһы Рим шунда урынлашҡан. Илдә боҙлоҡ барлыҡҡа килтергән ҙур күлдәр күп. Ул күл буйҙарында донъя әһәмиәтендәге курорттар урынлашҡан.
Халҡы[үҙгәртергә]
Төп халҡы – итальяндар, уларҙың теле роман төркөмөнә ҡарай. Халыҡ һаны буйынса Италия Европала Германиянан ғына ҡалыша. Ҡалалар күп булған төньяҡта һәм Неаполь тирәһендә халыҡ тығыҙ урынлашҡан. Тауҙарҙа халыҡ сағыштырмаса һирәк. Халыҡтың байтағы күрше Швейцария һәм Германияла йәшәй һәм эшләй.
Сәнәғәт[үҙгәртергә]
Илдә файҙалы ҡаҙылмалар күп булмағанлыҡтан, завод-фабрикалар ситтән килтерелгә сеймалды ҡулланалар. Илдә төрлө машиналар, автомобильдәр эшләп сығаралар. Автомобильдәр эшләү буйынса Италия донъяла алдынға илдәр рәтендә. Нефтте химия тауарҙарына – пластмассаларға, лак, буяуҙарға, синтетик сүстәргә эшкәртеүсе заводтар күп. Бөтә нефть сит илдән, башлыса Көньяҡ-Көнбайыш Азиянан һәм Төньяҡ Африканан килтерелә.
Аул хужалығы[үҙгәртергә]
Эҫе йәй һәм йылы дымлы ҡыш төрлө ҡультуралар үҫтерергә уңайлы. Бөртөклө күльтуралар йылына ике уңыш бирә. Йәйҙең ҡоро булыуы күп урындарҙа һуғарыуҙы талап итә. Бойҙай – бөтөклө төп культура. Итальяндарҙың ғәҙәттәге ризығы бойҙай ононан яһалған макарон. Уның бер нисә төрө бар. Йәшелсә, дөгө културалары ҙур майҙанды алып тора. Илдә алма, груша, персик, әфлисун, һары сәй, инжир үҫтерелә. Сицилияла әфлисун, мандарин, лимон, виноград, зәйтүн емеше плантаиялары бар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
• В. А. Коринская, И. В. Душина, В. А. Щенев, «Материктар һәм океандар географияһы» дәреслеге © «Дрофа», 2002
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Аңлатмалар[үҙгәртергә]
- ↑ немец теле һәм ладино теле Көньяҡ Тирольдә, словен теле Триест-Горицияла һәм француз теле Валле д’Аостала.


text:
Әзербайжан
Әзербайжан (әзерб. Azərbaycan Respublikası) – көнсығыш Кавказда һәм Каспий диңгеҙенең көньяҡ-көнбайышындағы ил.
Төньяҡтан Рәсәй (Дағстан) һәм Грузия (Квемо-Картли һәм Кахети), көнбайыштан Әрмәнстан, һәм көньяҡтан Иран менән сиктәш.
Әзербайжан территорияһының бер өлөшө танылмаған Таулы Ҡарабах Республикаһы күҙәтеүе аҫтында, бер өлөшө Әрмәнстан (Кярки, Бархударлы, Үрге Аскипара эксклавы) күҙәтеүе аҫтында. Әзебайжан, үҙ сиратында, Әрмәнстандың Арцвашен эксклавын үҙ күҙәтеүе аҫтында тота.
Илдең башҡалаһы — Баҡы ҡалаһы. 1918 йылда Гәнжә ҡалаһы бер нисә ай башҡала була. Әзербайжан территорияһында бер нисә тарихи илдең башҡалалары урынлашҡан: Шәки, Шуша, Ғабала, Барда, Шемәхә һәм Нәхисеүән.
Newsweek журналы фаразлауы буйынса Әзербажан «Донъяның иң яҡшы илдере» исемлегендә 69 урында тора (ингл. The world's best countries).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Trend informasiya agentliyi: Azərbaycan əhalisinin sayı 9511,1 min nəfərə çatıb — xəbərin yayınlanma tarixi: 14.06.2014


text:
11 февраль
11 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 42-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 323 көн ҡала (кәбисә йылында 324).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1697 — Император ПётрI Рәсәйҙә тңмәке һатыуҙы рөхсәт итә.
- 1943 — Сталин Дәүләт оборона комитетының СССР-ҙа атом бомбаһын эшләү тураһындағы ҡкарын раҫлай.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1650 — Рене Декарт, француз философы, математигы, физигы.
- 1824 — Дмитрий Петрович Горчаков, урыс шағиры һәм драматургы.
- 1829 — Александр Сергеевич Грибоедов, шағир, драматург, дипломат.


text:
Сыбар килейек
Сыбар килейек, сыбар турғай, һыҙмалаҡ (урыҫ. Ястребиная славка) — турғай һымаҡтар отрядендәге ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғай ҙурлыҡ. Ағас ботаҡ¬тарында һәм ҡыуаҡтарҙа һикергеләп йөрөүсе теремек. ҡош. һырт яғы асыҡ һоро, алыҫтан күк булып күренә. Кәүҙәһенең аҫ яғы арҡыры таптар менән сыбарланған аҡ¬һыл һары. Башҡа килейектәрҙән ҙурыраҡ булыуы, кәүҙәһенең аҫ яғындағы сыбар ҡауырһындары менән айыры¬ла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы киҫкен генә: «тек-тек». Сырылдауға матур ғына һыҙғырыуҙар ҡушып һайрай
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
һирәк ағаслы яҡты урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Бөжәктәр менән туҡ¬лана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ҡыуаҡта йәки ағас ботаҡтарында оялай, һорғолт таптар менән сыбарланған 5—6 йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ Ордены, (урыҫса Орден Трудового Красного Знамени). Советтар Союзы ордены. Дәүләт һәм йәмғиәт алдында етештереү, фән, мәҙәниәт, әҙәбиәт, сәнғәт, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, дәүләт, ижтимағи һәм башҡа хеҙмәт эшмәкәрлеге өлкәһендә күрһәткән мөһим хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн бирелгән.
Орден менән бүләкләнеүселәр:
- СССР граждандары;
- предприятиялар, берләшмәләр, ойошмалар, учреждениелар;
- союз һәм автоном республикалар, крайҙар, өлкөләр, автоном өлкәләр, автоном округтар, райондар, ҡалалар һәм башҡа торамалар;
- шулай уҡ сит ил граждандары, предприятиялары, ойошмалары, учреждениелары һәм торамалары бүләкләнә алған.


text:
Балсыҡ
Балсыҡ — ваҡ бөртөклө ултырма тау тоҡомо, ҡоро хәлдә туҙан хәлендә, еүешләгәндә үҙлекле; һыуҙа иҙелеп, яҙылып торған йомшаҡ тау тоҡомо[1]; тәбиғи төҙөлөш материалы; төрҙәре: керамик, кирбескә тотолған, утҡа сыҙамлы[2].
Үлсәмдәре 0,01 мм-ҙан да кесерәк булған киҫәксектәр өҫтөнлек иткән (>50%) ултырма тоҡом; башлыса, балсыҡлы минералдардан (каолинит, монтмориллонит, гидрослюдалар һ.б.) тора, һыу менән яҡшы иҙмә хасил итә, кипкәндә бирелгән формаһын һаҡлап ҡала, яндырғас таш ҡатылығына керә. Составында 1-2 минерал артыҡ булған балсыҡтар - каолинит, монтмориллонит, палыгорскит, каолинит гидрослюдалы һ.б., 3 һәм 3 -тән артыҡ булған осраҡта полиминерал тип атала. Балсыҡлы минералдарҙан торған, ләкин үҙле булмаған һәм һыуҙа ебемәй торған тоҡомдар аргиллиттар тип атала. Балсыҡ боронғо һәм хәҙерге һыу ятҡылыҡтарында төрлө тау тоҡомдары һәм минералдар ашалыуҙан барлыҡҡа килгән дисперсияле продукттар тупланыу нәтижәһендә хасил була. Диңгеҙ, күл, аллювиаль, морена һ.б. балсыҡтар була. Улар бер-береһенән минераль составы һәм шулай уҡ таҙалығы (балсыҡ булмаған эре бөртөклө ҡушымталарһыҙ) менән айырылып торалар.
Ер шарында балсыҡтар киң таралған: дүртенсел ултырмаларҙан алып кембрий осоро ултырмаларына тиклем (ултырма тоҡомдарынан яртыһы тиерлек) осорай; бороңғораҡ ултырмалар, ҡағиҙә булараҡ, метаморфозланған (үҙгәргән). Балсыҡ сәнәғәттә һәм ауыл хужалығында киң ҡулланыла. Уның ҡулланылышын минераль составына бәйле булған махсус физик һәм технологик сифаттары билдәләй. Мәҫәлән, каолинлы балсыҡтарның иреү температураһы юғары (1580 °C) булыу сәбәпле, уларҙы утка сыҙам балсыҡтар тип әйтәләр һәм утка сыҙам әйберҙәр эшләүҙә, ә иреү температураһы 1580 нән алып 1350 °C ка тиклем булған балсыҡтарны ауыр иреүсән тип әйтәләр һәм керамика сәнәғәтендә (фаянс, плитә, торба, ҡаплау кирбестәре һ.б.) ҡулланалар. Полиминераль балсыҡтар, ғәҙәттә, 1350 °C тан түбәнерәк температурала ирей һәм еңел иреүсән балсыҡтарға керә, тупаҫ керамика һәм кирбес һуғыуҙа ҡулланыла. Монтмориллонит һәм палыгорскит балсыҡтар сорбция, иондар алмашыу, бәйләү, уҙ хәленә кире ҡайтыу (тиксотроп) сифаттарына эйә, быраулау иҙмәләре, адсорбенттар, металл ҡойоу эштәрендә форма яһауҙа, мал өсөн комбиаҙык эшләп сығарыуҙа һ.б. ҡулланыла.
25100-95 ДСТы буйынса балсыҡ еңел һәм ҡаты була (классификация Һалмаҡ һаны буйынса бирелә) .
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
- ↑ Русско-башкирский словарь архитектурных терминов (З.Г.Ураксин, З.А.Сиразитдинов, 2004)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Минеральное сырьё. Глины: Справочник. М., 1997; Геология твёрдых полезных ископаемых Республики Татарстан. Казан, 1999.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Берғаҙан
Берғаҙан (урыҫ. Пеликан, лат. Pelecanus Linnaeus) — берғаҙан һымаҡтар отрядына ҡараған берғаҙандар ғаиләһендәге ауырлығы 12- 14 килограмға еткән ҙур ҡош. 8 төрҙө берләштерә. Антарктиданан башҡа, уртаса һәм тропик климат поясында тереклек итә. Уртаса киңлектәге ҡоштар күсмә ҡоштар. Рәсәйҙә 2 төрө осрай: ал берғаҙан(Pelecanus onocrotalus, розовый) һәм бөҙрә берғаҙан(Pelecanus crispus, кудрявый).
Күмәкләп йәшәйҙәр. Дөйөм төҫө аҡ,баш һәи елкә ҡауырһындары бөҙрәләнеп тора. Ҡанат ситендәге ҡауырһындары ҡара. Оҙон һорғолт һары суҡышының аҫтары ҡара.


text:
Рыцарь Ордендары
Ры́царь О́рдены - урта быуаттарҙан башлап барлыҡҡа килгән рыцарьҙарҙын ойошмаһы. Католик динен таратыу һәм яҡлау маҡсаты менән ойошторолғандар.
Ордендың төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Ордендарҙа иерархия төҙөлөшө булған. Орден менән бөйөк магистр (гроссмейстер) етәкселек иткән. Уны папа раҫлаған.
Ордендарҙың исемлеге[үҙгәртергә]
Йәйәләрҙә барлыҡҡа килгән йыл.
- Госпитальерҙар (1080)
- Ливон ордены
- Тамплиерҙар (1118 тирәһе)
- Тевтон ордены (1190)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Нәфис фильм "Александр Невский" (урыҫ.)
- Нәфис фильм "Геркус Мантас" (урыҫ.)
- Нәфис фильм "Тайна ордена" (урыҫ.)


text:
Люминесценция
Люминесценция (лат. lumen — яҡтылыҡ һәм –escent — көсһөҙ тәьҫирҙе аңлатҡан суффикс), матдә ярҙамында ярһытыу энергияһы йотолғандан һуң барлыҡҡа килгән һәм сикләнгән ваҡытта ғына барған, тигеҙләнештән өҫтөнөрәк фотондар нурланышы[1].
Ярһытыуҙың төрө б са фото (ярһытыу энергияһының сығанағы — яҡтылыҡ), радио (радиоактив нурланыш), рентген (рентген нурланышы), соно (ультратауыш нурланышы), электро (электр ҡыры), катод (электрондар шәлкеме), трибо (мех. тәьҫир), хемилюминесценция айырыла. Биологик объекттарҙың Люминесценция— био Люминесценция Яҡтырыу оҙайлығы б са флуоресценция (тиҙ һүнә торған Люминесценция) һәм фосфоресценция (оҙайлы Люминесценция), элементар процестарҙың механизмы б са — резонанслы, үҙенән үҙе булған, мәжбүри, рекомбинациялы, сенсибилизациялаштырылған Люминесценция айыралар.
Люминесценцияға һәләт люминесценцияланыусы матдәнең тәбиғәтенә, фаза хәленә, тышҡы шарттарға бәйле. Шыйыҡ мөхит Люминесценция башлыса органик матдәләрҙең эретмәләренә һәм металл иондарына хас, металл парҙарының һәм затлы газдарҙың Люминесценция баҫым түбән булғанда күҙәтелә, кристалдарҙағы Люминесценция баҙыҡлығы уларҙа ҡушылмалар (активаторҙар) булыуына бәйле. Люминесценция тикшереү өсөн спектрофлюориметрҙар, һүнеү ваҡытын билдәләү өсөн тауметрҙар ҡулланыла. Люминесценция фотохимияла һәм химик кинетикала, медицинала, фотобиологияла, ҡаты есем физикаһында, аналитик химияла файҙаланыла.
Электро һәм фото Люминесценция яҡтылыҡ сығанаҡтары, катод Люминесценция — электрон приборҙары (осциллограф, телевизор, локатор һ.б.) яһағанда, радио Люминесценция — люминесцент камераларҙа, сцинтилляцияларҙы һанау приборҙарында, рентген Люминесценция — рентгеноскопияла, байтаҡ матдәләрҙең баҙыҡ Люминесценция — аҙ миҡдарҙағы ҡушылмаларҙың люминесцент анализында, люминесцент кино төшөрөүҙә һәм дефектоскопияла файҙаланыла.
Лазерҙарҙың эшләүе Люминесценция нигеҙләнгән, люминесцент буяуҙар м н туҡымаларҙы, юл билдәләрен һ.б. буяйҙар. Юғары энергиялы элементар өлөшсәләрҙең тәьҫиренән люминесценциялана торған ҡайһы бер матдәләр (сцинтилляторҙар) ядро физикаһында һәм радиохимияла файҙаланыла. Башҡортостанда Люминесценция б са тәүге тикшеренеүҙәр 20 б. 20—30 сы йй. Өфө физика институтында үткәрелә. Н.З.Андреев тарафынан сит ион активаторҙар, ш. иҫ. цинк сульфиды, ҡушылмалары ингән күп компонентлы системаларҙың фото Люминесценция тикшерелә. 50 се йй. уртаһынан Геология институтында Көнб. Башҡортостандың девонға тиклемге дәүерҙәге ултырмаларында таралған органик матдәнең люминесцентлы битуминологик һәм геохимик үҙсәнлектәре тикшерелә, битумдарҙың күләме һәм сифаты тоҡомдарҙың литологик составына бәйле икәне асыҡлана (М.А.Гаррис, Н.А.Зөфәрова).
70 се йй. алып Органик химия ин тында В.П.Казаков етәкс. полимерҙарҙың һәм туңдырылған эретмәләрҙең радиотермо Люминесценция, ауыр металдарҙың, сцинтилляторҙарҙың радио Люминесценция, уран, лантаноидтар, ксенон, органик пероксидтарҙың (диоксетан, диоксиран) хеми Люминесценция ентекле тикшерелә. Трансуран элементтарының әсе һыу эретмәләрендә a нурланыштарын теркәү өсөн һыу сцинтилляторы, И.В.Курчатов ис. Атом энергияһы ин ты (Мәскәү) м н берлектә антинейтрино һәм нейтрондарҙы теркәү өсөн сцинтиллятор уйлап табыла. 70 се йй. уртаһынан БДМУ ла Р.Р.Фәрхетдинов етәкс. хеми Люминесценция өйрәнелә. Молекулалар һәм кристалдар ин тында полимер материалдарҙың электро Люминесценция, Нефтехимия һәм катализ ин тында — сонно Люминесценция, фуллерендарҙың фото Люминесценция, БДУ ла окисландырыу процестарының хеми Люминесценция тикшерелә. 90 сы йй. башлап Биохимия һәм генетика ин тында Люминесценция файҙаланып сылбырлы биохимик реакциялар барышында нуклеин кислоталары булыуын асыҡлау өсөн һиҙгерерәк ысулдар эҙләнә.


text:
Гидронимика
Гидрони́мика (бор. грек. ὕδwp — һыу + ὄvoua — исем) — атамаларҙың килеп сығышын һәм тарихи үҙгәрешен өйрәнүсе топонимика тармағы.
Гидронимдар - йылғалар, күлдәр, һаҙлыҡтар, шишмәләр һ.б. һыу ятҡылыҡтары исемдәре. Гидронимдар системаһы оҙон тарихи дәүер дауамында формалаша һәм үҙендә тел белеме, этнография, тарих, география һ.б. өлкәләргә ҡараған мәғлүмәттәрҙе (мәҫәлән, объекттарҙың тәбиғәт һәм хужалыҡ менән бәйле билдәләре, улар янында булған ваҡиғалар, объекттарҙың хужалары тураһында һ.б.) туплай. Төҙөлештәре яғынан гидронимдарҙың күпселеге - ике составлы. Өс, дүрт составлы атамалар ҙа осрай. Гидронимдарҙың күбеһе «исем+исем» (Минһаҗ бабай чишмәсе) һәм «сифат+исем» (Түгәрәк күл) конструкциялары менән яһала. Борынғо һәм тотроҡло лингвистик материал булараҡ, гидронимдар тарихи тикшеренүҙәр өсөн ҡиммәтле сығанаҡ булып торалар.