text:
Иудаизм
Иудаи́зм (бор. грек. Ἰouδaϊσuός), «йәһүд дине», «йәһүдилек» (Йәһүд батшалығына исем биргән Йәһүдә ырыуы атамаһынан, һуңынан, Икенсе ҡорам осоронан (б.э.т. 516 — б.э. 70 бб.), йәһүд халҡының атамаһына әйләнә — йәһ. יהודה) — йәһүд халҡының дини, милли һәм этик ҡараштары, кешелектең иң боронғо монотеистик диндәренең береһе.
Күп телдәрҙә «йәһүд» һәм «иври (еврей)» төшөнсәләре бер термин менән йөрөтөлә һәм һөйләшеү барышында уларға айырма яһалмай, был иврилыҡты иудаизмдағы аңлатыуға тап килә. Хәҙерге урыҫ телендә «еврей» һәм «йәһүд» төшөнсәләре араһында айырма бар, береһе иври (еврей) милләтен, икенсеһе иудаизм диненә ҡарағанлыҡты белдерә, грек теле һәм мәҙәниәтендә лә шундай бүленеш бар. Башҡорт телендә бындай бүленеш күҙәтелмәй. Иудаизм ивриҙан күпкә киңерәк төшөнсәгә эйә булған грек һүҙенән — Ioudaiosтан килеп сыҡҡан[1].
Йәһүдтәр — йәһүд булып тыуған һәм йәһүдлекте ҡабул иткәндәрҙе лә эсенә алған этнодини төркөм[2]. 2010 йылда бөтә донъяла йәһүдтәр һаны 13,4 миллион, йәғни Ерҙә йәшәүселәрҙең 0,2%-ы тип иҫәпләнә. Уларҙың 42%-ы Израилдә, 42%-ы — АҠШ менән Канадала, ҡалғандарының күпселеге Европала йәшәй[3].
Йәһүд тигән һүҙҙең баш мәғәнәһе — Йәһүд батшалығы кешеһе[4], һуңғарыраҡ — Рим провинцияһы булған Йәһүдиәлә йәшәүсе, йәки Йәһүдә ырыуына ҡараған исраил[5]. Төньяҡ Исраил батшалығы ҡолағас, халҡы әсирлеккә алып кителә һәм Йәһүдиә батшалығы бөтә халыҡтың вәкиле булып тороп ҡала, шул саҡтан «йәһүд» атамаһы «иври» атамаһына тулыһынса тиерлек тиңләшә[6].
Иудаизм 3000 йылдан ашыу мөҙҙәтле мираҫҡа дәғүә итә. Иудаизм — иң боронғо монотеистик диндәрҙең береһе[7], бөгөн дә Иудаизм — иң боронғо монотеистик диндәрҙең береһе, бөгөнгә тиклем йәшәп килгәндәрҙең дә иң боронғоһо[8][9].
Иудаизм тарихы түбәндәге ҙур үҫеш осорҙарына бүленә:
- «Тәүрат» иудаизмы (б.э.т. XX б. — б.э.т. VI б.),
- Икенсе ҡорам иудаизмы (б.э.т. VI б. — б.э. II б.), шул иҫәптә эллин осоро иудаизмы (б.э.т. 323 йылдан һуң),
- Талмуд иудаизмы (б.э. II б. — б.э. XVIII б.)[10].
Хәҙерге иудаизмға 19-20-се быуаттарҙа барлыҡҡа килгән төрлө «ағымдар» йәки «йүнәлештәр» инә. Иң эреләре — ортодоксаль иудаизм (үҙ сиратында хәсидтәрҙе, «литвактарҙы», заман ортодоксияһын, дини сионистарҙы һ.б. эсенә ала), реформистик һәм консерватив ағымдар (нигеҙҙә, АҠШ-та һәм Канадала). Ҡайһы бер илдәрҙә яҡынса реформистикҡа тап килгән ағым либераль йә прогрессив иудаизм тип атала, ә консерватив иудаизм эйәрсендәрен АҠШ менән Канадала «масорти» тип йөрөтәләр. Бынан тыш, «традицион» иудаизмға эйәреүселәр, йәғни «масорти», тип, үҙҙәре ортодокс булмаһа ла, күп йолаларҙы тотҡан һәм ортодоксаль иудаизмды хуплаған кешеләр (тәү сиратта Израилдә) атала. Элекке СССР-ҙа ла шулай булған һәм был әле лә дауам итә: иудаизм динен тотҡан күптәр көнкүреш кимәлендә уның бөтә ҡанундарын үтәмәй, ләкин үҙҙәрен башҡа ағымдарға индермәй һәм ортодоксаль раввиндарҙы хөрмәт итә. Ләкин СССР тарҡалғас, Рәсәйҙә прогрессив ағымдарға ҡараған общиналар ҙа барлыҡҡа килде.
Хәҙерге заман иудаизмында хоҡуҡ, остазлыҡ һәм власть сығанағы булып торған һәм дөйөм танылған институт йәки шәхес юҡ. Хәҙерге ортодоксаль иудаизмдың хоҡуҡ сығанағы (Галаха) — төрлө общиналарҙа нығынған традициялар һәм раввин респонстары, улар Танахҡа («Яҙма Тора») һәм Талмудҡа («Ауыҙ-тел Тораһы») нигеҙләнә. Галаха, атап әйткәндә, йәһүдтәрҙең тормошоноң башҡа хоҡуҡ системаларында енәйәт, граждан, ғаилә, корпоратив һәм йола хоҡуҡтары менән көйләнә торған яҡтарын көйләй. XVI быуатта Йосеф Каро төҙөгән Шулхан арух ҡағиҙәләр тупланмаһы ортодоксаль иудаизмдың төрлө ағымдарында ҡабул ителгән, ул Галаха белгестәренең күп быуаттар буйына барған хеҙмәт һөҙөмтәһе булып тора. Ашкеназ ивриҙары уны ашкеназ общинаһының йолаларын иҫәпкә алған Моше Иссерлестың (Рамо) һәм шулай уҡ һуңғыраҡ осор төҙәтмәләре һәм аңлатмалары менән ҡабул иткән.
Йөкмәткеһе
- 1 Терминдың килеп сығышы
- 2 Символдар
- 3 Төп һыҙаттары
- 4 Танах
- 5 Тарих
- 6 Ортодоксаль иудаизм
- 7 Реформистик (прогрессив) иудаизм
- 8 Консерватив иудаизм
- 9 Реконструктивистик иудаизм
- 10 Иудаизмдың башҡа ағымдары
- 11 Изге урындар
- 12 Израилдә иудаизмдың статусы
- 13 Башҡа диндәр менән мөнәсәбәттәр
- 14 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 15 Иҫкәрмәләр
- 16 Әҙәбиәт
- 17 Һылтанмалар
Терминдың килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Иудаизм» термины Ἰouδaϊσuός тигән грек һүҙенән (урыҫса әйтелеше — «иудаисмо́с») килеп сыҡҡан, ул йәһүд-эллин әҙәбиәтендә б.э.т. I б. күренә башлай[11]; 8:1) һәм йәһүд динен эллин мәжүсилегенә ҡаршы ҡуя. Ҡайһы бер телдәрҙә тар мәғәнәлә йәһүд динен белдергән «иудаизм» термины менән бер рәттән бөтә йәһүд цивилизацияһын, шул иҫәптән, динде лә үҙ эсенә индергән дөйөм термин да бар: урыҫтарҙа — еврейство, алмандарҙа — Judentum, инглиздәрҙә — Jewry йәки Jewish People. Ивритса «иудаизм» һәм «иврилыҡ» терминдары — синонимдар. йәһ. יַהֲדוּת (Яһадут) термины Бабил әсирлегенән һуң барлыҡҡа килә. Идишта иудаизм ғәҙәттә идиш ייִדישקײט (идишка́йт) термины менән йөрөтөлә, һүҙмә-һүҙ тәржемәлә ул «иврилыҡ» (ивритса идиш ייִדיש, еврейский), йәғни ивриса йәшәү рәүеше тигәнде аңлата.
Символдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Доға уҡыу, шаббат һәм кашрутты тотоу, кипа (баш кейеме) кейеп йөрөү символик мәғәнәгә эйә[12].
XIX быуаттан мөһим символдарҙың береһе — алты ҡанатлы Дауыт йондоҙо[13]. Иудаизмдың боронғораҡ символы — ете сатлы шәмдәл (Менора), Тәүратҡа һәм йолаға ярашлы, ул Изге Сатырҙа һәм Йәрүсәлим ҡорамында торған. Өҫкө яғы түңәрәкләтелгән дүрт мөйөшлө ике йәнәш таш таҡта ла иудаизм билдәһе булып тора, был һын синагогалар биҙәлешендә йыш осрай. Был таш таҡталарға ҡайһы берҙә тулыһынса йә ҡыҫҡартылып 10 ҡанун йә булмаһа йәһүд алфавитының ошо ҡанундар һаны булып йөрөгән тәүге 10 хәрефе соҡоп яҙыла.
Тәүратта шулай уҡ 12 ырыуҙың һәр береһенең байрағы ла һүрәтләнә. Ғәҙәттә хәҙерге йәһүдтәр сығышы менән, нигеҙҙә, Йәһүдә ырыуынан һәм уның биләмәһендә урынлашҡан Йәһүдиә батшалығынан тип иҫәпләнгәс, арыҫлан — ошо ырыуҙың билдәһе — шулай уҡ иудаизм символы булып иҫәпләнә. Ҡайһы берҙә арыҫлан хакимлыҡ таяғы — батшаның хакимлыҡ итеү билдәһе менән һүрәтләнә, был ырыуға үҙенең күрәҙәлегендә Яҡуп пәйғәмбәр батшалыҡ юрай (Башл. 49:10). Таш таҡталарҙың ике яғында — «ҡанундар һағында» — торған ике арыҫлан һыны ла осрай.
Төп һыҙаттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Иудаизм бер аллалылыҡ иғлан итә[14][15], уны кешенең Алла тарафынан Үҙ асылына һәм ҡиәфәтенә оҡшатып яралтылыуы тураһындағы тәғлимәт менән тәрәнәйтә — Алланың кешене һөйөүе, Алланың кешегә ярҙам итергә тырышыуы һәм Изгелектең еңәсәгенә ышаныс бының һөҙөмтәһе булып тора.
- Алла сикһеҙ Камиллыҡ, сикһеҙ Аҡыл һәм Ҡөҙрәтлелек, шулай уҡ Рәхимлек, Мөхәббәт һәм Ғәҙеллек сығанағы булып тора, ул кешене Яралтыусы ғына түгел, уға Атай ҙа итеп ҡарала.
- Тормошто Алла менән Кеше араһында — айырым кеше кимәлендә лә, халыҡ кимәлендә лә (милләт тарихында Тәҡдир), «бер бөтөндө тәшкил иткән кешелек» кимәлендә лә — барған Әңгәмә тип аңлау.
- Кешенең (һәр бәндәнең, һәр милләттең һәм тотош кешелектең) Алла Үҙ асылына һәм ҡиәфәтенә оҡшатып яралтҡан рухи йән эйәһе булыуы тураһындағы тәғлимәт, кешенең сикһеҙ һәм бөтә яҡлап рухи камиллашыуынан ғибәрәт булған идеаль тәғәйенләнеше тураһындағы тәғлимәт.
- Бөтә кешенең Аллаға мөнәсәбәттә тиң булыуы тураһында тәғлимәт: һәр бәндә Алла Улы булып тора, һәр кемгә Алла менән ҡушылыу йүнәлешендә камиллашыу өсөн юл асыҡ, һәр кемгә был тәғәйенләнешенә өлгәшеү өсөн саралар — ирекле ихтыяр һәм илаһи ярҙам — бирелә.
- Шуның менән бергә иври халҡының айырым Миссияһы (йәғни Һайланмалығы) бар, ул Илаһи хәҡиҡәттәрҙе кешелеккә еткереүҙән һәм шуның аша уға Аллаға яҡынайырға ярҙам итеүҙән тора. Был бурысты тормошҡа ашырыу өсөн Алла иври халҡы менән Килешеү төҙөй һәм уға ҡанундар бирә. Алла менән Килешеү юҡҡа сығарыла алмай; ул йәһүд халҡына юғарыраҡ кимәлдәге яуаплылыҡты йөкмәтә.
- Йәһүдтәргә Тора аша кешелеккә бирелгән әхләҡи йөкләмәләрҙең мотлаҡ минимумын үтәргә тәҡдим итә: йәһүдтәр бойороҡтарҙы иғлан иткән Биш китаптан 613 өҙөмтәне (мицвот) мотлаҡ үтәргә тейеш булһа, Алланың Нух менән төҙөгән Килешеүенең ҡатнашыусыһы тип һаналған йәһүд түгелдәр Нух улдарының ете ҡанунын үтәргә бурыслы[16]. Шул уҡ ваҡытта иудаизм миссионерлыҡ менән шөғөлләнмәй, йәғни прозелитизмға ынтылмай (йәһүдсә — гиюр), һәм йәһүд халҡының милли дине булып тора.
- Рухи башланғыстың матди донъя өҫтөнән тулы хакимлығы, шул уҡ ваҡытта матди донъяның да рухи ҡиммәте булыуы тураһында тәғлимәт: Алла — матдилыҡтың тулы Хакимы, уны Булдырыусы: һәм Ул Кешегә матди есеме аша матди донъяла үҙенең идеаль тәғәйенләнешен тормошҡа ашыра алһын өсөн матди донъяла өҫтөнлөк биргән;
- Мәсих (Мессия, йәһ. מָשִׁיחַ, «мәсехләнгән», йәғни батша) килеүе тураһында тәғлимәт «И перекуют мечи свои на орала и копья свои — на серпы; не поднимет народ меча на народ, и не будут больше учиться воевать … и наполнится вся земля познанием Господа» (Ис.2:4). (Мәсих — ул батша, Дауыт батшаның тура вариҫы булып торасаҡ, йәһүд йолаһына ярашлы, тереләй күккә алынған Ильяс (Элияһу) пәйғәмбәр тарафынан батшалыҡҡа мәсехләнәсәк.)
- Үлеләрҙең донъя ахырында яңынан терелеүе (эсхатология) тураһында тәғлимәт, йәғни билдәле бер ваҡытта үлеләр үҙ кәүҙәләренә ҡайтасағына һәм ерҙә яңынан йәшәйәсәгенә ышаныу. Үлеләрҙең терелеүе тураһында йәһүд пәйғәмбәрҙәренең күптәре әйтә, мәҫәлән, Иезекииль (Йехәзкел), Даниил (Даниел) һ.б. Әйтәйек, Даниел пәйғәмбәр был хаҡта шулай ти: «И многие из спящих в прахе земли пробудятся, одни для жизни вечной, другие на вечное поругание и посрамление» (Дан.12:2).
Йәһүдтәр — йәһүд булып тыуғандарҙы ла, иудаизмды ҡабул иткәндәрҙе лә эсенә алған этнодини төркөм[2]. 2010 йылда бөтә донъяла йәһүдтәр һаны 13,4 миллион, йәғни Ерҙә йәшәүселәрҙең 0,2%-ы, тип иҫәпләнә. Бөтә йәһүдтәрҙең 42%-ы Израилдә, 42%-ы АҠШ менән Канадала, ҡалғандарының күпселеге Европала йәшәй[3].
Йәһүд тигән һүҙҙең баш мәғәнәһе — Йәһүд батшалығы кешеһе[17], һуңғарыраҡ — Рим провинцияһы булған Йәһүдиәлә йәшәүсе, йәки Йәһүдә ырыуына ҡараған исраил[18]. Төньяҡ Израиль батшалығы ҡолатылып, уның бөтә халҡы әсирлеккә алып кителгәндән һуң Йәһүд батшалығы бөтә халыҡтың вәкиле булып тороп ҡала, шул саҡтан «йәһүд» атамаһы «еврей» атамаһына тулыһынса тиерлек тиңләшә[19].
Иудаизм 3000 йылдан ашыу мөҙҙәтле мираҫҡа дәғүә итә. Иудаизм — иң боронғо монотеистик диндәрҙең береһе[7], бөгөнгә тиклем йәшәп килгәндәрҙең дә иң боронғоһо[20][21].
Иудаизм тарихы түбәндәге ҙур үҫеш осорҙарына бүленә:
- «Библия» иудаизмы (б.э.т. XX б. — б.э.т. VI б.),
- Икенсе ҡорам иудаизмы (б.э.т. VI б. — б.э. II б.), шул иҫәптән эллин осоро иудаизмы (б.э.т. 323 йылдан һуң),
- Талмуд иудаизмы (б.э. II б. — б.э. XVIII б.),
- хәҙерге заман иудаизмы (1750 йылдан хәҙерге көнгә тиклем)[10]
Хәҙерге иудаизмға 19—20 быуаттарҙа барлыҡҡа килгән төрлө «ағымдар» йәки «йүнәлештәр» инә. Иң эреләре — ортодоксаль иудаизм (үҙ сиратында хәсидтәрҙе, «литвактарҙы», заман ортодоксияһын, дини сионистарҙы һ.б. эсенә ала), реформистик һәм консерватив ағымдар (нигеҙҙә, АҠШ-та һәм Канадала). Ҡайһы бер илдәрҙә яҡынса реформистикка тап килгән ағым либераль йә прогрессив иудаизм тип атала, ә консерватив иудаизм эйәрсендәрен АҠШ менән Канадала «масорти» тип йөрөтәләр. «Традицион» иудаизмға эйәреүселәр, йәғни «масорати»ҙар, үҙҙәре ортодокс булмаһа ла, күп йолаларҙы тота һәм ортодоксаль иудаизмды хуплай (тәү сиратта Израилдә). Был элекке СССР-ҙа ла шулай булған һәм әле лә шулай: иудаизм динен тотҡан күптәр көнкүреш кимәлендә уның бөтә ҡанундарын үтәмәй, ләкин үҙҙәрен башҡа ағымдарға индермәй һәм ортодоксаль раввиндарҙы хөрмәт итә. Ләкин СССР тарҡалғас, Рәсәйҙә прогрессив ағымдарға ҡараған общиналар ҙа барлыҡҡа килде.
Хәҙерге заман иудаизмында хоҡуҡ, остазлыҡ һәм власть сығанағы булып торған һәм дөйөм танылған институт йәки шәхес юҡ. Хәҙерге ортодоксаль иудаизмдың хоҡуҡ сығанағы (Галаха) — төрлө общиналарҙа нығынған традициялар һәм раввин респонстары, улар Танахҡа («Яҙма Тора») һәм Талмудҡа («Ауыҙ-тел Тораһы») нигеҙләнә. Йәһүдтәрҙә Галаха тормоштоң ғәҙәттә башҡа халыҡтарҙағы хоҡуҡ системаларында енәйәт, граждан, ғаилә, йәмәғәт һәм йола хоҡуҡтары менән көйләнә торған яҡтарын көйләй. XVI быуатта Йосеф Каро төҙөгән Шулхан арух ҡағиҙәләр тупланмаһы ортодоксаль иудаизмдың төрлө ағымдарында ҡабул ителгән, ул Галаха белгестәренең күп быуаттар буйына барған хеҙмәт һөҙөмтәһе булып тора. Ашкеназ йәһүдтәре уны ашкеназ общинаһының йолаларын иҫәпкә алған Моше Иссерлестың (Рамо) һәм шулай уҡ һуңыраҡ осор төҙәтмәләре һәм аңлатмалары менән ҡабул иткән.
Танах[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Танах — йәһ. תנ"ך, өс һүҙҙән яһалған аббревиатура: Тора́ йәһ. תורה, Невии́м йәһ. נביאים, Ктуви́м йәһ. כתובים — Ҡанун, Тәғлимәт; Пәйғәмбәрҙәр һәм Яҙмалар. Тора Мусаның Биш китабы тип тә йөрөтөлә, сөнки был биш китап, йолаға ярашлы, Муса тарафынан Алланан Синай тауында алынған.
Танахты «Иври Библияһы» тип тә йөрөтәләр (христиандарҙа ул Иҫке Ғәһедтең ҡануни китаптарына инә). Унда донъя һәм кеше яратылмышы, Алла менән килешеү һәм ҡанундар, шулай уҡ иври халҡының барлыҡҡа килгәндән алып Икенсе Ҡорам осоро башланғанға тиклемге тарихы һүрәтләнә.[22] Иудаизм һәм уның дини-фәлсәфәүи тәғлимәте христианлыҡ һәм ислам барлыҡҡа килеү нигеҙе була[23].
Иври Библияһы төрлө контекстарҙа туранан-тура йәки ситләтеп Алланы аңлатҡан төрлө исемдәр һәм эпитеттар ҡуллана. Классик тәфсирселәр был исемдәрҙең һәр береһен ҡулланыу үҙенсәлектәренә ҡарата, мәҫәлән, ҡайһы осраҡта рәхимлелек сифаты ҡаты хөкөмдән өҫтөнлөк ала икәнлегенә, аңлатма бирә.
Исемдәрҙе ҡулланыу менән бәйле текст үҙенсәлектәрен өйрәнеү хәҙерге заман Библия тәнҡитенең Документаль гипотезаһы нигеҙенә ятты.
Тора (Тәүрат)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
То́рa (ивр. תּוֹרָה — тора́, «тәғлимәт, ҡанун» мәғәнәһендә; ашкеназ әйтелешендә — То́йро), Ҡөрьәндә — Тәүрат
- Ҡағиҙә булараҡ, Тора тип Мусаның Биш китабы (грек. πevtάteuxoς) йәки Муса китаптары атала.
- Биш китаптың үҙендә «Тора» тип йышыраҡ Алланың ҡайһы бер бойороҡтары (Сығ.15:25), ҡайһы бер ҡанундар (Башл.26:5) йәки теге йәки был әйбергә ҡағылышлы ҡанундар, мәҫәлән, «тотош яндырыу ҡануны (Тораһы)» (Лев.6:2), «ғәйеп ҡорбаны тураһында ҡанун (Тора)» (Лев.7:1) һ.б. атала.
- «Тора» һүҙе шулай уҡ вәғәз йәки ата-әсә кәңәштәре мәғәнәһендә лә осрай.
- Ҡайһы берҙә Тора тип тотош Танахты атайҙар.
- Мәғәнәһенең артабан киңәйеүе Яҙма Ҡанун (Тора ше-би-хтав) һәм Ауыҙ-тел Ҡануны (Тора ше-бе-‘ал пе) айырылыуға бәйле: Биш китапта осрай торған күплек формаһындағы торот һүҙе Алла асылышының ошо ике яғына ҡарай тигән билдәләмә ала, ә традиция буйынса улар Мусаға Синай тауында бирелгән тип ҡарала.
- Иң киң мәғәнәлә Тора тип бөтә иври ҡанундары тупланмаһын атайҙар.
- Тора термины шулай уҡ тәғлимәтте лә аңлата — философик, ғилми һ.б. системаны (мәҫәлән, торат Кант — `Кант теорияһы, тәғлимәте, философияһы`; торат а-яхасут — `Сағыштырмалыҡ теорияһы`).
Тораға (Тәүратҡа) комментарийҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тора тексы һәм асылы аңлау өсөн ауыр булғанлыҡтан (шул иҫәптән хатта уны өйрәнеүсе кешеләр өсөн дә), быуаттар буйы аҡыл эйәләре уның айырым положениеларын тәфсирләргә тырыша. Ҡайһы бер тәфсирселәр, мәҫәлән, Раши, Яҙма Тораның һәр һөйләменә тиерлек комментарий эшләгән. Йола мәғлүмәттәре буйынса, Муса Синай тауында Алланан Яҙма Тора менән бергә Ауыҙ-тел Тораһын да алған, ул тәрән, йәшерен мәғәнәләрҙе асып һала, Яҙма Тораны тулыландыра һәм «әйтеп еткерелмәгәнде» аңлата. Яҙма Торала телдән әйтелгән Тораның барлығына тура дәлил булмаһа ла, Шмот (Сығыу) китабында былай тиелгән: «Һәм Муса Раббының бөтә һүҙҙәрен яҙып ҡуйҙы…».
Ауыҙ-тел Тораһы быуындан-быуынға телдән-телгә тапшырыла, был II быуатта уның Мишна рәүешендә, һуңынан Гемарала теркәлгәненә тиклем дауам итә, улар бергә Талмудты барлыҡҡа килтерә.
Талмудтың хәҙерге баҫмаларына Тораны тәфсирләгән гаондарҙан (геоним) алып (иртә Урта быуат) XVII быуатҡа тиклемге төрлө быуын аҡыл эйәләренең комментарийҙарын индерәләр.
Комментарийҙарҙың икенсе өлөшө Мидрашҡа инә. Яратылмыш (Брешит Рабба), Левиҙар (Вайикра Рабба) (иртә мидраштар), Сығыу (Шмот Рабба) китаптарына мидраштар бар.
Шулай уҡ Тосефта (Мишнаға аңлатмалар һәм өҫтәмәләр) бар.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Библия эҙләү археологияһы уңышлы барыуға ҡарамаҫтан, Танах ғәмәлдә исраилдарҙың иң боронғо тарихы тураһында мғлүмәт биреүсе берҙән-бер сығанаҡ булып тора, шунлыҡтан боронғо иври тарихының ҡайһы өлөштәре — ысын, ҡайһылары легенда икәнлеген асыҡлап булмай. Танахта ғына түгел, башҡа сығанаҡтарҙа ла телгә алынған беренсе шәхес — Исраил батшаһы Ахав; уның тураһында б.э.т. 853 й. ҡараған ассирий яҙмаһында һөйләнелә[24]. Шул уҡ ваҡытты Тәүраттан башҡа ике сығанаҡта (Меш батша стелаһы менән Тель-Дан стелаһы) таштағы был яҙыуҙар барлыҡҡа килгәнгә тиклем 100—150 йыл элек кенә йәшәгән Дауыт батша династияһы (Дауыт тоҡомо) телгә алына. Меш стелаһында Мештың Ғомри батша, Ахавтың атаһы, менән яуҙары тураһында әйтелә.
Барлыҡҡа килеүе тураһында фараздар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғалимдарҙың күбеһе документаль фараз яҡлы, улар раҫлауынса, Тора (Биш китап) бер-береһенә бәйһеҙ бер нисә әҙәби сығанаҡты берләштереү юлы менән төҙөлгән, ә тулыһынса Муса тарафынан яҙылған китап түгел[25][26][27].
Күптәр фекеренсә, Беренсе Ҡорам осоронда Исраил кешеләре һәр халыҡтың үҙ аллаһы булыуына ышанған, ләкин уларҙың Аллаһы иң баш Алла тип һанаған, йәғни монолатрия ҡарашында торған[28][29]. Ҡайһы берәүҙәр, ҡәтғи монотеизм Бабилға ҡыуып алып кителеү осоронда зороастр дуализмына яуап булараҡ үҫешкән, тип иҫәпләй.[30]Танах текстарында гонаһҡа батыуҙа иблис шауҡымы булыуы телгә алына башлай, уға тиклемге сығанаҡтарҙа ул осрамай[31]. Был фаразға ярашлы, тик эллин дәүерендә генә күпселек йәһүдтәр үҙҙәренең Аллаһы берҙән-бер булыуына, ә уларҙың халҡын берҙәм дин туплап тороуына ышана башлай[32]. Джон Дей фекеренсә, Библиялағы Эль, Бәғел һ.б., бәлки, тамырҙары менән гректарҙың аллалар пантеонына нигеҙләнгән иртә ҡәнғән диненә барып тоташалыр[33].
Нью-Йорк университетының иудаика кафедраһы профессоры Л. Шиффман былай тип яҙа:
Ҡайһы бер ғалимдар, патриархтарҙың дин тәғлимәте бары тик монолатрияның бер формаһы ғына булған, тип раҫлай…, ләкин Библия шаһит — патриархтар ысын мәғәнәһендә бер аллалы булған. Шуның менән бергә, һуңғары библияса ҡорбан килтереү системаһының үҫеше иртә исраилдарҙың демонистик көстәргә ышаныуын дәлилләй.[34] Күп аллалы Месопотамия менән Угарит пантеондарын хәтерләтә…[35].
Ортодоксаль иудаизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ортодоксаль иудаизм (бор. грек. ὀpθoδoEίa — «дөрөҫ фекер» мәғ.) — иудаизмда классик йәһүд диненә эйәргән ағымдарҙың уртаҡ атамаһы. Ортодоксаль иудаизм, йәһүд дине ҡануниәте (Галаха) Талмудта нисек теркәлгән һәм Шулхан арухта нисек нығытылған булһа, мотлаҡ шулай үтәлергә тейеш, тип һанай. Ортодоксаль иудаизмда бер нисә йүнәлеш бар — литвак, төрлө төркөмдәргә бүленгән хәсидлек, модернистик ортодоксаль иудаизм (ингл. Modern Orthodox Judaism), дини сионизм. Диндарҙарҙың дөйөм һаны — 4 миллиондан ашыу кеше.
Литвактар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге заман иудаизмының ашкеназ тармағындағы классикаға нығыраҡ бирелгән йүнәлеше. Литвактар тип аталалар, сөнки уларҙың төп дини үҙәктәре — йешивалары — Икенсе донъя һуғышына тиклем нигеҙҙә Литвала (Бөйөк Литва кенәзлегенә хәҙерге Литва, Беларусь һәм өлөшләтә Польша менән Украина ерҙәре инә).
«Литва Мәктәбе» хәсидлеккә һәм дини сионизмға ҡарағанда алдараҡ барлыҡҡа килә.
Литвактар бөйөк Талмуд ғалимы булып танылған Вильна Гаонының (Элияһу бен Шлоймэ Залман раввиндың) эйәрсендәре булып тора. Уның фатихаһы менән Воложинда заманса өлгөлө литвак йешиваһы ойошторола.
Рәсәйҙә литвактар РИДООК (Рәсәй йәһүд дини общиналар һәм ойошмалар конгресы) составына инә.
Литвак ағымына ингән билдәле раввиндар, ғалимдар һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре: раввин Исроэль Мейр а-Коэн (Хафец Хаим), рав Шах.
Хәсидлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XVIII быуатта барлыҡҡа килгән дини-мистик хәрәкәт. Әлеге осорҙа хәсидлек үҙәктәре Израилдә, АҠШ-та, Бөйөк Британияла һәм Бельгияла урынлашҡан.
Ортодоксаль модернизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ортодоксаль модернизм ортодоксаль иудаизмдың бөтә принциптарына тоғро ҡала, шул уҡ ваҡытта уларҙы хәҙерге мәҙәниәт һәм цивилизация, сионизмды дини аңлау менән яраҡлаштыра. Израилдә йәшәгән ортодоксаль динле йәһүдтәрҙең яртыһынан ашыуы уға эйәрә.
XIX быуатта "Заман ортодоксияһы"н раввиндар Азриэль Хильдесхаймер (1820—1899) менән Шимшон-Рафаэль Гирш (1808—1888) эшләй башлай, улар Тора вэ дэрех эрец — Тораның тирә-яҡ (хәҙерге) донъя менән гармонияла булыу принцибын иғлан итә.
Дини сионизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
"Заман ортодоксияһы"ның тағы бер йүнәлеше — дини сионизм — 1850 йылда рав Цви Калишер тарафынан нигеҙләнә, XX быуат башында рав Авраам-Ицхак Кук уны тәрәнәйтеп эшләй.
XX быуаттың икенсе яртыһында хәрәкәттең төп идеологтары — р. Цви-Иехуда Кук (Израиль) менән р. Йосеф-Дов Соловейчик (АҠШ).
Хәҙерге замандың күренекле вәкилдәре: р. Авраам Шапира (вафаты — 2007 йыл), р. Элиезер Беркович (вафаты — 1992 йыл), р. Мордехай Элон, р. Шломо Рискин, р. Йехуда Амиталь, р. Аарон Лихтенштейн, р. Ури Шерки, р. Шломо Авинер.
Урыҫ телле йәһүд общинаһында заман ортодоксияһы һәм дини сионизм принциптарына Зеев Дашевский һәм Пинхас Полонский етәкселек иткән Маханаим ойошмаһы эйәрә.
Реформистик (прогрессив) иудаизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIX быуат башында рационализм һәм ҡағиҙәләр системаһын үҙгәртеү — «этик» ҡағиҙәләрҙе һаҡлап, «йола» ҡағиҙәләренән баш тартыу идеяһы нигеҙендә барлыҡҡа килә. Прогрессив иудаизм хәрәкәте — ул иудаизмдағы либераль ағым. Прогрессив (заманса) иудаизм ҡарашынса, йәһүд йолалары даими үҙгәрә һәм үҫә, һәр яңы быуын уға яңы мәғәнә һәм яңы йөкмәтке өҫтәй. Прогрессив иудаизм дини йолаларҙы бөгөнгөгә яраҡлаштырып үҙгәртергә ынтыла һәм Галаханы кире ҡаға.
Прогрессив иудаизм хәрәкәте үҙен Исраил пәйғәмбәрҙәренең эшен дауам итеүсе тип иҫәпләй һәм ғәҙеллек, рәхимлелек, яҡыныңды хөрмәт итеү юлынан бара. Прогрессив иудаизм хәрәкәте хәҙерге заман тормошон йәһүд Тәғлимәте менән бәйләргә тырыша; уның эйәрсендәре меңйыллыҡтар арауығында ла йәһүд йолалары менән йәһүд тәрбиәһе үҙенең көнүҙәклеген юғалтмағанлығына инана.
200 йыл самаһы элек Европала барлыҡҡа килгән прогрессив иудаизмдың бөгөн 5 ҡитғала, 36 илдә йәшәгән бер миллиондан ашыу эйәрсене бар. Эйәрсендәрҙең күпселеге АҠШ-та йәшәй, унда ивриҙар өсөн генә түгел, ә универсаль тәғәйенләнешле әхләҡи-этик тәғлимәт сифатындағы реформистик иудаизм барлыҡҡа килә. Реформистик иудаизм теләгән бер формалағы иудаизмды ҡабул иткән йәһүд булмағандарҙы ла, атаһы йә әсәһе яҡлап йәһүд милләтенән булғандарҙы ла йәһүд тип таный.
Бөйөк Британияла идея йәһәтенән реформистик иудаизмға яҡын торған хәрәкәт либераль иудаизм тип атала. Ә Бөйөк Британиялағы реформистик иудаизм идея яғынан АҠШ-тағы консерватив хәрәкәткә оҡшаш. Либераль, реформистик һәм реконструктивистик хәрәкәттәр йәмғеһе бергә прогрессив иудаизм тип йөрөтөлә.
Консерватив иудаизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иудаизмда хәҙерге осор хәрәкәте, XIX быуат уртаһында Германияла барлыҡҡа килә, ойошҡан формалары XX быуат башында АҠШ-та ла яһала. Тәүҙән үк реформистик иудаизм тармағы булып тора.
Консерватив иудаизм АҠШ-ҡа йәһүдтәр Көнсығыш Европанан күпләп күскәндән һуң көсәйә, сөнки улар нигеҙҙә реформистик общиналарға береккән традицион (йәғни ортодоксаль) ғаиләләрҙән сыҡҡан йәһүдтәр була. Уларға немец классик реформистик иудаизмы ят була, шул уҡ ваҡытта улар йолаларҙы көн дә үтәүҙе күпселек ортодокстар кеүек мотлаҡ тип һанамай. Һөҙөмтәлә, консерватив иудаизм айырым хәрәкәт булып китә, шул уҡ ваҡытта уның йоғонтоһо аҫтында күп кенә традицион йолалар реформистик иудаизмға кире ҡайта.
АҠШ-та тағы ла Conservadox тип йөрөтөлгән ҡатлам бар, уның дини ғәмәлиәте консерватив һәм ортодоксаль (модернистик) иудаизм араһындағы урталыҡта ята. Уның ҡатнашыусылары — ғәҙәттә дини йолаларҙың үтәлешенә ортодоксаль общиналарҙағыса уҡ ҡәтғи ҡарамаған, ләкин консервативтарҙан ҡәтғирәк мөнәсәбәттә булған һәм консерваторҙарҙың реформистарҙан күсергән ғәмәлиәттәрен үҙҙәренә алмаған ғаиләләрҙән сыҡҡан диндарҙар. Шул уҡ төркөмдө йыш ҡына «традицион» йәһүдтәр тип тә атайҙар (уларҙы ультраортодокстарға ла, реформистарға ла, консерваторҙарға ла ҡаршы ҡуйып). Шулай итеп, консерватив иудаизм төрлө ҡараштарҙан тора.
Реконструктивистик иудаизм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Раввин Мордехай Капландың иудаизмға цивилизация тип ҡарау идеяһына нигеҙләнә, барлыҡҡа килгән сағында — консерватив иудаизм тармағы. Реформистик иудаизм менән бергә World Union for Progressive Judaismға инә.
Иудаизмдың башҡа ағымдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гуманистик иудаизм хәрәкәте
- Раввин Майкл Лернерҙың яңырыусы иудаизмы
Изге урындар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Изге ҡала — Йәрүсәлим, унда Ҡорам булған. Ҡорам тауы иудаизмда мөҡәддәс урын һанала. Иудаизмдың башҡа изге урындары — Хеврондағы Махпела мәмерйәһе, унда Библиялағы тәү ата-бабалар ерләнгән; Бет-Ләхәм (урыҫ. Вифлеем) — был ҡалаға барғанда мәрхүм булған тәү әсә Рәхилә (урыҫ. Рахель) юл буйына ерләнгән; Наблус (йәки Шхем; урыҫ. Сихем), унда Йософ (урыҫ. Иосиф) ерләнгән; Цфат (урыҫ. Сафед), унда мистик Каббала үҫеш алған; Тверия, унда оҙаҡ йылдар Синедрион ултырыштары үткәрелгән.
Израилдә иудаизмдың статусы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Израиль халҡының (5,3 млн) 25 % самаһы ортодоксаль иудаизмдың тулы эйәрсендәре булып тора (уларҙың бер яртыһы — литвак йүнәлеше һәм хәсидселек яҡлы, икенсе яртыһы — дини сионизм яҡлы), тағы 35 % самаһы үҙҙәрен өлөшләтә ортодоксаль иудаизмға индерә[36][37].
Израилдә дин дәүләткә ҡарамай (йәғни граждандар өсөн мотлаҡ түгел), ләкин ул дәүләттән айырылмаған. Тик дини учреждениелар ҡарамағында ғына булған мәсьәләләр бар (өйләнешеү, айырылышыу, үлем, гиюр — иудаизмға күсеү). Шулай уҡ ике яҡтың килешеүе менән «Бет дин» дин хөкөмө суды тарафынан ҡарала ала торған башҡа мәсьәләләр ҙә бар. Һәр осраҡта ла Юғарғы судҡа апелляция бирергә мөмкин. Израилдең ҡайһы бер закондары традицион дин хоҡуғы — Галаха нигеҙендә ҡабул ителгән.
Израилдә шулай уҡ — шәмбе һәм иудаизмдағы бөтөн байрамдар (Песах, Шавуот, Рош а-Шана, Йом Кипур, Суккот) ял көнө булып тора.
Башҡа диндәр менән мөнәсәбәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иудаизм һәм мәжүсилек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иудаизмдың мәжүси диндәргә мөнәсәбәтен Алейну Лешабе́ах доғаһы күрһәтеп тора (хәҙерге тексын Бабил талмудсыһы Рав Аба Арика яҙған, III быуат), йәһүдтәҙең тәүлек әйләнәһендәге дини хеҙмәттәре барыһы ла ошо доға менән тамамлана:
Бөтөн донъя Раббыһын данлау, бар донъяны Яралтыусының бөйөклөгөн иғлан итеү беҙгә йөкмәтелгән. Сөнки ул беҙҙе донъя халыҡтарына оҡшаш итмәгән, ерҙәге ҡәбиләләр кеүек булыуҙы мөмкин итмәгән. Ул беҙгә уларҙың тәҡдирен бирмәгән, уларҙың барыһына биргән яҙмышты беҙгә бирмәгән. Сөнки улар бушлыҡҡа һәм юҡлыҡҡа табына һәм улар ҡотҡармай торған илаһтарға доға ҡыла  .
— «Сидур Врата молитвы», урыҫсаға Пинхас Полонский етәкселегендә тәржемә ителгән — М., 1993, 144—145 биттәр.
Йәһүд общинаһына эллиндар динен тағырға маташыу Мәккәбиҙар һуғышына сәбәпсе була.
Иудаизм һәм христианлыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тотош алғанда, иудаизм христианлыҡҡа иудаизмдың нигеҙен донъя халыҡтарына еткерергә тейешле «үҙенән сыҡҡан», йәғни «бүлендек дин», тип ҡарай:
«» ([[|.]][[ru:s:#|]])«  һәм Йешуа Ганоцри һәм дә унан һуң килгән исмәғилдәр пәйғәмбәре менән булған хәлдәр Мәсих батша өсөн юл һалыу, бөтә донъяны Бөйөктәрҙән-Бөйөккә хеҙмәт итеүгә әҙерләү булып торҙо, был хаҡта ошолай тип әйтелгән: «Тогда Я вложу в уста всех народов ясные речи, и станут люди призывать имя Господа и будут служить Ему все вместе» (Соф.3:9) Ни рәүешле [теге икәү быға йоғонто яһаны]? Улар арҡаһында бөтә донъяға Мәсих, Тора һәм ҡағиҙәләр тураһында хәбәр таралды. Был хәбәрҙәр алыҫ утрауҙарға ла барып етте, һәм сөннәтләнмәгән йөрәкле күп халыҡтар Мәсих тураһында, Торалағы ҡағиҙәләр хаҡында фекерләшә башланы. Был кешеләрҙең ҡайһылары ҡағиҙәләрҙе дөрөҫ, ләкин беҙҙең осорҙа көсөн юғалтҡан, сөнки билдәле бер мөҙҙәткә генә бирелгән булған тип һанай. Икенселәр, ҡағиҙәләрҙе тура мәғәнәһендә түгел, ситләтеп аңларға кәрәк, ти, һәм бына Мәсих килде лә уларҙың йәшерен мәғәнәһен аңлатты.
— Рамбам. Мишне Тора, Законы о царях, гл. 11:4
Ләкин ысын Мәсих килгәс, уңышҡа һәм бөйөклөккә өлгәшкәс, бөтәһе лә ата-бабалары яңылыш өйрәткәнен һәм пәйғәмбәрҙәре хата юлға төшөргәнен аңлар.»
— Рамбам. Мишне Тора, Законы о царях, гл. 11:4
Христианлыҡты уның IV быуатта эшләнгән тринитар һәм христологик догматикаһы менән бергә илаһҡа табыныу (мәжүсилек) тип аңларғамы, әллә Тосефта шитуф («өҫтәмәләр» менән бергә ысын Аллаға ла табыныу) булараҡ билдәле булған йәһүд түгелдәр өсөн яраҡлы монотеизм формаһы тип ҡабул итергәме — абруйлы раввин әҙәбиәтендә был хаҡта берҙәм фекер юҡ[38].
Христианлыҡ тарихи йәһәттән иудаизм эсенән яралған: Ғайса (йәһ. יֵשׁוּעַ) үҙе һәм уның эйәрсендәре (апостолдар) йәһүд булып тыуған һәм тәрбиәләнгән; ивриҙар христианлыҡты күп һанлы йәһүд секталарының береһе тип иҫәпләй. Мәҫәлән, апостол Павел өҫтөнән судта Павел үҙен фарисей тип атай, шуның менән бергә был баш ҡаһин менән йәһүд аҡһаҡалдары тарафынан әйтелә.
Иудаизм фекеренсә, Насратта (ивр. Нацрат, урыҫ. Назарет) йәшәгән Ғайса бер ниндәй дини әһәмиәткә эйә түгел, һәм уның мәсихлек статусын таныу (шуға ярашлы, «Христос» (Мәсих) тигән титулды ҡулланыу) дөрөҫ түгел[39]. Ул осорҙоң дини йәһүд текстарында Иисус (Ғайса) тип танырлыҡ шәхес бер тапҡыр ҙа телгә алынмай.
Иудаизм һәм ислам[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ислам менән иудаизмдың үҙ-ара мөнәсәбәттәре VII быуатта Ғәрәп ярымутрауында ислам барлыҡҡа килеү һәм таралыу менән башлана. Ислам менән иудаизм Ибраһим диндәренә ҡарай һәм Ибраһимдан башланған боронғо дөйөм нигеҙгә эйә. Шунлыҡтан был ике дин араһында уртаҡлыҡтар күп. Мөхәммәт раҫлауынса, ул иғлан иткән дин — саф Ибраһим дине, һуңынан уны йәһүдиҙәр һәм христиандар боҙған.[40]
Йәһүдтәр, христианлыҡтан айырмалы, исламды эҙмә-эҙлекле монотеистик дин тип таный[41]. Ҡағиҙә булараҡ, мосолман илдәрендә йәшәгән йәһүдтәргә үҙ динен тоторға һәм үҙҙәренең эске эштәренә идара итергә рөхсәт бирелгән.[42] Улар торор урын һәм һөнәр һайлауҙа ирекле булған[43] Ислам Андалусияһында (Испания) 712—1066 йылдар йәһүд мәҙәниәтенең алтын быуаты тип аталған. Лев Поляков яҙыуынса, мосолман илдәрендә иври общиналары ҙур ташламалар менән файҙаланған һәм сәскә атҡан. Уларҙың эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегенә аяҡ салған закондар һәм социаль кәртәләр булмаған. Күп йәһүдтәр мосолмандар яулап алған төбәктәргә күсенер һәм үҙҙәренең общиналарын ҡорор булған[44]. Ғосман империяһы Испаниянан католик сиркәүе тарафынан ҡыуылған йәһүдтәрҙе һыйындырған.
Ғәҙәттә, мосолман булмағандар, шул иҫәптән йәһүдтәр ҙә, мосолман илдәрендә подданный сифатында йәшәгән. Был халыҡтар өсөн Ғәббәсиҙәр осороноң абруйлы мосолмандары тарафынан эшләнгән ҡанундарға нигеҙләнгән зимми статусы булған[45]. Ғүмерҙәре һәм мөлкәттәренең яҡлаулығы менән файҙаланып, улар, йәмғиәт тормошоноң бөтә өлкәләрендә лә бары тик ислам хакимлығын бер һүҙһеҙ танырға һәм махсус һалым (джизйә) түләргә тейеш булған[45]. Шуның менән бергә улар башҡа һалымдарҙан (зәҡәт) һәм ғәскәри хеҙмәттән азат ителгән.
Иудаизм динен тотоусы халыҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Быуаттар ағышында йәһүд диаспораһында мәҙәни һәм тел үҙенсәлектәре буйынса айырымланған төркөмдәр барлыҡҡа килгән. Күптәре айырым йәһүд этнолекттарында, диалекттарында һәм телдәрендә һөйләшә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ [1] Webster, judaic
- ↑ 2,0 2,1 См., напр., Deborah Dash Moore, American Jewish Identity Politics, University of Michigan Press, 2008, p. 303; Ewa Morawska, Insecure Prosperity: Small-Town Jews in Industrial America, 1890—1940, Princeton University Press, 1999. p. 217; Peter Y. Medding, Values, interests and identity: Jews and politics in a changing world, Volume 11 of Studies in contemporary Jewry, Oxford University Press, 1995, p. 64; Ezra Mendelsohn, People of the city: Jews and the urban challenge, Volume 15 of Studies in contemporary Jewry, Oxford University Press, 1999, p. 55; Louis Sandy Maisel, Ira N. Forman, Donald Altschiller, Charles Walker Bassett, Jews in American politics: essays, Rowman & Littlefield, 2004, p. 158; Seymour Martin Lipset, American Exceptionalism: A Double-Edged Sword, W. W. Norton & Company, 1997, p. 169.
- ↑ 3,0 3,1 World Jewish Population, 2010. Sergio Della Pergola, Hebrew University of Jerusalem
- ↑ Иудей // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- ↑ Ринекер Ф., Майер Г. Иудеи, иудаизм // Библейская энциклопедия Брокгауза — Christliche Verlagsbuchhandlung Paderborn, 1999. — 1226 б.
- ↑ Иудеи // Нюстрем Э. Библейский энциклопедический словарь, 1868 г. (репринт М.: Локид-пресс, 2005 г.)
- ↑ 7,0 7,1 Religion & Ethics - Judaism. BBC. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 июнь 2012. (инг.)
- ↑ Religion: Three Religions, One God Public Broadcasting Service (инг.)
- ↑ поиск в books.google.ru по «Judaism is the oldest surviving monotheistic religion»
- ↑ 10,0 10,1 Judaism // Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2012.
The history of Judaism here is viewed as falling into the following major periods of development: biblical Judaism (c. 20th-4th century BCE), Hellenistic Judaism (4th century BCE-2nd century CE), rabbinic Judaism (2nd-18th century CE), and modern Judaism (c. 1750 to the present).
- ↑ В русском синодальном переводе термин отсутствует, но может быть найден в английском переводе (Библия короля Якова)
- ↑ Суббота — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (урыҫ.)
- ↑ Маген Давид — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (урыҫ.)
- ↑ Иудаизм — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (урыҫ.)
- ↑ Некоторые исследователи считают древнейшей монотеистической религией зороастризм. Однако монотеистичность зороастризма до сих пор остаётся спорным вопросом. Существует также мнение, что первым был атонизм, провозглашенный египетским фараоном Эхнатон (1364—1347 годы до н. э.). Однако монотестичность атонизма, как и зороастризма, ставится под сомнение. Кроме того, есть версия, что Моисей мог жить раньше Эхнатона (правда, существование Моисея не является историческим фактом), и Эхнатон заимствовал монотеизм из иудаизма. Ряд исследователей (см. напр. Бертран Рассел, «История западной философии») считает, что религия евреев на ранних этапах своей истории имела форму монолатрии, а монотеизм начал оформляться в VI в. до н. э., после возвращения евреев из Вавилонского пленения (то есть значительно позже жизни Эхнатона).
- ↑ Ноевых сынов законы — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (урыҫ.)
- ↑ Иудей // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- ↑ Ринекер Ф., Майер Г. Иудеи, иудаизм // Библейская энциклопедия Брокгауза — Christliche Verlagsbuchhandlung Paderborn, 1999. — 1226 б.
- ↑ Иудеи // Нюстрем Э. Библейский энциклопедический словарь, 1868 г. (репринт М.: Локид-пресс, 2005 г.)
- ↑ Religion: Three Religions, One God PBS (инг.)
- ↑ поиск в books.google.ru по «Judaism is the oldest surviving monotheistic religion»
- ↑ Библия. Влияние Библии на мировую и еврейскую культуру — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (урыҫ.)
- ↑ Библия. Влияние Библии на мировую и еврейскую культуру — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (урыҫ.)
- ↑ Рассел, Бертран — История западной философии — Новосибирск: Сиб. унив. изд-во; Изд-во Новосиб. ун-та, 2001
- ↑ Yehezkal Kauffman, The Religion of Israel
- ↑ Robert Alter The Art of Biblical Poetry
- ↑ E. A. Speiser Genesis (The Anchor Bible)
- ↑ John Bright A History of Israel
- ↑ Martin Noth The History of Israel
- ↑ Ephraim Urbach The Sages
- ↑ Ephraim Urbach The Sages
- ↑ Shaye Cohen The beginnings of Jewishness
- ↑ John Day. Yahweh and the Gods and Goddesses of Canaan , Sheffield Academic Press, 2000. — 282 с.; «Yahweh+and+the+Gods+and+Goddesses+of+Canaan»&hl=en&sa=X&ei=eOmgUJS4H6PR0QX0yYH4CA&ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&q=canaanite&f=false стр. 30-37, 68-73.
- ↑ Шиффман, Лоуренс. От текста к традиции: История иудаизма в эпоху Второго Храма и период Мишны и Талмуда / Пер. с англ. А. М. Сиверцева. — М.; Иерусалим: Мосты культуры: Гешарим, 2000. — 276 c. [2]
- ↑ Шиффман, Лоуренс. От текста к традиции: История иудаизма в эпоху Второго Храма и период Мишны и Талмуда / Пер. с англ. А. М. Сиверцева. — М.; Иерусалим: Мосты культуры: Гешарим, 2000. — 276 c. [3]
- ↑ Poll: 7.1 percent of Israeli Jews define themselves as Reform or Conservative
- ↑ Poll: 7.1 percent of Israeli Jews define themselves as Reform or Conservative
- ↑ J. David Bleich. Divine Unity in Maimonides, the Tosafists and Me’iri (in Neoplatonism and Jewish Thought , ed. by L. Goodman, State University of New York Press, 1992), pp. 239—242.
- ↑ Пинхас Полонский. Евреи и христианство
- ↑ Энциклопедия «Britannica» , 1987, Том 22, стр. 475.
- ↑ Маймонид — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (урыҫ.)
- ↑ Lewis, Bernard (1984). The Jews of Islam. Princeton: Princeton University Press. стр.10,20
- ↑ Lewis, стр. 8,62
- ↑ Поляков, Лев. The History of Anti-semitism. стр.68-71
- ↑ 45,0 45,1 Бат Йеор. Исторический очерк // «Зимми»: христиане и евреи под властью ислама = The Dhimmi: Jews and Christians Under Islam — Fairleigh Dickinson University Press, 1985. — ISBN 0-8386-3233-5.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Алов А. А., Владимиров Н. Г. — Иудаизм в России. М.: Институт Наследия, 1997
- Фрейд З. — «Этот человек Моисей»
- Никольский Н. М. «Политеизм и монотеизм в еврейской религии» (на белорус. яз., Минск, 1931; рус. вариант в кн.: Никольский Н. М. Избр. произведения по истории религии, М., 1974) (недоступная ссылка с 15-05-2013 (1324 дней) — история)
- Фишбейн М. Религиозные традиции иудаизма // Религиозные традиции мира. Т. 1. М., 1996.
- Иудаизм от А до Я./ сост. Н. Б. Антонов. М.: АСТ: Восток-Запад, 2007—288 с.
Иудаизм тураһындағы ресурстар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Иудаизм и Евреи
- Иудаизм — книги, статьи, лекции
- ЕЖеВика — Академическая Вики-энциклопедия по еврейским и израильским темам
- Еврейские праздники и традиции
- Хабад Любавич
- Еврейское Радио Уроки Иудаизма в прямом эфире.
- «Хасидус по-русски» Еврейский портал по изучению иудаизма. Более ста книг по иудаизму он-лайн.
- Еврейская электронная библиотека
- «Рассказывает рав Исроэль Зельман».
- Лекции по Торе и Каббале в формате MP3
- Маханаим — еврейский культурно-религиозный центр
- http://www.evrey.com/
- Глобальный еврейский on-line центр
- Аудио и видео онлайн лекции по иудаизму
- Махон Меир
- Практика иудаизма
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Шкурко Э. А. Иудаизм // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Иудаизм — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (урыҫ.)
- "Иудаизм " . Книги по иудаизму
- Статья "Иудаизм ". Энциклопедия «Кругосвет».
- Статья "Иудаизм ". «Мир религий».
- Статья «Иудаизм (краткий очерк)». Сайт А. Львова.
- «Еврейская традиция» Школьный учебник
- «История иудаизма до нашей эры» Обзорно-аналитическая статья Юрия Клименковского
- «Иудаизм и Ислам» Обзорно-аналитическая статья
- Словарь терминов, используемых в текстах Иудаизма
- Новейший философский словарь


c: text/html

text:
Республиканың Балалар фонды «Балаға мәктәпкә әҙерләнергә ярҙам ит!» акцияһын үткәрә
«Балаға мәктәпкә әҙерләнергә ярҙам ит!» — Рәсәй балалар фондының Башҡортостан республикаһы бүлексәһе яңы уҡыу йылы алдынан ошондай акция үткәрә. Балалар йорттарында, социаль приюттарҙа, патронатҡа, опекунлыҡҡа, уллыҡҡа алған ғаиләләрҙә тәрбиәләнгән, шулай уҡ күп балалы, тулы булмаған йәки аҙ тәьмин ителгән ғаиләләрҙәге балаларға өҫкө кейем, аяҡ кейеме, уҡыу кәрәк-яраҡтары менән ярҙам итеү – акцияның төп маҡсаты. 1 сентябрҙә беренсе тапҡыр мәктәпкә киләсәк балаларға махсус иғтибар бүленәсәк. Балалар фонды улар өсөн Беренсе класс уҡыусыһы байрамы ойоштормаҡсы.
Рәсәй балалар фондының Башҡортостан республика бүлексәһе Президиумы балаларға уҡыу йылына әҙерләнергә һәм Белем көнөн мәктәптә ҡаршыларға ярҙам итеүегеҙҙе һорап мөрәжәғәт итә.
— Балалар фондында аҙ тәьмин ителгән күп балалалы ғаиләләрҙең балаларын кейендерергә, интернат учреждениелары тәрбиәләнеүселәрен уҡыу кәрәк-яраҡтары менән тәьмин итергә ярҙамлашыусы Балалар әйберҙәре һәм китаптар банкы бар, — тине «Башинформ» агентлығына республиканың Балалар фонды рәйесе Нина Федянина. – Беҙ изге күңелле кешеләр арҡаһында был банкты даими тулыландырып торабыҙ һәм ойошмаларҙан, граждандарҙан яңы кейемдәре, уйынсыҡтар, уҡыу кәрәк-яраҡтары ҡабул итергә әҙербеҙ. Балалар фонды һәр төрлө ярҙамды, аҡсалата хәйриә иғәнәләрен, балалар әйберҙәрен, китаптарҙы, мәктәп кәрәк-яраҡтарын, тәм-томдарҙы шатланып ҡабул итәсәк һәм мохтажлыҡ кисергән балаларға тейешле ярҙам күрһәтәсәк.
Беҙҙең реквизиттар:
ИНН 0274020062
КПП 027501001
ОГРН 1020200001711
Р/с 40703810307390000149 в ОАО Социнвестбанк
К/с 30101810900000000739, БИК 048073739, Өфө ҡалаһы, Ленин урамы, 72 йорт. «Балаға мәктәпкә әҙерләнергә ярҙам ит!» акцияһына, тип яҙырға онотмағыҙ.
Бәйләнеш өсөн телефондар: 272-23-68, 272-23-48.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Мостай Кәрим
Мостай Кәрим (ысын исеме — Мостафа Сафа улы Кәримов; 20 октябрь 1919 — 21 сентябрь 2005) — күренекле башҡорт яҙыусыhы, шағиры hәм драматургы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостандың халыҡ шағиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1967).
Йөкмәткеһе
Тормош юлы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мостафа Сафа улы Кәримов 1919 йылдың 20 октябрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Келәш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1941 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән фронтҡа китә, һуғышта элемтә башлығы һәм артиллерия штабы башлығы булып хеҙмәт итә. Ҡаты йәрәхәтләнә: мина ярсығы күкрәгенә инеп, йөрәгенә саҡ ҡына барып етмәй ҡала.
Госпиталдә ятып дауаланып сыҡҡас, йәнә фронтҡа китә. Еңеү көнөнәсә фронт гәзиттәрендә хәбәрсе булып эшләй. Һуғыштан ҡайтҡас, ижади һәм ижтимағи эшкә бирелә.
1930-сы йылдарҙа уҡ яҙа башлай: 1938 йылда «Отряд ҡуҙғалды» тигән беренсе шиғыр йыйынтығы нәшер ителә; 1941 йылда «Яҙғы тауыштар» тигән шиғыр китабы сыға. Барыhы 100-ҙән ашыу шиғриәт һәм проза китабы, 10-дан ашыу пьесаһы донъя күрә. 1940 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1951—1962 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе.
Мостай Кәримдең әҫәрҙәре бер нисә тиҫтә телгә тәржемә ителгән.
2005 йылдың 21 сентябрендә Өфөлә вафат була. Өфө мосолман зыяратында ерләнгән.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- КПСС съездары делегаты итеп һайлана, 1955—1980 йылдарҙа РСФСР-ҙың 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, БАССР-ҙың Юғары Советы депутаты була.
Иң билдәле әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Шиғриәт йыйынтыҡтары: «Ҡара һыуҙар», «Ҡайтыу», «Европа-Азия», «Заманалар», пьесалары: «Айгөл иле», «Ҡыҙ урлау», «Ай тотолған төндә», «Салауат. Өн ҡатыш ете төш», «Ташлама утты, Прометей!»
- Повестары: «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ», «Беҙҙең өйҙөң йәме», «Өс таған», «Ярлыҡау».
Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
- Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979)
- II дәрәжәләге «За заслуги перед Отечеством» ордены (2004 йылдың 9 ноябре)
- III дәрәжәләге «За заслуги перед Отечеством» ордены (1995 йылдың 28 апреле)
- Ике Ленин ордены (1967, 1979)
- I дәрәжәләге Ватан һуғышы ордены (1985)
- II дәрәжәләге Ватан һуғышы ордены (1945)
- Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1955, 1962)
- Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1984)
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)
- «Почёт Билдәһе» ордены (1949)
- РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1982)
- БАССР-ҙың халыҡ шағиры (1963)
- Башҡортостан Фәндәр Академияһының почетлы академигы (1992)
- Әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге М. А. Шолохов исемендәге халыҡ-ара премия
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мостай Кәрим исемен Башҡортостан Республикаhы милли йәштәр театры йөрөтә.
- Өфө, Сибай, Шишмә, Келәш һ. б. урамдарының береһенә Мостай Кәрим исеме бирелгән.
- Өфө ҡалаһының 158-се һанлы Башҡорт гимназияһы һәм Келәш урта мәктәбе уның исемен йөрөтә[3].
- Өфөлә әҙип йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған[4].
- Өфөлә Мостай Кәримгә һәйкәл[5], ә Оло Ыҡтамаҡта — бюст ҡуйылған[6].
- Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетында уҡыған студенттар өсөн әҙиптең стипендиялары һәм гранттары булдырылған[7].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Хәҙерге Башҡортостандың Шишмә районы.
- ↑ Мостай Кәрим. Әҫәрҙәр, I том. Өфө: Китап, 2009
- ↑ Мустай Карим. Башкирская гимназия № 158 им. М. Карима. 22 октябрь 2015 тикшерелгән.
- ↑ http://img-fotki.yandex.ru/get/5624/36256508.2b/0_6d910_2925788d_orig
- ↑ В Уфе установят памятник поэту Мустаю Кариму. Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 август 2013. 12 август 2013 тикшерелгән.
- ↑ Марат Гафаров. Памятника достоин // Край мой родимый — Мечетлинский. Сборник статей и очерков. — Уфа: Мир печати, 2010. — 272 с.
- ↑ Башҡортостанда Мостай Кәрим исемендәге гранттар булдырылды. «Башинформ» (2015-10-20). 22 октябрь 2015 тикшерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 с. (урыҫ.)
- Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
- Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. (урыҫ.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хөсәйенов Ғ. Б. Кәрим Мостай // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Мостай Кәрим Vipufa.ru сайтында (урыҫса)
- Мостай Кәрим тураhында Башҡортостан Энциклопедияhында мәҡәлә (урыҫса)
- Видеоклип: «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» повесынан Мараhим йыры
- Дәвер Прометее.// «Өмөт» гәзите, 2014. (тат.)
- Мостай Кәримдең 95 йыллығына урыҫ һәм башҡорт телендә уның афоризмдар йыйынтығы сыҡты.
- Мостай Кәримдең «Ай тотолған төндә» трагедияһының театр постановкаһы алтын юбилейын билдәләй
- Мостай Кәрим һүҙе ике донъяны тоташтырып тора һаман
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Шишмә районында тыуғандар
- 20 октябрь көнө тыуғандар
- 1919 йылда тыуғандар
- Өфө губернаһында тыуғандар
- 21 сентябрь көнө вафаттар
- 2005 йылда вафаттар
- Өфөлә вафат булғандар
- Алфавит буйынса шағирҙар
- СССР шағирҙары
- Рәсәй шағирҙары
- XX быуат шағирҙары
- Алфавит буйынса драматургтар
- XX быуат драматургтары
- СССР драматургтары
- Рәсәй драматургтары
- Ленин премияһы лауреаттары
- СССР Дәүләт премияһы лауреаттары
- РСФСР-ҙың К. С. Станиславский исемендәге дәүләт премияһы лауреаттары
- Социалистик Хеҙмәт Геройҙары
- II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары
- III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары
- Ленин ордены кавалерҙары
- 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары
- 2-се дәрәжәле Ватан һуғышы ордены кавалерҙары
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары
- Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары
- «Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары
- «Белградты азат иткән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар
- «Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн 1941—1945 йй.» миҙалы менән наградланыусылар
- «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңәүгә 50 йыл» юбилей миҙалалы менән бүләкләнеүселәр
- Жуков миҙалы менән наградланыусылар
- РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре
- Салауат Юлаев ордены кавалерҙары
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- Башҡорт шағирҙары
- Башҡорт яҙыусылары
- Башҡорт драматургтары
- СССР Яҙыусылар союзы ағзалары
- Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары
- Өфө мосолман зыяратында ерләнгән шәхестәр
- Башҡортостандың халыҡ шағирҙары
- Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар
- Мостай Кәрим
- Башҡортостан Фәндәр Академияһы академиктары
- Социалистик Хеҙмәт Геройҙары (Башҡортостан)
- Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар
- Башҡортостан Яҙыусылар союзы рәйестәре
- Өфө ҡалаһының почётлы граждандары
- Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаттары
- РСФСР Юғары Советы депутаттары
- БАССР Юғары Советы депутаттары


text:
Медиа-берләшмәләр һайлау алдынан уҡырға төшә
Көҙгө һайлауҙар алдынан РФ Үҙәк һайлау комиссияһы һайлау ойоштороусыларға һәм масс-медиа вәкилдәренә уҡыуҙар ойоштора.
Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһынан хәбәр итеүҙәренсә, дәрестәр 7-28 сентябрҙә аҙна һайын конференция режимында үткәреләсәк. Уҡыу программаһы һайлау процесын ойоштороуға ҡағылышлы бихисап көнүҙәк мәсьәләләрҙе үҙ эсенә ала. Улар иҫәбендә — һайлауҙарҙа йәмәғәт контроле, законһыҙ һайлау технологиялары менән көрәш, һайлау ҡануниәтен боҙған өсөн киң мәғлүмәт саралары вәкилдәренең яуаплылығы.
Семинарға әҙерлек Башҡортостан Республикаһының Элемтә һәм киң коммуникациялар министрлығы менән берлектә алып барыла.


text:
Өфөлә йәшәүселәр ҡала хакимиәтенең «ҡыҙыу пейджер»ына ярты йыл эсендә 15 меңгә яҡын мөрәжәғәт ебәргән
Өфө халҡынан ҡала хакимиәтенә ағымдағы йылдың тәүге алты айы эсендә 14748 мөрәжәғәт килгән. 13740 осраҡта граждандар чиновниктарға яҙма рәүештә мөрәжәғәт иткән, ҡалған мәрәжәғәттәр «ҡыҙыу пейджер»ға ебәрелгән. Был хаҡта ҡала башлығында оператив кәңәшмәлә Өфө хакимиәтенең эш башҡарыу бүлеге начальнигы Александр Смирнов хәбәр итте.
Уның һүҙҙәренә ҡарағанда, Өфөлә элеккесә граждандар әүҙемлеге үҫеүе күҙәтелә. Сағыштырыу өсөн, 2010 йылдың тәүге ярты йыллығында өфөлөләрҙән мөрәжәғәт әлегегә ҡарағанда 2267-гә кәмерәк килгән.
Мөрәжәғәттәрҙе тикшереү шуны күрһәтә: ҡала халҡы өсөн иң актуаль темаларҙың береһе булып ер менән файҙаланыу тора – был темаға 5,5 мең мөрәжәғәттә яҙылған. 2 меңдән ашыу мөрәжәғәт төҙөлөш һәм биналарҙы реконструкциялау мәсьәләләренә бәйле. Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ темаһы буйынса өфөлөләр 2 меңгә яҡын һорау биргән. Шулай уҡ граждандарҙы урамдарҙы һәм өй алдарын төҙөкләндереү һәм ремонтлау, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәтенә тарифтар, йәмәғәт транспорты эше мәсьәләләре борсой.
Ҡала администрацияһына ебәрелгән мөрәжәғәттәрҙән тыш, халыҡ 22 мең тапҡыр ҡала властарына Өфө хакимиәтенең комитеттары һәм идаралыҡтары аша, 12,5 мең тапҡыр ҡаланың район хакимиәттәре аша мәрәжәғәт иткән.


text:
Республикала яҙғы сәсеүгә 220 мең тоннанан ашыу орлоҡ әҙерләнгән
Башҡортостан аграрийҙары яҙғы сәсеүгә 220 мең тоннанан ашыу орлоҡ әҙерләгән, планға ҡарата был 75 процент тәшкил итә.
Бөгөнгө көнгә 2014 йылға орлоҡ әҙерләү буйынса планды республиканың 13 районы аграрийҙары тулыһынса үтәгән, тип хәбәр иттеләр БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Шул уҡ ваҡытта Республика страховка фондына 17 мең тонна иген һалынған, был тейешле күләмдең 38 процентын тәшкил итә. План һигеҙ районда үтәлгән.
Ужым культураларының күсмә фонды ла тулылана. Бөгөнгө көнгә унда 40 мең тонна орлоҡ һалынған, планға ҡарата был 67 процент тәшкил итә.
Нуриман һәм Салауат райондарында ужым культураларының күсмә фондына иген һалыу буйынса план, шул тәртиптә, 67 һәм 26 процентҡа арттырып үтәлгән. Дөйөм алғанда был эштәр республиканың 22 районында башҡарылған, тип хәбәр иттеләр аграр ведомствонан.


text:
«Сибур» компанияһы етәксеһе менән эш осрашыуы
28 июля Республика Йортонда Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «Сибур» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте президенты Дмитрий Конов менән эш осрашыуы үткәрҙе.
Рөстәм Хәмитов менән Дмитрий Конов республиканың «Сибур» компанияһы менән хеҙмәттәшлеген үҫтереү мәсьәләләрен тикшерҙе. Шулай уҡ нефтехимия өлкәһендә берлектәге проекттарҙы тормошҡа ашырыу тураһында ла һүҙ алып барылды. Атап әйткәндә, «Полиэф» предприятиеһындағы хәл ҡаралды, уның акционеры булып «Сибур» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте тора. Полиэфир комплексы эшмәкәрлегенең финанс-иҡтисади күрһәткестәре, комплексты артабан үҫтереү һәм модернизациялау буйынса саралар тикшерелде.


text:
Фото:
Өфө балалар тимер юлы сираттағы миҙгелен аса
Фото:
9 майҙа Советтар Союзы Геройы, почетлы тимер юлсы Василий Павлович Доброрез исемендәге Өфө балалар тимер юлы үҙенең сираттағы, 57-се пассажир миҙгелен аса.
— Йәкшәмбе, 9 майҙа, иртәнге сәғәт 10-да балалар тимер юлы йәш өфөлөләрҙе һәм ҡала ҡунаҡтарын быйылғы йылдағы беренсе сәйәхәткә саҡыра. Миҙгелде асыу тантанаһына мәктәп уҡыусылары, балалар йорто тәрбиәләнеүселәре, тимер юл хеҙмәткәрҙәре саҡырылған, — тип хәбәр итә Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексәһе матбуғат секретаре Рөстәм Ғөбәйҙуллин.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, уҙған йылда бәләкәй тимер юл магистралендә етди үҙгәртеп ҡороуҙар үткәрелде, шуға күрә быйыл Өфө балалар тимер юлы 57-се миҙгелде яңыртылған сифатта аса. Поездың өс вагоны ла үҙгәреш кисергән, уларҙың эске дизайны ла яңыртылған. Әммә модернизациялау тамамланмаған әле. Ағымдағы йылда артабанғы үҙгәрештәр өсөн бер миллион ярым самаһы аҡса бүленгән.
Әйтергә кәрәк, юл йөрөү билетына хаҡ бишенсе йыл рәттән үҙгәрешһеҙ ҡала: баларға ул 40 һум тора, ололарға – 50. Балалар тимер юлы Иван Якутов исемендәге паркта иң арзан аттракцион булып ҡала.
Василий Доброрез исемендәге Өфө балалар тимер юлы 57 йыл элек асылған, һәм ошо арала бында 20 меңдән ашыу мәктәп уҡыусыһы тәүге хеҙмәт практикаһын үткән. Юл оҙонлоғо — 2,1 километр, магистралдә ике станция — Йәшлек һәм Күл буйы урынлашҡан. Пассажирҙар – төрлө йәштәге балалар һәм уларҙың ата-әсәләре. Былтыр «Башҡортостан пионеры» поезы 2500 самаһы рейс яһаған һәм 17 мең пассажир йөрөткән.
Бәләкәй магистраль хеҙмәткәрҙәре – алтынсы-һигеҙенсе класс уҡыусылары. Йыл һайын балалар тимер юлында 380-гә яҡын йәш тимер юлсы эшләй, улар тәжрибәле етәкселәренең ҡулы аҫтында тепловоз машинисы, тимер юл монтеры,вагондар тикшереүсе, контролер-ревизор, станция буйынса дежурный, проводник, диктор һәм экскурсовод кеүек һөнәр үҙләштерә. Балалар тимер юлы үҙенең бихисап тәрбиәләнеүсеһенә буласаҡ һөнәрен билдәләргә ярҙам иткән: һәр унынсы курсант артабан эш урыны итеп тимер юл транспортын һайлаған.


text:
Башҡортостан Ҡырым Республикаһы менән тығыҙ бәйләнештәр булдыраФото: Ҡырым хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәте
Башҡортостан Ҡырым Республикаһы менән тығыҙ бәйләнештәр булдыра
Башҡортостан Ҡырым Республикаһы менән тығыҙ бәйләнештәр булдыраФото: Ҡырым хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәте
Ошо көндәрҙә республика Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары Рәүф Ноғоманов етәкселегендәге Башҡортостан делегацияһы Симферополгә килеп етте. Шул уҡ көндө делегацияның Ҡырым Республикаһы премьер-министрының беренсе урынбаҫары Рөстәм Темирғәлиев менән осрашыуы уҙҙы, тип хәбәр иттеләр Ҡырым хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәтенән.
Осрашыу Ҡырым Республикаһының Министрҙар Советында уҙҙы. Хөкүмәт делегацияһы составына министрлыҡ һәм ведомство етәкселәре, муниципалитет башлыҡтары, Сауҙа-сәнәғәт палатаһы вәкилдәре, бизнесмендар инде.
Рөстәм Темирғәлиев ике республика араһында мөнәсәбәттәр үҫешенең мөһимлеген билдәләне.
«Хөрмәтле ҡунаҡтарҙы Ҡырым ерендә сәләмләүебеҙгә шатбыҙ. Был осрашыу Ҡырым Республикаһы һәм Башҡортостан Республикаһы араһында яҡшы мөнсәбәттәргә нигеҙ һалыр, тип ышанам, — тине Рөстәм Темирғәлиев. — Заманса Рәсәйгә тиҙерәк интеграцияланыу өсөн Башҡортостандан үҙебеҙгә кәрәкле тәжрибә һәм оҫталыҡ үҙләштерә алырбыҙ, тигән өмөттәбеҙ».
Рәүф Ноғоманов үҙ сиратында, ике көнлөк сәфәр барышында Башҡортостан делегацияһының ағзалары Ҡырымдың бер нисә предприятиеһында булырға ниәтләнә, тип билдәләне. Сәфәрҙең маҡсаты – Ҡырым делегацияһының Башҡортостанға яуаплы сәфәре барышында ике төбәктең иҡтисади хеҙмәттәшлек өлкәһендә ысын эштәре башланһын өсөн, шунда уҡ хеҙмәттәшлектең аныҡ йүнәлештәре тураһында килешеү.


text:
Аруба
Координаталар: 12°30′21″ с. ш. 69°58′17″ з. д. / 12.50583° с. ш. 69.97139° з. д. (G) (O)
Ару́ба (нидерл. һәм папьям. Aruba) — Кариб диңгеҙенең көньяғында Венесуэла ярҙары янында үҙидараһы булған дәүләт төҙөлөшлө утрау.Кесе Антил утрауҙарының иң көнсығышта урынлашҡаны. Нидерландтар Короллеге федерацияһы составындағы субъект. Ҡоро ер майҙаны — 193 км². Халҡы — 103 065 человек (2009). Баш ҡалаһы — Ораньестад ҡалаһы.
Йөкмәткеһе
Климат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аруба климаты — ҡоро тропик климат. Уртаса йыллыҡ температура 28 °C һәм йыл әйләнәһенә үҙгәрмәй тиерлек.[2] Тәүлек температура амплитудаһы, шулай уҡ 4 °C-тан артмай. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм кимәле 432 мм, күп өлөшө октябрь һәм ноябрь айҙарында ҡойма ямғырҙар булып яуа.[3] Аруба тропик циклондар юлынан көньяҡтараҡ урынлашҡан, шуға күрә циклондар утрау иҡтисанына һирәк зыян уилтерә.[2]
Флора һәм фауна[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яуым-төшөм кимәле бик түбән булыуға арамаҫтан утрау флораһы бик бай. Утрауҙа иң таралған үҫемлек — диви-диви ағасы. Шулай уҡ кактустар киң тралған. Шулай уҡ Алоэ үҫә, тик хәҙер XX быуат башындағы кеүек киң таралмаған. Көньяҡ яр буйлап плюмерия, гибискус, бугенвилия, деллоникс царский, олеандр, кокосовая пальма, папайя, манго, лимон, миндаль һәм башҡа үҫемлектәр үҫә[4].
Аруба утрауында хайуандар юҡ, әммә кәҫәрткеләрҙең 8 төрө осрай — 3 төр тейид (Teiidae) һәм 5 төр геккон (Gekkonidae), йыландарҙың ике төрө — каскавелла, йәки шаңғырауыҡ йыландар (Crotalus durissus) һәм аруба бесәй күҙле йыландар (Leptodeira bakeri), яр буйы һыуҙарында бисса (Eretmochelys imbricata) ташбаҡалары тереклек итә[5].
Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка араһындағы миграция осоронда тиҫтәләгән ҡоштар туҡталып китә. Улар араһында сарҡылдаҡтар, селәндәр, берғаҙандар, аҡсарлаҡтар, бакландар бар. Яр буйҙарындағы һыуҙарҙа диңгеҙ алабуғаһы, балыҡ-попугай, диңгеҙ фәрштәһе, йыланбалыҡ, манта, лобстерҙар тереклек итә.[4].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Aruba from the CIA World Factbook
- ↑ 2,0 2,1 Aruba Weather (инг.). Visitaruba.com. 17 сентябрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ Aruba (инг.). Microsoft® Encarta® Online Encyclopedia. 6 июль 2008 тикшерелгән.
- ↑ 4,0 4,1 Aruba Flora and Fauna (инг.). Aruba-travelguide.com. 6 июль 2008 тикшерелгән.
- ↑ The Reptile Database
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аруба хөкүмәте (нид.)
- Центральное бюро статистики Арубы (инг.)
- Аруба утрауы. Белешмә (урыҫ.)
- Арубаның рәсми турист сайты (инг.) (нид.) (исп.)
- Historia di Aruba (инг.) (нид.)Ҡалып:Ref-pap


text:
Өфөләге машиналар иҫәбе 390 меңгә етте
Өфөлә теркәлгән автотранспорт сараларының дөйөм иҫәбе 390 меңгә етте. Быйылғы ете айҙа ғына уларҙың һаны 15 меңгә артҡан. Ҡала Советы ултырышында Өфө ҡалаһы буйынса эске эштәр идаралығы начальнигы Илгиз Садыҡов шундай мәғлүмәт бирҙе.
Автомобилдәрҙең күбәйеүе юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен боҙоу осраҡтарының артыуына килтерә. Йыл башынан алып ҡала буйынса 300 меңгә яҡын ҡағиҙә боҙоу осрағы теркәлгән. Шул уҡ ваҡытта йәйәүлеләр өлөшөнә уларҙың 16 меңдән әҙ генә күберәге тура килә, ҡалғандары – водителдәр намыҫында.
Өфөлә теркәлгән транспорттың ҙур өлөшөн еңел автомобилдәр тәшкил итә. Бер нисә көн элек кенә ҡала башлығының беренсе урынбаҫары Владимир Дмитрюк Өфөлә 330 мең еңел транспорт сараһы иҫәпләнеүе хаҡында хәбәр иткәйне.


text:
Баш ҡалала «Евро-Өфө-Азия» мода форумы старт ала
25-26 апрелдә Өфөлә «Евро-Өфө-Азия» мода форумы старт ала. Сара Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университетында үтәсәк.
Форум йәш таланттаҙы асыҡлау, улар өсөн артабан ижади һәм профессиональ йәһәттән үҫешеү өсөн мөмкинлектәр булдырыу, эшкә урынлаштырыуҙа ярҙам күрһәтеү маҡсатында ойошторола.
Парикмахерҙар конкурсы – Өфө дәүләт технология һәм дизайн колледжында, модельер-дизайнерҙар бәйгеһе — Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университетында үтәсәк.
Форумда еңеүселәрҙе наградлау тантанаһы 26 апрелдә М.Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт драма театрында үтә, тип хәбәр иттеләр Өфө хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика идаралығынан.
Башлана — 18 сәғәттә.


text:
Ишембай «Витязы» яңы модификациялы вездеход сығарыуҙы үҙләштерҙе
«Витязь» машиналар эшләү компанияһы” асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә (Ишембай) өс тонна йәк күтәреүсәнле ике звенолы яңы модификациялы ДТ-3П гусеницалы транспортерын сығарыуҙы үҙләштерҙеләр. Һәр ваҡыттағыса, алдан яңы вездеход оҙаҡ ҡына сәнәғәт-эксплуатация һынауы үтте.
Предприятие белгестәре билдәләүенсә, вездеходтың был моделе ҡайһы бер элементтарҙы пластиктан эшләү арҡаһында еңелерәк һәм замансараҡ күренә лә. Ишектәре, люктары, панелдәре «Автопласт» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте (Нефтекама) менән кооперацияла әҙерләнде. Уның дөйөм массаһы 7,3 тоннаға тиклем кәмене, был машинаның йөрөү сифатын яҡшырта һәм уның ергә баҫымын кәметә. ДТ-3П транспортының ҡоро ерҙә йөрөү тиҙлеге сәғәтенә 55 километр, ә һыуҙа – алты километрға тиклем.
Вездеход Себер һәм Алыҫ Көнсығыштың айырыуса ҡатмарлы юл һәм климат шарттарында, шулай уҡ илебеҙҙең төньяҡ төбәктәрендә кешеләр һәм төрлө йөктәр ташыу өсөн тәғәйенләнгән. Яңы модификациялы тәүге ике гусеницалы транспортерҙы "Витязь" машиналар эшләү компанияһы ҡулланыусыға декабрҙә үк оҙатырға планлаштыра.


text:
Оло Ыҡтамаҡта «Икмәк – барыһына ла баш!» күргәҙмәһе асыла
25 ғинуарҙа Оло Ыҡтамаҡ ауылындағы район мәҙәниәт йортонда «Икмәк – барыһына ла баш!» девизы аҫтында Мәсетле районы икмәк бешереү предприятиеларының икмәк һәм икмәк-булка изделиелары күргәҙмәһе-сауҙаһы асыла. Күргәҙмә сауҙа предприятиеларының һәм халыҡтың урындағы икмәк бешереү предприятиеларына ҡыҙыҡһыныуын арттырыуға, ҡулланыусыларҙы икмәк-ҡалас изделиеларының ассортименты һәм икмәктең яңы сорттары менән таныштырыуға йүнәлтелгән.
Күләмле сарала Мәсетле районының төрлө милектәге барлыҡ икмәк бешереү предприятиелары һәм ойошмалары ҡатнаша. Күргәҙмәгә килеүселәр урындағы етештереүселәрҙең яңы бешкән икмәк һәм икмәк-ҡалас изделиеларын тәмләп, теләгәнен һатып ала аласаҡ. Дөйөм алғанда бында икмәк-ҡалас продукцияһының 100 төрө күрһәтелгән. «Ҡарағай» шифаханаһы» дәүләт унитар предприятиеһы, «Сәфиуллин» индивидуаль предприятиеһы, «Карина» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте, «Етештереүсе» производство берекмәһе — ҡара икмәктең яңы сорттарын, ә «Ҡарағай» шифаханаһы йәнә ҡапҡа төрөлгән икмәк тәҡдим итә.


text:
Төбәк етәксеһе Башҡортостандың төньяғында дауыл ваҡытында емерелгән өйҙәрҙе йыл аҙағына тиклем тергеҙергә ҡуштыФото: Андрей Старостин
Төбәк етәксеһе Башҡортостандың төньяғында дауыл ваҡытында емерелгән өйҙәрҙе йыл аҙағына тиклем тергеҙергә ҡушты
Төбәк етәксеһе Башҡортостандың төньяғында дауыл ваҡытында емерелгән өйҙәрҙе йыл аҙағына тиклем тергеҙергә ҡуштыФото: Андрей Старостин
29 августа дауыллы ел һөҙөмтәһендә емерелгән, өйҙәрҙе тергеҙеү буйынса эштәр йыл аҙағына тиклем тамамланырға тейеш, тип ҡушты тейешле хеҙмәттәргә ғәҙәттән тыш хәлдәрҙе иҫкәртеү һәм бөтөрөү буйынса республика комиссияһы кәңәшмәһендә Башҡортостан башлығы Рөстәм Хәмитов. Ултырыш шәмбе көнө Нефтекамала үтте.
— Кешеләргә ярҙам итеү буйынса эште тиҙ ойошторорға тейешбеҙ, — тине Рөстәм Хәмитов. — Кешеләрҙең күптәре өйһөҙ ҡалды. Яңы ғына Нефтекама менән күрше ятҡан ауылдың ниндәй хәлгә килеүен ҡараныҡ. Кешеләрҙең йәшәргә урындары юҡ. Йорттары емерелгән. Бәхеткә ҡаршы, башҡаса ҡорбандар юҡ. Йорттар нигеҙенә тиклем юҡҡа сыҡҡан. Беҙҙең алда ҙур, ауыр эш тора. 2015 йылдың 1 ғинуарына тиклем тергеҙеү һәм яңы йорттар төҙөү буйынса иң мөһим эштәр тамамланырға тейеш. Был бурысты беҙҙең төҙөлөш комплексына ҡуям.
Рөстәм Хәмитовтың әйтеүе буйынса, йөҙләгән яңы йорт төҙөргә кәрәк буласаҡ, «зыян 150 һанына яҡынлашып, 100 миллион һумдан артасаҡ, ә бәлки 200 миллион һум да».
Бөтә зыян күргәндәргә матди ярҙам күрһәтеләсәк.
— Һәләк булғандарҙың ғаиләләренә берешәр миллион һум бүләсәкбеҙ, — тип хәбәр итте Рөстәм Хәмитов. — Тән йәрәхәте ауырлығына ҡарап йәрәхәтләнгәндәргә компенсация түләнәсәк. Башҡа ғәҙәттән тыш хәлдәрҙә ҡулланылған һандарға таянасаҡбыҙ. Һаулыҡҡа ҡаты, уртаса зыянды ҡаплау буйынса 400 мең һумлап ҡарала, ә еңел зыянға – 200 мең самаһы. Бынан тыш, ғәҙәттән тыш хәл зонаһында булғандарға, мөлкәте зыян күргәндәргә бөтәһенә лә республика ҡануниәте буйынса 5 мең һум күләмендә ярҙам күрһәтеләсәк, әммә ғаиләгә 25 мең һумдан күберәк түгел. Федераль ҡануниәт буйынса шулай уҡ түләүҙәр ҡаралған. Һис шикһеҙ, муниципалитеттар зыян күргәндәргә матди компенсация түләүҙе үҙҙәре билдәләйәсәк. Әгәр мөлкәт өлөшләтә юғалһа, федераль бюджеттан бер кешегә 25 мең һум түләнәсәк. Әгәр мөлкәт тулыһынса юҡҡа сыҡһа, республика бюджетынан һәр кешегә 50 мең һум түләйәсәкбеҙ.
Республика штабы Нефтекамала эшләйәсәк. Уны беренсе вице-премьер Рәүеф Ноғоманов етәкләне.
Рөстәм Хәмитов сығышының тулы стенограммаһы – Башҡортостан Республикаһы Президенты сайтында.


text:
Башҡортостандағы "Марий ушем" мари мәҙәниәте йәмғиәтенә - 20 йыл
Шаран районында “Марий ушем” мари мәҙәниәте йәмғиәте 20 йыллығын байрам итте.
“Марий ушем” (“Марийҙар союзы”) Йошкар-Ола ҡалаһында I Бөтә мари съезы үткәрелгән 1990 йылда ойошторола. Башҡортостанда ошо йылдың ноябре аҙағында Шаран мариҙары үҙ мәҙәниәтен һаҡлап ҡалыу һәм үҫтереү мәсьәләләрен хәл итергә йыйыла. Маҡсаттарға өлгәшеү өсөн “Марий ушем” йәмғиәте ойошторола. Ошо 20 йылда уҡытыусы Александр Асмаев уның етәксеһе булып тора. Әле ул – “Чолман” республика гәзитенең үҙ хәбәрсеһе.
— Ул йылда беҙ, Бөтә мари съезы ҡарарҙары менән илһамланып, алдыбыҙға байтаҡ бурыстар ҡуйҙыҡ, – тип хәтерләй Александр Акбатырович. – Ул, иң элек, мари халҡының телен һәм мәҙәниәтен һаҡлап ҡалыу һәм үҫтереү, быуаттарҙан килгән йолаларҙы өйрәнеү, уларҙы йәштәргә еткереү.
Мари мәҙәниәтенең башҡа район ойошмалары, Мари Эл Республикаһының йәмәғәт ойошмалары менән бәйләнештәрҙе нығытыуға ҙур иғтибар бирелә. Әле райондағы мари халҡы туған телендәге ваҡытлы баҫмаларҙы алдыра, китапханаларҙа милли әҙәбиәт фондтары булдырыла, клубтарҙа, учреждениеларҙа, мәктәптәрҙә, балалар баҡсаларында йәш быуын мари халҡының иң яҡшы традицияларында тәрбиәләнә. Шулай уҡ мариҙарҙың урындағы үҙидарала ҡатнашыуы, дини тормошто тергеҙеү, мари ауылдарын төҙөкләндереү һәм үҫтереү мәсьәләләре лә “Марий ушем” йәмғиәте мәнфәғәттәре даирәһенә инә.


text:
Шәфҡәтлелек ярҙамын күрһәтеүселәр һалым түләмәйәсәк
Социаль хеҙмәттәр күрһәтеүсе коммерцияға ҡарамаған ойошмалар өҫтәлгән ҡиммәткә һалым түләмәйәсәк. «Коммерцияға ҡарамаған ойошмаларға һәм шәфҡәтлелек эшмәкәрлегенә һалым билдәләүҙе камиллаштырыу йәһәтенән Рәсәй Федерацияһы Һалым кодексының икенсе бүлегенә төҙәтмәләр индереү тураһында»ғы Федераль законға ҡул ҡуйып, Президент Дмитрий Медведев РФ Һалым кодексына тейешле төҙәтмәләр индерҙе.
Өҫтәлгән ҡиммәткә һалымды балиғ булмағандарҙы һәм ололарҙы, инвалидтарҙы һәм ауыр хәлгә дусар булған кешеләрҙе социаль хеҙмәтләндереү буйынса, шулай уҡ уларға опекундар һайлау һәм әҙерләү буйынса хеҙмәт күрһәтеүселәр түләмәйәсәк.
Талаптар кәметеү физкультура-һауыҡтырыу һәм спорт сараларын үткәреү буйынса хеҙмәттәргә лә ҡағыла.
Бушлай социаль реклама эшләүсе һәм таратыусылар ҙа әлеге һалымды түләмәйәсәк, тик бағымсылар тураһында мәғлүмәт реклама майҙанының биш проценттан ашыу өлөшөн биләмәҫкә тейеш. Билдәле пациенттарға медицина ярҙамын күрһәтеү өсөн тәғәйенләнгән теркәлмәгән дарыуҙарҙы Рәсәй Федерацияһы территорияһына индереүгә лә был һалым түләнмәйәсәк.
Килешеүҙәр сиктәрендә үҙ ирке менән социаль хеҙмәттәр күрһәтергә һәм шәфҡәтлелек эшмәкәрлегендә ҡатнашырға теләүселәр өсөн аҡса бүлеүселәр физик шәхестәр килеменә һалым түләмәйәсәк.
Хеҙмәт мөнәсәбәттәре менән бәйле булмаған кешеләрҙе дауалау буйынса хеҙмәт күрһәтеү, шулай уҡ ул кешеләргә дарыуҙар һатып алыу өсөн аҡса түләүсе дини, шәфҡәтлелек һәм башҡа коммерцияға ҡарамаған ойошмаларға ла әлеге һалым булмаясаҡ.
Ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балаларҙың коммерцияға ҡарамаған ойошмаларҙан алған килеменә лә налог булмаясаҡ.
Төҙәтмәләр 22 августа үҙ көсөнә инәсәк.


text:
Яҙғы Яңы йыл - Науруз байрамын билдәләнеләр
21 мартта Өфөлә И. Якутов исемендәге паркта Урта Азия халыҡтарының Яңы йыл байрамы — Наурузға арналған ҙур байрам үтте. Байрамды БР Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы менән БР Халыҡтар дуҫлығы йорто ойошторҙо.
Байрам сараһына БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары, мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры Илдус Илешев, БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай Рәйесе урынбаҫары Рафаил Зиннуров, Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте Етәксеһе Азамат Сәғитов, Өфө райондары хакимиәт башлыҡтары килде.
— Иҡтисадтағы көрсөккә ҡарамаҫтан, милли байрамдарҙың, шул иҫәптән Науруздың да, популярлығы үҫә бара, — тип билдәләне Илдус Илешев. — Ҡатмарлы иҡтисади шарттарҙа кешеләр үҙ милли тамырҙарына, йолаларына мөрәжәғәт итә, милли үҙенсәлек ҙур әһәмиәткә эйә була баралыр, күрәһең.
Паркта иртәнсәк үк тирмәләр, сатырҙар һәм палаткалар ҡоролғайны. Башҡорт, татар, ҡырғыҙ, әзербайжан, тажик, үзбәк, дағстан, төркмән һәм ҡаҙаҡ халыҡтары милли-мәҙәни үҙәктәре вәкилдәре уларҙа үҙ йолаларын күрһәтте. Һәр "ихатала" өҫтәл әҙерләнгәйне, байрамға килгән һәр кем унда милли аш-һыуҙан ауыҙ итә алды. Милли-мәҙәни үҙәктәр нисек тә ҡала халҡының иғтибарын йәлеп итергә тырышты — үзбәктәр былау, Кавказ халыҡтары вәкилдәре лезгинкаһы, әзербайжандар йырҙары, башҡорттар оҙон көйҙәре, ҡурай тартыуҙары, ҡаҙаҡтар думбырала уйнауы менән. "Килем" татар тарихи-мәҙәни үҙәге һәм "Сәйетбаба" тарихи-мәҙәни үҙәге халыҡ кәсебе экспозицияларын ойошторғайны.
Науруз башлыса мосолман илдәрендә билдәләнә, ул дини байрам түгел. Байрам ислам динен тотҡан халыҡтар араһында таралһа ла, Науруз игенселек менән шөғөлләнеүсе Урта Азия халыҡтарының ҡояш календары буйынса Яңы йыл байрамы булып тора һәм яҙғы көн менән төн тигеҙлегенә тура килә. "Науруз" фарсы теленән "яңы көн" тип тәржемә ителә. Хәҙерге ваҡытта Науруз Ҡаҙағстанда, Әзербайжанда, Ҡырғыҙстанда, Тажикстанда, Үзбәкстанда һәм Иранда дәүләт байрамы булып тора.


text:
Мәскәүҙә Рөстәм Хәмитов РФ Хөкүмәте рәйесе урынбаҫары Ольга Голодец менән осрашты
26 мартта Мәскәүҙә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов РФ Хөкүмәте рәйесе урынбаҫары Ольга Голодец менән осрашты, тип хәбәр иттеләр төбәк башлығының матбуғат хеҙмәтенән. Осрашыуҙа етем һәм ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балаларҙы ғаиләләргә урынлаштырыу, уҡытыусыларҙың эш хаҡын арттырыу, мәғариф системаһына яңы стандарттар индереү мәсьәләләре тикшерелде.
Республикала баланы уллыҡҡа алған ғаиләләр өсөн әсәлек капиталы күләмендә (408 мең һум) бер тапҡыр бирелә торған пособие түләнә, һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән баланы уллыҡҡа алған осраҡта пособие күләме 508 мең һумға тиклем арта, тип хәбәр итте Рөстәм Хәмитов. Бынан тыш, Башҡортостанда етем балаларҙың торлаҡ мәсьәләләре эҙмә-эҙлекле хәл ителә – үткән йылда төбәктә 600-ҙән ашыу бала фатир алды.
Осрашыуҙа Башҡортостан Президенты аҙ комплектлы ауыл мәктәптәрен һаҡлап ҡалыу, балалар баҡсаларын төҙөү һәм башҡа мәсьәләләрҙе күтәрҙе.


text:
2008 йыл
2008 (ике мең һигеҙенсе) йыл — кәбисә йыл, григориан календары буйынса шишәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 2008 йылы, 3 мең йыллыҡтың 8 йылы, XXI быуаттың 8 йылы, XXI быуаттың 1 ун йыллығының 8 йылы, 2000 йылдарҙың 9 йылы.
Йөкмәткеһе
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Август[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 8 август
- Грузия-Көньяҡ Осетия конфликт зонаһында көслө һуғыш ваҡиғаһы башлана. Ғәскәри конфликтҡа Көньяҡ Осетия яғында официаль рәүештә Рәсәй Федерацияһы ла ҡушылған.
- Пекинда XXIX-сы йәйге Олимпия уйындары асылды.
Был йылда тыуған шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вафат булған шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 6 март — Абдразаҡов Әмир Ғәбделмән улы, актёр, режиссёр, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
- 10 июнь — Сыңғыҙ Айытматов, ҡырғыҙ яҙыусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).


text:
Башҡортостан тренеры Петр Буйлов Александр Невский ордены менән наградландыФото: Шамил Вәлиев
Башҡортостан тренеры Петр Буйлов Александр Невский ордены менән наградланды
Башҡортостан тренеры Петр Буйлов Александр Невский ордены менән наградландыФото: Шамил Вәлиев
Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округының «7-се олимпия резервындағы махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе» муниципаль бюджет өҫтәмә белем биреү мәғариф учреждениеһының еңел атлетика буйынса тренеры Петр Буйлов Александр Невский орденына лайыҡ булды. Награданы шишәмбе, 4 июндә, Түбәнге Новгородта РФ Президентының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле Михаил Бабич тапшырҙы.
Петр Захарович Буйлов «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре», «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре» исемдәренә лайыҡ, РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры. «Халыҡтар дуҫлығы» ордены, «Башҡортостан Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены, Почет ордены, «РФ Физик культура һәм спорт буйынса дәүләт комитетына 80 йыл» миҙалы, «Рәсәйҙә Олимпия хәрәкәтен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» почет билдәһе менән наградланған. 30 йылдан ашыу тренер булып эшләгән осоронда Петр Буйлов Рәсәй, Европа, Донъя, Паралимпия уйындары чемпиондарын тәрбиәләне. Петр Захаровичтың уҡыусылары Сеул (1988 йыл), Барселона (1992), Атланта (1996), Сидней (2000), Афины (2004), Пекин (2008) һәм Лондон (2012) ҡалаларында үткән Паралимпия уйындарында ҡатнашты. Был ярыштарҙа Петр Буйлов уҡыусылары йәмғеһе 20 алтын, 10 көмөш һәм 8 бронза миҙал яуланы, 40 донъя рекорды ҡуйҙы. Уның уҡыусылары араһында Рима Баталова, Алексей Помыкалов, Елена Паутова, Алексей Лабзин, Андрей Коптев, Анна Сорокина һәм башҡалар бар.
Лондонда үтән һуңғы Паралимпиадала Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры Петр Буйловтың уҡыусылары уңышлы сығыш яһаны. Елена Паутова 1500 метрға йүгереп «алтын» яуланы, Алексей Лабзин шулай уҡ йүгереү буйынса ярыштарҙа ике алтын һәм бер көмөш миҙалға лайыҡ булды. Андрей Коптев 4x100 метр эстафетаһында «алтын» яуланы, тип хәбәр ителә Халыҡ-ара спорт мәғлүмәттәре китапханаһы сайтында.


text:
Рөстәм Хәмитов: «Хоҡуҡ һаҡлау системаһының асыҡлығына курсты дауам итеү мөһим»Фото: Андрей Старостин, Хәлит Сафин
Рөстәм Хәмитов: «Хоҡуҡ һаҡлау системаһының асыҡлығына курсты дауам итеү мөһим»
Рөстәм Хәмитов: «Хоҡуҡ һаҡлау системаһының асыҡлығына курсты дауам итеү мөһим»Фото: Андрей Старостин, Хәлит Сафин
ӨФӨ, 2014 йыл, 10 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Илья Спиридонов/.
7 ноябрҙә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре көнөнә арналған тантаналы йыйылышта сығыш яһаны. Республика етәксеһе ведомство хеҙмәткәрҙәрен һәм ветерандарын һөнәри байрамдары менән ҡотланы һәм Башҡортостандың дәүләт наградаларын тапшырҙы.
— Һеҙҙең хеҙмәтегеҙ хоҡуҡ һаҡлауҙы һәм граждандарҙың именлеген, уларҙың ғүмерен, һаулығын, мөлкәтен яҡлауҙы тәьмин итеүҙә айырым мөһим бурыстарҙы башҡара. Хоҡуҡ һаҡлаусыларҙың эшмәкәрлегенә, тәү сиратта, республика халҡы объектив баһа бирә. Иң мөһиме – уларҙың ҡалаларыбыҙҙа һәм ауылдарыбыҙҙа, юлдарҙа, үҙ фатирҙарында үҙҙәрен ни тиклем тыныс тойоуҙары, – тип билдәләне үҙ сығышында Рөстәм Хәмитов.
Уның әйтеүе буйынса, әлеге ваҡытта төбәктә енәйәтселек кимәле – Волга буйы федераль округында һәм дөйөм алғанда Рәсәй буйынса иң түбәндәрҙең береһе. Ул, тәү сиратта, республика Эске эштәр министрлығының енәйәтселек, экстремизм һәм наркотиктар ҡурҡынысы менән уңышлы көрәше, хоҡуҡ боҙоуҙарҙы һөҙөмтәле иҫкәртеү саралары менән бәйле.
Башҡортостан башлығы бөгөн хоҡуҡ һаҡлау органдары системаһы алдында торған мөһим бурыстарҙы билдәләне. Улар иҫәбендә – иҫкәртеү сараларын көсәйтеү, балалар араһында енәйәтте киҫәтеү, бәлиғ булмаған балаларҙың ҡарауһыҙлығын һәм хоҡуҡ тәртибен боҙоуҙарын иҫкәртеү, коррупция күренештәрен туҡтатыу һәм эсктремизмға ҡаршылыҡ күрһәтеү.
Республика Президенты шулай уҡ Дәүләт автоинспекцияһы хеҙмәткәрҙәрен юлдарҙа авария хәленең үҫешен кәметеү өҫтөндә эшләргә, шул иҫәптән юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен боҙоусылар менән ҡатыраҡ көрәшергә саҡырҙы.
— Тиҙлек арттырыусы, юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен боҙоусы водителдәрҙең йыш ҡына ғәйепле булыуҙарын аңлайым. Машина йөрөтөү мәҙәниәте күптәрҙең ғөмүмән юҡ. Республика буйлап сәфәрҙәргә йөрөгәндә танышлыҡ аша алынған номерлы, бай машиналарҙың йыш ҡына башҡа водителдәргә ҡарата тупаҫ мөнәсәбәттә булыуҙарын күргәнем бар. Улар өсөн «көслөнөң хоҡуғы» закондан мөһимерәк, юл хәрәкәте ҡағиҙәләренән әһәмиәтлерәк.
Рөстәм Хәмитов, бындай осраҡтарҙа Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы хеҙмәткәрҙәренә тәртип боҙоусының вазифаһына ҡарарға кәрәкмәй, тип иҫәпләй.
— Әгәр руль артында көс структуралары хеҙмәткәре йәки түрә икән – бигерәк тә йәлләмәҫкә, водитель таныҡлығынан мәхрүм итергә. Бының өсөн дәүләт һеҙгә бөтә вәкәләттәр биргән һәм ошо эште сифатлы итеп башҡарырға кәрәк, – тип айырып әйтте республика башлығы.
— Бөгөн хоҡуҡ һаҡлау системаһының асыҡлығына, граждандар йәмғиәте институттары менән үҙ-ара килешеп эш итеүҙе нығытыуға курсты дауам итеү мөһим. Эске эштәр органдары ҡарамағындағы йәмәғәт советтары составында эшләүсе активистарға таянырға кәрәк, улар һеҙҙең хеҙмәттәштәрегеҙ тиергә була, – тине Башҡортостан Президенты.
Шулай уҡ республика башлығы эске эштәр органдарына ШОС һәм БРИКС саммиттарын уҙғарыу ваҡытында тәртип һаҡлауҙы һәм республика халҡы һәм ҡунаҡтары именлеген тәьмин итеү бурысы ҡуйҙы.
Рөстәм Хәмитовтың сығышының тулы стенограммаһы БР Президентының рәсми сайтында бирелгән.


text:
Фото:
Сибайҙа Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитовтың йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе асылды
Фото:
Сибайҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты Рөстәм Хәмитовтың йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе эшләй башланы. Ул республика дәүләт власы органдарының гражданлыҡ йәмғиәте институттары һәм халыҡ менән үҙ-ара һөҙөмтәле эш итеүен тәьмин итеү маҡсатында асылған. Бындай бүлмәләр граждандарға власть структуралары менән яҡындан аралашыу мөмкинлеге бирә.
Сибайҙа йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе Ленин урамы, 9/1 йорт адресы буйынса ҡала хакимиәте бинаһында урынлашҡан. Бындай йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәләре йәнә Күмертау, Нефтекама, Октябрьский, Учалы ҡалаларында һәм Дыуан районында ойошторола. Уларҙы ойоштороу Рөстәм Хәмитов ҡул ҡуйған «Башҡортостан Республикаһының муниципаль берәмектәрендә Башҡортостан Республикаһы Президентының йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәләре тураһында»ғы Указына ярашлы алып барыла.


text:
1 июлдән күмәртәләп һатыуҙа араҡыға минималь хаҡ индерелгән
Бөгөнгө көндән Рәсәйҙә араҡыға күмәртәләп һатыуҙа минималь хаҡ индерелә — ярты литрға 70 һум. Яңылыҡ үҙебеҙҙең илдә етештерелгәнгә лә, импорт продукцияға ла ҡағыла. Алкоголь баҙарын көйләү буйынса йыл башынан алып үткәрелгән өсөнсө сара был. Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, ғинуарҙан берәмләп һатыуҙа ярты литр араҡының минималь хаҡы 89 һум күләмендә билдәләнгәйне. Артабан берәмләп һатыуҙа 28 градустан көслөрәк алкоголгә минималь хаҡ ғәмәлгә индерелде. Шулай итеп, Рәсәй алкоголь баҙарын көйләү идаралығы алкоголь продукцияһының “йәшерен секторын” бөтөрөргә ынтыла.
БР Дәүләт аҙыҡ-түлек идаралығы етәксеһе билдәләүенсә, законлы рәүештә етештерелгән алкоголдең берәмләп һатыуҙағы хаҡы 70-80 һумдан кәм була алмай. Ярты литрлы шешәләге 40 градуслы араҡының үҙҡиммәте уртаса 15 һум булһа ла, уны етештереүгә акцизлы йыйым 42 һум тәшкил итәсәк. Өҫтәмә хаҡҡа һалымды һәм предприятие килемен иҫәпкә алһаҡ, уның хаҡы барыбер 70 һумдан ашып китә.
Белгестәр баһалауынса, күрелгән саралар арҡаһында Рәсәйҙәге законһыҙ алкоголь әйләнеше быйылғы йылдың беренсе кварталы йомғаҡтары буйынса 30 процентҡа кәмегән.


text:
Өфөлә электр транспортында юл йөрөү хаҡы артасаҡ
ӨФӨ, 2014 йыл, 29 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалия Вәлиева/.
Өфөлә электр транспортында юл йөрөү хаҡы артасаҡ. Трамвай һәм троллейбуста билет хаҡы элекке 12 һум урынына 15 һум торасаҡ. Бының хаҡта Өфө мэрияһының матбуғат хеҙмәте хәбәр итә.
Электрон пластик картаһы менән түләгәндә юл хаҡы 12 һум (9 һум ине) тәшкил итәсәк. Карта менән әүҙем ҡулланыусыларға төрлө тариф пландары тәҡдим ителәсәк, улар юл хаҡын элекке кимәлдә һаҡларға, ә ҡайһы бер осраҡта – хатта уны кәметергә мөмкинлек бирәсәк. Бындай сара граждандарҙы ҡул аҡсаһыҙ түләү формаһына күсергә дәртләндереү өсөн ҡабул ителәсәк. Пенсионерҙар, федераль һәм төбәк әһәмиәтендәге ташлама алыусылар өсөн социаль пластик карта буйынса йөрөү хаҡы 6 һум, студенттар өсөн – 8 һум, мәктәп уҡыусыһы өсөн 5 һум торасаҡ. Багаж хаҡы элекке 7 һум урынына 9 һум һум күләмендә билдәләнгән.
Электр транспортында юл йөрөү хаҡы һуңғы тапҡыр 2013 йылдың 1 ғинуарында артҡайны.
Юл йөрөүгә яңы хаҡтарҙы индереү ваҡыты һуңыраҡ иғлан ителәсәк.


text:
Был аҙнала Башҡортостанда ҡышҡы һауа торошо хөкөм һөрәсәк Фото: Олег Яровиков
Был аҙнала Башҡортостанда ҡышҡы һауа торошо хөкөм һөрәсәк
Был аҙнала Башҡортостанда ҡышҡы һауа торошо хөкөм һөрәсәк Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2014 йыл, 20 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Был аҙнала Башҡортостан территорияһында һыуыҡ һауа торошо өҫтөнлөк итәсәк – төньяҡ-көнбайыштан әүҙем циклон ҡыш алды күренештәренең киң спектрын һәм температураны килтерәсәк.
Рәсәй Гидрометеорология үҙәгенең мәғлүмәттәре буйынса, 20 октябрҙән һауа температураһы республика буйынса көндөҙ плюс биш градустан юғарыраҡ күтәрелмәйәсәк, төндә урыны менән минус биш-ете градусҡа тиклем төшәсәк.
Шулай уҡ был көндәрҙә төндә синоптиктар һалҡын һауа торошон күҙаллай, көслө ҡар ҡатыш ямғыр яуасаҡ, урыны менән ваҡытлыса ҡар ҡаплаясаҡ. Сымдарға һәм ағастарға епшек ҡар йәбешеүе, боҙлауыҡ булыуы ихтимал. Башгидромет мәғлүмәттәре буйынса, уртаса көндөҙгө һауа температураһы республика буйынса 3-6 градус тәшкил итәсәк.
Ҡыҫҡа ваҡытлы йылытыу шаршамбы, 22 октябрҙә, көтөлә, көндөҙ — 6 градус йылы, төндә — минус бер градусҡа тиклем.
Үҙгәреүсән һауа торошо аҙна аҙағына тиклем дауам итәсәк. Йома һәм ял көндәрендә термометр бағанаһы иң түбән күрһәткестәргә тиклем төшәсәк. 24, 25 һәм октябрҙә төндә ете-һигеҙ градусҡа тиклем һыуытасаҡ, көндөҙ шулай уҡ һыуыҡ – минус ике-өс градус буласаҡ, ел йүнәлеше уртаса төньяҡтан, бер аҙ ҡар яуасаҡ.


text:
ТӨРКСОЙ етәксеһе Дюсен Касеинов менән осрашыу
2 февралдә Республика Йортонда Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов Төрки мәҙәниәтте һәм сәнғәтте үҫтереү буйынса халыҡ-ара ойошманың (ТӨРКСОЙ) генераль секретары Дюсен Касеинов менән эш осрашыуы үткәрҙе.
Башҡортостан Республикаһы менән ТӨРКСОЙ араһында мәҙәниәт һәм фән өлкәһендә хеҙмәттәшлек итеү, ижади һәм йәмәғәт ойошмаларының үҙ-ара бәйләнешен киңәйтеү мәсьәләләре тикшерелде.
Мортаза Рәхимов әйтеүенсә, Башҡортостан менән ТӨРКСОЙ ҙур хеҙмәттәшлек тәжрибәһенә эйә, Башкортостандың ижади ойошмалары, сәнғәт оҫталары һәм ғалимдары ТӨРКСОЙ башланғысында үткәрелгән бөтә сараларҙа әүҙем ҡатнаша.
Дюсен Касеинов, төрки телле илдәрҙең мәҙәниәт министрҙары советы 2010 йылды Әхмәт-Зәки Вәлиди йылы тип иғлан итергә ҡарар итте, тип хәбәр итте. ТӨРКСОЙ ағзаһы илдәрендә Әхмәт-Зәки Вәлиди мираҫын өйрәнеүгә арналған ғилми-ғәмәли конференциялар, мәҙәни саралар үтәсәк. Бынан тыш, 2010 йылдың майында Истанбулда Башҡортостан Республикаһының Фән һәм мәҙәниәт көндәре үткәреләсәк.
Мортаза Рәхимов хеҙмәттәшлек перспективаларын ыңғай баһаланы һәм донъяның төрки халыҡтары араһында бәйләнештәрҙе артабан нығытыуҙа уңыштар теләне.
Осрашыуҙа Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының Өфөләге вәкиле Илшат Миңлебаев ҡатнашты.


text:
БР парламенты спикеры Урал аръяғы райондарына юлланды
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай рәйесе Константин Толкачев эш сәфәре менән Урал аръяғы төбәктәренә – Сибай ҡалаһына, Әбйәлил, Баймаҡ һәм Хәйбулла райондарына юлланды.
Әбйәлил районында һәм Сибай ҡалаһында ул муниципаль берәмектәр депутаттары, ауыл биләмәләре башлыҡтары, предприятие һәм ойошмалар етәкселәре, мәктәптәр һәм уҡыу йорттары директорҙары, йәмәғәтселек вәкилдәре, журналистар, хакимиәттәрҙең яуаплы хеҙмәткәрҙәре, шулай уҡ Башҡорт дәүләт университетының Сибай филиалы студенттары менән осрашасаҡ.
Бынан тыш, республика парламенты спикеры Федерация Советы ағзаһы Рудик Исҡужин менән берлектә шәхси мәсьәләләр буйынса граждандарҙы ҡабул итәсәк.
4 февралгә Хәйбулла һәм Баймаҡ райондарында ла ошондай уҡ саралар үткәреү планлаштырылған, тип хәбәр итә Дәүләт Йыйылышының мабуғат хеҙмәте.


text:
«Туймазыбыяла» йәмғиәте ике халыҡ-ара күргәҙмәлә ҡатнашты
«Туймазыбыяла» асыҡ акционерҙар йәмғиәте вәкилдәре Ҡытайҙа, «China Glass-2010» халыҡ-ара күргәҙмәһендә булып ҡайтты. Сараға быяла етештереү өлкәһендә үҙ эшкәртмәләрен, шулай уҡ быяла иретеү өсөн ҡорамалдар һәм ватылған быяланы эшкәртеү системаларын тәҡдим итеүсе 700-ҙән ашыу фирма йыйылды. «Туймазыбыяла» йәмғиәтенән хәбәр итеүҙәренсә, ҙур халыҡ-ара күргәҙмәгә барыу завод өсөн бик файҙалы булды. Ҡорамалдар етештереүселәр тураһында мөһим мәғлүмәт тупланды.
Шулай уҡ Мәскәүҙә, “Быялалар донъяһы-2010” халыҡ-ара күргәҙмәһендә, компанияның потенциаль партнерҙары менән мөһим һөйләшеүҙәр алып барылды, унда Туймазы предприятиеһы йыл һайын ҡатнаша. Күргәҙмә Ҡытай күргәҙмәһе артынан уҡ башланды һәм килешеүҙәр төҙөү өлкәһендә уңышлы булды. Бер нисә компания Башҡортостан заводынан бор-силикат быяла етештереү буйынса технологик линияны проектлауға, төҙөүгә, комплектлауға техник заданиелар алды.
Етди коммерция тәҡдимдәренән тыш, «Туймазыбыяла» асыҡ акционерҙар йәмғиәте вәкилдәре Мәскәүҙән «Быялалар донъяһы-2010» халыҡ-ара махсус күргәҙмәһендә ҡатнашыусы сертификаты һәм стендты художество яғынан юғары кимәлдә биҙәгән өсөн Рәсәй Архитекторҙар союзы дипломын алып ҡайтты.


text:
Өфө дәүләт авиация техник университеты 80 йыллыҡ юбилейын билдәләй
Өфө дәүләт авиация техник университеты 80 йыллыҡ юбилейын билдәләй. Ошо айҡанлы юғары уҡыу йортонда юбилей саралары үтәсәк, тип хәбәр ителәр ӨДАТУ-ның матбуғат үҙәгенән.
16 ноябрҙә беренсе корпустың йыйылыштар залында Өфө дәүләт авиация техник университетының Ғалимдар советы ултырышы үтә, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында байрам кисәһе ойошторола.
Бөгөн ӨДАТУ – ҙур ғилми-белем биреү инновация комплексы. Ул Рәсәйҙең милли ғорурлығы тип танылған егерме юғары уҡыу йорто исемелегенә инде. Уҡыу йортонда һигеҙ факультет бар, шулай уҡ «Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» асыҡ акционерҙар йәмғиәте нигеҙендә киске факультет эшләй. Башҡортостан ҡалаларында университеттың биш филиалы булдырылған. 30 йүнәлеш һәм 62 белгеслек буйынса 20 меңгә яҡын студент уҡый, 65 кафедрала 200-ҙән ашыу фән докторы, 700 фән кандидаты, шулай уҡ Рәсәй, сит илдәрҙең дәүләт, тармаҡ һәм йәмәғәт академияларының 100-ҙән ашыу ағза-корреспонденты һәм академигы эшләй.


text:
Республика Президенты банкыларҙы халыҡтын финанс белемен арттырыуҙа әүҙемерәк ҡатнашырға саҡырҙы
Халыҡтың финанс белемен арттырыу – Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов республиканың банк хеҙмәткәрҙәре алдына ҡуйған бурыстарҙың береһе.
— Халыҡҡа кредиттар ғына түгел, белем ярҙамында ла шәхси байлыҡтарын арттырырға ярҙам итергә кәрәк, — тип билдәләне төбәк башлығы Башҡортостандың Милли банкыһында үткән кәңәшмәлә. Ул шулай уҡ төбәктә тейешле маҡсатлы программаның ҡабул ителеүен иҫкә төшөрҙө.
Президент һүҙҙәренсә, бөгөн республиканың күпселек халҡы иҡтисади тормошҡа йәлеп ителмәгән. Уларға был өлкәлә ярҙам итеү өсөн махсус мәғариф проекттары, гәзиттәрҙәге бүлектәр, телетапшырыуҙар аша ликбез үткәреү зарур.
— Банк хеҙмәткәрҙәренең ярҙамынан тыш, был эште башҡара алмаясаҡбыҙ, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.


text:
Башҡортостан вәкилдәре төбәк-ара ислам мәҙәниәте конкурсында ҡатнашты
Башҡортостандың момолман дине вәкилдәре Пермдә “Мосолман донъяһы” Беренсе ислам мәҙәниәте форумында ҡатнашты. Был сара илебеҙҙең төрлө төбәктәре мосолмандары араһында матди һәм дини мәҙәниәт өлкәһендә тәжрибә, белем һәм ҡаҙаныштар менән уртаҡлашыу маҡсатында тәүге тапҡыр ойошторолдо.
Республикабыҙ вәкилдәренән тыш, форумға Татарстандан, Мәскәүҙән, Санкт-Петербургтан, Свердловск, Ырымбур, Киров, Төмән өлкәләренән, шулай уҡ Үзбәкстандан да мосолмандар килде.
Форум сиктәрендә Пермь крайы татарҙары һәм башҡорттары көндәре, Уралда ислам тарихы буйынса конференциялар, милли кейем конкурсы, Рәсәй мосолман Диниә назараттары слеты үткәрелде. Шулай уҡ мосолман йәрминкәһе ойошторолдо, унда ислам уҡыу йорттары, хаж ойоштороусы турфирмалар, хәләл аҙыҡ-түлек етештереүселәр ҡатнашты.
Махсус рәүештә Төмәндән форумға ислам реликвияларының береһе — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең һаҡалынан бер бөртөк сәс килтерелде. Уны илебеҙгә XIX быуатта Ғәрәбстандан сауҙагәр Ниғмәтулла Ҡармышаҡов килтергән. Был өс сантиметр оҙонлоғондағы сәс бөртөгө көмөш колбаға һалынған һәм Төмән тыуған яҡты өйрәнеү музейына һаҡлауға ебәрелгән. Ғәрәбстандан килтерелгәндән алып әлеге көнгә тиклем ул әле бер тапҡыр ҙа Төмән өлкәһенән ситкә сығарылмаған булған.
Әлеге ваҡытта донъяла пәйғәмбәрҙең ошондай биш бөртөк сәсе иҫәпләнә. Уларҙың икәүһе – Истанбулда Топкапы һарайында Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең әйберҙәре менән бергә, береһе – Һиндостанда Шринагар ҡалаһында, тағы икәүһе Өфөлә һаҡлана.


text:
Йыл башынан Башҡортостанда 77 урман янғыны булған
Сираттағы урман янғыны йәнә республиканың Ейәнсура районы Байыш урман хужалығында булған. Янғын көн элгәре 0,7 гектар майҙанда сыҡҡан.
— Янғын шул уҡ көндө һүндерелде. Уның сәбәбе әле асыҡлана. Йыл башынан Башҡортостанда йәмғеһе 77 урман янғыны булған, һөҙөмтәлә 475 гектар урман зыян күргән. Ут менән һаҡһыҙ эш итеү арҡаһында 30 урман янғыны сыҡҡан. Берәүһе – ағас әҙерләү урынында, дүртәүһе – ауыл хужалығы үрте арҡылы, ун бере ямғырһыҙ ҡоро йәшен сәпәбле сыҡҡан. 31 урман янғынының сәбәбе әле булһа билдәле түгел, — тип һөйләне «Башинформ» агентлығына БР Урман хужалығы министрлығының матбуғат секретары Айбулат Ғәйнуллин.


text:
Башҡортостанда мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр араһында бард йыры фестивале уҙҙы
ӨФӨ, 2015 йыл, 28 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
Үткән ял көндәрендә Иглин районының «Эҫем» ял базаһында мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр араһында «Эҫем» беренсе республика музыка-ижад фестивале уҙҙы.
Фестиваль үткәреү идеяһын Өфөнөң Калинин районы Бөтә Рәсәй инвалидтар йәмғиәте йәмәғәт ойошмаһы рәйесе Ришат Аллағужин тәҡдим иткән һәм уны үҙенең ярҙамсылары менән тормошҡа ашырған. Кәңәш биреү һәм техник яҡтан «Аҡ ҡоҙғон» клубынан Александр Тарханов ярҙам күрһәткән.
Сараға Благовещендан, Баймаҡтан, Октябрьскийҙан һәм Стәрлетамаҡтан, шулай уҡ Өфө ҡалаһындағы инвалидтар һәм оло йәштәгеләр өсөн йорт-интернатынан үҙешмәкәр артистарҙан тупланған командалар килде.
Фестивалдә ҡатнашыусылар һөнәри кимәле һәм жанрҙарҙың төрлөлөгө менән тамашасыларҙы хайран ҡалдырҙы. Фольклор номерҙары — эстрада, халыҡ бейеүҙәре көнсығыш менән алмашынды, бард йырҙары ҡайһы саҡ рок музыкаһына әүерелде. Иң бай программаны фестивалде ойоштороусылар — баш ҡаланың Калинин районы ҡатнашыусылары әҙерләгән. Уларҙың командаһы йәше менән дә айырылып торҙо, артистарҙың күбеһе алтмышты үткән. Стәрлетамаҡтан иһә Мәскәүҙә һәм Сыктывкарҙа мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр араһында ойошторолған бард йыры бөтә Рәсәй фестивалендә лауреат исемен яулаусылар сығыш яһаны.
Программа дүрт сәғәт дауам итте. Был да ҡатнашыусыларға аҙ тойолдо. Рәсми өлөш тамамланғас, артистар Эҫем буйына барып, таң атҡансы гитарала уйнап, йырҙар башҡарҙы.
Килгән ҡунаҡтар, Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы депутаттары һәм «Берҙәм Рәсәй» партияһы ағзалары, баһалауынса, фестиваль уңышлы үтте һәм уның киләсәге ҙур. Төп ойоштороусы Ришат Аллағужин уны йыл һайын уҙғарырға вәғәҙә бирҙе, тип һөйләне фестивалдә ҡатнашыусы Игорь Вайсман.


text:
Юғары педагогия форумы менән!
Ошо көндәрҙә Өфөлә Башҡортостан уҡытыусыларының Х съезы асыла. Республика Президенты Мортаза Рәхимов форум делегаттарына һәм ҡунаҡтарына, бөтә мәғариф хеҙмәткәрҙәренә үҙ ҡотлауын ебәрҙе. Унда, атап әйткәндә, шулай тиелә:
“Уҡытыусыларҙың Х съезының ҡәҙерле делегаттары һәм ҡунаҡтары!
Хөрмәтле мәғариф хеҙмәткәрҙәре!
Һеҙҙе республиканың мәғариф системаһы тарихында мөһим ваҡиға булып торған юғары педагогия форумын асыу менән ихлас ҡотлайым!
Съезд сифатлы белем биреү кеше потенциалын комплекслы үҫтереүҙә, Башҡортостандың һәм бөтә Рәсәйҙең конкуренцияға һәләтен арттырыуҙа хәл иткес шарттарҙың береһе булып торған яңы социаль-иҡтисади ысынбарлыҡта үтә.
Быйылғы ҙур ваҡиғалар – Бөйөк Еңеүҙең 65 йыллығы, Республика йылы, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһында иғлан ителгән Уҡытыусы йылы һеҙҙең съезға айырым мәғәнә өҫтәй. Улар ғәйәт ҙур рухи-әхлаҡи һәм тәрбиәүи әһәмиәткә эйә.
Бөгөн дөйөм һәм профессиональ мәктәпте модернизациялау инновацион үҫештең ҡеүәтле факторы булып тора. Дәүләт кимәлендә ҡабул ителгән саралар комплексы “Мәғариф” милли проектын һәм “Беҙҙең яңы мәктәп” милли мәғариф башланғысын тормошҡа ашырыуҙың һөҙөмтәлелеген арттырырға, мәғарифты артабан камиллаштырыу өҫтөнлөктәрен үҙгәртергә тейеш. Шул уҡ ваҡытта уҡытыусы һөнәренең социаль статусын күтәреү, педагогтарҙың хеҙмәт һәм йәшәү шарттарын яҡшыртыу ҙа мөһим. Мәктәпкә яҡшы әҙерлекле һәләтле йәштәр килергә тейеш.
Съезд эше уңышлы булыр, өлгәшелгәндәрҙе объектив баһаларға, мәғарифтың көнүҙәк проблемаларын хәл итеү юлдарын тикшерергә, яңы сифат үрҙәрен билдәләргә ярҙам итер, тип ышанам.
Һеҙгә ныҡлы һаулыҡ, именлек һәм бәхет, тыуған Башҡортостаныбыҙ һәм бөтә Рәсәй хаҡына яңы һөнәри ҡаҙаныштар теләйем!
Башҡортостан Республикаһы Президенты М. Рәхимов”.


text:
Башҡортостан Дәүләт торлаҡ инспекцияһы Рәсәйҙә иң яҡшылар иҫәбендә
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт торлаҡ инспекцияһы халыҡҡа торлаҡ һәм коммуналь хеҙмәтләндереүҙәр күрһәтеү сифатын контролләүҙә 2009 йылдың туғыҙ айлыҡ һөҙөмтәләре буйынса Рәсәй Федерацияһының иң яҡшы инспекциялары иҫәбенә индерелде. Ул Санкт-Петербург, Мәскәү ҡалалары, Мәскәү өлкәһенең торлаҡ инспекцияларынан һуң дүртенсе урынды биләй.
Инспекцияның матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, уларҙың эше торлаҡ фондын тикшереп сығыу, торлаҡ өлкәһендә һәм башҡарыу документтарында төрлө боҙоуҙар билдәләү һаны, юридик шәхестәр һәм халыҡ мөрәжәғәттәре менән эш итеү буйынса баһаланған.