text:
Нәшер ителгән 04/02/2013 admin исеменән.
Йәмғиәттең ниндәй булыуы ололарға ҡарата мөнәсәбәттән дә күренә. Өлкән быуындың бөгөнгө хәлен нисек баһалайһығыҙ? Таныштарығыҙ һәм туғандарығыҙ араһында, шулай уҡ ғаиләгеҙҙә өлкәндәргә мөнәсәбәт нисек?
Рөстәм ҒАТАУЛЛИН, Өфө ҡалаһы: Кеше үҙ тормошон һәр ваҡыт сағыштырыу аша баһалай. Мин дә бик йыш ошо хаҡта уйланғаным бар. Оло быуын вәкилдәренең бала сағы аслы-туҡлы, яланғас осорға тура килгән, күптәренең атайҙары Бөйөк Ватан һуғышынан ҡайтмаған. Шулай булһа ла, өлкәндәр бөгөнгө көнгә ризаһыҙлыҡ белдермәй, барына шөкөр итеп, беҙ күргәнде йәштәргә күрергә яҙмаһын, тигән теләк менән йәшәй. Шулай ҙа тел төптәрендә әйтеп бөтөлмәгән һүҙҙәр ҡалғанын шәйләйем. Атайҙары һуғышта үлеп ҡалған апай-ағайҙарҙың йөҙҙәре айырыуса моңһоу. Хәйер, бының сәбәптәрен аңлауы ҡыйын түгел. Етем үҫкән бер ағай шулай тип әйткәйне был хаҡта: “Беҙ атай-әсәй наҙын күрмәнек. Атай һуғышта хәбәрһеҙ юғалды, әсәй беҙҙе астан үлтермәйем тип, үҙе аслыҡтан миктәне. Атайлы йәштәштәремдең тормошо бөтөнөрәк, тамаҡтары туғыраҡ булды, әле лә дәүләт ярҙамынан ташламай уларҙы. Ә беҙҙең атайҙарҙың һөйәктәре лә шартына килтереп ерләнмәгән – Европа буйлап һибелеп ята. Ҡәберҙәрен зыярат ҡылырлыҡ та мөмкинлегебеҙ юҡ”. Был һүҙҙәр янына алдынғы булып иҫәпләнгән илдәр менән сағыштырманы ла ҡушып, беҙҙең йәмғиәттең ололарға ҡарата мөнәсәбәтен юғары кимәлдә, тип әйтә алмайым. “Ҡәнәғәтләнерлек” билдәһе генә ҡуйырға булалыр. Баһа шулай ҙа шунан түбән төшмәһен ине, тием. Ололар тормошон яҡшыртыу хаҡында күберәк хәстәрләргә кәрәк. Хөкүмәттең – аҡсаһы, кешеләрҙең илтифатлығы юҡ түгел, бар ул. Тик әлеге лә баяғы, хәстәрлек күрәбеҙ, тигән булып, өлкән йәштәгеләрҙең сабый күңеленә тиң нескә уй-тойғоларын рәнйетеүҙән һаҡ булайыҡ, тимәксемен.
Үҙебеҙҙең хәлдәргә килгәндә, 73 йәшлек әсәйем ауылда йәшәй. Ай һайын янына ҡайтып йөрөйөм, көн аша шылытыратып, хәлен белешеп торам. Ағайым менән һеңлем дә шулай итәләр. Балаларыбыҙ ҙа, өләсәй, тип әсәйем янына барып ҡайтырға атлығып торалар. Күршеләре әсәйемә:”Һин бәхетле, балаларың гел яныңда”, – тип әйтәләр икән. Эйе, оло кешенең бәхете, ысынлап та, шунан ғибәрәт: дәүләт яҡлауынан, балалары иғтибарынан һәм ихтирамынан мәхрүм булмау. Ҡартлыҡ бер заман беҙҙең тупһаға ла килеп, ишек шаҡыр, шуны онотмайыҡ: өлкәндәргә шәфҡәтлерәк булайыҡ.
Фәүзиә ЙӘНТИЛИНА, педагог, хеҙмәт ветераны: Йәмғиәтебеҙҙең ниндәй булыуы халыҡ тормошонда сағыла. Ғүмер буйы балалар менән эшләгән кеше булараҡ, мине бөгөн бигерәк тә йәштәр менән ололар араһындағы әхлаҡ упҡынының тәрәнәйә барыуы уйға һала. Өлкән быуын вәкилдәренең күпселеге үҙҙәренең күңеленә һеңгән, үҙҙәренең асылы булған рухи ҡиммәттәр менән йәшәүен дауам итһә, йәштәрҙең был турала төшөнсәләре бөтөнләй икенсе. Атай-әсәйгә, Тыуған илгә, хеҙмәткә беҙҙең мөнәсәбәт изгеләрҙән-изге була килде, ә бына йәш быуын бөтә нәмәгә матди күҙлектән, ижад итеүсе түгел, ә ҡулланыусы булараҡ ҡарай. Элек беҙ бәләкәй саҡта ҡыҙҙар – уҡытыусы, малайҙар һалдат булырға хыялланып үҫтек. Хәҙер балаларҙа ундай хыял юҡ. Бер танышымдың 6 йәшлек ейәне иҫемә килеп төштө: мин ниндзя булам, тип йөрөй ул гел генә. Ҡыҙҙар бөтәһе лә модель булып, бай кейәүгә сығырға хыяллана. Тағы бер танышым ейәне ҡылығын мәҙәк итеп һөйләп торҙо яңыраҡ. “Ҡартатай, һин ҡасан үләһең, машинаң миңә ҡалыр ине”, – тип әйтә икән был сабый уға. Бында көлөргә түгел, иларға кәрәклеген белмәгән ҡартатайҙар үҙҙәре шулай “тәрбиә” биргән, күрәһең, балаларына. Тормоштары бик ҡыҙыҡтан булмаған “мәҙәккә” әүерелгән шундай өлкәндәр ҙә йәшәй арабыҙҙа. Тора-бара, ейән үҫә төшкәс, ҡартатай һәм өләсәйҙәр әлегеләй “мәҙәк”тәрҙән фажиғә килеп сығыуын һиҙмәй ҙә ҡалалар. Ҡарттарҙы йәберһетеп, аҡса таптырып, пенсияларын талап, өйөнән ҡыуып сығарырға ла күп һорамай ундай балалар ахыр сиктә. Кем ғәйепле? Заманаһы шундай, тип , бөтә нәмәне заманыбыҙға япһарып ҡуя шул саҡ ундайҙарҙың күбеһе. Ә бит бөтөн яуызлыҡ, йыртҡыслыҡ кеүек үк, бөтөн изгелек һәм юғары әхлаҡлылыҡ та ғаиләнән башлана. Тәрбиә эшен мәктәпкә, заманға, сит идеологияға килтереп теркәп, һылтау, аҡланыу эҙләмәй, ғаиләнән башларға кәрәк, тимәксемен. Ғаиләһе ныҡтың иле лә ныҡ, тип юҡҡа ғына әйтелмәгән бит.
Фәтхулла ИШБИРҘИН, БР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре: Йәмғиәттең хәле уның ҡарттарға булған мөнәсәбәтенән сығып баһалана, тип бик дөрөҫ әйтәләр. Тап ошо мөнәсәбәттә күренә лә инде йәмғиәттең дөйөм цивилизация донъяһында тотҡан урыны. Был уның социаль-иҡтисади ҡеүәтен генә түгел, күп йәһәттән ижтимағи аң, мәғрифәтлелек ҡеүәһен дә, мәҙәни-әхлаҡи үҫеш кимәлен дә күрһәтеүсе фактор. Киләсәге өмөтлө, кешелекле йәмғиәттә ҡарттар хәйерсе хәлендә михнәт сигеп көн күрмәҫ. Ҡартлыҡ барыбер бәхетле була алмай, тип, бер яҡтан, дөрөҫ әйтәләр, ләкин ул тейешенсә тәьмин ителгән, етеш, тыныс, яҡты, ҡыуаныслы, сыуаҡ була ала һәм шулай булырға тейеш тә. Үкенескә күрә, тормошобоҙҙа күбеһенсә шуның тап киреһен күрергә тура килә. Өлкән йәштәгеләрҙең күпселеге фәҡирлектә, аҡтыҡ тиндәрен иҫәпләп көн итә: 7-8 мең һум пенсия аҡсаһына ай буйына йәшәргә лә, дауаланырға ла, коммуналь хеҙмәттәр өсөн түләргә лә, ҡапыл килеп тыуған сығымдарға тотонорға ла тура килә. Пенсияны дәүләт, хәйер аҡсаһылай, онотҡанда бер, унда ла тинләп кенә арттыра ла, был хаҡта ҙур хәбәр итеп һөйләргә ярата, ә ниңә һуң уны бер тапҡыр һәм берәгәйлерәк итеп арттырмаҫҡа? Юлдарын ихласыраҡ эҙләгәндә, ресурстар табылыр ине, моғайын. Мәҫәлән, әле бына ил профсоюздары тәҡдим иткән “антиваучер” идеяһы ҡыҙыҡлы күренә: ул дәүләт милкенән тупланған килемде халыҡҡа бүлгеләп, таратып биреүҙе күҙҙә тота. Бынан тыш, дәүләт милкен “прихватизациялап” байыған олигархтар ҙа миллиондарын халыҡ менән уртаҡлашырға тейештәр, минеңсә. Был өлкән быуын вәкилдәренә дәүләт мөнәсәбәте тураһында булды. Халыҡ мөнәсәбәтенә килгәндә иһә, мин уны өлкәндәргә ҡарата насар тип әйтмәҫ инем. Төрлөсә булып китә, әлбиттә. Айырыуса йәштәрҙең бөтәһе лә өлкәндәргә ҡарата ихтирамлы мөнәсәбәт күрһәтә, тип әйтеп булмай, сөнки мәктәп хәҙер тәрбиә мәсьәләләре менән шөғөлләнмәй, ғаиләләрҙең дә төрлөһө бар. Әгәр бала өлкәндәргә кеселекле, ихтирамлы мөнәсәбәтте ғаиләһендә күреп, шул мөхиттә тәрбиәләнә икән, тимәк, йүнле кеше булып үҫәсәк. Ә ҡайҙа ҡартатай йә өләсәйҙең пенсияһын ҡурҡытып, талап алып, эшләмәйенсә, улар елкәһендә йәшәйҙәр, бындай йортта бала түгел, ә яуызлыҡ һәм енәйәт ярала, тимәк. Ә былай көндәлек тормошта: урамда, транспортта, сиратта ололарҙы кәмһеткән, ҡыйырһытҡан осраҡтарҙың шаһиты булырға тура килгәне юҡ һәм булмаһын да.
Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.
БАШҠОРТ ВИКИПЕДИЯҺЫ
Уның эстәлеген кемдәр тулыландыра?
Былтыр "Киске Өфө" гәзите биттәрендә интернеттағы башҡорт Википедияһы тураһында бер нисә тапҡыр һөйләшеү уҙғарылғайны. Мәғлүмәт биреүҙе дауам итәбеҙ. Белеүегеҙсә, Википедия - асыҡ эстәлекле интернет энциклопедияһы, уның мәғлүмәтен һәр кем бушлай ҡуллана һәм ирекле рәүештә тарата ала. Мәғлүмәт сығанағын эстәлек менән байытыу ҙа бушлай эшләнә һәм һәр кеше уны тулыландырыу, камиллаштырыу мөмкинлегенә эйә. Википедияла мәғлүмәтте һәр бер халыҡтың туған телендә яҙып була. Донъя күләмендә тупланған барлыҡ ғилем, барлыҡ мәғлүмәт һәр кешенең туған телендә ирекле ҡулланыуҙа булырға тейеш, тип иҫәпләй Википедия ирекмәндәре.Википедия әлеге көндә донъя халыҡтарының 285 телендә алып барыла. Уны төҙөүҙә 38 миллион теркәлгән һәм иҫәпһеҙ теркәлмәгән ирекмән ҡатнаша. Бөтә тел бүлектәрендә 24 миллиондан ашыу мәҡәлә бар.
Википедияның башҡорт бүлегендә "Башҡортостан" исемле беренсе мәҡәлә 2005 йылдың 16 апрелендә яҙылған. Шул ваҡыттан алып ете меңдән ашыу ҡатнашыусы теркәлгән, 2012 йылда ай һайын уртаса 50-гә яҡын ҡатнашыусы яңы мәғлүмәт өҫтәгән. Декабрь айында Википедияның башҡорт бүлегенә 750 166 тапҡыр инеп, мәҡәлә уҡығандар. 2013 йыл башына 25 меңдән ашыу мәҡәлә яҙылған.
2012 йыл Башҡорт Википедияһы өсөн уңышлы осор булды. Донъя күләмендә киң танылыу тапҡан интернет энциклопедияһының башҡорт телендәге бүлеге лә үҙенең үҫеш стратегияһын билдәләне. Һуңғы йылда мәҡәләләр һаны һәм уларҙы тулыландырыу күрһәткесенең әүҙем үҫеше күҙәтелә. Ике йыл элек, 2010 йылдың декабрендә, бүлектә ни бары 1000 мәҡәлә иҫәпләнә ине. Әммә 2011 йылдың йәйендә урыҫ, ҡаҙаҡ һәм немец телдәрендә эш алып барған хеҙмәттәштәре ярҙамында башҡорт википедиясылары махсус программалар ҡулланып, "мәҡәлә ҡойоу" ысулын үҙләштерҙе һәм шул йылдың 10 сентябрендә мәҡәләләр һаны 5 меңгә етте. 2012 йылдың ғинуарында 10 һәм 15 меңлек сикте үтеү ресурсҡа киң йәмәғәтселек иғтибарын йәлеп итте. Ә инде 30 октябрҙә 20 меңенсе, 20 декабрҙә 25 меңенсе мәҡәлә яҙылды.
2012 йыл дауамында бүлектә бик күп яңы ҡатнашыусылар теркәлде, улар араһынан 25 кеше әүҙемдәр исемлеген 69 берәмеккә еткерҙе. Һуңғы айҙа ниндәйҙер эшмәкәрлек күрһәткән, теркәлгән ваҡытынан ун һәм ундан күберәк төҙәтеү индергән кешеләр әүҙем тип иҫәпләнә һәм был иҫәп тәртибе бөтә тел бүлектәрендә бер төрлө. Бүлектәрҙең күләме мәҡәлә яҙыусылар һанына тура бәйле икәне билдәле. Былтыр декабрҙә инглиз телендә - 790935, француз телендә - 83046, япон телендә - 68 919, урыҫ телендә - 55525, төрөк телендә - 12 399, әзербайжан телендә - 1210, ҡаҙаҡ телендә - 643, үзбәк телендә - 133, татар телендә - 120, саха телендә 82 кеше әүҙем ҡатнашыусы булып иҫәпләнгән.
Башҡорт Википедияһында яңы ҡатнашыусылар менән аралашып, уларҙың фекер-һүҙен "Киске Өфө" гәзите уҡыусылары иғтибарына еткермәксе булдыҡ:
Ilacin, йәки Ринат Шархиев, Мәскәү ҡалаһынан. Башлыса яңы мәҡәләләр яҙа. 2012 йылда теркәлгән ҡатнашыусылар араһында, 26 көн эсендә, төҙәтеүҙәр һаны буйынса беренсе урынға сыҡты:
- Балаҡатай районы Ямаш ауылында тыуғанмын. Ете йәшкә тиклем Ҡурғаш ауылында йәшәнек. Беренсе кластан Өфө ҡалаһында 20-се башҡорт ҡала гимназияһында уҡыным, 9-сы кластан 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатында белем алдым. Барыбер ҙә башҡорт телен урыҫ теле аша өйрәнергә тура килде. Университетта уҡығанда башҡортса-урыҫса, урыҫса-башҡортса һүҙлектәрҙе ятланым. Уларҙың иң ҙуры 20 мең һүҙҙән тора ине. 2000 йылда БДУ-ла тарих факультетын тамамланым. Һуңғы ваҡытта Мәскәүҙә сканер операторы булып эшләйем. Википедияны уҡырға яратам, сөнки унда мәғлүмәт күп. Унда мәҡәләләр яҙыу миңә ҙур ҡәнәғәтлек бирә. Башҡорттарыма нимә әйтергә теләйем, шуны яҙам. Күп һүҙҙәргә үҙем аңлатма бирәм. Минең фекерләүемсә, Башҡорт Википедияһында белемле, илһөйәр кешеләр яҙыша.
Ләйсән, Сибай ҡалаһынан. 2012 йылдың декабрь айында "Һайланған" дәрәжәһе алған, "Лимон" исемле мәҡәләне тәржемә итеүсе:
- Минең исемем Ләйсән. Сибай ҡалаһынанмын. Иртән яратҡан эшемә юлланам, ә кис, яратҡан шөғөлөмде һағынып, өйөмә йүгереп ҡайтам. Шөғөлөм - тәржемә итеү.
"Бәйләнештә" социаль селтәрендә Павел Дуровтың Википедияға ярҙам итеүе тураһында уҡыным. Бынан алда ла ниндәйҙер мәғлүмәт эҙләгәндә Википедияға юлыға торғайным. Унда тел бүлектәре, бигерәк тә башҡорт теле бүлеге барлығын күҙ алдыма ла килтермәй инем.
Ноябрь байрамдарында "Бәйләнештә" селтәрендә башҡорт төркөмдәрен ҡараштырып ултырғанда бер төркөмдә Рөстәм Нурыевтың ярҙам һорап яҙған хәбәрен күреп ҡалдым. Бер нисә минут уйлағас, ярҙамымды тәҡдим иттем һәм шунда уҡ яуап алдым. Мин Википедия тураһында ысынында бер нәмә лә белмәй инем. Миңә ентекле итеп аңлата башланылар һәм мин ундағы эшмәкәрлегемде еңеленән - мөхәррирләүҙән - башлап киттем. Бик ҡыҙыҡлы һәм мауыҡтырғыс эште ял көндәренән һуң да дауам иттем. Мәҡәлә яҙыуға йәки тәржемә итеүгә өндәһәләр ҙә, баҙнат итмәнем, сөнки быға тиклем Word-та ғына эшләнем. Әммә браузерҙарҙа автоматик тәржемәселәр (Гугл тәржемәсе ҡоралы) эште еңеләйтте. Тәржемә итеп бөткән тексты Википедия мәҡәләһе форматына күсереү мөмкинлеге бар. Тәржемә итеү өсөн электрон китаптар, һүҙлектәр менән ҡулландым.
Мәктәптә үк башҡорт теле, мәҙәниәтенә һөйөү, ғорурлыҡ хисе тәрбиәләнгәйне миндә. Был тәрбиәлә атай-әсәйемдең, ҡартатай-ҡәртәсәйемдәрҙең, уҡытыусыларымдың өлөшө ҙур. Маҡсатлы, тормошта үҙ юлын табып, алға ҡарап йәшәүсе кешеләр менән һоҡланам. Интернетта башҡорт телендәге, башҡорт халыҡ тураһындағы мәғлүмәттәрҙең күберәк булыуын теләйем. Шуның өсөн дә мин Башҡорт Википедияһы эшмәкәрлегенә ҡушылдым. Был эш миңә бик оҡшай. Бик күп файҙалы һәм ҡыҙыҡлы мәғлүмәт менән танышам. Халҡыбыҙҙың ғөрөф-ғәҙәттәре, мәҙәниәте, сәнғәте тураһында ҡыҙыҡһынам. Туған телемә булған һөйөүем, ғорурлығым тағы артты. Хәҙер Википедияны яратып - Вики тип, ә башҡорт теле бүлеген - БашВики тип атайым.
Гүзәл Ситдиҡова, яҙыусы, әүҙем йәмәғәт эшмәкәре, Өфө ҡалаһынан. Башҡорт телле интернет проекттарҙың Ағинәйе. Башҡорт телендә Википедия, Викикитапхана, Викиһүҙлек, Викиөҙөмтә төҙөүсе:
- Википедияға килеп инеүем компьютер төшөнсәләрен башҡортсаға тәржемә итеүҙән башланды. Шунда күреп ҡалып, егеттәр мине интернет донъяһындағы энциклопедияны эшләүҙә ҡатнашырға саҡырҙы. Үҙ алдыма байтаҡ нәмәгә өйрәнергә тура килде, бигерәк тә Вячеслав Чернев күпте аңлатты, рәхмәт уға. Башта һүҙлектәр эшләү менән мауығып киттем, "Монголса-башҡортса һүҙлек" менән бер рәттән, Төрөксә-башҡортсаһын да башланым. Викикитапхана бүлеге барлыҡҡа килгәс, унда төрлө әҫәрҙәр урынлаштырҙым. Ваҡыты-ваҡыты менән Викиөҙөмтәләге "Башҡорт халыҡ мәҡәлдәре" бүлеген дә тулыландырып торам. Бигерәк тә Википедияла мәҡәләләр эшләү оҡшай. Уларҙы әҙерләгәндә үҙем өсөн көтөлмәгән асыштар эшләп, шаҡ ҡатҡан саҡтар ҙа була. Мәҫәлән, сыр тураһындағы мәҡәлә яҙғанда күҙләнсек сырҙары (сычужный) әҙерләүҙә 10 көнө лә тулмаған быҙауҙарҙан алынған фермент файҙаланыуҙары тураһындағы хәбәр тетрәндерҙе.
Мәҡәләләр әҙерләгәндә мөмкин тиклем республикабыҙға, милләтебеҙгә бәйле мәғлүмәттәргә мөрәжәғәт итергә тырышам. Мәҫәлән, "Йөҙөм" тигән мәҡәләне әҙерләгәндә был нәзәкәтле үҫемлекте беҙҙә, Башҡортостанда, 110 йыл әүәл үк үҫтерә башлағандарын яҙҙым. Һүҙ араһына ауыҙ-тел ижады өлгөләрен дә ҡыҫтырып ебәрәм. Шулай уҡ сит илдәрҙән ингән һүҙҙәрҙә телебеҙҙең фонетик мөмкинлектәрен тулыһынса файҙаланырға кәрәк, тип инанам. Ни өсөн әле беҙ Һамбургты - Гамбург, Һиллариҙы - Хиллари тип яҙырға тейешбеҙ? Мәҫәлән, Гонконг ҡалаһы тураһында мәҡәлә яҙа башлағас, уның инглиз хәрефтәре менән Һоңкоң тип яҙылғанына иғтибар иттем. Һәм башҡорт телен, шулай уҡ ҡытай иероглифтарын белгән япон егете Ютонан (беҙ уның менән хәбәрләшеп торабыҙ) һүҙҙең яңғырашын белештем. Ул ысынлап та иероглифтарҙың Һоңкоң тип яҙыуға тура килеүен раҫланы.
Тағы шул: махсуслашҡан тармаҡ һүҙлектәре етешмәүе бәкәлгә һуға, мәҫәлән "Тура эсәк" тураһында мәҡәлә әҙерләгәндә, "Восходящая ободочная кишка" тигәнде нисек тәржемә итергә, тип, кис буйы баш ватырға тура килде. "Виноградная лоза" тигәне лә баш ҡатырмалы. Нисек тәржемә иткәнде белгегеҙ килһә, Википедияны асып ҡарарһығыҙ, тип көтәм. Бик тә бик мауыҡтырғыс донъя ул - Википедия!
Boltwatts, йәки Юто Һишияма, Токио ҡалаһынан. Япония сит ил телдәре университетының төрки телдәре бүлеге талибы (башҡорт телендәге хәбәрҙе үҙаллы яҙҙы):
- Минең исемем Юто. 1990 йылдың 10 авгусында Японияның баш ҡалаһы Токиола донъяға килгәнмен. Тыуған телем - япон теле. Инглиз, төрөк, татар һәм башҡорт телдәрен уртаса кимәлдә беләм. Ҡайһы ваҡытта Башҡорт Википедияһын уҡыйым. Мин унда ҡулланыусы битендә теркәлдем, үҙем тураһында яҙҙым. Тиҙҙән яңы мәҡәлә яҙа башларға уйлайым. Тик Википедияға яҙыу минең өсөн бер аҙ ауырыраҡ әле.
Neek02, йәки Рәсүл, Нефтеюганск ҡалаһынан. Яңы ҡатнашыусыларҙан әүҙемдәр исемлегенә инеүсе:
- Тыуған көнөм - 9 август 1991 йыл. Сығышым менән Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Оло Ыҡтамаҡ ауылынан. 2005 йылдан башлап ғаиләм менән Нефтеюганск ҡалаһында йәшәйем. Төмән нефть һәм газ дәүләт университетында уҡыйым. Әлегә магистр дәрәжәһенең 1-се курсындамын. "Ҡыҙыл" дипломға өмөт бар.
Икенсе төбәккә йәшәргә күскәс, туған телдә өйҙә генә һөйләшеү иң ауыры булды. Башҡортостанда йәшәгәндә кешеләр менән көн дә туған телеңдә аралашаһың: йә мәктәптә, йә магазинда, йә күршеләр менән. Сит-ят ерҙә туған телдең ҡәҙере нығыраҡ беленә икән. Ярай әле, интернет бар, яратып Башҡортостан юлдаш телевидениеһын ҡарайбыҙ, "Юлдаш", "Ашҡаҙар" радиоһын тыңлайбыҙ, "Киске Өфө" гәзитен уҡыйбыҙ. Мин башҡортса йырҙарҙы йыш тыңлай башланым, туған телдә үткән төрлө концерттарға мотлаҡ йөрөйөм. Башҡорт телендә ҙур ғына йырҙар йыйынтығым бар. Берәй яңы йыр ишетеп ҡалһам, интернет буйлап тиҙ генә эҙләп алып, өйрәнә һалам.
Шуны әйтергә кәрәк, беҙ йәшәгән төбәктә башҡорттар, татарҙар байтаҡ. Ләкин телде өлкән йәштәгеләр генә белә һәм аралаша, ә йәштәрҙең ҡайһылары аңлай, ләкин һөйләшмәй, ә күбеһе бөтөнләй телде белмәй. Шуның өсөн интернетта башҡорт телендә төрлө-төрлө мәғлүмәт сығанағы булыуы бик мөһим. Башҡорт телендәге Википедияны осратып бик ҡыуандым, ә унда мин Гуглда "Башҡорттар" һүҙен эҙләгәндә барып сыҡтым. Баҙнат итеп, Википедияла яҙышырға өйрәнә башланым, "Автомобиль" исемле мәҡәлә тәржемә итеп ҡараным. Ул мәҡәлә минән һуң үҙгәртеп, яҡшыраҡ итеп яҙылды. Техник терминдарҙы башҡортса белмәүем эште ҡатмарлаштыра. "Башҡорт теленең машина фонды" исемле сайттағы "Урыҫса-башҡортса һүҙлек" менән ҡулландым. Әммә унда ҡайһы бер һүҙҙәрҙе тапманым һәм сайт та бик әкрен эшләй. Серверҙың көсө етмәй, ахыры, "йоҡлай" ҙа китә. Техника, нефть һәм газ тармағы төшөнсәлеренең башҡортса һүҙлектәре бармы икән? Тәбиғәт байлығы булған нефть-газ торбаларына "атланған" олигарх ағайҙар башҡортса һүҙлектәр төҙөүсе ғалимә апайҙарға әҙерәк-күберәк аҡса бирһә, бәлки, ундай һүҙлектәр интернетта булыр, ә серверҙар "йоҡламаҫ" ине.
Минең артабан Википедияла яҙышыу теләгем ҙур. Өфөләге БашАрт фирмаһынан "Башҡортса ВикипедиЯ яҙам" тигән футболка һоратып алдым.
Archaeodontosaurus, йәки Дидье Дескуэн (Didier Descouens), Тулуз ҡалаһынан (Франция). Википедия мәҡәләләренә фоторәсемдәр ҡуйыусы (француз теленән Гугл тәржемәсе аша хәбәр итә):
- Мин врач һәм тәбиғи фәндәр ғалимымын. 1957 йылда Тулуз ҡалаһында тыуғанмын, әле лә шунда йәшәйем. Ҡолаҡ ауырыуҙары буйынса белгес булып эшләйем. Палеоантропология буйынса ғилми эҙләнеүҙәр менән шөғөлләнәм. Википроекттар менән өс йыл мауығам. Ирекле мәғлүмәт таратыу сиктәрендә Тулуз музейы менән хеҙмәттәшлек итәм. Мин Феб (Light) исемле проект әҙерләнем. Был проект буйынса Тулуз музейы коллекцияһын фотоға төшөрҙөк һәм ирекле ҡулланыуҙа булған COMMONS исемле видео, аудио, фотофайлдар йыйынтығына һалдыҡ. Бөтәһе 1671 фоторәсем. Шул фоторәсемдәрҙе 330 википроектҡа урынлаштырыу буйынса әүҙем эшләйбеҙ, шул иҫәпкә былтыр башҡорт Википедияһын да ҡуштыҡ. Әлеге ваҡытҡа донъялағы бөтә проекттарҙың 115421 викимәҡәләһендә беҙҙең фоторәсемдәр урынлаштырылған. 2012 йылдың декабрь айында беҙҙең фотография ҡуйылған мәҡәләләрҙе 2 409500 тапҡыр уҡынылар. Ғинуар айы һуңында Тулуз ҡалаһының Халыҡ университетында Феб проекты өлгөһөндә ирекле мәғлүмәт таратыу тәжрибәһен уртаҡлашыу буйынса конференция үткәрәм.
Ғилем донъя халыҡтарының дөйөм байлығы, ул беҙҙең уртаҡ телебеҙ. Төрлө милләттәрҙе ысынында берләштереүсе нигеҙ. Ғилем ирекле һәм бушлай таратылырға тейеш. Барлыҡ кешеләр үҙ көсөн йәлләмәй, шуға ынтылһын ине, сөнки был замананың иң алдынғы ҡарашы. Тик ирекле мәғлүмәт таратыу проекттары нигеҙендә әле мин ер шарының икенсе башындағы башҡа милләт кешеһе менән аралашам, ҡыуанысымдан күңелем тулыша. Белем беҙҙе шулай туғанлаштыра, берләштерә. Башҡорт халҡына шуны әйткем килгәйне: "Әле бөгөн иртән һеҙҙең барлыҡты, Башҡортостан Республикаһы барлығын белмәй инем. Әммә һеҙҙең барлыҡты белмәйенсә, дөйөм Феб проекты нигеҙендә, Башҡорт Википедияһы өсөн эшләгәнмен булып сыҡты. Һәм һеҙҙең минең эшемде күреп баһалауығыҙ, бәйләнешкә сығыуығыҙ, викиэшмәкәрлегем тураһында башҡорт гәзитендә хәбәр итергә теләүегеҙ минең өсөн бер ниндәй байлыҡҡа алыштырғыһыҙ оло бүләк булды. Рәхмәт".
Halan Tel, йәки Николай Павлов, медицина фәндәре кандидаты, Якутск ҡалаһынан. Саха Википедияһы хакимы:
- Ҡәҙерле башҡорт дуҫтар! Саха Википедияһында ҡатнашыусылар исеменән ҡайнар сәләм! Беҙҙән бик йыш "Википедия нимәгә кәрәк?" тип һорайҙар. Яуабы ябай ғына һымаҡ: "Кешеләргә уларҙың туған телендә мәғлүмәт биреү өсөн." Әммә бындай яуап Википедияның әһәмиәтен тулыһынса асып бөтмәй. Беҙҙең уйыбыҙса, Википедия туған телдәребеҙҙе һаҡлап алып ҡалыу өсөн бик тә кәрәк. Саха һәм башҡорт теленә әлеге ваҡытта донъяла киң таралған телдәр тарафынан ҡаты баҫым яһала. Шуның өсөн беҙҙең йәштәребеҙ үҙ телен ихтирам итһен, ҡәҙерен белһен, телде өйрәнһен өсөн компьютер технологияларында, интернетта туған телдәрҙе ҡулланыу мөмкинселектәре киң булырға тейеш. Ҡәҙерле дуҫтар, Башҡорт Википедияһын яҙығыҙ, уны мәғлүмәтле һәм ышаныслы итеп төҙөгөҙ. Был изге эштә һеҙгә ижади уңыштар теләйем
Рөстәм НУРЫЕВ әҙерләне.
Современная инквизиция в Русской Википедии.
Это статья – результат впечатлений от участия на вики-конференции 2012 в Москве. Результат душевного переживания за неудачную попытку высказать свою точку зрения по вопросу строгих правил в Русской Википедии, где верховенствует правило «нельзя». Не удалось довести свой взгляд на причину проблемы вики-сообщества, ее последствий для всего общества. Жаль.
Почему ассоциируется с инквизицией? Это явление произошло в переходный период смены подходов распространения знаний от одного метода к другому. Что могло быть как следствием, так и причиной изменения подхода. Если до средневековья преобладал метод передачи знаний от избранного к избранному, то в последующем сформировался метод от одного ко многим. Этот метод является доминирующим до настоящего времени. На современном этапе человечество переживает очередной переходный период. Наступает новая эра – эра информационного общества, где ключевым звеном становится метод передачи знаний от многих ко многим. На сравнение с инквизицией наталкивает верховенство правила «нельзя» в Русской Википедии, созвучность ОРИС и ЕРЕСЬ, неоправданные жертвы в прошлом и в настоящем.
Почему в Русской Википедии? Не утверждаю, что проблема переходного периода характерна только Русской Википедии. Она присутствует везде, как в обществе в целом, так в Википедии в частности, когда сталкивается два мировоззрения. Однако я хотел акцентировать внимание именно на проблемы Русской Википедии.
Почему я говорю о проблеме сегодня? Я был неактивным на протяжении нескольких лет, возможно пропустил ключевые моменты в жизни вики сообщества. Продвигая проект Башкирской Википедии, не регулярно заглядывал в Русскую Википедию. Не участвовал в формировании и совершенствовании правил и указаний в Русской Википедии. С началом активного этапа популяризации Башкирской Википедии приходится постоянно слушать негативные высказывания уже в адрес всей Википедии. Эти высказывания базируются на состоянии русского раздела. Говорят как действующие участники, так и бывшие участники Русской Википедии, покинувшие ее по идейным соображениям. В проблеме также осведомлены простые читатели популярной энциклопедии. В кулуарах конференции тюркоязычных Википедий в Казахстане (Алматы, 2012) ее участники упоминали Русскую Википедию как отходящую от основных принципов идеологии открытости. Русская Википедия является крупным разделом мирового проекта, имеет определенное влияние на все мировое вики-сообщество. Языковые разделы народов России развиваются в основном, оглядываясь на Русскую Википедию, впитывая положительные и негативные проявления.
Итак, на мой взгляд, очевидно наличие проблемы строгости правил Русской Википедии и ее последствия на текущий момент. Если говорит один - это случайность, если два – совпадение, три – закономерность. Если изначально заявленный как открытый проект отторгает неугодных и неудобных участников, то это уже закрытый проект или идет к этому. По-моему не имеет смысла пытаться повторно доказывать факт проблемы. Важно понять ключевые причины возникновения и отыскать варианты ее смягчения.
Сопоставляя высказывания собеседников на мероприятиях по популяризации Википедии и всех докладчиков вики конференции (Москва 2012), пришел к твердому убеждению, что русское вики-сообщество постепенно превращается в закрытый клуб опытных википедистов, который стремится к завершению проекта в будущем и закреплению достигнутого уровня. Так как, знания бесконечны, а совершенству нет предела, сообщество начинает придумывать искусственные границы, которые, в принципе, можно достичь. Такие границы, как введение критерия значимости, оригинальное толкование понятия оригинальные исследования, требования предъявления авторитетных источников, которые можно проверять, не покидая рабочего места, призывы не допускать анонимов к редактированию статей и т.д. Опасаюсь, что в будущем дойдет очередь и до новичков, а также обязательной оцифровки первоисточника. Естественно, эти требования необходимы для создания комфортных условий при достижении цели – завершении проекта. Несомненно, стремление к завершенности, к идеальности проекта есть благое намерение. Однако, это с точки зрения метода передачи знаний «от одного ко многим». На мой взгляд, в подсознании многих участников конференции сидит мысль гордыни: «мы написали, вы читайте». По крайней мере, чувствовалась аура превосходства учителя над учениками, которая витала в зале конференции, особенно в первый день. Должен заметить, что такого явления не было на конференции в Казахстане, где преимущественно участвовали относительно молодые люди. Ключевыми элементами их докладов были как раз реализация метода «от многих ко многим» через различные краудсорсинг проекты, и не только через Википедию.
На мой взгляд, основная цель Википедии – привлечение большого числа представителей всего общества в процесс создания уникальной базы знаний, где присутствует все точки зрения на те или иные явления общества. Проекты надо расценивать как элемент формирования нового мировоззрения, нового общества. Возможно, даже хорошо забытого. Общества производителя, а не общества потребителя. Сами проекты не могут быть завершены, а должны постоянно совершенствоваться. В проекте должны быть простые и понятные всем правила, базирующиеся на озвученной в конференции фразе «если не мешает, то можно».
Возникает естественный и вечный вопрос: «что делать?». Готовых, идеальных и окончательных рецептов в жизни не бывает. Сущность Человека – достигать совершенства через пробы и ошибки. Не следует «рвать волосы» или, наоборот, «бить в грудь». На мой взгляд, в данный момент необходимо осознать главную идею открытых проектов. Далее жизнь сама подскажет пути преодоления проблем. По сути, жизнь и есть решение возникающих проблем. Но только их надо решать своевременно и без потрясений для общества.
Допускаю, что имеются иные мнения, более радикальные и противоположные. Их я не опровергаю. Правила и указания нужны, может быть не указания, а рекомендации. Но во всем должна быть определенная грань, которую нельзя переходить. Доказывайте свое, не опровергая меня.
Очень надеюсь, что через статью смог передать свое видение на жизнь.
Ребята, давайте жить дружно!
Рустам Нурыев. Москва – Уфа, 10-12 ноября 2012 года.
Для ссылки в других публикациях: Р.Ш.Нурыев. Вопросы развития Башкирской Википедии // Исторический опыт, актуальные проблемы развития российской региональной энциклопедистики: материалы Всероссийской научно-практической конференции с международным участием (Уфа, 27-28 сентября 2012 г.) - Уфа:Башк.энцикл., 2012. - 120 с. - с. 70
ВОПРОСЫ РАЗВИТИЯ БАШКИРСКОЙ ВИКИПЕДИИ
Р.Ш.Нурыев
администратор Башкирской Википедии
Википе́дия (англ. Wikipedia) – свободная общедоступная мультиязычная универсальная интернет-энциклопедия. Википедия является одним из многочисленных проектов, реализованных в рамках распространения идеологии открытой и свободной информации. Суть идеологии заключается в том, что любая мировая образовательная и справочная информация должна быть свободна и доступна на всех языках народов мира. Приверженцы такой идеи считают, что гораздо выгоднее один раз сделать перевод знаний, чем многократно учить другому языку новое поколение людей. При этом возможность доступа к мировым знаниям получит каждый представитель этноса и, познав на родном языке историю, культуру другого народа, проявит интерес к изучению иностранных языков.
Главной особенностью интернет-энциклопедии Википедия (благодаря технологии wiki, лежащей в основе функционирования сайта) является то, что создавать и редактировать её статьи может любой пользователь сети интернет, соблюдающий правила Википедии, причём в абсолютном большинстве случаев без регистрации на сайте энциклопедии. Все вносимые в какую-либо статью изменения незамедлительно становятся видимым всем посетителям сайта.
Википедия создаётся добровольцами со всего мира. Зарегистрированных участников более 36 миллионов, из которых около 300 тысяч были активными за последний месяц. Количество статей на всех языковых разделах более 23 миллионам (23 млн. 201 тыс. 574) . Интернет-сайт Википедии является пятым по посещаемости сайтом в мире – его посещают 400 миллионов человек в месяц. Запущенная в январе 2001 года Джимми Уэйлсом и Ларри Сэнгером Википедия сейчас является самым крупным и наиболее популярным справочником в Интернете, считается самой полной энциклопедией по объёму сведений и тематическому охвату когда-либо создававшихся за всю историю человечества. Одним из основных достоинств Википедии является возможность представления информации на родном языке пользователя, сохраняя ценность этой информации в аспекте культурной принадлежности.
В настоящее время существует 285 языковых разделов Википедии. Самые крупные из них на английском, немецком, французском, нидерландском языках имеют более одного миллиона статей. Приближаясь к миллионному рубежу, Русская Википедия входит в число 10 самых крупных разделов.
Башкирская Википедия родилась 16 апреля 2005 года – в этот день анонимным автором была написана первая версия статьи «Башкортостан» на башкирском языке. За семь лет поступательного развития раздел Википедии на башкирском языке нашел признание в мировом вики-сообществе. Участники Башкирской Википедии были приглашены и приняли участие в международной конференции тюркоязычных Википедий, которая прошла в Казахском национальном университете имени Аль-Фараби (Алматы, апрель 2012 год).
В настоящее время Башкирская Википедия содержит около 19 тысяч (18640) статей в широком спектре тематических разделов. Большинство из них это небольшие статьи про реки России и населенные пункты Башкортостана, созданные с применением компьютерных технологий по единому шаблону и содержащие минимум сведений об этих географических объектах. Статьи других разделов написаны участниками обычным способом, выделяются более полным их содержанием.
В Башкирской Википедии зарегистрировано около 7 тысяч (6611) участников со всего мира, включая редакторов-роботов – специальных компьютерных программ, выполняющих стандартные действия по постоянной проверке, исправлению ошибок или добавлению новых сведений. Однако, количество активных участников, сделавших хотя бы одну правку в течение каждого месяца этого года, не превышает 50 человек. При этом участников – носителей башкирского языка, последние годы постоянно занимающихся созданием и редактированием статей, всего несколько человек.
На наш взгляд, основной проблемой Башкирской Википедии в настоящее время является недостаточная осведомленность носителей башкирского языка о проекте, в недооценке роли и значения Башкирской Википедии в деле сохранения, развития, использования родного языка. Вместе с тем, участие представителей Башкортостана в международной конференции тюркоязычных Википедий вызвал определенный интерес в республике: ряд средств массовой информации, образовательных учреждений, отдельные творческие люди обратили внимание и выразили свое позитивное отношение к Башкирской Википедии. Таким образом, предприняты некоторые шаги в деле популяризации башкирского раздела мирового проекта Википедия, претендующего на включение в Список всемирного наследия ЮНЕСКО.
Участие авторов и сотрудников научного издательства «Башкирская Энциклопедия» в создании и редактировании статей могло бы стать серьезным вкладом в дальнейшее развитие Башкирской Википедии. Такие же рекомендации включены в резолюцию международной научной конференции «Украинская энциклопедистика» (Киев, 2011 год). А благодаря поддержке редакции национальной энциклопедии «Казахстан», Казахская Википедия за год выросла с 7 до 136 тысяч статей и на прошлогодней международной конференции «Викимания» была признана лучшим вики-проектом 2011 года.
“Мәсетле ере гүзәл тәбиғәтле, әммә райондың уңған, тыңғыһыҙ кешеләре унан да гүзәлерәк. Әллә ниндәй мәнфәғәт көҫәмәй, маҡтауҙар талап итмәй, һәр ваҡыт игелек ҡылып йәшәйҙәр”. (1965 – 1972 йылдарҙа КПСС-тың Мәсетле район комитетының беренсе сәркәтибе Абрар Мәсәлим улы Саҙретдиновтың райондың80 йыллығына арналған сығышынан.)
Ысынлап та, уңған, тынғыһыҙ мәсетлеләр менән күп аралашҡаным бар. Күңелемде бигерәк тә сәнғәт, мәҙәниәт һәм мәғариф өлкәһендә эшләүселәр арбай. Улар өсөн рухи байлыҡ матди байлыҡтан өҫтөн булғанғалыр инде. Шундай шәхестәрҙең береһе Марат ағай Ғафаров менән әңгәмәләшеү, борсоған һорауҙарға яуап алыу бәхетенә ирештем. Һөйләшеү шул тиклем фәһемле булды, тәьҫораттарҙы ҡағыҙға теркәмәйенсә булдыра алманым.
Марат Фазлетдин улы Ғафаров – районыбыҙҙың Борғатъя ауылында 1942 йылдың 30 июлендә донъяға килгән. Мәғрифәтсе, тыуған яҡты өйрәнеүсе, журналист. Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы (1997), Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы.
Яҡташыбыҙ 1973 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлап,1965 йылда “Салауатнефтехим” комбинатында эш башлай. 1970 – 1971 йылдарҙа Мәсетле районының “Уңыш” ирекле спорт йәмғиәте рәйесе була. 1971 йылдан Марат Фазлетдин улы уҡытыуға күсә, Мәләкәҫ һигеҙ йыллыҡ мәктәбе директоры, 1986йылдан Мәсетле районы халыҡ мәғарифы бүлегенең методика кабинеты мөдире, 2004йылдан Оло Ыҡтамаҡтағы 2-се урта мәктәп музейы етәксеһе, ә 2009 йылдан райондың тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы етәксеһе вазифаларында эшләй. “Әйле башҡорттары” (1993), “Ғәзиз тыуған яғым – Мәсетле” (2010) һәм “Мәсетле ере тарихҡа бай” (2012) исемле китаптар авторы. Рәшит Әхтәри исемендәге район премияһы лауреаты (2007), I һәм II Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты(2002, 2007).
– Марат ағай, Һеҙ күптәргә мәғрифәтсе генә түгел, ә тынғыһыҙ эҙләнеүсе, тыуған яҡты өйрәнеүсе булараҡ билдәле. Киң мәғлүмәт сараларында мәҡәләләрегеҙ күренеп бара,китаптарығыҙ нәшер ителә. Бер йырҙа “Тынғыһыҙлай бик йыраҡта, ирешелмәгән теләктәр”, – тип йырланыла. Нисек уйлайһығыҙ: теләктәргә ирешеү өсөн нимә эшләргә кәрәк?
– Кеше теләге – икһеҙ-сикһеҙ даръя ул. Һәр теләге тормошҡа ашып торһа, әҙәм балаһы ожмахта йәшәр ине. Хоҙай башта әҙәмгә ожмахта йәшәү хоҡуғы биргән, әммә ҡушҡан тәғлимәтте Иблис ҡотҡоһо менән боҙоуы арҡаһында Хоҙай Тәғәлә уны ергә төшөрә. Шулай ҙа кешене иң аңлы, иң көслө, фекер ҡеүәһенә эйә булыусы итеп ҡалдыра, ерҙә үҙ көнөн үҙе хәстәрләп йәшәү ирке бирә. Кешенең йәшәү фәлсәфәһе, уның теләктәре шуға бәйле, тип уйлайым. Унда һәр ваҡыт ирекле донъя көтөү, үҙ теләген өҫтөнөрәк күреү уйы алдан йөрөй. Әммә кешелек йәмғиәтендә йәшәп, унан азат булып булмай. Һәр шәхес үҙ илендә, үҙ мөхитендә,үҙ ҡәүемендә булған йола-тәртиптәргә, ҡанундарға бойһоноп йәшәргә бурыслы.Бындай сәйәсәт элек-электән килгән һәм йәмғиәт ҡоролоштары (тәүтормош, община,ҡол биләүселек, феодализм, капитализм, социализм) ошоно дәлилләй. Элек шулай булған һәм киләсәктә лә шулай дауам итәсәк. Кеше шул фәлсәфәне аңлаһа, үҙ иркен, үҙ теләген башҡаларҙыҡынан өҫтөн ҡуймаһа, улар менән бер кимәлдә тотһа,донъя иркенерәк һәм тынысыраҡ буласаҡ. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күпселек быны аңларға теләмәй, шуға күрә кешелек йәмғиәте ожмахтан алыҫлашҡандан-алыҫлаша.
Әйткәндәй, үрҙә иҫкә алынған йәмғиәт ҡоролоштарының тарҡалыуына ла төрлө теләктәрҙең тап килмәүе түгел, ә бер-береһен һанға һуҡмауы алып килде. «Бөтәһе лә бер тигеҙ», – тигән социализм сәйәсәтен дә шул уҡ афәт юҡҡа сығарҙы, тигеҙлек хөрриәте хыял ғына булып ҡалды. Сөнки, төрлө ҡараш-фекер айырмалығын бер ҡалыпҡа һалырға, бөтәһе менән дә бер баштан сығып идара итергә тырыштылар. Кешеләрҙә тигеҙлек, берҙәмлек тойғолары тәрбиәләнек, уларҙы яҡшылыҡҡа, игелеккә өндәнек. Әммә «юғарылағы» ике йөҙлөлөк сәйәсәте,йәмғиәттәге кире күренештәр: алдашыу, көнсөллөк, көсһөҙҙө йәберләү, олоно,кесене хөрмәт итмәүҙе көсәйтте. Һөҙөмтәлә яман ҡылыҡтар йәмғиәтте көтөлмәгән упҡынға ташланы. Әле баҙар иҡтисады, «ҡулланыусылар мәнфәғәте» сәйәсәтен алға һөрәбеҙ, кешенең тәмле ашап, татлы йәшәү теләген оҫта файҙаланған байлыҡ йыйыусылар сәйәсәте икәнен аңлап еткермәйбеҙ. Рухи байлыҡтың матди байлыҡтан юғарыраҡ икәнен инҡар итәбеҙ. Аҡса ҡолдарының самаһыҙ шашыуы ярлылар менән байҙар синыфтары барлыҡҡа килтерҙе. Әле һаман ике йөҙлө булып ҡалабыҙ. «Йәмғиәт мәнфәғәте!» тип һөрән һалабыҙ ҙа шәхси мәнфәғәтебеҙҙе алға этәрәбеҙ. Был күренештәр илебеҙҙең, донъяның киләсәге хаҡында борсоуға һала, сөнки берәүҙәр икенселәрҙең фекерен ишетмәй, ҡарашын һанға һуҡмай.
Кеше был донъяға байлыҡ тупларға түгел, ә игелек ҡылыу өсөн тыуа. Башҡарған ғәмәлдәренең дәүмәле мөһим түгел, ә изге булыуы мөһим. Был –уның ерҙә ҡалдырған эҙе. Тәбиғәт ҡанундарына буйһоноп йәшәргә, уны ҡурсаларға,һаҡларға, үҙ нәҫелен дауам итергә, йәмғиәт мәнфәғәтен инҡар итмәҫкә бурыслы.Кеше йәмғиәттән айырым йәшәй алмай һәм уны бәләкәйҙән быға әҙерләү, һәр баланы шәхес итеп тәрбиәләү өсөн шарттар булдырыу зарур. Йәғни, баланың нәҫеле,аймағы, ауылы, милләте тарихын белеп үҫеүе маҡсатҡа ярашлы. Оло быуынға хөрмәт менән ҡарау, башҡаларға кеселекле, ярҙамсыл, ғәҙел булыу, хеҙмәткә күнегеү,яратҡан һөнәр һайлау тормошта уңышҡа өлгәшергә ярҙам итә, абруй, хөрмәт ҡаҙандыра. Йәшәйештең ябай ҡағиҙәләрен үтәү теләктәргә ирештерә, әммә, бөтәһенә лә түгел. Кеше шулай ҡоролған: уға һәр ваҡыт нимәлер етмәй.
Мин – романтиктар быуыны, һуғыш осоро балаһы. Беҙ хыял шишмәһендә йөҙөп тәрбиәләндек, шуға ла бөтә теләктәребеҙ тормошҡа ашманы, әммә рухи донъябыҙҙы һаҡлап ҡалдыҡ. Әле лә, ирешелмәгән теләктәрҙе үтәү өсөн, үҙемсә тырышҡан көнөм.
– Мәғрифәтсе академик Бестужев-Лада бер мәҡәләһендә: «Һәр милләттең үҙ пәйғәмбәре бар», – тип әйтә.Һеҙ шуның менән килешәһегеҙме?
– Мәғариф өлкәһендә эшләгән күренекле ғалим Бестужев-Лада хаҡында совет заманында уҡ белә инем, әммә уның иҫкә алынған мәҡәләһе менән таныш түгелмен. Шулай булғас, ғалим фекерен туранан-тура аңлата алмайым, әммә мине лә дин-тәрбиә тураһында уйҙар борсой. Беҙ атеизм дәүләтендә тәрбиә һәм белем алдыҡ. Шуға ҡарамаҫтан, күңелемдә өләсәйемдең «Аллам», «Хоҙайым»,«Тәңрем» тигән һүҙҙәре хәтерҙә ныҡ һеңеп ҡалған. Бала саҡта Тәңре төшөнсәһен аңламай инем. «Хоҙай» һүҙенең ғәрәпсә Алланың синонимы, иң бөйөк зат булыуын беләм. Пәйғәмбәр төшөнсәһе лә ғәрәпсәнән алынған, дингә нигеҙ һалыусы тигәнде аңлата. Ҡөрьән-Кәрим китабы һүҙлегендә 23 пәйғәмбәр исеме теркәлгән. Иң һуңғы пәйғәмбәр Мөхәммәт – ғәрәп донъяһында дин һәм дәүләт эшмәкәре, тиелә.Христиандарҙа Иисус Христос – Ғайса пәйғәмбәр, Мәрйәм улы Әл-Мәсих Ғайса, тип теркәлгән. Иң боронғо пәйғәмбәр булыуына ҡарамаҫтан, Будда исемлектә юҡ. Шулай уҡ төрки ҡәүемдәренең Тәңре Аллаһы ла дини исемлеккә индерелмәгән. Сөнки, Тәңре дине Христиан дине өҫтөн булған саҡта уҡ изге китаптарға индерелмәй, төшөрөп ҡалдырылған. Христиандар быны «төркиҙәр мәжүсилек, шаманлыҡ менән шөғөлләнә»тип аңлата. Минеңсә, ысынбарлыҡ иһә башҡасараҡ. Фараздарым мәртәбәле тикшеренеүселәрҙең ғилми эштәренә нигеҙләнә. Шуларҙың береһе – Морат Аджиҙың«Ҡыпсаҡ яланының әреме» исемле мөһим сығанаҡтарға таянған китабы.
Тәңре динен төркиҙәр беҙҙең эраға тиклем Индра (Тәңре)образында ҡабул иткән, изге тау Кайласҡа барып табынғандар. Легенда буйынса тауҙар ҡанатлы булып осоп йөрөгән, ә Индра ул ҡанаттарҙы ҡырҡҡас, тауҙар ҡатып ҡалған. Төркиҙәр Европаға Тәңре динен, йолаларын килтергән. Әрмәндәр беренсе булып, унан һуң башҡа милләттәр был динде ҡабул итеп, үҙҙәренсә үҙләштергән.Артабан иһә Тәңре онотолоуға дусар ителә, сөнки донъяның яңы хужалары элек ҡол булыуҙарын оноторға теләй. Ләкин донъяла бер мәғлүмәт тә онотолмай, сөнки Йыһан– үҙе мәғлүмәт һаҡлаусы, уны кешеләр хәтеренә еткереүсе. Шунлыҡтан бер хәҡиҡәтте икенсеһе менән баҫтырып ҡуйыу мөмкин түгел. Береһен юғары күтәреп,икенсеһен төшөрөргә маташыу ҙа ваҡытлыса ғына. Ваҡыт арауығы бик ҙур булыуы мөмкин әлбиттә, әммә ысынбарлыҡ үҙ урынына барыбер ҡайтасаҡ. Шулай булғас, бер ваҡытта ла өҫтөнлөк көҫәргә ярамай, ә һәр хәҡиҡәтте аңлап, уның барлығын инҡар итмәй йәшәү фарыз.
Христиан дине Тәңре диненән Атилла ваҡытында уҡ үҙләштерелгән,тип аңлатыла. Был фараз Христиан динендәге йола-ритуалдар, сиркәү ҡулланған исемдәр-һүҙҙәр төрки сығышлы булыуы менән дәлилләнә. «Икона» төркисә айырым әйберҙе анлата, «Бог» – «мәңгелек», «йыһан», «донъя», «тыныслыҡ» тигән мәғәнәне бирә. «Кадило», «потир», «колокол», «псалтырь», «алтарь», «аминь», «парча»,«епанча», «колобок», «кафтан» һ.б. бихисап һүҙҙәр төрки теленән алынған.
Ғөмүмән, христандарҙың, немецтың, урыҫтың тәреһе – барыһы ла Себерҙән, Алтайҙан сығыуы, Тәңре дине тәреһе булыуы билдәле. Тәңре дине тәреһенең дүрт яғы ла тигеҙ, тимәк, донъяның дүрт яғы ла тигеҙ икәнде аңлата. Быны дәлилләү өсөн төрки халыҡтар ҡулланған биҙәү орнаменттарына күҙ һалыу ҙа етә.
Минеңсә, һәр дингә нигеҙ һалыусы булған. Динде таратыусы,тәү дин пәйғәмбәре һәр милләттеке лә булғанмы, булырға тейешме, тигән һорау тыуа. Бөтә диндәр ҙә һуғыш аша, көс менән таратылыуы билдәле. Бында бер ҡәүемдең икенселәрҙе бойһондороу теләге тора. Ошо күҙлектән ҡарағанда, минеңсә, һәр милләттең үҙ пәйғәмбәре булыуы бәхәсле, сөнки, күп милләттәр, яулап алыныу аша башҡа халыҡтар тарафынан буйһондоролоп, еңеүсенең динен, пәйғәмбәрен ҡабул иткән. Боронғо төркиҙәр Христиан һәм Ислам динен танып, үҙ Тәңреһен онотҡан. Шуға ла Тәңре уларҙан баш тартҡан. Һөҙөмтәлә, үҙ Аллаһын юғалтҡандарҙы кәмһенеү, ғазаплы буйһоноу яҙмышы көтөп, төркиҙәр бөтә донъяға һибелергә мәжбүр булған.
Башҡорт халҡына килгәндә, уның милләт булып ойошоу тарихынан сығып, былай күҙаллайым. Ата-бабаларыбыҙ Урал ерлегендә формалашҡан арий тоҡомдары (мадъярҙар) менән Алтайҙан күсенгән төркиҙәр менән аралашыу, бергә йәшәү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән төрки ҡәүеме булараҡ, оҙаҡ дәүер үҙ Аллаһын,үҙ пәйғәмбәрен онотмаған, Тәңрегә инанған. Ә һуңынан, ғәрәп миссионерҙары Ислам динен, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙе тәҡдим иткән. Шулай ҙа Ислам дине Алтын Урҙа заманында ғына ҡабул ителгән. Тарихи күҙлектән ҡарағанда, был хәл кисә генә булған, тип тә әйтергә мөмкин. Ғөмүмән, Исламдың суфыйсылыҡ ағымы тарихи Башҡортостанда ныҡ таралған була. Быны ла, башҡорттарҙың, төрки халыҡтарҙың Ислам динен Тәңре диненә яраҡлаштырыуы, тип әйтеүселәр бар.
Шулай итеп, халыҡ хәтере боронғо Тәңре динен һаҡлап ҡалған.Пәйғәмбәре Урал батыр тураһында шиғри ҡобайыр ижад иткән. Урал образында,тыуған илендә йәшәгән башҡорт ҡәүеменең донъяға ҡарашы формалашыуы, яманлыҡ менән яуызлыҡ, фанилыҡ менән баҡыйлыҡ фәлсәфәһенең көрәше кәүҙәләнә. Урал – фани донъяны, Шүлгән (Үлгән) – теге донъя батшалығын билдәләй. Эпостың төп мәғәнәһе– тәбиғәттең мәңгелеклеге. Тәбиғәттең бер өлөшө, аңлы зат булараҡ тәбиғәтте ҡурсалау бурысы кешегә йөкмәтелгән. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, донъя кимәлендә ҡарағанда, ул үҙен тәбиғәттән өҫтөн ҡуйып, тәбиғәтте үҙ мәнфәғәтенә буйһондороу өсөн тырыша. Әммә был мөмкин түгел, сөнки өлөш бер ваҡытта ла бөтөндән ҙурыраҡ була алмай. Тәбиғәт быны раҫлап, кеше алдына яңынан-яңы ҡатмарлыраҡ кәртәләр ҡуя, быға тиклем билдәле булмаған афәттәр ебәрә.
Башҡортто ҡайһы ваҡыт, әүҙем түгел, бошмаҫ, тип әйтәләр.Быны мин насар сифат итеп түгел, ә халыҡ күңелендә юйылмаған хәтер – самалы тормош фәлсәфәһе ятыуында күрәм. Тәбиғәттән артығын алмай, киләсәк быуынға һаҡлап ҡалдырыу өсөн ошолай йәшәргә дусар ителгән ул. Тимәк, халыҡ тәбиғәттән айырылмаған, уны буйһондорорға ла тырышмай. Башҡорт милләте үҙ пәйғәмбәре итеп эпостағы Уралды таныһа, Тәңре – илаһи зат онотолмаған булып сыға. Башҡорт халҡы артабан да үҙ динен, үҙ пәйғәмбәрен, үҙ фәлсәфәһен инҡар итмәһә, киләсәге лә ыңғай буласаҡ. Шул тәғлимәтте башҡорт халҡына ғына түгел, ә башҡа милләттәргә лә еткергән ғилми һәм әҙәби әҫәрҙәр күберәк ижад ителһен ине. Был йәһәттән башҡорттарҙың бик боронғо ҡәүем булыуын, уның тормош фәлсәфәһен яңы күҙлектән өйрәнеп, донъя кимәленә сығарған Салауат Ғәлләмовтың хеҙмәттәрен баһаламау мөмкин түгел.
– Яҡшылыҡ һәм яманлыҡ, игелек һәм яуызлыҡ. Игелек ҡасан яуызлыҡты еңер? Ғөмүмән, яманлыҡҡа ҡаршы көрәш нимә ул?
– Был һорау бөтә кешелек йәмғиәтен борсой, сөнки яҡшылыҡ(игелек) һәм яманлыҡ (яуызлыҡ) араһындағы көрәш донъя яралыу менән башланған.Кеше аңлы биологик зат булыуы менән үҙенсәлекле, уға ҡараштар төрлөлөгө хас,сөнки бөтә кешеләр ҙә бер иш түгел. Йәшәйештә бер-береңдең ҡылыҡтарын ҡабул итеү йәки итмәү яҡшылыҡ һәм яманлыҡ күренештәрен барлыҡҡа килтерә лә инде. Шул күҙлектән сығып ҡарағанда, яманлыҡты еңеп булмай кеүек, сөнки берәү яҡшылыҡ тип уйлаған эш икенсе кеше тарафынан яманлыҡ тип ҡабул ителә. Әйтәйек, берәүҙәр тәбиғәтте кеше мәнфәғәтендә сикһеҙ файҙаланыуҙы яҡшылыҡ тип белһә, икенселәр яманлыҡ тип күрә. Мин – икенселәр рәтендә. Донъя цивилизацияһының һуңғы ҡаҙанышы – компьютерлаштырыуҙың яҡшы яҡтары ла, яман яҡтары ла барлығын әйтер инем.
Минеңсә, кешелектең маҡсаты яманлыҡты еңеү түгел, ә уны кәметеү юлдарын табыу булырға тейеш. Был эшмәкәрлектә йәмәғәтселектең һәм дәүләттең тырышлыҡтарын берләштереү зарур. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, әле бындай берҙәмлек юҡ. Илдәге социаль ҡоролош, ҡанундар күпселектең ҡарашын түгел, ә матди байлыҡ тип күҙҙәре тонған аҙсылыҡтың мәнфәғәтен көҫәй. Ундай кешеләр,үҙәренә ҡалһа, яҡшылыҡ ҡылабыҙ, тип уйлай. Ғәмәлдә иһә үткәнде инҡар итеп, рухи байлыҡтың бәҫен кәметәләр. Минеңсә, был әхлаҡи тәрбиә етмәгәнлектән килә.Кешегә бәләкәйҙән тәбиғәткә, башҡа кешеләр мәнфәғәтендә игелек ҡылыу кәрәклеген аңлатҡанда, яманлыҡ улай ныҡ арта алмаҫ ине. Әлбиттә, әхлаҡи тәрбиә менән бер рәттән, йәмғиәттең ҡанундарына буйһоноп йәшәү тәртибен дә онотмаҫҡа кәрәк. Эш итеп килгән рәсми ҡанундарҙың әхлаҡи яҡтан камиллығы мотлаҡ. Әлеге заманда йәшәйештең төп ҡанундары боҙола, яманды – яҡшы, яҡшыны яман күрәбеҙ. Бына шул мине ныҡ борсоуға һала ла инде.
Кешенең йәшәү мәғәнәһе – тирә-яҡ мөхиткә зыян итмәү, Ер шарының күркәмлеген, байлығын тойоу, дөрөҫ, самалы файҙаланыу, киләсәк быуындар өсөн һаҡлау. Ер йөҙөндә тыныс тормош урынлашһа, шунан да яҡшыраҡ ожмах булырмы?Эйе, йәшәү мәғәнәһе бер генә – һәр кеше ерҙә үҙ эҙен ҡалдырһын, ҙурмы,бәләкәйме, бары тик яҡшы эҙ, киләсәк быуыны, тоҡомдары ғорурланып хәтерләрлек булһын. Һүҙемде йомғаҡлап, шуны әйтер инем: яуызлыҡҡа ҡаршы көрәш ысулы бер генә – тәбиғәткә, башҡа кешеләргә ҡарата яҡшылыҡ, игелек ҡылыу.
– Марат ағай, күңелегеҙҙе ниҙәр боросоғаны тураһында әйтегеҙ әле.
– Ғәҙҙәттә интервью алғанда: «Һеҙ бәхетлеме?» – тигән һорау бирелә. Һуңғы ваҡытта мин дә был һорау тураһында уйлана башланым. Совет осоронда бәхет төшөнсәһенә йәмғиәттә ҡараш бер төрлө булһа, хәҙер иһә тирә-йүндәге үҙ-ара мөнәсәбәт, кешеләр араһында байлыҡҡа ынтылыш ҡарашты үҙгәртте. Бәхет төшөнсәһе әхлаҡҡа бәйле икәнен күрһәтә был үҙгәрештәр, йәғни кешелек донъяһы бәхет темаһын борон замандарҙан бирле тикшерә, философтар хеҙмәттәр ижад итә. Дин әһеле – үҙенсә, буржуаз этика – бер төрлө, ә коммунистик идеология икенсе төрлө аңлата. Ләкин тормош хәҡиҡәте был һорауҙы һәр яңы быуын алдына ҡуя, шуға күрә уға яңыса ҡараш, тикшеренеү булған һәм артабан да дауам итәсәк.
Әгәр совет осоронда үҙемде бәхетле һанаһам, хәҙер ҡарашым үҙгәрҙе, сөнки илдәге әхлаҡһыҙ күренештәр, эшһеҙлек, ауыл тормошоноң һүнә барыуы, күмәк хужалыҡтарҙың тарҡалыуы, мәктәптәр ябылыуы, халыҡтың сит тарафтарға сығып эшкә эҙләүе һ.б. кәмселектәрҙе күреп, үҙеңде бәхетле һанап булмай. Бәхетте, үҙемсә, былай аңлай инем: ғаилә тормошонда тыныслыҡ, эшем менән ҡәнәғәт булыу, коллективта тыныс,аралашып йәшәү. Иң мөһиме: балаларҙы үҫтереү мәшәҡәте менән ваҡыт үтеүе һиҙелмәне. Был бәхет үҙем аңлағанса ине. Һуңғы ваҡыттта, заманса «бәхет»төшөнсәһе менән килешмәй, үҙ-үҙем менән бәхәскә инә башланым. Ҡайһы бер фәлсәфәүи фекерҙәр менән ризалашмау, бәхеткә үҙ мөнәсәбәтемде белдереү, бәлки,ҡайһы берәүҙәрҙә ҡыҙыҡһыныу уятыр.
«Бәхет» төшөнсәһенә күҙ һалайыҡ. Күптәр уны башҡорт һүҙе тип бутала, ә ул Ислам дине аша ғәрәп теленән үтеп ингән. Башҡортса «бәхет» яҙмыш була. Ғәрәп-башҡорт-рус һүҙлегендә былай тиелә: «Бәхет: 1) яҙмыш (счастье,фортуна); 2) бәхет (счастье); 3) сәғәҙәт (везение). Бәхет – яңғыҙлыҡ исем.Икенсе төрлө рәхәт (йән тыныслығы), рух рәхәте – йән рәхәте, сәғәҙәт бәхет –мәңгелек бәхет (рәхәт) тигәнде аңлата. Башҡорт халыҡ ижадында бәхеткә ҡағылған тапҡыр әйтемдәр бихисап: «эшсән бәхетте эштән эҙләр»; «тырышлыҡ – бәхет асҡысы»; «бәхет башы – тәүфиҡ» (рухи байлыҡҡа ишара); «бәхет малда түгел»;«бәхетһеҙлек башы – ялҡаулыҡ» һ.б.
Был тапҡыр әйтемдәр халыҡ фәлсәфәһен асып һала. Күпселек әйтемдәр бер кешегә төбәлгән. Рухи байлыҡ, матди байлыҡ, һәм дәүләт идараһына ҡағылышлы әйтемдәр ҙә бар. Һәр шәхестең рухи яҡтан камил үҫеше генә бәхет килтереү тәү шарт булыуын халыҡ дөрөҫ баһалайҙыр, тип уйлайым. Әммә, кешелә шәхси эгоизм көслө була. Шулай ҙа ул йәмғиәт ағзаһы булараҡ, коллективҡа ылыға һәм бәхетле йәмғиәт хаҡында хыяллана. Был ҡаршылык кешеләр араһында күп бәхәстәр тыуҙырып,шәхес талаптарҙы тәү сиратта үҙенә түгел, ә башҡаларға ҡуйыусан. «Башта – һин,унан һуң мин», тигән ҡараш был.
Бик күп осраҡта ниндәйҙер кимәлдә идара итеү даирәһенә өлгәшкән кешене «бәхетле» һанайҙар, сөнки ул, тәү сиратта, үҙенең, яҡындарының мәнфәғәтен ҡайғырта. «Бер кеше тәхеткә менһә, ҡырҡ кеше – бәхеттә», тигән әйтем шунан килә лә инде. Был яҡтан совет осоронда бер ни тиклем сикләүҙәр бар ине,әлеге заманда улары ла юҡҡа сыҡты. Эйе, бөгөнгө көндә донъя менән матди байлыҡ идара итә, ә был ғәҙел түгел. Ил идаралығында әхлаҡи шәхестәр булғанда ғына, ил халҡы бәхетле буласаҡ. Немец философы Фейербахтың: «Кешенең бәхеткә ынтылып йәшәүе тәбиғи, һәм һәр әхлаҡтың нигеҙе булырға тейеш», – тигән һүҙҙәрен идара итеүселәр белһен һәм күңеленә һеңдерһен ине.
Был фәлсәфәне Ф.Энгельс тәнҡитләп сыҡты, һәм уның фекерҙәштәре фәнни коммунизм теорияһы аша «бәхет кеше генына бәйле түгел, ә ҡайһы бер шәхестәрҙең эгоизмы ғына» тигән ҡарашты алға ҡуйҙы. Ғәмәлдә был фекер яҡлау тапманы һәм социализм ҡоролошоноң емерелеүе менән тамамланды. Бәхет фәлсәфәһе бер кеше теләгенә төбәлгән булһа ла, уның бөтә йәмғиәткә лә ҡағылыуын инҡар итмәй. Артабан кешелек донъяһының уны ентекләп өйрәнеүе зарур. Был мәңгелек темаға фәҡәт рухи яҡтан үҫешкән шәхестәр генә асыҡлыҡ индерергә һәләтле. XXI быуат быға яуап таба алырмы икән?
Мин бер ябай ауыл малайы. 70 йәшкә еткәнсе социалистик ҡоролошто татыным, «80-се йылда коммунизм була» тигән хөрәфәткә ышандым, барына ҡәнәғәт инем. 20 йылдан ашыу баҙар шартында – капитализмда йәшәйем, әммә күңелем тыныс түгел. Иң көйгәнем, борсолғаным – киләсәк быуын нисек йәшәр, ил был көрсөктән сығырмы? Фекеремде йомғаҡлап шуны әйтке килә: кеше аҡылы – сикһеҙ рухи байлыҡ. Социаль тигеҙлек күҙлегенән сығып билдәләнгән бәхет өсөн көрәш туҡталмаясаҡ, сөнки ул теләк мәңгелек.
– Әңгәмәгеҙ өсөн рәхмәт. Юбилейығыҙ менән Һеҙҙе. Һаулыҡ,оҙон ғүмер, бөтмәҫ йәшәү ҡеүәте, ижади уңыштар теләйем. Һеҙҙең фекерегеҙ йәмғиәт өсөн бик мөһим. Бөгөн аңламағандар иртәгә аңлар.
Полынь горькая!
(размышления по книге Мурад Аджи «Полынь Половецкого поля»)
НА КАРАМЗИНА
В его "Истории" изящность, простота
Доказывают нам, без всякого пристрастья,
Необходимость самовластья
И прелести кнута.
А.С.Пушкин
«Дайте, дайте мне иные источники информации, отличные от точки зрения Карамзина», – просил я мысленно, а иногда и вслух. И Тәңре услышал меня. Нет, я не прав. Он выбрал меня еще при рождении! И нетрадиционные вопросы и мысли меня посещают с раннего детства. «Почему дед Ахат неграмотный, он же умеет читать и писать?», «Почему в школе не учат тому языку, котором владеет он?», «Почему учат истории Древнего Рима и Египта, а не учат древней истории родного края?», «Почему…?», «Почему…?», «Почему…?». Много лет задаю себе нестандартные вопросы, и с регулярным постоянством нахожу ответы на них. Возможно, не только я, но и другие находят их. Тому есть множество подтверждений. Недавно разговаривал с исследователем, который пишет диссертацию о проблеме перехода письменности башкирского языка из арабицы на латиницу и кириллицу. Ранее я не читал его научные статьи на эту тему, и он не был знаком моей статьей ««Тәҙрә уйыусы»ларға «тар ярыҡтан» ҡараш, йәки Ябай башҡорт уҙаманының уйланыуҙары»/«Взгляд через «щель» на «окно прорубивших», или размышления простого башкирского мужа» (http://r-nuriev.livejournal.com/667.html). Однако, мнения наши совпали в вопросе предпосылок и причины смены письменности, а также ее последствий для всех тюркских народов.
Два года назад Тәңре продиктовал мне поэтическое послание («Яңы быуат бәйете/Сказание новой эры – http://r-nuriev.livejournal.com/779.html), обращение к народу – быть терпеливым и быть готовым… к чему то? Я ранее никогда не писал стихи, а тут за два дня 136 строк. Поразительно, но факт.
Пару месяцев назад подсказал прочитать заново эпос «Урал Батыр». Да, это же «Талмут», «Библия» и «Коран» в сокращенном варианте, без многословных повторений о величии тех или иных религий. Простое объяснение о происхождение жизни на Земле, правил поведения для человека, о понятиях добра и зла, о вечности природы и бренности человека. Знаю, что практически у всех тюркских народов есть подобные предания. В этих произведениях основные постулаты Тәңре, которые в последующем были расширены (искажены) мировыми религиями в угоду правителей того периода. Цель этих правителей была одна, стать выше и сильнее других. Желание управлять всем миром – вот истинное лицо любой религии, любой веры. Для достижения этой цели создаются государства, строится границы, потом они расширяются до масштабов глобальных империй. А зачем? Чтобы править…
И вот новое подтверждение моим размышлениям и ответам к ним. Сегодня прочитал книгу «Полынь Половецкого поля» Мурад Аджи. Не буду пересказывать, читайте сами. Почему сегодня, а не ранее? Ведь труды Мурад Аджи написаны давно? Видимо, я был не готов и Тәңре не посылал мне информацию о них. Или посылал, но я не обратил внимание. Теперь прочитав книгу, я поймал мысль, к чему должен быть готовым мой народ…? Да, именно этому…
…То, что произошло тюркским народом, должно было произойти. Это было испытание, испытание через боль, утрату, болезнь. И лечение от этой болезни – полынь горькая и лечебная. Только через эту горечь обмана, лжи, предательства можно понять, как прекрасны такие понятия – свобода, равенство, дружба, верность, долг. Вероятно, аристократы (правители) древних тюрков поддались искушению, не смогли устоять перед соблазном власти и материального богатства. Стали доказывать свое превосходство перед другими народами. И были наказаны порабощением, забвением своих потомков. Однако сам народ прошел эти испытания, не утратил своего главного достоинства – быть свободным. А также, народ не утратил понимания превосходства духовного богатства над материальными ценностями. Если сегодня некоторые считают тюркский народ зависимым, то они ошибаются. Такие «мыслители» свободу связывают с материальным богатством. Да, с такой точки зрения нельзя жить в обществе и быть независимым. Однако, свобода – это духовное составляющее.
Все люди, все народы на земле одинаковы равны. Учения о превосходстве одних людей над другими от лукавого, от соблазна быть выше остальных. Такие учения для примера приводят пальцы рук человека: «они тоже не равны». Но части тела – это материальное. А человек существо не только материальное, но и духовное, которое ставит всех на один уровень. К сожалению, человечество это до сих пор не понимает и не желает понимать. Придумывает новые учения, новые религии, новые законы – все дальше и дальше отдаляясь от истины. Истина в том, что природа вечна и человек не должен пытаться подчинить ее. Это бессмысленно, так как часть не может быть выше целого или другой его части. Все части имеют свое предназначение, предписанное природой или Тәңре. Однако человек пытается опровергнуть эту Истину и якобы находит подтверждения о своем превосходстве. Однако, это ложно. Вместе с тем, кто это понимает, не борется с ложью, ибо любая борьба с ложью, со злом порождает следующее зло и ложь. И бессмысленно бороться со злом. Зло, родной брат добра. Добро для одних является злом для других. Поэтому все должно быть в меру и жизнь на Земле должна идти по законам природы, а не по законам человека.
Свою книгу уважаемый Мурад Аджи заканчивает словами: ...Верю, настанет час, вспомнят потомки степняков светлый образ Тенгри, вспомнят запах полыни, нашей емшан-травы, и Бог простит нас, Он милостивый. Проснется Степь от беспамятства. И польются тогда вольные песни, как и тысячи лет назад…
На мой взгляд, потомки и не засыпали. И мы тюрки несем в своей памяти то, что должны нести для будущих поколений, что человек должен жить в гармонии с природой, без насилия и превосходства одних над другими. Труды Мурад Аджи тому доказательство. И настанет час… Нет, она уже настает – мир переходит в эпоху передачи информации «от многих к многим» в отличие от эпохи индустриализации, когда информация передавалась «от одного к многим». Чем и воспользовались алчные люди, отдельные представители человечества. Однако, как добро порождает зло, так и зло порождает добро. И наступает новая эпоха – эпоха добра и равенства. Надо быть готовым… Предупреждает Тәңре.
Рустам Нурыев. Просто мыслящий человек.
Уфа, Башкортостан, июнь 2012 год.
Кемгә нисек, ә минең өсөн "Нәфсеңде аҙҙырма!" тигән һүҙҙәрҙә оло мәғәнә ята. Яңы йылда Мавроди исеме менән бергә МММ һәм финанс пирамидаһы төшөнсәләре, бүренән ҡасҡан ҡуян тиҙлеге менән, яңынан тормошобоҙға килеп керҙе. Һәм кешеләргә ҡомарлы уйында ҡәтғи рәүештә ҡатнашмаҫҡа өндәп, МММ уйынының яңы төрө иғлан ителде.
Йәшермәйем, мин дә уйындың 22 ғинуарҙа баҫтырылған өлгө-тәртибен уҡып сыҡтым. Хатта үҙем өсөн, әгәр ҡатнашһам, отмаһам да, отолмаҫлыҡ уйын стратегияһын төҫмөрләп ҡуя һалдым. Эйе, нәфсе һәр кем күңелендә ултыра шул. Ә ҡомарлы уйындар кешенең шул йомшаҡ яғын иҫәптә тотоп ойошторола ла инде. Быға тиклем нәфсемде тыйып килдем, ниндәйҙер уйынға үҙемде йәлеп итеүгә ҡаршы тора алдым. Бик абруйлы ағайҙар "ышаныслы инвестиция проекттарына" ҡушылырға тәҡдим итеп ҡаранылар, ауылдаш апайҙар: "Һин финанс-иҡтисад институтын тамамлағанһың, бындай уйындарҙың отошло икәнен яҡшы беләһең", - тип өгөтләнеләр. Ә мин: "Юғары отош юғары отолош менән йәнәш йөрөй", "Буштан килгән - бушҡа китә, үҙе менән өс өлөш хәләлеңде ала", "Нәфсене бер ҡулдан ысҡындырһаң, кире ауыҙлыҡлауы бик ауыр", - тип, тәҡдимдәрҙе кире ҡаға барҙым. Артабан да шулай булһын.
Үҙәк телевидение каналдарында аҡса түләнмәйенсә бер генә тапшырыу ҙа эфирға сыҡмай, тиҙәр. Биш көн эсендә төп өс федераль каналда - Вести (16 ғинуар), 1ТВ (18 ғинуар), НТВ (21 ғинуар) каналдарында МММ тураһында барған берәр сәғәтлек тапшырыуҙарҙың хаҡын кем түләне икән? Ни өсөн сәйәсмәндәр, финанс белгестәре, дәүләт хеҙмәткәрҙәре, хатта Мавроди үҙе лә, кешеләрҙе МММ проектында ҡатнашмаҫҡа өндәй? МММ һымаҡ ҡомарлы уйындарҙа кем отола һәм кем ота? ВЦИОМ етәксеһе Валерий Федоров әйтеүенсә, рәсәйлеләрҙең 15 проценты яңы уйынға ҡушылырға әҙерлеген белдергән дә инде. Тимәк, ойоҡтарҙа, китап араларында ятҡан аҡсалар хәрәкәткә киләсәк. Ә кемдер үлемтеккә һаҡлағанын йәки ауыҙынан өҙөп йыйған һуңғы һумдарын уйынға тығасаҡ. Уйындың тәҡдим ителгән тәртибе буйынса, банк системаһы аша финанс әйләнешенә индерелгән аҡса күләме йөҙәрләгән миллиард һумдар менән иҫәпләнеүе ихтимал. Был насармы, әллә яҡшымы? Кем өсөн һәм нисек? Аҡса әйләнешенән килгән килем ысын байлыҡмы, әллә буш ҡыуыҡмы? Матди байлыҡ менән рухи байлыҡтың айырмаһын аңлатыр өсөн йәмғиәткә ебәрелгән тағы бер һынау түгелме? Яңы МММ уйынында күпме милләттәштәрем үҙ "бәхетен" һынар? Улар финанс пирамидалары, селтәрле маркетинг проекттарында уңышҡа өлгәшеү йәһәтенән ҡулланылған стратегия төрҙәрен беләме? Үҙ фекеремде, тәжрибәмде һөйләһәм, улар мине нисек аңлар һәм ниндәй ҡарар ҡабул итер? Ғөмүмән алғанда, МММ тураһында һүҙ ҡуйыртыу урынлымы?
Ошолар хаҡында уйлап-уйланып йөрөгәндән һуң, милләттәштәремә ябай ғына итеп: "Аҡыл менән генә ҡарар ҡабул ит, нәфсеңде аҙҙырма, ата-бабаларҙан килгән тәртипте һаҡла, динебеҙ өнәмәгән ҡомарлы уйындарҙан йыраҡ тор", - тип кәңәш итер инем. Ә үрҙә яҙылған һәм яҙылмаған һорауҙарға һәр кем үҙ аллы яуап табырына ышанам. Башҡорттарҙың мейеһе, Мавродиныҡы һымаҡ, 12 тапҡыр урынынан күсмәгән һәм уныҡынан яҡшыраҡ эшләй. Иң мөһиме, тормошта йәшәүҙең мәғәнәһе аҡсала, байлыҡта түгел, ә киләсәк быуында, балаларҙа икәнен белә.
Рөстәм НУРИЕВ,
иҡтисадсы.
Бынан башҡа бер ҡайҙа ла баҫтырылмаған
Сылбырлы сәйәсәтте киләсәктә нимә көтә?Күңелемде даими өйкәп торған һорау, «Бер сылбырҙың ҡулсалары …» исемле мәҡәләне (Александр Ципко, Киске Өфө, № 36 (402), 2010 йыл) уҡығас, тағы өҫкә ҡалҡып сыҡты. Балаларҙың, ейәндәрҙең киләсәге өсөн борсолған, ябай бауҙағы бетеүен алтын сылбырҙан өҫтөн күргән һәр кешелә барҙыр был һорау…
Әлеге ваҡытта донъя күләмендә милләттәр һәм дәүләттәр араһындағы мөнәсәбәттәргә күҙ ташлаһаң, мәҡәләлә күтәрелгән йәмғиәт ауырыуы беҙҙең илгә генә хас күренеш түгел икәненә инанаһың. Тәбиғәттә бер нимә лә үҙгәрешһеҙ тормай, һәр ваҡытта хәрәкәттә. Кеше һәм кешелек йәмғиәте лә тәбиғәттең бәләкәй генә бер өлөшө, ул да һәр саҡ хәрәкәтте, үҙгәреште талап итә. «Аҡыллы кеше» тарафынан уйлап табылған яһалма сикләүҙәр йәки тиҙләтеүҙәр - дәүләттәр, сиктәр, тәртиптәр һәм башҡа төрлө «сылбырҙар-ҡулсалар» тәбиғәт ҡанундарына тап килмәй, үҙ бурыстарын ваҡытлыса ғына үтәй ала. Әлбиттә, был ваҡыт арауығы бер нисә быуатҡа етеп, бик күп быуын кешеләрен үҙ эсенә алыуын тарих иҫбатлай. Ысынлап та, бер генә ҡанун да, бер генә империя ла мәңгелек түгел. Тарих төпкөлө аша бөгөнгө көнгә ихтибарлы ғына ҡараһаҡ, донъя күләмендә милләттәрҙең һәм дәүләттәрҙең тәбиғи үҙгәреш талап итеүе асыҡ төҫмәрләнә. Хәҙерге ваҡытта иҡтисади көнитмеш, мәғлүмәт ағымдары яһалма сикләүҙәргә бойһонмай, уларҙы урап үтеү юлдарын таба. Көслөләр сәйәсәте менән ҡәнәғәтһеҙлек көндән-көн көсәйә бара. Был көсөргәнешлекте кисектереү йәһәтенән ҡайһы бер Европа илдәре йәки Мәскәү депутаттары тәҡдим иткән саралар кире һөҙөмтәгә килтереүенә шик юҡ. Сопромат фәнен өйрәнгән белгестәр быны яҡшы аңларға тейеш. Ҡайһы бер «сәйер» ғалимдар фекеренсә быуат башындағы ваҡиғалар артабанғы йылдарға йәшәү юнәлешен билдәләй. Шулай итеп, әлеге ваҡытта Донъя сираттағы ҡырҡа үҙгәрештәр арауығына аяҡ баҫа. Ер шарының 1/6 ҡоро өлөшөн биләгән Рәсәй дәүләте уны бик ауыр кисереүе ихтимал. Сөнки әлегә тиклем тормошҡа ашырылған саралар көсөргәнешлекте кәметеүгә түгел, ә уны кисектереүгә (көсәйтеүгә тип аңларға кәрәк) юнәлтелгән. «Был осраҡта халҡыма нимә эшләргә һуң?» - тигән һорауға яуап итеп, Иллаһи көс ҡолағыма шиғыр юлдары әйткәйне. «Йәшлек» гәзитендә (№ 11 (10636), 7 август 2010) баҫтырғанда ни өсөндөр бер өлөшө төшөп ҡалған. «Киске Өфө» (25 сентябрь 2010) уҡыусылары тулыһынса уҡый алды.
Рөстәм Нурыев, Өфө ҡалаһы.
Бынан башҡа бер ҡайҙа ла баҫтырылмаған
Языки и споры вокруг
Зачем на земле такое разнообразие используемых языков? Почему природа так распорядилась? На эти вечные вопросы человек никогда не найдет ответа. Любое предположение в равной степени может быть истинным и ложным. В реальной жизни, за исключением редких исследователей, человек и не пытается это понят. Эму важнее преодолеть созданный природой барьер для удовлетворения своей потребности в общение. Так как человек по своей природе ленив, он старается не изучать чужой язык, а предпринимает определенные действия по принуждению к изучению своего языка других, не знающих его язык, представителей человечества. Вероятно, знание многих языков для человека большое благо. Сам владею несколькими языками и восхищаюсь полиглотами. Но является ли благом принуждение к изучению своего языка одним народом другого народа? Очень сложно дать однозначный ответ. У каждого человека на этот счет есть свое мнение, и это мнение для него самое верное. У меня самого двоякое чувство по данному поводу.
В 20-40 годы прошлого столетия письменность нерусскоязычных народов советского государства директивно и поэтапно перевели на кириллицу и заставили изучить русский язык. Такая политика, но в более мягкой, естественной форме, проводилась и ранее при царском государстве. Но революционеры не могли терпеть, поэтому они и революционеры – отрицают эволюцию. Менее чем за сто лет результат налицо, 99 % населения страны владеют русским языком. Вероятно, это благо. Для меня лично, это благо. При этом не надо забывать, что мой народ и многие тюркоязычные народы потеряли возможность масштабно изучать арабский, персидский языки, были ограничены в изучении родных языков. Освоение европейских языков, внедряемое директивно в учебных заведениях, не достигла больших высот. В изучение иностранных языков наблюдался и наблюдается эволюционный процесс. В связи с ростом потребности в последние годы растет и число людей изучающих эти языки. Но вернемся к революционным действиям. Как известно, любое действие вызывает противодействие. Это наглядно видно в вопросе изучения родных языков нерусским населением России. Как только были сняты видимые и невидимые ограничения, произошла моментальная реакция на восстановление утерянных ранее приоритетов. «Стоп, какие приоритеты в едином государстве, где 99% владеют русским языком?» - зададут люди дискуссионный вопрос. В моем понимании, это возможность общаться на своей родной земле на своем родном языке. И те, кто пришел когда-то на эту землю со стороны, вне зависимости от времени и причины прихода, пуст со мной общаются на моем языке. То, что моя земля в настоящее находиться на территории единого государства, и я юридически лишен права быть собственником своей земли, не означает отсутствие моего права на приоритет. Если у меня есть необходимость общаться с представителями других народов на своей или на их земле, то я такой возможностью обладаю.
Да, есть место для раздумий революционерам. Я ведь имею возможность высказать свое мнение на их языке, понимаю их язык и менталитет. Знаю слабые и сильные стороны такого народа. Они лишены этой возможности и ограничены в своем понимании окружающего мира. Революционерам от своего народа, тоже необходимо предостерегаться. Не следует революционными методами восстанавливать мои приоритеты, гораздо эффективней эволюционный путь. Желающих изучать мой язык достаточно много, надо им дать возможность реализовать свои потребности на хорошем уровне. Чтобы не было разочарования с их стороны. Мои общения с представителями других народов, чьи дети изучают в школе мой язык, и споры на различных интернетовских площадках дают основание так говорить.
Почему эти мысли я излагаю на русском языке? Потому что, хочу донести их русскоязычным, кричащим об ущемлении их прав. Требуя от нас быть толерантными, сами будьте толерантны. Требую уважения к себе и своему языку, уважайте соседа и его язык. Когда со мной заговорил на татарском языке Александр Александрович, я проникся уважением к нему и заставил себя совершенствовать свой русский разговорный. Известно, что Владимир Иванович Даль и Корней Иванович Чуковский хорошо владели башкирским языком.
Рөстәм Нурыев, Өфө ҡалаһы.
Суфый бабай бүләһе
Улына бәйет әйткәне,
Яҙып алды ишеткәнде
Рөстәм Нурый ейәне.
Яңы быуат бәйете
Мөғжизәләр менән тулы фани донъя,
Телһеҙҙәр ҙә телмәр тота булып даръя.
Тормағандар атлап китә, Хоҙай ҡушһа,
Әйткәнемде яҙып бар тип, миңә ҡуша.
…Ер йөҙө бит бер мөғжизә - шул яуаптыр,
Фаразлайҙар ул барлығын мең быуаттар.
Бихисапһыҙ мәхлүк йәшәй тәбиғәттә,
Ышанмай тик кеше генә тәғлимәткә.
Үҙен үҙе бөтөрөргә гел баш вата,
Һинең халҡың яһамай тик ундай хата.
Еткерергә уға шуға үтенесем:
Сабыр бул һин һәм бул һин, телсем.
Сабыр бул һин, сабырлыҡтың төбө - алтын.
Боронғолар юҡҡа ғына әйтмәгәндәр.
Олтанлыҡты солтанлыҡтан өҫтөн күреп,
Үҙ илендә сабыр ғына көн иткәндәр.
Әмир, батша һәм башҡалар килгән-киткән,
Заманында Алтын Урҙа хатта бөткән.
Тик йәшәгән ырыу-ырыу аҡ бабалар,
Үҫтергәндәр һинең кеүек ир балалар.
Кәрәк булһа, илен яҡлап яу сабырлыҡ,
Форсат сыҡһа, ерен данлап моң һалырлыҡ.
Батшаларға баш эймәгән һинең ырыу,
Сабыр бул һин һәм бул һин ғорур.
Йәнбирҙе менән Йәнбикәнең балалары
Мең быуаттар төйәк итте Урал ташын.
Һыйҙырғанда үҙ янына башҡаларҙы
Һөмһөрөн ҡойоп йыйырманы бабаң ҡашын.
Ғорурлығын бер ваҡытта юғалтманы.
Хужа булды, донъяларҙы тарҡатманы.
Аңлағандар бабаңдың был сәйәсәтен
Алмаштырҙы уға ҡарап үҙ йәһәтен.
Ҡабул итте ырыу тотҡан ғөрөфтәрҙе,
Ә халҡыңа тағы бик күп бәҫ өҫтәлде.
Улыңа ла еткер минең әйкәнде, ай,
Сабыр бул һин һәм бул һин атай.
Кәмһетәләр мине, тип, һәр ваҡыт та,
Йәберләмә һин үҙеңде бер саҡта ла.
Йүләрлектән өҫтөн булған кеше генә
Бөйөк һәм саф күңелле була ала.
Яйлап ҡына үҙеңә тиң дуҫ-иш һайла,
Дуҫлыҡ беҙҙең мәңгелек, тип оран һалма.
Алла ғына мәңгелек бит был донъяла
Башҡа нәмә тарих саңы булып ҡала.
Донъя баҫҡан дәүләттәр ҙә тарҡалалар,
Бәғзе халыҡ ҡыҙыу булып юҡ булалар.
Күрше булған ғуҙ һәм хаҙар быға миҫал
Сабыр бул һин һәм бул һин уҫал.
Берҙәй ҡарай көнсығышҡа, көнбайышҡа ике башы,
Һине арбап тарих яҙа сәмер ҡошо.
Фәһемле тип, уҡыма тик бер китапты,
Эҙлә, тап, сағыштыр бар сығанаҡты.
Ата-бабаң булмышы күп шәреҡтә лә,
Онотһон тип, бәғзе берәү теләһә лә.
Ике тапҡыр хәрефеңде алмаштырған
Өсөһөн дә өйрән, һин отолмаҫһың.
Бындай бәхет бер кемгә лә тәтемәгән.
Зәки бабаң Бохарала күп эҙләнгән.
Ул тапҡанды тағы ла һин нығыраҡ байыт,
Сабыр бул һин һәм бул һин талип.
Бурҙар бур һин, тип тамаҡ яра, аптырама,
Харамдыҡы харам инде, эсен ҡыра.
Хәләл генә һәр ваҡытта көстә ҡала,
Бер тибәрһең ундайҙарҙың арт һанына.
Ата-бабаң хәреф танып намаҙ ҡылды.
Наҙан ғына, наҙандар, тип һөрән һалды.
Белһен өсөн барса ғәләм барыһын да,
Иҫбатлансы йән иҫәбе барышында.
Уҡымышлы булды һәр саҡ барса халҡың,
Шул кимәлде күтәрергә барсы хаҡың.
Уҡы, улым, ярҙам итәм, килә хәлем,
Сабыр бул һин һәм бул һин ғалим.
Монгол менән килгәнде лә һин ҡурсала,
Уны ла бит кесе айыу ҡыҫып бара.
Күп мин, тип бөгөнгө көн маһайһа ла,
Йота алмаҫ мишәрҙе лә, майлаһа ла.
Йәш бит әле, ул да аңлар бара-бара,
Ҡыҙыу халыҡ тиҙ тарҡала был донъяла.
Дыуамалдар алған саҡта ләззәт тапһа,
Олпатлылар ҡуйғас ҡына йәннәт ҡыла.
Юҡ бит уның һыйынырлыҡ ере башҡа,
Аңлағаны һиңә ҡарап күҙен баға.
Рәхмәтлеһе бик күп улар араһында,
Сабыр бул һин һәм бул һин уға аға.
Ҡояшта бит үтә ҡыҙыл - бик тиҙ уңа,
Ҡыҙыу кеше һәр ваҡытта боҙҙай туңа.
Ғалимдар ҙа күптән инде иҫбат иткән
Нәфсе тигән яман сирҙе, шуға икән.
Үткән быуат бар донъяны дер һелкеткән,
Айыуҙың да бөгөн килеп хәле бөткән.
Башлағанды Барый батша үткәнендә
Тамаларҙар һинән башҡа үҙҙәре лә.
Йөҙ йыл элек суфый бабаң яҙып ҡуйған,
Уландарым, сабыр булың, килер заман.
Шул яҙманы алыр өсөн бөгөн уҡый,
Сабыр бул һин һәм бул һин суфый.
Ҡара алтын бәҫе китер баҙарҙарҙа,
Ҡап ҡорһаҡтар бет үрсетер ул сағында.
Ерле генә ерҙә ҡаты баҫып торор,
Кемлегеңде барһы күрер шул саҡтарҙа.
Ата-бабаң ерҙе тотҡан ырыу менән
Шуға тағын бөгөнгө көн яйы килгән,
Ҡабыҡ һуғып, сәүкә ҡыуып дау күтәрмә,
Ҡанун менән ал ҡулыңа үҙ ереңде.
Ата ла ул, әсә лә ул - ерең һаҡла,
Баҙар хаҡы текә тип, уны һатма,
Ерең булһа, балаларың күрмәҫ нужа,
Сабыр бул һин һәм бул һин хужа.
Байлыҡ тип, ҡыуалама донъя атын,
Күрһәтер ул, ҡабаланһаң, һиңә артын.
Һаулыҡтан да ҡиммәтерәк юҡ донъяла,
Ҡыйылмаһын кеше ғүмере бер заяға.
Үҙгәрештәр була ала ҡанһыҙ ғына,
Низағ эштәр хәл ителһә сабыр ғына,
Һәр бер низағ тамамлана солох менән,
Айырмаһы ҡорбан иткән дәүмәл икән.
Туған менән тапҡаныңды тоғро бүлеш,
Ҡылығыңдан рәнйемәһен күрше-белеш.
Еткерергә үҙ халҡыңа бындай сәләм,
Сабыр бул һин һәм бул һин сәсән.
Аҡыл менән эш итергә һәр заманда
Васыят итә суфый бабаң яҙмаһында.
Көслөнөкө көслө генә булған саҡта
Аҡыллының ике илле өҫтөн ята.
Зыялылар йыйылышып кәңәш итәр,
Юлың уңыр халҡың менән, илсе ебәр
Милләттәрҙе берләштергән ойошмаға,
Ул тарафта көслө лә бит ҡойолоп ҡала.
Килер заман, инша Алла, күп ҡалмаған,
Ул юҫыҡҡа бәғзе халыҡ һуҡмаҡ һалған.
Донъяла ла яңы быуат инде хәҙер
Сабыр бул һин һәм бул һин әҙер…


c: text/html

text:
Дары
Дары — юғары баҫымлы газдар барлыҡҡа килтереп кислородһыҙ янырға һәләтле күп компонентлы шартлатҡыс ҡушылма, снаряд, ракета һәм пуля атыу өсөн файҙаланылған шартлатҡыс матдә.
Тарихы[үҙгәртергә]
Дарының беренсе вәкиле, калий селитраһы, күмер һәм көкөрттөң 75:15:10 нисбәтендәге механик ҡушылмаһы — төтөнлө дары булып тора. Бындай составтағы ҡатышма күптән уҡ яндырыу һәм емереү сараһы итеп файҙаланылған, тигән фекер йәшәй. Шулай ҙа матди һәм яҙма иҫбатлауҙар табылмаған. Тәбиғәттә селитра йыш осрай, ә дары өсөн кәрәкле калий селитраһы бөтөнләй осрамай.
Ҡытайҙа дары эшләү рецепты 1044 йылда барлыҡҡа килә. Дарының иртәрәк эшләнеүе лә ихтимал, ҡайһы бер тарихсылар дарыны уйлап табыусы — II быуатта йәшәүсе Вэй Боян, тип иҫәпләй.
Дары өсөн кәрәкле килий селитраһын алыу ҡатмарлы технологик алымдар талап итә. Калий селитраһын етештереү XV —XVI быуатта химия үҫеш алғас ҡына мөмкин була. Сағыштырмаса өҫтө юғары булған углерод материалдарын алыу ҙа, тимер металлургияһы үҫеш алғас мөмкин булған. Пиротехник үҙенсәлеге булған органика һәм тәбиғи селитра ҡатнашмаһын дары урынына ҡулланыу, мөмкин һанала.
Дарыны беренсе уйлап табыусы монах Бертольд Шварц булған, тип иҫәпләнә. Төтөнлө дарының атыу үҙенсәлеге һуңыраҡ билдәле була һәм ут атыу ҡоралы үҫешенә сәбәпсе була. Европала һәм Рәсәйҙә XIII быуаттан уҡ билдәле һәм XIX быуат ураһына тиклем берҙән бер шартлатҡыс матдә булып ҡала.
Нитроцеллюлоза дарыһы һәм башҡа көслө шартлатҡыстар уйлап табылғас, төтөнлө дары әһәмиәтен юғалта. 1884 йылда П. Вьел Францияла пироксилин дарыһын уйлап таба, Швецияла Альфред Нобель 1888 йылда баллистик дарыны аса. Кордит дарыһы XIX быуат аҙағында Бөйөк Британияла эшләнә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында реактив снарядтарҙа уңышлы ҡулланылған баллистик дары XX быуаттың 30-сы йылдарында СССР-ҙа эшләнә.
Дарыны артабанғы камиллаштырыу уның техник характеристикаһын яҡшыртыу, махсус яңы рецептуралар эшләү йүнәлешендә алып барыла.
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Советская военная энциклопедия, М., 1978. (урыҫ.)
- Дары барлыҡҡа килеү тарихы (урыҫ.)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ҡала
Ҡала (cыу. Хула) — йәшәүселәре, ҡағиҙә булараҡ, ауыл хужалығынан тыш башҡа эштәр менән шөғөллөнгән торамалар.
Бер тораманы ҡала иҫәбенә керетелеүе ҡанун буйынса үтәлә. Бының өсөн кәрәкле халыҡ һаны иҫәбе төрлөсә — 250 кешененән башлап (Дания) 30 мең кешегә тиклем (Япония).
Рәсәй ҡалалары[үҙгәртергә]
Рәсәйҙә ҡала статусын халыҡ һаны иҫәбе 12 мең кешенән аҙ булмаған, һәм халыҡтың 85%-нан күберәге ауыл хужалығынан тыш эш менән шөғөләнгән йәшәү урыны ала. Быға ҡарамаҫтан, Рәсәйҙә, халыҡ иҫәбе 12 меңдән ашмаған бик күп ҡалалар бар (1092-дең 208-һе).
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Рене Декарт
Рене́ Дека́рт (франц. René Descartes [ʁəˈne deˈkaʁt], лат. Renatus Cartesius — Картезий; 31 март, 1596, Лаэ (Турень провинцияһы ), хәҙер Декарт (департамент Эндр һәм Луара) — 11 февраль, 1650, Стокһольм) — французматематигы, философы, физигы һәм физиологы, аналитик геометрияны һәм хәҙерге заман алгебраик символикаһын барлыҡҡа килтереүсе, философияла радикаль шик ысулы , физикала механицизм авторы, рефлексологияла тәүге аҙымдар яһаған кеше .
Йөкмәткеһе
- 1 Биографияһы
- 2 Фәнни эшмәкәрлеге
- 3 Фәлсәфә
- 4 Урыҫсаға тәржемәле төп хеҙмәттәре
- 5 Ҡыҙыҡлы факттар
- 6 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 7 Иҫкәрмәләр
- 8 Әҙәбиәт
- 9 Һылтанмалар
Биографияһы[үҙгәртергә]
Декарт фәҡирлеккә төшкән боронғо дворяндар тоҡомо, ғаиләлә өсөнсө бала булып тыуа. 1596 йылдың {/1 } 31 мартында Лаэ (La Haye en Touraine), хәҙерге Декарт (Descartes) ҡалаһында тыуған, (департамент Эндр һәм Луара, Франция). Бер йәшендә әсәһе үлеп ҡала Атаһы Ренн ҡалаһында судья булып эшләй һәм Лаэла һирәк була, баланы әсәһе яғынан өләсәһе тәрбиәләй. Рене бала сағында бик сирләшкә була, ҡыҙыҡһыныусанлығы менән айырылып тора.
Башланғыс белемде Декарт Ла Флештағы иезуит коллежында ала, уҡытыусыһы Жан Франсуа була. Коллежда Декарт буласаҡ рухани һәм Францияның фәнни тормошона йүнәлеш биреп торасаҡ Марен Мерсенн менән таныша. Дини белем Декартта, нисек кенә ғәжәп тойолмаһын, ул саҡтың күренекле философтарына ышанмау уята .
1612 йылда у Декарт коллеж тамамлап, күпмелер ваҡыт Пуатьела хоҡуҡ нигеҙҙәрен өйрәнә, шунан Парижға китеп, математикала эҙләнеүҙәрҙе ғәмһеҙ ваҡыт уҙғарыуҙар менән аралаштырып, бер аҙ йәшәп ала. Шунан хәрби хеҙмәт -(1617) — баштареволюция ялмаған Голландияла , артабан Германияла, Прага өсөн һуғышта (Тридцатилетняя война). 1618 йылда Голландияла Декарт атаҡлы физик һәм натурфилософ Исаак Бекман менән таныша, тап уның йоғонтоһонда ғалим булып китә лә инде. Декарт бер нисә йыл Парижда ғилми эш менән шөғөлләнә, виртуаль тиҙлек принцибфн аса, әммә ул ваҡытта быны аңларлыҡ кеше булмай әле.
Шунан йән ( Ля-Рошель) өсөн һуғышта ҡатнаша. Францияла Декарттың хөр фекерләүе иезуиттарға килеп етә, һәм уны көфөрлөктә ғәйепләй башлайҙар. Шуның өсөн Декарт Голландияға күсеп (1628), 20 йыл йәшәй.
Ул Европаның иң ҙур ғалимдары менән хатлаша, медицинанан алып метеорологияға тиклем төрлө фәндәрҙе өйрәнә. Ниһайәт, 1634 йылда тәүге, программа булырлыҡ "Донъя" тигән китабын (Le Monde ) тамамлай, ул ике - «Яҡтылыҡ тураһында трактат » һәм «Кеше тураһында трактат" тигән өлөштәрҙән тора . Әммә китап уңышһыҙ ваҡытҡа юлыға— бер йыл элек кенә инквизиция Галилейҙы саҡ үлтермәй ҡала. Шуның өсөн Декарт үҙе тере сағында китапты сығармаҫҡа була. Ул Мерсеннға Галилейға хөкөм тураһында былай тип яҙа:
Был мине шул тиклем тетрәтте, хатта яҙмаларымды яндырырға булып киттем, һис юғы уларҙы күрһәтмәҫкә кәрәк; Папа үҙе ыңғай ҡараған италиялыны ла Ер әйләнә тигән өсөн язаларға булғастар инде... Ер хәрәкәте ялған икән, минең философиям нигеҙҙәре лә ялған булып сыға, сөнки минең һығымталарым да шундай.
Әммә Декарттың башҡа китаптары донъя күрә тора:
- «Ысул тураһында фекерләүҙәр…» (1637)
- «Тәүге философия тураһында фекерләүҙәр…» (1641)
- « Философияның башланғыстары» (1644)
Кардинал Ришельё Декарттың хеҙмәттәренә ыңғай баһа бирә һәм Францияла баҫырға рөхсәт итә, ә Голландияның руханиҙары ҡарғыш белдерә(1642); Оран принцының яҡлауы булмаһа ғалимға бик ауырға тура килер ине.
1635 йылда Декарттың никахһыҙ ҡыҙы Франсина тыуа (хеҙмәтсеһенән). 5 йәшендә бала скарлатинанан үлеп ҡала, Декарт быны үҙ ғүмерендәге иң ҙур ҡайғы тип баһалай.
1649 йылда туҡтауһыҙ талауҙарҙан биҙрәгән Декарт швед королеваһы Кристинаның саҡырыуы буйынса Стокһольмға күсенә. Унда барыу менән ауырып китеп, пневмониянан үлеп ҡала. Предположительной причиной смерти явилась пневмония. Декартты мышьяк менән ағыулап үлтергәндәр тигән фараз да бар, сөнки ауырыу билдәләре шуға оҡшаш була. Бындай фаразды Айки Пиз ( немец ғалимы[1]), артабан Теодор Эберт[2][3] та белдерә. Декарттың йоғонтоһонда королева Кристина католиклыҡҡа күсмәҫ тип, католик агенттар үлтергәндер тип уйлайҙар ( 1654 йылда королева шул инанысты ҡабул итә).
Ғүмеренең ахырына Декартҡа сиркәүҙең дошманлығы көсәйә. Үлгәндән һуң Декарттың әҫәрҙәре «{0}Индекс{/0}» тигән исемлеккә индерелә, Ә Людовик XIV махсус бойороҡ менән Декарттың философияһын («картезианств ») Францияның барлыҡ уҡыу йорттарында ла өйрәтеүҙе тыя.
Үлгәндән һуң 17 йыл үткәс мәрхүмдең һөйәктәре Стокгольмдан Парижға күсерелә һәм Сен-Жермен де Пре аббатлығындағы часовняла ерләнә. Ҡәбере әле лә шунда
Ғалим иҫтәлегенә { Айҙағы 0}кратерға исем бирелгән
Фәнни эшмәкәрлеге[үҙгәртергә]
Математика[үҙгәртергә]
1637 йылда Декарттың төп фәлсәфәүи-математик хеҙмәте - «Ысул тураһында фекерләүҙәр» донъя күрә.
Китапта аналитик геометрия аңлатып бирелә, ә һалынмаларында — алгебра, геометрия, оптика буйынса эҙләнеүҙәр һөҙөмтәләре һәм башҡа күп мәғлүмәттәр .
Китабындағы Виет математик символикаһының бөгөнгө замандыҡына бик яҡын булыуын айырым билдәләргә кәрәк.
«Ысул » Декартты шунда уҡ математика һәм оптикала бик абруйлы итә.
Механика и физика[үҙгәртергә]
Декарттың физика буйынса эҙләнеүҙәре башлыса механика, оптика һәм Ғаләмдең дөйөм ҡоролошон өйрәнеүгә ҡайтып ҡала. Декарттың физикаһы, уның метафизикаһынан айырмалы, материалистик була: Ғаләм тулыһынса хәрәкәт итеүсе материянан тора. Бүленмәҫ атомдарҙы һәм бушлыҡтарҙы Декарт танымай. Ябай материянан тыш ул Декарт күренмәҫ нескә материялар барлығын раҫлай һәм улар ярҙамында йылылыҡты, тартыу көсөн, электҙы һәм магнетизмды аңлатырға ынтыла.
Башҡа фәнни ҡаҙаныштары[үҙгәртергә]
- Декарттың рефлекс һәм рефлектор эшмәкәрлек принцибы буйынса яҙған хеҙмәттәре артабан психологияның төп нигеҙҙәрен тәшкил итә.
- Есем механизмдарын өйрәнгәндә аффект (дәрт) кеүек халәттәр психик тормошҡа йоғонто яһауын һүрәтләй. «Аффект» төшөнсәһе хәҙерге психологияла айырым эмоциональ халәттәргә ҡарата ҡулланыла.
Фәлсәфә[үҙгәртергә]
Декарттың фәлсәфәһе дуализмға нигеҙләнә.
Декарттың фәлсәфәгә индергән төп ҡаҙанышы - рационализмдың донъяны танып белеү өлкәһендә төп ысул булыуын күрһәтеүе. Картезианлыҡ үҫешендә ике ҡапма-ҡаршы йүнәлеш барлыҡҡа килә:
- материалистик монизм (Х. Де Руа, Б. Спиноза)
- идеалистик окказионализм (А. Гейлинкс, Н. Мальбранш).
Декарттың донъяға ҡарашы картезианлыҡ тип аталған тәғлимәткә нигеҙ һала:
- голланд (Барух да Спиноза),
- немец (Готтфрид Вильгельм Лейбниц)
- һәм француз (Николь Мальбранш)
йүнәлештәре бар.
Радикаль шик ысулы[үҙгәртергә]
Француздар һәр саҡ скептиклығы менән айырылып торған, шул уҡ ваҡытта белем алыуҙа математик теүәллекә ынтылыуҙары менән дә билдәлеләр. Хәҡиҡәттең кире ҡағылмаҫлыҡ булып иҫбатланырға тейешлеге - Декарт шиктәрҙе тик шулай ғына юҡҡа сығарырға мөмкин тип һанай.
Илаһиҙың барлығын раҫлауҙары[үҙгәртергә]
Виндельбандтың әйтеүенсә, Декарттың Илаһи Көс барлығын раҫлауын «антропологик (психологик) һәм онтологик ҡараштар берлеге» тип алырға була.
Ике субстанция — рух һәм материя — Декарттың һәр яҡтан камил көс барлығын раҫлаған тәғлимәтендә яралтылған һәм тамамланған субстанциялар булып тора; бары тик Илаһиҙың субстанцияһы ғына сикһеҙ һәм төп субстанция булып тора.
Этик ҡараштары[үҙгәртергә]
Декарттың этик ҡараштарын Фуллье уның әҫәрҙәре һәм хаттары буйынса тергеҙә. Был өлкәлә лә теологияны рациональ фәлсәфәнән айырып ҡарап, Декарт әхлаҡи хәҡиҡәттәрҙе лә аңдың «тәбиғи нуры» менән һуғарылған, тип раҫлай (la lumière naturelle).
Экзистенциаль парадигма[үҙгәртергә]
Мамардашвили ҡарашынса, Декартты экзистенциаль традицияға нигеҙ һалыусылар рәтенә индерергә мөмкин .
Урыҫсаға тәржемәле төп хеҙмәттәре[үҙгәртергә]
- Декарт Р. Сочинения в двух томах. М.: Мысль, 1989.
- Том 1. Серия: Философское наследие, том 106.
- Соколов В. В. Философия духа и материи Рене Декарта (3).
- Правила для руководства ума (77).
- Разыскание истины посредством естественного света (154).
- Мир, или Трактат о свете (179).
- Рассуждение о методе, чтобы верно направлять свой разум и отыскивать истину в науках (250).
- Первоначала философии (297).
- Описание человеческого тела. об образовании животного (423).
- Замечания на некую программу, изданную в Бельгии в конце 1647 года под заглавием: Объяснение человеческого ума, или разумной души, где поясняется, что она собой представляет и какой может быть (461).
- Страсти души (481).
- Небольшие сочинения 1619—1621 гг. (573).
- Из переписки 1619—1643 гг. (581).
- Том 2. Серия: Философское наследие, том 119.
- Размышления о первой философии, в коих доказывается существование Бога и различие между человеческой душой и телом (3).
- Возражения некоторых учёных мужей против изложенных выше «Размышлений» с ответами автора (73).
- Глубокочтимому отцу Дине, провинциальному настоятелю Франции (418).
- Беседа с Бурманом (447).
- Из переписки 1643—1649 гг. (489).
- Том 1. Серия: Философское наследие, том 106.
- Декарт Р. Геометрия. С приложением избранных работ П. Ферма и переписки Декарта. М.-Л.: Гостехиздат, 1938. Серия: Классики естествознания.
- Декарт Р. Космогония: Два трактата. М.-Л.: Гостехиздат, 1934. Серия: Классики естествознания.
- Декарт Р. Первоначала философии (1644)
- Декарт Р. Размышления о первой философии… (1641) текст
- Ренэ Декарт. Рассуждение о методе…" (1637) Издательство Академии Наук СССР, 1953. Серия: Классики науки, 655 с..
- Декарт Р. Рассуждение о методе, чтобы верно направлять свой разум и отыскивать истину в науках и другие философские работы / Пер. с лат., М.: Академический проект, 2011. 335 с., Серия «Философские технологии», 1500 экз., ISBN 978-5-8291-1327-8.
- Рене Декарт. Сочинения в библиотеке Я. Кротова.
Декартты урыҫ теленә тәржемә итеүселәр[үҙгәртергә]
- Гарнцев, Михаил Анатольевич
- Ляткер, Яков Абрамович
- Шейнман, Сесиль Яковлевна
- Позднев, Михаил Михайлович
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
- Великий физиолог И. П. Павлов поставил памятник-бюст[4] Декарту возле своей лаборатории (Колтуши), потому что считал его предтечей своих исследований.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Cogito
- Геометрия
- Картезианство
- Натурфилософия
- Существование Бога
- Универсальная грамматика
- Эйлер, Леонард
- Овал Декарта
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Шаров А. Покушение на мысль? // Наука и жизнь, № 4, 1994.
- ↑ Рене Декарта отравили причастной облаткой.
- ↑ Церкви мешали координаты Декарта
- ↑ Петрова М. К. Из воспоминаний об академике И. П. Павлове//Вестник Российской академии наук. Т. 65, № 11, 1995. С. 1016—1023.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Асмус В. Ф. Декарт . М.: 1956.
- Переиздание: Асмус В.Ф. Декарт — М.: Высшая школа, 2006. — 335 с. — (Классика философской мысли.). — 3000 экз. — ISBN 5-06-005113-7.
- Барабанов О. О., Петрова Е. В. Два математических письма Декарта принцессе Елизавете Богемской // История науки и техники, № 1, 2011, С. 20-32.
- Барабанов О. О., Барабанова Л. П. История теоремы Декарта о кругах // История науки и техники, № 5, 2011, С. 2-15.
- Бессмертие философских идей Декарта (Материалы Международной конференции, посвященной 400-летию со дня рождения Рене Декарта) / Ответственный редактор Мотрошилова Н.В. — М.: ЦОП Института философии РАН, 1997. — 181 с. — (Научное издание). — 500 экз. — ISBN 5-201-01958-7.
- Декарт // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- История математики под редакцией А. П. Юшкевича в трёх томах, том II, М.: Наука, 1970 Математика XVII столетия.
- Катасонов В. Н. Метафизическая математика XVII в. М.: Наука, 1993.
- Кирсанов В. С. Научная революция XVII века. М.: Наука, 1987.
- Кузнецов Б. Г. Эволюция картины мира. Глава 7: Картезианское естествознание — М.: Издательство АН СССР, 1961 (2-е издание: УРСС, 2010). — 352 с. — (Из наследия мировой философской мысли: философия науки). — ISBN 978-5-397-01479-3..
- Ляткер Я. А. Декарт. М.: Мысль, 1975.
- Мамардашвили М. Картезианские размышления.
- Матвиевская Г. П. Рене Декарт, 1596—1650. М.: Наука, 1976.
- Никифоровский В. А. Из истории алгебры XVI-XVII вв — М.: Наука, 1979. — С. 119-160. — 208 с. — (История науки и техники).
- Яновская С. А. О роли математической строгости в творческом развитии математики и специально о «Геометрии» Декарта. Историко-математические исследования, 17, 1966, с. 151—184.
- Le Gaufey, Guy. L’incompletude du symbolique: De Rene Descartes a Jacques Lacan. Paris: Distique, 1991.
- Фролова Е. А. Декарт и некоторые аспекты концепций человека в средневековой арабской философии // Сравнительная философия. М., 2000. С.229-244.
- Фролова Е. А. Проблема Декарта в современной арабской философии. // Вопросы философии. 1969. № 5.
-
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (1890—1907).
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Статья «Декарт, Рене» в энциклопедии «Кругосвет»
- Discourse On the Method(инг.) в Проекте Гутенберг
- Selections from the Principles of Philosophy(инг.) в Проекте Гутенберг
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса философтар
- Тыуғандар 31 март
- Тыуғандар 1596 йылда
- , департамент Эндр һәм Луара тыуғандар
- Вафаттар 11 февраль
- Вафаттар 1650 йылда
- Стокгольм вафат булғандар
- Викитекаға һылтанмаған философтар тураһында мәҡәлә
- Портреты булмаған философтар тураһында мәҡәлә
- Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик һүҙлеге ҡулланылған мәҡәләләр
- Рене Декарт
- XVII быуат философтары
- Франция философтары
- Француз фәндәр академияһы ағзалары
- Пневмониянан вафат булыусылар


text:
Ҡазан ханлығы
Ҡазан ханлығы - 1445 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1438) — 1552 йылдарҙа Урта Волга һәм Түбәнге Кама буйындағы дәүләт.
Йөкмәткеһе
Барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә]
Алтын Урҙа тарҡалғандан һәм Ҡазан ҡалаһы Алтын Урҙа ханы Олуғ Мөхәммәт (өҙөклөк менән 1419—37 йылдарҙа идара итә) яулап алғандан һуң барлыҡҡа килә. Баш ҡалаһы — Ҡазан.
Ҡоролошо[үҙгәртергә]
Дәүләт башында Сыңғыҙхан нәҫеле араһынан ҡоролтайҙа һайланған хан тора. Ғәмәлдә дәүләткә ҡарасайбәктәрҙән (юғары аристократия вәкилдәре) торған диуан (дәүләт советы) идара итә. Дәүләт дине — ислам. Дәүләт теле — харәзм төркийе . Ҡазан ханлығы төп биләмәләре даруғаларға (Алат, Арса, Галич, Зөри, Нуғай) һәм олоҫтарға (йөҙҙәргә) бүленә. Даруғаларға ҡарасайбәктәр, әмирҙәр, олоҫтарға олоҫ әмирҙәре, мырҙалар, старшиналар идара итә, улар һалым йыйыу, хөкөм сығарыу һәм хәрби хоҡуҡтарға эйә була. Ҡатлам иерархияһында солтандар, бәктәр, мырҙалар, баһадирҙар (батырҙар) айырыуса ҙур урын тота.
Төп хужалыҡ тармаҡтары[үҙгәртергә]
Игенселек, малсылыҡ, солоҡсолоҡ, балыҡ тотоу төп хужалыҡ тармаҡтары иҫәпләнә. Балсыҡтан, таштан әйберҙәр яһау, тире иләү, ҡорал, ювелир әйберҙәр эшләү, тимер ҡойоу, ағас эшкәртеү үҫешә. Рус дәүләте, Үрге Кама буйы, Көньяҡ Урал халыҡтары, Азия һәм Кавказ илдәре м‑н сауҙа-иҡтисад бәйләнештәре тота. Ҡала архитектураһы алға китә: таш мунсалар, мәсеттәр һ.б. төҙөлә. Иң эре ҡалалары — Алат, Арса, Болғар, Иҫке Ҡазан, Ҡашан, Лайыш, Саллы, Тәтеш. Рус дәүләте менән һуғыштар алып бара, 1487—1507 йылдарҙа уның вассалы була. 1521 йылдан алып Нуғай Урҙаһы, Әстерхан һәм Ҡырым ханлыҡтары союздашы.
Башҡорттар Ҡазан ханлығында[үҙгәртергә]
Көнбайыш башҡорттар Ҡазан ханлығы йоғонтоһо аҫтында була. Башҡорттарҙың бай ҡатламдары Ҡазан хандарынан тарханлыҡҡа ярлыҡ ала. Башҡорттар яһаҡ түләй, хәрби, ылау һ.б. йөкләмәләр атҡара. 1468 йыл Ағиҙел йылғаһы буйында рус ғәскәрҙәре менән һуғышта Ҡазан ханлығы ғәскәрендә башҡорт тарханы Түләзәй отряды ла ҡатнаша. Ҡазан ханлығы тарихы башҡорт легендалары һәм риүәйәттәрендә (“Сура батырҙың рус ғәскәренә ярҙамға барыуы”, “Өмбәт батыр”, “Иван Грозныйҙың Ҡазанды алыуы”) һ.б. сағылыш таба. Ҡазан ханлығы айырыуса билдәле хандары: Олуғ Мөхәммәт (1446 йылға тиклем), Мәхмүт (1446—63), Мөхәммәтәмин (1487—95, 1502—18). Рус ғәскәрҙәренең 1545—52 йылдарҙа Ҡазан походтары һөҙөмтәһендә Ҡазан ханлығы бөтөрөлә һәм уның биләмәһендә Ҡазан һарайы приказына буйһонған Ҡазан өйәҙе төҙөлә. Ҡазандың ҡолатылыуы Башҡортостандың Рәсәй составына үҙ ирке менән инеүе өсөн тәүшарттар тыуҙыра.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Башкирское народное творчество. Т.2. Предания и легенды. Уфа, 1987; Худяков М.Г. Очерки по истории Казанского ханства. М., 1991.


text:
Зелпе
Зелпе (лат. Euónymus alátus) — зелпе һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Яҡынса 200 төрө билдәле, Азияның көнсығышында һәм көньяҡ-көнсығышында таралған. Башҡортостанда сөйәлле зелпе үҫә. Ҡара сөйәлле үренделе һәм һоро нәҙек олонло япраҡ ҡойоусы 1—2 м бейеклектәге ҡыуаҡ. Япрағы ябай, эллипс рәүешендә, осло, ҡапма-ҡаршы теҙелешле, ҡыҫҡа һаплы. Сәскәһе ваҡ, көрән, насар «сысҡан» еҫле япраҡ ҡуйыны суғында урынлашҡан. Май—июндә сәскә ата. Емеше — орлоҡ яны япрағы ҡыҙыл төҫтәге ҡумта, сентябрҙә өлгөрә.
Үҫеү урындары[үҙгәртергә]
Киң япраҡлы һәм ҡарағай урмандарының ваҡ ағаслығында һәм ситендә үҫә; Башҡортостанда киң таралған. Емеше ағыулы. Декоратив үҫемлек. Баҫыу һаҡлағыс урман һыҙаттары булдырыуҙа һәм баҡса-парк төҙөлөшөндә ҡулланыла.


text:
Дүртенсел осор
Дүртенсел осор, йәки антропоген — Ерҙең тарихындағы хәҙерге геологик период, кайнозой эраһы менән тамамлана. 2,588 миллион йыл элек башланған, хәҙерге көнгә тиклем дауам итә [1].
Дүртенсел осор кайнозой эратемаһының һуңғы системаһы, Ерҙең геология тарихында кайнозой эраһының хәҙер ҙә дауам итеүсе һуңғы осорона тура килә, бынан 1,8 млн йыл элек неогенсистемаһынан (осоронан) һуң башланған. 1760 йылда итальян ғалимы Д. Ардуино барлыҡ тау тоҡомдарын 4 төркөмгә бүлә һәм арала иң йәштәрен «тауҙарның дүртенсе бүлесәһе» тип атай. 1825 йылда француз ғалимы Ж. Денуайе өсөнсөнән һуңғы ултырмаларға яңы Дүртенсел система тигән исем бирә. 3 бүлеккә: эоплейстоцен, неоплейстоцен һәм голоценға бүленә. Дүртенсел осор дауамында Ер ҡабығының көслө тектоник хәрәкәттәре булып уҙа, вулкандар күренеше көслө була, климат күп тапҡырҙар үҙгәреш кисерә. 10 мең йыл тирәһе элек глобаль үҙгәрештәр була, океан тигеҙлеге хәҙергенән 100 метрға тиәрлек күтәрелә, ландшафт, үҫемлектәр ҡапламы үҙгәрә, урмандарҙың сиге йөҙҙәрсә километр төньяҡҡа күсә, хайуандарҙың күп төрҙәре (мамонттар, йөнлө носорогтар һ.б.) юҡҡа сыға. Дүртенсел осор менән неоген араһында Африкала хәҙерге кешенең боронғо бабалары барлыҡҡа килә.
Дүртенсел осор ҡатламдарында моллюсктар (сөсө һыу), һыу үҫемлектәре, Имеҙеүсе хайуандарҙың (мамонт, бизон, арыҫлан, дөя, төньяҡ боланы, антилопа һ.б.) ҡалдыҡтары, шыршы, ҡарағай, йүкә, тирәк, әрем, ҡыяҡлылар һ.б. дала, урман-дала, ярым cүл үҫемлектәренең споралары һәм һеркәләре осорай. Дүртенсел осор тоҡомдарында күп кенә файҙалы ҡаҙылмалар: мәғдән булмаған төҙөлөш материалдары (кирбес балсығы, ҡомһол балсыҡ, ҡом, минераль буяуҙар), мәрмәр оникс, сапропель, һоро күмер, торф, дауалау ләмдәре сығанаҡтары; алмаз, алтын, титан, цирконий, ильменит, гранат, топаз ятҡылыҡтары һ.б. барлыҡҡа килгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Геология Татарстана: Стратиграфия и тектоника. М., 2003.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Международная стратиграфическая шкала (версия за август 2012) на сайте Международной комиссии по стратиграфии


text:
Көньяҡ Америка
Көньяҡ Америка исп. América del Sur, Sudamérica, Suramérica, порт. América do Sul, ингл. South America, нидерл. Zuid-Amerika, франц. Amérique du Sud, Ҡалып:Lang-gn, кечуа Urin Awya Yala, Urin Amerika) – башлыса Көньяҡ ярымшарҙа, өлөшләтә Төньяҡ ярымшарҙа урынлашҡан Америкалағы материк. Көнбайыштан Тымыҡ, көнсығыштан Атлантик океан менән йыуыла. Төньяҡтан Төньяҡ Америка менән сиктәш. Ике Америка араһындағы сик Панама муйыны һәм Кариб диңгеҙе аша үтә.
Көньяҡ Америка составына континенттағы илдәрҙең утрауҙары керә. Кариб диңгеҙе илдәре Төньяҡ Америкаға ҡарай. Кариб диңгеҙе менән сиктәш Көньяҡ Америка илдәре – Колумбия, Венесуэла, Гайана, Суринам һәм Француз Гвианаһын керетеп – Кариб Көньяҡ Америкаһы тип атала.
«Америка» атамаһын был континент исемендә беренсе тапкыр Мартин Вальдземюллер ҡуллана: ул Христофор Колумб асҡан ерҙәр бөтөнләй Һиндостан түгел, әлегә европалыларғы билделе булмаған Яңы Донъя тип Америго Веспуччиның латинлаштырылған исемен картаға теркәп ҡуя. Континент майҙаны — 17,8 млн км² (континенттар араһында 4-се урын), халкы — 387 489 196 (2011 й.) кеше (континенттар араһында 4-се урын).
Йөкмәткеһе
Климаты[үҙгәртергә]
Ҡитғаның көнсығышында тигеҙлектәр хакимлек ите. Анд тауҙары көнбайышында һуҙылған. Көньяҡ Америка планетаның иң дымлы континенты. Күп өлөшө субэваториаль һәм тропик бүлкәттә урынлашҡан. Климаты йылы, тик көньяҡ сигендә генә ҡышын 0°С-ҡа тиклем һәм бер аҙ түбәнерәк төшөүө мөмкин. Бейе таула Анд тауҙарында климат ҡырыҫ, көньяҡта тау түбәләре ҡар менән ҡапланған. Материкта йылғалар күп. Планеталағы иң мул һыулы йылға Амазонка ошо материкта урынлашҡан.
Йылғалары[үҙгәртергә]
Күлдәре[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Южная Америка Open Directory Project (dmoz) һылтанмалар каталогында.
- Средний класс в Южной Америке
- Скромницкий А., Талах В. Энциклопедия доколумбовой Америки. Часть 1. Южная Америка. Том 2. Источники XVI-XVII веков по истории Южной Америки: Хроники. Документы.. www.kuprienko.info (А. Скромницкий) (2012-02-11). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 май 2012. 11 март 2012 тикшерелгән.


text:
дәфтәр
Содержание
Башкирский[править]
Морфологические и синтаксические свойства[править]
дәф-тәр
Произношение[править]
- МФА: [dæfˈtær]
Семантические свойства[править]
Значение[править]
- тетрадь ◆ Буй дәфтәр — тетрадь в линейку ◆ шаҡмаҡ дәфтәр — тетрадь в клетку ◆ ҡуйын дәфтәре — записная книжка ◆ Артҡы партала ултырған Самат һиҙҙермәй генә дәфтәренән бер бит йыртып алды ла самолёт яһаны. — Сидящей за задней партой Самат незаметно выдрал из тетради лист и сделал самолётик. ◆ Исем-фамилияғыҙҙы дәфтәрҙең тышына баҫма хәрефтәр менән яҙып ҡуйығыҙ — Напишите (своё) имя и фамилию печатными буквами на обложке тетради.
- адъектив. тетрадный ◆ дәфтәр бите — тетрадный лист ◆ дәфтәр тышы — тетрадная обложка


text:
Түбәнге саксон көнсығыш-фриз теле
Түбәнге саксон (әлмән) көнсығыш-фриз теле (нем. Ostfriesisches Plattdeutsch, үҙ исеме — Oostfreesk[1]) — Көнсығыш Фризияла (Ауэрк (Auerk), Оамдэ (Oamde), Лир (Lier) ҡалаларында) йәшәгән көнсығыш фриз халҡының теле. Сатэрфриз телендә Көнсығыш Фризия Fräislound тип атала (урыҫ. Фрисландия, нем. Friesland).
Лингвистик төрө буйынса көнсығыш-фриз түбәнге әлмән теле фриз телдәре төркөмөнә ҡарамай (ә сатэрфриз теле, мәҫәлән, ҡарай). Был тел — түбәнге әлмән теленең формаһы. Быны таблицалағы миҫалдарҙа күрергә мөмкин:
- ↑ 1,0 1,1 Jürgen Byl, Elke Brückmann: Ostfriesisches Wörterbuch, Oostfreesk Woordenbook, ISBN 3-7963-0302-1, 1992


text:
Гараж
Гара́ж — автомобиль, мотоцикл һәм башҡа трансторт сараларын һаҡлау өсөн ҡоралма. Ҡайһы ваҡыт уларҙы ремонлау өсөн ҡулланыла. Гараж торлаҡ йорттоң өлөшө йәки айырым төҙөлгән ҡоролма булыуы мөмкин.
Гараж төҙөүҙә төрлө төҙөлөш материалдыры ҡулланыла: ағас, кирбес, бетон, металл. Гараждар, башҡа төҙөлөш объекттары кеүек, бер типтағы проект һәм индивидуаль проект буйынса төҙөлә.
Ер аҫты гараждара һәм автостоянкалар – автомобилдәр һаҡлау, ремонталау һәм хеҙмәтлендереү урыны.
Парковка – автомобилдәрзе ҡыҫҡа ваҡытҡа һаҡлау урыны.
Классификация 42.13330.2011 һ. ҠЙ ярашлы:
- төҙөү буйынса (асыҡ һәм ер аҫты ысулдары), ҡат-стена (1 һәм 2 яруслы), күп яруслы (3-ән 5-кә тиклем ярус)
- ергә күмеп урынлаштырыу буйынса: тәрән булмаған(15 метрға тиклем) һәм тәрән булған (15 метр һәм түбәнерәк) бүленә
- категория буйынса (автомобилдәр һыйҙырышлығы буйынса).
- автомобилдәрҙе ултыртыу ысулдары буйынса (водитель ҡатнашлығы менән, рамп һәм пандус буйынса, водителһеҙ (махсус күтәргестәр менән))
- автомобилдәр тороу буйынса (сығыуға табан ыңғай, сығыуға табан арҡыры, сығыуға табан боролған).