text:
Ҡаялы тауҙар
Ҡаялы тауҙар (ингл. Rocky Mountains) — Төньяҡ Америкалағы Кордильер тауҙары стстемаһының төп тау һырты. Ул АҠШ меннән Канаданың көнбайышында 60 һәм 32° төньяҡ киңлектәр арауығында урынлашҡан.
Этимология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауҙарҙың «Ҡаялы тауҙар» (ингл. Rocky Mountains) атамаһын канаданың тәү килгән кешеһе, сығышы буйынса француз Пьер Готье Варенн де ла Верандри[fr] 1743 йылдың 1 ғинуарында Pierre Jaune (бөгөнгө Йеллоустон — һары таш йылғаһың кисеп сыҡҡан саҡта биргән[2]. Александр Макензи 1793 йылда тауҙарҙы ашҡан һәм уларҙы Stoney Mountains — «Ҡаялы тауҙар» тип атаған. XIX быуаттың икенсе яртыһында тауҙарға элекке атамаһын ҡайтарғандар.
Геология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төньяҡ Ҡаялы тауҙары (төньяҡ киңлектән төньяҡҡа 45°) (Робсон тауы) 3954 м бейклеккә ҡәҙәр гранит ҡатламынан тора. Ҡаялы тауҙар ҡығҡа тау һырттарынан тора. Улар ҡом ҡатламы, баосыҡ сланецтары, бурташ менән аралаш ҡатламдар хәсил итә һәм 4401 м бейеклеккә ҡәҙәр етә (Элберт тауы. Ул Ҡаялы тауҙарҙың иң бейек нөктәһе.
Молибден, баҡыр, алтын, көмөш, ярым металдар, нефть, ҡаҙылма күмер сыҡҡан киң урындар бар. Янартау күренештәре: Гейзерҙар, ҡайнар шишмәләр, һәм ер тетрәүҙәр күҙәтелә.
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаялы тауҙарҙа ҡәҙимге тау климаты. Уртаса йыллыҡ температура 6 °C тирәһендә тирбәлә. Июлдә иң йылы осор, уртаса температура 28 °C ҡа барып етә. Ғинуарҙа иң һыуыҡ осор −14 °C тирәһендә була. Был иң һыуҡ осор. Йыллыҡ яуым-төшөм 360 мм самаһы.
Ҡаялы тауҙарҙа йәй йылы һәм ҡоро, сөнки ямғыр болоттарын көнбайыш тау һырттары тотҡарлай. Йәй уртаса йылылыҡ 15 °C тирәһе. Ғыш ҡарлы һәм һыуыҡ була. Уртаса −2 °C. Ҡар ҡатламы уртаса 29 см. Яҙ уртаса температура 4 °C, яуым-төшөм 107 мм. Көҙ яуым-төшөм 66 мм һәм һауа температураһы 7 °C тирәһе.
Флора һәм фауна[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҫемлектәр донъяһын урмандар өҫтөнлөк итә. Төньяҡта тау-тайга һәм төньяҡта ҡарағай урмандары. Урман сиге бейеклеге төньяҡта 1500 метрҙан 3600 метрғаса, юғарыраҡ Альп бүлкәте һәм мәңгелек туңлыҡ.
Урмандарында шыршы, ҡарағай һәм аҡ шыршы ылыҫлы ағастары ҡайын һәм саған менән ҡатнаш. Арктик бүлкәттең киңлектәре кәрлә ҡайын менән ҡапланған. Тайга яғында ылыҫлы ағастар ғына үҙмәй. Унда ҡайын, уҫаҡ, тирәк таралған. Үҙәндәрҙә дала һәм ярым дала.
Бейек тау хайуандарынан бында ҡар кәзәһе, ҡалынмөгөҙ, мышылар, төлкө таралған. бәнерәк итәктәрҙә байбаҡ, аҡҡуян, ҡара ҡойроҡло туғай эте, һәм койот йәшәй.
Ҡаялы тауҙарҙың үпселек ҡоштарын күсмә ҡоштар тәшкил иә. Йәй айҙарында улар балаларын туйындыра. Ултыраҡ ҡоштарҙан бында Һарыбаш тумыртҡа, аҡ ағуна, ҡыҙылтүштең ҡайһы бер төрҙәре һәм өкө.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Скалистые горы. Информационная система географических названий (США), Геологическая служба США. 6 ноябрь 2012 тикшерелгән.
- Peakware.com
- Скалистые горы — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә. Г. М. Игнатьев
- Ҡаялы тауҙар // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Географический энциклопедический словарь — М., 1986.
- Baron Jill Rocky Mountain futures: an ecological perspective — Island Press, 2002. — ISBN 1559639539.
- Newby Rick The Rocky Mountain region — Greenwood Press, 2004. — ISBN 031332817X.


c: text/html

text:
“Башҡортостан Республикаһы” нәшриәт йорто” дәүләт унитар предприятиеһы 2018 йылдың икенсе яртыһына гәзит-журналдарға яҙылыу кампанияһы уңайынан «Туған телеңдәге баҫмаға яҙыл!» марафонын иғлан итте.
“Йәншишмә” гәзитенә яҙылыусылар ҙа “Аҙна һайын – отош!”, “Суперприз от!” конкурстарында ҡатнаша ала.
Шарттары ябай: гәзиткә яҙылығыҙ ҙа, квитанцияғыҙҙың күсермәһен үҙегеҙ тураһында мәғлүмәт менән бергә редакцияға ебәрегеҙ.
“Аҙна һайын отош!”
Еңеүселәр редакцияға килгән квитанциялар буйынса һәр аҙнала билдәләнә. Бүләк редакцияла тапшырыла.
“Суперприз от!”
“Йәншишмә”гә һәм үҙегеҙҙең район (ҡала) гәзитенә икенсе ярты йыллыҡҡа яҙылған хәлдә, һеҙ был конкурста ла ҡатнаша алаһығыҙ.
Квитанцияғыҙҙың күсермәләрен, хаттың тышына «Суперприз от!» тип яҙып, түбәндәге адрестар буйынса ебәрегеҙ: 450079, г. Уфа, ул. 50-летия Октября, 13, 8-й этаж; ГУП ИД “Республика Башкортостан”, г. Уфа, ул. Кирова, 45.
Иң ҙур бүләк – телевизор менән ТВ юлдашы приемнигы. Шулай уҡ телевизор, планшеттар ҙа хужаларын көтә. Еңеүселәр лототронда билдәләнәсәк. Беренсе урынды яулаған еңеүсегә бүләк Өфөлә тапшырыласаҡ.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ: «Йәншишмә» гәзитенә «Рәсәй почтаһы» каталогы буйынса яҙылыу хаҡы – 477 һум да 54 тин. Индексы – П2765.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Яңы состав һайланды
12 августа 2015 йыл | Яңылыҡтар
Ғафури районы муниципаль район Советы эргәһендәге Йәштәр советы составын яңыртты.
Положениеға ярашлы, совет составында 9 кеше булырға тейеш. Район Советы ултырышында уның составына 6 кеше (3-өһө – район хакимиәте башлығы һәм шул тиклеме үк Муниципаль район Советы күрһәтеүе бу-йынса). Дүртенсе саҡырылыш Йәштәр советының беренсе ултырышында тағы ла өс ағза раҫланды.
Ултырышта шулай уҡ Йәштәр советы рәйесе – Рәзил Мәжит улы Хәкимов, комиссиялар рәйестәре: социаль-гуманитар мәсьәләр буйынса – Лилиә Зөфәр ҡыҙы Сәйғафарова, йәмәғәтселек менән бәйләнеш, мәғлүмәт, эшҡыуарлыҡ һәм туризмды үҫтереү буйынса – Рәзимә Мәжит ҡыҙы Мөхәтова, яуаплы секретарь – Зөлфиә Хәйҙәр ҡыҙы Басариева һайланды. Һәр комиссияның урынбаҫары һәм секретары ла тәғәйенләнде.
Йәштәр советының 2015 йылға эш планы раҫланды. Ултырышта Муниципаль район Советы секретары Р.С.Ишмөхәмәтова ҡатнашты.
Положениеға ярашлы, совет составында 9 кеше булырға тейеш. Район Советы ултырышында уның составына 6 кеше (3-өһө – район хакимиәте башлығы һәм шул тиклеме үк Муниципаль район Советы күрһәтеүе бу-йынса). Дүртенсе саҡырылыш Йәштәр советының беренсе ултырышында тағы ла өс ағза раҫланды.
Ултырышта шулай уҡ Йәштәр советы рәйесе – Рәзил Мәжит улы Хәкимов, комиссиялар рәйестәре: социаль-гуманитар мәсьәләр буйынса – Лилиә Зөфәр ҡыҙы Сәйғафарова, йәмәғәтселек менән бәйләнеш, мәғлүмәт, эшҡыуарлыҡ һәм туризмды үҫтереү буйынса – Рәзимә Мәжит ҡыҙы Мөхәтова, яуаплы секретарь – Зөлфиә Хәйҙәр ҡыҙы Басариева һайланды. Һәр комиссияның урынбаҫары һәм секретары ла тәғәйенләнде.
Йәштәр советының 2015 йылға эш планы раҫланды. Ултырышта Муниципаль район Советы секретары Р.С.Ишмөхәмәтова ҡатнашты.


text:
- Подробности
- Просмотров: 534
ВОЙТОВИЧ Елена Константиновна (9.5.1900, С.‑Петербург — 10.4.1975, Өфө), балет артисы, балетмейстер. Петроград император театр уч‑щеһын тамамлағандан һуң (1917) С.М.Киров ис. Ленинград опера һәм балет театрының балет артисы. 1937 й. алып Куйбышев опера һәм балет театрының балет солисы, бер үк ваҡытта педагог‑репетиторы; 1939 й. башлап БДОБТ солисы, 1945—60 йй. педагог‑балетмейстеры. В. башҡарыу сәнғәтенә пластик формалар нәфислеге, ныҡлы техника, ижад иткән образдарына күтәренке рух хас. Опера һәм балет театрында Сванильданы (“Коппелия”) бейей, опера спектаклдәрендә яңғыҙ бейеүҙәр, ш. уҡ С.В.Рахманинов, К.Сен‑Санс, П.И.Чайковский музыкаһына хореографик миниатюралар башҡара. БДОБТ‑ла Х.Ғ.Сафиуллин м‑н берлектә Чайковскийҙың “Аҡҡош күле” (“Лебединое озеро”, 1947), А.С.Ключарёвтың “Тау риүәйәте” (“Горная быль”, 1951) балеттарын, урыҫ балет мәктәбе традицияларында бер нисә хореографик миниатюра ҡуя. Р.Х.Нуриевтың тәүге педагогтарының береһе. Комаров В.М. исемендәге балалар ижады һарайының балалар хореография коллективын ойоштороусы һәм 1939— 63 йй. етәксеһе.
М.А.Таһирова
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
Геометрия
Геоме́трия (бор. грек. Yῆ — ер һәм uetpέw үлсәйем) — математика фәненең бер бүлеге, формаларҙы һәм ғөмөмиләштереүҙәрҙе өйрәнә. Геометрия математиканың башҡа бүлектәре менән тығыҙ бәйләнгән, шуға күрә уның сиктәре теүәл билдәләнмәгән.
Геометрия — иң элекке фәндәрҙең береһе, килеп сыгышы бик борондан килә, беҙҙең эраға тиклем үк барып етә. Геометрия һүҙе грек теленән тәржемә иткәндә «ер үлсәү» («гео»-ер, ә «метрео»-үлсәү) тигәнде аңлата. Бындай исемдең килеп сығышы ошолай аңлатыла: беренсе геометрия үҫеше төрлө үлсәү эштәре менән башлана, ер үлсәүҙәр, юлдар һалыу һәм төҙәлөш ваҡытында үлсәүһеҙ эшләүе бик ҡыйын, ә был фән менән был мәсьәләләр тиҙ сиселгән.
Геометрияға ҡағылышлы белемдәр бик боронғо замандан уҡ (Мысыр, Вавилон) Ер майҙанын, есемдәрҙең күләмен үлсәү, төҙөү, һуғарыу һ.б. эштәр, астрономик күҙәтеүҙәр ихтыяжы һөҙөмтәһендә тупланып килгән. Боронғо грек ғалимы Евклидтың «Башланғыстар» («Начала») исемле хеҙмәтендә (Б. Э. Т. 3 быуат) беренсе мәртәбә аксиомалар — геометрияның төп закондары тәғбирләнгән, улар ярҙамында иң ябай фигураларҙың төрлө үҙлектәре иҫбатлап сығарылған. Архимед (майҙан һәм күләмдәрҙе тулыландырып иҫәпләү ысулы, Б. Э. Т. 3 быуат), Аполлоний (коник киҫемдәр тураһындағы тәғлимәт, Б. Э. Т. 3 быуат), Птолемей (сферик геометрия, Б. Э. Т. 2 быуат) асыштары ла — геометрия өлкәһендәге мөһим ҡаҙаныштар.
XVII быуатта Р. Декарт (1637) тарафынан төҙөлгән координаталар ысулы геометрия мәсьәләләрен һандар теленә күсерергә һәм уларҙы алгебраик ысулдар менән сисергә мөмкинлек бирә һәм яңы асыштарҙың — дифференциаль һәм интеграль иҫәпләүҙәрҙең (И. Ньютон һәм Г. В. Лейбниц) нигеҙен тәшкил итә. XVIII быуатта евклидса фазалағы кәкреләрҙе һәм өҫлөктәрҙе өйрәнгәндә анализ ысулдары ҡулланыу барышында (бер туған Я. һәм И. Бернуллилар, Г. Монж, Л. Эйлер һ.б. хеҙмәттәрендә) классик дифференциаль геометрияға нигеҙ һалына. 19 быуатта өҫлөктәр теорияһындағы иң мөһим нәтижәләр немец математигы К. Ф. Гаусс исеме менән бәйле. Ул өҫлөктөң эске геометрияһы тигән, бөгөлгәндә лә үҙгәрмәүсән эске үҙлектәре йыйылмаһы төшөнсәһен керетә (1827). Евклидса геометриянан бөтөнләй айырмалы, логик ҡаршылыҡһыҙ булған геометрия төҙөп, Н. И. Лобачевский был фәндең үҫешендә принципиаль яңы аҙым яһай. 19 быуатта Лобачевский геометрияһы барлыҡҡа килеү, шунан һуң башҡа геометриялар төҙөлөү математикала аксиомалар ысулын үҫтереүгә һәм камиллаштырыуға этәргес бирә (Д. Гильберт һ.б.). Немец математигы Ф. Клейндың рәүеш үҙгәртеүҙәр төркөмдәре теорияһы нигеҙендә нәевклид геометриялар классификацияһын төҙөүе 19 быуаттаге ҙур казаныштарҙың береһе булып һанала. 1854 йылда немец математигы Б. Риман нәевклид геометриялар ҡыҫаларына һыймаған фазалар төҙөй. Риман күп төрлөлөктәре һәм уларҙы ғөмөмиләштереү буйынса алып барылған тикшеренеүҙәрҙә «ғөмөмиләштерелгән фәзалар» тип аталған төшенсә керетелә, ә уларҙы өрәнеү 20 быуатта киң ҡолас ала. Мәҫәлән, А. Эйнштейн, дүрт үлсәмле Риманса фаза-ваҡыт төшөнсәһен ҡулланып (1916), сағыштырмалылыҡтың дөйөм теорияһын төҙөй.
19-20 быуаттар сигендә математикала абстракт ҡараштарҙың үҫеше геометрияне күплектәр теорияһы нигеҙенә күсереүгә килтерә. Француз математигы А. Пуанкареның күп төрлөлөктәрҙә интеграль иҫәпләүҙәр, француз математигы М. Фреше менән немец математигы Ф. Хаусдорфның метрик күп төрлөлөктәр теорияһына ҡараған һәм Мәскәү математик мәктәбе вәкилдәренең (П. С. Александров, П. С. Урысон, А. Н. Колмогоров, Л. С. Понтрягин) тикшеренү нәтижәләре геометрияның яңы бүлеге — топология фәне барлыҡҡа килеүгә ярҙам итә, ә ул математиканың башҡа өлкәләре үҫешенә лә ҙур йоғонто яһай. 20 быуатта дифференциаль геометрияла ике йүнәлеш билдәләнә. Беренсе йүнәлеш, математик анализ ысулдарын файҙаланып, бирелгән нөктә тирәһендәге геометрик объекттарҙың локаль үҙлектәрен өйрәнә һәм ул тикшерелә торған объекттарҙы һыҙыҡсалатырға, һыҙыҡлы алгебра ысулдарын ҡулланырға мөмкинлек бирә. Шул йүнәлештең үҫеүе нәтижәһендә К. Риччи, Т. Леви-Чивита, Э. Картан һ.б. хеҙмәттәрендә тензорлы анализға, бәйләнгәнлек теорияһына һәм ковариант дифференциаллауҙарға нигеҙ һалына. Икенсе йүнәлеш — дифференциаль топология — 1930 йылдар уртаһында Х. Уитни һәм Э. Штифель, Л. С. Понтрягин, Ш. Чжень һ.б. хеҙмәттәрендә нигеҙләнә. Шыма күп төрлөлөктәрҙең топологик инварианттарын, уларҙы сифатлаусы класстарҙың терминдарын өйрәнгәндә ғәйәт ҙур нәтижәләргә ирешелә (В. А. Рохлин, Д. У. Милнор, М. Ф. Атья һ.б.). Ғөмүмән алғанда, геометрия кәкреләр һәм өҫлөктәрҙең төҙөлөшөн Евклид һәм нәевклид фазаларында һәр яҡлап, шул иҫәптән уларҙың шыма түгеллеген һәм үҙенсәлекле нөктәләре булыуын да иҫәпкә алып өйрәнә (Н. В. Ефимов, А. Д. Александров, А. В. Погорелов, Н. Кейпер һ.б.).
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Комацу, Мацуо. Многообразие геометрии. — М. : Знание, 1981.
- Левитин, К. Е. Геометрическая рапсодия. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : ИД «Камерон», 2004. — 216 с. — ISBN 5-9594-0023-5.
- Шаль, Мишель. Исторический обзор происхождения и развития геометрических методов : в 2 т. — М. : М. Катков, 1883.
- Геометрия // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Геометрия // Ҙур совет энциклопедияһы : в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1971. — Т. 6 : Газлифт — Гоголево. — 624 с.
- История математики : в 3 т. / под ред. А. П. Юшкевича. — М. : Наука, 1970. — Т. I : С древнейших времён до начала Нового времени.
- История математики : в 3 т. / под ред. А. П. Юшкевича. — М. : Наука, 1970. — Т. II : Математика XVII столетия.
- История математики : в 3 т. / под ред. А. П. Юшкевича. — М. : Наука, 1972. — Т. III : Математика XVIII столетия.
- Математика XIX века / ред. А. Н. Колмогоров, А. П. Юшкевич. — М. : Наука, 1981. — Т. 2 : Геометрия. Теория аналитических функций.
- Энциклопедия элементарной математики / под ред. П. С. Александрова, А. И. Маркушевича и А. Я. Хинчина. — М. : Физматгиз, 1963. — Кн. 4 : Геометрия. — 568 с.
- Энциклопедия элементарной математики / под ред. П. С. Александрова, А. И. Маркушевича и А. Я. Хинчина. — М. : Наука, 1966. — Кн. 5 : Геометрия. — 624 с.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
15 – 25 октябрҙә ваҡытлы матбуғатҡа яҙылыу ун көнлөгө бара. Был осорҙа “Башҡортостан” гәзитенә ташламалы хаҡҡа яҙылырға мөмкин.
Хаҡтар түбәндәгесә:
50600 индексы — 1292 һум 64 тин,
31805 индексы —548 һум 94 тин.
Почта биргән квитанцияның күсермәһен редакцияға ебәргәндәр бүләккә 2016 йылға Башҡортса дини календарь ала башланы ла инде. Ошо уҡ квитанциялар йыл аҙағында лотерея отошонда ҡатнашасаҡ. Иң ҙур бүләк – “Йәйғор” шифаханаһына сертификат! Һеҙҙән хаттар көтәбеҙ, дуҫтар.
Өфө ҡалаһында йәшәүселәр иғтибарына!
Йортоғоҙға яҡын “Өфөматбуғат” киоскыһынан килеп алыу шарты менән арзаныраҡ хаҡҡа яҙыла алаһығыҙ.
1 айға – 187 һум, 6 айға – 1122 һум.


text:
- Подробности
- Просмотров: 437
ПЕРМЬ КРАЙЫ, РФ субъекты. Коми Респ., Башҡортостан, Удмуртия, Киров өлк., Свердловск өлкәһе м‑н сиктәш. Үҙәге — Пермь ҡалаһы. 1938 й. Свердловск өлк. составынан Пермь өлк. булараҡ бүлеп сығарып ойошторола (1940—57 йй. Молотов өлк.), 2005 й. 1 дек. алып Коми‑Пермяк авт. округы м‑н берләшкәндән һуң, хәҙ. статусын ала. Составында 42 район, 25 ҡала һәм 30 ҡала тибындағы ҡасаба. Волга буйы федераль округына инә. Майҙаны — 160,2 мең км2. Халҡы — 2,6 млн кеше, ш. иҫ. 32,7 мең башҡорт (2010). Халҡының уртаса тығыҙлығы — 16,4 кеше/км2. Халҡының тәбиғи кәмеүе — 3,1 мең кеше. Халҡының 75%‑ы ҡалала йәшәй; ҙур ҡалалары — Пермь, Березники, Соликамск, Чайковский. Иҡт. әүҙем халҡының һаны — 1,88 млн кеше. Миграция иҫәбенә кәмеүе — 12 мең кеше. Милли составы (%): урыҫтар — 87,1, татарҙар — 4,6, коми‑пермяк‑ тар — 3,2, һ.б. Пермь крайы башҡорттары Пермь башҡорттарына ҡарай, улар Барҙы, Ҡуян, Ғәйнә, Ҡолтай һ.б. торама пункттарҙа тупланып йәшәй. Пермь губернаһы ойошторолғанға тиклем П.к. терр‑яһының бер өлөшө Пермь наместниклығына ҡараған, уға Беүә, Тулва, Сылва (Кама й. ҡушылдыҡтары), Тере Танып йй. буйында йәшәгән башҡорттарҙың ерҙәре ингән. Граждандар һуғышы йылдарында Ырымбур, Златоуст ҡҡ. өсөн һуғыштарҙа Пермь отрядтары ҡатнашҡан. 60‑сы йй. “Башнефтегеофизика” белгестәре тарафынан Пермь өлк. терр‑яһында скважиналарҙы геофизик тикшереү үткәрелгән. БР һәм Пермь өлк. араһында сауҙа‑иҡт., фәнни‑техник, соц. һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек (1995), БР Министрҙар Кабинеты һәм Пермь өлк. Хакимиәте араһында — сауҙа‑иҡт. хеҙмәттәшлек (1999), Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай һәм П.к. Закондар сығарыу йыйылышы араһында закондар әҙерләү өлкәһендә эшмәкәрлек т‑да (2007) килешеүҙәргә ҡул ҡуйылған. БР һәм П.к. РФ субъекттарының “Оло Урал” төбәк‑ара иҡт. хеҙмәттәшлек ассоциацияһына инә. Пермь өлк. делегаттары 1‑се һәм 2‑се Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайында (конгресы) ҡатнаша. Башҡ. әҙәбиәте һәм сәнәғәте көндәре (1990), Башҡ. мәҙәниәте көндәре (1994), Барҙы р‑нында Башҡортостан көндәре (1996) үткәрелә; йыл һайын өлкә кимәлендә башҡ. мәҙәниәте байрамдары, край һабантуйы (2004 й. алып), “Шәжәрә байрамы”, йыйын (2007 й. алып) уҙғарылып тора. Пермь башҡорттарының төбәк ҡоролтайы (Чернушка ҡ., 2006 й. башлап) һәм уның Пермь (2006 й. башлап), Көңгөр, Уҫы, Чайковский, Чернушка ҡҡ., Көйәҙе, Октябрьский ҡасабаларында, Оло Ҡолтай а. (бөтәһе лә — 2000 й. башлап) район бүлексәләре, П.к. татарҙары һәм башҡорттарының төбәк милли‑мәҙәни автономияһы (Пермь, 2002 й. алып), Уй р‑ны татарҙары һәм башҡорттарының йәмәғәт үҙәге (Уй ҡ., 2006 й. башлап), Барҙы р‑нының “Ғәйнә иле” мәҙәни‑милли үҙәге (Барҙы а., 2006 й. алып), “Оран” башҡ. мәҙәниәте һәм теле үҙәге (Чернушка р‑ны, 2007 й. алып) эшләй. Пермдә — Башҡорт драма театры (1932), Урыҫ драма театры (1961, 1989), Башҡорт филармонияһы (1962—64, 1969, 1970), Сибай башҡорт драма театры (1969), Милли Йәштәр театры (2005); БАССР‑ҙың Яңауыл р‑нында Барҙы театры (1975) гастролдәре үтә. “Пермь башҡорттары” (Чернушка, 2008 й. алып) гәз. сыға. Барҙы р‑ны мәктәптәрендә башҡ. халҡының тарихы, башҡ. теле һәм әҙәбиәте уҡытыла. П.к. мәктәптәрен тамамлаусылар БР колледждарында һәм юғары уҡыу йорттарында уҡый. БР Фәндәр академияһы һәм Пермь техник ун‑ты, Рәсәй а.х. фәндәре акад. Башҡ‑н фәнни үҙәге һәм Д.Н.Прянишников ис. Пермь а.х. акад. ғалимдары тарафынан берлектә тикшеренеүҙәр үткәрелә. Барҙы р‑нында Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының комплекслы фәнни экспедицияһы эшләгән (1999). 2008 й. “Пермь татарҙары һәм башҡорттары: этник‑мәҙәни мираҫ һәм хәҙерге осор” (“Пермские татары и башкиры: этно‑культурное наследие и современность”) фәнни‑ғәмәли конф. уҙғарыла (Барҙы). Пермь р‑нының Ҡуян урта мәктәбе бинаһына Исмәғил Тасимовҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Башҡортостан м‑н П.к. тыуған В.А.Балков, М.Л. Кондратьев, Н.И.Мельников, П.Н. Мостовенко, Д.П.Никольский, Ә.Н.Фәхретдинов һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.
Г.Т.Хөсәйенова
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 296
ПРОГРАММАЛАУ ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ, программа м‑н тәьмин итеү системаһын булдырыу процестары йыйылмаһы, ш. уҡ был процестарҙы тасуирлау; программалауҙың технологик процестарын өйрәнгән фән. Ысулдарына, сараларына һәм процедураларына ҡарап программа м‑н тәьмин итеүҙең шарлауыҡ (бер тапҡыр үтеү, мәҫ., каскад моделе), инкремент (экстремаль программалау) һәм эволюцион (спираль кеүек модель) стратегияларын айыралар. Парадигма б‑са түбәндәге технологияларҙы айыралар: структур (база технологияһы, ш. иҫ. модулле), объекттарға йүнәлтелгән, параллель һәм эҙмә‑эҙ программалау. Ҡайһы берҙә П.т. конкрет программалау телендә программа м‑н тәьмин итеү процесы итеп ҡарайҙар. Башҡортостанда 20 б. 70‑се йй. алып “Нефтеавтоматика” ААЙ‑нда нефть‑газ сығарыу тармағын автоматлаштырыу өсөн программалауҙың каскад һәм эволюцион стратегиялрын, ш. уҡ башҡа стратегия элементтарын ҡулланалар; заказсының талаптарын үтәү, индерелгән версияларҙы оҙатып барыу һәм яңыртыу өсөн структур технологияға ярашлы модулле программалауҙы һәм версияларҙы контролдә тотоу һәм хаталарҙы күҙәтеү системаһын файҙаланалар. Механика институтында “Транснефть” ААЙ өсөн программа м‑н тәьмин итеү эштәрен башҡарғанда структур программалау технологиялары ҡулланыла. 90‑cы йй. башынан П.т. б‑са белгестәр әҙерләү Авиация техник университетында (объекттарға йүнәлтелгән һәм структур программалау, программа м‑н тәьмин итеүҙе, төҙөү стратегияһының йәшәү циклы моделен әҙерләүҙе үҙ эсенә ала), Башҡорт дәүләт университетында (параллель программалау; сигналдарҙы һәм һүрәттәрҙе цифрлы эшкәртеү, мәғлүмәттәр базаһы м‑н идара итеү өсөн программа саралары эшләнгән), Нефть техник университетында (программа м‑н тәьмин итеү системаһын эшләү технологиялары) һәм уның Октябрьский ҡ. филиалында (объекттарға йүнәлтел‑ гән, структур программалау, нефть сығарыу технологик процестарының виртуаль аналогтарын төҙөү) алып барыла.
С.Ю.Лукащук, К.И.Михайленко
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Әбүғәлисина
Әбүғәлисина, шулай уҡ Ибн Сина, Көнбайышта Авиценна (фарс. ابو علی حسین بن عبدالله بن سینا, тулы исеме Әбү Али Хөсәйен ибн Абдуллаһ ибн әл-Хәсән ибн Али ибн Сина[1]) — күренекле фарсы[2] философы һәм табибы, көнсығыш аристотелизмы вәкиле. 980 йылда Урта Азияла Бохара ҡалаһы янындағы Афшан ҡалаһында тыуа. Солтан һарайының табибы һәм вәзире була. Урта быуаттарҙың һәм ислам донъяһының иң танылған һәм абруйлы ғалим-философы[3].
Йөкмәткеһе
БиографияһыҮҙгәртергә
Әбүғәлисина Бохарала бай ғаиләлә тыуа. Уның атаһы белемле, мәртәбәле зат булып, улын да үҙенең мәсләге йүнәлешендә тәрбиәләргә тырыша. Әбүғәлисина 10 йәшендә үк Ҡөрьәнде яттан белә. 985—96 йылдарҙа Бохарала башланғыс мәктәптә уҡый; һуңыраҡ өйөндә белем ала — математика, физика, логика, астрономия, философия һәм башҡа фәндәрҙе өйрәнә. Ғәрәп һәм фарсы телдәрен, уларҙың грамматикаһын 15—16 йәштәрендә үҙ аллы уҡый. Был фәндәрҙе Бохараға килгән ғалим Әбү Абдалаһ Натил менән өйрәнә. Һуңынан 16 йәшлек малай үҙ алдына уҡый. Аристотелдең «Метафизика»һы менән танышҡансы геометрия, астрономия, музыканы еңел өйрәнә. Үҙенең автобиографияһында «был китапты бер нисә тапҡыр уҡып сыҡтым, әммә аңламаным» тип билдәләй. Әл-Фарабиҙың «Метафизикаға аңлатмалар»ын уҡығас ҡына төшөнөп китә.
16 йәшлек Ибн Синаны Бохараның әмирен дауаларға саҡыралар. Автобиографияһында: «Медицинаны өйрәнә башланым, ауырыуҙарҙы күҙәтеп, белемемде тулыландырҙым, был мине китаптарҙа булмаған төрлө дауалау алымдарына өйрәтте», — тип яҙа ул.
1002 йылда ҙур ғалимдар даирәһен берләштергән «Мамум академияһы» урынлашҡан Гүргәнч (хәҙерге Үргәнес) ҡалаһына күсеп китә. Солтан Мәхмүт Ғәзнәүигә хеҙмәт итеүҙән баш тартҡандан һуң (1008), йәберләнеүҙәргә дусар була, Хорасанда һәм Табарстанда ил гиҙеп йөрөй. Күп кенә хеҙмәттәрен юлда саҡта эйәр өҫтөндә килеш яҙа.
1015—1024 йылдарҙа Хәмәданда йәшәй, фәнни эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, әмирлектең сәйәси һәм дәүләт эштәрендә лә әүҙем ҡатнаша. Әмир Шамс ад-Даулды уңышлы дауалағаны өсөн вәзир вазифаһын бирәләр, әммә хәрби даирәләрҙә дошмандары күбәйә. Әмир хәрбиҙәрҙең Ибн Синаны үлем язаһына тарттырыу талабын кире ҡаға, әммә вазифыһынын бушатып, әмирлектән ҡыуырға тигән ҡарар сығара. 40 көндән әмирҙең ауырыуының сираттағы өйәнәге башлана, ул ғалимды эҙләп табырға бойора һәм ҡабаттан министр итеп тәғәйенләп ҡуя.
Әмир вафат булғандан һуң Исфаһан хакимына хеҙмәткә күсергә теләгәне өсөн дүрт айға төрмәгә ябалар. Һуңғы 14 йыл ғүмерен (1023—1037) әмир Әл ад-Даул һарайында үткәрә. Фәнни эшмәкәрлеге өсөн ҡулай шарттар булдырыла. Ул әмирҙең баш табибы һәм хәрби сәфәрҙәрҙә оҙатып йөрөгән кәңәшсеһе була. Ошо йылдарҙа уның яҙыу стилен тәнҡитләүселәр булғанға, әҙәбиәтте һәм философияны өйрәнә башлай. Шулай уҡ фәнни эш менән ныҡлап шөғөлләнә. «Табиплыҡ ғилеме ҡанундары» китабын тамамлай. «Ғәҙеллек китабы» («Китаб үл-инсаф») һәм башҡа бик күп хеҙмәттәре Исфаһанға ғәзнәүи ғәскәрҙәре һөжүм иткәндә янып бөтә.
Исфаһан хакимының хәрби сәфәрҙәренең береһендә Ибн Синаның ашҡаҙан ауырыуы башлана, был сирҙән ул үҙен дауалай алмай. 1037 йылдың июнендә үлем алдынан васыят яҙып ҡалдыра. Ошо васыятҡа ярашлы үҙенең бөтә милкен ҡолдарына һәм ярлыларға таратып бирергә, ҡолдарына ирек бирергә ҡуша.
Әбүғәлисина мәрхүмде Хамадон ҡалаһы диуары эргәһенә ерләйҙәр, һигеҙ айҙан һуң мәйетте Исфаһанға әмир кәшәнәһенә күсерәләр. Ибн Сина көслө тикшеренеү һәләттәренә эйә ғалим була, энциклопедик кимәлдә бөтә фән тармаҡтарын солғарға ынтыла. Уға шулай уҡ феноменаль хәтер һәм үткер фекер йөрөтөү һәләте хас була.
Ғилми эшмәкәрлегеҮҙгәртергә
Әбүғәлисина 17—18 йәшендә ғалим булып өлгөрөп етә. Бохарала башҡа ғалимдар менән аралаша башлай. Ләкин был Бохараның мәҙәниәт, фән өлкәһендәге даны һүрелә башлаған осор була. Эш шунда: Самани дәүләтен (Бохара уның мәркәзе була) 90-ы йылдарҙа Ҡарахан (төрки ҡәбилә башлығы) яулап алғас, фарсы мәҙәни үҙәге Хәрәземгә күсә.
Әбүғәлисина, киң эрудициялы һәм тәрән аҡыллы ғалим булараҡ, үҙ заманында булған фәндәргә классификация яһай. Ул барлыҡ фәндәрҙе ике төргә бүлә: теоретик фәндәр һәм практик фәндәр. Теоретик фәндәр үҙҙәре үк өс төркөмсәгә айырыла: юғары фәндәр (булыулыҡ тураһында); урталыҡтағы фәндәр (математика, астрономия, музыка); түбәнге фәндәр (тәбиғәт тураһында). Ә ғәмәли фәндәр әхлаҡ, идара итеү, тәрбиә эше һәм башҡаларҙы эсенә ала. Ғөмүмән, Әбүғәлисинаның ижади мираҫы — бөтә донъя мәҙәниәтендә ҙур урын тотҡан рухи байлыҡ. Ул — философ ҡына түгел, ә шағир ҙа, уның музыка буйынса яҙған хеҙмәттәре лә булған. 29 фән буйынса 450 хеҙмәт яҙып ҡалдыра. Беҙҙең көндәргә тиклем 274-е һаҡланған. Күп төрлө фән өлкәһендә: медицина, философия, ботаника, геология һәм башҡаларҙа бик ҙур әһәмиәткә эйә булған хеҙмәттәр яҙа. Ибн Синаның ғилми хеҙмәттәре бөтә донъяла билдәлелек яулай. Шулай ҙа иң ҙур иғтибарын медицинаға йүнәлтә. Медицина фәнен үҫтереүгә көп көс һала: бик күп ауырыуҙарҙы өйрәнә, хирургик операциялар тәҡдим итә, ауырыуҙарҙы булдырмаҫ өсөн файҙалы кәңәштәр биреп ҡалдыра.
Медицина буйынса хеҙмәттәреҮҙгәртергә
- Фәнни хеҙмәттәре араһында иң билдәлеһе — 5 томдан торған «Табиплыҡ ғилеме ҡанундары» («Китаб әл-Ҡанун фи-т-тибб»). Был хеҙмәттә ғалим тарихта беренсе булып медицина фәнен системаға килтерә, ошо өлкәләге төрлө мистик уйҙырмаларҙы тәнҡитләй. Был хеҙмәтендә Ибн Сина ауырыуҙарҙың күҙгә күренмәҫ ваҡ йән эйәләре арҡаһында башланыуы тураһындағы фаразын әйтә. Ул беренсе булып сәсәктең йоғошлолоғон асыҡлай, ваба менән тағун араһындағы айырманы аңлата, махау ауырыуын тасуирлай, башҡа бик күп сирҙәрҙе өйрәнә. Был хеҙмәтендә ул медицинаның теоретик нигеҙҙәрен бәйән итә, төрлө ауырыуҙарҙың теүәл һәм тулы клиник билдәләрен һүрәтләй. XII—XVII быуаттарҙа Европа илдәрендә табиптарҙы әлеге китап буйынса әҙерләйҙәр. «Табиплыҡ ғилеме ҡанундары» латин теленә күп тапҡырҙар тәржемә ителә. Китаптың биш томының икеһе дарыу үләндәрен тасуирлауға, уларҙы әҙерләү һәм ҡулланыу ысулдарын аңлатыуға бағышланған. «Табиплыҡ ғилеме ҡанундары»нда һүрәтләнгән 2600 дарыуҙың 1400-ө үҫемлектәрҙән алынған[4][5].
- «Дарыу саралары» («Әл-Әдвиәт әл ҡәлбиә») — Хамаданға беренсе сәфәрендә яҙылған. Ул йөрәк ауырыуҙарына арналған.
- «Хаталарҙы төҙәтеү һәм иҫкәртеү юлы менән төрлө әмәлиәттәрҙе зарарһыҙландырыу» («Дафъ әл-мазарр әл көллиә ән әл-әбдүн әл инсания би-тадорик әнбүъ хата ән-тәдбир»).
- «Шараптың файҙаһы һәм зыяны тураһында» («Сиөсәт әл-бадан вә фазуил әш-шараб вә манүфиғиһ вә мазуриһ») — Ибн Синаның иң ҡыҫҡа трактаты.
- «Медицина тураһында поэма» («Урджуса фит-тиб»).
- «Пульс тураһында трактат» («Рисаләйи нәбзийә»).
- «Сәйәхәтселәр өсөн саралар» («Фи тәдбир әл-мосафирин»).
- «Енси көс тураһында трактат» («Рисалә фил-л-бох») — енси ауырыуҙарҙы диагностикалау, иҫкәртеү һәм дауалау тураһында.
- «Һеркәле бал тураһында трактат» («Рисалә фи-с-сиканджубин») — төрлө сырхауҙарҙы дауалау өсөн аш һеркәһе менән балды ниндәй нисбәттә ҡушыу һәм ҡулланыу тураһында.
- «Быуын сәскә тураһында трактат» («Рисалә фил-һиндаба»).
- «Ҡан ағыҙыу өсөн ҡан тамырҙары» («Рисалә фил-урук әл-мәфсүдә»).
- «Рисалә-йи жүдиә» — ҡолаҡты, ашҡаҙанды, теште дауалау тураһында. Унда гигиена мәсьәләләре лә ҡарала. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр уның авторы Әбүғәлисина булыуына ҡарата шик белдерә.
Һауыҡтырыу күнекмәләреҮҙгәртергә
Ибн Сина физик күнекмәләрҙең әһәмиәте тураһында яҙған. Физик күнекмәләргә биргән билдәләмәһе — тигеҙ, тәрән һулыш алыуға килтергән ирекле хәрәкәттәр.
Уның раҫлауынса, кеше самаһын белеп һәм даими физик күнегеүҙәр менән шөғөлләнеп торһа, ул дауаланыуға ла, дарыуҙарға ла мохтаж булмай. Хәрәкәт күнекмәләрен туҡтатһа, ул сырхай башлай. Физик күнегеүҙәр мускулдарҙы, тарамыштарҙы, нервыларҙы нығыта. Хәрәкәтләнгәндә йәште лә, сәләмәтлек торошон да иҫәпкә алырға ҡуша. Һылау, һыуыҡ һәм эҫе һыу ярҙамында сынығыу тураһында ла ыңғай фекерҙәр әйтә.
ХимияҮҙгәртергә
Химия өлкәһендә Ибн Сина эфир майҙарын ҡыуҙырыу ғәмәлен аса. Тоҙ кислотаһын, көкөрт кислотаһын, азот кислотаһын, калий һәм натрий гидроксидтарын ала белә.
АстрономияҮҙгәртергә
Астрономияла Ибн Сина Аристотелдең «йондоҙҙар Ҡояш яҡтыһын сағылдыра» тигән фекерен тәнҡитләй һәм йондоҙҙар үҙ яҡтыһы менән яҡтыра тип раҫлай, әммә планеталар ҙа яҡтыра тип уйлай.[6] 1032 йылдың 24 майында Сулпандың Ҡояш дискыһы буйлап үтеүен күҙәткәнлеге тураһында әйтә. Ләкин хәҙерге ғалимдар уның нәҡ ошо ваҡытта һәм ошо урында был күренеште күҙәткәнлегенә шик белдерә. [7] Был күҙәтеүен ул Сулпандың Ергә Ҡояшҡа ҡарағанда ҡайһы берҙә булһа ла яҡыныраҡ булыуын иҫбатлау өсөн файҙалана.[8]
Гурганда булғанда был ҡаланың ҡайһы географик оҙонлоҡта ятыуын асыҡлау тураһында трактат яҙа.
«Күҙәтеү ҡорамалын яһаған саҡта башҡа ысулдарға ҡарағанда өҫтөнлөрәк булған бер ысул тураһындағы китап»та Ибн Сина үҙе уйлап тапҡан бер ҡорамалды һүрәтләй, ул ҡорамал астролябияны алмаштырырға тейеш була; был ҡорамалда үлсәүҙәрҙе аныҡлау өсөн беренсе тапҡыр нониус принцибы ҡулланыла.
ФилософияҮҙгәртергә
Аристотель хеҙмәттәрен өйрәнә. Уның метафизикаһына төшөнөү өсөн Әбүғәлисинаға Әл-Фараби хеҙмәттәрен дә ныҡлап өйрәнергә тура килә. Аристотель тәғлимәтенең барлыҡ нескәлектәренә фәҡәт «икенсе уҡытыусының», йәғни Фарабиҙың, аңлатмалары аша ғына ирешә.
Боронғо грек философы Платон һәм ғәрәп ғалимы әл-Фараби хеҙмәттәрендә сағылыш тапҡан неоплатонсылыҡ менән бәйләп, Көнсығыш аристотелизмы принциптарын эшләй. Үҙенең төп хеҙмәттәрендә («Һауыҡтырыу китабы», «Күрһәтмәләр һәм өгөтләүҙәр китабы», «Белемдәр китабы») Ибн Сина донъя ваҡытҡа бәйле рәүештә барлыҡҡа килгән тигән фекерҙе кире ҡаға, донъя — Аллаһтың ваҡытҡа бәйһеҙ эманацияһы ул, был эманациянан иерархик тәртиптә аңдар, йәндәр һәм тәндәр барлыҡҡа килгән, тип аңлата. Политеизм менән килешкән неоплатонсыларҙан айырмалы, ул — ҡәтғи монотеист, әмма шулай ҙа сөнни дин белгестәре уны бидғәтселектә (мәҫәлән, донъяның яратылмауына ышаныу донъяның барлыҡҡа китерелеүе тураһындағы тезисҡа ҡаршы килә) ғәйепләй. Ибн Сина әл-Ғазалиҙың «Философтарҙы инҡар итеү» хеҙмәтендә киҫкен тәнҡитләнә.
Әбүғәлисина ғәҙеллек, выждан, тыйнаҡлыҡ, игелек, яманлыҡ, яуызлыҡ категориялары буйынса үҙенең ҡараштарын белдерә.
Ибн Синаның ғилми хеҙмәттәре бөтә донъяла билдәлелек яулай.
ПсихологияҮҙгәртергә
Ибн Сина кешенең темпераменты һәм характеры тураһында үҙ тәғлимәтен эшләй. Уға ярашлы, кешенең холҡо дүрт ябай төргә бүленә: ҡыҙыу, һалҡын, еүеш һәм ҡоро (хәҙерге психологиялағы дүрт темпераментҡа тап килә). Был холоҡтар тотороҡло булмай, улар эске һәм тышҡы шарттар йоғонтоһо аҫтында үҙгәртеп торорға мөмкин. Организмда булған шыйыҡлыҡтарҙағы үҙгәрештәр кешенең холҡон төрлөсәгә үҙгәртә ала. Ябай төрҙәрҙән тыш, Ибн Сина дүрт ҡатмарлы холоҡ булыуы тураһында ла белдерә. Быныһы организмдағы дүрт төрлө шыйыҡлыҡтың (ҡан, лайла, һары һәм ҡара үт һуты) ҡайһыһы өҫтөнлөк алыуына бәйле.[9]
Әҙәби ижадыҮҙгәртергә
Ибн Синаның ғәрәп һәм фарсы телдәрендә яҙылған аҙ һанлы шиғырҙары һаҡланған. Аристотелдең «Поэтика»һын шәрехләп, ул үҙен әҙәбиәт теоретигы итеп тә таныта. Классик фарсы әҙәбиәтен формалаштырыуға ҙур йоғонто яһай. Етди ғилми хеҙмәттәренең күпселеген Ибн Сина дүрт юллыҡтарҙан торған поэма рәүешендә яҙған. Мәҫәлән, «Мөхәббәт тураһында трактат», «Ҡоштар тураһында трактат» һәм башҡалар. Уның шулай уҡ лирик шиғри әҫәрҙәре — дүрт юллыҡтары һәм робағиҙары ла — билдәле.
Ибн Синаның төп әҙәби әҫәрҙәре — «Хай ибн Якзан» тигән фәлсәфәүи повесть-аллегория, «Ҡош», «Саламан һәм Әбсәл» поэмалары. Был әҫәрҙәр ғәрәп, иран һәм төрки телле әҙәбиәттәргә ҙур йоғонто яһай, мәҫәлән, XII быуат иран шиғриәте классигы Ғүмәр Хәйәм Ибн Синаны үҙенең остазы тип атай.[10].
Совет осоронда баҫылған китаптары
- Ибн Сина. Даниш-намэ. Книга знания — Сталинабад, 1957.
- Ибн Сина. Канон врачебной науки : В 5 т — Ташкент, 1956-1960.
- Ибн Сина. Математические главы «Книги знания» — Душанбе, 1967.
- Ибн Сина. Послание о любви — Тбилиси: Мецниереба, 1976.
- Ибн Сина. Избранное — М.: Книга, 1980.
- Ибн Сина. Избранные философские произведения — М.: Наука, 1980.
- Аль-Бируни, Ибн-Сина. Переписка — Ташкент: Фан, 1973.
МузыкаҮҙгәртергә
Ибн Сина музыка теорияһы өлкәһендә лә уңышлы эшләй. Музыка буйынса эштәре энциклопедик хеҙмәттәренең өлөшө булып тора:
- «Һауығыу китабы»нда — «Музыка тураһында фән тупланмаһы»;
- «Ҡотолоу китабы»нда — «Музыка тураһында ҡыҫҡаса бәйән»;
- «Белемдәр китабы»нда — музыка тураһындағы киҫәк.
Теория йәһәтенән Ибн Сина, Урта быуаттарҙа ҡабул ителгәнсә, музыканы математик фәндәргә индерә. Ул уны тауыштарҙың бер-береһенә нисбәтен өйрәнә торған һәм композиция төҙөү ҡағиҙәләрен булдырыу маҡсатын ҡуйған фән тип атай[11]. Пифагор тәғлимәтенән сығып, музыка һандарға буйһона һәм улар менән тығыҙ бәйләнештә тора, тип иҫәпләй[10].
Ибн Сина тарихта беренсе булып музыка тарихына етди нигеҙ һала, музыканы математика ғына түгел, социология, психология, поэтика, этика һәм физиология күҙлегенән дә тикшерә[11].
Ибн Сина Әл-Фараби менән берлектә музыка ҡоралдары тураһындағы фәнде нигеҙләй, был фән артабан күпкә һуңыраҡ осорҙа Европала үҫеш ала. Ул музыка ҡоралдары типтарының ентекле классификацияһын эшләй, уларҙың төҙөлөшөн аңлата. «Белемдәр китабы»ның алтынсы киҫәгендә бөтә музыка ҡоралдарының да тиерлек атамалары һәм һүрәтләнеше бирелә. Әл-Фараби менән Ибн Синаның музыка ҡоралдарын өйрәнеү буйынса хеҙмәттәре музыка ҡоралдары ғилемен музыка фәненең махсус өлкәһе итеп айырыуға башланғыс һала.
Бөйөк ғалим Урта Азияла киң таралған сиртмә музыка ҡоралын — гиджакты уйлап таба.
ХәтерҮҙгәртергә
- Уның хөрмәтенә Карл Линней акантлылар ғаиләһенә ҡараған төрҙө авиценния тип атай.
- Тажикстанда уның исеме Тажик дәүләт медицина университетына һәм элек Ленин сусағы тигән атама менән билдәле булған сусаҡҡа бирелә.
- Дүшәмбе ҡалаһындағы майҙанға исеме бирелгән һәм һәйкәл ҡуйылған (скульпторы — әзербайжан скульпторы Омар Эльдаров).
- Үзбәкстандағы Афшана ауылында Әбү Али ибн Сина музейы бар.
- Бохарала 1990 йылда Әбү Али ибн Сина исемендәге медицина институты асыла.
- Ригала Гайльэзерс дауахана комплексының паркына 2006 йылда скульптор Жалаледдин Миртаджиев эшләгән һәйкәл ҡуйыла.
- Айҙағы кратерға Ибн Сина исеме ҡушыла.
- Кардиограммаларҙы һәм һөт биҙҙәренең рентген һүрәттәрен автоматик тикшерә торған IBM программаһына Авиценна (Avicenna) тигән исем бирелә[12].
Ибн Сина исемендәге урамдар:
- Сәмәрҡәндтә
- Бохарала
- Ибн Сино урамы Өс-Ҡурғанда, Үзбәкстан
- Украинаның Донецк ҡалаһында
- Усть-Каменогорскиҙа бар.
Анкарала Ибн Сина һәйкәле
Нәфис әҙәбиәттәҮҙгәртергә
- «Әбүгалисина» — татар телендә Ибн Сина тураһында Ҡәйүм Насыриҙың повесть-әкиәте[13][14].
- Ной Гордондың «The Physician» тигән романында (1988) мәшһүр Ибн Синаның үҙенән медицинаға өйрәнергә тырышҡан йәш егет тарихы һөйләнелә.
- 2011 йылда испан яҙыусыһы Эсекьель Теодоро «Әбүғәлисинаның ҡулъяҙмаһы» («El Manuscrito de Avicena») тигән роман баҫтыра.
КинематографтаҮҙгәртергә
- «Авиценна» фильмы (1956), режиссёры Камил Ярматов[15].
- «Даһиҙың йәшлеге» фильмы (1982), Үзбәкфильм һәм Тажикфильм киностудиялары тарафынан төшөрөлгән, Ибн Синаның балалыҡ һәм йәшлек йылдарына бағышланған. Фильмдың режиссёры Эльёр Ишмөхәмәтов[16].
- 2013 йылда Филипп Штёльцлдең Н. Гордон китабы буйынса төшөрөлгән «Табип: Әбүғәлисинаның шәкерте» («The Physician») тигән фильмы сыҡты.
ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә
- ↑ Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия ИБН СИНА (рус.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 13 января 2010 тикшерелгән.
- ↑
- Paul Strathern A brief history of medicine: from Hippocrates to gene therapy — Running Press, 2005. — P. 58. — ISBN 978-0-7867-1525-1.
- Brian Duignan Medieval Philosophy — The Rosen Publishing Group, 2010. — P. 89. — ISBN 978-1-61530-244-4.
- Michael Kort Central Asian republics — Infobase Publishing, 2004. — P. 24. — ISBN 978-0-8160-5074-1.
- Ibn Sina («Avicenna») Encyclopedia of Islam. 2nd edition. Edited by P. Berman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Henrichs. Brill 2009. Accessed through Brill online: www.encislam.brill.nl (2009) Цитата: «He was born in 370/980 in Afshana, his mother’s home, near Bukhara. His native language was Persian.»
- A.J. Arberry, «Avicenna on Theology» — KAZI PUBN INC, 1995. excerpt: «Avicenna was the greatest of all Persian thinkers; as physician and metaphysician»
- Henry Corbin, «The Voyage and the messenger: Iran and Philosophy». — North Atlantic Books, 1998. — P. 74 Цитата:«Whereas the name of Avicenna (Ibn sinda, died 1037) is generally listed as chronologically first among noteworthy Iranian philosophers, recent evidence has revealed previous existence of Ismaili philosophical systems with a structure no less complete than of Avicenna».
- ↑ Avicenna// Britannica.
- ↑ Блинова К. Ф. и др. Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие / Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева — М.: Высш. шк., 1990. — Б. 267. — ISBN 5-06-000085-0.
- ↑ Абу Али Ибн Сина (Авиценна) — Биография
- ↑ Ariew, Roger (March 1987). «The phases of venus before 1610». Studies in History and Philosophy of Science Part A 18 (1): 81–92. DOI:10.1016/0039-3681(87)90012-4.
- ↑ Goldstein, Bernard R. (1969). «Some Medieval Reports of Venus and Mercury Transits». Centaurus (John Wiley & Sons) 14 (1): 49–59. DOI:10.1111/j.1600-0498.1969.tb00135.x. .
- ↑ Sally P. Ragep Ibn Sīnā: Abū ʿAlī al‐Ḥusayn ibn ʿAbdallāh ibn Sīnā / Thomas Hockey — Springer Science+Business Media, 2007. — P. 570–572.
- ↑ Псядло Э. М. Темперамент и характер в истории медицины и психологии: Учебно-справочное пособие. — Одесса: Наука и техника, 2007. — С.19. — ISBN 978-966-8335-56-3
- ↑ 10,0 10,1 Болтаев М. Н. Абу Али ибн Сина — великий мыслитель, учёный энциклопедист средневекового Востока — М.: Сампо, 2002. — 400 с. — ISBN 5-8071-0005-0
- ↑ 11,0 11,1 Иванова Л. Ибн Сина (Авиценна) в зеркале музыки. Некоторые музыкально-теоретические взгляды Ибн Сины. Воззрения Ибн Сины в области музыкальной теории. // Вестник Челябинского государственного университета, 2007 link
- ↑ IBMs automated radiologist can read images and medical records
- ↑ Абугалисина
- ↑ Насыйри, Каюм Абугалисина
- ↑ Avitsenna (инг.) Internet Movie Database сайтында
- ↑ Фильм «Юность гения» на сайте youtube.
ӘҙәбиәтҮҙгәртергә
- Ахадова М. А. Арифметическая часть «Книги знания» Ибн Сины. Геометрическая часть «Книги знания» Ибн Сины // Учёные записки Бухарского госпединститута. — 1964. — № 12.
- Джибладзе Г. Н. Системы Авицены: Абу Али Ибн-Сина. Экзотерический очерк. (Некоторые обобщения и материалы) — Тбилиси, 1986.
- Диноршоев М. Натурфилософия Ибн Сины — Душанбе, 1985.
- Завадовский Ю. Н. Абу Али Ибн Сина: Жизнь и творчество — Душанбе, 1980.
- Лютер И. О. Метафизика Ибн Сины: угол — отношение, качество, положение или всё-таки количество? // Историко-математические исследования. — 2003. — № 8(43). — С. 278—302.
- Петров Б. Д. Ибн Сина (Авиценна) — М.: Медицина, 1980.
- Сагадеев А. В. Ибн Сина (Авиценна) — М., 1985.
- Шидфар Б. Я. Ибн Сина — М., 1981.
- Gardet L. La pense religieuse d Avicenne (Ibn Sina) — Paris, 1951.
- Morewedge P. The metaphysica of Avicenna — London, 1973.
- Nasr S.H. Three Muslim Sages. Avicenna. — Suhrawardi — lbn Arabi — Cambridge (Mass.), 1964.
- Диноршоев М. Натурфилософия Ибн-Сины. — Душанбе, 1985;
- Goodman L. E. Avincenna. L.-N.Y., 1992.
- Авиценна // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Сина, Абу-Али ибн-Хусейн ибн-Абдалла ибн- // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона — СПб., 1908—1913.
- Фролова E. A. Ибн Сина // Новая философская энциклопедия: в 4 т. / Ин-т философии РАН; Нац. обществ.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета В. С. Стёпин. — М.: «Мысль», 2000—2001. — ISBN 5-244-00961-3. 2-е изд., испр. и допол. — М.: «Мысль», 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9.
- Шидфар Б. Я. Ибн-Сина. — М.: «Наука», 1981. — 184 с.
ҺылтанмаларҮҙгәртергә
- Авиценна. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»
- Авиценна — биография, поэзия, труды о медицине
- Avicenna (Encyclopædia Iranica)
[[Категория:Натурфилософы]
ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә
ӘҙәбиәтҮҙгәртергә
- Гыйззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек. — Казан. Мәфариф. 2002. ISBN 5-7761-1122-6
ҺылтанмаларҮҙгәртергә
- Авиценна // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Сина, Абу-Али ибн-Хусейн ибн-Абдалла ибн- // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона — СПб., 1908—1913.
- Статья «Ибн Сина» в Новой Философской энциклопедии на сайте ИФРАН
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Республикала йылғанан бала мәйетен сығарғандар
Республикала йылғанан бала мәйетен сығарғандар Фото: социаль селтәрҙәр
ӨФӨ, 2018 йыл, 17 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Башҡортостанда социаль селтәрҙәрҙә 32 йәшлек йәш әсәнең һәм уның бер йәшлек сабыйының хәбәрһеҙ юғалыуы тураһында мәғлүмәт баҫылып сыҡҡайны. 15 сентябрҙә ҡатын улы менән Бөрө районындағы ауылдан сығып киткән һәм юғалған.
Эҙләү эштәренә Эске эштәр министрлығының Бөрө районы буйынса полиция хеҙмәткәрҙәре йәлеп ителгән.
Бөгөн социаль селтәрҙә улар Ағиҙел йылғаһында һәләк булған тип яҙып сыҡтылар. Баланың кәүҙәһен сығарғандар, ә йәш әсә һаман табылмаған.
«Башинформ» агентлығы Рәсәй Тәфтиш комитетының Башҡортостан буйынса тәфтиш идаралығының матбуғат хеҙмәтенә ошо хәлгә аңлатма һорап мөрәжәғәт итте.
«Бәләкәй баланың мәйете табылған. «Үлтереү» статьяһы буйынса енәйәт эше ҡуҙғатылған, ваҡиға сәбәптәре асыҡлана. Суд-медицина экспертизаһы тәғәйенләнгән. Оператив-эҙләү эштәре алып барыла», — тип хәбәр итте ведомство вәкиле.
http://www.bashinform.ru/news/1211883-v-bashkirii-iz-reki-izvlekli-trup-mladentsa/


text:
- Подробности
- Просмотров: 235
ТИЛСӘ УТЫ (Melampyrum), һаҫығүлән һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 50 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә, башлыса Евразияла таралған. Башҡортостанда 4 төрө бар. Насар үҫешкән тамырҙары булған бер йыллыҡ ярым паразиттар (гаусториялар — башҡа үҫемлектәрҙең тамырҙарына беркетелер өсөн һурғыстар барлыҡҡа килтерә). Һабаҡтары төҙ, өҫкө өлөшөндә уртаса тарбаҡлы, бейеклеге 15—60 см тиклем. Япраҡтары ҡапма‑ҡаршы, ҡыяҡлынан алып ланцет‑йомортҡа формаһына тиклем, бөтөн, шыма ситле. Сәскәләре һары, һирәгерәк ал төҫтә, эре сәскә ҡолаҡсындары ҡуйынында берәмләп урынлашҡан. Сәскәлеге башаҡ йәки суҡ рәүешле. Июнь—авг. сәскә ата. Емеше — ялпаҡ ҡумта, июль—сент. өлгөрә. Респ. бөтә терр‑яһында ҡыуаҡтар араһында, аҡландарҙа, болондарҙа, урмандарҙа һәм урман ситтәрендә, далаларҙа үҫә, урман Т.у., йәки ала миләүшә, һирәкләп БР‑ҙың төньяҡ‑көнсығышында осрай. Баллы үҫемлектәр, орлоҡтары ағыулы. Составында алкалоидтар, дуплаусы матдәләр булған кикрекле Т.у., болон Т.у., ялан Т.у. халыҡ медицинаһында ҡулланыла.
Ә.Х.Ғәлиева
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
2006 йыл
2006 (ике мең алтынсы) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса йәкшәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 2006 йылы, 3 мең йыллыҡтың 6 йылы, XXI быуаттың 6 йылы, XXI быуаттың 1 ун йыллығының 6 йылы, 2000 йылдарҙың 7 йылы.
- Бөтә донъя сүллек йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Олимпия уйындары Туринда.
- Студент күмәк ҡаршылыҡ Францияла.
- Операцион система Windows Vista сыҡты.
Вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Анна Политковская, Рәсәй журналист.
- Слободан Милошевич, Югославия президенты.
- Саддам Хусейн, Ираҡ президенты.
- 8 октябрь — Бикәев Солтан Хәмит улы, совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарҙа ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
- 4 декабрь — Хәйҙәршин Ғәйнанша Хәйҙәрша улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).


text:
Таһир Ахунйәнов вафат булды
25 ноябрҙә 91-се йәшендә оҙаҡ ауырып ятҡандан һуң Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, республиканың күренекле ижтимағи-сәйәсәт эшмәкәре Таһир Исмәғил улы Ахунйәнов вафат булды.
Таһир Ахунйәнов 1923 йылдың 15 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантонының Муса ауылында, хәҙерге Бишбүләк районында тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген, 1940 йылда Бәләбәй педагогия училищеһын тамамлағас, Муса башланғыс мәктәбендә һәм Яңы Васильевка ете йыллыҡ мәктәбендә уҡытыусы булып башлай.
1942 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. Хәрби училищены тамамлағандан һуң төрлө фронттарҙа һуғыша, взвод командиры була. Күп ордендар һәм миҙалдар менән наградлана. Демобилизацияланғандан һуң 1946 йылда тыуған районында мәктәп директоры булып эш башлай, һуңынан ВЛКСМ-дың Бишбүләк район комитетында ойоштороу бүлеге мөдире була. Ошо уҡ йылда ВЛКСМ-дың икенсе секретары итеп һайлана. Өфө партия мәктәбен 1950 йылда тамамлағас, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында матбуғат секторы мөдире, һуңынан КПСС өлкә комитетында пропаганда бүлеге мөдире урынбаҫары вазифаларында эшләй.
1957-1961 йылдарҙа Таһир Исмәғил улы Юғары партия мәктәбендә, артабан КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһында уҡый, һуңынан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының фән һәм мәктәптәр бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. 1964 йылдан алып «Кызыл таң» республика гәзите мөхәррире булып эшләй. 1967 йылда яуаплы вазифаға – КПСС-тың Башҡортостан Өлкә комитетының идеология буйынса секретары итеп тәғәйенләнә, унда ул 20 йылдан ашыу, хаҡлы ялға сыҡҡансы эшләй.
Оҫта етәксе һәм әүҙем йәмәғәт эшмәкәре Таһир Ахунйәнов республиканың ижтимағи-сәйәси үҫешенә тос өлөш индерә. Ҡайҙа ғына эшләмәһен, һәр ерҙә ул үҙен тәрән белемгә, юғары профессионализмға эйә булған, яуаплы, эшһөйәр һәм белдекле яҡшы ойоштороусы итеп күрһәтә.
Таһир Ахунйәнов әүҙем йәмәғәт эше алып бара, Башҡорт АССР-ның VI-XI саҡырылыш Юғары Советына депутат итеп һайлана. Төрлө яҡлап һәләтле кеше ижади эшмәкәрлек менән дә шөғөлләнә. СССР Журналистар союзы һәм СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, күп повестар һәм хикәйәләр авторы була. Уның пьесаһы буйынса Башҡорт академия драма театры сәхнәһендә ҡуйылған «Ғәлиә» спектакле күп йылдар ҙур уңыш менән бара.
Таһир Ахунйәновтың күп йыллыҡ уңышлы эшмәкәрлеге лайыҡлы танылыу таба. Ул өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, икенсе дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ, Халыҡтар дуҫлығы ордендары һәм бик күп миҙалдар менән наградлана, Фәтих Кәрим һәм Мәжит Ғафури исемендәге дәүләт премияларға лайыҡ була.
Некрологҡа Башҡортостан Президенты, Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе һәм республиканың башҡа дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре ҡул ҡуйған.
Хушлашыу 27 ноябрҙә 12 сәғәттә Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Йорто (Өфө, Зәки Вәлиди урамы, 40) бинаһында уҙасаҡ.


text:
Былтыр Күмертау ҡалаһында Стәрлетамаҡ медицина колледжы филиалын тамамлағандан һуң “Дауалау эше” буйынса диплом алған Диана Мөхәмәтова алдында хеҙмәт юлын ҡайҙа башлау мәсьәләһе килеп тыуа: үҙе тыуып үҫкән, күңелгә яҡын ҡалала ҡалырғамы, әллә тәүәккәлдәр һайлаған проектта ҡатнашып ҡарарғамы?
Диана, “Ауыл фельдшеры” программаһына ярашлы, Көйөргәҙе районының Айсыуаҡ фельдшер-акушерлыҡ пунктына эшкә килә.
– Һис тә үкенмәйем, халыҡ ышаныс, ихтирам менән ҡабул итте, – ти ул бөгөн. – Үҙем дә һәр пациент менән уртаҡ тел табып, дауалау процедураларын тәҡдим итергә әҙермен. Ауылда оло йәштәгеләр күп булғанлыҡтан, өй беренсә йөрөп, электрокардиограмма яһарға, анализдар өсөн ҡан алырға тура килә. Һәр шәмбе Ермолаевка район дауаханаһына башҡарылған эш тураһында отчет әҙерләп тапшырам.
Көн һайын Күмертауҙан Айсыуаҡ ауылына йөрөп эшләргә лә ҡыйынһынмай фельдшер. Алтмыш йәштән уҙғандарҙың сәләмәтлеген тикшереү өсөн аҙнаһына бер тапҡыр йөрөп сыға. Түшәктә ятҡан ауырыуҙар ҙа бар, шуға күрә тейешле процедураларҙы ул өйҙә яһай.
– Әле киҙеүҙән прививка яһау осоро башланды. Күптәр был түләүһеҙ саранан ваҡытында файҙаланып ҡалырға тырыша, киләләр, һорашалар. Юғары ҡан баҫымынан яфаланғандар байтаҡ, сирҙе иҫкәртеү буйынса даими аңлатыу эше алып барам, – ти Диана Фәрит ҡыҙы.
Ермолаевка район дауаханаһының өлкән шәфҡәт туташы Рәйлә Рафаэль ҡыҙы әйтеүенсә, һуңғы йылдарҙа сирҙәрҙе иҫкәртеү эшенең киң йәйелдерелеүе арҡаһында үлем осраҡтарын бер ни тиклем кәметеүгә өлгәшелгән. “2016 йылда тормошҡа ашырыла башлаған “Ауыл фельдшеры” проектына бағланған өмөттәрҙең аҡланыуын күрҙек”, – ти Рәйлә Әминева.
Маҡсат билдәле – тәүге медик-санитар ярҙамдан ауылда йәшәгән һәр кемдең файҙаланыу мөмкинлеген арттырыу, медицина кадрҙарына ҡытлыҡты яйлап бөтөрөү һәм фельдшерҙарға социаль ярҙам күрһәтеү. Ауылдарға биш йылға эшкә китергә теләгән һәр белгес, проектҡа ярашлы, 500 мең һум күләмендә түләү ала. Бер тапҡыр бирелгән аҡсалата түләү “Дауалау эше” буйынса урта махсус белемле, 50 йәшкә тиклемге белгестәр өсөн тәғәйенләнгән. Һәр кемдең проектта ҡатнашҡан фельдшер-акушерлыҡ пункттары менән танышып, Һаулыҡ һаҡлау министрлығынан өҫтәмә мәғлүмәт алыу мөмкинлеге бар.
“Ауыл докторы” һәм “Ауыл фельдшеры” төбәк программаларын тормошҡа ашырыу, һис шикһеҙ, уңышлы бара тип әйтергә урын бар. 1300-ҙән ашыу белгес ауыл һәм ҡасабаларға эшкә килде. Былтыр 48 фельдшер ошо мөмкинлектән файҙаланды.
Быйыл 10 сентябрҙән проектта ҡатнашырға теләгәндәрҙән ғаризалар ҡабул итеү башланды. Республикабыҙҙа 100 табип һәм 11 фельдшерҙы эшкә урынлаштырырға әҙерҙәр. Табиптарға – бер миллион һум, фельдшерҙарға 500 мең һум күләмендә бер тапҡыр түләнгән аҡса биреләсәк.
Нисек кенә булмаһын, “Ауыл фельдшеры” проектының әлеге мәлдә халыҡ өсөн көнүҙәк, өҫтөнлөктәргә эйә сара булыуы бәхәсһеҙ.


text:
Ғәҙел һайлау өсөн хәрәкәте бөгөн Өфөлә бойондороҡһоҙ күҙәтеүселәр өсөн дәрестәр үткәрә. Өфө участкаларында эшләйәсәк 418 күҙәтеүсегә юристар тауыш биреүҙәр барышын нисек күҙәтергә өйрәтә. Уларҙы башлыса башҡала шураһына һайлау һөҙөмтәләре ҡыҙыҡһындыра. Тауыш биреү һөҙөмтәләрен улар электрон система аша еткереп барасаҡ. Үҙенә күрә Үҙәк һайлау комиссияһына альтернатива булып тора.
Ғәҙел һайлауҙар өсөн хәрәкәте Өфөлә 16 февралдә барлыҡҡа килде. Улар бер-нисә акция ла уҙғарып өлгөрҙө. Мәҫәлән, Фальсификация тигән ҡарасҡыны яндырҙылар, һауаға 418 аҡ шар осорҙо. Өфөлә тап 418 һайлау участкаһы бар. Ә Аҡ шар – ул ғәҙеллек билдәһе тип аңлатты акцияны ойоштороусыларҙың береһе Эдвард Мурзин.
3 март – тынлыҡ көнөндә Ғәҙел һайлауҙар өсөн хәрәкәте Өфө циркы алдында тағы бер акция вәғәҙәләй. Маймыл битлегендәге кешеләр ҡулдарына лозунгылар тотоп йөрөйәсәк. Лозунгыларға “2x2 = 5”, “ЦИК, һынарға өйрән” һәм “ЦИК – ЦиРК” тигән яҙыуҙар яҙылған буласаҡ. Шулай уҡ хәрәкәт активистары Өфө циркына Владимир Чуровтың “барлыҡ халыҡтар һәм дәүерҙәрҙең бөйөк фокуснигы” тигән исем биреү өсөн ҡултамғалар йыясаҡ.
4 март
4 марттағы һайлауҙарға килгәндә, Башҡортостанға йәшәгән урындан ситтә тауыш биреү өсөн 70 мең теркәү таныҡлығы биргәйнеләр. Республика үҙәк һайлау комиссияһынан хбәр итеүҙәренсә, уларҙың 50 меңгә яҡыны таратылған.
Башҡортостанға йәмғеһе 3 миллион 67 мең 700 ғәҙәти һәм комплекслы эшкәртеү ҡоролмалары өсөн 153 мең бюллетень алынған. Уларҙың 2 миллион 363 мең 200-өндә тик урыҫса, 412 мең 400-өндә урысса һәм башҡортса һәм 292 мең 100-өндә урыҫ һәм татар телдәрендә яҙылған. Быларҙан тыш комплекслы эшкәртеү ҡоролмалары өсөн 153 мең бюллетень алынған. 178 участкала КОИБ1-тар буласаҡ.
Мәғлүм булыуынса, 4 марттағы президент һайлауҙарында ил буйынса барлыҡ һайлау участкаларына икешәр веб-камераһы булған видеоҡулайламалар урынлаштырыла. Башҡортостандағы һайлау участкаларын веб-камералар менән йыһазландырыу тамамланды. Дөйөм алағанда Башҡортостанда 3 мең 509 участка бар, уларҙың 3 мең 468-енә веб-камера ҡуйылған. Ҡалған 124 һайлау участкаһына заманса ҡорамал техник сәбәптәр арҡаһында барып етә алмай. Мәсьәләне спутник бәйләнеше аша хәл итәсәктәр. Дауахана, тәфтиш изоляторҙарындағы участкаларҙа, ә уларҙың һаны Башҡортостанда 41, веб-камералар булмаясаҡ. Республика үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе Хәйҙәр Вәлиев ялыуҙарҙың күптәре нигеҙһеҙ тине. Тағы ла шуныһы – президент һайлауҙары буйынса ялыуҙар аҙ, күберәк – Өфө ҡала шураһына депутатар һайлауға бәйле ялыуҙар тине Хәйҙәр Вәлиев.
1КОИБ – Комплекс обработки избирательных бюллетеней


text:
Парсиҙар
Парсиҙар (гудж. પાર્સી [pa: rsi:]) — Көньяҡ Азияла (Һиндостанда һәм Пакистанда) зороастризмға эйәреүсе иран сығышлы этноконфессиональ төркөм. 100 мең самаһы кешенән тора (1973). Тәүҙә Һиндостандың Гуджарат штатында төйәкләнгәндәр, әлеге ваҡытта парсиҙарҙың күпселеге Мумбайҙа йәшәй.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Парсиҙар Фарсиянан 720 йылдар тирәһендә, Сәсәниҙәр династияһы ҡолағандан һуң ислам дине тарала башлағас, үҙҙәренең мәҙәни һәм дини асылын һаҡлау маҡсатында ҡаса. Улар Гуджарат ярымутрауына килеп һыйына, артабан көньяҡҡа ҡарай тарала. Яйлап күрше Махараштраға күсенә һәм күпселеге Бомбейҙа төйәк таба.
Парсиҙар Һиндостандың тәүге сәйәси партияһын, беренсе фонд биржаһын, беренсе ҡорос иретеү заводын, беренсе университетын, беренсе йәмәғәт дауаханаһын, гәзитен, баҫма машинаһын, киностудияһын аса.
Парсиҙар араһынан милли-азатлыҡ хәрәкәтенең күренекле эшмәкәрҙәре (Дадабхай Наороджи, Бхайкаджи Камаruen һәм Ферозшах Мехта), эре сауҙа-сәнәғәт концерндары хужалары (Tata Group, Godrej Groupruen) сыҡҡан. Мәшһүр йәҙрәсе физик Хоми Джехангир Баба, 1971 йылда Һиндостан менән Пакистан һуғышы булғанда Һиндостан армияһына етәкселек иткән маршал Сэм Манекшоу, йырсы Фредди Меркьюри парси була.
Хәҙерге заманда[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1971 йылғы халыҡ иҫәбен алғанда парсиҙар һаны 91 226 кеше була. 1981 йылға уларҙың һаны — 71 630, ә 1991 йылға 60 мең кеше ҡала.
Парсиҙар общинаһы ағзалары уртаса һиндтәргә ҡарағанда күпкә хәллерәк. Парсиҙар — Һиндостандың күпкә грамоталыраҡ общинаһы (грамоталылыҡ кимәле — 98 %). Парсиҙарҙа енси нисбәт буйынса, ҡалған Һиндостандағы ҡыҙҙар күпселекте тәшкил итеүенән айырмалы, 1000 ҡатын-ҡыҙға 1050 ир-ат тура килә.
Парсиҙар күпләп йәшәгән урындарҙа анджумандарға берләшә. Анджумандар хәйриәлек менән шөғөлләнә, община ағзаларына төрлө мәсьәләләрҙә ярҙам итешә, аралашыуҙы ойоштора. Мумбайҙа парсиҙарҙың төп ойошмаһы— Мумбай панчаяты эшләй. Ул биш йылға бер тапҡыр парсиҙар йыйынын йыя.
Тыуым кимәленең түбән булыуы һәм ҡатнаш никахтар арҡаһында община йылдам ҡартая һәм һаны кәмей. Парсиҙарҙың 30 проценттан ашыуы 60 йәштән өлкән. Йәштәр күпләп эмиграциялай. Яҡын йылдарҙа парсиҙар общинаһының юҡҡа сығыу хәүефе бар[1][2].
Теле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге парсиҙар элекке туған теле булған фарсыны юғалтҡандар һәм хәҙер гуджарати телендә һөйләшәләр. Ҡануни әҙәбиәттәре — авеста һәм пәһләүи телендә.
Билдәле парсиҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Фредди Меркьюри (Фаррух Булсара) — музыкант, Британияның «Queen» рок-төркөмө вокалсыһы
- Зубин Мета — дирижёр.
- Фероз Ганди — һинд сәйәсмәне, Индира Гандиҙың ире.
- Джамсетджи Тата — «Тата» индустриаль династияһына нигеҙ һалыусы, Һиндостандың иң эре автомобиль компанияһы Tata Motors хужаһы.
- Рохинтон Мистри — Канада яҙыусыһы.
- Кайхосру Сорабджи — британ композиторы,
- меценат.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Парсы // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)(урыҫ.)
- Парсы и евреи, изгнание и возвращение


text:
- Подробности
- Просмотров: 283
НӨГӨШ, О л о Н ө г ө ш, йылға, Өҫән й. уң ҡушылдығы. Туймазы р‑ны Сәйрән а. көньяҡ‑көнбайышҡа 2 км, Ҡандракүлдән көньяҡ‑көнсығышҡа табан 4 км алыҫлыҡта башлана. Шул уҡ район буйлап көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ‑көнсығышҡа ҡарай аға, Иҫке Арыҫланбәк а. эргәһендә йүнәлешен төньяҡҡа, Ҡаранйылға а. эргәһендә — көньяҡ‑көнбайышҡа үҙгәртә, Иҫке Ҡандра а. эргәһендә төньяҡ‑көнбайышҡа борола, Кесе Нөгөш й. тамағынан көньяҡ‑көнбайышҡа ҡарай аға һәм Өҫән й. (тамағынан 35 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 58 км, басс. майҙаны 594 км2. Ҡатнаш, башлыса ҡар һыуы м‑н туйына. Тамағында уртаса йыллыҡ һыу сығымы 2,1 м3/с. Басс. рельефы тигеҙ. Ландшафы ҡараһыу һоро урман тупрағындағы киң япраҡлы урмандарҙан һәм болонло далаларҙан тора. Басс. 17%‑ын урман ҡаплаған, 55%‑ы һөрөлгән, 1%‑тан аҙырағы һаҙланған. Ҡушылдыҡтары: Кесе Нөгөш, Һалҡыншишмә (бөтәһе лә — уң).
Т.В.Воронина
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
Хорю-дзи
Хорю-дзи (яп. 法隆寺 Храм процветающей дхармы) — Японияның Нара префектураһындағы Икаруга ҡалаһының буддистар храмы.
Туп-тулы исеме — Хорю Гакумон-дзи (法隆学問寺), йәғни сиркәү өйрәнеү сәскә атыусы дхарманы өйтәнеү сиркәүе, храм семинария булыу менән бер рәттән монастырь ҙә булған. Донъялағы ағас ҡоролмалар араһында иң боронғоһы йорт булып һанала[1]. Японияла был храм иң боронғо храм данын тота.[2] Храм хоссо йәғни һинд фәлсәфә мәктәбе йогачараның төп урыны,Досёға нигеҙ һалған урын булып тора . Ул көньяҡтағы иң эре ете храмдар араһында иң ҙуры.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Храмға нигеҙҙе принц Сетоку һалған, һәм ул Икаруга-дэр исемен йөрөтә башлаған (斑鳩寺). Төҙөлөш 607 йылда Конго Гуми кампанияларын нигеҙләүселәр торған. Храм Якусиға, Медицина Буддаһы хөрмәтенә принцтың атаһы хөрмәтенә төҙөлгән[2]. Ҡаҙылмалар күрһәткәнсә, принц Сетоку хәҙерге замандағы храмдың бер өлөш территорияһында йәшәгән[3]. Элегрәк комплекс хәҙерге урында түгел, ә һарайҙан көньяҡтараҡ торған[3]. 670 йылда храмды йәшен һуҡҡан һәм ул бөтөнләй янып бөткән. 670 −700-сы йылдарҙа храм яңынан тергеҙелгән һәм уның тәғәйенләнеше үҙгәргән. өр-яңынан йорт торғоҙола, ай-һай переименовано[4]. 1374 һәм 1603 йылдарҙа храмды бер нисә тапҡыр төҙәткәндәр һәм яңынан күсереп һалғандар[5].Реконструкциялар ваҡытында Кондо төҙөгән ҡоролмаларҙың 15-20 % ғына храмдың тәүге оригинал материалдарын һаҡлап ҡалдырған[5].
Сога кланы Сётоку ырыуын еңгәс, был ырыу юҡҡа сыҡҡан[6]. Шулай ҙа Сога был ырыуға принцҡа хөрмәт йөҙөнән храмды яңынан тергеҙергә рөхсәт иткән[6].
Һуңғараҡ храм хоссо мәктәбенең үҙәгенә әйләнгән.1950 йылда храм хоссо мәктәбенең бер тармағы булған принц Сетокуға табыныусыларҙың бәләкәй мәктәбенә бирелгән.
Янғын тураһындағы бәхәстәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
670 йылда храм янғындан һәләк булған тигән фекерҙәргә ҡаршы кешеләр, храмда бер ниндәй ҙә янғын булмаған, тигән уйҙа торалар. Быны улар тупраҡҡа яһалған анализдар, архитектураны һәм боронғо яҙыуҙарҙан сығып иҫбат итәләр[7].
Архитектура[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Храм комплексы көнсығыш һәм көнбайыш территорияларына бүленгән. Көнбайыш өлөшөндә Алтын Зал («Кондо», авторы Курацукури-но Тори) һәм биш яруслы пагода бар. Көнсығышында Төштәр Залы («Юмэдоно») бар. Комплекста монахтарҙың дөйөм ятағы, лекциялар залы, аш бүлмәһе һәм китапханалар бар[4]. Храмдың төп бүлмәһендә Будда Медицинаның һыны тора. Ул 670 йылдағы янғын ваҡытында һаҡланып ҡалған[8].
Храмда Сётокуның йәне йәшәгән урын — Сёрёин павильоны бар.
Пагода[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Биш яруслы 32,45 м бейеклегендәге пагода — донъяла иң боронғо ағас ҡоролмалары боронғо корея йәки ҡытай донъяла үтәлгән иҫке корейское йәки ҡытай Тан стилендә төҙөлгән. Ул төҙөлөш 700. йылда тамамланған. Пагоданың нигеҙендә дини реликвиялар ҡуйылған ҙур таш ята. Пагоданың ауырлығы ҙур булғанлыҡтан, был реликвияларҙы өйрәнеү мөмкин түгел.
Кондо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кондо шулай уҡ ағастан төҙөлгән иң боронғо ҡоролма, уның ҙурлығы — 18,5×15.2. м. Ул ҡытай йәки корея стилендә төҙөлгән. Залында данлыҡлы Сяканың өс һынлы триадаһы тора.
Юмэдоно[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төштәр залында принц Сетоку яңғыҙ ҡалып буддистарҙың текстарын өйрәнгән. Павильонда бодхисаттва Гуаньиньдың (Каннон) һындары йәшереп ҡуйылған. Бында шулай уҡ будда канондарының даналары бар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Официальный сайт Хорю-дзи (инг.)


text:
- Подробности
- Просмотров: 626
ДИАЛЕКТИКА (гр. dialegomai — әңгәмәләшәм), тәбиғәт, йәмғиәт һәм кеше аңының үҫеш закондарын аңлатыу һәм тасуирлауҙың фәнни‑филос. ысулы. Д. метафизикаға (әйбер һәм күренештәрҙе үҙгәрешһеҙ, бербереһенә бәйләнмәгән тип фекерләү алымы) ҡаршы ҡуйыла. Диалектик концепция Боронғо Грецияла барлыҡҡа килеп, тәүҙә бәхәсләшеү оҫталығын аңлата. Яңы осорҙа Д. немец философ‑идеалистары, айырыуса Г.Гегель, хеҙмәттәрендә классик форма ала. Гегелсә, Д. логик категорияларҙан башланып, артабан тәбиғәт һәм рух даирәләренә күсә һәм, бөтә тарихи процестың категориаль Д. м‑н тамамланып, ысынбарлыҡтың бөтә өлкәләрен дә үҙ эсенә ала. Ул үҫеште Гегель триадаһы тип аталған тезис-антитезис‑синтез формулаһы (әйбер үҫеү барышында үҙен‑үҙе “кире ҡаға”, икенсегә әйләнә, шунан һуң “ҡапма-ҡаршылыҡты юя”, үҙенә кире әйләнеп ҡайта, ләкин — үҫештең яңы кимәлендә) ярҙамында һүрәтләй. Идеалист булараҡ, Гегель бөтә универсумды Абсолют Рухтың үҙ‑үҙен диалектик асыуы тип күҙ алдына килтерә. Марксистик философия Гегелдең диалектик ысулын үҙләштерә, әммә уны тәбиғәткә һәм йәмғиәткә күсерә. Марксизм б‑са, Д. бер яҡтан — тәбиғәтте, икенсе яҡтан йәмғиәтте өйрәнеү ысулы булырға тейеш, был классик, метафизик натурфилософияның һәм соц. философияның бөтөүен аңлата. Марксизм субъектив (фекерләүҙең үҙен һүрәтләй) һәм объектив (тирә-яҡтағы процестарҙы) Д. айырып ҡарай. Марксизмда ш. уҡ бығаса Гегелдә үк йәшертен булған диалектиканың төп өс законына аныҡлама бирелә: ҡапма‑ҡаршылыҡтарҙың берҙәмлеге һәм ҡаршылығы законы; һан үҙгәрештәренең сифат үҙгәрешенә күсеүе; инҡар итеүҙе инҡарлау (инҡар ителгән тезисҡа ҡапма‑ҡаршылыҡтарҙы диалектик “юҡ итеү” аша ҡайтыу). Клас сиканан һуңғы көнбайыш философияла (19—20 бб.) донъяға диалектик ҡараштан бер ни тиклем ситкә китеү күренә. Д. урынына йә метафизика (позитивизм), йә иррациональ мәғәнәле ысулдар — һиҙемләү, художестволы һиҙемләү, деконструкция (иррационализм, постмодернизм) килә. Д. үҫеше Көнбайышта фәҡәт неогегельянлыҡта (Б.Кроче, Л.Джентиле) һәм неомарксизмда (Т.Адорно, М.Хоркхаймер, Г.Маркузе) дауам итә. Шул уҡ ваҡытта ватан философияһында Д. идеалистик (бөтә нәмәлә берҙәмлек философияһы) һәм материалистик (совет марксизмы) традицияларҙа үҫешә. Бөтә нәмәлә берҙәмлек философияһында Д. бөтә нәмәне лә берләштергән һәм шул рәүешле механистик фекерләүгә — логикаға ҡаршы тороусы органик фекерләү (В.С.Соловьёв), аҡылыбыҙҙың сикләнгән булыуынан килгән интеллектуаль буйһоноусанлыҡтың үҙенә самаһыҙ ышанған логик аҡылға ҡапма‑ҡаршы төрө (П.А.Флоренский), йәшәйеште нисек бар, шулай һүрәтләгән ысын филос. реализм (А.Ф.Лосев) итеп ҡабул ителә. Марксистик Д. вәкиле — идеаллек т‑дағы тәғлимәтте материализм сиктәрендә үҫтереүсе һәм, идея аҫтында ижади әүҙемлекте — хеҙмәт ярҙамында индерелгән “ысынбарлыҡтың кеше аспектын” күҙ уңында тотоп, идеаль Д. концепцияһын булдырыусы Э.В.Ильенков. БР‑ҙа Д. проблемалары Б.С.Ғәлимов (донъяның фәнни картинаһында үҫеш принцибы), А.В.Лукьянов (И.Фихте философияһында Д.), С.Н.Семёнов (ижад Д.), Т.Ғ.Солтанғужин (фәнни танып белеүҙең методологияһы булараҡ Д.), В.С.Хәзиев (материалистик Д.), Э.М.Чудинов (фәнни танып белеү Д.) хеҙмәттәрендә сағылыш таба.
Әҙәб.: Диалектика как методология научного познания: межвуз. науч. сб. Уфа, 1976; Галимов Б.С. Принцип развития в основаниях научной картины природы. Саратов, 1981; Ильенков Э.В. Диалектика абстрактного и конкретного в научно-теоретическом мышлении. М., 1997.
Р.Р.Вәхитов
Тәрж. М.Ә.Ҡотлоғәлләмов


text:
Дим районының барлыҡҡа килеүе тимер юл транспорты үҫеше менән тығыҙ бәйле. Һамар – Өфө – Златоуст – Силәбе тимер юлын төҙөү проектына ярашлы рәүештә 1887 йылда өс ҡабул итеү-тапшырыу юлдарынан шпал һеңдереү заводынан торған ҙур булмаған Дим разъезы төҙөлә. Ул ваҡытта поездарҙың ауырлығы 700 тоннанан артмай.
1944 йылдың 6 мартында РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указы менән Димгә баш ҡала райондарының береһе статусы бирелә. Бөгөн Дим станцияһы илдең иң ҙур тимер юл станцияларының береһе, ә район баш ҡаланың иң матур райондарының береһе булып тора.
Өфөнөң Дим районы ҡаланың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, төньяҡтан ул Киров һәм Ленин райондары менән сиктәш, көньяҡта, көнсығышта һәм көнбайышта уның сиге Өфө районы территорияһы буйлап үтә. Район территорияһының майҙаны – 56,37 кв.км. 66 300 кеше йәшәй. Шулар араһынан эшкә яраҡлыһы – 41,8 мең кеше, мәктәп уҡыусылары – 5825, пенсионерҙар – 14, 5 мең.
Райондың үҙенсәлеге шунда - ул ҡала коммуналь хужалығы системаһынан айырым тора: уның үҙенең котельныйы, таҙартыу ҡоролмалары, 2 һыу алыу ҡоролмаһы бар. Дим-Затон һыу үткәргесен эксплуатацияға индереү районда дөйөм торлаҡ төҙөлөшөн башларға мөмкинлек бирә. Дим районы аша бөтә Һамар, Силәбе, Ырымбур Рәсәй күләмле транспорт юлдарына сығыусы үҫешкән автомобиль юлдары селтәре үтә.
Дим районы ҙур етештереү, фәнни-техник, хеҙмәт потенциалына эйә. Иҡтисадтың төп тармаҡтары булып тимер юл транспорты тора, райондың барлыҡҡа килеүен иҫәпкә алғанда был – тәбиғи хәл.
2012 йылдың 1 ғинуарына район территорияһында милектең төрлө ойоштороу-хоҡуҡи формалы 856 хужалыҡ итеү субъекты теркәлгән, 821-е эшләй, уларҙа эшләүселәрҙең дөйөм һаны 25,1 мең кеше, шул иҫәптән сәнәғәт ойошмалары (предприятиелары) – 27, транспорт һәм бәйләнеш – 22, һаулыҡ һаҡлау һәм социаль тәьмин итеү – 16, торлаҡ-коммуналь хужалығы – 9, төҙөлөш – 47, көнкүреш хеҙмәтләндереү – 53, һатыу итеү һәм йәмәғәт туҡланыуы – 144.
Һуғыш алды биш йыллыҡтары ваҡытында станция ныҡ үҫешә. Локомотив, аҙаҡ вагон депоһы ла булдырылыу менән Дим-Кропачево участкаһында халыҡ хужалығы тауарҙарын йөрөтөү тормошҡа ашырыла башлай. Иң яҡшы машинистар норма 1,5 мең тонна булғанда ауырлығы 2 мең тонна булған поездарҙы йөрөтә. Һуғыш йылдарында Дим тимер юл узелының әһәмиәте шаҡтай үҫешә. Тимер магистралдәр хеҙмәтсәндәре халыҡ хужалығы һәм хәрби йөк тейәлгән поездарҙың өҙлөкһөҙ хәрәкәт итеүе буйынса бик ҡатмарлы мәсьәләне хәл итә, фашист Германияһын еңеүгә лайыҡлы өлөш индерә. Райондың данын 1941 йылда Дим ерендә төҙөлгән 112-се Башҡорт кавалерияһы дивизияһы арттыра.
Тимер юлы узелы предприятиелары йылдан-йыл ҡеүәтен арттыра һәм үҫешә. Һәм бөгөн райондың социаль-иҡтисади үҫешендә Дим станцияһы, локомотив һәм вагон деполары, ОПМС-61. коллективтары шаҡтай ҙур әһәмиәткә эйә. Димдең тышҡы күренеше тиҙ үҙгәрә. 50-се йылдарҙа район баш кейемдәре фабрикаһы менән тулыландырыла, яңы административ һәм йәмғиәт биналары барлыҡҡа килә. Интенсив торлаҡ төҙөлөшө йәйелдерелә. 60-сы йылдарҙа райондың иҡтисади үҙешендә ҙур үҙгәрештәр бара. Эре сәнәғәт һәм төҙөлөш предприятиелары барлыҡҡа килә. 1965 йылда Димгә Мечников исемендәге ФТИ, хәҙер “Иммунопреперат”тың филиалы РФ һаулыҡ һаҡлау министрлығы “Микроген” медицина иммунобиологик препараттар буйынса фән-етештереү берләшмәһе” Федераль дәүләт предприятиеһы күсә. “Өфөнефть” эреләтелгән нефть сәнәғәте идаралығы, аҙаҡтан “Өфөнефть” НГДУ булдырыла. 2-се юл-төҙөлөш участкаһы СУ-820 тип үҙгәртелә, Октябрьск ҡалаһынан Өфө быраулау эштәре идаралығына күсә. Һуңғараҡ Димдең көнбайыш ситендә ҙур сәнәғәт зонаһы барлыҡҡа килә.
Дим районы бөгөн – тимер юлсылар, нефтселәр, төҙөүселәр, мелиораторҙар районы. Дим районының иң эре сәнәғәт предприятиелары булып республика сиктәренән алыҫта ла талап ителгән ФДУП "РФ-тың Өфө ҡалаһындағы Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш министрлығы "Микроген" НПО-һының "Иммунопрепарат" филиалы, Өфө "УАПО" ААЙ электротехник изделиелар заводы, "Өфөнефть" НГДУ-һы, "Нефтегеофизика" НПК-һы, "Медстальконструкция" ЯСЙ тора. Дим тимер юл узелы берекмәһендә 20-нән артыҡ предприятие һәм хеҙмәт иҫәпләнә. Улар араһында Өфө эксплуатация локомотив депоһы, Дим ремонт локомотив депоһы, Дим вагон депоһы, Дим тимер юл станцияһы һ.б.
Иҡтисадтың ғәҙәти тармаҡтарынан тыш, районда урта һәм ваҡ эшҡыуарлыҡ уңышлы үҫешә. Был өлкәлә эшкә яраҡлы халыҡтың дүрттән бер өлөшө эшләй, 2 меңдән артыҡ ваҡ эшҡыуарлыҡ субъекты теркәлгән. Райондың бизнесы иҡтисады үҫешенең үҙенсәлекле һыҙаты булып етештереү үҫешенең фән менән тығыҙ бәйләнеше тора. Райондың урта һәм ваҡ эшҡыуарлығының визит карточкаһы булып "Фреон" ЯСЙ, "Башҡортостан үләндәре" ЯСЙ, "БашИнком" ЯСЙ, "Орбита" ЯСЙ, "Лайнер" ЯСЙ, "Лисма" ЯСЙ, "Агроводком" ЯСЙ, "Интерьер-Йорт" ЯСЙ һ.б. тора.
Районда йылына 70 мең кв.м.-ҙан артыҡ торлаҡ индерелә. Торлаҡ һәм социаль объекттарҙы төҙөү менән "Агидель-ИнвестСтрой" ИСК ЯСЙ, "ЭРС" ЯСЙ, "КПД" ЯСЙ, "Өфө төҙөлөш компанияһы" ЯСЙ, "3-сө трест" ЯСЙ төҙөлөш компаниялары шөғөлләнә.
Райондың медицина хеҙмәте "3-сө ҡала клиник дауаханаһы" МУ, "Өфө станцияһындағы бүлексә клиник дауаханаһы" НУЗ 2-се поликлиникаһы), "47-се поликлиника" МУ, тиҙ медицина ярҙамы бүлексәһе, өс стоматология клиникаһы, "Һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән балалар һәм үҫмерҙәр өсөн реабилитацион үҙәк" МУ, "Өмөт" муниципаль ортопедия учреждениеһы, ш. уҡ дарыуханалар һәм дарыухана пункттары селтәре менән бирелгән.
Районда 7 дөйөм белем биреү мәктәбе, 13 балаларға мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, 4 өҫтәлмә белем биреү учреждениеһы (шул иҫәптән "Орион" балалар ижады һарайы, Балалар экология-биология үҙәге, 7-се Олимпия резервы балалар спорт мәктәбе, 29-сы "Батыр" спорт мәктәбе), Өфө махсус (коррекцион) белем биреү мәктәп-интернаты. Район мәктәптәрендә уҡытыу сифатын яҡшыртырға мөмкинлек биргән инновацион программалар индерелә; предметтарҙы тәрәнәйтеп өйрәнеү кластары булдырылған; тыуған телдәрҙе өйрәнеүгә ҙур иғтибар йүнәлтелгән. Музыка һәм һынлы сәнғәт мәктәптәре, олимпия резервы махсуслашҡан балалар һәм үҫмерҙәр мәктәбе, профессиональ училище, Өфө тимер юл транспорты техникумы эшләй.
Райондың инфраструктураһы уңышлы үҫешә. 2012 йылда көндөҙгө стационар, "Магнит" ғаилә гипермаркеты эксплуатацияға индерелә, реконструкциянан һуң 102-се Башҡорт гимназияһы һәм 101-се урта мәктәп асылған. Тимер юлдары аша юл һәм йәйәүлеләр өсөн күперҙе реконструкциялау буйынса ҙур эштәр алып барыла.
Райондың төҙөклөгө, тышҡы йөҙө һәр ваҡыт беренсе урында тора. Уның территорияһын төҙөкләндереүгә һәм йәшелләндереүгә ҙур иғтибар бүленә. Халыҡ мәҙәни, матур ял итһен өсөн, Димдә ял һәм мәҙәниәт паркы, күп кенә сквер һәм бульварҙар төҙөлдө. Һуңғы йылдарҙа яңы бәләкәй архитектура формалар рәте барлыҡҡа килде – үҙәк майҙанда янып торған пальмалар, “Әсәлек символы” скульптураһы, үҙәк урамдарҙа оригиналь декоратив гөл һауыттары ҡуйылған – былар барыһы ла райондың йөҙөн тағы ла күркәмләй һәм матурлай.
Бәйләнеш
450095, г. Уфа, ул. Ухтомского, 3
Факс: 281-16-74
E-mail: dema@ufanet.ru


text:
Калинин районы данлы хеҙмәт биографияһына эйә. Ул республика индустриализацияһының тәүге емештәренең береһе. Нәҡ бында уҙған быуаттың 30-сы йылдарында сәнәғәт инфраструктураһы киң үҫеш ала, шул иҫәптән Өфө моторҙар эшләү заводы (хәҙерге «ӨМЭПБ» ААЙ), райондың һәм республиканың ғына түгел, ә бөтә илебеҙҙең дә ғорурлығына әүерелде.
Бөгөн Калинин районы Өфөнөң һәм республиканың социаль-иҡтисади үҫешендә ҙур роль уйнай, барлыҡ кимәлдәге бюджетҡа тос өлөш индерә. Бында перспективалы яңы предприятиелар барлыҡҡа килә. Етештереүҙә рентабеллелек арта, хеҙмәтсәндәр алдында эш хаҡы буйынса бурыстар юҡ. Тиҙ темптар менән эшҡыуарлыҡ, ҡулланыусылар баҙары үҫешә.
Район социаль өлкәләге мәсьәләләрҙе уңышлы хәл итә. Көндән-көн уның тышҡы ҡиәфәте тик яҡшы яҡтан ғына үҙгәрә, үҫешә. Уңайлы торлаҡ йорттары төҙөлә, урамдар һәм ихаталар йәмләндерелә, заманса сауҙа һәм йәмәғәт туҡланыу объекттары төҙөлә, транспорт бәйләнеше лә күпкә яҡшырҙы. Шулай уҡ, белем биреү өлкәһе үҫешә, урта махсус уҡыу йорттары селтәре киңәйтелә һәм камиллаштырыла, мәктәп һәм балалар баҡсаһы күбәйә.
Халыҡтың һаулығын яҡшыртыуға ҙур иғтибар бүленә. Яңы медицина учреждениелары, физкультура-һауыҡтырыу комплексы, спорт майҙансығы асыла. Халыҡтың күпселеге, айырыуса йәштәр, сәләмәт ял итеү өлкәһенә йәлеп ителә.


text:
Киров районының һәр ташы, һәр йорто, һәр урамы - Өфө ҡалаһының, Башҡортостандың тарихын һынландыра. Ҡалала беренсе булып барлыҡҡа килгән таш йорттар, тәүге майҙандар һәм парктар, беренсе күп ҡатлы йорт һәм трамвай – былар барыһы ла ошонда - хәҙер инде Өфөнөң боронғо районы булып иҫәпләнгән Киров районында башланғыс тапҡан. Бер нисә быуын Киров районы халҡы тарафынан оло фиҙакәр эш башҡарылған. Төрлө ауырлыҡтар булыуға ҡарамаҫтан, райондың тарихын һаҡлап ҡалдылар, тышҡы күренешен заманса һәм күркәм итеп үҙгәртеп, ваҡыт һынауын намыҫ менән үтәнеләр.
Райондың барлыҡҡа килеү осоронда, 1935 йылдың 13 ноябрендә, уның етештереү базаһы нигеҙен тау ҡорамалдары, кирбес, алебастр, һыра ҡайнатыу һәм ағас ҡырҡыу, ит эшкәртеү заводтары, кондитер фабрикаһы, типография һәм бер нисә ярым һөнәрсе артелдәр тәшкил итте. Барлығы сәнәғәт өлкәһендә 4353 эшсе иҫәпләнде. Улар йылына 17 млн. һумлыҡ тулайым продукция етештерҙе.
Иң иҫке завод булып тау ҡорамалдары заводы һанала, ул 1898 йылда нигеҙләнгән. Өфө губернияһында, революцияға тиклемге Өфөлә, иң ҙур заводтарҙың береһе булып торған, беренсе суйын-баҡыр иретеү һәм механик завод төрлө эштәргә заказдар ҡабул иткән, Бөтә Рәсәй күргәҙмәләрендә алтын һәм көмөш наградаларға лайыҡ булған. 30-сы йылдарҙа райондың сәнәғәт потенциалының төп өлөшөн баҡыр етештереү артеле базаһында барлыҡҡа килгән кондитер фабрикаһы тәшкил иткән. Эшмәкәрлегенең тәүге йылдарында бер нисә төр продукция сығарыуҙан башлаһа, һуғышҡа тиклемге йылдарҙа “Башкондитер” фабрикаһы 112 сорт карамель, кәнфит, мармелад һәм ондан бешерелгән изделиелар етештергән. Һуғыш ваҡытында 1941 йылдың сентябренән фабрика базаһында фронт өсөн витаминдар етештереү ойошторола. 1941 йылдың 25 ноябрендә кандитер фабрикаһында витаминлаштырылған шәкәр сиробының беренсе партияһы сығарыла. Һуғыштың беренсе йылдарында Өфө витамин заводы бөтә илдә берҙән-бер витамин етештереүсе предприятие була.
Ауыр Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында райондың эшсәндәре барлыҡ совет халҡы менән берлектә Тыуған ил азатлығы өсөн ватансылыҡ, тоғролоҡ һәм батырлыҡ күрһәттеләр. Киров районы фронтҡа 16 меңдән ашыу һалдат һәм офицерҙар оҙатты.
Киров районы үҙенең сәнәғәт көсө буйынса баш ҡаланың төнъяҡ индустрияһынан ҡалышһа ла, ғәмәлдә Киров районы территорияһында республика сәнәғәте нигеҙе һәм традициялары башланғыс алған, ошонда Өфө эшсе синыфы барлыҡҡа килгән. Район бөгөнгө көнгәсә төрлө производство өлкәһендә кадрҙар етештереүсе район булып иҫәпләнә.
Бөгөнгө көндә районда иҡтисад өлкәһендә 80-дән ашыу эре һәм уртаса предприятие теркәлгән (сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, бәйләнеш, сауҙа һәм йәмәғәт туҡланыуы, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ һәм башҡалар). Был эшкәртеүсе сәнәғәт предприятиеларында эшләүселәрҙең уртаса һаны 4500 кеше иҫәпләнә.
Киров районы халҡын бөгөнгө көндә 80-дән ашыу көнкүреш күрһәтеү өлкәһе предприятиелары һәм 110 шәхси эшҡыуарҙар тәьмин итә. 8 меңдән ашыу бәләкәй һәм уртаса эшҡыуарлыҡ субьекттары эшләй.
Иҡтисад өлкәһендә әүҙем үҫешкән баш ҡала халҡын һәм ҡунаҡтарҙы тотороҡло һәм юғары кимәлдә тауарҙар һәм уңайлыҡтар менән тәьмин итеүсе тармаҡтарҙың береһе – сауҙа.
Райондың сауҙа селтәренең формалашыуы тарих төпкөлөнә барып тоташа. 1726 йылда әле Өфөлә Сауҙа рәттәрен төҙөгәнгә тиклем 100 йыл элек, Юғары сауҙа майҙанында 64 кибет булған. Бөгөнгө көндә Өфө халҡын һәм баш ҡала ҡунаҡтарын 880 сауҙа предприятиелары, шулар иҫәбендә “МЭГА”, “Касторама”, “Метро Кэш энд Керри”, “Карауанһарай”, “Ирәмәл” эре сауҙа үҙәктәре хеҙмәтләндерә.
Халыҡты арзан тауарҙар менән тәьмин итеүсе объекттарҙы асыуға ла ҙур иғтибар бүленә. Районда эконом-класс формаһындағы 18 универсам һәм магазин эшләй.
Үткән быуаттың 30-сы йылдар уртаһынан “яңы тыуған” Киров районында ҙур төҙөлөш йәйелдереп ебәрелә. Бер-бер артлы күп ҡатлы йорттар барлыҡҡа килә: Башсоюз бинаһы, Почтамт, Хөкүмәт йорто, Белгестәр, Актерҙар, Медиктар йорто, ҡунаҡханалар һәм башҡа яңы биналар. 1935 йыл Өфөлә трамвай юлдарын төҙөү йылы булараҡ билдәле. 1937 йылдың 1 февраленән Ленин урамынан беренсе тапҡыр трамвай йөрөй башлай. Бер-бер артлы үҙәктә тәүге 4 һәм 5 ҡатлы йорттар ҡалҡып сыҡты. Ләкин төҙөлөштөң күп өлөшөн барактар, дөйөм ятаҡтар, көнкүреш уңайлыҡтары булмаған төкәтмәләр тәшкил итә. Өфөлә заманса беренсе бейек бина – 14 ҡатлы йорт 1972 йылда Фрунзе һәм Воровского урамдарының киҫешкән ерендә үҫеп сыға.
Республикала бөгөнгө көндә иң мөһим мәсьәләләрҙең береһе булып граждандарҙы торлаҡ менән тәьмин итеү тора. Ҡала картаһында заманса төҙөлгән “Йәшел ҡурсаулыҡ”, “Белореченский”, “Дуҫлыҡ”, “Ҡариҙел”, “Көньяҡ”, “Йүрүҙән”, “Колгуевский” микрорайондары барлыҡҡа килде, үҙәк кварталдар әүҙем төҙөкләндерелә.
Киров районында мәҙәниәт өлкәһенә лә ҙур иғтибар бирелә. Район тарихын шулай уҡ Өфө театры тарихынан айырып ҡарап булмай. Был театр 1772 йылда “Пан Бронислава” опереттаһы тамашаһы менән башланып китә. Тамаша Минзәлә воеводаһы Никита Можарова йортонда ойошторола. Софийский баҡса театры (хәҙерге ваҡыттағы 3-сө гимназияның һүтелгән ағас төкәтмәһе) билдәле рус йырсыһы Ф.И. Шаляпиндың беренсе сәхнә уңышының башланғысы. Ошонда уның тәүге бенефисы һәм тәүге автографы булған.
Өфөлә тыуған С.Т. Аксаков иҫтәлегенә 1909 йылда Аксаков Халыҡ йорто төҙөлә. Был бинала 30 йылдан һуң Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры урынлаштырыла. Был театр сәхнәһендә күп кенә “йондоҙҙар” күрергә тура килде: Арыҫлан Мөбәрәков, Зәйтүнә Бикбулатова, Таңһылыу Рәшитова, Ғималетдин Мингажев һәм башҡа бик күп ул ваҡыттағы “күрше” биналағы Башҡорт академия театры актерҙары был сәхнәлә балҡынылар. Бөтә донъяға билдәле бейеүсе, балетмейстер Рудоль Нуриевтың таланты тап бына ошонда асылды ла инде.
2002 йылда Республикабыҙҙың тиҫтере булып торған, 1919 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында тәүге тапҡыр нигеҙ һалынған, М.Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия театрына ҙур масштаблы реконструкция тамамлана. Иң ҡыҙыҡлы ижади коллективтың береһе - Башҡортостан Республикаһының Милли йәштәр театры һаман да алдынғы рәттәрҙә.
Киров районы менән Рәсәйҙә һәм бөтә донъяла исемдәре киң билдәле булған бик күп сәнғәт әһелдәренең тормош юлдары бәйле. яҙыусы Сергей Аксаков, йырсы Федор Шаляпин, рәссам Михаил Нестерев, башҡорт әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы Мәжит Ғафуриҙың исемдәре музейҙарҙа һәм күп һанлы мемориаль таҡталарҙа һаҡлана. Тап ошо районда башҡорт бейеүен башҡа сәнғәт кешеләренә аңлайышлы иткән Фәйзи Ғәскәров ижад иткән. Башҡортостандың күп милләтле сәнғәтенең алтын фондын Мостай Кәрим поэзияһының ялҡынлы юлдары һәм Заһир Исмәғиловтың илаһи моңдары тулыландырған.
Республикабыҙҙың һөнәри музыкаль белеме лә тап ошонда барлыҡҡа килгән. Киров районында илебеҙҙең иң тәүге музыка мәктәптәренең береһе – Нуриман Сабитов исемендәге 1-се һанлы балалар музыка мәктәбе урынлашҡан, уның тарихы XX быуат баштарына барып тоташҡан.
Белем биреү традицияһы Киров районында 1720 йылдарҙан уҡ, Өфөнөң ҡала гарнизонында иң тәүге белем биреү йорто – казак ғәскәрҙәренә кадрҙар әҙерләүсе, “гарнизон мәктәбе” барлыҡҡа килгәндән алып башлана. 1828 йылда Өфөлә тәүге донъяуи, дворян һәм түрәләр ғаиләһенән булған ир-егеттәр өсөн асылған гимназия бик күп күренекле шәхестәрҙе тәрбиәләп сығара. Уның традицияларын бөгөн 11-се һанлы Аксаков исемендәге гимназия дауам итә. XIX быуаттың икенсе яртыһында беренсе ҡатын-ҡыҙҙар училищеһына (ул аҙаҡтан Мария гимназияһына үҙгәртелеп, бөгөнгө көндә 3-сө һанлы А.М.Горький исемендәге гимназия булараҡ дан алған), ир-егеттәр өсөн асылған дини училище, дини семинарияға нигеҙ һалына. Туҡай урамында урынлашҡан боронғо Өфө мәҙрәсәһе “Ғосмания” ҙур авторитет яулаған, унда XX быуатта Әхмәт-Зәки Вәлиди уҡытҡан (хәҙер 14-се һанлы урта мәктәп). Бөгөнгө көндә белем биреү өлкәһендә төрлө профилле 56 учреждение эшләй. Күп йылдар инде уҡыусыларҙың өлгәше 99,9% тәшкил итә. Киров районы студенттарҙың тыуған иле лә булып тора. Райондың бер нисә кварталында, республикала иҫәпләнгән юғары уҡыу йорттарының һәм колледждарының яртыһынан күберәге бында урынлашҡан.
80 йыл элек ике амбулаторияһы һәм бер балалар консультацияһы булған район, бөгөнгө көндә уникаль медицина комплекслы район булып тора. Республика кардиология диспансеры, Республика балалар клиник дауаханаһы, 4-се һанлы балалар табыу йорто, тиҙ ярҙам күрһәтеү дауаханаһы, Өфө ғилми-тикшеренеү хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы институты үҙҙәре генә лә районыбыҙҙа бер ҡаласыҡ барлыҡҡа килтергән. Уларға дауаланырға республикабыҙҙың бар тарафтарынан һәм хатта Башҡортостандың сик яҡтарынан да киләләр. Өфө фәнни-тикшеренеү күҙ ауырыуҙары институты, Ғ. Ҡыуатов исемендәге республика клиник дауаханаһы, Һуғыш ветерандарының ҡала госпитале бөтә Башҡортостан халҡына билдәле. Өфөнөң көньяҡ-көнсығыш сите, «Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһы урынлашҡан матур мөйөшө, революцияға тиклем үк хәлле ҡала кешеләренең яратҡан ял итеү урыны булған. Элекке ял йорто базаһында асылған шифахана ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә ҡалала йәшәүселәрҙең һәм ҡунаҡҡа килеүселәрҙең популяр, яратҡан ял итеү һәм дауаланыу урынына әйләнде. Ағас өйҙәр урынына заманса күп ҡатлы корпустар, спорт заллы һәм бассейнлы дауалау физкультура һарайы барлыҡҡа килде, миокард инфарктын кисергән ауырыуҙарҙы реабилитациялау бүлектәре асылды. Бында хәҙер йыл һайын меңдән ашыу кеше реабилитация курсын үтә. Хәҙерге заман медицина хеҙмәттәренең тулы комплексын алырға мөмкинлеге булған “Йәйғор” шифаханаһы ла, өфөлөләр араһында ҙур популярлыҡ менән файҙаланыла.
Киров районы спорт буйынса алға киткән райондарҙың береһе булып һанала. Бында, ҡаланың тәүге “Динамо” стадионында, һуғыштан алдағы йылдарҙа уҡ спорт командалары барлыҡҡа килгән, унда яу рухын тәүге оҫталар үҫтергән. Физкултураға һәм һаулыҡ мәҙәниәтенә ҡыҙыҡһыныу тәрбиәләү бөгөнгө көндә лә бик актуаль.
Мәктәптә уҡыусылар, студенттар, хеҙмәт коллективтары араһында даими рәүештә комплекслы спартакиадалар, оло йәштәге кешеләр өсөн спорт фестивалдәре, “Алтын шайба” турниры, “Күн туб” спорт байрамы, эстафеталар, күмәкләп еңел атлетик йүгереүҙәр уҙғарыла. Район йылдан йыл Республика буйынса үткәрелгән төрлө конкурстарҙа призлы урындар яулай. Кировсылар ҡаланың физкультура-спорт тормошонда әүҙем ҡатнашалар, “Өфө - сәләмәт йәшәү рәүеше өсөн” ҡала спорт фестивалендә уңышлы сығыш яһайҙар.


text:
«Өс тағанға таяндым: әсәйемә, әсәйлегемә һәм ижадыма»
Билдәле яҙыусы Гөлнур Миҙхәт ҡыҙы Яҡупова республикабыҙға, халҡыбыҙға, әҙәбиәтебеҙгә оҙаҡ йылдар фиҙакәр хеҙмәте өсөн Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде! Яҙыусының «Ҡатындар» трилогияһы –башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына инерлек әҫәр. Шиғриәттә лә егелеп эшләй, балалар өсөн дә һоҡланғыс китаптар яҙҙы ул. Әйткәндәй, Гөлфиә Юнысова депутат булған осорҙа «Башҡортостан ҡыҙы»ның баш мөхәррире вазифаһын тап Гөлнур Яҡупова башҡарған, баҫмабыҙҙың абруйын арттырыуға тос өлөш индергән. «Ағиҙел» журналында яуаплы сәркәтип йөгөн байтаҡ йылдар тартҡан. Егерме проза һәм поэзия йыйынтығы авторы булған күренекле әҙибәнең тормошона һәм ижадына ҡағылышлы байтаҡ мәҡәлә-очерктар, рецензиялар донъя күргән. Ә был юлы уның йөрәк һүҙен, күңел моңон әңгәмә аша бирергә булдыҡ.
– Яҙыусы Гөлнур менән көндәлек тормоштағы Гөлнур айырыламы?
– Был һорауға мин «Үҙем» тигән шиғырымда яуап бирҙем һымаҡ.
Ә үҙем ул – үҙе әллә нисәү...
Күрә уны бары күңел күҙе.
Матур үҙем дә бар, йәмһеҙе лә,
Аҡыллыһы, үҙ һүҙлеһе лә,
Юха, елбәҙәге, сабыры ла,
Уҫалы ла, түҙемлеһе лә...
Эйе, яҙыусы Гөлнур ҙа, көндәлек тормоштағы Гөлнур ҙа бер бөтөн мин үҙем инде...
– Йәш кенә көйө тол ҡалып, ошо яҙмыштың әсеһен үҙ елкәгеҙҙә татығанһығыҙ. Артабан йәшәү өсөн ҡайҙан көс алдығыҙ?
– Тормош юлдашым буласаҡ Раил менән танышыу көтмәгәндә булды. Педучилище тамамлап, тыуған яғым Ғафуриҙа район гәзитендә эшләп йөрөйөм, БДУ-ға уҡырға инергә, шағирә булырға, армияла хеҙмәт иткән, хат алышҡан бер егетте көтөп алырға, тигән уйҙамын. Район үҙәгендәге башҡорт йәштәре тупланып алғанбыҙ, төрлө сараларҙа ҡатнашабыҙ, аралашабыҙ. Шулай, бер дуҫыбыҙҙың тыуған көнөн билдәләргә йыйылдыҡ. Унда бер ят егет тә бар ине, өҫтәл артына ултырышҡас, урыны ҡаршыма ғына тура килде, ҡыҙыҡһынып быға ҡараһам, ул да зәңгәр күҙҙәрен минән айырып ала алмай, имеш... Арбаны мине зәңгәр күҙҙәр. Уйҙа йөрөткәндәр томан һымаҡ таралды, донъяла – бары тик ул! Раил Өфө авиация институтында уҡыған еренән имтихандарын ташлап ҡайтҡан, мин дә университетты кисектерҙем, ҡасмаҫ әле! Ә нимәгә шулай дыуамалландыҡ? Ҡауышырға! Миңә саҡ егерме йәш, уға ун туғыҙ тулған. Әллә бәхетебеҙ ҡыҫҡа ғүмерле булырын һиҙендекме бер-бер...
Һорауыңдан саҡ ҡына сителдем, бына әйләнеп ҡайтам. Өс тағанға таяндым мин: әсәйемә, әсәйлегемә, ижадыма.
Әсәйемә таяндым. Ул да ҡырҡ йәшендә тол ҡалған. Ҡулында – өс бала, ҡартайған әсәһе. Утыны-бесәне кәрәк, ауыл көнкүреше, мал-тыуар, баҡса, колхоз эше. Сөгөлдөр баҫыуында көс түкте, ҡатын-ҡыҙҙарҙың унда сиккән ыҙаларын мин трилогиямда тасуирланым, сөнки үҙем шаһитмын яҙғандарыма. Йәғни әсәйем күтәргән яҙмыш минекенән икеләтә-өсләтә ауырыраҡ булған. Ә мин бөтә уңайлыҡтары булған ҡала фатирында шыңшып ултырайыммы? Юҡ инде!
Их, әсәйемдең күп сифаттарына эйә булыр инем мин: ҡыйыулығына, уңғанлығына, ҡул эштәре оҫталығына, сәмле тырышлығына. Миңә быларҙың күпмелер өлөшө генә эләккән шул. Әммә уның үҙемә үрнәк булыуы батҡан еремдән тырмашып ҡалҡып сығырға күп тапҡырҙар булышлыҡ итте. Уртаҡлыҡ улай ҙа бөтөнләй юҡ та түгел: мин дә, әсәйемә оҡшап, балаларым өсөн утҡа-һыуға инергә әҙермен.
Барыбер ҙә еңел булманы... Туҡһанынсы йылдар тупһаға килеп тәгәрәгәйне. Иптәшемде ерләп ҡайтыуға, күршем Хәкимә апай ишеккә яҙыу ҡыҫтырып ҡуйған: «Гөлнур, Өфөлә фенол, крандан һыу эсмә!» – тип. И, күршекәйем, бигерәк тә изге күңелле татар апайы ине, йәне йәннәттә булһын. Иптәше отставкалағы хәрби генерал, үҙе пенсиялағы уҡытыусы, улар балаларыма, бигерәк тә ун йәшендә генә атайһыҙ ҡалған улыма күҙ-ҡолаҡ булды. Ҡулдарына магазинға сыҡмаған ризыҡ килеп инһә, гелән уртаҡлашырҙар, көтәсәккә лә бирерҙәр ине. Күршеңдән уңыу ҙа яҙмыш бүләге, әйтәгүр.
Әсәйлегемә таяндым. Балаларым минең һынып ҡуйыуымдан ҡурҡты. Ун өс йәшемдән бесән сабып, эштә сынығып үҫкән ауыл ҡыҙы булһам да, тора-бара ир иркәһенә әйләнгәйнем. Ә иң хәтәре – күңел сатнауы, һыңар ҡанатлы ҡалыу...
Эштә, кеше араһында, вазифа мәшәҡәттәрендә көн үтә ул, ҡайтҡас килеп баҫа хәсрәт. Йәйгеһен, улымды ауылда ҡалдырып, ҡыҙымды эйәртеп Болгарияға юлландым, Журналистар союзы Ҡара диңгеҙ ярындағы ижад йортона юллама биргәйне. Әлдә генә барғанмын! Икһеҙ-сикһеҙ даръя миңә илаһи ҡөҙрәт илә кеше ғүмере мәңгелектең ҡуласаһында күҙ асып йомған ғына бер арауыҡ икәнен күрһәтте. Рухыма ныҡлыҡ бирҙе. Диңгеҙҙән үҙгәреп ҡайттым, инде минең йәшәргә көсөм бар ине.
Ижадыма таяндым. Әҙәби мөхиткә ынтылдым, ылыҡтым. Иремдең: «Яҙыш! Хыял иткән мөхитеңә килтерҙем бит!» – тип, ҡәләмде баулап, уйынлы-ысынлы муйыныма тағыуын да онота алмайым. Эйе, килтерҙе, сөнки уны Башпрокуратураға бүлек прокуроры итеп күсерҙеләр (икебеҙ ҙә юғары белемде ситтән тороп уҡып алдыҡ). Раил «Нағыш» (1989) тигән тәүге йыйынтығымды күреп китте. Сираттағы китабым «Автограф» (1992) тип аталды һәм ул Яҙыусылар союзына инергә хоҡуҡ бирҙе. Мостай Кәрим, Муса Ғәли, Рәшит Шәкүр ағайҙар яҙған кәңәш-тәҡдимдәрҙе ҡәҙерләп һаҡлайым. Ниндәй ҙур аванс биргән улар миңә! Ижадымда ниндәйҙер етди һынылыштар булған һайын күңелемдән уларҙың күҙҙәренә бағам: аҡланыммы икән Һеҙҙең ышанысты?!
Яҙмыш миңә ижад йәһәтендә миһырбанлы булды улай ҙа. Булат Рафиҡов ағайҙың әҙәбиәткә яңы аяҡ баҫҡан кешене «Ағиҙел»гә яуаплы сәркәтип итеп эшкә алыуына берәү ҙә аптыраманы, тиһәм, алдашырмын. Сөнки үҙем оҙаҡ ҡына ышаныр-ышанмаҫ йөрөнөм был хәлгә – олпат журналдың тарихында был ҙур вазифала беренсе ҡатын-ҡыҙ инем. Һәм мин әҙәби мөхиттең уртаһына барып сумдым 1991 йылда.
– Балаларығыҙ туған телдә һөйләшәме? Әгәр һөйләшһә, уға мөхәббәтте нисек тәрбиәләнегеҙ?
– Мин, берҙән, бер-ике-өс кешене генә иҫәпләмәгәндә, тик үҙебеҙҙең милләт вәкилдәре йәшәгән иң ҙур башҡорт ауылынанмын. Сәйетбабанан. Ун ике яҙыусы сығарған мәктәптәнмен. Икенсенән, башҡорт яҙыусыһымын да баһа. Шуға ла, ҡыҙым урыҫ мөхитендә, Красноусолда, ул саҡта башҡорт мәктәбе булмау сәбәпле, русса уҡығас, әсә телен өйрәтеү ҡырҡа мәсьәлә булып торҙо. Ҡәйнәм дә мине хупланы, икәүләп ирештек маҡсатҡа. Апайы белгәс, ҡустыһына тел асҡысы биреү еңелерәк булды. Һәм, әлбиттә, йәйге каникулдарҙа балаларымды ауылға ҡайтарып ҡуйыуыбыҙ, унда донъя тотҡаһы булған әсәйемдең, йәнәһе, «бер ауыҙ ҙа русса белмәүе» һис шикһеҙ уларҙың һөйләшен шымартты. Һөҙөмтәлә ҡыҙым Гүзәл бер осор, БДУ-ның журналистика факультетын тамамлағас, «Шоңҡар» журналында эшләп алды, хәҙер ул дәүләт хеҙмәтендә, ике телде белеү уға унда ла кәрәк. Ижадымда ла ҡыҙым ярҙамсы. Һәр әҫәремде уҡый, руссаға тәржемә итешә.
Улым Рафаэль дә, тик үҙ телендә генә һөйләргә теләгән кешеләр (ундайҙар бар) мөрәжәғәт итһә, аптырап ҡалмай, тәржемәсе эҙләп йөрөмәй, өҫтәлендә русса-башҡортса юридик терминдар һүҙлеге лә ята.
– Уларға тормошта маҡсат ҡуйыуҙа һеҙҙең өлөшөгөҙ ниндәй?
– Өҙөп кенә яуап биреүе ситен. Гүзәлемдең табип булыуын бик теләгәйнем. Үҙе лә шул яҡҡа ауышҡайны. Ләкин сығарылыш имтихандары ваҡытында уға физиканан күрәләтә дүртле ҡуйҙылар, сөнки ул миҙал алһа, бер чиновниктың балаһы ҡоро ҡала ине. Күңеле ҡырылды ҡыҙымдың, уйынан сигенде. Рус теле уҡытыусыһы кәңәш биргән, һинең иншаларың шәп, филология факультетына бар, тип. Тап шул йылды журналистика бүлеге асылды, шунда уҡырға хәл иттек. Ә Рафаэль бәләкәйҙән «атайым һымаҡ юрист булам» тип йөрөнө һәм маҡсатына өлгәште. Бөгөнгө көндә юстиция полковнигы.
– Һеҙ ниндәй ҡәйнә?
– Мин, моғайын, уртаса бер ҡәйнәлер. Кейәүемде улым кеүек яҡын күрәм, итәғәтле, алтын ҡуллы, ярҙамсыл булғаны өсөн хөрмәт итәм. Үҙ көстәре менән донъя ҡорҙолар, ул үҫтерәләр. Фатирымда кейәүемдең ҡулы теймәгән әйбер юҡтыр, нимә боҙолһа, шуны йүнәтеп ҡуя. Ашығыс түгел, ваҡытың барҙа килеп ҡарарһың, тиһәм дә, көнө менән эштән ҡайтышлай килеп етә. Киленемә лә ризамын, улымды ипле ҡарай, аш-һыуға оҫта. Өс йыл бергә йәшәнек, низағлашманыҡ. Уғата бәйләнеп йөрөргә минең ваҡытым да юҡ, ҡәләмем тирбәлгәндә, көсөмдө ижадҡа һалғым килә.
– Өләсәй булыу тормошоғоҙға ниндәй буяуҙар өҫтәне?
– Өләсәй бәхетен биргәне өсөн Раббыма сикһеҙ рәхмәтлемен. Ҡыҙымдың улы Искәндәргә егерме ике йәш, БДУ-ның юридик факультетында магистратурала белем ала. Улымдыҡы – Эрнест исемле ейәнем ҡолонсаҡтай иркәләнеп йөрөй, мәктәптә уҡый, фортепьянола уйнарға өйрәнә. Ейәндәрем күңелемде йомшарта, һөйөндөрә, йылмайта, балалар әҙәбиәтенә индергән өлөшөмә ем бирә, ҡот өҫтәй, киләсәк быуын алдындағы яҙыусылыҡ бурысымды иҫкәртә. Улар ғәмәлдә – йәшәүемдең бер асылы, мәғәнәһе, биҙәге.
– Аралашҡанда ниндәй кешеләргә йылышаһығыҙ? Ҡәнәғәтлек табаһығыҙ?
– Эскерһеҙ, алсаҡ кешеләргә һыйынам, тартылам. Минең эске һиҙемем бик нескә, әлегәсә дуҫ күргән кешеләремдән хыянат кисергәнем булманы, иншалла. Уҫал, аҫтыртын кешеләрҙән ҡурҡам, йырағыраҡ йөрөргә тырышам. Үҙемдең иң шөбһәләнгәнем – кемделер аңһыҙҙан рәнйетеп ҡуймау. Берәйһенә яҡшылығым тейһә, күңелем үҫеп китә, эшем ырай.
–Ғүмерегеҙҙең ҡайһы осорон һағынаһығыҙ?
– Бала саҡ хәтерҙән сыҡмай, әммә үтә лә һағынмайым, ауыр, ҡатмарлы булды ул... Йәшлегемде йөрәк түремдә йөрөтәм, ғаилә ҡорған, балалар үҫтергән, дәртләнеп донъя ҡыуған йылдарға уйымда ҡайтып-ҡайтып киләм, юҡһынам. Красноусолда үткән ғүмер юлын, гәзиттә эшләгән мәлде (ун ете йыл!), туғанлашып бөткән хеҙмәттәштәремде, «Башҡортостан ҡыҙы» журналы редакцияһында тапҡан әхирәттәремде онотмайым, «Ағиҙел» әле тел осомда ғына...
Ҡапҡамды ҡартлыҡҡа асып ҡуйҙым, рәхим итһен, шатлыҡтар тейәп килһен, ҡайғыларҙан аралаһын. Әлеге осоромдан ифрат разыймын, бәхетлемен: балаларым, ейәндәрем ҡыуандыра, ижадым халҡымдың һөйөүен яуланы, хөкүмәт бүләгенә лайыҡ булдым һәм беләм, ғүмеремдең бер мәлендә ошо көндәрҙе һағынырмын, тик һағыныу-һағыштарым яҡты булһынсы!
– Һаулығығыҙҙы һаҡлау өсөн ниндәй саралар күрәһегеҙ?
– Был йәштә, хәйер, ҡайһы йәштә лә, иң заруры һаулыҡ – әлбиттә. Йән тыныслығы, тән сәләмәтлеге тормошто йәмле һәм тәмле итә. Йәйҙәрен һыу инергә яратам, әгәр быны бер сара тип әйтеп булһа. Миңә ҡалһа, зыянлы ғәҙәттәрем күберәк: әҙ хәрәкәтләнәм, өҫтәл артында оҙаҡ ултырам, төнгө бергә-икегәсә яҙышам, илһам килмәһә, телевизор ҡарайым...
– Ғаиләгеҙҙә ниндәй тотороҡло йолалар бар?
– Тыуған көндәребеҙҙе йыйылып байрам итеү, был бит һөйләшеп, матур теләктәр юллашып ултырыуға бер форсат. Нәҫелдәш әруахтарҙы иҫкә алыу, зыярат ҡылыу, ауылға ҡайтып ҡөрьән уҡытыу, ҡорбан салыу беҙҙе ойоштора – бер туған ҡустым Илдар менән киленем Ғәтиә йәшәй тыуған нигеҙҙә, уларға рәхмәт, ихлас ҡаршы алалар, йолаларҙы атҡарышалар.
– Бәхетле булыу өсөн ҡатын-ҡыҙға нимә кәрәк?
– Ҡатын-ҡыҙҙың Бәхет тигән төшөнсәһе Йыһандай киңдер ул! Иң ғәзизе – тулы ғаилә, хәләлең менән мөхәббәтле тиң ғүмер, әсә булыу ырыҫы, балаларыңдан уңыу...
Теги: Гөлнур Яҡупова