text:
- Подробности
- Просмотров: 230
СОММЬЕ Стефан (20.5.1848, Флоренция — 1922), итальян этнографы, шәрҡиәтсе. 1880 й. Көнбайыш Себер һәм Урал буйлап сәйәхәт итә. Рәсәй халыҡтарының, ш. иҫ. башҡорттарҙың, антропологияһын һәм этнографияһын өйрәнгән. Уның “Башҡорттар тураһында” (“О башкирах”) хеҙмәтендә Ырымбур губернаһы башҡорттарының антропологик үҙенсәлектәре, көнкүреше, торлағы, хужалығы, башҡорт кейеме, башҡорт аш‑һыуы, ғаилә‑никах мөнәсәбәттәре, йәмғиәт ҡоролошо, дине һ.б. тасуирлана, этногенез мәсьәләләре ҡарала, “башҡорт” термины этимологияһының төрлө варианттары бирелә.
Э.В.Миһранова
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


c: text/html

text:
Грузия гербы — Грузияның 2004 йылдың 1 октябрендә ҡабул ителгән дәүләт символы. Ул ҡыҙыл ҡалҡанға эшләнгән Грузияның ҡурсалаусыһы, дейеүҙе һөңгө менән сәнсеп үлтереүсе Изге Георгийҙың көмөш фигураһынан ғибәрәт. Ҡалҡан грузин монархтары ырыуы Багратиониҙарҙың алтын батша коронаһы менән уратылған, уны ике алтын арыҫлан тотоп тора. Ҡалҡан аҫтына «Берҙәмлектә — көс» тигән девиз яҙылған таҫма бар. Был герб өлөшләтә Багратиониҙарҙың урта быуаттағы гербы нигеҙендә эшләнгән.
Ҡалып:Страна в темах
Ҡалып:Темалар буйынса Азия

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Иҫке Мошто ауыл Советы (Краснокама районы)
Иҫке Мошто ауыл Советы — Краснокама районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452949. ОКАТО коды — 80237855000. Иҫке Йәнйегет ауыл Советы ( менән берләштерелә.
Ауыл Советы составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫке Мошто ауылы — административ үҙәк, Уртауыл ауылы[1] [2]
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә[3]:
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
«Яңы Йәнйегет» исеме биреп, Иҫке Мошто һәм Иҫке Йәнйегет ауыл Советтарын берләштерергә.
Иҫке Мошто ауыл Советының Иҫке Мошто, Уртауыл ауылдарын, Иҫке Йәнйегет ауыл Советының Иҫке Йәнйегет, Баҫҡытау, Яңы Йәнйегет, Яңауыл ауылдарын Яңы Йәнйегет ауыл Советы составына индерергә. Яңы Йәнйегет ауыл Советының административ үҙәген Яңы Йәнйегет ауылында урынлаштырырға.Иҫәп мәғлүмәттәренән Иҫке Мошто һәм Иҫке Йәнйегет ауыл Советтарын алып ташларға.
Яңы Йәнйегет ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2008 йылда Нефтекама ҡалаһы, Илеш районы, Иҫке Йәнйегет ауыл Советы, Шушнур ауыл Советы, Яңы Ҡайынлыҡ ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш[4] («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»)[5].
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Закон от 16.07.2008 № 22-з Государственное Собрание — Курултай Республики Башкортостан О внесении изменений в Закон Республики Башкортостан «О границах, статусе и администрати …
- ↑ Страница 404
- ↑ Закон Республики Башкортостан от 19.11.2008 № 49-з «Об изменениях в административно-территориальном устройстве Республики Башкортостан в связи с объединением отдельных сельсоветов и передачей населённых пунктов»
- ↑ (ред. от 16.07.2008) "О ГРАНИЦАХ, СТАТУСЕ И АДМИНИСТРАТИВНЫХ ЦЕНТРАХ МУНИЦИПАЛЬНЫХ ОБРАЗОВАНИЙ В РЕСПУБЛИКЕ БАШКОРТОСТАН
- ↑ Страница 404


text:
- Подробности
- Просмотров: 334
ТИМЕРҒАҘЫҠ ЙОНДОҘО, Кесе Етегәндең a‑һы, үҙгәреүсе йондоҙ (һары‑аҡ ифрат гигант). Яҡтылығы 4 тәүлек тирәһе период м‑н үҙгәргән өс йондоҙҙан торған система. Уртаса визуаль йондоҙ дәүмәле 2m,04. Радиусы Ҡояштыҡынан яҡынса 100 тапҡырға ҙурыраҡ. Ерҙән яҡынса 430 яҡтылыҡ йылы алыҫлығында урынлашҡан. Төньяҡ донъя полюсы тирәһендә иң сағыу йондоҙҙарҙың береһе, унан бер градустан кәмерәк алыҫлыҡта тора, шуға күрә тәүлек әйләнәһендәге хәрәкәте ваҡытында күсмәй тиерлек. Навигация өсөн ҙур әһәмиәткә эйә, Т.й. б‑са урындың киңлеген (яҡынса офоҡ кимәлендә Т.й. бейеклегенә тигеҙ), оҙонлоғон һәм Төньяҡҡа табан йүнәлеште табалар. БР терр‑яһында байымаусы йондоҙ булып тора һәм үҙенең бейеклеген үҙгәртмәй (Өфө өсөн 55°). Тәүлектең ҡараңғы мәлендә йыл әйләнәһенә күҙәтелә. Башҡорттар Тимер ҡаҙыҡ йәки Алтын бағана тип атай, Т.й. т‑дағы күҙаллауҙар риүәйәттәрҙә һәм легендаларҙа сағылдырылған (“Ҡәнифә юлы” һ.б.).
У.Ш.Баязитов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 460
ИМӘНДӘШ ҠАЛАСЫҒЫ, 7—12 бб. ҡараған археологик ҡомартҡы. Ғафури р‑ны Имәндәш а. төньяҡ‑көнбайышҡа табан 2 км алыҫлыҡта Еҙем й. уң ярында урынлашҡан. 1956 й. Н.А.Мәжитов һәм Х.В.Йосопов тарафынан асылып өйрәнелә, 1963 й., 1968 й. Г.И.Матвеева, 1989 й. Мәжитов һәм Ә.Н.Солтанова тарафынан тикшерелә. Ҡаласыҡ (майҙаны 2 мең м2) 2 ур һәм соҡор м‑н уратылған. Усағы булған тура мөйөшлө 2 ярым ер өй (5,5×5,0 м), хужалыҡ соҡорҙары табылған. Керамика Ҡараяҡуп мәҙәниәте (түңәрәк төплө, тура йәки тышҡа ҡарай бөгөлгән муйынлы, һырлы, түңәрәк соҡорло һәм ҡалҡыу биҙәкле), Кушнаренко мәҙәниәте (туҫтаҡ рәүешендәге йоҡа тышлы, кәкерсәк һыҙыҡтар, тешле штамп эҙҙәре төшөрөлгән), Турбаҫлы мәҙәниәте (туҫтаҡ рәүешендәге яҫы төплө, тышҡа ҡарай бөгөлгән муйынлы, ауыҙ сите һәм муйыны һырҙар, түңәрәк соҡорло биҙәк, штамп эҙҙәре м‑н биҙәлгән) һауыттарынан ғибәрәт. Ҡаласыҡта бронза айыл һәм ҡайыш биҙәүесе, бысаҡтар, сулпылар, балсыҡ орсоҡбаштар, тимер ураҡтар, таш ҡайраҡтар, һөйәк ҡаптырма һәм уҡ башаҡтары табылған. Халҡы малсылыҡ, игенселек, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ, һөйәктән әйберҙәр яһау м‑н шөғөлләнгән. Ҡомартҡы иртә Урта быуат осоронда Урал буйына төрки ҡәбиләләрҙең күсеп ултырыу этаптарын билдәләргә мөмкинлек бирә. Урындағы халыҡ араһында ҡаласыҡ урынлашҡан ер “Ханҡала” тип йөрөтөлә (фаразланыуынса, бында Туҡтамыш туҡтала торған булған). Ҡомартҡы материалдары Археология һәм этнография музейында, СДПА фондтарында һаҡлана.
Әҙәб.: Матвеева Г.И. Памятники железного века в бассейне р.Зилим //Археология и этнография Башкирии. Т.5. Уфа, 1973.
Н.А.Мәжитов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Категория:Рәсәй яҙыусылары
Эске категориялар
Был категориялағы барыһы 10 эске категорияның 10 эске категорияһы күрһәтелгән.
- ► XX быуат Рәсәй яҙыусылары (32 Б)
- ► XXI быуат Рәсәй яҙыусылары (10 Б)
*
- ► Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары (38 Б)
- ► Быуаттар буйынса Рәсәй яҙыусылары (2 К)
- ► Рәсәй ҡалалары буйынса яҙыусылар (1 К)
Р
- ► Рәсәй субъекттары буйынса яҙыусылар (4 К)
- ► Рәсәй сценаристары (9 Б)
- ► Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары (29 Б)
Һ
- ► Һүрәттәр:Рәсәй яҙыусылары (1 К)
«Рәсәй яҙыусылары» категорияһындағы мәҡәләләр.
Был категорияла булған 32 биттең 32 бите күрһәтелгән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 796
ҒАИЛӘ‑НИКАХ МӨНӘСӘБӘТТӘРЕ, никахтың һәм ғаиләнең йәшәп килгән формаларын сағылдырыусы ғөрөф‑ғәҙәттәр һәм йолалар комплексы. Башҡорттарҙа төп урынды тотҡан ярым күсмә малсылыҡ хужалыҡ‑мәҙәни тибы өҫтөнлөк итеү шарттарында формалаша, хужалыҡтың традицион формаларына (ҡара: Игенселек, Малсылыҡ), соц. һәм мәҙәни традициялар м‑н бәйле була. Йола хоҡуғы нормаларына, ислам ҡабул ителгәндән һуң шәриғәткә ярашлы көйләнә. Туған ғаиләләр (ара), ырыу бүленеше, 19 б. тиклем ырыу ағзалары араһында никахтар тыйылған (ҡара: Экзогамия). 19 б. — 20 б. башында ҡыҙҙарҙың никахҡа инеү йәше 16—17 йәш (ҡайһы ваҡыт 12— 15), егеттәрҙең 19—20 йәш (һирәгерәк 16—18) булған. Никахтар ҡоҙалау б‑са башҡ. этносы эсендә (ҡара: Эндогамия), билдәле бер соц. төркөм (ҡара: Социаль структура) сиктәрендә ҡоролған; ҡыҙ урлау, левират, сорорат һ.б. йәшәп килгән. Айырылышыу шәриғәт б‑са башҡарылған. Ғаилә башлығы (атай кеше йәки ирҙәрҙең иң олоһо) община һәм дәүләт властары алдында ғаилә өсөн яуаплы булған, мөлкәт м‑н идара иткән; ҡа‑ тын‑ҡыҙҙарҙың өлкәне (йәки ғаилә башлығының ҡатыны) ҡатын‑ҡыҙ эштәре м‑н етәкселек иткән. Енескә һәм йәшкә ҡарап аныҡ хеҙмәт бүленеше булған: ир‑ат — утын, малға аҙыҡ әҙерләү, торлаҡ һәм хужалыҡ ҡоролмалары төҙөү һәм йүнәтеү, солоҡсолоҡ, һөнәрселек, кәсептәр м‑н, ҡатын‑ҡыҙ йорт эштәре, бәйләү, туҡыусылыҡ, балаҫ һуғыу, тула баҫыу һ.б. эштәр м‑н шөғөлләнгән. Балалар хужалыҡ эштәрендә ярҙамлашҡан: мал, йорт ҡоштарын ҡараған һ.б. Башҡ. ғаиләһендә ғәҙәттә 7—8 бала булған (6—7 йәшкә тиклем ир балаларҙы тәрбиәләү м‑н башлыса әсәләре, артабан аталары шөғөлләнгән). Өйләнгәндә йәки кейәүгә сыҡҡанда ололоҡ принцибы һаҡланған. Традицион ғаилә этикеты ата‑әсәне, кеселәрҙең өлкәндәрҙе хөрмәтләүенә ҡоролған булған. Өлкәндәргә туғанлыҡ терминдары м‑н мөрәжәғәт итеү ҡабул ителгән (ҡара: Туғанлыҡ системаһы). Кейәүҙәге ҡатын‑ҡыҙға иренең өлкән туғандары м‑н һөйләшеү, йәмәғәт урындарында булыу һ.б. тыйылған. Ғаиләләр байрамдарҙы, төрлө йолаларҙы бергә үткәргән, туйҙар, ерләүҙәр (ҡара: Ерләү йолалары) ойоштороуҙа һ.б. ҡатнашҡан.
20 б. башына ҡарата башҡорттарҙа вариҫлыҡ һәм мөлкәт бүлеүҙең аныҡ тәртибе булмаған. Традицион башҡ. ғаиләһендә, өйләнгән улдарының балалары тыуыу һәм уның артынса килгән улдары өйләнеү м‑н, уны, ҡағиҙә булараҡ, ғаилә мөлкәтенән өлөш сығарып һәм йорт м‑н тәьмин итеп, башҡа сығарғандар. Ҡыҙҙар мираҫлыҡ өлөшөн бирнә рәүешендә алған, уларға ш. уҡ әсәләре‑ нең шәхси мөлкәте лә күскән. Кинйә ул атаһының вариҫы һаналған һәм ҡартайған ата‑әсәһен ҡарарға тейеш булған. Атай кеше ваҡытһыҙ үлеп киткән осраҡта ғаилә башлығы вазифаһы өлкән улға йөкмәтелгән. Шәриғәт б‑са, ире мәрхүм булған ҡа‑ тын уның мираҫының 1/6 өлөшөнә дәғүә итә алған (ир — ҡатыны мираҫының 1/3 өлөшөнә) һәм мәһәрҙең (ире инициативаһы б‑са айырылышыу йәки уның мәрхүм булыуы осраҡтарында йыш ҡына ҡатын милкендә ҡала торған мөлкәт рәүешендәге компенсация) ҡалған өлөшөнә хоҡуғы һаҡланған. Әгәр ҡатын артабан икенсе ғаилә кешеһенә кейәүгә сыҡһа, уға бирнәһе ҡайтарып бирелгән, балалары мәрхүм ире ғаиләһендә ҡалған. Туғандарҙың киң даирәһе вариҫ булып иҫәпләнгән, әммә яҡын туғандар — алыҫ туғандарға, ата яғынан туғандар — әсә яғыныҡыларға, ир яғынан туғандар ҡатын яғыныҡына ҡарағанда өҫтөнлөк м‑н файҙаланған. Ер биләүгә аҫабалыҡ хоҡуғы баш‑ лыса ир яғынан туғандарға бирелгән (ҡара: Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы). 19 б. аҙ. — 20 б. башында васыят б‑са вариҫлыҡ йолаға инә башлай. Бәхәстәр килеп тыуғанда муллаға йәки власть органдарына мөрәжәғәт иткәндәр. Башҡорттарҙың Ғ.‑н.м. 20 б. соц.-иҡт., сәйәси һ.б. факторҙар һөҙөмтәһендә үҙгәрештәр кисерә; БР Ғаилә кодексы (1994), башҡа закондар һәм хоҡуҡи акттар м‑н көйләнә (ҡара: Ғаилә хоҡуғы).
Г.А.Кинйәбаева
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Бөгөн Көньяҡ Кореяның Пхёнчхан ҡалаһында Ҡышҡы олимпиада уйындары башлана. Ярыштар 25 февралгә тиклем дауам итәсәк. Олимпиадала 84 илдән спортсылар ҡатнашасаҡ, спорттың 15 төрө буйынса көс һынашасаҡ улар. Рәсәйҙән унда ҡатнашыу өсөн 169 кеше саҡырыу алды.
Ә беҙҙең Башҡортостандан кемдәр Пхёнчханға барамы?
1. Антон БАБИКОВ, 26 йәш, биатлон.
2. Семён ЕЛИСТРАТОВ, 27 йәш, шорт-трек.
3. Эрнест ЯХИН, 27 йәш, саңғы буйынса икебәйге.
4. Андрей ЗУБАРЕВ, 30 йәш, хоккей. СКА (Санкт-Петербург) өсөн уйнаһа ла, беҙҙең «Салауат Юлаев» тәрбиәләнеүсеһе.
5. Ольга СОСИНА, 25 йәш, хоккей.
6. Кристина СПИРИДОНОВА, 19 йәш, фристайл.
7. Милена БЫКОВА, 19 йәш, сноуборд. Башҡортостанда тыуған, ә хәҙер Татарстанда йәшәй.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, саңғыла трамплиндан һикереүсе Дмитрий Васильев, бобслейсы Илвир Хузин һәм «Ағиҙел» хоккей клубынан Анна Шибанова, Инна Дюбанюк, Анна Щукина, Екатерина Лебедеваларға Халыҡ-ара олимпия комитеты Рәсәй данын яҡларға рөхсәт бирмәне. Бер ниндәй аңлатыуһыҙ үҙҙәрен Олимпиада уйындарынан ситләттеләр.


text:
Ҡатлам
Ҡатлам — ағзалары хоҡуҡи тороштары буйынса айырылған социаль төркөм: уларҙың составы, өҫтөнлөктәре һәм бурыстары закон менән билдәләнелә. Ҡағиҙә булараҡ, ҡатламдарға ҡарау нәҫел буйынса тапшырыла[1].
Ҡатламдарға бүлеү урта быуат Европаһына хас, ғәҙәттә аристократия, руханиҙар һәм община кешеләренә (ябай кешеләргә) ҡағылышлы ҡулланыла. Күп кенә дәүләттәрҙә ябай кешеләр бюргерҙарға (буржуа, мещандар) һәм крәҫтиәндәргә бүленә.
Европаның тәүге закон сығарыу йыйылыштары ҡатлам принцибына ҡоролған була; Франциялағы өс палаталы Генераль штаттар һәм ике палаталы Англия Парламенты бының сағыу өлгөһө.
Йөкмәткеһе
Этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо урыҫ әҙәби телендә «ҡатлам» һүҙе XVI быуат исемлектәрендә (ҡайһы берҙә XIII—XIV быуаттар ҡомартҡыларында) осрай башлай. М. Р. Фасмер сиркәү-славян термины булған ҡатлам һүҙен гректарҙың σύλλoYoς «сонм, йыйылыш» һүҙе менән бәйләй: σuv-+λόYoς. XVII быуатҡа тиклем «ҡатлам» һүҙе тантаналы сиркәү-китап стиленә ҡарай һәм ижтимағи-сәйәси мәғәнәлә йөрөмәй.
Боронғо Римдағы ҡатламдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Нобилитет
- Патриции
- Сенаторы
- Эквиты
- Плебеи
Платон буйынса ҡатламдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Платондың VIII «Дәүләттәр» китабында ҡатламдар тасуирлана. Платон бындай дәүләттәге бөтә халыҡты өс ҡатламға бүлә:
- хакимдар-философтар
- Яугир-һаҡсылар
- демиургтар.
Франция[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Франциялағы «Иҫке режим» (йәғни революция тиклем булған) йәмғиәтте өс сословияға бүлә: беренсе (руханиҙар), икенсе (аристократтар) һәм өсөнсө (ҡалғандар).
- Беренсе ҡатлам — табыныусылар, уға бөтә руханиҙар ҙа инә. Беренсе ҡатламға йөкмәтелгән бурыстар: никахтарҙы, бала тыуыуын һәм кеше үлемен теркәү, десәтинә йыйыу, китаптарға дини цензураны ғәмәлгә ашырыу, әхләҡ полицияһы бурыстарын үтәү һәм ярлыларға ярҙам итеү. Францияла ерҙәрҙең 10-45 проценты руханиҙар ҡулында була; улар һалым түләмәй. 1789 йылға Беренсе ҡатламға ҡараған кешеләрҙең дөйөм һаны 100 мең кешегә етә, уларҙың 10 проценты тирәһе — дин башлыҡтары. Францияла, нәҫел вариҫын билдәләү системаһына ярашлы, ғаиләләге өлкән ул нәҫел вариҫы була, ә ҡалған уландары йыш ҡына рухани булып китә.
- Икенсе ҡатлам — яуҙарҙа ҡатнашыусылар, аристократия. Уға рыцарҙарҙан алып король ғаиләһенә тиклем, монархтан башҡа, бөтә дворяндар ҙа инә. Улар инде юстицияны һәм граждандар хеҙмәтен кәүҙәләндергән «плащ аристократтарына» («мантия») һәм «ҡылыс аристократтарына» («шпага») бүленә. Аристократтар һаны халыҡтың 1 проценты самаһын тәшкил итә; улар юл төҙөүгә ылыҡтырылмай, шулай уҡ ҡайһы бер һалымдарҙы ла (мәҫәлән, тоҙға һалым) түләмәй. Ҡылыс тағыу һәм нәҫел гербын булыдырыу хоҡуғына эйә. Аристократтар шулай уҡ, традицион феодаль системаға таянып, өсөнсө ҡатлам кешеләренән һалымдар йыя.
- Өсөнсө ҡатлам — эшләүселәр, уға үҙҙәре эшләгән кешеләр инә: крәҫтиәндәр, эшселәр, һөнәрселәр, буржуазия. Был ҡатлам вәкилдәре һалым түләргә бурыслы, 1789 йылға ошондай ҡатлам кешеләре халыҡтың яҡынса 96 процентын тәшкил итә.
Францияла 1302 йылда Филипп IV тарафынан булдырылған өс палаталы Генераль Штаттар традицион ҡатлам-вәкәләтле орган булып тора. Өсөнсө ҡатламдың иҡтисади йоғонтоһо даими рәүештә арта барыуы сәбәпле, 1789 йылда власть бер палаталы Милли Ассамблея (17 июндә), артабан — Милли Конституцион Ассамблея (9 июлдә) ҡулына күсә. Ғәмәлдә, Өсөнсө ҡатлам вәкилдәре Генераль Штаттарҙа үҙҙәрен Милли Ассамблея тип иғлан итә, уларҙың раҫлауынса, Ассамблеяға бөтә халыҡ вәкилдәре йыйылған. Ҡайһы бер аристократтар, атап әйткәндә, маркиз де Лафайет, традицион системаны бөтөрөү яҡлы булһалар ҙа, өҫтөнлөктәрҙән файҙаланыусы ҡатлам өсөн һалым льготалары бөтөрөлмәй.
Бөйөк Британия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Короллектә ошо көнгә тиклем формаль рәүештә дворянлыҡҡа (ингл. lord temporallord temporal), юғары руханиҙарға (ингл. lord spirituallord spiritual) һәм община (ингл. commonerscommoners) кешеләренә бүленеү һаҡлана. Руханиҙарҙың түбән ҡатламы община кешеләренә ҡарай, тип иҫәпләнелә.
Рәсәй йәмғиәтендә ҡатламдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урыҫ дәүләте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кенәздәр иң юғары ҡатлам булып иҫәрпләнгән. Бер ни тиклем ваҡыт үткәндән һуң руханиҙарҙы ла ошо төркөмгә индерәләр. Ер милке булғаны өсөн (вотчинниктар) улар юғары ҡатлам чинына ҡарай. Рустә дружина ла билдәле бер өҫтөнлөктәр менән файҙалана.
Рус дәүләте осоронда ҡатламдар «йөк тартыусы» (дәүләткә хеҙмәт итергә һәм һалым түләргә бурыслы) һәм «хеҙмәт итеүсе» (хеҙмәт итергә бурыслы) төркөмдәренә бүленә..
Традицион аристократия, боярҙар өҫтөнлөктәр менән файҙаланыусы синыф; аристократияның түбән ҡатламдары дворяндар һәм «бояр балалары» тип атала. Стрелецтар башҡа хеҙмәт итеүсе ҡатламға ҡарай.
Мәскәү батшалығында крәҫтиәндәр һәм посад кешеләре йөк тартыусы төркөмгә ҡарай.
Халыҡты иң түбәнге ҡатламы холоп һәм смердтар тип аталған ирекһеҙҙәрҙән тора.
Улар араһында смерд тип аталғандары айырым категорияны тәшкил итә. Улар — крепостной крәҫтиәндәр, әммә унда ла өс төркөмгә бүлеү ҡаралған:
- ирекле;
- беркетелгән;
- ирекһеҙ.
Рәсәй Империяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XVIII быуаттың 2-се яртыһынан Рәсәйҙә ҡатламдарға түбәндәгесә бүленеү раҫлана:
- Дворянлыҡ, нәҫел буйынса тапшырылған һәм шәхси үҙенә генә бирелгән;
- Руханиҙар;
- Почётлы граждандар;
- Купецтар;
- Мещандар;
- Ғәскәри обывателдәр (1765—1866);
- Казактар;
- Крәҫтиәндәр, был ҡатлам шәхсән иреклеләргә һәм ҡара исемлектәге крәҫтиәндәргә бүленә. шулай уҡ феодалдарға беркетелгән удель һәм крепостой крәҫтиәндәр;
- Разночинецтар.
Бөйөк Петр Рангылар тураһында табель индергәндән һуң дворян булмағандар ҙа дворянлыҡ титулын алыу мөмкинлегенә эйә була; бының өсөн түбәнге, XIV класс чинын алыу ҙа етә (хәрби хеҙмәттә — нәҫел вариҫтарына тапшырыла торған дворянлыҡты; граждандар хеҙмәтендә, 1845 йылдан һуң — хәрби хеҙмәттә лә — шәхси дворянлыҡ, нәҫел вариҫтарына тапшырыла торған дворянлыҡ тик VIII классчинынан үткәндәргә генә бирелә). Дворян булмағандарҙың күпләп титул ала башлауын кәметеү өсөн 1856 йылдан титул биреү планкаһы IX класҡа тиклем күтәрелә. 1832 йылда шул уҡ маҡсатта почётлы граждандар ҡатламы булдырыла, улар бер нисә дворянлыҡ өҫтөнлөгөн ала (атап әйткәндә, тән язаһынан азат итеү), шуның менән бергә уларға шәхси дворянлыҡ та бирелмәй.
Урыҫ православие руханиҙары аҡҡа (приход) һәм ҡараға (монахтар) бүленә.
Купецтар ҙа ҡайһы бер өҫтөнлөктәр менән файҙалана, XVIII быуат аҙағынан өс гильдияға бүленәләр, капиталдың ҙурлығына ҡарап ағзалыҡ билдәләнелә.
Урыҫ крәҫтиәндәре ҡатлам системаһында бер нисә категорияға бүленә:
- дәүләт крәҫтиәндәре, улар дәүләт милкендә булған ерҙә йәшәй;
- монастырь крәҫтиәндәре;
- помещик крәҫтиәндәре;
- удель крөҫтиәндәре, улар император фамилияһына ҡараған ерҙәрҙә йәшәй;
- поссесион (теркәлгән крөҫтиәндәр), теге йәки был заводҡа бертелгәндәр;
- бер ихаталы;
- белопашцы.
Бер ҡатламға ла ҡарамағандар разночинцы тип атала. XVII—XIX быуаттарҙа Рәсәй дәүләтендә юридик яҡтан бер категорияға ла ҡарамаған һәм бер ҡатлам кешеһе лә булмаған төркөм.
Крепостной право юҡҡа сығарылғас, илдең ижтимағи тормошонда һиҙелерлек үҙгәрештәр күҙәтелә.
дворяндар буш эшсе көсөнә эйә була;
руханиҙар күберәк өҫтөнлөктөр ала — хәрби хеҙмәттән, тән язаһынан азат ителә, белем алыуға өҫтөнлөк бирелә.
Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма комитетының һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының (РСФСР) 1917 йылдың 11 ноябрендәге «Ҡатламдарҙы һәм граждандар чиндарын бөтөрөү тураһындағы» Декреты бөтә ҡатлам өҫтөнлөктәрен һәм сикләүҙәрҙе бөтөрә һәм граждандарҙың тигеҙ булыуын иғлан итә[2].
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Класс
- Служилые люди
- Социальная иерархия
- Титул
- Сословно-представительная монархия
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Сословие / Седов Л. А. // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
- ↑ Декрет об уничтожении сословий и гражданских чинов // Декреты советской власти : сб. док. / Ин-т марксизма-ленинизма при ЦК КПСС ; Ин-т истории АН СССР : [многотомное изд.]. — М.: Политиздат, 1957—1997. — Т. 1: 25 октября 1917 г. — 16 марта 1918 г. / подгот. С. Н. Валк и др. — С. 71—72. — ISBN 5-250-00390-7. (ISBN т. 1 отсутствует. Привязано к: Декреты советской власти: [многотомник]. М., 1957—1997.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сословия // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2004—.
- Кордонский С. Г., Сословная структура постсоветской России, М., 2008;
- Законы о состояниях (св. зак. т. IX, изд. 1899 г.) с дополнительными узаконениями, разъяснениями Правит. Сената, циркулярами Министерства Внутренних дел и алфавитным указателем. Сост. Палибин М. Н. Санкт-Петербург, 1901];
- Пайпс, Ричард. Россия при старом режиме / пер. В. Козловского. М.: Независимая газета, 1993;
- Маркс К., Восемнадцатое брюмера Луи Бонапарта, Маркс К. и Энгельс Ф., Соч., 2 изд., т, 8;
- Энгельс Ф., Анти-Дюринг, там же, т. 20;
- Ленин В. И., Аграрная программа русской социал-демократии, Полн. собр. соч., 5 изд., т. 6;
- Ленин В. И., О государстве, там же, т. 39;
- Ключевский В. О. История сословий в России. Соч., т. 6. — М., 1959;
- Абсолютизм в России, М., 1964;
- Гуревич А. Я., Категории средневековой культуры, М., 1972;
- Барг М. А., Проблемы социальной истории в освещении современной западной медиевистики, М., 1973, гл. 3.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- [1]Анпилогова Е. С. Публичная жизнь женщин высших сословий на рубеже XVII–XVIII веков // Электронный журнал «Знание. Понимание. Умение». — 2009. — № 6 - История.


text:
Калахари
Калахари — Көньяҡ Африкалағы сүл. Ботсвана, КАР, Намибияла урынлашҡан. Сүл киңәйә, Ангола, Замбия, Зимбабве территорияһына үтеп инә бара. Майҙаны — 600 мең км².
Калахари сүллеге хайуандары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Жираф, зебра, ғәзәл, антилопа, һыртлан, сүл бүреһе, арыҫлан, леопард, гепард, ҙур ҡолаҡлы төлкө, Көньяҡ Африка төлкөһө, варан, геккон, ҡоштар (туғаҙаҡ, дөйәғош, һабантурғай, ыласын, көйөлдө), йыландар (һары кобра, Африка ҡара йыландары).
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Павел-Очаков мороно
Павел-Очаков мороно — һыу ағыҙып килтергән ҡомло-ҡабырсаҡлы морон. Диңгеҙ эсенә бер нисә километрға инеп торған морондоң дауамы булып тора. Формаһы менән дуғаны хәтерләтә. Аҙау диңгеҙенең Рәсәй яр буйында, Таганрог ҡултығында, Аҙау ҡалаһынан яҡынса 35 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.
Административ бүленеш буйынса Павел-Очаков мороно Ростов өлкәһенең Аҙау районы составына инә.
Морондоң төрлө исемдәре ҡулланыла. Интернетта, әҙәбиәттә һәм аралашҡанда иң таралған атамаһы «Павел-Очаков мороно». Картала «Очаков мороно» атамаһы ҡулланыла. Юл күрһәткесендә «ПАВЛООЧАКОВСКАЯ КОСА» тигән яҙыу тора.
Морон менән диңгеҙ араһында бухта-ҡолаҡ бар. Ул кайтсёрфингты яратыусылар араһында бик популяр.
Морон буйындағы диңгеҙ тәрәнлеге (0,5-1,4 метр), уны һыу инеү өсөн, винд- һәм кайтсёрфинг өсөн уңайлы урын итә.
Морондоң һыу өҫтөндәге һәм һыу аҫтындағы өлөштәре буйлап ял итеүселәр диңгеҙгә һәм кире күңелле ял итеп йөрөп киләләр. Павел-Очаков морононоң көнсығыш ярында уңайлыҡтары булған пляж урынлашҡан.
Интернетта, Павел-Очаков мороно кайтсёрфингтың донъя үҙәктәренең береһе, тигән фекер әйтелә.
Туризм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҙур пляждар, һөҙәк соҡорһоҙ ҡомло төбө, күп һандағы ял итеү базалары һәм балалар һауыҡтырыу лагерҙары һәр сезонда күп ял итеүселәрҙе йәлеп итә.
Һыу инеү сезоны бында майҙан сентябргә тиклем һуҙыла (диңгеҙ һыуының температураһы +18…+25 °C)[1].
Морон эргәһенән Аҙау — Ейск трассаһы үтә. Пляждар эргәһендә түләүле автопарковка ҡоролған.
Ҙурыраҡ ял базалары («Навигатор», «Эдем», «Оазис») бер юлы тиҫтәләгән, ваҡытлыса фатирҙа тороусыны ҡабул итә.
Ә бер нисә корпус биләгән «Аҙау диңгеҙ буйы» ял итеү базаһы үҙендә 280-гә тиклем ял итеүсене урынлаштырырға мөмкин.
Моронда ҡомло-ҡабырсаҡлы типтағы ике пляж зонаһы урынлашҡан: төньяҡ һәм көнсығыш. Бында Рәсәйҙең көньяғы өсөн ғәҙәти булған күңел асыу саралары йыйылмаһы бар: батуттар, өрөп тултырмалы тау, ҡуртымға гидроциклдар һәм катамарандар һәм «банандарҙа» йөҙөү.
Пляждарҙың дөйөм оҙонлоғо яҡынса 1 км тәшкил итә. Төньяҡ пляж һайыраҡ һәм һәр ваҡыт ел булғанға яҡында һыу тоноҡ. Шуға күрә, был урын һыу инеүселәргә ҡарағанда виндсёрферҙар һәм крайтсёрферҙар араһында ҙурыраҡ популярлек менән файҙалана.
Морондоң үҙендә был паруслы спорт төрөнә өйрәтеүсе базалар бар. Павел-Очаков мороно эргәһендә даими рәүештә винд- һәм крайтсёрферҙарҙың ярыштары үтеп тора[2]. 2015 йылдың йәйге осоронда Павел-Очаков морононда 18 мең кеше ял иткән[3].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Гидрометеорология и гидрохимия морей СССР. Т. V. Азовское море. СПб: Гидрометиздат, 1991. С.56
- ↑ Павло-Очаковская коса. Базы отдыха (рус.). Avto-Pozitiv. 3 февраль 2017 тикшерелгән.
- ↑ [https://docviewer.yandex.ru/?url=http%3A%2F%2Fdontourism.ru%2FFu.ashx%3Fid%3D614&name=Fu.ashx%3Fid%3D614&lang=ru&c=5894acce098c Комплексное исследование сферы туризма в Ростовской области] (рус.). 1 февраль 2017 тикшерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Очаков мороно // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Аҙау диңгеҙе морондары


text:
27 март
27 март — григориан стиле буйынса йылдың 86-сы (кәбисә йылында 87-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 279 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Рәсәй — Милли гвардия (1996—2016 йылдарҙа Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәре) көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1854 — АҠШ-та керосинға патент алына.
- 1860 — Нью-Йоркта М. Л. Бирн штопорға (бөкө һурғыс) патент ала.
- 1925 — БАССР-ҙың беренсе Конституцияһы ҡабул ителә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дәүләтов Әбдрәүеф Ғәни улы (27.03.1916—27.10.1943), Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир-кавалерист, взвод командиры, гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
- Хәбибуллин Руслан Әмин улы (27.03.1966), опера йырсыһы һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2002).
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ғизбуллин Наил Ғәйфулла улы (27.03.1937), ғалим-агроном, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1982), профессор (1986), Украинаның Аграр фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995) һәм атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (2012). Сығышы менән Дыуан районының Өлкөндө ауылынан.
- Сабитов Рәшит Мәхмүт улы (27.03.1937), журналист, яҙыусы, 1984 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР‑ҙың матбуғат отличнигы (1987).
- Ямалов Марат Барый улы (27.03.1947), тарихсы, журналист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы (2000). РСФСР-ҙың (1986) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) мәғариф алдынғыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002).
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мәрйәм Бураҡаева (27.03.1943), журналист, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. 1981 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткере (1993), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002). Зәйнәб Биишева (2002) һәм Рәми Ғарипов исемендәге (2005) премиялар лауреаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013).
- Зарипов Ирек Айрат улы (27.03.1983), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, Ванкувер Паралимпиадаһының 4 тапҡыр чемпионы, Сочи олимпиадаһында Рәсәй вәкиле, Рәсәй терәк-хәрәкәт ағзалары зарарланған инвалидтарҙың физкультура һәм спорт федерацияһы беренсе вице-президенты, әүҙем йәмәғәт эшмәкәре.
- Шакиров Илмир Әбүзәр улы (27.03.1968—4.01.1987), Афғанстан Республикаһында интернациональ хәрби бурыс үтәгәндә батырҙарса һәләк булған яугир, ефрейтор, разведчик. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (үлгәндән һуң).
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1968 — Юрий Гагарин, планетаның беренсе космонавы (ғүмере авиаһәләкәттә өҙөлә)
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Смаҡов Муса Ғәтиәтулла улы
Смаҡов Муса Ғәтиәтулла улы (1885 — ?) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе, Тамъян ҡәбиләһе бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шағәле Шаҡман вариҫы.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Муса Ғәтиәтулла улы Смаҡов 1885 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы) Смаҡ ауылында хәлле башҡорт ғаиләһендә тыуа. Өфөлә «Ғалиә» мәҙрәсәһен тамамлай. Мөғәллимлек итә. 1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенә ҡушыла һәм уны етәкләүсе шәхестәрҙең береһенә әүерелә. I, II һәм III Бөтә Башҡорт ҡоролтайҙарын ойоштороп үткәреү эштәрендә ҡатнаша.
- 1917 йылдың авгусынан — Башҡорт Үҙәк Шураһы ағзаһы. 1917 йылдың ноябренән Башҡорт Хөкүмәтенең мәғариф бүлегенә етәкселек итә.
- 1917 йылдың ноябрендә Кесе Ҡоролтай делегаты итеп һайлана.
- 1918 йылда Арғаяш кантонында Башҡортостан Хөкүмәте уполномоченныйы булып эшләй. 1918 йылдың октябрь-декабрендә Ваҡытлы Себер Хөкүмәте полковнигы Велес күрһәтмәһе буйынса Х. Ҡ. Ҡушаев һәм башҡалар менән бергә ҡулға алынып, төрмәгә ултыртыла.
- 1919 йылда Башҡорт хәрби-революцион комитетында эшләй.
- 1920 йылдың декабрендә Муса Смаҡов Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы халыҡ мәғарифы комиссариаты коллегияһы ағзаһы була.
- 1930-сы йылдарҙа Өфөлә «Южураллес» тресында эшләй. 1936 йылда репрессияға эләгә. Реабилитациялана. Муса Смаҡовтың артабанғы яҙмышы билдәле түгел.
Хеҙмәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Муса Ысмаҡ. Беренсе башҡортса уҡыу китабы. Өфө, Башкнига, 1923 й.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- История башкирского народа: в 7 Т. / гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН — Уфа; Гилем, 2010 — Т. К. — С.119. — 468.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Смаҡов Муса Ғәтиәтулла улы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.


text:
- Подробности
- Просмотров: 232
ТАТЫР БИЛСӘНЕ (Galatella), астраһымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 40 төрө билдәле, Урта һәм Көньяҡ Европала, тропик булмаған Азияның байтаҡ өлөшөндә таралған. Башҡортостанда 6 төрө үҫә. Күп йыллыҡ үләндәр, вегетация башында үрмәксе ауына оҡшаған нескә, аҙаҡтан уҡмаш кейеҙ м‑н ҡапланған. Һабаҡтары төҙ, күп, бейеклеге 5—100 см. Япраҡтары сиратлы, ултырма, оҙонса, ланцет формаһында, төрткө‑төрткө биҙҙәре бар йәки биҙһеҙ, аҫҡылары, ғәҙәттә, 3 тамырсыҡлы. Ситке сәскәләре телсә һымаҡ, енесһеҙ, алһыу, күкһел шәмәхә төҫөндә, урта сәскәләре көпшәле, ике енесле, һары, алһыу шәмәхә төҫөндә; ҡалҡан йәки ҡалҡан‑һепертке һымаҡ сәскәлектә йыйылған. Июль— сент. сәскә ата. Емеше — орлоҡса, авг.—окт. өлгөрә. Татар Т.б. һәм тарбаҡ Т.б. Башҡортостандың Урал аръяғында татырлы һәм тоҙло тупраҡлы далаларҙа, ике сәскәле Т.б., йөнтәҫ Т.б., рус Т.б., тар япраҡлы Т.б. респ. бөтә терр‑яһында урман аҡландарында һәм ситтәрендә, һирәк япраҡлы урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа, далалаларҙаүҫә. Декоратив үҫемлектәр. Составында кумариндар, сапониндар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Эндемик тарбаҡ Т.б. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ә.Х.Ғәлиева
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 507
АЛТАҠАР, Алсағыр (16 б. 1‑се ярт.), Нуғай мырҙаһы, Иҙеүкәй нәҫеленән. Муса бейҙең улы, Исмәғил м‑н Йософтоң туғаны. Баҫманға яҡын кешеләр иҫәбендә була. Баҫман яҡлауын алған Байтирәк мырҙа м‑н ер өсөн бәхәскә инә. А. үҙ улусы м‑н Эмба й. буйына күсеп китергә мәжбүр була, унан Баҫман биләмәләренә сапҡындар яһай. Баҫман һәләк булғандан һуң, үҙ йоғонтоһон Башҡортостандың көньяғына һәм көньяҡ‑көнсығышына йәйелдерә. Аҡназар ғәскәрҙәре м‑н һуғышта тар‑мар ителә һәм үлтерелә.
С.И.Хәмиҙуллин
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
фотолар
Әбйәлил районында — грэпплинг0
Әбйәлил районының үҙәге Асҡар ауылы ФОК спорт һарайында грэпплинг — төрлө көрәш төрҙәрен берләштергән ярыш буйынса Башҡортостандың Урал аръяғы турнир сараһы үтте. Был ярыш Башҡортостандың Дини назаратының мосолман йәштәр ойошмаһы ярҙамында ойошторолды. Бер ыңғай мөфтий Ниғмәтуллин Нурмөхәммәт хәҙрәттең урынбаҫары Арсланов Айнур хәҙрәт урындағы имам хатыйбтар менән кәңәшмә үткәрҙе. 14 февраль 2017 йыл.
Әбйәлилдә, Озерный ауылында яңы мәсет0
Әлхәмдүлләһи, Аллаһы Тәғәләғә шөкөр: 7 сентябрь көнө Әбйәлил районында, Мулдаҡ күле буйында урынлашҡан Озерный (ошонда баҫ) ауылында Аллаһ йорты — мәсет асылды. Ошо изге эшкә — мәсет төҙөүгә бар көс-малын һалған Задина Әлфиә Булат ҡыҙына Аллаһ Тәғәләнең рәхмәте һәм бәрәкәте булһын. Үтәлгән ниәтенең әжере ҙур буласаҡ Аллаһ насыйп итһә.
Ҡорбан байрамы 24 сентябрь 2015 йыл0
Таштимер ауылы мәсете


text:
- Подробности
- Просмотров: 585
ГОНЧАРОВ Борис Васильевич (13.10.1926, Смоленск губ. Слобода а.), инженер‑төҙөүсе. Техник ф. д-ры (1970), проф. (1974). РСФСР-ҙың атҡ. фән һәм техника эшмәкәре (1986), БАССР-ҙың атҡ. төҙөүсеһе (1976). Мәскәү т. юл транспорты инженерҙары электр-механика ин-тын тамамлағандан һуң (1951) Мәскәүҙә эшләй. 1957—87 йй. (өҙөклөк м‑н) Сәнәғәт төҙөлөшө ҒТИ‑нда: өлкән ғилми хеҙм‑р, лаб. мөдире, бүлек мөдире, 1980 й. алып директор. 1973—80 һәм 1987 й. алып ӨДНТУ‑ла: 1980 й. тиклем төҙөлөш конструкциялары каф. мөдире, 1988—99 йй. төҙөлөш эштәре технологияһы һәм фундаменттар каф. мөдире, бер үк ваҡытта 1988—91 йй. инженерлыҡ-төҙөлөш ф-ты деканы. Фәнни хеҙмәттәре фундаменттар һалыу технологияһына арналған. Г. свайлы фундаменттарҙың конструкцияларын, ялан шарттарында тупраҡтың үҙенсәлектәрен билдәләү ысулдарын уйлап таба. Г. етәкс. ер ҡаҙыу эштәрен башҡарған ваҡытта тупраҡтарҙағы динамик процестар тикшерелгән, свайлы фундаменттар һалыуҙың ҡалдыҡһыҙ технологиялары ҡоролмалары эшләнгән. Асыштары БР‑ҙың һәм РФ-тың башҡа төбәктәренең торлаҡ-гражданлыҡ төҙөлөшө пр-тиеларында индерелгән. 270-тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 17 уйлап табыу авторы.
Хеҙм.: Об эффективности фундаментов в вытрамбованных котлованах в непросадочных глинистых грунтах //Основания, фундаменты и механика грунтов. 2007. №1 (авторҙ.); О динамическом методе оценки несущей способности фундаментов в вытрамбованных котлованах // Там же. 2009. №1 (авторҙ.).
И.Б.Рыжков
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Беҙгә башҡорт халыҡ мәҙәниәте фестивалдәре кәрәк – Рөстәм ХәмитовФото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
Беҙгә башҡорт халыҡ мәҙәниәте фестивалдәре кәрәк – Рөстәм Хәмитов
Беҙгә башҡорт халыҡ мәҙәниәте фестивалдәре кәрәк – Рөстәм ХәмитовФото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2017 йыл, 23 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Уҙған көндәрҙә Стәрлетамаҡҡа эш сәфәре барышында Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов «Ашҡаҙар таңдары» V республика башҡорт фольклоры байрамында булды. Ул ҡала Мәҙәниәт һарайында үтте.
Республика етәксеһе ижади коллективтарҙың сығыштарын ҡараны һәм унда ҡатнашыусыларға уңыштар теләне.
— Ошо иҫ киткес – яҡшы, матур, бөтәһенә лә кәрәкле байрамды мөмкин тиклем күберәк кешеләр күрһен ине. Ысын, тәрән башҡорт халыҡ фольклоры, мәҙәниәте йолаларын дауам итеүсе коллективтарҙың шундай күп булыһы һәйбәт, – тине төбәк Башлығы. – Беҙ Мәҙәниәт министрлығы, республика Хөкүмәте менән берлектә ошо фестивалдәргә, конкурстарға, һис шикһеҙ, ярҙам итербеҙ һәм бындай коллективтар һаҡланһын һәм беҙҙең башҡорт мәҙәниәтенең ниндәй икәнлеген күрһәтеү өсөн халыҡҡа хәрәкәт итһен өсөн барыһын да эшләрбеҙ.
Рөстәм Хәмитов фестивалдең башҡорт мәҙәниәте үҫешенә тос өлөш индергән Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең тыуған көнө менән тап килеүен билдәләне.
— Сәхнәлә һәм залда йолаларыбыҙҙы дауам итеүсе, ата-бабаларыбыҙҙан килгән рухилыҡты киләсәктә йөрөтөүсе йәштәребеҙҙе күреү, әлбиттә, ҙур ҡыуаныс килтерә, – тип һыҙыҡ өҫтөнә алды республика етәксеһе. – Бер һүҙ менән генә әйткәндә, һеҙҙең менән яҡшы эш эшләйбеҙ. Беҙгә төрлө-төрлө һәм тәү сиратта – башҡорт халыҡ мәҙәниәте фестивалдәре кәрәк.
Башҡортостан Башлығы 2020 йылда республикала Бөтә донъя фольклориадаһы уҙасағын хәтергә төшөрҙө.
— Бөгөнгө фестиваль – ошондай ҙур ваҡиғаларға әҙерлек өлөшө, әлбиттә. Беҙ башҡорт халыҡ мәҙәниәтен уның бөтә матурлығында, көсөндә, ҡеүәтендә күрһәтергә тейеш, – тине Рөстәм Хәмитов. – Бындай фестивалдәр аша бөтә муниципалитеттарыбыҙ ҙа Фольклориада көндәрендә донъяға башҡорт мәҙәниәтен юғары кимәлдә күрһәтә алыр тип ышанам.
2006 йылдан уҙғарылып килгән фестиваль башҡорт халыҡ ижадын һаҡлап ҡалыуға, үҫтереүгә һәм пропагандалауға йүнәлтелгән. Унда ауыл клубтары, ҡала мәҙәниәт һарайҙары һәм мәҙәниәт йорттары нигеҙендә ойошторолған үҙешмәкәр һәм халыҡ вокал-хореография коллективтары ҡатнаша.
Быйыл байрамда 47 ижади коллектив – республиканың 29 районынан һәм ете ҡалаһынан, шулай уҡ Татарстандан, Ырымбур һәм Һамар өлкәләренән 700-ләп кеше ҡатнашты.
Фестиваль программаһына семинарҙар, башҡорт халыҡ костюмын тегеү буйынса оҫталыҡ дәрестәре, шулай уҡ 2016 йылда Мексикала уҙған Бөтә донъя фольклориадаһына арналған фотокүргәҙмәләр булды.


text:
Тауҙың ҡалҡыу еренә менеп тыуған еремде күҙәтәм. Бар тирә-яҡ төрлө төҫкә күмелгән: һары, ҡыҙыл, ә араларында йәм-йәшел булып ҡарағай, шыршылар ултыра. Әйтерһең дә, рәссам оҫталығын күрһәтеп, уларҙы матур итеп буяп сыҡҡан. Һомғол буйлы ҡайындар алтын тәңкәле бейеүсе ҡыҙыҡай һымаҡ та ул, иҫкән елгә һығыла, бөгөлә. Ҡыҙарып бешкән балан, миләш ағастары әллә ҡайҙан баҙлап ултыра.
Тиҙҙән ҡоштар ҙа йылы яҡҡа осор, айыу ҡышҡы йоҡоға талһа, йәнлектәр тунын алмаштырыр инде.
Көҙ көнө беҙ сәскән уңыштарыбыҙҙы: кишер, картуф, сөгөлдөр, һуған һәм бик күп емеш-еләктәрҙе йыйып алабыҙ. Был алтын миҙгел миңә ныҡ оҡшай, сөнки бар тәбиғәт әкиәт донъяһылай күркәм һәм тап ошо мәлдә яңы уҡыу йылы башлана. Һәр бер бала матур кейенеп, шатланып мәктәпкә ашҡына.
Тыуған еремә алтын көҙ килде, тәбиғәт ҡышҡы йоҡоға әҙерләнә. Һәр миҙгел үҙенсә матур шул.
Сөмбөл ЙОСОПОВА, VI синыф уҡыусыһы.
Учалы районы, Бәләкәй Ҡаҙаҡҡол ауылы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 298
ФӘРХЕТДИНОВ Усман Рауил улы (18.12.1954, Өфө), терапевт. Мед. ф. д‑ры (2003). РФ‑тың атҡ. табибы (2017), БР‑ҙың атҡ. табибы (2001), БР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2003). Р.Ғ.Фәрхетдиновтың улы. Ҡазан мед. ин‑тын тамамлағандан һуң (1978) 5‑се һәм 13‑сө дауаханаларҙа эшләй; 1983 й. алып 21‑се дауаханала пульмонология бүлексәһе мөдире (бөтәһе лә — Өфө), бер үк ваҡытта 2006 й. башлап БДМУ‑ла уҡыта. Фәнни эшмәкәрлеге бронхы-үпкә ауырыуҙары ваҡытында патологик процестар үҫеүенең молекуляр механизмдарын өйрәнеүгә һәм төҙәтеүгә арналған. Ф. ҡатнашлығында пневмонияны стадияларға айырып диагностикалау, хроник бронхит м‑н ауырығандарҙа шешеү процесының әүҙемлеген һәм тибын, үпкәнең специфик булмаған ауырыуҙары м‑н ауырығандарҙа биол. субстраттарҙы антиокислау әүҙемлеген баһалау һ.б. ысулдар эшләнгән. 300‑гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 5 уйлап табыу авторы.
Х е ҙ м.: Саногенез (о науке и практике врачевания). СПб., 2009 (авторҙ.).
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Китапханалар, дөйөм файҙаланыу өсөн матбуғат һәм яҙма әҫәрҙәрҙе йыя һәм һаҡлай торған мәҙәни-ағартыу һәм фәнни ярҙамсы учреждениелар.
Китапханалар ерҙә изге бурыс үтәй — улар ысын-ысындан белем ҡорамы, милли мәҙәниәт байлыҡтарын һаҡлаусы аң-белем үҙәктәре булды һәм булып ҡала. Бөгөн дә китапхана — ҡала һәм ауылдарҙың мәҙәни, белем биреү һәм мәғлүмәт инфраструктураһының төп элементтарының береһе, Башҡортостандың социаль-иҡтисади үҫешенә ҙур өлөш индерә. Дәүләт власы органдары китапхана эшен үҫтереүгә ҙур иғтибар бүлә. Китапханаларыбыҙ, уларҙың йәмғиәттең мәҙәни, интеллектуаль һәм рухи тормошондағы роле менән хаҡлы рәүештә ғорурланабыҙ.
Приглашаем к участию в акции «Мой язык – язык дружбы. Минең телем – дуҫлыҡ теле».
Желающим принять участие в акции необходимо разместить заявку в группу «Вконтакте».


text:
- Подробности
- Просмотров: 445
КВАРТЕР, дүртенсел система (осор), кайнозойҙың өсөнсө хроностратиграфик бүлексәһе. Осорҙоң башы — 1,8 млн йыл, хәҙ. заманғаса дауам итә (ҡара: Геохронология). Ж.Денуайе тарафынан 1829 й. айырып күрһәтелә. 2 бүлеккә (дәүер) бүленә: аҫҡыһы — плейстоцен һәм өҫкөһө — голоцен (яҡынса 10 мең йыл элек башланған, ағымдағы боҙлоҡ осоронанһуңғы геол. ваҡыт). Плейстоцен ике бүлектән (ярым бүлек) тора: эоплейстоцен (сағыштырмаса йылы климатлы этап) һәм неоплейстоцен (һыуығыраҡ этап), улар звеноларға һәм климатолиттарға (горизонттар) бүленә. Плейстоценға сағыштырмаса күп кенә тереклек формаларының барлыҡҡа килеүе хас, планетаның һиҙелерлек һалҡынайыуы һәм киң материк боҙлоҡтары м‑н айырылып тора. Голоценда ҡоро ер һәм диңгеҙ хәҙ. һыҙатланышын ала, хәҙ. геогр. зоналар барлыҡҡа килә. К. иң мөһим ваҡиға‑ларҙың береһе — тәүтормош кешеһе килеп сығыу. Һалҡынайыу осорҙарында Башҡортостан терр‑яһы боҙлоҡһоҙ өлкә булып тора. Перигляциаль‑дала, урман-дала үҫемлектәре була. Урмандар тау араһы уйпатлыҡтарында һәм йылға үҙәндәрендә үҫә. Йылыныу осоронда Урал алдындаһәм Көньяҡ Урал үҙәндәрендә ҡатнаш һәм ваҡ япраҡлы урмандар, асыҡкиңлектәр таралған. Көньяҡ Уралдың таулы өлөшөндә ылыҫлы урмандар үҫкән. Макс. боҙланыу ваҡытында (урта неоплейстоцен) мамонт фаунаһы вәкилдәре: мамонт, йөнтәҫ носорог һ.б. барлыҡҡа килә. К. ҡатламдары тотош япма булып таралған континенталь ултырма тоҡомдарҙан тора. Плейстоцен ҡатламдары күл, аллювиаль, делювиаль һәм субаэраль фацияларҙан (ҡалынлығы 100 м тиклем), голоцендыҡы аллювиаль, күл, эол һәм техноген ултырмаларҙан (ҡалынлығы 4—30 м) ғибәрәт. К. ҡатламдары торф, балсыҡ, ҡомло балсыҡ, ҡом, ҡом‑ҡырсын материалдары, сапропель, ер аҫты һыуҙары ятҡылыҡтарына бай.
Әҙәб.: Плейстоцен Предуралья. М., 1987; Региональная стратиграфическая схема четвертичных отложений Южноуральского региона /Г.А. Данукалова [и др.] //Геология, полезные ископаемые и проблемы геоэкологии Башкортостана: материалы VI Межрегион. науч.‑практ. конф. Уфа, 2006.
Г.А.Данукалова
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты доценты, филология фәндәре кандидаты Розалия Баязитова.
Яҙыусы Гөлнур Яҡупова.
Жамбыл исемендәге Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкә драма театры директоры Руслан Ҡайырсынов, Измир дәүләт төрөк драма театры режиссеры Тамриз Читеныл, БР Туймазы татар дәүләт драма театрының баш режиссеры Байрас Ибраһимов һәм актриса Маргарита Сидорова.
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы музейының ғилми хеҙмәткәре Хафиза Бикҡужина һәм Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы етәксеһе урынбаҫары Вәлиәхмәт Бәҙретдинов.
Мәғариф ветераны Сәбилә Сөләймәнова һәм күренекле шағир Хәсән Назар.
Популяр йәш йырсы Искәндәр Ғәзизов.


text:
Мал-мөлкәтте һатыу! Рәхим итегеҙ йылы нью-Holmbor!Тәбиғәт матур. юғары янында урынлашҡан,-һары 1 1/2 вилла менән ҡат подвал. 5 РК, ванна бүлмәһендә яңы 2013. Ике күренештәре менән күл күтәреп trädgårdstomt хольм. Һәм яғып йылытылыусы гараждарҙа һаҡлау өсөн урынды күп. Плита пелл.
Факттар
Торлаҡ майҙаны 126 м2
Biarea 79 м2
Лут күләме 2 245 м2
Бүлмәләр һаны 6 номер.
Сығымдар 35 097 /йыл сэк
Адресы:
Anundgård 171, 860 41 Лидный
Оло һәм маршрут картаһы.
Өсөн өҫтәмә мәғлүмәт алыу һәм фотоһүрәттәр:
Soliditet Сведбанк иғлан ителде.
Был картаһы менән һәм Hemnet иғлан һ. б..
Һүрәттәр (һүрәт баҫыу күреү өсөн ҙур формат.)


text:
- Подробности
- Просмотров: 540
ГАРНИЗОНДАР (франц. garnison), торама пункттарҙа, ҡәлғәләрҙә һәм айырым райондарҙа урынлашҡан хәрби частар, учреждениелар һәм уҡыу йорттары. 18 б. башына тиклем — Көньяҡ Урал һәм Урал яны ҡалалары һәм ҡәлғәләре Г. ҡала (полк) һәм станица (ҡарауыл) ғәскәрҙәренең, 1716 й. алып — ялан (пехота, кавалерия, артиллерия һәм инженерҙар ғәскәрҙәре), урындағы (гарнизон ғәскәрҙәре, ландмилиция) һәм иррегуляр ғәскәрҙәрҙең, 19 б. 2‑се сирегенән — хәрәкәттәге (сик), урындағы һәм ярҙамсы ғәскәрҙәрҙең, 19 б. һуңғы сирегенән — ялан, тыл (ҡәлғә, резервтағы һәм урындағы), запас (һуғыш ваҡытында), ярҙамсы (жандармерия, өйрәтеү һ.б.), иррегуляр ғәскәрҙәрҙең һәм дәүләт ополчениеһының (ғәҙәттән тыш хәлдәрҙә), революциянан (1917) һуң РККА‑ның, Совет Армияһының һәм Рәсәй армияһының төрлө тармаҡтары һәм төрҙәренең ҡораллы формированиеларын тәшкил итәләр. 1796 й. башлап — Г. тәшкил итеүсе ҡораллы формированиелар Ырымбур инспекцияһы составына, 1808 й. — 23‑сө (1811 й. алып 28‑се, 1813 й. — 29‑сы) пехота див., 1819 й. — Ырымбур айырым корпусына, 1864 й. — Ырымбур крайы ғәскәрҙәренә, 1865 й. башлап хәрби округтарға инә. Г. нач. төбәктең хәрби адм. башлығына (воеводаға, губернаторға, наместникка, хәрби губернаторға, ген.‑губернаторға, хәрби округ ғәскәрҙәре командующийына, хәрби комиссарға һ.б.) буйһона. 18 б. уртаһына тиклем Көньяҡ Уралда — Өфө (Урал-Волга буйында кеше һаны б‑са ул Ҡазан һәм Әстерхан Г. ғына ҡалышҡан), 18 б. уртаһында — 20 б. 1‑се сирегендә Ырымбур Г. төп Г. була. 16 б. алып төбәк ҡалалары, ҡәлғәләре һәм нығытмалары Г. башлыса хеҙмәтле кешеләрҙән йыйылған дворян һәм стрелец роталары, казак сотнялары инә. 1736 й. башлап Ырымбур һәм Өфө Г. нигеҙен Ырымбур гарнизон полкы, Ырымбур һәм Өфө гарнизон драгун полктары тәшкил итә. 1764 й. Ырымбур гарнизон полкы 4 Ырымбур сик буйы батальонына таратыла, Ырымбур һәм Өфө гарнизон драгун полктары ялан драгун полктарына үҙгәртелеп, һәм 1769 й. Мәскәү легионы составына тапшырыла. 1768 й. алып Ырымбур һәм Өфө Г. штаттағы роталар, башҡа ҡалалар һәм ҡала яны Г. штаттағы командалар инә. 1770 й. Ставрополь гарнизон батальоны (Гурьев-Яйыҡ гарнизон батальоны нигеҙендә) ойошторола, 1771 й. Үрге Яйыҡ (1775 й. алып Верхнеурал), Звериноголовск, Ҡыҙыл, Озерный (1797 й. алып Орск) һәм Троицк гарнизон батальондары төҙөлә. 1797 й. гарнизон полктары итеп үҙгәртеләләр; 4 Ырымбур гарнизон батальоны нигеҙендә Ырымбур гарнизон полкы ойошторола. 1777 й. — 3 Ырымбур (башта Ырымбур, Ставрополь һәм Өфө) казак полкы, 1791 й. Өфө казак полкы (1798 й. 2 типтәр полкына бүленә) төҙөлә. 1796 й. Екатеринбург пехота полкы, Рыльск пехота полкы һәм Өфө пехота полкы ойошторола. 1800 й. мартында Ырымбур гарнизон полкы Воронеж һәм Тамбов гарнизон батальондарының личный составы иҫәбенә тулыландырыла һәм ген.‑лейт. Н.П.Лебедевтың гарнизон полкы итеп үҙгәртелә; Звериноголовск, Ҡыҙыл, Орск һәм Һарытау гарнизон полктары — ген.‑майор Г.Г.Гогелдең (дек. алып ген.‑майор Н.Ф.Корфтың) гарнизон полкына, Верхнеурал, Петровск, Семипалатинск һәм Троицк гарнизон полктары ген.‑майор И.Я.Лютовтың (июндән – полк. Ф.И.Гессе, июлдән – полк. Сенденгорст, сент. — полк. Путилов, нояб. — ген.‑майор П.А.Цызырев, 1801 й. ген.‑майор П.А.Борщовтың) гарнизон полкына берләштерелә. 1801 й. июлендә Лебедев полкы Ырымбур гарнизон полкы итеп үҙгәртелә, Корф полкы — Звериноголовск, Ҡыҙыл, Орск (Ырымбур инспекцияһы составына инәләр) һәм Һарытау (Мәскәү инспекцияһы), Борщов полкы Верхнеурал һәм Троицк (Ырымбур инспекцияһы), Петровск һәм Семипалатинск (Себер инспекцияһы) гарнизон батальондарына таратыла. 1804 й. Өфө гарнизон һәм 4 Ырымбур сик батальоны ойошторола. 19 б. уртаһында Ырымбур крайы Г. нигеҙен 1‑се (Уральск ҡ.), 2‑се һәм 3‑сө (Ырымбур), 4‑се (Аҡ Мәсет ҡәлғәһе), 5‑се (Орск ҡәлғәһе), 6‑сы (Троицк ҡәлғәһе), 7‑се [Златоуст (Косотур) заводы], 8‑се (Екатеринбург ҡ.), 9‑сы (Богословский заводы) һәм 10‑сы (Өфө) Ырымбур сик батальондары, Башҡорт ғәскәре командалары һәм Ырымбур казак ғәскәре, Урал казак ғәскәре полктары, артиллерия, инженерҙар, жандарм подразделениелары тәшкил итә. 19 б. аҙ. — 20 б. башында батальондар полктар итеп ҙурайтыла. Беренсе донъя һуғышы йылдарында төбәк ҡалалары Г. нигеҙен Өфөләге 103‑сө, 127‑се, 144‑се, Ырымбурҙағы 104‑се, 105‑се, 331‑се, Силәбе ҡ. 109‑сы, 163‑сө, Златоуст ҡ. 128‑се, Бөгөлмә ҡ. 129‑сы, Боғорослан ҡ. 130‑сы, 169‑сы, Троицк ҡ. 131‑се, Быҙаулыҡ ҡ. 133‑с, 170‑се, Бәләбәй ҡ. 152‑се полктар итеп үҙгәртелгән запас пехота батальондары, Ырымбурҙағы 1‑се, Верхнеурал ҡ. 2‑се, Троицкиҙағы 3‑сө Ырымбур казак запас полктары тәшкил итә. Граждандар һуғышы осоронда ҡала Г. РККА‑ның (1918 й. алып), Халыҡ армияһының һәм Себер армияһының (1918 й. июнь—сент.), Рәсәй армияһының (1918 й. сент.—дек.) һәм Рус армияһының (1918 й. дек. — 1919 й. авг.) хәрби частары инә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында респ. ҡалалары Г. башлыса тыл һәм ҡораллы өйрәтеү формированиеларынан, РККА‑ның урындағы һәм эвакуацияланған хәрби уҡыу йорттарынан һәм СССР Эске эштәр ХК-ның эске ғәскәрҙәренән тора. Хәҙер БР ҡалалары һәм башҡа торама пункттары Г. 1993 й. РФ Ҡораллы Көстәренең гарнизон һәм ҡарауыл хеҙмәттәре Уставына ярашлы эшләй һәм именлекте тәьмин итеүгә һәм ғәҙәттән тыш хәлдәрҙә ярҙам күрһәтеүгә булышлыҡ итә.
Б.Ә.Аҙнабаев, Р.Н.Рәхимов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 578
“АЙГӨЛ ИЛЕ”, М.Кәримдең ш. уҡ исемле драмаһы б‑са Н.Ғ.Сабитовтың 3 шаршауҙан һәм прологтан торған балеты. 1971 й. яҙылған. Премьера ш. уҡ йылда БДОБТ‑ла үтә (И.М.Кәримов, Сабитов һәм И.Х.Хәбиров либреттоһы, балетм. — Хәбиров, дирижёры — Сабитов, ҡуйыусы рәссамы — М.Н.Арыҫланов). Төп партияларҙа: Л.С.Ҡыуатова (Айгөл), М.А.Таһирова (Зөлхәбирә), Ш.Ә.Тереғолов (Ричард), Р.А.Насиров (Илдар). Спектаклдең темаһы — Тыуған илгә һөйөү. Балет муз. образдарҙы ҡапма‑ҡаршы ҡуйыу контрастлығына нигеҙләнә: төп геройҙар һәм тыныс тормош картиналары характеристикаһында башҡ. халыҡ йыр‑бейеү интонациялары, һуғыш һәм агрессия көстәрен һүрәтләгәндә Европа музыкаһының хәҙ. заман саралары ҡулланыла. Хореографик лексика классик бейеүҙе һәм хәҙ. заман пластикаһын берләштерә.
Ғ.Н.Әхмәҙиева
Тәрж. Р.М.Шәрипова


text:
25 ноябрь
25 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 329-се көнө (кәбисә йылында 330-се). Йыл һуңына тиклем 36 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Босния һәм Герцеговина — Босния һәм Герцеговина милли көнө.
- Суринам — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1735 — Царь-ҡыңғырау ҡойола.
- 1867 — Альфред Нобель динамитҡа патент ала.
- 1946 — Мәскәү физика-техник институты (Физтех) ойошторола.
- 1961 — Өфөлә «Салауат Юлаев» хоккей клубы ойошторола.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1810 — Николай Иванович Пирогов, рус хирургы.
- 1887 — Николай Иванович Вавилов, рус генетик.
- 1915 — Аугусто Пиночет, Чили диктаторы.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1996 — Хәйҙәров Әмирйән Сөләймән улы, Советтар Союзы Геройы.
- 1970 — Юкио Мисима, япон яҙыусы.
- 1995 — Әхмәтов Абдулла Шәңгәрәй улы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 2013 — Таһир Таһиров (Таһир Исмәғил улы Ахунйәнов), дәүләт, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы, журналист, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Венер Вәхитов Башҡортостандың урман хужалығы министры урынбаҫары итеп тәғәйенләнде
ӨФӨ, 2018 йыл, 23 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостан хөкүмәте бойороғо менән Венер Вәхитов республиканың урман хужалығы министры урынбаҫары итеп тәғәйенләнде. Ул урмандарҙы файҙаланыу, тергеҙеү һәм ер мөнәсәбәттәре мәсьәләләре өсөн яуаплы. Был хаҡта министрлыҡтың матбуғат хеҙмәтенән хәбәр иттеләр.
Венер Фәнир улы Вәхитов 1982 йылдың 2 июлендә Ишембайҙа тыуған.
Башҡорт дәүләт университетын («юриспруденция» һөнәре), Башҡорт дәүләт аграр университетын («урман хужалығы») тамамлаған.
2004-007 йылдарҙа — Башҡортостан Мәғариф министрлығының юридик секторында әйҙәүсе белгес.
2007 йылдан алып 2008 йылдың сентябренә тиклем — Тәбиғәттән файҙаланыу өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан буйынса идаралығының мәғлүмәт-аналитика, кадрҙар һәм юридик тәьминәт бүлегендә баш белгес-эксперт.
2008 йылдың сентябренән 2018 йылдың ғинуарына ҡәҙәр — Башҡортостан Урман хужалығы министрлығының хоҡуҡи һәм кадрҙар эше бүлеге начальнигы.
http://www.bashinform.ru/news/1106744-zamestitelem-ministra-lesnogo-khozyaystva-bashkirii-naznachen-vener-vakhitov/


text:
- Внимание
- Подробности
- Просмотров: 623
“ЗӘЙНУЛЛА”, башҡ. халыҡ йыры, оҙон көй. Тәүге тапҡыр Х.Хамматов тарафынан 1939 й. БАССР‑ҙың Баймаҡ р‑ны Иҫке Сибай а. ҡурайсы С.Бикбулатовтан яҙып алына, “Башҡорт халҡ йырҙары” йыйынтығында Х.Ф.Әхмәтов яҙмаһында баҫыла. Йыр вариантын Ғ.З.Сөләймәнов яҙып ала. Йыр лирик характерҙа. Поэтик текст — баструкка ябылған Зәйнулланың тыуған яғын (йырҙа Ирәндек һырты телгә алына), яҡындарын һәм һөйгәнен һағыныуы т‑дағы монологы. “З.” киң диапазонлы, көй биҙәктәренең ҙур булмауы м‑н айырылып тора. Форма төҙөүсе ролен секвенциялар уйнай, уларҙың уйсан мелодик тулҡындары бөтә йырға тотороҡлолоҡ, тыныс характер бирә. “З.” айырыуса сағыу башҡарыусы — Ғ.Ғ.Хәмзин. Көйҙө тауыш һәм фп. өсөн М.Х.Әхмәтов эшкәрткән.
Әҙәб.: Ахметов Х.Ф. Башкирские протяжные песни. М., 1978.
Г.С.Галина
Тәрж. Ә.Х.Ҡоҙабаева


text:
Сүл
Сүл — һирәк, йәки бөтөнләй булмаған флора һәм үҙенсәлекле фауна, тигеҙлек менән билдәленгән ер өҫтөндәге ландшафт. Сүлде ҡомло, ташлы, балсыҡлы, тоҙло тупраҡлыларға бүләләр. Ҡарлы сүлде (Арктика һәм Антарктидала) айырым ҡарайҙар. Иң билдәле сүл — Африка континентының төньяғын биләп торған Сахара сүле. Ярымсүлдәр, шулай уҡ экстремаль ландшафтлы иҫәпләнә. Сүлдәр ҡоро ерҙең барлығы 16,5 млн км² өлөшөн, йәки 11% биләй (Антарктиданан башҡа). Антарктида менән бергә — 20%.
Йөкмәткеһе
Географик үҙенсәлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күпселек сүллектәр геологик платформаларҙа барлыҡҡа килгән. Азия, Африка һәм Австралиялағы сүллектәр диңгеҙ өҫтөнән 200-600 м бейеклектә урынлашҡан, ә Үҙәк Африкалағы һәм Төньяҡ Америкалағы сүлдәр диңгеҙ өҫтөнән 1000 м бейеклектә. Күбеһе тауҙар менән уратып алынған, йәки тауҙарға сиктәш. Ер өҫтө ҡатламы төрлө һәм территорияның геологик төҙөлөшөнән, тәбиғи процестарҙың тәьҫиренән тора.
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Температура режимы географик урынына бәйләнгән. Сүлдәге һауа дымлылығы бик түбән булғанға, ул ҡояш радиацияһынан һаҡламай. + 50 °С — ғәҙәти температура, ә иң максималь температура — + 58 °С Сахарала теркәлгән. Төндә ер өҫтө йылыһын бик тиҙ юғалта. Тропик пояста температура амплитудаһы 40 °С етергә мөмкин. Уртаса пояста температура миҙгел алмашыныуына бәйле. Йәй сүлдә йылы, хатта эҫе, ә ҡыш бик ҡырыҫ, -50 °С һалҡынға тиклем етә, ҡар ҡатламы бөтөнләй булмай.
Ел тиҙлеге 80—100 км/сәғ еткән, елдәр — сүлдең үҙенсәлеге. Улар туҙан һәм ҡом бураны сығара.
Донъя сүллектәренең төп географик характеристикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Флора һәм фаунаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сүл үҫемлектәренең төр составы бик үҙенсәлекле. Үҫемлек төркөмдәренең йыш ҡына алмашыныуы, комплекслылығы күҙәтелә, быға сүллек өҫтөнөң төҙөлөшө, дымланыу шарттары менән йыш үҙгәргән тупраҡтың төрлөлөгө сәбәп була. Бының менән бер рәттән төрлө континенттарҙағы оҡшаш шарттарҙа үҫкән сүллек үҫемлектәренең бүленешендә һәм экологияһы һыҙаттарында дөйөм яҡтар күп: ҙур ерҙәрҙә күҙәтелгән ныҡ һирәклек, ярлы булған төр составы. Уртаса бүлкәттәге материк эсендәге сүллектәргә склерофил типтағы үҫемлектәр төрө, шул иҫәптән япраҡһыҙ ҡыуаҡлыҡтар, ярым ҡыуаҡлыҡтар хас (саҡсауыл, джузгун, эфедра, тоҙут, әрем һ. б.). Сүллектәрҙең көньяҡ зонаһы фитоценозында мөһим урынды үҫемлек төрҙәре — эфемерҙар һәм эфемероидтар биләй.
Африканың һәм Аравияның субтропик һәм тропик материк эсе сүллектәрендә ксерофил ҡыуаҡлыҡтар һәм күпйыллыҡ үҫемлектәр өҫтөнлөк итә, әммә бында шулай уҡ суккуленттар килеп сыға. Бархан ҡомлоҡтары массивында һәм тоҙ ҡабығы менән ҡапланған майҙандарҙа бер ниндәй ҙә үҫемлек үҫмәй.
Австралия һәм Төньяҡ Америка субтропик сүллектәренең үҫемлектәр ҡатламы байыраҡ (үҫемлектәрҙең күплеге буйынса улар Урта Азия сүллектәренә яҡын) — үҫемлектән мәхрүм булған участкалар бында юҡ тиерлек. Балсыҡлы түбән урындарҙа ҡом теҙмәләре араһында тәпәш акациялар һәм эвкалиптар өҫтөнлөк итә; ҡырсын-ташлы сүллеккә ярым ҡыуаҡлы тоҙуттар — билсән, сыбыҡлыҡтар һ. б. хас. Субтропик һәм тропик диңгеҙ яны сүллектәрҙә (Көнбайыш Сахара, Намиб, Атакама, Калифорния, Мексика) суккулент тибындағы үҫемлектәр өҫтөнлөк итә. Уртаса, субтропик һәм тропик бүлкәттәрҙәге сүллектәрҙең тоҙло тупарҡтарында дөйөм төрҙәр күп. Был Был — галофиль һәм суккулент ярым ҡыуаҡлыҡтар һәм ҡыуаҡлыҡтар (тамарикс, селитрянка һ. б.), бер йыллыҡ тоҙуттар (тоҙут, сведа һ. б.).
Төп сүл үҫемлектәренән оазис, туғай, эре йылға үҙәндәре һәм дельта фитоценоздары ныҡ айырыла. Азияның сүлле-уртаса бүлкәтендәге үҙәндәрҙә япраҡ ҡойоусы ағастар ҡыуаҡлыҡтары — туранг тирәге, джида, тал, карама; субтропик һәм тропик бүлкәттәрҙә йылға үҙәндәре өсөн — йәшел үҫемлектәр — пальма, олеандр хас.
Сүллектә тереклек итеү шарттары бик ҡаты: һыу юҡлығы, һауаның ҡоролоғо, көслө ҡояш нурҙары, ҡар ҡатламының булмауы менән бергә ҡаты һыуыҡтар. Шуға күрә бында башлыса махсуслаштырылған формалар тереклек итә (морфо-физиологик ҡулланмалар менән дә, йәшәү рәүеше һәм ҡылыҡтары менән дә). Сүллектәр өсөн тиҙ йөрөүсе сүл хайуандары хас, был һыу (һыулау юҡ) һәм аҙыҡ (үлән һирәк) эҙләү, шулай уҡ йыртҡыстарҙың эҙәрлекләүҙәренән һаҡланыу (йәшеренер урын юҡ) менән бәйле. Дошмандарҙан һәм ҡаты климат шарттарынан йәшеренеү өсөн ҡайһы бер хайуандарҙың ҡом ҡаҙыу өсөн ҡулайламалары көслө үҫешкән (оҙон һығылмалы сәстәрҙән щеткалар, аяҡтарҙа тырнаҡ һәм шырттар, улар ҡомдо тырмап алып ташлау өсөн хеҙмәт итә; ҡырҡҡыстар, шулай алғы тәпәйҙәрендә осло тырнаҡтар — кимереүселәрҙә). Улар ер аҫты һыйыныу урыны ҡора (өң), йыш ҡына бик ҙур, ҡатмарлы һәм тәрән (оло песчанка), йәки йомшаҡ ҡомға тиҙ генә күмелергә һәләтле. (круглоголовка кеҫәрткеһе , ҡайһы бер бөжәктәр). Тиҙ йүгерә торған формалар ҙа бар (бигерәк тә тояҡлылар). Күп сүл һөйрәлеүселәре (кәҫәрткеләр һәм йыландар) шулай уҡ тиҙ йөрөүгә һәләтле.
Сүл фаунаһына яҡлаусы «сүллек» төҫө хас — һары, аҡһыл-көрән һәм һоро төҫтәр, был күп хайуандарҙы күренер-күренмәҫ итә. Сүл фаунаһының ҙур өлөшө йәй төнгө йәшәү рәүешен алып бара. Ҡайһы берҙәре йоҡоға тала, айырым төрҙәрҙең (мәҫәлән, йомрандарҙың) ул иң эҫе мәлдә, үҫемлектәрҙең көйөп бөтөүе һәм дымдың етмәүе менән бәйле башлана (йәйге йоҡо, аҙаҡ туранан тура ҡышҡы йоҡоға күсә).
Дымдың, бигерәк тә эсәр һыуҙың етешмәүе — сүлдә йәшәүселәрҙең төп ауырлыҡтарының береһе. Уларҙың ҡайһы берҙәре һыуҙы даими һәм күп эсә, шуға күрә һыу эҙләп байтаҡ арауыҡ үтә (рябка) йәки йылдың ҡоро ваҡытында һыуға яҡын күсә (тояҡлылар). Башҡалары һыулау менән һирәк ҡулланалар йәки, аҙыҡтағы дым менән сикләнеп, бөтөнләй һыу эсмәйҙәр. Сүл фаунаһының күп вәкилдәренең һыу балансында матдәләр алмашыныу процессында барлыҡҡа килгән метаболик һыу ҙур ролгә эйә (тупланған майҙың ҙур запасы).
Сүлдәрҙе хужалыҡта ҡулланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сүллектә малсылыҡ көтөүлектәре үҫешкән. Игенселек тик һуғарыу ярҙамында ғына мөмкин һәм ғәҙәттә ҙур йылға үҙәндәрендә генә атҡарыла. Күп сүлдәр файҙалы ҡаҙылмаларға бай (бигерәк тә Азияла), нефть һәм газ сығарыу етештерелә.
Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәрендә сүлдәр Ҡаҙағстан, Узбәкстан һәм Төрмәнстандың ҙур өлөшөн биләй. Рәсәйҙә сүлдәр Ҡалмыҡ Республикаһының көнсығышында һәм Әстерхан өлкәһенең көньяҡ яртыһында бар.
Сүлдәрҙе киҫеп үткән ҙур йылға үҙәндәрендә һәм дельталарында (Волга, Аҡтүбә, Һырдарья, Амударья), һуғарыла торған ер эшкәртеү эштәре (йәшелсәселек, дөгөсөлөк, мамыҡсылыҡ, ә урыны менән виноград үҫтереү) киң атҡарыла.
Ҡомло сүлдәрҙә малсылыҡ (һарыҡсылыҡ, дөйәселек) көтөүлектәре өсөн уңайлы шарттар бар (Ҡараҡом, Ҡыҙылҡом, Арал яны Ҡараҡомдары, Сарыесик-Атырау һ. б.), сөнки грунт һыуҙарының ныҡ тәрәндә булыуы арҡаһында (яуым-төшөм парға әйләнеп өлгөрмәйенсә ергә һеңә) бында, тирә-яҡтағы балсыҡлы сүллектәргә ҡарағанда, үҫемлектәр бай. Малдарҙы һыулау өсөн күп һанлы ҡоҙоҡтар һәм артезиан скважиналары бар, улар эргәһендә күп һанлы мал ҡышлауҙары ойошторолған, ә рельефтың бархан араһындағы түбән урындар көслө елдәрҙән, саңлы дауылдарҙан, бурандарҙан һаҡлау сараһы булып тора. Шулай итеп, ҡомло сүлдәр мал көтөү өсөн әүҙем һәм йыл әйләнәһенә ҡулланыла.
Малсылыҡ көтөүлектәре шарттар әҙерәк булыуға ҡарамаҫтан балсыҡлы сүлдәрҙә лә атҡарыла: грунт һыуҙары тәрәнерәк, ҡоҙоҡтар һаны әҙерәк, әммә ваҡытлыса һыу ағымдары һәм яҙғы осорҙа һыу менән тулған ҡороусы йылғалар бар.
Иң ҡырыҫ тәбиғәт шарттары ташлы һәм ваҡ ташлы сүллектәрҙә күҙәтелә (Устюрт яйлаһы, Манғышлаҡ ярымутрауы,Төркмәнстандың көнбайышы): бында грунт һыуҙары ғәмәлдә юҡ, ҡоҙоҡтар һаны әҙ, һәм йылғалар селтәре юҡ. Шуға күрә был төбәктә ауыл хужалығы бөтөнләй юҡ, башҡа типтағы БДБ сүлдәре менән сағыштырғанда халыҡ тығыҙлығы иң түбән.
Экологик билдәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Климаттың тотороҡло һәм цивилизациялы прогресстан алыҫлыҡта ятыу сәбәпле, сүл уникаль экология системаларын һаҡлап ҡала. Ҡайһы бер илдәрҙә сүл участкаһы милли ҡурсаулыҡ составына индерелгән. Икенсе яҡтан, кешеләрҙең сүлдәр янындағы эшмәкәрлеге (урман ҡырҡыу, йылғаларҙы быуыу) сүлдәрҙе киңәйтеүгә килтерә. Сүлләнеү — хәҙерге замандың иң ҡурҡыныс, глобаль һәм тиҙ процестарҙың береһе. 90-сы йылдарҙа сүлләнеү иң ҡоро 3,6 миллион гектар ергә янай. Сүлләнеү төрлө климат шарттарында булыуы мөмкин, бигерәк тә ул эҫе һәм ҡоро райондарҙа тиҙ бара. XX быуатта сүлләнеүҙе йәшелләндереү ысулы менән туҡтатырға маташыуҙар була, һыу үткәргес һәм каналдар төҙөлә. Шуға ҡарамаҫтан, сүлләнеү донъяла иң киҫкен экология проблемаларының береһе булып ҡала.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Список пустынь
- Опустынивание
- Полупустыня
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Пустынные зоны
- Классификация пустынь Средней Азии
- Экологические проблемы пустынь


text:
Фехтование
Фехтование (нем. fechten — «һуғышырға, көрәшергә»[1]) — ҡул һуғышында ҡул һалҡын ҡоралы менән идара итеү, һөжүм итеү, сәнсеү һәм һөжүмде, сәнсеүҙе кире ҡағыу. Яугирлыҡ сәнғәте алымдары системаһы. Шулай уҡ фехтование тип һалҡын ҡорал ҡулланып алышыу процесы (реаль, шулай уҡ уҡыу-күнекмә, спорт, тарихи, сәхнә һ. б. булараҡ) үҙе атала.
Йөкмәткеһе
- 1 Фехтование тарихы
- 2 Фехтование төрҙәре
- 3 Фехтование мәктәптәре
- 4 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 5 Иҫкәрмәләр
- 6 Әҙәбиәт
Фехтование тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәрби фехтование — тәү сиратта был хәрби һалҡын ҡорал: ҡылыс, шпага, рапира, ҡылыс, хәнйәр, бысаҡ, айбалта һ. б. менән яҡшы эш итеү, белеү сәнғәте. Боронғо Римдә хеҙмәткә яңы алынған легионерҙарҙы ла, гладиаторҙарҙы ла фехтованиеға өйрәткәндәр. Боронғо Грецияла иң кесе йәштән (5−11 йәштән) граждандар балалары өсөн фехтование төп дисциплиналарҙың береһе булған. Урта быуаттарҙа дворян-рыцарға белем биреү программаһында фехтование төп дисциплинаналарҙың береһе булған. Беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән тәүге фехтование дәреслеге — «Тауерҙан Фехтбух» XIII быуатҡа ҡарай, йәғни ул XV быуатта барлыҡҡа килгән шпагаға тиклем ике быуат алдараҡ яҙылған. Башта уҡ ҡатмарлы гардалы нәҙек оҙон ҡылыстан ғибәрәт хәрби шпагаларҙа фехтование ваҡытында ҡалҡан, ә һуңынан хәнйәр ҙә ҡулланылған. Беҙҙең осорҙа ғына фехтование хәрби сәнғәттән спорт төрөнә әйләнгән.
Фехтование төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хәрби фехтование — ҡул һалҡын ҡоралы сәнғәтенә эйә булыу, яугирҙы ысын һуғышҡа әҙерләү.
- Спорт фехтованиеһы — спорт төрө.
- Артистик фехтование — маҡсаты буйынса тамашасыларға һәм судьяларға һалҡын ҡорал ярҙамында ысынбарлыҡта булыуы мөмкин булған алышты күрһәткән спорт фехтованиеһы төрө.
- Тарихи фехтование — боронғо техниканы һәм һуғыш тактикаһын, боронғо ҡорал күсермәһен, кәрәк-яраҡтарын һәм кейемдәрен ҡулланыусы фехтование.
- Паралимпия фехтованиеһы — коляскала ултырған килеш фехтование.
- Сәхнә фехтованиеһы — ҡорал менән һуғышыу оҫталығын тамаша аша күрһәтеү фехтованиеһы. Театр уҡыу йорттарында дисциплина булараҡ уҡытыла.
Спорт фехтованиеһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Спорт ярыштарының төп маҡсаты — ҡаршы трорусыны сәнсеү һәм шуға ярашлы, үҙеңә сәнселеүҙән ҡотолоп ҡалыу. Кем ҡағиҙәгә ярашлы ҡаршы ҡатнашыусыға беренсе булып билдәле бер һанда сәнсә йә билдәләнгән ваҡыт арауығында күберәк сәнсеп өлгөрә, шул еңеүсе була. Хатта команда ярыштарында ла алыштар бергә бер үткәрелә. Ике фехтовальщик араһында алыш барлыҡ ҡоралдар менән дә киңлеге 1,5-2 м, оҙонлоғо 14 м булған электр үткәреүсе материалдан яһалған махсус юлда үткәрелә, һәм был юл сәнсеү йә һуғыуҙы теркәүсе аппараттан йырағыраҡ ҡуйыла.
Алыш спорт судьяһы тарафынан идара ителә һәм баһалана. Фехтовальщиктар яһаған сәнсеү һәм һуғыуҙар лектр аппараты лампалары ярҙамында теркәлә. Улар, фехтовальщиктың ҡоралы һәм кейеме аша үкәрелгән электр схемаһынан нигеҙләнеп, аппаратҡа тоташтырылған тапшырыу сымдары ярҙамында теркәлә бара. Арбитр, фехтованиеның һәр төрөндәге алыш ҡағиҙәләрен иҫәпкә алғанда, сәнсеү һәм һуғыуҙы теркәүсе аппарат күрһәткестәренә таянып баһалай. Ҡоралдың төрлө төрөндәге алыш сәнсеү һәм һуғыуҙы иҫәпкә алыу йә юҡҡа сығарыу кеүек үҙенә генә хас айырым ҡағиҙәләргә таяна. Шулай уҡ спорт фехтованиеһында яҡлау башҡарып (алып) була.
Ҡулланылған ҡорал буйынса спорт фехтованиеһының түбәндәге төрҙәрен айыралар:
- рапираларҙа фехтование,
- шпагаларҙа фехтование,
- ҡылыстарҙа фехтование,
- артистарса фехтование (арт-фехтование),
- таяҡ менән фехтование,
- карабиндар менән фехтование,
- ауыр йөҙлөклө ҡорал менән фехтование (тарихи).
Ҡағиҙә булараҡ, судья ярыш барышында командаларҙы француз телендә бирә. Команда түбәндәгесә айырыла:
- Ан гард фәндәр академияһы (франц. En guarde, Алышҡа) Ярышҡа әҙерлек тураһында ауаз. Алышта ҡатнашыусылар һәр береһе, үҙ һыҙығына баҫып, алыш башы позицияһын биләй.
- Эт ву прэ?[2] (франц. Êtes-vous prêt?, Һеҙ әҙерме?) Алыш башланыр алдынан судья һәр ҡатнашыусыға һорау бирә. Алышҡа әҙер булмаған ҡатнашыусы, аяҡ тыпырлатып йә ҡоралын өҫкә күтәреп, сигнал бирергә тейеш.
- Алле! (франц. Allez!, Башларға!) Алыш башланыуын аңлатҡан ауаз. Ҡатнашыусылар хәрәкәтте башлау хоҡуғына эйә.
- Альт! (франц. Halte!, Туҡта!) Алыш туҡтала.
- А друа (франц. A droit, Уңға). Баш судьянан уң яҡта торған фехтовальщикка беренсе сәнсеү хоҡуғы бирелә.
- А гош (франц. A gauche, Һулға). Һул яҡта торған фехтовальщикка сәнсеү хоҡуғы ҡушыла.
- Па конте! (франц. Pas compter!, Иҫәпләнмәй). Бер кемдең сәсеүе лә иҫәпкә алынмай.
Фехтование Олимпия уйындары программаһына инә. Шулай уҡ фехтование буйынса донъя чемпионаттары, 1981 йылдан — Европа чемпионаттары, шулай уҡ Донъя кубогы, милли чемпионаттары үткәрелә.
Рапиралар менән фехтование[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Спорт рапираһы — 110 сантиметрҙан оҙонораҡ һәм ауырлығы 500.0 грамдан ауырыраҡ булмаған, йөҙө 90 сантиметрҙан оҙон булмаған дүрт ҡыры киҫелешле сәнсеү ҡоралы; ҡул суғы диаметры 12 сантиметр, ҡайһы бер илдәрҙә шунан бер аҙ киңерәк түңәрәк металл га́рда менән һаҡлана.
Ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар айырым турнирҙарҙа рапираларҙа ярыша. Рапираның осондағы пружина 500 грамм баҫымға ҡорола. Бынан тыш, сәнсеүҙәрҙе теркәүсе аппарат 0,025 сек. дауамынан кәмерәк сәнсеүҙәрҙе теркәмәй. Аппарат башҡа сәнсеүҙәрҙе теркәй. Бары тик металлаштырылған курткаға (электрокуртка) тейгән сәнсеүҙәр генә ысын булған тип һанала.
Фехтовальщиктың сәнсеүҙәр тейерлек ерен металлаштырылған куртка ҡаплай, һәм курткаға ҡағылған һәр сәнсеүҙе төҫлө лампа теркәй. Металлаштырылған куртка ҡапламаған урынға тейеүсе сәнсеүҙәрҙе аҡ лампа теркәһә лә, улар булған тип теркәлмәй.
Фехтование алышы алыш өсөн тәғәйенләнгән юлда үткәрелә. Алышыусы сикте арттан киҫеп үтһә, штраф сәнсеүе рөхсәт ителә. Фехтовальщиктар юлдың ҡырҙарына тайпылһа, алыш туҡтатыла, ә бынан һуң яһалған сәнсеүҙәр иҫәпкә алынмай.
Рапиралар менән фехтование һалҡын ҡоралдың тарихи үҫешенә нигеҙләнеп формалашҡан. Хәрби ҡара-ҡаршы алыш дошманды сәнсеү һәм яралау кәрәклеген билдәләгән. Шул уҡ ваҡытта сәнселеүҙән тайпылыу мөһим булған. Рапира тәүге әҙер тик фехтованиеға өйрәнеү өсөн генә файҙаланғанлыҡтан, һәм фехтовальщикты һөжүм итергә генә түгел, ә һаҡланырға өйрәтеү кәрәккәнлектән, өйрәтеүсе алыш шарттарын биргән. Шуның өсөн хәҙерге заман алышында төп ҡағиҙә: дошман һөжүме һәм яуап хәрәкәте башланып өлгөрмәҫ элек, ул кире ҡағылырға тейеш (һөжүмдең урынлылығы). Дәғүәсе ҡоралына әүҙем яуап хәрәкәте эшләгәндән һуң, хәрәкәт өҫтөнлөгө приоритет бер фехтовальщиктан икенсеһенә күсә (һаҡланыуҙың урынлылығы). Арбитр өҫтөнлөктө билдәләй: аппарат сәнсеүҙе теркәү менән, алышыусыларҙың хәрәкәттәрен туҡтата. Шунан, аппараттың күрһәткесенән сығып, сәнсеүҙе иҫәпкә ала йә булманы тип һанай. Артабан алыш тағы дауам итә.
Фехтованиела алышыусыларҙың бер-береһенә тәндәре менән ҡағылыуы тыйыла, төртөлгән кешене киҫәтәләр, әгәр ҡабатлап бәрелһә, штраф сәнсеүе рөхсәт ителә. Бынан тыш, алышта ҡатнашыусылар бер-береһенең артына барып сыға икән, алыш туҡтатыла.
Шпагалар менән фехтование[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шпага спортта ҡулланылғаны — 110 сантиметрҙан оҙонораҡ һәм 770 грамдан ауырыраҡ булмаған сәнсеү ҡоралы (ҡайһы бер спортсылар ауырайтылған йөҙлөклө шпагаларҙы ҡуллана); өс ҡырлы киҫелешле һығылмалы ҡорос йөҙлө ҡорал; ҡул суғы диаметры 13,5 см киңлектә булған түңәрәк гарда менән һаҡлана.
Шпагалар менән алышҡанда ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар аппаратайырым турнирҙарҙа ярыша. Шпаганың осо, исмаһам, теркәүсе аппарат эшләй башлаһын өсөн, уға 750 грамлыҡ баҫымға мохтаж. Спортсының елкәһенән башҡа, бөтә еренә лә сәнсеүҙәр рөхсәт ителә. Ҡорал менән фехтование юлы аппараттан айырыбыраҡ урынлаштырыла, һәм бында сәнсеү теркәлмәй. Рапиралар менән фехтованиенан айырмалы рәүештә спортсыларҙың бер-береһенә бәрелеүҙәре рөхсәт ителә.
Шпага менән фехтованиела хәрәкәт өҫтөнлөгө юҡ. Аппарат икенсеһенән 0,25 секундҡа һуңыраҡ яһалған сәнсеүҙе бөтөнләй теркәмәй. Үҙ-ара бер үк ваҡытта яһалған сәнсеүҙәр теркәлә һәм ике фехтовальщикка ла яҙыла. Тик, тиң иҫәп булғанда, алыштың һуңғы сәнсеүҙәре ҡабатланырға тейеш.
Ҡылыстар менән фехтование[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Спорт фехтованиеһында ҡылыс — спорт фехтованиеһында ҡулланылған, оҙонлоғо 105 сантиметрҙан, ауырлығы 500 грамдан, йөҙлөгө оҙонлоғо 88 см-ҙан артмаған трапеция һымаҡ киҫелгән ҡоростан яһалған, йөҙлөктө осо менән өҫкә йүнәлткәндә, ҡул суғын өҫтән һәм алдан һаҡлаған махсус төҙөлөштәге гардалы, сабыу-сәнсеү ҡоралы.
Фехтовальщиктың, ҡулдарын (беләҙегенә тиклем) һәм битлеген индереп, билдән өҫкө яғындағы бар тәненә лә һуғырға һәм сәнсергә мөмкин. Тейелгән урын көмөш юнысҡылы һаҡлау кейеме менән ҡапланған, шул уҡ ваҡытта битлек тә куртка менән электр контактында тора. Һуғыу һәм сәнсеү аппараттағы төҫлө лампа менән теркәлә.
Ҡылыс менән алыш бер ни тиклем рапира менән фехтованиеға оҡшаған. Алышта еңеүсене билдәләү буйынса төп ҡағиҙә: бер үк ваҡытта һуҡҡан һәм сәскән осраҡта, һөжүм итеүсе һөжүмгә ҡаршы тороусыға ҡарағанда өҫтөнлөккә эйә. Фехтование фазаһы һөжүмдән башлап һөжүмде кире ҡағыуға һәм яуап биреүгә, алыш хәрәкәттәренең өҫтөнлөгө бер фехтовальщиктан икенсеһенә күсеүгә табан үҫешә. Иң төп айырма шунда: ғәмәлдә ҡылыс менән башлыса һуғалар, ә сәнсәләр, уларҙан һаҡланыу ҡатмарлаша, һәм алыш байтаҡ етеҙерәк була бара.
Рапира һәм шпаганан айырмалы рәүештә, ҡылыс уйынында «алға сатраш аҙым» тыйыла (артҡа сатраш аҙым да тыйылған).
Арт-фехтование[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Арт-фехтование (артистик фехтование) — сәхнә фехтованиеһының спорт аналогы, ҡуйылған шартлы алыш йә ярыш ҡағиҙәләренә ярашлы, һалҡын ҡорал менән күнегеүҙәр эшләүҙә сағылған спорт эшмәкәрлеге төрө.
Артистик фехтование антик быуаттарҙан бөгөнгә саҡлы, шулай уҡ «ваҡытҡа бәйләнмәгән» фехтованиены индереп, бөтә замандарҙың фехтование сәнғәтен берләштерә.
Артистик фехтованиела, һайланған дисциплиаға ярашлы, ҡоралдың мотлаҡ киҫеүсе, һуғыусы, сәнсеүсе һәм сабыу-сәнсеүсе төрҙәре ҡулланыла.
Ҡулланылған ҡорал хәрби йә гражданлыҡ тибындағы ҡоралдың аналогын кәүҙәләндерә; йәиһә уның тасуирламаһы ниндәй ҙә булһа баҫма сығанаҡта булырға тейеш.
Теләһә ниндәй сығышта теләһә ниндәй континенттың сәхнә аналогын һәм көнкүреш имитаторҙарын, шулай уҡ ҡоралға төҙөлөшө менән оҡшаған спорт снарядтарын ҡулланыу рөхсәт ителә, әммә оҙон йөҙлөклө (оҙон һаплы) европа һалҡын ҡоралының береһенә хас фехтование алымдарының булыуы мотлаҡ.
Сығыштарҙы судья баһалағанда, оригиналға ауырлығы һәм дәүмәле буйынса максималь оҡшаған ҡоралға өҫтөнлөк бирелә.
«Соло» һәм «төркөм» күнекмәләрендә һалҡын ҡоралдың европа төрҙәре генә рөхсәт ителгән, шулай уҡ уларҙың имитаторҙарын йә көнкүреш аналогтарын файҙаланыу мөмкин.
Карабиндар менән фехтование[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Карабин — XVII быуат аҙағында оҙон көбәкле атыу ҡоралы класы булараҡ барлыҡҡа килгән. 1940—1960-сы йылдарҙа СССРҙа һығылмалы штыклы карабин менән фехтование кеүек спорт төрө булған. СССР-ҙың һәм Ҡораллы Көстәрҙең штык алыштары буйынса Чемпионаттар үткәрелгән. Был ярыштар яугирҙы ҡулындағы ҡорал менән ҡул һуғышына өҫтәлмә әҙерләү, алышҡа психологик яҡтан әҙерләү һәм алыш барышында психологик сыҙамлылыҡ тәрбиәләү булған.
Ҡул таяҡтары менән фехтование[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1635 йылда мэтр Кудре фехтованиены һөжүм иткәндә һәм һаҡланғанда "ҡул суғы ҡоралы"н ҡулланыу сәнғәте тип билдәләгән. Ҡул таяғы — ҡул суғы ҡоралы. Уның менән ғәмәлдә эшләү фехтованиеның төп ҡағиҙәләренә оҡшаған.
Ҡул таяғы менән фехтованиеның спорт вариантында, 95 см оҙонлоғондағы һәм 125—140 грамм ауырлығындағы шыма ағас таяҡтар менән ҡоралланған һаҡлаусы кейем кейгән (битлек, күкрәксә, бирсәткәләр, аяҡ япҡыстары) ике көрәшсе 6 м диаметрындағы түңәрәктә алыша. Фехтовальщиктар алышы 2 минут дауам итә. Шул ваҡыт эсендә ҡул таяғы менән бер-береһе тәненең теләһә ниндәй өлөшөнә мөмкин тиклем күберәк сәнсеү һәм сабыу һуғыу хәрәкәттәре яһарға тейеш. Ҡул таяҡты тура тотоу хват кәрәк, икенсе ҡул артта урынлаштырыла.
Тарихи фехтование[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге ваҡытта рәсми булмаған ауыр йөҙлөклө ҡорал менән (атап әйткәндә ҡылыс) «Тарихи фехтование» тип аталған спорт ярыштары барлыҡҡа килә һәм популярлыҡ яулай. Фехтованиеның был төрө тарихи реконструкция менән мауыҡҡан энтузиастар арҡаһында билдәле була бара. Ҡағиҙә булараҡ, фехтованиеның был йүнәлешен тергеҙеүсе һәм һәүәҫкәрҙәр ауырлығы 1200 грамдан 4-5 кг-ға тиклем булған бер йә ике ҡул менән идара ителгән ҡылыс ҡуллана. Тарихи һәм конкрет тарихи осорға ҡарата стилләштерелгән һаҡлағыс саралар йәғни Хәрби кейемдәр һәм ҡоралдар: һайман, бригантиналар, йәүшән панцирь һ. б. һаҡлаусы хеҙмәтен үтәй. Фехтованиеның был төрө буйынса ярыштар үткәреү бер нисә тарихи һәм йәмәғәт хәрәкәте ҡатнашыусыларының энтузиазмына таяна, аныҡ ҡына берҙәм ҡағиҙәгә нигеҙләнмәгән һәм аяҡҡа баҫыу алдында тора. Бындай ярыштарҙа ҡатнашыу, алыштар тура контактта алып барылғанлыҡтан, рәсми фехтование төрҙәре менән сағыштырғанда, имгәнеү ҡурҡынысы менән янай.
Тарихи фехтовальщиктарҙың экипировкаһы тергеҙеүселәр экипировкаһына ҡарағанда, тарихи дөрөҫлөккә зыян килтерелһә лә, күпкә уңайлылығы менән айырыла. Шулай, миҫалға, бөтә торҡалар ҙа ҡаты конструкция ярҙамында башты ғына түгел, йөҙҙө лә һаҡларға тейеш. Шуның өсөн йөҙ һаҡлағысы булмаған өлгөләргә, йәиһә тәндең был өлөшөн һаҡлау өсөн һайман ҡулланылһа, алғы яҡтан ҡорос рәшәткә иретеп йәбештерелгән. Экипировка әҙерләү ысулдарына талаптар аҙыраҡ ҡуйыла, ҡайһы бер осраҡта ҡоралға һәм доспехтарға иретеп йәбештереү, заманса инструмент менән эшкәртеү ҡулланыла һ. б.; спортсмен, әгәр уны уңайлы тип тапһа (турнир ҡағиҙәләре тубыҡтан түбән һығыуҙарҙы тыйған осраҡта), тулыһынса хәҙерге заман аяҡ кейемендә сығыш яһай ала.
Ауыр йөҙлөклө ҡорал менән фехтованиеға шулай уҡ бугурт алыштары (5х5, 21х21) — урта быуаттар өлгөһөндәге күмәк кеше ҡатнашҡан алыштар (берәмек алыштан тыш, төркөм алыштары) үткәрелгән. Еңеүгә өлгәшер өсөн командаға спортсыларҙың физик көсөн, ихтыярын, таһыллығын, командала эшләү тактикаһын, стратегияһын һәм һәр спортсының интеллектын ойоштороу кәрәк — был спорт төрөнөң ғәҙәти булмағанлығы шунда. Был номинациялағы ярыштар бөтә Рәсәй буйынса берҙәм ҡағиҙәләргә таянып уҙғарыла.
Паралимпия фехтованиеһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Паралимпия фехтованиеһының күптәнге тарихы бар. 1780 йылда уҡ доктор Тиссо (Франция) «Медицина хирургик гимнастикаһы гигиеник аспекта. Ҡорал менән күнекмәләр» тип аталған китабында үҙенең методикаһын эшләгән. 1895 йылда француз Селестин Леконт фехтование менән шөғөлләнеү ҙур дауалау эффектына эйә булыуы хаҡында теория эшләгән. Ул был спорт төрө ярҙамында һауығыуға алып килгән ун биш төрлө сирҙе тасуирлаған.
Паралимпия фехтованиеһының хәҙерге тарихы, йәки инвалид коляскаһында ултырған килеш фехтование (ингл. wheelchair fencing), сэр Людвиг Гатманн был спорт дисциплинаһы идеяһын тәҡдим иткәндән һуң, үткән быуаттың 50-се йылдарынан башланған. Ул йылдарҙа был спорт төрө буйынса тәүге рәсми ярыштар ҙа үткәрелгән.
1960 йылда фехтование Римдә үткән тәүге Паралимпия уйындары программаһына индерелә. Шунан бирле паралимпиясылар араһында Европа һәм донъя чемпионаттары, Донъя Кубоктары даими уҙғарыла. Әгәр 1960 йылда Римдә фехтовальщик паралимпиясылар өс төрҙә: ҡылыс менән ир-егеттәр араһында шәхси һәм команда ярыштарында һәм рапира менән ҡатын-ҡыҙҙар араһында шәхси ярыштарҙа ҡатнашһалар, — ә 2004 йылда улар, Афиналағы Паралимпия уйындарында ярышҡан, дөйөм алғанда «A» һәм «B» категорияларында 15 комплект награда (категория «C» вәкилдәрев Уйында ҡатнашмайҙар) яулаған. Ир-егеттәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа рапира һәм шпага буйынса шәхси һәм команда беренселегендә ярышалар, ә ҡылыс менән ярыштар тик ир-егеттәр араһында ғына уҙғарыла. Команда ярыштары асыҡ характерҙа — уларҙа «А» категорияһы вәкилдәре лә, «В» категорияһы спортсылары ла ҡатнаша ала.
Яраҡлы техника үҫеше менән бергә ярыш ҡағиҙәләре лә үҙгәрә. Классик фехтованиенан айрмалы рәүештә, бында алыш 4 метр оҙонлоғондағы юлда статик хәлдә уҙғарыла, һәм коляскалар махсус металл конструкциялар ярҙамында урынға нығытыла. Ҡағиҙә буйынса, алышта ҡатнашыусының ҡайһыһының ҡулы ҡыҫҡараҡ, шул алыш алып барыласаҡ дистанцияны һайлай. Алыш ваҡытында фехтовальщик буш ҡулы менән креслоға тотона. Ҡағиҙә креслонан ҡалҡыныуҙы һәм аяҡтарҙы баҫҡыстан айырыуҙы рөхсәт итмәй.
Рапира һәм ҡылыс менән уйнаусыларҙың һуғыла йә сәнселә торған яҫылыҡ «ғәҙәти» фехтованиела кеүек, шпага менән уйнаусыларҙа — тәндең билдән өҫкө яғы. Тейеүҙәр электрофиксатор ярҙамында теркәлә. Зыян килтерелә торған урынға сәнсеү мәрәй килтерә.
Теге йәки был категорияға ҡарауы сирҙең характеры һәм уның менән бәйле спортсының хәрәкәтсәнлек кимәле билдәләнә:
- «А» категорияһына аҫҡы ослоҡтары (аяҡтары) киҫелгән атлеттар һәм балалар церебраль фалижы менән яфаланыусылар ҡарай;
- «В» категорияһына — умыртҡа бағанаһының күкрәк өлөшө имгәнгән спортсылар;
- «С» категорияһына — умыртҡа бағанаһының муйын өлөшө имгәнгән фехтовальщиктар.
Ярыш алдынан паралимпийсылар мотлаҡ тәртиптә медицина тикшереүе үтәләр.
Рәсәйҙә паралимпия фехтованиеһы 2005 йылдан үҫешә башланы. Февралдә Рәсәй Фехтование Федерацияһы (ФФР) башҡарма комитеты ултырышында ФФР-ҙың Елена Белкина етәкләгән паралимпия фехтованиеһы буйынса комиссияһы булдырыла. Сентябрҙә Мәскәү дәүләт социаль-гуманитар институтында 1-3 курс студенттары араһынан һайланған 12 кешенән торған паралимпия фехтованиеһы менән шөғөлләнеүсе төркөм барлыҡҡа килә. Ай аҙағында уҡ был төркөм Е. Белкина үҙе һәм йәш тренер Екатерина Войнова етәкселегендә күнекмәләр эшләй башлай. Өфөлә лә шул ваҡытта тренер Фәрит Арыҫланов алып барған 10 кешенән торған паралимпия фехтованиеһы секцияһы үҙ эшен башлай.
Йыл һайын бөтә донъя буйлап төрлө категориялар турнирҙары уҙғарыла. Шуларҙың береһе булараҡ Үзбәкстанда һәр яҙ һайын Хәтер һәм хөрмәт итеү көнөндә ойошторолған фехтование буйынса турнирҙы атап китеп була.
Фехтование мәктәптәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Венециан фехтование мәктәбе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Венециан фехтование мәктәбе — дөйөмләштерелгән термин XII быуат башында Венеция ҡалаһында барлыҡҡа килгән һәм XIX быуат башына саҡлы йәшәп килгән фехтование стилен[3], билдәләү өсөн хеҙмәт итә[4][5].
Венецианлылар сәнғәт оҫталары булған, һәм үҙҙәренең Болоньялағы коллегалары менән фехтованиеның нигеҙләнгән принциптары менән бүлешкән, һәм был мәктәптәр Болон йә Венециан мәктәптәре булараҡ билдәле[6].
Венециан фехтованиеһында тәүге тапҡыр һөжүм иткәндә һәм һаҡланғанда ҡылыс йөҙөнөң төрлө өлөштәренең үҙенсәлектәрен бик ентекле тасуирлағандар. Бындай мөнәсәбәт менән фехтовальщик хәҙер «һуғыу үҙәге» тип йөрөтөлгәнде күҙ алдына килтергән. Ҡылыстың билдәле бер бүленеше тәҡдим ителгән. Ҡылыстың йөҙө дүрт өлөшкә бүленә, тәүге икеһен — эфестан башлап һаҡланыу маҡсатында ҡулланыр кәрәк; өсөнсөһөн, һуғыу үҙәгендәгеһенә яҡынын, һуғыр өсөн; ә осондағы дүртенсеһен — сәнсер өсөн[7].
Николетто Гиганти Венециан фехтование мәктәбенең сағыу вәкиле, XVII быуаттың фехтование буйынса венециан оҫтаһы булған. Ул үҙе яҙған «Scola, overo, Teatro» трактаты менән дан алған[8].
Генуэз фехтованиеһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Генуэз фехтованиеһы — был X быуаттан Генуя дәүләтенән бары тик генуэз фехтование традицияһынан баш алған диңгеҙ һәм ҡоро ер-диңгеҙ алышында айырым бер ҡылыс йөҙө менән алыштың билдәле бер төрө[9]. Генуэз фехтованиеһы башҡа төрлө, мәҫәлән, һуғыш барышында дошмандан тартып алынған һалҡын ҡоралдар ҡулланыу мөмкинлеген дә кире ҡаҡмай. Генуэз фехтованиеһының үҙенсәлекле сифаттары, башҡа төрлө фехтование төрҙәренән айырып торған һыҙаттары булып, уның диңгеҙ һәм моряктың караптағы көндәлек эше менән бәйле сығышына хас логик моделдәр тора. Шундай моделдәр булып карап штурвалын һәм рулен бороу, канаттарҙың тартыу хәрәкәттәрен, текелаж һәм елкәнде тәрбиәләү хәрәкәттәрен ҡабатлау тора. Бының менән бәйле, көн һайын карапта судовой ролен үтәү бер үк ваҡытта фехтование хәрәкәттәренә күнегеү ҙә булып тора һәм моряктан оҙаҡҡа һуҙылған диңгеҙ сәфәрҙәре ваҡытында күнекмәләргә өҫтәмә ваҡыт бүлеүҙе лә талап итмәй.
Генуэз фехтованиеһы техникаһында ҡулланылған ҡылыс йөҙөнөң төп төрҙәре: генуэз бысағы, генуэз абордаж ҡылысы, генуэз карап палашы.
Неаполитан фехтованиеһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Неаполитан фехтованиеһы — XV быуат башында Неаполь ҡалаһында барлыҡҡа килгән фехтование стиле. Неаполитан фехтование мәктәбе Италияла иң көслө фехтование мәктәптәренең береһе тип һанала.[10]. Неаполитан фехтованиеһы — ул сицилий фехтованиеһының игеҙәге, ике төрҙә лә үҙенсәлекле бер нимә бар — алышыусылар ҡыҫҡараҡ хәрәкәттәр яһай. Был стилдә ҡорал хәрәкәттәренә оҡшатып яһалған испан һуғыуҙары серияһы ҡулланыла. Үҙенә генә хас алыш позицияһы бар. Был фехтование йәнлектәрҙең үҙен тотош-хәрәкәте принциптарына һәм ысулдарына нигеҙләнгән, йәғни неаполитан фехтованиеһы нигеҙендә януарҙарҙың логик моделе ята, һуңынан уға техника ҡорола. Неаполитандарҙы башҡа төбәк халҡынан айырыусы сифаты күңел асыу һәм бейеүҙәрҙең ҡатнашлығы булғанлыҡтан — был да фехтование стиленең техникаһында[11].
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сәхнә фехтованиеһы
- Фехтованиеның симуляторы
- Анджело, Доменико
- Бысаҡ менән алыш
- Генуэз бысағы
- Генуэз абордаж ҡылысы
- Дегаже
- Кэндо — япон фехтованиеһы
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ [ Фехтование] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- ↑ Судейство. Федерация фехтования Москвы.
- ↑ Энциклопедия оружия, Венделин Боехейм, Санкт-Петербург оркестр, 1995 — Всего страниц: 574
- ↑ La reinvenzione di Venezia: tradizioni cittadine negli anni ruggenti, Filippo Mariani, Francesco Stocco, Giorgio Crovato, Il poligrafo, 2007 — Всего страниц: 194
- ↑ Венеция. Прекрасный город, Питер Акройд, Litres, 12 янв. 2017 г.
- ↑ Venice: its individual growth from the earliest beginnings to the fall of the republic, Том 6, Pompeo Molmenti, A.C. McClurg & Co., 1908
- ↑ Школы и мастера фехтования. Благородное искусство владения клинком, Эгертон Кастл, Litres, 12 янв. 2017 г. — Всего страниц: 7632
- ↑ Giganti, Nicoletto. Scola, overo, teatro: nel qual sono rappresentate diverse maniere, e modi di parare et di ferire di spada sola, e di spada e pugnale. Venice, 1606
- ↑ Lunario genovese … Pagano, 1897
- ↑ Trattato teorico-pratico di spada e sciabola e varie parate di quest’ultima contro la baionetta e la lancia operetta illustrata da 30 figure incise con ritratto dell’autore compilata". Alberto Blengini, 1864 — P. 84
- ↑ Trattato teorico-pratico di spada e sciabola e varie parate di quest’ultima contro la baionetta e la lancia operetta illustrata da 30 figure incise con ritratto dell’autore compilata da Cesare Alberto Blengini. Tipi Fava e Garagnani al Progresso, 1864 — P. 82-83
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Соколов Н.В. Начертание правилъ фехтовального искусства с рисунками в пяти частяхъ / помощн. главного фехтовального учителя Отдельного Гвардейского корпуса Н.В.Соколов — Санкт-Петербург, 1843. — 178 б.
- Олсуфьев, Владимир Александрович Рубка и фехтование / В. Олсуфьев — Санкт-Петербург: В. Березовский, 1904. — 31 б.
- Аркадьев В. А. Фехтование. — М.: ФиС, 1959.
- Бабенко О. Б. Разящие клинки. Из истории фехтования в городе на Неве. — СПб., 1996.
- Кастл Э. Школы и мастера фехтования. Благородное искусство владения клинком. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2007.
- Лейтман Л. Г., Пономарева А. М., Родионов А. В. Фехтование юным. — М.: ФиС, 1967.
- Круглов А. Н. Фехтование в Западной Европе и Японии: духовные и философские основы. — М.: НИПКЦ «Восход-А», 2000.
- Мишенев С. В. История европейского фехтования. — Ростов н/Д.: Феникс, 2004.
- Хаттон А. Меч сквозь столетия. Искусство владения оружием. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2005.
- Хаттон А. Холодное оружие Европы. Приемы великих мастеров фехтования. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2007.
- Amberger, Johann Christoph (1999). The Secret History of the Sword. Burbank: Multi-Media. ISBN 1-892515-04-0
- Evangelista, Nick (1996). The Art and Science of Fencing. Indianapolis: Masters Press. ISBN 1-57028-075-4
- Сальников А. В., Гульченко Е. А. Становление и развитие европейского шпажносабельного боевого фехтования XV—XVIII веков //Science Time. — 2014. — №. 3 (3).
- Сохо Т. Письма мастера дзэн мастеру фехтования //Евразия, СПб. — 1998.
- Прокопчик Е. И. ФИОРЕ ДЕИ ЛИБЕРИ-АВТОР СРЕДНЕВЕКОВОГО ТРАКТАТА ПО ФЕХТОВАНИЮ. — 2017.
- Тантаро С. Дзен и фехтование. — 1991.


text:
Өфөлә Башҡортостан Республикаһы көнөнә ҡарата шәп клип төшөрөлгән. Патриотик видеороликты байрам алдынан 136-сы башҡорт лицейы уҡыусылары яҙҙырған.
Дүрт минутлыҡ клипҡа Өфөнөң төп иҫтәлекле урындары һәм баш ҡалабыҙҙың күркәм күренештәре ингән. Уҡыусылар был байрамдың берҙәмлек, тыныслыҡ һәм татыулыҡ билдәһе икәнлеген күрһәтеү өсөн видеояҙмала ҡурай моңдарын һәм өс йырҙы файҙаланған. Ул Башҡортостан гимнын (Рауил Бикбай һәм Рәшит Шәкүр һүҙҙәренә Фәрит Иҙрисов көйө) башҡарыу менән башлана, артабан видеояҙма «Песняры» ансамбленең билдәле «Уголок России» (Владимир Шаинский көйө, Екатерина Шевёлева шиғыры) йыры менән дауам итә. Өсөнсөһө — Артур Туҡтағоловтың Вәлиәхмәт Бәҙретдинов һүҙҙәренә ижад иткән «Мәктәбем» йыры.
Клиптың аҙағында балалар Рәсәй һәм Башҡортостан флагтары төҫөндәге шарҙар тотоп, йөрәк формаһында теҙелеп баҫа. Шул рәүешле Мөхәмәт Исҡужин исемендәге 136-сы башҡорт лицейының III, VI һәм VII синыф уҡыусылары тыуған төйәгенә һөйөүен белдергән. Гүзәл Шакирйәнова менән Дилара Ҡаһарманова – режиссёрҙар, видеоны Рәмил Фазлетдинов эшкәрткән. Проектҡа 42-се лицей директоры урынбаҫары Гөлсара Хәтмуллина етәкселек иткән, тип хәбәр итә Октябрь районы хакимиәте.


text:
Ағастар ни һөйләй? Тарих һөйләй...
29 июня 2016 йыл | Хаттар
Беҙ малай саҡта тыуған ауылым Сәйетбабала иң күп үҫкән ағастар бейек эре өйәңке һәм тирәктәр ине. Уларҙың күбеһе Өйә йылғаһы буйында йәшәгән хужалыҡтарҙың ихаталарында мөһабәт булып, һыу буйына һәм ауылға йәм биреп үҫеп ултыра ине. Ғималетдин Рәхимов, Жәлил Рәхимов, Вәли Фәйзуллин, Зөбәйер Ҡунаҡҡоловтар йәшәгән урамдарҙа ул өйәңкеләр хәҙер юҡтар инде. Вәли Фәйзуллиндың урамында ғына Вәли ағайҙы хәтерләтеп яр буйында бер генә өйәңке үҫеп ултыра.
Транспортҡа идара итеү кемгә тыйыла?
29 июня 2016 йыл | Хоҡуҡ
Ғафури район прокуратураһы тарафынан наркотик һәм психотроп матдәләрҙең законһыҙ әйләнешенә ҡар-шы юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге өлкәһендәге ҡануниәттең үтәлеше буйынса тикшереүҙәр уҙғарылды.
Дини тәрбиә яҡшылыҡҡа илтә
29 июня 2016 йыл | ---
Быйылғы йәйебеҙ бик матур башланып китте, ял көндәребеҙ файҙалы, фәһемле осрашыуҙарға бай булды.
Ауылым биҙәктәре
29 июня 2016 йыл | Хаттар, Йәмғиәт
Һабай ауылына кергәс тә уң яҡлап ауылдаштарын һәм килгән ҡунаҡтарҙы матур итеп төҙөлгән һәм зауыҡ менән биҙәлгән күркәм йорт ҡаршы ала. Ирекһеҙҙән "Был ҡупшы йорттоң хужалары кем икән?"- тигән һорау килеп тыуа. Ауылдаштары, әлбиттә, уларҙың кем икәнен белә!
Тыл яугиры әле лә сафта
29 июня 2016 йыл | Йәмғиәт
Сәйетбаба ауылының хөрмәтле кешеһе Абдулла Әхмәҙи улы Байбулдин-ға дәһшәтле Бөйөк Ватан һуғышы башланған-да 12 йәш була. Тап ошо ваҡыттан колхоз эшенә тотона ул.


text:
«КӨҘГӨЛӘ – ҮҘЕМ, ҮҘЕМДӘ – КӨҘӨМ…»Ҡайһы бер һылыу заттар 50 йәштән һуң да һөйкөмлө күренә. Кешенең эске балҡышы, йән тыныслығы, аҡыл тәрәнлеге, йылдар үтеү менән, йөҙҙө нурлап, тышҡы ҡиәфәттә сағылыш таба, әйтерһең. Әллә бының башҡа сәбәптәре лә бармы икән? Ошо һорау менән 60...
Өндәшмәү нәҙере йәки ҡатын-ҡыҙға нисек көс тупларғаЙыш ҡына әхирәттәрҙең: «Хәлем юҡ, бер нәмәгә лә күңелем төшмәй, ниәтләгән эштәремә тотона алмай тик йөрөйөм», – тип зарланғанын ишетергә тура килә. Ҙур тиҙлекле һәм ҡаңғырыҡ заманда йәшәүебеҙҙең касафаты был. Үҙ-үҙебеҙҙе нығыта, ярата, тәрбиәләй...
«Преклоняю перед тобой голову»Лейла и Маджнун, Ромео и Джульетта… В мире немало печальных историй. Мы восторженно преклоняемся перед прекрасным феноменом великой и чистой любви, которая сильнее всего. Даже смерти. Но существуют и иные отношения. Это – повесть о них же, но не...
«Баш эйәм алдарыңда»Ләйлә менән Мәжнүн, Ромео менән Джульетта, Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу... Донъяла һағышлы мөхәббәт тарихтары байтаҡ. Улар, быуаттан-быуатҡа күсеп, ысын һөйөүҙең сафлығын раҫлай. Беҙ был хәлдәрҙең фажиғәһенә түгел, бөйөклөгөнә табынабыҙ. Әммә...
Бәхеткә түҙеп ҡара!Уның моңло тауышын ишетеп, берсә һағыш ипкененә сорналаһың, берсә бәхет шауҡымына иләүһерәгәндәй булаһың. Әйтерһең дә, һандуғас һайрауы, шишмәләрҙең наҙлы ағышы... Ысын йырсы ғына күңелдәрҙә шулай көслө хистәр тулҡыны уята алалыр. Хәниә Фәрхи. Исеме...
Әсәләрсә наҙ менәнКүренекле әҙибә, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты Һәҙиә Дәүләтшинаның яҡты исеме нисәмә быуын әҙәбиәт һөйөүселәренең күңел түрҙәренә уйылған. Ә инде яҙыусының шәхсән үҙен яҡындан күреп белгән, аралашып йәшәгән кешеләр бармаҡ менән генә...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
«Ауылдың киләсәге бар!»
Беҙҙең ауылға килгәндә, халыҡ бында татыу, берҙәм
Ямғыр кәртә булманы
Машинаны теркәүҙә яңы ҡағиҙәләр 7 октябрҙән көсөнә инде
Бөгөн Рәсәйҙә 14 автомобиль транспорт сараһына электрон паспорт алған.
"Уйна гармун, һөйөклөм!"
“Уйна гармун, һөйөклөм!” телетапшырыуын яратҡандар тиҙҙән яҡташыбыҙ Рафаэль Насировты үҙәк телевидениеларҙың береһенән ҡарай ала.
Рухыбыҙ нығыныр
Башҡортостан Республикаһы Төбәк ижтимағи хәрби-илһөйәрлек клубының “Яугир” ойошмаһы егеттәре, ата-бабаларыбыҙҙан ҡалған йоланы тергеҙеп, ҡала мәҙәниәт һарайында йәштәрҙе йыйҙы, халыҡ бейеүҙәрен, йырҙарын, уйындарын ойошторҙо.
Рухи маяғыбыҙ итеп күтәрәйек
Мәғариф хеҙмәткәрҙәре элек-электән баҫмабыҙҙы иң күп алдырғандарҙың береһе иҫәпләнә.
Иң тәмле, иң татлы
Үҙәк баҙар биләмәһендә бал йәрминкәһе ойошторолдо.
"Көнгәк" - иң шәп бүләк
Һеҙҙең тел шул тиклем күркәм, аһәңле, ысын мәғәнәһендә шиғыр һымаҡ яңғырай.
Старт бирелде
“Мәләүез шәкәр заводы” йәмғиәте сеймалды эшкәртеү миҙгелендә 300 мең тонна татлы тамыр ҡабул итергә әҙер.
Йәнтөйәкте йәмләп йәшәйек
ИҒТИБАР: ЯҢЫ КОНКУРС!
Башҡорт йәштәре
Башҡорт йәштәре кисәһенә рәхим итегеҙ.
Ҡала көнө
Бай тарихы һәм матур традициялары, төрлө милләт халҡының дуҫлығы, хеҙмәте менән һуғарылған был байрамда ҡала халҡы әүҙем ҡатнашты.
Мәләүез ҡалаһына - 60 йыл
Мәләүездәр ҡаланың юбилейын киң билдәләне. Йәрминкә лә, ҡала предприятиелары, эшҡыуарҙар, ауыл биләмәләре ойошторған бай күргәҙмә лә байрамдың мәртәбәһен дәлилләне.
Һөт йылғалары аҡҡан ерҙә
Мәләүез һөт-консерва комбинаты тәүлегенә 500 тоннаға яҡын һөт эшкәртеү мөмкинлегенә эйә юғары категориялы, алдынғы предприятие.
Шинелле йәшлегемде һағынам
Сентябрҙең икенсе йәкшәмбеһендә илебеҙҙә йыл һайын Танкистар көнө билдәләнә.
Етди бурыстар йөкмәп
Йәйҙең һуңғы көнөндә мәләүездәр сағыу ваҡиғаның шаһиты булды.
Ислам һәм тәрбиә
Корнеевка күп функциялы комплекс белгестәре “Гөлниса”мосолман дини ойошмаһы менән берлектә тирә-яҡ ауыл балалары өсөн байрам ойошторҙо.
Ауыл имам-хатибы Илшат хәҙрәт байрамға йыйылыусыларҙы ҡотлап, милләт-ара татыулыҡ, үҙ-ара ихтирамлы булыу мөһимлеге тураһында һөйләне. Ишембай ҡала мәсетенән килгән Зөлфиә Аслах ҡыҙы ислам йолалары тураһында бәйән итте, конкурстар ойошторҙо, викторина һорауҙары тәҡдим итте. Балалар Ҡөрьәндән аят уҡыны, көндөҙгө намаҙҙа аҙан әйтте.
Мәликә абыстай ҡыҙҙарға яулыҡ бәйләү буйынса оҫталыҡ дәресе күрһәтте.
Зөлфиә ҒАРИПОВА.
Зөлфиә Аслах ҡыҙы яулыҡ бәйләү серҙәрен өйрәтә.
Автор фотоһы.
Мәҡәләнең тулы вариантын гәзиттең 70-се һанында уҡығыҙ.
Пенсия реформаһы
Рәсәй Президенты Владимир Путин илдә тормошҡа ашырылған пенсия реформаһына ҡарата үҙ фекерен белдерҙе.
Ил башлығы әйтеүенсә, ир-егет - 65, ҡатын-ҡыҙҙар 60 йәштән пенсияға сығырға тейеш. Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙҙарға айырым мөнәсәбәт булыуын белдерҙе.”Шуға күрә уларҙың пенсия йәшен 8 түгел, ә 5 йылға ғына күтәрергә тәҡдим итәм”, - тине ил етәксеһе. Рәсәй Президенты өс балаһы булған ҡатын-ҡыҙҙарҙы - 3, дүрт бала тапҡандарҙы - 4 йыл алдан, биш һәм унан күберәк бала тапҡандарҙы иһә 50 йәштән ялға ебәреү яҡлы.
Шулай уҡ Владимир Путин Хөкүмәткә пенсия алды йәшендәге граждандар өсөн квалификацияны күтәреү буйынса махсус программаны раҫларға ҡушты. “Әгәр пенсия алды йәшендәге кеше үҙ теләге менән эштән китергә хәл иткән һәм әлегә яңы эш тапмаған икән, был осраҡта ла беҙ уның социаль гарантияларын нығытырға тейешбеҙ. Шуға бәйле пенсия алды йәшендәге граждандар өсөн эшһеҙлек буйынса пособиеның максималь күләмен ике тапҡырҙан ашыуыраҡҡа - 2019 йылдың 1 ғинуарынан 11 мең 280 һумға тиклем арттырырға һәм ошондай түләү осорон бер йылға билдәләргә тәҡдим ителә”, - тине дәүләт башлығы.
Балсы ҡулынан бал тамыр
Ҡортсолоҡ - халҡыбыҙҙың боронғо кәсебе.
Ижады менән матурлыҡ өләшә
Күркәм донъяның матурлығын, яҡындарыңды, тирә-яҡты күреү - оло бәхет ул.


text:
- Подробности
- Просмотров: 224
УФИМСКАЯ 7, һары гибрид люцерна сорты. 1981 й. Р.С.Йәнекәев, В.А.Михеев, Х.Ғ.Ғөбәйҙуллин (БНИПТИЖиК) тарафынан Марусинская 425 сорты һәм урындағы күк люцернаның тәбиғи‑гибрид популяцияһынан күп тапҡыр киң һайлап алыу ысулы м‑н сығарыла. Ярым төҙ ҡыуаҡ. Һабағы ныҡ тармаҡлы, бер аҙ төклө, бейеклеге 50 — 80 см. 35 — 57%‑ын япраҡ ҡаплаған. Япрағы уртаса ҙурлыҡта, кире йомортҡа йәки эллипс формаһында. Сәскәһе ҡуйы йәшкелт, һары. Сәскәлеге — уртаса тығыҙлыҡтағы цилиндр һәм баш формаһындағы тәлгәш. Емеше — ураҡ һәм спираль формаһындағы ҡуҙаҡ. 1000 орлоғоноң ауырлығы 1,8—2,0 г. Ҡышҡа, ҡоролоҡҡа сыҙамлы сорт, һуң өлгөрә. Уртаса уңдырышлылығы (ц/га): йәшел масса — 347,0, бесән — 83,4, орлоҡ — 3,6; 100 кг йәшел массала 48,0 мал аҙығы берәмеге, 4,8 кг үҙләштерелеүсе протеин бар (Өфө тәжрибә‑производство хужалығы, 1986). БАССР б‑са ҡулланылышҡа 1981 й. индерелгән, бөтә ауыл хужалығы зоналарында үҫтерелә.
Х.Ғ.Ғөбәйҙуллин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 187
САЛҠАҠ УРТА МӘКТӘБЕ, Борай р‑нында урынлашҡан. 1899 й. земство мәктәбе булараҡ асыла, 1918 й. алып 1‑се баҫҡыс берҙәм хеҙмәт мәктәбе, 1922 й. — башланғыс мәктәп, 1934 й. — тулы булмаған урта мәктәп, 1937 й. хәҙ. статусын ала. Компьютер класы, китапханаһы, тыуған яҡты өйрәнеү музейы, спорт залы, слесарлыҡ оҫтаханаһы, интернаты, мәктәп яны участкаһы бар. Уҡыу йорто м‑н С.Ғәбәши, Ф.Т.Мөхәмәтйәнов, К.Ш.Әхиәров һ.б. эшмәкәрлеге бәйле. 1938 й. алып мәктәпте 3 меңгә яҡын кеше тамамлаған (2009), улар араһында Т.Б.Ғиләжетдинов, Мөхәмәтйәнов, Р.Ә.Ниғмәтуллин; бында ш. уҡ Э.Ш.Хәмитов уҡыған. Мәктәп бинаһына Чечнялағы хәрби хәрәкәт ваҡытында һәләк булған мәктәпте тамамлаусы Р.М.Зыялетдиновҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған (2004).
Д.Ф.Ғатауллин
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 331
СЕЙӘ (Cerasus), роза һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 150‑нән ашыу төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса һәм субтропик бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда ҡыуаҡ С., йәки ҡыр С. үҫә. Бейеклеге 1,5—2,0 м булған ҡыуаҡлыҡ. Япрағы оҙонса-эллиптик формала, нигеҙе шына һымаҡ, сите ваҡ киртләсле. Сәскәһе аҡ төҫтә, сәскәлеге сатыр формаһында. Майҙа сәскә ата. Емеше — һутлы төшлө емеш, йомро, ҡыҙыл йәки ҡуйы ҡыҙыл, ауырлығы 3 г тиклем, июлдә өлгөрә. Респ. бөтә терр‑яһы буйлап урман ситтәрендә, ҡоро битләүҙәрҙә үҫә. Культурала баҡса С. (бейеклеге 2 м тиклем булған ҡыуаҡлыҡ; емешенең ауырлығы 3—5 г, ал төҫтән алып ҡыҙылға тиклем) һәм кейеҙ С. (бейеклеге 1—2 м булған ҡыуаҡлыҡ, ботағы һоро төҫтәге кейеҙ кеүек төктәр м‑н ҡапланған; емешенең ауырлығы 4 г тиклем, ҡыҙыл, бик ҡыҫҡа емеш һабы бар) таралған. Емешенең составына 8—10% шәкәр, 0,15—0,88% органик к‑талар, 15 мг% тиклем С витамины; дуплау матдәләре һәм микроэлементтар инә. Баҡса С. ҡышҡа, ҡоролоҡҡа сыҙамлы. Орлоҡтар, тамыр үҫентеләре (кейеҙ С. башҡа), йәшел һабаҡсалар м‑н, ялғанмышты ашлап үрсетелә. БР‑ҙа ҡыуаҡ формаһында, ҡайһы бер райондарҙа ярым ағас кеүек үҫтерелә. Көнсығыш, төньяҡ-көнсығыш, төньяҡ‑көнбайыш экспозицияның ҡалҡыу урындарында үҫтерәләр; рәт аралары 3—4 м, үҫемлектәр араһындағы алыҫлыҡ 1,5—2,0 м. Уңдырышлылығы 30 ц/га (Кушнаренко емеш‑еләк культуралары һәм виноград селекцияһы үҙәге, 2010). Емеше яңы йыйылған һәм эшкәртелгән килеш ҡулланыла. Урындағы һәм интродукцияланған С. сорттарының зона агротехникаһын эшләү һәм биол. үҙенсәлектәрен өйрәнеү б‑са фәнни тикшеренеүҙәр Кушнаренко (1934 й. алып), Баймаҡ (1959—83), Стәрлетамаҡ (1959—74), Өфө (1960— 80) тәж.‑производство хужалыҡтарында үткәрелә (Ғ.Ә.Мансуров, В.П.Стреляев һ.б.). С. бөтә ауыл хужалығы зоналарында үҫтерелә. БР б‑са ҡулланылышҡа ҡыр С. (Незябкая, Полжир һәм Уфимская ранняя), баҡса С. м‑н ҡыр С. һеркәләндереүҙән сыҡҡан сорттар (Уральская рубиновая, Щедрая) һ.б. индерелгән.
Әҙәб.: М а н с у р о в Г.А. Советы садоводу. Уфа, 1981; Система ведения интенсивного садоводства в колхозах и совхозах БАССР: (рекомендации). М., 1990; Каталог инновационных разработок. Научная и инновационная деятельность Башкирского государственного аграрного университета. Уфа, 2012.
Е.В.Кучеров, Ғ.Ә.Мансуров
Тәрж. Г.А.Миһранова