text:
Пугачёв Емельян Иванович
Пугачёв Емельян Иванович (1742 — 10 (21) ғинуар 1775, Мәскәү) — Дон казагы, 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы юлбашсыһы. Үҙ-үҙен Рәсәй императоры Петр III тип иғлан итә; бер нисә тиҫтә самозванецтар араһынан иң билдәлеһе.
Йөкмәткеһе
- 1 Сығышы
- 2 Тәүге йылдары
- 3 Крәҫтиәндәр һуғышы юлбашсыһы
- 4 Әсирлеккә алыу, тикшереү һәм язалау
- 5 Хәтер
- 6 Музыка
- 7 Пугачев образы — кинофильмдарҙа
- 8 Иҫкәрмәләр
- 9 Сығанаҡтар
- 10 Әҙәбиәт
- 11 Һылтанмалар
Сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Емельян Пугачёв Дон өлкәһенең Зимовейский казак станицаһында[4] (хәҙерге Волгоград өлкәһенең Котельниковск районы) тыуған. Пугачев ихтилалынан һуң станица Потёмкинский исемен ала һәм элекке урынынан 2 км ары күсерелә, 1917 йылдан алып Пугачев исемен йөрөтә. Фараз буйынса, 1670—1671 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышының етәксеһе Степан Разин да ошо уҡ станицала тыуған.
Пугачёв фамилияһы ҡартатаһының ҡушаматынан алынған — Михаил Пугач.
Атаһы — Пугачёв Иван Михайлович, 1762 йылда вафат булған. Әсәһе — Анна Михайловна, яҡынса 1771 йылда вафат булған.
Уның Дементий исемле ағаһы һәм ике апа-һеңлеһе булған — Федосья һәм Ульяна. Һорау алыу ваҡытында Пугачев ғаиләһе башҡа старообряд казактарҙан айырмалы рәүештә православие диненә ҡараған. Уның Тимофей улының ҡиәмәт атаһы (крестный) православиела булған Алексей була.
Тәүге йылдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Казак хеҙмәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пугачёв 18 йәшенән хеҙмәттә була, 19 йәшендә Есауловский станицаһы казачкаһы Дмитриева Софья Недюжеваға өйләнә[5]. 1756—1763 йылғы Ете йыллыҡ һуғышта ҡатнаша, үҙенең полкы менән граф З. Г. Чернышёвтың дивизияһында тора. Илья Денисов Пугачёвты үҙенә ординарец итеп ала. Петр Өсөнсөнөң вафатынан һуң ғәскәрҙәр Рәсәйгә ҡайтарыла. 1763 йылдан 1767 йылға тиклем Пугачёв үҙенең станицаһында хеҙмәт итә, бында 1764 йылда уның улы Трофим, 1768 йылда — Аграфена ҡыҙы тыуа. Ошо арала ҡасып киткән старообрядсыларҙы эҙләп табыу һәм Рәсәйгә ҡайтарыу өсөн Пугачёвтыесаул Елисей Яковлев командаһы составында Польшаға ебәрәләр.
1769 йылда Рус-төрөк һуғышы башланыуы менән Пугачёв полковник Кутейников командаһында 2-се йөҙлөк хорунжийы дәрәжәһендә Бендераларға китә[6]. Бендераларҙы алған саҡта, 1770 йылдың 27 сентябрендә, генерал Петр Панин етәкселегендә хорунжий Пугачёв та батырлыҡ күрһәтә. Ғәскәрҙәрҙе ҡышҡы ваҡытта Елисаветградҡа алып килгәндән һуң Пугачёв ауырып китә («һәм…уның күкрәге һәм аяҡтары серей»)[7]. Полковник Кутейников уны аттарҙы алмаштырыу өсөн йөҙ казактан торған команда менән Донға ҡайтара. Ауырыуы сәбәпле Пугачёв кире бара алмай, шуға күрә ул үҙенең урынына алмаш яллай — «Глазуновской станицы (на реке Медведице) казака Бирюкова, коему он за то дал 2 лошади с седлами, саблю, бурку, зипун синей, харч всякой и денег 12 рублев». Үҙе ғәскәри баш ҡалаһы булған Черкасскка үҙенә отставка юлларға китә.
Дондан ҡасыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пугачёвҡа отставка бирмәйҙәр, лазаретта йәки үҙ аллы дауаланырға тәҡдим итәләр, Пугачёв үҙе дауаланырға була. Апаһы Феодосияны күрер өсөн ул Таганрогка бара, унда еҙнәһе Симон Павлов иптәштәре менән хеҙмәттән ҡасырға йөрөүе тураһында белеп ҡала һәм уға ярҙамлашырға була. Павловтың тотолғанынан һуң Пугачёв йәшенеп йәшәргә мәжбүр була, уны бер нисә мәртәбә тоталар, әммә ул ҡаса. 1771 йылдың декабрендә Терекка барып етә, унда казактар араһында күҙ яҙлыҡтырырға өмөтләнә[8]. Терский линияһы атаманы уны Каргалинский станицаһына казак итеп, һуңғараҡ — Ищерский станицаһына тәғәйенләй. Ведомостә уның тураһында «Емельян Пугачёв письменного вида не имеет. Донского войска. Желает в семейном войске быть казаком» — тип яҙылған.
Яңы булдырылған Терек линияһын нығытыу өсөн хөкүмәт тарафынан мәжбүри рәүештә күсерелгән Дон һәм Волга казактары күсерелеү һәм яңы хеҙмәт урыны шарттары менән бик ныҡ ҡәнәғәтһеҙлек күрһәтәләр. 1772 йылдың февралендә Ищерский, Галюгаевский һәм Наурский станицаларының казактары Хәрби коллегияһына ялыу менән делегация ебәрергә хәл итә, Емельян Пугачев барырға теләк белдерә. Казактарҙан 25 һум алып, Пугачёв 1772 йылдың 8 февралендә уларҙың мәнфәғәттәрен яҡлау өсөн юлға сыға, иң башта ул Моздокта аҙыҡ-түлек һатып ала, әммә ҡаланан сыҡҡан саҡта ҡулға алына. Тикшереү ваҡытында Пугачёв Дондан ҡасыуын таный, әммә 13 февралдә ҡараул һалдаты Венедикт Лаптевты күндереп, һаҡ аҫтынан ҡасыуға өлгәшә.
Донда Пугачёв ҡабаттан тотола һәм Черкасскиға оҙатыла. Цимлян станицаһы аша үткән саҡта Пугачёвтың Пруссия походы буйынса хеҙмәттәше Худяков, үҙ өҫтөнә яуаплылыҡ алып, ҡотҡарып алып ҡала һәм уны Черкасскиға улы оҙатып барыуына рөхсәт ала. Шул уҡ ваҡытта Худяков улына Пугачёвты ебәрергә ҡуша, сөнки йәше бәләкәй булыуын иҫәпкә алып, уға яза бирмәҫтәренә ышана.
Раскольниктар араһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Польшаға ҡасҡан раскольниктарҙың маршруты менән барып, Пугачёв Ковсуг (Койсуха) йылға буйындағы раскольниктар- старообрядсылар ауылдарында булып китә, һуңынан Кабаний биҫтәһенә (хәҙер Луганск өлкәһенең Краснореченск ҡасабаһы) килә[9] һәм бында раскольник Осип Коровка (Коровкин) менән таныша. Коровка уға Польшаға барып етеп, Сенаттың 1762 йылғы указдарына ярашлы старообрядсы сифатында Ырымбур губернаһында, Себергә йәки башҡа урынға йәшәүгә рөхсәт алырға кәңәш итә[10]. Корованың кәңәшен тотоп, Пугачв 1772 йылдың 12 авгусында Ырғыҙҙағы мәсет биҫтәһенә рөхсәт ала.
Яйыҡ казактары менән осрашыу. Самозванлыҡтың башы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1772 йылдың ноябрендә тәғәйен урынға барып еткәс, ул башта Введение Богородицы старообрядсылар скитында, настоятель Филаретта, йәшәй башлай. Филареттан ул Яйыҡ ғәскәрендә булып үткән болалар тураһында ишетеп ҡала. Бер нисә көндән — ноябрь аҙағы-декабрь башында Пугачёв балыҡ артынан Яйыҡ ҡаласығына сәфәргә юллана. Бында ул 1772 йылғы ихтилалда ҡатнашыусыларҙың береһе булған казак Денис Пьянов менән осраша[11]. Уның менән беренсе тапҡыр һөйләшеүҙә Пугачев ҡасып йөрөгән ихтилалысыларҙы Кубандә тупларға кәрәк тип тәҡдим итә һәм тәүге тапҡыр үҙен (бәлки, үҙе лә һиҙмәҫтән) ҡотолоп ҡалған Петр Өсөнсө тип иғлан итә. Пьянов һөйләшеү барышында Царицындағы «Петр III» телгә ала, Пугачёв уға яуап итеп: «Я-де вить не купец, а государь Пётр Фёдорович, я та-де был и в Царицыне, та Бог меня и добрыя люди сохранили, а вместо меня засекли караульного солдата, а и в Питере сохранил меня один офицер», тип белдерә. Мәсет биҫтәһенә ҡайтҡандан һуң сәфәрҙә уның менән бергә булған Филипповтың доносы буйынса[12] Пугачёв ҡулға алына һәм тикшереү үткәреү өсөн уны башта Сембергә, һуңынан 1773 йылдың ғинуарында Ҡаҙанға оҙаталар[13]. 1773 йылдың майында, үҙгәртеп ҡороу арҡаһында, тотҡонсыларҙы әленән-әле унда саҙаҡа һорар өсөн төрмәнән сығарып торалар. Ошо ваҡытта Пугачев үҙе менән бергә төрмәлә ултырған сауҙагәр Парфен Дружинин һәм ҡарауыл һалдаты Григорий Мищенков менән ҡасыу тураһында һүҙ беркетеп ҡуя. 29 майҙа улар менән айырылыша һәм 1773 йылдың август башында Пугачёв Яйыҡ ғәскәренә барып етә һәм отставкалағы һалдат Степан Оболяевтың ҡунаҡ йортонда урынлаша. Ерёмина Курица ҡушаматын йөрөткән был әҙәм менән Пугачёв һәйбәт мөнәсәбәттәрҙә була.
Ихтилалға әҙерләнеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҙен ҡабаттан «император Петр Федорович» тип нарыҡлаған[14] Пугачёв бер нисә көн дауамында казактар Григорий Закладнов, Денис Караваев һәм С. Кунишников менән осраша, улар менән яңы сығыш мөмкинлектәре тураһында һүҙ алып бара. Артабан Пугачёв менән Оболяев Мәсет биҫтәһенә «батша указдарын» яҙыу өсөн уҡымышлы кеше эҙләп китәләр. Мәсет биҫтәһендә уны танып ҡалалар, ә Оболяевты тотоп алалар, Пугачёв үҙе ҡасып өлгөрә һәм Таловый уметында уны көткөн Яйыҡ казактары Д. Караваев, М. Шигаев, И. Зарубин-Чика һәм Т. Мясниковтар менән осраша. Уларға ла ул «мөғжизәле ҡотолоуы» тураһында бәйән итә һәм пландары менән бүлешә. 31 августа, эҙәрләкләүҙәрҙән ҡасып, казак Кожевников утарына күсә (хәҙерге Кесе Чаган ҡасабаһы эргәһендә), шул уҡ ваҡытта уның фекерҙәштәре Яйыҡ ҡаласығына юлланалар.
Кожевников утарында, һуңынан Усихала, ихтилал пландарын тикшереү дауам итә, Яйыҡ казактары элекке 12 ғәскәри байраҡтарын алып киләләр, улар 1772 йылғы ихтилалдан һуң йәшерелеп һаҡланған, яңы байраҡтар әҙерләү өсөн туҡымалар алдырыла (ебәк, бауҙар һәм башҡалар). Указдар төҙөү өсөн уҡымышлы кеше лә табыла — 1772 йылғы ихтилалда ҡатнашҡан Яков Почиталиндың улы — Иван Почиталин. Ошонда, утарҙа, Пугачев, ныҡышмалы һорашыуҙарҙан һуң, Зарубин, Караваев һәм Шигаевҡа батша булмауын сисеп һала. Зарубин быға яуап итеп барыһы исеменән : «…вить-де мне в том нужды нет: хоша ты и донской казак, только-де мы уже за государя тебя признали, так тому-де и быть», — ти[15][16][17]. Ғәскәрҙә үҙен «Петр III» исеме аҫтында йөрөтөүсе кеше килеп сығыуы тураһында хәбәр алғас, подполковник И. Д. Симонов уны тоттороу өсөн ике команда ебәрә. 8 сентябрҙә Пугачёв үҙенең көрәштәре менән Толкачёв утарына күсә. 1773 йылдың 13 сентябрендә Пугачёв казактарҙы ихтилалға ылыҡтырыу буйынса Яйыҡ ҡаласығына килгәнендә Т. Мясников йәшермәйенсә «батша» тураһында һөйләй һәм һиҙмәҫтән уның йәшенгән урынын телгә ала. 15 сентябрҙә комендант канцелярияһына ошаҡ килә, Караваев ҡулға алына, шул уҡ көндө комендант Симонов старшина М. М. Бородиндың эҙәрлекләү командаларын далаға йүнәлтә. 16 сентябрҙә Пугачёвты иҫкәртеп өлгөрәләр. Был ваҡытҡа заговорсыларҙың төп өлөшө формалаша: И. Н. Чика-Зарубин, В. С. Коновалов, И. Я Почиталин, С. А. һәм С. В. Кожевниковтар, В. Я. Плотников, А. Т. һәм К. Т. Кочуровтар, Иҙәркәй Баймеков, Т. Г. Мясников, М. А. Кожевников, Д. С. Лысов, К. И. Фофанов, Баранға Мостаев, В. А. Кшинин, Сюзюк Малаев, Ураҙгилде Аманов, Ф. А. Чибикеев, Балтай Иҙәркәев, М. В. Чернухин, П. П. Толкачев, тағы ла Яйыҡ ҡаласығында — М. Г. Шигаев, Я. Ф. Почиталин.
Ихтилал өсөн ерлек инде әҙер була: иреклеген юғалтҡан казактарҙың ризаһыҙлығы, монастырҙарҙан ерҙе тартып алғандан һуң азат ителеүҙе көткән крәҫтиәндәрҙең сыуалыштары, тау-завод крәҫтиәндәренең хәрәкәткә килеүе. Пугачёвтың Петр III булыуына казактарҙың күбеһе ышанманы, әммә уның артынан баралар. Наҙанлығын йәшерер өсөн Пугачёв манифестарына ҡул ҡуймай; айырым бер биттә «автографы» һаҡланып ҡалған, ул уны уҡымышлы көрәштәренә, «латындә» яҙылған, тип аңлатҡан.
Крәҫтиәндәр һуғышы юлбашсыһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1773 йылдың 16 сентябрендә ағалы-ҡустылы Толкачевтар утарында Бударин форпосты янында ҡырҡҡа яҡын Яйыҡ казактары, ҡалмыҡтар һәм татарҙар йыйыла. Яйыҡ ғәскәрендә хуплау тапҡан Почиталин тарафынан яҙылған указ уҡып ишеттерлә. Пугачёв, Петербургҡа барып етмәйенсә, ҡағыҙҙарға ҡул ҡуя алмауына һылтанып, был указға ҡул ҡуймай. Йыйылған халыҡҡа форпостар һәм утарҙарҙа фекерҙәштәрҙе йыйыуҙы бурыс итеп ҡуйып, Пугачёв үҙе икенсе көндө Яйыҡ ҡаласығына табан юл ала.
17 сентябрҙә елберләгән байраҡтар аҫтында, юл ынғайында халыҡты йыя-йыя, 60 кешенән торған отряд походҡа юллана. 18 сентябрҙә Яйыҡ ҡаласығына етеп килгәндә отрядта 200 яҡын кеше иҫәпләнә. Тиҙ арала Чаган йылғаһы аша Д. Лысовтың отрядтары, саҡ ҡына һуңыраҡ А. Овчинниковтыҡы, ла сыға, бынан тыш ихтилалсылар ғәскәри старшина А. Витошновтың 200 кешенән торған командаһын ҡамап алалар һәм бирелергә күндерәләр. Шуға ҡарамаҫтан, ҡаланы штурмлау өсөн пугачевсыларҙың көсө етешмәй һәм 19 сентябрҙәге яңы штурмдан һуң, Пугачёв ғәскәре менән Яйыҡ буйлап үргә табан юллана. Ошо уҡ көндө Витошнов командаһынан Пугачёвты батша итеп танымаған 11 казак язалап үлтерелә.
Рубёжный форпосты янында йыйылған кругта ғәскәри поход атаманы итеп Андрей Овчинников һайлана, полковник итеп — Дмитрий Лысов, Андрей Витошновҡа есаул дәрәжәһе бирелә, Тимофей Мясников Пугачевтың шәхсән гвардия йөҙлөгөн етәкләйәсәге билдәләнә. Пугачёв, үҙе һорауҙар алған ваҡытта таныуынса, ошо мәлдән алып үҙенең армияһы менән идара итмәгән, сөнки кешеләрҙе лә, был ерҙәрҙе лә белмәгән. Казактар үҙ аллы форпостарҙа, станицаларҙа һәм утарҙарҙа ихтилалға ҡушылыу буйынса һөйләшеүҙәр алып бара.
20 сентябрҙә Пугачёв, үҙенән алда Овчинниковты ебәреп, киләһе көндө бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ Илецк ҡаласығына барып инә һәм ғәскәренә Иван Творогов етәкләгән Илецк казак полкын да ҡушып ала. Яйыҡ линияһы ҡәлғәләрен — Рассыпной, Нижнеозерный, Татищев, Чернореченский — яулап алыу оҡшаш сценарий буйынса үтә, казактар Пугачёвҡа күсә, офицерҙар һуңғы сиккә тиклем ҡаршылашалар, иҫән-һау ҡалғандарҙы дар ағасы көтә. Татищев ҡәлғәһен алғандан һуң Пугачёвҡа комендант Елагиндың ҡыҙы Татьяна Харлова (бер көн алда уның ирен, Нижнеозерный ҡәлғәһенең коменданты З. И. Харловты аҫып ҡуялар) оҡшап ҡала. Пугачёв Татьянаны бәләкәй ҡустыһы менән бергә үҙенең арбаһына урынлаштырырға ҡуша.
3 ноябрҙә казактар, Пугачёвтың булмауы менән файҙаланып, Татьянаны һәм уның ҡустыһын атып үлтерәләр. Һуңғараҡ шулай уҡ башбаштаҡланып, улар Пугачев үҙ янында ҡалдырған бер нисә офицерҙы ла язалайҙар. Казактарҙың Пугачёв тирәһендә уға йоғонто яһарлыҡ бер кем булмаҫҡа тейеш тип һанай.
Чернореченский ҡәлғәһен алғандан һуң, Пугачёвты Сәйет татар биҫтәһендә Һәм Һаҡмар ҡаласығында (унда Яйыҡ казактары хеҙмәт иткән) тантаналы рәүештә ҡаршы алалар. Сәйет биҫтәһендә мишәрҙәргә һәм башҡорттарға ҡарата указ төҙөлә, улар «батша» армияһына ҡушылырға саҡырыла һәм бының өсөн уларға алмашҡа урман һәм йылғалар, дары һәм тоҙ вәғәҙә ителә. Ихтилалға башҡорттар, татарҙар, ҡалмыҡтар ихтилалға әүҙем ҡушыла башлай. 1773 йылдың 5 октябрендә Пугачев Ырымбурға яҡынлаша, Ырымбур казактарының бер өлөшө — Бәрҙе биҫтәһе һәм Форштадт (Ырымбурҙың казак биҫтәһе) баш күтәреүселәр ғәскәренә ҡушылалар. 1774 йылдың март уртаһына тиклем дауам иткән ҡамау башлана. Ҡәлғә үрҙәрен ашығыс рәүештә нығытып һәм соҡорҙо киңәйтеп, губернатор Рейнсдорп офицерҙар менән ҡамауҙы тоторға булалар. Иң ҡурҡҡандары — казактар һәм һалдаттарҙың ихтилалсыларға күсә башлауы була.
Һыуыҡ төшкәс, баш күтәреүселәр армияһы үҙенең лагерын Ырымбурҙан бер нисә саҡрым алыҫлыҡта булған Бәрҙе биҫтәһенә күсерә. Казак Ситниковтың алты тәҙрәле йортонда батша һарайын йыһазлайҙар — «Алтын палатаны», эс яҡтан диуарҙары алтын фольга менән йәбештерелә[18]. Ырымбур ҡамауының бөтә дауамында Пугачев Бәрҙе лагерында хәрби әҙерлектә әүҙем ҡатнаша. Яйыҡ казактары һуңынан уның пушкаларҙы һәм башҡа орудиеларҙы барыһынан да яҡшыраҡ белгәнен таныйҙар (Иван Почиталин, Т. Подуров, М. Шигаевтарҙың һорау алыу протоколдарынан), Пугачевтың ҙур хәрби тәжрибәһе булыуы раҫлана.
Пугачёв 1774 йылдың ғинуар аҙағында Пугачев шәхсән үҙе Яйыҡ ҡаласығының ҡәлғәһен штурмлау өсөн килә, ҡәлғәлә хөкүмәткә тоғро ҡалған хөкүмәт гарнизоны бикләнгән була. Был ваҡытҡа атаман Толкачев Яйыҡтың түбәнге ағымында халыҡты һәм ҡоралды туплап, Яйыҡ ҡаласығын яулап ала, һуңынан уға быға тиклем Гурьевты яулаған Овчинников ҡушыла. Казактар «батшаны» үҙҙәренә нығыраҡ бәйләр өсөн Яйыҡ ҡыҙҙарынан үҙенә ҡатын алырға күндерәләр[19] Бер аҙ киреләнгәндән һуң Пугачев ризалаша. 1772 йылдың 1 февралендә Яйыҡ ҡаласығының Петропавловск сиркәүендә батша туйы уҙғарыла һәм Устинья (1772 йылғы ихтилалда ҡатнашҡан Петр Кузнецовтың ҡыҙы) «батшабикә» итеп иғлан ителә. Йәштәрҙе элекке атаман А. Н. Бородиндың йортонда урынлаштыралар. Әлеге никахлашыуҙы үткәргән руханиҙар ихтилалды баҫтырыуҙан һуң вазифаларынан бушатылалар[20].
Үҙе булмаған саҡта Ырымбур гарнизоны сабауылға сығыуы тураһында белеп ҡалған Пугачев Бәрҙе биҫтәһенә кире ҡайта һәм Михаил-Архангельск соборына ер аҫты юлын эшләргә ҡуша, сөнки был соборҙа хөкүмәт гарнизоны дары һаҡлаған була.
Февраль уртаһында ул ҡабаттан Яйыҡ ҡаласығына ҡайта, ҙур ғәскәри круг үткәрелә, унда Никита Каргин — ғәскәри атамандар һәм Перфильев һәм Фофанов старшиналар итеп һайланалар. 19 февралдә Михайлов соборының манараһы шартлатыла, әммә алдан иҫкәртелеп ҡуйылған ҡәлғәнең яҡлаусылары дары запасын алып сығып өлгөрәләр, 42 кеше һәләк булыуына һәм комендант Симоновтың яраланыуына ҡарамаҫтан улар ихтилалсыларҙың һөжүмен кире ҡаға алалар.
Март айында Пугачев эргә-тирәләге ауылдарҙағы крәҫтиәндәрҙең ялыуҙарын тыңлай. Пугачёв Лысовҡа үлем менән янай. Яуап итеп, Лысов уны һөнгө менән сәнсә, Пугачёвты уның кейеменең аҫтындағы тимер күлдәге генә ҡотҡара. Килеп етешкән Почиталин Пугачевты артабанғы һөжүмдән йолоп алып ҡала. Шигаевтың үтенестәренә ҡарамаҫтан Дмитрий Лысовты Бәрҙе биҫтәһендә аҫып ҡуялар.
Хөкүмәт ғәскәрҙәре менән командованиеға А. Бибиковтың килгәненән һуң пугачевсылар бер-бер артлы яулап алынған ҡәлғәләрҙән баш ҡағып, еңелә башлайҙар. Ҡамауҙа ҡалған Ырымбурға табан ике колонна менән юлланған генералдар Мансуров һәм Голицын етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәре Пугачёвты Ырымбурҙы ҡамауҙан ысҡындырырға мәжбүр итәләр. 22 мартта Татищев ҡәлғәһе янында алыш була, һуғыштың ҡаты булыуына ҡарамаҫтан, хөкүмәт яғы өҫтөнлөк ала. Пугачёв Тимофей Мясниковтың командованиеһы аҫтындағы йөҙлөгө менән ҡәлғәне ташлап сыға, унда Пугачёвтың китеүен ышыҡлап тороу өсөн Яйыҡ казактары атаманы Андрей Овчинников тороп ҡала.
Бәрҙе лагерына ҡайтып, Пугачёв казак полковниктары менән Яйыҡ ҡаласығына йырып сығырға була. Яңы алыш хәүефлеге арҡаһында пугачевсылар хөкүмәт ғәскәрҙәренән азат булған юлдарҙы эҙләйҙәр, әммә Переволоцкий ҡәлғәһе янында дошмандар менән осрашып, көнсығышҡа табан боролалар. Һөҙөмтәлә 1 апрелдә Һаҡмар ҡаласығы янында генерал Голицындың төп көстәре менән тағы ла бер алышҡа инергә тура килә һәм тағы ла бер емергес еңелеүгә дусар булалар.
Шәхси йөҙлөгөнән бер төркөм һәм башҡорттар менән Пугачёв Ташлы ауылына сигенә, Ағиҙел йылғаһы аръяғында башта Воскресенск заводына, ә һуңыраҡ Белорет заводына килә, бында ул 1774 йылдың 1 майына тиклем ҡала. А. Бибиковтың вафаты ваҡытлыса хәл алыуға булышлыҡ итә һәм ихтилалсылар яйлап үрге Уралда йыйыла, 5-6 майҙа улар Магнит ҡәлғәһен һөжүмләйҙәр, Пугачёв уң ҡулына яралана.
Уңышлы һөжүмдән һуң, Овчинников етәкселегендәге эре отрядтар, шулай уҡ Белобородов һәм Максимовтарҙың етәкселегендәге Урал крәҫтиәндәре һәм тау заводтары эшселәре Магнитныйға киләләр.
Магнитный ҡәлғәһен алғандан һуң Пугачёв юл ынғайы ғәскәрен завод крәҫтиәндәре иҫәбенә тулыландыра-тулыландыра, Ҡарағай, Петропавловский һәм Степной ҡәлғәләрҙе яулап, төньяҡ-көнсығышҡа табан юллана. 20 майҙа Троицкий ҡәлғәһе яулап алына. Әммә киләһе көнө иртә менән Пугачёвтың лагерын генерал И. А. Деколонгтың хөкүмәт ғәскәрҙәре һөжүмләй, һөҙөмтәлә ихтиллалсыларҙың ҙур өлөшө ҡыйратыла, әсирлеккә алына йәки тарҡатыла, ә Пугачёвҡа үҙе бик аҙ һанлы казактар менән Силәбенән төньяҡ-көнбайышҡа ҡасырға тура килә. Салауат Юлаев командованиеһы аҫтындағы башҡорттарҙың төп көстәре казактарға килеп ҡушылғас ҡына, хәлдәр яҡшы яҡҡа үҙгәрә һәм 3 һәм 5 июндәге алыштар Пугачёвты ҡыуып еткән И. И. Михельсонға уңыш килтермәй.
10 июндә Пугачёв Красноуфимскиа бәреп инә, артабан, Көңгөрҙө алырға маташа, әммә ҡаты ҡаршылышыуҙы осратып, көнбайышҡа борола һәм өс көнлөк алыштан һуң Уҫы ҡалаһын яулап ала.
Артабан Пугачевтың ғәскәре Каманың уң яҡ ярына сыға, 22 июндә — Рождественский заводын, 24 июндә — Воткинск заводын, 27 июндә — Ижевск заводын баҫып ала.
Ҡаҙандың төп өлөшөн һәм тирә-йүндәге биҫтәләрҙе алғандан һуң Пугачев Ҡаҙан йәшерен комиссияһы төрмәһенән 415 кешене — әсирлеккә эләккән ихтилалсыларҙы, улырҙың ғаилә ағзаларын азат итә, улар араһында үҙенең ғаиләһен дә тап итә. Е. Пугачевтың ҡатынын Ҡаҙанға 1774 йылдың 17 мартында алып килгән булғандар, бында ул йәшерен комиссияһы күҙәтеүе аҫтында төрмәлә тотола. Пугачевты Ҡара Яр аҫтында ҡулға алғанға тиклем уның ғаиләһе Пугачев менән бергә көн итә. Азат ителгәндәрҙең араһында игумен Филарет та була.
15 июлдә Ҡаҙан янында ихтилалсылар ғәскәре тулыһынса еңелә һәм Волганың уң ярына сыға. Башҡорттарҙың күпселеге Пугачевтың артынан китеүҙән баш тарта һәм Салауат Юлаев етәкселегендә Өфө яғына кире ҡайта, унда хәрби ғәмәлдәр 1774 йылдың ноябренә тиклем дауам итәләр.
Пугачевтың эргәһендә 2000-дән дә кәм кеше ҡалыуға ҡарамаҫтан, Урта Волга буйы ауылдарында һәм ҡалаларында уны һаман да тантаналы рәүештә ҡаршы алыу дауам итә.
24 августа (5 сентября) 1774 года И. И. Михельсон ихтилалсыларҙы Ҡара Яр янында тар-мар итә.
Әсирлеккә алыу, тикшереү һәм язалау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Солеников ватагаһы янындағы алышта еңелеүҙән һуң Е. И. Пугачёв ғәскәренең ҡалдыҡтары менән Волга буйлап көньяҡ-көнсығышҡа ҡаса һәм 25 авгусының кисендә Волганың уң яҡ ярынан Волга утрауҙарының береһенә күсә, ә унан һуң инде — Волганың һул ярына. Пугачев Аҡтүбә йылғаһын аша сыға һәм ошонда артабанғы ғәмәлдәр тураһында етди һөйләшеү була. Пугачев Волга буйлап аҫҡа табан барырға, артабан йәшерен юлдар менән Украинаға, Запорожье казактарына, йәки төркиәгә, йәки Башҡортостан, йә булмаһа Себергә китергә тәҡдим итә.
Ул әле отрядында казак полковниктарының заговоры тураһында бер нәмә белмәй. Август уртаһында уҡ һөйләшеүҙәр алып барыла башлай, заговорҙа И. А. Творогов, Ф. Ф. Чумаков, И. П. Федулев һәм тағы тиҫтә ярым казак ҡатнаша. Улар Пугачевтың тәҡдимдәрен ҡырҡа кире ҡағалар һәм, үҙ сиратында, Үҙәнгә китергә булалар. Урау юлдар менән баралар: башта Аҡтүбә ағымы буйлап, һуңынан Волганың һул ярынан Николаев биҫтәһенә тиклем, артабан — Эльтон күленә, ә инде Эльтондан — Үҙәнгә. 8 сентябрҙә барып етәләр, тап ошонда заговорсылар Пугачевты бәйләйҙәр.
Пугачев ике тапҡыр ҡасырға маташып ҡарай, әммә уңышһыҙ. Яйыҡ ҡаласығына етеп барғанда сотник Харчевтың эҙәрлекләү отряды тап була, улар Пугачевты 15 сентябрҙә ҡаласыҡҡа оҙаталар. Шул уҡ көндө унан тәүге һорау алалар, икенсе көндө — тағы ла бер һорау[21]. Тәфтишсе Маврин Пугачевтың биографияһы деталдәрен, ихтилалдың барышын һәм һуңғы өлөшөндәге план нескәлектәрен ентекле аныҡлай. Һорау үткәргәндән һуң Маврин генерал-майор П. С. Потемкинға биргән донесениеһында Пугачевтың үҙен дәрәжәле һәм ҡыйыу тотоуын билдәләп үтә. Һуңғараҡ ҡаласыҡҡа килеп еткән генерал-поручик А. В. Суворов 17 сентябрҙә самозванецтән шәхсән һорау ала, ә 18 сентябрҙә Пугачевты Сембергә алып китеү өсөн отряд булдыра һәм уны үҙе етәкләй, бының өсөн ике тәгәрмәсле арба әҙерләнә, уның өҫтөнә тар ситлек урынлаштырла. Ситлек эсендә пугачев хатта турая ла алмай.
Семберҙә Пугачевтан 2 октябрҙән 6 октябргә тиклем һорау алалар. Һорауҙарҙы генерал-аншеф граф П. И. Панин һәм йәшерен комиссия начальнигы генерал-майор П. С. Потемкин үткәрә. Бында тәүге тапҡыр Пугачевҡа ҡарата ҡаты язалау ысулдарын ҡулланалар, улар һөҙөмтәһендә ул үҙе өҫтөнән һәм ҡайһы бер уға таныш булған раскольниктар өҫтөнән һөйләй. Һуңынан, Мәскәүҙә, был һүҙҙәренән кире ҡайта. Шул уҡ ваҡытта, хатта язалау аҫтында ла, Пугачев ихтилалға сит ил дәүләттәренең йәки дворяндарҙың ҡағылышы булыуын инҡар итә[22].
26 октябрҙә Пугачевты Семберҙән Мәскәүгә оҙаталар, конвойҙа бер нисә пушка менән пехота ротаһы була. 4 ноябрҙең иртәһендә Пугачевты конвой командаһы Мәскәүгә еткерә, уны Ҡытай-ҡаланың Воскресенский ҡапҡалары янындағы Аҡса һуғыу йорто (Монетный двор) бинаһының подвалына урынлаштыралар. Пугачев менән бергә тере ҡалған ихтилалда ҡатнашыусыларҙы һәм Пугачев алдағы һорауҙарҙа телгә алған кешеләрҙе алып барып еткерәләр. Тикшереү Сенат йәшерен экспедицияһының махсус тикшереү комиссияһы тарафынан алып барылды, уның составында Мәскәү губернаторы, генерал-аншеф кенәз М. Н. Волконский, Йәшерен экспедицияның обер-секретары И. Шешковский һәм генерал-майор П. С. Потемкин булалар. Императрица Екатерина II тикшереү барышы менән бик йәнле ҡыҙыҡһына, һорауҙарҙың йүнәлештәрен күрһәтә. Шулай уҡ уны төп ғәйепләнеүселәрҙең һаулығы ҡаҡшауы борсой, язалауға тиклем үлеп ҡуйыуҙарынан ҡурҡа: «Весьма неприятно бы было её величеству, если бы кто из важных преступников, а паче злодей Пугачёв от какого изнурения умер и избегнул тем заслуженного по злым своим делам наказания, тем более, что П. С. Потёмкин по приезде в Москву гораздо слабее его нашёл против того, каков он из Симбирска был отправлен».
1774 йылдың 19 декабрендә Екатерина Икенсенең манифестына ярашлы суд составы раҫлана. Хөкөм сығарыусылар итеп 14 сенатор, 11 тәүге өс класс персоналары, Синодтың 4 ағзаһы һәм 6 коллегия президенттары тәғәйенләнә.
Процесс барышын күҙәтеү өсөн генерал-прокурор Вяземский тәғәйенләнә. Судтың тәүге ултырышы 30 декабрҙә Кремль һарайының Трон залында уҙғарыла. 31 декабрҙә иртә менән Пугачевты судҡа алып киләләр. Тубыҡландырылған Пугачев алдан әҙерләп ҡуйылған һорауҙарға яуап бирә һәм суд ошондай ҡарар ҡабул итә: „Емелька Пугачев дүрткә айырырға, башын ҡолғаға ултыртырға, кәүҙәһенең башҡа өлөштәрен ҡаланың дүрт яғына алып барып, тәгәрмәстәргә һалырға һәм үртәргә“. Пугачев менән бергә дүрткә ботарлауға Афанасий Перфильев та хөкөм ителә. Тағы ла өс кеше — М. Шигаев, Т. Подуров һәм В Торнов — аҫыуға, ә И. Зарубин — башын киҫеп алыуға хөкөм ителә. Чика-Зарубинды Өфөлә язаларға тейеш булалар, сөнки ул Өфөнө ҡамауҙа тотҡан. Суд ағзадлары булғаны руханиҙар приговор менән риза булһалар ҙа, үлем язаһына ҡул ҡуйыуҙан тыйылып торалар»[23].
Шәмбе көнө, 1775 йылдың 21 ғинуарында, Мәскәүҙә Болотный майҙанында халыҡтың күпләп йыйылған ерҙә язалау башҡарыла. Пугачёв үҙен лайыҡлы тота, ҡалҡыу урынға сыҡҡас, Кремль соборҙарына ҡарап суҡына, дүрт яҡҡа баш эйеп, ғәфү үтенә: «Прости, народ православный». Дүрткә ботарлауға хөкөм ителгән Е. И. Пугачёвҡа һәм А. П. Перфильевҡа палач, батшабикәнең теләге буйынса, башта башын сабып өҙә. Бер нисә минуттан палач сабып алынған башты халыҡҡа күрһәтә, ә кәүҙәһенең ҡалған өлөштәре тәгәрмәстәрҙә беркетелә. Перфильевты язалау Рәсәйҙәге иң аҙаҡҡы рәсми рәүештә башҡарылған дүрткә ботарлау була.
Пугачёвты язалағандан һуң уның бөтә туғандары фамилияларын Сычёв тип алмаштыралар, Зимовей станицаһы Потёмкинская тип үҙгәртелә.
Пугачёвтың беренсе ҡатынын Софья Дмитриевнаны һәм уның балаларын Трофимды, Аграфенаны һәм Христинаны, шулай уҡ икенсе ҡатыны — Устинья Петровнаны (Кузнецованы) Кексгольм ҡәлғәһенә тотоуға хөкөм итәләр[24].
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Е. Пугачёв музей — йортоҠаҙағстандың Уральск ҡалаһында
- Е. Пугачёв хөрмәтенә Һарытау өлкәһендә ҡалаға Пугачев исеме бирелгән
- Е. Пугачёв хөрмәтенә Удмуртияла бер ҡасабаға Пугачево исеме бирелгән
- Тверь, Санкт-Петербург, Саранск, Йошкар-Ола һәм башҡа ҡалаларҙа Пугачев урамдары бар.
- Саранскиҙа Пугачёв хөрмәтенә һәйкәл ҡуйылған
- Пугачёв имәне — «Кленовая Гора» массивы территорияһындағы Марий Чодра милли паркындағы имән. Риүәйәткә ярашлы, 1774 йылда Ҡаҙан тирәһендә еңелеүгә дусар булғас, Пугачев әлеге имән башына менеп, ут ялмаған Ҡаҙанды күҙәткән.
- Магнитогорск ҡалаһындағы тау.
- Силәбелә Пугачёв тауы
Музыка[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рок-опера «Емельян Пугачёв» — ВИА «Ариэль», Сергей Есениндың «Пугачёв» поэмаһы мотивтары буйынса, Валерий Ярушин музыкаһы, Валерий Яшкин либреттоһы (1978)[25].
Пугачев образы — кинофильмдарҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Борис Тамарин (Капитан ҡыҙы, 1928)
- Константин Скоробогатов (Пугачёв, 1937)
- Михаил Болдуман (Салават Юлаев, 1941)
- Арут Вартан (Мюнхгаузен / Munchhausen, Германия, 1943)
- Ван Хефлин (Буря / La tempesta, Италия, 1958)
- Сергей Лукьянов (Капитанская дочка, 1959)
- Джеймс Меллор (Екатерина Великая / Catherine the Great, Англия, 1968)
- Владимир Самойлов (Капитан ҡыҙы, 1976)
- Евгений Матвеев (Емельян Пугачёв, 1978)
- Джон Рис-Дэвис (Екатерина Бөйөк / Catherine the Great, 1995)
- Владимир Машков (Урыҫ болаһы, 1999)
- Иоанн Ионеску (Екатерина Бөйөк / Catherine the Great, Англия, 2005)
- Владимир Маслаков (Мушкетёрҙар Екатерины, 2007)
- Ленар Ахметвалеев (Кинйә Абыҙ, 2007)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #118742922 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
- ↑ 2,0 2,1 data.bnf.fr: اوپن ڈیٹا پلیٹ فارم, платформа відкритих даних, платформа открытых данных, plateforme de données ouvertes, piattaforma di dati aperti, Opendata-Plattform, otevřená data platforma, åben-data-platform, տվյալների բաց շտեմարան, platforma za odprte podatke, plataforma de datos abierta, plataforma de dados aberta, платформа адкрытых дадзеных, платформа на отворените данни, platforma otwartych danych, ашық деректер платформасы, ачык маалыматтарды платформа, açıq data platforma, ochiq ma'lumotlar platforma, açık verilerin platformu, платформа отвореног података, platforma otvorenih podataka, platforma otvorenog podataka, platforma otvorených údajov, πλatφόpua avoιktώv δeδouέvwv, platformu atklātā datu, platforma atvira duomenų, platvormi avatud andmete, avoimen datan foorumi, nyílt adatok platformja, პლატფორმა ღია მონაცემები, платформа за отворени податоци, нээлттэй мэдээллийн тавцан, platformă de date deschise, platformo de malferma datumoj, open data platform, плятформа адкрытых зьвестак, Усьтэм даннойёслэн платформазы — 2011.
- ↑ Yemelyan Ivanovich Pugachev
- ↑ Рознер И. Г. Казачество в крестьянской войне 1773—1775 гг. — Львов, 1966. — С. 25.
- ↑ Мауль В. Я. Емельян Пугачёв и его жёны (К вопросу о гендерной проблематике русского бунта) // Клио. — СПб.: OOO «Полторак», 2012. — № 11 (71). — С. 99—102. — ISSN 2070-9773.
- ↑ «В которой поход и я в полку Кутейникова во второй сотне хорунжим был послан» — Протокол показаний Е. И. Пугачева на допросе в Яицкой секретной комиссии
- ↑ Мауль В. Я. Загадка болезни Е. И. Пугачева (об одном казусе из предыстории русского бунта XVIII столетия) // Вестн. Том. гос. ун-та, 2014..
- ↑ Протокол показаний Е. И. Пугачёва на допросе в Моздокской комендантской канцелярии
- ↑ История Городов и Сел на сайте igsu.org.ua
- ↑ Протокол показаний Е. И. Пугачёва на очной ставке с О. И. Коровкой
- ↑ Протокол показаний Е. И. Пугачёва на допросе в управительской канцелярии Малыковской дворцовой волости. 18 декабря 1772 г.
- ↑ Малыковских управительских дел земский Трофим Герасимов и Мечетной слободы смотритель Федот Фадеев и сотник Сергей Протопопов в бытность его в Мечетной слободе письменно объявили: Мечетной слободы крестьянин Семен Филиппов был в Яицке за покупкою хлеба, а ехал оттуда с раскольником Емельяном Ивановым. Сей в городке Яицке подговаривал казаков бежать на реку Лобу, к турецкому султану, обещая по 12 рублей жалованья на человека, объявляя, что у него на границе оставлено до 200 тысяч рублей да товару на 70 тыс., а по приходе их паша-де даст им до 5 миллионов. Выписки А. С. Пушкина из архивных дел к «Истории Пугачёва»
- ↑ Протокол показаний Е. И. Пугачева на допросе в Казанской губернской канцелярии. 7 января 1773 г.
- ↑ Пётр III Манифестом 1762 года освободил дворян от обязанности несения военной службы. В глазах широких масс крестьянства это означало исчезновение обоснования для крепости, так как в народе было распространено мнение, согласно которому обязанностью дворян было служение государю, а обязанностью крестьян — обеспечение этой возможности дворянам работой на своей земле (парадигма «Земля — наша, мы — господские»). Согласно народным поверьям, следующим манифестом Пётр III собирался отменить крепостное право, но не успел из-за дворцового переворота. Любой лидер, назвавшийся чудом выжившим Пётром III, вызывал в народных массах огромную симпатию.
- ↑ Протокол показаний Е. И. Пугачёва на допросе в Яицкой секретной комиссии. 16 сентября 1774 г.
- ↑ Протокол показаний Е. И. Пугачёва на очной ставке с И. Н. Зарубиным, М. Г. Шигаевым и Д. К Караваевым
- ↑ Лимонов Ю. А., Мавродин В. В., Панеях В. М. Пугачёв и его сподвижники. — Л., 1965. — С. 16.
- ↑ Самозванец жил в доме берденскаго жителя Ситникова, так как етот дом был из лутчих и назывался дворцом государевым, у котораго на крыльце всегда непременной стоял караул, состоящей из выбранных нарочно для сего лутчих яицких казаков, дватцати пяти человек… Покой у него был обит вместо обоев шумихою, по стенам зеркалы и портрет государя цесаревича Павла Петровича… Показания Т.Мясникова на допросе в Оренбургской секретной комиссии
- ↑ В ту его в Яицком городке бытность бывшие с ним в том городке толпы его главные способники Авчинников, Никита Каргин, Семен Коновалов, Денис Пьяной, Михаила Толкачов говорили ему, чтоб он, Емелька, женился казака Петра Михайлова сына Кузнецова на дочере девке Устинье: «она-де девка изрядная и постоянная». И он, Емелька, говорил, что ему женитца еще время не пришло. И оные сваты ему говорили ж: «Ты-де как женисся, так-де войско Яицкое все к тебе прилежно будет». И он… согласился… И потом, на другой день, он на той девке женился, и венчали его в яицкой церкве именем не Емелькиным, а государем покойным Петром Федоровичем; да и Устинью в церкве поп поминал императрицей. Протокол показаний Е. И. Пугачева на допросе в Московском отделении Тайной экспедиции Сената
- ↑ Шесть священников в Яицком городке, не исполнившие не только долгу по званию своему в увещевании смущенного народа, но явно сами прилепившиеся к сонмищу злодеев во время когда злодей Толкачов осаждал яицкий ретрашамент, …богоненавистное производили служение: поминая злодея именем Петра Третьего, …венчали изверга человеческого рода Пугачева с Устиньей, называя их императорскими титлами, …за все оные преступления повелел я объявить их вину всенародно, заклепать их в оковы и по порядку вины и сентенции представить. Из донесения П. С. Потемкина к графу Г. А. Потемкину
- ↑ Протокол показаний Е. И. Пугачёва на допросе в Яицкой секретной комиссии
- ↑ Протокол допроса Е. И. Пугачёва в следственной комиссии в Симбирске
- ↑ Сентенция, 1775 года января 10. О наказании смертною казнию изменника, бунтовщика и самозванца Пугачёва и его сообщников. — С присоединением объявления прощаемым преступникам.. Манифесты и Указы, относящиеся к пугачёвскону бунту. ekaterina2.com. 22 июнь 2014 тикшерелгән.
- ↑ А понеже ни в каких преступлениях не участвовали обе жены самозванцевы, первая Софья, дочь донского казака Дмитрия Никифорова, вторая Устинья, дочь яицкого казака Петра Кузнецова, и малолетные от первой жены сын и две дочери, то без наказания отдалить их, куда благоволит Правительствующий сенат
- ↑ Ариэль песни. Валерий Ярушин. 9 октябрь 2014 тикшерелгән.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Василенко Н. П. Пугачев, Емельян Иванович // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)(рус.)
- Майков П. М. Пугачев, Емельян Иванов // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб.—М., 1896—1918.Ҡалып:ВТ-РБС+
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тикшеренеүҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Александер Дж. Т. Емельян Пугачёв и крестьянское восстание на окраине России в 1773—1775 гг — Уфа: ИП Галиуллин Д. А., 2011. — 164 б. — 200 экз. — ISBN 978-5-905269-03-5.
- Андрущенко А. И. Крестьянская война 1773—1775 гг. на Яике, в Приуралье, на Урале и в Сибири — М.: Наука, 1969. — 360 б. — 3000 экз.
- Буганов В. И. Крестьянские войны в России XVII-XVIII вв — М.: Наука, 1976. — 224 б. — (История нашей Родины). — 50 000 экз.
- Буганов В. И. Пугачёв — М.: Молодая гвардия, 1984. — 383 б. — (Жизнь замечательных людей). — 150 000 экз.
- Дубровин Н. Ф. Пугачёв и его сообщники. Эпизод из истории царствования императрицы Екатерины II. 1773—1774 гг. По неизданным источникам. В 3-х томах.. — СПб. : Тип. И. Н. Скороходова, 1884. — [2], III, II, 399, XI, 1 л. карты + [2], IV, 412, X + [4], IV, 403, XI с.
- Жижка М. В. Емельян Пугачёв / Под ред. проф. В. И. Лебедева — Изд. 2-е. — М.: Учпедгиз, 1950. — 216 б. — (Школьная историческая библиотека). — 50 000 экз.
- Лимонов Ю. А., Мавродин В. В., Панеях В. М. Пугачёв и пугачёвцы. / Академия наук СССР — Л.: Наука. Ленингр. отд-ние, 1974. — 186 б. — (Научно-популярная серия). — 50 000 экз.
- Крестьянская война в России 1773—1775 годах. Восстание Пугачёва. Т. I. / Отв. ред. Мавродин В. В — Л.: Изд-во ЛГУ, 1961. — 588 б. — 2100 экз.
- Крестьянская война в России 1773—1775 годах. Восстание Пугачёва. Т. II. / Отв. ред. Мавродин В. В — Л.: Изд-во ЛГУ, 1966. — 512 б. — 2000 экз.
- Крестьянская война в России 1773—1775 годах. Восстание Пугачёва. Т. III. / Отв. ред. Мавродин В. В — Л.: Изд-во ЛГУ, 1970. — 488 б. — 1500 экз.
- Пушкин А. С. История Пугачёва. — М. : КРАСАНД, 2014. — 156 с. — ISBN 978-5-396-00658-4.
- Пушкин А. С. История Пугачёвского бунта. — СПб., 1834. — Т. 2. — 344 с.
- Трефилов Е. Н. Пугачёв. — М. : Молодая гвардия, 2015. — 399 с. — (Жизнь замечательных людей). — 3000 экз. — ISBN 978-5-235-03796-0.
- Анекдоты о бунтовщике и самозванце Емельке Пугачёве — М.: тип. Ф. Любия, 1809. — 80 б.
- Песни и сказания о Разине и Пугачёве / Под ред. А. Н. Лозановой — М.-Л.: Academia, 1935. — 424 б. — 50000 экз. (в пер.)
- Восстание Емельяна Пугачёва. Сборник документов / Под ред. проф. М. Мартынова — М.: Соцэкгиз, 1935. — 216 б. — 1 000 экз. (в пер.)
- Аксёнов А. И., Овчинников Р. В., Прохоров М. Ф. Документы ставки Е. И. Пугачёва, повстанческих властей и учреждений / отв. ред. Р. В. Овчинников — М.: Наука, 1975. — 524 б. — 6600 экз.
- Пугачёвщина. Сборник документов. Издание Центрархива
- Из архива Пугачёва (манифесты, указы и переписка) — М. — Л.: Государственное издательство РСФСР, 1926. — Т. I. — 292 б.
- Из следственных материалов и официальной переписки — М. — Л.: Государственное издательство РСФСР, 1929. — Т. II. — 494 б.
- Из архива Пугачёва — М. — Л.: Соцэкгиз, 1931. — Т. III. — 528 б.
- Емельян Пугачёв на следствии. Сборник документов и материалов / Сост. Овчинников Р. В., Светенко А. С — М.: Языки русской культуры, 1997. — 464 б. — 2000 экз. — ISBN 5-7859-0022-X.
- 'Р. В. Овчинников' Манифесты и указы Е. И. Пугачева — М.: Наука, 1980. — 280 б. — 5550 экз.
- 'Р. В. Овчинников' Следствие и суд над Е. И. Пугачёвым и его сподвижниками — М.: Российская академия наук, Ин-т российской истории, 1995. — 272 б. — 500 экз.
Нәфис әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Пушкин А. С. История Пугачёва, 1834 г. // Пушкин А. С. Собр. соч. в 10 тт. — Л.: «Наука», Ленингр. отделение, 1978. — Т. 8. — С. 107—414.
- Лермонтов М. Ю. Вадим, 1832—1834 гг. // Лермонтов М. Ю. Собр. соч. в 4 тт. — Л.: «Наука», Ленингр. отделение, 1979. — Т. 4. — С. 7—100.
- Пушкин А. С. «Капитанская дочка», 1836.
- Данилевский Г. П. «Черный год (Пугачевщина)», 1888—1889.
- Мамин-Сибиряк Д. Н. Охонины брови, 1892.
- Есенин C. А. «Пугачёв» (поэма), 1921.
- Шишков В. Я. «Емельян Пугачёв (роман)», 1938—1945.


c: text/html

text:
Пенсия фондының республика бүлексәһе ветерандарға 284 миллион һум күләмендә түләүҙәр башҡарған
Апрелдә, пенсия менән бер үк ваҡытта, республика ветерандарына бер тапҡыр бирелеүсе 284 миллион һумдан ашыу түләү башҡарылған. Был турала Башҡортостан буйынса Рәсәй Пенсия фонды Бүлексәһенән хәбәр иттеләр.
Еңеүҙең 65 йыллығы уңайынан бер тапҡыр бирелеүсе түләү 127139 ветеранға билдәләнгән. Шуларҙан 41010 кеше 5 мең һум алды. Улар иҫәбенә һуғышта йәрәхәтләнгән инвалидтар, һуғышта ҡатнашыусылар, «Блокадалы Ленинградта йәшәүсе» билдәһе менән бүләкләнеүселәр, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, шулай уҡ Япония һәм Финляндияла һәләк булғандарҙың тол ҡатындары, вафат булған һуғышта ҡатнашыусыларҙың һәм инвалидтарҙың тол ҡатындары, элекке бәлиғ булмаған концлагерь тотҡондары, һауаға ҡаршы оборона объекттарында эшләгән граждандар инә.
1 мең һум күләмендә түләүҙәр 86029 тыл хеҙмәтсәненә һәм биш элекке бәлиғ йәштәге концлагерь тотҡонона билдәләнгән.
Башҡортостан буйынса Рәсәй Пенсия фонды Бүлексәһе Идарасыһы Фоат Хантимеров әйтеүенсә, әлеге ваҡытта Пенсия фонды органдары документтары менән мөрәжәғәт иткән граждандарға бер тапҡыр бирелә торған матди ярҙам биреүҙе дауам итә.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Фото:
Владимир Путиндың Өфөләге йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһен Раил Әсәҙуллин етәкләне
Фото:
Владимир Путиндың Өфөләге йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе хеҙмәткәрҙәрен шишәмбе, 27 декабрҙә, яңы етәксе менән таныштырҙылар. Дәүләт Думаһына депутат итеп һайланған Александр Дегтярев урынына был вазифаны «Берҙәм Рәсәй» партияһының төбәк сәйәси советы секретары урынбаҫары, М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты ректоры Раил Әсәҙуллин биләне, тип хәбәр итә ER.RU.
«Партия рәйесенең Өфөләге йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе етәксеһе вазифаһына Раил Әсәҙуллин кандидатураһын төбәк сәйәси совет Президиумының барлыҡ ағзалары бер тауыштан хупланы. Республиканың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты, профессор – ул Башҡортостан граждандарының проблемалары хаҡында ишетеп кенә белмәй. Уның етәкселеге аҫтында йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе төбәк халҡы менән артабан да һөҙөмтәле эш алып барыр, тип ышанам», — тине «Берҙәм Рәсәй» партияһының төбәк башҡарма комитеты етәксеһе, республика парламенты депутаты Рөстәм Ишмөхәмәтов.
«Йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһенә төрлө мәсьәлә һәм һорауҙар менән бөтә республиканан кешеләр мөрәжәғәт итә. Һәм һорауҙарҙың күпселеге ыңғай хәл ителә. Артабан да был эште дауам итәсәкбеҙ, бер кемде лә иғтибарһыҙ ҡалдырмаясаҡбыҙ. Хәҙер ҡаҙанған уңыштарҙы һаҡлап ҡалыу һәм уларҙы арттырыу мөһим. Яңы йылда Владимир Путиндың йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһендә халыҡ Рәсәй Дәүләт Думаһы һәм республика парламенты депутаттарынан ярҙам ала аласаҡ, улар өсөн бушлай юридик консультациялар дауам итәсәк. Беҙ тәү сиратта халыҡ өсөн эшләйбеҙ, һәм был хаҡта берәү ҙә оноторға тейеш түгел», — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Раил Әсәҙуллин.


text:
Быйылғы һайлауҙар һуңғы ун йыллыҡта иң ауырҙарҙың береһе булмаҡсы. Был хаҡта Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов “Берҙәм Рәсәй” партияһы ағзалары, Өфөнөң почетлы граждандары, ветерандар һәм баш ҡаланың йәмәғәт әүҙемселәре менән осрашҡан сағында белдерҙе.
Бөгөн партияға һәм дәүләтебеҙ етәкселәренә ҡаршы тыйылған юлдар менән көслө көрәш бара.
— Партияға үҙенең дөрөҫлөгөн һәм көсөн күрһәтер ваҡыт етте. Бөгөн, ун йыл элекке менән сағыштырғанда, хәлдәр бөтөнләй башҡа. Әммә халыҡтың ихтыяжы беҙҙең йүнәлештән алдараҡ бара, һәм был дәғүәселәргә тәнҡит өсөн урын ҡалдыра, — тине Рөстәм Хәмитов. — Шуға күрә хәҙер беҙ “Власть халыҡ өсөн” тигән лозунг буйынса эшләйбеҙ. Бары халыҡҡа таянып ҡына ыңғай һөҙөмтәләргә, алға китешкә өлгәшә аласаҡбыҙ.
2012 йылдың 4 мартында ил Президентын һайлау буласаҡ. “Берҙәм Рәсәй” сәйәси партияһы исеменән кандидат итеп Владимир Путин күрһәтелде. Был хаҡта уҙған ял көндәрендә Мәскәүҙә үткән партия съезының икенсе этабында билдәле булды.
— Рәсәйгә аҡыллы һәм көслө етәксе кәрәк. Ул беҙҙең граждандарҙың хоҡуҡтарын яҡларға ғына түгел, бурыстары тураһында ла иҫтәренә төшөрөргә тейеш. Ундай кеше беҙҙә бар. Ул — Владимир Путин, — тине Рәсәйҙең халыҡ артисы, кинорежиссер Станислав Говорухин.
Владимир Путиндың кандидатураһын шулай уҡ Бөтә Рәсәй “Эшлекле Рәсәй” йәмәғәт ойошмаһы, Дөйөм Рәсәй Халыҡ фронты вәкилдәре, улар араһындағы күп балалы әсәләр, эшселәр һәм көс структуралары вәкилдәре хупланы.
Рәсәйҙең башҡа илдәр алдында абруйы нығынғандан-нығына. Хәҙер барыһы ла беҙҙең менән иҫәпләшергә мәжбүр. Илебеҙ үҙ баһаһын белеп кенә, һис ашыҡмай, ел-дауылға бирешмәй, ышаныслы алға барған карапты хәтерләтә. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер дәүләттәрҙең хата аҙым яһап, терһәген тешләр хәлгә етеүе күҙәтелә.
Пакистан АҠШ менән үҙ-ара мөнәсәбәттәрен ҡырҡа үҙгәртмәксе: үҙ биләмәһендә урынлашҡан Америка авиабазаһын ситкә күсереүҙе талап итте һәм «тыныслыҡ урынлаштырыусылар»ға Афғанстанға көньяҡтан юлды ябыу менән янаны. Быға афған талиптарына ҡаршы хәрби операцияла ҡатнашыусы НАТО самолеттарының, яңылышып китеп, Пакистан армияһының һаҡ посын бомбаға тотоуы, һөҙөмтәлә 30 кешенең һәләк булыуы сәбәпсе. Ошондай уҡ хәл быйыл сентябрҙә лә булғайны: бомбаларҙың яҙа китеүе арҡаһында өс һалдатын юғалтҡас, Пакистан НАТО армияһын хеҙмәтләндереүсе йөк транспортының 70 проценты үткән «көньяҡ коридор»ҙы ике аҙнаға япты.
Һаулыҡ һаҡлау өлкәһен үҫтереү мәсьәләләре буйынса республика Советының күсмә ултырышы быйыл 25 ноябрҙә Малаяҙҙа үтте. Унда төньяҡ-көнсығыш төбәктәрҙең — Салауат, Балаҡатай, Дыуан, Мәсетле, Ҡыйғы райондары халҡының һаулығын һаҡлау мәсьәләләре ҡаралды.
Киңәйтелгән ултырышта Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов, Рәсәйҙең баш дәүләт санитар табибы Геннадий Онищенко, Рәсәй мотлаҡ медицина страховкалауы системаһын модернизациялау идаралығы етәксеһе Ольга Царева, Башҡортостан һаулыҡ һаҡлау министры Георгий Шебаев, ҡала, район хакимиәттәре башлыҡтары, уларҙың социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫарҙары, дауаханаларҙың баш табиптары, шифаханалар директорҙары ҡатнашты.
Төшкә тиклем Башҡортостан Президенты һәм Мәскәү ҡунаҡтары тулыһынса төҙөкләндерелгән Малаяҙ дауаханаһында булды, ҡала, район хакимиәттәре башлыҡтары Дыуан районын сәфәр тотоп, яңыртылған Мәсәғүт дауаханаһын ҡараны.
Һуңғы осорҙа "Салауат Юлаев" хоккей клубы тураһындағы хәбәрҙәр спорт донъяһын түгел, ә фронт яңылыҡтарын хәтерләтә. Көйәрмәндәр араһында команданың киләсәгенә бәйле байтаҡ имеш-мимеш йөрөй, һәр кем был миҙгелдәге уңышһыҙлыҡтың сәбәбен үҙенсә аңлатырға тырыша. Әммә шуныһы бәхәсһеҙ: Континенталь хоккей лигаһы чемпионы насар уйнарға тейеш түгел. Ни тиһәң дә, "Салауат" өсөн Өфө генә түгел, ә тотош республика халҡы "ауырый".
"Ҡара октябрҙән" һуң команда уйынсылары араһында "таҙартыу"ҙар башланды. Иң тәүҙә легионерҙарға эләкте: клуб хужалары "Салауат"та чемпион исемен яулаған Якуб Клепиш менән Роберт Нильссондан баш тартты. Һуңынан баш тренер Сергей Михалев менән дә "хушлаштылар". Команданың "теҙгене" Венер Сафиндың ҡулына күсте. Беҙгә "Нефтехимик"ка юлланған Владимир Голубовичты, фин Раймо Сумманенды һәм башҡаларҙы баш тренер итеп "ҡоҙалап" ҡаранылар. Әммә клуб етәкселеге үҙебеҙҙең кадрға өҫтөнлөк бирҙе.
Ҡырҡ йыл ситтә йөрөгәндән һуң, тыуған ауылымды бер күреп китәйем әле тип, ҡайтып киләм. Үҙгәргәндер инде. Ә минең күҙ алдымда элекке ауыл тора. Мал-тыуарын йыйғас, киске һалҡында Әхмәт бабай ҡапҡа төбөнә сығып ултырған да, уның янына Сәмиғулла бабай килеп Туҡайҙың: “Ә шулаймы? Аҡса барҙа барыһы ла дуҫ та, барыһы ла йәр. Аҡса еҫе сыҡмай торһа, барыһы ла яныңдан тайыр”, — кеүек һүҙҙәре менән телмәрен һөйләйҙер һымаҡ. Фәрхиямал әбей ҙә, әле булһа ауырыуҙар янына килеп, өшкөрөп-төкөрөп, матур-матур һүҙҙәр әйтеп, йыуатып йөрөйҙөр кеүек.
Беләм, уларҙың күптән йәндәре йәннәттә. Мин үҙем дә пенсиялағы олоғайған кеше...
Ошо ғәжәйеп күренеште ҡарарға халыҡ күп йыйылды. Көтөлмәгән хәл бит, был хаҡта хатта астрологтар ҙа иҫкәртеп өлгөрә алмай ҡалды, сөнки башҡа тарафтарҙың күгендә һин дә мин йөҙгән Ай нәҡ Өфөбөҙҙә килеп тотолһонсо әле! Ләкин шуныһы ҡыҙыҡ: Ай тотолоуҙан донъяны ҡараңғылыҡ баҫманы, киреһенсә, ғаләм яҡтырып киткәндәй тойолдо.
Ниндәй сәйер күренеш һуң ул, тип аптырайһығыҙмы? Улайһа, Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрына барып ҡарағыҙ, үҙ күҙегеҙ менән күрерһегеҙ: Мостай Кәримдең “Ай тотолған төндә” трагедияһы буйынса театрҙың баш режиссеры Айрат Абушахманов ҡуйған спектакль бара унда.
Әлбиттә, был классик әҫәр күптән инде драматургиябыҙҙың алтын фондына инеп, республикабыҙ театрҙары сәхнәһенән төшкәне юҡ. Уны ҡасан һәм ниндәй режиссер ҡуйһа ла классик әҫәр һис әһәмиәтен юғалтмаҫ.
Рәми Ғариповтың исеме яңғырағанда һәр саҡ күңел тетрәп, йөрәк һыҙлап китә. Шағирҙың: “Йөрәгендә халҡы булмағандың кеше булырға ла хаҡы юҡ!” – тигән ялҡынлы юлдары һәр кемде, бигерәк тә йөрәгендә халҡы булғандарҙы тағы ла дөрләтеп ебәрә. Шуға ла Рәми Ғарипов исеме милләт тип янған ижад кешеләрен һәр саҡ уйға һала, уның аяныслы яҙмышы тотош халыҡ яҙмышы булараҡ иҫкәртеп, әленән-әле хәтерҙе уятып тора.
28 ноябрҙә киске сәғәт 7-лә
Башҡорт дәүләт филармонияһының Зур залында
«Башҡортостан» гәзите редакцияһы
Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты менән берлектә
«Йүнселлекте ҙурлай «Башҡортостан» тигән театрлаштырылған тамаша үткәрә.
Матбуғат байрамында танылған артистар, билдәле эшҡыуарҙар, гәзиттең даими авторҙары, редакция хеҙмәткәрҙәре ҡатнашасаҡ.
Кисәлә һеҙҙе лотерея уйыны, ҡиммәтле бүләктәр көтә.
Ошонда уҡ «Башҡортостан» гәзитенә яҙылыу ойоштороласаҡ.
Инеү бушлай.
Рәхим итегеҙ!
Артҡа 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 ... 24 Алға
Бит башына
Концертҡа һуңлап ҡуймайым тип, мәҙәниәт һарайына ашығып китеп барам. Ҡараһам, гәзит киоскыһы алдында таныш кеше баҫып тора. Бәй, был бит “Юлдаш” йыры-2010” конкурсында ҡатнашып, танылып өлгөргән һәүәҫкәр йырсы Риф Бикбаев икән дәһә.
Радиола көн һайын тигәндәй уның “Булмаһын юғалтыуҙар” исемле йыры яңғырай. Иҫәнләшмәй булмаҫ тип, уға табан атланым:
— Сәләм, ағай, ни эш ҡылып йөрөйһөң?
— Концертта сығыш яһарға саҡырғайнылар әле. Күгәрсен районы менән Өфө араһын йыш тапап, ҡайһы саҡта өйгә алдырған гәзитте уҡырға ла өлгөрөп булмай. Бына, милли баҫмаларыбыҙҙың һуңғы һандарын алып кинәнмәксемен. Үҙең ҡайҙа юл тотаһың?


text:
Матурлыҡҡа ғашиҡ ҡыҙ
22 марта 2014 йыл | Хаттар
Сәйлән, ынйы-мәрйендәр менән эшләргә әллә күпме түҙемлек, сабырлыҡ кәрәк икәнлеген үҙе был шөғөл менән шөғөлләнгән кеше генә беләлер. Ысынлап та, сәйлән менән бәләкәй генә әйбер эшләйем тиһәң дә, күпме сыҙамлыҡ, сабырлыҡ, түҙемлек һәм фантазияңдың бай булыуы кәрәк бит. Һүҙем юғарыла һаналған сифаттарға бай булған, тырыш, һәләтле ҡыҙ Зөлфиә хаҡында.
Халыҡ театры спектаклгә саҡыра
22 марта 2014 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
27 март – Халыҡ-ара театр көнөндә Район мәҙәниәт һарайында эшләп килгән Ғафури Халыҡ теат-ры тамашасыларҙы яңы спектаклгә саҡыра.
Етегән йондоҙ, ете ҡыҙ…
22 марта 2014 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
23 мартта районда "Етегән” музыкаль фильмының премьераһы була
Эсәр һыуҙар ҙа ҡороһа, донъябыҙҙан ни ҡала?!
22 марта 2014 йыл | Хаттар
Ер күкрәгенән урғылып сыҡҡан шишмә һыуы күп төрлө сирҙәргә шифа, тиҙәр. Сабыйҙарҙың саф күҙ йәштәре кеүек, улар ҙа көмөштәй таҙа. Шишмә һыуының төҙөлөшө лә үҙенсәлекле. Был изге һыуҙарҙа кеше организмы өсөн кәрәкле булған, һирәк осрай торған элементтар ҙа барҙыр. (Тик һәр бер шишмә лә тикшерелеп, анализ үтмәгән).
Тәҡдир һынауы
22 марта 2014 йыл | Йәмғиәт
Көн бигерәк һалҡын. Ҡышҡы ҡояш сағыу балҡыһа ла, уның нурҙары ергә килеп етмәҫ үк туңып ҡалалыр һымаҡ. Һыуыҡ биттәрҙе семетә, асыҡ иҙеүҙән ҡуйынға инергә самалай. Бындай көндө, ғәҙәттә, кешеләр урамда һирәк күренә. Сыҡҡандары ла йомошон тиҙерәк йомошлап өйөнә ашыға. Үҙ өйө булғандары, әлбиттә.


text:
Уникаль ҡорамалдар ҡулланған өсөн субсидия алырға мөмкин
БР Сәнәғәт һәм тышҡы иҡтисади бәйләнештәр министрлығы Башҡортостан Республикаһында махсуслаштырылған һәм уникаль ҡорамалдар (русса — СУО) ҡулланыуға киткән сығымдарҙы субсидиялауға документтар ҡабул ителә башлауы тураһында хәбәр итә.
БР сәнәғәт министрлығы матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, субсидиялар ике йүнәлеш буйынса бирелә. Беренсеһе ғариза биреүсе (заказ яһаған кеше) һәм милексе (ҡорамалдың хужаһы) йәки ҡорамалдың башҡа төрлө законлы эйәһе (подрядсы, эш башҡарыусы) араһындағы килешеү нигеҙендә СУО ҡулланып башҡарылған хеҙмәттәргә (башҡарылған эште) түләүгә киткән сығымдарҙың билдәле өлөшөн ҡаплауға йүнәлтелгән. Икенсе йүнәлеш ҡуртымға алыуға, лизингы йәки ғариза биреүсе һәм милексе араһындағы килешеү буйынса СУО-ны ваҡытлыса ҡулланыу өсөн түләүҙәрҙе өлөшләтә ҡаплауға бәйле.
Беренсе осраҡта 2/3 күләмендә сығымдар субсидияланасаҡ, икенсеһендә — ҡап яртыһы. Ғариза биреүсе үрҙә билдәләнгән ике йүнәлештең береһе буйынса ярҙамды йылына бер тапҡыр алыу хоҡуғына эйә.
СУО ҡулланыуға бәйле сығымдарҙың өлөшөн ҡаплауға йүнәлтелгән субсидияның максималь күләме 250 мең тәшкил итә.
Документтар БР сәнәғәт министрлығында 16 апрелгә ҡәҙәр ҡабул ителә.


text:
Зарипов һәм Михайлов донъя Кубогының I этабында 10 миҙал яуланы
Паралимпиясылар араһында саңғы уҙыштары һәм биатлон буйынса донъя Кубогының I этабы йомғаҡтары буйынса Башҡортостан спортсылары Ирек Зарипов һәм Кирилл Михайлов икеһенә ун миҙал алды.
Кирилл үҙенең наградаларына биатлон-пасьютта бер «көмөш» өҫтәне.
Ә ярыштарҙың һуңғы көнөндә Финляндияның Вуокаттиһында дүрт ут һыҙығы менән биатлон уҙышы үтте. Был стартта Ирек Зарипов көмөш миҙал яуланы.
Һөҙөмтәлә Ирек Зарипов алты миҙаллы булды: дүрт алтын, бер көмөш һәм бер бронза. Кирилл Михайловта дүрт миҙал — өс көмөш һәм бер бронза.


text:
Башҡортостан командаһы Шотландияла Халыҡ-ара мәктәп уҡыусылары уйындарында 11 миҙал яулағанФото: Андрей Старостин
Башҡортостан командаһы Шотландияла Халыҡ-ара мәктәп уҡыусылары уйындарында 11 миҙал яулаған
Башҡортостан командаһы Шотландияла Халыҡ-ара мәктәп уҡыусылары уйындарында 11 миҙал яулағанФото: Андрей Старостин
Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры «Ижтимағи электрон гәзит»тә онлайн-конференция барышында Шотландиянан ҡыуаныслы хәбәр менән бүлеште.
Был илдең Ланаркшир графлығында Халыҡ-ара мәктәп уҡыусылары уйындары үтте.
Республика исеменән 17 өфөлө сығыш яһаған, улар еңел атлетика, йөҙөү, дзюдо һәм бадминтон спорт төрҙөрендә ҡатнашҡан.
Сара һөҙөмтәләре буйынса беҙҙең командала – 11 миҙал: өс «алтын», ике «көмөш» һәм алты «бронза».
Был ҙур форумда 35 ил ҡатнашҡан, йәғни 76 ҡаланан 1500 ҡатнашыусы.
— Был ысын мәғәнәһендә балалар Олимпия уйындары. Унда беҙҙең балаларҙың ҡаушап ҡалмауына мин бик шатмын, — тип билдәләне Александр Павел улы.
Ләкин иң мөһиме, 2013 йылғы Халыҡ-ара ҡышҡы балалар уйындарын үткәреү Өфөгә ышаныслы тапшырылған. Был һорау Ланаркшир графлығында урында уҡ ойоштороу комитеты ултырышында ҡаралған.


text:
Ейәнсура районында урман хужалығы мәсьәләләре буйынса граждандарҙы күсмә ҡабул итеү ойоштороласаҡ
Башҡортостандың урман хужалығы министры Рәжәп Нәбиуллин бөгөн Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылының район хакимиәте бинаһында граждандарҙы ҡабул итәсәк.
— Граждандарҙы күсмә ҡабул итеү нигеҙҙә урман хужалығына идара итеүҙә ҡануниәт үҙенсәлектәренә, халыҡҡа ағас бүлеү һәм урмандарҙы янғындан һаҡлауҙа уның роле мәсьәләләренә арналасаҡ. Әлбиттә, урман хужалығы мәсьәләләренән тыш, район халҡы башҡа төрлө һорауҙар ҙа бирә ала, — тип хәбәр итте «Башинформ» агентлығына Башҡортостан Республикаһы Урман хужалығы министрлығының матбуғат секретары Айбулат Ғәйнуллин.
Осрашыуҙа шулай уҡ муниципаль берәмек хакимиәте башлығы һәм Ейәнсура, Кананикольск, Йылайыр урман хужалыҡтары етәкселәре ҡатнашасаҡ. Башлана – 11 сәғәттә.
Башҡортостандың урман хужалығы министры 2011 йылда йәмғеһе 20-гә яҡын бындай ҡабул итеү үткәргән.


text:
Вятка губернаһы
Вятка губернаһы, 1796 йылда Вятка наместниклығының 13 өйәҙенән ойошторола.
Административ үҙәге — Вятка ҡалаһы.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Административ үҙәге — Вятка ҡалаһы. Майҙаны — 169 629 км² (1897). Губерна Вятка, Глазов, Алабуға өйәҙҙәренән, Кайгород, Котельнич, Малмыж, Нолинск, Орлов, Сарапул өйәҙҙәренән, Слободской, Уржум, Царёвосанчурск, Яранск өйәҙҙәренән тора. 1802 йылда Кайгород, Малмыж (1816 йылда тергеҙелә) һәм Царёвосанчурск өйәҙҙәре бөтөрөлә. 1803 йылда Алабуға һәм Сарапул өйәҙҙәре территорияларының өлөштәре 11 се башҡорт кантонына ҡушыла (Идара итеүҙең кантон системаһы). 1919—21 йй. Алабуға, Глазов, Сарапул өйәҙҙәре бөтөрөлә (уларҙың өлөштәре Вотяк, Мари, Коми (Зырян) автономиялы өлкәләре, Пермь губернаһы, ТАССР составына инә), Омутнинск һәм Совет (1924 йылда бөтөрөлә) өйәҙҙәре ойошторола. 1928 йылда Уржум өйәҙе бөтөрөлә. Ҡалалары: Алабуға, Вятка, Глазов, Котельнич, Малмыж, Нолинск, Орлов, Сарапул, Слободской, Уржум, Яранск, Царёвосанчурск (1898). Ауыл хужалығы киң үҫешә (башлыса арыш, һоло үҫтерәләр; XIX быуат 2-се сирегендә губерна арыш һәм яҙғы культураларҙы сәсеү күләме һәм йән башына уларҙың тулайым йыйымы буйынса Рәсәйҙә тәүге урындарҙы биләй). Һөнәрселек кәсептәре (көршәк яһау, ағас эшкәртеү, елем ҡайнатыу, күн, аяҡ кейеме етештереү, тегеү, шәм яһау, тире иләү һәм башҡа) киң тарала. Ҙур пр тиеларҙың күбеһе Алабуға (Бемыш заводы), Глазов, Сарапул, Слободской һәм Яранск өйәҙҙәрендә урынлашҡан була. Йәрминкәләр (XIX быуат 60 сы йй. 150 гә яҡын), сауҙалашыуҙар (800 гә яҡын) үткәрелә; иң ҙур йәрминкәләр: Алексей (Котельнич), Великорецкий (Орлов өйәҙе Великорецкий ауылы) һәм Семён (Вятка) йәрминкәләре. Губерна аша Пермь (1899) һәм Төньяҡ (1906) тимер юлдары үтә. XIX быуат 2-се яртыһында Вятка һәм Кама йылғалар буйлап пароход бәйләнеше асыла. 1929 йылда ғинуарҙа алып Түбәнге Новгород өлкәһе составында. Губерна 1929 йылда июлендә бөтөрөлә, уның территорияһы Түбәнге Новгород крайының Вятка, Котельнич һәм Нолинск округтарына индерелә.
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XVIII быуат аҙағында төньяҡ-көнсығышта һәм көнсығышта — Пермь губернаһы, көньяҡ-көнсығышта — Ырымбур губернаһы, көньяҡ-көнбайышта — Ҡазан губернаһы, көнбайышта — Түбәнге Новгород һәм Кострома губернаһы, төньяҡ-көнбайышта Вологда губерналары менән сиктәш була. Майҙаны — 169 629 км² (1897).
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халҡы: 1873 йылда — 2455022 кеше (башҡорттар — 8862, комиҙар — 6655, мариҙар — 104874, татарҙар — 80373, типтәрҙәр — 8736, удмурттар —364371, урыҫтар — 1881151 һәм башҡа), 1897 йылда — 3030831 кеше (башҡорттар — 13909, комиҙар — 10464, мариҙар — 144918, татарҙар — 125514, типтәрҙәр — 7788, удмурттар — 377893, урыҫтар — 2347169 һәм башҡа). XIX быуат аҙағында губернала 2945109 крәҫтиән иҫәпләнә, мещандар — 52913, сауҙагәрҙәр — 2889, дворяндар — 2366 һәм башҡа; мосолмандар — 132251, православие динендәгеләр — 2884917 (шул иҫәптән 98055 старообрядсы), мәжүсиҙәр — 10907 һәм башҡалар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ А. В. Эммаусский Вятка во второй половине XVIII века // Энциклопедия земли Вятской / В. Ситников — Киров: ГИПП «Вятка», 1995. — Т. 4. История. — Б. 109. — 20000 экз. — ISBN 5866450100.
- ↑ Первая Всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской империи (без Финляндии).


text:
Пропаганда
Пропага́нда (лат. propaganda — «таратылырға тейеш (ышаныс)», лат. propago — «таратам») — хәҙерге сәйәси дискурста, йәмәғәтселек фекерен булдырыу өсөн йәки башҡа маҡсатта, ниндәйҙер йүнәлештә сәйәси ҡараштар, факттар, аргументтар һәм башҡа мәғлүмәттәр, шул иҫәптән имеш-мимеш һәм ялған мәғлүмәт таратыу һәм аңлатыу эше алып барыу; Ниндәйҙер бер йүнәлештә тәғлимәт, белем таратыу, аңлатыу эше[1].
Йөкмәткеһе
Төшөнсә варианттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҙур совет энциклопедияһы пропаганданы сәйәси, фәлсәфәи, фәнни, нәфис һ.б. ҡараштарҙы һәм идеяларҙы йәмәғәтселек фекеренә индереп масса ғәмәли эшмәкәрлекте әүҙемләштереү тигән төшөнсә бирә. Пропаганданың төп элементтары: субъекты (социаль ҡатлам мәнфәғәтендә башҡарылған пропаганда), эстелеге, форма һәм ысулдары, пропагандалау саралары ((радио, телевидение, матбуғат, лекциялар системаһы аша пропагандалау һ.б.), объекты (пропаганда адресланған аудитория йәки социаль дөйөмлөк булған төркөм).[2].
- Британника энциклопедияһы «Пропаганда— йәмәғәтселек фекеренә йөғонто яһау өсөн факттар, аргументтар, имеш-мимештәр, ярым ялған йәки ялған мәғлүмәт таратыу. Пропаганда — башҡа кешеләрҙең ышанысына систематик рәүештә төрлө символдар (һүҙ, ишара, плакат, монумент, музыка, кейем, айырмалыҡлы билдәләр, рәсемдәр, почта маркалары) ярҙамында йоғонто яһау өсөн тырышлыҡ күрһәтеү. Пропагандистың мәсьәләне хәл итеү маҡсаты бар. Маҡсатына ирешеү өсөн пропагандист факттарҙы, аргумент һәм символдарҙы һайлап ала. Ҙур ҡаҙаныштарға ирешеү өсөн ул ҡайһы бер факттарҙы төшөрөп ҡалдыра йәки боҙоп күрһәтә, аудиторияныҡ иғтибарын ҡайһы бер сығанаҡтарҙан икенсе сығанаҡҡа йүнәлтә»[3].
Пропаганда тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Пропаганда» һүҙе 1622 йылда папа Григорий XV ойошторған Congregatio de Propaganda Fide (Дин таратыу конгрегацияһы) тигән католик ойошманан килеп сыҡҡан[3]. Әммә пропаганда был термин барлыҡҡа килгәнгә тиклем үҡ элек-электән булған. Пропаганданың иң тәүге өлгөһө итеп Хаммурапи ҡанундары йыйылмаһын ҡарарға була. Был ҡанундар илдә ғәҙеллек булдырыу өсөн, көсһөҙҙәрҙе көслөләрҙән яҡлау маҡсатында булдырылған тип ҡабул ителһә лә, ысынбарлыҡта киреһенсә. Закондарҙың эстәлеге маҡсатына ҡапма-ҡаршы килә. Ҡанун ярлы һәм хоҡукһыҙ ҡатлам кешеләрен иҙеп, бай һәм хәлле ҡатмам кешелеренең мәнфәғәтен яҡлай[4].
Проапаганданы күпләп ҡулланыу Беренсе донъя һуғышы йылдарында башлана. Күп дәүләттәр алдында еңеүгә ирешеү өсөн мобилизация зарарлыға һәм йәмғиәттең тарҡаулығы проблемаһы килеп баҫа. Дәүләт сәәсәтен аҡлау һәм нығытыу өсөн төрлө алымдар, фотографиялар, радиотапшырыуҙар ҡулланыла. Шул ваҡытта киң мәғлүмәт сараларының пропаганда таратыуҙа урыны билдәләнә.
Жанр төрлөлөгө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Плакат, брошюра, листовка, радио һәм телевидениенан белдереүҙәр кеүек ғәҙәти пропаганда ысулдарынан тыш, пропаганда һынлы сәнғәттең, кино[5], театр, әҙәбиәт, шиғриәт, социаль төркөмдәрҙең дөйөм мәнфәғәткә ҡағылған социаль тормош проблемаларына йәки күренештәренә йөғонто яһай торған уйындар (интернет, чат, социаль селтәрҙәр) һ.б.бөтә жанрҙарҙы ла ҡулланыла.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- А. М. Цуладзе Политические манипуляции или покорение толпы. . — М.: 1999 (рус.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Пропаганда ысулдары энциклопедияһы // psyfactor.org (рус.)
- propagandahistory.ru — Пропаганд тарихы (рус.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
- ↑ Пропаганда — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (рус.)
- ↑ 3,0 3,1 Propaganda — Британника энциклопедияһында (инг.)
- ↑ Хаммурапи ҡанундары йыйнтығы (рус.)
- ↑ Кино — пропаганда тәме булған күңел асыу (рус.)


text:
Кашуб теле
Кашуб теле (шулай уҡ помор теле, померан теле; кашуб. kaszëbsczi jãzëk, pòmòrsczi jãzëk, kaszëbskô mòwa, kaszëbskò-słowińskô mòwa) — лехит төркөмсәһенә ҡараған көнбайыш славян теле, кашубтарҙың милли теле. Гданьск тирәләрендә киң таралған[1]. Хәҙерге ваҡытта кашуб телен 150 мең тирәһе кеше белә, уларҙан 52 мең тирәһе ул телдә өйҙә һөйләшә.
Кашуб теленә иң яҡын тел — поляк теле, кашуб теленең төп лөғәте поляк теленекеһе менән оҡшаш тиерлек. Кашуб теленең үҙенсәлеге — боронғо прус һәм немец телдәренән алынған һүҙҙәр (кашуб лөғәтенең яҡынса 5 проценты немец сығышлы). Баҫым ҡағиҙәләре һәм һуҙынҡы өндәрҙең бик көслө редукцияһы ла кашуб теленең төп үҙенсәлектәре булып һанала. Кашуб ерҙәренең көньяғында, поляк телендә кеүек, баҫым беренсе ижеккә төшә, ә төньяғында уртаҡ баҫым ҡағиҙәләре юҡ.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Кашубский язык // БРЭ. Т.13. М.,2008.


text:
Ҡала бюджеты үтәлеше буйынса йәмәғәт тыңлауҙары көтөлә
2011 йылға ҡала бюджеты үтәлеше буйынса йәмәғәт тыңлауҙары Өфөлә 17 майҙа үтәсәк. Ҡала Советы депутаттары шундай ҡарар ҡабул итте.
— Раҫланғанға тиклем ҡала бюджеты үтәлеше тураһындағы отчет буйынса йәмәғәт тыңлауҙары үткәреү – федераль ҡануниәттең мотлаҡ талабы, — тип билдәләне Өфө ҡалаһы ҡала округы Советы рәйесе Евгений Семивеличенко. — Был ҡала халҡының Өфө хакимиәте эшмәкәрлегенә контроллек итеүҙә ҡатнашыуының бер формаһы. Депутаттар корпусына, һис шикһеҙ, халыҡ фекерен белеү мөһим.
Йәмәғәт тыңлауҙарында теләге булған һәр кем ҡатнаша ала. Уның дауамында граждандар менән индерелгән тәҡдимдәр кәңәш формаһында булһа ла, урындағы властар, ҡағиҙә булараҡ, уларҙы иҫәпкә ала.
Йәмәғәт тыңлауҙары Ҡала мәҙәниәт һарайында үтәсәк. Башлана – 16 сәғәттә.


text: Бәғзе бер кеше изге уй-ниәттә, халҡы мәнфәғәтен ҡайғыртып, айырыуса мөһим эш башҡара ла, барсабыҙҙың иғтибарын яулап, тарихҡа инә. Эйе, әгәр ҙә башҡарған эшең менән ихтирам яуланыңмы, һин быуаттар дауамында телгә алынасаҡһың тигән һүҙ. Миңә, һигеҙенсе тиҫтәне ваҡлаған ир-уҙаманға, Екатерина Икенсе һалдырған, урындағы халыҡ әйтмешләй, Әбей батша юлынан миҙгелдең төрлө ваҡыттарында әллә нисә мәртәбә үтергә тура килгәндер. Ташкүпер тирәһендә авария барлыҡҡа килеп, түңкәрелеп ятҡан машиналарҙы ла күрергә, Казарма тауында апрель айында тайғаҡ юлдан күтәрелә алмай, тығын барлыҡҡа килтергәндәрҙе, әллә нисә сәғәт дауамында транспортты һөйрәтеп сығарыуҙарын көтөп алырға ла тура килгеләне.


text:
Уҙған көндәрҙә Рәсәй йыйылмаһына ил символикаһы төшөрөлмәгән олимпия формаһын бирҙеләр. Экипировка үҙәгенә беренселәрҙән булып ингән спортсылар араһында Өфө шорт-трексыһы Семен Елистратов булды. Яҡташыбыҙҙың Көньяҡ Кореялағы Олимпиадаға кәйефе күтәренке. Ошо хаҡта ул «Р-Спорт»ҡа интервьюла белдерҙе.
«Азияла сәғәт бүлкәтенең алмашыныуын кисерәбеҙ, әммә профессиональ спортсы булараҡ был һорауға һорау менән генә яуап бирә алам: ә ниңә, мин һайлай аламмы? Мин уңышҡа өлгәшер өсөн барам», — тип баҫма Елистратовтың телмәренән өҙөмтә килтерә.
«Ҡайһы берҙә теләһе ниндәй күңелһеҙ хәлдәр сығырҙан сығара, әммә был тормош, уларһыҙ булмай», — тип аңлатты шорт-трексы.
Өфө спортсыһы һүҙҙәренсә, Пхенчханда уның яңы ярышташтары юҡ. Әммә ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, шулай ҙа рәсәйҙәргә корейсылар конкуренция буласаҡ.


text:
Төбәктә Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға өйҙә бушлай социаль ярҙам күрһәтеләсәк
ӨФӨ, 2015 йыл, 19 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Башҡортостанда Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға һәм инвалидтарға өйҙә бушлай социаль ярҙам күрһәтеләсәк. Республика Дәүләт Йыйылышы депутаттары пленар ултырышта ҡарау өсөн тейешле закон проектын ҡабул итте. Закон проектын бер юлы беренсе һәм аҙаҡҡы уҡыуҙарҙа ҡабул итергә хәл ителде.
Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы Рәйесе Константин Толкачев билдәләүенсә, закон проекты Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарына, инвалидтарына социаль хеҙмәттәр күрһәтеүгә ҡағыла. «Башҡортостан Республикаһында халыҡты социаль хеҙмәтләндереү тураһында» Законға үҙгәрештәр индереү ошо категорияға ҡараған граждандарға өйҙә бушлай социаль ярҙам алыуға хоҡуҡ биреүҙе күҙ уңында тота.
«Элекк улар өсөн бындай хеҙмәттәр түләүле ине. Закон ҡабул ителгәндән һуң һәр ветерандың өйҙә бушлай хеҙмәттәр алыу мөмкинлеге буласаҡ», — тип һөйләне Константин Толкачев.
Дәүләт Йыйылышының һаулыҡ һаҡлау, социаль сәйәсәт һәм ветерандар эштәре буйынса комитеты рәйесе Николай Никитин әле республикала ғәмәлдә булған халыҡты социаль хеҙмәтләндереү тураһында закон бәлиғ булмағандарға һәм ғәҙәттән тыш хәлдәрҙә, милләт-ара конфликттарҙа зыян күргән кешеләргә өйҙә бушлай ярҙам күрһәтеүҙе күҙ уңында тота тип билдәләне. Хәҙер исемлеккә Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары ла өҫтәләсәк.


text:
Башҡортостанда яңы эш башлаусы эшҡыуарҙарҙы бизнес серҙәренә өйрәтәсәктәр
Башҡортостан Республикаһының эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса Дәүләт комитеты «Баштехинформ» республика фәнни-техник һәм мәғлүмәт комплексы менән берлектә яңы эш башлаусы эшҡыуарҙар өсөн «Эшҡыуарлыҡ нигеҙҙәре» программаһы буйынса ҡыҫҡа сроклы белем биреү курстарын үткәрәсәк.
Ведомствоның матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, Архангел, Иглин, Ҡырмыҫҡалы райондарында һәм Өфө ҡалаһында йәшәүсе граждандарҙың киләһе категориялары уҡырға саҡырыла: уҡыу йорттарының сығарылыш курс студенттары, эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнергә теләүсе эшләмәгән кешеләр, эштән сығарыу ҡурҡынысы янаған граждандар, быйыл үҙ эштәрен асҡан йәки 2010-2011 йылдарҙа субсидия (старт-ап) алған эшҡыуарҙар.
Яңы эш башлаусы эшҡыуарҙар өсөн уҡытыу программаһына бухгалтер иҫәбе һәм һалым, бизнесты планлаштырыу һәм бизнес-план төҙөү методикаһы, фирма иҡтисадында маркетинг роле һәм әһәмиәте, туристик предприятие ойоштороу ҡағиҙәләре кеүек дәрестәр индерелгән.
Курстарҙы ойоштороусылар алдында киләһе бурыс тора – граждандарҙа эшҡыуарлыҡ тураһында баҙар иҡтисады шарттарында мөһим эшмәкәрлек төрө булараҡ фекер формалаштырыу.
Курстар 12-22 сентябрҙә Өфө ҡалаһы, Киров урамы, 15 адресы буйынса 319-сы бүлмәлә үткәреләсәк.
Программа тамамланғас, белем алыусыларға билдәләнгән өлгөләге танытмалар тапшырыласаҡ.
Өҫтәмә мәғлүмәт һәм теркәлеү :(347) 273-62-18, 272-38-68, 273-56-12 телефондары буйынса (уҡытыу-методика үҙәге) йәки www.seminar.bash.ru сайтында.


text:
Уйын һѳҙѳмтәле бара
Германия командаһының баш тренеры Эрнст Хофнер: «Ѳфѳлә бѳтәһе лә яҡшы ойошторолған. Беҙҙең әлегә күп кенә уйын ҡоралдарыбыҙ Германиянан килеп етмәгән, составта ҡайһы бер хоккейсыларыбыҙ ҙа юҡ. Беҙгә хатта ике ҡапҡала ла күнекмәләр үткәреү ѳсѳн ҡапҡасылар ҙа тәҡдим иттеләр», - тип үҙ фекерен әйтте.
Кисен «Ѳфѳ-Арена»ла Рәсәй менән Швейцария командалары осрашты. Күрһәтмә уйын беҙҙекеләр ѳсѳн һѳҙѳмтәле булды: егеттәр дәғүәселәрен 5:7 иҫәбе менән еңеп сыҡты.
Йәштәр командалары араһында хоккей буйынса донъя чемпионаты асылған кѳндә, йәғни 26 декабрҙә, рәсәйҙәр словактар менән уйнаны һәм 3:2 иҫәбе менән еңде, ә 31 декабрҙә Канада командаһы менән кѳс һынашты.


text:
Төбәктә ужым культуралары майҙандарҙың яртыһынан күберәгендә сәселгән Фото: БР Ауыл хужалығы министрлығы
Төбәктә ужым культуралары майҙандарҙың яртыһынан күберәгендә сәселгән
Төбәктә ужым культуралары майҙандарҙың яртыһынан күберәгендә сәселгән Фото: БР Ауыл хужалығы министрлығы
ӨФӨ, 2017 йыл, 20 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
Башҡортостанда 23 августа башланған ужым культураларын сәсеү эштәре ял көндәрендә пландың яртыһынан уҙған: бөгөн уның 59 проценты үтәлгән. Дәүләкән, Ейәнсура, Күгәрсен, Көйөргәҙе һәм Краснокама районы игенселәренә эштәрҙе майҙандарҙың дүрттән бер өлөшөнән әҙерәктә башҡарырға ҡалған.
Ужым арышын – Дәүләкән, ужым бойҙайын – Әлшәй, Йәрмәкәй, Ейәнсура, Көйөргәҙе, Стәрлетамаҡ, Федоровка, Ишембай, Ҡыйғы, Кушнаренка, Салауат, ужым тритикалын Күгәрсен, Көйөргәҙе, Нуриман һәм Учалы райондары сәскән.


text:
Башҡортостанда йәшәүсе инвалид 22 көн эсендә велоколяскала Севастополгә барып еттеФото: Бөтә Рәсәй инвалидтар йәмғиәте Башҡортостан республика ойошмаһының матбуғат хеҙмәте
Башҡортостанда йәшәүсе инвалид 22 көн эсендә велоколяскала Севастополгә барып етте
Башҡортостанда йәшәүсе инвалид 22 көн эсендә велоколяскала Севастополгә барып еттеФото: Бөтә Рәсәй инвалидтар йәмғиәте Башҡортостан республика ойошмаһының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2015 йыл, 5 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Башҡортостанда йәшәүсе I төркөм инвалиды Илдар Ғәлиәкбәров Өфө — Севастополь велоуҙышын тамамланы. «Башинформ» агентлығы алдан хәбәр итеүенсә, уҙыш 12 апрелдә республиканың баш ҡалаһынан старт алды.
Үҙенең сәйәхәтен Илдар Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70 йыллығына, ветерандарға һәм Еңеүҙе яҡынайтырға ярҙам итеүселәргә бағышланы.
Инвалид коляскаһынан һәм велосипедтан махсус рәүештә йыйылған ҡоролмала спортсы Волгоград, Керчь, Дондағы Ростов, Феодосия ҡалалары аша 2491 саҡрым ара үткән. Көн һайын Илдарға 100-120 саҡрым самаһы үтергә тура килгән. Велоуҙыш ваҡытында сәйәхәтсегә инвалидтар йәмғиәтенең төбәк ойошмалары, урындағы халыҡ ярҙам иткән.
9 майҙа ул Севастополдә Еңеү парадында ҡатнашырға ниәтләй, унан һуң йәнә велоколяскала тыуған яғына юл тотасаҡ.
Илдар Ғәлиәкбәровҡа 37 йәш, ете йыл элек юл-транспорт фажиғәһенән һуң инвалид булып ҡала. Хәҙер ул төрлө спорт төрҙәре менән әүҙем шөғөлләнә, коляскала фигуралы йөрөү буйынса дүрт тапҡыр республика чемпионы. Севастополгә тиклем велоуҙыш — Илдарҙың ил буйынса тәүге сәйәхәте, былтыр ул республика буйлап биш көн эсендә 600 саҡрым юл үткән.


text:
Рөстәм Хәмитов ШОС Эшлекле советы башҡарма директоры Сергей Канавский менән осраштыФото: Андрей Старостин
Рөстәм Хәмитов ШОС Эшлекле советы башҡарма директоры Сергей Канавский менән осрашты
Рөстәм Хәмитов ШОС Эшлекле советы башҡарма директоры Сергей Канавский менән осраштыФото: Андрей Старостин
12 февралдә Республика Йортонда Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһының Эшлекле советы башҡарма директоры Сергей Канавский менән осрашты, тип хәбәр иттеләр төбәк башлығының матбуғат хеҙмәтенән.
ШОС һәм БРИКС саммитарын үткәреүгә әҙерлек планға ярашлы бара, тине Рөстәм Хәмитов.
— Был эште иң мөһим тип билдәләнек. Шул уҡ ваҡытта был ваҡиғаларға тик кәрәклене генә әҙерләйбеҙ. Глобаль, ғәйәт ҙур төҙөлөш эштәре алып барылмай. Саммитар үтәсәк Конгресс-холдың эске интерьеры яҡшыртыла. Ҡала инфраструктураһы өлөшө буйынса ҙур булмаған эштәр алып барыла. Республикала, атап әйткәндә Өфөлә, ҡунаҡханалар барлығында ҙур ғына бушлыҡ булды. Был бушлыҡты бөгөн тултырабыҙ – алты-ете яңы объект төҙөлә. Улар төрлө стадияларҙа бара. Әммә тап 2014 йыл аҙағына тиклем дүрт отель, 2015 йыл башында – тағы бер нисәне аласаҡбыҙ. Был беҙгә саммиттарҙы, талап ителгән шарттарға ярашлы, үткәрергә тулыһынса етәсәк.
Аэропортты һәм аэродромды яңырталар. Ул планға ярашлы эш. Ул уҙғарыласаҡ саммитарға ҡарамай. Аэропортыбыҙҙың халыҡ-ара өлөшө реконструкциялауҙы талап итә ине. Саммит – был осраҡта ресурстарҙы мобилизациялау, беҙҙең был предприятиенан яңы сифат алыу өсөн сәбәп кенә, — тип һөйләне республика башлығы.
Сергей Канавский үҙ сиратында, эре халыҡ-ара ваҡиғаны файҙаланыу мөмкинлеген, Башҡортостандың бөтә матурлығын күрһәтеү өсөн, һеҙ бик дөрөҫ һәм бик яҡшы файҙаланаһығыҙ, тип иҫәпләй. Тәҡдим ителгән концепция, Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһының дәүләттәр башлыҡтары самиты кеүек, ошондай эре сараны тормошҡа ашырыуҙа күрһәтелгән бөтә талаптарға тап килә, тип билдәләне Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһының Эшлекле советы башҡарма директоры.
Осрашыуҙың стенограммаһы менән БР Президентының рәсми сайтында танышырға була.


text:
- Подробности
- Просмотров: 536
ГИПЕРТОНИЯ АУЫРЫУЫ, эссенциаль артериаль гипертензия, артыҡ артериаль баҫым (АБ) һәм ҡан тамырҙарының тонусы боҙолоуы м-н билдәләнгән йөрәк-ҡан тамырҙары системаһының хроник ауырыуы. АБ кимәленә, хәүеф факторҙары булыуына, ауырыу тыуыуға сәбәпсе булған ҡайһы бер ағзаларҙың – “сәптәрҙең” зарарланыуына бәйле 1-се, 2-се һәм 3-сө дәрәжә һәм стадияларға айырып йөрөтәләр. Г.а. үҫешенә нәҫелдән килгән бирешеүсәнлек, стресс, гиподинамия, дислипидемия, һимереү, тәмәке тартыу һ.б. булышлыҡ итә. Төп симптомдары: АБ терегөмөш бағанаһынан 140/90 мм юғарыраҡ, баш һәм йөрәк тапҡырында ауыртыу, баш әйләнеү, оҙайлы симптомһыҙ булыуы ихтимал. Диагностикаһы инструменталь, клиник һәм лаб. тикшеренеүҙәр мәғлүмәттәренә нигеҙләнә. Дауалау: медикаментоз, диетотерапия, физиотерапия һ.б. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: инсульт, йөрәктең ишемия ауырыуы, хроник йөрәк һәм бөйөр етешмәүсәнлеге һ.б. Иҫкәртеү: диспансерлаштырыу, хәүеф факторҙарын төҙәтеү һ.б. Башҡортостанда юғары ҡан баҫымы м-н ауырыған ололар 100 мең кешегә түбәндәгесә теркәлгән: 2006 й. – 11911,1; 2008 й. – 11072,0; 2010 й. – 28469,7. Медицина университетында Г.а. проблемалары б-са фәнни тикшеренеүҙәр 20 б. 70-се йй. алып барыла: Өфөнөң эре сәнәғәт пр‑тиелары хеҙм-рҙәре араһында Г.а. таралыуы өйрәнелә (Л.Н.Минһажетдинова), Г.а. ферментты ангиотензинға әйләндереүсе ингибиторҙар, ангиотензин II рецепторҙар блокаторҙары, статиндар һәм антиоксиданттар ҡулланып (Ә.Н.Закирова), метаболик синдромлы Г.а. дауалау өсөн антигипертензив терапияға гиполипидемик саралар өҫтәп (Э.Р.Сыртланова) диагностикалау һәм дауалау ысулдары, йөрәкте ремоделирлау типтарын билдәләү алымдары (А.Г.Берг) эшләнә, шәкәр диабеты һәм эске ағзаларҙың башҡа ауырыуҙары булғанда Г.а. алдан диагностикалау һәм дауалау ысулын билдәләү өсөн АБ тәүлек буйы контролдә тотоу алымын ҡулланыу нигеҙләнә (Э.Х.Әхмәтйәнова). 2000 й. башлап метаболик синдромлы Г.а. булған ауырыуҙарҙың кардиореналь мөнәсәбәттәре һәм эндотелий дисфункциялары принциптарын (Закирова, З.Р.Ғафурова), углевод‑энергетик һәм липид алмашыныуын (С.А.Фрид), диован (Е.А.Кунах), диратон (Л.М.Карамова), квадраприл (О.А.Филиппова), индапамид (Г.М.Сөләймәнова), натрий фозиноприлы (С.П.Шарапова) һ.б. препараттар ҡулланыуҙың һөҙөмтәлелеген өйрәнеү б-са фәнни тикшеренеүҙәр алып барыла, эре ҡала шарттарында артериаль гипертензияның мед.-соц. аспекттары һ.б. билдәләнә (В.Ю.Лузин, Т.Г.Масычева). 2004 й. алып Г.а. булған пациенттар һәм уларҙың туғандары өсөн БР-ҙың дауалау-иҫкәртеү учреждениеларында өйрәтеүсе “Һаулыҡ мәктәптәре” ойошторолған.
Әҙәб.: Бакиров А.Б., Люсов В.А., Ахметзянова Э.Х. Суточное мониторирование артериального давления: значение метода в диагностике артериальных гипертензий различного генеза. Уфа, 2010.
Ә.Н.Закирова, Р.М.Хәмиҙуллина
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text: Йәмле Ағиҙел буйында урынлашҡан Һабаш ауылында тырыш, уңған, дәртле халыҡ йәшәй. Ул Ергән ауыл биләмәһенә ҡарай. Барыһы ла ошонда тыуып үҫкән, бер үк нәҫелгә ҡараған ғаиләләр күп, бер-береһен белеп, хөрмәт итеп, татыу көн күрәләр. Клуб эшләй, дүрт йыллыҡ мәктәптә әлегә 14 бала уҡый. Һабашта 200-ҙән ашыу йорт иҫәпләнә. Салауат, Ишембай ҡалалары яҡын булғас, кешеләргә лә уңайлы. Балалар гимназияларҙа, төрлө уҡыу йорттарында белем ала. Ауылдың уңғандары һөт-ҡаймағын алып барып һата. Эргәләге “Энергетик” профилакторийында, балалар лагерында ла эшләй халыҡ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 481
ГЕХЕБ БРАХИТЕЦИУМЫ (Brachythecium geheebii), мүк һымаҡтар төрө. Йәшел төҫтәге эре йомшаҡ ялтыр кәҫлектәр барлыҡҡа килтереүсе күп йыллыҡ ике өйлө үҫемлек. Һабағы һырылыусы, ҡауырһынлы-тармаҡлы, төҙ, осло, тотош япраҡ ҡаплаған ботаҡлы. Япрағы ҡатлы, киң йомортҡа-ланцет рәүешендә, осло, буйға йыйырсыҡлы, сите шыма, аҫ яҡтан киң ҡайтармалы. Тамырсығы япраҡ осона етмәй тамамлана. Спорогондары БР‑ҙа билдәле түгел. Ишембай (Ҡолғона а. көнбайышҡа табан 10 км), Бөрйән (Шүлгәнташ ҡурсаулығы, Шүлгән й. яры), Мәләүез (Башҡортостан милли паркы, Ағиҙел һәм Нөгөш йй. үҙәндәре), Стәрлетамаҡ (Йөрәктау шиханы) һәм Белорет (Көньяҡ Урал ҡурсаулығы, Бәләғош һырты) р‑ндарында эзбизташлы текә битләүҙәрҙә үҫә. Һирәк төр, реликт. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына һәм Европаның Мүк һымаҡтар ҡыҙыл китабына (1995) индерелгән.
Э.З.Байышева
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Рәсәйҙә метиз етештереү буйынса “Мечел” алға сыҡты
«Мечел» төркөмөнөң металлургия дивизионына ингән предприятиелар октябрҙә һәм ноябрҙә «Промметиз» металл изделиелар етештереүселәр ассоциацияһының компания – ағзалары араһында метиз продукцияһы етештереү буйынса алдынғылыҡты яуланы.
«Промметиз» ассоциацияһының Рәсәйҙә метиз баҙарын үҫтереү тураһында аналитик отчетына ярашлы, «Мечел»дың ике предприятиеһы — «Белорет металлургия комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәте һәм «Вяртсильск метиз заводы» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте — октябрҙә һәм ноябрҙә ассоциацияның Рәсәй компания-ағзаларының ҡайһынан да күберәк метиз продукцияһы етештерҙе.
2009 йылдың дүртенсе кварталында «Мечел» Рәсәйҙә метиз продукцияһы етештереү күләме буйынса беренсе урынға сыҡты. Ике айҙа «Белорет металлургия комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәте – 63 мең тонна самаһы, «Вяртсильск метиз заводы» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте 18 мең тоннанан ашыу продукция етештерҙе.
— Был ваҡиға металлургия предприятиеларының технологик модернизациялауға һәм яңы, баҙарҙа талап ителгән продукция төрҙәрен үҙләштереүгә йүнәлтелгән үҫеш стратегиябыҙ ни тиклем дөрөҫ икәнен тағы бер тапҡыр раҫлай, — ти «Мечел» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең өлкән вице-президенты Владимир Полин. – Хатта 2009 йылдың иң ауыр көрсөк айҙарында ла «Белорет металлургия комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә яңы продукция төрҙәрен үҙләштереү буйынса эштәр дауам иттерелде. Вяртсильск метиз заводы 2008 йылда уҡ әле сығарылған продукция күләмдәре буйынса рекорд күрһәткестәренә өлгәшә башланы. Предприятие әлегә тиклем планкаһын юғары тота.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов Өфөнөң йорт комитеты рәйестәре менән осрашты
Фото:
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Өфөнөң күп фатирлы йорттарының совет рәйестәре менән осрашты. «Домком» проектын тормошҡа ашырыуҙың тәүге һөҙөмтәләрен тикшереү осрашыу сәбәбе булды: проект йорт комитеттарын булдырыуҙы күҙ уңында тота, уның ағзалары торлаҡ-коммуналь хужалыҡта тәртип булдырыу маҡсатында билдәле хоҡуҡтарға эйә буласаҡ.
Республика башлығы 11 октябрҙә ил Президенты Дмитрий Анатольевич Медведевтың торлаҡ-коммуналь хужалыҡ мәсьәләләре буйынса видеоконференция үткәреүен билдәләп үтте.
— Уның эстән «ҡайнауы» күренеп торҙо, сөнки торлаҡ-коммуналь хужалыҡ тураһында һүҙ йөрөткәндә ҡаты һүҙҙәр генә ҡулланып була, — тине Рөстәм Хәмитов. – Башҡаса күҙ алдына килтереп тә булмай. Ул енәйәт ҡылыуҙар, урлашыуҙар, ришүәт биреүҙәр, хаҡтарҙың һәм тарифтарҙың нигеҙһеҙ арттырылыуы хаҡында әйтте. Һәм бының өлкәлә тейешле контроль булмауынан һәм баҙар механизмдарының тейешле эшләмәүенән килеп сығыуын билдәләне. Мин дә был хаҡта әйтәм. Президент булып эшләй башлауымдың тәүге көнөнән алып торлаҡ-коммуналь хужалыҡ өлкәһендә урлашыуҙың күп булыуы тураһында әйтәм.
— Торлаҡ-коммуналь хужалыҡҡа ошаҡлап яҙылған хаттарҙың һаны сикһеҙ, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. – Һәр икенсе хат – ул торлаҡ-коммуналь хужалыҡ. Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министрына көнләшеп ҡарамаҫ инем. Әммә власть, ниндәй генә алтын булмаһын, әгәр халыҡ тәртип булдырыуҙа үҙе әүҙемлек күрһәтмәһә — бер ниҙә эшләй алмаясаҡ. Ниндәй генә матур йорттар төҙөлмәһен, ярты йылдан подъездары, ҡыйыҡтары эштән сығарыласаҡ. Шуның өсөн халыҡ үҙе контроллек итеү мөмкинлегенә эйә булырға тейеш. Халыҡҡа таянмайынса был мәсьәләләрҙе хәл итә алмаясаҡбыҙ.
Һөҙөмтәлә республика етәкселеге башланғысы менән депутаттар төркөмө РФ Торлаҡ кодексына төҙәтмәләр индерҙе, уларға ярашлы хәҙер халыҡта идаралыҡ компанияларының, торлаҡ милекселәре ширҡәттәренең эшен конторлдә тотоу мөмкинлеге һәм хоҡуғы барлыҡҡа килде. Бындай сараларҙың береһе – күп фатирлы йорт советтарын булдырыу. Бындай советтарҙы, йәки халыҡ телендә йорт комитеттарын Башҡортостан илдә тәүгеләрҙән булып булдыра.
Бөгөнгө көндә республикала йәмғеһе 16,5 мең күп фатирлы йорт иҫәпләнә. Йорт комитеты һәр береһендә булырға тейеш. Бөгөн, проектты тормошҡа ашырыуҙың тәүге этабында, Башҡортостанда 3800 тирәһе йорт комитеты иҫәпләнә. Йыл аҙағынаса Президент уларҙың һанын 5-7 меңгә тиклем еткереү бурысын ҡуйҙы.
Алдағы ваҡытта республикала күп фатирлы йорттарҙың совет рәйестәрен уҡытыу башланасаҡ. Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты, «Домком» проектының төбәктәге координаторы Елена Родина һүҙҙәренсә, уҡытыу курсы алты сәғәткә иҫәпләнгән, һәм Өфөлә семинарҙарҙы бер ай эсендә тамамалау планлаштырыла.
— Был советтарҙың закон сиктәрендә эш алып барыуы мөһим, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Елена Родина.
Бынан тыш, Башҡортостанда «Йорт комитеттары союзы» йәмәғәт ойошмаһы булдырыласаҡ, был хаҡта «Домком» проектының төркөм етәкселәренең береһе, Өфөнөң күп фатирлы йорт советы етәксеһе Арсен Нурйәнов әйтте.
— 16 мең рәйес – был бик күп кеше. Беҙ гражданлыҡ йәмғиәтенең көслө элементы буласаҡбыҙ. Беҙҙең граждандарҙың бындай хоҡуҡтарға бер ҙә эйә булғаны юҡ ине, — тип билдәләне Арсен Нурйәнов.
Рөстәм Хәмитов закон сығарыу кимәлендә граждандар мәнфәғәтен яҡлау буйынса ҙур аҙым эшләнеүен билдәләне.
Хәҙер инде был мәсьәләләрҙе хәл итер өсөн халыҡты уятырға ғына ҡалды, тип дауам итте Президент. Һәм быныһы – иң ауырылыр, тине Рөстәм Хәмитов.


text:
Республика йәш ғаиләләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеүгә өҫтәмә федераль субсидия аласаҡ
Башҡортостан йыл аҙағынаса «Торлаҡ» федераль маҡсатлы программаһын тормошҡа ашырыуға өҫтәмә средстволар аласаҡ 19 төбәк иҫәбенә инде. «Йәш ғаиләләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү» ярҙамсы программаһы сиктәрендә торлаҡ һатып алыу йәки төҙөү өсөн йәш ғаиләләргә социаль түләүҙәрҙе ҡушма финанслауға Рәсәй Федерацияһы субъекттарына 2012 йылда федераль бюджеттан субсидиялар бүлеүгә үҙгәрештәр индереү тураһындағы ҡарар РФ Хөкүмәте ултырышында ҡабул ителде.
Төбәктәр үҫеше министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, 18 субъект алдан билдәләнгән сығымдар күләмен кәметеүҙе һораған (субсидия был сығымдарҙы ҡаплауға бирелә). Шулай итеп, федераль бюджеттан ҡушма финанслау күләмдәре улар өсөн кәметелә.
Артып ҡалған средстволар (378,4 миллион һум) торлаҡ һатып алыуға йәки төҙөүгә йәш ғаиләләргә социаль түләүҙәр биреү буйынса үҙ өҫтөнә өҫтәмә бурыстар алған 19 РФ субъекты араһында бүленә.
Башҡортостан менән бер рәттән өҫтәмә средстволарҙы Владимир, Воронеж, Иваново, Калуга, Кострома, Липецк, Новосибирск, Тамбов, Тула, Архангел, Амур, Новгород өлкәләре, Карелия, Адыгея, Сыуашстан, Саха (Яҡут), Ҡарасәй-Черкес республикалары һәм Красноярск крайы аласаҡ.
Ярҙамсы программа сиктәрендә 2012 йылда йәмғеһе 28722 ғаиләнең торлаҡ мәсьәләләрен хәл итеү планлаштырыла.


text:
Башҡорт актрисаһы — Никита Михалковтың Кинематография һәм театр сәнғәте академияһы тыңлаусыһыФото: социаль селтәрҙәр
Башҡорт актрисаһы — Никита Михалковтың Кинематография һәм театр сәнғәте академияһы тыңлаусыһы
Башҡорт актрисаһы — Никита Михалковтың Кинематография һәм театр сәнғәте академияһы тыңлаусыһыФото: социаль селтәрҙәр
ӨФӨ, 2016 йыл, 13 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Башҡортостан ҡыҙы Гөлнара Сабитова республикала тәүгеләрҙән булып Никита Михалковтың Кинематография һәм театр сәнғәте академияһы тыңлаусыһы булды. Гөлнара Сабитова Өфө сәнғәт институтының театр факультетын (Айрат Абушахманов оҫтаханаһы) тамамлаған, Салауат башҡорт драма театрында һәм М.Кәрим исемендәге Милли йәштәр театрында эшләгән. Хәҙер Гөлнара академияның бер йыллыҡ курстарында уҡыуын дауам итәсәк.
Студент билеттарын тапшырыу тантанаһы Мәскәүҙә уҙҙы. Был турала «Мәҙәниәт» порталы хәбәр итә. Сарала Мәскәү Хөкүмәте министры, ҡаланың Мәҙәниәт департаменты етәксеһе Александр Кибовский, Елена һәм Геннадий Тимченконың хәйриә фонды генераль директоры Мария Морозова, продюсер Леонид Верещагин, Щепкин училищеһы ректоры Борис Любимов, режиссерҙар Владимир Хотиненко, Александр Адабашьян, Владимир Алеников ҡатнашты. Студенттарға академия ректоры, актерҙар оҫтаханаһының художество етәксеһе Никита Михалков үҙенең теләктәрен еткерҙе. Ректор әйтеүенсә, тыңлаусылар өсөн Кустурица, Полански, Ольбрыхскийҙың оҫталыҡ дәрестәре ҡаралған.


text:
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 70 йыллығы халыҡ-ара автоуҙыш менән билдәләнәсәк
7-29 августа 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының яу юлдары буйлап халыҡ-ара автоуҙыш үтә, сара дивизияның 70 йыллығына арнала. Автоуҙышта ҡатнашыусылар – Һауа-десант ғәскәрҙәре һәм махсус тәғәйенләнештәге отряд ветерандары, ветерандар һәм йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре, хәрби-патриотик клубтар курсанттары Һамар – Сызрань – Воронеж – Харьков – Киев – Берлин – Лейпциг – Дрезден – Варшава маршруты буйынса туғыҙ мең километр самаһы юл үтергә планлаштыра.
Автоуҙыш барышында унда ҡатнашыусылар документтар, кино-фотоматериалдар, китаптар һәм данлыҡлы дивизия тураһындағы башҡа публикациялар йыйыуҙы дауам итәсәк.
Украинаның Луганск өлкәһе Петровское ауылында – дивизия командиры Миңлеғәли Шайморатов һәләк булған урында башҡорт атлылары иҫтәлегенә сквер асыу планлаштырыла.


text:
Яныбай Хамматовтың «Төньяҡ амурҙары» романы буйынса киносценарийҙар конкурсы иғлан ителде
«Башҡортостан» киностудияһы Яныбай Хамматовтың «Төньяҡ амурҙары» романы буйынса тулы метражлы фильм төшөрөү өсөн киносценарийҙар конкурсы үткәреү тураһында иғлан итте. Унда ҡатнашыуға Башҡортостанда тыуған йәки даими йәшәгән Рәсәй Федерацияһы граждандары саҡырыла. Киностудиянан хәбәр итеүҙәренсә, дәғүәселәрҙең йәше һәм белеме мөһим түгел.
Ҡатнашыусыларға түбәндәге талаптар ҡуйыла: бөтә конкурс эштәре рус йәки башҡорт телендә сценарий тексынан, синопсистан һәм авторҙың ҡыҫҡаса автобиографияһынан торорға тейеш. Бынан тыш, тәҡдим ителгән материал конкурс талаптарына һәм концепцияһына тап килергә тейеш. Эштәр ҡағыҙҙа һәм электрон формала яҙылған көйөнсә 2010 йылдың 1 мартына тиклем ҡабул ителә.
Конкурсҡа йомғаҡ яһау һәм еңеүселәрҙе наградлау Өфөлә апрель башында үткәреләсәк. Ойоштороусылар әйтеүенсә, конкурс еңеүсеһе сценарийы Яныбай Хамматовтың «Төньяҡ амурҙары» романы буйынса тулы метражлы фильмдың әҙәби нигеҙе булып торасаҡ, ә сценарий авторына фильм төшөрөүҙә хеҙмәттәшлек тәҡдим ителәсәк.
Киносценарийҙар конкурсы маҡсаттары һәм бурыстары булып һәләтле авторҙарҙы асыҡлау һәм яҡлау, башҡорт әҙәбиәтенең “алтын фонды”н экранлаштырыуға ҡыҙыҡһыныуҙы дәртләндереү, Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының гуманизм, рухлылыҡ, ватансылыҡ һәм башҡа әхлаҡи сифаттары менән һуғарылған темалар эҙләп табыу тора.


text:
Фото:
Яҡындағы көндәрҙә Башҡортостанда көндәр йылы торасаҡ, ямғыр яуасаҡ
Фото:
Август аҙағына тиклем Башҡортостанда яуым-төшөмлө, йылы һауа торошо көтөлә. Был турала Башгидрометтың баш синоптигы Анна Козаева хәбәр итте. Уның һүҙҙәренә ҡарағанда, республикала төнөн ҡырау төшмәйәсәк.
— Уҙған ял көндәрендә Башҡортостандың төньяҡ райондарында ҡырау төштө, — тине ул. – Яҡын араларҙа төнөн һауа температураһы 10-15 градус йылыға тиклем төшәсәк. Таулы райондарҙа – нулдән өҫтә биш градусҡа тиклем. Көндөҙ һауа температураһы тотороҡло рәүештә 20-градус билдәһенән өҫтәрәк буласаҡ. Ҡалған көндәрҙә климат нормаһына яҡын һауа торошо һаҡланасаҡ. Ваҡыты-ваҡыты менән йәшенле ямғыр яуып үтәсәк һәм көслө ел иҫәсәк.


text:
Сауд Ғәрәбстанында Башҡортостан вәкилдәре эшләйәсәк
Сауд Ғәрәбстаны Короллегендә Башҡортостан Республикаһының даими вәкилдәре буласаҡ. Был хаҡта БЮТ телеканалының «Неслучайные люди» программаһында БР Президенты Хакимиәтенең Тышҡы һәм төбәк-ара бәйләнештәр идаралығы начальнигы Руслан Мирсаяпов хәбәр итте.
— Вәкиллек әлегә асылмаған әле, — тип билдәләне Руслан Мирсаяпов. – Башҡортостан Президенты Сауд Ғәрәбстаны территорияһында үҙенең ҙур булмаған даими эшләүсе десантын булдырырға ҡарар итте.
Был мәсьәләлә Башҡортостан Ислам конференцияһы ойошмаһы ҡарамағындағы Рәсәй вәкиллегенең хуплауын алды.
— Рәсәйҙең Ислам конференцияһы ойошмаһы ҡарамағындағы даими вәкиле Камил Исхаков беҙгә инфраструктура һәм логистика өлөшөндә тулыһынса булышлыҡ итергә тәҡдим итте, — тине БР Президенты Хакимиәтенең Тышҡы һәм төбәк-ара бәйләнештәр идаралығы начальнигы. – Беҙҙең республиканы ғәрәп илдәрендә танытыу өсөн телдәрҙе белгән бер нисә әүҙем кеше әлегә даими вәкиллектә хеҙмәт итәсәк.


text:
БР Хөкүмәте хәйриә фондтары менән килешеүҙәр төҙөнө
Башҡортостан Хөкүмәте Социаль маҡсатлы программалар фонды йөҙөндә республика биләмәһендә эш алып барған хәйриә фондтары менән хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөнө. «Система», Урал тау-металлургия компанияһы, «Урал» хәйриә фондтары менән килешеүҙәргә ҡул ҡуйылды.
Документтар Башҡортостанда адреслы хәйриә ярҙамы күрһәтеүҙә үҙ-ара килешеп эш итеүҙе ойоштороуҙы күҙ уңында тота. Яҡтар республикала социаль-мәҙәни һәм хәйриә проекттарын финанслау өлөшөндәге бөтә эштәрҙе лә бергәләп хәл итергә йөкләмә ала.
Килешеүҙәр Башҡортостандағы социаль-мәҙәни проекттарҙы ғәмәлгә ашырыуҙың һәм финанслауҙың аныҡ механизмдарын күҙ уңында тота. Аҡса күсереү схемаһы маҡсатлы финанслауҙың тулыһынса үтә күренмәлелеген һәм асыҡлығын тәьмин итә.
2011 йылда республиканың хәйриә фондтары уставта ҡаралған маҡсаттарға йәмғеһе 2,5 миллиард һумдан ашыу аҡса йүнәлтәсәк, тип хәбәр итә республика Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәте.


text:
Өфөлә баш ҡаланың иң яҡшы уҡытыусыларының форумы үтәсәк
14 декабрҙә Ҡала мәҙәниәт һарайында баш ҡаланың иң яҡшы уҡытыусыларының форумы үтәсәк. Сарала ағымдағы йылдың ноябрь айында Өфөлә булдырылған Уҡытыусылар ассоциацияһының артабанғы эшмәкәрлеге тикшереләсәк. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, уның составына ҡала, төбәк һәм бөтә Рәсәй профессиональ оҫталыҡ конкурстарында еңеүселәр, бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара олимпиадалар призерҙары остаздары, тикшеренеүсе уҡытыусылар инде. Ассоциация маҡсаттары – дөйөм урта белем биреүҙең сифатын арттырыу, педагогтарҙың инновацион тәжрибәһен йәйелдереү буйынса эшмәкәрлекте көйләү, мәғариф үҫешенең көнүҙәк мәсьәләләрен хәл итеү юлдарын асыҡлау.
Сара Өфөнөң Мәғариф идаралығы һәм фәнни-мәғлүмәт методик үҙәге ярҙамында баш ҡаланың педагогтар берләшмәһе вәкилдәре башланғысы менән ойошторола.
Форум эшендә, уҡытыусыларҙан тыш, ҡала хакимиәте, Башҡортостандың Мәғариф министрлығы, республиканың Мәғарифты үҫтереү институты, алдынғы юғары уҡыу йорттары, Халыҡ мәғарифы һәм фән хеҙмәткәрҙәре профсоюзы башҡорт республика ойошмаһы вәкилдәре, ата-әсәләр, педагогик хеҙмәт ветерандары, киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре ҡатнашасаҡ.


text:
Өфө скверҙарының береһенә Рудольф Нуриев исемен бирергә тәҡдим ителде
Өфөнөң Пушкин урамындағы скверына Рудольф Нуриев исемен бирергә тәҡдим ителде. Бындай тәҡдим менән республика баш ҡалаһының ижади интеллигенцияһы сығыш яһаны. Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры буйындағы аллея күп өфөлөләргә таныш, был ҡала халҡының яратҡан ял урындарының береһе. Бығаса ул Пушкин аллеяһы тип аталды. 1949 йылдан алып аллеяла әле күсерелгән А.С.Пушкин бюсы тора ине. 1998 йылдың 17 мартында театр фасадында бөтә донъяға танылған бейеүсе Рудольф Нуриевтың барельефы урынлаштырылды.
Йыл дауамында скверҙа ремонт, төҙөкләндереү эштәрен үткәреү, фонарҙар, эскәмйәләр ҡуйыу планлаштырыла.
Өфөлөләр ҡала хакимиәте сайтында тәҡдим ителгән башланғыс өсөн тауыш биреүҙә ҡатнаша ала.


text:
Олҡан участкаһында ер аҫты байлыҡтары менән файҙаланыуға хоҡуҡ алған еңеүсе иғлан ителгән
Олҡан участкаһында углеводород сеймалын геологик тикшереү, разведкалау һәм сығарыу маҡсатында ер аҫты ҡаҙылма байлыҡтары менән файҙаланыу хоҡуғына үткәрелгән аукциондың еңеүсеһе тип 14520 миллион һум суммала бер тапҡыр индерелеүсе түләү башҡарырға әҙерлеген раҫлаған “Башнефть” акционерҙар нефть компанияһы” асыҡ акционерҙар йәмғиәте табылған.
Аукционды ойоштороусы – Ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыу буйынса Башҡортостан Республикаһы идаралығы хәбәр итеүенсә, «Башнефть» йәмғиәтенән тыш сауҙала «Башнефтегеофизика» асыҡ акционерҙар йәмғиәте лә ҡатнашҡан.
Олҡан участкаһы Туймазы һәм Шаран райондары биләмәһендә урынлашҡан. Унда С3 категорияһындағы (0,4 миллион тонна) нефть ресурстары сығарыуға әҙер ике структура бар. Лицензияланған участка майҙаны 165,4 квадрат метр тәшкил итә.
Ә башҡа аукциондарға килгәндә иһә, Ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыу буйынса федераль агентлыҡ Башҡортостандың Ар, Көнсығыш Ыҡ, Көнбайыш Көнгәк участкаларында углеводород сеймалын геологик тикшереү, разведкалау һәм сығарыу маҡсатында ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыуға хоҡуҡ алыуға үткәрелгән аукциондар ғәмәлгә ашмаған, тип ҡарар итте. Был уларҙа ҡатнашыуға заявкаларҙың булмауы менән аңлатыла.


text:
Баш ҡаланың «Ихлас» мәсете алты телдә альманах сығарҙы
Өфөнөң «Ихлас» мәсете алты телдә альманах сығарҙы. Баҫма ғибәҙәтханаға 15 йыл тулыу айҡанлы нәшер ителде һәм уның тарихына арналған. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, был мөһим ваҡиғаны баш ҡала мосолмандары ағымдағы йылдың июлендә билдәләгәйне.
Альманахты рус, ғәрәп, башҡорт, татар, төрөк һәм инглиз телдәрендә уҡырға була. Унда «Ихлас»тың тарихы, мәсеттең имамдары, унда үткәрелгән мөһим ваҡиғалар тураһында бәйән ителә, шулай уҡ Ислам дине тарихынан ҡыҙыҡлы факттар һәм башҡа төрлө мәғлүмәт урынлашҡан. Альманахтың редакция коллегияһы уҡыусыларҙы Башҡортостандың билдәле шағирҙары һәм яҙыусыларының әҫәрҙәре менән таныштырыу маҡсатында унда Марат Кәрим, Рауил Бикбаев, Дилә Булгакова, Земфира Муллағәлиева, Әсхәр Кәшфуллин һәм башҡа әҙиптәрҙең ижад емештәрен урынлаштырған.
«Ихлас Шәриф» 1000 дана тираж менән баҫылды. Проектты тормошҡа ашырыуға Ислам мәҙәниәтенә, ғилеменә һәм мәғарифына ярҙам фонды булышлыҡ иткән.