text:
Беҙ һәр ваҡыт әҙер инек
Рубрикалар / Хәтер // 19-05-2017, 15:12
Ете тиҫтә йыл “йәшәп киткән” пионерияның барлыҡҡа килеүенә – 95 йыл
– Пионер! Коммунистар партияһының эше өсөн көрәшкә әҙер бул!
– Һәр ваҡыт әҙер! – ошо һүҙҙәр беҙҙең бала һәм үҫмер саҡтың яҡты хәтирәһенең бер өлөшө. Рәсәйҙә 1980 йылға тиклем тыуғандар араһында пионер булмаған бер кеше лә юҡтыр.
Пионер бөтә ерҙә лә ине – мәктәптә, походта, мәктәп баҡсаһында, ярышта, мәҙәни смотрҙарҙа, олимпиадаларҙа…
Мин – СССР пионерҙарының береһе. Галстуклы, значоклы, пионер исеменә тап төшөрмәгән яҡшы уҡыусы. Хәтерләүемсә, һәр класс отряд, звеноларға бүленде һәм унда барыһы ла ниндәйҙер вазифаны башҡарҙы. Үҙемдең звеньевой, политинформатор, санитарка булғанымды иҫләйем. Стена гәзитен сығарыуҙа ла ҡатнаша торғайным. Кемдер отряд етәксеһе, барабансы, борғосо, спорт секторы етәксеһе ине. Һәм, әлбиттә, Тимурсылар командаһы төҙөп, ололарға ярҙамсылар булып йөрөнөк. Металл һыныҡтары, макулатура йыйыуҙы ла пионерҙарға ышанып тапшырҙылар. Ҡыҫҡаһы, ҡайҙа эш бар, ҡайҙа ярҙам кәрәк – беҙ, пионерҙар, бөтә ергә лә өлгөрҙөк.
Заман теле менән әйткәндә, шәп бренд ине пионерия. Ине шул. Түңкәрелешле 90-сы йылдарҙа ныҡлы тоташҡан кеүек булған ҙур бер ҡулсаның төп көсө өҙөлгәйне, балалар һәм үҫмерҙәр ойошмаһы ла, етәкләргә өлкән ҡулдар булмағас, тарҡалып, юҡҡа сыҡты. Юҡ, күңелдәрҙә һаман йәшәй әле. Иҫләүселәре булғас ни…...
– Пионер! Коммунистар партияһының эше өсөн көрәшкә әҙер бул!
– Һәр ваҡыт әҙер! – ошо һүҙҙәр беҙҙең бала һәм үҫмер саҡтың яҡты хәтирәһенең бер өлөшө. Рәсәйҙә 1980 йылға тиклем тыуғандар араһында пионер булмаған бер кеше лә юҡтыр.
Пионер бөтә ерҙә лә ине – мәктәптә, походта, мәктәп баҡсаһында, ярышта, мәҙәни смотрҙарҙа, олимпиадаларҙа…
Мин – СССР пионерҙарының береһе. Галстуклы, значоклы, пионер исеменә тап төшөрмәгән яҡшы уҡыусы. Хәтерләүемсә, һәр класс отряд, звеноларға бүленде һәм унда барыһы ла ниндәйҙер вазифаны башҡарҙы. Үҙемдең звеньевой, политинформатор, санитарка булғанымды иҫләйем. Стена гәзитен сығарыуҙа ла ҡатнаша торғайным. Кемдер отряд етәксеһе, барабансы, борғосо, спорт секторы етәксеһе ине. Һәм, әлбиттә, Тимурсылар командаһы төҙөп, ололарға ярҙамсылар булып йөрөнөк. Металл һыныҡтары, макулатура йыйыуҙы ла пионерҙарға ышанып тапшырҙылар. Ҡыҫҡаһы, ҡайҙа эш бар, ҡайҙа ярҙам кәрәк – беҙ, пионерҙар, бөтә ергә лә өлгөрҙөк.
Заман теле менән әйткәндә, шәп бренд ине пионерия. Ине шул. Түңкәрелешле 90-сы йылдарҙа ныҡлы тоташҡан кеүек булған ҙур бер ҡулсаның төп көсө өҙөлгәйне, балалар һәм үҫмерҙәр ойошмаһы ла, етәкләргә өлкән ҡулдар булмағас, тарҡалып, юҡҡа сыҡты. Юҡ, күңелдәрҙә һаман йәшәй әле. Иҫләүселәре булғас ни…...
Алтын тауышлы “зәңгәр экран” батшаһы
Рубрикалар / Хәтер // 15-05-2017, 13:56
Башҡортостан телевидениеһының беренсе дикторы Марат Рафиҡовты республика халҡы бик яратты
Беҙҙең төбәкте юҡҡа ғына “Батырҙар ҡиссаһы” тимәгәндәр. Ошо урында ике быуаттан ашыу батша эҙәрлекләүенә дусар булған Ялан Бөрйәне ырыуының ир-егеттәре араһында һәр нәмәгә ризалыҡ белдереп тороусыларҙың юҡ дәрәжәһендә икәнен иҫкәртеп үтеү урынлы булыр. Ана шул Ялан Бөрйәне ырыуының Көйөргәҙе районында ҡиблаға ҡарай аҡҡан Туҡмаҡ Ҡаран шишмәһе Шайтан йылғаһына ҡушылған ерҙә, Урта Мотал ауылында, 1941 йылдың 6 июнендә Марат Хөсәйен улы донъяға ауаз һала ла инде....
Аҡһаҡалдан алтын һүҙ ҡала
Рубрикалар / Хәтер // 3-04-2017, 11:46
“Ғүмерҙәр ике килмәй шул,
Донъялар фани ғына,
Уның асылдарын фәҡәт
Аңламай сабый ғына...”
Ошо юлдарҙың авторы, донъяның һәр сәғәте, һәр минуты фани икәнен йөрәге менән тойған, үтә лә нескә күңелле, сабый йөрәкле яҡташыбыҙ, Башҡортостандың халыҡ шағиры Абдулхаҡ Игебаевтың арабыҙҙан китеүенә ярты йыл ваҡыт үтеп тә китте. Уның әҙәби мираҫын мәңгеләштереү, һаҡлау маҡсатында абруйлы комиссия төҙөлдө. Рәйесе итеп билдәле яҙыусы Таңсулпан Ғарипова билдәләнде....
Донъялар фани ғына,
Уның асылдарын фәҡәт
Аңламай сабый ғына...”
Ошо юлдарҙың авторы, донъяның һәр сәғәте, һәр минуты фани икәнен йөрәге менән тойған, үтә лә нескә күңелле, сабый йөрәкле яҡташыбыҙ, Башҡортостандың халыҡ шағиры Абдулхаҡ Игебаевтың арабыҙҙан китеүенә ярты йыл ваҡыт үтеп тә китте. Уның әҙәби мираҫын мәңгеләштереү, һаҡлау маҡсатында абруйлы комиссия төҙөлдө. Рәйесе итеп билдәле яҙыусы Таңсулпан Ғарипова билдәләнде....
Уңалырмы күңел яралары?
Рубрикалар / Хәтер // 15-02-2017, 12:14
Афған һуғышы ветераны Хөрмәт Иҫәнюлов, беҙҙең күргән-кисергәндәр йәш быуын өлөшөнә төшмәһен, тип теләй
Афғанстан һуғышын үтеп ҡайтҡан яугирҙар менән аралашҡан һайын күңелдә ниндәйҙер үкенеү хистәре, ятып ҡалған егеттәрҙе йәлләү тойғоһо, һағыш ҡала. Хөрмәт Рәфҡәт улы Иҫәнюлов 1968 йылдың 22 ғинуарында Баймаҡ районының Билал ауылында тыуған. Тыуған ауылында мәктәпте тамамлағас, “Йылайыр” совхоз-техникумына уҡырға инә. 1986 йылда Совет Армияһы сафына алына. Алты ай Үзбәкстанда “учебка”ла булғандан һуң, 1987 йылдың 1 майында башҡорт егеттәренән бер үҙен Афғанстанға ебәрәләр. Тернез ҡалаһындағы “Дуҫлыҡ күпере”нә тиклем БТР-ҙа оҙаталар, артабан, сикте үткәс, йәйәүләп үҙҙәре китә. Ниндәй генә милләт егеттәре юҡ араларында, ләкин һәр милләттән берәр генә кеше. Алты егет сикте үтә, уларҙы ҡаршы алалар. Ике километр ҙа үтеп өлгөрмәйҙәр, машиналары боҙола, артабан юлды тағы ла йәйәүләп дауам итәләр. Уларҙы ниндәйҙер бер подвалға алып килеп ябалар. Шул минутта ғына улар ҡайҙа килеп эләккәндәрен аңлай: тышта көнө-төнө һуғыш бара. Ә егеттәрҙе өс көн ошо подвалдан сығармаҙар. Өсөнсө көндө улар тәүге һуғышҡа эләгә. Ҡайҙа ҡарама – ҡан ҡойош, мәхшәр. 19 йәше яңы тулған ауыл егете бындай ҡот осҡос хәлде күреп, ауырып китә. Бер аҙна йән һыҙлауҙарына түҙмәй, йөрәк ауырыуына әйләнә. Шул ваҡыт командирҙар, һин бит ҡайҙа эләккәнеңде белдең, ныҡ бул, бирешмә, тип өгөт-нәсихәт уҡый, дарыу биреп, үҙ-үҙен яҡларға өндәй. Бына шулай башлана егеттәрҙең тәүге сынығыу алыуы....
Афғанстан һуғышын үтеп ҡайтҡан яугирҙар менән аралашҡан һайын күңелдә ниндәйҙер үкенеү хистәре, ятып ҡалған егеттәрҙе йәлләү тойғоһо, һағыш ҡала. Хөрмәт Рәфҡәт улы Иҫәнюлов 1968 йылдың 22 ғинуарында Баймаҡ районының Билал ауылында тыуған. Тыуған ауылында мәктәпте тамамлағас, “Йылайыр” совхоз-техникумына уҡырға инә. 1986 йылда Совет Армияһы сафына алына. Алты ай Үзбәкстанда “учебка”ла булғандан һуң, 1987 йылдың 1 майында башҡорт егеттәренән бер үҙен Афғанстанға ебәрәләр. Тернез ҡалаһындағы “Дуҫлыҡ күпере”нә тиклем БТР-ҙа оҙаталар, артабан, сикте үткәс, йәйәүләп үҙҙәре китә. Ниндәй генә милләт егеттәре юҡ араларында, ләкин һәр милләттән берәр генә кеше. Алты егет сикте үтә, уларҙы ҡаршы алалар. Ике километр ҙа үтеп өлгөрмәйҙәр, машиналары боҙола, артабан юлды тағы ла йәйәүләп дауам итәләр. Уларҙы ниндәйҙер бер подвалға алып килеп ябалар. Шул минутта ғына улар ҡайҙа килеп эләккәндәрен аңлай: тышта көнө-төнө һуғыш бара. Ә егеттәрҙе өс көн ошо подвалдан сығармаҙар. Өсөнсө көндө улар тәүге һуғышҡа эләгә. Ҡайҙа ҡарама – ҡан ҡойош, мәхшәр. 19 йәше яңы тулған ауыл егете бындай ҡот осҡос хәлде күреп, ауырып китә. Бер аҙна йән һыҙлауҙарына түҙмәй, йөрәк ауырыуына әйләнә. Шул ваҡыт командирҙар, һин бит ҡайҙа эләккәнеңде белдең, ныҡ бул, бирешмә, тип өгөт-нәсихәт уҡый, дарыу биреп, үҙ-үҙен яҡларға өндәй. Бына шулай башлана егеттәрҙең тәүге сынығыу алыуы....
Күңеле лә, үҙе лә, йырҙары ла матур ине
Рубрикалар / Хәтер // 12-01-2017, 15:55
Фәрит Хәйбулла улы Бикбулатов 1936 йылдың 8 авгусында Йылайыр районының Мәҡсүт ауылында зыялылар ғаиләһендә тыуған. Атаһы Хәйбулла Бикбулатов Ленинградта уҡып ҡайтып, Хәйбулла районының Аҡъяр ауылында судья булып эшләй, Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк була. Өлкән ағаһы Шәһит тә (1925 – 2001) һуғышта ҡатнаша. Артабан, белемен арттырып, ғүмерен фәнгә арнай, иҡтисад фәндәре профессоры дәрәжәһенә күтәрелә....
Көткән көтөп ала алмаҫ, Ҡалған ҡыуып етә алмаҫ...
Рубрикалар / Хәтер // 28-11-2016, 15:49
Кескәй генә бер күбәләк ине,
Донъялыҡта донъя йәмләтте.
(Мостай Кәримдән).
Ҡара көҙ. Шәмсебеҙ бөгөн асманға көндәгенән дә һуңлабыраҡ үрмәләргә ниәтләнде, ахыры. Ваҡыт һанауынса, күптән үк яҡтыртырға тейеш тә бит, ҡараңғылыҡ шаршауы яланғас ағас ботаҡтарына, өй ҡыйыҡтарына үрмәксе ауындай эленеп алған да, һис ысҡынаһы түгел. Йылдың көндән-көн шоҡрая барған ошо мәлен яратмайым мин. Яҡтылыҡ һүрәнәйгән һайын тын ҡыҫылғандай, донъя тарайғандай. Ҡояшлы һәр мәлде ни әмәлдәр менәндер туҡтатҡы, уның хәҙер генә һүнер нурҙарының, исмаһам, осмотон йомарлап, йөрәктең бер мөйөшөнә йәшереп ҡуйғы килә. Донъя хәлен белеп булмай, шул нур осмото, бәлки, ғүмереңдең иң өшәнесле мәлендә тамсы һыу, күкрәк тултырып һуңғы тын алыу һымаҡ, йәшәүеңдең ахырғы хәжәте булып ҡуйыуы бар.
“Бер олоғо килә айға ҡарап, сәхрәләге яңғыҙ бүреләй...” ошо һүҙҙәр нисәмә көн, йоҡоһоҙ төндәр, бер генә минутҡа ла тынғылыҡ бирмәй, теңкәне ҡорота, аҡтыҡ хәлемде алғандай. Хәләлең менән йәшәлгән ғүмереңдең һәр мәлен йыш иләктән үткәреп ултырыу үҙең өсөн ауыр тормош хисабы булһа ла, был, ысындан да, шәхсән үҙеңдең генә кисерештәрең. Күҙҙәрең менән йөрәгеңдең бер юлы сырҡырауын һиҙгән-күргән кешеләр хәҙер бигүк күп тә түгел бит инде. Йәнә лә: “Ир кешеләр иламай”, – тигән яһалма ғорурлыҡмы, ялған ныҡлыҡмы, барыбер һине йомолта, бар булмышыңды ялмап алған ут, тышҡы ҡиәфәтеңә күҙгә элерлек ҡағылмаһа ла, эсеңде күмергә әйләндерә....
Бар ғүмере яҡшы киноға торошло
Рубрикалар / Хәтер // 13-10-2016, 13:32
Туғандарыбыҙ менән төшкө ашҡа ултырған мәл. Шул ваҡыт “Юлдаш” радиоһында “Самауыр янында” радиоһөйләшеүен башлап ебәрҙеләр. Кино йылына арнап: “Һеҙ элек киноға йөрөй инегеҙме? Ниндәй фильмдар ҡарай инегеҙ? Ғөмүмән, кино тормошо, уны күрһәтеүселәр тураһында хәтирәләрегеҙ менән бүлешегеҙ”, – тигән әңгәмәгә саҡырыу яңғыраны. Бик йәнле һөйләшеү килеп сыҡты. Ҡайһы берәүҙәр ниндәй фильмдарға кешенең күп йөрөүен, кемдер шул фильмдарҙы күрһәтеүселәр тураһында хәтирәләре менән бүлеште. Был һөйләшеү Вәли бабайымдың да бала сағын иҫенә төшөрҙө: “Беҙ, ауылдың малай-шалайы, кино алып килгәндәрен күреп ҡалһаҡ: “Ур-ра, кино килде, кино килде! Нимә тигән кино икән? Бөгөн ниндәй кино күрһәтерҙәр?” – тип, киномеханиктың кинобанкаларын алып клубка инеп киткәндән алып афишаға бөгөнгө фильмдың исемен яҙып элгәнгә тиклем, түҙемһеҙләнеп көтәбеҙ. Һәм яҙыуҙы уҡыу менән ауыл буйлап киноның исемен ҡысҡыра-ҡысҡыра ары елдерәбеҙ”. “Эйе, ҡасандыр булған ошо ваҡиғаларҙы һағынып иҫкә алырға ғына ҡалды”, – тип һүҙгә ҡушылды Зифа инәйем дә.
...
...
Йылдар үткән һайын абруйы арта ғына
Рубрикалар / Хәтер // 12-10-2016, 09:46
Көслө, талапсан һәм аҡыллы етәксе булды
Ошо көндәрҙә халҡыбыҙҙың данлыҡлы улы, күренекле дәүләт эшмәкәре, партияның Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары, БАССР Министрҙар Советы Рәйесе, Социалистик Хеҙмәт Геройы Миҙхәт Закир улы ШАКИРОВТЫҢ тыуыуына 100 йыл тула. 20 йылға яҡын республика менән етәкселек итә ул. Әлбиттә, ул заман тураһында төрлө фекерҙәр йөрөй, шулай ҙа күптәр был йылдарҙы, республикабыҙҙың сәскә атҡан осоро, тип баһалай. Ысынлап та, совхоз-колхоздарҙың, завод-фабрикаларҙың гөрләп эшләгән сағы, сәнәғәт предприятиелары, белем һәм мәҙәниәт усаҡтары төҙөлөшөнөң киң ҡолас алған мәле тап ошо осорға тура килә. Ул ваҡытта йәшәгән кешеләрҙә киләһе көнгә ышаныс та көслө ине. Уҡыған кешенең эшһеҙ, эшләгән кешенең торлаҡһыҙ ҡалмаҫына шик юҡ. Барыһы ла етәксенән торҙомо, әллә заманаһы шулай булдымы?! Миҙхәт Закир улының ниндәйерәк етәксе һәм шәхес булыуына уның ҡулы аҫтында эшләгән замандаштары ғына дөрөҫ баһа бирә алалыр. Әйҙәгеҙ, уларҙың фекерҙәренә күҙ һалайыҡ.
...
Халҡым, тип йәшәүсе ғалим
Рубрикалар / Хәтер // 29-04-2016, 13:42
“Донъялар имен торһон...”
Объявления / Хәтер // 6-04-2016, 15:59
Чернобыль... 1986 йылдың 26 апрелендә был ҡурҡыныс һүҙ бөтә планетаға мәғлүм булды. XX быуаттың иң ҙур техноген һәләкәте “тыныс атом”дың хәүефен күрһәтә, ә Япониялағы былтырғы ер тетрәүҙәрҙән һуң “Фукусима-1” АЭС-ы быны йәнә иҫбатланы. Бөтә донъяны атомдан ҡурҡыу, “ядро фобияһы” солғаған әлеге осорҙа, 26 йыл элек Украина Полесьеһында булған ваҡиғаларҙы беҙ онотмаҫҡа бурыслы. ЧАЭС һәләкәте кешелекте тәбиғәткә ихтирамлы булырға, уның байлыҡтары менән һаҡсыл ҡулланырға кәрәклекте асыҡ күрһәтә....


c: text/html

text:
2013 йылда төбәктә 11 600-ҙән ашыу яман сир менән ауырыу осрағы асыҡланғанФото: Андрей Старостин
2013 йылда төбәктә 11 600-ҙән ашыу яман сир менән ауырыу осрағы асыҡланған
2013 йылда төбәктә 11 600-ҙән ашыу яман сир менән ауырыу осрағы асыҡланғанФото: Андрей Старостин
2013 йылда Башҡортостанда тәүге тапҡыр онкологик сир диагнозы ҡуйылғандарҙың һаны 11 689 кеше тәшкил итте, был 2012 йыл күрһәткесенән ҙурыраҡ — 10 953. Шуға ҡарамаҫтан, сирләү ошо уҡ кимәлдә ҡалған һәм 100 мең кешегә 287,8 сирле тура килә, тип хәбәр итте «Башинформ» агентлығында үткән матбуғат конференцияһында Республика онкология диспансерының баш табибы Руслан Солтанов.
— Сирләгәндәрҙең дөйөм һанынан беренсе урында элеккесә һөт биҙҙәрендәге яман шеш – дөйөм асыҡланған яман шеш осрағы иҫәбенән 12,3 процент, икенселә – үпкә рагы – 11,4 процент, өсөнсө урында – тире рагы – 9,1 процент, — тип һандарҙы килтерҙе Руслан Солтанов.
Уның әйтеүенсә, онкологик ауырыуы булған республиканың 59 процент кешеһе биш һәм унан күберәк йыл йәшәй, онкологияла ул һауыҡҡан критерий тип иҫәпләнә.
Республика онкология диспансерында 77 мең кеше иҫәптә тора, өҫтәүенә, республика буйынса ҡарағанда Өфөлә уртаса яман шеш менән сирләү бер нисә тапҡырға күберәк һәм 100 мең халыҡҡа 322,9 сирле тура килә. Тәү сиратта ул сирҙе диагностикалау мөмкинлеге менән бәйле.
Онкология диспансерының баш табибы даими рәүештә профилактик тикшеренеүҙәр, диспансеризация үтергә саҡырҙы.
— Әгәр беҙ табиптарға бармаһаҡ, әгәр билдәле бер осор менән тикшеренеү үтмәһәк, тимәк, әлбиттә, яман шеш сире башланыуын тәүге стадияларҙа асыҡлау мөмкин түгел, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Руслан Солтанов.
Республикала дөйөм сирләгәндәрҙең һанынан 47 проценты сирҙең башланғыс стадияларында асыҡланған. Республика онкология диспансерының баш табибы иҫәпләүенсә, был байтаҡ ҙур һан.
Республиканың кадрҙар потенциалы һәм онкология хеҙмәтенең яҡшы тәьмин ителеше дауалауҙы юғары кимәлдә үткәрергә мөмкинлек бирә. Республика онкология диспансерының белгестәре онкологияла ҡулланылған бөтә төр дауалау алымдарын үҙләштергән.
Өфөлә Ядро медицина үҙәге асыу тураһында һөйләгәндә, уның рәсми атамаһы – ПЭТ-үҙәк (позитронно-эмиссионная томография) онкология диспансерының баш табибы, функциональ үҙәк эшләргә әҙер, тип хәбәр итте. Әлеге ваҡытта документ-рөхсәт биреү системаһы буйынса эштәр бара. Беренсе пациенттарҙы ағымдағы йылдың апрелендә ҡабул итеү планлаштырыла.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Дондағы Ростовта тәмәке фабрикалары
Дондағы Росторта тәмәке фабрикалары — Дондағы Ростовта тәмәке сәнәғәте фабрикалары. Фабрика биналары ХХ быуатта төҙөлгән һәм төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡылары булып тора. Төрлө ваҡытта уларҙа ҡунаҡхана, кәсепхана администрацияһы, хәҙерге заман сәнғәт үҙәге һ. б. булған.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәмәке сәнәғәте Дондағы Ростовта ХХ быуатта барлыҡҡа килә. Өс ҙур тәмәке фабрикаһын нигеләүсе сауҙагәрҙәр Владимир Иванович Асмолов һәм Гавриил Ильич Шушпанов, Яков Семенович Кушнарев, Иван һәм Акиллен Аспаниди булған.
« Асмолов һәм К сауҙа йорто „ тәмәке фабрикаһы үҙ эшен XIX быуат уртаһында башлай. Сауҙагәр Василий Иванович Асмолов 1857 йылда фабриканы асҡан. Ул һәм тәмәке яһау оҫтаһы сауҙагәре Г. И. Шушпанов фабриканы бик тиҙ ваҡыт эсендә юғары кимәлгә күтәрәләр. Уларҙың продукцияһы бөтә Рәсәйҙең Прибалтиканан алып Себергә тиклемгуберналары ҙур һорау менән файҙалана. Тәмәке халыҡ-ара һәм ил эсендәге күргәҙмәләрҙә алтын һәм көмөш миҙал яулай. 1881 йылда В. И. Асмолов үлгәс, уның ҡустыһы Владимир фабрика хужаһына әйләнә. 1913 йылда Асмолов фабрикалары трестҡа берләшә , ә хужаларҙың хакимлығы Лондонға күсә. Совет власы йылдарында был фабрика Дон дәүләт тәмәке фабрикаһы тип йөрөтөлә.
1874 йылда ағалы -энеле Иван Христофорович һәм Ахиллес Христофорович Асланиди тәмәке фабрикаһына нигеҙ һалалар[1]. 1913 йылда Асланидилар фабрикаһын Асмолов һәм К°“[3] акционерҙар йәмғиәте һатып алған. 1920 йылда фабрика бинаһында күҙ ауырыуҙары клиникаһы урынлаша. 1950 йылдар башында йорт ремонтлана һәм ҡала дауаханаһына тапшырыла. 1962 йылда йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Унда былай тип яҙылған: „Был йортта 1920 йылдан 1952 йылға тиклем ғалим-офтальмолог, профессор К . Х. Орлов йәшәгән һәм эшләгән“.
Әҙәбиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Чалхушьян, Г. Х. История города Ростова-на-Дону/Г. Х. Чалхушьян. — Г. 19. — Ч. 1 На пороге века // Достопримечательности Ростовской области».
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Фабрики Кушнарёвых
- ИСТОРИЧЕСКАЯ ЗАПИСКА О ГОРОДЕ РОСТОВЕ-НА-ДОНУ
- Вестник агропромышленного комплекса
- Кушнарев Яков Семёнович
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Владимир Сергеевич Сидоров Энциклопедия старого Ростова и Нахичевани-на-Дону. 16 сентябрь 2013 тикшерелгән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 131
СПОРТ‑ҺАУЫҠТЫРЫУ КОМПЛЕКСЫ, ӨДНТУ‑ға ҡарай. Өфөлә урынлашҡан. Составына стадион__һәм 1‑се уҡыу‑физкультура корпусы (1967 й. төҙөлгән), 2‑се уҡыу‑физкультура корпусы (1997) инә. Стадионда футбол яланы (120х60 м), еңел атлетика өсөн йүгереү юлы (400 м), гимнастика ҡаласығы, 2 баскетбол майҙансығы, мини‑футбол өсөн 4 майҙансыҡлы корт; 1‑се корпуста — көрәш (20х12 м), спорт (40х15 м), ауыр атлетика (15х6 м) залдары; 2‑се корпуста спорт (72х24 м) һәм тренажёр (18х6 м) залдары бар. Бадминтон, баскетбол, бейеү спорты, бокс, волейбол, гандбол, гер спорты, грек- рим көрәше, дзюдо, еңел атлетика, кикбоксинг, көрәш, мини‑футбол, өҫтәл теннисы, пауэрлифтинг, полиатлон, самбо, спорт аэробикаһы, шахмат һ.б. секциялар эшләй. Спорт комплексында йыл һайын волейбол (1994 й. алып) һәм гандбол (1998 й. алып) б‑са юғары лиганың Рәсәй чемпионаттары, студенттар араһында бейеү спорты б‑са Рәсәй кубогы (2006 й. алып) уҙғарыла, 1998 й. һәм 2006 й. Рәсәй нефть‑газ юғары уҡыу йорттары спартакиадаһы үткәрелә.
Л.Е.Матузов
Тәрж. Ғ.Р.Бирҙина


text:
- Подробности
- Просмотров: 317
БАЙҒУСҠАР ҠУРҒАНЫ II, 14 б. аҙ. археологик ҡомартҡыһы. Хәйбулла р‑ны Байғусҡар а. төньяҡҡа табан 3 км алыҫлыҡта Тиргәмеш й. (Таналыҡ й. басс.) һул ярында урынлашҡан. 1991 й. Ф.А.Сөнғәтов тарафынан асыла һәм өйрәнелә. Ҡурған (диам. 8 м, бейеклеге 0,3 м) аҫтында 1 ҡәбер табылған, уның өҫтөндә сағыу ҡыҙғылт һары төҫтәге үртәлгән ҡалын балсыҡ ҡатламы асыҡланған. Ҡәбер камераһының көнбайыш яртыһының таштан ҡоролған нигеҙе бар. Ерләү бер-береһенә тимер таҫмалар һәм сөйҙәр м‑н беркетелгән ике оҙонса өлөштән торған ағас ялғашҡа (диам. 0,3—0,5 м, оҙонлоғо 2 м) һалып башҡарылған. Мәйет салҡан ятҡырып, ҡулдарын янбаш һөйәгенә ҡуйып, башы м‑н көнбайышҡа (йөҙөн көньяҡҡа бороп) ҡаратып ерләнгән. Баш һөйәгенең йөҙ яғында Алтын Урҙа осороноң 6 көмөш тәңкәһе табылған: 3‑өһө — Жанибәк (1342—57), 2‑еһе — Үзбәк, 1‑һе Тоҡто (1291—1313) хан дәүерендә һуғылған. Н.А.Мәжитов, ерләү йолаһына ҡарап, — Б.ҡ.II Көньяҡ Урал аръяғына монголдар ҡыҫырыҡлауы һөҙөмтәһендә йәки улар м‑н бергә килгән күскенселәр; В.А.Иванов һәм В.А.Кригер Көнбайыш Себерҙең көньяҡ ҡыймаҡ-ҡыпсаҡтары м‑н бәйләй. Б.ҡ. II материалдары Милли музейҙа һаҡлана.
Әҙәб.: Сунгатов Ф.А., Сафин Ф.Ф. Исследование курганных могильников в Зауралье в 1991 году //Наследие веков. Уфа, 1995.
Ф.А.Сөнғәтов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 305
БЕЖКОВИЧ Афанасий Семёнович (13.12.1892, Екатеринбург губ. Нововеличковский станицаһы — 15.4.1977, Ленинград), этнограф, музей белгесе. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. Ленинград дәүләт ун‑тын тамамлаған (1928). 1926 й. алып Рәсәй халҡының нәҫел составын өйрәнеү б‑са комиссияла, 1927 й. — СССР ФА эргәһендәге Етештереү көстәрен өйрәнеү б‑са советта, 1930 й. — Башҡ‑н ҒТИ‑нда, 1931 й. — Төньяҡ халыҡтары ин‑тында (Ленинград) эшләй. 1937 й. башлап Ташкент, Наманган музейҙарында эшләй; 1948—60 йй. СССР халыҡтары этнографияһы дәүләт музейында (Ленинград) ғилми хеҙм‑р, бүлек мөдире. 1928—30 йй. СССР ФА‑ның Башҡортостан комплекслы экспедицияһы эшендә ҡатнаша. БАССР‑ҙың Бәләбәй, Бөрө, Өфө, Стәрлетамаҡ һәм Тамъян‑Ҡатай кантондарында игенселек һәм малсылыҡ үҙенсәлектәрен, башҡорт, белорус, мари, сыуаш, татар, урыҫ һ.б. халыҡтарҙа малсылыҡ үҫешен өйрәнә. 25‑тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Б. экспедицияларҙа йыйған материалдарҙың (фотографиялар, ҡулъяҙмалар) бер өлөшөн ТТӘИ алған. Репрессиялана (1933), 1936 й. азат ителә; 1956 й. аҡлана.
Әҫәрҙ.: Этнические особенности земледелия у народов Башкирии XIX — начала XX в. //Археология и этнография Башкирии. Т.5. Уфа, 1973.
А.М.Решетов
Тәрж. Т.С.Дәүләтбирҙина


text:
Шакшаның яҡшы мәктәбе28-03-2017, 18:24 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Шакша биҫтәһенең 78-се мәктәбенә тәүгә барыуым. Дөрөҫөн әйткәндә, саҡ эҙләп таптым. Баҡтиһәң, ул Өфөнөң иң боронғо мәктәптәренең береһе икән дә: үҙенә Кенәз ауылы эргәһендә 1904 йылда уҡ нигеҙ һалынған. Ике класс бүлмәләрендә I – IV класс уҡыусылары бүленешеп уҡыған. Дүрт йыллыҡ белем биргән мәктәп 1970 йылға тиклем эшләгән. Тора-бара ауыл тимер юлға тиклем үҫеп, халыҡ һаны артып, яңы белем усағы һалыу ихтыяжы килеп тыуған. Күмәк көс менән уҡыу йорто һалынып та ҡуйылған. Ҡасим, Кириллово, Базелеевка һәм Шакша ауылдарынан килеп уҡырға теләгәндәр ҙә күбәйгәс, уҡыусыларҙың һаны бермә-бер артҡан. Башта бер нисә йәш төркөмөн бергә туплаһалар, аҙаҡ һәр класс айырым белем ала башлаған.
Мәктәптә дәрестәрҙән тыш саралар, физика, химия буйынса кисәләр, үҙешмәкәр түңәрәктәр ойошторолған. Һәр дәүерҙә уҡыу йортон етәкләүселәр табылған, әммә 78-се мәктәптең үҫешенә ҙур өлөш индергән кешеләрҙең береһе Иван Демидко булған. Ауыр йылдарҙа уҡытыусылар коллективы балаларға белем биреү эшен генә түгел, дөйөм мәктәп усағын аяҡҡа баҫтырыу менән дә мәшғүл булған. Яков Герасимов етәксе итеп тәғәйенләнгәс, урта мәктәп булдырыла. 1948 йылда 12 уҡыусы аттестат алып сыға.
Әлбиттә, балалар һаны артҡан һайын мәктәп өсөн яңы бинаға ихтыяж арта. Тик ҡайҙа һалырға һуң? Протез заводы эргәһендәге буш урын һайлана. 1956 йылда нигеҙ һалынған мәктәпте сафҡа индереүҙә уҡыусылар ҙа ҡатнаша. Элегерәк шулайыраҡ ине шул: мәҫәлән, беҙ ҙә туған мәктәбебеҙҙе төҙөү эшендә ҡатнаштыҡ һәм ошо рәүешле хеҙмәт тәмен татып үҫтек.
1957 йылда сафҡа ингән уҡыу йортонда яңы тәртип урынлаштырыла: сменалап уҡыған балалар линейкаға йыйыла башлай, дежурҙар кластарҙа, коридорҙа тәртип һағына баҫа. Штакетник менән уратып алынған мәктәптең спорт майҙансығы, баҡсаһы ла була. География уҡытыусыһы Ә. Бикташева үҙ фәне майҙансығын эшләп, тирә-яҡты йәшеллеккә күмә. Уға йәш белгес Г. Параскевас та ярҙамға килә. Ҡыҙҙарға тегеү серҙәре менән уртаҡлашҡан В. Ведерниковаға ла айырым сәғәттәр өсөн оҫтахана булдырыла. Коллективта хор, драма түңәрәге, Ғ. Ғәлләмов етәкселегендә тынлы оркестр ҙа эшләй.
Шуныһы ҡыҙыҡлы, был мәктәптә балалар һаны, башҡалар менән сағыштырғанда, һәр саҡ бик күп. 1960 – 1962 йылдарҙа йәнә лә уҡыусылар һаны артыу сәбәпле, уҡыу йортона өс ҡатлы төкәтмә төҙөлә башлай. Ул 1964 йылда сафҡа инә, ә инде 1980-дә Калинин районының 78-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе итеп үҙгәртелә.
Бөгөн дә бында балалар һаны байтаҡ: 592 уҡыусы белем ала, шуларҙың 351-е – урыҫтар, 149-ы – татарҙар, 59-ы – башҡорттар. Уларҙан тыш, бында мари, сыуаш, украин, белорус, грек, азербайжан, тажик, литва, корей, үзбәк, езид милләте вәкилдәре лә уҡый. Урыҫ телле булһа ла, мәктәптә башҡорт теле туған тел булараҡ III – VII кластарҙа өйрәнелә, ә дәүләт теле булараҡ, II – XI кластарҙа уҡытыла.
Бында ҡурайсылар түңәрәге лә эшләй. Балаларға – Данил Мезинцев, Әмир Гулов, Данил Ғәлләмов, Данил Зөбәйеровҡа – милли музыка ҡоралы серҙәрен билдәле ҡурайсы Руслан Кирамов өйрәтә. Төрлө милләт балалары уҡыуына ҡарамаҫтан, бында туғанлыҡ мөхите һаҡланған, йәнә лә уҡыусылар дәүләт имтихандарын уңышлы тапшыра, юғары уҡыу йортона юлланыусылар ҙа етерлек.
Уҡыу йортонда мине иң тетрәндергәне – ул 467-се Львов гвардия Ҡыҙыл Йондоҙ орденлы миномет полкына арналған музей. Баҡтиһәң, Курск дуғаһында дан ҡаҙанған, Берлинғаса барып еткән, Праганы азат итеүҙә ҡатнашҡан полк тап Шакшала ойошторолған булған. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы менән бергә, беҙгә йәш быуынды тап ошондай тарихи миҫалдарҙа тәрбиәләргә кәрәк тә.
1980 йылда булдырылған музейға инеү менән “Үлемһеҙ полк” булып теҙелеп торған яугирҙәрҙең портреттары ҡаршы алды. Дөрөҫөн әйткәндә, ирекһеҙҙән күҙҙән йәш эркелде. Ошо ерҙән илен һаҡларға тип Бөйөк Ватан һуғышына юлланған йәш кенә ағайҙар (ҡайһы берҙәре малайҙар ғына кеүек) уларҙан баға. Мәктәп директоры Жанна Ращепкинаның әйтеүенә ҡарағанда, заманында музей булдырыу ниәте лә беренсе полк командиры Иван Копиндан сыҡҡан. Музей экспозицияһында полктың үткән юлы сағыу картала күрһәтелгән. Унда шулай уҡ яугирҙәрҙең наградалары, рәхмәт хаттары, Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы пулемет таҫмаһы, китаптар урынлаштырылған. Һуғыш яланынан килгән хаттарҙы, совет офицеры планшетының ҡайышын, иҫтәлекле миҙалдарҙы бында бик ҡәҙерләп һаҡлайҙар. Музейҙа даими рәүештә уҡыусылар, башҡа мәктәп балалары, килгән ҡунаҡтар өсөн экскурсия яһайҙар. Һуғыш яланы картинаһын һүрәтләгән диорама нимәһе менәндер шул осор хаҡындағы кинофильмдарҙың кадрын да хәтерләтә.
Беҙ мәктәпкә барған көндә уҡыусыларға милли рух, туған тел әһәмиәте хаҡында уҡытыусылар, килгән ҡунаҡтар ғына һөйләп ҡалманы, ә балаларҙың биргән һорауҙарына яуап биреп, улар тарафынан әҙерләнгән сығыштарҙың да шаһиты булдыҡ. Радмила Ғәлиәхмәтова, Ирина Голубцова, Эвелина Турсумәтова, Ильвина Исхаҡова, Аделина Әхмәрова, Алина Рәхмәтуллина башҡортса матур йырҙары менән ҡыуандырһа, ҡурайсылар ансамбле моңло көй менән арбаны. Балаларҙың һәр сығышы сағыу ине: эскерһеҙлек, ихласлыҡ әллә ниндәй туңған күңелдәрҙе лә иретер!
Эвелина Турсумәтова, Маргарита Әҙиәтуллина, Алһыу Мусина, Данил Ғәлләмов башҡортса шиғырҙар уҡыны. Рәхмәт уларға туған телгә, әҙәбиәткә булған яҡты мөнәсәбәттәре өсөн! Радмир Миңлеғәлиев, Аделина Әхмәрова, Ильвина Исхаҡова, Екатерина Урманова, Наҙгөл Мусина беҙгә әкиәт тә сәхнәләштереп күрһәтте. Милли бейеүҙәр башҡарған Мәҙинә Ғәлиуллина менән Камила Сабирйәнованың сығыштары ла сараны йәмләне.
Был көндә Өфө ҡалаһы Калинин районының башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡыусыларын 78-се мәктәптә мәғариф бүлеге йыйғайны. Методист Миләүшә Хәбирова балаларҙы ҡала шарттарында ла милли рухта тәрбиәләү маҡсатынан даими рәүештә ошондай саралар ойоштороу яҡлы. Сараны мәктәптең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары Айгөл Бикмәтова, Гүзәлиә Ғәниева, Айгөл Ғабдрахманова әҙерләгән.
Балаларҙың сығышын ҡарап ултырыу бик күңелле, әлбиттә, ә бит уларҙы ла ошондай сараларға әҙерләргә, башҡортса йырҙарҙы, шиғырҙарҙы өйрәтергә кәрәк. Туған телгә һөйөү тәрбиәләү ул бер көндә генә башҡарыла торған эш түгел. Әммә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары иңенә бөгөн тағы ла ҙурыраҡ яуаплылыҡ ятты: ата-әсәләр менән бергә уҡыусыларҙы милли рухта, туған мөхиттә тәрбиәләү, тамырҙар ҡото хаҡында һөйләү, шәжәрәләр барлау.
Мәктәп музейына ингәндә “Үлемһеҙ полк” сафында беҙҙе танкист Шакирйән Хәйҙәр улы Ҡәйүмов ҡаршы алғайны. Кемдең ғәзиз олатаһы икән ул? Моғайын, был һорауыма яуапты эҙәрмән уҡыусылар аша таба алырмын. Уларға уҡытыусылар ҙа ярҙамға килергә тора бит!


text:
Дондағы Ростовтың академия драма йәштәр театры
Дондағы Ростовтың академия драма йәштәр театры (РАМТ) (элекке Ленин комсомолы исемендәге Ростов йәш тамашасылар театры) — Дондағы Ростов ҡалаһындағы театр.
Йөкмәткеһе
Театр тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1894 йылдың 30 мартында Нахичевань драма сәнғәтен һөйөүселәр йәмғиәте ағзалары ҡала думаһына «Ҡала йәмәғәт учреждениелары бинаһын төҙөү һәм унда театр залын һәм урындағы коммерция клубын урынлаштырыу» үтенесе менән мөрәжәғәт итәләр. Думаның Гласныйы ҡала архитекторы Николай Дурбахҡа театрҙың проектын эшләргә ҡуша. Театр бинаһын төҙөү дүрт йыл да ике айға һуҙыла. 1899 йылдың 16 декабрендә уны асыу тантанаһы була[2], ә интерьерын биҙәкләү тик 1907 йылға ғына тамамлана[3]. Беренсе спектаклдә билдәле театр эшмәкәре Синельников Николай Николаевичтың труппаһы уйнай. Тамашасыларға инеш өлөштә постановка-аллегория һәм Л. Н. Толстойҙың 4 шаршаулы «Мәғрифәтселек емештәре» комедияһы тәҡдим ителә[4].
1930 йылда Ростов йәш тамашасы театры һәм эшсе йәштәр театры (ТРАМ) ойошторола. Театр эшләгән йылдарҙа түбәндәге труппалар эшләне:
- Яңы-Нахичевань театры
- Эшселәр театры
- Эшсе йәштәр театры (1929—1941?)
- Комедия театры (1945?—1957)
- Ленин комсомолы исемендәге йәштәр драма театры (1957—1964)
- Йәш тамашасылар театры (1964—1996)
- Йәш тамашасылар академия театры (1997—2000)
- 2001 йылдан алып — Ростов өлкә академия йәштәр театры[3].
Йәш тамашасылар театры 1964 йылда төҙөлә. Йәш тамашасылар театры спектаклдәре бөтә союз һәм бөтә Рәсәй фестивалдәре дипломдарына лайыҡ була. 1997 йылда Йәш тамашасылар театры академия театры исеме алды. 2001 йылда уның исеме Ростов өлкәһе академия йәштәр театры тип үҙгәртелә[5]. Театрҙа Хайкин Артур Юзефович, Ерёмин Юрий Иванович, Гвоздков Вячеслав Алексеевич, Серебренников Кирилл Семёнович һәм башҡалар кеүек билдәле режиссерҙар үҙҙәренең спетаклдәрен ҡуялар[4]. 1980 йылдан 1984 йылға тиклем театр менән режиссёр Вячеслав Алексеевич Гвоздков етәкселек итә[6]. 1985 йылда театрҙы Чигишев Владимир Борисович етәкләй[7].
1989 йылдан башлап театр базаһында балалар һәм йәштәр өсөн «Минифест» халыҡ-ара театр фестивале үткәрелә башлай. Режиссёр Серебренников Кирилл Семёнович театр сәхнәһендә «Себастьян баҡсаһы», «Тәмәке һауытындағы ҡаласыҡ» (1995), «Иблис», «Мин ресторан эргәһендә баҫып торам» (1996), «Өйләнеү» (1997) спектаклдәрен ҡуйҙы.
Бинаның архитектураһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ростов өлкәһе академия йәштәр театры бинаһы барокко, ренессанс һәм классицизм стилдәренең ҡушылмаһы өлгөһө[8]. Ул ҡатмарлы структуралы. Бөтә периметры буйынса ҡыйғастары булған өсмөйөшлө фронтон Коринф ордеры стилендәге дүрт колоннаға таяна. Фронтондың биҙәкле яғында картуш ҡуйылған. Ике ҡатының да тәҙрәләре өҫтән ярымтүңәрәк формаһында, икенсе ҡаттағы тәҙрәләр өҫтөндә йәйә сандрик (ҙур булмаған кәрниз, декоратив биҙәк) бар. Бинаның биҙәкле горизонталь һыҙаты нәзәкәтле сәскәле биҙәктәргә бай. Ҡабырғалағы сығынтылары ярымколонналар һәм һылап яһалған биҙәктәр менән биҙәлгән. Үҙәк лоджия өс яҡтан фигуралап яһалған рәшәткә менән кәртәләнгән. Театрҙың беренсе ҡаты дүртмөйөшлө таштар менән көпләнгән. Театр фойеһы, тәҙрә ҡорғаны һәм биҙәү йыһазы рәссам И. И. Крылов тарафынан биҙәлгән[9]. Театрҙың тамаша залының акустикаһы бик яҡшы. Уның стеналарын төҙөгәндә боронғо ысул ҡулланылған — түшәм аҫтында керамик һауыттар залға ҡарай асылған ауыҙы менән көпләп ҡалдырылған. 650—700 урынлыҡ өс яруслы зал эскә батҡан ярымтүңәрәк формаһында, был тамашасының сәхнәгә яҡын булыуын тәьмин итә. Залдың иҙәне домкраттар ярҙамында горизонталь торошҡа килтерелә ала. Был ҙур байрам кисәләре һәм башҡа күп кеше ҡатнашҡан күңел асыу саралары үткәргәндә ҡулланыла. 1983 йылда башланған яңыртып ҡороу арҡаһында дөйөм майҙаны ике тапҡырҙан күберәккә арта: етештереү цехтары, грим һалыу һәм кейенеү-яһаныу бүлмәһе, бәләкәй һәм эксперимент эшләү сәхнәһе өсөн биналар төкәтеп һалына[4].
Рок-группа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Театрҙың үҙенсәлектәренең береһе булып Йәштәр театры сәхнәһендә 1987 йылдан алып уйнаусы штаттағы «3-сө йүнәлеш» Рок-группаһы тора. Был группа «Эттәр» рок-драмаһы ваҡытында үҙен баҙыҡ танытты. Әлеге ваҡытта группа составына ике театр композиторы Екимов Алексей (баҫмаҡлы) һәм Маслов Геннадий Александрович (баҫмаҡлы, 2013 йылдың ҡышында вафат булды), улар театр спектаклдәре өсөн бөтә музыканы тиерлек яҙалар, шулай уҡ Александр Машинистов (бас-гитара), Эдуард Латыпов (һуҡма) һәм Алексей Дубровин (гитара) инәләр.
Театр труппаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Театрҙың хәҙерге труппаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ануфриев Владимир Валерьевич (2012-…)
- Багина Мария Михайловна (2016-…)
- Беланов Сергей Васильевич (1999-…)
- Блинова Ирина Владимировна (1981-..)
- Вернигоров Борис Николаевич (2008-…)
- Волженская Арина Николаевна (2016-…)
- Воробъев Владимир Яковлевич (1982-…) Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы
- Гайдаржи Александр Витальевич (2014-…)
- Гузенко Сергей Александрович (2016-…)
- Гуревнин Сергей Константинович (1992-…)
- Зайцева Анжелика Федоровна (2007-…) Бурятияның атҡаҙанған артисы
- Зиброва Оксана Владимировна (2005-…) Театрҙың балетмейстер-ҡуйыусыһы
- Зуев Дмитрий Львович (1986-…)
- Исквоина Валерия Владимировна (1984-…) Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы
- Кусков Вячеслав Владимирович (1994-…)
- Костряков Петр Маратович (2014-…)
- Лобанова Маргарита Александровна (1965-…)Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы
- Лысенкова Светлана Борисовна (1993-…)
- Мелентьева Людмила Анатольевн (2007-…)
- Меринов Роман Александрович (2001-…)
- Овчинников Евгений Геннадьевич (2007-…) Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы
- Пащенко Раиса Андреевна (1970-…)
- Пономарева Елена Евгеньевна (2014-…)
- Садиков Жалиль Шамилевич (1993-…)
- Салимов Бари Суфарович (2016-…)
- Семикопенко Александр Семенович (2010-…) Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы
- Соколова Ксения Юрьевна (2014-…)
- Соловьев Александр Александрович (2015-…)
- Филатов Юрий Юрьевич (1988-…) Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы
- Ханжаров Николай Мигдатович (1989-…) Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы
- Хотеенкова Инна Владимировна (2016-…)
- Хотенков Александр Владимирович (2014-…)
- Цыганок Эльвира Павловна (2002-…)
- Щелокова Ольга Викторовна (1980-…) Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы
- Чумакина Юлия Евгеньевна (2014-…)
Хәҙерге репертуар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
(планда бар)
Театрҙа эшләнеләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бушнов Михаил Ильич (1951—1962)
- Жигунов Сергей Викторович (1980—1981)
- Лелянова Лариса Олеговна (2007—2011)
- Ливанов Аристарх Евгеньевич
- Мартиросьян Георгий Хачатурович
- Михолап Таисия Сергеевна
- Самохина Анна Владленовна (1982—1989)
- Чиндяйкин Николай Дмитриевич (1968—1973)[10]
- Шанаурин Вадим Валерьевич
Элекке йылдарҙағы ҙур уңышҡа өлгәшкән постановкалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1971 йыл — «Өлкән ул», Вампилов Александр Валентинович
- «Эттәр» (рок-драма), К.Сергиенко. Режиссёр: Чигишев Владимир Борисович[7]
- «Гамлет», Шекспир. Режиссёр: Владимир Чигишев
- «Юҡтан күп тауыш», Шекспир. Режиссёр: Владимир Чигишев
- «Өс ҡыҙ туған», А. П. Чехов
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ сайт Министерства культуры Ростовской области
- ↑ сайт Министерства культуры Ростовской области
- ↑ 3,0 3,1 Родственник одесского оперного // werawolw.ru. — 2010. — 4 сент.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 О театре (урыҫ.). Ростовский-на-Дону академический молодёжный театр. 8 февраль 2017 тикшерелгән.
- ↑ Ростовский-на-Дону областной академический молодёжный театр
- ↑ Вячеслав Гвоздков в энциклопедии «Кругосвет»
- ↑ 7,0 7,1 Владимир Чигишев: «Театр строится на любви»
- ↑ Архитектура Ростова-на-Дону (урыҫ.). Архитектура в России. 8 февраль 2017 тикшерелгән.
- ↑ Русский классицизм (урыҫ.). Rostov Region. 8 февраль 2017 тикшерелгән.
- ↑ Николай Чиндяйкиндың сайты
Театр адресы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
344019, Дондағы Ростов, Азатлыҡ майҙаны, 3.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Волошинова Л. Ф. Бульварная площадь — Ростов-на-Дону: Донской издательский дом, 2001. — (Серия "Судьбы улиц, площадей, зодчих"). — ISBN 5-87-688-202-X.


text:
Стәрлетамаҡ филармонияһы артистары Рәсәй төбәктәре буйлап гастролгә сыҡты
Стәрлетамаҡ дәүләт филармонияһы артистарының гастролдәре 23 майҙа Яр Саллыла башлана. Унда Бейеү театры коллективы ҙур концерт программаһын тәҡдим итәсәк.
26-31 майҙа «Сәрби» сыуаш эстрада-фольклор ансамбле гастролдәр менән Сыуашстан Республикаһында була. Саралар Сыуашстанда Башҡортостан Республикаһы көндәре сиктәрендә үтәсәк.
Артабан Бейеү театры коллективы һәм филармония солистары Һарытауға юлланасаҡ, унда артистар һабантуйҙа ҡатнашасаҡ.
3 июндә Стәрлетамаҡ филармонияһы коллективы Краснодар крайында сығыш яһаясаҡ. 15 июндә артистар ҙур концерт программаһын Дондағы Ростов халҡына тәҡдим итәсәк.
БР Мәҙәниәт министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, барлыҡ ҡалаларҙа Бейеү театры тамашасыларҙы донъя халыҡтары бейеүҙәре менән ҡыуандырасаҡ, солистар башҡорт һәм татар халыҡ һәм эстрада йырҙарын тәҡдим итәсәк.


text:
- Подробности
- Просмотров: 281
БӨҘРӘ СПАРАССИС, бәшмәкле кәбеҫтә (Sparassis crispa), базидиомицеттар класының спарассистар ғаиләһенә ҡараған бәшмәк. Евразияла, Төньяҡ Америкала таралған. Емешлек тәне диам. 6—30 см, йомро, аҡһыл йәки һарғылт, һуңынан көрән; ялпаҡ тармаҡлы көрәк япраҡтарҙан тора, улар аҫҡы өлөшөндә тығыҙ һапҡа ҡушылған, тупраҡта урынлашҡан. Итсәһе аҡ, хуш еҫле. Гименофоры шыма йәки ҡытыршы, аҡһыл һары йәки һоро. Гименийы пластинканың аҫҡы яғында урынлашҡан. Споралары эллипс формаһында, төҫһөҙ йәки асыҡ һары, майлы. Спора онтағы аҡһыл, һарғылт төҫтән алып ҡыҙғылт һарыға тиклем. Башҡорт ҡурсаулығы һәм Көньяҡ Урал ҡурсаулығы урмандарында ылыҫлы ағастарҙың олон төбөндә үҫә; сент. алып окт. тиклем осрай. Ашарға яраҡлы бәшмәк. БР‑ҙың һәм РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
И.Е.Дубовик
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
1894 йыл
1894 (бер мең һигеҙ йөҙ туҡһан дүртенсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса дүшәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1894 йылы, 2 мең йыллыҡтың 894 йылы, XIX быуаттың 94 йылы, XIX быуаттың 10 ун йыллығының 4 йылы, 1890 йылдарҙың 5 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 4 февраль — Халиҡов Муллайән Дәүләтша улы, башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе, күренекле дәүләт эшмәкәре.
- 14 февраль — Кәлимуллин Төхфәтулла Кәлимулла улы (Төхфәт Йәнәби), башҡорт совет шағиры, яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре.
- 24 октябрь — Абҙанов Шәмси Саҙрый улы, иҡтисадсы-географ, педагог, профессор (1932).


text:
- Подробности
- Просмотров: 343
ВАҠЫФ, в а ҡ ф (ғәр. туҡталыш), ислам таралған илдәрҙә дин һәм хәйриә өсөн тәғәйенләнгән милек (күсемле һәм күсемһеҙ). Тик табыш килтергән һәм тотонолмай торған милек кенә (ризыҡ, кейем, аҡса тапшырыу тыйыла) В. ителә алған. В. һалым һалынмаған, уға ҡарата һатыу-һатып алыу, бүләк итеү, залогҡа биреү килешеүҙәре төҙөлмәгән. Мөлкәтте тапшырыу яҙма (судья һәм шаһиттар тарафынан раҫланған) йәки телдән (мәсеттә иғлан ителгән) мөмкин булған. В. алынған аҡсаларҙы тотоноуға күҙәтеүҙе ҡазый йәки махсус мөтәүәлли алып барған. 12 б. алып В. мосолман руханиҙарының төп йәшәү, ш. уҡ дини белем биреү учреждениеларын финанслау сығанағына әүерелә. Рәсәйҙең Европа өлөшөндә, Себерҙә В. институты Ырымбур мосолман диниә назараты асылғас барлыҡҡа килә һәм уның ҡарамағында була. В. алынған табыш мәсеттәрҙе, мәктәптәрҙе, мәҙрәсәләрҙе һәм руханиҙарҙы тәьмин итеүгә генә тотонола. В. мөлкәтенә попечителлек советы идара итә, урындарҙа В. өсөн мөтәүәллиҙәр яуаплы була. Башҡортостанда тәүге В. 1829 й. теркәлгән: сауҙагәр Ғ.Ғ.Ибраев үҙенең йылына 200 һумға тиклем табыш килтергән 5 сауҙа кибетен, үҙ аҡсаһына төҙөткән Стәрлетамаҡ йәмиғ мәсете биналарын, 2 мәҙрәсәне (таштан һәм ағастан), ашнаҡ бүлмәһен (таштан) һәм ҡоҙоҡто мосолман йәмәғәтселеге милкенә тапшыра. 1848 й. 90 дисәтинә ер иғәнә итә. 1834 й. Беренсе йәмиғ мәсете эргәһендә ваҡыф йорто (бер ҡатлы, ағастан; 1844 й. яна) төҙөлә, унда попечителлек советы ултырыштары үткәрелә. 1898 й. Өфө губернаһында һәм Ырымбур губернаһында 10 В. (айырым кешеләрҙең аҡсаһына төҙөлгән мәсеттәр; сауҙа кибеттәре, һөнәрселек оҫтаханалары, бәләкәй ер участкалары) теркәлә. Ә.М. Хөсәйеновтың (ҡара: Хөсәйеновтар) — 500 мең (1906), Яуышевтарҙың — 50 мең (1907), Ф.Тәвкилеваның 30 мең (1908) һумлыҡ иғәнәләре иң күләмлеләре була. Ерҙе В. тапшырыу “Башҡорттар тураһында положение” һәм уға 1865 й. 2 июлендәге ҡушымталар, 1869 й. 10 февр. законы м‑н сикләнә, уларға ярашлы, мәсеттәргә, мәҙрәсә һәм мәктәптәргә башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен бүләккә алыу тыйыла. Ерҙәр губерна башҡармаларының, айырым осраҡта хатта императорҙың махсус рөхсәте м‑н генә В. ителә алған. Мәҫ., 1903 й. дворян С.С.Йәнтүрина тарафынан Бәләбәй өйәҙе Килем а. (хәҙ. БР‑ҙың Бүздәк р‑ны) йәмиғ мәсетенә В. ителгән 200 дисәтинә ер, ер биләү торошо ентекле тикшерелеп, 1907 й. 8 ғин. Николай II рөхсәт биреүсе указы сыҡҡандан һуң ғына ғәмәлгә ашырыла. 1912—14 йй. Ырымбур мосолман диниә назараты документтарында башҡ. йәмғиәттәренә ерҙе (1706 дисәтинә) В. итеп биреүҙе тыйыуҙың 20 осрағы теркәлгән. 20 б. башында Ырымбур мосолман диниә назаратында эш башҡарыу тәртипкә һалына, мөтәүәллиҙәр эшмәкәрлегенә контроль көсәйә, ер биләмәләрен үтә арзанға һәм үтә оҙайлы ваҡытҡа (1902 й. алып иң оҙайлы ҡуртым ваҡыты — 3 йыл) биреүгә юл ҡуймау маҡсатында, ҡуртым килешеүҙәрен тикшереү ойошторола. 1917 й. окт. Ырымбур мосолман диниә назараты буйһоноуында В. биләмәләре булған 91 дини учреждение була. Мәсеттәр һәм уҡыу йорттары ҡарамағында хужалыҡ ҡаралтылары м‑н 49 йорт, 2 ҙур ҡунаҡхана комплексы, 20 сауҙа кибете, 1382 дисәтинә ер һәм 516,6 мең һумдан ашыу ҡағылғыһыҙ банк капиталы була. В. дөйөм хаҡы яҡынса 1 млн һум тәшкил итә.
Д.Д.Азаматов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Баня-Лука
Ба́ня-Лу́ка (сер. Бања Лука, Banja Luka) — Босния һәм Герцеговиналағы ҡала, 1995 йылдан Серб Республикаһының баш ҡалаһы.
1995 йылда Дейтон һәм Париж килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң, Серб Республикаһы баш ҡалаһы Пале ҡалаһынан (Босния һәм Герцеговина) Баня-Лукаға күсерелә. Ул серб Боснияһының иң эре эшлекле һәм иҡтисади үҙәге һанала, халыҡ һаны 218 мең кеше (1996 йылда Серб республикаһы халҡының яҡынса 16%-ы) тәшкил итә.
Топоним серб теленән тәржемә ителгәндә бан (титул) пристань тигәнде аңлата.
Йөкмәткеһе
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баня-Лука Врбас йылғаһының ике яҡ ярында, уға Врбаня йылғаһының ҡойған ерендә урынлашҡан Серб Республикаһында Баня-Лука иң ҙур, республика сиктәренән сағыштырмаса алыҫ булған ҡала. Уларҙың һәр ҡайһыһына 30 саҡрымдан да кәм түгел, был иһә республиканың тотороҡһоҙ шарттарында ѳҫтәлмә ѳҫтѳнлѳктәр булдыра. Баня-Луканың урынлашҡан ере буйынса ѳҫтѳнлѳгөнә уның балҡандың ѳс баш ҡалаһы ѳсмѳйѳшѳндә үҙәк урынды алыуы ла инә. Белградтан ҡаланы 320 саҡрым, Загребтан 200, Сараевонан— 240 саҡрым айырып тора Үҙәктән көньяҡҡа ҡарай 4 саҡрым алыҫлыҡта, Баня-Лука һәм уның тирә-яғында йәшәгән халыҡтың ял итергә яратҡан урыны — Бьелявина тауы бар.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баня-Лука — боронғо тарихҡа эйә булған ҡала. Уны тәүге тапҡыр телгә алыу XV быуат аҙағы йылъяҙмаһы сығанағында осрай. 1995 йылда ҡала рәсми рәүештә үҙенең биш йөҙ йыллыҡ юбилейын билдәләй. Үҙенең тәүге дүрт быуатында Баня-Лука төрөк хаҡимлығы аҫтында була. Ул ваҡытта ҡала тирә-яҡ босния ерҙәренең административ үҙәге һанала. 1878 йылда Босния һәм Герцеговинаның Австро-Венгрия тарафынан оккупацияланыуы ҡаланың иҡтисади яҡтан дәррәү үҫеүенә килтерә. 1908 йылда ул, ҡалған бөтә Босния һәм Герцеговина менән бергә, рәсми рәүештә Австро-Венгрия составына индерелә. 1918 йылдан буласаҡ Югославияның сербтарҙың, хорваттарҙың һәм словендарҙың Югославия короллеге, Икенсе Бөтә Донъя һуғышы ваҡытында «Хорватия бойондороҡһоҙ дәүләте» составына инә
1969 йылда ҡала ер тетрәүе арҡаһында емерелә, әммә Югославия Социалистик Федератив Республикаһы властары элекке Баня-Луканы тергеҙеп кенә ҡалмай, ә яңы тораҡ һәм сәнәғәт кварталдары төҙөүгә лә ирешә. 1992—1995 йылдарҙағы Босния һуғышы ваҡытында Баня-Лукаға һуғыш-хәрәкәттәре ҡағылмай һәм ул элекке Югославияның ҡайһы бер күп кенә ҡалалары кеүек емерелеүгә дусар ителмәй. Шул сәбәпле унда, эре һәм заманса ҡалала, Хорватия, Босния һәм Герцеговинаның көньяҡ һәм үҙәк төбәктәренән килгән ҡасаҡтарҙы урынлаштыралар. Улар ҡаланы ташлап киткән хорваттар һәм боснийҙарҙың торлағын һәм эш урынын ала. 1992 йылда Баня-Лукала яңы тыуған 12 баланың үлем инциденты була
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2013 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡала халҡы 997, Баня-Лука общинаһында 191 кеше тәшкил итә[1]. Югославия тарҡалыр алдынан Баня-Лука ҙурлығы буйынса илдә унынсы урында тора һәм Сараевонан һуң икенсе булып, Босния һәм Герцеговинаның ҡала үҙәге тип иҫәпләнә. 1991 йылғы иҫәп алыуҙар буйынса Баня-Лукала яҡынса 150 мең кеше йәшәй[3]. Уларҙың яртыһы тиерлек (49%-ы) сербтар. Хорваттар һәм боснийҙарға ҡала халҡының 11%-ы, югославтарға 16%-ы тура килә. Әлеге ваҡытта халыҡтың күбеһен сербттар тәшкил итә, бынан тыш ҡала халҡының өстән бер өлөшөн ҡасаҡтар һәм мәжбүри күскенселәр алып тора.
Милли состав (1991 йыл) 1991 йылдағы иҫәп алыу буйынса, халыҡтың этник составы түбәндәгесә:
- Сербтар— 70 155 (49,03 %)
- Мосолмандар— 27 689 (19,35 %)
- Хорваттар— 15 700 (10,97 %)
- Югославтар— 22 645 (15,82 %)
- ҡалғандар, билдәһеҙҙәр һәм танылмағандар— 6890 (4,81 %)
бөтәһе: 143 079
Тыуып үҫкән һәм йәшәгән билдәле кешеләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Иван Мерц (1896—1928)— католик изгеһе.
- Платон (Баня-Лука епискобы) (1874—1941)— серб православ изгеһе.
- Невин Суботич— Дортмунд Боруссия футболисы.
- Душан Шестич — композитор. Босния һәм Герцеговина Дәүләт гимны музыкаһы һәм һүҙҙәре авторы.
Власть органдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баня-Луканың власть органдары булып:
- ҡала скупщинаһы
- ҡала начальнигы һанала.
Скупщина 31 депутаттан тора. Депутаттар йәшерен тауыш биреү юлы менән 4 йылға һайлана. Үткән һайлауҙа социал-демократтарҙың бойондороҡһоҙ союзы партияһы еңеп сыға. (сер. Савез независних социјалдемократа), СНСД.
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баня-Лука—мөһим сәнәғәт үҙәге. Бында электроника, туҡыу сәнәғәте, химик сүс, күн аяҡ-кейеме, целлюлоза һәм ҡағыҙ етештереү үҫеш алған
Транспорты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡалала Сараевоға һәм Загребҡа поездар ебәреүсе тимер юл станцияһы бар
Иҫтәлекле урындр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Баня-Луканың ҡала палатаһы
- Серб Республикаһының хәҙерге сәнғәт музейы
Туғандаш ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бари (итал. Bari), Италия
- Белград (сер. Београд, сер. Beograd), Сербия
- Битонто (итал. Bitonto), Италия
- Грац (нем. Graz), Австрия
- Кайзерслаутерн (нем. Kaiserslautern), Германия
- Крань (слов. Kranj), Словения
- Львов (укр. Львів), Украина
- Мәскәү, Рәсәй
- Нови-Сад (сер. Нови Сад, серб-хорв. Novi Sad), Сербия
- Патрас (грек. Πatpaς), Греция
Телекомпаниялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Серб Республикаһының радио һәм телевидениеһы (РТРС, сер. Радио-телевизија Републике Српске)— Серб Республикаһы телевидениеһы[4]
- Альтернатив телевидение (сер. Алтернативна телевизија)[5]
- Бел канал
- Симич телевидениеһы (сер. Телевизија Симић)[6]
- Виком[7]
Радиостанциялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Серб Республикаһының радио һәм телевидениеһы (РТРС)— Серб Республикаһы радиоһы[4]
- Биг радиоһы[8]
- Уно радиоһы[9]
- Нес радиоһы[10]
- ТМК/Оксиген[11]
- һәм башҡалар
Матбуғат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Попис становништва, домаћинстава и станова у Босни и Херцеговини 2013 на територији Републике Српске — Прелиминарни резултати, Републички завод за статистику, Бања Лука, 2013.
- ↑ Ҡалып:Книга:Русские названия жителей: Словарь-справочник
- ↑ Официальный сайт города Баня-Лука (серб.)
- ↑ 4,0 4,1 Radio-Televizija Republike Srpske
- ↑ ALTERNATIVNA TELEVIZIJA — Prva strana
- ↑ IIS7
- ↑ *** Vikom Radio Televizija— Banja Luka ***
- ↑ Big Radio — Big Radio
- ↑ RADIO UNO, banja luka — 107,5 FM — PRVA STRANA
- ↑ Nes Radio — Naslovna
- ↑ oksigenfm.com
- ↑ Glas Srpske — Banja Luka
- ↑ Nezavisne novine
- ↑ http://www.novinepress.co.yu/
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Баньялука // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
Ҡалып:Босния и Герцеговина в темах Ҡалып:Административное деление Боснии и Герцеговины


text:
“Мәҙәни ҡомартҡылар аша халҡым моңон аңларға тырышам”31-03-2017, 15:08 // Рухиәт // Баҫып сығарырға
Радик Рәүфис улы Ғарипов Пермь ҡалаһында тыуған. “Авиация инженеры”, “Философия” йүнәлештәре буйынса белем алған. Ҡатыны менән өс ул үҫтерә. Пермь география клубын ойоштороусыларҙың береһе һәм директоры. Пермь ҡалаһы башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе, край мөфтөйө урынбаҫары.
Күп йылдар элек, осошҡа әҙерләнгәндә, бәхетһеҙлеккә тарый – һул аяғы ҡазаланып, балтырының бер өлөшөн ҡырҡтырырға мәжбүр була. Операциялар, реабилитация, протездар – ныҡлы рухлы Радик Ғарипов быларҙың барыһын да түҙемлеге менән еңә, үҙенә “Бирешмәҫкә!” тигән маҡсат ҡуя. Әлбиттә, “Осорға!” тигән ниәтте лә ташламай, бирешмәй. Һауаға ла күтәрелә. Уны хатта легендар осоусы Алексей Маресьев менән дә сағыштыралар.
Милләттәшебеҙ башҡорт музыка ҡоралдарында уйнай, онотола төшкәндәрен тергеҙеү менән шөғөлләнә. Өҫтәүенә рус телендә бик матур, мәғәнәле шиғырҙар яҙа. Башҡорт халҡын боронғо ҡиммәттәрҙе баһаларға, хәҙерге заман шауҡымынан арынып, асылыбыҙға кире ҡайтырға саҡыра ҡатай башҡорто.
– Пермь ҡалаһы башҡорттары ни хәлдә йәшәй?
– Пермь ғәйнә башҡорттары ерендә урынлашҡан. Ер-һыу атамалары ла шуны дәлилләй, тәүге баҡыр иретеү заводы тарихынан да күренә. Билдәле булыуынса, иретер өсөн тәүге мәғдәнде ғәйнә башҡорттары килтергән. Әлеге көндә Пермь башҡорттарын аҫаба халыҡ та, Башҡортостандың төрлө төбәгенән йыйылған әүҙем замандаштарыбыҙ ҙа тәшкил итә. Беҙҙең йәмәғәтселек ярайһы көслө, башҡорт ҡоролтайы Пермь ҡалаһы хакимиәте янындағы Милләт-ара, дин-ара мөнәсәбәттәр советында ла ағза булып тора. Ҡаланың бер генә иҫтәлекле ваҡиғаһы йә байрамы ла башҡорттарһыҙ үтмәй. Алда беҙҙе бик күп саралар көтә.
– Һеҙҙе Башҡортостанда әүҙем йәмәғәтсе генә түгел, ә боронғо музыка ҡоралдарын тергеҙеүсе тип тә беләләр. Бик оҫта уйнайһығыҙ ҙа икән.
– Музыка менән, тыңлаусы булараҡ, электән ҡыҙыҡһындым, әммә оҙаҡ ҡына тәғәйен жанр таба алмай хитландым. Ауыр йәрәхәт алғас ҡына, үҙемә нимә кәрәк икәнен аңланым. Яңы үткән быуаттың 90-сы йылдарында мине башҡорт этник музыкаһы ылыҡтырҙы. Ғөмүмән, төрлө халыҡ ойошоп йәшәгән төбәк кешеһе булғас, мин башҡа көй-моңдарҙы ла (мәҫәлән, коми, манси моңон) ҡыҙыҡһынып ҡабул итәм. Шулай ҙа үҙебеҙҙең халыҡ мираҫын сәғәттәр буйы тыңларға ризамын. Музыка ҡоралдарынан иң тәүҙә ҡумыҙҙы үҙләштерҙем, хәҙер ҡурайҙа, думбырала уйнарға өйрәнәм, өзләп йырлау оҡшай. Бөтә ошо моң минең өсөн айырым бер мөхит тыуҙыра, үҙем менән нимә булғанын төшөнөргә ярҙам итә.
Әлеге мәлдә бер аҙ онотолған музыка ҡоралдарын тергеҙеү менән шөғөлләнәм. Биш ҡыллы думбыра яһап, былтыр декабрҙә халыҡ алдында сығыш яһаным. Унан алда, йәйен, минең тәҡдим буйынса оҫта йырсы, сәсән Илһам Байбулдин алты ҡыллы думбыра яһағайны. Пермь оҫталарынан бас ятаға (ятаған), дөңгөр, борғо эшләттем. Үкенескә ҡаршы, бөгөн был ҡоралдарҙы белеүсе һирәк. Улар тураһында һуңғы мәғлүмәттәр XIX быуатҡа ҡарай. Барыбер уларҙы онотмаясаҡмын. Тергеҙеү эштәрендә Пермь ҡалаһы хакимиәте, крайҙың һәм Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлыҡтары, башҡорт мәҙәниәте белгестәре, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы ярҙам күрһәтә.
Көй-моңдоң сәләмәтлеккә тәьҫире тураһында беләһегеҙҙер? Бына мин ҡурай уйнауым арҡаһында бер нисә йыл тынғылыҡ бирмәгән быума ауырыуын “йүгәнләнем”. Ҡумыҙҙа уйнау, өзләү ҙә ярҙам итте – хәҙер медикаментһыҙ йәшәйем. Тотош ғүмерем башҡаса юҫыҡҡа күсте, тиһәм дә була. Мәғлүмәт эҙләүем күп кеше менән таныштырҙы. Мине үҙебеҙҙең ҡолас етмәҫлек мәҙәниәт менән яҡынлаштырыусыларға рәхмәт. Атаҡлы ҡумыҙсы Роберт Заһретдинов мәрхүмде гел иҫләйем. Уның дәрестәрен онотоу мөмкин түгел. Ғәрифә Кудрявая, Миңлеғәфүр Зәйнетдинов, Илһам Байбулдин, Рәйес Низаметдинов – барыһы ла миңә һабаҡ бирҙе. Тағы байтаҡ исемдәрҙе телгә алырға булыр ине.
– Пермь йәштәре башҡорт көй-моңдары менән ҡыҙыҡһынамы?
– Һәр музыка ҡоралы бик ҙур көскә эйә. Уның аша кеше үҙенең тарихына ла байҡау яһай. Тик ҡала башҡорттарының барыһы ла үҙаңын тулыһынса аңлап етәлер тип уйламайым. Айырыуса йәштәр үҙ телен, ғәйнә һөйләшен белмәй. Пермь башҡорттарының татарса аралашыуы ла (йәғни урындағы һөйләште татар теле икән тип уйлауы) – аҫаба башҡорт икәнеңде онотоу сәбәптәренең береһе. Йәштәр башҡорт милләтенән булыуҙарын белһә лә, оҙаҡ ваҡыт халыҡ мәҙәниәтенән алыҫ торҙо. Ҡайһы бер танылған ижади коллективтарға ҡарап ҡына, этник мәҙәни ҡомартҡылар шулай була икән, тип уйлаусылар бар. Йәштәргә күп нәмәне аңлатып, улар менән аралашырға, ҡыҙыҡһыныу уятырға кәрәк.
– Һеҙ халҡыбыҙҙың мәҙәни мираҫын тергеҙеүҙән башҡа, крайҙың тарихына ла, уны археология, этнография йәһәтенән өйрәнеүгә лә битараф түгелһегеҙ. Быны географик клубты етәкләүегеҙ дәлилләй.
– Пермь география клубы директоры һәм рус география ойошмаһы ағзаһы булараҡ, мин Пермь крайы буйлап күп сәфәр ҡылдым. Бигерәк тә таулы төньяғында. Унда бик боронғо цивилизация эҙҙәренә лә юлыҡтым. Край халҡын таң ҡалдырған юғары үҫешкән ил хаҡында легендалар иҫбатланды. Табыштарҙың, таш артефакттарҙың эшкәртелеү технологиялары шуның хаҡында һөйләй. Әлегә улар әллә ни ҡыҙыҡ кеүек күренмәһә лә, киләсәктә Пермь крайы яҙмышына әһәмиәтен билдәләп, бик ҡиммәтле баһаланасаҡ. Уралда асылмаған серҙәр күп.
Беҙ тарихты хөрмәт итергә өйрәнергә тейешбеҙ. Шул уҡ ваҡытта мәҙәниәтте, йолаларҙы һаҡлап, яңы ғилем үҙләштереү, бөтәбеҙ мәнфәғәтенә эшләү ҙә шарт.
– Аңлауымса, һеҙ Урал тарихын һәр яҡлап өйрәнергә маҡсат ҡуйғанһығыҙ. Һеҙҙе мәғрур Уралтау башында боронғо милли музыка ҡоралдарыбыҙҙың береһе дөңгөрҙө ҡағып ултырған килеш күҙ алдына килтерҙем хатта…
– Беҙ үҙ ихатабыҙҙа ғына йәшәргә тейеш түгел. Был донъяла барыһы ла бер-береһенә бәйле. Шуға ла глобаль тарихи процесҡа әүҙем ҡушылырға саҡырам.
Ядро ҡоралы, иң яңы авиация технологиялары менән таныш һәм дә фәйләсуфтарса фекер йөрөткән кеше булараҡ, шуны әйтә алам: ошо үтә тиҙ үҙгәреп торған донъяла беҙҙе йолаларыбыҙҙың боронғолоғо ҡотҡара, ышаныс, өҫтөнлөк бирә. Ни тиклем генә ауыр булмаһын, ата-бабаларыбыҙ менән берлекте тойоу, тарихи мираҫтың ныҡлығы, күсмә халыҡҡа хас холоҡ беҙгә киләсәккә ышаныс менән ҡарарға булышлыҡ итәсәк.
– Шулай була күрһен. Киләсәккә яҡты өмөт булыуы кешене күп нәмәнән ҡотҡара бит. Һеҙгә изге ниәттәрегеҙҙе тормошҡа ашырыуҙа уңыштар юлдаш булһын.
– Шиғри юлдар менән әйткәндә:
Төпһөҙ күкте иңләй уйҙарым,
Елдәй етеҙ, ҡыуып етмәҫлек…
Ай-йондоҙҙоң нурын һуҡмаҡ итеп,
Ниндәй генә юлдар үтмәнек?!
Тик барыбер төштөк еребеҙгә,
Йыһан киңлектәре беҙгә тар.
Йәнтөйәктә халҡым эҙҙәре лә,
Атам атлап үткән ерҙәр бар.


text:
БДУ-ның Сибай институты (филиалы) педагогика факультетында сираттағы еңеү! Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фонды 150 мең һум күләмендә “Көньяҡ Урал: оронимдарҙы өйрәнеү” проектын раҫланы. Рельеф объекттарын йыйыу, өйрәнеү эштәрен планлаштырған был проект эшен филология фәндәре кандидаты, доцент Н.А.Ласынова етәкләй. Ғилми-тикшеренеү эшендә филол.ф.к., доцент Р.М. Латыпова, филол.ф.к., доцент Л.Р. Сөләймәнова, филол.ф.к., доцент Х.Б. Нурғәлина, пед.ф.к., доцент Л.Р. Фәйзуллина – педагогика факультетының уҡытыусылары һәм БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалынан филол. ф.д., профессор Г.Р.Абдуллина ҡатнаша.
Ғилми-тикшеренеү коллективы әлеге көндә үҙҙәренең тәүге экспедицияларын ойоштороу эшәтре менән мәшғүл.
Филол.ф.к., башҡорт һәм рус филологияһы кафедраһы мөдире Ласынова Н.А.
© Сибайский институт Башкирского Государственного Университета 2008-2016
Верстка и дизайн - Ринат Байрамгулов


text:
- Подробности
- Просмотров: 497
БӨРЙӘН РАЙОНЫ, БР‑ҙың көньяҡ-көнсығышында, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Төньяҡта — Белорет, көнсығышта — Әбйәлил һәм Баймаҡ, көньяҡта — Йылайыр һәм Күгәрсен, көнбайышта Мәләүез һәм Ишембай р‑ндары м‑н сиктәш. 1930 й. 20 авг. ойошторола, район составына Йылайыр кантоны улустары инә (ҡара: Административ район). 1963 й. 1 февр. бөтөрөлә, терр‑яһы Белорет р‑ны составына бирелә. 1965 й. 4 нояб. яңынан ойошторола. Майҙаны — 4444 км2. Адм. үҙәге — Иҫке Собханғол а., Өфөнән көньяҡ-көнсығышҡа 360 км һәм Белорет т. юл ст. көньяҡ-көнбайышҡа табан 136 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Халҡы (мең кеше): 1939 й. — 9,6; 1959 — 10,8; 1989 — 14,2; 2002 — 16,8; 2010 — 16,7. Милли составы (2002): башҡорттар — 96,7%. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 3,5 кеше/ км2. Районда 12 ауыл советы, 34 ауыл торама пункты, иң ҙурҙары: Иҫке Собханғол (4,6 мең кеше), Байназар (1,3 мең), Иҫке Монасип (0,6 мең) ауылдарыы.
Рельефы йырғыланған, таулы: майҙанының 13%‑тан ашыуы диңгеҙ кимәленән 700 м бейеклектә урынлашҡан. Көнсығышта терр‑яһы һыу айырғыс Уралтау һырты, көнбайышта Арҙаҡты, Баҙал, Ҡалыу, Ҡыраҡа, Ушарлаҡ, Үтәнеш һырттары һәм Мәсем тауы м‑н сикләнгән. Райондың үҙәк өлөшө Йылайыр синклинорийы, көньяҡ-көнсығыш өлөшө Уралтау зонаһы, төньяҡкөнбайыш өлөшө Юрматау антиклинорийы сиктәрендә ята. Барит (Күжә), доломит (13‑сө км) ятҡылыҡтары асылған. Климаты континенталь, дымлылығы тигеҙ түгел. Уртаса йыллыҡ т‑ра 1,5°С, ғин. уртаса т‑ра −16°С, июлдә 18°С. Яуымтөшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары көнсығыш өлөшөндә 500—600 мм, көнбайыш өлөшөндә 700 мм, йылы осорҙа 350—400 мм. Гидрографик селтәрҙе ҡушылдыҡтары (Алағуян, Ҡана, Ҡурығас, Нөгөш, Үҙән) м‑н Ағиҙел й. барлыҡҡа килтерә. Һоро тау-урман тупрағы, көлһыуланған һәм йыуылған ҡара тупраҡ таралған. Ландшафтарҙың үҙенсәлеге вертикаль зоналыҡ, терр‑яның киң япраҡлы, ҡарағай-ҡарағас һәм ҡайын урмандарының ҡушылған ерендә урынлашыуы һәм Урал аръяғы далаларының яҡын булыуы м‑н бәйле. Хайуандар донъяһы урман төрҙәренән тора. Районда Башҡорт ҡурсаулығы һәм Шүлгәнташ ҡурсаулығы ойошторолған, райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшө Башҡортостан милли паркы составына инә. Шүлгәнташ, Күлйорттамаҡ мәмерйәһе, Туҡмаҡ аҡланы, Оло һәм Кесе Әпшәк инештәрендәге йылға бағырының тәбиғәт резерваты — тәбиғәт ҡомартҡылары; Әсебар заказнигы һәм “Алтын Солоҡ” заказнигы ойошторолған. Махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре район майҙанының 19,4%‑ын алып тора (респ. б‑са иң юғары күрһәткес).
2012 й. ауыл хужалығы ерҙәренең майҙаны 27,1 мең га (дөйөм майҙандың 6%‑ы) тәшкил иткән, ш. иҫ. һөрөнтө ерҙәр — 4,2, сабынлыҡтар — 18,3, көтөүлектәр — 4,5; урмандар майҙаны — 321,0, ер өҫтө һыуҙары — 1,8. Район тау-урман зонаһына инә. А.х. пр‑тиеларының [9 АХПК, 2 МУАХП, 78 крәҫтиән (фермер) хужалығы] махсуслашыуы — тәбиғи мал аҙығы ерҙәре нигеҙендәге малсылыҡ. Умартасылыҡ, солоҡсолоҡ, туризм үҫешкән. Б.р. “Шүлгән” ҡулланыусылар йәмғиәте, “Алағуян”, “Бурзянагро” һ.б. МУП‑тар, “Алтын Балдаҡ” ЯСЙ, “Каповатур”, “Бурзянтур” туристик фирмалары, юл ремонтлаутөҙөү идаралығы һ.б. эшләй. Район терр‑яһынан Ҡағы—Иҫке Собханғол, Сермән—Иҫке Собханғол автомобиль юлдары үтә. Б.р. Урал иҡтисади төбәгенә инә.
Районда ПУ, 35 дөйөм белем биреү мәктәбе, шуларҙың 13‑ө урта мәктәп (ш. иҫ. Байназар урта мәктәбе), 22 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, балалар сәнғәт мәктәбе, ДЮСШ; үҙәк район дауаханаһы, 3 ауыл амбулаторияһы, 28 фельдшеракушерлыҡ пункты, 2 шәфҡәт туташы хеҙмәте дауаханаһы; 29 клуб учреждениеһы, 24 китапхана, Сәғитов М. музейы бар. 5 халыҡ һәм 2 өлгөлө үҙешмәкәр сәнғәт коллективы эшләй. “Таң” гәз. сыға.
М.Ф.Хисмәтов
Тәрж. З.Б.Латипова


text:
Өфөнөң Ферин урамында яңы хоккей ҡумтаһы
15 ғинуарҙа Өфөлә Ферин урамында реконструкцияланған хоккей ҡумтаһы асыласаҡ.
Уны асыу тантанаһында «Салауат Юлаев» хоккей командаһының баш тренеры Вячеслав Быков һәм команда тренеры Игорь Захаркин, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары Александр Артюхов һәм Виктор Чижиков, Өфөнөң Калинин районы һәм ҡаланың Ижтимағи үҫеш фонды вәкилдәре ҡатнашасаҡ.
2009 йылдың октябренән алып ҡаланың Ижтимағи үҫеш фонды баш ҡаланы мәҙәни үҫтереү сиктәрендә был проектҡа ярҙам күрһәтте.
ДОК һәм Инорс биҫтәләрендә йәшәүсе инициативалы кешеләр төркөмө проектты тормошҡа ашырыу буйынса ҙур эш башҡарҙы: ихата халҡы средстволарына яңы хоккей ҡумтаһы ҡуйылды, ут үткәрелде һәм прожекторҙар урынлаштырылды, майҙансыҡ тигеҙләнде, ҡумтаның борттары буяп ҡуйылды. Ҡаланың Ижтимағи үҫеш фонды һыу һиптереү өсөн шланг, кәртәләп алыу өсөн селтәр менән тәьмин итте.


text:
Республика Хөкүмәте йорто янындағы скверға Зыя Нуриев исеме бирелде Фото: Олег Яровиков
Республика Хөкүмәте йорто янындағы скверға Зыя Нуриев исеме бирелде
Республика Хөкүмәте йорто янындағы скверға Зыя Нуриев исеме бирелде Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 18 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Башҡортостан Хөкүмәте йорто эргәһендә урынлашҡан скверға дәүләт эшмәкәре Зыя Нуриев исеме бирелде. Быйыл уның тыуыуына 100 йыл тулыу билдәләнә. 18 мартта Өфө ҡала Советы ултырышында ошо хаҡта ҡарар ҡабул ителде.
Уның туғаны һәм Мәскәүҙәге «Башҡортостан яҡташлығы» йәмәғәт ойошмаһы Зыя Нуриевтың иҫтәлеген мәңгеләштереүҙе һорап мөрәжәғәт иткән. Ҡала Советы депутаттары был башланғысты хупланы. Бынан тыш, республика Хөкүмәте Зыя Нуриевтың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы юбилей саралары планын раҫланы. Ошо планға ярашлы, Бөрө районындағы мәктәптәрҙең береһенә дәүләт эшмәкәренең исеме биреләсәк. Мәктәптә мемориаль таҡтаташ ҡуйыласаҡ. Шулай уҡ тантаналы йыйылыш һәм концерт планлаштырылған.
Зыя Нуриев 1915 йылдың 8 мартында (яңы стиль буйынса 21 мартта) Бөрө районының Үрге Ласынтау ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бөрө педагогия техникумын тамамлағас, республиканың халыҡ мәғарифы системаһында, ә 1942 йылдан дәүләт идара итеү өлкәһендә эшләгән. Дөйөм алғанда, ул 40 йылға яҡын БАССР-ҙа, артабан СССР Хөкүмәтендә юғары вазифалар биләгән. 1957 йылдың 14 июненән алып 12 йыл дауамында КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында беренсе секретарь булған. Һуңғараҡ элекке Советтар Союзындағы ҙур министрлыҡтарға һәм ведомстволарға етәкселек иткән, СССР-ҙың Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары булып эшләгән.
Зыя Нурый улы республиканың социаль-иҡтисади үҫешенә тос өлөш индергән. Республиканың индустриаль үҫешендә ҙур ҡаҙаныштарға өлгәшеү, ауыл хужалығын күтәреү, торлаҡ һәм төрлө объекттар төҙөлөшө, яңы юғары һәм урта махсус уҡыу йорттарын асыу уның исеме менән бәйле.
СССР-ҙың партия, дәүләт төҙөлөшөн, агросәнәғәт комплексын үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн 1975 йылда уға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә. Ул дүрт Ленин ордены, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, «Почет билдәһе», Салауат Юлаев ордендары, бихисап миҙал менән бүләкләнгән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 160
СЫУАШСТАН, С ы у а ш Р е с п у б л и к а һ ы, РФ субъекты. Көнсығыш Европа тигеҙлегенең көнсығыш өлөшөндә, Свияга һәм Сура йй. (Волга й. ҡушылдыҡтары) араһында урынлашҡан. Марий Эл, Мордовия, Татарстан респ., Түбәнге Новгород өлкәһе, Пенза һәм Ульяновск өлк. м‑н сиктәш. Баш ҡалаһы – Чебоксар. Иң юғары вазифалы кеше – Башлыҡ. 1920 й. Сыуаш авт. өлк. булараҡ барлыҡҡа килә, 1925 й. алып Сыуаш АССР‑ы (1929–36 йй. Горький крайы составында), 1990 й. – Сыуаш ССР‑ы, 1992 й. – Сыуаш Республикаһы. 21 район, 9 ҡала, 3 ҡала эсендәге р‑нды үҙ эсенә ала. Волга буйы федераль округына ҡарай. Майҙаны – 18,3 мең км2. Халҡы – 1251,6 мең кеше, ш. иҫ. 0,29 мең башҡорт (2010). Халҡының уртаса тығыҙлығы – 68,2 кеше/км2. Халҡының тәбиғи кәмеүе – 2 мең кеше. Халыҡтың 58,8%‑ы ҡалала йәшәй; ҙур ҡалалары – Чебоксар, Яңы Чебоксар, Канаш, Алатырь, Шумерля. Иҡт. әүҙем халҡы – 912 мең кеше. Миграция б‑са кәмеүе – 0,8 мең кеше. Милли составы (%): сыуаштар – 67,7, урыҫтар – 26,9, татарҙар – 2,8 һ.б. Дәүләт теле – сыуаш теле, урыҫ теле. С. терр‑яһы Волга буйы Болғары, Монгол империяһы, Алтын Урҙа, Ҡазан ханлығы, Рәсәйгә ҡушылғандан һуң, Ҡазан губернаһы һәм Себер губернаһы, 1780 й. алып Вятка наместниклығы, Вятка губернаһы составына ингән. Волга‑Урал тарихи‑этнография өлкәһенең бер өлөшө иҫәпләнә. БР һәм С. араһында – дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек (1991, 1994), Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте һәм С. Министрҙар кабинеты араһында – сауҙа‑иҡт. хеҙмәттәшлек (1994), сауҙа‑иҡт., фәнни‑техник һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек (2004) т‑да килешеүҙәр, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай һәм С. Дәүләт советы араһында – Закон сығарыу эшмәкәрлегендә хеҙмәттәшлек (2007), БР Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары министрлығы һәм С. Матбуғат һәм мәғлүмәт дәүләт ком‑ты араһында (1995, 2001), БР Йәштәр эштәре б‑са дәүләт ком‑ты һәм С. Йәштәр эштәре б‑са ком‑т араһында хеҙмәттәшлек (1995) т‑да килешеүҙәргә ҡул ҡуйылған. С. делегаттары Бөтә донъя башҡорттарының 1–4‑се ҡоролтайҙарында [ҡара: Башҡорттарҙың бөтә донъя ҡоролтайы (конгресы)] ҡатнаша. БР Фәндәр академияһы һәм С. Фән һәм сәнғәт милли акад. ғалимдары уртаҡ тикшеренеүҙәр алып бара. Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр институты эшләгән пестицидтар алыу технологиялары “Вурнар ҡатнаш препараттар заводы” ААЙ‑нда (Сыуаш Респ. Вурнар ҡасабаһы) индерелгән. Сыуаштар канашы (съезы) йәмәғәт ойошмаһы эшләй. С. БАССР әҙәбиәте һәм сәнғәте декадалары һәм көндәре (1975, 2001), БАССР (1981) һәм БР (2013) мәҙәниәте көндәре үткәрелә; БР дәүләт делегациялары Сыуаш Респ. көндәрендә (2002, 2003), Сыуаш милли конгресының 1–8‑се съездарында (1992– 2013; бөтәһе лә – Чебоксар) ҡатнаша. Башҡ. мәҙәниәте үҙәге (Чебоксар, 2002 й. алып) эшләй. С. театрҙары сәхнәләрендә И.Ә.Абдуллин, Ф.М.Бүләков, М.Кәрим һ.б. әҫәрҙәре б‑са спектаклдәр ҡуйыла. Сыуаш яҙыусылары әҫәрҙәре – башҡорт теленә, башҡ. яҙыусыларыныҡы сыуаш теленә (ҡара: Сыуаш әҙәбиәте) тәржемә ителә. Сыуаш теле һәм әҙәбиәте б‑са кадрҙар әҙерләү СДПА‑ла, Бәләбәй, Стәрлетамаҡ ҡҡ. пед. колледждарында алып барыла. Стәрлетамаҡта И.Н.Ульянов ис. Сыуаш ун‑ты вәкиллеге эшләй (2006 й. алып). С. тыуып үҫкән В.Енеш, Я.В.Зайцев, Г.И.Комиссаров, И.В.Максимов, И.С.Огаринов, Г.Т.Прокопьев, Л.А.Пучков һ.б. эшмәкәрлеге Башҡортостан м‑н бәйле.
Г.Т.Хөсәйенова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
8 февралдә М.Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында баш ҡалабыҙ Өфөгә гастролгә килгән Мәскәүҙең «Сатирикон» театрының художество етәксеһе - Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы, Рәсәй Дәүләт премияһы лауреаты Константин Аркадьевич Райкин менән осрашыу булды. Бөгөнгө Рәсәй театр сәнғәтенең абруйлы эшмәкәрҙәренең береһе, мәшһүр актер, режиссер, педагог К.А.Райкинға, уның ҡабатланмаҫ ижадына һәм тормошона ҡарата ҡыҙыҡһыныу ҙур. Константин Райкин үҙе лә Башҡорт академия драма театрының илдәге иң дәрәжәле милли театрҙарҙың береһе булараҡ яҡшы белеүе хаҡында бәйән итте. Һүҙ, әлбиттә, уның атаһы - бөйөк Аркадий Райкин хаҡында ла барҙы. К.Райкин тормоштоң һәр осрағынан сәнғәт эҙләй. Әле лә ул осрашыуҙы үҙенсәлекле бер «спектаклгә» әүерелдерҙе. Театрҙың 95 йыллығы уңайынан быйыл Мәскәүҙә уҙасаҡ гастролдәр хаҡында ла әңгәмә барҙы.
К.А.Райкиндың гастроль программаһында «Иң яратҡаным» моноспектакле. Бында ул ижад юлының тәүге миҙгелдәре, атаһы, тормош һәм ижад юлы хаҡында иҫтәлектәр һөйләй, тормошоноң иң ҡыҙыҡлы һәм әһәмиәтле ваҡиғаларына туҡтала. «Иң яратҡаным» моноспектакле – тамашасы менән күҙгә- күҙ ҡарашып һөйләшеп, күңелеңде, йөрәгеңдәге иң изге хистәрҙе асыу ул. Яратҡан шағирҙары: Давид Самойлов, Николай Заболоцкий, Николай Рубцов, Осип Мандельштам, Лопе де Вега, А.С.Пушкин шиғырҙарын уҡый.
Осрашыу мауыҡтырғыс һәм ижади йәһәттән бик әһәмиәтле булды.


text:
- Подробности
- Просмотров: 366
ЗЫЯРАТ (ғәр. зыйара — барыу), мосолман пәйғәмбәрҙәренең, әүлиәләренең, абруйлы дин әһелдәренең, шиғи имамдарының (ҡара: Шиғисылыҡ) ҡәберенә, Төньяҡ Африкала — суфый шәйехтәре (ҡара: Суфыйсылыҡ) иҫән саҡта улар янына сәфәр ҡылыу. З. айырым төрө — Мәҙинә ҡ. (Сауд Ғәрәбстаны) хаждан һуң Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ҡәберенә барыу. Башҡорттарҙа һ.б. төрки телле халыҡтарҙа зыярат ҡылыу туған‑тыумасаңдың һәм яҡындарыңдың ҡәберенә барыуҙы аңлата. Ғәҙәттә, мосолман байрамдары (Ураҙа байрамы, Ҡорбан байрамы, Мәүлит байрамы һ.б.) ваҡытында З. ҡылалар. Ҡағиҙә булараҡ, Ҡөрьән сүрәләре уҡыуҙан, доға ҡылыуҙан, ҡәберҙе тәрбиәләүҙән һәм уның тирәләй йөрөүҙән, бәрәкәт һәм көндәлек эштәрҙә ярҙам алыу маҡсатында ҡорбан салыуҙан һәм хәйер таратыуҙан тора. З. — исламда урындағы дини инаныуҙар (ҡара: Исламға тиклемге дини инаныуҙар) йоғонтоһонда ярайһы уҡ һуң барлыҡҡа килгән күренеш. Юғары мосолман руханиҙары вәкилдәре З. хупламаған, уны исламға ҡаршы килгән бидғәт (яңылыҡ) тип һанаған. 19 б. уртаһы — 20 б. башында З. ҡылыуҙы тыйған фәтүәләр сығарыла, шуға ҡарамаҫтан, ҡәберҙәргә сәфәр ҡылыу абруйлы дин әһелдәре тарафынан рөхсәт ителә тип һаналған. Башҡортостанда айырыуса ныҡ хөрмәт ителгән 90‑дан ашыу ҡәбер билдәле. Улар араһында — Шишмә р‑нындағы Аҡзыярат комплексы (Хөсәйенбәк кәшәнәһе һәм Аҡһаҡ Тимерҙең 6 яугирының ҡәбере), Ауырғазы р‑ны Яңы Тимешкә а. эргәһендәге Йәғәфәр ишан, Хәйбулла р‑нында Ғатаулла ишан (ҡара: Ғ.Әбделмаликов), Баймаҡ р‑нында Мөжәүир хәҙрәт (ҡара: М.Сиражетдинов) ҡәберҙәре, Дәүләкән р‑нында Йөрәктау, Учалы р‑нында Әүеш, Бөрйән р‑нында Мәсем, Благовар р‑нында Һынташ, Ишембай р‑нында Торатау битләүҙәре һәм түбәләрендәге, Бишбүләк р‑ны Ҡунаҡҡол, Ғафури р‑ны Йөҙимән аа. эргәһендәге исемһеҙ әүлиә ҡәберҙәре һ.б. Башҡорт телендә һ.б. ҡайһы бер төрки телдәрҙә “зыярат” ш. уҡ ҡәберлекте аңлата.
Әҙәб.: Ахмеров Р.Б. Наскальные знаки и этнонимы башкир: (из записок историка-краеведа). Уфа, 1994; Юнусова А.Б. Ислам в Башкортостане. М., 2007.
А.Б.Юнысова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 331
“ГРАНТ” фәнни-етештереү предприятиеһы, ЯСЙ. Скважиналарҙы тикшереү, нефть һәм газ ятҡылыҡтары продуктив ҡатламдарының газогидродинамик параметрҙарын контролдә тотоу өсөн датчиктар, приборҙар һәм технологик параметрҙарҙы контролдә тотоу системалары, лаб. йыһаздары һ.б. уйлап таба һәм етештерә. Өфөлә урынлашҡан. 1995 й. ойошторола. Составы: конструкторлыҡ һәм етештереү бүлектәре, метрология лабораторияһы. Пр-тиела тармаҡта тәүге тапҡыр скважинала һәм уның тамағында т-ра баҫымын үҙгәрткестәр (1998), штангалы тәрәнлек насостарын динамометрлау системалары өсөн көсәйткес датчик (1999), нефть продукттарының сифатын билдәләү өсөн аппараттар (2003), тәрәнлектән проба алғыстар (2006) һ.б. уйлап табыла һәм етештереүгә индерелә. Продукцияһын ҡулланыусылар — БР‑ҙың һәм РФ-тың башҡа төбәктәренең нефть һәм газ сәнәғәте пр-тиелары.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Тауға үрләй батша балығыБоҙ ҡуҙғалып, ташҡын көсәйеү менән тау араларындағы бәләкәйерәк йүгерек йылғалар буйлап төндәрен батша балығы –бәрҙе үрләй башлай, ә көндөҙ туҡтап ял итә. Ыуылдырығын инештәрҙең башына етеп сәсә улар. Иң матур балыҡтарҙың береһе булған, оҙон...
Изгелеккә инселәнгән яҙмышЕтемдәрҙең башынан ғына һыйпаһаң да, һиңә ожмах ишектәре асылыр, тигән хәҙис хәтеремдә. Балалар йортоноң да унда эшләүселәр яҙмышына ыңғай йоғонтоло, һүҙ менән аңлата алмаҫлыҡ ҡөҙрәте бар, тиҙәр. Оҙаҡ йылдар бала таба алмаған әллә нисә ҡатын бында...
Лайыҡлы тормош бәхетеБер быуатҡа яҡын ғүмер кисергән оло кешеләрҙең яҙмышына күпме тарихи ваҡиғалар, тетрәнеүҙәр һәм ҡайғы-шатлыҡтар һыйған. Ошо көндәрҙә Хәйбулла районы Петропавловка ауылынан 90 йәшен билдәләгән ағинәй Маһира Иҫәнғәлиева үҙ башынан кисергәндәрҙе...
Күҙ теймәһен ҡулдарыңа!Матурлыҡты күреп, тойоп ҡына ҡалмай, шул гүзәллекте, йылылыҡты үҙ ҡулдары менән тыуҙырған оҫталар була. Уларҙың бөтә күңелен һалып башҡарған эштәре бар донъяны яҡтырта, йәм бирә, сөнки ижад өлгөләрендә оҫтаның булмышы, яҡты уйҙары сағыла. Бөртөкләп...
Хәйбулланың моңло ҡыҙыБилдәле опера йырсыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған артисткаһы Зәйтүнә Ғәзизоваға – 80 йәш Хәйбулланың ҡасандыр ихлас һәм матур кешеләре менән дан тотҡан, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, хәҙер инде юҡҡа сыҡҡан Айыулы тигән ауылында 1937 йылдың 26 февралендә моңло...
НИНДӘЙ УЛ БАШҠОРТ ҠУРСАҒЫ?Баланың кем икәнен белгең килһә, уйынына ҡара, тигәндәр. Сепрәк ҡурсаҡ борондан балаларҙың яратҡан уйынсығы булған. Ҡыҙҙар уның менән уйнап, өйҙәге эштәргә өйрәнгән, төрлө ролдәргә инеп ҡараған. Ҡурсаҡ – зиһенде үҫтереүсе иң яҡшы уйынсыҡтарҙың...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
«Ағиҙел»дең ошо һаны менән беҙ журналдың сыға башлауына 90 йыл туласаҡ йылға аяҡ баҫтыҡ. Бөгөн редакцияла эшләгәндәргә генә түгел, беҙҙән алда хеҙмәт иткән бихисап иптәштәргә, республикала, унан ситтә лә йәшәп ижад иткән, ғөмүмән, башҡорт матбуғатын, әҙәбиәтен, сәнғәтен яратҡан милләттәштәргә, һанһыҙ авторҙарға, мең-мең уҡыусыларыбыҙға ла ҡыуаныслы, иҫтәлекле дата был. Сөнки, журналдың Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ғына сығыуҙан туҡталып тороуын иҫәпләмәгәндә, ул, исеме аҙаш йылға ише, халҡыбыҙҙың төп рухи артерияһы булды, бер нисә быуынға үҙенең аҡ һәм пак һүҙҙәрен еткерҙе, ауыр саҡтарҙа күңелдәрҙә өмөт һәм ышаныс уятты, зауыҡ өҫтәне. Ундай тойғоларҙы бизмәнгә һалып үлсәп булмай, әммә республикала йәшәгән, журналыбыҙҙы алдырған, уҡыған һәр кем белә: 90 йыл буйы «Ағиҙел» үҙенең биттәрендә әҙиптәребеҙҙе барлап, теркәп барҙы, быуындар бәйләнешен тәьмин итте.
Январь 2013
Әмир Әминев
Туҡһанға аяҡ баҫҡанда
Декабрь 2012
«Ағиҙел» журналының 2012 йылғы лауреаттары
Декабрь 2012
Әҙәби-мәҙәни мөхит
* * *
Бөйөк башҡорт шағиры, мәғрифәтсеһе Мифтахетдин Аҡмулланың тыуған төйәге Туҡһанбай ауылында заманының данлыҡлы улдары – уҡымышлы, указлы муллаларҙың ҡәберенә билдә ташы ҡуйылды.
Ҙур тулҡынланыу менән Ҡырғыҙ-Миәкә мәсете муллаһы Ирек хәҙрәт Шаморатов Ҡөрьән-Кәримдән аят уҡығас, билдә ташы ҡуйылған имамдар тураһында мәғлүмәт тыңланды.
Улар икәү. Береһе – Дәүләтша Ғилман улы Имашев 1882 – 1898 йылдарҙа Туҡһанбай мөхтәсебендә имам-хатиб һәм мөғәллим булған. Ҙур ҡарағай бүрәнәләрҙән мәсет, мәҙрәсә һалдырған. Аҡмулла мөнәжәттәрен халыҡҡа еткергән. Дәүләтша Аҙнай ауылында донъяға килгән. Данлыҡлы Имашевтар нәҫеленән. Икенсеһе – мулла Шәйхетдин Динмөхәмәт улы Динмөхәмәтов. Ул Мифтахетдин Аҡмулла ижадын өйрәнеүселәргә иң ҡәҙерле кешеләрҙең береһе.
Декабрь 2012
Әхмәт Сөләймәнов
Тауҙар хәтле эштәр башҡарғанда
(Әнүр Вахитовтың тыуыуына – 80 йыл)
1. Даны буйынса таныулы ағай
«...Ҡар ҡарайып, ҡыйыҡтарҙан беренсе тамсы тамыуы була, быйыл ҡайһы яҡҡа барыу, яңы ерҙәр, яңы кешеләр күрәсәгем тураһында уйлана-хыяллана башлайым... Яңы йыр, ҡары һүҙ1# ишетеремде ҡыуанып көтәм. Халыҡ тыуҙырған аҫыл моң-көйҙәр ҡолағымды алдан уҡ иркәләй башлай...» Әнүр Вахитовтың «Яҡты күңел» тигән хикәйәләр һәм хикәйәттәр китабының (Өфө, 1981) тәүге битендәге ошо юлдарҙы уҡығас уҡ, таныш ашҡыныуҙар, таныш кисерештәр, тип уйланым. Шулай булмай һуң, был һүҙҙәрҙе әйткән герой миңә һөнәрҙәш, фольклорсы булып сыҡты бит. Шул һөнәрҙәшемсә әйткәндә, минең дә эшем шундай: «Йыл да йәй буйы ауылдар буйлап йөрөйөм, сәсәндәр, ҡурайсылар менән осрашам, боронғоно – бөгөнгә, бөгөнгөнө киләсәккә ялғап йәшәүсе күпте күргән аҡһаҡалдар менән һөйләшәм» (10-сы б.).
Декабрь 2012
Фәнил Күзбәков
Нәфис әҙәбиәт: хыял, ысынбарлыҡ, тормош талабы
Дәүер көҙгөһө лә, дәүер һулышы ла — әҙәбиәт
(Таңсулпан Ғарипова һәм Фәрзәнә Аҡбулатова менән әңгәмә)
Әҙәбиәт теге йәки был идеяға битараф була аламы? Ниндәйҙер идеяға хеҙмәт итеү бер яҡлылыҡҡа алып килмәйме?
Фәрзәнә Аҡбулатова:
– Әҙәмдең эске донъяһы менән эш иткәнлектән, әҙәбиәткә, ғөмүмән, битарафлыҡ хас түгелдер, тим. Битараф әҙәбиәт тә, артыҡ идеологиялаштырылған әҙәбиәт тә халыҡты ылыҡтырмай. Уҡыусы тетрәнеп тә, һыҙланып та, көлөп тә, ҡыуанып та, йәғни кисерештәр эсендә ҡайнап үҙенең күңелен һуғара. Ә көсләп тағылған идеялар әҙәбиәт менән идара итә башлаһалар, бер һүҙһеҙ уны буйһондороп, һутын һурасаҡтар.
Декабрь 2012
Фәрит Яҡшығолов
Рухи көсөм
Кем инде һин, кем инде:
Йырҙарың моңло-зарлы.
Һөйгән йәрһеҙ ҙә ҡалғанһың,
Йорт-ҡураларың ярлы!
Әммә рухым имгәнмәгән –
Ул үҙе бөтмәҫ байлыҡ.
Донъя малы – дуңғыҙ ҡаны –
Белмәй әйтмәгән халыҡ!
Декабрь 2012
Зөфәр Сабирйәнов
Ҡоштоң пар ҡанаттары
Мәңге бергә татар, башҡорт –
Ҡоштоң пар ҡанаттары.
Ҡәрҙәш итте беҙҙе дуҫлыҡ,
Яттарға ҡаратманы.
Туғанлашып матур йәшәү –
Башҡорт, татар йолаһы.
Әйтерһең дә, бер әсәнең
Беҙ игеҙәк балаһы.
Ҡунаҡ булып бер-беребеҙгә
Йыраҡ түгел бараһы.
Ут күршегә кергән кеүек
Беҙҙең һуҡмаҡ араһы.
Декабрь 2012
Земфира Сәхипова
Робағиҙар
Ауыҙ асып һүҙ әйтергә ҡыйманым,
Кеше хәтерен һаҡлар өсөн тыуғанмын.
Бар михнәттәрҙе эсемә йыйғанмын,
Йыйғандарҙан робағиҙар ҡойғанмын.
***
Тура әйтеп, кешеләрҙән һүгеләм,
Тура әйтеп, ҡан йәшемә түгеләм.
Әйтмәй ҡалһам, йоҡоларымдан яҙам,
Бер хатаға юл ҡуйҙым, тип үкенәм.
123456789101112131415161718192021222324252627282930313233343536373839404142434445464748495051525354555657585960616263646566676869707172737475767778798081828384858687888990919293949596979899100101102103104105106107108109110111112113114115116117118119120121122123124125126127128129130131132133134135136137138139140141142143


text:
Республика предприятиелары инвестициялар күләмен арттыра
Башҡортостан предприятиелары һәм ойошмалары беренсе квартал йомғаҡтары буйынса инвестицион әүҙемлек күрһәткән. 2011 йылдың ошо уҡ осорона ҡарата төп капиталға инвестициялар күләме 108,5 процентты тәшкил иткән.
Башҡортостанстат мәғлүмәттәренә ярашлы, барлыҡ финанслау сығанаҡтары иҫәбенә уларҙың суммаһы 2012 йылдың ғинуар-мартында 25172,9 млн һум тәшкил иткән: шул иҫәптән машиналар, ҡорамалдар, транспорт саралары — 9993,5 млн һум, торлаҡ — 7760,7 млн, биналар (торлаҡ биналарҙан тыш) һәм ҡоролмалар — 6337,2 млн һум.


text:
Республикала Эске эштәр министрлығы етәксеһе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы тәғәйенләнде Фото: Башҡортостан буйынса Эске эштәр министрлығы сайты
Республикала Эске эштәр министрлығы етәксеһе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы тәғәйенләнде
Республикала Эске эштәр министрлығы етәксеһе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы тәғәйенләнде Фото: Башҡортостан буйынса Эске эштәр министрлығы сайты
ӨФӨ, 2016 йыл, 7 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Башҡортостанда Эске эштәр министрлығы етәксеһе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы тәғәйенләнде. Ул — юстиция генерал-майоры Виктор Михайлов. Тейешле мәғлүмәт ведомствоның сайтында баҫылған.
Виктор Николаевич Михайлов 1958 йылда Омск өлкәһендә тыуған. 1988 йылда — СССР Эске эштәр министрлығының Омск юғары милиция мәктәбен, 1997 йылда Рәсәй Эске эштәр министрлығы академияһын тамамлаған. 1979 йылдан эске эштәр органдарында эшләй. 2007 йылдың сентябренән Омск өлкәһе буйынса Эске эштәр идаралығы — Тәфтиш идаралығы етәксеһе урынбаҫары вазифаһын биләгән. 2011 йылдың июнендә Рәсәй Президенты Указы менән Башҡортостан буйынса эске эштәр министры урынбаҫары — Баш тәфтиш идаралығы начальнигы итеп тәғәйенләнгән. Дәүләт һәм ведомство наградаларына эйә.
Алдан хәбәр ителгәнсә, 31 октябрҙә Рәсәй Президенты Владимир Путин полиция генерал-лейтенанты Михаил Закомалдинды Башҡортостан буйынса эске эштәр министры вазифаһынан бушатты.


text:
- Подробности
- Просмотров: 121
ПУСТОБАЕВ Пётр Алексеевич (1724—86, Рига наместниклығы Перново ҡ.), Крәҫтиәндәр һуғышында (1773— 75) ҡатнашыусы, Е.И.Пугачёв полковнигы. Казак. Яйыҡ казак ғәскәрендә хеҙмәт иткән. Ихтилалға 1773 й. нояб. ҡушыла. Халыҡты мобилизациялау м‑н шөғөлләнә һәм Ырымбур ҡ. янындағы, 1774 й. 22 мартында Татищев ҡәлғәһе эргәһендәге алыштарҙа ҡатнаша. 7 майҙа Магнит ҡәлғәһе тирәһендә А.А.Овчинников етәкс. отряд составында Пугачёвтың Төп ғәскәренә ҡушыла, май—авг. Көньяҡ Урал, Кама һәм Волга буйы терр‑яһындағы алыштарҙа ҡатнаша. 12 сент. Яйыҡ ҡаласығына ғәйебен танып килә. Яйыҡ йәшерен комиссияһында, нояб. алып Мәскәүҙә Сенаттың Йәшерен экспедицияһында тикшереү аҫтында була. Ғүмерлеккә Рига губ. һөргөнгә ебәрелә.
Әҙәб.: О в ч и н н и к о в Р.В. Следствие и суд над Е.И.Пугачёвым и его сподвижниками: источниковедч. исслед. М., 1995.
И.М.Гвоздикова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Сербтар
Сербтар (сер. СрбиСрби) — Сербия, Черногория, Босния һәм Герцеговина, Хорватия, Германия, Австрия һәм башҡа илдәрҙә йәшәүсе көньяҡ славян халҡы. Дөйөм һаны 12-13 млн кеше. Төп дине — православие. Теле — серб.
Этногенез[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Серб халҡының килеп сығышы турыһында бер нисә теория бар.
Сербтарҙы беренсе мәртәбә Плиний Старший телгә ала, шулай уҡ Клавдий Птолемей беҙҙең эраның 2-се быуатында үҙенең «География»һында Төньяҡ Кавказ һәм Түбәнге Волга буйында йәшәүсе сармат ҡәбиләһе тип яҙа. 4-се быуатта сармат сербттары башҡа славян ҡәбиләләре менән, һундар һәм аландар баҫымы аҫтында Үҙәк Европаға күсенә. Хәҙерге көнбайыш Германия һәм көнбайын Польша ерҙәрендә Аҡ Сербия өлкәһендә урынлашалар. Ҡайһы бер тикшереүселәр мәғлүмәте буйынса Эльба-Зале төбәгендә, башҡа мәғлүмәт буйынса Висла Һәм Одра йылғаларының өҫкө өлөшөндә, өсөнсөләр Эльба-Зале һәм Висла төбәгенең бөтә ерҙәрендә тип иҫәпләй. Сербтар урындағы славян халыҡтары менән ҡушыла. Саксонияла хәҙерге көнгә тиклем Сорбия районы бар (Лужица, Lusatia, Sorbian Łužica, German Lausitz).
Византия императоры Константин Багрянородный II яҙмаһы буйынса, сербтар (берҙәм славян халҡы булараҡ) 7-се быуатта, Ираклий I хакимлек иткән осорҙа, хеҙерге Сербия, Македония, Черногория, Дальмация, Босния һәм Герцеговина ерҙәрендә төпләнә.
Европаны ғосман илбаҫарҙары баҫып алғас, төрөктәр баҫымы аҫтында бөлгөнлөккә төшкән күпселек сербтар Сава һәм Дунай йылғалары буйына төньяҡҡа һәм көнсығышҡа күсенә, хәҙерге Воеводина, Славония, Трансильвания һәм Венгрия ерҙәре. Һуңыраҡ, XVII быуатта меңләгән сербтар Рәсәй империяһына юллана, уларға Новороссияла ерҙәр бирелә, был райондар Яңы Сербия һәм Славяносербия тип атала.
Таралышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сербтарҙың төп йәшәгән ареалы — Сербия, Черногория, Хорватия, Босния һәм Герцеговина. Шулай уҡ башҡа илдәрҙә лә күпләп йәшәйҙәр: Македония (Куманово, Скопье), Словения (Крайна Белу), Румыния (Банат), Венгрия (Печ, Сентендра, Сегед). Күпселек илдәрҙә серб диаспоралары бар, уларҙың иң билдәләләре Германияла, Австрияла, Швейцарияла, Франция, Рәсәй, Бразилия, Канада, АҠШ , Австралия. Яңы зеландия, Көньяҡ Африка, Аргентина, Боливия, Бразилия , Чили диаспоралаы ҙур түгел, әммә юҡҡа сыҡмайҙар, киреһенсә арта баралар.
Балкан ярымутрыуынан ситтә диаспораларҙа йәшәгән сербтар һаны билдәле түгел, 1-2 миллиондан 4 миллионға тиклем тип иҫәпләй Сербия Республикаһының диаспора министрлығы. Шуға күрә донъялағы сербтар һанын да билдәләп булмай. Яҡынса 9,5 — 12 миллион тип алына. 6.5 миллион серб Сербияның өстән ике өлөшөн тишкил итә. Хәрби конфликт алдынан 1.5 млн серб Босния һәм Герцеговинала, 600 мең Хорватияла, 200 мең Черногорияла йәшәгән. 1991 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса Югославиның 36 % серб булған, йәғни 8.5 миллион кеше.
Ҡала халҡы Белградта (1.54 млн серб), Ново-садта (300 мең серб), Шиштә (250 мең серб), Баня-Лукала (220 мең.), Крагуевцта (175 мең.), Сараевола (130 мең) йәшәй. Югославия сиктәренән ситтә Венала сербтар күпләп йәшәй. Чикаго, Торонто сиктәрендә һәм Лос-Анжелес серб йәмғиәте булған мегаполис булараҡ билдәле, Истанбул һәм Париж шул иҫәптә.
- ↑ Official results of 2002 Serbia census
- ↑ (1996 UN census)
- ↑ 2006 figures (PDF)
- ↑ http://www.statistik.at/web_de/static/bevoelkerung_2001_nach_umgangssprache_staatsangehoerigkeit_und_geburtsland_022896.pdf
- ↑ United States — Selected Population Profile in the United States (Serbian (152))
- ↑ Multicultural Canada
- ↑ SCB(Statistics Sweden)
- ↑ 2001 Australia: 2006 Australian Bureau of Statistics: Ancestry by Birthplace of Parent(s) — Australia : 2006 Census (PDF)
- ↑ Ministère des Affaires étrangères: Présentation de la Communauté étatique de Serbie-et-Monténégro
- ↑ Statistiche demografiche ISTAT
- ↑ Statistični urad Republike Slovenije: 7. Prebivalstvo po narodni pripadnosti, Slovenija, popisi 1953, 1961, 1971, 1981, 1991 in 2002
- ↑ [1] (PDF)
- ↑ Agenţia Naţionala pentru Intreprinderi Mici si Mijlocii: Recensamânt România 2002
- ↑ Greece national statistical service: Statistics of Greece 2002
- ↑ Hungarian Central Statistical Office: Population by languages spoken with family members or friends, affinity with nationalities' cultural values and sex
- ↑ rs.one.un.org
- ↑ web.archive.org


text:
- Подробности
- Просмотров: 204
ЛИЗИНГ (ингл. leasing), мөлкәтте һатып алыу һәм уны эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге м‑н шөғөлләнгән физик йәки юридик шәхестәргә оҙайлы ваҡытҡа ҡуртымға биреү б‑са инвестиция эшмәкәрлеге төрө. Ҡорамалдар, транспорт саралары, производство тәғәйенләнешле биналар, ҡоролмалар һәм башҡа файҙаланғандан кәмемәй торған мөлкәт Л. предметы була ала. Л., ҡағиҙә булараҡ, 3 яҡ ҡатнаша: һатыусы, Л. биреүсе (үҙ йәки заёмға алған аҡсаһын түләп һатыусынан мөлкәт алыусы Л. компанияһы) һәм Л. алыусы (Л. биреүсенән мөлкәтте ҡуртымға алыусы; уның аҙаҡ мөлкәтте ҡалдыҡ хаҡына һатып алыу хоҡуғы була). Л. төп функциялары: финанс (һатып алыусының финанс мөмкинлектәре сикле булғанда мөлкәт алыуҙы еңелләштереү); етештереү (төп фондтарҙың яңырыуы, етештереү бурыстарын тиҙ хәл итеү); һатыу (ҡиммәтле мөлкәттең һатылыуын дәртләндереү); һалым (һалым һәм амортизация ташламалары алыу). Төп формалары: финанс Л. (Л. ваҡыты үтеүгә мөлкәт Л. алыусыға күсә), оператив Л. (мөлкәт Л. биреүсегә ҡайтарыла) һәм ҡайтарма Л. (һатыусы бер үк ваҡытта Л. алыусы булып тора). Л. компанияларын ғәҙәттә банкылар ойоштора. 2001 й. БР‑ҙа 8, 2007 й. — 30‑ға яҡын, 2011 й. 37 Л. компанияһы эшләй. Респ. а.х. тауар етештереүселәрен а.х. техникаһы һәм тоҡомло мал м‑н тәьмин итеү өсөн Л. “Башсельхозтехника” ДУАХП һәм “Башҡортостан” ААЙ киң файҙалана. 2005—07 йй. “Башавтотранс” ДУП‑ы автопаркты яңыртыу маҡсатында Л. м‑н 600‑ҙән ашыу НефАЗ автобусын, 200‑гә яҡын Мерседес‑Бенц микроавтобусын, 125 КамАЗ йөк автомобилен һәм башҡа автотехника һатып ала. 2006 й. «“Башҡортостан” авиакомпанияһы» ЯСЙ Л. м‑н Боинг‑757‑200 самолётына эйә була.
А.Ш.Ғәлимова
Тәрж. Р.Х.Сәғитов


text:
Подайте заявку сейчас на любой интересующий Вас курс переподготовки, чтобы получить диплом со скидкой 50% уже осенью 2017 года.
Выберите специальность, которую Вы хотите получить:
Обучение проходит дистанционно на сайте проекта "Инфоурок".
По итогам обучения слушателям выдаются печатные дипломы установленного образца.
ПЕРЕЙТИ В КАТАЛОГ КУРСОВ
Описание презентации по отдельным слайдам:
Оҫталар һәм отҡорҙар ярышы (Башҡорт теле һәм әҙәбиәте аҙналығы)
Кемдәр уйларға ярата, кемдәр тапҡыр һәм етеҙ? Беҙҙең менән ярышырға кемдәр теләй, әйтегеҙ? Беҙҙең менән ярышырға оҫта белгестәр кәрәк. Кемдәр ярышырға әҙер, сығып баҫһын тиҙерәк.
2013 йыл БР президенты тарафынан ниндәй йыл тип иғлан ителде? Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау йылы
Сәләмләү “Таныш булайыҡ” Беҙҙең визит карточка: Команда исеме Девиз Йыр Капитан һүҙе
Мәҡәлдәр иленә сәйәхәт
Бер сәскә Уҡығандың Батыр бер үлә Ҡурҡаҡтың күҙе Биште эшләгәнсе Алтылағы 7 ҡат үлсә 8 һыйыр аҫрағансы Дуҫынан айырылған 9 йыл илар, Ерҙе бер ҡат туйҙырһаң 30 тештән сыҡҡан һүҙ Ҡырын эш Егет кешегә 100 һум аҡсаң булғансы Беләге бар берҙе йығыр
Бер сәскә... Яланды матурламай. Уҡығандың ... Теле икәү Батыр бер үлә,... Ҡурҡаҡ өс үлә Биште эшләгәнсе... Берҙе еренә еткер Ҡурҡаҡтың күҙе... 4 була Алтылағы ... Алтмышта 7 ҡат үлсә.... Бер ҡат киҫ 8 һыйыр аҫрағансы Һимеҙ һыйыр аҫра
Дуҫынан айырылған 9 йыл илар... Иленән айырылған 50 йыл илар Ерҙе бер ҡат туйҙырһаң... 10 ҡат туйҙырыр 30 тештән сыҡҡан һүҙ... 30 ауылға еткән Ҡырын эш 40 йылдан һуң да беленер Егет кешегә 70 төрлө һөнәр ҙә аҙ 100 һум аҡсаң булғансы 100 дуҫың булһын Беләге бар берҙе йығыр Белеме бар меңде йығыр
Ребус сисеү
Ай
Беҙ зирәк, беҙҙең кеүектәр һирәк
Был ҡомартҡы 3 ҡаттан тора, залдары бар, стеналарында боронғо кеше тәүге һүрәттәр төшөргән. Нимә был? БР нисә район һәм ҡала? Яңы Күл гимны авторы БР Юғары Советының ҡарары менән дәүләт флагы ҡасан раҫлана? БР дәүләт флагының киңлек-оҙонлоҡ нисбәте БР дәүләт гербы авторы БР дәүләт гербы ҡасан раҫлана? Башҡортостан флагы
Башҡортостан күлдәргә бай. Шуларҙан икәүһе үҙенсәлекле. Улар иң тәрән күлдәрҙән һанала БР территорияһы БР гимны ҡасан раҫланды? БР дәүләт флагы авторҙары Дәүләт гимны композиторы Өфөләге С.Юлаев һәйкәле скульпторы Суверенитетҡа нисә йыл? Герб
Сәхнә йондоҙо
Мин-баш киҫәк, ә һин эйәрсән киҫәк түгелме?
Урман шаулай Хеҙмәт лагерында уҡыусылар эшләнеләр Һары үләндәрҙе ысыҡ ҡаплаған Төн
Ҡоштар оса Ҡапыл ҡара болот күтәрелде Ҡайнар сәләмемде еткерәм мин Йылыта
Башҡортостан улдары
25 йыл үҙ тыуған ерен күрмәй Был ҡала уның исемен йөрөтә Хәрби бригадир була Импровизатор-шағир 14 йәшендә айыуҙы йыҡҡан
20 октябрҙә уға 94 йәш тулыр ине “ Ярлыҡау” әҫәренең авторы Өфөләге милли йәштәр театры уның исемен йөрөтә Шишмә районының Келәш ауылынан Ул Башҡортостандың халыҡ шағиры, Әҙәбиәтебеҙҙең өс тағаны
Ә ҙ и п т ә р
Бөтә донъя башҡорттары, берләшегеҙ, тине М. Кәрим үҙенең сығышында. Ололар һүҙен һәр саҡ тыңлағыҙ. Башҡортлоҡ төшөнсәһен юғалтмай ғорур йәшәүегеҙҙе теләйем. Салауат батыр кеүек шәхестәр тәрбиәләйек. Ил тигәндең кеме юҡ? Барыһы ла бар: Ҡарағоло ла бар илемдең, Тимербай ҡурайсыһы ла, Урал батыры ла, Ҡаһым түрәһе лә, Алдар батыры ла. Илгә дошмандар ябырылғанда ла башҡорттар эйәрләнгән атҡа атланып, илен, телен яҡлап, яуға күтәрелгәндәр. Башҡорт көсө ете ырыуҙың берҙәм булыуында һыналған.
“Бөтә донъя башҡорттары, берләшегеҙ”, тине М. Кәрим үҙенең сығышында. “Ололар һүҙе”н һәр саҡ тыңлағыҙ. “Башҡортлоҡ” төшөнсәһен юғалтмай ғорур йәшәүегеҙҙе теләйем. “Салауат батыр” кеүек шәхестәр тәрбиәләйек. “Ил тигәндең кеме юҡ?” Барыһы ла бар: “Ҡарағол”о ла бар илемдең, “Тимербай ҡурайсы”һы ла, “Урал батыр”ы ла, “Ҡаһым түрә”һе лә, “Алдар батыр”ы ла. Илгә дошмандар ябырылғанда ла башҡорттар “эйәрләнгән ат”ҡа атланып, илен, телен яҡлап, яуға күтәрелгәндәр. “Башҡорт көсө” “ете ырыу”ҙың берҙәм булыуында һыналған.
Баштарыма кейгән түбәтәйҙең Һикһән һигеҙ икән өлгөһө Килгәндәрҙән бирле ҡарап торам Һеҙ икәнһегеҙ донъя көҙгөһө Беҙҙең ил уйнар-көлөр ер ҙә, Беҙҙең ил һандуғас һайрар ил.
Подайте заявку сейчас на любой интересующий Вас курс переподготовки, чтобы получить диплом со скидкой 50% уже осенью 2017 года.
Выберите специальность, которую Вы хотите получить:
Обучение проходит дистанционно на сайте проекта "Инфоурок".
По итогам обучения слушателям выдаются печатные дипломы установленного образца.
ПЕРЕЙТИ В КАТАЛОГ КУРСОВ


text:
Фото:
Башҡортостан Президенты «Разгуляй» төркөмө менән шәкәр заводтарын модернизациялау мәсьәләһен тикшерҙе
Фото:
Республикала шәкәр етештереүҙе модернизациялау шаршамбы, 20 апрелдә, Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитовтың «Разгуляй» төркөмө» асыҡ акционерҙар йәмғиәте Директорҙар советы рәйесе Рөстәм Мирғәлимов менән осрашыуында тикшерелгән төп темаларҙың береһенә әйләнде.
Әлеге ваҡытта «Разгуляй» Шишмә шәкәр заводының хужаһы. Алдағы өс йылда уның етештереү ҡеүәттәрен ике тапҡырға арттырыу планлаштырыла. Предприятие ҡеүәттәрен арттырыуға һәм модернизацияһына инвестициялар 1,1 миллиард һум тәшкил итәсәк. Бынан тыш, әлеге ваҡытта «Разгуляй» төркөмө» асыҡ акционерҙар йәмғиәте республиканың башҡа шәкәр заводтарын һатып алыу варианттарын ҡарай.
— Башҡортостанды беҙ артабанғы инвестицияларыбыҙ өсөн төп төбәк кеүек күрәбеҙ, шуға ла республикала етди эшләргә әҙербеҙ. Бөгөн беҙҙең өсөн Республика Йортонда ишеткәндәрҙән иң мөһиме шул — Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов ярҙам буласағы хаҡында әйтте. Был беҙҙең өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Тимәк, эшләйәсәкбеҙ,— тине Рөстәм Мирғәлимов.


text:
- Подробности
- Просмотров: 370
БЕСӘН, сабылған үләнде 15—17% дымы ҡалғанға тиклем киптереү юлы м‑н алынған ҡоро мал аҙығы. Б. әҙерләү өсөн тәбиғи мал аҙығы ерҙәренең, күп йыллыҡ, бер йыллыҡ ҡуҙаҡлылар һәм ҡыяҡлылар һәм уларҙың ҡатнашмаһы сәсеүлектәренең үҫемлектәр япмаһы файҙаланыла. Иң файҙалы Б. люцерна, клевер, көнсығыш козлятнигынан алына. Киптереүҙе тиҙләтеү маҡсатында, ҡуҙаҡлы үләндәрҙе йәнсеү, әйләндереү һәм сабылған массаны әүҙем елләтеү ҡулланыла. Дымлылығы 25—35% булған Б. һаҡлауҙы химик консерванттар (аш тоҙо, һыуһыҙ аммиак, шыйыҡ консерванттар) тәьмин итә. Таралып торған һәм пресланған (бәйләмдәрҙә һәм төргәктәрҙә) Б. әҙерләйҙәр. Тәбиғи сабынлыҡтарҙан һәм сәселгән ҡыяҡлы культураларҙан алынған 1 кг Б. 0,42—0,56 мал аҙығы берәмеге, 40—60 г үҙләштерелеүсе протеин, 15—20 мг каротин бар, шуға ярашлы ҡуҙаҡлы үләндәрҙә — 0,45—0,58, 80—120 һәм 30—50. Б. — а.х. малдары өсөн аҙбарҙа аҫрау осоронда төп мал аҙығы төрҙәренең береһе. Һыйыр малына, һарыҡтарға һәм йылҡыға Б. шул килеш ашаталар, сусҡаларға һәм ҡоштарға бесән оно әҙерләйҙәр. Һыйыр малының йыллыҡ рационында энергетик туҡлыҡлылыҡтың 10—15%‑ы Б. тура килә, һарыҡ һәм йылҡыныҡында — 25—30%‑тан ашыу. Башҡортостан хужалыҡтарында йыл һайын 650—750 мең т Б. әҙерләнә. 20 б. 50‑се йй. башлап химик консерванттар ҡулланыу, Б. әҙерләү технологиялары б‑са Ауыл хужалығы институтында (И.Л.Аллабирҙин, Х.Ғ.Ғөбәйҙуллин һ.б.), аммиакты консервант итеп файҙаланыу, Б. эре төргәктәрҙә әҙерләү б‑са Аграр университетта (Т.Ә.Фәритов) фәнни тикшеренеүҙәр алып барыла. Шулай уҡ ҡара: Мал аҙығы етештереү.
Әҙәб.: Фаритов Т.А. Корма: заготовка, хранение и подготовка к скармливанию. Уфа, 2005; шул уҡ. Корма и кормовые добавки для животных. Уфа, 2008.
Т.Ә.Фәритов
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
- Подробности
- Просмотров: 334
БЕЙЕКТАУ, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. Ишембай һәм Ғафури р‑ндарында Рәүҙәк һәм Егән йй. ҡушылған урындан Ғафури р‑ны Красноусол а. тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 25 км, үҙәк өлөшөнөң киңлеге яҡынса 4 км, абс. бейеклеге 350 м. Түбәләре яҫы, йомро. Битләүҙәре 80—100 м тәрәнлектәге уйһыулыҡтар м‑н йырғыланған. Өҫкө пермдең көңгөр ярусы гипстары, ангидриттары һәм өфө ярусының ҡыҙыл төҫтәге ҡомташтарынан тора. Рельефында карст формалары үҫешкән: упҡындар, ҡоҙоҡтар, мәмерйәләр, юғалыусы йылғалар һәм карст сығанаҡтары. Һырт итәктәрендә Ҡарлыман, Яҡын Төлкәс һәм Кесе Әрмет йй. (Ағиҙел й. басс.) башлана. Ландшафтары элекке имәнлектәр урынындағы киң япраҡлы йыла, йүкә һәм саған урмандарынан тора. Б. көнбайыш битләүҙәрен йүкә урмандары биләй.
И.М.Япаров
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Әрмән зыяраты (Дондағы Ростов)
Әрмән зыяраты — Дондағы Ростов ҡала зыяраты, рәсми исеме — Пролетариат зыяраты. Дондағы Ростовтың Пролетар районында урынлашҡан[1].
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1749 йылда асылған, башта Әрмән зыяраты тип аталған, был исеме әле лә өҫтөнлөк итә.
Зыярат майҙаны яҡынса 14 гектар тәшкил итә. Уның даими планировкаһы бар; көньяҡ һәм көнбайыш ҡапҡаларынан һалынған үҙәк аллеялары Изге Карапет сиркәүенә илтә (Сурб-Карапет). 1875 йылда төҙөлгән, бөгөнгө көндә Дондағы Ростовта һаҡланған берҙән-бер боронғо әрмән ғибәҙәтханаһы булып тора. Сиркәү янында Акулина Погосовна Аладжалова — шәфҡәт күрһәтеүсе ерләнгән, был ғибәҙәтхана уның аҡсаһына төҙөлгән.
Зыярат үҙенең эшләү дәүерендә күп тапҡыр вандалдар һөжүменә дусар була, тейешле тәрбиә булмағанлыҡтан ташландыҡ хәлгә килә. Хәҙерге ваҡытта һаҡланып ҡалған ҡомартҡылар яңыртыла, территорияһы тәртипкә килтерелә[2].
Әрмән зыяратында Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған һуғышсыларҙың туғандар ҡәберлеге бар. Уларға «1941-1945 йылдарҙа Ватаныбыҙҙың ирке һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғышта һәләк булған геройҙарға дан» тигән яҙыу яҙылған һәйкәл ҡуйылған[3].
Шуныһы ҡыҙыҡлы, Әрмән зыяратында күп һәйкәлдәр данлыҡлы итальян скульпторы Сельвестр Антонио Тонитто тарафынан эшләнгән. Ул Дондағы Ростовта Оло Баҡса урамында йәшәй һәм ҡәбер ташы һәм һәйкәлдәр эшләй торған оҫтахана хужаһы була[2].
Зыяратта ерләнгән билдәле кешеләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аванесов Аким Карпович (1883—1966) — совет рәссамы.
- Готьян Фёдор Сергеевич (1904—1958) — совет әҙәбиәтсеһе, шағир, педагог һәм музыкант.
- Бухман Пётр Иванович (1872—1948) — Ростов онкология фәнни-тикшеренеү институтына нигеҙ һалыусы һәм уның беренсе директоры.
- Лавров Константин Александрович (1903—1962) — ғалим-медик, медицина фәндәре докторы, профессор, Ростов медицина институтының гистология кафедраһы мөдире.
- Чалхушьян Григорий Христофорович (1861—1939) — Рәсәй юрисы һәм йәмәғәт эшмәкәре.
- Чубаров Георгий Иванович (1864—1930) — театр сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, меценат, "Драма сәнғәтен һөйөүселәр йәмғиәте"нең алыштырғыһыҙ етәксеһе.
- Шапошников Илья Галустович (1895—1953) — дирижёр һәм композитор.
Зыяратта шулай уҡ протоиерей Иоанн Домовский (1840—1930) ерләнгән — Нахичевандағы Александр Невский урыҫ православие сиркәүенең өлкән священнигы, халыҡ араһында изге тип ололайҙар[4].
Эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1998 йылдан алып зыярат эшләүсе зыярат статусына күсә. Унда ғәҙәткә ингән ерләүҙәрҙе лә башҡаралар, шулай уҡ туғандары ҡәберенә яндырылған мәйет көлө һалынған урналар ҙа ҡуялар.
Эш ваҡыты: көн һайын — 09:00—19:00 (май айынан сентябргә тиклем) һәм 09:00—18:00 — октябрҙән апрелгә тиклем.


text:
- Подробности
- Просмотров: 297
СОЦИАЛИСТИК РЕАЛИЗМ с ә н ғ ә т т ә һ ә м ә ҙ ә б и ә т т ә, донъяның һәм кешенең соц. концепцияһына ҡоролған художестволы метод. Идея нигеҙе — коммунистик ижт.-сәйәси һәм эстетик идеалға таяныу, донъяны революцион үҙгәртеп ҡороу пафосы, социализм һәм коммунизмға ихлас ышаныу. Характерлы һыҙаттары: ысынбарлыҡты дөрөҫ һүрәтләүҙең уны сағылдырған реаллекте һәм художестволы донъяны әүҙем үҙгәртеүгә ынтылыуҙың берләшеүе, йөкмәткенең форманан өҫтөнлөгө, соц. оптимизм һәм утопизм. 1930 йй. раҫлана, М.Горький уға нигеҙ һала. Башҡорт әҙәбиәтендә С.р. нығыныуына М.Ғафури, Ғ.Ғүмәр, С.Ҡудаш, Н.Ҡ.Ҡәрипов, С.М.Мифтахов, И.Насыри, Ғ.Сәләм, А.М.Таһиров, Д.Юлтый һ.б. ижады, Х.Наум, Ә.Чаныш, Ш.Шәһәр, К.Ә.Әхмәтйәновтың теоретик хеҙмәттәре булышлыҡ итә. С.р. 80‑се йй. аҙ. — 90‑сы йй. башына тиклем төп метод була, совет осороноң бөтә башҡ. яҙыусылары ошо йүнәлештә эшләй (уның критерийҙарына тура килмәгән яҙыусылар әҙәби процестан төшөп ҡала). С.р. сиктәрендә уртаса конформистик әҫәрҙәр м‑н бер рәттән юғары художестволы әҫәрҙәр ҙә ижад ителә.
Ғ.Ғ.Ғәлина
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
- Подробности
- Просмотров: 577
БАЛАҪ ҺУҒЫУ, ҡул м‑н туҡыу (ҡара: Туҡыусылыҡ) техникаһын ҡулланып художестволы әйберҙәр әҙерләү. Башҡорттарҙа традицион шөғөл, ваҡыт үтеү м‑н кустарь кәсепкә әүерелгән; биҙәү-ҡулланма сәнғәте төрҙәренең береһе. Һарыҡ йөнөнән һәм кәзә дебетенән иләнгән еп файҙаланғандар, ҡайһы ваҡыт кизе-мамыҡ еп ҡушҡандар. Балаҫты горизонталь станок — урында һуҡҡандар. Нигеҙҙә, буй биҙәкле балаҫ (буй балаҫ) һәм геометрик йәки сәскә-үҫемлек биҙәкле келәм, аҫалы балаҫ, һирәгерәк өбөрөлө балаҫ (кейеҙ, келәм) эшләгәндәр. Традицион балаҫты тар шөйтөлө станокта тар (18—25 см) итеп һуҡҡандар, артабан кәрәкле оҙонлоҡта ҡырҡып алып, остарын теккәндәр. Буй һыҙыҡлы балаҫтың биҙәге буй ептән яһалған һәм төрлө төҫлө шыма йәки һырлы таҫмаларҙан торған, төҫтәре билдәле бер аралыҡтан ҡабатланып килгән. Буй балаҫтар, нигеҙҙә, Урал аръяғында һәм Башҡортостандың көньяғында таралған. Биҙәкле балаҫты киңерәк (40—60 см) итеп һуҡҡандар, сите төп өлөшө м‑н бергә, һирәгерәк айырым һуғылған; балаҫта 2—3 буй бергә ҡушылған. Биҙәк төшөргән ваҡытта арҡау еп төп роль уйнаған. Һәр төҫтөң үҙ һоҫаһы булған; биҙәк элементтары ҡушылған урындарҙа буй еп ике яҡтан эләктерелгән. Өбөрөлө келәм һуҡҡанда буй епкә төҫлө йөн епте төйнәп бәйләгәндәр, остарын, биҙәк яһап, уң яҡҡа сығарып ҡалдырғандар. Келәмгә эре геометрик йәки сәскә‑үҫемлек биҙәктәре, уларҙың уртаһына вағыраҡ элементтар (ромб, өсмөйөш, алтымөйөш, һигеҙ ҡырлы йондоҙ, квадрат, тешле һыҙаттар, мөгөҙҙәр) төшөрөлгән, ситтәре тешле, ромблы, кәкерсәкле һыҙыҡтар м‑н биҙәлгән. Тотош ромб рәүешендәге биҙәк м‑н ҡапланған келәмдәр осраған. Келәмдәр Урал алды һәм көнсығыш Урал аръяғында таралған. Боронғо балаҫтар тәбиғи төҫтәге аҡ, һоро, көрән йөндән һуғылған. Шулай уҡ тәбиғи буяуҙарға (марена, һыйыртел һ.б.) манылған ҡыҙыл, һары, йәшел һ.б. төҫлө ептәр ҡулланылған, 19 б. анилин буяуҙар файҙаланыла башлағас, төҫтәр гаммаһы байыған. Келәмде традицион интерьерҙа ҡулланғандар: уны тирмә йәки йорт стенаһына элгәндәр, урындыҡҡа, һикегә, иҙәнгә түшәгәндәр. Аҫалы балаҫтар бирнәгә ингән. Б.һ. хужалыҡта һарыҡсылыҡ үҫешкән төбәктәрҙә таралған. Ҡаҙағстан, Урта Азия, Төньяҡ Кавказ һәм Яҡын Көнсығыштың малсылыҡ м‑н шөғөлләнгән халыҡтарында үҫешкән була.
С.Н.Шитова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина