text:
Байкал
Байкал, Байғал (бүр. Байгал далай) — Көнсығыш Себерҙең көньяғында урынлашҡан донъялағы иң тәрән күл. Сөсө һыуҙың иң ҙур тәбиғи тупланмаһы.
Барлыҡҡа килеүе буйынса тектоник күлдәр төркөменә инә, йәғни ер ҡабығының шылыуы, сатнап һыныуы һәм ярылыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән. Күлдең һәм яр буйҙарының тәбиғәте иҫ киткес бай, үҙенсәлекле флораһы (үҫемлектәр донъяһы) һәм фауна (хайуандар донъяһы) менән дан тота.
Хайуандарының күпселек төрҙәре эндемиктарға керә (ер шарының башҡа ерҙәрендә осрамай). Урындағы халыҡ һәм илебеҙҙә йәшәүселәрҙең күптәре Байкалды диңгеҙ тип тә атай[5].
Йөкмәткеһе
- 1 География
- 2 Һыуҙың сифаты
- 3 Боҙ
- 4 Һыу төбө
- 5 Күлдең килеп сығышы
- 6 Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
- 7 Халҡын һәм Байкалды өйрәнеү
- 8 Экология
- 9 Фәнни тикшеренеүҙәр
- 10 Туризм
- 11 Факттар
- 12 Байкал тураһында риүәйәттәр һәм уйҙырмалар
- 13 Фильмдар
- 14 Байкал филателияла
- 15 Сығанаҡтар
- 16 Иҫкәрмәләр
- 17 Әҙәбиәт
- 18 Һылтанмалар
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Географик урыны һәм йырынының үлсәмдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкал Азияның нәҡ уртаһында, Иркутск өлкәһе менән Бүрәт Республикаһы сиктәрендә урынлашҡан.
Ул төньяк-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай ҙур ярым ай формаһында 620 км оҙонлоҡҡа һуҙылған.
Киңлеге уртаса 24−79 км. Төбө диңгеҙ кимәленән 1186,5 метрға түбәнерәк, ә өҫкө йөҙө 455,5 метрға бейегерәк.
Утрауҙарын иҫәпләмәйсә, һыу өҫтө майҙаны 31 722 км² — был яҡынса Бельгия йәки Нидерландтың майҙанына тиң.
Был күрһәткес буйынса Байкал донъя күлдәре араһында етенсе урын биләй.
Яр буйҙарының һуҙымы — 2100 км.
Күл тау һырттары һәм түбәләс сусаҡтар менән уратып алынған үҙенсәлекле бер соҡор эсендә урынлашҡан[6]. Көнбайыш яры өҙөк-өҙөк ҡаялы, ә көнсығыш яры һөҙәгерәк (урыны менән тауҙар ярҙан унар километрға арыраҡ).
Тәрәнлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкал — Ерҙәге иң тәрән күл.
Тәрәнлегенең иң юғары дәүмәле — 1642 м[3] —1983 йылда ГУНиО МО СССР[5] ойошторған экспедиция тарафынан гидрографик эштәр барышында аныҡланған.
Уны Л. Г. Колотило менән А. И. Сулимов төньяҡ киңлектең 53°14′59″ һәм көнсығыш оҙонлоҡтың 108°05′11″ координаталарына тап килгән нөктәлә үлсәгән (G) (O).
Был мәғлүмәттәр картаға 1992 йылда индерелгән[7] һәм артабан 2002 йылда Байкалдың яңы батиметрик картаһын төҙөү өсөн ойошторолған бельгия-испан-рәсәй уртаҡ проекты сиктәрендәге эштәр: һыу ятыу майҙанынының 1 312 788 нөктәһендә тәрәнлеге үлсәнеү һөҙөмтәһендә (акустик зондлау, батиметрик мәғлүмәт, эхолокация , сейсмик профилләү ысулдары менән) раҫланған.
Күлдең уртаса тәрәнлеге лә шаҡтай юғары — 744,4 м[3].Был күп кенә тәрән тигән күлдәрҙең дә күрһәткестәрен уҙып китә.
Ерҙә Байкалдан тыш тик ике генә күлдең тәрәнлеге 1000 метрҙан ашыу: Танганьика (1470 м) и Каспий (1025 м)[8][9].
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Антарктидалағы Восток (Көнсығыш) күле 1200 метрҙан[10] күп тиһәләр ҙә, ул «ысын» мәғәнәһендәге күл түгел.
Берҙән, ул өҫ яғынан 4 км ҡалынлығында боҙ ҡатламы ҡаплап торған ябыҡ арауыҡ эсендә.
Икенсенән, һыуы ғәйәт ҙур баҫым аҫтында булып, «өҫкө йөҙө», йәғни, боҙ аҫтындағы «һыу кимәле» төрлө урындарҙа 400 метрға тиклем айырыла. Шуға ла, тәрәнлеге «ғәҙәти» күлдәрҙеке кеүек түгел.
Һыу күләме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкалдың һыу тупланмаһы — 23 615,39 км³ (донъя күлдәрендәге сөсө һыу тупланмаһының 19 процентын тәшкил итә, ә барлыҡ күлдәрҙә сөсө һыу күләме − 123 мең . км³.
Был күрһәткес буйынса Байкал донъяла Каспийҙан ҡала икенсе урын биләһә лә, Каспийҙың һыуы тоҙло.
Бөйөк күлдәрҙең бөтәһе бергә лә (Верхнее, Мичиган, Гурон, Эри, Онтарио) һыу микдары буйынса Байкалдан ҡалыша.
Байкалда Ладога [12] күлендәгенә ҡарағанда һыу 25 мәртәбә күберәк.
Ҡушылдыҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIX быуаттағы тикшеренеүҙәр буйынса Байкалға ҡушылыусы даими 336 йылға һәм шишмәләр асыҡланған. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 544 йәки 1123 тигән һандар ҙа килтерелә.(Был дөйөм алғанда, ваҡытлы ғына булған ҡушылдыҡтарҙы ла иҫәпләгәндә).
Шулай уҡ, хужалыҡ эшмәкәрлеге һәм Байкал климатының үҙгәреүе һөҙөмтәһендә XIX быуаттан алып, уны тулыландырыусы 150 -гә яҡын һыу сығанағы юҡҡа[4] сығыу ихтималы бар.
Иң эре ҡушылдыҡтары — Селенга, Үрге Ангара, Баргузин, Турка, Снежная, Сарма. Күлдән ағып сығыусы йылға — Ангара[13][14].. Бөтәһе даими ҡушылдыҡтар — 336[4]..
Һыуҙың сифаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һыуының төп үҙенсәлектәре — унда минераль һәм органик ҡушылмаларҙың бик әҙ миҡдарҙа булыуы; шулай уҡ, кислородҡа үтә лә бай булыуы. Бының төп сере — тәне аша һыуҙағы органик ҡалдыҡтарҙы һөҙөүсе эпишура тигән микроскопик ҡыҫаланың тереклегенә бәйле.
Байкал эпишураһы (лат. Epischura baicalensis) — ҡыҫала һымаҡтарҙың ишкәк аяҡлылар төркөмендәге планктон төр (Copepoda).Байкал күлендә генә тереклек итә(эндемик).
Был үтә күренмәле ҡыҫаланың иң ҙурҙары 1,5 мм тирәһе генә була. Күлдең бөтә ҡатламын биләп һәм 90 % -тан ашыу биомассаһын етештереп, экосистемаһында иң мөһим урын алып тора.
Байкалдағы ылымыҡтарҙың күп өлөшен Эпишура ҡуллана һәм үҙе лә байкал омуле өсөн төп аҙыҡ булып хеҙмәт итә. Күлдең таҙалығы бары шул ҡыҫаланың эшмәкәрлегенә генә бурыслы.
Байкал һыуы бик һалҡын.Өҫкө ҡатламдарында температура йәй көнө лә +8…+9 °C-тан үтмәй, ә айырым ҡултыҡтарында +15 °C тирәһенә етә.
Тәрән ҡалламдарында температура—+4 °C тирәһе генә. Шулай уҡ, айырым ҡултыҡтарында максималь температура— +23 °C -ҡа еткән осраҡтар ҙа теркәлгән[15].
Һыу ғәжәйеп үтә күренмәле. Күл төбөндә 40 м тиклем тәрәнлектәге таштар һәм башҡа әйберҙәр ап-асыҡ күренеп ята. Был ғәҙәттә яҙғыһын, күл зәңгәрһыу төҫкә кергәс шулай була .Ә инде йәй һәм көҙ мәлдәрендә һыуҙың үтә күренеүсәнлеге 8-10 м тиклем кәмеп тора. Был мәлдә күлдең өҫкө ҡатламдары йылыныуҙан үҫемлек һәм хайуандар геүләп үрсей башлай. Һыуы ла күкһел йәшел һәм йәшел төҫкә инә.
Байкал һыуында минераль тоҙҙар бик әҙ булғанлыҡтан (96,7 мг/л[4]), уның шундайын таҙа һәм үтә күренмәле һыуын ҡыуҙырылған һыу урынына тотоноп була.
Боҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уртаса алғанда 9 ғинуар — 4 май араларында Байкал тулыһынса боҙ менән ҡаплана (Ангараның тамағындағы 15—20 км һуҙымындағы бәләкәй генә өлөшенән башҡа). Һыу юлы пассажир һәм йөк транспорты өсөн июндән сентябрға тиклем асыҡ була; фәнни-тикшеренеү эштәре лә һыу юлы асылыу менән башланып боҙ ятҡансы, май айынан ғинуарға тиклем дауам итә.
Һыу төбө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкалдың һыу аҫты рельефе үҙенсәлекле. Бөтә яр буйы һайлыҡтар(шельф) һәм һыу аҫты һөҙәклектәренән тора.
Күл аҫты тау һырттары һәм һыу аҡты һайлыҡтары менән айырымланған өс соҡорҙан тора:Көньяҡ, Урта һәм Төньяҡ соҡорҙар.Уларҙы Академик һәм Селенгин һырттары айырып тора.
Ольхондан Ушкань утрауҙарына ҡарай һуҙылған Академик һырт-иң бейеге. Оҙонлоғо 100 км, иң бейек өлөше һыу төбөнән −1848 м. Байкал төбөндәге ултырма тоҡомдарҙың ҡалынлығы (гравиметрик ысул менән төшөрөп алынған) 6 мең метрға етә. Тимәк, Байкал аҫтында Ерҙең иң бейек тауҙарының береһе күмелеп ҡалған (6000 м +1848 м.)[16].
Утрауҙары һәм ярымутрауҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкалда 27 утрау (Ушкань, Ольхон, Ярки һәм башҡалар). Иң ҙуры — Ольхон. Оҙонлоғо 71 км, киңлеге- 12 км, майҙаны - 729 км²[17] (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса −700 км²[2])). Күлдең уртаһында ғына тиерлек, уның көнбайыш яры яғынан урынлашҡан. Иң ҙур ярымутрау — Изге танау (Святой Нос.)
Ер тирбәлешенең әүҙемлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкал ер тирбәлеше бик әүҙем булған райондарҙың береһе: бында даими рәүештә MSK-64 көсөргәнешлек шкалаһы буйынса 1-2 балл тирәһендә ер тетрәүҙәре булып тора. Әммә көслө һелкенеүҙәр ҙә булып ала. 1862 йылда Кударинскта ер һелкенеү 10 балға етеп, Селенга дельтаһының төньяҡ өлөше(200 км² майҙан) һыу төбөнә китә.1300 кешеһе булған 6 ауыл урынында Провал ҡултығы барлыҡҡа килә. Тарихтағы көслө ер тетрәүҙәрҙәр: 1903йылда (Байкал), 1950 йылда (Мондинск), 1957 йылда (Муйск), 1959 йылда (Среднебайкальск). Среднебайкальскиҙағы ер тетрәүҙең эпицентры Сухая ҡасабаһы эргәһендә (көньяҡ-көнсығыш яр буйы) Байкалдың төбөнә тура килә. Көсө 9 балға етә. Улан-Удэ менән Иркутскиҙа 5—6 балл тирәһенә етеп, йорттарҙың, ҡоролмаларҙың стеналарына зыян килә. Һуңғы тапҡыр Байкалда ер тетрәүҙәр 2008 йылдың авгусында (9 баллов) һәм 2010 йылдың февралендә (6,1 балла) булып үткән.
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкал һыуы яр буйы климатына ярайһы ғына йоғонто яһай: ҡыштары - йылыраҡ, йәйҙәре - һалҡынсараҡ. Яҙ эргәләге райондарҙағына ҡарағанда 10-15 көнгә һуңыраҡ килә, ә көҙ оҙайлыраҡ була. Һауа температураһының иң юғары ҡиммәте −34°С-ҡа еткән осраҡтар булғылай. Ә уртаса температура һуңғы йылдарҙа[18] арта бара. Байкалдың ҡояшлы көндәренең тулайым оҙайлы бик ҙур: мәҫәлән, Ҙур Голоуст ҡасабаһында ул 2524 сәғәткә етә, йәғни Ҡара диңгеҙ буйы курорттарыныҡынан күберәк. Ҡояшһыҙ көндәр унда йылына − 37-нән, ә Ольхон утрауында 48-ҙән артмай. Климатының төп үҙенсәлектәре баргузин, сарма, верховик, култук тигән исемдәрен йөрөткән байкал елдәренә бәйле.
Күлдең килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкалдың килеп сығышы тураһында бәхәстәрҙең тынғаны юҡ. Ғәлимдәр фекеренсә, күлгә 25—35 млн йәш. Был Байкалдың уникал тәбиғи күл икәнлеген күрһәтә.Сөнки, күлдәрҙең ғүмере 10-15 мең йыл тирәһе генә.Ләм ултырыу һөҙөмтәһендә улар яйлап һайыға һәм һаҙлыҡҡа әүерелә, бигерәк тә, боҙлоҡ һөҙөмтәһендә дәүерендә барлыҡҡа килгәндәре. Әммә геология-минералогия фәндәре докторы А. В. Татаринов 2009 йылда Байкал күле йәшерәк булырға тигән фекер менән сығыш яһай. Байкалда тикшереү алып барған «Мир» экспедицияларының икенсеһендә быны иҫбатлаусы дәлилдәр ҙә табыла. Мәҫәлән, күлдең төбөндәге бысраҡ атыусы вулкандарҙың эшмәкәрлеге хәҙерге яр һыҙатына −8 мең , ә тәрән һыулы өлөштәренә 150 мең генә йәш[19] булырға тейеш тигән һығымта яһарға нигеҙ бирә. Һис бәхәсһеҙ, күл риф соҡоронда урынлашҡан һәм төҙөлөше менән Үле диңгеҙҙең бассейнына оҡшаған. Ҡайһы бер эҙәрмәндәр Байкал барлыҡҡа килеүен, тау һыртының арҡырыға ярылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән тип аңлаталар(трансформного разлома). Икенселәре, ҡайнар тау тоҡомдары тишеп сығып яһалған соҡорҙа хасил булған тип фараз итә(наличие под Байкалом мантийного плюма). Өсөнсөләре, Евразия һәм Һиндостан плиталары бәрелешеүҙән барлыҡҡа килгән ярыҡ тип аңлата(пассивным рифтингом в результате коллизии Евразийской плиты и Индостана). Әле лә, ер тирбәлештәре һөҙөмтәһендә, Байкалдағы әүерелештәр бер туҡтауһыҙ дауам итә. Күл төбөнең аҫҡа ултырыуы, базальттың өҫкә ағып сығыуынан яһалған вакуум ҡыуышлыҡтарҙан тип фараз итеүҙәр ҙә бар(дүртенсел дәүер четвертичный период).
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкалда 2600 төр һәм ярымтөр һыу хайуандары йәшәй. Төрҙәрҙең күплеге Байкал һыуының бөтөн ҡатламдарының да кислородҡа ныҡ бай булыуына бәйле. Күбеһе -эндемиктар, йәғни тик ошо һыу ятҡылығында[20] ғына осрай. (1000 эндемик төр, 96 ырыу, 11 семья -эндемиктәр). 27 төр балыҡ Байкалдан башҡа бер ҡайҙа ла осрамай[21].. 100%-ы менән эндемиктар: нематодалар Mermitidae (28 төр), селәүсендәр Polychaeta (4төр), губкалар Lubomirskiidae (14), грегарин Gregarinea (6), изопод-ҡыҫалалар Isopoda (5), веснянкалар Plecoptera (2).
Амфипод-ҡыҫалаларҙың (350-нән 349-ы, 99 %) искорпен һымаҡ балыҡтарҙан (32-нән 31 -е, 96 %)-күлдең эндемиктары. Яҫы селәүсендәрҙән 90 % төр турбеллярия (150-нән 130) һәм ҡабырсаҡлы ҡыҫалаларҙың (150-нән 132) эндемиктар. 61-ҙән 36 төр һәм ярымтөр балыҡтар (59 %), 2 семья (13,3 %) һәм 12 ырыу(37,5 %)[20][22][23][24] — эндемиктар. Эндемиктарҙан ҡыҫала эпишура күл зоопланктонының 80 % биомассаһын тәшкил итә һәм аҙыҡ сылбырының иң мөһим өлөше булып тора. Ул фильтр ролен үтәй: һөҙөп туҡлана һәм һыуҙы таҙартып тора[28].Байкал олигохеттары(әҙ төклө селәүсендәре) зообентостың 70-90 % биомассаһын тәшкил итә (84,5%-ы— эндемиктар). Күлдең таҙартыуҙа ҡатнашалар, бентофаг-балыҡтар (һыу төбөндә туҡланыусылар) менән йыртҡыс умыртҡаһыҙҙар өсөн аҙыҡ сығанағы булып торалар. Күлдең төбөндә газдарҙың тәбиғи әйләнешен тәъмин итәләр, органик ҡалдыҡтарҙы[29]. тарҡатыуҙа ҡатнашалар..Байкалдың тере бала тыуҙырыусы голомянка тигән балығы бигерәк тә ҡыҙыҡ.Тәне 30 % майҙан тора. Көн һайын аҙыҡ эҙләп төпкөлдән һайлыҡтарға тиклем арауыҡтарҙы байҡап сығып өлгөрә. Байкалда шулай уҡ, байкал омуле, бәрҙе, сиг, байкал мәрсене (Acipenser baeri baicalensis), шамбы, ҡыҙыл балыҡ , суртан һәм башҡалар тереклек итә. Байкалдың тағын бер үҙенсәлектәренән береһе- сөсө һыу губкаларының бик ныҡ тәрәндә лә осрауы. Шулай уҡ ҡарағыҙ: Байкал ҡоштары, Һуҫар , Байкал нерпаһы һәм Байкал күленең Әҙ төклө селәүсендәре( Олигохеты )
Халҡын һәм Байкалды өйрәнеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1930 йылдарҙа урындағы халыҡтарҙан яҙып алған мәғлүмәттәр буйынса, XII—XIII быуаттарға тиклем Байкал эргәһендәге ерҙәрҙә баргуты тигән халыҡ йәшәгән. Аҙаҡ көнбайыштан бүрәттәр күсеп килгәндәр. Тәүҙә Байкалдың көнбайыш ярына, унан Байкал аръяғына килеп ултырғандар. Байкал эргәһендә тәүге урыҫ күскенселәре XVII аҙағында —XVIII быуат башында күренә башлай[25][26]. Урыҫтарҙан беренсе булып Байкал менән танышыусы казак Курбат Иванов булған.
«Байкал» топонимы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аныҡ ҡына аңлатмаһы юҡ.Түбәндә иң киң таралған фараздар килтерелә:
- «Байырку» тигән ил һәм халыҡ исеменән (байегу, байирку, баюрку)[27][28]
- Бурәт телендәге бай «тора» и гал "ут "тигән һүҙҙәрҙән (риүәйәттәр буйынса, Байкал ут бөркөп торған тауҙа барлыҡҡа килгән[28][29][30][31])
- Бурәт телендәге «ҡеүәтле аҡмаҫ һыу»[28][32] тигән һүҙҙәрҙән
- Бурәт телендәге байхаа «натураль, тәбиғи, тереклек итеүсе»[28][33]
- Бурәт телендәге "бай ут"[28][34] тигән һүҙҙәрҙән;
- Яҡут телендәге баай — «бай» и кюёл — «күл»[28][35][36].
- Яҡут телендәге байхал, байгъал «диңгеҙ», «ҙур, тәрән һыу»[28][37][38].
- Ғәрәп телендәге Бахр-ал-Бака «күҙ йәштәре тыуҙырыусы диңгеҙ», «ҡот осҡос диңгеҙ»[28][39].
- Бурәт телендәге «Байгаал-далай», "киң, ҙур һыу ятҡылығы, далай — "икһеҙ-сикһеҙ, ер йөҙө, юғары"[28][40]..
- Юкагир телендәге вайгуол «ағып килгән ағастарҙың ярҙа ятып ҡалған өйөме»[41][42].
Себерҙең тәүге урыҫ ергиҙәрҙәре Байкалды эвенк телендәге «Лама» (диңгеҙ) исеме менән йөрөткәндәр. Ә инде XVII быуаттың икенсе яртыһынан бурәттәрҙең атамаһына ( — бур. Байгал) күскәндәр. Тик бүрәттәрәҙәге «г» өнөн үҙҙәренә еңелерәк әйтелә торған «к» өнөнә алыштыралар. Ҡытай карталарында һәм һүрәтләмәләрендә күл «Байхэ» —Төньяҡ диңгеҙ; Снежная йылғаһы — «Удулхэ» (балыҡлы йылға); Лена йылғаһы — «Зулхэ».
Байкалды өйрәнеүсе күренекле эҙәрмәндәр, сәйәхәтселәр, яҙыусылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Протопоп Аввакум
- Бородин Леонид Иванович
- Верещаги, Глеб Юрьевич
- Гагемейстер Леонтий Андрианович
- Галазий Григорий Иванович
- Георг, Иоганн Готлиб
- Годлевский Виктор Александрович
- Головин Фёдор Алексеевич
- Дорогостайский Виталий Чеславович
- Дыбовский Бенедикт Иванович
- Дриженко Фёдор Кириллович
- Кож, Михаил Михайлович
- Колчак Александр Васильевич
- Колотил Леонид Григорьевич
- Коряков Евгений Алексеевич
- Кюхельбекер, Михаил Карлович
- Лут Борис Филиппович
- Мессершмидт Даниэль Готлиб
- Распутин Валентин Григорьевич
- Рагузинский-Владиславич Савва Лукич
- Ремезов Семён Ульянович
- Семерной, Виктор Петрович
- Соймонов Фёдор Иванович
- Спафарий Николай Гаврилович
- Туровцев Виктор Владимирович
- Фиалков Владимир Абрамович
- Черский Ян Доминикович
- Чехов Антон Павлович
- Шерстянкин Павел Павлович
- Штейнгейль Владимир Иванович
Тәрәнгә ерҙе быраулау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1990 йылдарҙа рәсәй, америка һәм япон ғалимдары берлегендә Байкалды өйрәнеү өсөн тәрәнгә быраулау халыҡ-ара проекты тормошҡа ашырыла. Быраулау ҡышҡыһын, боҙ араһында туңып ултырған карап аша башҡарыла. Быраулау -күл төбөндәге ултырма тоҡомдың киҫеме ярҙамында уның тарихын ентекләп өйрәнергә мөмкинлек бирә; Евразияның климатындағы үҙгәрештәрҙе аныҡларға ярҙам итә.
Нейтрин телескоп[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күлдең төпкөл өлөштәрен өйрәнеү 1993-1998 йылдарҙа тәрән һыулы нейтрин телескоп НТ200 төҙөлөп, байтаҡ эштәр башҡара. Юғары энергиялы [43] (нейтрино) нейтрон өлөшсәләре ярҙамында күлдең төбөн енетекләп тикшереү мөмкинлеге асыла. 2010 йылдан алып тағы ла камилыраҡ нейтрин телескоп НТ1000 төҙөлә башлаған. Эшләй алыу күләме (эффективным объёмом) 1 км3 буласаҡ [44][45][46]. 2017 йылға тиклем төҙөлөп бөтөүе ҡүҙаллана.
Байкалда «Пайсистар»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкалда кеше тарафынан идара ителә торған тәүге ҡоролмалар 1977 йылда төшөрөлә башлай. Был «Пайсис» атамалы канада ҡоролмалары күлдең тәрән урындарын өйрәнеү маҡсатында алдырылған. Лиственничное ҡултығында 1410 м-ға тиклем еткән булһа, 1991 йылда «Пайсис» Ольхондың көнсығыш яғынан 1637 м тәрәнлеккә төшөп етә.
Байкалда «Мир»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2008 йылдың йәйендә Байкалды һаҡларға булышлыҡ итеүФонды тарафынан Байкалда «Мир» фәнни-тикшереү экспедицияһы ойошторола Кеше тарафынан идара ителеүсе «Мир» тәрән һыу ҡоролмаһы бөтәһе 52 тапҡыр Байкал төбөнә төшөп,[47][48] тикшеренеү эштәре башҡара. Ғалимдар тарафынан күл төбөнән[54]. һыу, грунт, микроорганизм өлгөләре(пробалары)алынып П. П. Ширшов исемендәге РАН-дың океанологии институрына тапшырыла. Экспедиция 2009—2010 йылдарҙа ла дауам итә.
Экология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкал күле үҙенсәлекле (уникаль) экосистема булараҡ,уны һаҡлауҙың хоҡуки нигеҙҙәре 1999 йылда ҡабул ителгән «Байкал күлен һаҡлау тураһында»[49] Федераль закон тарафынан көйләнә. Ошо Федераль законға ярашлы, Байкал тәбиғи биләмәһендә хужалыҡ һәм башҡа бөтә төр эшмәкәрлектең айырым режимы булдырылған. Рәсәй Федерацияһы Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте тарафынан тыйылған эшмәкәрлек төрҙәре раҫланған. Байкалдың бысраныуы төш урындарҙа ғына, айырым эре сәнәғәт ҡалдыҡтары ташланыуға[56]. бәйле булып ала.
Байкал тәбиғи биләмәһендә күлдең экосистемаһы хужалыҡ эшмәкәрлеге(антропоген) күҙгә күренеп үҙгәрештәр кисерә. Байкалды бысратыусылар исемлегендә иң билдәлеһе -Байкал целлюлоз-ҡағыҙ комбинаты(Целлюлозно-бумажный комбинат).Әммә күлгә иң күп бысраҡ Селенга йылғаһынан ағып төшә[50].
— Михаил Александрович Грачёв, РАН академигы, ЛИН СО РАН директоры
.
Байкал тәбиғи биләмәһендә 2010 йылдағы экологик енәйәттәрҙең күбеһе ағастарҙы һәм ҡыуаҡлыҡтарҙы законһыҙ ҡырҡыу менән (енәйәттәрҙең 78,5 % -ы), рөхсәтһеҙ һыу хайуандарын тотоу һәм үҫемлектәрен файҙаланыу (12,4 %); урмандарға зыян килтереү менән(8,0 %); рөхсәтһеҙ һунар итеү, һыуҙы бысратыу, ветеринар ҡағиҙәләрҙе боҙоу, үҫемлектәрҙең сирҙәре һәм ҡоротҡостарына ҡаршы көрәш ҡағиҙәләренең боҙолоуына (0,9 %)бәйле. Иң күп енәйәттәр Бүрәт Республикаһында теркәлгән — 42,7 %[51].
Күҙәтеүҙәр нәтижәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2002—2007 йылдарҙа төрлө зарарлы матдәләрҙең рөхсәт ителгән микдары (ПДК).Таблицала В ПДК ҡиммәтенең артып китеү осраҡтарының йышлығы (тикшереү өсөн алынған өлгөләрҙең дөйөм һанынан проценттарҙа иҫәпләнгән[52]):
Күл бысраныуҙың төп сығанаҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Селенга йылғаһы күлдең иң ҙур ҡушылдыҡтарының береһе. Унан килгән һыу ағымы йылына 30 км³[50]. Был Байкалға койолған йылға һыуҙарының яртыһынан ашып китә.
Монголии биләмәләренән Селенги йылғаһы бассейны аша Байкалды бысратыусы булып Улан-Батор, шулай уҡ Заамаралағы алтын табыусы предприятие, Орхон менән Хараа-Гол йылғаларының [53] үрге ағымында файҙалы ҡаҙылмалар табыусы предприятиелар тора.
Бынан тыш, Дархан ҡалаһының сәнәғәт предприятиеларын, төньяҡ Монголияның төҙөлөш комбинаттарын, тире эшкәртеүсе фабрикаларын, ҡорос иретеүсе заводын, аҙыҡ сәнәғәте предприятиеларын эсенә алған эре индустриаль үҙәгенән бысраҡ һыу ағып төшә[53].
Рәсәй биләмәләрендә Селенга йылғаһын бысратыусы Улан-Удэ ҡалаһы. Уның таҙартҡыс ҡоролмалары сәнәғәт, коммуналь хужалыҡтар[54] түккән бысраҡ һыуҙарҙы тейешле кимәлгә еткереп таҙалай алмай. Бүрәт Республикаһында Байкал бассейнына ҡараған тораҡ пункттарының күбеһендә таҙартҡыс ҡоролмалары ныҡ туҙған, ә ҡайһылырында улар бөтөнләй юҡ.
Нисә йылдар инде, Селенга йылғаһының Стеклозавод ҡасабаһы эргәһендә нефть продуктары менән бысраныуына кәртә ҡуя алмайҙар. Уның төп ҡушылдыҡтары[54] аша - Байкал аръяғы өлкәһендәге Чикой и Хилок йылғаларынан да Байкалға байтаҡ ҡалдыҡтар ағып төшә.
Байкалға янаған иң ҡурҡыныс хәүеф — сәнәғәт һәм көнкүреш ҡалдыҡтары. Ҡалдыҡтарҙың бик әҙ өлөше генә юҡ ителә (эшкәртелә). Джидинск вольфрам-молибденового комбинатының (ул хәҙер эшмәкәрлеген туҡтатҡан инде) 1934—2001 йылдар эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә тупланған ҡалдыҡтар, Закаменск ҡалаһының өстән бер өлөшөн ағыулап, үтә лә зыян килтерә. Байкал күленә унан әле булһа иң ҡурҡыныстар исемлегендәге химик элементтар ағып төшөүен дауам итә.
Байкал тәбиғи биләмәһендә [54]. Закаменск районындағы Модонкуль йылғаһы — гидрохимик күрһәткестәре буйынса иң бысраҡ йылғалар иҫәбендә.
Целлюлоза-ҡағыҙ комбинаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
БЦБК Байкал яны биләмәләрендә һыуҙы, атмосфераны ағыулап торҙо 1966 йылда Байкал целлюлоза-ҡағыҙ комбинаты (БЦБК) сафҡа кереү менән, уның эргәһендә күлдең төбө эшлектән сыға башлай (дегратация). Һауаға бүленеп сыҡҡан газ һәм туҙандан БЦБК эргәһендәге тайгала кире күренештәрбашлана, ағас баштары ҡорой башлай, урмандың кибеүе күҙәтелә [55]. 2008 йылдың сентябрендә комбинатта һыу әйләнешенең йомоҡ системаһын булдыралар. Әммә сығанаҡтарҙан күренеүенсә [56], система эшкә яраҡһыҙ булып сыға. Шуға ла, бер айҙан комбинатты ябалар. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарары менән 2010 йылдың 13 ғинуарынан тыйыу туҡтатылып, 2010 йылдың 8 июленән комбинат яңынан эшен башлап ҡарай.
2010 йылдың июлендә «Мир» ҡоролмалары тарафынан комбинат эргәһендә күл төбөнән ләм өлгөләре алына. Ундағы диоксиндың күрһәткестәре ғәйәт ҙур була (ә ул тереклектең бар төрө өсөн дә бик ҡурҡыныс ағыу булып тора), хатта төньяҡ һәм үҙәк өлөштәрендәгенән 40—50 тапҡырға күберәк була. Тикшереү өсөн өлгөләр төрлө тәрәнлектәрҙән алынып, күпселегендә диоксин микдары рөхсәт ителгән миҡдарҙан 3—8 тапҡыр [57][58] артыҡ икәнлеге асыҡлана.
2013 йылдың февраленән Рәсәй Хөкүмәте комбинатты ябырға тип ҡарар сығара. Сентябрҙан комбинатта эштәр туҡтатылып, предприятияның хеҙмәткәрҙәрен ҡыҫҡартыу башлана[59].
2013 йылдың 28 декабренән Рәсәй Хөкүмәте комбинат урынында «Рәсәй ҡурсаулыҡтары» [60]. экспоүҙәк (экспоцентр) төҙөргә ҡарар итә.
Байкал — һыуһаҡлағыс[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1956 йылдан күл гидроэлектроэнергетикала ҡулланыла башлай. Иркутск һыуһаҡлағысының бер өлөше булып, ундағы һыу кимәле 1 м [61] тиклем күтәрелә.
1959—1962 йылдарҙа Иркутск ГЭС-ғы [62] быуалағы һыу артыуына бәйле, күл кимәле 1,2 м-ға арта. Һыу кимәленең йыл эсендә 1,34 метрға тирбәлеүе, ә дөйәм алғанда уртаса 0,8 метрға артыуы 500 км2 тиклем ерҙәрҙең һыу аҫтында ҡалып, яр буйындағы урмандарҙың һәм башҡа үҫемлек бергәлектәренең хөртәйеүенә килтерә. Ярҙары емерелеп (абразия процестары), яр һыҙаттары унар метрға сигенә. Ярка утрауы янында яр 100—350 метрға сигенеп, уны өлөштәргә бүлгеләй[62][63].
Һыу кимәленең түбән төшөүе яр буйҙарын ашай, уя, емерә, ел эрозияһына килтерә, ә үтә ныҡ түбәнәйгәндә ҡултыҡтар кибеп, ыуылдырыҡ сәсә һәм ҡоштарҙың оя ҡороу урындары юҡҡа сыға, башҡа хайуандарҙың [64][65] тереклегенә лә насар йоғонто яһай. Шуға ла, Рәсәй Хөкүмәтенең ҡарары (ҡарар № 234, 26 март 2001 йыл) менән, хужалыҡ һәм башҡа эшмәкәрлек мәлендә Байкал күлендә һыу кимәленең тирбәлештәре тымыҡ океан системаһы буйынса [63][66] 456 м — 457 м арауыҡтарынан үтмәҫкә тейеш.
Көнсығыш нефть үткәргесенә бәйле хәлдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төп статья: Көнсығыш нефть үткәргесе «Транснефть» компанияһы Байкал эргәһенән үтеүсе «Көнсығыш Себер —Тымыҡ океан» нефть үткәргесен төҙөй. Тәүҙә трасса күл ярының эргәһенән тиерлек үтергә тейеш була. Ул саҡта, нефть түгелеү ихтималы булып, Байкалға экологик хәүеф янар ине. Күп һанлы ҡаршылыҡ саралары [67] үтеп, шулай уҡ 2006 йылдың 18 мартында меңәрләгән кешеле митинг һөҙөмтәһендә, В. В. Путин Томскиҙа Себер губернаторҙары менән кәңәшмә үткәрә. Унда Байкалдың төньяҡ ярынан 40 км яҡын килмәҫлек итеп проектты үҙгәртергә ҡуша. «Транснефть» Байкал һыуйыйғыс зонаһынан 350—400 км арыраҡ итеп, нефть үткәргесенең яңы маршрутын төҙөй .
Байкал — Бөтә донъя тәбиғи мираҫы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1996 йылда Байкал Бөтөн донъя тәбиғи мираҫы исемлегенә индерелә(ЮНЕСКО[68].
Браконьерлыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкал тәбиғи биләмәһендә иң сетерекле хәл булып браконьерлыҡ тора. Рөхсәтһеҙ ауланған йәнлектәрҙең күбеһе -Байкал нерпаһы һәм, бигерәк тә, балалары. Уларҙың һаны ҡыҫҡарыуына йәмәғәт иғтибарын йәлеп итеү өсөн 2003 йылдан 25 май Нерпа көнө (День нерпёнка)тип билдәләнгән. 2011 йылда ыуылдырыҡ сәсеү мәлендә омул балығын тотоу ике мәртәбәгә артып киткән[69]. Күлдә тотолған балыҡтарҙың яртыһынан күбе рөхсәтһеҙ тотола[70].
Байкалды һаҡлау менән шөғәлләнеүсе ойошмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Байкал күлен һаҡлауға булышлыҡ итеү фонды
- «Байкал экологик тулҡыны»
- Ҡырағай тәбиғәттең Бөтөн донъя фонды
- Рәсәй Гринписы
- Экологик фонд «Таҙа Байкал»
- ФП «Байкалды бергәләп һаҡлайыҡ»
Фәнни тикшеренеүҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фәнни ойошмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Байкал ҡурсаулығы
- Байкальский институт природопользования СО РАН
- Бай-кал тикшеренеү үҙәге (АНО)
- Байкал музейе (ИНЦ СО РАН)
- Иркутск дәүләт университеты, Биология ғилми-тикшеренеү институты
- Иркутск өлкә край өйрәнеү музейы
- Рус географик йәмғиәтенең Иркутск өлкә бүлеге
- Лимнологик институт (СО РАН)
- Байкал яны милли паркы
Туризм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкалға төрлө юлдар аша барып була. Ғәҙәттә, тәүҙә Иркутск, Улан-Удэ йәки Северобайкальск, кеүек эре ҡалаларға киләләр.Унан һуң ентекле итеп маршрутты асыҡлап була. Иркутск менән Улан-Удэ араһындағы Транссебер магистрале буйлап килгәндә, күҙ алдында ғына барып еткәнсе һоҡланғыс күренештәре менән күл йәйелеп ята.
Иркутсктан 65 км алыҫлыҡта ғына, Ангараның Байкалдан сыҡҡан ерендә, яр буйында Листвянка ҡасабаһы ята. Был туристарҙың иң күп килгән урыны.Өлкә үҙәгенән автобус йәки теплоход менән сәғәт тирәһендә генә килеп етеп була. Бында бик күп экскурсиялар, әүҙем ял төрҙәре ойошторола. Күл буйлап круиздар ҙа тап ошо ҡасабанан башлана.
Маршруттар Листвянка ҡасабаһынан Большие Коты ҡасабаһына тиклем, Изге танау ( Святой Нос.) ярымутрауына, Ольхон утрауына һәм башҡа урындарға.
Байкал ярында Слюдянка менән Байкальск ҡалалары урынлашҡан. Слюдянкала тулыһынса мәрмәрҙән эшләнгән тимер юл вокзалы бар.. Байкальскта тау саңғыһы трассаһы эшләй, ә йәйгелек ҡояшлы көндәрҙә күтәргес кабиналарҙан күлдең ҡаршы яры менән Байкал һырттары һәйбәт күренә
Күлдең көнсығыш яры яғындағы Баргузин ҡултығы – туристарҙың яратҡан урыны. Унда «Байкал гаваны» туристик-рекреацион зонаһы урынлашҡан.
Максимиха ауылынан Изге танау (Святой Нос.) ярымутрауына тур алырға була. Бында һыбай һәм йәйәү сәйәхәттәр ҡаралған. Көньяҡтараҡ Яңы Энхэлук, Заречье, Сухая ҡасабалары урынлашҡан. Уларҙа ял йорттары булдырып, уңайлы шарттар тыуҙырып (шулай уҡ, юрталарҙа), ҡунаҡтар ҡабул итеп туристарға хеҙмәт күрһәтеүсе шәхси хужалыҡтар бар.
Энхэлук менән Сухой араһында Загза көкөртле водород ҡайнар сығанағы урынлашҡан.(Загза йылғаһына яҡын ғына).
Байкалдың иң хозур урыны - ҡарап туйғыһыҙ бухталары, сихри утрауҙары, шифалы сығанаҡтары менән данлыҡлы Чивыркуй ҡултығы. Изге танау ( Святой Нос.)ярымутрауындағы түбәләрҙән ҡултыҡҡа бик матур күренештәр асыла. Унда Усть-Баргузин ҡасабаһы аша баралар. Селенга йылғаһы тамағынан 30 км көньяҡтараҡ, Посольский сор ҡултығында Байкальский Прибой — Култушная рекреацион зонаһы урынлашҡан. Бында туристарҙы хеҙмәтләндереүсе туристик базалар күп. Күлдең төнъяғында Хакусы курорт бар.Унда Нижнеангарск һәм Северобайкальсктан теплоходта ғына һәм ҡышын боҙҙан барып була.
Күл тирәләй Ҙур Байкал Һуҡмағы —экологик һуҡмаҡтар селтәре булдырылған. Улар аша туристар өсөн Байкалдың һоҡланғыс тәбиғәте менән танышырға, иҫ киткес күренештәре менән хозурланырға бөтә мөмкинлектәр ҙә бар.
Күренекле урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байкал һәм уның эргәһендә тәбиғәт ҡомартҡылары, мәҙәни ҡомартҡылар, тарихи урындар, археологияға бәйле күренекле урындары бик күп. Уларҙың ҡайһы берҙәре:
- Шаман-таш ҡаяһы
- Чивыркуй ҡултығы
- Баргузин ҡултығы
- Ушкань утрауы
- Песчаная бухтаһы
- Ольхон утрауында Шаман ҡаяһы мороно
- Лударь мороно
- Рытый мороно
- Черск (пик) үре — диңгеҙ кимәленән 2090 м
- Байкал тирәләй тимер юлы
- Фролиха (әрәмә)
Факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Байкалдың барлыҡ һыуын, (23 615,390 км³[3]), Рәсәй халҡына бүлеп бирһәң(141 927 297 кеше[71]), һәр береһенә 166,4 мең кубометр һыу тура килә. Был сама менән 60-ар тонналы 2773 тимер юл цистернаһы.
- Күлде тикшереү менән шөғәлләнеүселәрҙән Л. Г. Колотило(к.г.н) "Байкал хаҡы[72]"нда яҙыуынса, күл һыуының утилитар баһаһы 236 триллион доллар. Уның мәҡәләһе ҙур ғына [73][74][75] ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, шулай уҡ «Рәсәй Гринписы»нда ла[76]. Уның төп нигеҙҙәре 2012 йылдың 27 ноябрендә (авторын әйтмәйенсә генә) В. В. Жириновскийҙың «Яңылыҡтар 24» телеканалында биргән интервьюһында әйтеп кителә[77].
Байкал тураһында риүәйәттәр һәм уйҙырмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Риүәйәттәр буйынса Байкал бабайҙың 336 улы-йылғалары һәм бер ҡыҙы-Ангара булған икән. Бөтә улдары ла атайына һыу алып киләләр , ә ҡыҙы Енисей йылғаһына ғашиҡ булған да, атайының һыуын һөйгәненә ташый ти. Йәне көйгән Байкал ҡыҙын ҡәһәрләп, уға ҙур ғына ҡаяташ һелтәгән. Был ҡая — «Шаман-таш», Ангарың башланған ғына ерендә, инешендә ята.
- Икенсе бер риүәйәттәр буйынса Байкалдың берҙән-бер ҡыҙы — Ангара Енисейға ғашиҡ була ла, уның янына ҡасып китә.Атаһы уның юлын быумаҡсы булып, юлына «Шаман-таш» ташлай. Әммә Ангара уны урап үтә лә, артабан йүгерә икән. Шунан Байкал уны кире бормаҡсы булып, артынанүҙенең бер уланын — Иркутаны ебәрә. Уныһы Ангараны йәлләй ҙә кире борола. Ниһайәт, Ангара Енисейға барып етә һәм улар икәүләшеп аға башлай [78]..
Фильмдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1965йылда М. Горький исемендәге ки-ностудия «Байкалға килегеҙ» тигән кинокомедия төшөрә.
- 1969 йылда М. Горький исемендәге киностудия «Күл янында» фильмен төшөрә.
- 1992 йылда «Леннаучфильм» киностудияһы «Байкал тураһында риүәйәттәр» тигән фәнни-популяр фильм төшөрә (режиссёр-оператор В. Петров. Фильмдә күлдең географик һәм тәбиғи үҙенсәлектәре, шулай уҡ халҡының тарихы бәйән ителә.
- 2011 — Евгений Гришковец ҡатнашлығында Сатисфакция нәфис фильм төшөрөлгән. Фильм Байкал ярында, Листвянка ҡасабаһында төшөрөлә (отель «Маяк»).
- 2011 — нәфис фильм «Байкалға»[79].
- 2012 — нәфис фильм «Байкалға — 2».
Байкал филателияла[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ По постановлению Правительства РФ № 234 от 26 марта 2001 г. — в тихоокеанской системе высот
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Бухаров А. А. Байкал в цифрах (краткий справочник) — Иркутск: Изд-во ИП «Макаров С. Е.», 2001. — 72 б. Выборочные данные из этого справочника
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 A new bathymetric map of Lake Baikal. INTAS Project 99-1669. Ghent University, Ghent, Belgium; Consolidated Research Group on Marine Geosciences (CRG-MG), University of Barcelona, Spain; Limnological Institute of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences, Irkutsk, Russian Federation; State Science Research Navigation-Hydrographic Institute of the Ministry of Defense, St. Petersburg, Russian Federation. Morphometric data.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Галазий Г. И. Байкал в вопросах и ответах — 1989.
- ↑ 5,0 5,1 Колотило Л. Г. Военные моряки Байкала: проблемы исторической реконструкции деятельности военных моряков российского флота по физико-географическому изучению и освоению озера Байкал в XVIII—XX вв — СПб.: Наука, 2004. — 560 б. — ISBN 5-02-025048-1.
- ↑ Байкальские горы // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- ↑ Озеро Байкал. Средняя часть. От устья реки Селенги до мыса Ижимей. М. 1:200000. Адмиралтейский № 62061 — СПб.: ГУНиО, 1992.
- ↑ Крупнейшие озера мира
- ↑ Физико-географическая характеристика оз. Байкал
- ↑ РИА Новости. Инфографика. Уникальное озеро Восток в Антарктиде
- ↑ One of the many rivers flowing into the lake — Flickr (инг.)
- ↑ Байкал. Общие цифры. ЦНИТ ИГУ. — Baikal.ru
- ↑ Байкальское озеро // Хәрби энциклопедия (рус.) : в 18 т. / мөхәррир В. Ф. Новицкий һ. б.. — СПб. : И. Д. Сытин тов-һы, 1911—1915.
- ↑ Саркисян С. Г. Байкал — М.: Гос. изд-во географической литературы, 1955. — 80 б.
- ↑ Погода на Байкале ЦНИТ ИГУ. — Baikal.ru
- ↑ Глубина и рельеф дна Байкал — Озеро Байкал — BaikalNature
- ↑ Хороших П. П. Находки в пещерах острова Ольхон // Природа. — 1955. — № 11. — С. 110—111.
- ↑ Средняя годовая температура на Байкале повысилась на 2 градуса
- ↑ Иван Щеглов. Новые погружения «Миров» на Байкале укрепили гипотезу о молодости озера. РИА Новости (1 июля 2009). Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 3 июль 2010 тикшерелгән.
- ↑ 20,0 20,1 Байкаловедение : учеб. пособие / Н. С. Беркин, А. А. Макаров, О. Т. Русинек. — Иркутск : Изд-во Ирк. гос. ун-та, 2009. — 291 с.
- ↑ Эндемики Байкала Научно-образовательный центр «Байкал»
- ↑ Кожов М. М. Животный мир озера Байкал. — Иркутск : ОГИЗ, 1947. — С. 3-303.
- ↑ Кожов М. М. Биология озера Байкал. — М. : Изд-во АН СССР, 1962. — 316 с.
- ↑ Аннотированный список фауны озера Байкал и его водосборного бассейна. Байкал / О. А. Тимошкин [и др.]. — Новосибирск : Наука, 2001. — Т. 1, кн. 1. — 831 с.
- ↑ Предания об истории заселения и освоения края. Поймай.Ru. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 3 июль 2010 тикшерелгән.
- ↑ О заселении бурятами Восточной Сибири. озероБайкал.инфо. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 3 июль 2010 тикшерелгән.
- ↑ Бартольд В. В. Сочинения — М.: Наука, 1968. — Т. 3. — Б. 341.
- ↑ 28,0 28,1 28,2 28,3 28,4 28,5 28,6 28,7 28,8 Цит. по: Гурулёв Станислав Андреевич Что в имени твоём, Байкал? / Ответственный редактор доктор филологических наук Лубсан Доржиевич Шагдаров — Новосибирск: Наука, 1982. — 112 б. — 50000 экз.
- ↑ Дриженко Д. К. Лоция озера Байкал — Спб., 1908.
- ↑ Румянцев Г. Н. Баргузинские летописи — 2-е изд. — Улан-Удэ, 1956. — Б. 56.
- ↑ Откуда взялось название «Байкал» // Байкальские легенды и предания / Фольклорные записи Лазаря Ефимовича Элиасова — 2-е доп. и перераб. изд. — Улан-Удэ: Бурятское книжное издательство, 1984. — Б. 70. — 256 б. — 29000 экз.
- ↑ Данзанов Ц. По поводу одной гипотезы // За науку в Сибири. — 1974. — 23 ғинуарҙа.
- ↑ Буянтуев Б. Р. К вопросу о происхождении названия «Байкал» // Известия АН СССР, серия геогр.. — 1951. — № 5.
- ↑ Мурзаев Э. М., Умурзаков С. У. Гидронимы Иссык-куль и Байкал // Известия АН СССР, серия геогр.. — 1974. — № 6.
- ↑ Цыдендамбаев Ц. Б. Бурятские исторические хроники и родословные — Улан-Удэ, 1972. — Б. 481.
- ↑ Бый-гал // Байкальские легенды и предания / Фольклорные записи Лазаря Ефимовича Элиасова — 2-е доп. и перераб. изд. — Улан-Удэ: Бурятское книжное издательство, 1984. — Б. 71. — 256 б. — 29000 экз.
- ↑ Рыгдылон Э. Р. О названиях «Байкал» и «Ангара» // Известия АН СССР, серия геогр.. — 1953. — № 5.
- ↑ Статья «Байкал» // Географические названия Республики Бурятия: топонимический словарь. / Сост. И. А. Дамбуев, Ю. Ф. Манжуева, А. В. Ринчинова. Научный редактор Л. В. Шулунова, д-р филол. наук — Улан-Удэ: Издательско-полиграфический комплекс ФГОУ ВПО ВСГАКИ, 2006. — Б. 34. — 241 б. — ISBN 5-89610-083-3.
- ↑ Мальцев Ю. Загадка названия озера Байкал // За науку в Сибири. — 1973. — 17 октябрҙә.
- ↑ Мурзаев Э. М., Умурзаков С. У. Гидронимы Иссык-куль и Байкал // Известия АН СССР, серия геогр.. — 1974. — № 6. со ссылкой на работы М. Н. Мельхеева
- ↑ Бурыкин Алексей Алексеевич Иноязычная ономастика русских документов XVII–XIX вв., относящихся к открытию и освоению Сибири и Дальнего Востока России, как исторический источник. Автореф. дис. на соискание учёной степени доктора исторических наук. — Санкт-Петербург, 2011.
- ↑ Юкагирский язык. Языки народов Сибири, находящиеся под угрозой исчезновения. Отдел Севера и Сибири ИЭА РАН. 30 сентябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Вохмянина К. Байкальский подводный нейтринный телескоп. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 3 июль 2010 тикшерелгән.
- ↑ НТ1000. Научно-Технический Проект Глубоководного Нейтринного Телескопа Кубокилометрового Масштаба на оз. Байкал, 2010
- ↑ На дне Байкала появится второй телескоп, 13.04.2012
- ↑ БАЙКАЛЬСКИЙ НЕЙТРИННЫЙ ТЕЛЕСКОП, Физический факультет Иркутского государственного университета
- ↑ Сагалевич А.М. Глубоководные обитаемые аппараты "Мир" на Байкале // Природа : журнал. — 2013. — № № 5. — С. С. 38-46.
- ↑ Максим Кошмарчук. «Миры» завершили изучение Байкала в 2008 году, совершив 52 погружения. РИА Новости (10 сентября 2008). Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 3 июль 2010 тикшерелгән.
- ↑ Федеральный закон «Об охране озера Байкал» от 01.05.1999 № 94-ФЗ
- ↑ 50,0 50,1 Грачёв М. А. «О современном состоянии экологической системы озера Байкал» // Лимнологический институт СО РАН
- ↑ Государственный доклад «О состоянии озера Байкал и мерах по его охране в 2010 году» // Охрана озера Байкал
- ↑ ВОДНЫЕ РЕСУРСЫ РЕК И ИХ КАЧЕСТВО. Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 август 2012.
- ↑ 53,0 53,1 «Селенга-Байкал»: отряды встретились // Новости Русского географического общества 19 августа 2011
- ↑ 54,0 54,1 54,2 Концепция ФЦП «Охрана озера Байкал и социально-экономическое развитие Байкальской природной территории на 2012—2020 годы»
- ↑ Байкальский ЦБК. «Магия Байкала». Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 3 июль 2010 тикшерелгән.
- ↑ Георгий Кузнецов. Переход БЦБК на систему замкнутого водооборота не сделал озеро чище. «Восточно-Сибирская правда» (17 декабря 2008). Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 3 июль 2010 тикшерелгән.
- ↑ http://www.greenpeace.org/russia/Global/russia/report/baikal/BaikalDioxin.doc
- ↑ Институт геохимии им. А. П. Виноградова СО РАН
- ↑ Байкальский ЦБК остановил производство
- ↑ На месте Байкальского ЦБК появится экспоцентр «Заповедники России»
- ↑ Суходолов А. Электроэнергетика Иркутской области // Наука в Сибири. — № 5—6 (2141—2142), 13 февраля 1998.
- ↑ 62,0 62,1 Овчинников Г. И. и др. Природно-антропогенный геоморфогенез побережья озера Байкал // География и природные ресурсы. — 2006. — № 2. — С. 58-63.
- ↑ 63,0 63,1 Тулохонов А. К. Системный подход к природопользованию в Байкальском регионе // География и природные ресурсы : научный журнал. — 2009. — № 3. — С. 17-22.
- ↑ Ученые Бурятии: понижение уровня воды в озере Байкал вызовет экологическую катастрофу. ТАСС (22.12.2014). 24 июнь 2015 тикшерелгән.
- ↑ Юрков, Анатолий Мокрое дело. Урез воды в Байкале - ниже критического уровня. Российская газета (12.02.2015). 24 июнь 2015 тикшерелгән.
- ↑ Уровень озера // Гос. доклад «О состоянии озера Байкал и мерах по его охране в 2013 году»
- ↑ Все ссылки в сюжете «Нефтепровод „Восточная Сибирь — Тихий океан“». ИА REGNUM. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 3 июль 2010 тикшерелгән.
- ↑ UNESCO World Heritage Centre. Lake Baikal
- ↑ Цифры // «Иркутский репортёр» 15 октября 2011
- ↑ Байкал в сетях браконьеров // Новости Русского географического общества июль 2010
- ↑ Росстат — Федеральная служба государственной статистики. Предварительная оценка численности постоянного населения субъектов Российской Федерации на 1 января 2010 года и в среднем за 2009 год
- ↑ Цена Байкала
- ↑ Сколько стоит Байкал? Опубликовано на сайте «Океанология» 20.01.2012
- ↑ Сколько стоит Байкал выяснили ученые
- ↑ Геоблоги
- ↑ Сайт «Гринпис России»
- ↑ Жириновский предложил продавать воду Байкала
- ↑ Дочь Байкала Ангара и богатырь Енисей Информационный портал Байкал-Lake
- ↑ Ирина Садыкова. Первый фильм, «Российская газета-Неделя» — Восточная Сибирь №5606 (13 октября 2011). 3 ноябрь 2011 тикшерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Озеро Байкал (физическая карта, масштаб 1:1 250 000) // Национальный атлас России — М.: Роскартография, 2004. — Т. 1. — Б. 248—249. — 496 б. — 3000 экз. — ISBN 5-85120-217-3.
- озеро Байкал.инфо — информационный сайт о Байкале
- Природа Байкала
- Байкал на сервисе Яндекс.Панорамы
- Проект «Озеро Байкал» // Гринпис
- Объект Всемирного наследия ЮНЕСКО «Озеро Байкал» на сайте Фонда «Охрана природного наследия»
Ҡалып:Всемирное наследие в России Ҡалып:Семь чудес России Ҡалып:Байкал


c: text/html

text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Объявления » Страница 8
Эремсекле кекс
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 13-05-2017, 16:05
Кексты әҙерләү өсөн 400 г эремсек, 200 г маргарин, 1 стакан шәкәр, 3 йомортҡа, 100 г йәки 5 ҡалаҡ крахмал, 1 ҡалаҡ ҡамыр ҡабартҡыс (разрыхлитель), 150 г он, ярты лимондың ҡабығы кәрәк.
Майға шәкәр, һуңынан эремсек, йомортҡа һалырға. Лимон ҡабығын ыуғыста ыуырға һәм ҡамырға өҫтәргә. Аҙлап-аҙлап он, крахмал, ҡамыр ҡабартҡыс ҡушып, ҡуйы ҡаймаҡ кеүек ҡамыр барлыҡҡа килгәнсе болғатырға. Махсус кекс формаларына һалырға һәм 200 градус ҡыҙыулыҡтағы мейестә 20 минут бешерергә....
Майға шәкәр, һуңынан эремсек, йомортҡа һалырға. Лимон ҡабығын ыуғыста ыуырға һәм ҡамырға өҫтәргә. Аҙлап-аҙлап он, крахмал, ҡамыр ҡабартҡыс ҡушып, ҡуйы ҡаймаҡ кеүек ҡамыр барлыҡҡа килгәнсе болғатырға. Махсус кекс формаларына һалырға һәм 200 градус ҡыҙыулыҡтағы мейестә 20 минут бешерергә....
Еңел бәлеш
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 10-05-2017, 16:03
Ҡамыр өсөн 4 ҡалаҡ майонез, тәменсә тоҙ, 2 йомортҡа, 1 стакан он кәрәк. Эслеккә 500 г фарш, һуған, 2 – 3 картуф, тәмләткестәр алырға. Майланған табаға ҡаймаҡ ҡуйылығындағы ҡамырҙың яртыһын ҡоябыҙ. Өҫтөнә фарш менән ҡырғыста ыуылған картуфты һалабыҙ һәм ҡалған ҡамыр менән өҫтөн ҡаплайбыҙ. Бәлеш ҡыҙыу мейестә 0 – 45 минут бешә.
...
...
Илатмайыҡ ҡайындарҙы
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 30-04-2017, 06:00
Әле ҡайындарҙың һутҡа тулышып ҡына ултырған мәле. Яҙҙың тәүге яртыһында халыҡ ҡайын һутына йөрөй башлай ҙа инде.
Аңлайым, йылына бер тапҡыр ғына булһа ла, тәнгә көс-ҡеүәт бирә торған эсемлекте һәр кемдең тәмләп ҡарағыһы киләлер. Әммә дөрөҫ итеп кенә ҡайын һутын алырға өйрәнәйексе. Бәләкәй генә уйым яһап та, уға көпшә ҡуйып, һыуҙы ағыҙып алып була. Юғиһә күптәр ағасты балта менән тумырып, һут эсеү урыны яһай. Ҙур улаҡтар ҡуялар. Һуңынан был урынды ямап ҡуйып та булмай. Һөҙөмтәлә ағастың йәшәү һуты япраҡ ярыуға китмәй, ағып тик тора. Яраға паразит бәшмәктәрҙең споралары үтеп инеп, ҡайынды ауырыта. Бер нисә йылдан ул ағас үҙәгенән сереп һынып, ҡороп ултырасаҡ. Минеңсә, диләнкәгә бирелгән урындарҙа ҙа ҡайын һуты йыйыуҙы ойошторорға була. Йәш ағастарҙы бөтөнләй зарарламағыҙ. Илатмайыҡ ҡайындарҙы!
Н. СӘҒИТОВА.
Ҡариҙел районы....
Аңлайым, йылына бер тапҡыр ғына булһа ла, тәнгә көс-ҡеүәт бирә торған эсемлекте һәр кемдең тәмләп ҡарағыһы киләлер. Әммә дөрөҫ итеп кенә ҡайын һутын алырға өйрәнәйексе. Бәләкәй генә уйым яһап та, уға көпшә ҡуйып, һыуҙы ағыҙып алып була. Юғиһә күптәр ағасты балта менән тумырып, һут эсеү урыны яһай. Ҙур улаҡтар ҡуялар. Һуңынан был урынды ямап ҡуйып та булмай. Һөҙөмтәлә ағастың йәшәү һуты япраҡ ярыуға китмәй, ағып тик тора. Яраға паразит бәшмәктәрҙең споралары үтеп инеп, ҡайынды ауырыта. Бер нисә йылдан ул ағас үҙәгенән сереп һынып, ҡороп ултырасаҡ. Минеңсә, диләнкәгә бирелгән урындарҙа ҙа ҡайын һуты йыйыуҙы ойошторорға була. Йәш ағастарҙы бөтөнләй зарарламағыҙ. Илатмайыҡ ҡайындарҙы!
Н. СӘҒИТОВА.
Ҡариҙел районы....
Башҡорт теле – минең телем
Объявления / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 17-04-2017, 11:15
Минең туған телем – башҡорт теле. Бишектә ятҡанда уҡ ишетеп, әсә һөтө менән һеңгән ул миңә. Сабый саҡтан уҡ ошо телдә ижад ителгән әкиәттәр, йырҙар ишетеп үҫтем, беренсе һүҙҙәремде әйттем...
Туған тел ул әсә кеүек берәү һәм ғәзиз. Ул кешенең донъяға ауаз һалған минутынан һуңғы һулышына тиклем йәнәшәлә килә. Телде ҡәҙерләп йәшәргә, уның тормош сығанағы, белем шишмәһе икәнен онотмаҫҡа кәрәк. Тел – ул Ватан, тыуған ер, ата-әсә һүҙҙәре, боронғоларҙан ҡалған аманат. Телебеҙ мең-мең йылдар аша, һынауҙарға бирешмәй, ата-бабаларыбыҙҙың йәшәү тарихын, йыр-моңон, ижадын түкмәй-сәсмәй беҙҙең көндәргә еткергән.
Башҡорт теле, донъяла иң ҡатмарлы булыуы менән бергә, иң матур телдәрҙең береһе тип һанала. Мостай теле, Рәми теле – уның менән бөйөк кешеләр һөйләшкән, ижад иткән.
...
Туған тел ул әсә кеүек берәү һәм ғәзиз. Ул кешенең донъяға ауаз һалған минутынан һуңғы һулышына тиклем йәнәшәлә килә. Телде ҡәҙерләп йәшәргә, уның тормош сығанағы, белем шишмәһе икәнен онотмаҫҡа кәрәк. Тел – ул Ватан, тыуған ер, ата-әсә һүҙҙәре, боронғоларҙан ҡалған аманат. Телебеҙ мең-мең йылдар аша, һынауҙарға бирешмәй, ата-бабаларыбыҙҙың йәшәү тарихын, йыр-моңон, ижадын түкмәй-сәсмәй беҙҙең көндәргә еткергән.
Башҡорт теле, донъяла иң ҡатмарлы булыуы менән бергә, иң матур телдәрҙең береһе тип һанала. Мостай теле, Рәми теле – уның менән бөйөк кешеләр һөйләшкән, ижад иткән.
...
Улар – бөтәбеҙгә лә ныҡлы терәк
Объявления / "Ҡәйнәм-ҡайным - алтын ҡаҙнам" // 15-04-2017, 13:16
Ҡайныбыҙ Айытбай һәм бейемебеҙ Рәхимә Ҡәҙерғоловтар балаларын, бәхет нигеҙе – тырыш хеҙмәттә, тип тәрбиәләй
Мул һыулы, гүзәл тәбиғәтле Ейәнсура ерендә егәрле матур ғаиләләр бихисап. Шуларҙың береһе – Үрге Бикбирҙе ауылында йәшәүсе ҡайным Айытбай Кинйәбай улы һәм бейемем Рәхимә Сәйеткәрәй ҡыҙы Ҡәҙерғоловтар....
Мул һыулы, гүзәл тәбиғәтле Ейәнсура ерендә егәрле матур ғаиләләр бихисап. Шуларҙың береһе – Үрге Бикбирҙе ауылында йәшәүсе ҡайным Айытбай Кинйәбай улы һәм бейемем Рәхимә Сәйеткәрәй ҡыҙы Ҡәҙерғоловтар....
Бергә тура килһә ике тырыш, тормош гөлгә торошло
Объявления / "Ҡәйнәм-ҡайным - алтын ҡаҙнам" // 13-04-2017, 13:11
Райхана һәм Сабир Күжәбаевтар хеҙмәттә лә, донъя көткәндә лә һынатмай
Ҡәҙерле кешеләребеҙ хаҡында яҙып, уларға оло хөрмәтебеҙҙе белдерергә мөмкинлек биргән “Йәшлек”кә ҙур рәхмәт! Минең ҡайны-ҡәйнәм, Райхана һәм Сабир Күжәбаевтар, бына инде 35 йыл Бөрйән районының Әтек ауылында татыу өлгөлө ғаилә булып йәшәй.
...
Ҡәҙерле кешеләребеҙ хаҡында яҙып, уларға оло хөрмәтебеҙҙе белдерергә мөмкинлек биргән “Йәшлек”кә ҙур рәхмәт! Минең ҡайны-ҡәйнәм, Райхана һәм Сабир Күжәбаевтар, бына инде 35 йыл Бөрйән районының Әтек ауылында татыу өлгөлө ғаилә булып йәшәй.
...
Айгүзәл Оморҙаҡова: “Кешеләргә файҙалы булырға теләйем”
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 13-04-2017, 12:06
Айгүзәл Сабур ҡыҙы Оморҙаҡова булам. 1997 йылдың 20 апрелендә, яҙ ергә ныҡлап аяҡ баҫҡанда, Әбйәлил районының йәмле Асҡар ауылында донъяға килгәнмен.
Әлеге ваҡытта Башҡорт дәүләт медицина университетының икенсе курсында белем алам.
Бала саҡтан йыр, шиғриәт менән мауығам, инша яҙырға яратам. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса район, республика олимпиадаларында ҡатнаштым. Әле лә университетта уҙғарылған төрлө саранан ситтә ҡалмаҫҡа тырышам.
“Йәшлек ” – яратып уҡыған гәзиттәремдең береһе. Мәктәптә уҡыған осорҙа “Йәншишмә” гәзитендә байтаҡ шиғыр, мәҡәләм донъя күрҙе. Шуға ла тормош девизым – Рәми Ғариповтың: “Кеше кешеләргә кәрәк булһын, бер ҡасан да артыҡ булмаһын”, – тигән шиғыр юлдары. Бер һүҙ менән әйткәндә, кешеләргә файҙалы булырға теләйем....
Әлеге ваҡытта Башҡорт дәүләт медицина университетының икенсе курсында белем алам.
Бала саҡтан йыр, шиғриәт менән мауығам, инша яҙырға яратам. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса район, республика олимпиадаларында ҡатнаштым. Әле лә университетта уҙғарылған төрлө саранан ситтә ҡалмаҫҡа тырышам.
“Йәшлек ” – яратып уҡыған гәзиттәремдең береһе. Мәктәптә уҡыған осорҙа “Йәншишмә” гәзитендә байтаҡ шиғыр, мәҡәләм донъя күрҙе. Шуға ла тормош девизым – Рәми Ғариповтың: “Кеше кешеләргә кәрәк булһын, бер ҡасан да артыҡ булмаһын”, – тигән шиғыр юлдары. Бер һүҙ менән әйткәндә, кешеләргә файҙалы булырға теләйем....
Ярҙамсы ла, кәңәшсе лә, халыҡ йолаларын һаҡлаусы ла
Объявления / "Ҡәйнәм-ҡайным - алтын ҡаҙнам" // 11-04-2017, 13:44
Һигеҙенсе тиҫтәһен ваҡлаусы ҡәйнәм сүрә-мөнәжәттәр уҡый, йырлап-бейеп конкурстарҙа ла ҡатнаша, тегергә, бәйләргә, ҡорама ҡорарға ла ваҡыт таба.
Ҡәйнәм Венера Сиражетдин ҡыҙы Абдрахманова Баймаҡ районының Басай ауылында йәшәүсе ҙур ғаиләлә һигеҙ малай араһында иң бәләкәй ҡыҙ булып, 1941 йылдың 20 майында донъяға килгән. Башланғыс класты ауылда уҡып, һигеҙенсе класты күрше ауылда тамамлаған. Бәрәс ҡарап, фермала йөрөмәйһең инде тип, өсөнсө ағалары уны Магнитогорск ҡалаһына ҡунаҡҡа алып ҡайта. Ағаһының таныштары 17 йәшлек кенә ҡыҙҙы күреп, үҙҙәренең ҡустыһына димләп, кәләш итеп алған. Шулай итеп, Баймаҡ ҡыҙы йәшләй генә Әбйәлил районының Баҡыр-Үҙәк ауылына килен булып төшә. Унда күбеһенсә кәҫтән яһалған өйҙәр – землянкалар ғына була. Иҙәне ер, бәләкәй генә солан, шуға ялғанып һыйыр кәртәһе башланған. Йәй етһә, балсыҡ соҡорона барып, утыҙ ҡаҙаҡлы биҙрәләр менән көйәнтәләп балсыҡ алып ҡайтып, уны ҡаймаҡ ҡуйылығына тиклем болғатып, әремдән һепертке эшләп, шул ер иҙәнде балсыҡ менән тигеҙләп ҡуйғандар. “Һуңынан һыу һирпеп һеперәһең дә шул ун көнгә ҡәҙәр етә торғайны”, – тип һөйләй ҡәйнәм....
Еңел генә әҙерләнә торған кекс
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 5-04-2017, 12:13
4 йомортҡа, 4 ҡалаҡ майонез, 1 балғалаҡ ҡамыр ҡабартҡыс, 1 ҡап ванилин,1 стакан шәкәр, 1 стакан он алына.
Йомортҡаға шәкәр һалып, оҙаҡ ҡына итеп туҡырға, майонез, ҡамыр ҡабартҡыс, ванилин, он һалып ҡамыр баҫырға һәм ярты сәғәткә ултыртып торорға. Эҫе мейестә 25 минуттан кекс бешеп тә сыға. Ҡамырға йөҙөм, күрәгә һалырға ла мөмкин.
...
Тормош – һынауҙарҙы үтеү
Объявления / Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы // 5-04-2017, 11:44
Мин, Айзилә Сәғитова, таулы-ҡаялы Бөрйән районының Иҫке Собханғол ауылы урта мәктәбенең 11 «В» класс уҡыусыһымын. Тик дүртле-бишле билдәләренә генә өлгәшәм. Бигерәк тә башҡорт теле һәм әҙәбиәте, рус теле, тарих дәрестәре күңелемә яҡын. Мәктәп, район, республика кимәлендә үткән олимпиада- конкурстарҙан ситтә ҡалмаҫҡа тырышам. Районыбыҙҙың «Таң» гәзитендә мәҡәләләрем баҫылып тора. Әле тырышып имтихандарға әҙерләнәм. Ваҡытым тар булыуына ҡарамаҫтан, конкурс хаҡында ишетеү менән районыбыҙҙа ғына түгел, ә бөтә республикабыҙҙа, илебеҙҙә актуаль булған проблемаларҙы күрһәтергә, көсөмдө һынап ҡарарға булдым....

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Пәйғәмбәрҙәр
Нәби́ (ғәр. نبي — Пәйғәмбәр, күпл. әнбийә', нәбийун) — Исламда — бәндәләренә дин хөкөмдәре: (вәхи) өйрәтеү өсөн Аллаһы Тәғәлә тарафынан махсус ебәрелгән кешеләр [1]. Нәби төшөнсәһе Ҡөрьәндә рәсүл һүҙе менән рәттән бирелә. Ҡөрьәндә телгә алынған Пәйғәмбәрҙәр араһында: Әҙәм, Нух, Ибраһим, Исмәғил, Яҡуб, Йософ, Муса, Дауыт, Сөләймән, Ғайса һ.б.[2]. Һуңғы Пәйғәмбәр — «Пәйғәмбәрҙәр мөһөрө» (хәтим ән-нәбийин) — тип Мөхаммәд Пәйғәмбәр атала[1][3].
Пәйғәмбәрҙәрҙең тормошо Ислам әҙәбиәтендә киң яҡтыртыла һәм дини әҫәрҙәрҙең айырым категорияһы — ҡиссас әл-әнбиә барлыҡҡа килә[4]. Боронғо Пәйғәмбәрҙәр бер Аллаға ышаныу килтергән һәм һуңғы Пәйғәмбәр Мөхәммәт исемле буласағын әйткән. Ҡөрьәндә йөҙ меңдән ашыуының 28-енең исеме әйтелгән. Туғыҙ Пәйғәмбәр (Нух, Ибраһим, Дауыт, Яҡуб,Йософ, Әйүб, Муса, Ғайса, Мөхәммәт) Ҡөрьәндә «хаҡ» тип атала(үлү л-ғәҙыйм )[5]. Ҡайһы бер Пәйғәмбәрҙәргә Изге китаптар бирелгән (сәхифә): Мусаға — Тәурат, Дауытҡа — Зәбур, Ғайсаға — Инжил, Мәхәммәд с.ғ.с — Ҡөрьән[6].
Йөкмәткеһе
Хәҙистәрҙә телгә алынған Пәйғәмбәрҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шис, Юшағ, Хызыр, Бишер, Даниял, Ышмуил, Әшғиә, Әрмиә.
Пәйғәмбәр сифаттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Пәйғәмбәрҙәрҙең һәр береһе әҙәми. Йәш ваҡыттарында аҡыллы, зирәк, тоғро, изге тәбиғәтле булалар. Бәлигәт йәшен уҙғас, Аллаһы Тәғәлә уларҙы Пәйғәмбәр ҡыла. Йәғни, Ябраил Фәрештә аша уларға хөкөмдәрен ебәреп, шул хөкөмдәр буйынса бәндәләрҙе Хаҡ дингә, һәм изге ғәмәлдәргә өндәргә бойора. Әҙәм ғәләйһиссәләмдән алып донъяға бик күп Пәйғәмбәрҙәр ебәрелгән. Һәр милләткә ебәрелгән. Иҫәбе беҙгә билдәле түгел. Иң тәүге Пәйғәмбәребеҙ Әҙәм, һуңғыһы Мөхәммәт ғәләйһиссәләмдән[6].
Мосолмандар Пәйғәмбәрҙәрҙең биш сифатын белеү мотлаҡ тип һанай[7]:
- сидҡ (ғәр. صدق) — тура һүҙлелек; Пәйғәмбәрҙәр тик дөрөҫтө генә һөйләй
- әмәәнә — тоғролоҡ; намыҫ өлгөһө, уларҙа һәр йәһәттән эйәрергә була.
- тәблиғ (ғәр. تبليغ) — Аллаһы тәғәлә ҡушҡандарҙы, тыйыуҙарҙы, ниндәй генә ауырлыҡтар булһа ла, кешеләргә тапшырыу һәләте
- фетнәтун: — аҡыл һәм зирәклек; уларҙың был сифаттары башҡа кешеләрҙекенән күпкә юғары.
- исмәтун: — әхләҡлелек һәм гонаһһыҙлыҡ; барса Пәйғәмбәрҙәр гонаһтан алыҫ торған.
Аллаһы тәғәләнең һуңғы Пәйғәмбәренең, Мөхәммәт с.ғ.с., йәнә биш сифаты билдәле[7]:
- Ул башҡа Пәйғәмбәрҙәрҙән өҫтөн;
- Ул ер йөҙөндәге барлыҡ кешеләргә һәм ендәргә рәсүл итеп ебәрелгән;
- Ул Пәйғәмбәрҙәрҙең һуңғыһы;
- Ул донъялағы бар нәмәнең рәхмәте итеп ебәрелгән;
- Уның шәриғәте ҡиәмәткә тиклем ғәмәлдә буласаҡ.
Хәҙер күп Пәйғәмбәрҙәр исеме Иҫке Ғәһедтә телгә алынған Пәйғәмбәрҙәр тормошо менән бәйле ҡулланыла.
Пәйғәмбәрлек төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Исламда пөйғәмбәрҙәр нәби йәки рәсүл һәм хаҡ иманлы (үл үл-ғәзим) тип бүленә .
Нәби[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Нәби (ғәр. نبي — вәхи килтереүсе), күпл. — «әнбийә», Нәбийу-ллаһ (Аллаһ хәбәрсеһе) — халҡына Изге Китаптар, элекке Пәйғәмбәрҙәргә бирелгән шәриғәтте еткереүсе.
Рәсүл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсүл (ғәр. رسول — илсе), күпл. — «рүсүли», Рәсүлуллаһ (Аллаһ илсеһе) — яңы Изге Китап һәм яңы шәриғәт килтергән нәби.
Һәр Аллаһ илсеһе (рәсүл) нәби булып тора, мәгәр һәр нәби рәсүл булмаған. Мәҫәлән, Мөхәммәт с.ғ.с. — рәсүл[8]. Рәсүл үҙ халыҡтарына кәрәмәт һәм Изге Китап менән ебәрелә. Улар араһында Нух, Ибраһим[9], Муса[10], Һуд[11], Лут[12], Исмәғил[13], Сәлих[14], Шуғәйб[15], Ильяс[16], Юныс[17] и Ғайса[18]. Шулай уҡ Содом һәм Гоморра тураһында хәбәр килтергән фәрештәләр ҙә рәсүл[19],[20]. Һәр халыҡҡа ла (Өммәт) үҙ рәсүле ебәрелә. Аллаһы тәғәлә Мөхәммәт (с.ғ.с.) Пәйғәмбәргә нәби тип өндәшә һәм ҡафырҙар менән монафиҡтарға ҡаршы көрәшкә саҡыра [21]. Аллаһ Пәйғәмбәрҙәргә ғәһед (мисаҡ) ебәрә[22]. Мөхәммәт с.ғ.с Пәйғәмбәрҙәр мөһөрө (хәтәм нәбиин) тигән дәрәжәгә лайыҡ булған[3]. Нәбиҙәр иҫәбендә шулай уҡ Нух, Ибраһим, Муса[22], Идрис, Ғайса, Һарун, Исмәғил, Яҡуб һәм Исхаҡ[23].
Үлү-л-ғәҙыйм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үлү-л-ғәҙыйм (ғәр. أولو العزم — тоғро иманлылар) — был билдәләмә тәү сиратта Әҙәм, Нух, Ибраһим, Муса, Ғайса һәм Мөхәммәт (с.ғ.с) Пәйғәмбәрҙәргә ҡарата ҡулланыла, улар тик ҙур ауырлыҡтар, ғазаптар аша үтеп, Аллаһ ҡанундарын халыҡҡа еткергән кешеләр. Пәйғәмбәрҙәрҙең барыһы ла ҡаһарманлыҡ күрһәткән, тик был алтау был йәһәттән уларҙың барыһынан да өҫтөн тора.
Билдәле Пәйғәмбәрҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәм, Иҙрис, Нух, Һууд, Сәлих, Лут, Ибраһим, Исмәғил, Исхаҡ, Якуп, Йософ, Әйүп, Шөғәйеп, Муса, Һарун, Дауыт, Сөләймән, Юныс, Ильяс, Әльясағ, Ҙөлкәфил, Зәкәриә, Яхъя, Ғайса, Мөхәммәт.
25 Пәйғәмбәр исеме упҠөрьәндә телгә алынғандар. Йәнә 5 Пәйғәмбәр исеме - (Шис, Хиҙр, Йүшә, Шамун һәм Исмәғил) хәҙистәр аша билдәле. Луоҡман, Ғөзәйер һәм Зөлҡәрнәй исемдәрен исемлеккә инмәй, улар Пәйғәмбәр түгел, ә әүлиә[7].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Ньюби, 2007, с. 210
- ↑ Әл-Әнғәм 6:83—86, Ән-Ниса 4:463
- ↑ 3,0 3,1 Әл-Әхзәб 33:40
- ↑ Гогиберидзе, 2009, с. 163
- ↑ Әл-Әхҡаф 46:35
- ↑ 6,0 6,1 Ислам: ЭС, 1991, с. 184
- ↑ 7,0 7,1 7,2 Вера в пророков (из книги Мухаммад бен Юсуф аль-Кок-Кози. Мухтасар Ильмихал — Сборник религиозных правил в кратком изложении в пятнадцати частях. — СПб.,2002
- ↑ Әл-Фәтх 48:29
- ↑ Әл-Хәдид 57:26
- ↑ Әд-Духан 44:18, Ас-Сафф 61:5
- ↑ Әш-Шуъара 26:126
- ↑ Әш-Шуъара 26:162
- ↑ Мәрйәм 19:54
- ↑ Әш-Шуъара 26:143
- ↑ Әш-Шуъара 26:178
- ↑ Ас-Саффат 37:123
- ↑ Ас-Саффат 37:139
- ↑ Әл-Хәдид 57:27, Ас-Сафф 61:6
- ↑ Әл-Хаж 22:75
- ↑ Әл-Ғәнкәбут 29:33
- ↑ Әт-Тәхрим 66:9
- ↑ 22,0 22,1 Әл-Әхзәб 33:7
- ↑ Мәрйәм 19:30—56
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гогиберидзе Г. М. Исламский толковый словарь — Ҡалып:Ростов н/Д: Феникс, 2009. — 266 б. — (Словари). — 3000 экз. — ISBN 978-5-222-15934-7.
- Ньюби Г. Краткая энциклопедия ислама = A Concise Encyclopedia of Islam / Пер. с англ. — М.: Фаир-пресс, 2007. — 384 б. — 3000 экз. — ISBN 978-5-8183-1080-0.
- Пиотровский М. Б. Наби // Ислам: энциклопедический словарь / отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, 1991. — С. 184.


text:
Театр факультетын тамамлаусылар Истанбулға бара
Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһын тамамлаусылар 25 майҙа Истанбулға оса. Делегация составына юғары уҡыу йортоноң театр факультетынан 15 студент инде.
Сәфәр ваҡытында йәштәр төрөк тамашасыһына Мостай Кәримдең "Оҙон-оҙаҡ бала саҡ" әҫәре буйынса спектакль күрһәтәсәк, шулай уҡ Төркиә Республикаһы йәштәре менән аралаша аласаҡ.
Сараны ойоштороусыларҙың әйтеүенә ҡарағанда, был сәфәр ике республика йәштәр ойошмаларына үҙ-ара тығыҙ мөнәсәбәттәр урынлаштырырға булышлыҡ итәсәк һәм дәүләт йәштәр сәйәсәте өлкәһендә уларҙың хеҙмәттәшлегенә нигеҙ һаласаҡ.


text:
Республика вуздары конкурентлыҡҡа һәләтле һәм абитуриенттар өсөн өҫтөнлөктәр бар — Башҡортостандың Ректорҙар советы рәйесеФото: Олег Яровиков
Республика вуздары конкурентлыҡҡа һәләтле һәм абитуриенттар өсөн өҫтөнлөктәр бар — Башҡортостандың Ректорҙар советы рәйесе
Республика вуздары конкурентлыҡҡа һәләтле һәм абитуриенттар өсөн өҫтөнлөктәр бар — Башҡортостандың Ректорҙар советы рәйесеФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 6 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Башҡортостан вуздары конкурентлыҡҡа һәләтле һәм абитуриенттар өсөн өҫтөнлөктәр бар. Был хаҡта Башҡортостандың Ректорҙар советы рәйесе, М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты ректоры Рәил Әсәҙуллин бөгөн, 6 июлдә, «Башинформ» мәғлүмәт агентлығында үткән матбуғат конференцияһында белдерҙе.
«Башҡортостандағы юғары уҡыу йорттарының потенциалы бик көслө, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, университеттарыбыҙға реклама яһай белмәйбеҙ, — тип иҫәпләй Рәил Әсәҙуллин. — Рәсәй вуздарына мониторинг үткәреү йомғаҡтарынан күренеүенсә, республикалағы юғары уҡыу йорттары һәм уларҙың филиалдары тәүгеләр рәтендә».
Башҡортостандың Ректорҙар советы рәйесе төбәктәге һөнәри белем биреү системаһының үҙенсәлекле булыуын билдәләне. Уҡыу йорттарына бер-береһе менән ярышырға кәрәкмәй, уларҙың һәр береһе иҡтисадта үҙ өлөшөн биләй. Аграр университет — йәшел сектор, авиация иһә машиналар эшләү, нефть университеты энергетика комплексы өсөн «яуаплы».
Башҡортостанда яңы мәғариф проекты — Башҡортостан селтәрле университеты булдырыла. Һәр юғары уҡыу йортонда башҡа вуздарҙың студенттары шөғөлләнә ала. Мәҫәлән, Башҡорт дәүләт педагогия университеты студенты Башҡорт дәүләт университетының лабораториялары менән файҙаланыу мөмкинлегенә эйә була һәм киреһенсә. Бынан тыш, студенттар теләһә ниндәй вузда иң яҡшы уҡытыусыларҙың лекцияларын тыңлай ала.
Республика вуздарының тағы бер үҙенсәлеге — дуаль белем биреү системаһын үҫтереү. Программаның асылы шунда: студенттар вузда — теоретик, производствола практик әҙерлек үтә. Сауҙа-сәнәғәт палатаһы, Эш биреүселәр союзы, ҙур сәнәғәт компаниялары менән майҙансыҡтар биреү тураһында килешеүҙәр төҙөлгән.
Башҡортостандағы юғары уҡыу йорттарының матди-техник базаһы көслө, ул даими рәүештә нығытыла һәм яңыртыла. Улар — Мәҙәниәт һарайҙары, спорт ҡоролмалары һәм майҙансыҡтар, ятаҡтар.


text:
Фото:
Ғафури районы хакимиәте башлығы итеп Рәмил Бохаров тәғәйенләнде
Фото:
17 ноябрҙә Ғафури районы муниципаль район Советы ултырышы үткәрелде. Унда муниципаль район хакимиәте башлығын тәғәйенләү тураһындағы мәсьәлә ҡаралды. Конкурс һөҙөмтәләре буйынса район хакимиәте башлығы вазифаһына контракт буйынса Рәмил Бохаров тәғәйенләнде.
Рәмил Зәкәриә улы Бохаров 1954 йылда Ғафури районының Үтәк ауылында тыуған. Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған, хеҙмәт эшмәкәрлеген 1976 йылда Ғафури районының «Егән» колхозы баш инженеры булып башлай. 1986 йылдан 1989 йылға тиклем һәм 1990 – 1997 йылдарҙа ошо колхоздың рәйесе була. 1989 – 1990 йылдарҙа КПСС-тың Ғафури район комитетының икенсе секретары булып эшләй. Һуңғы йылдарҙа Рәмил Бохаров Стәрлетамаҡта эшләй. 1997 – 2008 йылдарҙа – «Каучук» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры урынбаҫары, ә 2008 йылдан — «Жилкомсервис» Идара итеүсе компанияһы муниципаль унитар предприятиеһы директоры.
Рәмил Бохаровты районда яҡшы беләләр, уны эш һөйөүсәнлеге, кешелеклелеге, әҙәплелеге өсөн ихтирам итәләр. Район Советы депутаттары, Рәмил Бохаровты район хакимиәте башлығы вазифаһына тәғәйенләп, яҡташтарына яңы вазифаһында уңыштар теләне һәм тыуған яғында ыңғай үҙгәрештәргә өмөт белдерҙе.


text:
Архангел районында латыштар Шәмдәр көнөн байрам итергә әҙерләнә
Архангел районында 26 ғинуарҙа латыштар байрамы — Шәмдәр көнө үтәсәк. Был хаҡта латыштарҙың «Максим Горький» тарихи-мәҙәни үҙәге мөдире Людмила Муценэк хәбәр итте.
Латыштар февралде май шәмдәр айы тип атай. Был ай алдынан Балтика халыҡтары байрам ойоштора.
Архангел районының Максим Горький ауылында «Атбалфф» ансамбле ҡатнашыусылары был байрамдың тарихы хаҡында һөйләйәсәк. Тантаналы саралар халыҡ йырҙары һәм уйындары менән үрелеп барасаҡ.
— Май шәмдәр көнө латыштар өсөн үҙенсәлекле, — ти Людмила Муценэк. – Был көндө ҡаны-ҡыҙҙарға сәс тарарға, бәйләргә, кәбеҫтә аштары бешерергә ярамай. Был халыҡ һынамыштары менән бәйле. Ошо көнгә ҡарап, бесәндең күпме булырын билдәләгәндәр.
Өләсәйҙәр байрам көнөндә балауыҙҙан шәмдәр эшләй. Эш барышында оҫтабикәләрҙең кәйефе шәп булырға тейеш. Ялҡындың сағыулығы ла шәмде эшләгән кешеһенә бәйле, тип иҫәпләнә. Йәнә йыл яҡты, матур булһын өсөн, байрам ваҡытында ҡуйы бутҡа бешерелә.


text:
Йыл башынан Рәсәйҙәге банктар иҫәбе 19-ға кәмегән
Йыл башынан Рәсәйҙәге банктар иҫәбе 19-ға кәмегән. 2011 йылдың 1 сентябренә ҡарата кредит учреждениелары һаны тураһында мәғлүмәтте РФ Үҙәк банкыһының Сит ил һәм ижтимағи бәйләнештәре департаменты тапшырҙы. 1 ғинуарҙа илдә 1012 банк иҫәпләнһә, хәҙер уларҙың һаны 993 тәшкил итә. Филиалдар һаны 102 берәмеккә кәмегән – 2926-нан 2824-кә.
Вкладтарҙы страховкалау системаһында 903 банк ҡатнаша. Вкладтарҙы страховкалау буйынса агентлыҡ мәғлүмәтенә ярашлы, йыл башынан Рәсәйҙә 11 страховкалау осрағы теркәлгән.
— Әле тамамланмаған ағымдағы йылдың түләүҙәр күләме былтырғы һәм унан алдағы йылдар күрһәткестәренән ашты, ул 2008 йылдың рекордлы кире күрһәткестәренә яҡынлашты. Көрсөк эҙемтәләре әле булһа һиҙелә, — тине Вкладтарҙы страховкалау буйынса агентлыҡтың генераль директоры Александр Турбанов Дәүләт корпорацияһы сайтындағы интервьюһында.
Йыл эсендә — 2010 йылдың 1 сентябренән 2011 йылдың 1 сентябренә тиклем – илдә банктар иҫәбе 43-кә кәмегән.
Башҡортостанда бөгөнгө көндә 78 кредит ойошмаһы эшләй. Йыл башында уларҙың һаны 77 ине.


text:
Рөстәм Хәмитов хеҙмәт миграцияһын үҫтерергә саҡырҙыФото: Хәлит Сафин
Рөстәм Хәмитов хеҙмәт миграцияһын үҫтерергә саҡырҙы
Рөстәм Хәмитов хеҙмәт миграцияһын үҫтерергә саҡырҙыФото: Хәлит Сафин
ӨФӨ, 2014 йыл, 13 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Илья Спиридонов/.
«Кеше капиталы менән идара итеү: үҙгәреш стратегияһы» III Төбәк-ара кадрҙар форумы сиктәрендә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов республика белем биреү учреждениеларының, кадрҙар агентлыҡтарының һәм алдынғы предприятиеларының методик эштәре күрһәтелгән, «Башҡортостан — БАШлы хеҙмәткәрҙәр өсөн HR-stan» тематик күргәҙмә менән танышты.
Сауҙа компаниялары стендтарын ҡарап, Рөстәм Хәмитов һатыусы һәм һатып алыусы араһында аралашыу мәҙәниәтен күтәреү мөһимлегенә айырым иғтибар бирҙе. Уның әйтеүе буйынса, бөгөн ул илдә лә, республикала ла етешмәй.
Өфө механика-технология колледжы вәкилдәре Башҡортостан Президентына сит ҡаланан килгән белгестәр һәм уҡытыусылар өсөн уҡыу йортонда ла, дөйөм алғанда республикала ла лайыҡлы дөйөм ятаҡтарҙың булмауын һөйләне, ул хеҙмәт миграцияһын үҫтереү өсөн етди ҡаршылыҡ булып тора. Әлеге ваҡытта был маҡсаттар өсөн Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһенең ҡулланылмаған корпустарын файҙаланыу проекты тикшерелә, әммә уны реконструкциялауға предприятиеның да, колледждың да саралары юҡ. Рөстәм Хәмитов был мәсьәләне БР Хөкүмәтендә күтәреүен билдәләне.
— Был темаға яуаплы булыусы төҙөүселәр ҙә, министрлыҡтар ҙа әлегә бер вариант та тәҡдим итмәне. Бының күпме тороуы, нимә талап итеүе, перспективаһы аңлайышһыҙ, — тип айырып әйтте республика Президенты.
Рөстәм Хәмитов хеҙмәт миграцияһы темаһына айырым иғтибар биреп, БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға йыллыҡ Мөрәжәғәтнамәһе йомғаҡтары буйынса йөкләмәләр әҙерләүҙе тиҙләтергә саҡырҙы.


text:
Башҡортостанда Йәштәр көнө билдәләнә Фото: Олег Яровиков
Башҡортостанда Йәштәр көнө билдәләнә
Башҡортостанда Йәштәр көнө билдәләнә Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 27 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Бөгөн, 27 июндә, илдә Йәштәр көнө билдәләнә. Байрам 23 йыл элек Рәсәйҙең тәүге Президенты Борис Ельциндың бойороғо менән булдырылған.
Башҡортостанда йәштәр халыҡтың дүрттән бер өлөшөнән күберәген тәшкил итә, был — миллиондан ашыу кеше. Республиканың йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры Андрей Иванюта әйтеүенсә, «хәҙер тап йәштәргә баҫым яһала. Беҙҙең бурыс — уларға яңы идеяларҙы, ҡыҙыҡлы проекттарҙы тормошҡа ашырырға ярҙам итеү».
Был көндә республикала төрлө саралар, фестивалдәр, концерттар ойошторола.
Быйыл Өфөлә Йәштәр көнө «БРИКС һәм ШОС илдәренең студент яҙы» халыҡ-ара фестиваленең тамамланыуы менән тап килде. Унда 17 илдән һәм Рәсәйҙең 15 төбәгенән меңдән ашыу студент ҡатнаша.
«Башинформ» алдан хәбәр иткәнсә, төп саралар Салауат Юлаев исемендәге майҙанда үтә. Байрам ваҡытында унда «Light Again», «Red Horse», «Миллион Эр», «3СКА» төркөмдәре, «БРИКС һәм ШОС илдәренең студент яҙы»ның иң яҡшы коллективтары сығыш яһай. Ойоштороусылар вәғәҙәләүенсә, «Пицца» төркөмө лә буласаҡ.
Майҙандағы бөтә саралар — көндөҙгө сәғәт 2-лә, концерт киске 7-лә башлана.


text:
5 март
5 март — григориан стиле буйынса йылдың 64-се (кәбисә йылында 65-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 301 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Әзербайжан — Физик культура һәм спорт көнө.
- Иран — Ағас ултыртыу көнө.
- Ҡырғыҙстан — Суд системаһы хеҙмәткәрҙәре көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1705 — Петр I рекруттар йыйыу тураһында указ сығара, был Рәсәйҙә регуляр армияның барлыҡҡа килеүенә нигеҙ һала.
- 1764 — Екатерина II монастырь ерҙәрен һәм крепостной крәҫтиәндәрен дәүләт ҡаҙнаһына күсереү тураһында иғлан итә.
- 1774 — Париж Хөкөм йорто ихатаһында король йәлләте тарфынан Пьер Бомаршеның суд органдарының башбаштаҡлығы тураһында мемуарҙыры яндырыла.
- 1792 — Францияның революцион хөкүмәте Сорбонна университетын һәм илдәге бөтә теологик факультеттарҙы яба.
- 1820 — Фаддей Беллинсгаузен Антарктиданы асҡандан һуң караптарын йүнәтеү өсөн Австралияға юллана. Был эштән һуң ул бөтә йәйҙе Океания диңгеҙҙәрендә үткәрә, быға тиклем билдәле булмаған 17 утрауҙы аса.
- 1844 — Үрге һәм Түбәнге Канаданың баш ҡалаһы Кингстондан Монреалгә күсерелә.
- 1861 — Барлыҡ Рәсәй сиркәүҙәрендә крепостной хоҡуҡты бөтөрөү тураһында манифест уҡыла.
- 1868 — Англияла степлерға патент алына.
- 1918 — Рәсәйҙә хәрби элемтә хеҙмәте булдырыла.
- 1929 — Запорожье драма театры ойошторола.
- 1930 — Мәскәүҙә Арбат майҙанында «Художественный» тип аталған тәүге тауышлы кинотеатр асыла.
- Симферополдә урындағы хакимиәт ҡарары буйынса ҡараимдарҙың кенассаһы (ғибәҙәтханаһы) ябыла.
- 1932 — СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ойошторола.
- 1936 — Мәскәүҙә Үҙәк балалар театры (Рәсәй академия йәштәр театры) асыла, уның менән оҙаҡ йылдар Наталия Сац етәкслек итә.
- Supermarine Spitfire британ истребителенең тәүге осошо.
- 1940 — ВКП(б) ҮК Политбюроһы ултырышында НКВД-ға (протокол номер П13/144) хәрби әсирҙәр лагерҙарындағы Польша граждандарының эшен ҡарарға һәм уларға юғары яза сараһы ҡулланырға тәҡдим итергә ҡарар сығарыла.
- Смоленск өлкәһе Катынь ҡалаһы янындағы Катынь урманында НКВД тарафынан поляк офицерҙары атып үлтерелә. Был поляк әсирҙәрен үлем язаһына тарттырыуҙың башы була. 2004 йылда Рәсәй Баш хәрби прокуратураһы тикшереүе һөҙөмтәһендә 14542 поляк әсиренә үлем хөкөмө сығарылыуы һәм кәмендә 1803 әсирҙең атып үлтерелеүе асыҡлана.
- 1942 — Куйбышевта тәүге тапҡыр Дмитрий Шостаковичтың Етенсе симфонияһы башҡарыла.
- 1943 — Инглиз реактив самолеты Gloster Meteor тәүге осош яһай.
- 1946 — Фултонда (Миссури штаты) Уинстон Черчилль үҙенең билдәле телмәрен һөйләй, унда «Балтиктағы Штеттиндан алып Адриатикалағы Триестҡа тиклем Европа өҫтөнә тимер шаршау төштө» , — тип әйтә. «Һалҡын һуғыш» башлана.
- 1958 — Зеленоград ҡалаһы (Мәскәүҙең юлдаш ҡалаһы) нигеҙләнә, һуңынан ул Мәскәүҙең административ округына әүерелә.
- Як-38 тауыштан шәберәк күп маҡсатлы самолетының тәүге осошо.
- 1959 — Павел Флоренский Архангельск өлкә суды ҡарары менән икенсе тапҡыр аҡлана.
- 1960 — Альберто Корда Че Гевараны фотоға төшөрә, ул фотоһүрәт бөтә донъяға тарала.
- Элвис Пресли сержант дәрәжәһендә АҠШ армияһында хеҙмәтен тамамлай.
- Ил-18 самолетының Ашҡабадта һәләкәте,12 кеше үлә,42 тере ҡала.
- 1966 — Boeing 707 британ самолеты Фудзи тауында һәләкәткә осрай, бөтә 124 кеше һәләк була.
- 1968 — Boeing 707 француз самолеты Гваделупала һәләкәткә осрай, бөтә 63 кеше һәләк була.
- 2000 — Инглиз ғалимдары сусҡаны клонлау буйынса беренсе уңышлы операция үткәрә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1905 — Һәҙиә Дәүләтшина, башҡорт яҙыусыһы, Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1967).
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ихин Ҡәйүм Ғимазетдин улы (5.03.1931), нефтсе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған энергетигы (1970) һәм атҡаҙанған нефтсеһе (1976), СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1981). РСФСР-ҙың 10‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1977). Ленин (1966), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм Халыҡтар дуҫлығы (1986) ордендары кавалеры.
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бирҙин Ғәли Иркәбай улы (05.33.1907—25.10.1973), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, гвардия капитаны. Советтар Союзы Геройы (1944).
- Мәүлит Ямалетдин (05.02.1947, паспорт буйынса 5 март), шағир, яҙыусы, ҡурайсы, йәмәғәт эшмәкәре. 1983 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993).
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Лев Кузнецов (5.03.1923—13.08.1992), скульптур— монументалист. 1966 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1976) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1978).
- Гөлсөм Хәбибуллина (5.03.1943—22.12.2016), эстрада артисы, 1964—2002 йылдарҙа Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының һүҙ жанры артисы, юмор һәм сатира оҫтаһы. Эстрада артистарының Бөтә Рәсәй конкурсы (Мәскәү) лауреаты. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1987).
- Исҡужин Рәмил Кәбир улы (5.03.1958), ғалим—хоҡуҡ белгесе, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2007—2011 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Федераль йыйылышының бишенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. Юридик фәндәр кандидаты. Рәсәй Федерацияһы прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. Салауат Юлаев ордены кавалеры.
- Муллағолова Әнисә Муса ҡыҙы (5.03.1963), ғалим—әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист. Филология фәндәре кандидаты, доцент. «Юлдаш» радиоһы хеҙмәткәре. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауылынан.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ғайсин Әхтәр Магаз улы (5.03.1954), башҡорт ғалимы—математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1996), профессор (1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012).
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1871 — Роза Люксембург, немец сәйәсмәне.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1827 — Пьер Симон Лаплас, француз астрономы, математигы.
- 1953 — Иосиф Виссарионович Сталин, СССР етәксеһе.


text:
20-06-2014, 09:46 / Яҙыусылар ижады
Сәйер тост
Йәй уртаһы. Күптән ямғыр яуғаны булмағас, йәм-йәшел булып ултырған үләндәр ҙә һарғайып кибә башлаған, ҡояш офоҡҡа ауышһа ла, һаман ҡыҙҙырыуын белә. Илһам, ғәҙәтенсә, баҡса рәшәткәһенә терәлеп урамды күҙәтеп тора бирҙе лә ҡасандыр үҙ ҡулдары менән эшләп ҡуйған эскәмйәһенә барып ултырҙы һәм уйға талды. Донъяһы бѳтѳн һәм ныҡ уның. Заманында эшкә шәп булды, нимәгә тотонһа ла, ҡулынан килә ине: ағас эшенә тотонһа, бысҡы, балта, йышҡыһы ҡулдарында уйнап тора, ә инде тимергә тотонһа, ҡулдарынан осҡон сәсрәп торор ине. Шәп саҡтары ла булған уның, тик үҙе шул ваҡыттарҙың ҡәҙерен генә белмәгән шул....


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 16.05.2018
Ҡойма буйындағы витаминдар
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 16-05-2018, 11:15
Май уртаһында ер ныҡлап йылына башлау менән иң тәүгеләрҙән булып ҡуҙғалаҡ менән кесерткән ҡалҡып сыға. Кесерткәндең үҫмәгән ере юҡ. Сағылған һайын уны әрләйбеҙ, әммә сағыуының зыяны юҡ, тик ҡырмыҫҡа кислотаһы ғына бөркөлә. Борон кешеләр уны, хәүеф-хәтәрҙән һаҡлай, тип иҫәпләгән һәм тәҙрә, ишек баштарына элеп ҡуйыр булған.
Кесерткән ашарға яраҡлы үҫемлектәрҙән иң тәүгеләрҙән булып баш ҡалҡыта. Ул витаминдарға бик бай. Аскорбин кислотаһы ҡара ҡарағат менән лимонға ҡарағанда – ике тапҡырға, ә каротин кишер менән һырғанаҡҡа ҡарағанда ла күберәк. Яҙғыһын организм витаминдарға һыуһаған ваҡытта кесерткән уның эшмәкәрлеген бик тиҙ яйға һала.
Составындағы кремний менән органик кислоталар организмдың зарарлы микробтарға, токсиндарға, радиация йоғонтоһона ҡаршы тороусанлығын көсәйтә. Ә К витамины ярҙамында ул ҡан туҡтатыу үҙенсәлегенә эйә. Шуға күрә кесерткәнде танау ҡанағанда һәм эске органдар (үпкә, бөйөр, эсәк, бала ятҡылығы) ҡанһырағанда ҡулланалар. Әммә кемдең ҡаны ҡуйы, уларға кесерткәнде ҡулланыу тыйыла.
Был үҫемлектең япрағы хлорофилға бай. Ул матдәләр алмашыныуын яҡшырта, эсәктәрҙең, бала ятҡылығының, йөрәк-ҡан тамырҙары һәм тын алыу үҙәгенең тонусын күтәрә. Кесерткән минераль матдәләргә, айырыуса тимергә бай. Һөҙөмтәлә ул ҡанда гемоглобиндың күтәрелеүенә булышлыҡ итә. Шуға күрә халыҡ медицинаһы йөрәк ауырыуҙарынан һәм аҙ ҡанлылыҡтан кесерткән төнәтмәһе эсергә ҡуша.
Шәкәр диабеты менән ауырыусыларға ла күберәк кесерткән ашарға кәңәш ителә. Сөнки ундағы секретин инсулин барлыҡҡа килеүгә йоғонто яһай һәм шуның менән ҡандағы шәкәр кимәлен кәметеүгә булышлыҡ итә.
Элек-электән кесерткәнде сәсте нығытыу өсөн ҡулланғандар.
Кесерткәндән бик тәмле аш-һыу әҙерләргә лә мөмкин. Ваҡ ҡына итеп туралған япрағын ашҡа, бутҡаға, салатҡа, йомортҡаға ҡушалар. Әгәр ҙә киптерелгән япрағын ыуалаһаң, аш-һыуға ҡушыу өсөн витаминдарға һәм микроэлементтарға бай бик файҙалы тәмләткес килеп сыға. Кесерткәндән әҙерләнгән ризыҡтар зарарлы микроорганизмдарҙы юҡ итеүсе фитонцидтарға бай булыу сәбәпле, тиҙ генә боҙолоп бармай. Улар ашҡаҙан менән эсәктәр эшмәкәрлеген көйләүгә булышлыҡ итә. Кесерткәндән шифалы аҙыҡ әҙерләүҙең бер ҡыйынлығы ла юҡ, иң мөһиме, уның экологик йәһәттән таҙа булыуы....
Кесерткән ашарға яраҡлы үҫемлектәрҙән иң тәүгеләрҙән булып баш ҡалҡыта. Ул витаминдарға бик бай. Аскорбин кислотаһы ҡара ҡарағат менән лимонға ҡарағанда – ике тапҡырға, ә каротин кишер менән һырғанаҡҡа ҡарағанда ла күберәк. Яҙғыһын организм витаминдарға һыуһаған ваҡытта кесерткән уның эшмәкәрлеген бик тиҙ яйға һала.
Составындағы кремний менән органик кислоталар организмдың зарарлы микробтарға, токсиндарға, радиация йоғонтоһона ҡаршы тороусанлығын көсәйтә. Ә К витамины ярҙамында ул ҡан туҡтатыу үҙенсәлегенә эйә. Шуға күрә кесерткәнде танау ҡанағанда һәм эске органдар (үпкә, бөйөр, эсәк, бала ятҡылығы) ҡанһырағанда ҡулланалар. Әммә кемдең ҡаны ҡуйы, уларға кесерткәнде ҡулланыу тыйыла.
Был үҫемлектең япрағы хлорофилға бай. Ул матдәләр алмашыныуын яҡшырта, эсәктәрҙең, бала ятҡылығының, йөрәк-ҡан тамырҙары һәм тын алыу үҙәгенең тонусын күтәрә. Кесерткән минераль матдәләргә, айырыуса тимергә бай. Һөҙөмтәлә ул ҡанда гемоглобиндың күтәрелеүенә булышлыҡ итә. Шуға күрә халыҡ медицинаһы йөрәк ауырыуҙарынан һәм аҙ ҡанлылыҡтан кесерткән төнәтмәһе эсергә ҡуша.
Шәкәр диабеты менән ауырыусыларға ла күберәк кесерткән ашарға кәңәш ителә. Сөнки ундағы секретин инсулин барлыҡҡа килеүгә йоғонто яһай һәм шуның менән ҡандағы шәкәр кимәлен кәметеүгә булышлыҡ итә.
Элек-электән кесерткәнде сәсте нығытыу өсөн ҡулланғандар.
Кесерткәндән бик тәмле аш-һыу әҙерләргә лә мөмкин. Ваҡ ҡына итеп туралған япрағын ашҡа, бутҡаға, салатҡа, йомортҡаға ҡушалар. Әгәр ҙә киптерелгән япрағын ыуалаһаң, аш-һыуға ҡушыу өсөн витаминдарға һәм микроэлементтарға бай бик файҙалы тәмләткес килеп сыға. Кесерткәндән әҙерләнгән ризыҡтар зарарлы микроорганизмдарҙы юҡ итеүсе фитонцидтарға бай булыу сәбәпле, тиҙ генә боҙолоп бармай. Улар ашҡаҙан менән эсәктәр эшмәкәрлеген көйләүгә булышлыҡ итә. Кесерткәндән шифалы аҙыҡ әҙерләүҙең бер ҡыйынлығы ла юҡ, иң мөһиме, уның экологик йәһәттән таҙа булыуы....
Үәт, ҡыҙыҡ! (4.05.2018)
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 16-05-2018, 08:00
Әбей менән бабай гүр эйәһе булған. Бына улар етәкләшеп, ожмах буйлап атлап бара. Ниндәй рәхәтлек! Тирә-яҡ йәм-йәшел, ҡояш та нурҙарын йәлләмәй, ҡоштар һайрай, ә емеш-еләктең күплеге!!! Яндарынан береһенән-береһе сибәр ҡыҙҙар үтеп китә. Шул саҡ бабай әбейенә йоҙроғо менән ҡундыра!
– Нимә өсөн! Ни ғәйебем бар?!
– Әгәр һәр иртә менән һыуға ғына бешерелгән, тоҙһоҙ бутҡа ашатып диета тоттормаһаң, мин бында инде 20 йыл буйы йәшәгән булыр инем!
* * *
– Дошманды сик һыҙығына тиклем ҡыуып алып барҙыҡ!
– Шунан?
– Шунан тип ни, артабан ҡыуырға беҙҙең сит ил паспорттары булмай сыҡты.
* * *...
Артыҡ таған
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 16-05-2018, 08:00
йәки Балҡый алмаған “йондоҙ”
Бына инде 14 йыл беҙ, дүрт әхирәт, бергәләп аралашып йәшәйбеҙ. Тормошта төрлө саҡ булды, әммә бер ваҡытта ла дуҫлыҡҡа хыянат итмәнек, ауырлыҡты ла, бәхетте лә бергә бүлешәбеҙ. Характерҙар ҙа, биләгән вазифалар ҙа, һөнәребеҙ ҙә төрлө, әммә күңелдәребеҙ бер бөтөн.
Мин һөнәрем буйынса журналист, ярайһы ғына танылыу яуланым шикелле, һәр хәлдә, барған ерҙә танып, хәбәр ҡушып торалар. Әммә бының менән артыҡ маһайырға яратмайым, яңы танышлыҡтарға ышанып етмәйем. Уҫалыраҡ, тураһын бәреп әйтә торған холҡома әхирәттәремдән башҡа таныштарым үпкәләп кенә бара. Иремдән айырылғанға ете йыл, улымды яңғыҙым үҫтерәм. Тәүге мөхәббәт уттары ҡанаттарымды көйҙөрөп, һауанан дыңҡылдатҡансы ергә һуғып төшөрһә лә, һөйөү хистәренән ваз кисмәнем әле. Аҡбуҙаттағы әкиәт егетен көтмәһәм дә, юлымда арыу ғына мосолман егете осрауына өмөтөм ҙур.
Гөлназ класташым иһә хоҡуҡ белгесе, арабыҙҙа иң тыныс һәм аҡыллы кеше. Һәр һүҙен үлсәп һөйләй, беҙҙең менән уйнап-көлөп йөрөһә лә, ят кешеләр алдында үҙ-үҙенә йомола. Бер ҡасан да аҡылын юйып ғашиҡ булғаны юҡ, киреһенсә, горизонтта күренгән (хатта урамда шаяртып һүҙ ҡушырға маташыусы ла) һәр ир-егетте буласаҡ ире кеүек күреп, энә күҙәүенән үткәреп, сифатһыҙ тауар яһап ҡуя....
Бисмил-ләһир-рахмәнир-рахим!
Новости / Иман // 16-05-2018, 07:00
Аллаһы Тәғәлә кешеләрҙе яҡшы эштәр өсөн сауаптары арттырып яҙылған,гонаһтары ғәфү ителгән, мөьминдәрҙең абруйҙары күтәрелеп, йөрәктәре Хаҡ Тәғәләгә ашҡынып торған билдәле бер бәрәкәтле осорҙар менән бүләкләй. Айҙарҙың солтаны һаналған изге Рамаҙан айы ла шундай ваҡыттарҙың береһе. Был айҙа һәр мосолманға Аллаһы Тәғәләнең ризалығына, уның рәхмәтенә ирешер өсөн ураҙа тотоу фарыз. Быйыл Рамаҙан айы 16 майҙа ҡояш байыу менән башлана....


text:
Башҡортостанда мәҙәни мираҫ объекттарын квалификациялы төҙөүселәр йүнәтәсәк Фото: Башҡортостандың Мәҙәни мираҫ объекттарын дәүләт һаҡлауы буйынса идаралыҡ
Башҡортостанда мәҙәни мираҫ объекттарын квалификациялы төҙөүселәр йүнәтәсәк
Башҡортостанда мәҙәни мираҫ объекттарын квалификациялы төҙөүселәр йүнәтәсәк Фото: Башҡортостандың Мәҙәни мираҫ объекттарын дәүләт һаҡлауы буйынса идаралыҡ
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
Башҡортостан Торлаҡ-коммуналь хужалығы министрлығы төҙөлөш ойошмаларын квалификациялы төҙөүселәр реестрына индереү өсөн яҡынса һайлап алыу тураһында иғлан итте. Улар мәҙәни мираҫ объекттары булған йорттарҙа капиталь ремонт башҡарыу өсөн тендерҙарҙа ҡатнашыу хоҡуғына эйә буласаҡ. Реестрға шулай уҡ объекттарҙың техник торошон баһалаусы һәм ремонт проектын эшләүсе ойошмалар инәсәк.
Яҡынса һайлау тураһындағы белдереү бында урынлашҡан.
http://www.bashinform.ru/news/1104791-v-bashkirii-obekty-kulturnogo-naslediya-budut-remontirovat-kvalifitsirovannye-podryadchiki/


text:
Методическая разработка урока на башкирском языке
Автор: учитель башкирского языка и литературы Нуриманова Гульчира Мухаметрахимовна.
МАОУ «СОШ №33″ Стерлитамак респ. Башкотостан.
Мустай Карим «О березовом листке»
Методическая разработка урока на башкирском языке
Файл:Методическая разработка урока
Тема: Мостай Кeримдеn «Kайын япраfы тураhында» шиfырында kайын heм япраk образы.
Маkсат. Шаfирzыn тормош юлы heм ижады менeн таныштырыу, шиfырzыn идея – тематик йɵкмeткеhен билдeлey, уkыусыларzыn yzаллы фекерлey heлeтен ycтереy, уkыусыларzа бɵйɵк шeхесебеz менeн fорурлыk тойfоhо уятыу.
Йыhазландырыу: шаfирzыn портреты, мультимедия проекторы, электрон kулланма, китаптарынан кyргezмe.
Дeрес барышы
I Ойоштороу мeле.
1. Психологик инеш.
Hаумы, kояш!
Эй, шатлыkлы бɵгɵнгɵ иртeлeр,
Kояш нурын hибe кɵлтeлeп,
Hаумы, kояш! Hаумы, яkты кɵн!
Yрмe гɵлдeр – наzлы иртeлeр!
II Яnы тема.
1. Инеш enгeмe.
Таkтаfа тyбeндeге даталар яzылfан. 1831- 1895, 1895- 1919, 1010 – 2005.
Таkтаfа кемдeрzеn йeшey осоро яzылfан? (М. Аkмулла, Ш. Бабич, М. Кeрим.) Улар араhында ниндeй бeйлeнеш кyрehегеz? Ни ɵсɵн улар шундай тeртиптe яzылfан?
(Мeшhyр, сeсeн- шаfир, мefрифeтсе М. Аkмулла yлгeн йылда атаkлы, сeсeн – шаfир Ш. Бабич донъяfа килгeн, e heлeк булfан йылда ezeбиeтебеzzеn fорурлыfы М. Кeрим донъяfа киогeн. Улар ɵсɵhɵ лe миллeтебеzzеn аcыл улдары, сeсeнлек, тел оcталыfы, heлeт уларzыn береhенeн икенсеhенe , йefни М. Аkмулланан Ш. Бабичkа, Ш. Бабичтан М. Кeримгe тапшырыла.
2.Дeрестеn темаhын heм маkсатын eйтеy.
Хeрмeтле, уkыусылар, eлеге дeрестe беz Башkортостандыn халыk шаfиры М.Кeрим ижадын ɵйрeнеyzе дауам итeбеz, уныn «Kайын япраfы тураhында» шиfыры менeн танышып китeрбеz. Бɵгɵнгɵ дeресте мин дeрес – хeтер тип атар инем, сɵнки автор, kыzfанысkа kаршы, беzzеn арала юk.
Fаилe альбомынан фотоhyрeттeр.(атаhы менeн eсehенеn фотолары)
Kайzан башлана уныn илhам шишмehенеn башы?
Тыуfан йортта yткeн бeхетле бала саk, feзиз атай heм eсeй рухы шаfирzыn кynелендe йылдан – йыл яkтыра бара.Уларfа булfан kайнар hɵйɵy, йылы хис яkты моn булып шиfырzарына hибелe
Экранда шаfирzыn тыуfан ауылы кyренештeре.
Шишмe районыныn Келeш ауылынан таfы ла ниндeй данлыkлы кешелeр сыkkан?
Бер уkыусы шаfирzыn Бɵйɵк Ватан hуfышы йылдарындаfы ижады менeн таныштырып китe.
Бɵйɵк Ватан hуfышыныn башынан аzаfынаса kатнаша .Kаты яралана, орден heм миzалдар менeн бyлeклeнe h.б.
3. Уkытыусыныn hɵйлeyе.
Мостай Кeрим — кyп яkлы талант эйehе. Уныn шиfырzары ла, поэмалары ла, повестары ла, драмалары ла бар.( Таkтала eceрzeре исемлеге: « Европа- Азия», «Вьетнам яzмалары», « Болгар дeфтeренeн» шиfырzары, «Yлмecбай», « Сер», «Kара hыуzар»поэмалары, «Ɵс таfан», « Оzон – оzаk баласаk», «Ярлыkау» повестары. Eceрzeре рус, украин, kаzаk, kырfыz, таджик, грузин, латыш h. б. « Оzон – оzаk баласаk» повесы буцынса кино тɵшɵрɵлгeн.
Мостай Кeрим – беzzеn замандыn иn популяр, иn кyренекле ezиптeренеn береhе, аkhаkалыбыz булды.
Мостай Кeрим – Ɵфɵ kалаhыныn почетлы гражданины. Бвл исемде барыhына ла бирмeйzeр. Килeсeктe hеzzеn араfыzzан да Ɵфɵ kалаhыныn почетлы граждандары сыfыр тигeн ɵмɵттe kалайыk.
Ул yzен бик бeхетлелeрzeн hанай. Ул hуfышkа киткeнсе yzенеn мɵхeббeтен осратып ɵйлeнe. Hуfышkа киткeндe уныn Илгиз исемле улы тыуып kала, hуfыштан hуn Eлфиe исемле kыzы тыуа.
4. Уkытыусыныn Мостай Кeримдеn « Kайын япраfы тураhында» тигeн шиfырын уkыуы.
5. Уkыусыларzыn шиfырzы уkыуы.
6. Ял минуты.
7. Хezер шаfирzыn yzе уkыfан шиfырzарын тыnлайбыz.
III.Теманы ныfытыу.
1. Hорауzарfа яуаптар.
— Шиfырzаfы Башkортостанfа янаfан ел, йeшен, kырау, kорт образдарын асыkлау.
— Башkортостандыn тeбиfeте, хазиналары, киnлектeре тураhында нимeлeр eйтелгeн?
— Бɵгɵнгɵ яz килде илгe,
Елдeр, дауылдар аша,
Kайындыn шат япраkтары,
Тыnла нисек шаулаша! тигeн юлдарzы нисек аnлайhыfыz?
— Шиfырzы шартлы рeyештe нисe ɵлɵшкe бyлергe мɵмкин?
— Eceрzеn идеяhы ниндeй?
— Шиfырzаfы образдарzы eйтергe.
IV.Тɵркɵмдeр менeн эш. М. Кeрим шиfыр кynелдeргe тeрeн yтеп инhен ɵсɵн ниндeй hyрeтлey сараларына, тапkыр hyzzeргe мɵрeжefeт иткeн?
1-се тɵркɵм шиfырzан саfыштырыу,
2-се тɵркɵм шиfырzан йeнлeндереy,
3-сɵ тɵркɵм шиfырzан метафора табалар
Блиц – турнир. Hорауzарfа яуаптар?
— Башkортостанда нисe халыk шаfиры бар?
— Башkортостанда нисe халыk яzыусыhы бар?
«Башkортостан – kурай иле,
Башkортостан – Урал ере,
Башkортостан — kумыz теле,
Башkортостан – kымыz сере.
Был шиfырzы кем яzfан?
— М.Кeримдеn ниндeй шиfырzарына йыр яzылfан?
— М.Кeримдеn Бɵйɵк Ватан hуfышы темаhына яzылfан ниндeй ecezeрен белehегеz?
— Илен, халkын ныk аяfан – батыр булыр,
Хастан ɵркɵп, йeн аяfан – бахыр булыр.(ниндeй шиfырzан ɵzɵк?)
— Шаfирfа нисeнсе йылда Башkортостандыn халыk шаfиры исеме бирелe?
— Салауат Юлаев исемендeге беренсе премия кемдeргe бирелe?
— Башkортостандыn ете мɵfжизehен eйтергe.
V.Дeресте йомfаkлау.
Уkыусылар, М. Кeрим бик тe балаларzы яратkан, ул тɵрлɵ мeктeптeрze кисeлeргe балаларfа kунаkkа барfан. Башkортостанда сыkkан балалар гeзите « Йeншишмe»лe уныn телeктeре баcылfан: « Ezeпле, инсафлы булhындар, башkорт телен белhендeр», тигeн ул.
Шаfирzыn Башkортостаныбыz, халkыбыz, ezeбиeтебеz ɵсɵн арымай- талмай хɵрмeт иткeн ир — уzаманы икeнлегенe таfы бер тапkыр инанабыz.
Уkыусылар! Кynелдeрегеzгe ошондай оло шeхестeребеz кеyек Тыуfан илебеzгe , тыуfан еребеzгe, тыуfан халkыбыzfа, туfан телебеzгe hɵйɵy ятhа ине.
VI.Ɵй эше. Шиfырzан ɵzɵк ятларfа.
Әсәм теле – хазина
(Әҙәби – музыкаль кисә)
Маҡсат. Балаларҙа туған тел, халыҡ йырҙары аша тыуған еребеҙгә, телебеҙгә, уныӊ гүзәл тәбиғәтенә һөйөү, һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү, ғорурланыу тойғоһо уятыу, фекерләү ҡеүәһен үҫтереү.
Йыһазландырыу: Башҡортостандыӊ тәбиғәтен саfылдырfан картиналар, слайдтар, компьютер, тел тураһында плакаттар
Алып барыусы. Ҡәҙерле уҡыусылар, хөрмәтле ҡунаҡтар!» Әсәм теле -хазина» темаһына арналған әҙәби – музыкаль кисәгә рәхим итегеҙ!
Уҡытыусы. Һәр халыҡтыӊ үҫкән ере, иле булған кеүек,ғәзиз хазинаһы — әсә теле бар. Был хаҡта халыҡ «Иле юҡтыӊ- көнө юҡ, теле юҡтыӊ – йүне юҡ»- тип әйтә.
Бөйөк педагог К. Ушинский иһә «Халыҡтыӊ теле уныӊ бөтә рухи тормошонда, тарихҡа тиклем булған замандарҙан башлап, бер ваҡытта ла һулымай торған һүнмәҫ сәскәһе», — тип билдәләгән.
Ысынлап та , yz туfан теленe heм республикаfа исем биргeн төп халыk теленe ихтирам, иfтибар hoйoy булмай тороп, кешене юfары мezeниeтле кеше тип булмайzыр.Eйzeгеz, бергeлeп туfан тел диnгеzендe йozeйек , яратайыk, hаkлайыk!
Алып барыусы. 21 февралдә бөтә донъяла туған телдәр көнө байрам ителә. 1999 йылда ЮНЕСКО тәҡдиме менән иғлан ителә. Был халыҡ- ара туған тел көнө.
Башҡортостан күп милләтле республика. Бөгөн республикала йәшәүсе бөтә халыҡтарҙыӊ телдәрен үҫтереү өсөн шарттар һәм матди- техник база булдырыу йәһәтенән илебеҙ Рәсәй өсөн өлгө булып тора.
Беспубликала 15 тел өйрәнелә, уҡытыу 6 телдә алып барыла. Былар һәйбәт, әлбиттә.
Бында шуны белергә кәрәк: башҡортҡа үҙ телен белеү – намыҫ эше, ә башҡа халыҡтарға башҡорт телен белеү — төп халыҡҡа ихтирам билдәһе.
1-се уҡыусы. Кешелек асылы донъяға килтергән ҙур асыштар араһындағы иӊ даһи асыш, бер мөғжизә ул тел. Тел халыҡтыӊ үҙе менән яралып, үҙе менән бергә үҫә. Шуныn өсөн ул халыkтыn бөтe яzмышын, бөтe булмышын саfылдыра. Әсә телендә иӊ беренсе бишек йыры ишетәбеҙ, тәүге һүҙҙе әйтәбеҙ, әсә телендә уйлайбыҙ, шатланабыz.
2-се уҡыусы. Донъяла 3000 самаһы тел бар тип иҫәпләйҙәр.Улар араhында бай традициялы, киn таралfан kайhы бер телдeр БМО¬- ныn уставы нигеzендe халыk- ара телдeр тип иfлан ителгeн. Тимәк, кешеләр 3 меӊ төрлө телдә һөйләшә һәм аралаша. Рус телендә 201 миллион кеше һөйләшә, 258 млн. кеше инглиз телен белә, ҡытай телендә 755 млн кеше һөйләшә. Бер нисә тиҫтә кеше генә һөйләшкән телдәр ҙә бар.
Хezерге кoндe ер йozoндeге телдeрzеn hаны теyeл иceплeнмeгeн eле. Ул эш мoмкин дe тyгел, сoнки eле булhа бoтoнлeй тикшерелмeгeн тип eйтерлек телдeр ze байтаk. Yле heм тере телдeр, тeбиfи heм яhалма телдeр ze була.
Кешелeрzеn yz-ара аралашыу сараhы, фекерлey heм уны саfылдырыу kоралы булfан тел тeбиfи тел була.
3-сө уҡыусы. Тел нимә һуӊ ул? Тел — кешеләрҙеӊ аралашыуы өсөн иӊ әһәмиәтле сара ул. Кеше уй- фекерен башҡаларға өндәрҙән торған, йә хәрефтәр менән яҙылған һүҙҙәр ярҙамында еткерә.
Кеше тәү мәртәбә ошо телдә «әсәй» һәм «атай» һүҙҙәрен әйтә, Әсә тел ярҙамында донъя менән таныша. Туған тел арҡылы ул үҙ халҡыныӊ күӊел хазинаһын, матур йырҙарын, әкиәттәрен, мәҡәл — әйтемдәрен белеү бәхетенә ирешә.
4-се уҡыусы. Тел — кешеләрҙеӊ аралашыу барышында kулланылfан билдeлeр системаhы , e телмeр аралашыу маkсатында телде файzаланыу ул.
Тел – аралашыу kоралы булhа, телмeр – шул kоралдыn конкрет саfылыш тoрo.
5-се уҡыусы.
Телдеӊ 3 вазифаһы бар:
1. Аралашыу,фекер алышыу ҡоралы.
2. Фекерләү сараһы, донъны танып белеy heм рухи байлыkты hаkлау сараhы.
3. Хис – тойғоларҙы сағылдырыу сараһы.
6-сы уҡыусы. Үҙебеҙҙеӊ тере, тeбиfи тел булfан башҡорт теле тураһында һөйләшәйек.
Башҡорт теле – туған тел.
Беҙгә ғәзиз булған тел
Атай — әсәй. ата- олатай
Беҙҙе һөйә торған тел.
Туfан тел- халыkтыn
Иn hаkлап торfаны,
Тик ете йоzаkkа
Биклeмeй ул уны
Ул асыk heр кемгe,
Һeр яkты кynелгe,
Бирe ул алмазын
Һeр яkын дуc телгe.
7-се уҡыусы. Fайса Хөсeйенов «Тормош» китабында «Минеn туfан башkорт телем eсe hoтo менeн kаныма hеnгeн eсe телем – донъяны танытkан, кешелeр менeн аралаштырfан, белем биргeн feзиз телем. Шул тел мине киn донъяfа алып сыkkан, бyтeн телдeрzе белергe, рус телен икенсе туfан телдeй итергe юл асkан. Рус теле мине бoтe кешелек fилеменe, мezeниeт донъяhына алып инде, бyтeн халыkтар менeн уртаk телдe аралашырkа мoмкинлек бирzе»,-тип яzzы


text:
Рөстәм Хәмитов Ҡырым Республикаһының Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары Николай Янаки менән осрашты Фото: Андрей Старостин
Рөстәм Хәмитов Ҡырым Республикаһының Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары Николай Янаки менән осрашты
Рөстәм Хәмитов Ҡырым Республикаһының Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары Николай Янаки менән осрашты Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 28 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Илья Спиридонов/.
27 майҙа Республика йортонда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Ҡырым Республикаһының Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары Николай Янаки менән осрашты. Яҡтар Ҡырымдың Белогорск районына матди һәм методик ярҙам буйынса сараларҙы ғәмәлгә ашырыу барышын һәм 2015 йылда үҙ-ара килешеп эш итеү пландарын тикшерҙе.
– Беҙ берлектәге эште дауам итәбеҙ. Был эшкә формаль рәүештә ҡарамайбыҙ. Быны былтырғы һөҙөмтәләр буйынса аңлағанһығыҙҙыр, моғайын. Ҡайһы бер мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә ярҙам иттек. Быйыл да пландарыбыҙ ҙур. Бер нисә объектты ремонтлаясаҡбыҙ. Бының өсөн ресурстар бар, – тине Рөстәм Хәмитов. – Иң мөһиме – беҙ бергә, бер-беребеҙгә ярҙам итеп эшләйбеҙ. Белогорск районын республиканың шефлыҡҡа алынған районы, Башҡортостандың 55-се районы булараҡ ҡабул итәбеҙ.
Осрашыу барышында Николай Янаки менән Рөстәм Хәмитов Ҡырымдың Белогорск районында йәшелсәселекте һәм баҡсасылыҡты үҫтереү мәсьәләһен тикшерҙе. Мәҫәлән, әлеге ваҡытта йәшелсә һәм емеш-еләк етештереүселәр менән килешеүҙәр төҙөлә. Республика эшҡыуарҙары ла Ҡырымда емеш-еләк үҫтереү менән ҡыҙыҡһына, әммә ошо маҡсатта ер участкаларын бүлеү мәсьәләһе хәл ителмәгән. Николай Янаки Ҡырым Республикаһының Министрҙар советында ошо проблеманы хәл итеү варианттары әҙерләнә тип хәбәр итте.
Белогорск районына газ үткәреү фекер алышыуҙың төп темаһы булды. Бер нисә ваҡытлыса варианттар бар, ләкин тулыһынса газ үткәреү өсөн күп миллиард һумдар кәрәк, Ҡырым етәкселеге ошо хаҡта «Газпром» менән һөйләшергә тейеш, тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.
Николай Янаки һүҙҙәренсә, Ҡырым Башҡортостандан полиэтилен, ағас, металл изделиелары һәм башҡа сәнәғәт тауарҙарын алыу менән ҡыҙыҡһына. Бөгөнгө көндә Симферополь аэропорты 200 тоннаға тиклем йөк ташыусы самолеттарҙы ҡабул итергә һәләтле.
Яҡтар шулай уҡ Симферополдәге «Фирма Сэлма» электр машиналарын эшләү заводында мотоблоктар етештереүҙе урынлаштырыу барышын тикшерҙе.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, Ҡырым Республикаһына ярҙам итеү буйынса сараларҙы финанслау маҡсатында Башҡортостандың Социаль маҡсатлы программалар фондында махсус иҫәп асылды. Иҫәпкә төбәк предприятиелары һәм халҡы үҙ теләге менән аҡса күсерҙе. Белогорск районына ярҙам йөҙөнән йыйылған аҡсаның дөйөм күләме 238,6 миллион һум тәшкил иткән.


text:
Фото:
Баш ҡалала «Китап» нәшриәте фирма магазинының яңы һатыу залы асылды
Фото:
ӨФӨ, 2016 йыл, 24 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Өфөлә Октябрь проспекты, 2 адресы буйынса Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте фирма магазинының яңы һатыу залы асылды. Ассортиментта нәфис, балалар, уҡыу-уҡытыу әҙәбиәте, сағыу фотоальбомдар, календарҙар, плакаттар, музыкаль дисктар, сувенирҙар һәм канцелярия тауарҙары бар.
Башҡортостандың Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы етәксеһе Борис Мелкоедов китап һөйөүселәрҙе яңы залдың асылыуы менән ҡотлап, ҡыҙыҡлы ижади осрашыуҙар, исем туйҙары үткәрелеүен теләне. Сарала Яҙыусылар союзы рәйесе Наил Ғәйетбаев, Башҡортостандың халыҡ шағиры Ҡәҙим Аралбай, шағир, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Ирек Кинйәбулатов, билдәле яҙыусы Камил Йыһаншин ҡатнашты.
«Беҙ халыҡҡа уңайлы хаҡтар буйынса төрлө китаптар тәҡдим итәбеҙ. Яңы сауҙа залы асылғас, һатып алыусыларҙың да һаны артыр, тип ышанабыҙ», — тип билдәләне нәшриәт директоры Илһам Йәндәүләтов.
Тантанала нәшриәттең яңыртылған сайты менән таныштырыу сараһы ла булды. Яңыртыу нигеҙендә — яңы китап уҡыусыларҙы йәлеп итеү өсөн заманса дизайн, уңайлы навигация, интернет-магазин.
«Китап» нәшриәте магазины иртәнге сәғәт 9-ҙан киске 8-гә тиклем эшләй. Белешмә өсөн телефон: (347) 246-09-55.


text:
Төбәктә күп йылдар эсендә тәүге тапҡыр аҙыҡ-түлеккә хаҡтарҙың төшөүе теркәлгәнФото: автор фотоһы
Төбәктә күп йылдар эсендә тәүге тапҡыр аҙыҡ-түлеккә хаҡтарҙың төшөүе теркәлгән
Төбәктә күп йылдар эсендә тәүге тапҡыр аҙыҡ-түлеккә хаҡтарҙың төшөүе теркәлгәнФото: автор фотоһы
ӨФӨ, 2016 йыл, 6 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Июль айында Башҡортостанда күп йылдар эсендә тәүге тапҡыр дефляция теркәлгән. Республиканың Сауҙа һәм ҡулланыусылар хоҡуғын яҡлау буйынса дәүләт комитеты рәйесе Гүзәл Аҫылова хәбәр итеүенсә, аҙыҡ-түлеккә хаҡтар 0,1 процентҡа төшкән. Шишәмбе, 6 сентябрҙә, Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың аграр мәсьәләләр, экология һәм тәбиғәттән файҙаланыу буйынса комитеты ултырышында баҙарҙағы хәл тикшерелде.
«Байтаҡ йылдар инде ҡытлыҡ күҙәтелмәй. Ғинуар-июль айҙары йомғаҡтары буйынса аҙыҡ-түлеккә ҡулланыусылар хаҡы индексы 103,4 процент тәшкил иткән. Июлдә инфляцияның кире күрһәткесе теркәлгән — 99,9 процент. Бындай хәлдең күптән булғаны юҡ ине. Тауар запастары күләме 22,9 миллиард һум тәшкил иткән. Ҡабаттан иҫәпләү яһағанда был 42 сауҙа көнө тәшкил итә. Ошондай күрһәткестәр беҙгә бер ни ҙә янамай тип раҫларға хоҡуҡ бирә», — тип иҫәпләй Гүзәл Аҫылова.
Аҙна һайын хаҡтар кимәленә мониторинг үткәреү буйынса саралар уҙғарыла, тип хәбәр итте дәүләт комитеты етәксеһе. Контролерҙар бер тапҡыр ҙа тауарҙарға ҡытлыҡ арҡаһында хаҡтарҙың артыуын теркәмәгән. Башҡортостанстат мәғлүмәттәре буйынса, бөгөн аҙыҡ-түлектең арзанлығы буйынса республика һигеҙенсе урынды биләй.


text:
Реза шаһ Пехлеви
Реза Пехлеви (15 март 1878 — 26 июль 1944) — Ирандың утыҙ дүртенсе шаһы, 1925—1941 йылдарҙа етәкселек итә, Пехлеви династияһынан.
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Реза Савадкухи 1878 йылдың 15 мартында Мазендеран провинцияһының Алашт ауылында офицер ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәббәс Әли-хан (1818—1878), әсәһе — Нуш-Афарин Айрумлу. Уға 40 көн булғанда атаһы, боронғо Карен-Пехлевид династияһы вариҫы, мәрхүм була.
Резаның карьераһы Фарсы казак бригадаһында (ФКБ) рядовойҙан башлана. 20 йәшендә ул офицер дәрәжәһенә күтәрелә һәм уны Реза хан тип йөрөтә башлайҙар. 1903 йылда Реза хан голланд консулы генерал Фриц Кнебелдең (Knobel Frits) һаҡсыһы итеп тәғәйенләнә. 1910 йылда Реза хан казак полкының капитаны була. 1919 йылға ул генерал дәрәжәһенә тиклем күтәрелә. Элекке хеҙмәттәштәре ярҙамында казак дивизияһы буйынса, 1921 йылда тышҡы интервеция мәлендә иран офицеры Реза Пехлеви[3] Тегеранды яулап ала һәм Әхмәт шаһ Каджар тарафынан ҡаланың губернаторы һәм баш командующий, ә бер аҙҙан хәрби министр итеп тәғәйенләнә. 1923 йылда Пехлеви премьер-министр вазифаһын ала һәм тиҙҙән үҙ абруйын файҙаланып, Каджарҙар династияһын ҡолатыуға ирешә.1925 йылдың 12 декабрендә Реза хан Реза шаһ Пехлеви исеме менән Ирандың яңы шаһы тип иғлан ителә[4], шуның менән Пехлеви династияһына нигеҙ һала. 1927 йылда СССР баҫымы менән совет-иран нейтралитет һәм гарантиялар тураһында килешеү төҙөлә.
Реза шаһ илде модернизациялауға ҙур өлөш индерә. Ул суд реформаһын үткәреү эшен башлай (1927—1928 йй), капитуляция режимын туҡтата (1928 й.), Гражданлыҡ кодексы ҡабул ителә (1929 й.), ерҙәрҙе көсләп баҫып алыуға ҡаршы закон (1930 й.), дәүләт ерен һатыу тураһында закон (1934 й.) сығара, автономиялы таможня тарифы индерә. 1935 йылда бөркәнсекте сисеү тураһында декрет сығара. Шул уҡ 1935 йылда Реза шаһ сит илдәрҙән дәүләтте «Персия» урынына рәсми рәүештә «Иран» тип йөрөтөүҙе талап итә. Үҙгәртелгән армияға таянып Реза шаһ эре феодалдарҙың сепаратизмына ҡаршы көрәш алып бара.
1941 йылда, Икенсе донъя һуғышы мәлендә Реза шаһ Иран территорияһында Бөйөк Британия һәм СССР-ҙың ғәскәрҙәрен индереүгә ҡаршы тороп маташа, әммә 1941 йылдың 25 авгусында совет һәм инглиз ғәскәрҙәре ике яҡтан сик аша үтә. Иғлан ителеүенсә, улар был территорияны Икенсе бөтә донъя һуғышы осоронда үҙ контроле аҫтына ала, ә шаһҡа тәхеттән баш тартырға тәҡдим ителә. Был 1941 йылдың 14 сентябрендә була. Экс-шаһ 1944 йылда Көньяҡ Африкала Йоханнесбургта һөргөндә вафат була.
Реза Пехлеви музейы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Улы Мөхәммәт Реза Пехлеви атаһының мәйетен Иранға күсереп, уның рухына зиннәтле мавзолей төҙөтә, әммә ислам революцияһы мәлендә кәшәнә емерелә.
Тарихи факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Иран банкноттарында 1928 йылдан алып 1943 йылға тиклем шаһ һүрәтләнә.
- Шулай уҡ уның исеме менән 1927 йылда фарсы алтын тәңкәһе пехлеви сығарыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 SNAC
- ↑ Encyclopædia Britannica
- ↑ П. Н. Стрелянов (Калабухов). Казаки в Персии. 1909—1918 гг. — М.: Центрполиграф, 2007. — 442 с.
- ↑ Кругосвет Реза-шах Пехлеви. Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 февраль 2012. 28 март 2010 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рышард Капущинский. Шахиншах.
- Пехлеви. Персидский казак. Энциклопедия обо всем на свете.
- 15 мартта тыуғандар
- 1878 йылда тыуғандар
- Иранда тыуғандар
- 26 июлдә вафат булғандар
- 1944 йылда вафат булғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Йоханнесбургта вафат булғандар
- Пехлеви ордены кавалерҙары
- I дәрәжә Арыҫлан һәм Ҡояш ордены кавалерҙары
- Серафимдар ордены кавалерҙары
- Леопольд I Ҙур тәре ордены кавалерҙары
- Почётлы легион Оло Тәре ордены кавалерҙары
- Изге Аннунциата юғары ордены кавалерҙары
- Изге Маврикий һәм Лазарь орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары
- Фил ордены кавалерҙары
- Иран хакимдары
- Төшөрөлгән монархтар