text:
Ислам
Ислам (ғәрәпсә الإسلام — Аллаһҡа бирелеү, тоғролоҡ) — донъя диндәренең береһе. Аллаһы тәғәләнең, Пәйғәмбәре Мөхәммәт Саллааллаһу ғәләйһи үә сәлләм аша кешеләргә ебәргән һуңғы илаһи дине. Беҙҙең эраның VII быуат баштарында Аллаһы тәғәләнең илсеһе Мөхәммәт пәйғәмбәр тарафынын Көнбайыш Ғәрәбстанда киң тарала башлай. Аллаһы тәғәлә Мөхәммәт Саллааллаһу ғәләйһи үә сәлләм аша кешеләргә Ҡөрьәнде иңдергән.
Йөкмәткеһе
Ислам тарихы[үҙгәртергә]
Тәүшарттар[үҙгәртергә]
Ислам дине, сағыштырмаса, йәш дин. Исламға тиклем осорҙа һәр ҡәбиләнең үҙ алиһәһе булған. Ғәрәптәр араһында мәжүселек дине таралған, ата-бабалар рухына табыныу, фетишизм (ағастарға, ҡаяға, ташҡа) кеүек кәренештәр киң таралған. Тарихи яҡтан Мәккә ҡалаһы III быуатта ғәрәптәрҙең иҡтисади һәм дини үҙәгенә әйләнә. Был ҡалала кешене үлтереү генә түгел, хата рәнйәтеү ҙә тыйыла. Бында, барлыҡ ҡебиләләр юғары алиһә символы тип ҡабул иткән Ҡәғбә ҡара ташы ҡуйылған. Ҡәғбә тирәләй 360 мәжүсилек аллаһы рәсемдәре төшөрөлгән. Эргәһендә Зәм-зәм шишмәһе ҡаҙылған. Ғәрәптәр йыл һайын Ҡәғбәгә хаж ҡылғандар. 440 йылда Ҡәғбәне һаҡлау, буласаҡ Мөхәммәт пәйғәмбәр тыуасаҡ курейшит ҡәбиләһенә күсә. Ислам диненә нигеҙ һалыусы тип Мөхәммәт пәйғәмбәр һанала. Уның тормош юлы тураһында мәғлүмәттәр аҙ. Беренсе яҙма белешмә VIII быуатта ғына донъяға сыға. Ул йәшләй йәтим ҡала. Башта көтөүсе, унан байҙа приказчик булып эшләй, ҡаруан йөртөүсеһе булып та хеҙмәт итә. Ғәрәбстан буйлап һәм сит илдәрҙә йөрөгәндә, ул йәһүд һәм христиан тәғлимәттәре, ҡайһы бер башҡа ғилми хеҙмәттәр менән таныша. Мәккәнең бай сауҙагәре Хәҙисәгә өйләнгәндән һуң, ул күп ваҡытын анә шул дини китаптар менән танышыуға бағышлай.
Мөхәммәт вәғәзе[үҙгәртергә]
Боронғо риүәйәттәр буйынса, Мөхәммәт Һира тауы мәмерйәһендә тирән уйҙарға сумып ултырған сағында күктән Ғабраил төшә, һәм ул уға Аллаһының изге фекерҙәрен аса, уларҙы халыҡҡа еткерү тейешлеген белдерә. Мөхәммәт Аллаһы тарафыннан ебәрелгән серҙәрҙе кешеләр араһында тарата башлай. Шуның менән бергә ул ғәрәптәрҙә быға хәтле йәшәп килгән мәжүси ышаныуҙарҙы инҡар итә, Аллаһының барлығына һәм берлегенә (монотеистик ҡараштарға) ышанырга өндәй. Мөхәммәт яңы дин тарата башлауы юғары ҡатлау кешеләренә оҡшап бетмәй, улар уны эҙәрлекләй башлайҙар, шуға Мөхәммәт Мәккәнән Мәҙинәгә күсә һәм унда 622 йыл, сентябрь айының 22 -се көнө) яңы (ғарәпсә) һижри йыл иҫәбенә нигеҙ була. 630—631 йылдарҙа ғарәптәр Мөхәммәт етәкселегендә Мәккәне һәм Ғәрәбстандың ҡайһы бер башҡа төбәктәрен яулап алалар. Шунан һуң Мөхәммәт дини һәм сәйәси лидер сифатында ислам дәүләтенең (хәлифәлегенең) башлығы булыуға ирешә.
Мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Ислам дине - ул Аллаһы Тәғәләгә генә ғибәҙәт итеү һәм Уға тиңдәш тотмау. Аллаһы Тәғәләгә тиңдәш тотмау, тимәк, Унан башҡа бер кемгә лә табынмау, тигәнде аңлата. Был донъяла төрлө таштарға, ағастарға, үҙ-үҙенә, аҡсаға, ҡатын-ҡыҙға һәм башҡа нәмәләргә табыныусы кешеләр күп. Ә'мосолман кешеһе тик Аллаһы тәғәләгә генә ғибәҙәт ҡылырға тейеш. Ғибәҙәт ҡылыу, тимәк, Аллаһы Тәғәләнең ҡушҡан әмерҙәрен үтәп, Уның тыйған нәмәләренән тыйылыу һәм Аллаһы Тәғәлә ҡушҡанса йәшәү тигәнде аңлата.
Ғибәҙәт[үҙгәртергә]
Ғибәҙәт - ул Аллаһы Тәғәлә ҡәнәғәт булған бөтә эштәр: намаҙ уҡыу, ураҙа тотоу, саҙаҡа биреү, ата-әсәңде хөрмәт итеү, харамдан тыйылыу, араҡы эсмәү һәм башҡаһы. Ҡыҡаһы, Аллаһы Тәғәлә нимә ҡушҡан, шуны эшләп, Аллаһы Тәғәлә нимәнән тыйған, шуны тыйыу: кеше үлтермә; кешенең малына ҡул һуҙма; үҙ-үҙеңде әллә кемгә һанама, һин ябай кешеһең, ошо ер өҫтөндә йөрөйһөң, ваҡыты етһә - һин солтан булһаң да, олтан булһаң да - ергә күмеләсәкһең; ниндәй генә кеше йә хайуан үлмәһен, ул ергә күмеләсәк; бер кеше әйтмешләй, кешеләр шахмат фигуралары кеүек, үлгәндән һуң королдәр ҙә, пешкалар ҙа бер ҡумтаға һалына. Шуға күрә, тәкәбберләнеп: "Кем ул Аллаһы Тәғәлә? Мин үҙ-үҙемә хужа", - тип йәшәү дөрөҫ түгел.
Ҡөрьән[үҙгәртергә]
Мөхәммәт тарафынан бәйән ителгән «Аллаһының изге һүҙе» киләсәктә Ҡөрьән китабының нигеҙен тәшкил иткән тип әйтергә мөмкин. Был китап 114 сүрәнән, һәр сүрә төрлө һандағы аяттарҙан тора. Улар Мөхәммәттең үҙе тарафынан да төрлө дәүерҙәрҙә (Мәҙинә һәм Мәккә дәүерҙәрендә) ижад ителгәндәр. Ләкин Ҡөрьән бер кеше тарафынан ғына яҙылған тип әйтеп булмай, уға ҡаршылыҡлы фекерҙәр, стиль төрлөлегө хас. Ҡөрьәндә йәһүд һәм христиандарҙың изге китаптарының да йоғонтоһо бар. Унда Тәүрат һәм Инжил персонаждары: Ибраһим (Авраам), Муса (Моисей), Якуб (Яков), Ғайса (Иисус) Нух (Ной), Йосыф (Иосиф) һ. б. хәрәкәт итә.
Аллаһ[үҙгәртергә]
Исламда Ғайса пәйғәмбәр, христиан динендәгесә, Алла улы түгел («Алла улы» Ҡөрьәндә ғөмүмән юк), ул дәрәжәһе яғынан Мөхәммәт пәйғәмбәрҙән һуң бара. Ҡөрьән «Өс алланан торған аллалыҡты»ла танымай. Ғөмүмән, мосолмандарҙың изге китабы һис тә Тәүрат менән Инҗилды ҡабатлау (йә иһә уларҙан күсермә) түгел, ул — бер ни ҡәҙәр уларҙың йоғонтоһон һыйҙырған мөстәҡил тәғлимәт. Ислам дине ике (Иман һәм Дин) структур өлөштән тора. Иман, Аллаһының берлеген һәм Мөхәммәт пәйғәмбәрлек миссияһын таныуға ҡайтып ҡала. Иман буйынса, Аллаһы — мәрхәмәтле лә, ғәҙел дә, шул уҡ ваҡытта ҡырыҫ хөкөм итеүсе лә. Ләкин йәнәткә кереү мосолмандарға ғына яҙылған, мосолман булмағандарҙы (ҡәферҙәрҙе) тамуҡ көтә. Иман пәйғәмбәрҙәр тураһында һөйләй. Шуларҙың ҡайһы берҙәре юғары категорияға эйә һәм Рәсүлдәр тип аталалар. Уларға Мөхәммәттән тыш, Әҙәм, Нух, Ибраһим, Муса, Ғайса пәйғәмбәрҙәр керә. Икенселәре— Нәбиҙәр («ябай» пәйғәмбәрҙәр). Дин төрлө ҡағиҙәләрҙән, йолаларҙан тора: һәр көндө биш тапҡыр намаҙ уҡыу; ураза тотоу; зәҡәт (сауҙагәрҙәргә йыллыҡ керемдең 40 тан бере күләмендә һалынған йыллыҡ налог) менән саҙаҡа (әжер өсөн бирелә торған ярҙам, хәйер) биреү; изге Мәккә ҡалаһына хаж ҡылыу (быныһы барлыҡ дингә ышаныусылар өсөн мәжбүри түгел); байрамдар (Ураза байрамы, Ҡорбан .
Исламдың таралыуы[үҙгәртергә]
Ислам VII быуат башында Көнйатыш Ғәрәбстанда барлыҡҡа килә, хәҙерге заманда киң таралған диндәрҙең береһе. Был динде тотоусы мосолмандар Ғәрәбстан ярымутрауы, Төньяҡ Африка, Азия дәүләттәре: Сирия, Ираҡ, Мысыр, Судан, Иордания, Алжир, Тунис, Ливия, Марокко, Төркиә, Иран, Афғанстан, Пакистан, Бангладеш, Индонезия, Нигерия, Сенегал, Гвинея, Мали, Ливан, Албания, Эфиопия, Һиндостан һ. б. ҡайһы бер дәүләттәрҙә йәшәйҙәр. Элеккеге СССР-ҙың Урта Азия, Ҡазахстан, Азәрбайжан, Абхазия, Аджария, Башҡортостан, Татарстан, Дағстан, Ҡабарҙа-Балҡар, Төньяҡ Осетия, Чечня менән Ингушетия һ. б. күп кенә өлкәләрендә ислам динен тоталар. Донъяла мосолмандарҙың һаны ярты миллиард самаһы иҫәпләнә [1].
Исламды тәнҡитләү[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Wolfgang Kosack: Islamische Schriftkunst des Kufischen. Geometrisches Kufi in 593 Schriftbeispielen. Deutsch – Kufi – Arabisch. Christoph Brunner, Basel 2014, ISBN 978-3-906206-10-3.
- Гиззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 2-се китап: Ҡыҫҡаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемулары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек.(тат.)
- ↑ БСЭ.— T. 10.—M., 1972.—C. 484


c: text/html

text:
Бер өлөшлөләр
Бер өлөшлөләр (лат. Liliopsida, Monocotyledones, Monocotyledoneae, ингл. monocots) — ябыҡ орлоҡло сәскәле үҫемлектәр типында 50 000 мең төрҙө берләштергән үҫемлектәр классы. Бер өлөшлөләрҙә орлоҡ яралғанда бер орлоҡ өлөшө үҫемлектең беренсе япрағы була. Бер өлөшлөләр күп кенә билдәләре менән ике өлөшлөләрҙәр айырылып тора:
- суҡ тамыр системаһы булыуы;
- япраҡтары ябай төҙөлөшлө, һеңерсәләре дуға һымаҡ йәки параллель урынлашҡан;
- сәскәләре өс быуынлы, йәғни уларҙың кәсә һәм таж япраҡтары өскә ҡабатлана;
Был классҡа кергән иң әһәмиәтле ғаиләләр — ләлә сәскәлеләр һәм ҡыяҡлылар.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mercedes-Benz
Mercedes-Benz (Мерседе́с-Бенц; немец әйтелеше mɛʁˈtseːdəs ˈbɛnts) — премиум-класлы еңел автомобильдәр, йөк машиналары, автобусдар һәм башҡа транспорт саралары етештереүсе немец автомобиль төҙөлөш концерны «Daimler AG» сауҙа маркаһы.
2013 йылда был бренд 31,9 млрд долларға баһаланған, автомобиль етештереүсе компаниялар араһында икенсе урында тора (Toyotaдан һуң) һәм донья брендтары араһында ун беренсе урында тора[2].
Тарих[үҙгәртергә]
1926 йылда ике үҙ аллы компаниялар «Даймлер-Моторен-Гезелльшафт» һәм «Бенц» ҡушылылар һәм яңы концерн ойошторолар — «Даймлер-Бенц».
Benz[үҙгәртергә]
1886 йылда Карл Бенц өс тәгәрмәсле үҙйөрөшлө арбаһы бензин двигатель менән эшләне.
Daimler[үҙгәртергә]
1890 йылда Готлиб Даймлер «Даймлер-Моторен-Гезелльшафт» команияһы нигеҙдә. 1901 йылда Вильгельм Майбах уңышлы дүрт тәгәрмәсле автомобиль төҙөлгән. Австро-Венгрия консулы һәм Францияла «Даймлер» вәкиллеге башлығы Эмиль Эллинек талапдан был автомобиль «Мерседес-Бенц» исеме алған, Мерседес Еллинек хөрмәтенә.
Галерея[үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Mercedes-Benz TV(инг.)
- Новости и пресс-релизы в мире Mercedes-Benz(инг.)
- Самый дорогой Mercedes-Benz проданный с аукциона
- Подборка креативной рекламы Mercedes-Benz
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Markenregister Wort-Bildmarke Mercedes-Benz (de).
- ↑ 2013 Best Automotive Brands (en). Interbrand. 2 февраль 2014 тикшерелгән.


text:
Нейтраль Мореснет
Мореснет (Морне) йәиһә Нейтраль Мореснет (Нейтраль Морне) – 3,5 кв. км. ҙурлығындағы 1816 йылдан 1919 йылға тиклем йәшәгән кес кенә Европа иле. Уның ике ҙур күршеһе – Нидерланд һәм Пруссия - был ерҙәр кемгә тейеш булыуында уртаҡ фекергә килә алмай, һөҙөмтәлә, уны ике ил дә тигеҙ етәкселек иткән нейтраль өлкә яһарға ҡарар итә. Һуңынан был өлкә үҙаллылыҡ ала. Төрлө илдәрҙән ҡасҡалаҡтар Мореснетҡа ағыла, бында полиция булмай, бында йәшәүселәр гражданлығы булмаған кешеләр булып һанала, әммә уның үҙ гербы һәм флагы була. Тик 1919 йылдан һуң ғына – Беренсе донъя һуғышынан һуң – Версаль Килешеүе буйынса Нейтраль Мореснет Бельгия ҡарамағына күсә.
Барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә]
1815 йылғы Вена конгресы барышында Европа картаһы сәйәси көстәрҙең яңыса бүленеүенә яраҡлаштырыу өсөн байтаҡҡа үҙгәртелә. Яңынан һыҙылырға тейеш сиктәрҙең береһе – яңы Нидерланд Ҡушма короллеге һәм Пруссия араһында була. Сиктең күпселек өлөшөндә һәр яҡ та элекке һыҙыҡтар менән ризалаша, тик Мореснет өлкәһендә генә ҡыйынлыҡтар тыуа. Мореснет һәм Яңы Мореснет ауылдары эргәһендә ҡиммәтле цинк табыу шахтаһы урынлашҡан була. Нидерланд та, Пруссия ла был ятҡылыҡты үҙ өлөшөнә керетергә теләй. 1816 йылдың 26 июнендә килешеү юлы табыла: Мореснет өлкәһе өс өлөшкә бүленә. Мореснет ауылы Нидерландтыҡы, Яңы Мореснет – Пруссияныҡы, ә шахта һәм күрше урынлашҡан Келмис ауылы ике яҡ та етәкселек иткән уртаҡ өлкә тип табыла. Сиктәр 1818 йылдың 23 сентябрендә рәсми билдәләнә.
Нейтраль Мореснет формаһы менән нигеҙе Ахендан Льежға барған төп юлда булған өсмөйөшкә оҡшаш була. Ауыл һәм шахта ошо юлдың нәҡ төньяғында урынлашҡан. 1830 йылда, Бельгия Нидерландтан бойондороҡһоҙ дәүләткә әүерелгәс, Мореснет менән идара итеүҙә ҡатнашыу Нидерландтан Бельгияға күсә.
Нейтраль Мореснетта йәшәүселәрҙең төп эшмәкәрлек урыны цинк шахтаһы була, һәм ул күрше илдәрҙән күп кенә эшселәрҙе үҙенә йәлеп итә, шулай ҙа был өлкәлә йәшәүселәр һаны бер ҡасан да 3000-дән артмай. Бында йәшәүҙең ҡайһы бер өҫтөнлөктәре була, мәҫәлән, түбән һалымдар, ике күрше ил өсөн дә тауар керетеү өсөн һалымдарҙың бөтөнләй булмауы, хаҡтарҙың түбәнлеге. Почта хеҙмәте һымаҡ күпселек хеҙмәттәр Бельгия һәм Пруссия араһында бүленгән була. Урындағы халыҡтың шулай уҡ ҡайһы илдең хәрби хезмәтен үтергә һем ҡайһы илдең юрисдикцияһына ҡарарға икәнен һайлау мөмкинселеге була. Бында йәшәүҙең кире яғы – Нейтраль Мореснетта йәшәүселәр бер илдең дә гражданы булып һаналмай, һәм Мореснеттың үҙ хәрби көстәре булмай.
Юҡҡа сығыуы[үҙгәртергә]
1885 йылда, шахта тотонолоп бөткәс, Нейтраль Мореснеттың артабанғы яҙмышы тураһында икеләнеүҙәр үҫә башлай. Был өлкәлә казино йә почта хеҙмәте һымаҡ үҙаллы ойошма булдырыу тураһында фекерҙәр тәҡдим ителә, ләкин был тәҡдимде урындағы үҙидара органы кире ҡаға. Иң шәп тәҡдимде доктор Вильгельм Молли яһай - ул 1908 йылда ул Нейтраль Мореснетты эсперанто теле төп теле булып һаналған илгә әүерелдерергә тәҡдим итә.
Шулай булыуға ҡарамаҫтан, был ҙур булмаған илдең үҙаллылығы аҙағына яҡынлаша. Бельгия ла, Германия ла уға булған дәғүәһенән бер ҡасан да баш тартмай. 1914 йылда, Беренсе донъя һуғышы ваҡытында, Германия Бельгияны баҫып ала һәм 1915 йылда был өлкәне үҙ биләмәләренә ҡуша.
1919 йылғы Версаль килешеүе Нейтраль Мореснетты Бельгия ҡарамағына биреп, йөҙ йыл элек иғлан ителгән нейтраль өлкә мәсьәләһен хәл итә. Германия Икенсе донъя һуғышы ваҡытында был өлкәне ҡыҫҡа ваҡытҡа үҙ биләмәләренә ҡайтанан ҡуша, әммә ул 1944 йылда Бельгияға кире ҡайтарыла.
Бөгөнгө көндә донъя эсперантистарында был өлкәнең тарихы Доктор Молли тәҡдим иткән Эсперанто иле булараҡ ҡыҙыкһыныу уята. Яңы Мореснеттағы ҙур булмаған музей Нейтраль Мореснетка арналған экспонаттарҙы ла үҙ эсенә ала.


text:
Шаҡылдаҡ
Шаҡылдаҡ (урыҫ. луговой чекан).
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бер аҙ бәләкәйерәк була. Яңғыҙ йәки пар¬лашып йөрөйҙәр. Ғәҙәттә, үлән һабағында йәки ҡыуаҡ Өҫтөндә ултыра. Һырты аҡ һипкелле ҡара-көрән, күҙҙәре аша ҡара-көрән һыҙыҡ үтә. Яурындарыңдағы һыҙыҡса, ҡойроҡ өҫтө һәм ҡорһағы аҡ. Түше һарғылт ерән. Инә ҡоштарҙың төҫтәре тоноғораҡ. Ҡарабаш шаҡылдаҡтан көрән башы, аҡ ҡаштары, ерән тамағы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көслө генә: «тси-шаҡ-шаҡ». Сырылдап һайрай
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
һирәк ҡыуаҡлы болонлоҡтарҙа йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә оялай, һар-ғылт ерән таплы 5—6 бөртөк йәшкелт зәңгәр төҫтәге йо¬мортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Википедия:Изге ниәт менәндер тип уйлағыҙ
Шуның өсөн ниндәйҙер төҙәтмә, күрәләтә яуыз уйҙан түгел, изге ниәттән икәнлеге күренеп торған хәлдә, хата менән ҡуйылған тип иҫәпләйһегеҙ икән, - төҙәтеү менән генә сикләнегеҙ, вандаллыҡ тип билдәләргә йә кире ҡағырға ашыҡмағыҙ. Әгәр фекер менән килешмәһәгеҙ, оппонентығыҙ бәлки проектҡа ихластан файҙа килтереү ниәте менән яҙғанлығын иҫегеҙҙән сығармағыҙ. Уға фекерләшеү битендә мөрәжәғәт итеп, үҙегеҙгеҙгә лә мәсьәләне асыҡлау, теге кешегә лә үҙ фекерен яңынан ҡарап сығыу мөмкинлеге тыуҙырығыҙ. Йыш ҡына был аңлашылмаусанлыҡтарҙы сисергә һәм мәғәнәһеҙ бәхәстәр ҡуйыртмаҫҡа етеп ҡуя. Бигерәк тә яңыҡайҙарға сабыр һәм рәхимле мөнәсәбәт кәрәклеген онотмағыҙ, улар Википедия ҡағиҙәләрен һәм мәҙәниәтен бик белеп бөтмәүҙәре лә ихтимал. Яңы ҡатнашыусы үҙенең тәртибен бик дөрөҫ тип уйлауы ла бар, ғәҙәттә ундайҙар Википедия мәҙәниәтен аңламай йә иһә яңылыш аңлай. Йыш ҡына яңыҡайҙар үҙе өнәмәгән ҡағиҙәләр элекке шәхси тәжрибәһенә ярашлы үҙгәртелергә тейеш тип һанай. Бынан тыш байтаҡ яңыҡайҙар, теге йәки был өлкәлә тәжрибәһе һәм төплө белеме булған осраҡта, быны шунда уҡ таныуҙарын һәм ихтирам итә башлауҙарын көтә. Шул арҡала уларҙың ярамаған тәртибе тәкәбберлек һәм маҡтансыҡлыҡтан түгел, ә бына ошоға иҫәп тотоуҙары арҡаһында килеп сыға. Ҡатнашыусыларҙың намыҫлылығы уларҙың ғәмәленә түгел, ә ниәтенә күрә тип баһалана. Кешеләр изге ниәттән булғанда ла хата яһаусан, һәм шулай килеп сыҡҡанда хилафты төҙәтергә кәрәк. Әммә һеҙ был хаталар яман ниәттән эшләнгән кеүек эш итергә тейеш түгелһегеҙ.Төҙәтегеҙ, әммә әрләшмәгеҙ. Википедияла һеҙ килешмәгән кешеләр осраясаҡ. Әммә улар хаҡһыҙ булған хәлдә лә, проектты юҡҡа сығарырға йә яманатлы итергә теләй тигәнде аңлатмай.Шулай уҡ уртаҡ тел табыуы ауыр булған кешеләр ҙә осрар. Әммә был да улар проектҡа зыян килтерергә маташа тигәнде аңлатмай, бары тик һеҙгә улар менән уртаҡ тел табыу ауыр. Ҡатнашыусының тәртибе хатта яман ниәттән кеүек күренһә лә, намыҫһыҙлыҡ менән аңлатырға тырышыу урынһыҙ, сөнки әүҙем ҡатнашыусылар һәм администраторҙар араһында ҡаршылыҡ тыуғанда быны туҡтатыу ысулы (төҙәтмәләр, кире ҡағыуҙар, блокировкалар) ҡатнашыусының ниәтенән түгел, ә тәртибенән сығып билдәләнәсәк. Һис шикһеҙ, намыҫлылыҡ презумпцияһы менән зарарлы ғәмәлдәргә иғтибар бирмәү араһында айырма бар.Башҡалар һеҙҙең изге ниәттә икәнлегегеҙҙе белһен өсөн был ниәттәрегеҙҙе күрһәтә лә белергә кәрәк. Башҡалар һеҙҙең изге ниәттәрегеҙҙе фараз итеп кенә ҡалырға мәжбүр булмаһын. «Мине изге ниәтле тип уйлағыҙ!» тигән талап үҙ ғәмәлдәрегеҙҙе аңлатырға тейешлектән азат итмәй, ә быны бик йыш иҫәпкә алмайһығыҙ икән, башҡаларҙы һеҙҙең намыҫлы булмауығыҙға йә бәйелһеҙ булыуығыҙға инандырасаҡ.
Төҙәтмәләр һуғышы ҡыҙғанда изге ниәт принцибы иҫтән тиҙ сыға. Бының эҙемтәләре насар булыуы ихтимал:
- Шәхескә бәйләнеүҙәрНамыҫһыҙлыҡта ғәйепләп, кемгәлер бәйләнә башлаһағыҙ, ул да һеҙҙең тарафтан хаслыҡ күрә башлауы бар.Төҙәтмәләр һуғышы ҡыҙғандан-ҡыҙасаҡ ҡына. Кешеләр фил кеүек үк, асыу тотоусан.
- Нейтраль ҡараш (НҠ)принцибынан тайпылыу. Мәҡәләләрҙең барыһын да ҡәнәғәтләндереүенә өлгәшеү маҡсатлы.Мәсәләгә бер яҡлы ғына ҡарашты төҙәтеү кәрәк булғанда, мәҡәләгә үҙгәрештәр индерергә кәрәк булған осраҡта ла, уртаҡ тел табырға тырышмау НҠ принцибын боҙоуға килтерә.Башҡа ҡатанашыусы ни өсөн мәҡәлә эстәлегенә үҙ фекерен таға, ниңә ул мәҡәлә ғәҙелһеҙ тип уйлай - быны асыҡларға тырышырға кәрәк. Артабан, мөмкин булғанса фекерҙәрҙе дөйөмләштереп, үҙ фекерегеҙҙе нейтраль тел менән бирергә тырышығыҙ. Әгәр һәр яҡ шул приницҡа таянып эш итһә, ахыр сиктә ярайһы уҡ нейтраль ҡарашҡа килә, һис юғы күпмелер яҡыная алырһығыҙ.
Мөхәррирҙе ғәйепләү урынына, кемделер хаслыҡлы тип уйлаһағыҙ ҙа, хатаны тыныс ҡына төҙәтеп ҡуйыуығыҙ хәйерлерәк булыр. Дуҫтарса шәкелдә белдерелгән фекерҙе кеше тынысыраҡ ҡабул итә, ризалаша ла. Әгәр әле генә өҫтөлгән текст дөрөҫ түгел тип һанайһығыҙ икән, алып ташлау урынына төҙөтмәләр индерһәгеҙ, яҡшыраҡ булыр.
Төҙәтмәләрегеҙ ялған йәки оригиналь тикшеренеүҙәр (оритик) тип белдерһәләр - башҡа ҡатнашыусыларҙы һыйҙырмауҙа ғәйепләргә ашыҡмағыҙ һәм хаҡлығығыҙҙы буш һүҙҙәр менән иҫбатлап маташмағыҙ, ә баҫма йәки электрон сығанаҡтарҙа үҙегеҙ тапҡан мәғлүмәттәргә һылтанма яһағыҙ.
Был тәҡдимдәр күрәләтә дөрөҫ булмаған осраҡта ҡатнашыусылар киреһен иҫбатлауҙы дауам итмәҫкә тейеш тип талап итмәй. Вандализм, шәхескә бәйләнеүҙәр, агрессия һәм мыҫҡыллауҙар, шулай уҡ төҙәтмәләр һуғышы изге ниәтте юғалтыуға килтерергә мөмкин.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Иҫәрлек менән аңлатып булған нәмәлә насар ниәт эҙләмәгеҙ.
- Ғәйепһеҙлек презумпцияһы
- Шулай уҡ был предметҡа ҡағылышлы һәм мөхәррирләгән ваҡытта изге ниәтегеҙҙе күрһәтер өсөн ни эшләргә (һәм ни эшләмәҫкә) тураһындағы кәңәштәр булған башҡа ҡағиҙә һәм күрһәтмәләр:


text:
Эттәр
Эт һымаҡтар (лат. Canidae) — һөтимәрҙәр класындағы йыртҡыстар отряды. Бөтә материктарҙа ла киң таралга, бүре, төлкө, янут эте кеүек йәнлектәрҙе берләштергән отряд. Кәүҙәләренең оҙонлоғо 40-тан алып 160 см-ға ҡәҙәр. Ҡойроғо ҡабарынҡы. Тештәре яҡшы үҫкән. Ослоҡтары бармаҡтарын йөрөтә ала торған, алғылары — 5, артҡылары 4 бармаҡлы. Йөн ҡапламы бик ҡуйы, оҙон. Тир биҙҙәре насар үҫкән. Арт юлы тирәһендә йыш ҡына еҫле биҙҙәр була, бүлендектәр йәнлектәргә хас еҫ — «эт эҫен» көсәйтәләр. Ғәҙәттә утраҡ тормош алып баралар. Кескенә туҡтау урыны яһайҙар. Йыл дауамында активтар, бары тик янут эт кенә ҡышҡы йоҡоға тала. Күбеһенсә яңғыҙ йөрөйҙәр. Ҡайһы берҙәре өйөрҙәре менән йәшәй. Тояҡлылар, куяндар, ваҡ кимереүселәр менән туйыналар. Бүре һымаҡтар — күп төрлө ауыруҙарны тараталар, мәҫәлән ҡотороу ауырыуы
Йөкмәткеһе
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Собачьи // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Википедия:Хакимдар
Википедиялағы хаким -- ҡатнашыусылар тарафынан һайланып, бей тарафынан тәғәйенләнеп, үҙенә өҫтәмә бурыстар алған ҡатнашыусы. Хакимдың өҫтәмә бурыстары:
- Биттәрҙе юйыу.
- Юйылған биттәрҙе кире ҡайтарыу.
- Үҙгәртеүҙәрҙән һаҡлау өсөн биттәрҙе ябып ҡуйыу. Был сара, мәҫәлән, бәхәсле мәҡәләләргә ҡағыла; был ваҡыт эсендә ике яҡ та уртаҡ фекергә килергә тейеш. Был сара шулай уҡ вәхшилекте туҡтатыу өсөн дә ҡулланыла.
- MediaWiki исемдәре арауығын мөхәррирләү.
- Вәхшилек менән шөғөлләнгән ҡатнашыусыларҙы ябып ҡуйыу.
Википедия эшмәкәрлегендә хакимдарҙың башҡаларҙан өҫтөнлөге юҡ. Ул үҙ вазифаһын үтәгәндә баш-баштаҡланырға тейеш түгел. Башҡа ҡатнашыусылар менән кәңәшләшкәндән һуң ғына ҡарарҙарын ғәмәлгә ашыра ала. Үҙ фекерен башҡаларға көсләп таға алмай.
Хакимлыҡ хоҡуҡтарын Википедияның башҡорт теле бүлегендәге бейҙәр бирә ала.
Башҡорт телендәге бүлектә хакимдар:
- 1. Untifler -- әүҙем түгел.
- 2. Рөстәм Нурыев 2006 йылдың 26 ғинуарынан. Туған теле - башҡорт теле. Әүҙем.
- 3. Haqmar 2006 йылдың 8 сентябренән. Туған теле - башҡорт теле. Әүҙем.
- 4. Drini 2007 йылдың 25 сентябренән.
- 5. Comp1089, йәки Вячеслав (15.04.2010 көнөнән башлап). Әүҙем. Башҡорт телен белә, туған теле - урыҫ теле.
- 6. Саган 2012 йылдың 24 февраленән. Туған теле - башҡорт теле. Әүҙем.
Хакимдарға мөрәжәғәт итеү урыны:


text:
Македония Республикаһы Йыйылышы
Македония Республикаһы Йыйылышы (макед. Собранието на Република Македонија) — Македония Республикаһының парламенты, вәкиллек һәм закондар ҡабул итеү органы.
МР Йыйылышы структураһы[үҙгәртергә]
Македония парламенты бер палаталы, МР Уставына (Конституцияһына) ярашлы унда 120-нән алып 140-ҡаса депутат була ала. Депутаттар ғөмүми һайлауҙа серле тауыш биреү менән 4 йыллыҡ срогына һайлана. Македония Республикаһы Йыйылышы башлығы — Рәйес (спикер, макед. Претседател) була.
МР Йыйылышы ултырыштары Скопье ҡалаһында, Македония Республикаһы Йыйылышы Палатаһында (макед. Палата на Собранието на Република Македонија) урын ала.


text:
Дөйә
- "Верблюд" бите бында йүнәтелә.
Дөйә — сүлдә һәм далала йәшәүсе һөт имеҙеүсе хайуан.
Дөйәләрҙең ике төрө була:
- Бактриа́н — ике үркәсле дөйә;
- Дромеда́р — бер үркәсле дөйә.
Үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Оло дөйәнең ауырлығы 500—800 кг-ға етә; репродуктив дәүере 2-3 йәштән башлана. Ул 40 йәшкәсә йәшәй ала.
Дөйә ҡоролоҡло һәм ҡаты шартлы төбәктәрҙә тереклек итегә яраҡлы. Ҡуйы йөнлө тиреһе көн эҫеһе менән төнгө һыуыҡтан яҡшы ышыҡлай. Киң ике бармаҡлы тояғы ярмалы ҡом һәм ваҡ таштар буйлап йөрөү өсөн яйлы. Дөйә тирләмәй, ташландыҡ-ҡалдығы менән бик аҙ шыйыҡса сығара. Тын алғанда морононан бүленгән дым тирә-яҡ һауаға сығып юғалмай, махсус йыйырсыҡта йыйылып, кире ауыҙына ағып төшә. Дөйә оҙаҡ ваҡыт һыу эсмәй тереклек итә ала - бындай осраҡтарҙа уның ауырлығы 40%-ҡаса кәмей ала. Һыу буйына еткәс, бер юлы 57 литрғаса һыу эсә ала.
Дөйәләрҙең күпселеге һыу ятҡылығын күргәне булмаһа ла, улар бик яҡшы йөҙөүсе.
Дөйәнең сүллектә йәшәүенә үҙенсәлекле яраҡлашыуҙарының береһе — ул май ҡатламдары булған үркәстәр. Дөйә үркәстәрендә булған майҙарҙың әселәнеүе аша һыу ала ала, тигән ярайһы киң таралған фекер йәшәй. Әммә эш шунда — тын алғанда организм май әселәнеүендә барлыҡҡа килгәндәгегә ҡарағанда күберәк дым юғалта. Ысынбарлыҡта иһә дөйәләр бары тик һыуһыҙлыҡты бик яҡшы кисерә. Дөйәләр ике аҙнаға тиклем һыуһыҙ, айға тиклем аҙыҡһыҙ йәшәргә һәләтле. Үркәстәрҙең ысын тәғәйенләнеше башҡа — улар дөйәнең арҡаһын ҡояш эҫеһенән һаҡлаусы үҙенә бер төрлө "ҡыйыҡ" булып хеҙмәт итә. Бынан тыш, организмдың бөтә май һаҡламының арҡала тупланыуы йылылыҡтың яҡшы алмашыныуына булышлыҡ итә.
Таралыуы[үҙгәртергә]
Ҡулға эйәлештерелгән дөйәләр Азия һәм Африканың бик күп өлкәләрендә таралған, дөйәләр егеү һәм йөк ташыу өсөн файҙаланыла. Дромедарҙар төньяҡ Африканың 1° көньяҡ киңлегендә, Ғәрәп ярамутрауында, Үҙәк Азияла осрай. XIX быуатта Австралия континентына килтерелә, бында урындағы климат шарттарына яраҡлашалар һәм 50 мең башҡа етәләр.
Бактриандар Кесе Азияла һәм Маньчжурияла таралған. Донъяла барлығы 19 млн дөйә иҫәпләнә, шуларҙың 14,5 млн Африкала тереклек итә.


text:
Ғаилә
Ғаилә — тарихи аныҡ ойошҡанлыҡҡа эйә булған, ағзалары никах йәки туғанлыҡ (һәм тәрбиәгә алған балаларға) мөнәсәбәте менән бәйле, уртаҡ көндәлек тормош, үҙ-ара әхлаҡи яуаплылыҡ һәм социаль зарурлыҡ менән йәшәгән социаль төркөм. Ғаилә йәмғиәтең халыҡ һанын арттырыу ихтияжы шарты менән булдырыла.
Хәҙерге йәмғиәттә йәшәгән күп кешеләр өсөн иң мөһим тормош ҡиммәте булып ғаилә тора. Йәмғиәттең һәр ағзаһы тыуған көнөннән һуңғы көнөнә тиклем социаль статусынан, милләтенән, мөлкәтенән һәм матди хәленән тыш, ғаилә-никах хәле тураһында характеристикаға эйә. Бала өсөн ғаилә — физик, психик, эмоциональ, интеллектуаль уҫеше өсөн мөхит. Өлкән кеше өсөн ғаилә ихтияжын ҡәнәғәтлендереү сығанағы, төрлө һәм ҡатмарлы талаптар ҡуйыусы кесе коллектив. Кешенең йәшәү циклында уның ғаиләләге статусы һәм бурысы үҙгәрә.
Йөкмәткеһе
Ғаиләне билдәләгән аспект[үҙгәртергә]
- Социаль институт: социаль норма, иҫкәртеү, үҙ-үҙеңде тотош, хоҡуҡ һәм бурыстар менән йөкмәтелгән, ир менән ҡатындың, балалар менән ата-әсәләрҙең мөнәсәбәтен көйләүсе.
- Иҡтисади ғаилә: дөйөм ғаилә бюджеты менән бәйле.
- Территориаль ғаилә: бергә йәшәгән кешеләрҙе берләштерә.
- Биологик ғаилә: балалар һәм ата-әсәләрҙән тора.
Төрлө тарихи дәүерҙә иҡтисади һәм территориаль аспект өҫтөнлөк алған. Мәҫәлән, Францияла «төнгөлөктә бер ишек артында бикләнгән кешеләр төркөмө» [1] ғаилә тип ҡаралған. Ә урыҫ земство статистикаһы йорт буйынса иҫәп үткәргәндә «даими бер өҫтәл артында, бер табаҡтан ашаған кешеләр»ҙе ғаилә тип иҫәпләгән[2].
Башҡорт ғаиләһе[үҙгәртергә]
Ғаилә-өйләнешеү, туғанлыҡ, уллыҡҡа алыу йәки балаларҙы тәрбиәгә алыуҙың башҡа формалары арҡаһында барлыҡҡа килгән шәхси, мөлкәт һәм мөлкәтһеҙ хоҡуҡ һәм бурыстар менән бәйләнгән кешеләр. Ғаилә ағзалары араһындағы мөнәсәбәттәр ғаилә хоҡуғы м‑н көйләнә. Ғаилә — социаль сәйәсәттең төп объекттарының береһе.
Ғаилә функциялары[үҙгәртергә]
балалар табыу һәм тәрбиәләү, уртаҡ хужалыҡ алып барыу, мираҫҡа мөлкәт ҡалдырыу һ.б. Башҡорттарҙа Ғаилә традицион формалары төп урынды тотҡан ярым күсмә малсылыҡ хужалыҡ-мәҙәни тибы шарттарында барлыҡҡа килгән,
Хужалыҡ итеүҙең традицион формалары[үҙгәртергә]
Игенселек, Малсылыҡ һ.б., тарихи-мәҙәни традициялар м‑н бәйле булған. Ғаилә эсендәге мөнәсәбәттәр туғанлыҡ системаһына ярашлы ҡоролған, йола хоҡуғы нормалары, исламды ҡабул иткәндән һуң, шулай уҡ шәриғәт ярҙамында көйләнгән
Ғаилә-никах мөнәсәбәттәре[үҙгәртергә]
Ғаилә, нигеҙҙә, бер никахлы булған, күп ҡатынлылыҡ һирәк, башлыса башҡорт общинаһының бай ҡатламдары һәм мосолман руханиҙары вәкилдәре араһында осраған. Ҡәрҙәш ғаилә төркөмө (5—30) ырыу бүленешен тәшкил иткән, бер ауылда 10—60 ғаилә йәшәгән. 17 быуатҡа тиклем башҡорттарҙа балалы бер нисә никахлы парҙан (3—4 быуын) торған ҙур ғаилә осраған. Ғаиләнең мал-тыуары һәм йылҡы өйөрө менәнн ғаилә башлығы идара иткән, ғаилә парҙары һәм айырым ағзалары файҙаланыуында менге аттар һәм һауын малының бер өлөшө булған. Ир менән ҡатын айырым торлаҡта (тирмә, өй йәки аласыҡ) йәшәгән, кис бөтә ғаилә, ҡағиҙә булараҡ, бер табын артына йыйылған. Ултыраҡ тормошҡа күсеү, игенселек һәм шәхси хужалыҡ үҫеү менән, никахлы парҙан һәм уларҙың өйләнмәгән балаларынан торған бәләкәй ғаилә өҫтөнлөк ала башлай. 19 быуат уртаһында Рәсәй дәүләтенең һалым сәйәсәте ҡатыландырылғас, берҙәм ғаилә (ҡаҙна файҙаһына яһаҡ, төрлө йыйымдар һәм йөкләмәләр һалыу өсөн төп берәмек булған бер хужалыҡҡа ҡараған бер нисә бәләкәй ғаилә) һаны арта. Атай ғаиләһе (ата-әсәнән, өйләнгән балаларҙан һәм ейәндәрҙән торған ғаилә), ағай-эне ғаиләһе (балалары менән ағай-эне Ғ.), шулай уҡ ғаилә башлығының өйләнгән улдарынан һәм уның ағай-энеһе ғаиләһе берҙәм ғаилә төрҙәрен тәшкил итә. Берҙәм һәм бәләкәй ғаилә ата кеше (йәки өлкән ағай), улын йәки туғанының улын өйләндереү өсөн, уға йорт һалып бирергә тейеш булған. Үҙенең торлағын һәм хужалығын нығытҡандан һуң, ғаилә тулы хоҡуҡлы бәләкәй ғаилә хоҡуҡтарына һәм бурыстарына эйә булған. Патриархаль һәм бәләкәй ғаилә башлығы булып ата кеше иҫәпләнгән, берҙәм ғаиләлә — ирҙәрҙең иң өлкәне. Аҫабалыҡ (аҫаба) хоҡуҡтарына эйә булараҡ, ул ғаилә вәкиле булған һәм уның өсөн община һәм дәүләт властары алдында яуап биргән, милек менән идара итә һәм йыйындарҙа, ауыл һәм олоҫ сходтарында ҡарарҙар ҡабул итеүҙә ҡатнаша алған. Йәше буйынса иң өлкән ҡатын йәки ғаилә башлығының ҡатыны ҡатын-ҡыҙ эштәренә етәкселек иткән. Нәҫелдең аҫаба ерҙәре сиктәрендә солоҡ ултыртыу урындары, һөрөнтө ерҙәр, сабынлыҡтар һ.б. биләмәләр өлөштәргә бүленгән, ғаилә шулай уҡ йәйләү һәм һунар итеү урындарында ҡаралтылары булған. 20 быуат башынан бәләкәй ғаилә төп ғаилә формаһына әүерелә, шулай уҡ берҙәм һәм тулы булмаған ғаилә осрай, этник яҡтан ҡатнаш ғаилә барлыҡҡа килә. БР‑ҙа, 2002 ййылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, яҡынса 1,139 мең ғаилә иҫәпләнә, ғаилә ағзаларының уртаса һаны — 3,3 кеше.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ {{ Маринова, М.А. Основные социологические и экономические подходы к изучению домохозяйства. (The main social and economic approaches to housekeeping study). http://www.mirrossii.ru/images/pubs/2005/04/09/0000208197/Marinova.doc. Вестник РУДН. серия Социология. 2004. №6-7. стр.202-211}}
- ↑ {{ Чаянов, А. В.Организация крестьянского хозяйства. Избранные произведения. Моск.рабочий. 1989. 366. 5-239-00639-3}}


text:
Астат
Астат (лат. Astatium) – иң мөһим радиоактив элементтарҙың береһе. Менделеевтың периодик таблицаһының VII төп төркөмөндә, 85-се һан аҫтында урынлашҡан, галогендарға ҡарай. Астаттың стабиль изотоптары юҡ. Иң оҙаҡ тороусы астат — 210 радиоактив изотобының ярымтарҡалыу периоды — 8,3 сәғәт. Атамаһы грек astatos һүҙенән алынған.
Асыу тарихы[үҙгәртергә]
Астат күптән түгел генә асылған: 1940-сы йылда Э. Сегре, Т. Корсон һәм У. Мак-Кензи АҠШ-ла, висмутты циклотронда тиҙләштерелгән ά-киҫәксәләр менән нурландырып, астаттың беренсе изотобын – 211At-ты табалар.
Физик һәм химик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Астат ғәҙәти шарттарҙа ла, вакуумда ла тиҙ ирей. Шулай уҡ Ag, Au, Pt кеүек металдарҙа адсорблаша.
Астаттың химик үҙенсәлектәре иодтыҡына ла, полонийҙыҡына ла оҡшаш. Шуға күрә ул металл һәм металл булмаған элементтарҙың үҙенсәлектәренә эйә.


text:
Хризантема
Хризанте́ма (лат. Chrysánthemum, грек. xpῡσavθής, «алтын сәскә» − Ойошма сәскәлеләр ғаиләһенә ҡараған әремдеке кеүек әскелтем еҫле, киртләс япраҡлы, ялбыр сәскәле декоратив емлек; алтын сәскә[1]; ойошма сәскәлеләр ғаиләһендәге бер йыллыҡ, күп йыллыҡ үлән йә иһә ярымҡыуаҡсыҡ үҫемлек. 150 төрҙө уҙ эсенә алған үҫемлек ырыуы; башлыса, Европа, Азия, Африкала; БДБ илдәрендә 70-80 төрө үҫә.
Хризантеманың япраҡтары тоташ йә иһә киҫкәләнгән ситле, ҡуйы йәшел төҫтә. Сәскәләре ябай һәм суҡлы, төрлө формалары (эре сәскәле, вак сәскәле) һәм төҫтәре (аҡ, алһыу, һары, алтынһыу-ҡыҙғылт, ҡыҙыл һ.б.) менән айырылалар. Емеше - орлоҡ. Эре сәскәле сорттары бер ботаҡлы, һирәгерәк 3-4 һабаҡлы ҡыуаҡ төрөндә, вак сәскәлеләре ҡыуаҡ формаһында була. Асылмалы, энәле, батынҡы, көпшә һамаҡ сорттары бик киң таралған. Шулай уҡ сәскәләре түбәнгә таба каскад һамаҡ урынлашҡан алтын сәскә үҫтерелә. Асыҡ грунтта үрсетелә, орлоҡтары көҙҙән, яҙ көнө йә иһә үренте түтәленә сәселә.
Сәскә түтәлдәренә, клумба һәм сүлмәктәргә күсереп ултыртыла һәм киҫелгән килеш сәскә бәйләмдәре яһау өсөн файҙаланыла. Грунтта үҫә торған күп йыллыҡ хризантеманың эре, асыҡ ҡыҙыл, киҫкәләнгән ситле япраҡлы төрҙәре киң таралған, уларҙы ҡыуаҡты айырыу һәм сыбыҡсалар ярҙамында үрсетәләр (орлоҡтан үрсетеү ысулы селекция максаттарында ҡулланыла). 10 меңләгән сорты сығарылған. Августтан декабрьгә тиклем сәскә ата, сәскә атыу ваҡыты буйынса иртә (август - октябрь уртаһы), уртаса (октябрь аҙағы - ноябрь), һуңғы (декабрь) сәскәләргә айырыла.
Йөкмәткеһе
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Киселёв Г.Е. Цветоводство. М., 1964; Энциклопедия цветовода. СПб., 2000.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- National Chrysanthemum Society
- Chrysanthemum GRIN сайтында мәғлүмәт(инг.)(Тикшерелгән 3 ғинуар 2010)
- Хризантема // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.) (Тикшерелгән 3 ғинуар 2010)
- Хризантема — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (Тикшерелгән 3 ғинуар 2010)
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Банк
Банк (итал. banco — эскәмйә, аҡса алыштырыусылар аҡса һала торған урын) — кредит ойошмаһы, аҡса һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән төрлө төрҙәге операцияләр үткәрә, хөкөмәткә, предприятиеларға, граждандарга һ.б. банкларға хеҙмәт күрһәтә. Банкларҙың төп маҡсаты аҡса әйләнешен рациональ ойоштороу, түләүҙәр һәм өҫтәмә ресурстар туплауҙы тәъмин итеү юлы менән иҡтисад үҫешенә булышыу. Баҙар мөнәсәбәттәре үҫеү менән аҡса-кредит өлкәһендә көйләү һәм күҙәтселек итеү өсөн иктисади ихтыяж тыуа. Аҡса эмиссияһынә һәм кредит учреждениеларына күҙәтселек итеүҙе ғәмәлгә ашарыусы үҙәк банкылар шулай барлыҡҡа килә. Улар дәүләт менән иҡтисад араһында аралашыусыға әүерелә. Рәсәйҙә Дәүләт банкы 1860 йылда ойоша.
Совет осоронда банклар системаһына СССР Дәүләт банкыһы, СССР Төҙөлөш банкыһы һәм СССР Тышҡы сауҙа банкыһы кеүек универсаль кредит учреждениеларе керә. 1990 йылдарҙа ике дәрәжәдәге банкылар системаһы формалаша. Беренсе дәрәжәләгеһе – РФ-ҙың Үҙәк банкыһы (Рәсәй банкы). Ул кредит ойошмалары банкы булып һанала һәм аңа банкноттарҙы монополь эмиссиялаү, аҡса әйләнешен, кредит-банк эшсәнлеген, валюта сфераһын көйләү, дәүләт алтын-валюта резервтарын һаҡлау хоҡуғы һәм вәкәләте бирелә.
РФ субъекттарында Рәсәй банкыһы үҙенең территориаль учреждениелары - вертикаль идарә итеү структураһы булған берҙәм система тәшкил итеүсе Баш идаралар һәм Милли банкларҙан ғибәрәт. Рәсәйҙең икенсе дәрәжәләге банкылар системаһын коммерция банкылары һәм банктыҡы булмаған кредит ойошмалары формалаштыра. Улар эшсәнлегенең төп маҡсаты - табыш алыу. РФ-ҙә банкыларҙың ойошторолоуы һәм эшсәнлеге РФ-ҙың 2002 йылдың 10 июлендәге «Рәсәй Федерациясының Үҙәк банкы (Рәсәй банкыһы) тураһында»ғы һәм 1990 йылдың 13 февралендәге «Банкылар һәм банк эшсәнлеге тураһында»ғы закондарына нигеҙләнә. Банкылар финанс баҙарында күп төр операциялар башҡара торған универсаль кредит учреждениелары булараҡ эш итәләр: төрҙәре һәм ваҡыттарына ҡарап, күп төрлө кредиттар биреү, ҡиммәтле ҡағыҙҙар һәм сит ил валюталарын һатып алыу, һатыу һәм һаҡлау; иҫәп-хисап эштәрен ғәмәлгә ашырыу, өсөнсө заттар өсөн гарантиялар һәм яуаплылыҡты уҙ өҫтөнә алыу йөкләмәләре биреү; аралашыулыҡ итеү һәм ышаныснамә аша ышанып эшләү операциялары алып барыу һ.б.ш. Коммерция банкы Рәсәйҙең Үҙәк банкы лицензиясе нигеҙендә эш итә. Банклар теләсә ҡайһы хосуси, дәүләти, ҡатнаш милек формаһында ойошторолорға мөмкин.
РФ-ҙа 2006 йылдың 1 ғинуарына 1356 банк ғәмәлдә була һәм банкыларҙан тыш 53 кредит ойошмаһы эшләй.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Антонов Н.Г., Пессель М.Н. Денежное обращение, кредит и банки. М., 1995; Банковская система России. Настольная книга банкира. * Центральный банк России. М., 1995; Банковское дело. М., 1998.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Банки // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Банкир // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Ҡабыҡ ҡуңғыҙҙары
Ҡабыҡ ҡуңғыҙҙары, сколитидтар (Scolytidae) — ҡаты ҡанатлылар отрядына ҡараған бөжәктәр ғаиләһе.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Кәүҙәһе цилиндр формаһында, оҙонлоғо 0,9—9 мм, ҡара, ҡыҙғылт ҡуңыр йәки көрән төҫтә. Өҫкө ҡанат остарында инә ҡорт юлдарынан быраулау онон сығарып ташлау өсөн хеҙмәт иткән тештәр м‑н ҡаймаланған батынҡылыҡтар бар. Башы ҙур, маңлайы ҡабарынҡы, яҫы йәки батынҡы. Арҡаһының алғы өлөшө төрткөлө һәм түмһәләкле, төк менән ҡапланған, ян-яғы йомро. Мыйығы 4 быуынтыҡлы, ҡыҫҡа, бөгөмлө, суҡмар формаһында. Аяғы бәләкәй, нескә, киртләсле.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Йомортҡаларын өйкөмләп ағас ҡабығына һала. Балағорттары аҡ төҫтә, һирәк төк менән ҡапланған, аяҡһыҙ, асыҡ көрән төҫтәге ҡаты башлы һәм көслө яңаҡ һөйәкле. Ағас ҡабығы аҫтында, һирәгерәк үҙағаста үҫешәләр. Ҡурсаҡтары аҡ төҫтә. Миҙгел эсендә 1—2 быуын үҫә. Оло бөжәк һәм ҡарышлауығы ҡышлай. Көндөҙ, ҡайһы бер төрҙәре эңерҙә әүҙем. Үҫемлек туҡымалары менән туҡлана. Урманда ағас ҡабығы аҫтында һәм үҙағаста (юлдар һала), ҡайһы берҙәре үлән һабаҡтарында тереклек итә. Урман, ҡайһы бер мал аҙығы үҫемлектәре (клевер) ҡоротҡосо, ағастарҙың бәшмәк ауырыуҙарын тарата. Яҡынса 6000 төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. Башҡортост анда 20‑гә яҡын төрө бар: ос ҡабығы ҡорто, парһыҙ ҡабыҡ ҡуңғыҙы, типограф ҡабыҡ ҡуңғыҙы. һ.б.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- [1]
- Лубоеды // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Короед-типограф Ips typographus (Linnaeus, 1758) — фотография Д. И. Гаврюшина
- Фотографии (англ.).
- Михаил Мандельштам Короеды (Scolytidae)


text:
Конституцион монархия
Конституцион монархия — идара итеүсе монархтың власы конституция менән сикләнгән монархия. Конституцион монархияла закон сығарыусы власть — парламент, башҡарыусы власть — хөкүмәт.
Ғәҙәттә монархтың власы юридик контрасигнатура (ғәмәлләштереү өсөн министрҙың яуаплылыҡ имзаһы) менән сикләнгән. Монарх ҡулында реаль власть юҡ. Уның даирәһендәге министрҙарҙы тәғәйенләү, һуғыш башлау, солох килешеүе төҙөү һ.б. дәүләт эштәре парламент тарафынан раҫланғас ҡына көсөнә инә. Монарх «идара итмәй, ә батшалыҡ итә». Шулай ҙа ул дәүләт вәкиле, дәүләт символы булып ҡала.
Дуалистик монархия илдәре: Иордания, Марокко, Кувейт, Берләшкән Ғәрәп Әмирлеге.
Конституцион монархия: Бөйөк Британия, Нидерландтар, Бельгия, Дания, Норвегия, Швеция, Испания, Лихтенштейн, Люксембург, Монако, Андорра, Япония, Камбоджа, Малайзия, Таиланд, Бутан, Лесото, Канада, Австралия, Яңы Зеландия, Папуа - Яңы Гвинея, Соломон утрауҙары, Гренада, Ямайка, Сент-Винсент һәм Гренадины, Сент-Китс һәм Невис.


text:
Гелиоцентризм
Ғаләмдең гелиоцентрик системаһы (гелиоцентризм) — Ҡояш ғаләмдең уртаһында, Ер һәм башҡа планеталар Ҡояш тирәләй әйләнеп йөрөй, тип күҙаллау. Был тәғлимәткә боронғо заманда уҡ нигеҙ һалынған, Ренессанс (Яңырыу дәүере) дәүерендә киң билдәлелек ала. Был системала Ер Ҡояш тирәләй бер йыл эсендә әйләнеп сыға, үҙ күсәре тирәләй бер тәүлек эсендә әйләнеп сыға, тип фараз ителә.
Гелиоцентризмдың ҡапма-ҡаршыһы геоцентризм.
Гелиоцентризма тураһында фәнни бәхәстәр[үҙгәртергә]
Гелиоцентризм дошмандарының бер нисә дәлиле бар:
- Ер үҙ күсәре тирәләй әйләнеп йөрөһә, үҙәктән ҡасыу көсө менән бер нисә киҫәккә ботарланыр ине.
- Әгәр Ер әйләнеп йөрөһә, өҫтөндәге еңел әйберҙәр йыһанға осоп бөтөр ине.
- Әгәр Ер әйләнеп йөрөһә, өҫтән ташланған әйберҙәр көнбайышҡа тайпылыр ине, ә болоттар Ҡояш менән бергә көнсығыштан ҡөнбайышҡа ағыр ине.
- Күк есемдәре ауырлыҡһыҙ туҡыманан торалар, шуға хәрәкәт итәләр. Ә ауыр ҙур Ерҙе ниндәй көс хәрәкәткә килтерә ала?
Классик механика әҫәр ителгәс, был дәлилдәр көсөн юғалта. Үҙәктән ҡасыу көсө, сағыштырмалыҡ, инерция кеүек төшөнсәләр геоцентристарҙың дәлилдәрен юҡҡа сығарыу өсөн барлыҡҡа килә.


text:
Архитектура стиле
Архитектура стиле — архитектураның үҙенсәлеге, айырым бинаны йәки архитектура ансамблен характерлаусы художестволы биҙәү сараларының, алымдарҙың тотороҡло бөтөнлөгө, дөйөмлөгө; был дөйөмлөктө аныҡлаусы билдәләр системаһы. А.с. билдәле бер осорҙоң мәҙәниәтенә хас алымдар һәм стилдәр нигеҙендә барлыҡҡа килә.
18 б. алып Башҡортостан архитектураһының эволюцияһы урыҫ архитектураһы үҫешенә бәйле. Тәүгеләрҙән булып грандиозлығы, ҡупшылығы, күләм һәм ритмдың, материал һәм фактураларҙың, яҡтылыҡ һәм күләгәнең контраслығы, бина һәм архитектура комплекстары композицияһындағы тантаналы асыҡлыҡ һәм бөтөнлөк м‑н айырылып тороусы урыҫ бароккоһы стиленең архитектура формалары тарала. Стиль Уралдың сәнәғәт архитектураһында айырыуса аныҡ сағылыш таба (ҡара: Воскресенка заводы, Ташлы заводтары, Верхотор заводы).
Йөкмәткеһе
Архитектура стиле һүрәтләү инструменты һымаҡ[үҙгәртергә]
Региональ характеры[үҙгәртергә]
Архитектура стиле европа архитектураһының тарихы өйрәнеү өсөн уңайлы.
Ләкин төрлө региондарҙы сағыштырыу өсөн ярамай. Мәҫәлән Ҡытай архитектураһының тарих периодтары европа периодтар менән оҡшаш түгел.
Милли исемдәре[үҙгәртергә]
1762—1840 йылдағы архитектура стилен Рәсәйҙә (Германияла) Классицизм тип атайҙар, ләкин Францияла классицизмом — XVII быуатта килғән стиле.
Рәсәйҙәге модерн стилен АҠШ-та — «тиффани, Францияла — «ар-нуво» һәм «fin de siècle» , Германияла— «югендстиль» тип йөрөтәләр.
Иң билдәле архитектура стилдәре (европа архитектураһы тарихынан)[үҙгәртергә]
- Боронғо архитектураһы (Храм архитектураһы)
- Античная архитектура. Беҙҙен эранан алдынан VIII быуат — V быуат
- Роман стиле. X—XII быуаттар
- Готика. XII—XV быуаттар
- Возрождение. XV—XVII быуаттар
- Барокко. XVI—XVIII быуаттар
- Рококо. XVIII—XVIII быуаттар
- Классицизм, ( палладианство, ампир, неогрек. XVIII—XIX быуаттар
- Эклектика. 1830—1890 йылдар
- Модерн. 1890—1910 йылдар
- Модернизм. 1900—1980 йылдар
- Конструктивизм. 1920—1930 йылдар
- Постмодернизм. 1950 йылдарҙан
- Хай-тек (стиль). 1970 йылдарҙан
- Деконструктивизм. 1980-сы йылдарҙан
Стилдәр[үҙгәртергә]
-
Беҙҙен эранан алдынан 447—438 йылдарҙа төҙөлгән Парфенон, Боронғо архитектураһы
-
78-100 йылдарҙа төҙөлгән Колизей, Античная архитектура
-
1004-1012 йылдарҙа төҙөлгән Бамбергский собор, Роман стиле
-
1211-1275 йылдарҙа төҙөлгән Реймсский собор, Готика
-
Римда, 1600-1630 йылдарҙа төҙөлгән Изге Петр Соборы, Возрождение
-
Петергофтағы сиркәү, Барокко
-
Б.Кәлимуллин проекты, БДУ, Классицизм
-
Роснефттен йорто, Эклектика
-
1902-1904 йылдарҙа Павел Сюзор менән төҙөлгән Зингер компанияһы йорто, Модерн стиле, СПб ҡалаһы
-
Баухауз, Дессау, модернизм стиле
-
Конструктивизм стиле, СССР
-
Джефф Кунстын эте, Постмодернизм стиле
-
Оуру-Прету ҡалала Франциск Ассизский сиркәүе, Рококо стиле
-
Fuji Television йорто, Хай-тек стиле
-
Торонто, Канада, Деконструктивизм стиле
Башҡортостан архитектураһы тарихы[үҙгәртергә]
19 б. 2‑се ярт. — 20 б. башындағы Башҡортостан архитектураһы классицизмдан ретроспективизмға (тарихи архитектура стилдәренә мөрәжәғәт итеү, стиль аныҡлығын һәм уның композицияһын һаҡлауға ынтылыу) һәм эклектизмға (эклектикаға; донъя практикаһында барлыҡҡа килгән бай архитектура формалары ҡулланыла, артабан бер бөтөнгә тоташтырыу маҡсатында төрлө тарихи, милли стилдәрҙең айырым деталдәре алына) күсеү м‑н билдәләнә. 19 б. аҙ. алып төҙөлөштә яңы материалдар (бетон, быяла, металл) ҡулланыла башлау м‑н модерн (күләмле-план композицияһының асимметрияһы, фасадтарҙың, тәҙрә һәм ишек уйымдарының кәкре һыҙыҡлы пластикаһын ҡулланыу, скульптура декорының күплеге м‑н айырыла) барлыҡҡа килә, ул Өфөлә бигерәк тә Костерин П.И. йорто һәм “Астория” ҡунаҡханаһы (1908, граждан инженеры К.А.Гуськов; ҡара: “Өфө” ҡунаҡханаһы) архитектураһында асыҡ сағыла. Модерн һәм эклектикаға альтернатива булараҡ, 19 б. аҙ. — 20 б. тәүге ярт. неоклассицизм (урыҫ классицизмының традицион формаларын ҡулланыу нигеҙендә стилләштереү; “урыҫ стиле” м‑н бергә ретроспективизмдың төп ағымдарының береһе булып тора) барлыҡҡа килә, уның йоғонтоһо Аксаков халыҡ йорто, Поносова-Молло Е.А. йорто, Лаптев М.А. йорто, М.А.Емельянов йорто (1908) архитектураһында күҙәтелә: уларҙың декорында ренессанс һәм классицизм мотивтары, силуэтында һәм күләм-киңлек хәл ителешендә модерн стиле һыҙаттары бар. Неоренессансҡа тартым эклектикалыҡ (антик архитектура традицияларын тергеҙеүсе ренессанстың традицион формаларына нигеҙләнгән стилләштереү) Өфө тимер юл вокзалы (ҡара: Өфө станцияһы вокзалы) бинаһына (Ф.Ф.Эссен граждан инженеры проекты, 1970 й. һүтелә) хас булған. “Урыҫ стиле” Крәҫтиән ер банкыһы бинаһы, Покров сиркәүе [1914, архитекторы М.Е.Приёмышев; Ира а. (Күмертау ҡ.) хәҙ. Изге София сиркәүе] архитектураларында; “урыҫ стиленең” Византия һәм Урта быуат сығанаҡтарына мөрәжәғәт итеүҙә күренеүсе ретроспективизм һәм стилизаторлыҡ — Скорбященский сиркәүе (19 б. 2‑се ярт.; Ауырғазы районы Андреевка а. хәҙ. Христорождественский сиркәүе), Бөрө ҡ. Изгеләр Гурий, Варсонофий һәм Герман сиркәүе, Өфөләге Александр Невский часовняһы (19 б. аҙ., архитекторы А.Семёнов; 20 б. 20‑се йй. һүтелә), Бәләбәй ҡ. Михаил Архангел сиркәүе (1900‑сө йй.) һ.б. архитектураларында сағыла.
19 б. 2‑се ярт. эклектизмдың үҙ аллы рациональ ағымы булараҡ “кирбес стиле” барлыҡҡа килә (әүәләп эшләнгән биҙәктәр рационаллек м‑н айырылып торған кирбесле биҙәлешкә алмаштырыла: биналарҙың фасадтарында кирбесте фигуралап һалыу ярҙамында кәрниздәрҙең, мөрйәләрҙең, йөҙлөктәрҙең, порталдарҙың хикмәтле биҙәктәре булдырыла, роман, готика, Византия һ.б. прототиптарға барып тоташыусы төрлө стилдәге декор мотивтары ҡушыла). Был стилдә ағалы-ҡустылы Нобелдәрҙең Сауҙа йорто (1911), Өфө үҙ-ара кредитлау йәмғиәте банкыһы бинаһы (1912; икеһе лә — Үрге Сауҙа майҙанында, архитекторы Гуськов) төҙөлә.
19 б. аҙ. — 20 б. башы архитектураһы романтизмға тартым (роман, готика, Византия һ.б. мәҙәниәттәрҙең архитектура традицияларына барып тоташа; ҡатмарлы һыҙаттар, формалар байлығы, планлаштырыу иреклеге м‑н айырыла): Стәрлебаш р‑ны Васильевка а. Николай сиркәүе (1873; 20 б. 90‑сы йй. һүтелә) Европа готикаһы һыҙаттары м‑н билдәләнгән, Өфөләге Дүртенсе (1906) һәм Бишенсе (1909) собор мәсеттәренә Азия мотивтары хас.
Рационалистик йүнәлеш (төҙөлөш объекты образын формалаштырыу “рациональ” идеяға һәм күләм-пластик хәл ителешкә нигеҙләнгән) Белорет р‑ны, Ҡағы а. Николай (19 б. аҙ. — 20 б. башы), Өфө р‑ны Ҡыҙылъяр а. Троица (1896) һәм Урыҫ-Юрмаш а. Дмитрий (19—20 бб. сиге; хәҙ. Серафим Саровский сиркәүе), Бөрө р‑ны Ямаш а. Ҡазан-Богородский (1904) сиркәүҙәре архитектураһында асыҡ сағыла.
20 б. 20‑се йй. Башҡортостан архитектураһы башлыса конструктивизм (уның нигеҙендә архитектура формаһын геометризациялау, бинаның төп конструкцияларын күрһәтеү ята) стилендәге биналар м‑н билдәләнә: Өфөләге Йорт-коммуна (1930‑сы йй., архитекторы Г.Д.Вагин), Эске эштәр ХК хеҙм‑рҙәре өсөн торлаҡ йорт (1932, Л.Малышев), Башҡ‑н геол.-разведка тресы бинаһы (1934, В.Вайднер), Черниковск ҡ. һәм Дим ҡасабаһындағы (икеһе лә — Өфө эсендә) 20‑се йй. аҙ. — 30‑сы йй. башындағы аҙ ҡатлы торлаҡ төҙөлөшө объекттары.
30‑сы йй. конструктивизмдан неоклассицизмға күсеү мәле булған — постконструктивизм осоронда күләм-киңлек хәл ителешенә конструктивизм алымдарының өҫтөнлөк итеүе, классик ордер системаһы элементтарын ябайлаштырыу һәм схемалаштырыу хас. Өфөлә был стилдә Өфө тепловоздар ремонтлау заводы Мәҙәниәт һарайы (1931, инженер-архитекторы Климухин), Белгестәр йорто, Ҡарт большевиктар йорто (1937, Н.Ю.Лермонтов, Л.Н.Пестряков), “Башсоюз” (1937, Д.А.Коршунов) һәм ХК (1937, Вагин, Б.Ғ.Кәлимуллин) биналары, Башҡ. мед. ин‑тының төп корпусы (1937, А.И.Филонов, Тардисян; ҡара: Медицина университеты) һ.б. төҙөлгән.
Неоклассицизм стилендә Соц. мәҙәниәт һарайы (1937, архитекторы В.Д.Кокорин; Өфө), СССР ВДНХ‑ндағы БАССР павильоны (1940, М.Ф.Оленев; Мәскәү), Аксаков С.Т. исемендәге баҡсаның үҙәк ҡапҡаһы (1955), Достоевский урамындағы торлаҡ йорт (икеһе лә — С.Ғ.Кәлимуллин), БДУ‑ның төп корпусы (С.Ғ. һәм Б.Ғ. Кәлимуллиндар; икеһе лә — 1957) төҙөлә, уларҙы биҙәүҙә милли декоратив-орнамент мотивтары ҡулланыла. 40‑сы йй. аҙ. — 50‑се йй. башында был стиль “Победа” (1947), “Родина” (1952; икеһе лә — С.И.Якшин) к/т, Орджоникидзе С. исемендәге мәҙәниәт һарайы (1956, Н.И.Шабаров), Комаров В.М. исемендәге балалар ижады һарайы (1957; икеһе лә — В.А.Кондрашков) һ.б. биналар архитектураһында күҙәтелә.
50‑се йй. 2‑се ярт. неоклассицизм традицияларынан тайпылыу күҙәтелә; тарихи төҙөлөштәр һүтеп ташлана, торлаҡ һәм йәмәғәт биналары типлы проекттар б‑са төҙөлә. Төбәк үҙенсәлеген һәм милли һыҙаттарҙы юғалтҡан ҡалаларҙың архитектураһы бина фасадтарын монументаль-декоратив биҙәү м‑н байытыла (ҡара: Монументаль сәнғәт).
60—80‑се йй. архитектурала формалары индустриаль төҙөлөш м‑н билдәләнгән “функциональ”, утилитар йүнәлеш өҫтөнлөк итә. Типлы проекттан ситләшеүгә килтереүсе тәүге объект — Актёрҙар йорто (1970, архитекторы Ю.А.Пацков, А.В.Семёнов). Заманса ҡала мөхитен булдырыуға күсеү Мәҙәниәт һәм техника һарайын (Р.И.Кирайдт), БАССР‑ҙың ВДНХ комплексын (М.П.Мазин, О.В.Новиков, В.С.Фирсов; икеһе лә — 1972), Химиктар мәҙәниәт һарайын (1978, К.Д.Курбатов, Я.А.Лившиц), “Нефтсе” мәҙәниәт һарайын (Мазин, Новиков, Фирсов, П.П.Петров), Урыҫ драма театрын (А.И.Печонкин; икеһе лә — 1981), РФ‑тың Федераль именлек хеҙмәтенең БР б‑са идаралығы (1985, М.Р.Батырова, Ю.М.Еремеев, Мазин, О.С.Тадиашвили; бөтәһе лә — Өфө), Салауат р‑ны Малаяҙ а. Салауат Юлаев музейы (1987, А.В.Клемент) биналарын төҙөү м‑н бәйле.
90‑сы йй. неомодернизм (неоисторизм) — төрлө архитектура стилдәрен интерпретациялау үҫешә башлай; яңы тенденциялар ихтыяж тыуғанда төҙөлөштә унификацияны көсәйтеүҙе йәки архитектура объектына индивидуаллек бирергә ярҙам итеүсе һуңғы фәнни-техник ҡаҙаныштарға йүнәлеш тота. Яңы заман төҙөлөш объекттары әүҙем пластика һәм сағыу силуэт м‑н айырылып тора: Төньяҡ автовокзал (1992, Л.Е.Куницына), Милли банк (1995, А.С.Рәсүлев), “Башпромбанк” (1996, архитекторы Л.Ш.Дубинский), “Ләлә-Тюльпан” мәсете (1998, В.В.Дәүләтшин, Кирайдт), “Нур” театры (П.М.Андреев, Г.Г.Богатырёва), Хәрби Дан музейы (Д.А.Винкельман; икеһе лә — 2000), Милли Йәштәр театры (2002, К.А.Донгузов, Д.Ю.Мирсаяпов), Конгресс-холл (2007, Р.У.Муллагилдин Киоказу Араи, “Arai Architeсts” м‑н берлектә; бөтәһе лә — Өфө) һ.б. биналар.


text:
Алтай телдәре
Алтай телдәре — төрки телдәрҙе, монгол телдәрен, тунгус манжур телдәрен, шулай уҡ корей һәм япон телдәрен берләштереүсе, телдәрҙең гипотезаға нигеҙләнгән ҙур ғаиләһе. Алтай телдәре генетик ҡәрҙәшлеге тураһындағыдағы гипотеза Н.А. Баскаков, З.Гомбоц, М.З. Зәкиев, Ж.Ғ. Кейекбаев, Е.Д.Поливанов, Н.Н. Поппе, Г.И.Рамстедт,М. Рясянен һ.б. хеҙмәттәрендә урын алған. Был телдәрҙең дөйөм лексик, фонетик һәм морфологик оҡшашлыҡтары (сингармонизм, агглютинация), зат категорияларының, предлогтарҙың юҡлығы, затһыҙ ҡылым формаларының (сифат ҡылым,хәл ҡылым) ҡулланылышы, билдәлелек һәм билдәһеҙлек категорияһы, эйәлек категорияһының булыуы, бәйләүестәрҙең ҡулланылыуы алда аталған телдәрҙе берләштереүгә нигеҙ булып һанала. Һөйләмдә һүҙ тәртибе дөйөм ҡағиҙәләргә нигеҙләнә: эйәрсән һүҙ эйәртеүсе һүҙҙең алдынан; эйә һөйләм башында, хәбәр һөйләм аҙағында килә һ.б. Тәү тел системаһы тулыһынса асыҡланмау сәбәпле,гипотеза иҫбатланмай ҡала килә.
Алтай телдәре лексикаһында, һүҙҙең фонетик төҙөлөшөндә (сингармонизм) һәм күп кенә грамматик категорияларҙың (агглютинация, тартым, һөйләм төҙөлөшө) уртаҡлығында типологик оҡшаш билдәләр күҙәтелә. Алтай телдәрендә һүҙҙең тамыры тотороҡло ауаз составы һәм мөстәкиллеге менән айырылып тора. Һүҙ яһалышы һәм үҙгәреше тамырһа берҙәй ҡушымталар ялғау юлы менән (агглютинация) башҡарыла. Алтай телдәре өсөн ал ҡушымталар характерлы түгел. Барлыҡ алтай телдәренә дә тиәрлек сингармонизм хас. Алтай телдәрендә зат категорияһы юҡ, уларҙың күпселегендә тартым категорияһы бар. Затланышһыҙ ҡылым формалары (сифат ҡылым, хәл ҡылым һ.б.) йыш ҡулланыла. Алтай телдәрендә эйә - һөйләм башында, хәбәр һөйләм аҙағында килә. Һөйлемдә һүҙ тәртибе ғөмөми ҡағиҙәләргә нигеҙләнә: эйәреп килеүсе һүҙ алдағы һүҙгә бәйле. Шуға күрә алтай телдәрендә предлогтар түгел, ә бәйлектәр файҙаланыла. Алтай халыҡтарының телен, тарихын, этнографияһын һәм фольклорын өйрәнә торған фән тармағы алтаистика тип атала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Рамстедт Г.И. Введение в алтайское языкознание. Морфология. М., 1957;
- Котвич В.Л. Исследование по алтайскәм языкам. М., 1962;
- Киекбаев Дж. Г. Введение в урало-алтайское языкознание. Уфа, 1972;
- Баскаков Н.А. Алтайская семья языков и её изучение. М., 1981.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Monumenta Altaica — алтайское языкознание
- Алтайская этимологическая база данных на сайте «Вавилонская башня» С. А. Старостина.


text:
Инсульт
Инсу́льт — баш мейеһендә ҡан әйләнешенең киҫкен боҙолоуы, ул кинәт кенә (бер нисә минут, сәғәт эсендә) барлыҡҡа килә, 24 сәғәт һәм оҙағыраҡ һаҡлана торған, неврологик симптоматика менән сифатлана һәм ауырыуҙы цереброваскуляр патология нәтижәһендә үлемгә еткерә.
Инсульттарға баш мейе инфаркты, башҡа ҡан һауыу һәм субарахноидаль ҡан һауыуы керә.[1]
Неврологик дефицит регрессияһы ваҡытын иҫәпкә алып,үтә торған баш мейе ҡан әйләнеше боҙолоуы (ғәҙәти инсультан айырмалы булараҡ неврологик дефицит 24 сәғәт эсендә регрессиялана) һәм кесе инсультҡы (неврологик дефици башланғам 3 аҙна регрессия үтә) бүленә.
Ҡан әйләнеше структураһында үлем осрағы йөрәктең ишемия ауырыуынан һуң мейе ҡан тамырҙары ауырыуы икенсе урында килә.[2][3]
Йөкмәткеһе
Тарихи мәғләмәт[үҙгәртергә]
Инсульт тураһында беренсе тапҡыр Б.Э.Т. 460 йылдарҙа Гиппократ телгә ала, ул баш мейе ауырыуы сәбәпле аңын юғалтҡан осраҡты яҙа.
Артабан Гален ҡапыл аңын юғалтыуҙың беренсе симптомдарын яҙа, һәм уны ἀπoπλnEίa, «һуғыу» термины менән атай. Шул замандан бирле медицина практикаһында мейелә ҡан әйленеше боҙолоу термины булараҡ «апоплексия» термины инеп ҡала, шулай уҡ был термин башҡа органдарға ҡан һауыуҙы аңлата (түллек биҙе ярылыу, бөйөр өҫтө биҙҙәре апоклексияһы һ.б.).
1628 йылда Уильям Гарвей организмда ҡан әйленешен өйрәнә; йөрәк ҡан әйләнешен булдырыусы насос тип билдәләй. Был ғилемдәр инсульттың барлыҡҡа килеүе һәм был процесста ҡан тамырҙары ролен өйренеүҙең нигеҙе булып тора.
Рудольф Вирховтың инсульт патогенезын өйрәнеүҙә өлөшө ҙур. Ул «тромбоз» и «эмболия» терминдарын керетә. Был терминдар әлегә тиклем инсультты диагностикалау, дауалау һәм профилактикалауҙа төп терминдар булып торалар. Һуңыраҡ ул артериялар тромбозы шештен түгел, ә ҡан тамырҙары стеналарына май ултырыу менән аңлата һәм уны атеросклероз менән бәйләй[4].
Эпидемиология[үҙгәртергә]
Инсультар араһында иң таралғаны - мейенең ишемик (ҡан әйләнеше етәрлек күләмдә булмау сәпәбле) зарарланыуы. Ишемик инсульт осрағы 70-50% тәшкил итә, мейегә ҡан һауыу 20-25%, травма менән бәйләнмәгән субарахноидаль (баш мейеһенең һәм йөлөндөң үрмәксе ауы һәм йомшаҡ ҡабығы араһындағы цереброспиналь шыйыҡса менән тулған арауығына) ҡан һауыу 5%.
Инсульт, бөгөнгө көндә, неврологияның иң мөһим социаль-медицина мәсьәләһе булып тора.
Бөтә донъяла йыл һайын церебраль инсульт менән 6 миллион кеше ауырый, ә Рәсәйҙә 450 меңдән артыҡ кеше, йәғни һәр 1,5 минут һайын бер рәсәйле инсульт кисерә. Рәсәйҙең эре мегаполистарында тәүлегенә 100-ҙән 120-гә тиклем киҫкен инсульт осрағы теркәлә.
Бөгөнгө көндә инсульт халыҡтың төп инвалидлыҡ сәбәбе булып тора. Инсульт кисергәндәрҙең 70—80 % инвалид булып ҡала, шуларҙың 20—30 % даими тәрбиә талар итә.
Рәсәй Федерацияһында инсульт кисергәндәрҙең инвалид булып китеүенә ашығыс госпитализация булмауы (15—30 %-тан артмай), неврплогия бүлектәрендә интерсив терапия булмауы сәбәпсе булып тора. Инсульт кисергәндәрҙе актив реабилитациялау зарур (реабилитация бүлегенә тк 15—20 % ауырыуҙар күсерелә).
Инсульт кисергәндәрҙең леталлеге (үлем осрағы) ауырыуҙың киҫкен ваҡытында дауалау шарттарына бәйле. 30 көн эсендә инсульт кисергәндәрҙең 35 % үлә. Стационарҙа дауаланғандарҙың 24 %, өйҙә дауаланғандарҙың — 43 % (Виленский Б. С., 1995). Бер йыл эсендә 50 % ауырыу үлә.
Дөйөм алғанда, киҫкен йөрәк ауырыүҙарынан һуң, инсульттан үлем осрағы икенсе урында тора, ирҙәрҙә инсульт осрағы ҡатын-ҡыҙға ҡарағанда күберәк.
Инсульт төрҙәре[үҙгәртергә]
Инсульттың өс төрө бар: ишемик инсульт (етәрлек кимәлдә ҡан килмәүе), баш мейеһенә ҡан һауыуы һәм субарахноидаль (баш мейеһенең һәм йөлөндөң үрмәксе ауы һәм йомшаҡ ҡабығы араһындағы цереброспиналь шыйыҡса менән тулған арауығына) ҡан һауыуы.[1] Травматик булмаған баш мейегә ҡан һауыу геморрагик инсульт тип атала. Халыҡ-ара тикшереүҙәр ишемик һәм геморрагик инсульт сағыштармаһы 4:1—5:1 (80—85 % һәм 15—20 %) тип бирә[5].
Дифференциаль диагностика[үҙгәртергә]
Инсульт осрағанда урында нимә эшләргә[үҙгәртергә]
Оҙаҡҡа һуҙмай урында инсультты билделәү өсөн өс төп алым бар, ул «УЗП » тип атала. Зарар күреүсе кешенән түбендәгеләрҙе һорағыҙ:
- У — улыбнуться (йылмайырға). Инсульт осрағында йылмайыу кәкере була; ирен сите өҫкә түгел, ә аҫҡа йүнәлтелә.
- З — заговорить(һөйләшергә). Һөйләштерегеҙ, мәҫәлән: «Бөгөн ҡояшлы көн» тигәнде ҡабатларға ҡушығыҙ. Инсульт осрағында йыш ҡына телмәр боҙола, әммә һәр ваҡыт түгел.
- П — поднять обе руки (ике ҡулын да өҫкә күтәрергә ҡушығыҙ). Ҡулдар бер төрлө күтәрелмәһә — инсульт билдәһе булыуы мөмкин.
Өҫтәмә диагностика алымдары:
- Зарар күреүсене телен күрһәтеүен һорағыҙ. Әгәр теле тигеҙ туры түгел икән һәм берәу яҡҡа ҡыйышайған булһа, был инсульт билдәһе.
- Зарар күреүсене ус төптәрен өҫке ҡаратып, ике ҡулын өҫкә һуҙырға һәм күҙҙәрен йоморға күшығыҙ. Берәй ҡул ҡырыйға йәки аҫҡ китһә, был инсульт билдәһе.
Зарар күреүсе берәй талапты эшләй алмаһа, ашығыс ярҙам саҡырырға кәрәк, килгән медиктарға симптомдарҙы һөйләп бириргә. Симптомдар юғалған булһа ла госпитализция талап ителә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Верещагин Н. В., Пирадов М. А., Суслина З. А. Национальный центр инсульта — Терминология. Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 февраль 2012.
- ↑ Медицинская библиотека Пентадент.ру/Ишемический инсульт можно предупредить.
- ↑ Ответный удар по глобальной эпидемии — Интервью с В. И. Скворцовой
- ↑ Инсульт. Ишемический инсульт. Профилактика и лечение инсульта. Реабилитация после инсульта. Микроинсульт. Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 февраль 2012.
- ↑ Гусев Е. И., Скворцова В. И. — Современные представления о лечении острого церебрального инсульта Consilium Medicum, Том 2/N 2/2000
- ↑ Михеев В. В., Мельничук П. В. Нервные болезни — «Медицина», 1981. — С. 543.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Клиническая неврология с основами медико-социальной экспертизы. СПб.: ООО «Медлайн-Медиа», 2006.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Геморрагический инсульт: мифы и реальность. Пирадов М. А.
- Апоплексия // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Национальная Ассоциация по борьбе с инсультом, официальный сайт
- Первая помощь при инсультах, обучающее видео
- Клиническая презентация больного с внутримозговым кровоизлиянием (iNeurologist)
- Солодов А. А., Петриков С. С. Гиперосмолярные растворы в комплексе лечения больных с внутричерепными кровоизлияниями // Вестник интенсивной терапии — 2009. — 2. — с. 22-27.
- Heurteaux C., et al Neuroprotective and neuroproliferative activities of NeuroAid (MLC601, MLC901), a Chinese medicine, in vitro and in vivo; Neuropharmacology.2010;58;987-1001
Ҡалып:Йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары Ҡалып:Үҙәк нерв системаһы ауырыуҙары Ҡалып:Мәйелә ҡан әләнеше боҙөлоуы


text:
Мода
Мо́да (франц. mode, лат. modus — үлсәү, образ, алым, ҡағиҙә, бойороҡ) — билдәле бер ижтимағи даирәләге берәй нәмәгә ҡарата билдәләнгән талап өҫтөнлөгө. Билдәле бер замандағы талапҡа тура килгән кейем өлгөһө, тәртип, этикет, йәшәү рәүеше, сәнғәт, әҙәбиәт, ашау-эсеү, архитектура, күңел асыу һ.б. Мода төшөнсәһе ышанысһыҙ, тиҙ туҙыусан билдәлелекте аңлата. Яңы мода артынан ҡыуыу — моданың айырылғыһыҙ сифаты. Берәй күренеш йәки берәй әйбер заманында модалы булған булһа, ул үҙенең модалы булыуын юғалта һәм иҫке модалы булып иҫәпләнә.
Моданы алға этәреүсе ике көс бар. Беренсеһе — матурлыҡ тойғоһона эйәреү, икенсеһе — йәмғиәттә көлкөгә ҡалыу.
Мода индустрияһы[үҙгәртергә]
Мода индустрияһы — тауар етештереү һәм тауар һатыу менән бәйле иҡтисадтың бер өлөшө.
Кейем модаһы[үҙгәртергә]
Кейем модаһы — сағыштырмаса ҡыҫҡа ваҡыт эсендә алышынып торған кейем формаһы һәм өлгөләре. XVII быуатта француз батша һарайындағы кейем бөтә Европа илдәре өсөн өлгө була, модалы кейенеү (фр. à la mode) шунан башлана. Мода кейемдең материалын, фасонын, төҫөн билдәләй.


text:
Земфира
Земфи́ра Тәлғә́т ҡыҙы Рамаҙа́нова — рок-йырсы. 1976 йылдың 26 авгусында Өфөлә тыуған. Атаһы – тарих уҡытыусыһы, әсәһе – табип. Музыка мәктәбен «ҡыҙыл диплом» менән тамамлаған ҡыҙ спортта ла ҡалышмаған – баскетболда ярайһы ҙур уңыштарға өлгәшкән, 1990 йылда Рәсәй ҡыҙҙар йыйылма командаһы капитаны булған. 1998 йылдың башында үҙ төркөмөн булдыра, ә 1999 йылдың майынан алып Рәсәйҙә уның йырҙары яңғырамаған радио ҡалмай.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Александр Алексеев. Земфира: Я давно не стояла на сцене // Российская газета. — 2010. — Т. 198. — № 5277.
- ↑ Zemfira. Allmusic. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 май 2012. 21 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ Русский рок. Малая энциклопедия — Леан-Антао, 2001. — ISBN 5-85929-068-3.
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса музыканттар
- 26 август көнө тыуғандар
- Тыуғандар 1976 йылда
- Өфөлә тыуғандар
- Алфавит буйынса йырсылар
- Рәсәй йырсылары
- XXI быуат йырсылары
- XX быуат йырсылары
- Алфавит буйынса композиторҙар
- Рәсәй композиторҙары
- XXI быуат композиторҙары
- XX века композиторҙары
- Алфавит буйынса шағирҙар
- Рәсәй шағирҙары
- XXI быуат шағирҙары
- XX быуат шағирҙары
- Музыка


text:
Рәжәб
Рәжәб — һижри иҫәп менән йылдың етенсе айы. 5 рәжәб — рәғәиб кисәһе. 26 рәжәб — миһраж кисе. Рәжәб айы мосолмандарҙа кесе хаж ай булып та һанала. Ғәрәптәр элек-электән был айҙы ураҙалар тотоп, ҡорбандар салып үткәрә торған булғандар. Төрлө һуғыштап һәм яу сабыуҙарға сик ҡуйылған.
Был ай — һаңғырау ай. Бәндәләрҙең гонаһтары хаҡында Аллаһы Тәғәлә ишетеп бармай, рәхмәт-бәрәкәттәре яуып тора.
Был айҙа Мөхәмәдтең, ғәләйһис-сәләм, ата-әсәһе никахҡа инә, ошо уҡ айҙа пәйғәмбәребеҙ миһражға күтәрелә.


text:
Википедия:Тәрәнлек
Википедияла тәрәнлек (ингл. Depth) — тел бүлегенең үҫеш дәрәжәһен күрһәтеүсе сағыштырмаса ҙурлыҡ. Һәр мәҡәләгә тура килгән уртаса үҙгәртеү, мәҡәлә булмаған биттәр һанынан һәм мәҡәлә әҙерләмәләренән иҫәпләнә.
Википедия ҡатнашыусыларының күбеһе тәрәнлек Википедияның сифатын түгел, ә уның ҡатнашыусылары берләшмәһенең үҫешкәнлеген күрһәтә тип иҫәпләй.
Иҫәпләү[үҙгәртергә]
Тәрәнлек түбәндәгесә иҫәпләнә:
- ,
- Depth — тәрәнлек;
- Edits — дөйөм үҙгәртеүҙәр һаны;
- NonArticles — мәҡәлә булып һаналмаған биттәр һаны (фекер алышыу һәм әңгәмә биттәре, йүнәлтеүҙәр, шәхси биттәр һ.б.);
- Articles — мәҡәләләр һаны;
- Total — бөтә биттәр һаны (NonArticles + Articles).
Ҡыҫҡартылған формула:
Статистика[үҙгәртергә]
Ҙур Википедиялар (мәҡәлә һаны 50000 күп) араһында иң ҙур тәрәнлек Инглиз Википедияһында: 894.6 = 21.54 × 41.53.
Урыҫ Википедияһының тәрәнлеге: 116.4 = 19.9 × 5.85.
Төрки Википедиялар араһында иң ҙур тәрәнлек төрөк википедияһында: 206.3 = 13.56 × 15.21.
Башҡорт википедияһының тәрәнлеге: 9.9 = 6.21 × 1.6.
Төрки телдәрендәге википедиялар статистикаһы:
Телдәр таблицаһы[үҙгәртергә]
Иң ҙур 30 Википедия буйынса:


text:
8 февраль
8 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 39-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 326 көн ҡала (кәбисә йылында 327).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Йәш герой-антифашист көнө.
- Ираҡ — Революция көнө.
- Рәсәй — Рәсәй фәне көнө.
- Рәсәй — Риелтор көнө.
- Рәсәй — Хәрби топограф көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1672 — Исаак Ньютон төҫ һәм яҡтылыҡ тураһында доклад менән сығыш яһай.
- 1724 — Рәсәй фәндәр академияһын ойоштороу тураһындағы указға Императора Петр I ҡул ҡуя.
- 1943 — Икенсе бөтә донъя һуғышы: совет ғәскәрҙәре Курск ҡалаһын ала.
- 2002 — Солт Лейк Сити ҡалаһында XIX ҡышҡы Олимпиада уйындары башлана.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1834 — Дмитрий Иванович Мендеев, Бөйөк урыҫ химигы, педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре.
- 1828 — Жюль Верн, француз яҙыксыһы, фәнни фантастикаға нигеҙ һалыусы.
- 1920 — Закир Ханов, Башҡортостандың халыҡ артисы.


text:
Менахем Бегин
’
Мена́хем Бе́гин (йәһ. מנחם בגין ) – Израилдең сәйәси эшмәкәре,1977 йылдың июненән башлап 1983 йылғаса Израилдең Премьер-министры. 1978 йылғы Тыныслыҡ өсөн Нобель Премияһы лауреаты. 1940 йылдарҙа Иргун йәһүд йәшерен ойошмаһы етәксеһе.
Тормош юлы[үҙгәртергә]
Менахем Бегин 1913 йылдың 16 авгусында Брест-Литовск (хәҙерге Брест, Беларусь) ҡалаһында тыуған. Атаһы – Брест-Литовск йәһүд общинаһы секретаре. Менахем тыуған ҡалаһындағы йәһүд дини мәктәбен, артабан дәүләт гимназияһын (1931) тамамлай. 1935 йылда Варшава университетын тамамлағас, хоҡуҡ магистры ғилми дәрәжәһен ала.
1992 йылдың 9 мартында Тель-Авив ҡалаһында вафат була.


text:
Ер аҫты ҡоролмалары
Ер аҫты ҡоролмалары [1] , тау тоҡомдарындағы төрлө тәғәйенләнештәге ҡоролмалар. Һай (15 м тиклем, асыҡ, ҡайһы ваҡытта ябыҡ ысул м‑н төҙөлә) һәм тәрән (15 м тәрәнерәк, ябыҡ) һалыныусы аҫты ҡоролмалар була.
Ер аҫты ҡоролмалар транспорт һәм гидротехник тоннелдәр (ҡара: Туннель, метрополитен, [[электр станцияларының ер аҫты комплекстары, йәйәүлеләр өсөн үткәүелдәр, гараждар, һыу, нефть, газ һаҡлағыстар, складтар, сәнәғәт пр‑тиелары, хәрби объекттар һ.б. инә.
Ер аҫты ҡоролмалар төҙөгәндә <геотехниканың төрлө алымдары ҡулланыла.
Ер аҫты ҡоролмалар проектлауҙы һәм төҙөүҙе, объекттың геототороҡлолоғон һәм инженерлыҡ-геол. шарттарҙың үҙгәреүсәнлеген иҫәпкә алып, махсуслаштырылған ойошмалар башҡара. Ер аҫты ҡоролмалар төҙөүҙең хәүефһеҙлеге разведканың хәүефле зоналарҙы табырға ярҙам итеүсе геофизик алымдарын һәм махсус технологияларҙы ҡулланыу м‑н тәьмин ителә.
Улар боҙолған зоналарҙың ер ҡаҙыу эштәренә кире йоғонто яһауына һәм ер өҫтөнөң ултырыуына юл ҡуймай. Башҡортостанда Е.а.ҡ. проекттарын тармаҡтың проект учреждениелары, ш. уҡ “Башҡортостан Промстройпроекты”, Башҡ‑н төҙөлөш ҒТИ һ.б. башҡара.
Өфөлә В.И.Мартин етәкс. Көнбайыш Урал инженер-төҙөлөш эштәре тресы 1982 й. — тәрән һалына торған (60 м тиклем) метрополитен (“Метрогипротранс” ин‑ты проекты, Мәскәү), 1992 й. – метрополитендың һай һалына торған 1‑се сиратын (“Нижегородметропроект” ин‑ты), 2002—03 йй. “Ульяновтар” станцияһынан “Муса Гәрәев бульвары” станцияһына тиклем 1‑се башланғыс участканы төҙөү өсөн инженер-геол. эштәр үткәрелә.
Төҙөлөш иҡт. яҡтан маҡсатҡа ярашлы булмағанлыҡтан, проекттар ҡабул ителмәй. “30‑сы төҙөлөш идаралығы” ФДУП‑ы (Межгорье ҡ.) 1992 й. — Өфөлә ябыҡ ысул м‑н Мәскәү—Силәбе автомобиль юлына сығыу урыны булған 1249 м оҙонлоҡтағы ике үтмәле автомобиль юлы тоннеле, 90‑сы йй. аҙ. Ағиҙел й. Йомағужа гидроузелының ер аҫты гидротехник 'ҡ'оролмаларын төҙөй башлай. Башҡ‑н төҙөлөш ҒТИ‑нда тәрән котловандарҙа асыҡ ысул м‑н ҡоролған Ҡариҙел й. аша һалынған күпергә сығыу урыны булған автомобиль юлы тоннеле порталы (Н.З.Готман, Э.Д.Насирова), Конгресс-холл бинаһының (А.Л.Готман), “СемьЯ” сауҙа-күңел асыу комплексының, Өфөләге т. юл вокзалының (Н.З.Готман, Л.В.Оркина) һ.б. Е.а.ҡ. проекттары төҙөлә. 2003—04 йй. Г.В.Тэненбаум етәкс. Е.а.ҡ. монолит тимер-бетон стеналарының гидроизоляцияһын тәьмин итеү өсөн ҡоро ҡатышмалар уйлап табыла.


text:
Мерида (ҡала, Венесуэла)
Мерида (исп. Mérida), рәсми исеме Сантьяго де лос Кабальерос де Мерида, исп. Santiago de los Caballeros de Mérida — Венесуэлалағы ҡала, Мерида штатының һәм Либертадор муниципалитетының башҡалаһы. Венесуэлалағы Андтарҙағы иң мөһим ҡалаларҙан береһе. Ҡала (Яңы Гранада Вицекороллеге составында) 9 Ҡарасай 1558 көнөндә нигеҙ һалынған, ул Бойондороҡһоҙлоҡ һуғышы ваҡытында бик мөһим булған.
Хәҙер Меридала яҡынса 200 мең кеше, агломерацияла яҡынса 350 000 кеше йәшәй. Ҡалаһы — көнбайыш Венесуэлалағы мөһим иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. Ҡалала Андтар Университеты урынлашҡан.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]


text:
Программа менән тәьмин итеү
Программа менән тәьмин итеү (ингл. software) – компьютерҙың процессорын ниндәйҙер операциялар башҡарыуға йүнәлткән, машина уҡый торған, йыш ҡына компьютер программаһы формаһында күрһәтмәләр йыйылмаһы. Ғәҙәттә компьютерҙың аппарат сараларына ҡапма-ҡаршы термин булараҡ ҡулланыла. Аппарат саралары һәм программа менән тәьмин итеү бер-береһе менән тығыҙ бәйле, береһенең эшләүе өсөн икенсеһенең булыуы мотлаҡ. Компьютер сленгында йыш ҡына инглиз телендәге software һүҙенән сыҡҡан софт атамаһы менән дә йөрөтәләр.
Программа менән тәьмин итеү – дөйөм термин. Ул бөтә компьютер күрһәтмәләренә ҡарата лә, компьютер күрһәтмәләренең билдәле бер йыйылмаһына ғына ҡарата ла ҡүлланыла. Ул шулай уҡ машина күрһәтмәләрен дә (процессор аңлаған бинар код), сығанаҡ кодты ла (башҡарылыр алдынан компиляторҙар тарафынан машина кодына әйләндерелә торған кешегә аңлайышлы күрһәтмәләр) үҙ эсенә ала.


text:
Архейҙар
Архейҙар (лат. Archaea бор. грек. ἀpxaῖoς иң боронғо, тәү барлыҡҡа килгән) — Карла Вёзеның Өс доменлы системаһында, бактериялар һәм эукариоттар менән бер рәттә тере организмдар домены ). Архейҙар, күҙәнәк төшө һәм мембрана органеллаһы булмаған бер күҙәнәкле микроорганизмдар.
Элегерәк археҙарҙы бактериялар менән прокариоттар менәң «архебактариялар» тигән дөйөм төркөмгә берлештергәндәр, тик хәҙәр был квалификация иҫкергән тип һанала [1]. Хәҙер архейҙарҙың, башҡа тереклек формаһынан айырылап торған, биохимик үҙенсәлектәре башҡа булған, үҙ аллы эволюцияһы булыуы асыҡланған.
Архейҙар 5 типҡа бүленә. Улар араһында кренархеоттар (лат. Crenarchaeota) һәм эвриархеоттар (лат. Euryarchaeota) иң күп өйрәнелгәндәре. Архейҙарҙы квалификациялау ҡатмарлы, улар лаборатория шарттарында үрсемәгән, һәм идентификациялау тереклек итеү урынынан алынған нуклеин кислотаһы өлгөһө нигеҙендә башҡарыла.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Воробьева Л. В. Археи: Учебное пособие для вузов. — М.: Академкнига, 2007. — 447 с.
- Громов Б.В. Удивительный мир архей // СОЖ. — 1997. — № 4. — С. 23—26.
Иҫкәртмәлер[үҙгәртергә]
- ↑ Pace N. R. (May 2006). "Time for a change". Nature 441 (7091): 289. . . .


text:
Мона Лиза
«Мо́на Ли́за», шулай уҡ «Джоко́нда»; (итал. Mona Lisa, La Gioconda, франц. La Joconde), тулы исеме — Портре́т госпожи́ Ли́зы дель Джоко́ндо, итал. Ritratto di Monna Lisa del Giocondo) — Леонардо да Винчи картинаһы, Лувр музейынды һаҡлана, Париж, Франция. Донъяла бер иң билдәле сәнғәт әҫәрҙәренең береһе[1][2]. Флоренцияла ебәк һатыусы Франческо дель Джокондоның ҡатыны Лиза Герардинипортреты булып иҫәләнә. 1503—1505 йылдар тирәһендә яҙылған.
Тасуирлама[үҙгәртергә]
Картинала яртылаш боролоп ултырған ҡара кейемдәге ҡатын төшөрөлгән. Ул кресло таянысына бер ҡулы менән таянып, икенсе ҡулын өҫтөнә ҡуйып, тамашасыға тура ҡарап ултыра. Был билдән төшөрөлгән картина. Кресло балконда йәки лоджияла тора. Элегерәк картина киңерәк булған тип иҫәпләнә. Ситтәге ике ҡырҙа лоджия колонналары яртылаш ҡына күренә.
Сәнғәтте өйрәнеүсе Борис Виппер Мона Лиза йөҙөндә квадроченто модаһы эҙҙәре булыуын билдәләй: уның ҡаштары һәм маңлайының өҫтөндә сәсе йолҡолған[3].
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- «Мона Лиза» в базе данных Лувра(фр.)
- Мона Лиза (масштабируемая картина)
- Сайт, посвящённый образам Моны Лизы в современной культуре, в том числе и в рекламе


text:
Магдебург ярымшарҙары
Магдебург ярымшарҙары — һауа баҫымы көсөн һәм үҙе уйлап тапҡан һауа насосы менән таныштырыу өсөн немец физигы Отто фон Герикеның эксперименты. Был экспериментта диаметры 14 дюйм (35,5 см), эсе буш, бер-береһенә тығыҙ итеп япмалы ике баҡыр ярымшарҙар файҙаланыла. 1654 йылда Герике император Фердинанд III ҡатнашлығында рейхстагта күрһәтә. Сфера эсенән һауаны һурып алғас, 16 ат (8-әр ат тике яҡтан) ярымшарҙарҙы айырып ала алмай.
1656 йылда Герике экспериментын Магдебургта, 1663 йылда Берлинда 24 ат менән күрһәтә.
Был ярымшарҙар Мюнхенда Немец музейында (нем. Deutsches Museum) һаҡлана.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Магдебургские полушария // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Йылҡы
Йылҡы (лат. Equus ferus caballus) — аттар ырыуынан булған берҙән-бер йомро тояҡлылар ғаиләһе; йомро тояҡлы, ялбыр ҡыл ҡойроҡло, яллы эре йорт хайуаны[1]; кешене, йөктө һ.б. йөрөтөү, ташыу өсөн файҙаланыла торған, йомро тояҡлы эре йорт малы, ат[1].
Инә малды бейә тиҙәр, Ата мал — айғыр.
Йылҡы малын беҙҙең эраға тиклемге 4-се мең йыллыҡта уҡ ҡулға эйәләштерелгән. Кешелектең рухи тормошонда, хәрби эштә, хужалыҡ итеүҙә аттың әһәмиәте баһалап бөткөһөҙ. Йылҡысылыҡ бик күп халыҡтарҙың төп шөғөлдәренең береһе булған. Аттар ауыл хужалығында ер ешкәртеү, йөк ташыу, һыбай йөрөү өсөн файҙаланылған. Хәрби эштә атланып йөрөү, хәрби припастар ташыу, артелерияны һөйрәп йөрөү өсөн файҙаланылған. Ат спорт уйындарында ҡатнаша. Ҡымыҙ етештереү, йылҡы ите етештереү табышлы тармаҡ булып иҫәпләнә.
Йөкмәткеһе
- 1 Йылҡы донъя халыҡтары тарихында
- 2 Төҫтәре буйынса бүленеш
- 3 Йәштәре буйынса бүленеш
- 4 Ҡайһы бер атамалар
- 5 Һаны
- 6 Йылҡы - башҡорт мәҙәниәтендә
- 7 Атаҡлы ун ат
- 8 Ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр
- 9 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 10 Иҫкәрмәләр
- 11 Сығанаҡтар
- 12 Әҙәбиәт
- 13 Һылтанмалар
Йылҡы донъя халыҡтары тарихында[үҙгәртергә]
Кешенең йылҡыға булған мөнәсәбәте бер генә хайуанға ҡарата ла ҡабатланмай. Йылҡы үрсеткән бөтә халыҡта ла ат кеше өсөн екке йәки менге мал ғына түгел, бәлки тоғро дуҫ, айырылмаҫ иптәш, ышаныслы юлдаш, баһалап бөткөһөҙ хазина рәүешендә йөрөгән. Хәтерегеҙҙәме, бөйөк Шекспир һүрәтләгән яуыз лорд Глостер — король Ричард III: «Ат, ат! Ат өсөн батшалығымдың яртыһын бирәм!» — тип яр һалған. Борон-борондан бөйөк полководецтарҙың тоғро юлдашы ат булған. Дарий, Кир, Ганнибал, Александр Македонский, Александр Невский, Дмитрий Донской, Богдан Хмельницкий, Петр Беренсе, Семен Буденный, Василий Чапаев — уларҙы атһыҙ күҙ алдына ла килтереүе мөмкин түгел. Рәсәй һәм БДБ илдәренең бик күп ҡалаһында һыбайлы Юрий Долгорукийға, Григорий Котовскийға, Амангилде Имановҡа, Вахтанг Горгасалға, Давид Сасунскийға, Салауат Юлаевҡа мөһабәт һәйкәлдәр ҡуйылған. Һеҙ Украинала Каховка эргәһендәге яланда дүрт ат егелгән тачанка-һәйкәлде хәтерләйһегеҙҙер. Ә Мәскәүҙәге Ҙур театр фронтоны өҫтөндәге бронза квадрига һуң? Ярһыу арғымаҡтар бына-бына ҡанатланыр ҙа, осоп асманға ашыр, бөркөткә әүерелер төҫлө.
Ошо яҙмаларҙы әҙерләгәндә йылҡы малына ҡағылышлы байтаҡ әҙәбиәтте аҡтарырға тура килде. Шуныһы ҡыуаныслы: йылҡысылыҡ бер ваҡытта ла ғалим-белгестәрҙең, яҙыусыларҙың, журналистарҙың иғтибар үҙәгенән ҡалмаған икән. Йылҡысылыҡтың төрлө проблемаһына арналған байтаҡ ғилми хеҙмәт яҙылған. Башҡортостанда йылҡысылыҡты фәнни нигеҙләүгә, уның киләсәктәге йүнәлештәрен билдәләүгә ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор Иван Андреевич Сайгиндан да күберәк хеҙмәт һалған кеше булмағандыр. Унан тыш, ветеринар табип Һ. Юлдыбаев, ғалим һәм белгестәр В. Мөрсәлимов, Д. Рәхмәтуллин, Б. Сатыев, Ш. Рәхмәтуллин, күп кенә райондарҙағы һәм хужалыҡтарҙағы энтузиастар был изге эшкә баһалап бөткөһөҙ өлөш индерҙе һәм индерә. Йылҡысылыҡтың яҙмышында СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм ВКП(б) Үҙәк Комитетының «Колхоздарҙа һәм совхоздарҙа йылҡы һанын арттырыу, уларҙы тәрбиәләү һәм ҡарауҙы яҡшыртыу саралары тураһында» 1942 йылғы ҡарары, СССР Министрҙар Советы һәм ВКП(б) Үҙәк Комитетының «1950—1951 йылдарҙа колхоздарҙа, совхоздарҙа һәм йылҡысылыҡ заводтарында йылҡысылыҡты үҫтереү тураһында» ҡарары ыңғай эҙ ҡалдырҙы.
Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер авторҙарҙың хеҙмәттәрендә йылҡысылыҡтың торошона һәм киләсәгенә ҡарата дөрөҫ булмаған фекер ҙә үткәрелә. Техниканың алға китеүе менән бәйле, йәнәһе, аттың тартыу көсө булараҡ әһәмиәте кәмей. Ошо ялған тезисҡа таянып, вайымһыҙыраҡ хужалыҡ етәкселәре һәм белгестәр йылҡысылыҡтың тәмле, калориялы ит, данлыҡлы ҡымыҙ биреү сығанағы икәнлеген дә оноторға тырышты. Һәм күп йылдар үткәрелгән бындай сәйәсәттең эҙемтәләрен бөтөрөү өсөн дә байтаҡ ваҡыт кәрәк булды.
Беҙ йылҡы малының халыҡ хужалығында тотҡан урыны тураһында әле һөйләшербеҙ. Унан алда аттың хәрби эшмәкәрлеге тураһында бер нисә генә һүҙ.
Тарихтың алыҫ төпкөлдәренә төшмәй ҙә Ватаныбыҙҙы һаҡлауға ат һәм һыбайлылар индергән өлөштө күреүе ауыр түгел. Михаил Кутузов армияһындағы казак генералы Матвей Иванович Платонов һыбайлылары һәм шулар менән өҙәңгегә-өҙәңге тороп дошманды ҡырған башҡорт атлылары. Бөйөк Ватан һуғышы йылъяҙмаһына генералдар Лев Доватор, Павел Белов, Исса Плиев, Миңлеғәле Шайморатов һыбайлылары алтын юлдар яҙҙы. Дан һәм ҡаһарманлыҡ юлдары. Хәҙер, ракета һәм электроника заманында, армияла кавалерия тарихи иҫтәлек кенә булып ҡалһа ла, уҙған һуғыштарҙа аттың роле ғәйәт ҙур булған. Беренсе донъя һуғышында армияла уртаса 1 миллион 350 мең ат иҫәпләнһә, маршал С. Буденныйҙың әйтеүенсә, Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында бер үк ваҡытта өс миллионға яҡын ат булған. Пулемет һәм артиллерия утынан, авиация һөжүменән һәләк булған аттарҙың иҫәбе лә иҫ китерлек. Уҙған һуғышта ғына 8 миллион самаһы ат ҡорбан булды.
Ғорурланыр урын да бар: Совет Армияһындағы кавалерия частарындағы 106 атлы яугир Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булды. Шул ҡаһармандарҙың 76-һы — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһынан.
Төҫтәре буйынса бүленеш[үҙгәртергә]
Уларҙың төҫтәре һәм төҫсәләре бик күп. Ҡәҙимге аҡ, ҡара, һоро, ала төҫтәрҙән, ҡатнаштарынан тыш, төрлө урындағы таптары буйынса ла айырылалар. Йылҡысылыҡта аҡ төҫ хупланмай, сөнки альбинослыҡ кире күренеш тип иҫәпләнә. Төп төҫтәргә туҡталайыҡ.
- Ерән (рыжий) — ҡыҙыл менән һары ҡатыш, ҡыҙғылт һары (ҡан ерән, ҡола ерән, сағыу ерән һ.б. төҫсәләре була).
- Саптар (игреневый) — ялы һәм ҡойроғо сал булған ерән ат.
- Туры (гнедой).
- Ҡоба туры (каурий) — ҡара- ҡыҙыл, ял-ҡойроғо ҡара төҫтәге ат (ҡара туры, ҡобау туры, ҡыҙыл туры һ.б.)
- Ҡола (саврасый), аҡ ҡола (буланый) — үҙе һары, ҡойроҡ, ялы ҡара ат.
- Буҙ (сивый), аҡ буҙ (светлосивый) — көлһыу күгелйем төҫ (аҡ буҙ, күк буҙ, ҡара буҙ).
- Күк, күксәй, күксәнәй — күк буҙ төҫтөң төрҙәре.
- Тимергүк — ҡараһыу буҙ, ҡорос төҫөндәге ат.
- Бурыл (чалый) — буҙ менән ҡара ҡатыш.
- Кир (мухортый) — һарғылт туры төҫ.
- Бүртә (караковый) — аҡ менән туры ҡатыш төҫ.
- Ала (пегий) — аҡ менән берәй төҫ таптары ҡатнашҡан.
- Алмасыбар (в яблоках) — буҙ төҫ өҫтөнән тимгел-тимгел ҡара таптар ятҡан төҫ.
Йәштәре буйынса бүленеш[үҙгәртергә]
- Ҡолон — айғыр ҡолон, бейә ҡолон. Бер йәшкә тиклемге йәш ат. Бер йәшлек булғас, ҡолондоң ялын, ҡойроғон киҫәләр һәм ҡырҡмыш тигән атама бирәләр. Айғыр ҡырҡмыш, бейә ҡырҡмыш Йәки ябаға(ябаға тай).
- Тай — ике йәшкә тиклем.
- Ҡонан (иркәк малға), ҡонажын (орғасы малға). Ике йәштән өс йәшкә тиклемге йылҡы малы.
- Дүнән, дүнәжен. Өс йәштән дүрт йәшкәсә.
- Дүрт йәштән иркәк малға айғыр. Орғасы малға беренсе ҡолонға тиклем байтал, ҡолонлағас, бейә.
- Артабан ҡолонламаған бейә тыу(ҡыҫыр) бейә. Ҡолонһоҙ айғыр — һәүерек. Атҡа әйләндерелгән айғыр — алаша.
Ҡайһы бер атамалар[үҙгәртергә]
- Ат көтөүе түгел, йылҡы өйөрө. Өйөрҙө бер айғыр йөрөтә. Көҙ һәм ҡыш айғырҙар йыуашайғас, бер нисә өйөр бергә ҡушыла, табын барлыҡҡа килә. Уны йылҡы табыны тиҙәр.
- Йылҡы ите тиҙәр, ә ат ите түгел. Шулай уҡ ат һөтө тип аталмай, ә бейә һөтө тип йөрөтөлә.
- Ҡырағай аттар — тарпан тип йөрөтөлгән. Хәҙер улар юҡ, сөнки ҡырып бөтөрөлгән.
- Юрға — етеҙ йөрөшлө, шәп сабыусы йылҡы малы. Ике уң һәм ике һул аяҡты бер юлы алдырып саба.
- Нәҫел дауам итеү өсөн һайлап ҡалдырылған йылҡы малы — ҡур мал тип йөрөтөлә.
- Аттар һәм һимертеп ҡуйыуға бүленгән башҡа төр йылҡы малы — ҡыҫырыҡ өйөр.
Һаны[үҙгәртергә]
- Донъяла 1913 йылда — 102 миллион, 1937 йылда — 115 миллион, 1975 йылда 65 миллион, 2006 йылда 58 миллион 372 мең 106 ат була.
- Рәсәйҙә 1916 йылда — 38,2 миллион, 1941 йылда СССР-ҙа — 21,1 миллион, 1956 йылда — 13 миллион, 1970 йылда — 7,5 миллион, 1980 йылда 5,6 миллион йылҡы малы иҫәпләнгән. 2006 йылда Рәсәйҙә 1 миллион 319 мең 358 ат була.
- 1845 йылда Ырымбур губернаһында 1 миллион 852 мең йылҡы булған. 1850 йылда ошо губернала йәшәүсе башҡорттарҙа ғына ла 569 979 баш йылҡы иҫәпләнгән.
- Бөйөк Ватан һуғышы алдынан Башҡортостанда 524 мең ат иҫәпләнә. 1987 йылда 160,7 мең баш йылҡы аҫралған.
- Ат һаны буйынса Башҡортостан Яҡут-Саханан ҡала икенсе урында. Рәсәйҙекенең ундан бер өлөшө беҙҙең республикаға тура килә.
- 1990—2011 йылдар арауығында беҙҙә аттар 70 мең башҡа кәмеп, 2012 йылға 123 мең баш иҫәпләнгән. Ошо йылдарҙа кәмеү күмәк хужалыҡтарға, ойошмаларға тура килә — 40 мең 400 башҡа тиклем. Шәхси хужалыҡтарҙа, киреһенсә, күбәйгән. Крәҫтиән (фермер) хужалыҡтарында 2000–2011 йылдарҙа 11 тапҡырға артып, 2012 йыл башына 17 мең 700 башҡа ишәйгән.
Йылҡы - башҡорт мәҙәниәтендә[үҙгәртергә]
Яу толпарҙары[үҙгәртергә]
Башҡорттарҙа атланып йөрөргә менге аттар, санаға, арбаға егергә екке аттар һәм айырым яу аттары — яу сабырға әҙерләнгән аттар булған. Яу толпарҙары хәрби походтарҙа хужаларына тоғро иптәш һаналған. Башҡорт яугирҙарының дошмандарға ҡаршы алыштарҙа яулаған еңеүҙәрендә башҡорт аттарының көслө, ғәйәт сыҙамлы булыуы ла ҙур роль уйнай.
1812 йылғы Ватан һуғышынан һуң башҡорт яугирҙары «Төньяҡ амурҙары» тигән исем менән тарихҡа инә. Аты булһа, башҡорт яугиры алдындағы бөтөн урман, тау-таш, тәрән кисеүҙәрҙе үтеү, боҙло-ямғырлы көндәрҙә лә дошман менән алышыу, башҡа ауырлыҡтарҙы еңеп сығыу бер ни тормаған.
Башҡорт ҡымыҙы[үҙгәртергә]
Башҡорттарҙа ҡымыҙ бешеү серҙәре ныҡлы һаҡланып, быуындан быуынға тапшырыла килә. Башҡорт тоҡомло бейәләр һөтөнән эшләнгән ҡымыҙ айырыуса сихәтле сифаттарға эйә. Үҙенең иҫтәлектәрендә яҙыусы, яҡташыбыҙ Сергей Аксаков былай тип яҙа:
Яҙ етеп ер асылғас, туғай-болондар хуш еҫле йәшеллек менән ҡапланғас та ҡышҡыһын ябыҡҡан аттар тиҙ генә көрәйеп ала һәм башҡорттар ҡымыҙ әҙерләү эшенә тотона. Бер аҙҙан йәш балаларҙан алып ҡарыуы ҡайтҡан ҡарттарға тиклем был шифалы эсемлекте эсә башлай. Аҙ ғына ваҡыт эсендә оҙон һал-ҡын ҡышты аслы-туҡлы үткәреүҙән барлыҡҡа килгән ауырыуҙары һыпырып алдандай юҡҡа сыға. Кешеләрҙең ябығыуҙан һурыҡҡан йөҙҙәре тулыланып, йәшәреп китә. Хатта сабыйҙарҙың, йәштәрҙең генә түгел, ҡарттарҙың бит остарына алһыу төҫ ҡуна.
Ат тиреһенән эшләнгән һаба[үҙгәртергә]
Шифалы эсемлекте һалып йөрөтөү һауыттарын да башҡорттар йылҡы тиреһенән яһап алған. Халҡыбыҙҙың тормош-көнкүрешен өйрәнгән этнограф ғалимдар, сәйәхәтселәр йылҡы тиреһенән — күндән эшләнгән һауыттарҙың күбеһе йөйһөҙ булыуына иғтибар иткән. Уларҙың төбө генә ҡоршап тегеп ҡуйылған. Mуйын, баш, бот тиреләре тотош һыҙырып алып эшкәртелгән. Баш тиреһенән яһалған башкүнәккә бейәләрҙе һауғандар. Ҡымыҙ һауыттары — турһыҡ та, һаба ла күндән булған.
Йылҡы ите — дауа[үҙгәртергә]
Йылҡы ите — башҡорттарҙың иң яратҡан ризығы. Уның сәләмәтлеккә лә шифаһы ҙур.
Ул ғына ла түгел: аттар дарыуҙар яһауҙа туранан-тура ҡатнаша. Бактериология институттарында донор аттарҙың ҡанынан гангрена - тәндең үлекләүе, столбняк — һеңерҙәр тартышыу, дифтерия — балаларҙың тамаҡ сире, ботулизм — аҙыҡтан ағыуланыу кеүек ҡур-ҡыныс сирҙәргә ҡаршы дарыуҙар эшләнә.
Башҡорт халҡында йылҡы образы[үҙгәртергә]
Йылҡы образы башҡорт фольклорында бик киң таралған. Борон халҡыбыҙ атты культҡа әйләндергән, изгелекле хайуан тип ҡараған. Был яҙма сығанаҡтар менән дә раҫлана. Мәҫәлән, 922 йылда Волга, Урал буйында булып киткән ғәрәп илсеһе ибн Фаҙлан, башҡорттар ун ике раббыға табына, шул раббыларҙың береһе — йылҡы, тип яҙып ҡалдырған. Ат башҡорт эпостарында батырҙың уң ҡанаты булараҡ һүрәтләнә.
Халыҡ ижады[үҙгәртергә]
Халыҡ әйтһә, хаҡ әйтә[үҙгәртергә]
- Тупһаға, һикәлтәгә даға ҡағыу йолаһы бар. Кешенең яман уйы, яман һүҙе шул дағаға эләгеп ҡала тип һанала. Даға ен-шайтандан да һаҡлай. Уны ҡаҡҡан саҡта:
тип һамаҡлайҙар. Ул даға яңы түгел, ә ат тояғынан төшөп ҡалған булырға тейеш. Сөнки ат тояғы ҡатынан да ҡаты иҫәпләнгән, ундағы даға ла ҡаты тип һаналған.
- Йорт тирәһенә тел-теш ҡағылмаһын өсөн кәртә-ҡура бағанаһына йылҡының башын, салыу һөйәген кейҙереп ҡуйыу ырымы бар.
- Яҙ еткәс, арба юлы төшмәҫ элек, йәш ҡолон күрергә кәрәк. Шул саҡта йыл буйы ҡолон шикелле еңел йөрөрһөң, һау-сәләмәт булырһың.
- Тирләгән атҡа ҡапыл һыу эсерергә ярамай, юғиһә ул «эҫеләй булып яна». «Эҫеләй булған» атҡа андыҙ үләненең төнәтмәһен эсерәләр. Андыҙ эсе киткән атҡа ла килешә. Шуға «андыҙ барҙа ат үлмәҫ» тигән әйтем бар.
- Ат һатҡанда хужа һатып алыусыға уны йүгәне менән тоттора. Ҡото китмәһен тип малды аҙбарҙан арты менән сығаралар. Һатҡан кеше лә, алғаны ла бер-береһенә таҫтамал бирешә.
- Малды йомарт кешенән алһаң, уңа. Кешенең ҡулы ауыр булһа, уға һатҡан мал киңгәй (һулый): ялы-ҡойроғо бөтә, күҙҙәре ыуҙыға.
- Һатҡан саҡта малдың ҡотон алып ҡалалар. Ҡурала ҡалған мал өҙөлмәһен өсөн өс тапҡыр «Ҡотомдо алам» тип ҡабатлайҙар. Һырт буйынан, ҡолаҡ төбөнән өс мәртәбә берәр семтем йөн йолҡоп, ҡура егенә ҡыҫтыралар. Кеше ҡулынан мал алғас, артҡа ҡарарға ярамай, юғиһә алған малың үрсемһеҙ була.
- Шүлгәндән ала-ҡола, сысҡан һыртлы (арҡа буйына ҡара һыҙат) мал сыҡҡан. Шундай йылҡы малы үрсемле, ҡотло була.
Айғырҙарҙа тыуған өйөр, тыуған төбәк тойғоһо көслө була. Шуға ла борон юлға сыҡҡан кеше мотлаҡ айғыр эйәрләгән. Бер-бер хәл булһа йәки, барып еткәс, атты кире ҡайтарырға кәрәкһә, үҙен сығарып ебәргәндәр, ул әйләнеп ҡайтҡан. Йәйәүле ҡунаҡты ла айғыр мендереп оҙатҡандар. Малҡай шулай уҡ боролоп ҡайтҡан.
Мәҡәлдәр[үҙгәртергә]
- Арғымаҡ менгән арымаҫ
- Аты барҙың ҡанаты бар
- Йылҡы – малдың батшаһы
- Тай атҡа еткерер, ат моратҡа еткерер
Эпостарҙан өлгөләр[үҙгәртергә]
«Алтын ҡойроҡ, көмөш ял» тигән әкиәттәге тылсымлы толпарҙан көн дә күрә йөрөгән екке, менге, һуғым, һауын йылҡылары һис тә кәм түгел.
Геральдика[үҙгәртергә]
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Салауат гербы
Атаҡлы ун ат[үҙгәртергә]
Әҙәбиәттә һәм ысынбарлыҡтамы, тарихта төрлө сифаттары буйынса танылған аттар бар.
- Иң мөғжизәле ат — башҡорт эпостарындағы Аҡбуҙат. Ул — ҡолағын беҙҙәй ҡаҙаған, ялын ҡыҙҙай тараған, ҡарсыға түшле, муйыны бер ҡоласлы, йүгереклеге һыналған, ҡуш йөрәкле яралған, елһә, ҡоштай елпенеп, тояғы ергә теймәгән, ел дә ҡыуып етмәгән, өҫтөндәге батырын яуҙа ташлап китмәгән толпар.
- Иң ҡыйыу ат — боронғо иң ҙур донъя империяһы батшаһы Александр Македонскийҙын Буцефал ҡушаматлы аты. Ул бер нәмәнән дә ҡурҡмаған. Үҙ күләгәһенән генә өркөр булған.
- Иң вазифалы, түрә ат — Рим императоры Гай Калигуланың аты. Был атҡа, хужаһының бойороғо буйынса, сенатор дәрәжәһе бирелә.
- Иң ғәжәп ат — күренекле яҙыусы Корней Чуковскийҙың геройы — Айболит табиптың дуҫы Тянитолкай — Тарттаэт. Ул — ике башлы.
- Иң сағыу ат — француз яҙыусыһы Александр Дюма геройы — мушкетер Д' Артаньян аты. Ул көҙгө ҡайын япрағы кеүек, һап-һары төҫтә була.
- Иң ябыҡ ат — испан әҙибе Сааведра Сервантестың «Дон Кихот»ындағы Росинант. Ул тире тарттырылған һөйәктәрҙән генә тора, дүрт аяғына ла аҡһай.
- Иң мәкерле ат —— Троя аты. Риүәйәт буйынса, ахейҙар Трояға ҡаршы һуғышҡанда, уның ҡапҡалары ҡаршыһына ағас ат килтереп ҡуя. Атты ҡала халҡы үҙе ҡапҡанан алып инә. Ағас аттың эсенә яугирҙар ултыртылған була. Улар төндә, ҡапҡаларҙы асып, ҡалаға ғәскәр индерә. Шунан был аттың яманаты тарихта ҡала.
- Иң үлемесле ат — Кенәз Олег аты. Кенәз үлгән атының баш һөйәге эсендә ятҡан йылан сағыуынан вафат була.
- Иң бәләкәй ат — рус әкиәттәрендәге Горбунок - Көмрөкәй. Ул өс ҡарыш бейеклектә, дөйәнеке кеүек, ике үркәсле.
- Иң ҡырағай ат — Пржевальский аты. Тарпанға оҡшаш ат элек Джунгария сүллектәрендә йәшәй, хәҙер зоопарктарҙа ғына бар
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр[үҙгәртергә]
- Башҡа йорт малына ҡарағанда, аттың йөрәге ҙурыраҡ була. Уртаса ауырлығы — 3,5–4,5 килограмм.
- Тик торғанда аттың йөрәге минутына 28–44 тапҡыр тибә, ауыр йөк тартҡанда ул 130-ға барып етә.
- Аттар алыҫтан күрмәй, 500 метрға тиклем генә асыҡ төҫмөрләй. Шуның өсөн дә «ҡурҡаҡтар». Әммә улар башын бормайынса ла 360 градусҡа етә яҙғансы күрә. Әйтергә кәрәк, төндә бәләкәй генә нәмәнең дә төҫөн, һынын айыралар. Был инде төнөн юлды, ашар аҙыҡты табырға ярҙам итә.
- Аттың иң һиҙгер ере — ирендәре, айырыуса өҫкөләре. Унда нервы системаһы менән туранан-тура тиерлек тоташҡан ҡылдар бар.
- Аттарҙың тойоу көсө ифрат ҙур. Тояғы менән дә юлды күрәләр.
- Ишетеүе лә кешенекенән көслөрәк. Улар алыҫтағы ультратауыштарҙы, өйөр килеүен, тау-таш емерелеүен һәм башҡаларҙы ишетә.
- Аттар кеше тауышын ғына түгел, интонацияларҙы ла айыра. Әгәр ҡысҡырһаң, әрләһәң, пульсы йышая.
- Еҫ тойоу көсө лә ҙур: әллә ҡайҙан ҡолонон таба, үҙенең йүгәнен белә, аҙыҡ төрләй.
- Башҡорт, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ халыҡтарында хөрмәтле ҡунаҡты йылҡы ите менән һыйлау йолаһы борондан булған. Ә бына уны ашау Рәсәйҙә рәсми рәүештә — 1867, Данияла — 1830, Австрияла — 1854, Францияла — 1866, Германияла — 1879, Англияла 1883 йылда уҡ тыйылған. Хәйер, хәҙер ни ашаһаң да барыбер...
- Күк (ап-аҡ) төҫтәгеһе тыуғас та бер нисә ай эсендә салланған мал ул. Тыумыштан уҡ аҡ йөнлө ҡолондар — бик һирәк күренеш.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Башҡортостан. 26 декабрь 2013. Рәлис Ураҙғолов әҙерләгән материал.
- Ливанова Т. К., Лошади. — М.: ООО «Издательство АСТ», 2001. — 256 с.(урыҫ.)
- Благовещен районының ижтимағи-сәйәси гәзите «Йәйғор». № 1 01.01.14 - 15.01.14
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Матюшин Г. Н. Археологический словарь. — М.: Просвещение: АО «Учеб. лит.», 1996. — 304 с.: ил. ISBN 5-09-004958-0.
- Ливанова Т. К., Лошади. — М.: ООО «Издательство АСТ», 2001. — 256 с.
- Энтони Д., Телегин Д. Я., Браун Д., Зарождение верховой езды // В мире науки, 1992. № 2.
- Гамкрелидзе Т. В., Иванов В. В., Миграции племён — носителей индоевропейских диалектов — с первоначальной территории расселения на Ближнем Востоке в исторические места их обитания в Евразии // Вестник древней истории, 1981. № 2.
- Клягин Н. В., Происхождение цивилизации (социально-философский аспект), ЦОП Института философии РАН. — М., 1996.
- Mircea Eliade, Histoire des croyances et des idees religieuses. Tome I. De l’age de la pierre aux mystere d’Eleusis. P.: Payot, 1976. — М.: Критерион, 2002.
- Галлямов С. А. «Великий Хау Бен (Исторические корни башкордско-английского языка и мифологии)». — Издательство «Башкортостан»: Уфа, 1997, ISBN 5-8258-0098-0.
- Deb Bennett Conquerors: The Roots of New World Horsemanship — Solvang, CA: Amigo Publications, Inc., 1998. — 422 с. — ISBN 9780965853309. (инг.)
- В.В. Калашников, И.Ф. Драганов, В.Г. Мемедейкин Кормление лошадей: учебник. — М.: ГЭОТАР-Медиа, 2011. — 224 с. — ISBN 978-5-9704-1977-9.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Лошади — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Лошадь домашняя — статья из Энциклопедии Кольера
- Лошадь домашняя — статья из Ветеринарного энциклопедического словаря
- Лошадь домашняя — статья из Большого энциклопедического словаря «Сельское хозяйство»
- Лошадь — статья из Археологического словаря (1998)
- Лошадь — статья из Большого лингвострановедческого словаря // М.: Государственный институт русского языка им. А. С. Пушкина. АСТ-Пресс. 2007.
- Лошадь — статья из словаря «Экология человека» // Ростов-на-Дону. Б. Б. Прохоров. 2005.
- Новое открытие: лошадей приручили предки казахов (bbc.co.uk)


text:
Мөхәмәтйәнов Шәкирйән Юныс улы
Мөхәмәтйәнов Шәкирйән Юныс улы (Шакирьян Мухамедьянов, Александр Матросов, Матросов Александр Матвеевич) (5 февраль 1924 йыл — 27 февраль 1943 йыл) — Советтар Союзы Геройы (19.06.1943), ҡыҙылармеец, ВЛКСМ ағзаһы. Милләте башҡорт. Башҡорт АССР-ы Тамъян-Ҡатай кантоны Ҡунаҡбай ауылында тыуған (хәҙерге ваҡытта Башҡортостандың Учалы районына ҡарай). Рәсми сығанаҡтарҙа Екатеринослав (Днепропетровск) ҡалаһында тыуған тип иҫәпләнә.
Бәләкәйҙән үк әсәйһеҙ ҡала. Ульяновск өлкәһе Иваново балалар йортонда, 1940-42 йылдарҙа Өфөләге НКВД ҡарамағында булған хеҙмәт колонияһында тәрбиәләнә. Балалар йортонда Александр Матросов тигән яңы исем һәм фамилия ала. 1942 йылдың сентябрендә Ҡыҙыл Армияға саҡырыла һәм Ырымбур янындағы Краснохолмск хәрби-пехота училищеһына уҡырға алына. 1943 йылдың ғинуарында Калинин фронтына 91-се айырым уҡсылар бригадаһына хеҙмәткә ебәрелә. 1943 йылдың 23 февралендә Псков өлкәһе Чернушки ауылы өсөн ҡаты һуғышта кәүҙәһе менән дошман амбразураһын ҡаплай һәм үҙенең батальонының уңышлы һөжүмен тәьмин итә. Был батырлығы өсөн гвардия рядовойына Советтар Союзы Геройы исеме бирелә. Батырҙы башта Чернушки ауылы янында ерләйҙәр, һуңынан Великие Луки ҡалаһына күсерәләр. 1943 йылдың 8 сентябрендә герой хеҙмәт иткән 254-се гвардия уҡсылар полкына Александр Матросов исеме бирелә.
Хәтер[үҙгәртергә]
Өфөлә Александр Матросовҡа һәйкәл ҡуйылған.
2015 йылда Учалы районының Ҡунаҡбай ауылында Александр Матросовтың ҡаһарманлығына арналған тәүге хәрби-тарихи реконструкция үтә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Рауф Хаевич Насыров. Откуда ты родом, Матросов? [Лит. запись Я. Бурангулова] — Уфа: Китап, 1994. — 170,[2] с. ил.


text:
Әминә ВӘХИТОВА, пенсиялағы уҡытыусы, Ғафури районы Туғай ауылы:
Бөйөк Ватан һуғышы йылдары минең хәтеремдә уңалмаҫлыҡ эҙҙәр ҡалдырҙы. Ул минең ғәмһеҙ бала сағымды урланы, атайымды һыңар аяҡ менән ҡайтарҙы, ағайымдың ғүмерен өҙҙө. Был ҡәһәрле һуғыш әҙәм балаһының кескәй генә шатлыҡтарын, оло өмөттәрен юҡҡа сығарҙы.
Тотош ауыл типһә тимер өҙөрлөк көслө, имәндәй ныҡлы улдарын һуғышҡа оҙата. Һәр кем үҙ яҡындарын гармун моңона, күңелдәрҙең иң нескә ҡылдарына ҡағылырлыҡ һағышлы йырҙарына әсе күҙ йәштәрен ҡушып, оло юлға сыҡҡансы оҙатып барҙы. Ошо мәлдәге илаш-һыҡташты, хатта беҙ, 10 йәшлек бала-саға ла, бик ауыр кисерҙек. Тап ошо ваҡыт беҙҙе балалыҡтан сығарҙы.
Ир-егеттәр һуғышҡа китеп бөткәс, бөтә эш ҡарт-ҡоро, ҡатын-ҡыҙ һәм үҫмерҙәр иңенә төштө. Кесе йәштән оло апайҙарға эйәреп, ураҡ урырға, көлтә бәйләргә һәм башҡа эштәргә өйрәндек. Һуңынан ул көлтәләрҙе ат арбаһына тейәп, ырҙын табағына ташыйбыҙ, олораҡтар бәләкәй движок менән иген һуға, ә беҙ, үҫмер ҡыҙҙар, көнө-төнө ҡул менән шул ашлыҡты елгәрәбеҙ. Хәлдән тайып, арып, шул иген өҫтөнә йығылып йоҡлап китә торғайныҡ. Эйе, һуғыш беҙҙең бала саҡты урланы, йәшел сирәмдә рәхәтләнеп уйнар урынға, ашарға яраҡлы үлән эҙләп, ялан-урмандар гиҙергә мәжбүр итте. Ә атай, ағайҙарыбыҙ утлы, ҡанлы юлдарҙы үтеп, илем, Ватаным азатлығы, балаларҙың тыныс, бәхетле киләсәге өсөн тип фашистар менән алышты. Яуға киткән ауылдаштарҙың барыһы ла әйләнеп ҡайта алманы, бөгөнгө имен тормошобоҙ өсөн үҙ ғүмерҙәрен ҡорбан итте. Ҡайтҡандары ла алған яраларынан йүнәлә алмайынса, күптән вафат инде. Бына, мәҫәлән, беҙҙең Ғафури районы Туғай ауылында бер генә һуғыш ветераны ла ҡалманы (иң һуңғыһы үлгәнгә лә 10 йыл инде). Тыл ветерандары ла, һуғыш осорона тура килгән тиңдәштәрем дә бик әҙ ҡалып бара инде.
Эйе, һуғыш хәсрәтен, юғалтыуын күрмәгән бер генә ғаилә лә юҡтыр ул.
Атайым Хәбибнәжәр Вахитов (Ҡотлоғужа ауылы) Ленинград фронтында минаға баҫып, бер аяғын тубыҡтан киҫтереп ҡайтты. Инвалид булыуына ҡарамаҫтан, тырышып эшләп, беҙҙе, 5 баланы, тәрбиәләп үҫтереп, уҡытып, оло тормошҡа сығарҙы. 83 йәшендә вафат булды. 1926 йылғы Миңнеәхмәт ағайым 16 йәше тулыу менән фронтҡа китеп, Чехословакияны азат иткәндә һәләк булды.
Ошоларҙы уйлаһам, йөрәгем әрней, күҙҙәремә йәш тула. Халҡыбыҙҙың ул йылдарҙағы берҙәмлегенә, тырышлығына, сыҙамлығына хайран ҡалам. Эйе, ошо сифаттар менән еңеүгә өлгәштек беҙ. Бөгөн, шөкөр, тормошобоҙ тыныс, имен. Ҡарттар тураһында хәстәрлек күрелә. Тик шулай ҙа ҡайһылыр тарафта һуғыш уты тоҡаныуы һәм үҙ-ара ярышып үлтереш, утлы ҡорал етештереү хафаға һала. Шуға ла үткән һуғыштың бөтә михнәттәрен кисергән оло кеше булараҡ, илебеҙҙә һәр саҡ тыныслыҡ булһын, килер быуын һуғыш күрмәй үҫһен ине, тип теләйем.Хәсән НАЗАР, шағир, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты:
Бөйөк Ватан һуғышы башланып, атайым фронтҡа киткәндә, мин әсәйем ҡорһағында ете айлыҡ ҡына булып, тыуырға ла өлгөрмәй ҡалғанмын. Атайыма улдарын (игеҙәк һыңарым Хөсәйен исемле ине, ул биш йәшендә үлеп ҡалды) ҡулына алып, күккә сөйөргә, күкрәгенә ҡыҫып һөйөргә насип булмаған. Миңә лә атайҙың көслө иңенә һыйынып, иркәләнеп үҫергә, ғүмерҙә лә “атай” һүҙен әйтергә тура килмәне: ул Ленинград өсөн барған ҡаты һуғышта һәләк була. Һуғыштан һуңғы ауыр йылдарҙа, үҫмер генә йәштәреңдә яныңда атайың булмауы ниндәй оло фажиғә икәнен ошо хәлде башынан кисергәндәр генә аңлайҙыр, аңлаһа… Етемлек нужаһы минең кеүектәрҙе иртә эшкә екте, ләкин эштән үлмәнек - теләһә ниндәй этлектәргә, ауырлыҡтарға сыҙам, эт ҡайышы, йәғни ныҡ характерлы булып үҫтек. Әсәйем менән яҙғы һары һыуҙар кисеп, утынын да һөйрәп ташыным, сыбыртҡы урынына ҡуйыныма китап ҡыҫтырып, көтөүен дә көттөм, һабансы булып, бураҙналар ярҙым, бесәнен дә саптым… Атайым тураһында әсәйем һөйләгәндәрҙән генә беләм: ауыл советы рәйесе вазифаһын башҡарған, абруйлы, уңған кеше ине, ти торғайны. Малай буласаҡ, тип әйтеп, мин тыуырҙы дүрт күҙ менән көткән атайым. Фронтҡа китер төндә йоҡламайынса, миңә сәңгелдәк яһап бөтөрөп киткән. Хөсәйен менән мин тыуғас, ҡыуанысы күккә ашып, хаттар яҙа, беҙгә хат аша исем ҡуша, бөткөһөҙ сәләмдәрен юллай. Үкенескә күрә, уның хаттары һаҡланмаған. Документҡа тип төшкән бәләкәй генә фотоһүрәтенән башҡа бер нәмәһе лә юҡ. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, бер тапҡыр ҙа күрмәгән атайым рухы һәр саҡ минең күңелемдә йәшәй, ғүмер буйы мине йәнәшәмдән оҙатып килә. Ут эсенән яҙған хаттарында ул миңә гел бәхет, оҙон ғүмер теләп, айырым сәләмдәр юллай торған булған. Күрәһең, атам фатихаһы йәшәтәлер мине был донъяла…Флүрә ЙӘРМӨХӘМӘТОВА, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, ветеран педагог, Мәләүез ҡалаһы:
Атайым Хәсәнов Хәкимйән Дәминдар улы Хәйбулла районы Рафиҡ ауылынан 1939 йылда уҡ фин һуғышында, Халхин-Голда булып ҡайтҡан. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1942 йыл йәнә фронтҡа китә, әсәйем миңә ауырлы булып, өҫтәүенә, ҡулында тағы дүрт бала менән уны оҙатып ҡала. Атайым ҡыйыу булған, легендар командарм, маршал Жуков етәкселек иткән армия сафында һуғышҡан. Ә был армияны, тарихтан белеүебеҙсә, ҡайҙа эш хөрт, шунда ебәргәндәр, шуға күрә мин йыш ҡына, Георгий Жуков етәкселегендә тап минең атай һымаҡ батыр йөрәкле, илһөйәр коммунистар ғына хеҙмәт иткәндер, тип уйлап ҡуям. Әйткәндәй, шуныһы бер ғәжәп: дошман өҫтөнә ҡурҡыуһыҙ ташланған ҡыйыуҙарҙы, бәхеткә, пуля ла алмаған. Курск дуғаһының утлы ғәрәсәтенән иҫән сыға атайым. Ике тапҡыр ауыр яраланып, күкрәге тулы орден-миҙалдар менән иҫән-һау ҡайтып төшә ул фронттан. Уның бер туған ҡустыһы Ғәлимйән ағайыбыҙ ҙа, башына бик ауыр яра алһа ла, шулай уҡ иҫән ҡайтты. Уның да түше тулы орден-миҙал ине. Ҡайтыу менән икеһе лә колхоз эшенә сумдылар: атайымды бригадир итеп ҡуйҙылар, көнө-төнө колхоз баҫыуынан ҡайтып инмәне, арыуҙың ни икәнен дә белмәне. Һуғыш йылдарында, үҙегеҙ беләһегеҙ, тылда балалар күпләп ҡырылды. Атайым ҡайтыуға, әсәйем биш баланы ла ҡарап, иҫән-аман һаҡлап ҡала алды. Һуғыш бөткәс, тағы өс туғаныбыҙ донъяға килде. Әсәйебеҙ ҙә бик уңған, тырыш булды. Оҫта тегенсе ине, ауылдаштарын да, күрше-тирә ауыл халҡын да ул кейендерҙе. “Зингер” машинаһында ул хатта толобона хәтлем тегеп бирер ине. Атайыбыҙ зарлана белмәһә лә, һуғыш яраларынан һыҙланғандыр. Еңеү менән ҡайтыу оло бәхет булһа ла, фронтовиктарҙың күбеһе ана шул яраларҙан мандый алмайынса, вафат булып бөттө. Әсәйебеҙ ныҡ ҡараны, бала тәрбиәләгәндәй ҡәҙерләне атайыбыҙҙы, уның тәрбиәһе арҡаһында атайыбыҙ 89 йәшкә етте. 2010 йылда атайыбыҙ вафат булды. Теүәл ике ай үткәс, уның исеменә нилектәндер ваҡытында тапшырылмаған Ҡыҙыл Йондоҙ ордены килеп төштө…Илгиз ИШБУЛАТОВ, журналист:
Беҙҙең ғаилә Бөйөк Ватан һуғышында Смоленск янындағы ҡаты һуғыштарҙың береһендә башын һалған Заһит Ишбулатовтың – ҡартатайымдың атаһының – иҫтәлеген ҡәҙерләп һаҡлай. Һуғышта уның менән бергә булған ауылдашы ҡайтып һөйләүенсә, ҡартатайым атакаға ташланғанда фашист пуляһынан һәләк була. Был, туғандарым раҫлауынса, Термино тип аталған хутормы, станциямы булған. Заһит ҡартатайымдың үлеме тураһында килгән “ҡара ҡағыҙ” һаҡланмағанға күрә, был атаманың дөрөҫлөгө шик тә тыуҙырып ҡуя, сөнки шул яҡтарға юл төшкәндә, урындағы кешеләрҙән һорашып, эҙләп ҡараһам да, ул урынды таба алманым. Бәлки, уның исемен үҙгәрткәндәрҙер, бәлки, бәләкәй генә хутор булған булһа, ул ер йөҙөнән юҡҡа сыҡҡандыр… Заһит ҡартатайымдың өлкән улы Рәхмәтулла олатайыма иҫән-һау әйләнеп ҡайтырға насип иткән. Һуғышта ул разведчик булған. Әсәйем яғынан өләсәйемдең Әбделхан менән Әбделәхәт тигән ике ағаһы һуғышҡа китә. Икеһе лә Темәс педучилищеһын бөтөргән шәп егеттәр була. Әбделәхәт олатайым истребителдә осҡан, икеһе лә ҡыйыу һуғышҡан. Үкенескә күрә, был бөркөттәр ҙә яуҙан әйләнеп ҡайта алмаған. Яугир олатайҙарым менән ғорурланам, әммә уларҙың аҫыл ғүмерҙәре шулай өҙөлөп ҡалыуына әрнейем дә. Нисек кенә булмаһын, мин уларҙың яҙмышына битараф ҡала алмайым, ҡайҙа нисек һуғышыуҙары, ниндәй ерҙәрҙе мәңгелек төйәк итеүҙәре хаҡында бәләкәй генә булһа ла хәбәр, мәғлүмәт алыуҙан төңөлмәйем - эҙләнәм, яҙмыштарын үҙемсә ҡат-ҡат күҙ алдына килтереп, уйланам, һыҙланам…
Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.
"Киске Өфө" гәзитенән алынды. (http://blog.kiskeufa.ru/?p=377)


text:
Астрономия
Астрономия (боронғо глек телендә aσtpovouίa, aσtpov — йондоҙ һәм vόuoς — закон һүҙҙәренән яһалған) — күк есемдәре һәм уларҙың системалары (Йыһанға тиклем) урынлашыуы, ҡоролошо, үҙенсәлектәре, килеп сығышы һәм үҫеше тураһында фән.
Астрономия Ҡояшты, Ҡояш системаһы планеталарын һәм уларҙың юлдаштарын, астероидтарҙы, кометаларҙы, метеориттарҙы, планета-ара матдәне, йондоҙҙарҙы һәм Ҡояш системаһынан тышындағы планеталарҙы, томанлыҡтарҙы, йондоҙ-ара матдәне, галактикалар һәм уларҙың өйкөмдәрен, пульсарҙарҙы, квазарҙарҙы, кара тишектәрҙе һ.б. өйрәнә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]