text:
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов йәш һыбайлыларҙың Европа чемпионатын асты
Өфөнөң «Аҡбуҙат» ипподромында йәш һыбайлыларҙың XXVI Европа чемпионаты үтте. Рәсәйлеләрҙән тыш ярыштарҙа Австрия, Бельгия, Чехия, Финляндия, Франция, Германия, Италия, Нидерландтар, Норвегия, Испания, Швеция вәкилдәре лә ҡатнашты.
Чемпионатты асыу тантанаһында ҡунаҡтарҙы һәм ҡатнашыусыларҙы Башҡортостан Республикаһы Президенты Рөстәм Хәмитов сәләмләне:
— Хәйерле көн, ҡәҙерле дуҫтар! Мин XXVI Европа йәш һыбайлылар чемпионатында ҡатнашыусыларҙы һәм ҡунаҡтарҙы сәләмләүемә шатмын. Бындай оло һәм яуаплы чемпионатты Башҡортостан ерендә ҡабул итеү беҙҙең өсөн ҙур хөрмәт. Өфөнө һайлауҙары осраҡлы түгел. Беренсенән, Башҡортостан әүәл-әүәлдән йылҡысылыҡ буйынса ҙур эш алып бара. Икенсенән, бындай ярыштар үткәреү өсөн беҙҙә бик яҡшы шарттар булдырылған. Өсөнсөнән, беҙ йылҡысылыҡты үҫтереүҙе дауам итәбеҙ, бөгөн беҙ аттар иҫәбе буйынса Рәсәй Федерацияһында икенсе урында.
Ипподромдың тулы трибуналарын күреүе ҡыуандыра. Был ысынлап та ҙур байрам. Мин ҡатнашыусыларҙың барыһын да ҡотлайым! Уңыштар һеҙгә!
Президент телмәренән һәм Рәсәй менән Башҡортостан гимндарынан һуң ярышта ҡатнашыусылар легендар рус тройкаларында үҙәк трибунаға килде.
Ат-спорт байрамын ҡанатлы Толпарҙағы яңғыҙ һыбайлының сығышы, «Ҡыҙҙы ҡыуып ет» тип аталған халыҡ уйыны һәм ижади коллективтар концерты дауам итте.


c: text/html

text:
«Красноусол» санаторийында статистика буйынса ғилми-ғәмәли конференция
«Красноусол» санаторийында бөгөн «Статистика һәм йәмғиәт: тарих, хәҙерге заман, үҫеш» Бөтә Рәсәй ғилми-ғәмәли конференцияһы үтә. Сара быйыл Башҡортостанда билдәләнгән дәүләт статистика хеҙмәтенең 175 йыллығына арнала һәм БР Хөкүмәте, республика Фәндәр академияһы ярҙамында үткәрелә.
Конференцияла власть органдары, Федераль дәүләт статистика хеҙмәте, Росстат территориаль органдары, фән һәм мәғариф учреждениелары вәкилдәре ҡатнаша.
Форумда статистиканың фән булараҡ үҫеш мәсьәләләре, статистиканың дәүләт хеҙмәте булараҡ аяҡҡа баҫыу тарихы, төбәктәрҙең социаль-иҡтисади үҫешен статистик тикшереү проблемалары ҡарала.
Дәүләт статистика хеҙмәте хеҙмәткәрҙәре даими рәүештә ғаилә бюджетына, шәхси ярҙамсы хужалыҡтарға, мәшғүллек проблемаларына ҡағылышлы тикшереүҙәр үткәрә. Башҡортостан статистикаһының бөгөнгө көнө — ул 30 меңдән ашыу статистик күҙәтеү объекты, йылына ингән 120 миллиондан ашыу мәғлүмәтте эшкәртеү һәм анализлау.
Йыл һайын Башҡортостанстат бик күп төрлө статистик материалдар сығара: былар йыйынтыҡтар, белешмәләр, бюллетендар, тематик яҙыуҙар, республика иҡтисадының, социаль өлкәһенең бөгөнгө хәлен һәм үҫешен һүрәтләүсе күҙәтеүҙәр.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Рәсәй банкы яңы иҫтәлекле тәңкәләр сығарҙыФото: Үҙәк банктың матбуғат хеҙмәте
Рәсәй банкы яңы иҫтәлекле тәңкәләр сығарҙы
Рәсәй банкы яңы иҫтәлекле тәңкәләр сығарҙыФото: Үҙәк банктың матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2015 йыл, 2 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
2015 йылдың 2 ноябрендә Рәсәй банкы «Ливадия һарайы (Николай Петрович Краснов)» 25 һумлыҡ иҫтәлекле көмөш тәңкәне әйләнешкә сығарҙы. Тиражы — 1,5 мең дана. Ул «Рәсәйҙең архитектура ҡомартҡылары» серияһына ҡарай.
Бер яғында Рәсәй банкының эмблемаһы — ике башлы сәмреғоштоң рельефлы һүрәте төшөрөлгән. Аҫтараҡ «Рәсәй банкы» тип яҙылған. Тәңкәнең икенсе яғын архитектор Николай Красновтың һәм Ливадия һарайының рельефлы һүрәттәре биҙәй. Портрет аҫтында «Николай Петрович Краснов» тип яҙылған. Тәңкә «пруф» сифатында яһалған.
Рәсәй банкының матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, «Хәрби дан ҡалалары» серияһындағы ҡиммәтле булмаған металдан яһалған 10 һумлыҡ тәңкәләр әйләнешкә сығарыла. Серия «Дондағы Калач», «Ковров», «Ломоносов» аҡсалары менән тулыландырыла. Был сериялағы 33 тәңкә әйләнештә йөрөй. Һуңғыһы, «Грозный», быйыл сентябрҙә сығарылды. Тәңкәләрҙең тиражы — һәр төрө 10 миллион дана. Рәсәй биләмәһендә яңы аҡсалар законлы түләү сараһы булып иҫәпләнә.


text:
Башҡортостанда Хеҙмәт ресурстары менән идара итеү концепцияһы раҫланды Фото: Олег Яровиков
Башҡортостанда Хеҙмәт ресурстары менән идара итеү концепцияһы раҫланды
Башҡортостанда Хеҙмәт ресурстары менән идара итеү концепцияһы раҫланды Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 31 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостан Хөкүмәте 2025 йылға тиклем иҫәпләнгән Хеҙмәт ресурстары менән идара итеү концепцияһын раҫланы. Ул төбәктең һөҙөмтәле социаль-иҡтисади үҫешен тәьмин итеүсе хеҙмәт ресурстарын булдырыу һәм файҙаланыу системаһын камиллаштырыу буйынса маҡсаттарҙы, бурыстарҙы һәм принциптарҙы үҙ эсенә ала.
Хеҙмәт ресурстарына инвалидтарҙан һәм льготалы шарттарҙа пенсия алыусыларҙан тыш, хеҙмәт йәшендәге халыҡ, шулай уҡ хеҙмәт йәшенән үтеп эшләп йөрөүселәр, сит илдән килгән хеҙмәт мигранттары ҡарай.
Ир-егеттәр өсөн хеҙмәт йәше — 16-59, ҡатын-ҡыҙҙарға — 16-54.
Концепция этап буйынса тормошҡа ашырыла. Беренсе этапта — 2016-2017 йылдар — Концепцияның төп йүнәлештәрен тормошҡа ашырыуҙы тәьмин иткән саралар планын, республика һәм муниципаль норматив-хоҡуҡи базаһын әҙерләү күҙ уңында тотола.
Икенсе этап — 2018-2023 йылдар — Концепцияның төп йүнәлештәрен тормошҡа ашырыуҙы, мәшғүллек һәм хеҙмәт ресурстары менән идара итеүҙе камиллаштырыу өлкәһендә хоҡуҡ ҡулланыу тәжрибәһен дөйөмләштереүҙе һәм анализлауҙы күҙ уңында тота.
Өсөнсө этапта — 2024-2025 йылдар — хеҙмәт ресурстары менән идара итеү өлкәһендә сәйәсәтте тормошҡа ашырыу һөҙөмтәләре баһалана.
Концепцияның өҫтөнлөклө йүнәлештәрен үтәү 2025 йылға республиканың хеҙмәт потенциалын файҙаланыуҙың һөҙөмтәлелеген, иҡтисади яҡтан әүҙем халыҡтың мәшғүллек кимәлен күтәрергә, квалификациялы хеҙмәт мигранттарын йәлеп итергә мөмкинлек бирәсәк.
Ошо Концепция сиктәрендә сараларҙы үтәү өсөн республика ҡаҙнаһынан өҫтәмә аҡса бүлеү талап ителмәй.


text:
Баш ҡалала интеллектуаль милек буйынса бөтә Рәсәй йәштәр ғилми-ғәмәли конференцияһы башландыФото: Олег Яровиков
Баш ҡалала интеллектуаль милек буйынса бөтә Рәсәй йәштәр ғилми-ғәмәли конференцияһы башланды
Баш ҡалала интеллектуаль милек буйынса бөтә Рәсәй йәштәр ғилми-ғәмәли конференцияһы башландыФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 18 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Өфөлә «Интеллектуаль милек өлкәһендә төбәк проекттары — йәштәр күҙлегенән» тип аталған бөтә Рәсәй йәштәр ғилми-ғәмәли конференцияһы башланды. Ул «Интеллектуаль милек — XXI быуат» IX халыҡ-ара форумы сиктәрендә уҙа. Сараны ойоштороусылар булып Федерация Советындағы Фән, мәғариф һәм мәҙәниәт комитеты, Башҡортостан Хөкүмәте, Интеллектуаль милек буйынса федераль хеҙмәт (Роспатент), Бөтә донъя интеллектуаль милек ойошмаһы, Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фонды һәм Рәсәй дәүләт интеллектуаль милек академияһы сығыш яһай.
Конференцияның модераторҙары — Федерация Советындағы Фән, мәғариф һәм мәҙәниәт комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары Лилиә Ғүмәрова, Бөтә донъя интеллектуаль милек ойошмаһының Рәсәйҙәге вәкиллеге директоры Михаил Швантнер, Рәсәй дәүләт интеллектуаль милек академияһы ректоры Иван Близнец. Конференция эшендә Федерация Советы Рәйесе Валентина Матвиенко, шулай уҡ федераль министрлыҡ һәм ведомство вәкилдәре ҡатнаша.
Сарала Өфө уҡыусылары һәм студенттары үҙҙәренең ғилми-техник, нефть химияһы һәм нефть сығарыу сәнәғәте, медицина һәм һаулыҡ һаҡлау, авиация сәнәғәте, тимер юл транспорты, иҡтисад һәм мәғариф өлкәһендәге проекттары менән таныштыра.
Конференция аҙағында Рәсәйҙең Мәғариф һәм фән министрлығы, Сәнәғәт һәм сауҙа министрлығы, Интеллектуаль милек буйынса федераль хеҙмәт, «Сколково» фонды, «Рәсәй тимер юлдары» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты, Башҡортостан Хөкүмәте, Рәсәй дәүләт интеллектуаль милек академияһы, «Jacobacci & Associati» юридик фирмаһының (Италия) номинацияларын иҫәпкә алып, иң яҡшы проекттарҙы бүләкләү тантанаһы уҙа.


text:
Бүздәк районында 53 һайлау участкаһы эшләй
Бүздәк районында Дәүләт Думаһына һайлауҙар ваҡытында 53 һайлау участкаһы эшләйәсәк, һайлауға 24 меңдән ашыу кешенең килеүе көтөлә, тип хәбәр итте «Башинформ» агентлығына территориаль һайлау комиссияһы секретары Рәйлә Ғәлиева.
Иң ҙур һайлау участкалары район үҙәге Бүздәк ауылында урынлашҡан: Көньяҡ Бүздәк (2537 һайлаусы), Беренсе төньяҡ (2749 кеше) һәм Икенсе төньяҡ (2839).
Әле ҡыҙыу агитация кампанияһы бара.
— «Бүздәк хәбәрҙәре» гәзитендә агитация материалдары баҫыла, һайлаусылар менән даими осрашыуҙар үтә, — ти Рәйлә Ғәлиева.
Уның әйтеүенсә, буласаҡ һайлаусыларға хоҡуҡ буйынса белем биреүгә бәйле ҙур эш алып барыла: Бүздәк районы мәктәптәрендә һәм ауыл китапханаларында асыҡ дәрестәр, тематик конкурстар, викториналар үткәрелә.


text:
Төркиә Республикаһы менән уртаҡ проекттарҙы БР Мәҙәниәт министрлығында тикшерҙеләр
ӨФӨ, 2014 йыл, 19 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Төркиә Республикаһы Эскишехир провинцияһының рәсми делегацияһы Башҡортостанда сәфәрен дауам итә.
Республиканың Мәҙәниәт министрлығында Башҡортостандың Эскишехир провинцияһы менән мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә хеҙмәттәшлек мәсьәләләре тикшерелде, тип хәбәр иттеләр ведомствоның матбуғат хеҙмәтенән. Осрашыуҙа БР мәҙәниәт министры Әминә Шафиҡова, Эскишехир провинцияһы губернаторы, «Эскишехир — төрки донъяның мәҙәни баш ҡалаһы-2013» агентлығы етәксеһе Гюнгер Азим Туна, губернатор урынбаҫары Нуруллах Наджи Калканджы, губернаторҙың шәхси канцелярияһы етәксеһе Харун Йылдырым, Евразия Яҙыусылар союзы рәйесе Якуп Омероглу, шулай уҡ «Эскишехир — төрки донъяның мәҙәни баш ҡалаһы-2013» агентлығы идараһы ағзаһы Әхмет Кот ҡатнаштылар.
— Беҙҙең өсөн Башҡортостан бик ҙур әһәмиткә эйә, Рәсәйҙең нәҡ ошо субъекты менән Төркиә Республикаһының бәйләнештәре әүҙем яйға һалына, уларҙы мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә лә тәрәнәйтергә теләр инек, — тип билдәләне Гюнгер Азим Туна.
Әминә Шафиҡова төрки фольклор коллективтарына 2015 йылдың июнендә «Берҙәмлек»— «Содружество» Халыҡ-ара милли мәҙәниәттәр фестивалендә ҡатнашырға тәҡдим итте. Үҙ сиратында, Төркиә делегацияһы вәкилдәре Башҡортостан Республикаһы вәкилдәренә 2015 йылдың май аҙағында – июнь башында Төркиәлә китаптар күргәҙмәһендә ҡатнашырға саҡырҙы.


text:
Архивтар көнө менән!
Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов архив хеҙмәткәрҙәрен һөнәри байрамдары менән ҡотланы. Ҡотлауҙа шулай тиелә:
"Башҡортостан Республикаһы архивтарының хөрмәтле хеҙмәткәрҙәре!
Һеҙҙе һөнәри байрамығыҙ — Архивтар көнө менән ҡотлайым!
Рәсәй архивсылары үҙҙәренең һөнәри байрамын 1720 йылдан бирле билдәләй. Уға, Рәсәйҙә тәүге дәүләт акты — илдә дәүләт идараһын ойоштороу нигеҙҙәрен билдәләүсе һәм барлыҡ дәүләт органдарында актуариус (архивариус) тигән дәүләт вазифаһын индереүсе "Генераль регламент йәки Устав"ҡа ҡул ҡуйып, Петр I башланғыс һалды.
Архивтар илдең документаль тарихын, кеше яҙмыштары тарихын һаҡлай. Архив материалдарына тикшеренеүсе ғалимдар, аспиранттар, студенттар, шулай уҡ тарихты яратыусылар, тамырҙары, туғандарының яҙмыштары менән ҡыҙыҡһыныусылар, тарихи документтарҙы тергеҙергә теләүселәр мөрәжәғәт итә.
Архив хеҙмәткәрҙәренең хеҙмәте күп һанлы асыштар менән билдәләнә. Һеҙҙең эшмәкәрлегегеҙҙән башҡа тарихи хәҡиҡәтте билдәләү, объектив тарих булдырыу мөмкин түгел. Һеҙ халҡыбыҙҙың тарихи иҫтәлеген һаҡлайһығыҙ, илдә граждандар йәмғиәтен формалаштырыуҙа әүҙем ҡатнашаһығыҙ.
Архивтарҙың барлыҡ хеҙмәткәрҙәренә һаулыҡ, бәхет, ғаилә именлеге һәм еңел булмаған хеҙмәтегеҙҙә уңыштар теләйем!
Башҡортостан Республикаһы Президенты М.Ғ. Рәхимов".


text:
Фото:
Өфөлә бәләкәй һәм урта бизнесты кадрҙар менән тәьмин итеү мәсьәләһе тикшерелде
Фото:
Йома, 1 апрелдә, Башҡортостан Хөкүмәте Йортонда «Бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡтың һөҙөмтәле эшмәкәрлеген кадрҙар менән тәьмин итеү» темаһына түңәрәк өҫтәл үтте. Сараның ойоштороусыһы булып «ОПОРА России» дөйөм Рәсәй бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ йәмәғәт ойошмаһы сығыш яһаны.
Түңәрәк өҫтәл эшендә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов, БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Зөһрә Рәхмәтуллина, профилле министрлыҡ һәм ведомстволар етәкселәре, юғары уҡыу йорттары ректорҙары, эшҡыуарлыҡтың йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре ҡатнашты.
Республика башлығының үҙ сығышында билдәләүенсә, техник белем, инженерлыҡ белеме темаһы һуңғы арала көнүҙәккә әйләнде.
— Бәләкәй бизнесты етештереү, инновациялар мөхите булараҡ формалаштырырға кәрәк, — тине Рөстәм Хәмитов. – Беҙгә инновациялы эшләнмәләрен баҙарҙа уңышлы тәҡдим итеүгә һәләтле мәғлүмәтле инженерҙар кәрәк. Уй-фекерҙәр генераторҙары, яңы формациялағы белгестәр талап ителә.
Президент инновациялы эшҡыуарлыҡты үҫтереү, төбәктең эре предприятиелары тирәләй кластерҙар ойоштороу, бөтөн ерҙә аутсорсинг индереү бурысын ҡуйҙы. Уның фекеренсә, гигант предприятиелар тирәһендә, умарта янындағы бал ҡорттары кеүек, бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттары тупланырға тейеш. Бөтөн донъя ошо юл менән бара, һәм хәҙер төбәктәрҙә кластерҙарҙы үҫтереү хоҡуғы өсөн конкуренттар көрәше киң ҡолас ала.
Бәләкәй эшҡыуарлыҡ өсөн кадрҙар әҙерләү эшен Рөстәм Хәмитов ауыр, күп көс талап иткән, әммә бик кәрәкле эш тип атаны.
Түңәрәк өҫтәлдең модераторы, «ОПОРА России» ойошмаһы президенты Сергей Борисов, бәләкәй бизнес сауҙа өлкәһенә генә ҡайтып ҡалмай, ә бөтә донъяла юғары һөҙөмтәле, инновациялы производство кеүек ҡабул ителә, тигән фекерен белдерҙе.
Эшҡыуарҙар әҙерләү процесындағы бизнес һәм һөнәри белем хеҙмәттәшлегенең яңы концепциялары тураһында вуз ректорҙары һөйләне. Атап әйткәндә, Н.Э.Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты ректоры Анатолий Александров яҡын арала был юғары уҡыу йортонда инновациялы эшҡыуарлыҡ кафедраһы асыласағы хаҡында хәбәр итте.
Түңәрәк өҫтәлдә ҡатнашыусылар башҡа төрлө мәсьәләләрҙе лә, атап әйткәндә, бәләкәй эшҡыуарлыҡ өсөн кадрҙар әҙерләү өлкәһендә мәғариф учреждениеларының мөмкинлектәрен, бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттарының квалификациялы кадрҙарға мохтажлығын тикшерҙе. Кадрҙар потенциялына ҡарата талаптар, эшсе һөнәрҙәренең абруйын күтәреү кәрәклеге хаҡында ла һөйләшеү булды.
Осрашыу аҙағында БР Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты рәйесе Руслан Кинйәкәев дәүләт сәйәсәтенең бәләкәй эшҡыуарлыҡ өсөн кадрҙар әҙерләү системаһын ойоштороу өлкәһендәге төп йүнәлештәрен билдәләне.


text:
Азия
А́зия — Ер йөҙөнөң иң ҙур киҫәге, Европа менән бергә Евразия ҡитғаһын хасил итә[1]. Майҙаны (утрауҙар менән бергә) — 43,4 млн км² самаһы[1]. Халҡы — 4,2 млрд кеше (2012) (Ер халҡының 60,5 %). Азия донъяның үҫеш кисереүсе иң ҙур төбәге булып тора[2].
Йөкмәткеһе
Атамаһының килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хетт дәүерендә Кесе Азияның төньяҡ-көнбайышында Ассув батшалығы була[3]. Хеттарҙың уны еңеүе тураһында Тудхалияс IV анналдарында телгә алынған. Грек эпосында был батшалыҡ троялыларҙың союздашы Асий батша аша кәүҙәләндерелә. Грек мифологияһында Асия исемен океанида, Прометейҙың ҡатыны, йөрөтә, мифологияға ярашлы, донъя киҫәгенең атамаһы шунан килеп сыҡҡан. Геродот осорона инде гректарҙа был донъя киҫәге Асия (Азия) тип йөрөтөлгән.
Урыны һәм сиктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Азияның материк өлөшө нигеҙҙә көнсығыш (Чукотка ярымутрауы ғына иҫкәрмә булып тора) һәм төньяҡ ярымшарҙарҙа урынлашҡан. Азия Африка менән Суэц муйыны аша тоташҡан, Төньяҡ Американан уны тар ғына Беринг боғаҙы айыра. Ситке нөктәләрҙең географик координаттарын «Төп мәғлүмәттәр» киҫәгендә ҡара.
Европа менән Азия сиге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Донъяның был киҫәктәре араһында тәү тапҡыр сик билдәләү Боронғо Греция дәүеренә ҡарай. Фараз ителеүенсә, боронғо грек географы Гекатей Милетский донъяны Европа менән Азияға бүлгән тәүге ғалим булған: үҙенең «Ерҙәрҙе һүрәтләү» тигән хеҙмәтендә ул Фасис йылғаһы (Грузияла Риони йылғаһы) һәм Урта диңгеҙ аша улар араһында сик үткәрә[4]. Европа менән Азия араһында сик үткәреү мәсьәләһен донъяны өс киҫәккә (Европа, Азия һәм Ливияға)[5] бүлгән Геродот, Фукидид, Изократ, Полибий (Европа һәм Азия сиген «Дөйөм тарих» тигән хеҙмәтендә Танаис (Дон)[6] аша үткәргән), Страбон («География» тигән хеҙмәтендә шулай уҡ Танаис буйлап сик үткәрә[6]) кеүек боронғо грек ғалимдары күтәрә. Үҙ сиратында, боронғо Рим яҙыусыһы Өлкән Плиний ике донъя киҫәге араһындағы сикте Понт менән Каспий араһындағы муйын (Кавказ тауҙары), Киммерия Боспоры (Керчь боғаҙы) һәм Меотида (Азов диңгеҙе) буйлап үткәрә[6].
XVIII быуатҡа тиклем Европа менән Азия араһындағы сиктең Азов диңгеҙе һәм Дон буйлап үткән өлөшө шик аҫтына алынмай һәм Козьма Индикоплов (VI быуат), Мартин Бельский (1550 йыл), Герард Меркатор (XVII быуат), Михаил Ломоносов (XVIII быуат) хеҙмәттәрендә раҫлау таба. Ләкин шул осорҙа уҡ башҡа фекерҙәр ҙә була. Мәҫәлән, Урта быуаттарҙағы ғәрәп сығанаҡтары Европаның көнсығыш сиге тип Итил (Волга) һәм Кама йылғаларын һанаған[7].
XVIII быуатҡа башҡа төрлө фекерҙәр күбәйә төшә. Әйтәйек, француз картографы Гийом Делиль[en] Европаның көнсығыш сиген Обь буйлап, ә урыҫ хеҙмәтендәге немец сәйәхәтсеһе Иоган Георг Гмелин менән француз географы Жан Жак Элизе-Реклю Енисей буйлап үткәрә. 1730 йылда «Европа менән Азияның төньяҡ һәм көнсығыш өлөштәре» тигән китапта швед ғалимы Филипп Иоганн Страленберг тарафынан беренсе тапҡыр Азия һәм Европа араһындағы сикте Урал тауҙарының һыу бүленеше буйлап, ә Көньяҡ Уралдан ары — Дөйөм Һырт, Һамар, Волга йылғалары буйлап Камышинға һәм артабан Дон буйлап үткәреү идеяһы тәҡдим ителә. Шул уҡ ваҡытта сикте Урал буйлап үткәреү фекерен белдереүҙә Страленбергтың беренселегенә ҡарата урыҫ ғалимы Василий Никитич Татищев дәғүә белдерә, ул үҙе был идеяны 1720 йылда уҡ әйтеүен хәбәр итә[7]. 1745 йылда «Рәсәй лексиконы» нда ул былай тип яҙа:
Артабан Азия менән Европа араһында сикте Урал буйлап үткәреү Ф. А. Полунин (1773), С. И. Плещеев (1793), И. П. Фальк (1824), Г. Е. Щуровскийҙың (1841) ғилми хеҙмәттәрендә сағылыш тапты[7]. Шул уҡ ваҡытта был ике донъя киҫәге араһындағы көнсығыш сиктең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә айырма ҙур була: П. С. Паллас (1773) уны Урал йылғаһының урта ағымынан Дөйөм Һырттың көньяҡ битләүҙәре, Волга, Эргени һәм Маныч йылғаһы буйлап үткәрә, бөтөн Каспий буйы уйһыулығын Азияға беркетә; Г. Ф. Миллер (1750) менән Ф. А. Полунин (1773) — Дон, Волга, Кама, Ағиҙел һәм артабан Урал һырты буйлап; С. И. Плещеев (1793) менән И. Ф. Гакман (1787) Эмба йылғаһы буйлап үткәрә[7].
XIX—XX быуаттарҙа сик мәсьәләһе артабан үҫеш ала. 1850 йылда Германия ғалимы А. Гумбольдт, Европа — ул Азияның бер өлөшө, сөнки Европа менән Азия араһында сик юҡ, тигән фекерҙе әйтә. Үҙ сиратында, француз географы П. Гуру «Азия» тигән китабында (1956): «Европа — Азияға ҡараған ярымутрау, ә Азия — яһалма төшөнсә…», — тип белдерә, У. Паркер иһә «Европа: как далеко?»[7] тигән китабында (1960), Европа һәм Азия тигән ике материк юҡ, Евразия тигән берәү генә бар, тигән ҡарашты сағылдыра[7].
Совет фәнендә Европа менән Азия сиге мәсьәләһе 1950—1960-сы йылдарҙа СССР География йәмғиәтенең Мәскәү филиалы эшмәкәрлегендә үҫеш ала. Был юҫыҡта Ю. К. Ефремов (1958), В. И. Прокаев (1960) һәм Э. М. Мурзаев (1963) төп хеҙмәттәрҙең авторҙары булып тора.
Ю. К. Ефремов 1958 йылда СССР География йәмғиәте Мәскәү филиалының мәктәп һәм физик география бүлексәһе ултырышындағы докладында, Азия менән Европа араһындағы сик мәҙәни-тарихи мәғәнәгә генә эйә, улар араһында тәбиғи сик юҡ, Урал да, Кавказ да донъяның ике киҫәге араһында сик булып хеҙмәт итә алмай, тип раҫлай[7]. Һөҙөмтәлә ултырышта бөтә совет дәреслектәрендә сағылыш тапҡан тәҡдим ҡабул ителә[7]:
Әлеге ҡарарҙы В. И. Прокаев тәнҡитләй (1960), ул был тәҡдимдең физик-географик тулылыҡ принцибын боҙоуын раҫлай. Уның фекеренсә, был принципҡа ярашлы, сик Урал иленең (тулыһынса Европала ята) көнсығыш ситенән һәм Каспий буйы уйһыулығы менән Туран иленең (Азияға ҡарай) төньяҡ-көнбайыш ситенән үткәрелергә тейеш[7]}. Ошоға ҡарамаҫтан, В. И. Прокаев был тасуирламаны Азия менән Европа араһындағы сик тип һанамай, сөнки ул йәшәп килгән традицияларға, атап әйткәндә, Урал тауҙарының һыу бүленеше, Урал йылғаһы, Ҙур Кавказдың һыу бүленеше һәм Керчь боғаҙы буйлап үткәрелгән сиккә ҡаршы килә[7].
Азия менән Европа сиге мәсьәләһенә үҙ хеҙмәтендә совет ғалимы Э. М. Мурзаев (1963) ҡағыла. Донъяның был ике киҫәге араһында сикте антропологик, тарихи, лингвистик һәм этнографик нигеҙҙәрҙә үткәреп булмаҫын билдәләп, ул ике вариант тәҡдим итә.
- Беренсе вариант — сәйәси-административ рубеждар нигеҙендә. Уға ярашлы, Азия менән Европа араһындағы сик — Грузия һәм Азербайжандың (Каспий диңгеҙе тулыһынса Азияға ҡарай) дәүләт сиктәре, артабан Рәсәй менән Ҡаҙағстандың дәүләт сиктәре буйлап Силәбе өлкәһенә тиклем бара. Силәбе, Свердловск, Төмән өлкәләре, Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец автономиялы округтары тулыһынса Азияға ҡарай. Кар диңгеҙе, был вариант буйынса, тулыһынса Азияға, Яңы Ер архипелагы Европаға инә.
- Икенсе вариант — физик-географик рубеждар нигеҙендә.[7]Ул «Кавказ — Каспий — Урал йылғаһы — Урал һырты» формулаһына нигеҙләнә[7].
Хәҙерге осорҙа Азия менән Европа араһындаға сик бәхәсле булып ҡалыуын дауам итә. Рәсәй география сығанаҡтарында Европа менән сикте, ҡағиҙә булараҡ, Урал тауҙары һыу бүленеше, Мугалжар, Эмба йылғаһы, унан һуң Каспий диңгеҙе, Аракс йылғаһы, Ҡара һәм Мәрмәр диңгеҙҙәре, Босфор һәм Дарданелдар боғаҙҙары буйлап үткәрәләр.
Рәсәйҙә статистик-иҡтисади хисаплауҙарҙа Азия менән Европа сиге Архангельск өлкәһенең, Коми Республикаһының, Свердловск һәм Силәбе өлкәләренең көнсығыш административ сиктәре һәм артабан Рәсәй менән Ҡаҙағстандың дәүләт сиктәре, Дағстандың, Ставрополь һәм Краснодар крайҙарының төньяҡ административ сиктәре буйлап үткәрелә[8].
Азия менән Африка араһындағы сик[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Азия менән Африка араһында сикте билдәләүгә тәүге ынтылыштар Боронғо Греция дәүеренә ҡарай [9]. Ғәҙәттә ул Нил йылғаһы буйлап үткәрелә, ләкин Геродот б.э.т. V быуатта Мысыр территорияһын Азия һәм Африка өлөштәренә бүлеүгә ҡаршы була, шунлыҡтан был сикте Мысырҙың көнбайыш сиге буйлап үткәреп, уны тулыһынса Азияға индерә[9]. Үҙ сиратында Страбон сикте Ҡыҙыл диңгеҙ һәм Синай ярымутрауында ятҡан Бардавиль күле тамағы араһындағы Урта диңгеҙ менән тоташҡан муйын буйлап билдәләй[9]. Боронғо Рим дәүерендә һәм Урта быуаттарҙа ҡайһы бер ғалимдар сикте Суэц муйыны буйлап үткәрә, ләкин күпселек йә Нилды, йә Мысырҙың көнбайыш сиген сик тип һанауҙы дауам итә[9].
Хәҙерге заманда Азия менән Африка араһында сик Суэц муйыны йә Суэц каналы буйлап үтә. Һөҙөмтәлә, Мысырҙың Синай ярымутрауында урынлашҡан өлөшө — Азияға, ә ҡалған өлөшө Африкаға инә.
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Азия Төньяҡ Боҙло, Һинд һәм Тымыҡ океандар, шулай уҡ — көнсығышта — Атлантик океандың материк эсендәге диңгеҙҙәре (Азов, Ҡара, Мәрмәр, Эгей, Урта диңгеҙҙәр) менән йыуыла. Шуның менән бергә эске аҡманың киң өлкәләре лә бар — Каспий һәм Арал диңгеҙҙәренең, Балхаш күленең һ. б. Байкал күле эсәр һыу боло буйынса донъялағы бөтә күлдәрҙе үтеп китә; Байкалда донъя эсәр һыу болоноң 20 % тупланған (боҙлоҡтарҙы һанамайынса). Үле диңгеҙ донъялағы иң тәрән тектоник сөңгөл булып тора (диңгеҙ кимәленән − 405 метр түбән). Азия ярҙары ярайһы уҡ әҙ бүлгеләнгән, ҙур ярымутрауҙар бар — Кесе Азия, Ғәрәп, Һиндостан, Корей, Камчатка, Чукотка, Таймыр һ. б. Азия ярҙарына яҡында (Оло Зонд, Новосибирск, Сахалин, Төньяҡ Ер, Тайвань, Филиппин, Хайнань, Шри-Ланка, Япон һ. б.) кеүек ҙур утрауҙар бар, уларҙың бөтәһенең майҙаны бергә 2 млн км².
Азия аҫтында дүрт мөһабәт платформа — Ғәрәп, Һинд, Ҡытай һәм Себер платформалары ята.[10]Б Был донъя киҫәге территорияһының ¾ өлөшөн тауҙар һәм яйлалар биләй, айырыуса бейектәре Үҙәк һәм Урта Азияла тупланған[10]. Дөйөм алғанда, Азия — бейеклектәрҙең абсолют нөктәләре буйынса ифрат ҡапма-ҡаршылыҡлы төбәк[10]. Бер яҡтан, бында донъяның иң бейек түбәһе — Джомолунгма тауы (8848 м) урынлашҡан, икенсе яҡтан, иң тәрән сөңгөлдәр — тәрәнлеге 1620 метрға еткән Байкал күле һәм диңгеҙ кимәленән 392 метрға түбәнерәк Үле диңгеҙ ошо уҡ донъя киҫәгендә[10]. Көнсығыш Азия — әүҙем янартауҙар төбәге.
Азия төрлө ҡаҙылма байлыҡтарға (айырыуса — яғыулыҡ-энергетика сеймалына) бай.
Азия территорияһында климаттың бөтә төрҙәре лә тиерлек — алыҫ төньяҡтағы арктиктан көньяҡ-көнсығыштағы экваториаль төргәсә. Көнсығыш, Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияла — муссон климат (Ерҙәге иң дымлы урын — Гималайҙағы Черапунджи төбәге — Азияла урынлашҡан), ә Көнбайыш Себерҙә — континенталь, Көнсығыш Себерҙә һәм Һарыарҡала — ҡырҡа континенталь, ә Үҙәк, Урта һәм Көнбайыш Азияла — уртаса һәм субтропик бүлкәттәрҙең ярымсүл һәм сүл климаты. Азияның Көньяҡ-Көнбайышына тропик сүл климаты хас, ул Азияла иң эҫе урын.
Рельефы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Азияның алыҫ төньяғын тундралар биләй. Көньяҡтараҡ тайга йәйрәй. Көнбайыш Азияла уңдырышлы ҡара тупраҡлы далалар ята. Үҙәк Азияның Ҡыҙыл диңгеҙҙән алып Монголияға тиклемге ҙур өлөшөн сүлдәр биләй. Уларҙың иң ҙуры — Гоби сүле. Гималай тауҙары Үҙәк Азияны Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия тропиктарынан айырып тора.
Гималай тауҙары — донъяның бик бейек тау системаһы. Бассейндары Гималайҙа урынлашҡан йылғалар көньяҡтағы баҫыуҙарҙы ләм менән туйындыра, уңдырышлы тупраҡ хасил итә.
Физик-географик районлаштырыу һәм субтөбәктәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Азияны түбәндәге физик-географик райондарға бүлеү ҡабул ителгән:
- Көнсығыш Азия (Корея ярымутрауы, Япон утрауҙары, Ҡытайҙың көнсығыш өлөшө);
- Көнбайыш Азия (Көньяҡ Кавказ һәм Азия алды ҡалҡыулыҡтары);
- Төньяҡ Азия (Себер һәм Евразияның төньяҡ-көнсығышы);
- Урта Азия (Памир, Тянь-Шань, Туран уйһыулығы);
- Көньяҡ-Көнсығыш Азия (Һинд-Ҡытай ярымутрауы һәм Малай архипелагы);
- Көньяҡ-Көнбайыш Азия (Ғәрәбстан ярымутрауы һәм Левант);
- Көньяҡ Азия (Һиндостан ярымутрауы һәм Шри-Ланка утрауы (Мальдив архипелагы).
БМО-ла ҡабул ителгән классификацияға ярашлы, түбәндәге субтөбәктәр айырыла:
- Көнсығыш Азия (ҠХР һәм Ҡытай Республикаһын үҙ эсенә алған Ҡытай, Көньяҡ һәм Төньяҡ Корея, Монголия, Япония)
- Көнбайыш Азия (Әзербайжан, Әрмәнстан, Бахрейн, Грузия, Израиль, Иордания, Ираҡ, Йемен, Катар, Кипр, Кувейт, Ливан, БҒӘ, Оман, Фәләстин территориялары, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Төркиә)
- Көньяҡ-Көнсығыш Азия (Бруней, Көнсығыш Тимор, Вьетнам, Индонезия, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Таиланд, Филиппин)
- Көньяҡ Азия (Афғанстан, Бангладеш, Бутан, Һиндостан, Иран, Мальдив, Непал, Пакистан, Шри-Ланка)
- Үҙәк Азия (Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Тажикстан, Төркмәнстан, Үзбәкстан)
Шул уҡ ваҡытта был классификация берҙән-бер дөрөҫ тип һаналмай. Башҡа классификациялар ҙа бар, мәҫәлән[11]:
- Көнсығыш Азия (КХДР, ҠХР, Корея Республикаһы, Тайвань, Япония)
- Үҙәк һәм Төньяҡ Азия (Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Монголия, Тажикстан, Төркмәнстан, Үзбәкстан, Рәсәйҙең Азия өлөшө, шулай уҡ ҠХР-ҙың автономиялы өс төбәге — Эске Монголия, Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы һәм Тибет)
- Көньяҡ-Көнбайыш Азия (Әзербайжан, Әрмәнстан, Афғанстан, Бахрейн, Грузия (өлөшләтә), Израиль, Иордания, Ираҡ, Иран, Йемен, Катар, Кипр, Кувейт, Ливан, БҒӘ, Оман, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Төркиәнең Азия өлөшө, Мысырға ҡараған Синай ярымутрауы)
- Көньяҡ Азия (Бангладеш, Бутан, Һиндостан, Мальдив, Непал, Шри-Ланка)
- Көньяҡ-Көнсығыш Азия (Бруней, Көнсығыш Тимор, Вьетнам, Индонезия, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Таиланд, Филиппин).
Азия илдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Азия территорияһында әлеге ваҡытта тулыһынса йә өлөшләтә урынлашҡан 54 дәүләт иҫәпләнә, уларҙың дүртеһе (Абхазия, Ҡытай Республикаһы, Төньяҡ Кипрҙың Төрөк Республикаһы, Көньяҡ Осетия) өлөшләтә генә танылған. Таулы Карабах Республикаһы — танылмаған дәүләт. Рәсәйҙе Азия илдәре исемлегенә индереү бөтәһенән элек уның ошо донъя киҫәгендә урынлашҡан булыуына бәйле (халҡының ҙур өлөшө — Европала, территорияһының ҙур өлөшө — Азияла). Төркиә менән Ҡаҙағстан территоияһы һәм халҡының аҙ өлөшө Европаға ҡарай, шунлыҡтан улар Европа илдәре исемлегенә инә (бөтә версиялар буйынса Европа менән Азия сиге).[12]}. Европа илдәренә йыш ҡына Әзербайжан менән Грузия ла (Ҙур Кавказ аша Европа менән Азия араһында сик үткәргәндә уларҙың бәләкәй генә өлөштәре Европа территорияһына инеп ҡала), Европа Берләшмәһенә ингән, ләкин географик яҡтан тулыһынса Азияла ятҡан һәм Европа менән тығыҙ сәйәси һәм мәҙәни бәйләнештәргә эйә булған Кипр ҙа индерелә.[13]
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Азияға халыҡ һаны үҫешенең бик юғары уртаса йыллыҡ тиҙлеге хас (был күрһәткес буйынса Азия Африканан ғына ҡалыша); һуңғы ваҡытта был тиҙлек кәмей төштө һәм 1,3 % тәшкил итә. Азияла донъя халҡының 60 % йәшәй. Ҡытай менән Һиндостан халҡының дөйөм һаны донъя халҡының 40 % бирә. 7 дәүләттә 100 миллиондан ашыу кеше йәшәй (үрҙә аталғандарҙан тыш — Индонезия, Пакистан, Бангладеш, Япония и Филиппин).
Азияла кешелектең төп өс расаһы — монголоид (ҡытайҙар һ.б.), европеоид (Көнбайыш Азия халыҡтары) һәм негроид (Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның ҡайһы бер халыҡтары) — вәкилдәре йәшәй. Азияның этник составына төрлөлөк хас.
Азияла ҡытай, һинд, тибет-монгол, урта азиат, вавилон кеүек боронғо цивилизациялар барлыҡҡа килгән. Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның баҫыусылыҡ өсөн ыңғай шарттары хәҙерге халыҡтарҙың байтағына башланғыс һалған.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Азия, материк // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Кравчук П. А. Рекорды природы — Л.: Эрудит, 1993. — 216 б. — 60 000 экз. — ISBN 5-7707-2044-1.
- ↑ Цзэн Цинхун: Ҡытай Азия илдәре менән бергә үҙ-ара хеҙмәттәшлекте нығырытға ниәт тота
- ↑ История Древнего Востока. Кн.1. Ч.2. С.149, 188
- ↑ Чубарьян, 2005, p. 31
- ↑ Чубарьян, 2005, p. 31-33
- ↑ 6,0 6,1 6,2 Чубарьян, 2005, p. 34
- ↑ 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 Чибилёв А.А. Евро-Азиатская граница: история вопроса и современные представления. Русское Географическое Общество. Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 март 2012. 19 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ Кондрашов, 2008, p. 210
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 Bhagwat, 2009, p. 90
- ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 %28%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C %D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%29/ Азия (часть света) — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- ↑ Duka, 2007, p. 73-75
- ↑ worldatlas., The Middle East The Middle East. — «As a point-of-interest, Armenia and Azerbaijan have long been associated with the Middle East, but in recent years, some sources now consider them to be more closely aligned with Europe based on their modern economic and political trends. We have moved in that direction, and the same applies for the island country of Cyprus, as it does for Georgia, the former Russian republic.» Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 октябрь 2012. 30 сентябрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ worldatlas., The Middle East The Middle East. — «As a point-of-interest, Armenia and Azerbaijan have long been associated with the Middle East, but in recent years, some sources now consider them to be more closely aligned with Europe based on their modern economic and political trends. We have moved in that direction, and the same applies for the island country of Cyprus, as it does for Georgia, the former Russian republic.» Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 октябрь 2012. 30 сентябрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ 14,0 14,1 Сикте Кум-Маныч уйпаты аша үткәргәндә
- ↑ Атап әйткәндә, ЦРУ ҡабул иткән илдәр классификацияһына ярашлы (см.), Әзербайжан Көньяҡ-Көнбайыш Азияға ҡарай. Илдең бик бәләкәй өлөшө генә Төп Кавказ һыртынан, Европа — Азия сигенең ҡабул ителгән варианттарының береһенән, төньяҡтараҡ ята.
- ↑ Кавказдан төньяҡтараҡ Азербайжандың Шабран (1739 км²), Кусар (1542 км²), Хачмас (1063 км²), Сиазань (759 км²), Куба (2610 км²) райондары һәм Хызын районының төньяҡ өлөшө (тотош район — 1711 км²) ята. Бөтә майҙан: 9424 км² (Хызын районын тулыһынса индергәндә, өлөшләтә — 8600 км² самаһы йәки Азербайжандың бөтә майҙанының (86 600 км², ТКР-ҙы ла индереп) 10 %.
- ↑ Атап әйткәндә, ЦРУ ҡабул иткән илдәр классификацияһына ярашлы (см.), Грузия Көньяҡ-Көнбайыш Азияға инә. Илдең бер бәләкәй өлөшө генә Европа — Азия сигенең ҡабул ителгән варианттарының береһе булған Төп Кавказ һыртынан төньяҡтараҡ ята.
- ↑ Ҙур Кавказдан төньяҡтараҡ Грузияның түбәндәге райондары (муниципалитеттары) урынлашҡан: Казбеги (1082 км²), Душети муниципалитетының төньяҡ өлөшө (тотошлайы — 2207 км²), Ахмета муниципалитетның төньяҡ өлөшө (тотошлайы — 2982 км²). Был өс муниципалитеттың дөйөм майҙаны — 6271км², уларҙаың Ҙур Кавказдан төньяҡтараҡ ятҡандары — 3700км² самаһы йәки Грузияның бөтә майҙанының (69700км², Көньяҡ Осетия Республикаһын һәм Абхазия Республикаһын индереп) 5 %-ы.
- ↑ Европа һәм Азия араһындағы сикте Эмба аша үткәргәндә Европаға Ҡаҙағстан террриторияһының 14 %-ы инә; Урал йылғаһы буйлап сикте 1964 йылдан бирле (Лондонда Халыҡ-ара География Союзының XX Конгресы) үткәрмәйҙәр (ҡара: Физик география һәм геоэкология кафедраһы. «Волгоград дәүләт социаль-педагогия университеты» ФГБОУ ВПО (ФГБОУ ВПО «ВГСПУ») тәбиғәт-география факультеты. География тураһында ҡыҙыҡлы факттар: Европа менән Азия сиге ҡайҙан үтә?)
- ↑ ttps://archive.is/20130417172902/www.rgo.ru/2011/02/evro-aziatskaya-granica-istoriya-voprosa-i-sovremennye-predstavleniya/ Урыҫ географик йәмғиәте. А. А. Чибилёв. Европа-Азия сиге: мәсьәләнең тарихы һәм хәҙерге заман ҡараштары. Евразия феномены: бер ҡитғала ике донъя киҫәге]
- ↑ Европа менән Азия араһындағы сикте (Ҡаҙағстан эсендә) Эмба йылғаһы аша үткәргәндә, унан көнбайыштағы Европа өлөшө түбәндәге территорияларҙы индерер: Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе (тулыһынса, 151300 км² ашыу); Атырау өлкәһе (118600 км²; Жылыой районының көньяҡ өлөшөнән тыш — 103000 км² самаһы); Аҡтүбә өлкәһенең төньяҡ-көнбайыш өлөшө (300600 км²; Шалкар (62200 км²), Ырғыҙ (41500 км²), Айтекебий райондарынан (31300 км²), Байгана районының көньяҡ һәм урта өлөшөнән тыш (61000 км²-нан 40000 км² самаһы ) — яҡынса 126 000 км²). Эмба һәм Орь йылғаларынан көнбайыштараҡ ятҡан территориялар йәмғеһе — яҡынса 380 000 км² йәки илдең тотош территорияһының (2724902 км²) 13,9 %-ы
- ↑ Түбәндәге формула буйынса иҫәпләнә: БМО баһаһы2012/БМО баһаһы2011 x100-100.
- ↑ Түбәндәге формула буйынса иҫәпләнә: БМО баһаһы2012 БМО мәғлүмәттәре буйынса йыллыҡ үҫеш100.
- ↑ Түбәндәге формула буйынса иҫәпләнә: LN(2)/LN(БМО мәғлүмәттәре буйынса үҫеш)/100+1). Шулай уҡ LOG10(2)/LOG10(БМО мәғлүмәттәре буйынса үҫеш/100+1) формулаһына ярашлы алынған мәғлүмәттәр ҙә алына.
- ↑ 9 йылдың 20 декабренән — Ҡытай Халыҡ Республикаһы составында Автономиялы территория. Элгәре — португал колонияһы.
- ↑ Израиль оккупациялаған территориялар. Газа секторы менән Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын үҙ эсенә ала
- ↑ ҠХР-ҙың Автономиялы төбәге. 1999 йылдың 20 декабренә тиклем — Португалия колонияһы
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Bhagwat S.B. Foundation of geology — Global Vision Publishing Ho, 2009. — Т. 1. — 218 б. — ISBN 8182202752.
- Duka C. World Geography — Rex Bookstore, Inc., 2007. — 218 б. — ISBN 971234696X.
- Кондрашов А.П. Новейшая книга фактов: для самых умных и любознательных в вопросах и ответах : в 3-х томах — RIPOL classic, 2008. — Т. 1. — 494 б. — ISBN 538600347X.
- Чубарьян А.О. Российский европеизм — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2005. — 416 б. — ISBN 5-224-05369-2.
- Азия интеграцияһында Рәсәйҙең ҡатнашыуы


text:
Россельхозбанк ауыл хужалығы етештереүселәре өсөн кредиттар буйынса процент ставкаларын кәметә
«Россельхозбанк» асыҡ акционерҙар йәмғиәте Идараһы 22 сентябрҙә юридик шәхестәргә бирелеүсе кредиттар буйынса процент ставкаларын кәметеү тураһында ҡарар ҡабул итте. Кредит учреждениеһының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, бындай ҡарар "агросәнәғәт комплексын финанслау буйынса бурыстарҙы үтәү һәм ауыл хужалығы тауарҙарын етештереүселәрҙең финанс тотороҡлоғон күтәреү маҡсатында " ҡабул ителгән.
90 көнгә тиклем араға бирелгән ҡыҫҡа ваҡытлы кредиттар буйынса процент ставкаларын — йылына 13-13,5 проценттан 9 процентҡа; 91 — 180 көнгә бирелеүсе кредиттар буйынса – 13,5 проценттан 11 процентҡа; 181 көндән 1 йылға тиклем бирелеүсе кредиттар буйынса процент ставкаларын йылына 13,75-14 проценттан 12 процентҡа тиклем кәметергә ҡарар ителгән.
Бынан тыш, Россельхозбанк менән ауыл хужалығы өсөн йәш малдар һатып алыуға (уларҙы залогҡа һалып), малсылыҡ комплекстары төҙөлөшө, реконструкцияһы һәм уларҙы модернизациялау буйынса инвестицион проекттарҙы өҫтәп финанслауға, шулай уҡ “2009-2011 йылдарға крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары нигеҙендә ғаиләнең һөтлө малсылыҡ фермаларын үҫтереү” маҡсатлы тармаҡ программаһы сиктәрендә бирелгән кредиттар буйынса кредит ставкалары ла бер пунктҡа төшөрөлгән.
Банктан аңлатыуҙарынса, процент ставкаларын кәметеү тураһындағы ҡарар норматив документтарға тейешле үҙгәрештәр индерелгәндән һуң ғәмәлгә инәсәк.


text:
Фото:
«Өфө-Арена»ның икенсе сиратын төҙөүгә өҫтәмә финанстар талап ителә
Фото:
Өфөлә “Өфө-Арена” универсаль спорт комплексының икенсе сираты төҙөлә. Проект "2006-2015 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһында физкультура һәм спорт үҫеше" Федераль маҡсатлы программаһына ярашлы финанслана.
Башҡортостан Республикаһы Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының әйҙәүсе советнигы Римма Чередниктың хәбәр итеүенсә, РФ Спорт һәм туризм министрлығына 100 миллион һум суммалыҡ өҫтәмә финанс средстволары бүлеүҙе һорап заявка биреү планлаштырыла.
— Федераль маҡсатлы программа буйынса төҙөлөш эштәренә — 100 миллион һум, республика ҡаҙнаһынан 135 миллион һум йүнәлтелгәйне, — тине ул. - Әгәр өҫтәп аҡса алһаҡ, төҙөлөштө 2011 йылдың октябрь-ноябрендә тамамлай аласаҡбыҙ.
"Өфө-Арена"ның икенсе сираты 900 тамашасы һыйҙырышлы трибунаны һәм боҙ һырғалағын үҙ эсенә ала. Боҙ майҙансығы хоккей уйнар өсөн генә түгел, башҡа спорт төрҙәре өсөн дә тәғәйенләнгән, шулай уҡ концерттар үткәреүҙә лә файҙаланыла ала. Бынан тыш, күп ҡатлы машиналар ҡуйыу урыны һәм спортсылар сәләмәтлеген тергеҙеү үҙәге төҙөләсәк. Объект төҙөлөшө менән “Башуралэнергострой” холдинг компанияһы шөғөлләнә.


text:
Идёт приём заявок на самые массовые международные олимпиады проекта "Инфоурок"
Для учителей мы подготовили самые привлекательные условия в русскоязычном интернете:
1. Бесплатные наградные документы с указанием данных образовательной Лицензии и Свидeтельства СМИ;
2. Призовой фонд 1.500.000 рублей для самых активных учителей;
3. До 100 рублей за одного ученика остаётся у учителя (при орг.взносе 150 рублей);
4. Бесплатные путёвки в Турцию (на двоих, всё включено) - розыгрыш среди активных учителей;
5. Бесплатная подписка на месяц на видеоуроки от "Инфоурок" - активным учителям;
6. Благодарность учителю будет выслана на адрес руководителя школы.
Подайте заявку на олимпиаду сейчас - https://infourok.ru/konkurs
Башҡортостан Республикаһы Ағиҙел ҡала округы
Башҡорт гимназияһы
муниципаль автономиялы дөйөм белем биреү учреждениеһы
Ҡаралған Килешелгән:
МО ултырышында директоры урынбаҫары
Протокол №____ «__»_____2016й. ______/Харисова Д.Р. /
______ Шәрәфетдинова Д.М. «__»__________2016 й.
Раҫлайым:
мәктәп директоры
_____/Денисламова Г.Ә /
«__»__________2016й.
Башҡорт теленән эш программаһы
5 - се класс
дөйөм сәғәттәр һаны – 70 сәғәт
аҙнаһына – 2 сәғәт иҫәбенән
Ҡунафина Лиана Ғәзинур ҡыҙы төҙөнө
Төп дөйөм белем биреү буйынса өлгө программалар. Башҡорт теле 5-9. (Төп дөйөм белем биреү буйынса башҡорт
мәктәптәре өсөн ). / Төҙөүсеһе: З. М. Ғәбитова. – Өфө: Китап, 2012. – (Икенсе быуын стандарттары).
Әсә теле . Автор-төҙөүселәре: В.Ш.Псәнчин, Ю.В.Псәнчин. Урта мәктәптең 5- се класы өсөн дәреслек. –
Өфө: Китап, 2011.
2016
Аңлатма яҙыу
Башҡортостан Президентының 1999 йылдың 15 февралендәге Указы менән башҡорт теле республикабыҙҙа, рус теле менән бер рәттән, дәүләт теле итеп раҫланды. Ошо указға ярашлы һәм Башҡортостан Республикаһының «Мәғариф тураһында» Законы нигеҙендә республика мәктәптәрендә уҡытыу һәм тәрбиә биреү Концепцияһы төҙөлдө. Унда милли мәктәптәрҙә туған телдәрҙе уҡытыуҙың мөһим проблемалары, бурыстары һәм юлдары билдәләнде.
1995 йылда үткәрелгән Беренсе Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы, башҡорт халҡын тергеҙеү, туған телде, тарих менән йолаларҙы, әҙәбиәт менән мәҙәниәтте өйрәнеү кәрәклеген билдәләп, тейешле ҡарарҙар ҡабул итте.Төп дөйөм белем биреү буйынса өлгө программалар. Башҡорт теле 5-9. Төҙөүсеһе: З. М. Ғәбитова. – Өфө: Китап, 2012. (Икенсе
быуын стандарттары).
Вариатив программа “Туған тел – рухи байлыҡ сығанағы”. Аҙнағолов Р.Ғ. “Башҡортостан уҡытыусыһы”, 12.2012.
Эш программаһы 70 сәғәткә бүленгән (аҙнаға 2 сәғәт).
Уҡытыусының тел буйынса уҡыу- уҡытыу методик комплекты:Төп дөйөм белем биреү буйынса өлгө программалар. Башҡорт теле 5-9. (Төп дөйөм белем биреү буйынса башҡорт
мәктәптәре өсөн ). Төҙөүсеһе: З. М. Ғәбитова. – Өфө: Китап, 2012. – (Икенсе быуын стандарттары).
Вариатив программа “Туған тел – рухи байлыҡ сығанағы”. Аҙнағолов Р.Ғ. “Башҡортостан уҡытыусыһы”, 12.2012.
Дәреслек: Әсә теле. Урта мәктәптең 5-се класы өсөн дәреслек. Автор-төҙөүселәре: В.Ш.Псәнчин һәм Ю.В. Псәнчин,
Өфө: Китап, 2011.
Мәктәптә башҡорт теле уҡытыу методикаһы. Төҙөүсеһе: Р.Ғ.Аҙнағолов. – Өфө: Китап, 2011.
Мәктәптә һүҙ төркөмдәрен өйрәнеү. Т.Ә.Бикҡужина. – Өфө: Китап, 2001.
Әсә теле дәреслегенә методик күрһәтмәләр – 5 класс. В.Ш.Псәнчин. – Өфө:Китап, 2007.
Башҡорт теленән тыныш билдәләре. И.Ә.Шарапов. – Өфө: китап, 2007.
“Башҡортостан уҡытыусыһы” журналы.
Башҡорт теленән диктанттар йыйынтығы. Х.А. Толомбаев, С.В.Атнағолова. – Өфө: Китап,2009.
Изложениелар өсөн текстар йыйынтығы. М.Ғ.Ғималова, С.М.Рәхимова. – Өфө: Китап,2009.
Изложениелар өсөн текстар йыйынтығы 5-11. Т.Я.Бикбаева, Т.Ы.Ҡунафина. – Өфө: Эдвис,2008.
Башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән традицион булмаған дәрестәр. М.И.Баһауетдинова, Г.Н.Йәғәфәрова. –
Өфө: Информреклама, 2003.
Башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә яңы технологиялар ҡулланыу.Төҙөүсәләре: М.И.Баһауетдинова,
Ғ.Н.Йәғәфәрова. – Өфө,2008.
Башҡорт теленән синыфтан тыш эштәр. Т.Ә. Бикҡужина. – Өфө: Китап,1997.
Ҡыҙыҡлы грамматика. З.Ғ.Ураҡсина, Э.Ф.Ишбирҙин, Г.М. Ҡотлобаева, М.Х.Әхтәмов. – Өфө: Китап, 1993.
Башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән тест һорауҙары. И.Ә.Шарапов. – Өфө: Китап, 2000.
Башҡорт теленән контроль һорауҙар, тестар ҡулланмаһы. Ә.С.Раҡаева, М.С.Дәүләтшина. –Өфө:Педкнига, 2008.
Әсә теле, 5 класс. Дидактик материалдар. Китап, Өфө-2009.
Уҡыусылар өсөн тел буйынса уҡыу- уҡытыу методик комплекты :
Дәреслек: Әсә теле. Урта мәктәптең 5-се класы өсөн дәреслек. Автор-төҙөүселәре: В.Ш.Псәнчин һәм Ю.В. Псәнчин,
Өфө: Китап, 2011.
Әсә теле – 5. Дидактик материалдар. Ю.В. Псәнчин. – Өфө: Китап,2009.
V—IX синыфтарҙың программаһы әсә теленән булған барлыҡ эштәрҙең йөкмәткеһен һәм йүнәлештәрен үҙ эсенә ала. Ул йүнәлештәрҙең иң мөһиме — туған тел һәм туған әҙәбиәт дәрестәрендә белем менән бер рәттән тәрбиә биреүҙе тығыҙ бәйләнештә алып барыу.
Программа йөкмәткеһе 3 йүнәлештән тора:
әҙәби телдең дөрөҫ әйтелеше, һүҙьяһалыш, грамматик һәм лексик нормаларын асыҡ, дөрөҫ үҙләштереү;
уҡыусылар телмәренең грамматик төҙөлөшөн, һүҙ байлығын ишәйтеү;
фекерҙе телдән һәм яҙып дөрөҫ, тулы итеп сағылдырыу.
Программа үҙенсәлектәренең характеристикаһы: Эш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы
тарафынан тәҡдим ителгән башҡорт мәктәптәре өсөн башҡорт теленән программа нигеҙендә. (V-XI кластартар өсөн. Төҙөүселәре:
В.Ш.Псәнчин һәм Ю.В. Псәнчин, Өфө-2002.) төҙөлдө.
Башҡортостан Мәғариф Министрлығы тарафынан тәҡдим ителгән программа Нуриман районы муниципаль районының Иҫке Күл ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль дөйөм белем биреү учреждениеhының «Уҡыу планы»на ярашлы рәүештә тормошҡа ашырыла.
Был эш программаһында федераль һәм республика закондары талаптары тормошҡа ашырыла:
«Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы, Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһында» Законы, «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы, Башҡортостан Республикаһының «Мәғариф тураһында» Законы, Башҡортостан Республикаһында Милли мәғарифты үҫтереү концепцияһы
Төп дөйөм белем биреү маҡсаттарын тормошҡа
ашырыуҙа «Башҡорт теле» предметының өлөшө
Башҡорт теле — башҡорт халҡының туған теле һәм Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле булып һанала.
Туған телдең метапредмет белем биреү функцияһы мәктәптә белем алыу процесында бала шәхесен формалаштырыуҙа «Башҡорт теле» предметының универсаль, дөйөмләштереү характерын билдәләй.
Башҡорт теле баланың фекер үҫешенә булышлыҡ итә; уҡыусыларҙың интеллектуаль һәм ижади һәләтен үҫтерергә ярҙам итә; белем һәм күнекмәләрҙе үҙ аллы үҙләштереү һәләттәрен үҫтерә, шулай уҡ уҡыусыларҙың үҫтереүсе уҡыу эшмәкәрлеген ойоштора. Туған тел башҡорт мәҙәниәтен өйрәнеүгә нигеҙ булып тора һәм башҡорт әҙәбиәтенең рухи тел байлығын үҫтереүгә булышлыҡ итә; уҡыусыларҙы кешелектең мәҙәни-тарихи тәжрибәһенә ылыҡтыра. Киләсәктә төрлө белемде үҙләштереү һәм һаҡлау формаһы булараҡ, башҡорт теле бөтә предметтар менән тығыҙ бәйләнештә тора һәм профессиональ күнекмәләрҙе үҙләштереү сифатына йоғонто яһай. Аралаша белеү, шул һөҙөмтәлә уңыштарға өлгәшеү, юғары профессиональ һәм социаль әүҙемлек шәхес тормошоноң төрлө өлкәләрендә өлгәшелгән уңыштарын билдәләүсе характеристика булып тора. Туған тел ул баланың төрлө тормош ситуацияларында тәрбиә-этик нормаларын формалаштырыу нигеҙе; әхлаҡ нормалар позицияһынан сығып, үҙ ҡылыҡтарына дәлилле баһа биреү мөмкинлеген дә үҫтерә.
Төп мәктәптә башҡорт телен уҡытыу маҡсаттары:
1) туған телгә ҡарата һөйөү, мәҙәниәт күренеше булараҡ, телгә ҡарата аңлы ҡараш тәрбиәләү; туған телдең төп аралашыу, кеше эшмәкәрлегенең төрлө сфераһынан белем алыу ҡоралы булыуын, йәмғиәттә ҡабул ителгән әхлаҡ-этик нормаларҙы үҙләштереү сараһы булыуын аңлау; туған телдең эстетик ҡиммәттәрен үҙләштереү;
2) көндәлек тормошта һәм уҡыу эшмәкәрлегендә туған телде аралашыу сараһы булараҡ үҙләштереү; үҙ-ара аңлашыу һәм үҙ-ара фекер алышыуға һәләтлелекте үҫтереү; үҙ телмәреңде камиллаштырыу; мөһим төп уҡыу белемен һәм универсаль уҡыу хәрәкәттәрен (эшмәкәрлек маҡсаттарын аныҡ итеп әйтә белеү, уны планлаштырыу, библиографик эҙләнеү үткәреү, төрлө типтағы лингвистик һүҙлектәрҙән, сығанаҡтарҙан, Интернеттан тейешле мәғлүмәтте алыу һәм эшкәртеү һ. б.) үҙләштереү;
3) тел системаһы төҙөлөшөн һәм уның хәрәкәттә булыу законлығын үҙләштереү; стилистик ресурстарҙы һәм төп әҙәби тел нормаларын күҙәтергә өйрәнеү; анализлау, сағыштырыу, классификациялау һәм тел факттарын баһалау һәләттәрен үҫтереү; яҙма һәм һөйләү телмәрен, телмәр эшмәкәрлеге төрҙәрен, аралашыуҙың төрлө ситуацияларында телде ҡулланыу ҡағиҙәләрен, телмәр этикет нормаларын үҙләштереү; актив һәм потенциаль һүҙлек запасын байытыу; телмәрҙә грамматик сараларҙы ҡулланыу күләмен киңәйтеү; алынған белемде, күнекмәне аралашыу процесында, уҡыу эшмәкәрлегендә һәм көндәлек тормошта ҡулланыу һәләтлеген камиллаштырыу.
Уҡыусыларҙың белем кимәленә талаптар
Уҡытыусы уҡыған йәки һөйләгән, үҙең уҡыған тексты аңлай алыу;
Уҡыған әҫәр, картина, экскурсия, ҡараған фильм буйынса әңгәмәлә ҡатнашыу;
Предметты, күренеште элементар рәүештә һүрәтләү, уға үҙ мөнәсәбәтеңде белдереү;
Хәбәр, һорау, өндәү һөйләмдәрҙе, поэтик әҫәрҙәрҙе дөрөҫ интонация менән һөйләү;
8 – 10 шиғырҙы яттан тасуири һөйләй белеү;
Тексты шыма, аңлы, дөрөҫ, тотош һүҙләп уҡыу, логик баҫымдарҙы, паузаларҙы дөрөҫ әйтеү; тасуири уҡыу;
текстың өлөштәренә, иллюстрацияларына исем биреү, өҙөк буйынса план төҙөү; текстан аңлашылмаған һүҙҙәрҙе, һүрәтләү, тасуирлау сараларын табыу, мәғәнәләрен аңлатыу, һүҙлектәр менән эш итеү;
Хикәйә, әкиәт, мәҡәл, йомаҡ жанрҙарын практик айыра белеү;
Ҙур булмаған һөйләмдәрҙе күсереп һәм яттан яҙыу; текст, күҙәтеүҙәр йәки экскурсия буйынса һорауҙарға яуап яҙыу;
бер телдән икенсе телгә тәржемә итеү;
Өйрәтеү характерындағы изложение, иншалар яҙыу; яҙғанды элементар формала камиллаштыра алыу.
Уҡыу предметына дөйөм характеристика
Төп дөйөм белем биреү мәктәптәрендә башҡорт теле курсының йөкмәткеһе белем биреү процесында метапредмет һәм предмет маҡсаттарына өлгәшеүгә йүнәлдерелгән. Был үҙ йәһәтендә коммуникатив, тел, лингвистик һәм мәҙәни компетенцияны формалаштырыуҙы һәм үҫтереүҙе күҙ уңында тота.
Коммуникатив компетенция телмәр эшмәкәрлегенең төрҙәре, аралашыуҙы, һөйләү һәм яҙма телмәр төрҙәрен үҙләштереүҙе иҫәптә тота, тел материалын һәм күнекмәләрҙе кәрәкле ситуацияларҙа ҡуллана алыуҙы талап итә. Коммуникатив компетенция аралашыуҙың маҡсатын билдәләй, телмәр ситуацияһын баһалай белеүҙе, аралашыусының коммуникация ысулдарын һәм ниәттәрен иҫәпкә алыуҙы, адекват стратегик аралашыуҙы һайлауҙы һәм үҙ телмәреңде аңлы рәүештә үҙгәртеүгә әҙер булыуҙы күҙ уңында тота.
Тел һәм лингвистик компетенция йәмғиәт күренеше булараҡ, тел тураһында тейешле белемде үҙләштереү нигеҙендә уның төҙөлөшөн, үҫешен, хәрәкәттә булыуын формалаштырыуҙы аңлата; башҡорт әҙәби теленең төп нормаларын үҙләштереү; һүҙлек запасын һәм уҡыусы телмәренең грамматик төҙөлөшөн байытыу; фән булараҡ, лингвистика тураһында тейешле белем, уның төп бүлектәренә кәрәкле булған тел күренеше факттарын анализлау һәм баһалау мөмкинлеген формалаштырыу; төрлө төрҙәге лингвистик һүҙлектәр менән ҡуллана белеү.
Мәҙәни компетенция туған телдең мәҙәниәтен сағылдырыусы форма булараҡ аңлауҙы күҙ уңында тота, тел һәм халыҡ тарихының бәйләнештә булыуын, башҡорт теленең милли-мәҙәни үҙенсәлеген, башҡорт телмәр этикет нормаларын үҙләштереүҙе, милли-мәҙәни компонентлы һүҙҙәр мәғәнәһен аңлатыуҙы белдерә.
Өлгө программала материал коммуникатив-эшмәкәрлек йүнәлештә бирелгән. Тәҡдим ителгән материал белем биреүҙе генә иҫәпкә алмай, ә эшмәкәрлек формаһын тормошҡа ашыра.
Беренсе (1 цифры аҫтында) тел һәм телмәр күренеше һәм уларҙың хәрәкәттә булыуын аңлатыусы лингвистик аңлатмаларҙың исемлеге бирелә. Икенсе (2 цифры аҫтында) тейешле аңлатмаларҙы өйрәнеү процесында эшкәртелеүсе төп уҡыу-уҡытыу эшмәкәрлек төрҙәре һанап кителә.
Башҡорт теле курсының коммуникатив-эшмәкәрлек йүнәлешен көсәйтеү, уны белем алыуҙа метапредмет һөҙөмтәләргә йүнәлтеү, кешенең тышҡы мөхиткә тиҙ яраҡлашыу һәм унда әүҙем эшмәкәрлекте дауам итеүгә һәләтле булараҡ, функциональ грамоталылыҡты формалаштырыуҙың мөһим шарттары булып тора.
Функциональ грамоталылыҡтың мөһим индикаторы — предмет-ара статус: коммуникатив универсаль уҡыу эшмәкәрлеге (телмәр эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәре менән эш итеү, тиңдәштәре һәм оло кешеләр менән аралашыуҙы ҡороу; телдән һәм яҙма телмәрҙе адекват ҡабул итеү, ҡуйылған проблема буйынса үҙ ҡарашыңды теүәл, дөрөҫ, логик яҡтан төҙөк һәм тасуири әйтеп биреү, аралашыу процесында яҙма һәм һөйләү телмәре нормаларын һәм башҡорт телмәр этикетын һаҡлау); танып белеү универсаль укыу эшмәкәрлеге (проблеманы аныҡлау, дөрөҫ аргументлай белеү, логик яҡтан төҙөк фекер йөрөтөү, иҫбатлай белеү, раҫлаусы йә кире ҡағыусы тезис килтереү, библиографик эҙләнеүҙе тормошҡа ашырыу, төрлө сығанаҡтарҙан кәрәкле мәғлүмәт алыу, төп һәм өҫтәмә мәғлүмәтте билдәләү, уҡыу маҡсатын асыҡлау, аралашыу маҡсатынан сығып уҡыу төрөн һайлау, мәғлүмәти-компьютер сараларын ҡулланыу; мәғлүмәтте системаға килтереү һәм киренән эшкәртеү, уны төрлө ысулдар менән күрһәтеү һ. б.); регулятив универсаль укыу эшмәкәрлеге (эшмәкәрлек маҡсатын ҡуя һәм аныҡ итеп әйтә белеү, эшмәкәрлекте эҙмә-эҙлекле планлаштыра һәм кәрәк саҡта үҙгәртә белеү; үҙ контроль, үҙ баһалау, үҙ коррекциялау һ. б. тормошҡа ашырыу). Функциональ грамоталылыҡтың мөһим компоненты телмәр эшмәкәрлеге төрҙәренә нигеҙләнә һәм мәктәптә туған телде өйрәнеү аша уҡыусыларҙың фекерләү һәләтен маҡсатлы йүнәлештә үҫтереүҙе күҙ уңында тота.
Функциональ грамоталылыҡты формалаштырыу, уҡыусыларҙың телмәр эшмәкәрлеген камиллаштырыу, төрлө аралашыу шарттарында башҡорт теленең уны ҡулланыу үҙенсәлектәрен белеү нигеҙендә төҙөлә. Уҡыу процесы телде анализлау күнекмә
ләрен формалаштырыуға ғына йүнәлдерелгән булырға тейеш түгел, ә шулай уҡ телмәр мәҙәниәтен тәрбиәләү, тормошта мөһим күнекмәләрҙе формалаштырыу, төрлө уҡыу төрҙәрен ҡулланыу, тексты мәғлүмәти эшкәртеү, мәғлүмәтте төрлө формала эҙләү, телмәр ситуацияһына, әҙәби тел нормаларына һәм аралашыуҙың этик нормаларына яраҡлы төрлө ысулдарын файҙаланыу. Шулай итеп, төп дөйөм белем биреү мәктәптәрендә башҡорт телен уҡытыу баланың дөйөм мәҙәни кимәлен үҫтерергә, артабан уҡыуын төрлө белем биреү учреждениеларында дауам итә алырлыҡ кимәлдә булырға тейеш.
Төп йөкмәткеле йүнәлеш
Өлгө программа структураһында башҡорт теле курсының йүнәлеше коммуникатив, тел һәм лингвистик, мәҙәни компетенцияны формалаштырыуҙа сағылыш тапты. Унда күрһәтелгән компетенцияларҙы формалаштырыуҙы тәьмин итеүсе өс бәйләнешле йүнәлеш билдәләнә:
• коммуникатив компетенцияны формалаштырыуҙы тәьмин итеүсе йөкмәтке;
• тел һәм лингвистик компетенцияны формалаштырыуҙы тәьмин итеүсе йөкмәтке;
• мәҙәни компетенцияны формалаштырыуҙы тәьмин итеүсе йөкмәтке.
Беренсе йөкмәткеле йүнәлеш өлгө программала аралашыу телмәр күнекмәләрен аңлы рәүештә формалаштырыуға йүнәлдерелгән бүлектәр менән бирелә: «Телмәр һәм аралашыу телмәре», «Телмәр эшмәкәрлеге», «Текст», «Телдең функциональ төрлөлөгө».
Икенсе йөкмәткеле йүнәлештең бүлектәре телдең төҙөлөшө һәм тел берәмектәренең үҙенсәлектәрен сағылдыра: «Тел тураһында дөйөм белешмә», «Фонетика һәм орфоэпия», «Графика», «Морфемика һәм һүҙьяһалыш», «Лексикология һәм фразеология», «Морфология», «Синтаксис», «Телмәр мәҙәниәте», «Дөрөҫ яҙыу: орфография һәм пунктуация».
Өлгө программала бирелгән «Тел һәм мәҙәниәт» бүлеге телдең халыҡ тарихы һәм мәҙәниәте менән бәйләнештә булыуын асыҡларға ярҙам итә.
Уҡыу процесында күрһәтелгән йөкмәткеле йүнәлештәр бер-береһе менән тығыҙ бәйләнештә һәм интеграцияланған. Һәр бер бүлекте өйрәнеүҙә уҡыусылар тейешле белем һәм күнекмәләр генә үҙләштереп ҡалмай, ә телмәр эшмәкәрлеге төрҙәрен камиллаштыра, төрлө коммуникатив күнекмәләрҙе үҫтерә, шулай уҡ, милли-мәҙәни феномен булараҡ, туған тел тураһында күҙаллауҙарын тәрәнәйтә.
Контроль диктанттар өсөн һайланған текстарҙа һүҙҙәр һаны һәр класс буйынса түбәндәгесә билдәләнә:
Кластар
V
VI
VII
VIII
IX
Уҡыу йылы башында Уҡыу йылы аҙағында
90 100
100 110
110 130
130 150
150 160
Контроль диктантты тикшергәндә, түбәндәге хаталар төҙәтелә, ләкин баһалағанда иҫәпкә алынмай:
1) мәктәп программаһына индерелмәгән ҡағиҙәгә яҙылыштар;
2) әле үтелмәгән ҡағиҙәгә яһалған хаталар;
3) автор ҡуйған ҡатмарлы пунктуацияға хаталар;
4) механик рәүештө бер хәреф урынына икенсеһен яҙыу (мәҫәлән: ата урынына аша).
Диктантҡа билдә ҡуйғанда шулай уҡ хаталарҙың характерына иғтибар итергә кәрәк. Хаталарҙы иҫәпләгәндә тупаҫ булмағандары, йәғни грамоталылыҡты билдәләү өсөн әһәмиәте юҡтары, айырым билдәләнә. Бындай хаталарҙың икеһе берәүгә иҫәпләнә.
Түбәндәге хаталар тупаҫ булмаған хаталарға инә:
1) ҡағиҙәләрҙең иҫкәрмәләренә ҡараған хаталар;
2) бәйләү юлы менән яһалған ҡушма яңғыҙлыҡ атамаларҙа ҙур хәрефтең яҙылышына хаталар;
3) бер тыныш билдәһе урынына икенсеһен ҡуйыу;
4) үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең ялғауҙары яҙылышына хаталар.
Яҙма эш төрҙәре (изложение,инша) яҙыу уҡыусыларҙың уҡыу кимәленә, белеменә, мөмкинселегенә ҡарап уҡытыусы ҡарамағына ҡалдырыла һәм түбәндәге эш төрҙәрен үткәрергә мөмөкин:
әңгәмә үткәреү;
һорауҙарға телдән һәм яҙма яуаптар биреү;
ябай һәм ҡатмарлы пландар төҙөү;
әҫәрҙең художество үҙенсәлектәрен һаҡлап, ундағы һүҙҙәрҙе файҙаланып, тексҡа яҡын итеп изложение яҙыу;
әҫәрҙең йөкмәткеһен үҙгәртеп, ижади биремдәр менән изложение яҙыу;
уҡытыусы биреме буйынса текстың айырым урынын һайлап яҙыу;
тексты ҡыҫҡартып яҙыу;
текстың йөкмәткеһенән сығып, образдарҙы характерлау.
Инша 32м изложениелар я66ырыу аша у7ыусылар6ы8
теманы аса беле1е, тел сараларын инша й2ки изложениены8 тема3ына 32м улар6а4ы т0п фекер6е а8латыу бурыстарына ярашлы 3айлай беле1е,
я64анда,грамматик нормалар4а 32м д0р09 я6ыу 7а4и62л2рен2 таянып эш ите1е тикшерел2. Шуны8 0с0н инша4а ла, изложение4а ла 32р ва7ыт ике билд2 7уйыла. Беренсе билд2 мен2н - улар6ы8 й0км2тке3е 32м телм2р т060л0ш0,икенсе билд2 мен2н грамоталылы7 ким2ле ба3алана.
Йәнле телмәрҙе тыңлау һәм аңлау
Уҡытыусының телмәрен, уҡыусыларҙың һөйләгәнен, башҡорт теленән һәм әҙәбиәтенән грампластинкаларҙағы, магнит таҫмаларындағы текстарҙы тыңлау һәм аңлау.
Текстың дөйөм уй-фекерен, идеяһын, лингвистик мәғәнәһен аңлап тыңлай белеү.
Телмәрҙең төп, тонын, темпын, мәғәнәүи һәм хис-тойғо интонацияһын, логик баҫымын тотоп ала белеү маҡсаты менән тыңлау.
Әңгәмәнең, бер нисә кешенең үҙ-ара һөйләшеүенең йөкмәткеһен аңлау һәм уларҙа ҡатнашыу. Сағыштырмаса оҙон ғына булған монологик телмәрҙе аңлауға ынтылыу.
Уҡыу һәм уҡығанды аңлау
Текстың төп тонын, мәғәнәүи һәм хис-тойғо биҙәген, интонацияһын, шулай уҡ хәбәр, һорау, өндәү һәм бойороу һөйләмдәренең интонацияһын дөрөҫ сағылдыра белеү. Хәбәр һөйләмдәрҙең аҙағына табан тонды түбәнәйтеп уҡый белеү. Мәғәнә яғынан айырып әйтелә торған һүҙҙәргә логик баҫымды ҡуйып уҡыу. Өндәү һөйләмдәрҙе һәм тотош тексты уҡығанда шатлыҡ, ғәжәпләнеү, көйөү, ҡайғырыу һ.б. шуның шикелле тойғоларҙы сағылдыра белеү.
Шиғырҙы һәм сәсмә әҫәрҙәрҙән өҙөктәрҙе тасуири уҡыу.
Уҡыусыларҙың үҙҙәре тарафынан һорау-яуап юлы менән йәнле телмәрҙе, уҡылған тексты нисек үҙләштереүҙәре, аңлауҙары тураһында контроллек итеү.
Тексты анализлау һәм һөйләү
Текстың төп фекерен, автор нимә әйтергә теләгәнен билдәләй белеү: нимәлер тураһында хәбәр итмәгәнме; нимәнелер тасуирламағанмы; уҡыусының уй-тойғоһона тәьҫир итергә уйламағанмы; нимәлер хаҡында иҫбат итмәгәнме? һ.б. Текстың төп тонын (кәйефен) (шатлыҡмы, ҡайғымы, шаянлыҡмы, етдилекме, ғорурлыҡмы, һуҡраныумы, көйөнөсмө һ.б.) билдәләү.
Текстың темаһын билдәләй белеү һәм текстың бөтөнлөгөн булдырған дөйөм тематик һүҙҙе тоҫмаллай алыу. Текстың исеменән сығып, уның йөкмәткеһен, темаһын һәм төп айышын сағылдыра һәм әйтә белеү. Текстың йәки хикәйәнең ниндәй ҙә булһа хәл-ваҡиға тураһында хикәйәләүме, әллә һүрәтләүме (тасуирлаумы) икәнен айыра белеү. Текстың башланышын һәм тамамланышын күрһәтә белеү. Тексты абзацтарға, микро-темаларға тарҡата белеү. Микротемаларҙың үҙәк һүҙҙәрен айыра белеү. Хикәйәләүгә ҡоролған текстың ябай планын күмәкләп төҙөү.
Өлгө буйынса төрлө типтағы диалогик телмәр ҡулланып һөйләү. Диалогтарҙы етешмәгән репликалар менән тулыландырыу. Өлгөгә ҡарап диалогтар төҙөү. Текст буйынса һорауҙарға яуап бирә белеү. Хикәйәләүгә ҡоролған тексты һорауҙар, план, темаға яраҡлы терәк һүҙҙәр буйынса һәм абзацтың тәүге һөйләменән дауам итеп һөйләй белеү. Хикәйәләү тексын теүәл һәм ҡыҫҡартып һөйләү. Хикәйәләү тексын тасуирлау элементтары индереп яҙыу.
Аралашыу өсөн темалар
Телмәр мәҙәниәте — тәртип культураһы ул (сәләмләшеү, һаубуллашыу, танышыу, рәхмәт әйтеү формулалары, әҙәп һүҙҙәре).
Беҙҙең ғаилә. Минең атай-әсәйҙәрем. Ғаиләлә өлкәндәргә ярҙам. Баҡсалағы эштәр.
Йәйен — ауылда. Йәйге ял. Өлкәндәргә ярҙам.
Беҙҙең мәктәп. Мин яратҡан уҡытыусылар.
Китапханала. Минең яратҡан китабым.
Дуҫлыҡ. Минең дуҫтарым (әхирәттәрем).
Тыуған тәбиғәт. Тәбиғәттең йәш дуҫтары.
Йыл миҙгелдәре: йәй, көҙ, ҡыш, яҙ. Төрлө миҙгелдәрҙә — тәбиғәт.
Һөйләү һәм яҙма телмәр төрҙәре коммуникативлыҡты тормошҡа ашырыу
Диалогик телмәр. Әҙәплелекте (этикетты) сағылдырыусы диалогтар (осрашыу, сәләмләү, хушлашыу, танышыу, ғәфү үтенеү, ғәфү итеү, рәхмәт әйтеү һ.б.). Хәбәрләшеү (мәғлүмәт алмашыу), саҡырыу, үтенеү диалогтары. Мәктәп, тирә-йүн тормошо темаһына әңгәмә һәм диалогтар.
Уҡылған әҫәрҙәр тураһында үҙеңдең фекереңде әйтә белеү.
Монологик телмәр. Мәктәп һәм тирә-йүндәге тормош темаларына телдән, әйтәйек, үҙ тормошоңдан ҡыҙыҡлы ваҡиға, мәктәптәге һәм өйҙәге дәрестәр тураһында, ял ваҡыты, уйындар, ҡыҙыҡһыныуҙар, ғаилә, уҡылған китап тураһында һөйләү.
Ниндәй ҙә булһа берәй предметты, хайуанды, ҡошто, сәскәне телдән һәм яҙып тасуирлау, һауа торошо тураһында хәбәр итеү. Телевидениенан оҡшаған программа («Сәңгелдәк», «Тамыр», «Тыныс йоҡо, кескәйҙәр!») тураһында һөйләү.
Күмәкләп төҙөгән план һәм туплаған материал буйынса хикәйәләүгә ҡоролған инша яҙыу. Иншаның төп мәғәнәһен билдәләү. Иншаның планын төҙөү. Иншаға материал туплау һәм уны системалаштырыу.
Эшлекле уйын. «Беҙ ҡунаҡтарға үҙешмәкәр концерты әҙерләйбеҙ».
V класс уҡыусыһы белергә тейеш төшөнсәләр
йәмғиәт тормошонда телдең роле; туған телдең әһәмиәте;
синтаксис, стилистика; тыныш билдәләре, текст, һөйләм, һүҙбәйләнеш; ҡушма һөйләм төшөнсәләре;
фонетика, телмәр өндәре, ижек, һүҙ баҫымы, һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр; өндәрҙең бер-береһенә оҡшашыуы (сингармонизм) төшөнсәләре;
орфоэпия (дөрөҫ әйтелеш), төп орфоэпик норма төшөнсәләре;
графика; алфавит; хәрефтәрҙең өндәрҙе сағылдырыу төшөнсәләре;
орфография (дөрөҫ яҙылыш), һуҙынҡыларҙың һәм тартынҡыларҙың дөрөҫ яҙылышы, һуҙынҡыларҙың һәм тартынҡыларҙың һүҙҙең тамырында, ялғауҙарҙа, һүҙ араһында яҙылышы һәм әйтелеше, һүҙҙе юлдан юлға күсереү;
лексика; һүҙҙең лексик һәм грамматик мәғәнәһе; һүҙҙең тура һәм күсмә мәғәнәһе; синонимдар, антонимдар, омонимдар;
грамматика, морфема (ялғау, һүҙҙең бер өлөшө, киҫәге); тамыр, нигеҙ, яһаусы ялғау, үҙгәртеүсе ялғау; тамырҙаш һүҙҙәр; һүҙьяһалыш юлдары;
текстың эсендә һөйләмдәрҙең бер-береһенә бәйләнеп килеү саралары (юлдары); йәнле һөйләү, фәнни, күркәм (художестволы) стилдәр;
телмәр төрҙәре (типтары): хикәйәләү, тасуирлау (һүрәтләү), хөкөм сығарыу (мөнәсәбәт белдереү).
Күнекмәләр:
фонетика, өн-хәреф, һүҙьяһалыш, һүҙ төҙөлөшө буйынса анализ яһай белеү;
һүҙбәйләнеш, ябай ике составлы һөйләмдәр, теркәүесһеҙ һәм теркәүесле ҡушма һөйләмдәр төҙөй белеү;
һуҙынҡылар менән тартынҡыларҙың төп һыҙаттарын дөйөм билдәләре буйынса төркөмләй, һүҙҙәрҙең тамырында, ялғауҙарында һуҙынҡылар менән тартынҡыларҙы дөрөҫ яҙа, өйрәнелгән орфография ҡағиҙәләрен тәртипкә килтерә белеү;
йәнле һәм яҙма телмәрҙә синонимдарҙы, антонимдарҙы, күсмә мәғәнәле һүҙҙәрҙе ҡуллана белеү;
яһаусы һәм үҙгәртеүсе ялғауҙарҙың мәғәнәләрен айыра белеү;
өндәш һүҙе һәм тиң киҫәктәре булған ябай һөйләмдәрҙә тыныш билдәләрен ҡуя белеү.
«Башҡорт (туған) теле» предметының өйрәнеү һөҙөмтәләре
Төп дөйөм белем биреү мәктәбенең сығарылыш уҡыусыларының башҡорт (туған) теле программаһын үҙләштереүҙә шәхси һөҙөмтәләре булып түбәндәгеләр тора:
1) башҡорт телен башҡорт халҡының төп милли-мәҙәни ҡиммәте булараҡ аңлау, интеллектуаль, ижади һәләтлектәрен һәм шәхестең мораль-этик сифаттарын үҫтереүҙә туған телдең ролен, уның мәктәптә белем алыу процесындағы әһәмиәтен билдәләү;
2) башҡорт теленең эстетик ҡиммәтен аңлау; туған телгә ҡарата ихтирам, һөйөү, уның менән ғорурланыу тойғоһо тәрбиәләү; милли-мәҙәни сағылыш булараҡ, башҡорт теленең таҙалығын һаҡлау тураһында хәстәрлек күреү; үҙ телмәреңде камиллаштырыуға ынтылыу;
3) аралашыу процесында кәрәкле һүҙлек запасына эйә булыу һәм үҙ фекереңде иркен еткереү әсән тейешле грамматик сараларҙы үҙләштереү; үҙ телмәреңде күҙәтеү һәм уны баһалау күнекмәһен булдырыу.
Башҡорт (туған) теле программаһын үҙләштереүҙең мета-предмет һөҙөмтәләре:
1) телмәр эшмәкәрлегенең-бөтә төрҙәрен үҙләштереү: аудирование һәм уҡыу:
• телдән һәм яҙма бирелгән мәғлүмәтте (коммуникатив йүнәлеш, текст темаһы, төп фекер; төп һәм өҫтәмә мәғлүмәт) адекват ҡабул итеү;
• төрлөсә уҡыу күнекмәләрен булдырыу (эҙләнеү, ҡарап сығыу, танышыу, өйрәнеү); төрлө стилдәге, жанрҙағы текстарҙы үҙләштереү;
• төрлө стилдәге һәм жанрҙағы тексты ишетеп, адекват ҡабул итеү; аудирование менән эш итеү (һайлап алыу, танышыу);
• төрлө сығанаҡтарҙан мәғлүмәтте һайлап алыу һәләтлелеге (матбуғат саралары, уҡыу әсән тәғәйенләнгән компакт-дискы-лар, Интернет ресурстары); төрлө типтағы һүҙлектәр менән иркен ҡулланыу; белешмә әсән әҙәбиәт, шулай уҡ электрон ҡулланмаларҙан һайлап алыу күнекмәһен булдырыу;
• һайлап алыу алымдары менән эш итә белеү һәм тәғәйен темаға материалды системаға килтереү; уҡыу йә аудирование һөҙөмтәһендә алынған мәғлүмәтте үҙ аллы эҙләй алыу күнекмәләренә эйә булыу; мәғлүмәтте ҡайтанан эшләй алыу, еткерә белеү;
• стилистик үҙенсәлектәрҙе иҫәпкә алып, йөкмәткенән һәм ҡулланылған тел сараларынан сығып, фекерҙе сағыштыра алыу;
һөйләү һәм яҙыу:
• алдағы уҡыу эшмәкәрлегенең (индивидуаль һәм коллек-тив) маҡсатын билдәләү һәләтлелеге, эштең эҙмә-эҙлелеге, өлгәшелгән һөҙөмтәләрҙе баһалау, уларҙы телдән һәм яҙма формала адекват аныҡ итеп әйтеү;
• тыңланған йә уҡылған тексты тәҡдим ителгән кимәлдә (план, һөйләү, конспект, аннотация) һөйләй алыу;
• төрлө телмәр стилендә һәм төрлө жанрҙарҙа аралашыу ситуацияһына ҡарап телдән һәм яҙма текст төҙөй алыу;
• телдән һәм яҙма формала үҙ фекереңде иркен еткерә белеү, тексты логик яҡтан эҙмә-эҙлекле төҙөү талаптарын һаҡлау;
• төрлө төрҙәге монологты (хикәйәләү, һүрәтләү, фекер йөрөтөү; төрлө төрҙәге монологтарҙың берләшеүе) һәм диалогты (этикетты үҙ эсенә алған, диалог-һорашыу, диалог-аралашыуға өндәү, диалог-фекер алышыу һ. б.; төрлө төрҙәге диалогтың берләшеүе) үҙләштереү;
• ғәмәлдә төрлө телмәрҙәге аралашыуҙың орфоэпик, лексик, грамматик, хәҙерге башҡорт әҙәби теленең стилистик нормаларын һәм яҙма телдә төп орфографик һәм пунктуацион ҡағиҙәләрҙе һаҡлау;
• телмәр этикет нормаларын һаҡлап, аралаша алыу, телмәр аралашыу процесында ым-ишара, мимиканы урынлы ҡулланыу;
• уҡыу процесында һәм көндәлек аралашыуҙа үҙ телмәреңде контролдә тота алыу; йөкмәткенән, һүҙҙәрҙе урынлы ҡулланыуҙан сығып, үҙ телмәреңде баһалай белеү; грамматик һәм телмәр хаталарын таба, уларҙы төҙәтә алыу; үҙ тексыңды мөхәррирләү һәм камиллаштыра белеү;
• үҙ тиңдәштәрең аудиторияһында ҙур булмаған доклад, реферат менән сығыш яһау; бәхәстә, төрлө аргументтар ҡулланып, көнүҙәк проблемалар буйынса сығыштарҙа ҡатнашыу;
2) алынған белем һәм күнекмәләрҙе көндәлек тормошта ҡуллана белеү; туған телде башҡа төрлө фәндәрҙән белем алыу сығанағы булараҡ файҙаланыу; тел күренештәрен анализлау буйынса алған белем һәм күнекмәләрҙе предмет-ара (сит тел, әҙәбиәт һ. б. дәрестәрҙә) ҡуллалыу;
3) аралашыу процесында тирә-яҡтағы кешеләр менән коммуникатив маҡсатлы бәйләнештә, ниндәйҙер эш төрөн бергә эшләү, бәхәстә, күтәрелгән көнүҙәк темаларҙа фекер алышыуҙа ҡатнашыу; формаль һәм формаль булмаған шәхестәр менән мәҙәни аралашыу барышындағы төрлө ситуацияларҙа телмәр этикетының милли-мәҙәни нормаларын үҙләштереү.
Предмет һөҙөмтәләре:
1) телдең төп функциялары тураһында, башҡорт теленең башҡорт халҡының милли теле, Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле булыуы тураһында, тел һәм халыҡ мәҙәниәтенең бәйләнештәре тураһында, туған телдең кеше һәм йәмғиәт тормошондағы роле тураһында ҡараш булдырыу;
2) гуманитар фәндәр системаһында туған телдең урынын һәм мәғарифта тулыһынса уның ролен аңлау;
3) туған тел тураһында төп фәнни нигеҙҙе үҙләштереү; уның кимәл һәм берәмектәр бәйләнешен аңлау;
4) тел ғилеменең төп аңлатмалары: лингвистика (тел ғилеме) һәм уның төп бүлектәре; тел һәм телмәр, телмәр аралашыуы, һөйләү һәм яҙма телмәр, монолог, диалог һәм уларҙың төрҙәре; аралашыу ситуациялары, фәнни, публицистик, рәсми-эшлекле стилдәр, матур әҙәбиәт теле; функциональ-мәғәнәүи телмәр төрҙәре (хикәйәләү, һүрәтләү, фекер йөрөтөү); текст, текст төрҙәре; телдең төп берәмектәре, уларҙың билдәләре һәм телмәрҙә ҡулланыу үҙенсәлектәрен үҙләштереү;
5) башҡорт теленең лексикаһы һәм фразеологияһының төп стилистик ресурстарын, башҡорт әҙәби теленең төп нормаларын, һөйләү этикет нормаларын үҙләштереү;
6) телдең төп берәмектәрен, грамматик категорияларын анализлау һәм таныу, тел берәмектәрен аралашыу шарттарына ярашлы ҡулланыу;
7) һүҙгә төрлө анализ төрҙәрен (фонетик, морфематик, һүҙьяһалыш, лексик, морфологик), һөйләм һәм һүҙбәйләнешкә синтаксик анализ, төп билдә һәм структура күҙлегенән сығып, күп аспектлы анализ яһау;
8) тел-һүрәтләү саралары һәм уларҙы уҡыусы телмәрендә ҡулланыу;
9) туған телдең эстетик функцияһын таныу, матур әҙәбиәт текстарын анализлағанда телмәрҙең эстетик кимәлен баһалау.
Темалар
Дә
рес
һа
ны
Дата
Тема буйынса төп йөкмәткеһе
Күргәҙмә
материал
Уҡыусылар эшмәкәрлегенең төп төрҙәренә характеристика (уҡыу эшмәкәрлеге кимәле буйынса)
Өйгә
эш
Иҫкәр-мә
1
Тел – аралашыу – ҙың иң мөһим сараһы.
1
Башҡорт теле – туған тел, баланың әсә теле. Уның төрки телдәр ғаиләһенә ҡарауы.Ҡәрҙәш телдәр араһында башҡорт теленең роле.
Дәреслек, тел тураһында мәҡәлдәр
1 – 4 кластарҙа үтелгәндәрҙе иҫкә төшөрөү. Карточкалар менән эшләү.
Тел тураһында мәҡәлдәр яҙырға.
2
Үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
1
Исемдәрҙең,сифаттарҙың,
һандарҙың,ҡылымдарҙың
заман, һан, зат һәм барлыҡ-
юҡлыҡ менән үҙгәреше.
Дәреслек, таблица, электрон дәреслек
Телмәрҙә исем, сифат, ҡылым һүҙ төркөмдәрен дөрөҫ ҡулланыу күнекмәләрен тәрбиәләү. Һүҙлектәрҙән файҙаланырға өйрәтеү. Ижади эшкә өйрәтеү.
15-се күнегеү
Синтаксис һәм пунктуация.
3
Һүҙбәйләнеш
1
Һүҙбәйләнештәрҙең төп билдәләре, яһалыу юлдары: теҙмә һәм эйәртеүле бәйләнеш.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Һөйләм составындағы һүҙбәйләнештәрҙе таныу; эйәртеүсе һәм эйәреүсе һүҙ; һүҙбәйләнеш һәм ҡушма һүҙҙәр.
31 -се күнегеү
4
5
Һөйләм һәм уның билдәләре.
2
Ябай һөйләм; әйтелеү маҡсаты буйынса һөйләм төрҙәре һәм уларҙың мәғәнәһе , структур үҙенсәлектәре.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Һөйләмдең сиктәрен билдәләү. Әйтелеү маҡсаты буйынса һөйләм төрҙәрен таныу. Интонация һәм мәғәнәүи үҙенсәлектәре буйынса хәбәр, һорау, бойороҡ, өндәү һөйләмдәрҙе анализлау.
39-сы күнегеү
6
Һөйләмдең баш киҫәктәре
1
Һөйләмдең баш киҫәктәре: эйә, хәбәр; йыйнаҡ һәм тарҡау һөйләмдәр.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Һөйләмдең грамматик нигеҙен, ябай һәм ҡушма, ҡатмарлы структуралы һөйләмдәрҙе таныу; баш һәм эйәрсән киҫәктәрен табыу; төрлө һүҙ төркөмдәренән килеүен күҙәтеү; йыйнаҡ һәм тарҡау һөйләмдәрҙе айырыу, сағыштырыу.
52-се күнегеү
7
8
9
Һөйләмдәрҙең эйәрсән киҫәктәре.
3
Һөйләмдәрҙең эйәрсән киҫәктәре: аныҡлаусы, тултырыусы, хәлдәр.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Һөйләмдең эйәрсән киҫәктәрен таныу һәм анализлау.
59, 64,72-се күнегеү
10
Һөйләмдең тиң киҫәктәре.
1
Тиң киҫәкле һөйләмдәр. Теркәүесле һәм теркәүесһеҙ (ә, ләкин, һәм,шулай уҡ) тиң киҫәктәр. Улар араһында тыныш билдәләре.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Тиң киҫәктәрҙең төрлө типтәғы бәйләнешен таныу һәм дөрөҫ интонация менән әйтеү.
82-се күнегеү
11
Диктант.“Батырҙың исеме үлемһеҙ”.
1
Уҡыусыларҙың белемен баһалау. Үтелгәндәрҙе ҡабатлау, системалаштырыу.
Үтелгәндәрҙе ғәмәлдә ҡуллана белеү, системалаштырыу. Үҙ белемеңде баһалау.
12
Текст.
1
Текст тураһында төшөнсә, уның өлөштәре, һөйләмдәрҙең үҙ-ара бәйләнеше (танышыу). Ҡыҙыл юл.
Төрлө типтағы текстар
Текстың билдәләрен белеү. Теманы, текстың төп фекерен, сығанаҡ һүҙҙәрҙе, текста һөйләмдәрҙең бәйләнеү төрҙәрен билдәләү.
87-се күнегеү
13
Өндәш һүҙҙәр.
1
Өндәш һүҙҙәр, уларҙың функцияһы һәм интонацияһы; улар эргәһендә тыныш билдәләре.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Төп функцияларын аңлау;өндәш һүҙле һөйләмдәрҙе таныу һәм дөрөҫ интонация менән әйтеү; телмәрҙә ҡулланыу.
90-сы күнегеү
14
Ҡушма һөйләм.
1
Ҡушма һөйләм тураһында төшөнсә (һәр ябай һөйләмдә эйәһе лә, хәбәре лә булған ҡушма һөйләмдәр менән эш ителә), улар араһында һәм, ә, ләкин, иә, йәки, әгәр, шуның әсән, шуға күрә, сөнки теркәүестәре алдында өтөр ҡуйып яҙыу.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Теркәүесле һәм теркәүесһеҙ ҡушма һөйләмдәрҙе, һөйләмдәрҙе бирелгән үрнәктәр буйынса, тексты үҙгәртеп, йөкмәткене теүәл һаҡлап үҙгәртеү.
97-се күнегеү
15
Тура телмәр.
1
Тура телмәрле һөйләмдәрҙә тыныш билдәләренең ҡуйылышы. Диалог. Диалог алдында һыҙыҡ.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Тура телмәрле һөйләмдәрҙе, диалогтарҙы дөрөҫ тауыш менән тасуири уҡыу алымдарына эйә булыу.
103-сө күнегеү
16
Контроль диктант
1
“Икмәк ҡәҙере”.
Диктанттар йыйынтығы
Фонетика һәм графика. Орфография.
17
Фонетика тураһында төшөнсә.
1
Тел ғилеме бүлеге булараҡ фонетика. Тел берәмеге булараҡ өн. Өндәрҙең мәғәнә айырмалыҡ функцияһы.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Фонетиканың төп аңлатмаларын үҙләштереү. Өндәрҙең мәғәнә айырмалыҡ функцияһын аңлау.
109-сы күнегеү
18
19
20
Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр.
3
Нәҙек һәм ҡалын һуҙынҡылар; иренләшкән һәм иренләшмәгән һуҙынҡылыр, һуҙынҡы өндәрҙең үҙгәреше. Тартынҡы өндәр системаһы; яңғырау, һаңғырау һәм сонор (талғын) тартынҡылар.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәрҙе, нәҙек һәм ҡалын һуҙынҡыларҙы, иренләшкән һәм иренләшмәгән һуҙынҡыларҙы, яңғырау, һаңғырау һәм сонор (талғын) тартынҡыларҙы таныу
114,121,
127-се күнегеү
21
Телм2р 19тере1.
1
Тыу4ан ауылым – алтын бишегем.
Мәҡәлдәр, шиғырҙар
.
22
Өн һәм хәреф. Алфавит.
1
Өндәрҙең яҙыуҙа хәрефтәр менән белдерелеүе. Алфавит. Орфоэпия һәм орфография тураһында төшөнсә. Ике өндө белдереүсе һәм айырыуҙы һәм йомшаҡлыҡты белдереүсе билдәләр. Телмәр ағышында өндәрҙең үҙгәреше.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Һүҙҙең өн һәм хәреф составын сағыштырыу һәм анализлау. Алфавитты ҡулланыу.Һүҙгә фонетик анализ яһау. Бирелгән билдәләмә буйынса өндәрҙе төркөмләү һәм анализлау. Орфоэпик күҙлектән сығып, үҙ һәм икенсе кеше телмәрен анализлау; үҙ телмәреңде дөрөҫләү.
135-се күнегеү
23
24
Һуҙынҡыларҙың дөрөҫ яҙылышы.
2
О, 0, ы, е 0н-х2рефт2рене8 д0р09 я6ылышы.
Е, е, э, я, ю 0н-х2рефт2рене8 д0р09 я6ылышы.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Орфография ҡағиҙәләре менән танышыу. Өйрәнелгән орфографик ҡағиҙәләрҙе системаға һала белеү күнекмәһенә эйә булыу.
Төп башҡорт һәм рус теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең баҫымдарын сағыштырыу күнекмәһе булдырыу.
141-се күнегеү
25
Ижек.
1
Асыҡ һәм ябыҡ ижектәр. Ижектәрҙең төрҙәре, һүҙҙәрҙе юлдан юлға күсереү.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Һүҙҙәрҙе ижектәргә бүлеү һәм уларҙы юлдан юлға дөрөҫ күсереү.
(Төп башҡорт һүҙҙәрендәге һәм рус теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙәге ижектәрҙе сағыштырыу).
149-сы күнегеү
26
Баҫым.
1
Баҫым үҙенсәлектәре. Асыҡ һәм ябыҡ ижектәр. Баҫымлы һәм баҫымһыҙ ижектәр.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Баҫым урынын билдәләү һәм уның һүҙҙәргә ялғау ҡушылғанда үҙгәрешен күҙәтеү, баҫымдың төп ҡағиҙәләрен, әйтелеш нормаларын үҙләштереү.
152- се күнегеү
27
28
Һуҙынҡыларҙың һәм тартынҡыларҙың дөрөҫ әйтелеше.
2
Орфоэпия һәм орфография тураһында төшөнсә. Һөйләү
һәм яҙыу телмәрендә өндәрҙең үҙгәреше.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Һуҙынҡыларҙың һәм тартынҡыларҙың дөрөҫ әйтелеш нормаларын, яҙыу ҡағиҙәләрен күҙәтә белеү. Өйрәнелгән орфографик ҡағиҙәләрҙе системаға һала белеү күнекмәһенә эйә булыу.
159,161-
се күнегеү
29
Өндәрҙең оҡшашыуы.
1
Уҡыусыларҙы практик планда сингармония, ассимиляция менән (терминдарҙы әйтмәйенсә) таныштырыу.
Өйрәнелгән орфографик ҡағиҙәләрҙе системаға һала белеү күнекмәһенә эйә булыу.
166-сы күнегеү
30
Изложение.
1
“?от7ар6ы”.
Изложениелар йыйынтығы
31
!телг2нд2р6е 7абатлау.
1
32
Контроль диктант.
1
“Ҡояш”.
Диктанттар йыйынтығы
Лексика.
33
Лексика. Һүҙҙең мәғәнәһе.
1
Тел ҡилеме бүлеге булараҡ лексикология. Телдең берәмеге булараҡ һүҙ. Башҡа тел берәмектәренән һүҙҙең айырмалығы. Һүҙҙең лексик һәм грамматик мәғәнәһе.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Лексикологияның төп аңлатмаларын үҙләштереү. Һүҙҙең лексик һәм грамматик мәғәнә айырмалыҡтарын аңлатыу; һүҙҙең лексик мәғәнәһен төрлө ысулдар менән аңлатыу. Аңлатмалы, ике телле, орфография һүҙлектәрен фаәҙаланырға өйрәтеү.
172-се күнегеү
34
35
Һүҙҙең күп һәм күсмә мәғәнәлеге.
2
Бер һәм күп мәғәнәле һүҙҙәр; һүҙҙәрҙең тура һәм күсмә мәғәнәһе.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Күп мәғәнәле, тура һәм күсмә мәғәнәле һүҙҙәрҙе айырыу.
176,179-сы күнегеү
36
Синоним, антоним, омоним һүҙҙәр.
1
Омонимдарҙың күп мәғәнәле һүҙҙәрҙән айырмалығы;синонимдарҙың мәғәнәүи һәм стилистик айырмалыҡта -ры; башҡорт теленең синоним һәм антоним һүҙлектәре.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Синонимдарҙың мәғәнәүи һәм стилистик айырмалыҡтарын билдәләү. Һүҙҙәрҙе ҡапма-ҡаршы ҡуйыу; антоним һәм омонимдарҙы парҙарҙа табыу.
184,188-се күнегеү
37
Биремле диктант.
1
“Йылыу сыҡҡан ерҙә”.
Диктанттар йыйынтығы
Һүҙяһалыш һәм орфография.
38
39
Тамыр һәм ялғауҙар.
2
Тамыр һәм һүҙҙең нигеҙе (яһалма һүҙ). Ялғауҙарҙың төрҙәре. Һүҙ яһаусы һәм үҙгәртеүсе ялғауҙар.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Тамыр һәм һүҙҙең нигеҙе (яһалма һүҙ), төрлө ялғауҙар һүҙ составын тәшкил итеүен аңлау. Ялғауҙар һәм улар:ың дөрөҫ яҙылышын ғәмәлдә дөрөҫ ҡулланыу.
195,198- се күнегеү
40
41
Тамыр һәм яһалма һүҙ. Ялғауҙарҙың дөрөҫ яҙылышы.
2
Һүҙ яһаусы һәм үҙгәртеүсе ялғауҙар. Һүҙьяһалыш юлдары. Телдә һүҙьяһалыш ысулдары.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Һүҙяһаусы һәм үҙгәртеүсе ялғауҙарҙы айыра белеү.
202, 211-се күнегеү
42
Телмәр үҫтереү. Инша.
1
“Минең урмандарым, яландарым”
43
44
Һүҙьяһалыш. Ҡушма һүҙҙәр.
Дөрөҫ яҙылышы (изложение).
2
Һүҙьяһалыш юлдары. Ҡушма һүҙҙәрҙең дөрөҫ яҙылышы.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Ҡушма һәм парлы һүҙҙәрҙең дөрөҫ яҙылышын үҙләштереү. Төрлө юлдар менән яһалған һүҙҙәрҙе телмәрҙә ҡулланырға өйрәтеү.
217,220-се күнегеү
45
Контроль диктант.
1
“Халыҡ шағиры”
Диктанттар йыйынтығы
Морфология. Орфография.
46
Һүҙ төркөмдәре.
1
Грамматика бүлеге булараҡ мофология. Һүҙҙең грамматик мәғәнәһе һәм уның лексик мәғәнәһенән айырмалығы. Башҡорт телендә һүҙ төркөмдәре системаһы.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Морфологияның төп аңлатмаларын үҙләштереү. Һүҙҙең лексик мәғәнәһенән айырмалы рәүештә грамматик үҙенсәлектәрен аңлау.Үҙ аллы һүҙ төркөмдәрен һәм уның формаларын таныу.
224- се күнегеү
47
Исем.
1
Һүҙ төркөмө булараҡ исем, уның дөйөм категория мәғәнәһе, морфологик билдәләре, синтаксик функциялары.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Исемдең дөйөм категория мәғәнәһен, морфологик билдәләрен, синтаксик ролен анализлау.
227- се күнегеү
48
Уртаҡлыҡ һәм яңғыҙлыҡ исемдәр.
1
Уртаҡлыҡ һәм яңғыҙлыҡ исемдәр. Уларҙың дөрөҫ яҙылышы.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Уртаҡлыҡ һәм яңғыҙлыҡ исемдәрҙе дөрөҫ әйтеү һәм яҙыу күнекмәләре биреү. Исемдәрҙең һан, килеш, эйәлек һәм хәбәрлек категорияларын таныу.
233- сө күнегеү
49
231-се күнегеү буйынса инша
Ф.Кащеевтың “Бабай” исемле картинаһы.
50
51
52
Исемдәрҙең яһалышы.
3
Исемдәрҙең яһалышы һәм дөрөҫ яҙылышы.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Телмәрҙә исемдәрҙе, уларҙың ялғауҙарын дөрөҫ әйтергә һәм яҙырға өйрәтеү. Исемдәрҙең ниндәй һанда, килештә килеүен билдәләү.
252,253,
254- се күнегеүҙәр
53
Контроль диктант.
1
“Засада”
Диктанттар йыйынтығы
54
Ҡылым.
1
Һүҙ төркөмө булараҡ ҡылым, уның морфологик билдәһе, синтаксик функцияһы. Ҡылым һөйкәлештәре.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Ҡылымдың мәғәнәһе. Морфологик билдәләре (зат, һан менән үҙгәреүе, өс төрлө заманда, барлыҡта-юҡлыҡта ҡулланылыуы), синтаксик вазифалары.
261- се күнегеү
55
Инша
1
Яҙ килә
56
57
58
Үҙ аллы һәм ярҙамсы ҡылымдар. Тамыр һәм яһалма ҡылымдар.
3
Үҙ аллы ҡылымдарҙың ярҙамсы ҡылым вазифаһында йөрөүе (ташла - эшләп ташла, бир - уҡып бир).
Тамыр һәм яһалма ҡылымдар (бар - барһа, барған, эшлә - эшләй, эшләмәй һ.б.).
Дәреслек, таблица, карточкалар
Үҙ аллы һәм ярҙамсы ҡылымдарҙы айыра белеү.
Төрлө ысул һәм саралар менән ҡылым яһау күнекмәһен үҫтереү.
270, 274- се күнегеү
59
Ҡылымдың затлы формалары. Бойороҡ Һөйкәлеше.
1
Бойороҡ һөйкәлеше ҡылымдарының мәғәнәһе: һан, зат менән үҙгәреүе.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Бойороҡ һөйкәлеше ҡылымдарының мәғәнәләрен билдәләү; үтенесте, инәлеүҙе, ҡаты бойороуҙы, саҡырыуҙы, өндәшеүҙе телмәрҙә ҡуллана белеү күнекмәһен булдырыу.
281- се күнегеү
60
61
6263
Хәбәр һөйкәлеше.
4
Хәбәр һөйкәлеше ҡылымдарының мәғәнәһе, уларҙың үткән, хәҙерге, киләсәк замандарҙа килеүе.
Хәбәр һөйкәлеше ҡылымда -рының үткән заман, хәҙерге заман, киләсәк заман, формаларын телмәрҙә ҡуллана белеү күнекмәһе булдырыу.
287, 292, 302, 311 - се күнегеү-
ҙәр
64
Шарт һөйкәлеше
1
Шарт һөйкәлеше ҡылымдарының мәғәнәһе һәм яһалышы Уларҙың зат, һан, юҡлыҡ менән үҙгәреше.
Дәреслек, таблица, карточкалар
Шарт һөйкәлеше ҡылымда -рын телмәрҙә ҡуллана белеү күнекмәһе булдырыу.
317-се күнегеү
65
Теләк һөйкәлеше
1
Теләк һөйкәлеше ҡылымдарының мәғәнәһе, уларҙың яһалышы һәм үҙгәреше.
Теләк һөйкәлеше ҡылымдарының төрлө мәғәнә биҙәген сағылдырған формаларын телмәрҙә ҡулланыу, уларҙың стилистик үҙенсәлектәрен билдәләй белеү һ.б.
324-
се күнегеү
66
Ҡылым темаһын ҡабатлау.
1
Ҡылым, уның мәғәнәһе һәм төп грамматик билдәләре, һөйләмдә ҡылымдың урыны.
Ҡабатларға
67
Контроль диктант
1
“Кемдәр шатлана”.
Диктанттар йыйынтығы
68
69
Бөтә үтелгәндәрҙе ҡабатлау
2
Дәреслек, таблица, карточкалар
70
Йомғаҡлау
1
Дәреслек
27
Самые низкие цены на курсы профессиональной переподготовки и повышения квалификации!
Предлагаем учителям воспользоваться 50% скидкой при обучении по программам профессиональной переподготовки.
После окончания обучения выдаётся диплом о профессиональной переподготовке установленного образца (признаётся при прохождении аттестации по всей России).
Обучение проходит заочно прямо на сайте проекта "Инфоурок".
Начало обучения ближайших групп: 18 января и 25 января. Оплата возможна в беспроцентную рассрочку (20% в начале обучения и 80% в конце обучения)!
Подайте заявку на интересующий Вас курс сейчас: https://infourok.ru/kursy
УЖЕ ЧЕРЕЗ 10 МИНУТ ВЫ МОЖЕТЕ ПОЛУЧИТЬ ДИПЛОМ
от проекта "Инфоурок" с указанием данных образовательной лицензии, что важно при прохождении аттестации.
Если Вы учитель или воспитатель, то можете прямо сейчас получить документ, подтверждающий Ваши профессиональные компетенции. Выдаваемые дипломы и сертификаты помогут Вам наполнить собственное портфолио и успешно пройти аттестацию.
Список всех тестов можно посмотреть тут - https://infourok.ru/tests


text:
Ильяс Мөниров: «Башҡортостанда һыу транспортын үҫтереү өсөн мөмкинлектәр бар»
Башҡортостанда Ағиҙел менән Ҡариҙел йылғаларын тәрәнәйтеү буйынса эштәр алып барырға кәрәк, сөнки йылғалар йыл һайын нығыраҡ һайый һәм уларҙың суднолар үткәреү һәләте кәмей. Был турала бөгөн «Ижтимағи электрон гәзит» сайтында барған онлайн-конференцияла БР Транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитеты рәйесе Ильяс Мөниров хәбәр итте.
Билдәле булыуынса, XX быуат башында суднолар Стәрлетамаҡҡа тиклем йөрөгән, Ағиҙел йылғаһының ярайһы ҙур өлөшө суднолар йөрөрлөк тәрәнлектә булған. Хәҙер иһә бөтөнләй икенсе хәлдәр күҙәтелә, һәм бында бер һауа шарттарын ғына ғәйепләп булмай. Йылғаларҙың һайығыуына, атап әйткәндә, йылға буйҙарынан ҡом-ҡырсынташ табыу ныҡ йоғонто яһай, ошоноң арҡаһында һыу ағышы әкренәйә. Шуға күрә бындай эштәрҙе башлар алдынан, уны техник-иҡтисади яҡтан нигеҙләү талап ителә.
Ильяс Мөниров Башҡортостанда һыу транспортын үҫтереү программаһы ҡабул ителеүен дә телгә алды. Ул суднолар паркын яңыртыуҙы, үҙәндәрҙе тәрәнәйтеү буйынса эштәрҙе күҙаллай. Программала ҡаралған йүнәлештәрҙең береһе – Ағиҙел ҡалаһында «йылға-диңгеҙ» класындағы суднолар инә алырлыҡ порт төҙөү. Ағиҙелдән Балтика, Каспий һәм Ҡара диңгеҙ бассейндарына тура сығыу мөмкинлеге бар, был проекттың перспективалы булыуы ошоноң менән аңлатыла ла инде.


text:
Яңауыл халҡы Радик Гәрәев исемендәге конкурстың гала-концертын яратып ҡабул итте
Яңауыл мәҙәниәт йорто сәхнәһендә Радик Гәрәев исемендәге асыҡ конкурстың гала-концерты ҙур уңыш менән үтте. Сарала конкурста еңеүселәр ҡатнашты, улар Өфө сәнғәт училищеһының «Йәшлек» эстрада-симфоник оркестрына ҡушылып Р.Гәрәев репертуарынан йырҙар башҡарҙы. Оркестрҙың художество етәксеһе һәм дирижеры, халыҡ-ара конкурстар лауреаты, «Баш ҡала ҡаҙаныштары» титулын яулаусы Фәнзир Ниғмәтйәнов билдәле йырсы Радик Гәрәев ҡасандыр башҡарған популяр йырҙарҙан программа әҙреләгән.
Был конкурста Гран-при яулаусы сәнғәт училищеһы студенты Айнур Вәлмөхәмәтовтың сығышын тамашасылар яратып ҡабул итте. Ул «Уралым» башҡорт халыҡ йырын башҡарҙы.
Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, республиканың халыҡ артисы, профессор, Башҡортостан дәүләт опера һәм балет театрының баш хормейстеры Эльвира Ғәйфуллина етәкселегендәге жюри конкурста ҡатнашыусыларҙың һәләтен юғары баһаланы. Яңауыл халҡы был музыкаль бәйгегә республика статусын бирергә хыяллана.


text:
Башҡортостандың Сауҙа буйынса дәүләт комитеты рәйесе итеп Гүзәл Аҫылова тәғәйенләнде Фото: асыҡ сығанаҡ
Башҡортостандың Сауҙа буйынса дәүләт комитеты рәйесе итеп Гүзәл Аҫылова тәғәйенләнде
Башҡортостандың Сауҙа буйынса дәүләт комитеты рәйесе итеп Гүзәл Аҫылова тәғәйенләнде Фото: асыҡ сығанаҡ
ӨФӨ, 2016 йыл, 9 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
Башҡортостандың Сауҙа һәм ҡулланыусыларҙың хоҡуҡтарын яҡлау буйынса дәүләт комитеты рәйесе итеп Гүзәл Аҫылова тәғәйенләнде. Республика Башлығы Рөстәм Хәмитов тейешле указға ҡул ҡуйҙы.
Гүзәл Наил ҡыҙы Аҫылова Өфөлә тыуған. Мәскәү коммерция институтын, һуңынан Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын тамамлаған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1981 йылда «Өфөикмәк» икмәк бешереү берләшмәһендә он һаҡлау операторы булып башлаған. Икмәк комбинатында технолог, республиканың Ресторан, кафе һәм буфеттар тресында бухгалтер, БАССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарамағындағы йәмәғәт туҡланыуы идаралығында, Башҡортостан Сауҙа министрлығында иҡтисадсы, ун йыл республика Хөкүмәте Аппаратында эшләгән. Тышҡы иҡтисади бәйләнештәр, сауҙа һәм эшҡыуарлыҡ министры урынбаҫары булған. 2009 йылдан — Башҡортостандың Эшҡыуарлыҡ һәм сауҙа буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары. «Башҡортостандың атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре», «Рәсәй Сәнәғәт һәм сауҙа министрлығының почетлы сауҙа хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемдәре бар.


text:
Башҡортостанда киҫкен вируслы инфекция менән ауырыу кимәле эпидемия сигенән түбән булып ҡала
Киҫкен респиратор вируслы инфекция менән ауырыу кимәле Башҡортостанда уҙған аҙна менән сағыштырғанда элекке кимәлдә ҡалған. Роспотребнадзорҙың БР буйынса Идаралығы белгестәре уның бик аҙға ғына күтәрелеүен билдәләй — 0,2%. Ауырыу эпидемия кимәленән түбән булып ҡала. 13-19 декабрҙә 19 меңдән күберәк кешенең вируслы инфекция менән сирләүе теркәлгән.
Өфөлә был осорҙа киҫкен вируслы инфекция менән 5,2 меңдән ашыу кеше ауырый башлаған. Был уҙған аҙна күрһәткестәренә ҡарата 3 процентҡа юғарыраҡ. Дөйөм алғанда Өфө халҡының вируслы инфекция менән ауырыуы эпидемия сигенән 9 процентҡа түбәнерәк.
Лаборатор мониторингынан асыҡланыуынса, республикала элеккесә был осорға хас булған парагрипп вирустары өҫтөнлөк итә (тикшереү үткән кешеләрҙең 11,5%). Гриптың миҙгел вирустары, шулай уҡ пандемик грипп вирусы табылмаған.


text:
Фото:
Учалы районында – яңы башлыҡ
Фото:
31 октябрҙә Учалы район Советы депутаттары сираттағы ултырышта Фәрит Дәүләтгәрәевты контракт буйынса район хакимиәте башлығы итеп тәғәйенләне. Был вазифаға ул конкурс һөҙөмтәләре буйынса тәғәйенләнде.
Фәрит Фәтих улы Дәүләтгәрәев 1977 йылдың 13 майында Учалы ҡалаһында тыуған. Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаған. Төрлө йылдарҙа Учалы тау-байыҡтырыу комбинатында, «Башкирнефтепродукт» предприятиеһының Учалылағы филиалында эшләгән, Саңғалыҡ диорит карьерын етәкләгән.
2011 йылдан әлеге ваҡытҡа тиклем «Төҙөлөш-монтажлау идаралығы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте директоры урынбаҫары булған.


text:
Баш ҡалала федераль контракт системаһы буйынса Бөтә Рәсәй конференцияһы үтәсәк
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Өфөлә «Федераль контракт системаһы – конкурентлы Рәсәйҙең үҫеш нигеҙе» темаһына Бөтә Рәсәй фәнни-ғәмәли конференцияһын үткәреү тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуйҙы. Конференция республика баш ҡалаһында ағымдағы йылдың октябрендә үтә.
Бындай ҙур сараны ойоштороусылар булып Рәсәй Федерацияһының Иҫәп палатаһы һәм Башҡортостан Хөкүмәте сығыш яһай.
Конференцияға әҙерлек һәм уны үткәреү буйынса халыҡ-ара эксперттар ҡатнашлығындағы ойоштороу комитеты составы раҫланған да инде. Уның рәйестәштәре итеп РФ Иҫәп палатаһы аудиторы Александр Пискунов һәм БР Хөкүмәте Аппараты етәксеһе Илшат Тажетдинов билдәләнде.
БР Дәүләт заказдарын урынлаштырыу буйынса дәүләт комитетының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, конференция эшендә Рәсәйҙең Иҡтисади үҫеш министрлығы, Финанс министрлығы, Монополияға ҡаршы федераль хеҙмәт, ил субъекттарының башҡарма власть органдары вәкилдәренең ҡатнашыуы көтөлә. Бынан тыш, сарала халыҡ-ара, йәмәғәт һәм ғилми ойошмалар, шулай уҡ төбәктәрҙең дәүләт заказдарын урынлаштырыу буйынса вәкәләтле органдары вәкилдәре ҡатнашасаҡ.


text:
Башҡортостанда иген сәсеү тамамланды
Башҡортостан аграрийҙары иген һәм ҡуҙаҡлы культуралар сәсеү буйынса планды үтәне. Иген баҫыуҙары төбәктә 1 млн 224 мең гектарҙы тәшкил итте. Планға ҡарата был 101 процент. Төп культураларҙы сәсеү ваҡытынан алда тамамланды. Яҙҙың иртә килеүе арҡаһында быйыл сәсеү агрегаттары баҫыуҙарға ике аҙнаға тиерлек алдан сыҡты. Былтыр был датаға ҡарата Башҡортостанда иген культураларының ни бары 90 проценты сәселгәйне.
Сәсеү эштәре тамамланыуы айҡанлы тәүге һабан байрамдары төбәктә 26 майҙа уҡ үтәсәк. Республика муниципалитеттары буйынса «Һабантуй» йыллыҡ халыҡ байрамын үткәреү графигын Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов раҫланы.
Бер аҙна элек республика көнбағыш сәсеүҙе тамамланы. Сөгөлдөрсөләр ҙә һуңғы гектарҙарҙа эш алып бара. Төбәктәге шәкәр сөгөлдөрө пплантациялары быйыл ярайһы ныҡ ҙурайтылған. Был культура йәмғеһе 67 мең гектарҙы биләйәсәк, бөгөнгө көндә 52 мең гектарҙан ашыу майҙан сәселгән. Шәкәр сөгөлдөрө иң табышлы культураларҙың береһе булып ҡала.
Яҙғы баҫыу эштәре башланғандан алып Башҡортостанда һауа шарттары уңай торҙо, тип аңлатма бирҙеләр сәсеү темптарына БР Ауыл хужалығы министрлығында. Аграр ведомство белгестәре, иртә сәсеү ураҡҡа иртә төшөүгә килтерәсәк, тип иҫәпләй.
«Ужым игенен урып йыйыу эштәре ғәҙәттәгенән иртәрәк – июль урталарында башланасаҡ, ә техник культуралар сентябрь башына өлгөрәсәк икәнлеге бөгөндән билдәле», — тинеләр республиканың Ауыл хужалығы министрлығында.


text:
Никколо Макиавелли
Никколо́ Макиаве́лли (Макьявелли, итал. Niccolò di Bernardo dei Machiavelli; 3 май 1469, Флоренция — 21 июнь 1527, шунда) — итальян фекер эйәһе, философы, яҙыусы, сәйәси эшмәкәре — Флоренцияла икенсе канцелярия секретаре урыны торған, республикаһың дипломатик бәйләнештәр яуаплы булған, хәрби-теоретик хеҙмәттәр авторы. Көслө дәүләт хөкүмәт яҡлаусы менән булған, нығытыуға теләһә ҡайһы саралар инергән.
Макиавелли Элиталар теорияһы тураһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Никколо Макиавелли буйынса дәүләт – төрлө социаль төркөмдәрҙен эше һөҙөмтәһе. Һуңыраҡ «Дәүләтсе. Тит Ливий тураһында» китабында тарихи процесста кешеләрҙен субъектив күренештәре түгел, ә «объектив тарихи закондар» ғәйепле тип яҙа.
Йәмғиәттә власты бер кеше тормошҡа ашыра алмай, бөтә кешеләрҙә власта булырға шартттар юҡ. Шулай булғас йәмғиәт менән әҙер әҙселек (элиталар) идара итә. «Башлыҡ авторитеты кәрҙәштәр һуплауҙа» була.
Күпселек конфликттар элиталар араһында бара. Макиавелли дәүләттен тормошонда циклдарҙы айыра: демократия; олигархия; аристократия; монархия.
- Алфавит буйынса шәхестәр
- 3 май көнө тыуғандар
- 1469 йылда тыуғандар
- 21 июнь көнө вафаттар
- 1527 йылда вафаттар
- Флоренцияла вафат булғандар
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- Италия яҙыусылары
- Флоренция тарихы
- Яңырыу дәүере яҙыусылары
- XVI быуат драматургтары
- Алфавит буйынса философтар
- Шәхестәр:Этика
- Алфавит буйынса тарихсылар


text:
Башҡорт боксеры Хәбир Сөләймәнов Мексикала сираттағы еңеү яуланы
Силәбе өлкәһенең Арғаяш районында тыуып үҫкән йәш башҡорт боксеры Хәбир Сөләймәнов Энсенада ҡалаһында (Мексика) сираттағы рейтинг көрәшендә ҡатнашып, урындағы спортсы Роберто Лопесты еңде. Шоу промоутерҙары булып элек билдәле булған боксерҙар Эрик Моралес (Мексика) һәм Оскар Де Ла Хойя (АҠШ) сығыш яһаны.
Хәбир Сөләймәнов һүҙҙәренсә, көрәшкә әҙерләнеүе бик ауыр булған, сөнки бәйге алдынан ғына ул Голливудта үҙенең рэп уҡыусы дуҫы ABK (Anybody Killa) концертында ҡатнашып, ныҡ һыуыҡ тейҙергән.
Башҡортостан Республикаһының Силәбе өлкәһендәге даими вәкиллегенең матбуғат секретары Михаил Хәбиров хәбәр итеүенсә, Мексика халҡына башҡорт боксерының агрессив стиле оҡшаған.
Киләһе көрәштәрен Хәбир Сөләймәнов февраль һәм март айҙарында йәнә Мексикала үткәрәсәк.


text:
Башҡортостанда байрам көндәрендә Рәсәй Почтаһының эш режимы үҙгәрә
Рәсәй Почтаһының республика бүлексәләрендә байрам көндәрендә эш режимы үҙгәрә, тип хәбәр иттеләр Федераль почта элемтәһенең Башҡортостан буйынса идаралығы матбуғат хеҙмәтенән.
Йома, 7 мартта, бөтә почта бүлексәләренең эш көнө бер сәғәткә ҡыҫҡартыла.
Шәмбе, 8 мартта, республиканың бөтә почта бүлексәләре ял итәсәк.
Йәкшәмбе, 9 мартта, йәкшәмбе эш көнө булып торған почта элемтәһе бүлексәләре генә асыласаҡ, ҡалғандары өсөн был көн ял буласаҡ.
10 мартта бөтә почта бүлексәләре ғәҙәти режимда эшләй башлаясаҡ.


text:
Эдинбург йәмиғ мәсете
Координаталар: 55°56′42″ с. ш. 3°11′10″ в. д. / 55.94500° с. ш. 3.18611° в. д. (G) (O) (Я)
Эдинбург йәмиғ мәсете (ингл. Edinburgh Central Mosque, рәсми исеме: Король Фахд һәм Эдинбург ислам үҙәге мәсете, King Fahd Mosque and Islamic Centre of Edinburgh) — Эдинбургтың төп месете (Шотландия), Эдинбург университеты һәм Шотландияның милли музейынан йыраҡ түгел урынлашҡан.
Мәсет һәм ислам үҙәген архитектор Базил әл-Байяти төҙөгән. Төҙөлөш алты йыл дауам итә һәм төҙөлөш сығымы 3,5 миллион фунт стерлинг талап итә. Төп зал 1 меңдән артыҡ кешене һыйҙыра.


text:
Башҡорт дәүләт медицина университетында яңы психотерапия кафедраһы асылды
ӨФӨ, 2016 йыл, 9 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Башҡорт дәүләт медицина университетында психотерапевтар әҙерләү буйынса яңы кафедра асылды. Юғары уҡыу йортоноң Ғилми советында ошо хаҡта ҡарар ҡабул ителде. Өфөлә үткән VI Социаль психиатрия һәм наркология буйынса милли конгресында Башҡортостан Башлығы әлеге йүнәлештәге белгестәр әҙерләргә ҡушҡайны.
Башҡорт дәүләт медицина университеты ректоры, Дәүләт Йыйылышы депутаты Валентин Павлов фекеренсә, психик сәләмәтлек, күңел торошо проблемалары — хәҙерге йәмғиәт өсөн бик мөһим. Стресс, урбанизация, коммуникатив мөмкинлектәр, виртуаль донъяға күсеү — быларҙың барыһы ла төрлө проблемаларға килтерә, улар йәштәрҙә, урта йәштәге кешеләрҙә кире сағылыш таба. Һөҙөмтәлә психик сирле пациенттар күбәйә.
Ректор әйтеүенсә, яңы кафедра ҙур фәнни эште дауам итәсәк һәм ошо өлкәлә тәжрибә мәктәбен ойошторасаҡ. Милли конгресс барышында профессор Владимир Юлдашев, профессор Лилиә Вәлиуллина һалған нигеҙҙәр (хәҙер Илгиз Тимербулатов дауам итә) Рәсәй һәм сит ил белгестәренең юғары баһаһына лайыҡ булды.
«Был йүнәлеш бик мөһим. Республиканың бөтә табиптары һәм тар белгестәр ошо йүнәлештә эшләү өсөн заманса белемгә һәм тәжрибәгә эйә булырҙар, тип ышанабыҙ. Юғары уҡыу йорто иһә психиатрия, психотерапия һәм клиник психология өлкәһендә ғилми ҡеүәтте үҫтереү өсөн ҡеүәтле ҡорал аласаҡ», — тип иҫәпләй Валентин Павлов.


text:
Өфөлә «Йондоҙҙар - балаларға» хәйриә концерты үтәсәк
Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнөндә, 1 июндә, Өфөлә, «Динамо» стадионында, «Йондоҙҙар — балаларға» хәйриә концерты үтәсәк. Окологик сирле балаларға ярҙам күрһәтеүгә аҡса йыйыу – уның төп маҡсаты. Проектты «Самородов — фонд» төбәк йәмәғәт берекмәһе менән «Ҡурай» музыкаль каналы ойоштора.
«Йондоҙҙар — балаларға» концерт проектында Айҙар Ғәлимов, Вилдан Яруллин, Сәғиҙулла Байегет, Айгөл һәм Урал Рәшитовтар, Гөлназ Биктимерова, Фәдис Ғәниев, Лилиә Биктимерова, Венер Камалов һәм башҡалар ҡатнаша. Республиканың баш ҡалаһы барыһы 30-ҙан ашыу билдәле йырсыны һәм музыканттарҙы, Башҡортостан һәм Татарстандың халыҡ һәм атҡаҙанған артистарын ҡаршылаясаҡ.
Әйтергә кәрәк, проектта һәр кем үҙ теләге буйынса ҡатнаша.
Ойоштороусылар стадионға дүрт меңдән ашыу тамашасы йыймаҡсы, улар араһында балалар йорттары тәрбиәләнеүселәре һәм инвалид балалар ҙа буласаҡ.
Концертҡа билеттар һатыуҙан йыйылған аҡса хәйриә бюджетын тәшкил итәсәк, ул һуңынан операцияға мохтаж балалар өсөн донорҙар эҙләүгә һәм елек һатып алыуға йүнәлтеләсәк.
Концертҡа билеттарҙы Өфө ҡалаһы кассаларынан алырға мөмкин.
Борис Самородов хәйриә фонды иҫәбенә ҡулынан килгәнсә аҡса күсереп, һәр предприятие, ойошма ла «Йондоҙҙар — балаларға» проектында ҡатнаша ала. Аҡса күсереү өсөн «Башинвестбанк» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә иҫәп асылған:
р/с 40703810100150000048
к/с 30101810200000000866
БИК 048073866 ИНН 0274107764 КПП 027401001
алыусыһы «Самородов — фонд».


text:
Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышында даими нигеҙҙә эшләүсе депутаттарҙың һаны кәмене
ӨФӨ, 2014 йыл, 31 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышында профессиональ даими нигеҙҙә эшләүсе депутаттарҙың һаны 22-нән 21-гә кәмене. «Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай тураһында»ғы БР законының 1-се статьяһына үҙгәрештәр индереү хаҡында»ғы тейешле закон проектын республика парламентарийҙары һуңғы уҡыуҙа ҡабул итте.
— Профессиональ даими нигеҙҙә эшләүсе, депутаттарҙың һанын үҙгәртеү Дәүләт Йыйылышының эшләү практикаһы менән бәйле һәм республиканың бюджет сараларын тотоноуҙы оптимилләштереүгә йүнәлтелгән, — тип аңлатты БР Дәүләт Йыйылышының Дәүләт төҙөлөшө, хоҡуҡ тәртибе һәм суд мәсьәләләре буйынса комитет рәйесе Виктор Пчелинцев.
Әлеге ваҡытта республика парламентында даими нигеҙҙә Дәүләт Йыйылышы рәйесе һәм уның урынбаҫарҙары, шулай уҡ комитет етәкселәре һәм уларҙың урынбаҫарҙары эшләй. Депутаттар һанының кәмеүе Торлаҡ сәйәсәте һәм инфраструктур үҫеш буйынса комитет рәйесе урынбаҫары Рөстәм Ишмөхәмәтовтың Дәүләт Думаһына депутат мандатын алыу менән бәйле.


text:
1 майҙан Башҡортостанда янғынға ҡаршы махсус режим индерелә Фото: Олег Яровиков
1 майҙан Башҡортостанда янғынға ҡаршы махсус режим индерелә
1 майҙан Башҡортостанда янғынға ҡаршы махсус режим индерелә Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 28 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Сергей Захаров/.
1 майҙан 20 июлгә тиклем Башҡортостанда янғынға ҡаршы махсус режим индерелә.
Республиканың башҡарма власть органдарына һәм муниципалитеттарға янғынға ҡаршы саралар комплексын: тораҡ пункттарҙа янғын хәүефһеҙлеген тәьмин итеүҙе күҙәтеүҙе көсәйтеү, бөтә янғын һүндереү бүлектәрендә тәүлек әйләнәһенә дежурлыҡ ойоштороу, тораҡ пункттарҙы телефон элемтәһе менән тәьмин итеү, янғынға ҡаршы агитацияны әүҙемләштереүҙе тормошҡа ашырыу йөкмәтелде.
Республика Хөкүмәте бойороғона ярашлы, 1 майҙан 11-нә тиклем халыҡтың ял итеү урындарында патруллек итеү, янғын хәүефһеҙлеге өлкәһендә хоҡуҡ боҙоуҙарҙы бөтөрөү маҡсатында янғын һағы, хоҡуҡ һаҡлау органдары хеҙмәткәрҙәре, янғынға ҡаршы ирекле отряд ағзалары һәм урындағы үҙидара органдары вәкилдәре составында күсмә төркөмдәр ойоштороласаҡ.
Бойороҡтоң үтәлешен контролдә тотоу Башҡортостан Хөкүмәтенең вице-премьерҙарына йөкмәтелгән.


text:
Өфөлә Аҙ ҡатлы йорт төҙөлөшө буйынса бөтә Рәсәй кәңәшмәһе башланды
Өфөлә «Аҙ ҡатлы йорт төҙөлөшө үҫеше: төбәк тәжрибәһе, дәртләндереү механизмдары, энергия һөҙөмтәлелеген күтәреү» бөтә Рәсәй кәңәшмәһе асылды.
Был мәсьәләнең актуаллеген һыҙыҡ өҫтөнә алды, кәңәшмәне асып, БР Хөкүмәте Премьер-министры Раил Сарбаев. Һуңғы йылдарҙа граждандарҙы уңайлы һәм һәр кем һатып алырлыҡ торлаҡ менән тәьмин итеү буйынса федераль кимәлдә лә, республика кимәлендә лә байтаҡ норматив акттар ҡабул ителгән.
— Был өлкәлә Башҡортостанда ярайһы тәжрибә тупланған, — тине Раил Сарбаев.- Был эш башланып ҡына торған башҡа субъекттар менән уртаҡлашыр нәмәбеҙ бар.
Кәңәшмәлә Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов, Рәсәй Федерацияһы төбәк үҫеше министры Виктор Басаргин, Торлаҡ-коммуналь хужалыҡты реформалаштырыуға булышлыҡ итеү фонды – дәүләт корпорацияһының генераль директоры Константин Цицин, Рәсәйҙең 66 субъектынан делегациялар, Башҡортостан министрлыҡтары һәм ведомстволары етәкселәре ҡатнаша.


text:
Баш ҡалала «Ҡурсаулыҡ» акцияһы үтәсәк
Шәмбе, 14 августа, Менделеев урамы, 195 адресы буйынса урынлашҡан Өфө ҡурсаулығында активистар төркөмө өмә үткәрә. Сара барышында хайуандар йәшәгән вольерҙарҙы буяу һәм территорияны төҙөкләндереү планлаштырыла.
— Территория ҡаралмаған, — тине акцияны ойоштороусы Гүзәл Сәғәҙиева. – Ял итеүселәрҙән ҡалған сүп-сар күп, ағастар ауҙарылған. Ҡурсаулыҡҡа бүленгән аҡса уны йыйыштырыуға етмәй. Шуға күрә өфөлөләрҙең берҙәм тырышлығы менән парк матур ял итеү урынына әйләнер, тип ышанабыҙ.
Ойоштороусылар һүҙҙәренсә, акция менән улар йәмәғәтселек иғтибарын ҡалалағы йәнлектәр йәшәгән урындарҙың проблемаларына йәлеп итмәксе. Шулай уҡ территорияны төҙөкләндереү буйынса проект әҙерләү планлаштырыла. Акция тураһында тулыраҡ мәғлүмәт «Бәйләнештә» социаль селтәренең рәсми битендә урынлаштырылған.
Сара 19 сәғәттә башлана.