text:
- Подробности
- Просмотров: 440
ГАЛАКТИКА (гр. galaktikos— һөт һымаҡ), үҙэсенә Ҡояшты алған йондоҙҙар системаһы. Уғаяҡынса 100 млрд йондоҙ, саң һәм газ болоттары инә, спираль галактикаларға ҡарай. Г. йондоҙҙары арауыҡта үҙәге шаркеүек диск формаһындағыҡатмарлы фигура барлыҡҡа килтерә. Дискының диам. яҡынса 100 мең яҡтылыҡ йылы. Дискының үҙәк өлөшөнән периферияһына табан иңбаҙыҡ йондоҙҙар тупланған спираль рәүешендәге еңдәре китә. Ҡояш спираль рәүешендәге еңдәрҙең береһенең эсендә Г. үҙәгенән яҡынса 30 мең яҡтылыҡ йылы алыҫлыҡта урынлашҡан һәм,200 млн йыл эсендә тулы әйләнеш яһап, уның ядроһытирәһендә 240 км/сәғ тиҙлек м‑н хәрәкәт итә. Ерҙән аяҙ айһыҙ төндә Г. йондоҙҙарының күбеһеяҡтырып торған һыҙат — Ҡош Юлы булып күренә, улкүк йөҙөн офоҡтоң бер яғынан икенсеяғына тиклем киҫеп үтә. БР терр‑яһында йыл әйләнәһенә күҙәтелә; күҙәтеүөсөн иң һәйбәт осор төн уртаһындаофоҡ өҫтөндә Ҡош Юлыныңайырыуса баҙыҡ өлөштәре ингән Аҡҡошһәм Кассиопея йондоҙлоҡтары бик юғары күтәрелгән ваҡытҡа, йәйаҙағына һәм көҙгә, тура килә. Ҡош Юлының йүнәлеше Ерҙең тәүлек һәмйыл әйләнәһендә хәрәкәт итеүе һөҙөмтәһендә үҙгәрә; мәҫ., ғин.—февр. һәмиюнь—июлдә төн уртаһында ул ҡоштарҙыңосоп китеүе йүнәлеше м‑н тапкилгән яҡынса төньяҡ—көньяҡ юҫыҡта була. Башҡорттарҙың уны “Ҡошюлы”, “Ҡаҙ юлы” тип атауы шуғабәйле булыуы ихтимал; Ҡош Юлының барлыҡҡа килеүе т‑дағы ҡараштарбашҡорт халҡының риүәйәттәрендә сағылыш тапҡан.
У.Ш.Баязитов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


c: text/html

text:
Хеҙмәттәре тейешенсә баһаланды
23 апреля 2014 йыл | Урындағы үҙидара
Граждандарҙың килем кимәле үҫте. Ауыл биләмәһе буйынса уртаса эш хаҡы 2012 йыл менән сағыштырғанда 12 процентҡа артты. Мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениеларында урындар менән тәьмин ителештә һиҙелерлек аҙым эшләнде. Красноусолдағы 2-се һәм Курорт мәктәптәрендә 120 урынға иҫәпләнгән төркөмдәр асылыу иҫәбенә, балалар баҡсаһына булған ихтыяж 40 процентҡа тиклем кәмене.
Торлаҡ төҙөлөшө темпы юғары үҫеш алды. Былтыр ауыл биләмәһендә дөйөм майҙаны 8500 квадрат метр булған 99 шәхси йорт файҙаланыуға тапшырылды һәм үҫеш темпы 2012 йыл менән сағыштырғанда 40 процент тәшкил итә; күп балалы ғаиләләргә торлаҡ төҙөлөшө өсөн яңы биҫтәнән 379 ер участкаһы бүлеп бирелде.
Иң мохтаждарға – фатирҙар. Социаль торлаҡ төҙөлөшө программаһы буйынса 39 фатирлы күп ҡатлы йорт файҙаланыуға тапшырылды. Был йорттан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларҙың тол ҡатындары, етем балалар, торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға льготалы кредит алыусылар фатир алды. Етем балалар өсөн тағы ла 2 йорт төҙөлә. Шәхси инвестор иҫәбенә бер күп фатирлы йорт төҙөлөп бөттө һәм тағы ла социаль әһәмиәтле 2 йорт төҙөлә башланы.
Красноусол ауылында һыу менән тәьмин итеү объекттарын модернизациялау буйынса ҙур күләмдә эш башҡарылды. Биологик таҙартыу ҡоролмаһында һәм канализация насос станцияһында, һыу башняһында ҡорамалдар тулыһынса яңыртылды. Ғәмәлдәге йылылыҡ трассаларының 30 проценты алыштырылды.
Урындағы мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә халыҡтың әүҙемлеге күтәрелде. Биләмәләге барлыҡ ауылдарҙа ла территориаль йәмәғәт үҙидараһы (ТОС-тар) ойошторолдо. Ауыл биләмәһендә барлығы 10 ТОС эшләп килә.
Урындағы сәнәғәт киңәйҙе. "Красноусол коммуналь хужалығы” МУП-ы базаһында ағас эшкәртеү һәм тротуар плиткаһы етештереү буйынса цехтар асылды.
Көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү өлкәһе нығына. Заманса сауҙа комплекстары ("Радужный”, "Ортикон”) файҙаланыуға тапшырылды.
Юлдар яҡшыра. Район юл төҙөү-ремонтлау идаралығы Красноусол – Курорт ауылдары араһындағы автомобиль юлының күпселек өлөшөндә капиталь ремонт эшләне.
Биләмәне төҙөкләндереүҙә әүҙем ҡатнашҡан кешеләр дәртләндерелә. "Иң матур йорт”, "Матур урам”, "Иң төҙөкләндерелгән предприятие”, "Айыҡ ауыл” конкурстары уҙғарыла. Төҙөкләндереү буйынса 28 өмә уҙғарылды. Урау юл тирәләп 1 километр арауыҡҡа йәш ағас үҫентеләре ултыртылды.
Бынан алдараҡ Красноусолда 20 километр оҙонлоҡта һыу үткәргестәр, яңы үҙәк ҡаҙанлыҡ, физкультура-һауыҡтырыу комплексы төҙөлгәйне.
Торлаҡ төҙөлөшө темпы юғары үҫеш алды. Былтыр ауыл биләмәһендә дөйөм майҙаны 8500 квадрат метр булған 99 шәхси йорт файҙаланыуға тапшырылды һәм үҫеш темпы 2012 йыл менән сағыштырғанда 40 процент тәшкил итә; күп балалы ғаиләләргә торлаҡ төҙөлөшө өсөн яңы биҫтәнән 379 ер участкаһы бүлеп бирелде.
Иң мохтаждарға – фатирҙар. Социаль торлаҡ төҙөлөшө программаһы буйынса 39 фатирлы күп ҡатлы йорт файҙаланыуға тапшырылды. Был йорттан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларҙың тол ҡатындары, етем балалар, торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға льготалы кредит алыусылар фатир алды. Етем балалар өсөн тағы ла 2 йорт төҙөлә. Шәхси инвестор иҫәбенә бер күп фатирлы йорт төҙөлөп бөттө һәм тағы ла социаль әһәмиәтле 2 йорт төҙөлә башланы.
Красноусол ауылында һыу менән тәьмин итеү объекттарын модернизациялау буйынса ҙур күләмдә эш башҡарылды. Биологик таҙартыу ҡоролмаһында һәм канализация насос станцияһында, һыу башняһында ҡорамалдар тулыһынса яңыртылды. Ғәмәлдәге йылылыҡ трассаларының 30 проценты алыштырылды.
Урындағы мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә халыҡтың әүҙемлеге күтәрелде. Биләмәләге барлыҡ ауылдарҙа ла территориаль йәмәғәт үҙидараһы (ТОС-тар) ойошторолдо. Ауыл биләмәһендә барлығы 10 ТОС эшләп килә.
Урындағы сәнәғәт киңәйҙе. "Красноусол коммуналь хужалығы” МУП-ы базаһында ағас эшкәртеү һәм тротуар плиткаһы етештереү буйынса цехтар асылды.
Көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү өлкәһе нығына. Заманса сауҙа комплекстары ("Радужный”, "Ортикон”) файҙаланыуға тапшырылды.
Юлдар яҡшыра. Район юл төҙөү-ремонтлау идаралығы Красноусол – Курорт ауылдары араһындағы автомобиль юлының күпселек өлөшөндә капиталь ремонт эшләне.
Биләмәне төҙөкләндереүҙә әүҙем ҡатнашҡан кешеләр дәртләндерелә. "Иң матур йорт”, "Матур урам”, "Иң төҙөкләндерелгән предприятие”, "Айыҡ ауыл” конкурстары уҙғарыла. Төҙөкләндереү буйынса 28 өмә уҙғарылды. Урау юл тирәләп 1 километр арауыҡҡа йәш ағас үҫентеләре ултыртылды.
Бынан алдараҡ Красноусолда 20 километр оҙонлоҡта һыу үткәргестәр, яңы үҙәк ҡаҙанлыҡ, физкультура-һауыҡтырыу комплексы төҙөлгәйне.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов Рәсәй төбәктәре башлыҡтарының һайлап ҡуйылыуы яҡлы
Фото:
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Алексей Кудриндың РФ субъекттарында власть системаһын реформалаштырыу буйынса инициативаһына комментарий бирҙе.
— Минеңсә, Рәсәй Федерацияһы субъекттарында властың парламент тарафынан һайланыуы федераль кимәлдәге ҡануниәткә ҡаршы килә, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. – Төбәк башлығын һайлап ҡуйырға кәрәк, бының өсөн тейешле ҡануниәт булдырылған.
Башҡортостан Президенты һүҙҙәренсә, республикала үткәрелгән социологик һорау алыу мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың 65-67 проценты бындай һайлау яҡлы.
— Тәжрибә шуны күрһәтә: Рәсәй Федерацияһы субъекттарында халыҡ менән һайланған, ауыр мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн тейешле вәкәләттәргә эйә булған етәксе булырға тейеш, — тине Рөстәм Хәмитов.
Бөгөн ҡайһы бер киң мәғлүмәт сараларында хәбәр ителеүенсә, Рәсәйҙең элекке финанстар министры Алексей Кудрин РФ субъекттарында власть системаһын реформалаштырыу инициативаһы менән сығыш яһаған. Рәсәй төбәктәренә үҙҙәре өсөн властың парламент тарафынан һайланыу формаһын һайлау хоҡуғын бирергә тәҡдим ителә.
Тәҡдим ителгән планға ярашлы, Рәсәй төбәктәре хөкүмәттәре закондар сығарыу органына депутаттар һайлау һөҙөмтәләре буйынса формалашасаҡ.


text:
Алһыу Назар ҡыҙы:
- Атайым да Миңеште ҡапҡаһын асып торған малайҙарҙың береһе булған. Иң тәүҙә ул ауыл ҡапҡаһынан сығып, ҙур донъяға аяҡ баҫҡан. Артабан ҡалаларҙың ҡатлы-ҡатлы ҡапҡаларын, белем мәркәздәренең ишектәрен асҡан. Үҙ юлын тапҡан. Үҙе яҙғанса, ут-һыуҙарҙы ярып, 4 йыл буйы барып, Берлинғаса етеп, Бранденбург тигән ҡапҡаны асып ингән. Еңеү һалдаты булған. Ә һуңынан Миңештенең “шаҙра малайы” кешеләрҙең күңел ҡапҡаларын шаҡыған Шағирға әйләнде. Ул минең атайым – Назар Нәжми.
Тапшырыуҙа шағирҙың ауылдаштары, туғандары, ҡәләмдәштәре ҡатнаша.


text:
Рөстәм Хәмитов Fitch рейтинг агентлығының халыҡ-ара төбәк финанстары буйынса директоры Константин Англичанов менән осрашты Фото: Олег Яровиков
Рөстәм Хәмитов Fitch рейтинг агентлығының халыҡ-ара төбәк финанстары буйынса директоры Константин Англичанов менән осрашты
Рөстәм Хәмитов Fitch рейтинг агентлығының халыҡ-ара төбәк финанстары буйынса директоры Константин Англичанов менән осрашты Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 19 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Александр Смирнов/.
18 майҙа Республика йортонда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Fitch Ratings халыҡ-ара рейтинг агентлығының халыҡ-ара төбәк финанстары буйынса директоры Константин Англичанов менән осрашты. Яҡтар төбәктең кредит рейтингын билдәләү өсөн социаль-иҡтисади үҫеш мәсьәләләрен тикшерҙе.
– Ысынлап та, республикабыҙ – Рәсәйҙең ышаныслы төбәктәренең береһе, иҡтисадта төрлө ҡатмарлыҡтар булыуға ҡарамаҫтан, уңышлы ғына эшләй, – тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. – Образлы итеп әйткәндә, республиканың финанс системаһы, баш ҡаланың финанс күрһәткестәре – «йәшел» зонала. Бурыстарыбыҙ күп түгел. Быйыл һалым үҙебеҙ өсөн билдәләгән пландан артығыраҡ инә.
Республика Башлығы инвестиция йәлеп итеү мөмкинлеген арттырыу өлкәһендәге эш, мөлкәт комплексында тәртип урынлаштырыу тураһында һөйләне.
Константин Англичанов әйтеүенсә, республика юғары баһаға лайыҡ.
– Беҙҙә кредит рейтингын билдәләүгә килешеү төҙөлгән. Ошо процесс барышында республика министрлыҡтары һәм ведомстволары етәкселәре менән аралаштыҡ. Һүҙ социаль-иҡтисади үҫеш, төп финанс күрһәткестәре, бюджет торошо хаҡында барҙы, – тине ул. – Шуны аңларға кәрәк: рейтинг шкалаһы кредитҡа һәләтлелекте сағылдыра. Башҡортостан тураһында һүҙ алып барғанда, илдең иҡтисади үҫеш лидерҙары эйә булған юғары кимәл хаҡында әйтергә мөмкин.
Fitch Ratings рейтинг агентлығы – донъяла киң ҡулланылған кредит рейтингы, аналитик тикшеренеү сығанаҡтарының береһе. Standard & Poor’s һәм Moody's менән бер рәттән өс ҙур халыҡ-ара рейтинг агентлыҡтары иҫәбенә инә.


text:
Башҡортостанда ҡырағай хайуандарҙы аулауға яңы лимит билдәләнде
Башҡортостанда 2012 йылдың 1 авгусынан 2013 йылдың 1 авгусына тиклемге осорға һунар ресурстарын аулауға лимит билдәләнде. Тейешле бойороҡҡа республика Президенты Рөстәм Хәмитов ҡул ҡуйҙы.
Документҡа ярашлы, республиканың барлыҡ территорияһында, федераль әһәмиәттәге айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәләренән тыш, һунарсылыҡ, һәүәҫкәр һәм спорт һунары, ғилми-тикшеренеү һәм мәғариф эшмәкәрлеген алып барыу һәм һунар ресурстары иҫәбен көйләү, шулай уҡ һунар ресурстарын климатлаштырыу, яңы ергә күсереү һәм гибридлаштырыу, һунар ресурстарын ярым ирекле шарттарҙа йәки махсус булдырылған йәшәү мөхитендә аҫрау һәм үрсетеү маҡсатындағы һунар рөхсәт ителде.
2013 йылдың 1 авгусына тиклем һунар ресурстарын аулауҙың максималь лимиты түбәндәгесә: мышы – 803 баштан, ҡоралай – 614, ҡабан – 2901, һоро айыу – 104 һәм бурһыҡ 181 баштан артмаҫҡа тейеш.


text:
Алдағы көндәрҙә төбәктә буран сығыуы һәм юлдарҙы көрт баҫыуы көтөлә Фото: Олег Яровиков
Алдағы көндәрҙә төбәктә буран сығыуы һәм юлдарҙы көрт баҫыуы көтөлә
Алдағы көндәрҙә төбәктә буран сығыуы һәм юлдарҙы көрт баҫыуы көтөлә Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 17 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Алдағы көндәрҙә Башҡортостанда буран сығыуы һәм юлдарҙы көрт баҫыуы көтөлә. Республиканың гидрометеорология һәм тирә-яҡ мөхит мониторингы идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, кесаҙна, 18 февралдә, төбәктә һауа температураһы төндә -5, -10, көндөҙ -1, -6 градус буласаҡ. Синоптиктар ҡар яуыуын, буран сығыуын, еңелсә боҙлауыҡ булыуын, урыны менән көслө ел иҫеүен, юлдарҙы көрт баҫыуын фаразлай.
Йома, 19 февралдә, термометр бағанаһы төндә -8, -13, көндөҙ -2, -7 градус күрһәтәсәк. Бер аҙ ҡар яуыуы, талғын ел иҫеүе көтөлә.
Кисә Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының республикалағы баш идаралығы шаршамбы, 17февралдә, һауа торошоноң боҙолоуы хаҡында иҫкәртте. Ҡотҡарыусылар мохтажлыҡһыҙ урамға сыҡмаҫҡа һәм яңылыҡтарҙы тыңларға кәңәш итте.
Рәсәй Гидрометүҙәге мәғлүмәттәре буйынса, айҙың икенсе декадаһында Башҡортостанда уртаса тәүлек температураһының күп йыллыҡ күрһәткестәрҙән ете градусҡа юғары булыуы көтөлә.


text:
Мең баш ҡаҙҙан башланған эш ярайһы уҡ үҫешкән һәм бөгөн мул табыш килтергән ҙур фермаға әйләнгән. Бөгөнгө көндә бында дүрт меңдән ашыу ҡаҙ бар.
Мең баш ҡаҙҙан башланған эш ярайһы уҡ үҫешкән һәм бөгөн мул табыш килтергән ҙур фермаға әйләнгән. Бөгөнгө көндә бында дүрт меңдән ашыу ҡаҙ бар.
Ойошманың директоры Эльвир Ғимранов билдәләүенсә, “Осло” 2009 йылда Динар Ғимаев етәкселегендә асыла. Бөгөн бында бер меңдән ашыу баш һыйыр малы бар, шуларҙың 385-е — һауын һыйыры. Һөттө Бәләбәй заводына тапшыралар. Көнөнә уртаса 3600 тонналап продукция етештерелә.
Коллективта — 67 кеше. Нигеҙҙә, Аҙнай, Айыт, Боголюбовка, Набережный ауылдарынан йөрөп эшләйҙәр.
Тағы бер һуғышты күрмәй
Үлһәм, тиеп әсәй теләй.
Үткән һуғыш хәтирәһе
Мейе сүкеп, йәнде иләй.
Буръяҡ һыуҙай донъя, тиеп
Һөйләй-һөйләй илай әсәй –
Зәйнәб Биишева исемендәге “Китап” нәшриәтендә башҡорт һәм урыҫ телдәрендә донъя күргән “Дуҫлыҡ менән көслөбөҙ” китабында Башҡортостандағы тарихи-мәҙәни үҙәктәрҙең, милли-мәҙәни берекмәләрҙең эшмәкәрлеге хаҡында ентекләп һөйләп бирелә, башҡорт еренең күркәм этносәйәси тормошо — күп милләтле халҡы күҙ алдына килтерелә.


text:
Башҡортостанда 2011 йылда балалар баҡсалары төҙөлөшөнә 2,5 миллиард һум бүленәсәк
Балалар баҡсаларында урындар етешмәү проблемаһын хәл итеү өсөн 2011 йылда республика ҡаҙнаһынан 2,5 миллиард һум бүленәсәк. Йәнле журнал уҡыусыларының береһенең һорауына яуап биреп, был турала Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов белдерҙе. Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, Конгресс-холда, шәмбелә, 20 ноябрҙә төбәк башлығының блогерҙар менән осрашыуы үтте.
Бынан тыш, Президент билдәләүенсә, мәктәпкәсә белем биреүҙе коллапстан сығарыуҙың башҡа юлдары ла тәҡдим ителә. Мәҫәлән, район һәм ҡала хакимиәттәре башлыҡтары алдында балалар баҡсаларында урын етмәүҙе ғаиләләргә ике-өс мең һум күләмендә матди пособие түләү юлы менән компенсациялау бурысы тора. Был, Рөстәм Хәмитов фекеренсә, бәләкәй ғаилә балалар баҡсаларын төҙөргә булышлыҡ итәсәк. Өсөнсө йүнәлеш – шәхси балалар баҡсаларына ярҙам итеү. Республика башлығы иҫәпләүенсә, уларҙа хаҡтарҙың юғары булыуына ҡарамаҫтан, бында айына яҡынса 10-12 мең һум түләргә, был сумманы түләй алырлыҡ кешеләр бар.
Рөстәм Зәки улы әйтеүенсә, алдағы өс йылда Башҡортостанда мәктәпкәсә белем биреү учреждениеларын төҙөүгә һәм уларҙы реконструкциялауға туғыҙ миллиард һум самаһы аҡса бүлеү планлаштырыла. Шулай итеп, балалар баҡсаһына сират тороусылар һанын 50 меңдән 30-35 меңгә тиклем кәметергә мөмкин буласаҡ.


text:
Дмитрий Медведев Ағиҙел ҡалаһы кешеләрен орден һәм миҙалдар менән бүләкләне
Рәсәй Президенты Дмитрий Медведев ағымдағы йылдың 25 февралендәге 240-сы Указы менән Ағиҙел ҡалаһында йәшәүсе кешеләрҙе орден һәм миҙалдар менән бүләкләне. II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены миҙалы менән – Ринат Мәхмүтов һәм Индус Шәйәхмәтов, «Һәләкәткә осраусыларҙы ҡотҡарған өсөн» миҙалы менән Александр Апкаликов, Ҡәҙим Әхкәмов һәм Фирҙәүес Шәйхетдинов наградланды. Рәсәй Федерацияһының был юғары дәүләт наградаларына улар «Чернобыль атом электростанцияһындағы авария эҙемтәләрен бөтөрөүҙә күрһәткән фиҙаҡәрлек һәм юғары профессионализм өсөн» лайыҡ булды, тиелә документта.


text:
Төбәктә ваҡлап сауҙа итеү әйләнеше 5,6 процентҡа артҡан
Башҡортостанда ваҡлап сауҙа итеү әйләнеше ғинуар-ноябрь һөҙөмтәләре буйынса 564,2 миллиард һум тәшкил иткән. Был 2011 йыл күрһәткестәре менән сағыштырғанда 5,6 процентҡа күберәк, тип хәбәр иттеләр Федераль дәүләт статистика хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса Территориаль органынан.
Был ваҡыт эсендә халыҡҡа 166,4 миллиард һумлыҡ түләүле хеҙмәттәр күрһәтелгән, үткән йылдағы күрһәткестәр менән сағыштырғанда был 0,7 процентҡа күберәк. Хеҙмәттәрҙең күпселек өлөшө коммуналь (21,9%) һәм транспорт (18,5%) хеҙмәттәренә тура килә.
Ваҡлап сауҙа итеүҙең абсолют күрһәткесе буйынса Башҡортостан Волга буйы федераль округында – икенсе, түләүле хеҙмәттәр күләме буйынса етенсе урын биләй.


text:
Рәсәйҙең мәҙәниәт министры Владимир Мединский Башҡортостан музейҙарын ҡараясаҡ
ӨФӨ, 2015 йыл, 7 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
8 июлдә БРИКС һәм Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы саммиттарының мәҙәни программаһы сиктәрендә Башҡортостандың Милли музейында рәсми рәүештә «Үҙәк Евразияның традицион мәҙәниәте: Ебәк юлының мираҫы» күргәҙмәһен асыу тантанаһы була. Тәүгеләрҙән булып уны Рәсәйҙең мәҙәниәт министры Владимир Мединский һәм саммитта ҡатнашыусылар ҡараясаҡ, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Мәҙәниәт министрлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Экспозицияла Үҙәк Евразия халыҡтарының мәҙәниәтен сағылдырған 400-ҙән ашыу экспонат: милли кейемдәр, биҙәүестәр, һауыт-һаба һәм көнкүреш әйберҙәре урын алған. Күргәҙмә Үҙәк Евразияның Бөйөк Ебәк юлының асылыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән һәм үҫешкән этник һәм урындағы мәҙәниәттәренең үҙенсәлеген күрһәтә.
9 июлдә М.В.Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында ведомство башлығы, БРИКС һәм ШОС саммиттарында ҡатнашыусылар «XX быуаттың беренсе яртыһындағы рус сәнғәтендә Көнсығыш образы» күргәҙмәһенә старт бирәсәк. Экспозицияға 1910-1940 йылдарҙа ижад ителгән 70-кә яҡын рәсемдәр һәм график эштәр ҡуйылған. Күргәҙмәлә Илья Машков, Аристарх Лентулов, Александр Волков, Николай Карахан, Лев Крамаренко, Семен Чуйков һәм Ирина Жданконың әҫәрҙәрен күрергә мөмкин. Күләмле күргәҙмә проектын Көнсығыш халыҡтары сәнғәте дәүләт музейы, Третьяков галереяһы, А.Н.Радищев исемендәге Һарытау дәүләт художество музейы һәм Ш.Мәржәни исемендәге ғилми һәм мәҙәни программаларға ярҙам итеү һәм уларҙы үҫтереү шәхси фонды ҡатнашлығында «РОСИЗО» дәүләт музей-күргәҙмә үҙәге тормошҡа ашыра.


text:
- Подробности
- Просмотров: 248
МАТЕМАТИК СТАТИСТИКА, математиканың объекттар һәм күренештәрҙең билдәләре т‑дағы статистик мәғлүмәттәрҙе системаға һалыу, эшкәртеү һәм файҙаланыу ысулдарын өйрәнгән бүлеге. Статистика алымы һығымталарҙың ышаныслы һәм аныҡ булыуын баһалау өсөн һайлап алыу ысулын (объектты йәки күренеште ентекле тикшереү мөмкин булмаған осраҡта), уртасалаштырылған характеристикаларҙы иҫәпләү һәм ихтималлыҡ теорияһын (әгәр тикшерелгән күренештәр ихтималлыҡтың билдәле законлыҡтарына буйһонған булһа) файҙаланыуға ҡайтып ҡала. М.с. бүлектәре: дисперсион, корреляцион һәм регрессион анализдар, эксперименттарҙы планлаштырыу теорияһы, осраҡлы процестарҙы статистик анализлау, күп үлсәмле статистик анализ, параметрик булмаған статистика һ.б. Уның ысулдары иҡт., сәнәғәттә, ғилми һ.б. тикшеренеүҙәрҙә ҡулланыла. Параметрҙарҙы баһалауҙың асимптотик теорияһына һәм параметрик булмаған статистикаға И.А.Ибраһимов ҙур өлөш индерә. Башҡортостанда М.с. б‑са тикшеренеүҙәр 20 б. 70‑се йй. алып барыла. Математика институтында күп үлсәмле мәғлүмәттәр өсөн параметрик булмаған гипотезаларҙы тикшереү мәсьәләләре өйрәнелә. Күп үлсәмле статистик һайланмаларҙың бер төрлөлөгө, симметриялылығы һәм бойондороҡһоҙлоғо т‑дағы гипотезаларҙы тикшереү өсөн яңы критерийҙар, күп үлсәмле тайпылыуҙы эҙләп табыу алгоритмы билдәләнә, ҡабарынҡы функциялар класында регрессия функцияһының ысынға оҡшаш булыуын баһалауҙың асимптотик оптималлеге иҫбатлана, осраҡлы стационар процестар һәм эҙмә‑эҙлелектәр өсөн локаль асимптотик ғәҙәтилек үҙенсәлеге тикшерелә (Н.Ҡ.Бәкеров). Башҡорт дәүләт университетында статистик физика һәм ғәмәли статистика б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла (Р.Р.Әхмәтйәнов).
Н.Ҡ.Бәкеров
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
7 декабрҙә баш ҡалала Башҡортостан Яҙыусылар союзының сираттан тыш съезы үтәсәк
Шаршамбы, 7 декабрҙә, Өфөлә Башҡортостан Яҙыусылар союзының сираттан тыш съезы үтәсәк. Көн тәртибендә бер мәсьәлә — Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы идараһы рәйесен һайлау.
Ижади ойошма идараһынан асыҡлауҙарынса, ағымдағы йылдың апрель айында үткән съезда һайланған шағир Азамат Юлдашбаев рәйес вазифаһында Рәсәй Юстиция министрлығының Башҡортостан буйынса Идаралығы менән раҫланмаған, сөнки һайлауҙарҙа ул тейешле тауыш йыймаған (тауыштарҙың өстән ике өлөшө). Был талапты мотлаҡ үтәү тураһында республика яҙыусыларына хәбәр итмәгәндәр.
Сираттан тыш съезд Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының ҙур залында үтәсәк. Башлана – 9.30 сәғәттә.


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Объявления » Илүзә АМАНҒОЛОВА
Илүзә АМАНҒОЛОВА
Илүзә Таһир ҡыҙы АМАНҒОЛОВА булам. Сығышым менән Баймаҡ районының Икенсе Этҡол ауылынан. 9-сы класҡа тиклем үҙебеҙҙәге мәктәптә уҡыным, аҙаҡ Баймаҡ лицей-интернатында белем алдым.
Әлеге мәлдә Башҡорт дәүләт университеты физик–техник институтының 2-се курсында уҡып йөрөйөм.
Бик күркәм ғаиләлә тәрбиәләндем: атай-әсәйем, ике апайым һәм ҡустым бар. Мәктәп йылдарында төрлө спорт ярышында, олимпиадала ҡатнашып, призлы урындар яулай инем. Хәҙер ҙә спорт менән шөғөлләнеүемде дауам итәм.
Киләсәккә хыялым – яҡшы итеп уҡыуҙы тамамлап, йәмғиәткә файҙалы кеше булыу. Был тормошта бәхетле булыу теләгем дә көслө. Ышанам, хыялдарым тормошҡа ашасаҡ!
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
- Подробности
- Просмотров: 449
ГЛАУКОНИТ (гр. glaukоs — күкһел йәшел), гидрослюдалар төркөмө минералы, тимер алюмосиликаты, (K,Na,Са)(Fe3+,Mg,Fe2+,Al)2—[(Al,Si)Si3O10](OH)2•H2О. Составы б‑са селадонит (магнезиаль), сколит (глинозёмлы) һ.б. айырыла. Агрегаттары нескә бөртөклө, ваҡ тәңкәле, суғырмаҡлы. Төҫө төрлө сағылышлы йәшел, тоноҡ ялтырауыҡлы . Ҡатылығы 2—3, тығыҙлығы 2200—3000 кг/м3, йәбешкәклеге камил. Һыу татырлығын кәметеү, тупраҡты ашлау, йәшел буяу алыу өсөн сорбент булараҡ файҙаланыла; быяла сәнәғәтендә ҡулланыла. БР‑ҙа өҫкө рифей һәм вендтың ҡомташтарында, алевролиттарында, Башҡортостандың Урал алдындағы һәм Башҡортостандың Урал аръяғының көньяҡ өлөшөндәге аҡбур ултырмаларында (ҡара: Аҡбур) глауконит ҡомо ҡатлауҙары рәүешендә күҙәтелә.
Әҙәб.: Годовиков А.А. Минералогия. М., 1975.
А.А.Алексеев
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
21-04-2014, 10:57 / Замандаш
Үҙ юлының аныҡ йүнәлешен, маҡсатын белгән етәксе
Муниципаль район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары Илгиз Сафый улы Теләүбаевтың бер эш көнө Илебеҙ үҫешендә, граждандарҙың именлеген булдырыуҙа, уларҙың мәнфәғәтен яҡлауҙа, ғөмүмән, бөтә йәмғиәт тормошонда дәүләт идаралығының социаль ѳлкәһе мөһим урындарҙың береһен биләй. Был өлкәгә мәғариф, мәҙәниәт, социаль тәьмин итеү, транспорт, спорт, йәмәғәт туҡланыуы, коммуналь хеҙмәтләндереүҙән башҡа, халыҡтың ялын ойоштороу, уңайлы йәшәү һәм эш шарттары булдырыу, милли мөнәсәбәттәрҙе көйләү кеүек мәсьәләләр ҙә инә. Ғөмүмән, социаль өлкә - кешенең йәшәү кимәлен һәм рәүешен билдәләгән, уның...


text:
Газета "Йәшлек" » Рубрикалар » Страница 3
Иң бөйөк көндө көтә Йәнгир улы Рәис
Рубрикалар / Бөйөк Еңеүгә 71 йыл // 10-05-2016, 15:08
Журналистар уларҙы онотмай
Рубрикалар / Бөйөк Еңеүгә 71 йыл // 10-05-2016, 11:21
5 майҙа республикабыҙҙың Матбуғат йортона, йола буйынса, журналист-ветерандар йыйылды һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡәләм һәм штык менән фашист илбаҫарҙарына ҡаршы алышҡан яҙыусыларҙы, журналистарҙы иҫкә алды. Йыйылды, тигәс тә, уларҙың һаны республика буйынса бер тиҫтәгә лә тулмай, ә кисә үткән сараға ни бары ике ветеран килә алды. Былтыр Журналистар союзы тәҡдиме менән һуғышта ҡатнашҡандарҙың Матбуғат йортоноң 1-се ҡатына ҡуйылған исемлеге яңыртылғайны.
...
...
Һуңғы өмөтөгөҙ һүнмәһен!
Бөйөк Еңеүгә 71 йыл / Махсус бит // 10-05-2016, 10:44
Халҡым, тип йәшәүсе ғалим
Рубрикалар / Хәтер // 29-04-2016, 13:42
"Беҙ күрмәнек һуғышты, һәм бер ҡасан да күрмәҫбеҙ тип ышанабыҙ..."
Рубрикалар / Бөйөк Еңеүгә 71 йыл // 28-04-2016, 15:14
Брянск өлкәһендә 1943 йылда һәләк булған башҡорт кавалеристары һәм саңғысылары исемдәре мәғлүм булды
Рубрикалар / Бөйөк Еңеүгә 71 йыл // 14-04-2016, 16:18
Брянск өлкәһенең Севск ҡалаһы янында Бөйөк Ватан һуғышының иң ҡыҙыуында - 1941-1943 йылдарҙа һәләк булған һалдаттарҙың ҡәберҙәре бик күп. Ә бына генерал В.В.Крюков етәкселегендәге атлы-саңғы төркөмө кавалеристарына һәм саңғысыларына һәйкәл һаман да ҡуйылмаған. Был хәрби подразделение составында 28-се (Алтайс), 29-сы (Новосибирск) һәм 30-сы (Омск) айырым саңғы бригадалары ингән. Яугирҙар 1943 йылдың мартында күпләп һәләк булған.
29-сы (Новосибирск) бригадаһына Башҡорт АССР-ынан 471 кеше рядовой һәм кесе командирҙар вазифаһын үтәгән. Быға тиклем яугирҙарҙың исемдәре, яугирлыҡ ҡаһарманлыҡтары тураһында мәғлүмәт булманы. Ә бына күренекле йәмәғәт эшмәкәре Вәлиәхмәт Бәҙретдинов ҙур эҙләнеү эштәре үткәреп, был изге эште атҡарып сыға алды. Түбәндә Вәлиәхмәт Миңлеәхмәт улы яҙған мәҡәләне ҡуябыҙ. Әлегә русса вариантын ҡуябыҙ, гәзиткә башҡортсаһын әҙерләйбеҙ. Кем белә - аңғармаҫтан яугирҙарҙың туғандары килеп сығыуы ла мөмкин бит....
29-сы (Новосибирск) бригадаһына Башҡорт АССР-ынан 471 кеше рядовой һәм кесе командирҙар вазифаһын үтәгән. Быға тиклем яугирҙарҙың исемдәре, яугирлыҡ ҡаһарманлыҡтары тураһында мәғлүмәт булманы. Ә бына күренекле йәмәғәт эшмәкәре Вәлиәхмәт Бәҙретдинов ҙур эҙләнеү эштәре үткәреп, был изге эште атҡарып сыға алды. Түбәндә Вәлиәхмәт Миңлеәхмәт улы яҙған мәҡәләне ҡуябыҙ. Әлегә русса вариантын ҡуябыҙ, гәзиткә башҡортсаһын әҙерләйбеҙ. Кем белә - аңғармаҫтан яугирҙарҙың туғандары килеп сығыуы ла мөмкин бит....
“Донъялар имен торһон...”
Объявления / Хәтер // 6-04-2016, 15:59
Чернобыль... 1986 йылдың 26 апрелендә был ҡурҡыныс һүҙ бөтә планетаға мәғлүм булды. XX быуаттың иң ҙур техноген һәләкәте “тыныс атом”дың хәүефен күрһәтә, ә Япониялағы былтырғы ер тетрәүҙәрҙән һуң “Фукусима-1” АЭС-ы быны йәнә иҫбатланы. Бөтә донъяны атомдан ҡурҡыу, “ядро фобияһы” солғаған әлеге осорҙа, 26 йыл элек Украина Полесьеһында булған ваҡиғаларҙы беҙ онотмаҫҡа бурыслы. ЧАЭС һәләкәте кешелекте тәбиғәткә ихтирамлы булырға, уның байлыҡтары менән һаҡсыл ҡулланырға кәрәклекте асыҡ күрһәтә....
Күңелендә уның моң йәшәне...
Рубрикалар / Хәтер // 6-04-2016, 11:18
Ысын шағир ине
Хәтер / Шиғырҙар // 29-03-2016, 11:01
Йырҙарың йырланып бөтмәгәйне шул...
Объявления / Хәтер // 16-03-2016, 09:54
18 мартта Сибайҙа, А.Мөбәрәков исемендәге башҡорт дәүләт драма театрында яҡташыбыҙ, һәүәҫкәр композитор Ю.Моратовтың хәтер кисәһе һәм “Эх, тормош!..” исемле хәйриә концерты үтәсәк.
Кисәлә артистар Гөлсөм Бикбулатова, Иҙрис Ғәзиев, Фәрүәз Урманшин, Илшат Абдрахмановтарҙың ҡатнашыуы көтөлә. Композиторҙың рухына аят та бағышланасаҡ.
Концерттан төшкән аҡса Юлай Хәким улының ҡәберен төҙөкләндереүгә йүнәлтеләсәк....
Кисәлә артистар Гөлсөм Бикбулатова, Иҙрис Ғәзиев, Фәрүәз Урманшин, Илшат Абдрахмановтарҙың ҡатнашыуы көтөлә. Композиторҙың рухына аят та бағышланасаҡ.
Концерттан төшкән аҡса Юлай Хәким улының ҡәберен төҙөкләндереүгә йүнәлтеләсәк....


text:
Яза башҡарыу хеҙмәте дауаханаһында лапароскопия операцияһы эшләй башланыларФото: Федераль яза башҡарыу хеҙмәтенең Башҡортостан буйынса идаралығы
Яза башҡарыу хеҙмәте дауаханаһында лапароскопия операцияһы эшләй башланылар
Яза башҡарыу хеҙмәте дауаханаһында лапароскопия операцияһы эшләй башланыларФото: Федераль яза башҡарыу хеҙмәтенең Башҡортостан буйынса идаралығы
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
«Федераль яза башҡарыу хеҙмәтенең Башҡортостан буйынса идаралығының республика дауаханаһы» дауалау-иҫкәртеү учреждениеһында лапароскопия операцияһы эшләй башланылар. Декабрҙә дауахана эндоскопия таяуы алды, ғинуарҙа хөкөм ителгәнгә яман сир шигенә беренсе диагностик операция яһалды.
Дауалау учреждениеһында хөкөм ителгәндәрҙе һәм тикшереү аҫтындағы кешеләрҙе ҡарайҙар. Йыл һайын дауахана 1,5 меңләп пациентты ҡабул итә. 2017 йылда хирургия бүлексәһендә 205 операция эшләнгән. Учреждение Республика клиник дауаханаһы, Республика онкология диспансеры, Өфөнөң башҡа дауаханалары менән хеҙмәттәшлек итә, консультация өсөн медицина университеты белгестәрен саҡыра.
http://www.bashinform.ru/news/1104839-v-bolnitse-ufsin-po-bashkirii-nachali-provodit-laparoskopicheskie-operatsii-/


text:
АЙОНА тергеҙеү
АЙОНА тергеҙеү-был-наркомандарҙы реабилитациялау программаһы һәм алкоголь, уларҙың төрлө әүҙем ял төрҙәрен үҙ эсенә ала, уҡытыу процесы кеүек сараһы тергеҙелә. .
Ҡара Алтын Еңеүсе Веб-Премия
Бөтә донъяға билдәле еңеп ҡара Алтын веб-Наградалар!
Йыл Онлайн
Илдә
АГВА еңеүсе
Тәҡдим Ителгән Сайттар
Ялған донъя билдәле рәхим итегеҙ веб-Ара Ассоциацияһы наградаларын тапшырҙы веб-дизайнер һәм оҫталар – IAWMD.
ИТ алтын награда яуланы ҡырҡа айырмалыҡтар эшләй ала һеҙҙең Интернет-карьера, һәм һеҙгә ышаныс өҫтәр һөнәренең статусын к йөҙөнә.
Алтын веб-Awards-был күрһәтелгән хеҙмәттәр өсөн шул сайтта һәм iawmd, улар веб-дизайн, бындай камиллыҡ һәм төҙөлөштәре йөкмәткеһе кимәлендә өлгәштек, атҡаҙанған танылды.
Бөгөн Интернет сайтында Алтын Бүләк итә..


text:
- Подробности
- Просмотров: 4534
БАШҠОРТ ӘҘӘБИӘТЕ. Б.ә., боронғо төрки әҙәбиәте һәм көнсығыш әҙәбиәте традицияларына таянып, башҡ. фольклоры нигеҙендә үҫешә. Башҡ. һүҙ сәнғәтенең иң боронғо ҡомартҡылары болғар осорона (ҡара: Волга буйы Болғары) ҡарай. Волга буйы Болғары осоронда Урал‑Волга буйы халыҡтарының төрлө этник төркөмдәренең күп яҡлы һәм тотороҡло бәйләнештәре һәм үҙ‑ара йоғонтоһо, терр. һәм тел яҡынлығы төрки телендә ижад ителгән боронғо болғар тип йөрөтөлгән берҙәм әҙәбиәтте барлыҡҡа килтерә. Был осор әҙәбиәте тар милләтле булмай, ул Волга буйы Болғары составына ингән болғарҙар һ.б. төрки телле халыҡтар тырышлығы м‑н барлыҡҡа килә. Тарихҡа Борханетдин Ибраһим әл‑Болғари, Хәмид ибн Иҙрис һ.б. болғар яҙыусыларының исемдәре билдәле. Яҡуп ибн Ноғмандың “Тәуарихи Болғарийа” тарихи-әҙәби әҫ. традициялары 19 б. башҡ. яҙыусылары Ғ.Соҡорой һәм Т.Ялсығолдоң ш. уҡ исемле әҫәрҙәрендә дауам ителә. Ҡол Ғәлиҙең “Ҡиссаи Йософ” (13 б.) әҫ. болғар осоро әҙәбиәтенең классик өлгөһө булып тора, ул башҡорттарҙың һәм татарҙарҙың уртаҡ байлығы. Орхон- Йәнәсәй ҡомартҡыларынан башланған ҡәбер таштарындағы шиғри яҙмалар традицияһы болғар осоронда дауам итә (ҡара: Хөсәйенбәк кәшәнәһе). Эпитафиялар теге йәки был осор әҙәбиәтенең үҙенсәлектәрен һәм тел айырмалыҡтарын сағылдыра. Уларҙың ҡайһы бер шиғри өлгөләре һуңыраҡ башҡ. шәжәрәләре, тарихи яҙмалар, бәйеттәрҙең традицион башланышы элементына әүерелә. Урал-Волга буйы әҙәбиәте 19 б. тиклем ҡулдан яҙыла һәм, нигеҙҙә, аноним була. Ижадсы йә исемен яҙмай, йә күп тапҡыр күсереп яҙыу һөҙөмтәһендә автор исеме юғала, һәм әҫәр халыҡтыҡы булып китә. Текстар ғәҙәттә бер нисә вариантта һәм редакцияла була; әҫәрҙә һүрәтләнгән ваҡиғалар һәм ҡатнашыусылар йыш ҡына шартлы, абстракт характерҙа. Урта быуаттарҙа Урал-Волга буйы төрки телле әҙәбиәтенә ғәрәп, фарсы, һинд әҙәбиәттәренең күп әҫәр сюжеттары килеп инә (“Хужа Насретдин көләмәстәре”, “Кәлилә менән Димнә”, “Ҡырҡ вәзир” һ.б.) һәм уларҙың төбәк версиялары барлыҡҡа килә (“Әл‑ҡисса Буҙйегет”, “Бәхтейәрнамә” һ.б.).
13 б. 2-се яртыһынан Б.ә. үҫешенең ҡыпсаҡ дәүере (ҡара: Ҡыпсаҡтар, Алтын Урҙа) башлана. Система булараҡ был осор әҙәбиәтенә бер төбәккә бәйләнгәнлек хас. Мәҫ., ошо осорҙа ижад ителгән һәм дөйөм әҙәби тел һәм художество системаһына эйә булған С.Сараиҙың “Гөлөстан бит-төрки”, Хөсәм Кәтибтең “Жөмжөмә солтан”, Харәзмиҙың “Мөхәббәтнамә”, Ҡотбтың “Хөсрәү вә Ширин” һ.б. әҫ. башҡорттар, ҡаҙаҡтар, татарҙар, үзбәктәр һ.б. төрки телле халыҡтар өсөн уртаҡ ҡомартҡыға әүерелә. Урта быуаттар Б.ә. ғәзәл, дастан, ҡасидә, ҡисса, хикәйәт кеүек көнсығыш әҙәбиәтенә хас булған жанрҙар өҫтөнлөк итә. Мәхмүт Ғәлиҙең “Нәһж әл-фәрадис” (“Ожмахҡа ҡапҡа”) дастаны һәм дини-дидактик йөкмәткеле башҡа әҫәрҙәре проза жанрҙарының үҫешенә этәргес бирә. “Ғәли батыр”, “Киҫекбаш китабы”, “Ҡиссаи Сәҡам”, “Ҡиссаи Фәттәхетдин” ҡисса һәм дастандары агиографик әҙәбиәттең нигеҙен тәшкил итә. Суфыйсылыҡ шиғриәтенең иң яҡшы өлгөләре — Урта Азия шағирҙары Ә.Йәсәүи, Баҡырғани, Чәләби, Аллаяр суфый һ.б. әҫ. — Б.ә. эпик традициялар үҫешенә, ҡайһы бер популяр жанрҙарҙың ныҡлы урын алыуына, стиль үҙенсәлектәренең формалашыуы һәм нығыныуына килтерә. 15—17 бб. cуфыйсылыҡ мотивтары Өмми Камал, Мәүлә Ҡолой һ.б., 18—19 бб. Ш.Зәки, Ә.Ҡарғалы, М.Ҡотош-Ҡыпсаки, Ғ.Соҡорой, Һ.С.Сәлихов, Ғ.Усман, Т.Ялсығол һ.б. шағирҙарҙың ижадында сағылыш таба. Алтын Урҙа дәүерендә төрки ғалимдары һәм яҙыусыларының күбеһе, тыуған ерен ташлап, ижадын башҡа илдәрҙә дауам итергә мәжбүр була. Мысырҙа йәшәгән башҡ. шағирҙары Сәнжар Ғилметдин әл-Башҡорди һәм Насретдин ән‑Насыри т‑да мәғлүмәттәр һаҡланған.
11—16 бб. Урал һәм Волга буйҙарында йәшәп килгән төрки телле әҙәбиәттең аныҡ милли сиктәре булмай. Төбәк системаһы эсендә башҡ. милли әҙәбиәтенең айырымланыуы 16 б. башлана: башҡ. һүҙ сәнғәтенә генә хас булған милли тематика элементтары барлыҡҡа килә, фольклор м‑н тығыҙ бәйләнеш урынлаша. Әҙәбиәт м‑н фольклор сигендә торған ижад төрө — ауыҙ-тел әҙәбиәте — әүҙем үҫешә. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы башҡорттарҙың рухи мәҙәниәте үҫешендә һынылыш осоро була. Халыҡ нығыраҡ туплана, прогрессив рус мәҙәниәте м‑н киң бәйләнеш һәм үҙ-ара ижади йоғонто яһау мөмкинлеге тыуа. Дөйөм төбәк һыҙаттары м‑н бер рәттән Урал, башҡорттарҙың тормош-көнкүреше м‑н бәйле милли һәм терр.-геогр. тематика, тик башҡ. шиғриәтенә хас яңы жанрҙар, шиғри формалар барлыҡҡа килә. Ҡулъяҙма әҫәрҙәр араһында шәжәрәләр айырым урын алып тора, уларҙа ырыу йылъяҙмаһы, генеалогия тарихи ваҡиғалар һүрәтләнеше, риүәйәттәр һәм легендалар м‑н тығыҙ үрелеп бара. “Әйле ырыуы шәжәрәһе”, “Ҡарағай‑ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһе”, “Үҫәргән ырыуы шәжәрәһе”, “Юрматы ырыуы шәжәрәһе” — дастан, “Сыңғыҙнамә” тәуарих жанрында яҙылған. Башҡорт ихтилалдары (17—18 бб.) әҙәбиәттә демократик йүнәлеште һәм халыҡ публицистикаһын әүҙемләштерә. Ижт.-сәйәси шарттарҙы сағылдырыусы һәм ихтилал сәбәптәрен асып биреүсе иң әһәмиәтле әҫәр — Батыршаның императрица Елизавета Петровнаға яҙған хаты (ҡара: Батыршаның батшаға яҙған хаты). Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75) осорондағы Б.ә. өсөн Салауат Юлаев ижады ҙур әһәмиәткә эйә, ул ауыҙ- тел һәм яҙма башҡ. шиғриәтенең иң яҡшы традицияларын кәүҙәләндерә. 17—18 бб. Башҡортостанда мәҙрәсәләр асыу, уларҙа ғәрәп телен һәм фарсы телен уҡытыу көнсығыш әҙәбиәт м‑н бәйләнештең көсәйеүенә килтерә. Науаи, Низами, Сәғҙи, Фирҙәүси, Хафиз ижадының йоғонтоһо арта; ғәзәл, мәҫнәүи, хикмәт һ.б. жанрҙар үҫешә. Шиғриәттә ҡанунлаштырылған ғаруз шиғыры өҫтөнлөк ала. 1812 й. Ҡазанда Т.С.Беляев тарафынан яҙып алынған “Ҡуҙыйкүрпәс, бер ҡурайсы тарафынан башҡорт телендә яҙылған һәм 1809 йылда Рифей тауҙары үҙәндәрендә урыҫ теленә тәржемә ителгән башҡорт повесы” (“Куз-Курпяч, башкирская повесть, писанная на башкирском языке одним курайчем и переведённая на российский в долинах гор Рифейских, 1809 года”) китабы баҫылып сыға. Башҡ. ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыһы “Алдар менән Зөһрә” ш. уҡ Беляев тарафынан яҙып алынған, тип фаразлана.
19 б. Ә.Ә.Диваев, Х.Жданов, З.Х.Рәсүлев һ.б. реформаторҙарҙың эшмәкәрлеге әҙәбиәттең яңы заман рухында үҫешеүенә булышлыҡ итә. 19 б. 2‑се ярт. мәғрифәтселек әҙәбиәте үҫешә. Уның барлыҡҡа килеүе һәм аяҡҡа баҫыуында ижадтарында һәм ғилми‑пед. эшмәкәрлектәрендә прогрессив рус мәҙәниәтенә һәм мәғрифәтенә йүнәлеш тотҡан Неплюев кадет корпусы уҡытыусылары М.М.Биксурин, М.И.Иванов, С.Б.Күкләшев ҙур роль уйнай. Мәғрифәтсе башҡ. яҙыусыларының күбеһе урыҫ уҡыу йорттарында һәм яңы методика б‑са белем биреүсе мәҙрәсәләрҙә уҡып сыға (ҡара: Йәдитселек). Башҡортостанда Аҡмулла һәм М.И.Өмөтбаев мәғрифәтселек хәрәкәтенең күренекле вәкилдәре була. Әҫәрҙәрендә ижт. тематикаға мөрәжәғәт итеп, мәғрифәтсе шағирҙар аң-белем таратыуҙы йәмғиәттәге ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы хәл итеү юлы итеп күрә, зыялыларға өмөт бағлай. 19 б. аҙағында башҡ. драматургияһы формалаша башлай, уның жанр формалары һәм структур үҙенсәлектәре төҫмөрләнә. 19 б. һуңғы сирегендә Б.ә. яйлап мәғрифәтселек реализмы һыҙаттары нығына. Проза һиҙелерлек үҙгәрештәр кисерә. Урыҫ һәм көнбайыш әҙәбиәте традициялары йоғонтоһонда повесть, хикәйә кеүек жанрҙар барлыҡҡа килә. Ш.Кәшәфетдиндең традицион көнсығыш жанрҙарында ижад ителгән “Ҡиссаи Жәмшид” (1889), “Ҡиссаи хикмәт” (1897) китаптары һәм “Белек” хикәйәләр йыйынтығы (1872, төҙөүсеһе В.В.Радлов) м‑н бер рәттән реалистик әҫәрҙәр — Р.Ф.Фәхретдиновтың “Сәлимә, йәки Ғиффәт” (1899), “Әсмә, йәки Ғәмәл вә яза” (1903) повестары, З.Һаҙыйҙың хикәйәләре һәм повестары — барлыҡҡа килә. 20 б. башында Б.ә. тәнҡитле реализм методы формалаша башлай. Ижт. нигеҙҙәрҙең ныҡлы түгеллеге торған һайын асығыраҡ күренә; шәхес яҙмышы ғына түгел, тотош йәмғиәттең яҙмышы ла художестволы өйрәнеүгә мохтаж булған ҡырҡыу проблема итеп ҡарала. “Урал” гәз. һәм “Ҡарсыға”, “Сүкеш” сатирик ж. биттәрендә революцион шиғырҙар һәм публицистик әҫәрҙәр баҫыла. Был дәүерҙә Ш.Бабич, Ф.Вәлиев, М.Ғафури, Ғ.Ғүмәрский, Ә.С.Иҫәнбирҙин, Я.Ғ.Йомаев, Б.Ғ.Мирзанов, Ғ.Х.Ниязбаев, Ғ.Рафиҡи, Ф.М.Сөләймәнов, Һ.Сәғҙи, Ә.Й.Таңғатаров, Ф.К.Туйкин, С.С.Яҡшығоловтар әүҙем эшләй. Әҫәрҙәрендә улар башҡ. халҡының тарихи үткәненә мөрәжәғәт итә, уның ауыр хәле т‑да уйланып, халыҡты үҙ хоҡуғы өсөн әүҙем көрәшкә саҡыра.
Октябрь революцияһынан һуң Б.ә. ике идея‑художестволы йүнәлеш алға сыға: башҡ. автономияһы, милли мәҙәниәттең үҙ аллы үҫеше идеяларын алға һөрөүсе милли-патриотик (Ш.Бабич, Х.Ғ.Ғәбитов, Сөләймәнов һ.б.) һәм большевиктарҙың ҡараштарын уртаҡлашыусы революцион-демократик (С.Ҡудаш, А.М.Таһиров, Ш.Хоҙайбирҙин, Д.Юлтый һ.б.). Был йылдарҙа Ш.Бабич етәкс. милли-патриотик йүнәлешле “Тулҡын” йәштәр әҙәби ойошмаһы эшләй, ул 1920 й. Башҡорт хөкүмәте таратылғандан һуң тарҡала. Граждандар һуғышы осоронда әҙәби көстәр “Башҡортостан хәбәрҙәре”, “Ҡыҙыл ҡурай”, “Ҡыҙыл юл”, “Ҡыҙыл батыр” һ.б. большевистик гәз. тирәһендә берләшә, унда М.Ғафури, Таһиров, Д.Юлтый, йәш шағирҙар Ғ.Ғүмәр, Б.Ишемғол, Шамун Фидаи, Ярлы Кәрим һ.б. әҫ. баҫыла. Шағирҙарҙың әҫәрҙәрендә революцион пафос, яңы тормош төҙөү мотивтары, героик тематика өҫтөнлөк итә. Йыр, мәҫәл, памфлет, шиғри мөрәжәғәт, шиғыр‑агитка, эпиграмма кеүек жанрҙар киң тарала. Прозала, нигеҙҙә, публицистик характерҙағы нәҫер, очерк, хикәйә, һүрәтләмә кеүек бәләкәй күләмле жанрҙар үҫеш ала. Драматургияның аяҡҡа баҫыуы 1919 й. аҙ. Башҡорт драма театры асылыу м‑н бәйле. Уның репертуарына М.А.Буранғолов, Х.К.Ибраһимов, Ниязбаев, Д.Юлтый пьесалары инә. Д.Юлтыйҙың “Ҡарағол” (1920) драмаһы, Ибраһимовтың “Башмағым” комедияһы ҙур популярлыҡ яулай. Ил тормошондағы ижт. үҙгәрештәр, пролетар массаларҙың уй-фекерҙәре һәм хис‑тойғолары Д.Юлтыйҙың “Ҡомартҡыларым” (1924), М.Ғафуриҙың “Ҡыҙыл тәлгәштәр” (1925), Т.Йәнәбиҙең “Эш сыуағы” (1926), С.Ҡудаштың “Һабан йырҙары” (1926) китаптарында сағылыш таба. “Белем”, “Яңы юл” (1923), “Яңылыҡ” (1927), “Сәсән” (1927), “Октябрь” (ҡара: “Ағиҙел”) әҙәби ж. нәшер ителә башлай, уларҙа С.Агиш, Ғ.Амантай, Б.Вәлид, А.Карнай, Ғ.Хәйри әҫ. баҫыла. 20‑се йй. Б.ә. ҡырҡыу идея‑эстетик көрәштә үҫешә һәм формалаша. Төрлө ижади йүнәлештәр, стилдәр барлыҡҡа килә: поэзияла абстрактлылыҡ һәм риториклыҡ, прозала натурализм, драматургияла экспрессионизм һәм конструктивизм. Башҡ. халҡының ауыр үткәнен һәм уның яҡты киләсәк өсөн көрәшен һүрәтләгән М.Ғафуриҙың “Ҡара йөҙҙәр” (1926), “Тормош баҫҡыстары” (1928); Таһировтың “Беренсе көндәр” (1929), “Ташҡын даръя тармағында” (1928) повестары донъя күрә. И.Насыриҙың романтизм рухы м‑н һуғарылған хикәйәләре, нәҫерҙәре, “Гөлдәр” (1927), “Һөжүм” (1930) повестары һ.б. ижад ителә. Ғ.Хәйриҙең “Боролош” (1925— 28, 1967 й. баҫыла) романы Беренсе донъя һуғышынан алып 20‑се йй. уртаһына тиклемге осорҙо үҙ эсенә ала һәм башҡ. халҡы тормошондағы киҫкен ижт. үҙгәрештәрҙе һүрәтләй. Башҡ. драма театры сәхнәһендә яңы пьесалар — М.Ғафуриҙың “Ҡыҙыл йондоҙ” (1926), Таһировтың “Күсеү осоронда” (1926), Д.Юлтыйҙың “Тирмәндә” (1926) спектаклдәре — ҡуйыла. Тәүге яҙыусылар ойошмалары барлыҡҡа килә. 1923 й. Өфөлә Башҡортостан шағирҙары берекмәһе ойошторола. Респ. Журналистар бюроһы эргәһендә яҙыусыларҙың ижади секцияһы эшләй. 1928 й. был ике ойошма Башҡортостан пролетар яҙыусылар ассоциацияһына берләшә. 1934 й. уның нигеҙендә БАССР Яҙыусылар союзы ойошторола.
30‑сы йй. 1‑се яртыһы Б.ә. күтәрелеш осоро була. Был йылдарҙа поэзия, проза, драматургия жанрҙары әүҙем үҫешә. 20‑се йй. уҡ билдәлелек алған әҙиптәр (М.Ғафури, Ғ.Д.Дәүләтшин, Б.Ишемғол, Т.Йәнәби, С.Ҡудаш, Таһиров, Ғ.Хәйри, Д.Юлтый) уңышлы эшләүен дауам итә. Әҙәбиәткә һүҙ оҫталарының яңы быуыны килә: Ҡ.Даян, Һ.Л.Дәүләтшина, С.Кулибай, М.Кәрим, К.Мәргән, М.Харис. Әммә тоталитар режимдың нығыныуы шарттарында яҙыусылар ижад итеү азатлығынан, үҙ фекерен белдереү хоҡуғынан мәхрүм була. Мәжбүри рәүештә социалистик реализм индерелә. Синфи көрәш, яңы тормошто маҡтау, партияны һәм уның юлбашсыларын данлау күп әҫәрҙәрҙең нигеҙен тәшкил итә. Был осор шиғриәтенең төп тематикаһы — тормошто соц. үҙгәртеп ҡороу: Б.Ишемғолдоң “Тракторсы Айһылыу” (1933), Ғ.Ғүмәрҙең “Ишембай” (1934), Ғ.Сәләмдең “Өс йыр” (1935), Б.Бикбайҙың “Ер” (1936), Р.Ниғмәтиҙең “Йәмле Ағиҙел буйҙары” (1939), Х.Кәримдең “Ауыл” (1940) поэмалары һ.б. Драматургтар, яңының иҫкене еңеүен һүрәтләп, уны кешеләрҙең рухи‑әхлаҡи камиллашыуы м‑н бәйләй: С.М.Мифтаховтың “Һаҡмар” (1932), “Дуҫлыҡ һәм мөхәббәт” (1939), “Ялан ҡыҙы” (1939) драмалары; Таһиров, Н.Ҡ.Ҡәрипов пьесалары һ.б. Прозала роман әүҙем үҫешә. 30‑сы йй. романдарындағы ваҡиғалар Беренсе донъя һуғышы һәм Граждандар һуғышы осоронда бара. Образдар тыуҙырыуҙың төп принцибы — синфи күҙлектән, коммунистик партиялылыҡ позицияһынан “тормошсан”, ҡайһы берҙә образды хатта документаль итеп һүрәтләү. Таһировтың “Һалдаттар” (1933), “Ҡыҙылгвардеецтар” (1936), “Ҡыҙылармеецтар” (1962); Д.Юлтыйҙың “Ҡан” (1934); И.Насыриҙың “Күҙәй” (1936) романдарына сюжеттың эпик киңлеге һәм характерҙарҙы динамикалы һүрәтләү хас. Әҫәрҙәрҙә заман геройы, ижт. ғәҙеллек өсөн көрәшсе сағыу кәүҙәләнеш ала. Ләкин алғы планға тик ижт.‑синфи акценттарҙы ғына сығарыу художестволы образдарҙы ярлыландыра, айырып торорҙай билдәләрҙе, милли ерлекте юҡҡа сығара, вульгар социологизм, реаль ысынбарлыҡты һүрәтләүҙә бер яҡлылыҡ тенденцияларының көсәйеүенә килтерә.
30‑сы йй. аҙ. — 40‑сы йй. башы тотош йәмғиәт өсөн дә, Б.ә. өсөн дә юғалтыуҙар осоро була. 1937—38 йй. күп яҙыусылар (Ғ.Амантай, Дәүләтшин, Б.Ишемғол, Т.Йәнәби, И.Насыри, Таһиров, Д.Юлтый һ.б.) сәйәси репрессияға дусар ителә. Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән күп яҙыусылар фронтҡа китә. М.Ғ.Абдуллин, А.Карнай, Х.Ҡунаҡбай, Ҡәрипов, Мифтахов, Б.Моҡамай, М.Харис, М.Хәй һ.б. батырҙарса һәләк була. Һуғыш әҫәрҙәрҙең тематикаһын тамырҙан үҙгәртә. Һалдаттарҙың фронттағы батырлығы, тылдағы фиҙаҡәр хеҙмәт, Тыуған илгә һөйөү — ул йылдарҙағы әҙәбиәттең төп темалары. Һуғыш йылдары прозаһы хикәйә, очерк, новелла кеүек бәләкәй һәм уртаса күләмле жанрҙарҙан тора. Көрәшеүсе халыҡ үҙәк образға әүерелә: С.Агиштың “Атлы Илмырҙа”; Ҡ.Даяндың “Байғужа Сәйетғәлин”; Б.Димдең “Политрук Лавров”, “Настя”; Х.Кәримдең “Ил саҡыра”, “Мөхәббәткә үлем юҡ”, “Сержант Галин”; Ж.Ғ.Кейекбаевтың “Фашист — кеше түгел”, “Дошманға бирелмәҫкә” (бөтәһе лә — 1942), “Зөбәй Үтәғолов” (1943); Ә.Чаныштың “Һалдат” (1944) хикәйәләре. Һуғыш т‑дағы очерктар һәм хикәйәләр циклдарға һәм йыйынтыҡтарға берләштерелә: С.Ҡудаштың “Дон далаларында” (1942); С.Агиштың “Фронтҡа” (1943); К.Мәргәндең “Башҡорттар” (1943), “Егеттәр” (1944) йыйынтыҡтары. Шиғри хат формаһы тарала: “Фронттағы башҡорт егеттәренә башҡорт халҡынан хат” (1943) коллектив поэмаһы; Р.Ниғмәтиҙең “Үлтер, улым, фашисты!” (1942), “Һинең кәләшеңдең хаттары” (1943) поэмалары, М.Кәримдең “Башҡорт халҡына яуап хат” (1943) шиғыры һ.б. Был осор драматургияһы Б.Бикбайҙың “Ҡаһым түрә” (1942), Буранғоловтың “Иҙеүкәй менән Мораҙым” (1943) пьесаларында халыҡтың героик үткәнен һүрәтләгәндә лә, Р.Ниғмәтиҙең “Урман шаулай” (1942), Б.Бикбайҙың “Бер туғандар” (1944), К.Мәргәндең һәм В.С.Кедровтың “Яу” (1944) пьесаларында заманды кәүҙәләндергәндә лә 20— 30‑сы йй. традицияларын дауам итә.
50‑се йй. башҡ. әҙәбиәте үҫешендә яңы осор башлана. Яҙыусылар сафын И.Ә.Абдуллин, Ш.Бикҡол, Ә.Һ.Бикчәнтәев, Х.Ғиләжев, М.Ғәли, Д.Исламов, Я.Ҡолмой, Н.Нәжми, Ғ.Й.Рамазанов кеүек фронтовиктар тулыландыра. Улар әҙәбиәткә һуғыш утында янған- көйгән юлдар ғына түгел, донъяға яңы ҡараш та алып килә. Лирик герой сағыштырғыһыҙ ҙур үҫеш кисерә, ул бөйөк патриотик хистәргә эйә, ш. уҡ ваҡытта бөтөн кешелек алдында яуаплылыҡ тоя. Был осорҙа әҙәбиәттә йәш шағирҙарҙың тотош быуыны үҫеп сыға: Р.Й.Ғарипов, А.Игебаев, М.Н.Кәримов, Р.Ә. Сафин һ.б. Респ. сәнәғәттең үҫеше эшсе синыф т‑да әҫәрҙәр ижад итеүгә этәргес бирә. БАДТ сәхнәһендә Бикчәнтәев һәм Р.Х.Хәйруллиндың “Сәғиҙә” (1948), И.Ә.Абдуллиндың “Тәрән һулыш” (1949), К.Мәргәндең “Ҡала иртәһе” (1950) пьесалары ҡуйыла. Был тема К.Мәргәндең “Нарыштау итәгендә” (1950), Бикчәнтәевтың “Ҡарасәй юлы” (1954), Б.Бикбайҙың “Аҡселән ташҡанда” (1955) романдарында асыла. Рев‑ция һәм рев‑циянан һуңғы осор ваҡиғаларын яңыса баһаларға ынтылған әҫәрҙәр барлыҡҡа килә: ер кешеһенең драматик яҙмышы т‑да С.Агиштың “Нигеҙ” (1951); рев‑циянан һуңғы башҡ. интеллигенцияһының тәүге быуыны т‑да Ә.Вәлиҙең “Беренсе аҙымдар” (1952) романдары. Д.Исламовтың “Ҡыҙҙар” (1954), Ғ.Ғүмәрҙең “Тулҡын өҫтөндәге ҡала” (1954) повестары; М.Кәримдең “Туй дауам итә” (1947), И.Ә.Абдуллиндың “Беҙ айырылышмабыҙ” (1949), “Бажалар” (1954); Н.Нәжмиҙең “Яҙғы йыр” (1961) пьесалары һуғыштан һуңғы осорҙо оптимистик рухта һүрәтләй. Дәүләтшинаның эҙәрлекләү шарттарында ижад ителгән “Ырғыҙ” (1957) романының баҫылыуы Б.ә. ҙур ваҡиға була. Б.ә. тәүге трилогия — дәүерҙәр һынылышында башҡ. халҡы тормошоноң сағыу күренештәрен һәм яңы осор ҡатын-ҡыҙы образын тасуирлаған З.А.Биишеваның “Яҡтыға” (1959— 70) трилогияһы баҫылып сығыуы 60‑сы йй. Б.ә. үҫешендә яңы баҫҡыс була. Был осорҙа ысынбарлыҡ күренештәрен яңыса аңлау М.Кәрим ижадына хас. “Яңғыҙ ҡайын” (1950) һәм “Йырланмаған йыр” (1961) драмаларында автор көнүҙәк ижт. проблемаларҙы һәм улар м‑н бәйле шәхес тарҡалыуы ише әхлаҡ мәсьәләләрен күтәрә. Д.Исламовтың “Йомарт ер” (1959), Х.Ғиләжевтең “Погонһыҙ һалдаттар” (1965), Ш.М.Янбаевтың “Зәңгәр сатыр” (1976), Ф.Ә.Иҫәнғоловтың “Алтынбикә” (1960) һәм “Аҡҡошом минең” (1964), Н.С.Мусиндың “Ауылым юлы” (1963) һәм “Ер биҙәге” (1967), Р.Ғ.Низамовтың “Кейәү” (1968) һәм “Пароход тауыштары” (1976), Й.Ә.Солтановтың “Таң нурҙары” (1971), Ә.Хәкимдең “Гөлбикә” (1973) һәм “Йәйғор” (1973), Ф.А.Әсәновтың “Ҡалды уттары ғына” (1981) әҫ., ш. уҡ Т.Х.Ғарипова, Н.Ғәйетбай, С.Н.Шәрипов, М.Ямалетдин һ.б. ижадында психологик анализды тәрәнәйтеүгә ынтылыш, әхлаҡ проблемаларына иғтибар сағылдырыла. Очерк жанры популярлаша, был роман‑очерктар ижад ителеүенә килтерә: Ә.Вәлиҙең “Май ямғыры” (1958), “Гөлйемеш сәскәһе” (1963); Бикчәнтәевтың “Ожмах вәғәҙә итмәйем” (1963), Мусиндың “Өҙәрем юл кешеләре” (1970); Я.Н.Вәлиевтең “Бөркөттәр оя ташламай” (1972); Ә.А.Байрамовтың “Сынығыу йылдары” (1972); Т.Б.Сәғитовтың “Һабантуй” (1980); Янбаевтың “Беүә буйҡайҙары һары тал” (1987) романдары.
60—80-се йй. әҙәбиәтендә традицион темалар м‑н бер рәттән экология проблемалары, фән һәм техника ҡаҙаныштары сағылыш таба. Геройҙар даирәһе киңәйә, шуның м‑н бергә ижт. йәһәттән әүҙем геройға, замандаш характерын тәрәндән асыуға йүнәлгәнлек көсәйә. Жанр формалары төрләнә. 1970 й. Б.ә. тәүге сатирик роман — А.Ш.Ғирфановтың “Дан туртаһы” әҫ. баҫылып сыға. М.Кәримдең “Ай тотолған төндә” пьесаһы беренсе башҡ. трагедияһы була. “Салауат. Өн аралаш ете төш” (1971) һәм “Ташлама утты, Прометей!” (1975) трагедиялары м‑н бергә ул кешенең йәшәү мәғәнәһен табыуға ынтылышы нигеҙендә берләшкән үҙенсәлекле трилогияны хасил итә. Н.Асанбаевтың “Рәйсә” (1957), “Ҡыҙыл паша” (1982); Ә.М.Мирзаһитовтың “Әсәйемдең сал сәстәре” (1960), “Әсәләр көтәләр улдарын” (1975); И.Ә.Абдуллиндың “Йөрәк менән шаярмайҙар” (1962), “Тиле йәшлек” (1972); Сафиндың “Йәнбикә” (1973); А.Х.Абдуллиндың “Ун өсөнсө председатель” (1979) драмалары психологик анализ тәрәнлеге м‑н айырылып тора. 1970‑се йй. әҙәбиәтенә Ҡ.Аралбай, Аҫылғужа, Р.Т.Бикбаев, Ф.М.Бүләков, М.Х.Иҙелбаев, Т.Й.Йосопов, Р.Камал, Т.Ә.Килмөхәмәтов, И.Л.Кинйәбулатов, Р.Ф.Мифтахов, Х.Назар, Р.С.Назаров, Б.Ноғоманов, Р.Тойғон, Р.Шәкүр, С.Әлибай, В.И.Әхмәҙиев, Ә.Әхмәт-Хужа һ.б. әҫ. яңы ҡараштар алып килә. Шағирәләр Т.Ғәниева, А.Ш.Йәғәфәрова, К.К.Кинйәбулатова, Т.Ҡарамыш, Ф.А.Рәхимғолова, Ә.А.Таһирова, Ф.Х.Туғыҙбаева, Р.М.Хисаметдинова, Г.Юнысованың ижады нескә лиризм м‑н һуғарылған. Проза үҫеше башҡ. халҡының Октябрь рев‑цияһы йылдарындағы тормошон һүрәтләгән фундаменталь әҫәрҙәр барлыҡҡа килеүе м‑н билдәләнә. Я.Х.Хамматовтың “Бөртөкләп йыйыла алтын” (1966), “Аҡман-тоҡман” (1971), “Йәшенле йәй” (1975); Иҫәнғоловтың “Арыш башағы” (1970), “Ир- егеткәй менән ат башы” (1973), “Һәйкәлдәр тереләр өсөн” (1975) романдарының барлыҡҡа килеүе Б.ә. трилогия формаһы нығыныуын дәлилләй. В.М.Исхаҡовтың “Бәхтизин” (1974), Ғәли Ғ.Ибраһимовтың “Кинйә” (3 китапта, 1977—2003), Ш.Бикҡолдоң “Әле йәшәйбеҙ икән” (1977), Хамматовтың “Тыуған көн” (1978), Ә.Чаныштың “Саңҡ-саңҡ итә Ирәндек бөркөтө” (1976), И.Ә.Абдуллиндың “Ҡош юлынан барам” (1983) тарихи-биографик романдары донъя күрә. Һуғыш тематикаһын Ә.С.Гәрәевтең “Беҙ диңгеҙгә китәбеҙ” (1973), “Аҡсарлаҡтар һыуға төшә” (1975) һәм А.Ш.Мағазовтың “Шоңҡар юлы” (1975), “Һауаларҙа йондоҙ” (1977) повестар һәм хикәйәләр йыйынтыҡтары дауам итә. Милли һәм көнсығыш традицияларының ҡайтыуы, фольклор поэтикаһын яңыса аңларға ынтылыу күҙәтелә. Шундайҙар иҫәбенә Биишеваның “Тылсымлы ҡурай” (1957) һәм “Зөлхизә” (1981) драмалары; М.Кәримдең “Йылмайыу” (1960), “Сер” (1961) поэмалары һәм “Оҙон-оҙаҡ бала саҡ” (1976) повесы инә, уларҙа төрлө стилдәрҙе синтезлауҙың өр-яңы принцибы сағыла.
80-се йй. Б.ә. бөтә жанрҙар әүҙем үҫешә. Тиҫтәләрсә хикәйәләр йыйынтығы баҫыла: М.С.Бураҡаеваның “Шишмә” (1980), Р.Б.Ғабдрахмановтың “Монар” (1980), Ә.Х.Вәхитовтың “Яҡты күңел” (1981), Р.Н.Байымовтың “Бикле хазина” (1982), М.Т.Ғиләжевтең “Яҙмышҡа үҙең хужа” (1982), Р.Ф.Байбулатовтың “Иң ауыр фән” (1983), Р.Ғ.Солтангәрәевтең “Беҙҙең дуҫ” (1984), Ғирфановтың “Йәшәреү сере” (1984), Р.З.Низамовтың “Батырлыҡ дәресе” (1984), Р.Н.Ханнановтың “Ҡатынға бүләк” (1985), Ә.Чаныштың “Бер йотом һыу” (1986), М.Х.Садиҡованың “Ҡотлау хаты” (1987), Кәримовтың “Ялған һуҡмаҡ” (1987), Ғарипованың “Күгәрсен йыры” (1987), Гәрәевтең “Боролмала” (1988) йыйынтыҡтары һ.б. Ысынбарлыҡты һүрәтләүҙең художестволы формаларының төрлөлөгө әҫәр‑сериалдарҙы барлыҡҡа килтерә: Ғәли Ғ.Ибраһимовтың “Умырзая” (1968) һәм “Ай битен йыуғанда” (1972) романдарынан торған дилогияһы коллективлаштырыуҙан башлап бөгөнгө көндәргә тиклемге ваҡыт арауығын үҙ эсенә ала; Мусиндың “Зәңгәртауҙа — аҡ болан” (1980), “Яҙғы ташҡындар алдынан” (1985), “Таң менән сыҡ юлдарға” (1988) романдарынан торған трилогияһы хәҙ. йәмғиәттең әхлаҡ һәм экология мәсьәләләрен күтәрә. Б.В. һуғышының фажиғәле биттәрен һүрәтләгән әҫәрҙәр донъя күрә: Д.Исламовтың “Мәскәү юлы” (1968), И.Ә.Абдуллиндың “Ҡояш байымай ҙа байымай” (1995) роман-эпопеялары, М.Кәримдең “Ярлыҡау” (1986) повесы. Милли әҙәбиәт ғилеме һәм әҙәби тәнҡит үҫешендә күтәрелеш күҙәтелә. Тәүге тапҡыр күп томлы “Башҡорт халыҡ ижады” һәм “Башҡорт халыҡ ижады” (урыҫ телендә) йыйынтыҡтары, “Башҡорт әҙәбиәте тарихы” коллектив хеҙмәте (6 томда, 1990—1996) баҫылып сыға; Байымов, Бикбаев, Вәхитов, М.Ф.Ғәйнуллин, Килмөхәмәтов, М.Х.Минһажетдинов, З.Ә.Нурғәлин, Р.К.Әмиров, Р.Б.Әхмәҙиевтең проза, поэзия һәм драматургия т‑дағы монографиялары нәшер ителә. Әҙәбиәт теорияһы мәсьәләләре өҫтөндә эш бара (К.Ә.Әхмәтйәнов), башҡ. халҡының әҙәби мираҫы өйрәнелә (С.Ә.Галин, Ғ.С.Ҡунафин, Ә.И.Харисов, Ғ.Б.Хөсәйенов һ.б.).
80—90‑сы йй. Б.ә. жанр формалары һәм стилдәренең артабан камиллашыуы күҙәтелә. Донъяға ғилми- художестволы ҡараш нығыныу, совет осорондағы Б.ә. хас булған догмаларҙан, идеологик клишеларҙан ҡотолоу процесы бара. К.Мәргәндең “Бөркөт ҡанаты” (4 китапта, 1981— 1985), Ә.Хәкимдең “Һауыр ҡумта” (1982), “Думбыра сыңы” (1984); Хамматовтың “Төньяҡ амурҙары” (2 китапта, 1983—1985); Б.З.Рафиҡовтың “Ҡараһаҡал” (1989), “Ахырызаман көткәндә” (1993); Хөсәйеновтың “Ҡанлы илле биш” (1996); Мусиндың “Шунда ята батыр һөйәге” (2000) тарихи романдары донъя күрә. Иҫәнғоловтың “Сыуаҡ көндәр” (1986), Солтангәрәевтең “Беҙ йәшәгән ер” (1989), Д.М.Бүләковтың “Килмешәк” (1989), Байымовтың “Яуап бирер көн” (1989), Солтановтың “Ерем, кешеләрем” (1996), Ғарипованың “Бөйрәкәй” (1997—2004) романдары коллективлаштырыуҙың кире яҡтарын, тәбиғәт байлыҡтарына вәхшиҙәрсә мөнәсәбәт, шәхестең әхлаҡи тарҡалыуы мәсьәләләрен сағылдыра. СССР тарҡалыу, милли хәрәкәт яңырыу тулҡынында Октябрь рев‑цияһы, Граждандар һуғышы, 1930-сы йй. ваҡиғалары, шәхес культы эҙемтәләре Хәкимовтың “Өйөрмә” (1990), “Дауылдан ҡотолоу юҡ” (1994), “Каруан” (1997); Ғ.А.Хисамовтың “Тамып та ғына ҡала ҡандары” (1992), “Тәфтиләү” (1996); М.А.Хәйҙәровтың “Китмәҫ өсөн килдем” (1994); Байымовтың “Сыбар шоңҡар” (1997) һ.б. әҫ. бөтөнләй икенсе яңғыраш ала. 90‑сы йй. аҙ. — 2000-се йй. башы әҙәбиәте, материалды биреүҙең төрлө формаларын һәм ысулдарын файҙаланып, яңы темаларҙы яҡтырта, ысынбарлыҡты тәрән сағылдырыуға, киҫкен тормошсан конфликттарҙы анализлауға ынтыла. Кеше шәхесе үҫеү, халыҡтар дуҫлығы, кеше яҙмышы м‑н халыҡ яҙмышының бәйләнгәнлеге, гражданлыҡ яуаплылығын арттырыу кеүек мәсьәләләр көнүҙәк булып ҡала. Б.ә. киҫкен ижт. проблемаларҙы асыҡтан-асыҡ публицистик формала күтәргән, шиғыр төҙөлөшө өлкәһендә (лексиканы киңәйтеү, ритмиканың күп төрлөлөгө, рифмаларҙы байытыу) әүҙем эҙләнгән шағирҙар төркөмө килә. Шиғыр төҙөлөшөнөң оригиналь формалары һәм ысулдары Ғ.Ғ.Ишкинин, Р.Түләк, Ә.Үтәбай, А.Р.Юлдашбаев ижадына хас. Эпик башланғыстың үҫеше, ижт. донъяға ҡыҙыҡһыныуҙың көсәйеүе Ғ.Ғ.Зарипов, Р.Йәнбәк, Р.Ҡол‑Дәүләт, Д.М.Шәрәфетдинов, С.Н.Әбүзәров, Х.Х.Юлдашевтың ижадын айырып тора. Лирик геройҙың эске донъяһына иғтибар, ихласлыҡ шағирәләр Т.С.Дәүләтбирҙина, Й.С.Ильясова, Т.Искәндәриә, Г.М.Ҡотоева, З.М.Ханнанова ижадына хас. Прозала хәҙ. заман темаларын (нигеҙҙә, психологик һәм мораль аспекттарҙа) Ф.Ф.Аҡбулатова, Г.М.Ғиззәтуллина, Х.Н.Тапаҡов, Р.Р.Ураҙғолов аса. Балалар әҙәбиәте үҫешә. Хәҙ. Б.ә., ижт. аңдың һәм рухи мәҙәниәттең бер төрө булараҡ, башҡ. халҡының тормош йылъяҙмаһын яҙыуын дауам итә.
Әҙәб.: Хөсәйенов Ғ.Б. Әҙәбиәт теорияһы. Өфө, 2010.
Р.Н.Байымов, Ғ.Б.Хөсәйенов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 245
МИНЙӘР ЗАВОДЫ, 1771 й. Себер даруғаһының Шайтан-Көҙәй улусы башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә Минйәр й. буйында И.Б.Твердышев һәм И.С.Мясников тарафынан тимер етештереү заводы булараҡ нигеҙ һалына. Хужалары: 1783 й. алып И.И.Бекетова (ҡара: Бекетовтар), 19 б. 20‑се йй. аҙ. — А.Д.Балашов, 1837 й. — П.А.Балашов, 1845 й. — И.П. һәм Н.П.Балашовтар, 1913 й. — Эҫем АЙ; 1917 й. һуң национализациялана. Эҫем тау округына ҡараған. 1784 й. эшләй башлай: Үрге Эҫем з‑дынан (ҡара: Эҫем заводтары) килтерелгән суйынды эшкәртә. 1797 й. 1 якорь һәм 6 крица горны, 6 крица сүкеше; 1841 й. 10 крица горны, 20 крица сүкеше, 2 һауа өрҙөрөү машинаһы; 1863 й. 10 мейесе (3 газ пудлингылау, утын киптереү, 3 ҡыҙҙырыу, 1 ҡаҙан һәм 2 йәбештереү), вагранкаһы, 7 крица һәм 16 тимерлек горны, пар сүкеше; 19 б. 80‑се йй. башында 13 мейесе (1 иретеү, 5 пудлингылау, 7 йәбештереү); 1885 й. 17 мейесе (9 пудлингылау, 2 ҡыҙҙырыу һәм 6 йәбештереү), 5 прокат станы, 4 тимерлек горны, 3 һыу м‑н эшләүсе сүкеше; 1897 й. 8 пудлингылау мейесе, пар сүкеше, пар машинаһы; 1900 й. 7 пудлингылау һәм 9 йәбештереү мейесе, 8 прокат станы, 1 һыу м‑н эшләүсе һәм 8 пар сүкеше, 2 пар машинаһы, локомобиле була. 1860 йй. төп эштәрҙә — 375, ярҙамсы эштәрҙә 250 кеше эшләй. Макс. етештереүсәнлек — 1611,1 мең бот (1911). 1846 й. заводта крица тимере етештереүҙең контуаз ысулы, 60‑сы йй. пудлингылау индерелә; 20 б. башында т. юл линияһы үткәрелә. Беренсе донъя һуғышы шарттарында завод оборона ихтыяждарына эшләй, Граждандар һуғышы йылдарында туҡтап тора. 1999 й. башлап “Минйәр металл әйберҙәр һәм металлургия заводы” ЯАЙ, хәҙ. бөтөрөлгән. Завод ҡасабаһы урынында Силәбе өлк. Минйәр ҡ. урынлашҡан.
З.И.Гудкова, Н.М.Ҡолбахтин
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Башҡортостанда муниципаль һайлауҙарҙа «Берҙәм Рәсәй»ҙән 7307 кандидат ҡатнаша Фото: Олег Яровиков
Башҡортостанда муниципаль һайлауҙарҙа «Берҙәм Рәсәй»ҙән 7307 кандидат ҡатнаша
Башҡортостанда муниципаль һайлауҙарҙа «Берҙәм Рәсәй»ҙән 7307 кандидат ҡатнаша Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 7 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Алдағы һайлауҙарға «Берҙәм Рәсәй» партияһының төбәк бүлексәһе 7310 кандидат күрһәтте. Бөтә кандидаттар ҙа теркәлде, әммә 7307 дәғүәсе генә һайлау алды көрәшен дауам итәсәк. Партияның төбәк бүлексәһе секретары, республика парламенты спикеры Константин Толкачев журналистар өсөн һайлау кампанияһына арналған брифинг үткәрҙе.
Константин Толкачев һүҙҙәренсә, тәҡдим итеү алдынан партия эсендә тауыш биреү ойошторолған. Алдан һайлауҙа 16 мең самаһы партия ағзаһы ҡатнашҡан. Айырыуса Ауырғазы, Баймаҡ, Илеш райондарында партиянан депутат мандатына дәғүә итеүселәр күп, унда 200-ҙән ашыу кандидат теркәлгән.
Партия секретары дәғүәселәрҙең һайлауҙарҙан төшөп ҡалыу сәбәптәре тураһында мәғлүмәт менән таныштырҙы. Кандидаттарҙың береһе вафат булған, икәүҙе үҙен-үҙе кире ҡаҡҡан.
«Партия һайлауҙарҙы юридик яҡтан дөрөҫ үткәреү бурысын ҡуя, шуның өсөн хәҙер кандидаттарҙы өйрәтәбеҙ», — тип һөйләне Константин Толкачев.
Берҙәм тауыш биреү көнөндә, 2015 йылдың 13 сентябрендә, төбәктең 53 районында (Белорет районынан тыш) урындағы үҙидараның вәкиллекле органдарына депутаттар һайлау уҙғарыла. Ике ҡала биләмәһе Советтарына (Бәләбәй районының Приютово һәм Шишмә районының Шишмә ҡасаба Советтары) депутаттар һәм 775 ауыл биләмәһе Советтарына депутаттар һайлау планлаштырыла.
Сентябрҙә ике һайлау округында Дәүләт Йыйылышы депутаттарын өҫтәмә һайлау ойошторола. Үҙәк һайлау комиссияһы Туймазы һәм Күмертау һайлау округтары буйынса өҫтәмә һайлауҙар тәғәйенләне.
«Берҙәм Рәсәй» Башҡортостан Дәүләт Йыйылышына өҫтәмә һайлауҙарға ла кандидаттар күрһәтте. Туймазы округы буйынса — «Белсталь» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры Рәмил Бигнов, Күмертау буйынса — «Акрополь» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры Хәйҙәр Ғайсин.


text:
Ҡояшлы бала - ғаилә ҡояшы
Ҡалала йәшәгән Эльвира һәм Юнир Ғәлиәхмәтовтар ғаиләһенең тыныс, бер көйө генә барған тормоштарын бер тынала үҙгәртеп, аҫтын-өҫкә әйләндергән кинйә малайҙары, “ҡояшы” - Азат тураһында буласаҡ һүҙебеҙ.
Ғәлиәхмәтовтар өйҙә бикләнеп ултырыуҙы яратмай. Мөмкин тиклем төрлө конкурстарҙа, сараларҙа ҡатнашып, ярайһы уҡ призлы урындар яулап өлгөргән ғаилә. 2014 йылда республиканың “Әсә йөрәге” йәмғиәте ойошторған ғаилә конкурсында еңеү яулағандар. Гөлшат Ибраһимова етәкләгән йәмғиәт саҡырыуы буйынса “Атай барыһын да булдыра” кулинарҙар оҫталығы буйынса III республика конкурсында ҡатнашалар. Азат, Эльвира һәм Юнир Ғәлиәхмәтовтар үҙ оҫталыҡтарын күрһәтә. Жюри ағзаларына ғаиләнең үҙенсәлекле визит картаһы, девизы, сувенирҙары, аш-һыуы оҡшай. Ә атайҙарының усаҡта бешергән балыҡ һурпаһы бигерәк тә тәмле була һәм башҡа конкурсанттарҙыҡынан айырылып тора. Ғаилә лайыҡлы сығыш яһап, гран-при яулай.


text:
Кәнфит
Кәнфит (от лат. confectum, «изготовлено») — төрлө-төрлө, шәкәрле йәки шоколадлы кондитер изделиеһы. Уға шәкәрләнгән емештәр, пралине инә. Ҡағиҙә булараҡ, кәнфиттәрҙең составында 60-75 % шәкәр була. Улар глазурле (глазурь менән ҡапланған), глазурһеҙ һәм шоколад эслеге булған кәнфиттәргә бүленә[1]. «Кәнфит» термины — аптекала эшләүселәрҙең профессиональ жаргонынан килеп сыҡҡан. XVI быуатта был термин, дауаланыу маҡсатында файҙаланылған һәм шәкәрләнгән йәки ҡайнатма итеп эшкәртелгән емеш-еләкте аңлата. Тора-бара ул төрлө ингредиенттарҙан торған кондитер изделиеларының киңерәк теҙмәһен аңлата.
Йөкмәткеһе
Кондитер продукцияларының төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Карамель
- Ирис (кәнфит)
- Шоколад кәнфиттәр
- Лакрица кәнфиттәр
- Трюфелдәр
- марципан — мәҫәлән, моцарткугель
- Пралин
- Помадка кәнфиттәр
- Емеш-еләкле
- Ҡаймаҡлы
- Ликерлы
- Вафля нигеҙендә эшләнгән
- Күп ҡатлы
- Кремлы
- Батончиктар
- Сәтләүекле, шул иҫәптә грильяж да
- Салмиаклы кәнфиттәр
- Желе кәнфиттәр
- Цукаттар
- Имә (һура) торған кәнфиттәр
- Туңдырманан кәнфиттәр
Был кондитер изделиеларының бөтәһе лә составы һәм стурктуралы-механик үҙенсәлектәре буйынса айырыла. Улар төрлө массанан эшләнә һәм уларға төрлө алымдар менән формалар бирелә.
Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Компэйто
- Конфетти — боронғо карнавал традицияларына ярашлы, ысын кәнфиттәр урынына ташлау өсөн эшләнгән ялған кәнфиттәр
- Көнсығыш тәм-томо
- Мармелад
- Грильяж
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Конфеты // Большой Энциклопедический словарь. 2000.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Конфеты // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Конфеты // Ҙур совет энциклопедияһы : в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.


text:
"Ишет мине, әсәй"
Мәҙәни яңылыҡтар
Дуҫтарыбыҙ
һүҙ йомғағы
Һылыу һылыу күренмәҫ, һөйгән һылыу күренер.
Комментарийҙар
-
Хисмәт Юлдашев тураһындағы тапшырыуҙы тыңлап...
-
Рәхмәт, Фәнүзә ханым! Бик матур тапшырыу...
-
Фәүзиә Ҡотлогилдина һүҙҙәренә яҙылған был йыр бик...
Мәҙәни яңылыҡтар
Башҡортостандың халыҡ артисы Фәрит Бикбулатов картиналары хәҙер Нестеров исемендәге музейҙа һаҡланасаҡ. Билдәле йырсының рәсемдәре бөгөн музей коллекцияһын тулыландырҙы. Был һүрәттәрҙә тыуған яҡ тәбиғәте, уның матурлығы сағылдырылған. Сәнғәт эшмәкәренең таныш булмаған ижады тамашасылар өсөн дә ҡыҙыҡлы буласаҡ.


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 20.01.2018
Икенсе мөхәббәт
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 20-01-2018, 09:00
йәки Зәлиә менән Мансурҙың Яңы йыл алды мажаралары
– Ҡатын-ҡыҙҙар ҡыҙыҡ бит ул, – шыршыға гирлянда элеп йөрөгән Мансур* көлөп ҡуйҙы, – ерле юҡтан үҙҙәре әллә нимә уйлап сығарып, үҙҙәрен үҙҙәре ҡыҙҙырып, көйҙөрөп, ҡаңғырып, алйып, һуңынан беҙҙе лә алйытып бөтөрәләр.
– Эйе, шулай икән, ти, – аш бүлмәһенән Зәлиәһе тауыш бирҙе. Ике күҙе бешереп йөрөгән бишбармағында булһа ла, ике ҡолағы беҙҙә икән.
– Шулай-шулай, – Мансур аш бүлмәһе яғына күҙ ҡыҫты, – һуң бына, һине генә алайыҡ, Зәлиә. Былтыр, Яңы йыл алдынан булған хәлде иҫлә әле. Мин бер нисә сәғәткә генә һуңлағанға ла һин минән ваз кисеп, күләгәмде ҡырҡ сүрәткә индереп әрләп бөткәйнең дә баһа....
Кемде нимә көтә?
Махсус бит // 20-01-2018, 08:00
Иҫке Яңы йыл байрамын сит ил кешеһенә бер нисек тә аңлатып булмай, тигән лаҡап бар. Хатта йәш быуын вәкилдәренең барыһы ла Яңы йыл һәм Иҫке Яңы йылдың айырмаһын аңлап етмәйҙер әле. Байрамдың ике тапҡыр билдәләнеүе совет власы башланғыстарына барып тоташа. Большевиктар иҫкелектән ҡотолоу өсөн нимә генә эшләмәй, хатта ваҡытты иҫәпләү системаһын үҙгәртергә ҡарар итә. Шулай итеп, 1918 йылда, теүәл 100 йыл элек, юлиан календаренән григорианға күсә. Ә халыҡҡа нимә – ул ни бер быуат буйына Яңы йылды иҫке һәм яңы стилдәр буйынса ҡаршылай.
Ғөмүмән, Рәсәй халҡы, төрлө календарҙы хөрмәт итеп кенә ҡалмай, төрлө йондоҙнамәгә ышана: көнсығыш, зодиак, друидтар, сәскәләр һәм башҡа. Ҡытай календарына күҙ һалғанда, Һары Ер эте йылы, бүтәндәргә ҡарағанда, тотороҡло һәм көйлө булмаҡсы. Түбәндә гәзит уҡыусыларға ҡытай йондоҙнамәһен тәҡдим итәбеҙ. Әйткәндәй, ҡытайҙарҙың Яңы йылы быйыл 16 февралдән генә башланасаҡ, ҡыҙыҡ, эйеме?...


text:
22-01-2013, 09:34 / ---
Бейеүҙәрҙә - халыҡ тормошо һәм тарихы
Һәр халыҡтың үҙенә генә хас сифаттарын сағылдырған мәҙәниәте, тарихы, әҙәбиәте, сәнғәте, ҡабатланмаҫ милли ҡиммәттәре бар. Башҡорт халҡының донъяға фәлсәфәүи ҡарашы, матурлыҡты тойоу ҡеүәһе, яҡшы кешене идеал итеп ҡуйған тәрбиәүи ҡанундары, тәбиғәттән айырылғыһыҙ рухи донъяһы, үҙенең тыуған ерен һәм рухи азатлығын һаҡларлыҡ сая яугирлеге, ижад маһирлығы, йыр-бейеүгә оҫталығы, намыҫты бар нәмәнән ѳҫтѳн күреү кеүек сифаттары уның ижадына тәрән йоғонто яһай, тѳп йүнәлеш бирә. Ошо бай тарихыбыҙ сағылған ижадыбыҙҙы ѳйрәнеү, рухи үҫешебеҙҙе белеү милләтен хѳрмәт иткән һәр кешенең бурысы. Бейеү -...


text:
1 сентябрҙә Өфөлә ике бал йәрминкәһе үтә
Белем көнөндә, 1 сентябрҙә, өфөлөләрҙе бер юлы ике йәрминкә көтә. Шулай итеп, «Пушкинский» сауҙа-сервис комплексына килгән кешеләр Бишбүләк, Благовар, Йәрмәкәй, Ҡариҙел, Кушнаренко, Миәкә һәм Өфө райондары умартасыларының шифалы продукцияһын һатып ала аласаҡ.
Өфөнөң төньяҡ өлөшөндә йәшәгәндәр өсөн бал йәрминкәһе ике көн – 1 һәм 2 сентябрь дауамында С.Орджоникидзе исемендәге майҙанда ойошторола.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, көҙгө йәшелсә йәрминкәләре Өфөлә 15 сентябрҙән башлана.


text:
24-03-2014, 10:02 / Яңылыҡтар
Оло өйгә ни кәрәк, кесеһенә шул кәрәк
Һәр йыл һайын яҙ айҙарында ауыл хакимиәте башлыҡтары башҡарылған эштәре, ҡаҙаныштары хаҡында халыҡ алдында отчет яһай, киләсәккә пландары һәм бурыстары менән таныштыра. Ошондай йыйылыштарҙың береһе Инйәр ауыл хакимиәтенә ҡараған Ноҡат, Манышты, Уҫманғәле, Инйәр ауылдарында үтте. Унда муниципаль район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары И. С. Теләүбаев, Инйәр ауыл хакимиәте башлығы Ғ. Ғ. Мѳфтәхетдинов, Инйәр участка дауаханаһының баш врачы З. З. Суфьянов, мәктәп директорҙары, ДРСУ, БашрРэс, “Инйәр урманы”, Инйәр “ПУЖКХ”-һы, Кѳньяҡ Урал дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы, мәғариф идаралығы,...


text:
Ирәмәлде яулайбыҙ26-12-2017, 00:03 // Спорт һәм туризм // Баҫып сығарырға
– Ирәмәл башында!
Күптән түгел “Ирәмәл” тәбиғәт паркында кәрәҙле бәйләнеш антеннаһы урынлаштырҙылар. Антеннаны “МТС” менән “Мегафон” операторҙары ҡуртымға алды, башняға “Урал батыр” исеме бирелде.
Шулай итеп, хәҙер Ирәмәл тауында ла телефон бәйләнеше бар. Бәйләнеш таралған диаметр – 30 километр. Тағы ла бер мөһим фактты телгә алырға кәрәк: Николаевка, Мәхмүт, Черный Ключ ауылдары халҡы ла кәрәҙле телефондан файҙалана ала. Быға тиклем улар бары тик стационар телефон аша аралашҡан.
– Был ауылдарҙа 400-ҙән ашыу кеше йәшәй. Бәйләнеш булыуы тәү сиратта улар өсөн әһәмиәтле. Артабан районға туристарҙы йәлеп итер өсөн тағы бер артылышты үттек. Хәҙер Ирәмәлдең башында тороп фотолар менән уртаҡлашырға була, – ти Белорет районы хакимиәте башлығы Владислав Миронов.
– Ирәмәл борондан башҡорттар өсөн изге тау һаналған. Уны артылыу ауыр, әммә ғүмергә хәтерҙә ҡалырлыҡ сәйәхәт. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, быға тиклем тауҙа бәхетһеҙ осраҡтар ҙа булды. Ҡара урманда бәйләнеш булдырыу ауыр, шулай ҙа быйыл был эште атҡарып ҡуйҙыҡ. Белорет районы – туристар өсөн ылыҡтырғыс төбәк. Шуға ла уларҙың хәүефһеҙлеген тәьмин итеү тәүшарт булып тора. Бынан ары тәбиғәт паркы хеҙмәткәрҙәре ярҙам һорап мөрәжәғәт итеүселәргә тиҙ арала барып етә аласаҡ.
Николаевка ауыл советы хакимиәте башлығы Нәдир Нәбиуллин һөйләүенсә, үҙҙәренең биләмәһендәге биш ауылда меңдән ашыу кеше йәшәй. Тәү сиратта халыҡ күпләп мал үрсетеү менән шөғөлләнә.
– Крәҫтиән (фермер) хужалығы асҡан өс эшҡыуарыбыҙ бар. Биш ауылға һигеҙ магазин эшләй. Мәҫәлән, Гөлсөм менән Айрат Яруллиндар 50 баш мал аҫрай: 30 һыйыр, 20 ат, бынан тыш 50 баштан ашыу һарыҡтары бар. Тағы ла бер уңған ғаиләне телгә алғы килә – Наилә менән Айҙар Аҫылбаевтар ете бала тәрбиәләй. Уларҙы аяҡҡа баҫтырыр өсөн уңған ата-әсә күп итеп мал тота, – тип ауыл халҡының йәшәйеше тураһында һөйләй Нәдир Ҡәйүм улы.
“Ирәмәл” тәбиғәт паркы Николаевка ауылынан 20 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Юл шәптән булмаһа ла, үтерлек. Бында беҙҙе директорҙың тәбиғәт паркы буйынса урынбаҫары Николай Максимов ҡаршы алды. Ул ҡунаҡтарға тәбиғәт паркының эше тураһында һөйләне. Быйыл ғына тауға 22 мең кеше күтәрелгән. Яңы йыл байрамдары мәлендә тағы ла ике мең тирәһе турист килеүен көтәләр. Ғөмүмән, тауҙан кеше өҙөлгәне юҡ икән.
– Әлбиттә, туристарҙың күпселек өлөшө Төлөк яғынан йөрөй. Ул яҡтан тауға менергә ете километр ҡала, ә Николаевка яғынан 20 километр самаһы. Физик яҡтан әҙер булмаған туристар өсөн был ауыр маршрут. Шуға ҡунаҡтарҙы йәлеп итеү өсөн төрлө юлдар уйлап табабыҙ.
Әле тау итәгендә шәхси эшҡыуар ике ҡунаҡ өйө, мунса төҙөгән. Яҙҙан башлап Ирәмәлгә һыбай күтәрелер өсөн аттар үрсетә башлағандар, велосипедтар әҙерләгәндәр.
“Ирәмәл” тәбиғәт паркы 2012 йылда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитовтың тәҡдиме менән төҙөлгәйне. Ул ваҡытта Силәбе өлкәһендә йәшәгән бер нисә кеше тауға квадроциклдарҙа күтәрелеп, халыҡ ҙур ризаһыҙлыҡ белдергәйне. Хәҙер бындай хаяһыҙлыҡҡа бара алмайҙар, сөнки тәбиғәт паркын инспекторҙар күҙәтә. Улар араһында иң тәжрибәлеһе – Радик Риф улы Сәфиуллин. Ул бында беренсе көндән эшләй.
– Ирәмәл биләмәһен һәйбәт беләм. Бында мине аҙаштырып булмай. Көн һайын 50 километр самаһы ара үтәм. Машина йә башҡа техника менән ҡара урман араһында йөрөрлөк түгел. Был урындың үҙенә күрә бер сихри көсөн инҡар итеп булмай. Аҙашҡан кешеләрҙе ниңәлер һаҙлыҡ яғына тарта. Ирәмәлдә йылына өс-дүрт кеше аҙаша. Йәйгеһен бәләгә тарыһаң, ҡурҡыныс түгел. Төндө асыҡ һауала ла үткәреп була, ә бына ҡыш — хәүефле. Ҡазандан килгән әсәй һәм уның балалары тураһындағы фажиғәне барыһы ла ишетте. Бик аяныслы хәл булды ул. Физик көсөңә ышанмаһаң, Ирәмәлде яуларға түгел.
Тауҙа бәйләнеш булыуы беҙҙең өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Хәҙер туристың ҡайһы тирәлә аҙашҡанын белеп буласаҡ, тимәк, ярҙам тиҙерәк килеп етәсәк.


text:
Ел тирмәне
Ел тирмәне — ел энергияһы иҫәбенә механик эш башҡара торған аэродинамик ҡоролма. Ғәҙәттә, ҡоролма заводтарҙа, тирмәндәрҙә, башняларҙа ҡуйыла. Елдән алынған энергияны күп тармаҡта ҡулланырға мөмкин. Он йәки тәмләткестәр тартыу, һыу һурҙырыу һәм ағас бысыу кеүек эштәрҙе башҡара. Хәҙерге заман ел ҡоролмалары электр энергияһын етештерә. Улар ел электр станцияһы тип атала.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ел ярҙамында эшләй орган (музыка инструменты) тураһында Б. Э. 1 быуатында грек инженеры Герон яҙып ҡалдырған. Был ел энергияһын ҡуллана торған беренсе машина була.[1][2] Б. Э. 60 йылдарында көнсығыш Персияла вертикаль күсәрле ел тирмәндәре файҙаланыла. 1180 йылдарҙа төньяҡ-көнбайыш Европала горизонталь күсәрле ел тирмәндәрен эшләтәләр.[3] Был төр бөгөн дә йыш ҡулланыла.
Боронғо тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беренсе ел тирмәндәре оҙон вертикаль күсәрле, дурт мөйөшлө ҡалаҡлы (лопасть) булған. Бындай тирмәндәр 9-сы быуатта Персияла булғаны билдәле.[4] Хәлиф Ғүмәрҙең ел тирмәне турыһында хәҡиҡәт бар (Б. Э. 634—644 йылдары). Был тарихтың ысынмы-бушмы икәне билдәһеҙ.[5] Ел тотоу өсөн алтынан ун икегә тиклем елкән ҡуйғандар. Елкәндәр ҡамыштан йә етендән эшләнгән туҡыманан тегелгән. Ошондай ел ҡоролмалары 13 быуатта Ҡытайҙа ла булған. Был ҡоролмалар һуғарыу өсөн файҙаланылғпн. Был төр Европа ҡоролмаларынан бик ныҡ айырылған.
Был нисек эшләй[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ел ҡалаҡтары йәки елкәндәр ел ярҙамында хәрәкәткә килә. Кардан валы механизмдары әйләнеү көсөн бороп ебәрә. Он тарта торған ҡоролмала ел тирмән ташын әйлендерә. Әйләнгән таш араһына эләккән иген бөртөтәре ватыла, тартыла. Һыу һурҙыра торған ел ҡоролмаларында әйләнеп торған вал поршенды хәрәкәткә килтерә. Цилиндр эсендә йөрөгән поршень һыу һура һәм ҡыҫып сығара. Электр энергияһы етештерә торған ҡоролмаларҙа вал бик күп механизмдар менән бәйләнгән, был электр генераторының әйләнеү тиҙлеген арттырырға булышлыҡ итә.
Ел тирмәне мәҙәниәттә һәм әҙәбиәттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мигель де Сервантес «Дон Кихот» әҫәрендә Дон Кихоттың ел тирмәндәре менән көрәшеүе хаҡында яҙа. Ул уларҙы шәфҡәтһеҙ гигант тип уйлай. Шуға күрә, Ла-Манч ел тирмәндәре бөтә донъяға билдәле. Ел тирмәне менән сығыштырыу елғыуар, файҙаһыҙ тигәнде аңлата. «Moulin Rouge» (Мулен Руж) тигәнде француз теленән тура тәржемә иткәндә Ҡыҙыл Ел Тирмәне тигәнде аңлата.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ A.
- ↑ Dietrich Lohrmann, «Von der östlichen zur westlichen Windmühle», Archiv für Kulturgeschichte, Vol. 77, Issue 1 (1995), pp.1-30 (10f.
- ↑ Dietrich Lohrmann, «Von der östlichen zur westlichen Windmühle», Archiv für Kulturgeschichte, Vol. 77, Issue 1 (1995), pp.1-30 (18ff.
- ↑ Ahmad al-Hassan, Donald Hill: Islamic Technology.
- ↑ Dietrich Lohrmann, «Von der östlichen zur westlichen Windmühle», Archiv für Kulturgeschichte, Vol. 77, Issue 1 (1995), pp.1-30 (8)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- A. G. Drachmann: "Heron’s Windmill, " Centaurus, 7 (1961), pp. 145—151
- Hugh Pembroke Vowles: «An Enquiry into Origins of the Windmill», Journal of the Newcomen Society, Vol. 11 (1930-31)


text:
Үҙ эшенең оҫтаһы булған ханым
Суд приставтары – дәүләт ҡоролошо өсөн бик тә кәрәкле, әммә ҙур көсөргәнешлекте талап иткән хеҙмәт. Хөкүмәт, граждандар алдында бурысы йыйылған кешеләр менән һөйләшеү, уларҙы закон буйынса яуапҡа тарттырыу, аңлатыу эштәре алып барыу, ял-байрам тимәй, район буйлап рейдтарға сығыу... Был беҙгә ауыр хеҙмәттең күренгән генә өлөшө. Ә инде ҡағыҙ мәшәҡәттәре, отчеттар, һәр ҡарар өсөн яуап биреү һ.б. был эштә физик яҡтан ғына түгел, ә рухи яҡтан да ныҡ кешеләр генә эшләй алыуын дәлилләй. Ошо йәһәттән беҙҙең Баймаҡ суд приставтарын тик ыңғай яҡтан телгә алырға була. Сөнки бында үҙ эшен яратҡан һәм уның мөһимлеген аңлаған кешеләр эшләй.
Баймаҡ бүлек-ара суд приставтары хеҙмәтендә оҙайлы йылдар тик маҡтау һүҙҙәренә лайыҡ булып хеҙмәт иткән Гөлшат Шәһит ҡыҙы Ирназарованы белмәгән кеше һирәктер. Был мөләйем йөҙлө, нәзәкәтле ханым иңенә яуаплы, ауыр эште алған. Хәйер, Гөлшат Шәһит ҡыҙының зарланыуын йәки төшөнкөлөккә бирелеүен түгел, кәйефһеҙ йөрөгән сағын да күрмәҫһең. Үҙ эшенең оҫтаһына әүерелгән Гөлшат Шәһит ҡыҙы суд приставтарының кәңәшсеһенә лә, ҡурсалаусыһына ла әүерелгән. Ниндәй генә һорау менән мөрәжәғәт итһәң дә, ул шунда уҡ барыһын да ябай халыҡ теле менән аңлатып бирә, алтынға бәрәбәр кәңәштәрен дә йәлләмәй. Рәсәй, халыҡ-ара сәйәсәт, донъяуи хәлдәр менән хәбәрҙар булған, һәр күренешкә, яңылыҡҡа үҙ фекерен белдергән Гөлшат Шәһит ҡыҙы менән аралашыу үҙе бер ғүмер.
Һәр эшен урын-еренә еткереп, өлгөлө эшләгән Г.Ш. Ирназарова күп һанлы Почет грамоталары, Маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнгән. Шуларҙың иң һөйөнөслөһө III дәрәжәләге “Хеҙмәт өсөн” миҙалын тапшырыу булғандыр.
Бар булмышы, тормошо менән үрнәк булған, юғары профессиональ һыҙаттары менән һоҡландырған Гөлшат Шәһит ҡыҙы Ирназарованы ысын күңелдән һөнәри байрамдары менән ҡотлап, артабан да тик уңыштарға сорналып, шатлыҡ-ҡыуаныста ғына йәшәүен теләйбеҙ.
Г. САЛИХОВА.
Автор фотоһы.


text:
Фото:
Рәсәй фәне көнө менән!
Фото:
Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов республиканың бөтә фән эшмәкәрҙәрен Рәсәй фәне көнө менән ҡотланы. Ҡотлауҙа шулай тиелә:
“Бөтә фән эшмәкәрҙәрен, академик ғилми учреждениелар, тармаҡ ғилми-тикшеренеү институттары һәм юғары уҡыу йорттары хеҙмәткәрҙәрен һөнәри байрамдары менән ихлас ҡотлайым!
Башҡортостан өсөн был байрам айырыуса ҙур әһәмиәткә эйә. Республикабыҙ – үҫешкән фәнни-техник потенциалға эйә төбәк. Бында ҙур халыҡ-ара һәм Бөтә Рәсәй ғилми-ғәмәли конференциялары һәм форумдары, йәш ғалимдар конкурстары даими үткәрелә, заманса технологиялар әүҙем үҫешә. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы һәм Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге, тармаҡ ғилми-тикшеренеү институттары уңышлы эшләй, юғары уҡыу йорттары фәне үҫешә.
Башҡортостанда һөҙөмтәле инновацион мөхит булдырыу, перспективалы тикшеренеү һәм алдынғы фәнни үҙәктәргә ярҙам итеү өҫтөнлөклө дәүләт сәйәсәте йүнәлештәренең береһе булып тора. Беҙҙә һәләтле ғалимдарҙы, айырыуса йәш ғалимдарҙы, яҡлауға йүнәлтелгән байтаҡ саралар комплексы тормошҡа ашырыла. Башлыса ғилми хеҙмәткәрҙәрҙең хеҙмәте арҡаһында Башҡортостан бөгөн инновацион үҫеш юлына аяҡ баҫа.
Бөгөн тәү сираттағы бурыстар араһында – квалификациялы кадрҙарҙың әҙерлек кимәлен күтәреү, заман талаптарына ярашлы фундаменталь һәм ғәмәли тикшеренеүҙәрҙе үҫтереү, һөҙөмтәле инновацион система булдырыу.
Һеҙгә ныҡлы һаулыҡ, именлек һәм бәхет, Башҡортостан һәм бөтә Рәсәй файҙаһына сағыу асыштар һәм яңы ҡаҙаныштар теләйем!
Башҡортостан Республикаһы Президенты М. Рәхимов”.


text:
Башҡортостанда йәйге осорҙа транспорт саралары хәрәкәтенә ваҡытлыса сикләү индерелә
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2012 йылдың 5 майындағы 522-р һанлы бойороғо менән Башҡортостан Республикаһының төбәк һәм муниципаль-ара әһәмиәттәге автомобиль юлдарында 2012 йылдың 4 июненән 31 авгусына ҡәҙәр көндөҙгө һауа температураһы 32 градустан ашҡан осраҡта (Рәсәй Гидрометеоүҙәге мәғлүмәттәренә ярашлы) күсәренә төшкән ауырлыҡ Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә билдәләнгән күрһәткестән артып киткән ауыр йөк ташыусы транспорт саралары хәрәкәтенә ваҡытлыса сикләү индерелә.
БР Транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитетынан хәбәр итеүҙәренсә, йәйге осорҙа хәрәкәтте ваҡытлыса сикләү һауа температураһы рөхсәт ителгән күрһәткестәрҙән юғары булғанда асфальт-бетон япмалы автомобиль юлдарында ауыр йөк ташыусы транспорт саралары өсөн индерелә.
Ауыр йөк ташыусы транспортҡа асфальт-бетон япмалы юлдарҙан йөрөү 22.00-дән 10.00-гә тиклем рөхсәт ителә.
Йәйге осорҙа хәрәкәтте ваҡытлыса сикләү пасажирҙар ташыусы, шул иҫәптән халыҡ-ара рейстарҙағы автобустарға; стихиялы бәлә-ҡаза йәки башҡа төрлө ғәҙәттән тыш хәлдәрҙе бөтөрөү өсөн кәрәкле йөктәр ташыуға; автомобиль юлдарында ремонт эштәрен үткәргәндә ҡулланылған юл техникаһын һәм материалдарын ташыуға ҡағылмай.


text:
Төбәк парламентарийҙары ҡырымдар өсөн «Газель» микроавтобусын һатып аласаҡ
БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттары Ҡырым халҡына матди ярҙам күрһәтәсәк. Закондар сығарыусылар, уларға депутат эшмәкәрлеге менән бәйле сығымдарҙы ҡаплауға бүленгән, аҡсаларҙы Ҡырымға ярҙамға күсереү тураһында тәҡдимде хупланы.
Керем аҡсаларының өлөшө «Газель» микроавтобусын алыуға йүнәлтеләсәк. Автомобиль Башҡортостан шефлыҡҡа алған Ҡырым Республикаһының Белогорск районына тапшырыласаҡ, тип хәбәр иттеләр БР Дәүләт Йыйылышының матбуғат хеҙмәтенән.
Дәүләт Йыйылышы Рәйесе Константин Толкачев пленар ултырышта билдәләүенсә, был район «бик насар социаль-иҡтисади хәлдә».


text:
Башҡорт академия драма театры сираттағы миҙгелен «Ер менән күк араһында» спектакле менән тамамлай
М.Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры 14 июндә сираттағы 93-сө миҙгелен Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Талха Ғиниәтуллин әҫәре буйынса (Рәлиф Кинйәбаев инсценировкаһы) «Ер менән күк араһында» спектакленең премьераһы менән тамамлай.
Спектаклдең ҡуйыусы режиссеры – Гөлдәр Ильясова, ҡуйыусы рәссамы – Альберт Нестерев, композиторы – Илшат Яхин, хореографы – Сулпан Асҡарова.
«Ер менән күк араһында» спектаклендә йәшәү һәм үлем сигендә ғазапланған Ильяс исемле егет һүрәтләнә. Үлемгә дусар әҙәм балаһының йәнен алыр өсөн Хоҙай Ғазраилды ебәрә. Ул, әгәр егет йәшәүҙе һайлаһа, алда ниндәй тормош көтәсәген тәфсирләй. Ярлылыҡ, кәмһетелеү, һыҙланыу — барыһын да күреп, һалдат үҙ ҡарарын ҡабул итә.
Спектаклдә Әхәт Хөсәйенов, Сара Буранбаева, Гүзәл Маликова, Илдар Ғүмәров, Илфат Булатов, Фирғәт Ғарипов, Шәүрә Дилмөхәмәтова, Айһылыу Йомағолова, Фирҙәүес Ғиззәтуллина, Ринат Баймырҙин, Руслан Ғәлимов ҡатнаша.


text:
Православие динен тотоусылар бөгөн Керәшен байрамын билдәләй. Был көндө сиркәүҙәрҙә, йылға, күлдәрҙә, ҡоҙоҡтарҙа һыуҙы изгеләндерәләр. Байрам йолаларының береһе – һыу ятҡылығында мәке тишеп һыу инеү.
Өфө ҡалаһы Ленин районының Нижегородка биҫтәһендә тимер юлы күпере эргәһендә махсус урын - иордан әҙерләнгән. Өфө ҡалаһы Ленин районы православ христиандары уйылған мәкегә сумып үҙҙәрен сафландырҙы. Мәкегә сумыу — изге ғәмәлдәргә дәртләндерә һәм йөрәктәрҙе һөйөү нуры менән яҡтырта, тип ышаналар динде тотоусылар.
Һыу инеү урындарында Эске эштәр, Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлыҡтары һәм ашығыс медицина ярҙамы хеҙмәткәрҙәре эшләй.
Православие динен тотоусылар бөгөн Керәшен байрамын билдәләй. Был көндө сиркәүҙәрҙә, йылға, күлдәрҙә, ҡоҙоҡтарҙа һыуҙы изгеләндерәләр. Байрам йолаларының береһе – һыу ятҡылығында мәке тишеп һыу инеү.


text:
Быйыл туғыҙынсы класс уҡыусылары Төп дәүләт имтиханын былтырғыға ҡарағанда яҡшыраҡ биргән — Мәғариф министрлығы Фото: Олег Яровиков
Быйыл туғыҙынсы класс уҡыусылары Төп дәүләт имтиханын былтырғыға ҡарағанда яҡшыраҡ биргән — Мәғариф министрлығы
Быйыл туғыҙынсы класс уҡыусылары Төп дәүләт имтиханын былтырғыға ҡарағанда яҡшыраҡ биргән — Мәғариф министрлығы Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 14 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Быйыл Башҡортостанда туғыҙынсы класс уҡыусылары Төп дәүләт имтиханын былтырғыға ҡарағанда яҡшыраҡ биргән. Математика буйынса имтихан һөҙөмтәләрен тикшереп, Башҡортостан Мәғариф министрлығы эксперттары «икеле» алыусылар һиҙелерлек кәмегән тип белдерә. Ошо фәндән һынау тотҡан 36 меңдән ашыу кешенең 1875-е эшен «икеле» билдәһенә яҙған. 19 меңдән ашыуы — «дүртле», 4,6 мең самаһы уҡыусы «бишле» алған. Предметтар буйынса апелляция срогы республиканың мәғариф ведомствоһы сайтында баҫылған. Апелляцияны ҡарағанда Берҙәм дәүләт имтиханын тапшырған уҡыусы һәм уның ата-әсәһе, шулай уҡ йәмәғәт күҙәтеүселәре ҡатнаша ала.
Яҡын арала рус теленән һөҙөмтәләр билдәле була. Ваҡытында имтихан тапшыра алмағандар 15,17 һәм 21 июндә һынау тота.
Быйыл Башҡортостанда бөтәһе 36 меңдән ашыу туғыҙынсы класс уҡыусыһы Төп дәүләт имтиханын тапшырҙы.


text:
Фото:
Башҡортостан һәм Тажикстан үҙ-ара хеҙмәттәшлекте нығытырға иҫәп тота
Фото:
Шишәмбе, 3 майҙа, Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Тажикстандың Өфөләге Генераль консулы Содик Имомов менән осрашты. Консул һүҙҙәренсә, был танышыу характерындағы осрашыу булды. Шул уҡ ваҡытта республика башлығы менән ике яҡлы мөнәсәбәттәр үҫешенең перспективалары ла тикшерелде.
— Тажикстандың Өфөләге Генераль консулы сифатында Рөстәм Хәмитов менән беренсе осрашыуым, — тине Содик Имомов. – Беҙ мөнәсәбәттәрҙе нығытыу тураһында һөйләштек, бергәләп эшләйәсәк темаларҙы билдәләнек.
Атап әйткәндә, осрашыуҙа нефть продукттарын Тажикстанға поставкалау һәм ауыл хужалығы тармағында хеҙмәттәшлек итеү мәсьәләләре күтәрелде.
— Йәнә беҙ Башҡортостандың еңел сәнәғәте үҫешендә ҡатнашыуыбыҙҙы тикшерҙек, — тип билдәләне генконсул. – Беҙҙә республиканың еңел сәнәғәт предприятиеларына кәрәкле сеймал бар.


text:
Өфөлә эшһеҙлек кимәле кәмей
Өфөлә буш эш урындары арта. Әлеге ваҡытта Башҡортостандың баш ҡалаһындағы Халыҡ мәшғүллеге үҙәгенең мәғлүмәт базаһында 15300-ҙән ашыу вакансия иҫәпләнә.
Шуның менән бергә, Өфөлә эшкә урынлашырға теләүселәр иҫәбе аҙна һайын кәмеүгә бара. Әлеге мәлдә ҡаланың хеҙмәт биржаһында 10 меңдән күберәк кеше иҫәптә тора, шул уҡ ваҡытта уларҙың 9500-ҙән ашыуы ғына рәсми рәүештә эшһеҙ тип танылған. Шуларҙан яҡынса 8500-е эшһеҙлек буйынса пособие ала.
Өфөнөң Халыҡ мәшғүллеге үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, эшһеҙлек кимәле ҡалала элеккесә даими кәмей бара һәм әлеге ваҡытта 1,71 процент тәшкил итә. Көсөргәнешлек коэффициенты йәки халыҡ мәшғүллеге хеҙмәтендә теркәлгән һәм бер вакансияға дәғүә иткәндәр һаны ла кәмеп, әлегә 0,66 процент тәшкил итә.


text:
Республиканың Йәштәр палатаһы ҡала һәм райондарҙа Йәштәр советтары менән үҙ-ара эш итеүен әүҙемләштерә
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай ҡарамағындағы Йәштәр йәмәғәт палатаһы ағзалары республиканың муниципаль райондары һәм ҡала округтары Советтары ҡарамағындағы Йәштәр советтары вәкилдәре менән бер нисә күсмә ултырыш үткәрҙе. Унда йәштәр парламентаризмын үҫтереү буйынса көнүҙәк мәсьәләләр, Йәштәр советтары эшмәкәрлегенең өҫтөнлөклө йүнәлештәре, был өлкәләге практик эшләнмәләр, Йәштәр советтарының Башҡортостандың Йәшәтәр палатаһы менән үҙ-ара килешеп эш итеүе тикшерелде.
— Ағымдағы йылда Йәштәр йәмәғәт палатаһы Башҡортостандың барлыҡ райондарында ла Йәштәр советтары менән ултырыштар үткәрергә планлаштыра, — тип билдәләне Йәштәр палатаһы рәйесе Николай Самойленко. – Был төбәктәге Йәштәр советтарының үҙ-ара килешеп эш итеүенә булышлыҡ итәсәк. Саралар бик әүҙем үтә, республика йәштәре көнүҙәк мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә ҡатнашырға, райондарының көслө яҡтарын үҫтерергә теләй. Иң актуаль мәсьәләләр буйынса йәштәр һәм башҡарма власть вәкилдәре ҡатнашлығында түңәрәк өҫтәлдәр үткәрелә, унда был проблемаларҙы хәл итеү механизмдары тикшерелә.


text:
Благовещен районынан 10 тыл хеҙмәтсәненә юбилей миҙалдары тапшырылды
“1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 65 йыл” юбилей миҙалдарын 10 ветеран – Благовещен районы Саннинское ауылында йәшәгән Бөйөк Ватан һуғышы тыл хеҙмәтсәндәре алды. “Минең яҙым – минең еңеү” исемендәге тантаналы сара мәктәптә үтте, уҡыусылар ветерандар өсөн һуғыш йылдарындағы йырҙар менән ысын концерт ойошторҙо.
Благовещен районы территорияһында 67 Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы һәм меңгә яҡын тыл хеҙмәтсәне йәшәй. Апрель уртаһына тиклем уларҙың барыһына ла наградалар тапшырылыуы көтөлә.


text:
Өфө торлаҡ-коммуналь хужалыҡ өлкәһендә тәүге тапҡыр юғары награда алды
Өфө тәүге тапҡыр илдең торлаҡ-коммуналь хужалыҡ өлкәһендәге юғары наградаһын алды. Рәсәй Төбәктәр үҫеше министрлығы үткәргән торлаҡ-коммуналь хужалыҡтың иң яҡшы предприятиеһына конкурс йомғаҡтары буйынса «Уфагорсвет» муниципаль унитар предприятиеһы Юғары дәрәжәләге дипломға лайыҡ булды. Был турала бөгөн оператив кәңәшмәлә Өфө хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары Ирек Ялалов хәбәр итте. Бынан тыш, уның әйтеүенсә, ҡаланың йәнә бер нисә ойошмаһы был конкурста түбәнерәк кимәлдәге наградалар алған.
Ҡала хакимиәте башлығы Павел Качкаевтың фекеренсә, был федераль конкурс баһалауҙа объективлығы менән айырыла. Бында еңеүселәр “кем күберәк түләй” тигән принциптан түгел, ә уларҙың ысынбарлыҡтағы ҡаҙаныштары буйынса билдәләнә.
— Өфөнән киләһе йылдарҙа был конкурста ҡатнашыусылар арта барыр, тип өмөтләнәбеҙ, — ти Ирек Ялалов. – Шул уҡ мәлдә унда муниципаль ойошмалар ғына түгел, шундай уҡ юғары потенциалы булған коммерцияға ҡараған торлаҡ-коммуналь предприятиеларҙың да ҡатнашыуын көтәбеҙ. Ҡала хакимиәте үҙенең яғынан ҡатнашыусыларға тейешле ярҙам күрһәтергә әҙер.


text:
Фото:
Төбәк башлығы замандан ярты быуатҡа артта ҡалған дауахана эше менән танышты
Фото:
Башҡортостан башлығы Рөстәм Хәмитов кесаҙнала Учалы үҙәк ҡала дауаханаһында булды. Уның техник торошо, ҡала халҡы һәм медицина хеҙмәткәрҙәре әйтеүенсә, теүәл ярты быуатҡа артта ҡалған.
Дауахананың баш табибы Тимур Әбдрәшитов һүҙҙәренсә, медицина учреждениеһы 1967 йылда төҙөлгән. Һәм әлеге торошо буйынса бина үткән быуаттың 60-сы йылдарына тап килә. Ярылған стеналар һәм түбә арҡаһында бында пациенттар ҡабул итергә, операциялар үткәрергә ярамай. Ремонт иһә файҙаһыҙ, сөнки ул проблеманы хәл итмәйәсәк, ә билдәһеҙ ваҡытҡа кисектереп кенә торасаҡ.
Дауахана бинаһының насар торошта булыуынан тыш бында стационарҙа урын етмәүе лә ныҡ һиҙелә. Дауахана 19 мең кешегә иҫәп тотоп төҙөлгән. Бөгөн иһә был учреждение асылда 77 мең кешене хеҙмәтләндерә. Улар араһында Учалының, Учалы районының һәм эргә-тирәләге Силәбе өлкәһе ауылдарының халҡы ла бар.
Рөстәм Хәмитов ҡабул итеү һәм травмотология бүлектәрен ҡарап сыҡты.
Республика Президентына әйтеүҙәренсә, ике йыл элек бында яңы терапия-хирургия корпусын төҙөргә ҡарар ителгән. Әлеге ваҡытта уның проекты әҙер, документ экспертизаға ебәрелгән. Бина төҙөлөшө быйыл башланыр, тип ышана Учалы районы хакимиәте һәм персонал. Был проектты тормошҡа ашырыуға 275 миллион һум самаһы аҡса талап ителә. Аҡса берлектә финанслау шарттарында бүленәсәк тип күҙаллана: средстволарҙың бер өлөшө – республика бюджетынан, бер өлөшө ҡала һәм Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты тарафынан бүленәсәк. Терапия-хирургия корпусы төҙөлһә, хеҙмәтләндереләсәк халыҡ иҫәбе 20-30 меңгә артасаҡ.
Терапия-хирургия корпусы халыҡты тулы һәм сифатлы хеҙмәтләндереү өсөн кәрәк, тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. Уны бер йыл эсендә төҙөп булмаясаҡ, әлбиттә, әммә ике йылда яңы корпус һалырға мөмкин, тип иҫәпләй төбәк башлығы.


text:
Башҡорт драма театры Төркиәлә халыҡ-ара фестивалдә ҡатнашасаҡ
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрының труппаһы Төркиәгә «Мең һулыш һәм бер тауыш» халыҡ-ара фестиваленә юлланды. Ул 14 -25 апрелдә Конья ҡалаһында дүртенсе тапҡыр үтәсәк.
«Башинформ» агентлығына театрҙың әҙәби мөхәррире Гөлнара Кәримованың хәбәр итеүенсә, Башҡорт драма театры был халыҡ-ара төрки телле фестивалгә икенсе тапҡыр саҡырыла. Тәүге тапҡыр башҡорт артистары фестивалгә «Шәүрәкәй» милли музыкаль комедияһы менән килгәйне.
Был юлы Төркиә тамашасыһына Нәжиб Асанбаевтың «Әхмәтзәки Вәлиди Туған» трилогияһы буйынса әҙерләнгән ошо уҡ исемдәге тарихи драмаһы тәҡдим ителәсәк (режиссеры Айрат Әбүшахманов).
Спектакль ысынбарлыҡтағы тарихи ваҡиғаларға нигеҙләнгән һәм Зәки Вәлидиҙең хәтирәләре формаһында бирелә. Бында тамашасылар алдында бөйөк ғалим тормошоноң иң мөһим осорҙары кәүҙәләндерелә, һәм был ваҡиғаларҙың күбеһе Төркиәлә булып үткән.
«Әхмәтзәки Вәлиди Туған» драмаһы республиканан ситтә бер нисә тапҡыр күрһәтелде һәм, әйтергә кәрәк, был премьералар ярайһы уңышлы үтте. Беренсе тапҡыр ул Истанбулда Төркиәлә Башҡортостан фәндәре һәм мәҙәниәте көндәре сиктәрендә тамашасылар иғтибарына сығарылды. Ул ваҡытта Башҡортостандың халыҡ артисы Хөрмәтулла Үтәшев Ататөрк роле өсөн Исмәт Кюнтай исемендәге премияға лайыҡ булды.
Күптән түгел Башҡорт драма театрының Ҡазандағы гастролдәре лә тап ошо спектакль менән асылғайны.


text:
Фото:
Р.Ғ.Кузеев исемендәге Этнологик тикшеренеүҙәр институты музейында бөгөн 500-ҙән ашыу кеше булды
Фото:
18 майҙа Р.Ғ.Кузеев исемендәге Этнологик тикшеренеүҙәр институтының Археология һәм этнография музейында Халыҡ-ара музейҙар көнөнә ҡарата үткәрелгән Асыҡ ишектәр көнөндә 500-ҙән ашыу кеше уның уникаль экспонаттары менән танышты.
Бөгөн музейҙа пенсионерҙар, коррекцион мәктәп уҡыусылары, Өфөнөң һәм райондарҙың бала йорттарында тәрбиәләнеүселәр булды, Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Этнологик тикшеренеүҙәр институты хеҙмәткәрҙәре улар өсөн ҡыҙыҡлы һәм фәһемле экскурсиялар үткәрҙе.


text:
Төбәктән суд приставы Рәсәй Мөфтөйҙәр Советы рәхмәтенә лайыҡ булды
Рәсәй Федераль суд приставтары хеҙмәте Башҡортостан буйынса идаралығының Нуриман районы бүлегенән суд эшмәкәрлегенең билдәләнгән тәртибен тәьмин итеү буйынса суд приставы Данил Минһазов хәйриә эшмәкәрлеге, Ватаныбыҙҙың рухи һәм мәҙәни мираҫын һаҡлау һәм арттырыу буйынса әүҙем эш алып барғаны өсөн Рәсәй Мөфтөйҙәр Советынан рәхмәт хаты алды. Шул рәүешле уның Нуриман районы Ҡыҙыл Яр ауылында мәсет төҙөлөшөнә индергән тос өлөшө билдәләнде, тип хәбәр иттеләр ведомствоның матбуғат хеҙмәтенән.
Данил Минһазов әйтеүенсә, төҙөлөшкә рөхсәт алыу буйынса бер ниндәй ҙә ҡатмарлыҡтар тыумаған. 2008 йылдың 11 июлендә эшкә тотоналар. Мәсет йәмәғәтселек аҡсаһына төҙөлгән. Бөтәһе лә ярҙам итә: эшҡыуарҙар, уҡытыусылар, судьялар, пенсионерҙар һәм башҡа ауыл халҡы.
Хәҙер мәсеттә, традицион мосолман йолаларынан тыш, бәлиғ булмаған балаларын ҡарауға алимент түләү тураһында рәсми ҡағыҙ алған кешеләр менән әңгәмәләр үткәрелә.


text:
БР Ветерандар советы рәйесе Марат Муллағәләмов Почет билдәһе менән бүләкләнде
Һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм БР хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының республика советы рәйесе Марат Муллағәләмов республика парламентының юғары наградаһына – «Башҡортостан Республикаһы ҡануниәтен үҫтереүгә тос өлөш индергән өсөн» Почет билдәһенә лайыҡ булды. Награданы Марат Сабит улына БР Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе Константин Толкачев тапшырҙы.
— Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың төп наградаһын иң күренекле йәмәғәт эшмәкәрҙәренең береһе, төрлө вазифаларҙа эшләп, республика өсөн күп файҙа килтергән кешегә тапшырғым килә, — тип билдәләне республика парламенты спикеры. — Марат Сабит улы бай эстәлекле ғүмер кисергән. Ветерандар ойошмаһы етәксеһе булараҡ, беҙҙең ветерандарҙың, пенсионерҙарҙың социаль мәсьәләләрен хәл итеүгә ул күп көс һала. «Һуғыш, хеҙмәт һәм Ҡораллы Көстәр ветерандары тураһында» республика законын тормошҡа ашырыуҙа уның күрһәткән хеҙмәте айырыуса мөһим. Хеҙмәтегеҙ өсөн, республика хаҡына эшләгәнегеҙ һәм эшләүегеҙ өсөн ҙур рәхмәт һеҙгә.
— Иғтибарығыҙ, социаль мәсьәләләрҙе законлы нигеҙҙә хәл итеүегеҙ, өлкән быуын хоҡуҡтарын яҡлағанығыҙ өсөн республика Ветерандар советы рәхмәтле. Юғары наградағыҙ өсөн рәхмәт, — тине республика парламентарийҙарына Марат Муллағәләмов.


text:
Райондың төпкөлдә генә урынлашҡан Йылым ауылын быға тиклем күргәнем юҡ ине. Урманға һыйынып ултырған матур ғына ауыл икән. Ике яҡлы өй рәүешендә эшләнгән мәсеттәре иркен дә, ҡотло ла. Ауылда уҙғарылған саралар йыш ҡына ҡатын-ҡыҙ көсө менән атҡарылып сыға. Ә Йылымда барлығы 105 гүзәл зат йәшәй. Шуларҙың 30-ы хужабикә булһа, 14-е ауылда йә ҡырҙа эшләй, 26-һы хаҡлы ялдағылар, 7 студент, 24 уҡыусы (12-һе ауылда, 12-һе ҡырҙа уҡый). Иң оло йәштәге инәйгә быйыл 90 йәш тула: ул Мөкәрәмә Ишбирҙина. Иң йәшенә бер йәш – Илмира Кейекбирҙина. Күп балалы ғаиләләр тураһында ла яҙып үтмәй булмай. Сулпан һәм Разгил Кейекбирҙиндар – 5 бала, Рәмилә һәм Юлай Байтуриндар 4 бала үҫтерә. Етем балаларҙы уллыҡҡа алғандар ҙа юҡ түгел. Шулай Әсмә һәм Ғәйнислам Ишбаевтар ике ҡыҙ баланы – Фирүзә һәм Илүзәне, Рәшиҙә һәм Фуат Ҡорбанғоловтар ике малайҙы – Йәмил һәм Юлмөхәмәт Сирбаевтарҙы тәрбиәгә алған.
“Зөлфирә апай! Ни өсөн һеҙ үҙегеҙҙең әҫәрҙәрегеҙҙә тормоштоң һәр ваҡыт гел кире күренештәрен генә һүрәтләйһегеҙ? Эскелек, етемлек, хыянат, ғаиләләге ығы-зығы…Ошоларҙан былай ҙа күп уҡыусылар арыған. Ул бик ауыр тема”. Ошондай һорауҙар менән китап уҡыусылар Башҡортостан яҙыусылар союзы ағзаһы, яҡташбыҙ Бөрйән-Йылға ҡыҙы Зөлфирә Ҡаҙаҡбаеваға йыш мөрәжәт итәләр.
Район китапханаһы тарафынан ойошторолған “Башҡорт китаптары” аҙналығы сиктәрендә Йылым һәм Йомаш ауылында үткәрелгән осрашыуҙарҙа ла тап ошондай һорауҙар яңғыраны. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарына хас булған мөләйемлек, сабырлыҡ менән Зөлфирә: “Үкенескә ҡаршы, тормош гел байрамдарҙан һәм бәхеттән генә тормай шул. Халҡыбыҙҙың фажиғәһенә әйләнгән кире күренештәр менән һәр кем үҙенсә көрәшергә тейеш, тип уйлайым. Биш баламды ашатып –эсереп, тынысландырып йоҡларға һалғас, һаҡ ҡына өҫтәл артына ултырып, нәҙек кенә ҡәләмем менән мин дә ошо көрәшкә тотонам. Үҙемдең яҙмаларым , кисерештәрем, йән әрнешем, кешеләр күңеленә барып етер, уйландырыр, ә бәлки кемделер ошо бәләнән йолоп ҡалыр тип өмөтләнәм. Илһам ҡошо миңә тетрәнеүҙәр, донъяның ваҡ-төйәк мәшәҡәттәрен еңеп, сағыу ҡояш аша килә. Минең яҙғандарымды уҡығанығыҙ, китап менән ҡыҙыҡһынғанығыҙ өсөн ҙур рәхмәт”- тине ул.


text:
- Подробности
- Просмотров: 467
ҠУШЪЯУЛЫҠ, башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының баш һәм кәүҙә өлөшөн ҡаплап торған, биҙәлгән еңел япманан ғибәрәт традицион баш кейеме (ҡара: Башҡорт кейеме). Ҡ. сәскә төшкән ҡушарлы ике ҡыҙыл кизе-мамыҡ яулыҡтан (сигеүле, тәңкә йәки уҡа м‑н биҙәлгән) торған. Япманы тәңкә, сәйлән йәки мәрйен, ҡәнәфер орлоғонан, тәңкәнән эшләнгән ҡолаҡсуҡ тегелгән баулы һағалдырыҡ м‑н бәйләп ябынғандар. Көнсығыш Урал аръяғында һағалдырыҡты төрлө төҫтәге суҡтар һәм күкрәккә төшөп торған нағышлы таҫма (эйәксен) м‑н матурлағандар. Ҡ. аҫтынан ҡалпаҡ кейгәндәр йәки уртаға бөкләнгән бәләкәй яулыҡ (баш бәйләмес, һыңар яулыҡ) ябынғандар. Ҡ. ғәҙәттә байрамда (туйҙа) кейгәндәр; ҡалымға ингән. Көнсығыш Урал аръяғында, Башҡортостандың төньяҡ-көнсығыш, үҙәк райондарында осрай.
С.Н.Шитова
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
Мейестә бешкән алма
Алмала Менделеев таблицаһының байтаҡ элементтары бар: тимер, калий, кальций, магний, натрий, фосфор, йод, баҡыр, никель һәм башҡалар. Натрий ҡан баҫымын һәйбәтләй, нервы, мускул күҙәнәктәрен нығыта. Бынан тыш, аш һеңдереү ферменттарын әүҙемләштерә, һыу алмашыныуын яҡшырта. Калий иһә ҡандағы кислота-һелте тигеҙлеге өсөн «яуаплы», бөйөр, йөрәк мускулдары эшмәкәрлеген яҡшырта. Магний нервы системаһын көйләй, углеводтар алмашыныуында ҡатнаша.
Йыш ҡына, мәҫәлән, ашҡаҙан эсәк-эшмәкәрлеге боҙолғанда, ашҡаҙан йәрәхәте булғанда һәм башҡа ҡайһы бер сирҙәрҙән яфаланғанда, табиптар алманы бешереп ашарға кәңәш итә. Сөнки бешкән алманың файҙаһы яңы өҙөлгәненән ҡайтыш түгел.
Бешкән алма – эс ҡатҡанда яҡшы дарыу. Ул организмдағы насар холестеринды ҡыуыусы пектинға ла бай. Шеш барлыҡҡа килеүенә ҡаршы үҙенсәлеге лә билдәле. Шулай уҡ бешкән алманы дисбактериоздан дауаланғанда ашау яҡшы. Бынан тыш, ҡорһаҡҡа операция яһағандан һуң аш эшкәртеүҙе яйға һалғанда ла тәҡдим итәләр.
Һомғолораҡ булырға теләүселәргә лә алманы бешереп ашау кәңәш ителә. Сөнки ундағы калий организмға аш тоҙо менән инеп, май ҡатламында артыҡ шыйыҡлыҡтың тупланыуына булышлыҡ иткән натрийҙы «ҡыуа». Бешерелгән алманы йыш ашау бит тиреһен тигеҙләй, ваҡ йыйырсыҡтарҙы яҙа.
Әле алманың әсе һәм ҡаты сорттары – мейестә бешереү өсөн иң ҡулай төрө өлгөргән саҡ. Иҫ китмәле файҙалы был һыйҙы әҙерләү бик тиҙ һәм ябай.
Духовканы 180 градусҡа тиклем йылытырға. Бешкән саҡта тышы ярылмаһын, тиһәгеҙ, бер аҙ емеш һутында йәки шәкәр сиробында тотоп алырға мөмкин. Алмаларҙың уртаһын алырға. Урталағы соҡорона йәнегеҙ ни теләй, шундай эслек (эремсек, ҡыҙыл эремсек, сәтләүек, йөҙөм, ҡарағат һәм башҡалар) һалырға һәм духовкаға ҡуйырға. Ҙурлығына һәм ҡатылығына ҡарап, алманы духовкала 15-35 минут тоторға. Бешеп сыҡҡанда ул артыҡ йомшаҡ та, бик ҡаты ла булмаҫҡа тейеш. Өҫтәлгә һыуына төшкәс, бал йәки шәкәр ҡомо (йә онтағы), йә булмаһа, емеш-еләк сиробы һибеп ҡуйырға.
Теги: