text:
Өрөк ҡайнатмаһы (хикәйә)
«Өрөк ҡайнатмаһы — Александр Солженицын хикәйәһе. 1994 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1995 йылда "Новый мир" журналының 10-cы һанында баҫтырылған. Ике киҫәктән торған хикәйәләр серияһына ҡарай.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1990 йылда А. Солженицын «Красное колесо» эпик әҫәрен тамамлай һәм уның хикәйә жанрына тотонорға ваҡыты була.
Солженицын : "Мин әллә ҡасандан бирле ике киҫәкле хикәйә яҙырға хыялланып йөрөнөм. был жанр үҙенән-үҙе донъяға килерен минән һорай. Минең күреүемсә, бындай хикәйәләрҙең бер нисә тибы бар. Шуларҙың иң ябайы: бер үк бер йәки ике-өс персонаж хикәйәнең ике киҫәгендә лә тасуирлана, тик ул киҫәктәр бер аҙ ваҡыт арауығы менән бүленеп тора. (Мин уйлап сығарған әйбер түгел, был күп кенә әҙәби сюжеттарҙа күренгеләп тора)."
90-сы йылдарҙа Солженицын һигеҙ ике киҫәктән торған хикәйәләр ижад итә, шуларҙың береһе - " Өрөк ҡайнатмаһы" хикәйәһе. Хикәйә "Новый мир" журналынын 10-сы һанында 1995 йылда баҫтырыла.
Йөкмәткеһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
"Өрөк ҡайнатмаһы" хикәйәһенең беренсе киҫәгендә элек Курск губернаһының Лебяжий Усад ауылында йәшәгән, кулакты юҡҡа сығарыу ваҡытында Белгородҡа, Дергачиға һ.б. һөргөнгә ебәрелгән кешеләрҙең улы Федор Ивановичтың атаҡлы яҙыусыға ебәргән хаты тасуирлана. Үҙенең хатында был кеше ҡыҫҡа ғына ғүмере эсендә башынан үткәргән тормош ҡыйынлыҡтары, сирҙәре, төрлө ергә күсенеп йөрөүҙәре тураһында яҙа
Хат авторы былай тип яҙа: «Беҙҙең һәм тағы ла бер нисә кешенең ғаиләләрен ат арбаһына ултыртып Белгородҡа алып килделәр һәм тартып алынған сиркәүгә төрмәгә япҡан кеүек килтереп ҡыуып индерҙеләр. Бында беҙҙән башҡа күрше-тирә ауылдарҙан әллә күпме халыҡты килтерҙеләр, хатта иҙәндә ятып торорлоҡ та урын юҡ ине, ашарға бер ни ҙә бирмәнеләр, кем өйҙән ниндәй аҙыҡ алып килгән булһа, шуның менән туҡландыҡ. Станцияға беҙҙе алып китер өсөн эшелонды бары тик төндә генә бирҙеләр; оло мәшхәр ҡупты, конвой ары-бире үрһәләнеп йүгеренде, фонарҙар йымылданы. Атайым миңә әйтте: “Һин булһа ла ҡас”. Мин халыҡ араһына инеп йәшенә алдым. Ә минең ғаилә ағзаларын тайгаға алып киттеләр, улар тураһында мин бер нимә лә белмәйем"
Федор Иванович яҙыусынан аҙыҡ посылкаһы һорап яҙа.
Хикәйәнең икенсе киҫәгендә яҙыусы, ЦИК ағзаһы, кино өйрәнеү белгесе-профессор Василий Киприанович компанияһында өрөк ҡайнатмаһы ҡуйылған сәй өҫтәле артында ултыра. Улар кино сценарийын нисек яҙыу тураһында фекер алышалар. Яҙыусы бөтә халыҡ хөрмәте, партияның, хөкүмәттең һәм иптәш Сталиндың иғтибары менән файҙаланыуы, шуға күрә бик көслө яҙырға тейеш булыуына зарлана. Артабан ул баяғы хатты уҡый һәм уның теле менән һоҡлана: "Ниндәй саф тел һәм телмәр табышы! Ниндәйерәк башбаштаҡлыҡ һәм шул уҡ ваҡытта үҙенә арбаусы һүҙҙәрҙең байлығы һәм башҡарылыуы! Яҙыусы көнләшерлек һүҙҙәр!»[1].
Тик яҙыусы хат хужаһына ярҙам итергә уйламай ҙа... Был хикәйәлә тормош муллығының һәм стабиллегенең символы булып өрөк ҡайнатмаһы тора. Ҡасандыр крәҫтиән йортон өрөк ағасы биҙәп торған. Кулактарҙы юҡҡа сығарғанда ул ағасты бысып ырғыталар. Хәҙерге ваҡытта өрөк ҡайнатмаһы дәүергә һыйышып ингән яҙыусының өҫтәлендә киң ҡунаҡсыллыҡтың атрибуты булып тора.
Тәнҡит[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ике киҫәктән торған "Өрөк ҡайнатмаһы" хикәйәһе, авторҙың "Эго" һәм "На краях" хикәйәләренән айырмалы рәүештә, ысынбарлыҡ менән компромисс вариантын — туҡ ысынбарлыҡтың үҙенә тәбиғи намыҫ язаланыуҙарын буйһондороуын һүрәтләй[2]. Хат авторы, ауыл кешеһе булыуына ҡарамаҫтан, бик тәрән фекерҙәр яҙа : һеҙҙең әҫәрҙәрегеҙҙә ҡаһарманлыҡ - тормош күренеше, коммунистик йәмғиәттең маҡсаты һәм тормоштоң мәғәнәһе, тип уҡыным. Быға мин, ул героизм һәм ул хеҙмәттең матдәһе — батҡаҡлы, бысраҡ, беҙҙең йонсоуҙа әсетелгән,-тип яуап бирер инем",- ти.
Яфа сигеүсе хат хужаһының һорауына төкөрөп ҡарауы Яҙыусының репликаһында асыҡ күренеп тора. Унан хатҡа яуап яҙыу - яҙмауы тураһында һорағас, ул:" Нимә яҙып торорға инде, эш унда түгел... Эш телмәр өлгөһө табыуымда"- тип яуаплай”.
Солженицын, ике киҫәктән торған хикәйәләр яҙып, хикәйәнең яңы төрөн аса һәм был жанрҙың нәфис мөмкинселектәрен күрһәтеп бирә. Тәнҡитсе Владимир Новиков: «Был хикәйәләр тематикаһы менән элекке тормош менән бәйле, ләкин үҙенең асылы менән киләсәккә адресланған" ти[3].
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ego, suivi de Sur le fil, traduit par Geneviève et José Johannet, Paris, Fayard, 1995.
- Журнал "Новый мир", 1995 №10.
- Спиваковский П. Е. Феномен А. И. Солженицына. Новый взгляд. АН России. {0}[13]{/0}} (1936) ISBN — 5-248-00191-9.
- Русская литература XX — начала XXI века в 2 т. Т. 2. 1950—2000-е гг. / под ред. Л. П. Кременцова. — М.: «Академия», 2009.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Текст рассказа Абрикосовое варенье
- ↑ Спиваковский П. Е. Феномен А. И. Солженицына. Новый взгляд. АН России. {0}[13]{/0}} (1936) ISBN — 5-248-00191-9.
- ↑ Новиков Вл.И. С чужого “я” Начнется литература XXI Века / / Общая газ. — М., 1995. — 18-24 мая. — № 20. — С.10.


c: text/html

text:
Иртәнге ризығыңды үҙең аша...
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // Вчера, 06:00
Халыҡ араһында бер әйтем таралған: иртәнге ризығыңды үҙең аша, төшкөнөкөн дуҫың менән бүлеш, киске ашты дошманыңа бир. Тимәк, иң мөһиме иртәнге аш булып сыға. Шуның өсөн дә ул мөмкин тиклем файҙалы, туҡлыҡлы булырға тейеш.
Диетологтар кәңәшенә күҙ һалайыҡ. Улар, иммунитетты һәм кәйефте күтәреү, энергия биреү, аш һеңдереүҙе яҡшыртыу һәм иртәнсәк ашар өсөн иң шәп ете ризыҡ бар, ти. Улар ябай һәм һәр кем алырлыҡ. Шулай итеп, иртәнге ашҡа ете ризыҡ:
Йомортҡа
Ҡош ите
Һөт ризыҡтары һәм сыр
Цитрус емештәр
Бутҡа
Көрпәле икмәк
Бал
Иғтибар! Шуны белегеҙ: цитрусты ас ҡарынға ашарға ярамай.
А. АҠБУЛАТОВА....
Күҙҙәр өсөн 10 минут
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 14-10-2018, 06:30
Түбәндәге күнекмәләрҙе көн дә ҡабатлағанда, үҙ күҙегеҙгә үҙегеҙ ышанмай торорһоғоҙ. 10 күнегеүҙең бишәүһен генә һайлап эшләргә лә мөмкин. Ә тотош комплексҡа барлығы 10 минут ваҡыт етә.
1. Ике минут дауамында күҙҙәрегеҙҙе асып йомоп алығыҙ – күҙ эсендәге ҡан әйләнешен яҡшырта.
2. Ҡарашығыҙҙы горизонталь һыҙыҡ буйлап уңға күсерегеҙ, һуңынан шуны уҡ икенсе яҡҡа эшләгеҙ.
3. Бер нисә минутҡа күҙҙәрегеҙҙе йомоп, ҡараңғылыҡ эсендә ҡалығыҙ. Был күнегеү күҙҙәрҙең яҡшы күреүе өсөн кәрәкле матдә – родопсин бүленеп сығыуға булышлыҡ итә тип иҫәпләнә....
Супертренажер ҙа кәрәкмәй…
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 13-10-2018, 06:00
Бала саҡта кем генә туп артынан йүгермәгән дә, һикереп уйнамаған. Ул саҡта был уйындарҙың сәләмәтлек өсөн файҙаһы хаҡында уйлап та бирмәйһең. Ә бит йүгереү һәм һикереү – һәр йәштә лә организмды сәләмәтләндереүҙең иң яҡшы ысулы. Был аңлашыла: йүгергән һәм һикергән ваҡытта тотош организм әүҙем хәрәкәт процесына йәлеп ителә, мускулдарҙың төрлө төркөмө үҫешә. Һөҙөмтәлә кеше нығына һәм көс ала. Өҫтәүенә, физик күнекмәләрҙән аҡыл һәләте лә яҡшыра. Уҡыусы балалар өсөн был айырыуса мөһим. Даими рәүештә йүгереү менән шөғөлләнгән баланың уҡыуы ла һәйбәтләнә.
...
Ҡолаҡ һал! Дарыу урынына – һуттар
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 12-10-2018, 09:00
Үҫмерҙәр ҙә, өлкәндәр ҙә әҙер һуттарҙы яратып эсә. Әммә еләк-емеш мул саҡта уларҙы үҙең әҙерләп, шунда уҡ ҡулланыу организм өсөн күберәк файҙа килтерә. Йәшелсә һәм емеш һуттарының күбеһе шифалы үҙенсәлектәргә эйә. Дауаланыу өсөн һуттарҙың яңы яһалғаны ғына файҙаланыла. Эсемлекте көнөнә 2 – 3 тапҡыр ашар алдынан эсергә кәрәк. Артыҡ баллы һәм әсе һуттарға һыу ҡушыла....
Сәстәр өсөн бәлзәм
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 10-10-2018, 07:00
Алма һеркәһе нигеҙендә әҙерләнгән бәлзәм сәсте матурайтып, ҡуйыртып ебәрә. Уның өсөн 4 стакан һыу, 15 мл алма һеркәһе, 30 мл алоэ һуты алына. Бөтә компоненттарын бергә ҡушып бутап, быяла шешәлә һыуытҡыста һаҡларға кәрәк. Сәсте йыуғандан һуң, бәлзәмде бер аҙ йылытып, сәскә һөртәһең. Шуның менән эш тә бөттө, сайып төшөрөргә кәрәкмәй. Бәлзәмгә эфир майҙары ла ҡушырға мөмкин.
1. Сәс шәберәк үҫһен өсөн – 10 тамсы бөтнөк үләне майы, 5 тамсы лаванда майы, 10 тамсы аҡ шыршы майы.
2. Майлы сәстәр өсөн – 10 тамсы мелисса майы, 13 тамсы иммортель майы, 2 тамсы лаванда майы.
3. Ҡауаҡҡа, сәстең ҡойолоуына һәм асаланыуына ҡаршы – 10 тамсы лимон майы, 10 тамсы ваниль майы, 5 тамсы лаванда майы.
Һөҙөмтә оҙаҡ көттөрмәҫ. Бер нисә тапҡыр ғына ҡулланыуҙан да сәсегеҙ ҡабарып, ялтырап китер....
Үткәндәрҙе ебәрергә өйрәнегеҙ
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 9-10-2018, 07:00
Ни өсөн мин шул тиклем бәхетһеҙмен икән?! Ирем менән бер-беребеҙҙе ныҡ яратып өйләнештек. Тырышып-тырмашып өй һалдыҡ. Дүрт алтындай балабыҙ булды. Һәм ҡапыл, көтмәгәндә, ул мәрхүм булып ҡуйҙы. Балалар бәләкәй, бер көн дә эшләгәнем булмағас, аптырап-юғалып ҡалдым. Бына ошо ҡаза миңә ни өсөн, ә? Ул мәлдә колхоздар бар ине әле, эшкә сығырға тура килде. Эштә ауыр, өйҙә – тағы ла. Кәртә тулы мал, аҡса етмәй... Үҙем йәшләй тол ҡалдым, кеше ирҙәре һүҙ ҡушҡансы ла ауылда әллә ниндәй ғәйбәт сығыр ине. Ғорур булдым, бирешкем килмәне. Кеше бер әйтһә, мин икене әйтеп китер инем! Оҡшамаһа ла, артымдан йөрөгән бер егеткә кейәүгә сыҡтым. Ауыл халҡы тағы ла “гөж” итеп сәйнәнде. Шатланған кеше һирәк булғандыр, ә күҙемә ҡарап, ғәрләндереп, йән өшөткөс һүҙҙәр әйтеп китергә оялмағандар күберәк осраны. Кеше күрмәгәндә генә илар инем дә, кеше алдында маһайып йөрөй бирҙем. Уртаҡ балабыҙ тыуҙы. Ирем эскелек менән ныҡ мауыҡты, мин дә йөрәк яраларын баҫыр өсөн эсер инем. Балалар ҡул араһына иртә инде, ярҙамлаша башланылар. Ирем бөтөнләй эскесегә әйләнгәндә, мин, араҡынан туйғанмынмы, эскелек тә йөрәк яныуын баҫмағас, нисектер туҡтаным да ҡуйҙым, Аллаға шөкөр. Бөтөнләй эсмәһәң дә ҡыйын икән: яратмаған йәр, тормошҡа ашмаған хыялдар, маҡсаттар ҡайҙалыр тапалып, юғалып ҡалған... Их-х-х-х, терһәк яҡын да бит! Күршеләремә лә, яман-этлектәре үҙҙәренә булһын, тип теләйем гел генә.
Хәҙер хаҡлы ялдамын. Балаларым бөтәһе лә айырым йәшәй, үҙ ғаиләләре, балалары бар. Бөтәһе лә ныҡ матур донъя көтә шикелле. Һәр хәлдә, миңә килеп эс серҙәрен һөйләп ултырмайҙар, үҙ-ара бышылдашалар ҙа – вәссәләм. Ирем һаман да эшләй, шулай ҙа эскелек шауҡымынан арынмай. Уңмаған юлды ҡыуып, күрәләтә ниңә сыҡтым икән ошоға, ниңә йәшәйем икән мин уның менән, тип уйламаған көнөм юҡ. Бер нәмәһе лә оҡшамай үҙенең. Хәҙер бер нәмәне лә үҙгәртеп булмай. Һуң. Тешемде ҡыҫып түҙәм. Башымда бер генә уй: ни өсөн миңә был ғазаптар?
Ғәйшә, 60 йәш....
Әрем – бик көслө дауа
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 8-10-2018, 06:00
Әрем – сүп үләне, әммә уны халыҡ медицинаһында күп кенә ауырыуҙы дауалау өсөн дә ҡулланалар. Бигерәк тә организмды зарарлы ҡорттарҙан, селәүсендәрҙән (трихомонада, хламидия, герпес, лямблия, эхинококк инфекцияһы һ.б. ) таҙартыу өсөн. Әрем шулай уҡ нервы ауырыуҙарын дауалай, йоҡоһоҙлоҡтан арындыра, матдәләр алмашыныуын көйләй, һөҙөмтәлә артыҡ кәүҙә ауырлығы һәм май кәмей. Гинекологик сирҙәрҙе, простатит, уретрит, ашҡаҙан, эсәк, бауыр, бөйөр, ашҡаҙан аҫты биҙе, тире ауырыуҙарын дауалағанда һөҙөмтәле. Ғөмүмән, әрем менән дауаланыу бөтә ялҡынһыныуҙарҙан, айырыуса аш эшкәртеү һәм енси органдарҙағы, арынырға ярҙам итә....
Магнийҙың һаулыҡ өсөн зыяны нимәлә?
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 7-10-2018, 06:00
Атеросклерозды нисек дауаларға?
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 6-10-2018, 07:00
Прополистың файҙаһы
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 3-10-2018, 06:00
[/aviable]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 368
КАМБАР-ЯНЫБАЙ БИЛӘНЕ, Волга‑Урал антеклизаһы эсендәге беренсе дәрәжәле тоташтырыусы тектоник структура. Р.О.Хачатрян тарафынан айырып күрһәтелә (1979). Е.В.Лозин (1994) һ.б. өйрәнә. Өҫкө вендтың структуралы ҡатында айырыла. Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында, Удмуртияның көньяҡ- көнсығышында, Пермь крайының көньяғында урынлашҡан. Көньяҡ-көнбайышта һәм көньяҡта — Уҫы- Ҡалтасы бөгөлө, көнбайышта — Нема-Әлмәт массивының Удмурт структура суҡағы, төньяҡта һәм төньяҡ- көнсығышта — Бородулино‑Тимшер перикратон уйпатлығы, көнсығышта Осинцев көмбәҙе м‑н сиктәш. Билән 60—450 м ҡалынлыҡтағы ҡайыр свитаһы тоҡомдарынан тора. К.‑Я.б. формалашыуы оҙайлы тәнәфестән һуң ултырма басс. яңынан барлыҡҡа килеүе м‑н бәйле.
Әҙәб.: Хачатрян Р.О. Тектоническое развитие и нефтегазоносность Волжско‑Камской антеклизы. М., 1979.
Е.В.Лозин
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Башҡортостандың тыуған көнөнә арнап беҙҙең 122-се башҡорт гимназияһы уҡытыусыһы Гөлнур Рамаҙан ҡыҙы Насретдинова һәм уңың өсөнсөләре менән бик матур байрам ойошторҙоҡ. Ул 47-се моделле балалар китапханаһында уҙҙы.
Ауылыбыҙҙа мәктәп уҡыусылары һәм мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре менән берлектә Республика көнөнә арналған «Тыуған илем – Башҡортостан» исемле бай йөкмәткеле әҙәби-музыкаль кисә үтте. Тыуған ил, тыуған ер, тыуған ауыл – ниндәй изге һүҙҙәр! Ата-бабаларыбыҙ тыуған илебеҙҙе һаҡлар өсөн ниҙәр генә эшләмәгән, ниҙәр генә күрмәгән? Тарихҡа байҡау яһаһаҡ, башҡорт халҡы баш бүрегә эйәреп, Урал тауҙары итәгендә йәшәй башлай.
Ишембай районының иң йәмле бер төйәгендә Урал тауҙарының ҡуйынына ғына һыйынып ултырған бәләкәй генә Һәргәй ауылы Башҡортостан картаһында күрһәтелмәгән дә. Күп башҡорт ауылдары кеүек, ул киләсәкһеҙ булған һәм бөтә барған. Һәргәй борондан эшһөйәр, уңған кешеләре менән дан тотҡан. Тик урман эшкәртеү комбинаты ябылып, эшһеҙ ҡалғанлыҡтан, күп ғаиләләр күсеп китә башлаған. Бына шул ваҡытта Мансур бабай …
Continue reading ‘Ысын ир-егет өлгөһө’ »
Минең ҡулымда – китапханасы булып эшләүсе әсәйемдең 2004 йылда Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәрим менән бергә төшкән фотоһы. Ул Баймаҡ районында әҙәбиәт һөйөүселәр менән осрашып ҡайтып барышлай беҙ йәшәгән Билал ауылында ла туҡтала. Бөйөк яҙыусыны күреүҙәренә атайым, әсәйем, апайым да бик шат була. Уның менән ошо йылы осрашыу хаҡында йыш телгә алалар. Бәләкәйерәк саҡта һөйләгәндәренә …
Continue reading ‘Китаптары – беҙҙең өйҙөң йәме’ »
«Тамыр» балалар һәм үҫмерҙәр телеканалында «Барыһынан да юғары!» проекты буйынса ойошторолған бәйгелә беҙҙең IX cиныф уҡыусыһы Ләйсән Үтәбаева оло еңеү яуланы. Иң күп тауыш йыйып, бар республикабыҙға үҙенең һәләтен, мауығыуҙарын асып һалды. Ләйсән – ғаиләлә баш бала. 6 йыл буйына музыка мәктәбендә шөғөлләнеп, оҫта итеп аккордеонда уйнарға өйрәнде. Ырғаҡ менән бәйләй, сигә, мәрйен теҙеүҙе лә …
Continue reading ‘Ләйсәнгә етеп ҡара!’ »
Яңыраҡ гимназиябыҙҙа Хөсәйен Әхмәтов исемендәге башҡорт филармонияһының концерт-лекторийы уҙҙы. Унда беҙҙең VIII – IX синыф уҡыусылары ҡатнашты. Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Рәжәп Вәдүтов ҡумыҙ, гармун, баян төрҙәре менән таныштырҙы.
Башҡорт халҡының тарихында күренекле урындарҙы алып торған данлы шәхестәр бихисап. Ҡараһаҡал, Алдар, Күсем батырҙар, Салауат, Юлай, Кинйә, Ҡаһым түрә кеүек халҡы күңелендә мәңгегә ҡалған ҡыйыу ир-егеттәр, ысынлап та, булған, йәшәгән, көрәшкән. Үҙҙәре һәләк булһалар ҙа, исемдәрен үлемһеҙ иткәндәр.
Башҡортостан – Тыуған илем, Тәү тәпәй баҫҡан ерем. Ошо ерҙә йәшәгәнгә, Бик яҡын күрәм үҙен.
Башҡортостан – ғәзиз ерем… Йөрәккә яҡын да, ҡәҙерле лә, изге лә һин! Ошо һүҙҙе ишетеү менән күҙ алдыма туғандарым, дуҫтарым, гимназиям һәм тәү тапҡыр тәпәй баҫҡан тыуған яғым килеп баҫа. Шундай ҙа гүзәл ерҙә тыуғаныма, ғәзиз туған телемдә һөйләшә алғаныма сикһеҙ бәхетлемен. Бәләкәй сағымдан уҡ матурлығың, бөйөклөгөң күңелемә һеңгән, йомартлығың йөрәгемә күскән!
Тауҙың ҡалҡыу еренә менеп тыуған еремде күҙәтәм. Бар тирә-яҡ төрлө төҫкә күмелгән: һары, ҡыҙыл, ә араларында йәм-йәшел булып ҡарағай, шыршылар ултыра. Әйтерһең дә, рәссам оҫталығын күрһәтеп, уларҙы матур итеп буяп сыҡҡан. Һомғол буйлы ҡайындар алтын тәңкәле бейеүсе ҡыҙыҡай һымаҡ та ул, иҫкән елгә һығыла, бөгөлә. Ҡыҙарып бешкән балан, миләш ағастары әллә ҡайҙан баҙлап ултыра.


text:
- Подробности
- Просмотров: 354
КЕБЛӘЛӘР, үлән беттәре (Aphidoidea), тигеҙ ҡанатлы томшоҡлолар отрядына ҡараған бөжәктәр ғаиләһе. Яҡынса 4—20 мең төрө билдәле, башлыса Төньяҡ ярымшарҙың урта бүлкәтендә таралған. БР‑ҙа 30‑ҙан ашыу төрө бар. Тәне аҡ, тоноҡ йәшел, аҡһыл һоро, ҡара, оҙонлоғо бер нисә мм; ҡорһағы оҙонса, 5‑сеҡорһаҡ сегментында 2 балауыҙ көпшәһе бар. Тире ҡатламы йоҡа, йомшаҡ. Ауыҙ аппараты сәнсеүсе-һурыусы томшоҡ. Ҡанаты 2 пар, ҡанатһыҙ төрҙәре билдәле. К. тулы булмаған әүерелеш хас. Яҙ көнө аталандырылған йомортҡанан ҡанатһыҙ инә бөжәктәр үҫешә, улар аталандырыуһыҙ (партеногенетик юл м‑н) 12 быуынға тиклем тоҡом тыуҙыра. Партеногенетик зат йомортҡа һалмай, бәләкәй үлән бете йомортҡанан сыға, ш. уҡ ваҡытта үҫеш инәһенең организмында бара (йомортҡа-тере бала тыуҙырыу). Көҙ көнө айырым енесле бөжәктәр тыуа; инә бөжәктәр аталандырылған ҡышлаусы йомортҡалар һала. Тәүлек әйләнәһенә әүҙем. Төркөм м‑н йәшәй (мермикофиль төрҙәре — ҡырмыҫҡа ояларында). Ылыҫлы һәм сәскәле үҫемлектәрҙең, һирәгерәк абаға һымаҡтарҙың һуты м‑н туҡлана. Ауыл хужалығы һәм урман культуралары ҡоротҡостары, күп К. (ҡайын глифинаһы, сейә, ялтыр шыршы, кәбеҫтә,арпа бете һ.б.) сәнсеүе үҫемлек өлөштәренең зарарланыуына, үренделәрҙең үҙгәреүенә килтерә. К. ороларынан буяуҙар һәм дуплаусы матдәләр әҙерләгәндәр; уларҙың шәкәргә бай тиҙәген ҡырмыҫҡалар ялай, бал ҡорттары япраҡ балы итеп йыя.
М.Ғ.Миһранов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Зәкәт бирҙеңме?
Зәкәт бирҙеңме?
Зәкәт Ислам диненең биш бағанаһының береһе булған оло ғибәҙҙәтең фарызылыр. Зәкәтең мөьиминдәргә Аллаһ Тәғәләнең фарызы иткәнең белдереп рәсүлебеҙ салләллаһу ғәләйһиссәләм бер хәҙистә әйткән: «Иннәллааһә-фтәрада ғәләйһим садаҡатән фии әмүәлиһим тәьхүҙү мин әғнийәиһиим үә түраддү ғалә фуҡарааиһим». Мәғәнәһе: Аллаһ Тәғәлә мөьминдәргә малдарынан зәкәт саҙаҡаһы биреүҙе фарыз ҡылды. Ул зәкәт өлөшө мөьминдәрҙең байҙарынан алынып фәҡирҙәренә ҡайтарылыр.
Зәкәт хаҡында Ҡөръән китабында утыҙ ике тапҡыр әйтелә: Фуссыйлат сүрәһенең 7 аятында: “Зәкәт бирмәүселәр –әхирәт көнөнә ышанмаусылар”.
Нәмел сүрәһенең 3 аятында: “Улар намаҙҙарын уҡыйҙар, зәкәттәрен бирәләр һәм әхирәт көнөнә ышаналар”. Был хаҡта башҡа сүрәләрҙә лә әйтелә.
Ә инде Тәүбә сүрәһенең 34-35 аяттарында: “Ана шундай кешеләр улар: алтын-көмөштәрен һаҡларҙар (һаранлыҡ менән) һәм ул малдан Аллаһ юлына бирмәҫтәр, зәкәттәрен сығармаҫтар. Уларға хәбәр бир һин – зәкәт бирмәгән өсөн уларҙың язалары тамуҡ утындағы ғазаптыр. Йыйған малдары тамуҡ утында ҡыҙырылған маңлайҙарына, арҡаларына һәм ике яҡ ҡабырғаларына баҫылыр һәм әйтелер: Бына был һеҙҙең донъяла саҙаҡаға мохтаж булған фәҡирҙәрҙән йөҙҙәрегеҙе борған, уларға арҡаларығыҙҙы күрһәткән өсөн. Инде һаранлыҡ менән һаҡлаған малығыҙҙын ғазабын татығыҙ. Был һеҙгә Аллаһ Тәғәләнең ғәҙел хөкөмөлөр”.
Зәкәт бирмәгән кеше малының донъяла уҡ рәхәте һәм бәрәкәте юҡтыр. Ул мал бер файҙаһыҙ үә бәрәкәтһеҙ мал булып үә мәшәҡәт кенә булалыр. Быныһын үҙегеҙ күреп –белеп торағыҙ: ҡайһы бер әҙәмдәр ат һәм һыйырҙарҙы күпләп (йөҙәрләп, меңәрләп) көтөп, көтөүсеһеҙ үҙ иркендәренә ебәреп күпме кешенең сабынлыҡтарын, ерҙәрен тапап әрәм ҡылалар. Шул кешенең ерендәге бесәнде ашағаны малға хәрәм һанала. Бынан сығып ул малдың ите лә, һөтөлә хәрәм. Юлда күпме кеше шул хисапһыҙ малдар арҡаһындағы авариялар һөҙөмтәһендә үлеп-зәғифләнеп тора. Был мал уларҙың хужаларына тик ләғнәт һәм ҡарғыш ҡына килтерә. Һөҙөмтәһе: үҙҙәренә һәм балаларына был донъялала һәм әхирәттә лә эләгәсәк бит язаһы.
Бер хәҙистә пәйғәмбәребеҙ: ”Малдарығыҙҙы зәкәт менән һаҡлағыҙ, рәнйеүләрегеҙҙе саҙаҡа менән дауалағыҙ, бәлә-ҡазанан доға һәм ялбарыу һаҡланығыҙ”, тигән. Бынан аңлашыла, зәкәт малды һаҡлаясаҡ. Шулай булғас малдар әрәм һәм һәләк булмай.
“Дүрт нәмәне дүрт нәмә менән беркетегеҙ: имандарығыҙҙы намаҙ, малығыҙҙы зәкәт, һаулығыҙҙы саҙаҡа, ғилемегеҙҙе яҙыу менән, ” тип әйтә пәйғәмбәребеҙ бер хәҙисендә.
Зәкәт нисаб менән билгеләнә (нисап-зәкәт бирерлек үлсәүҙәге мал күләме). Нисаб – зәкәт биреү өсөн бурыстарынан тыш кәмендә егерме мыҫҡал ( 82 грамм) алтын, йәғни шуға тиң аҡса, йәки һатырлыҡ малы булып бер йыл дауамы ваҡытта шунан кәмемәй кеше милкедә торһа, уға ҡырҡтан бер өлөшө самаһын зәкәт итеп биреү менән хисаплана. Мәҫәлән, 20 мыҫҡал алтындан ярты мыҫҡалы зәкәткә бирелә. 140 мыҫҡал көмөштөң өс мыҫҡалы зәкәткә бирелер. Баҡыр аҡса һәм сауҙа малы көмөш баһаһы менән хисап ҡылыныр.
Әгәр берәүҙең алтыны үҙе генә нисбәткә тулмаһа, көмөш, баҡыр үә ҡағыҙ аҡсалар һәм сауҙа малдары менән бергә иҫәпләнеп хисап ҡылыныр. Әгәр йәмгеһенең баһаһы көмөш нисбәтенә тулһа, баһаларының ҡырҡтан бер өлөшө зәкәткә бирелергә тейеш.
Нисаб, фидия, фытыр саҙаҡа буйынса йыл һайын мөфтөйҙәр тарафынан фетвә сығарыла, шуға ҡарап түләйеңдә инде:
Зәкәттең фарыз шарттары
— Бәлиғ, аҡыллы һәм азат, ирекле кеше, ҡол түгел
— бер йыл дауамында билдәле күләмдәге мал-мөлкәткә (нисабҡа) хужа булыу
— малдың хәләл булыуы
— мал-мөлкәтең арта барыуы, артмаған малда зәкәт бирелмәй
— мосолман булыуы, кәферҙән зәкәт үәжиб түгел
Ҡырҡ баш һарыҡ һәм кәзәнән бер башы зәкәткә бирелер. Әгәр ҙә ҡырҡтан, артыҡ булғанда, һәр 100 баштан бер башы бирелер.
30 һыйыр өсөн бер йәшлек бер быҙау бирелә. 40 һыйыр өсөн ике йәшлек бер башмаҡ бирелер. Унан артҡандарының һәр береһе өсөн бер йәшлек быҙау хаҡының 30- дан бер өлөшө бирелер. Мәҫәлән, бер быҙауҙың хаҡы 6000-һум булһа, нисбәттән артҡан һәр һыйыр, өсөн 1200 һум зәкәт бирелер.
Егерме дүрт башҡа тулғансы һәр биш дөйә өсөн бер һарыҡ бирелер. Әгәр 25-кә тулһа, һәр 25 дөйә өсөн бер дөйә балаһы бирелер.
Аттарҙың һәр береһе өсөн хаҡының ҡырҡтан бер өлөшө бирелер.
Зәкәт өсөн тейешле булған мал урынына уларҙың хаҡтары ҡәҙәр аҡса биреү ҙә дөрөҫ булыр.
Йыл башыңда нисбәт ҡәҙәре малға хужа булып, йыл аҙағында улар үрсеп китһә, ул кешегә малының йәмгеһенән зәкәт биреү фарыҙ, сөнки үрсегән мал өсөн йыл тулмаһа ла зәкәттәрен сығарыу тейешле.
Зәкәттәр кемгә бирелә һуң?
1. Зәкәтте ҡулында нисбәт ҡәҙәр малы булмаған намаҙҙарын ҡалдырмайынса уҡыған фәҡир үә байғош кешеләргә бирелеү тейеш.
2. Йортонда малы ҡалып та, ҡулында малы булмаған мосафирға, йортонда нисбәт ҡәҙәре малы күренһә лә бурысы күп булған кеше бурысын түләп бөтөрөргә ярҙам булһын өсөн, зәкәт бирелә.
3. 3әкәт ғалимға, зәкәт йыйырға тәғәйенләнгән кешегә лә бирелер: унда йыйылған зәкәт аҡсаһы малдың фәҡирҙәргә бирелә торған өлөшөнә ҡушылыр. Ғамил бай кеше булған хәлдә лә, уға хеҙмәт хаҡы итеп зәкәттән йыйылған малдан өлөш сығарыла.
4. Кеше зәкәтте үҙенең ата-әсәһенә, яҡын туғандарына, балаларына, балаларының балаларына, йәнә иренә, ҡатынына, ҡулында нисбәт ҡәҙәре малы булған бай кешегә, уның балаһына бирергә тейеш түгел. Әгәр бирелә ҡалһа, зәкәткә хисап ҡылынмаҫ, бүләк тә һәдиә хөкөмөндә булыр.
5. Зәкәтте үҙенең фәҡир ҡорҙаштарыңа, фәҡир шәкерттәгә, фәҡир тол ҡатындарға, кәсептән мәхрүм булған зәғифтәргә биреү артығыраҡ. Ҡулдарында нисбәт ҡәҙәре малдары булып та, дин үә ғалим хеҙмәтендә булып кәсептән, вазифанан мәхрүм булған кешеләргә лә зәкәт биреү дөрөҫ. Сөнки улар ҡасан үҙ кәсеһтәренә тотоноп киткәнсе һәр береһе фәҡир хөкөмөндә.
6. Бер малды зәкәт итеп биргән ваҡытта хужа кеше уның зәкәттән булыуына ниәт ҡылып, йәнә алыусының ҡулына тапшырып, йолаһын үтәп биреү лазым. Зәкәт ниәте менән бирелмәгән йәки алыусының ҡулына тапшырылмаған мал зәкәттән хисап ҡылынмай.
7. Әгәр бер мал зәкәткә бирергә тип тәғәйенләнһә, биргән саҡта зәкәттән булыуына нйәт ҡылынмаһа ла зәкәткә хисап ҡылыныр.
8. Зәкәт суммаһын айырым йыйып, фәҡирҙәрҙең үҙ ҡулына тапшыра торған Хәйриәләр Йәмғиәтенә зәкәт биреү ҙә дөрөҫ. Ул саҡта Йәмғиәттең хазиналары (казначейы) зәкәт биреүсенең вәкиле хөкөмөндә булыр.
Ҡыҫҡаһы шул, бер йыл дауамында зәкәт нисабта булһаң, малың артһа, бурыстарынды түләп бөтһәң, ошонан сығып 40 мең аҡсанан бер меңде саҙаҡа итеп өҫтә күрһәтелгәсә кемгәлер бирәң. Йәки ҡырҡ һарыҡтан бер һарыҡты. Шуғала беҙ байҙарҙан айырмалы һәр саҡ бурыста булғас, зәкәт түләүҙән азат.
Ғөшөр
Ғөшөр биреү һәр кемгә фарыздыр. Бында баймы-ярлымы юҡ. Аллаһ Тәғәлә биргән ризыҡтарға шөкөр итеп өлөш сығарырға тейешбеҙ. Сығармаһаҡ, үҙебеҙгә гонаһ бер яҡтан, икенсе яғы шул ғөшөр бирмәү арҡаһыда баҡсабыҙҙа уңыш юҡ. Элек бит бик һәйбәт үҫте, әсәй-өләсәйҙәр һәр саҡ ғөшөр бирә торғайылар.
1. Ямғыр һыуы менән үҫкән ашлыҡтан, йәшелсә-емештән, бесәндән һәм балдан бирелә торған зәкәт ғөшөр була. Уларҙай үңыш йыйылғандан һуң йылына бер мәртәбә ундан бер өлөш ҡәҙәрен фәҡирҙәргә биреү фарыҙ.
2. Ғөшөр мөлкәтенең нисбәте юҡ, ни ҡәҙәр йыйып алынһа, шул ҡәҙәренән ғөшөр бирелә. Игеү, урыу һәм уңышты тәрбиә ҡылыу хәрәждәре (расход) лә сығарылмаҫ.
3. Тейешле мөлкәттән ғөшөр, фарыҙ булыу өсөн хужаларҙың бәлиғ, ғаҡыл, һәм бай булыуҙары ла шарт түгел. Сабый, диуана үә фәҡир кешеләрҙең уңыштарынан да ғөшөр өлөшө сығарылыу тейеш.
4. Утын, ҡамыш кеүек, нәмәләрҙән ғөшөр сығарыу лазым булмаҫ.
5. Ямғырһыҙ, ҡоро ерҙәрҙә арыҡ һәм күнәктәр менән һуғарып үҫтергән ашлыҡтан тулы ғөшөр бирелмәҫ, ул уңыштың егерменән бер өлөшө миҡдарында бирелер.
6. Ғөшөр ҙә зәкәт бирелә торған фәҡир кешеләргә бирелер.
Фытыр
1. Донъяһы етеш кешегә Рамаҙандан һуң, ғәйдел-фытыр көнөндә үҙе һәм сабый балалары исеменән фытыр садаҡаһы биреү үәжиб булыр.
2. Ҡатыны һәм балалары бәлиғ булып, етеш йәшәһәләр, фытыр уларҙың үҙҙәренән тейеш. Әгәр фәҡир булһалар, береһенән дә тейеш булмаҫ.
3. Әгәр берәү ҡатыны һәм өлкәнәйгән балалары өсөн дә фытыр саҙаҡаһын үҙе бирһә, әлбиттә, сауаплы булыр.
4. Ауырлыҡ менән донъя көткән кешеләр өсөн фытыр садаҡаһы биреү мотлаҡ түгел. Әгәр инде бирмәксе булһалар, үҙҙәренәндә фәҡирерәк кешеләргә биреү тейеш.
5. Фытыр саҙаҡаһы ғәйдел- фытыр көнөндә, иртәнсәк, ғәйет намаҙы уҡылғанға тиклем бирелһә, сауаплыраҡ, сөнки байрам итергә аҡсаһы булмаған кешене байрам алдынан ҡыуандырыу яҡшыраҡ. Рамаҙан айында биреп ҡуйыу ҙа дөрөҫ.
6. Фытыр саҙаҡаһы ла зәкәт менән ғөшөр кеүек, фәҡир кешеләргә генә бирелер.
7. Фытыр саҙаҡаһы өсөн уртаса йәшәгәндәрҙең кеше башынан дүрт ҡаҙаҡ бойҙай йәки һигеҙ ҡаҙаҡ арпа биреү, байыраҡтарҙың кеше башынан дүрт ҡаҙаҡ хөрмә, йә һигеҙ ҡаҙаҡ йөҙөм биреү ҙә ярай. Уларҙың урынына хаҡтары ҡәҙәр аҡса биреү ҙә дөрөҫ булыр.
Фидиә
1. Ҡазаға ҡалдырылып та, ҡаза ҡылынмаған ураҙалары булған кешегә, үҙенән ҡаласаҡ малынан шул ураҙалары өсөн фидиә бирергә тип вариҫтарына васыят әйтеү үәжиб.
2. Васыят әйткән кеше вафат булһа, уның ҡалған малының өстән бер өлөшө миҡдарында һәр бер ҡаза ҡылынмаған ураҙалары өсөн фидиә биреү мәрхүмдең вариҫтарына үәжиб.
3. Фидиәнең күләме һәр бер ураҙа көнө өсөн үә биш ваҡыт намаҙҙың һәр береһе өсөн үә витр намаҙы өсөн бер фытыр саҙаҡаһына тиң.
4 Үҙ ваҡытында тотолған йәки ҡаза ҡылынған ураҙа өсөн фидиә биреү лазым, шуға күрә күп вариҫтар мәйеттең бәлиғ булғанына үлгәненә тиклем фарыз һаналған ураҙа өсөн фидиә бирәләр.
Ҡайһы бер материалдар «Фикһүл Ислам» китабынан алынды. Р. Б. г.Учалы, издательство «Граф» «ЧП Шагеева» 2004 г.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 30.01.2017 в 01:32, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Спортсыны ярышта еңелеүҙән, йәрәхәт алыуҙан тыш та бәләләр һағалай
Көйәрмәндәр спортты ни өсөн ярата? Ул кешеләргә еңеү шатлығы, ләззәт тойғоһо килтергәнгә. Юҡҡа ғына халыҡ телендә Боронғо Рим ваҡытынан алып “икмәк һәм тамаша” тигән һүҙбәйләнеш йөрөмәй. Тамаҡ туҡ булыу ғына әҙәмгә рәхәтлек килтермәй, уның күңеле ҡомарлы уйындар ҙа талап итә. Бөгөнгө спорт был теләкте тулыһынса ҡәнәғәтләндерә.
Һәм бына көйәрмән стадионға йә аренаға барып, йәки телевизор, компьютер алдына ултырып, йәне көҫәгән ярышты ҡарай, кемдер өсөн янып-көйә, борсола, ҡыуана. Уның яратҡан спортсыһы йә командаһы алға сыҡһа, еңһә, үҙен бәхеттән күктең етенсе ҡатында тоя. Был шаштырғыс хисте янындағы меңәрләгән кеше күтәреп алһа, бөтөнләй йүгәнләп булмаған күтәренке кәйеф солғанышына сума. Ни әйтәһең, спорт – бөйөк көс. Шуға ла спортсылар ҙа күҙ уңында, күктәге йондоҙ кеүек сағыу балҡый.
Эйе, еңеүҙәр – рекордтар – автографтар – дан-шөһрәт һәр кемдең дә өлөшөнә тәтемәй. Шуға ла был бәхетлеләргә ҡарап көнләшәләр, һоҡланалар, табыналар. Тәбиғәт биргән һәләтенә хеҙмәт һөйөүсәнлекте ҡушҡас, чемпион тыуалыр ҙа инде. Ләкин... күптәр спорт донъяһының күренмәгән яғында – эске кухняһында ниҙәр барғанын күҙ алдына ла килтерә алмай.
Әлбиттә, күп кенә атлеттар уларҙың биографияһын өйрәнгәндә, үҙҙәренән интервью алғанда бала саҡтарының, тормоштарының ауыр булғанын, төрлө ҡыйынлыҡтарҙы еңеп, оло уңыштарға өлгәшкәнен тәфсирләп һөйләргә ярата. Ауырлыҡ кәртәләрен еңеп сыҡҡанын ишетеп, тамашасыла, уҡыусыла уға ҡарата тағы ла ҙурыраҡ ихтирам уяна. Бына бит һары таңдан ҡара төнгәсә күнекмәләрҙән ҡайта белмәгәс, ихтыяр көсө ныҡ булғас, ниндәй ҙур еңеүгә өлгәшкән!
Әммә спортсыларҙың байтағы ҙур ярышҡа сыҡҡансы үҙенә аяҡ салған күренештәр тураһында һөйләп бармай. Ҡайһы бер турнирҙарҙа тәғәйен атлеттың уңышһыҙлығын яҡшылап әҙерләнмәүенә, күнекмәләрҙә етерлек шөғөлләнмәүенә һылтап ҡуябыҙ. Ә ул, бәлки, яңы ғына көслө стресс кисергән, нервы көсөргәнешенә дусар булған тип уйламайбыҙ. Бөтә кешеләр кеүек, ул да “ҡояш аҫтындағы урын өсөн” көрәшә бит. Һәм был туранан-тура ярыш ваҡытында ғына түгел, ә уға тиклем байтаҡ алыҫ булған мәлдә үк башлана.
...Быйылғы йылдың ғинуар айында шорт-трек буйынса Европа чемпионатында Өфөнән Дмитрий Мигуновты Франция йыйылма командаһы составында күреп ғәжәпкә ҡалдым. Ул шәхси беренселектә ҡатнашыуын-ҡатнашманы, әммә эстафетала старт алды. Бәй, 25 йәшлек яҡташыбыҙ 500 метр арауыҡта илдә иң яҡшыларҙың береһе бит! Данлыҡлы корей-рәсәй спортсыһы Виктор Анға алмашҡа килә ине! Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, Сочиҙағы Ҡышҡы Олимпиада ҡатнашыусыһы (тик беҙҙең егеттәр алтын миҙал яулағанда ул запаста ине), илебеҙҙең эстафета составында ике тапҡыр Европа чемпионы, ике йыл рәттән 500 метр арауыҡта Донъя кубогы эйәһе...
Ни булды был? Күҙемә күренәме? Юҡ, ысын ул. Ә ниңә сит ил өсөн сығыш яһай? Ҡатын-ҡыҙ булһа, французға кейәүгә сыҡҡандыр тип уйлар инең...
Баҡтиһәң, 2016 йылдың йәйендә Дмитрий Мигуновты тренерҙар штабы Рәсәй йыйылма командаһынан ситләтә. Йәнәһе, ул миҙгел алды медицина тикшереүендә психолог менән әңгәмәне үтә алмаған. Ғәжәп, ул бит психопат түгел... Һөҙөмтәлә егет дәүләт финанслауынан мәхрүм ителә. Тәүҙә ул Өфөлә күнекмәләргә йөрөй, аҙаҡтан Польшала шөғөлләнә. Былтыр иһә башҡа ил байрағы аҫтында сығыш яһауҙы тыйған “карантин” ваҡыты уҙыу менән Францияның данын яҡларға рөхсәт ала.
Медицина тикшереүе һөҙөмтәләрен ишеткәс, Дмитрий үҙ ҡолағына үҙе ышанмай. “Эйе, мин ҡыҙып та китәм, боҙҙа әрепләшеүем дә ихтимал. Ләкин был шундай ҙур проблемамы ни? Киреһенсә, шорт-тректа эмоционаллек үҙеңә лә еңергә ярҙам итә, иптәштәреңде лә дәртләндерә”, – ти ул. Ахырҙа спортсы үҙ аҡсаһына бойондороҡһоҙ медицина тикшереүе үтә. Табиптар уның һаулығында бер ниндәй ҙә тайпылыш тапмай. Әммә инде һуң була – йыйылма команда составында уға урын ҡалмай.
Шорт-трек беҙҙең илдә ныҡ киң таралмаған. Шуға күрә, әгәр һин Рәсәй йыйылма командаһынан сығаһың икән, шөғөлләнеү өсөн шарттарҙан да ҡолаҡ ҡағаһың. Дәүләт ярҙамы милли команда ағзаларына ғына бүленә. Тимәк, күнекмәләрҙе үҙаллы үткәрергә тура килә. Ә шорт-трек осһоҙ спорт төрө түгел. Боҙ майҙансығын ҡуртымға алыу ҡыйбатҡа төшә. Етмәһә, беҙҙәге стадион-ареналар хоккей йә фигуралы шыуыу өсөн тәғәйенләнгән. Шорт-тректа майҙансыҡты йомшаҡ матрастар менән хәүефһеҙ итеп йыһазландырып алырға кәрәк. Юғиһә сәғәтенә 50 километр тиҙлек менән елгән спортсы боролошта ҡолай ҡалһа, ауыр йәрәхәт алыуы, инвалид булып ҡалыуы ихтимал.
Шөкөр, Мигунов күнекмәләр өсөн беҙҙең республикала боҙ аренаһы таба, ләкин бынан башҡа бит конкурентлы шарттар ҙа кәрәк. Илдә 50-ләп юғары кимәлдәге шорт-трекист бар, тик улар барыһы ла тиерлек йыйылма команда составында һәм бергә шөғөлләнә. Ә “ала ҡарға” кем менән ярышһын да был хәлдә нисек үҫешһен?! Ике генә юл ҡала: йә ҙур спорт менән хушлашырға, йә... сит илгә китергә.
Ә Рәсәй коньки уҙышыусылар союзында был күренеште нисек аңлаталар һуң? Юҡ, уны берәү ҙә ситләтмәне, Мигунов бары тик яңы миҙгелгә командаға эләкмәне, бөтәһе лә ғәҙел, тиҙәр.
– Спортсыларҙы үҙәкләштерелгән әҙерлек йыйындарына саҡырғанда, беҙ уҙған миҙгелдәге спорт ҡаҙаныштарын ғына түгел, күп хәлдәрҙе күҙ уңында тотабыҙ. Мәҫәлән, спортсы күнекмә процесына инеп китерлекме, алдына ҡуйылған бурыстарҙы нисек үтәй, һәм иң мөһиме – ул күнекмә барышына һәм башҡа спортсыларға зыян килтерергә тейеш түгел. Был бик мөһим, – ти союз президенты Алексей Кравцов.
Әһә, “зыян килтерергә тейеш түгел”. Һүҙ нимә тураһында бара һуң? Бәлки, 2016 йылдың мартында Дмитрийҙың командалашы – тағы бер яҡташыбыҙ Семен Елистратовтың допингка алынған анализында тыйылған мельдоний препараты табылыуына бәйле низағ хаҡындалыр? Хәтерегеҙҙәлер, ул саҡта күп кенә Рәсәй спортсылары ошо матдә ҡулланыуҙа тотолғайны. Аҙаҡтан уларҙы аҡланылар. Әммә ваҡытында шорт-трек лидеры организмында табылған мельдоний – командалаш иптәштәренең эше, тип ғәйепләү ҙә ташланғайны. Аныҡ исемдәр аталманы, артабан был сәйер күренештең сәбәбе сер булып ҡалды, әммә Мигуновты ситләтеү ошо хәлдең шаңдауы түгелме икән? Дмитрий иһә командалаш иптәшеңде сафтан сығарыуҙы үҙең ултырған ботаҡты сабыуға тиң һанап: “Был көлкө. Шул рәүешле мин үҙемде лә эстафетала миҙалдан мәхрүм итәм бит. Улай эшләргә нигеҙ юҡ. Беҙ Семен менән бер ҡаланан, бер-беребеҙҙе күптән беләбеҙ. Өҫтәүенә төрлө дистанцияларҙа сығыш яһайбыҙ, бүлешер нәмә юҡ”, – ти.
Ысынлап та, Семендың яратҡан уҙыш арауығы – 1500 метр, Дмитрийҙыҡы – 500 метр. Етмәһә, ул саҡта мельдоний күп кенә Рәсәй спортсылары анализында табылды. Былар барыһы ла командалағы “дошмандар” эшеме ни?! Миңә ҡалһа, иң еңеле был бәләлә иптәштәреңде, ситтәрҙе ғәйепләү. Яңы ғына уҙған Кореялағы Ҡышҡы Олимпиадала ла керлингта бронза миҙал яулаған беҙҙең ил вәкилдәре парынан Александр Крушельницкийҙың организмында шул уҡ мельдоний табылғас, ул да быны командалаш иптәштәренән күргәйне. Хатта Керлинг федерацияһы вәкилдәре лә ошо фаразды яҡланы. Ахырҙа Халыҡ-ара олимпия комитеты Олимпиаданан алда Японияла күнекмә үткән йыйылма командабыҙ урынлашҡан ҡунаҡхананан видеокүҙәтеү яҙмаларын тикшерергә рөхсәт биргәйне. Һөҙөмтәләр нимә күрһәткәндер – билдәһеҙ. Һәр хәлдә, әлегә Крушельницкийҙың ризығына мельдоний һалып йөрөгән кешенең тотолғанын ишетмәнек.
Илдең йыйылма командаһына эләгеүе рәхәт булмаһа ла, унан “осоп сығыуы” бына шулай еп-еңел. Америкала ғына барыһы ла “спорт принцибы”на таянып эшләнә. Күрһәткестәрең, ҡаҙаныштарың юғары икән – командаға рәхим ит, Ҡушма Штаттар беренселегендә призлы урын яуламаның иһә – урыныңды яңы чемпионға бушат. Һиңә бер ниндәй “тренерҙар ҡарары” ла ярҙам итә алмай.
Беҙҙә иһә һаман да “көслөнөкө – замана” тип йәшәйҙәр. Европа, донъя беренселектәренә кемде ебәрергә икәне йыш ҡына кабинеттарҙа хәл ителә. Һайлап алыу турнирында еңеп тә, йыйылма командаға эләкмәүең бар. Мәҫәлән, 2014 йылғы Сочи Олимпиадаһына фигуралы шыуыуҙа ир-егеттәрҙән Максим Ковтун барырға тейеш ине. Ләкин тренерҙар советы бик йыш йәрәхәттәр алып, ҡатмарлы операциялар үткәргән Евгений Плющенконы ебәрҙе.
Был хәлгә абруйлы спортсылар араһынан Алексей Ягудин, Татьяна Лебедева, Александр Емельяненко ғына түгел, хатта ул саҡтағы Халыҡ-ара конькиҙа уҙышыусылар союзы президенты Оттавио Чинкванта ла кире ҡарашын белдерҙе. Емельяненко: “Талантлы егеттәр күп, уларҙы күрәләтә ҡыйырһыталар, үҫергә бирмәйҙәр. Йә судьялар аяҡ сала, йә улар урынына башҡалар ярышҡа бара”, – тине. Ә Чинкванта күрәҙәлек ҡылдымы ни: “Әлбиттә, спортсылар йәрәхәт тә ала, ауырый ҙа. Милли федерация ла Уйындарға кемде теләй, шуны ебәрә ала. Тик мин гел генә йәрәхәтләнгән спортсыны командаға индергән федерация ағзаларын аңламайым. Әгәр ҙә бер-бер хәл була ҡалһа, уны кем менәндер алмаштырыу мөмкин түгел. Быны эшләй торған һуңғы срок – 5 февраль үтеп киткән буласаҡ”. Һөҙөмтәлә команда ярышында алтын миҙал менән хушһынған спортсы шәхси беренселек башланыр алдынан ғына йәрәхәтенә бәйле боҙға сығыуҙан баш тартты. Уның урынына кемделер ҡабаттан ҡатнашыусылар исемлегенә индереү мөмкин булманы...
Йәки 2006 йылғы Ҡышҡы Олимпиадаға команда туплағанда килеп тыуған сетерекле мәсьәлә. Шорт-тректа һайлап алыу турында Башҡортостандан Вячеслав Кургинян еңде, тик Туринға ниңәлер Омскиҙан Сергей Пранкевичты ебәрергә булып киттеләр. Ул ваҡыттағы республика етәкселегенең Рәсәй олимпия комитеты президенты Леонид Тягачевҡа мөрәжәғәт итеүе генә хәлде төҙәтте.
...Ошондай спорт алыштарынан алыҫ ваҡиғалар спортсының байтаҡ көсөн ала, нервыһын ҡаҡшата. Шуға күрә лә ваҡыт-ваҡыт кемдеңдер башҡа ил командаһы составында сығыш яһарға ҡарар итеүенә аптырарға түгел. Бындай ихтыярлы ватандаштарға ла ҡасандыр ҡояш йылмайырын теләргә генә ҡала. Спортсы ғүмере үтә оҙон түгел бит.


text:
- Подробности
- Просмотров: 471
АРСЕНИЙ (донъяуи исеме Крылов Алексей Васильевич; 24.3.1879, Мәскәү губ. Петровский а. — 26.5.1962, Мәскәү), дин әһеле, Өфө һәм Стәрлетамаҡ епискобы (1950—53). Архимандрит (1945). Монахлыҡ ҡабул иткән (1945). Мәскәү дини семинарияһын (1901), Мәскәү коммерция акад. (1912), Мәскәү ун‑тын (1914) тамамлаған. 1901 й. алып сиркәү‑мәхәллә мәктәбе уҡытыусыһы, 1903 й. башлап Мәскәү сиркәүҙәренең береһендә псаломсы, 1915 й. алып Мәскәүҙең финанс һәм юридик учреждениеларында эшләй. 1945 й. башлап Мәскәү патриархияһы епархияларында епископ, 1956 й. ялға китә. Өфө епархияһы етәксеһе вазифаһында, Октябрь революцияһына тиклем хеҙмәт иткән священниктарҙы ылыҡтырып, сиркәү кадрҙарын нығыта, епископ м‑н килешмәйенсә сиркәү советтары ағзаларын ҡайтанан һайлауҙы тыя. Яңы православие ҡорамдарын асыу, иҫкеләрен тергеҙеү м‑н шөғөлләнә, дин таратыу эшмәкәрлеген әүҙемләштерә. Урындағы власть баҫымы аҫтында 1950 й. йөрөп эшләүсе сиркәү хеҙм‑рҙәре ин‑тын (1945 й. индерелгән) бөтөрә һәм диндарҙарҙың Табын Божья Матерь чудотворная иконаһына ғибәҙәт ҡылыуын туҡтата (1951).
Н.П.Зимина, Ю.Н.Сергеев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 465
АЛМАШҺЫҘ КУЛЬТУРА, һөрөнтө ерҙең бер үк урынында бер төр үҫемлектәрҙе туҡтауһыҙ оҙаҡ үҫтереү. А.к. ваҡытында тупраҡтың структураһы боҙола, серетмә миҡдары кәмей, тупраҡ ашлама элементтарының береһенә ярлылана, специфик ҡоротҡостар, ауырыу тыуҙырыусылар, ҡый үләндәре артыуы күҙәтелә, һөҙөмтәлә а.х. культураларының уңдырышлылығы сәсеүәйләнеше булғандағыға ҡарағанда 1,5—2 тапҡырға кәмей. Ашламалар, ҡый үләндәренә, ҡоротҡостарға һәм ауырыуҙарға ҡаршы көрәш саралары ҡулланыу, ерҙе рациональ эшкәртеү А.к. а.х. культураларының уңыш биреүсәнлегенә, тупраҡтың уңдырышлылығына кире тәьҫирен кәметә.
Башҡортостанда картуф, кукуруз, ужым арышының А.к. б‑са тәжрибәләр 1958 й. алып — Миловка уҡытыу‑тәжрибә хужалығында (Ә.М.Рәхимов, М.Б.Әмиров) , 1968—71 йй. яҙғы бойҙайҙыҡы Баймаҡ тәжрибә‑етештереү хужалығында (Г.Н.Лысак) үткәрелә. Респ. шарттарында уңыш алыу күләмен күпкә кәметмәйенсә бер үк урында иген культураларын (яҙғы бойҙай, ужым арышы) — 3 йылға тиклем, кукурузды — 10 йыл, картуфты 15 йылға тиклем үҫтерергә мөмкин.
Әҙәб.: Амиров М.Б. Научные основы севооборотов для интенсивного земледелия Башкирии. Ульяновск, 1991.
М.Б.Әмиров
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
- Подробности
- Просмотров: 267
ТАРЛАУЫҠ, йылға эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә ҡаты нигеҙле тау тоҡомдарында барлыҡҡа килгән, текә ҡая ташлы битләүҙәре булған тар тау үҙәне. Т. тәрәнлеге киңлегенән ҙурыраҡ, төбө башлыса йылға үҙәне булып тора. Башҡортостанда Т. Ағиҙел й. киңлек ағымы өлөшөндә осрай, бында йылға тәпәш тауҙарҙы киҫеп үтә. Ирәндек һыртының көнсығыш битләүендә Төйәләҫ й. ҡушылдыҡтарының береһе Ғәҙелша шарлауығы булған Т. барлыҡҡа килтерә. Т. шулай уҡ Йүрүҙән й., Урал й. ҡушылдыҡтары — Оло һәм Кесе Ҡыҙыл, Һаҡмар һ.б. йылғаларҙа осрай.
Тәрж. И.М.Япаров


text:
- Подробности
- Просмотров: 311
ОЛИМПИАДАЛАР, уҡыусыларҙың дөйөм белем биреү предметтары б‑са ярыштары. Талантлы уҡыусыларҙы асыҡлау өсөн үткәрелә. Уҡыусыларға үҙ белемен тикшереү һәм баһалау мөмкинлеген бирә, уларҙы әүҙем уҡыу һәм ғилми эшкә ылыҡтырыуға юл аса. 2005 й. алып О. — “Мәғариф” өҫтөнлөклө милли проектының бер йүнәлеше. О. (мәктәп, район, ҡала, респ., бөтә Рәсәй, халыҡ-ара) мәғариф органдары, Рәсәй мәғариф акад., РФА, төрлө юғары уҡыу йорттары тарафынан ғилми һәм ижт. ойошмалар ҡатнашлығында ойошторола. О. өсөн һорауҙар, методик тәҡдимдәр әҙерләүҙе һәм һөҙөмтәләрҙе анализлауҙы педагогтарҙан, юғары уҡыу йорттары уҡытыусыларынан, ғилми хеҙм‑рҙәрҙән торған предмет комиссиялары тормошҡа ашыра. О. еңеүселәре дипломдар м‑н бүләкләнә, ҡайһы бер юғары уҡыу йорттарына уҡырға ингәндә был диплом өҫтөнлөк бирә. Башҡортостанда 2013 й. Бөтә Рәсәй О. төбәк этабында 2869 уҡыусы ҡатнаша, 66 кеше еңеүсе, 506 кеше призёр була; йомғаҡлау этабында респ. 91 уҡыусыһы ҡатнашып, 6 алтын, 21 көмөш һәм бронза миҙал яулана. 2007 й. халыҡ-ара О. (Тайбэй ҡ., Ҡытай) Белорет компьютер мәктәбе уҡыусыһы Д.Лисицкий шәхси зачётта көмөш миҙалға лайыҡ була, 2013 й. биол. б-са халыҡ-ара О. (Берн, Швейцария) Нефтека‑ ма ҡ. 1‑се гимназияһы уҡыусыһы А.Мәҡсүтов көмөш миҙал м‑н бүләкләнә.
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Әлкә мәктәбендә белем алам. Унда мине серле донъяға әйҙәүсе, хыялдарыма ҡанат ҡуйыусы хөрмәтле остаздарым көтә. Бигерәк тә химия-биология фәндәренә ылыҡтырыусы Рәлизә Рафиҡ ҡыҙы Нафиҡованың дәрестәрен көтөп алам.
Улар бик мауыҡтырғыс һәм ҡыҙыҡлы үтә. Уҡытыусым үҙ фәнен яҡшы белә, заман технологияларын ҡулланып, темаларҙы төрлө мәғлүмәттәр менән байыта. Дәрес һиҙелмәй ҙә үтеп китә.
Рәлизә апайҙы һәм барлыҡ уҡытыусыларҙы һөнәри байрамдары менән ҡотлайым. Ижади уңыштар, ныҡлы һаулыҡ, ғаилә бәхете, яңы бейеклектәр теләйем.
Наҙгөл ШӘМСЕТДИНОВА,
VII синыф уҡыусыһы.
Салауат районы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 435
ДУТОВ Александр Ильич [6.8. (башҡа мәғлүмәттәр б-са, 5.8.) 1879, Һырдаръя өлк. Казалинск ҡ. — 7.3. (башҡа мәғлүмәттәр б-са, 6.2.) 1921, Суйдун ҡ., Ҡытай], Аҡтар хәрәкәте эшмәкәре. Ген.-лейт. (1918). 1904—05 йй. рус-япон һуғышында, Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. Неплюев кадет корпусын (1896), Ген. штабтың Николай акад. (С.-Петербург, 1908) тамамлаған. 1897 й. алып рус армияһында. 1908—14 йй. Ырымбур казак хәрби училищеһында уҡыта. 1916 й. башлап Румын фронтында 1-се Ырымбур казак полкы командиры. 1917 й. мартынан Казак ғәскәрҙәре союзының Ваҡытлы советы рәйесе урынбаҫары, июндән Бөтә Рәсәй казак ғәскәрҙәре союзы Советы рәйесе (Петроград). 1917 й. окт. — 1921 й. мартында Ырымбур казак ғәскәренең ғәскәри атаманы һәм Ырымбур казак ғәскәре хөкүмәте рәйесе. 1917 й. окт. Ырымбур губернаһы б-са Ваҡытлы хөкүмәт комиссары Н.В.Архангельский м-н берлектә Рәсәй республикаһы Бөтә Рәсәй ҮБК һәм ХКС‑ына буйһонмауы т-да белдерә, губернаның бер өлөшөн хәрби хәлгә күсерә. Ноябрҙә Эшсе һәм һалдат депутаттары Ырымбур советы ағзаларының ҡайһы берҙәрен ҡулға алырға, Ырымбур губерна хәрби‑революцион комитетын таратырға бойороҡ бирә. Ноябрҙә Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына һайлана. Дек. алып Көньяҡ Уралда Совет ҡораллы көстәренә ҡаршы һуғыш хәрәкәттәре алып бара. 1918 й. июленән Ырымбур казак ғәскәре, Ырымбур губ. һәм Турғай өлк. терр‑яһында Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитетының, сент. башлап Ырымбур казак ғәскәре терр‑яһында Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтенең баш вәкиле. 1918 й. июленән Көньяҡ‑Көнбайыш армияһының (дек. — айырым Ырымбур армияһы бүлексәһе) командующийы. Өфө дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнаша, Рәсәйҙең федератив ҡоролошон яҡлап сығыш яһай. Нояб. А.В.Колчак диктатураһын урынлаштырыуҙы яҡлай, дек. алып ген.-губернатор вәкәләте м-н Көньяҡ Урал крайының (Ырымбур губ. һәм Турғай өлк. терр‑яһы) баш начальнигы. 1919 й. майынан бөтә казак ғәскәрҙәренең поход атаманы һәм Рус армияһының Көнсығыш фронты кавалерияһы инспекторы. Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһы агенттары тарафынан үлтерелә. 3‑сө (1910) һәм 4‑се (1905) дәрәжә Изге Анна, 3‑сө дәрәжә (1905) Изге Станислав орд. м‑н бүләкләнгән.
Әҙәб.: Акулинин И.Г. Оренбургское казачье войско в борьбе с большевиками. 1917—1920. Шанхай, 1937; Ганин А.В. Александр Ильич Дутов //Вопросы истории. 2005. №9.
И.Ф.Плотников
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 422
ЙӘШӘҮ МИНИМУМЫ, ҡулланыусылар кәрзиненең хаҡы, ш. уҡ мотлаҡ түләүҙәр һәм йыйымдар. Соц. программалар эшләгәндә һәм уларҙы тормошҡа ашырғанда, бюджетты төҙөгәндә халыҡтың йәшәү кимәлен баһалау өсөн йән башына квартал һайын билдәләнә. 1991 й. алып миним. ҡулланыусылар бюджеты (250‑нән ашыу тауар һәм хеҙмәт инә), 1992 й. — Й.м. бюджеты (25 аҙыҡ‑түлек тауары, сәнәғәт тауарҙары һәм хеҙмәттәргә киткән сығымдар дөйөм сығымдарға ҡарата проценттарҙа иҫәпләнә), 2001 й. — Й.м. (156 тауар һәм хеҙмәт) иҫәпләп сығарыла. 2011 й. Й.м. дәүмәленән түбәнерәк килем алған халыҡ һаны б‑са БР РФ‑та 19‑сы һәм Волга буйы федераль округында 2‑се урында була (ҡара: табл.).
Ә.М.Аллаярова
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина
Башҡортостан Республикаһында йәшәү минимумы дәүмәле (2012 й. 2‑се кварталы; йән башы иҫәбенән, айына һумдарҙа)


text:
- Подробности
- Просмотров: 300
ӨФӨ ТИМЕР ЮЛ ОҪТАХАНАЛАРЫ МАСТЕРОВОЙҘАРЫ ҺӘМ ЭШСЕЛӘРЕНЕҢ ПАТРИОТИК ЙӘМҒИӘТЕ, 1905—06 йй. Өфөлә уң монархистарҙың ҡара груһсылар ойошмаһы. 6 дек. Өфө т. юл оҫтаханаларында (ҡара: Өфө тепловоздар ремонтлау заводы) ойошторола. Революцион хәрәкәткә ҡаршы [ҡара: революция (1905—07)] сығыш яһаған эшселәрҙе берләштергән. Йәмғиәт программаһында православие дәүләттең төп дине тип иғлан ителә, дин тотоу һәм милли үҙбилдәләнеш ирке таныла. Йәмғиәт хосуси милек хоҡуғын тайпылышһыҙ һаҡлауҙы талап итә, крәҫтиәндәрҙең алпауыт ерҙәрен баҫып алыуын тәнҡитләй, ергә ихтыяжды Крәҫтиән ер банкыһы аша хәл итергә тәҡдим итә; забастовкаларға ҡаршы була, революцион рухлы эшселәрҙе асыҡлауҙа полиция һәм губерна властары м‑н хеҙмәттәшлек итә; эшселәр араһында мәғрифәтселек м‑н шөғөлләнә, айыҡ тормош өсөн көрәшә һ.б. Йәмғиәттә 1,4 меңгә яҡын ағза иҫәпләнә (1906 й. ғин.). 1905 й. дек. башында йәмғиәт ағзалары И.С.Якутов етәкс. социал- демократтар төркөмөнөң т. юл оҫтаханалары өҫтөнән контролгә алыу өсөн ойошторолған ҡораллы сығышын туҡтата. “Урыҫ халҡы союзы”ның Өфө губерна бүлексәһе асылғас, Йәмғиәт уға ҡушыла. Етәксе органы — Йәмғиәттең Дөйөм йыйылыштары, Идара (рәйесе — А.Л.Шилов). 1907 й. т. юл бәйләнешен тергеҙеүҙәге хеҙмәттәре өсөн йәмғиәттең 110 ағзаһы көмөш миҙал м‑н бүләкләнә.
Әҙәб.: М а к с и м о в К.В. Патриотическое общество мастеровых и рабочих Уфимских железнодорожных мастерских (1905—1917 гг.). Уфа, 2003.
К.В.Максимов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Буш күмәклек
Буш күмәклек (Математикала) — бер элементы ла булмаған күмәклек. Күләмлелек аксиомаһынан бындай үҙсәнлеккә эйә булған бер генә күмәклек булыуы килеп сыға. Буш күмәклек үҙенең (тылҡылған) аҫкүмәклеге булып тора, ләкин үҙенең элементы түгел. Буш күмәклек сикле күмәклек һәм бөтә күмәклектәр араһында ҡеүәте иң бәләкәй булғаны. Буш күмәклек — ҡеүәте буйынса уға тигеҙ булған күмәклектәр класы бер генә элементтан торған (буш күмәклектең үҙенән) берҙән бер күмәклек. Шулай уҡ буш күмәклек — теүәл бер аҫкүмәклеге (үҙенә-үҙе) булған берҙән-бер күмәклек, һәм үҙенең теләһә ниндәй аҫкүмәклегенә тиң ҡеүәтле булған берҙән-бер күмәклек.
Буш күмәклек күп сәйнәлгән сисә алырлыҡ (тимәк, һанап сыҡмалы һәм арифметик), транзитив һәм тулыһынса тәртипкә һалынған күмәклек (теләһә ниндәй тәртип мөнәсәбәте өсөн). Буш күмәклек иң бәләкәй тәртип һаны һәм иң бәләкәй кардиналь һан. Топологияла буш күмәклек бер үк ваҡытта йомоҡ һәм асыҡ күмәклек. - ирекле күмәклектән башланыусы, артабанғы һәр элементы алдан килеүсенең элементы булып торған, һәр саҡ сикле һандағы аҙымдан һуң буш күмәклек менән тамамланған сынйыр (даимилыҡ аксиомаһын ҡара). Шулай итеп, буш күмәклек, ҡалған бөтә күмәклектәр төҙөлгән «төҙөүсе кирбес» булып тора. Ҡайһы бер күмәклектәр теорияһы билдәләмәләрендә буш күмәклектең булыуы постулат итеп алына (буш күмәклек аксиомаһын ҡара), икенселәрендә — иҫбат тиелә. Буш күмәклек математикала сиктән тыш мөһим роль уйнай.[1]
Йөкмәткеһе
Буш күмәклекте тамғалау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Оҡшаш хәрефтәр (Диаметр)
Ғәҙәттә буш күмәклекте , йәки тип тамғалайҙар. Һирәгерәк буш күмәклекте һәм символдарының береһе менән тамғалайҙар. Юникодта махсус «буш күмәклек» тамғаһы бар: (U+2205, ∅). һәм символдарын 1939 йылда Бурбаки төркөмө (атап әйткәндә, Андре Вейль) ҡулланыуға индерҙе.
символы дат-норвег алфавитында Ø хәрефе менән бер төрлө[2].
Буш күмәклектең үҙсәнлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бер күмәклек тә буш күмәклектең элементы булмай. Икенсе төрлө әйткәндә, һәм, айырым осраҡта, .
- Буш күмәклек теләһә ниндәй күмәклектең аҫкүмәклеге була. Икенсе төрлө әйткәндә, һәм, айырым осраҡта, .
- Буш күмәклектең теләһә ниндәй күмәклек менән берекмәһе һуңғы [күрһәтелгән күмәклеккә] тигеҙ. Икенсе төрлө әйткәндә, һәм, айырым осраҡта, .
- Буш күмәклектең теләһә ниндәй күмәклек менән киҫелеше буш күмәклеккә тигеҙ. Икенсе төрлө әйткәндә, һәм, айырым осраҡта, .
- Теләһә ниндәй күмәклектең үҙенең тултырыусыһы менән киҫелеше буш күмәклеккә тигеҙ. Икенсе төрлө әйткәндә, .
- Теләһә ниндәй күмәклек менән буш күмәклектең айырмаһы һуңғы [күрһәтелгән күмәклеккә] тигеҙ. Икенсе төрлө әйткәндә, һәм, айырым осраҡта, .
- Буш күмәклек менән теләһә ниндәй күмәклектең айырмаһы буш күмәклеккә тигеҙ. Икенсе төрлө әйткәндә, һәм, айырым осраҡта, .
- Буш күмәклектең теләһә ниндәй күмәклек менән симметрик айырмаһы һуңғы [күрһәтелгән күмәклеккә] тигеҙ. Икенсе төрлө әйткәндә, һәм, айырым осраҡта,
- Буш күмәклектең теләһә ниндәй күмәклеккә декарт ҡабатландығы буш күмәклеккә тигеҙ. Икенсе төрлө әйткәндә, һәм, айырым осраҡта, .
- Буш күмәклек — транзитив. Икенсе төрлө әйткәндә, , бында .
- Буш күмәклек — ординал. Икенсе төрлө әйткәндә, , бында .
- Буш күмәклектең ҡеүәте нулгә тигеҙ. Икенсе төрлө әйткәндә, .
- Буш күмәклектең үлсәие нулгә тигеҙ. Икенсе төрлө әйткәндә,
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Буш күмәклек аксиомаһы
- Күмәклек теорияһы аксиоматикаһы
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑
Френкель А. А., Бар-Хиллел И. Основания теории множеств. — М.: Мир, 1966. — С. 117.Если — как это и предполагается в нашей системе — члены любого множества также суть множества (в том числе пустое множество), а не индивиды, то само собой разумеется, что единственным первичным конституентом…любого множества оказывается пустое множество.
- ↑ Earliest Uses of Symbols of Set Theory and Logic (инг.). — Күмәклек теорияһы һәм логика сиволдарының барлыҡҡа килеү тарихы. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 28 сентябрь 2010 тикшерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Столл Р. Множества, логика, аксиоматические теории — М.: Мир, 1968. — 231 б.
- Нефедов В.Н., Осипова В.А. Курс дискретной математики — М.: МАИ, 1992. — 264 б. — ISBN 5-7035-0157-X.


text:
Сауҙагәрҙәр биржаһы (Таганрог)
Сауҙагәрҙәр биржаһы — ХIХ быуатта Таганрог ҡултығында сауҙа операциялары үткәреү өсөн ойошторолған биржа[1].
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сауҙагәрҙәр биржаһы Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында 1801 йылда барлыҡҡа килгән. Уның территорияһы хәҙерге «Кристалл» заводы торған урында булған һәм диңгеҙ яры буйынан Депальде баҫҡысына тиклем һуҙылған. 1804 йылда биржа территорияһында сит илдәрҙән килтерелгән ҡулланыу тауарҙары өсөн амбар төҙөлгән. Ҡала властары амбар төҙөүҙе үҙҙәре яйлаған. Ҡала башлығы Б. Б. Кампенгаузен бойороғо буйынса 1804—1806 йылдарҙа сауҙагәрҙәр биржаһы территорияһында ағас магазиндар төҙөү тыйыла. Ҡоролмаларҙы төҙөү өсөн бары тик таш ҡулланырға һәм амбар башын черепица менән ҡапларға ғына рөхсәт ителгән.
1805 йылда Таганрог таможня округы ойошторола. Уға Ростов, Мариуполь заставаһы, Керчь һәм Бердянск таможняһы инә..
1807 йылда сауҙагәрҙәр биржаһы территорияһында ҡала таш үлсәүе «Важни» эшләй башлаған. 1816 йылғы мәғлүмәт буйынса, тауар һаҡлау өсөн таш амбарҙар төҙөү тамамлана. 1850-сы йылдарҙа сауҙагәрҙәр биржаһына төшөү юлына таш түшәлә. ХIХ быуат аҙағында тимер юл тармағы биржа аша портҡа үтә.
Таганрог территорияһында күп сит илдәрҙең консуллыҡтары эшләй. Был төбәктең үҙенсәлектәре менән бәйле була. Экспорт контораһы эшләй, улар сит илдәргә иген ебәрә. Сит ил консулдары Германия, Швеция, Франция, Бөйөк Британия, Испания, Төркиә, Италия, Греция, Дания, АҠШ, Парагвай, Бельгия илдәренән була. Таганрогтан бойҙай Лондонға англичандар, француздар, итальяндар, гректар тарафынан, Сицилияның макарон фабрикаларына ебәрелә.
Үҙ тауарҙарын Таганрогҡа Синоп, Кесе Азия, Трапезунд һәм Керасунт караптары алып килгән. Күбеһенсә, сәтләүек, цитрус, шарап, ағас һәм тәмләткестәр килтерелгән. Бында сит ил сауҙагәрҙәре юғары сортлы он һәм балыҡ ыуылдырығы һатып алған. Уларҙың ҡайһы берҙәре Таганрог ҡалаһында ҡалырға ҡарар иткәндәр һәм үҙҙәренең эшмәкәрлеген үҙгәртеп икмәкхана асыу менән шөғөлләнә. Яйлап сауҙагәрҙәр биржаһы үҙенең актуаллеген юғалта. Келәттәр емереләбашлай. Улар урынында ағас эшкәртеү фабрикалары һәм башҡа кәсепханалар барлыҡҡа килгән. И. Н. Ножников, И. М. Пархоменко һәм К. М. Добровольскаяларҙың ҙур складтары ғына үҙ эшен дауам иткән.


text:
Йомағужа ГЭС-ы
Йомағужа гидроэлектростанцияһы — Башкортостандың Күгәрсен районы Ағиҙел йылғаһында урынлашҡан ГЭС.
Дөйөм мәғлүмәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
ГЭС 1998 йылда төҙөлә башлаған, 2007 йылда тамамланған. ГЭС ҡоролмалары составында:
- 605 м оҙонлоҡтағы һәм 70 м бейеклектәге балсыҡһыл үҙәктән торған өйөп яһалған быуа плотина;
- өҫкө яр буйындағы һыу ағыҙғыстар;
- 90 м оҙонлоғондағы килтереүсе подводящий канал;
- 70 м оҙонлоғондағы килтереүсе подводящий һыу үткәргес;
- ГЭС плотинаһына яҡын бина.
ГЭС-тың ҡеүәте — 45 МВт. ГЭС бинаһында иҫәбе 40 м баҫым көсө менән эшләгән ҡеүәте 15 МВт-лы өс әйләнмәле-көрәк башлы гидроагрегат урынлаштырылған. ГЭС-тың баҫымлы ҡоролмалары 35,6 км² майҙанлы, тулы күләме 890 млн.м³ тиң булған Йомағужа һыуһаҡлағысын барлыҡҡа килтерә.
ГЭС-ты «Гидропроект» институты проектлаған.
Йомағужа гидротехник ҡоролмалары, иң тәү сиратта, юл айҡан электр энергияһы эшләп сығарыу менән бергә, һыу менән тәьмин итеү һәм ташҡындарҙан һаҡлау мәсьәләһен хәл итә.
Йомағужа ГЭС-ы «Башҡорт генерирлаусы компанияһы» ЯСЙ-е составына инә, төҙөлөштө «Йомағужа һыуһаҡлағысы» ЯСЙ-е тормошҡа ашырған.
Экологик проблемалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йомағужа һыуһаҡлағысы тар тау үҙәнендә төҙөлгән, һәм ҡиммәтле ерҙәрҙең һыу аҫтында ҡалыу майҙаны ҙур түгел. Гидротехник ҡоролма һыуы «Башҡортостан» милли паркы эсендәге ерҙәрҙе баҫыуы, һирәк осраусы күп кенә хайуан һәм үҫемлектәр ареалының ҡыҫҡарыуы өсөн тәнҡитләнә. Һыуһаҡлағыстың һәм Ағиҙел йылғаһы һыуының сифаты насарайыуы, шулай уҡ һыуһаҡлағыс һыуының карст бушлыҡтарына ағып төшөп кәмеүе сәбәпле хәүефле фекерҙәр ишетелгеләне.
Төҙөү тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт АССР-ының сәнәғәт райондарын һыу менән тәьмин итеүҙе хәл итеү маҡсатында 1970-се йылдарҙан уҡ һыуһаҡлағыс төҙөү проектланған була. 1982 йылда, Йомағужа ГЭС-ы (күләме 3 км³ һәм майҙаны 150 квадрат километрҙан артыҡ) створынан 14 км түбәнгәрәк, Иштуған һыуһаҡлағысын төҙөү буйынса әҙерлек эштәре башлана. Һыуһаҡлағыс төҙөү 1980-се йылдарҙа йәмәғәтселектең ҙур хуплауына таянған экологтарҙың әүҙем ҡаршылығына юлыға, һәм 1989 йылда туҡталып ҡала.
Артабан, Иштуған һыуһаҡлағысы урынына Ағиҙел йылғаһында һыубаҫар майҙандары бәләкәйерәк булған өс һыуһаҡлағыстан торған каскад проекты эшләнә. 1998 йылда шуның береһе — Йомағужа һыуһаҡлағысы төҙөлә башлай.
Гидроузел төҙөлөшө йылдам темптарҙа бара. 2003 йылдың 10 июнендә Ағиҙел йылғаһы үҙәне ҡаплана, 2004 йылдың 7 октябрендә беренсе гидроагрегат, 2004 й. декабрендә — икенсеһе, 2005 й. 2 апрелендә — өсөнсөһө ебәрелә. 2007 йылдың 21 июлендә һыуһаҡлағысты сафҡа индереү тантанаһы ойошторола.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Юлаев К. Г. Йомағужа ГЭС-ы // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8.
- Официальный сайт ООО «Башкирская генерирующая компания»
- Критика проекта Юмагузинской ГЭС
- Стройка века // Ватандаш. — 2005. — № 8. — ISSN 1683-3554.


text:
Өфөлә ЮХХДИ хеҙмәткәрҙәре бурыслыларҙы асыҡлай
Өфөлә ЮХХДИ хеҙмәткәрҙәре бурыслыларҙы асыҡлай Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 12 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Артур Басиров/.
Өфөлә «Бурыслы» операцияһы башланды. Дәүләт автоинспекцияһы хеҙмәткәрҙәре юл хәрәкәте хәүефһеҙлеген тәьмин итеү өлкәһендә хоҡуҡ боҙған өсөн административ штраф түләмәүселәрҙе асыҡлау һәм уларҙы яуаплылыҡҡа тарттырыу буйынса саралар уҙғара.
«Штраф ҡарар үҙ көсөнә ингәндән һуң 60 көн эсендә түләнергә тейеш. Түләмәүселәр административ яуаплылыҡҡа тарттырыла», — тип хәбәр итә Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы идаралығының матбуғат хеҙмәте.
«Бурыслы» операцияһы 19 февралгә тиклем дауам итә.


text:
Ваҡлап һатыу
Ваҡлап сауҙа итеү, ваҡлап һатыу йәки ретейл (ингл. retail — «ваҡлап һатыу») — тауарҙарҙы (хеҙмәттәрҙе) әҙләп, даналап һатыу. Ваҡлап һатыу предприятиелары аша тормошҡа ашырыла. Шәхси, ғаилә, йорт йәки башҡа төрлө ҡулланыу (эшҡыуарлыҡ өсөн ҡулланыуҙан тыш) өсөн тауар һатып алыусы ваҡлап һатыу сауҙаһы объекты булып тора. Һатыусы ваҡлап һатыу сауҙаһы субъекты була.
Үҙенсәлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауарҙы ваҡлап һатыу предприятиелары аша һатҡан саҡта сауҙа майҙандары, хеҙмәткәрҙәр штаты тотоу, залда һәм складта күпләп тауар һаҡлау сығымдары тауарҙың хаҡын арттыра. Сығымдарҙы ҡаплау һәм табыш алыу өсөн сауҙа өҫтәмәһе (маржа) ҡулланыла. Сауҙа өҫтәмәһенең дәүмәле баҙарҙың дөйөм хәле йә хаҡтарҙы дәүләт көйләүе (тауарҙар һәм хеҙмәттәрҙең ҡайһы бер категориялары өсөн) аша көйләнә. Дәүләт көйләүе категорияһына инмәгән тауарҙарға (хеҙмәттәргә) ҡуйылған өҫтәмә уртаса 30-ҙан 200 процентҡа тиклем һәм унан күберәк була.
Тауар һатыу фактын раҫлау өсөн ваҡлап һатыу предприятиеларында башлыса касса аппараты ҡуйыла (касса аппараты ҡулланыу мөмкин булмаған йә һатыу автоматы ҡулланылған осраҡтарҙан тыш), был касса аппараты 2 чек баҫа. Чектың береһе һатып алыусыға тапшырыла, икенсеһе һатыусыла ҡала.
Касса чектарында түбәндәгеләр булырға тейеш:
— сауҙа итеүсе предприятиеның атамаһы
— тауарҙарҙың (хеҙмәттәрҙең) хаҡы
— һалым ставкаһын күрһәтеп, өҫтәмә хаҡҡа һалым суммаһы
— һатыу датаһы һәм ваҡыты.
Бынан тыш, касса чегында һатып алынған тауарҙарҙың исемлеге бирелергә мөмкин. Әгәр чекта һатып алынған тауарҙарҙың исемлеге булмаһа, уға накладной һәм/йәки һатып алынған тауарҙарҙы конкретлаштырыусы счет-фактура ҡушып бирелә ала.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Материаль мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килгәндән бирле кешеләр тауарҙар һәм хеҙмәттәр менән алмаша. Баҙар майҙандарында һатыу итеү ваҡлап сауҙа итеүҙең тәүге төрө була.
Рәсәйҙә революцияға тиклем ваҡлап сауҙа итеү һәйбәт үҫкән була. Мәҫәлән, булған мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, 1913 йылда Силәбелә 1912 йылғы моделле инглиз велосипедтары һатыла. Сауҙагәрҙәрҙең өс гильдияһы була: 3-сө гильдия сауҙагәренең әйләнеше йылына 5 мең һумдан артмай, 2-се гильдияныҡы йылына 100 меңдән үтмәй, 1-се гильдия (иң бай) сауҙагәр йылына кәм тигәндә 100 мең һумлыҡ тауар һата.
Рәсәй Федерацияһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй Федерацияһында ваҡлап сауҙа итеү өлкәһендә һатыусы менән һатып алыусы араһындағы мөнәсәбәттәр Ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау тураһындағы закон менән һаҡлана.
«Рәсәй Федерацияһында сауҙа эшмәкәрлеген дәүләт көйләүе нигеҙҙәре тураһында» Федераль закон[1] ваҡлап сауҙа итеүгә билдәләмә бирә.
Рәсәйҙең ваҡлап һатыу баҙары күләм йәһәтенән 2011 йылда донъяла 8-се урынды биләй (уның өлөшөнә донъя баҙарының 2 проценты тап килә).
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Донъяла дөйөм ваҡлап сауҙа итеү күләме яҡынса 10 трлн доллар тәшкил итә.
- АҠШ-тың «Wal-Mart» компанияһы иң эре ваҡлап сауҙа итеү селтәре һанала. 2015 финанс йылында уның әйләнеше 482 млрд АҠШ доллары тәшкил итә. Wal-Mart өлөшөнә топ-250 ҡатнашыусыларының дөйөм кеременең 10 проценты тап килә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Грег Тейн, Джон Брэдли Торговые войны: Битва за успех на прилавках и онлайн = Store Wars — М.: Альпина Паблишер, 2013. — 315 б. — ISBN 978-5-9614-4324-0.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Федеральный закон от 28.12.2009 N 381-ФЗ «Об основах государственного регулирования торговой деятельности в Российской Федерации»


text:
“Әғүүҙү бисмиллә” — нең фәзыләте
“Әғүүҙү бисмиллә” — нең фәзыләте.
Бер ҡатындың ире монафиҡ ине. Был ҡатын һәр һүҙ йә иһә фиғелен “бисмилләһ” менән башлар ине. Бер ваҡыт ире: ”Ҡатындар уларҙы оятлы иткән нәмәне эшләмәһендәр”, — тине, ҡатынына аҡса янсығын ҡалдырҙы һәм уға: ”Быны һаҡла”, — тине. Ҡатыны уны бер урынға ҡуйҙы һәм онотты. Ире был аҡса янсығын һәм унда булған аҡсаны алып, йорттағы ҡойоға һалды. Һуңынан килеп ҡатынынан янсыҡты талап итте. Ҡатыны янсыҡты ҡуйған урынынан алғанда “бисмилләһ” әйтте. Аллаһ Тәғәлә Җәбраил ғ.с. -гә тиҙ генә янсыҡты алып килеп урынына ҡуйырға әмер итте. Ҡатын ҡулын янсыҡты алырға тип һуҙҙы һәм уны ҡуйған урынында тапты. Ире бик ғәжәпләнде һәм Аллаһ Тәғәләгә тәүбә ҡылды.
Ибн Ғәббәстән килгән хәҙистә пәйғәмбәребеҙ (ғ.с.) әйткән: “Кем “бисмиллә”– не әйтһә Аллаһ Тәғәлә уны 70 бәлә-ҡазанан һаҡлар”.
“Бисмиллә”- не һәр кем йоҡлаған ваҡытында 20 мәртәбә уҡыһа, Хаҡ Тәғәлә ул бәндәне шул кистә шайтан зарарынан һәм кинәт үлеүҙән ҡотҡарыр, бәлә-ҡазаларын ул бәндәнән ебәрер.
Пәйғәмбәребеҙ (ғ.с.) әйткән: “Әгәр ҙә берәү “Бисмиллә”– не ихластан әйтһә уның һүҙҙәренә ҡушылып хатта тауҙар ҙа ҡабатлар, һеҙ быны ишетмәһәгеҙҙә...”
Пәйғәмбәребеҙ (ғ.с.) әйткән: “Әгәр берегеҙ ҡыйынлыҡҡа осраһа йәки уға бәлә-ҡаза килһә “Бисмиллә”- не әйтһен, Аллаһ Тәғәлә унан бәләләрен ситләтер.”
“Әгәр берегеҙ башҡа берәүгә “Бисмиллә”- не әйтергә өйрәтһә ошоноң бәрәкәтендә өйрәтеүсеһен дә уның ата-әсәһен дә, өйрәнеүсеһен дә уның ата-әсәһен дә Аллаһ Тәғәлә тамуҡтан ҡотҡарыр.”
Ибн Мәсғүдтән хәҙис: “Кем “Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим” тип әйтһә Аллаһ Тәғәлә уға 4000 сауап яҙыр һәм 4000 гонаһ-хатаһын ғәфү итер үә шул ҡәҙәргә дәрәжәһен арттырыр.”
Әнәс ибн Мәликтән хәҙис: “Әгәр бөтөн ағастар ҡәләм булһа, бөтөн диңгеҙҙәр яҙыу ҡараһы булһа һәм фәрештәләр, кешеләр, ендәр бергә йыйылып “Бисмиллә”– нең мәғәнәһен аңлатып яҙырға теләһәләр ундан берен дә яҙа алмаҫтар.”
“Бисмиллә”не ниндәй ҙә булһа ауырыуға 50 мәртәбә йәки 3 көндә 100 тапҡыр уҡыһа Хаҡ Тәғәлә рөхсәте менән ул ауырыуға шифа булып сиххәтләнер.
Әгәр 61 мәртәбә “Бисмиллә”- не бер ҡағыҙға яҙып, ул ҡағыҙы ихлас мелнән янында йөрөтһә балалары үлә торған әҙәмдең балалары ғүмерле булып тереклек ҡылырҙар.
Мөхәррәм айының беренсе кенөндә 130 тапҡыр яҙып үҙендә йөрөткән кеше, бөтөн тормошы буйынса насарлыҡтарҙан һаҡланған булыр.
“Әгәр берәү “Бисмиллә”- не әйтһә фәрештәләр уны “тамуҡтан һаҡла, ожмаһҡа керет”, тип доға ҡылырҙар.”
Әгәр “Бисмиллә”- не 21 мәртәбә бер ҡығыҙға яҙып, башы ауыртҡан аҙәмгә бәйләтһә, ауыртыуы китер, әгәр Аллаһ Тәғәлә теләһә.
Сауҙаның табышлы булыуы өсен 35 тапҡыр яҙылып, сауҙа бара торған ергә эленер.
Бер табаҡҡа (тәрилкәгә) 35 тапҡыр яҙылыр, өйгә элеп ҡуйһалар, уның бәрәкәтендә Аллаһ Тәғәлә һәр төрлө яуызлыҡтан һаҡлар.
Һәр төрлө теләк үтәлһен өсөн “Бисмиллә”- не ете көн 186 тапҡыр уҡылыр.
Аңын юғалтҡан кешегә 786 тапҡыр һыуға уҡып, ете көн иртән эселер.
Йөрәк күҙе күрһен өсөн иртә намаҙынан һуң 2500 тапҡыр уҡылыр.
“Һәр төрлө теләк үтәлһен өсөн бисмилләһ шәрифте ете көн ете йөҙ һикһән алты тапҡыр уҡырҙар“.
“Һәр төрлө афаттән, ҡараҡтан, янғындан һәм үлемдән һаҡланыу өсөн, ятыр алдынан 21 тапҡыр уҡылыр “ .
“Дошман һәм залим кешенән һаҡланыу өсөн йөҙөнә 51 тапҡыр уҡылыр” .
Бер кеше “Әғүүҙү”- не ахырына ҡәҙәр әйтһә, Аллаһ Тәғәлә ул кеше менән шайтан араһында өс йөҙ пәрҙә ҡуйыр, һәр пәрҙәнең араһы Ер менән Күк араһы ҡәҙәр.
“Бисмиллә”- не һәр кем йоҡлаған ваҡытында 20 мәртәбә уҡыһа, Хаҡ Тәғәлә ул бәндәне шул кистә шайтан зарырынан һәм кис үлеүҙән ҡотҡарыр, бәлә-ҡазаларын ул бәндәнән ебәрер.
“Бисмилләә”- не ниндәй ҙә булһа ауырыуға 50 мәртәбә йәки 3 көндә 100 мәртәбә уҡыһа Хаҡ Тәғәлә рөхсәте менән ул ауырыуға шифа булып сиххәтләнер.
Яуыздың йөҙөнә ҡарап 50 мәртәбә “Бисмилләәһ-шәриф” уҡылһа, ул яуыздың күңеленә ҡурҡыу керер, уҡыусы иһә именлектә булыр.
Ауырыу кеше 3 көн дауамында берһе артынан берһе 100 мәртәбә “Бисмилләәһ-шәриф”- те уҡыһа, Аллаһ Тәғәләнең рәхмәте менән ул кешенән ауырыу китер.
Онота торған, зиһене зәғифләнгән кеше бер һауыт һыу өҫтөнә «Бисмиллә”- не 113 мәртәбә уҡып, шул һыуҙы эсһә, онотоуы китер, зиһене ҡеүәтләнер.
Бер һауыт эсендә 40 мәртәбә “Бисмилләәһ-шәриф” яҙылып, шул зәм-зәм һыуы менән сайҡап эсерелһә, Аллаһ Тәғәлә ауырыуға шифа бирер.
Был һыу балаһын бик ауыр табыусы ҡатынға эсерелһә, Аллаһ Тәғәлә ярҙамы менән ул ҡатын балаһын еңел тыуҙырыр.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 31.03.2018 в 23:24, и размещена в категории Доғалар һәм намаҙ. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
1919 йыл
1919 (бер мең туғыҙ йөҙ ун туғыҙынсы) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шаршамбы көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1919 йылы, 2 мең йыллыҡтың 919 йылы, XX быуаттың 19 йылы, XX быуаттың 2 ун йыллығының 9 йылы, 1910 йылдарҙың 10 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тыуған шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Көбәкәев Тимерәй Көбәкәй улы — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
- 16 һыуығай — Ибраһимов Ғәли Ғизетдин улы, башҡорт яҙыусыһы, РСФСР-ҙың (1979) һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969).
- 10 ҡырпағай — Калашников Михаил Тимофеевич, совет һәм Рәсәй атыу ҡоралдары конструкторы, техник фәндәре докторы (1971), генерал-лейтенант (1999).
- Кинйәкәев Сабир Мөьмин улы — шағир, поэмалар авторы.
- 20 ҡарасай — Мостай Кәрим, күренекле башҡорт яҙыусыhы, шағиры hәм драматургы. Башҡортостандың халыҡ шағиры.
- 20 март — Әһлиуллин Хәмит Шәмсетдин улы, (1919—1943), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
- 15 сентябрь — Абдуллин Мансур Иҙиәт улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
Вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 15 ғинуар (һыуығай) — Роза Люксембург — теоретик марксизм теоретигы, философ, иҡтисадсы һәм публицист. Немец һәм һул революция социаль-демократтарҙың йоғонтоло, абруйлы эшмәкәре.
- 28 март (буранай) — Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы, башҡорт шағиры, башҡорт әҙәбиәте классигы, Башҡорт хөкүмәте (1917—1919) ағзаһы.
- 19 декабрь (аҡъюлай) — Солтанов Мансур (Мөхәммәтмансур) Ислам улы, башҡорт һәм татар халыҡтарының музыка фольклорын йыйыусы һәм өйрәнеүсе.


text:
Гилгәмеш
Гилгәмеш (аккад.ак. 𒄑𒂆𒈦𒂆ак. 𒄑𒂆𒈦𒂆, шумер.Ҡалып:Lang-sumdgilgameš3) — Шумерҙағы Урук ҡалаһының хакимы, беҙҙең эраға тиклем XXVII быуат аҙағы — XXVI быуат башында идара итә. Шумер риүәйәттәренең һәм аккад эпосының — Боронғо Көнсығыштың мәшһүр әҙәби әҫәренең — персонажы. Ҡайһы бер мифтарҙа «Батырҙар батшаһы Гилгәмеш» булараҡ билдәле.
Йөкмәткеһе
Гилгәмеш — уйҙырмамы, ысынбарлыҡмы?[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уруктың 1-се династияһы вәкиле. Гилгәмеш — аккадса исеме; шумерса варианты, күрәһең, «Бильга-мес» формаһынандыр, был «Батырҙың ата-бабаһы» тигән мәғәнәне аңлаталыр. Легендаларҙа уны Нинсун алиһә менән Кулаба энының (юғарғы жрецы) улы тип атайҙар (Кулаба Урук составындағы торама була).
Гилгәмеш ҡаһарманлығы, батырлығы менән шул тиклем ҙур дан яулай, хатта шумер мифологияларының һәм легендаларының төп геройына әүерелә. Энмеркар һәм Лугальбанда кеүек үк, Гилгәмешкә лә шумер легендалары циклы бағышлана, уларҙа тормошоноң бер-береһенә бәйһеҙ төрлө осраҡтары һүрәтләнә. Беҙҙең осорға шундай биш текст килеп еткән. Беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡ башында оҙон поэма яҙылған була, уға яңы материал менән бергә элеккерәк шумер легендалары ла инә. Һөҙөмтәлә, «Гилгәмеш тураһында эпос» барлыҡҡа килә, ул ассирий-бабил әҙәбиәтенең ысын шедевры һәм, бик борон ижад ителеп, беҙҙең көндәргә тулыһынса тиерлек һаҡланып килеп еткән гүзәл әҫәрҙәрҙең береһе булып тора.
Гилгәмеш һәм уның батырлыҡтары тураһында легендалар шумер һәм аккад телдәрендә генә түгел, Көнбайыш Азияның башҡа эре телдәрендә лә (хет, хуррит) быуаттан-быуатҡа яҙыла һәм күсереп яҙыла килә. Гилгәмеш — бөтә Боронғо донъяның батыры: мажаралар эҙләүсе, ҡаһарман, әммә фажиғәле шәхес, кешенең дан көҫәүе һәм нисек тә билдәле булырға тырышыуының сағылышы, дан һәм үлемһеҙлек символы, әммә шул тиклем юғары дәрәжәлә ки, хатта хәҙерге ғалимдар йыш ҡына уны ысынлап та ҡасандыр йәшәгән кеше һәм хаким тип түгел, ә легендар персонаж тип иҫәпләй. Гилгәмеш күп ҡомартҡыларҙа (яҙмаға тиклемге осорҙоң цилиндрик мисәттәренән башлап ассирий һарайҙарын биҙәгән скульптур рельефтарға хәтле) үгеҙҙәр һәм арыҫландар менән алышҡан һаҡаллы, эре мускуллы кеше итеп һүрәтләнә.
«Гилгәмеш һәм Агга» тигән эпик поэмаға ышанғанда, идара итеүенең башында Гилгәмеш Киш лугале Агаға буйһонған була. Ага бер нисә илсе аша хәбәр иттереп, Уруктың Киш башлаған ирригация эштәрендә ҡатнашыуын талап итә. Урук аҡһаҡалдары кәңәшмәһе Гилгәмешкә буйһонорға һәм Аганың талабын үтрәгә тәҡдим итә. Әммә халыҡ йыйыны тарафынан хупланған Гилгәмеш буйһоноуҙан баш тарта. Халыҡ йыйыны эн Гилгәмеште хәрби юлбашсы — лугаль тип иғлан итә. Ага үҙенең ғәскәре менән Евфрат буйлап кәмәләрҙә килеп етә, әммә Урукты ҡамап тотоуы еңелеү менән тамамлана. Гилгәмеш Урук ҡалаһына азатлыҡ яулай. Түбәнге Месопотамияла өҫтөнлөк итеү Гилгәмешкә күсә.
Артабан Гилгәмеш Адаб, Ниппур, Лагаш, Умма һәм башҡа ҡалаларҙы буйһондора. Гилгәмеш Ниппурҙағы Туммаль ғибәҙәтханаһын төҙөтөүсе булараҡ та телгә алына. Лагашта Гилгәмеш уның исеме бирелгән ҡапҡа төҙөтә.
Бабил эпосында уның иң мөһим батырлыҡтарының береһе итеп Урукты уратҡан ҡала диуарҙары төҙөтөүен һанай. Бәлки, был осраҡта археологик ҡаҙылмалар барышында табылған Урук харабалары тирәләй үткән 9 километрлы диуар тураһында һүҙ баралыр. Ул башланғыс династия осорона хас яҫы-ҡабарынҡы кирбестән төҙөлгән. Тимәк, Гилгәмеш осоронда һалынған булыуы бик ихтимал. Диуарҙың ҡалынлығы 5 метрҙан артып китә. Тағы Гилгәмештең Ливанға эрбет ағасы алырға барыуы тураһында ла һөйләнелә. Бындай сәфәр ысынлап та булғанмы — билдәһеҙ. Ысынлап та булған булһа, Ливанға түгел, ә Эламға булғандыр.
Гилгәмеш һуңыраҡ осор легендаларында [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гилгәмештең исеме месопотам текстарында ғына түгел, Ҡумран ҡулъяҙмаларында ла телгә алына: «Бәһлеүәндәр китабы»ның 13 Q450-се фрагментында «…бөтәһе лә уның күңеленә ҡаршы…» тип тәржемә ителгән өҙөк эргәһендә осрай. Яҡын Көнсығыштың манихей секталары тарафынан да ошо текстар файҙаланыла. Клавдий Элиан яҡынса беҙҙең эраның 200 йылында Аккад Саргоны тураһындағы легенданы Гилгәмеш (Элиан уны Гилгам тип атай) тураһында итеп үҙгәртеп һөйләй: йәнәһе, оракул Бабил батшаһына үлеме үҙ ейәненең ҡулынан буласағы тураһында әүлиәлек итә. Теге ҡото осоп баланы манаранан ырғыта, әммә батша улын бөркөт тотоп ала, ә баҡсасы тәрбиәләп үҫтерә[1]. Ассирияның Көнсығыш Сиркәүе дин белгесе Феодор Бар Конаи беҙҙең эраның яҡынса 600 йылында Фалектан Ибраһимға тиклемге патриархтарҙың замандаштары булған 12 батша араһында шулай уҡ Гилгәмеште (Глигмосты) атай. Гилгәмеш (Длилджамиш) исемен хатта XV быуатта ла иҫләйҙәр — Жәләлетдин әс-Сүйүти уны иблистәрҙең береһе тип телгә ала.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- История Древнего Востока. Зарождение древнейших классовых обществ и первые очаги рабовладельческой цивилизации. Часть 1. Месопотамия / Под редакцией И. М. Дьяконова. — М.: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1983. — 534 с. — 25 050 экз.Ҡалып:Книга:История Древнего Востока. Зарождение древнейших классовых обществ и первые очаги рабовладельческой цивилизации
- Крамер Самюэль. Шумеры. Первая цивилизация на Земле / Пер. с англ. А. В. Милосердовой. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2002. — 384 с. — (Загадки древних цивилизаций). — 7 000 экз. — ISBN 5-9524-0160-0.
- Бертман Стивен. Месопотамия: Энциклопедический справочник / Пер. с англ. А. А. Помогайбо; коммент. В. И. Гуляев. — М.: Вече, 2007. — 414 с. — (Библиотека мировой истории). — ISBN 5-9533191-6-4.
- Белицкий Мариан. Шумеры.Забытый мир / Пер. с польского. — М.: Вече, 2000. — 432 с. — (Тайны древних цивилизаций). — 10 000 экз. — ISBN 5-7838-0774-5.
- Древний Восток и античность. // Правители Мира. Хронологическо-генеалогические таблицы по всемирной истории в 4 тт. / Автор-составитель В. В. Эрлихман Т. 1.
- Емельянов В. В. Гильгамеш. Биография легенды — М.: Молодая гвардия, 2015. — 358 б. — (Малая серия ЖЗЛ). — ISBN 978-5-235-03800-4.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ниппурский царский список
- «Туммальская надпись»
- Емельянов В. В. «Шумерская эпическая песня „Гильгамеш и Небесный Бык“ (к анализу одного календарного мифа)»
- Емельянов В. Гильгамеш исторический и культовый. ПостНаука. 14 март 2015 тикшерелгән.
Нәфис әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Эпос о Гильгамеше — оригинальный эпос
- Роберт Сильверберг. «Царь Гильгамеш». (Силвербергса, Гилгәмеш — Лугальбанданың улы).
- Роман Светлов. «Гильгамеш»
- Марков Александр. «Апсу»


text:
- Подробности
- Просмотров: 269
ӨФӨ СОРТ ҺЫНАУ УЧАСТКАҺЫ. Сорт һынау, Башҡортостандың төньяҡ урман‑дала зонаһы, төньяҡ-көнсығыш урман‑дала зонаһы һәм көньяҡ урман-дала зонаһы шарттарында эшкәртеү, асыҡ һәм һаҡлау грунттарындағы йәшелсә культураларының, картуфтың сорттарын һәм гибридтарын һайлап алыу һәм үҫтереүгә тәҡдим итеү м-н шөғөлләнә. 1937 й. ойошторола. Өфө р-ны Дмитриевка а. урынлашҡан. Сорт агротехникаһы б‑са тәж. үткәрә, Дәүләт селекция ҡаҙаныштары реестрында теркәлгән һәм БР б‑са ҡулланылышҡа индерелгән картуф сорттарының орлоғон етештерә. Һөрөнтө ерҙәренең майҙаны – 10 га (2000). Ө.с.һ.у. тәҡдиме б-са Дәүләт реестрына баклажандың Орион, Щелкунчик; аҡ күсәнле кәбеҫтәнең Крауткайзер, Лёжкий, Малахит, Надежда, Точка; картуфтың Оредежский, Снегирь; башлы һуғандың Касатик; кишерҙең Блюз, Рогнеда; ҡыярҙың Алиса, Журавлёнок, Легенда, Майский, Марафон; татлы боростоң Пилигрим; томаттың Ляляфа, Раиса һ.б. сорттары индерелгән. 2004 й. бөтөрөлә.
И.П.Леонтьев
Тәрж. Ғ.Р.Бирҙина


text:
Фәнгә юл мәктәптән башлана
19 января 2013 йыл | Мәғариф
11 ғинуарҙа Красноусол башҡорт гимназия-интернатында Бәләкәй фәндәр академияһы сиктәрендә "Фәнгә тәүге аҙымдар” тип аталған V район фәнни-ғәмәли конференцияһы үтте. Уны район мәғариф бүлеге гимназия һәм мәктәптәрҙең ғилми йәмғиәттәре менән берлектә ойошторҙо.
Фәнни эш менән шөғөлләнеүсе уҡыусылар - тәбиғи, социаль-иҡтисади, гуманитар, техник фәндәр, туған телдәр, башланғыс кластар, йәш ижадсылар - үҙ йүнәлештәре буйынса 13 секцияға бүленеп, эҙләнеү-тикшеренеү эштәрен жюри хөкөмөнә тәҡдим итте.
Конференцияла район мәктәптәренән бөтәһе 157 уҡыусы ҡатнашты. Секцияларҙың эксперт төркөмдәре етәкселәре дөйөм эшмәкәрлеккә байҡау яһаны, фәнни эштәргә баһа бирҙе. Йәш тикшеренеүселәрҙең иң яҡшы, ентек-ле, нигеҙле башҡарылған эштәре төрлө дәрәжәләге Дипломдар менән билдәләнде.
Фәнни эш менән шөғөлләнеүсе уҡыусылар - тәбиғи, социаль-иҡтисади, гуманитар, техник фәндәр, туған телдәр, башланғыс кластар, йәш ижадсылар - үҙ йүнәлештәре буйынса 13 секцияға бүленеп, эҙләнеү-тикшеренеү эштәрен жюри хөкөмөнә тәҡдим итте.
Конференцияла район мәктәптәренән бөтәһе 157 уҡыусы ҡатнашты. Секцияларҙың эксперт төркөмдәре етәкселәре дөйөм эшмәкәрлеккә байҡау яһаны, фәнни эштәргә баһа бирҙе. Йәш тикшеренеүселәрҙең иң яҡшы, ентек-ле, нигеҙле башҡарылған эштәре төрлө дәрәжәләге Дипломдар менән билдәләнде.
Иҫкә төшә уҙған йылдар
19 января 2013 йыл | Мәғариф
Ғүмер ҡояшы байышына табан тәгәрәгәндә уй, зиһен ирекһеҙҙән үткәндәрҙе байҡай. Бала саҡ, йәшлек йылдары һағындырып иҫкә төшә. Бөйөк рус яҙыусыһы Лев Толстой ҙа: "Кеше ғүмере тик бала саҡтан тора, артабанғыһы шуны хәтерләүгә бағышлана”, - тигән бит.
Уҡыусы шәхесе – төп урында
19 января 2013 йыл | Мәғариф
Мәктәбебеҙҙең төп бурысы – уҡыусыларға төплө белем биреү, юғары әхлаҡ нормаларына эйә шәхестәр тәрбиәләү. Ошо бурысты тормошҡа ашырыу өсөн төрлө йүнәлештә эш алып барыла. Уҡыусыларға барлыҡ фәндәрҙән дә төплө белем биреүҙе дауам итеү, дәрестә һәм дәрестән тыш сараларҙа заманса технологияларҙы файҙаланыу, ижади һәләт үҫтереү, хеҙмәт, физик тәрбиә биреүҙә ғөрөф-ғәҙәттәргә, традицияларға нигеҙләнеү – мәктәп эшмәкәрлегендә төп бурыстарҙың береһе.
Яңы закон: ыңғай һәм кире яҡтары
19 января 2013 йыл | Мәғариф
Үтеп киткән 2012 йыл төрлө сәйәси ваҡиғалар –президент һайлауы, урындағы Советтарға депутаттар һайлау, төрлө кимәлдәге ҡаршылыҡ акциялары уҙғарылыуы менән генә түгел, "Рәсәй Федерерацияһының мәғариф тураһында” яңы законы ҡабул ителеүе менән дә хәтерҙә ҡаласаҡтыр. Был законды Дәүләт Думаһы депутаттары 21 декабрҙә һуңғы уҡыуҙа ҡабул иткәндән һуң, 26 декабрҙә Федерация Советы хуплап ҡуйҙы. Йылдың һуңғы көндәрендә – 29 декабрҙә Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путин был документҡа ҡул ҡуйғандан һуң, закон үҙ көсөнә инде. Дөрөҫ, был закон тик 1 сентябрҙән генә эшләй башлаясаҡ.
Эштә лә, уҡыуҙа ла беренсе
19 января 2013 йыл | Мәғариф
Мәктәп һәр миҙгелдә, йыл әйләнәһенә ҡайнап йәшәй. Уҡыуҙар бөткәс балалар йәйге каникулға туҡтаһа ла, мәктәп тормошо туҡтап ҡалмай. Уҡыусылар йәйге лагерҙа ял итеп кенә ҡалмай, мәктәп баҡсаһында ла эшләй.
Курорт урта мәктәбе уҡыусылары ла йәйге ял көндәрен файҙалы үткәрә. Мәктәп баҡсаһында кишер, сөгөлдөр, кәбеҫтә, ҡыяр һ.б. йәшелсәләр генә үҫтереп ҡалмай, алма, сейә, ҡарағат, крыжовниктан ҡышҡылыҡҡа ҡайнатма, һуттар әҙерләйҙәр.
Курорт урта мәктәбе уҡыусылары ла йәйге ял көндәрен файҙалы үткәрә. Мәктәп баҡсаһында кишер, сөгөлдөр, кәбеҫтә, ҡыяр һ.б. йәшелсәләр генә үҫтереп ҡалмай, алма, сейә, ҡарағат, крыжовниктан ҡышҡылыҡҡа ҡайнатма, һуттар әҙерләйҙәр.


text:
Зинһар, килегеҙ был биттәрҙә ғариза яһау онлайн.
Рәхим итегеҙ, иғтибар итегеҙ: Үҙенсәлекле тел "Ҡабул Итеү Үҙәге Украина" рухи байлыҡ урыҫ теле. Ҡалғандары телдәрен һеҙҙең өсөн комфорт, әммә уларҙың тәржемәһен мөмкин неправильноТәржемәюҡҡа бонустар
көн
сәғәт
минут
секунд
Львов-уникаль ҡала in which history, мәҙәниәт, менталитет бөтөнләй ғаләмде тәрбиәләүсе ике – Көнсығыш һәм Көнбайыш – толерант стиля. Ҡыҙыҡлы ла билдәләп үтергә кәрәк, ҡала ята был одинаковом расстоянии от Ҡырым (йәки, конкрет, Феодосия ҡалаһы), үткән средневековой Кафе, һәм Венеция. Ап-асыҡ, Географик кергәндә, Львова сатында йәмәғәт мәҙәниәттәр һәм цивилизациялар оказал йоғонто яһай, уның ҡабатланмаҫ атмосфераһына. Үс иткәндәй, күп ғазаптар килтергән күп һуғыш дауамында оҙаҡ быуаттар тарихы Львова, ҡаланың архитектура мөһим урындарын әйтергә мөмкин ҡалды нетронутым.
Львов ҙур региональ үҙәге, үрмәксе ауы майҙаны 155 кв. саҡрым бағанаһы. Тураһында 730,000 кешеләр даими йәшәй көндөң Львове. Күпселек ҡала халҡы тәшкил итә этнические украиндар, әммә башҡа йәмғиәте кеүек поляктар, Йәһүд, Греки, Немецтар, Армяни, Россияла, һәм т. д. шулай уҡ тәҡдим ителде.
Львов-ул студенттар ҡалаһы. Тураһында 150,000 студенттар юғары уҡыу йорттарында уҡый менән төрлө специализация. Мәғлүмәттәр буйынса йәмәғәт ҡабул итеү фекерен, Львов буйынса икенсе өҫтәрәк ҡушыла популярлыҡ ҡала Украинала һуң баш ҡалаһы – Киев. Декабрь айынан 1998, үҙәк өлөшөн, ҡаланың ине индерелгән мәҙәни һәм тарихи мираҫ ЮНЕСКО. 20% барлыҡ архитектура иҫтәлекле урындар урынлашҡан барлыҡ Львове.
Львов музей-асыҡ һауала and the embodiment of the Ukrainian culture and European charm, онотолмаҫ панорама, һәм уникаль архитектура һәйкәлдәре, иҫке ғәҙәттә һәм ғөрөф-ғәҙәт, һис шикһеҙ, ароматный кофе легендар львовский кофейня. Ҡунаҡтар очарована махсус атмосфераһы тыныслыҡ юҡ, парящая һәм ҡалала яҡшы ҡалдыра хөрмәт күрһәтеү урындағы халыҡ.
Львов-был ҡала күп һанлы боронғо университеттарҙың, уникаль фәнни учреждениелары һәм архив, һәм танылған китапханалар һәм музейҙар. Һеҙ прогуляться буйынса тихим улочка, һәр тапҡыр отрыва үҙе өсөн ниндәйҙер яңылыҡ һәм ҡыҙыҡ өсөн үҙебеҙ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 351
ӨСЪЯПРАҠ (Menyanthes), өсъяпраҡ һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Заттың берҙән-бер төрө — Ө. Төньяҡ ярымшарҙың субарктик, уртаса, субтропик бүлкәттәрендә таралған. Күп йыллыҡ үлән. Һабағы (тамырһабаҡ булып үҙгәргән) йыуан, оҙон, быуынлы, йәйелеүсән, өҫкө өлөшөндә 15—30 см күтәрелеүсән. Япрағы ябай, ҡарағусҡыл йәшел төҫтәге, оҙонса-кире йомортҡа формаһындағы өс өлөшлө, оҙон һаплы, тамыр янында урынлашҡан. Сәскәһе тоноҡ ал, дөрөҫ төҙөлөшлө, буранка рәүешле, ҡуйы, емеш биреү фазаһында оҙонайыусан тәлгәшкә йыйылған. Май аҙ.— июнь башында сәскә ата. Емеше — ҡумта, июль—авг. өлгөрә. Башҡортостанда Башҡортостан u1108 '28Көньяҡ) Уралының көнбайыш ипкенендә, һаҙланған урмандарҙа, Ағиҙел, Эҫем йй. ярҙары буйлап, респ. төньяҡ-көнсығышындағы һаҙлыҡтарҙа осрай. Баллы һәм дарыу үҫемлеге. Йылға ҡондоҙо, көшөл, ондатра өсөн аҙыҡ булып тора; орлоҡтарын өйрәк, һуйыр ашай.
Е.В.Кучеров
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 346
НУТРИЯ, һ а ҙ ҡ о н д о ҙ о (Myocastor coypus), кимереүселәр отрядының нутрия һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе. Көньяҡ Америка тропик бүлкәттәренең субтропик һәм көньяҡ өлөшөнөң урман зонаһында таралған; Төньяҡ Америкала, Европала, Урта Азияла, Кавказ аръяғында һәм Төньяҡ Кавказда яраҡлашҡан. Кәүҙә оҙонлоғо 60 см тиклем, ауырлығы 12 кг етә. Йөн япмаһы ҡаты ҡылдан һәм ҡыҫҡа ҡуйы аҫҡы йөндән тора; һорғолт көрән, ян‑яғы асығыраҡ төҫтә. Башы ҙур, күҙе м‑н ҡолағы бәләкәй. Танау тишегендә һыуға сумғанда тартылған япҡыс мускулдары бар. Аяғы ҡыҫҡа, алғыһы 4 бармаҡлы, артҡыһы 5 бармаҡлы, оҙонораҡ һәм ҙурыраҡ; артҡы аяғының бармаҡтары, тышҡыһынан башҡа, йөҙөү ярылары м-н тоташҡан. Ҡойроғо 45 см тиклем, йомро, тәңкәле тире м-н ҡапланған. Моногам. Енси яҡтан 3–8 айҙа өлгөрә, йылына 2 тапҡыр 2—8 бала тыуҙыра. 8—10 йыл йәшәй. Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Һыу үҫемлектәре м-н туҡлана. Ярым һыу йәшәү рәүеше алып бара, күл, һаҙлыҡ һәм яй ағымлы йылға ярҙарын төйәк итә. Текә ярҙа өң ҡаҙа йәки түңгәктәрҙә, екән һәм ҡамыш үҫентеләрендә асыҡ оя яһай. Башҡортостанда Н. – ҡиммәтле тиреле йәнлекселек объекты, аҫрау системаһы – ситлектә. Н. ите ашарға яраҡлы.
Л.А.Едрёнкина
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Терпе - малай
Бәләкәс дуҫым, ә һин беләһеңме, терпе, терпе булырҙан алда, малай булған, ти. Эйе, эйе, алдашмайым, хатта балалар баҡсаһына ла йөрөгән, ә исеме Булат булған, ти.
Ул уйнарға, алма ашарға, тырнағын кимерергә бик яратҡан. Әсәһенең:
— Улым, тырнаҡтарыңды ашама, әтеү сәнскеле терпегә әйләнерһең, — тигәненә лә ҡолаҡ һалмаған.
Шулай йөрөп ятҡан көндә малайҙың арҡаһына бер-бер артлы энәләр тиртеп сыға. Башта йомшаҡ энәләргә Булат бик иғтибар итмәгән. Ваҡыт үткән һайын, энәләр ҙурыраҡ үҫеп, ҡамасаулай башлаған. Малай был турала әсәһенә әйтеп тә өлгөрмәгән, терпегә
әйләнгән дә ҡуйған, ти.
Баҡсала селәү ҡаҙып йөрөгән Әмир, ағастар араһында нимәлер ҡыштырҙауына иғтибар итте. Бер аҙ шөрләһә лә, ҡыҙыҡһыныуы көслөрәк булып сыҡты. Ул, уҫал кесерткәндәрҙе аяғы менән һындыра баҫып, эскәрәк үтте. Бәлки, сысҡандыр?.. Юҡ, сысҡан түгел! Ул аяҡ тауышын әллә ҡайҙан ишетеп, күптән ҡасыр ине... Кипкән япраҡтар, сүп-сар араһында тағы нимә булырға мөмкин?
Бәлки, туҙбаш йыландыр?.. Тик бығатиклем Әмирҙең баҡсала бер ваҡытта ла йылан күргәне булманы.
— Терпеее! — тип ҡысҡырып ебәрҙе Әмир.
Ысынлап та, алма ағасы төбөндә терпе балаһы ултыра ине. Ул Әмиргә бөтөнләй иғтибар итмәне. Бәләкәй генә тәпәйҙәре менән ҙур алманы тотоп алған да мырт- мырт кимерә, үҙ алдына нимәлер һөйләнгән кеүек:
— Ниңә генә әсәйемдең һүҙен тыңламаным, ниңә генә тырнаҡтарымды ашаным икән?.. Әсәйем әйтте бит:
«Тырнаҡтарыңды ашама, энәле терпегә әйләнерһең», – тип. Ә мин ҡолағыма ла элмәнем...
Әмирҙең аптырауынан башы әйләнеп китте. Тауышы ла таныш кеүек, тип терпегә яҡыныраҡ килеп, сүкәйеп ултырҙы. Терпе, алма ашауынан туҡтап:
— Әмииир! – тине лә ҡысҡырып илап ебәрҙе. Бына шул саҡ инде малай күршеһе Булаттың тауышын танып алды.
— Булат, әллә был сәнскеле терпе – һинме?
— Эйе.
— Нимә булды һинең менән?
— Булды инде, булды, бына терпе булдым.
— Нишләп?
— Тырнағыңды ашаһаң, һин дә терпегә әйләнәсәкһең!
— Кит, юҡты һөйләмә!
— Ал ҡулыңды ауыҙыңдан!
Әмир:
— Булат, ә хәҙер ни эшләйһең инде?
— Әллә... — тине Булат, мөғжизә булыуына бөтөнләй ышанысын юйып. — Беләһеңме, Әмир, әгәр мин кире малайға әйләнһәм, әсәйемдең һүҙен тыңлап ҡына торасаҡмын! Һин дә өлкәндәрҙең һүҙен тыңла, йәме! Сөнки улар беҙҙе ярата… — тип әйтеп тә өлгөрмәне, көслө ел сығып, терпене тәгәрәтеп ҡарағат ҡыуаҡлығына алып инеп тә китте.
— Уй, уй, әсәәәй, кесерткән саға! – тип, ҡыуаҡлыҡтан Булат йүгереп килеп сыҡты. Әүәлге Булат! Әмирҙең шатлығының иге-сиге булманы.
Был хәлдән һуң урам малайҙары Булаттың хатаһын ҡабатламаны.
Бына шулай, балалар, һеҙ ҙә аҡыллы булығыҙ, тырнаҡтарығыҙҙы кимермәгеҙ, йәме! Әтеү терпегә әйләнерһегеҙ!
Миләүшә ҒӘЙФУЛЛИНА
Рәссам Майя ЗЫЯИ


text:
Халыҡ байрамы “Уйын”
23 июня 2016 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Ҡырмыҫҡалы районының Тауһеңер ауылында "Уйын” халыҡ байрамы уҙғарылды. Ул Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы, Республика Халыҡ ижады үҙәге һәм Ҡырмыҫҡалы районы хакимиәте тарафынан ойошторолдо.
Сыңла, салғы!
23 июня 2016 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Халыҡ ижадын һаҡлау һәм үҫтереү, милли йола-ларҙы пропагандалау маҡсатында һәм 2020 йылда Өфөлә Бөтә донъя фольклориадаһы үтеүе айҡанлы 4 июлдә "Сыңла, салғы!” тигән фольклор байрамы – район салғысылар конкурсы үтә.
Республика конкурсы йәш инспекторҙарҙы йыйҙы
20 июня 2016 йыл | Мәғариф, Хоҡуҡ
Благовещен районындағы "Зарница” балалар лагеры базаһында "Хәүефһеҙ тәгәрмәс” респуб-лика слет-конкурсы үтте. Күркәм йолаға әүерелгән был бәйге республикабыҙҙың район-ҡалаларынан юл хәрәкәтенең йәш инспекторҙарын йәнә бергә йыйҙы.
“Йәшлек”тә йәйге миҙгел асылды
20 июня 2016 йыл | Йәмғиәт
Балалар һаулығы һағында
20 июня 2016 йыл | Һаулыҡ һаҡлау
Красноусол балалар шифаханаһының 183 кешене берләштергән ҙур коллективы ла һөнәри байрамдарын – Медицина хеҙмәткәрҙәре көнөн лайыҡлы ҡаршылай. Хозур тәбиғәт ҡосағында урынлашҡан ошо илаһи дауалау, ял итеү урыны шифалы шишмәләре, ләме һәм башҡа дауалау сығанаҡтары менән Рәсәй кимәлендә лә танылыу яуланы. Бында бәләкәй пациенттарға 30-ҙан ашыу төрлө бальнеологик һәм физиотерапевтик процедуралар уҙғарыуға мөмкинлек биргән, ҡеүәтле дауалау-диагностикалау аппаратуралары менән йыһазландырылған 6 бүлек эшләй.


text:
Бөгөн Республика көнө алдынан, күләмле реконструкциянан һуң 1-се лицей үҙ ишектәрен асты. Ул Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығына арналған объекттар исемлегенә инә.
Был әһәмиәтле көндө лицейҙың педагогик составын, шулай уҡ уҡыусыларҙы һәм ата-әсәләрҙе Башҡортостан Республикаһы башлығы Рөстәм Хамитов, Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры Гөлназ Шафиҡова, Өфө ҡалаһы ҡала округа Хакимиәте башлығы вазифаһын башҡарыусы Салауат Хөсәйенов ҡотланылар.
- Бөгөн яңы лицей стеналарынды яңы тормош, яңы хәрәкәт башлана. Мин һеҙҙең Лицей тарихын беләм, ул билдәле, атаҡлы, тип һанала, ысынлап та беренселәр рәтендә тора. Шулай оҙон-оҙаҡ йылдар беренсе булығыҙ. Был лицейҙан беҙҙең республикабыҙ өсөн бик күп билдәле кешеләр сыҡҡан. Башҡортостан өсөн етди, көслө, аҡыллы кешеләр әҙерләгән традициялар, лицейҙың төп эшмәкәрлеге булып торасаҡ, – тип билдәләне үҙенең сәләмләү һүҙендә Башҡортостан Республикаһы башлығы Рөстәм Хәмитов.
Артабан ҡунаҡтар башланғыс кластар, биология, физика, хеҙмәт кабинеттарын, ашхананы ҡаранылар, педагогик коллективы менән аралаштылар. Барлыҡ уҡыу кластары ла интерактив программа-аппарат комплексы менән йыһазландырылған. Дәрестәр үткәреү өсөн Votum тест системаһы, электрон баһалау технологияһы системаһы, дөйөм белем биреү предметтары буйынса электрон дәреслектәр, электрон дидактик материалдар ҡулланыла. Лицейҙа уҡыусылар электрон көндәлеккә индерелгән.
Һуңынан ҡунаҡтар спортзалды ла ҡарап үттеләр. Бында «Минең атайым барыһынан да яҡшыраҡ!» тигән социаль проект сиктәрендә район ярыштары үтте. Улар физик культура һәм спорт дәрестәре аша ғаилә мөнәсәбәттәрен нығытыуға йүнәлтелгән. Спорт уйындарында балалар һәм ата-әсәйҙәр ҡатнашты.
Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә «СУ-10» төҙөүселәр компанияһы ҙур эш башҡарҙылар – үҙгәрештәр лицейҙың тышҡы ҡиәфәтендә генә түгел, ә эске ҡиәфәтендә лә күренә. Төҙөкләндереү эштәре барышында тулыһынса яңы дүрт ҡатлы бина төҙөлдө, биш ҡатлы корпус яңыртылды һәм лицей терреторияһы йәшелләндерелде. Лицей бинаһында хәҙер ике спортзал, ритмика һәм хореография залдары, китапхана, 315 кешелек тамаша залы һәм башҡа уҡыу өсөн кабинеттар бар. Төҙөкләндерелгән лицей 775 кешегә иҫәпләнелгән, элеккегә ҡарағанда ул ике тапҡырға күберәк.
1-се лицей үҙ тарихын 1920 йылдан алып бара һәм үҙ эшенең иҫ киткес һөҙөмтәһе менән дан тота. Һуңғы йылдарҙа мәктәп уҡыусылары бер нисә тапҡыр республика һәм бөтә Рәсәй олимпиадаларында еңеү яуланы. Бөгөнгө көндә лицейҙа физика һәм математика, физика һәм химия, информационн-технологик профилле уҡытыуҙар тормошҡа ашырыла. Шулай уҡ, хәҙерге заман технологияларының белем биреүҙә ярҙам итеү фонды «Мәктәп–Юғары уҡыу йорто» менән берлектә эштәр ойошторған.


text:
Районда билдәһеҙ йән эйәһе
тураһында имеш-мимештәр таралды
Һуңғы осорҙа Интернет селтәре “чупакабра” тигән бығаса билдәле булмаған йән эйәһенең ҡыҙырыуы, малға, атап әйткәндә, ваҡ малға һөжүм итеүе тураһындағы хәбәрҙәр менән тулды. Ярай, Интернетта ҡайһы бер осраҡтарҙа әҙәм ышанмаҫлыҡ юҡ-бар яҙыуҙарына беҙ күнегеп тә бөтөп барабыҙ инде. Ә бына киң мәғлүмәт сараларының да был теманы күтәреүе нисектер уйға һала, борсолдора. Хәйер, хәҙер Рәсәйҙең күп кенә матбуғат саралары ла, сенсация артынан ҡыуып, шундай шаҡ ҡатырғыс яңылыҡтар баҫырға әҙер генә тора.
Чупакабра тураһындағы хәбәр беҙҙең Баймаҡҡа ла килеп етте. Башҡортостан юлдаш телевидениеһы райондың Сәйғәфәр һәм Байым ауылдарында билдәһеҙ йәнлектең һарыҡтарҙы ҡырыуы хаҡында бер нисә сюжет әҙерләп күрһәтте. Был хайуан Байымдағы бер нисә шәхси хужалыҡтың байтаҡ ҡына малын ҡырып өлгөрә. Чупакабраны күреүселәр ҙә бар, тигән хәбәр бар районға таралып, һуңғы осорҙа был хайуан менән “күҙгә-күҙ” осрашҡан кешеләр ҙә йышая башланы. Уны Байым, Ишей тарафтарында ла, хатта Баймаҡтың үҙендә лә “күргәндәр”. Был дөрөҫлөккә тап киләме икән? Әллә чупакабра тигән хайуан ысынлап та бармы?
Әйтергә кәрәк, билдәле ғалимдар, рәсми органдар был мәғлүмәтте кире ҡаға, ундай хайуандың булыуы мөмкин түгел, тигән фекерҙә улар. Был – бүре, төлкө, берәҙәк эттәрҙең генә эше булыуы мөмкин. Ошо хәл тураһында баймаҡтар нимә уйлай икән?
– Йорт хайуандарына һөжүм итеүсе билдәһеҙ йән эйәһе тураһындағы хәбәрҙәр уйҙырма ғына, – тип билдәләй БР Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының хайуандар донъяһын һаҡлау буйынса Сибай комитетының Баймаҡ ҡалаһы һәм Баймаҡ районындағы дәүләт инспекторы Фәйез Фәррәх улы Аралбаев. – Был хәлгә аңлатма ябай: ул бүре лә, берәҙәк эт тә булырға мөмкин. Сөнки хайуандарға аҙыҡ етмәй һәм улар кеше йәшәгән ерҙәргә яҡыная. Ә ни өсөн бер һарыҡты ғына тамаҡламай, бөтә көтөүҙе ҡырып һала һуң улар? Бының менән тәжрибәле бүре балаларын һунар итергә өйрәтә. Бүренең йыртҡыс йәнлек икәнен оноторға ярамай. Шуның өсөн кешеләргә һаҡ, уяу булырға , мал-тыуарын ирекле көтөүгә сығармаҫҡа кәрәк. Кәртә-ҡураны ла нығытыу мөһим.
Ә бына Байым ауылынан мәғариф ветераны, староста Нәғимә Заһит ҡыҙы Әминева шундай фекерҙә:
– Был бер ниндәй ҙә чупакабра түгел, ә бүреләр. Белеүебеҙсә, быйылғы йәй эҫе, ҡоро булды. Күрше Бөрйән һәм Йылайыр райондарында күп кенә майҙандарҙа урман янды. Ә беҙҙә, Аллаға шөкөр, был тәңгәлдә хәүеф булманы. Минеңсә, бүреләр аҙыҡ эҙләп беҙҙең яҡтарға күпләп килеп сыҡҡан. Беҙ урманға яҡын ғына йәшәйбеҙ. Күп кенә ауылдаштарым Байымда бүреләр йөрөүен үҙ күҙҙәре менән күргән.
Ошо уҡ ауылдан Зәйнетдин Ғәлиндың 5 баш һарығын билдәһеҙ хайуан юҡ итә. Хужа үҙе һөйләүенсә, ул сәүек эт тауышын ишетеп ҡала, әммә үҙен күрә алмай.
Аҡморон ауыл биләмәһе башлығы Г.М. Азаматова әйтеүенсә, Сәйғәфәр ауылындағы мал ҡырағайлашҡан эттәрҙең ҡорбанына әүерелгән. Уның билдәләүенсә, аҙаҡҡы осорҙа эттәр ауыл һарыҡтарына һунар итеүен “туҡтатҡан”.
Ауыл хужалығы производствоһы ветераны, элекке һунарсы Фрунзе Исрафилов чупакабра кеүек имеш-мимештәргә ышанмай, бындай хәлдең булыуы мөмкин түгел, тип белдерә. “Бүре, ҡоторған төлкө, ҡарһаҡ, ҡырағайлашҡан эт, хатта сәүек тә ваҡ малға ташлана, – ти ул, – сөнки хәҙер йыртҡыс йәнлектәр аҙыҡ эҙләү маҡсатында күпләп ауылдарға яҡыная. Һуңғы йылдарҙа берәҙәк эттәр мәсьәләһе лә оло проблемаға әйләнде. Улар ҡырағайлаша барып, ысын йыртҡысҡа әүерелә. Бүре, мәҫәлән, ҡырҙа йөрөгән көтөүҙәге малды ашамай, тәүҙә ҡырып сыға, һуңынан табышын эҙләп кире килә. Ҡарһаҡ та, кәүҙәгә ҙур булмаһа ла, бик сос, көслө хайуан, уның хатта кешегә ташланыуы мөмкин. Тимәк, бында ниндәйҙер билдәһеҙ йән эйәһе тураһында һүҙ йөрөтөү урынһыҙ.
Бүреләрҙең күпләп ауылдарға яҡынайыуы башҡа тарафтарҙан да ишетелә. Ошо көндәрҙә генә Ҡолсоранан Нуретдин Самарбаев ауылға яҡын ғына ерҙә халыҡтың һарығын көткән мәлендә көпә-көндөҙ бүре малға һөжүм итә. Дөрөҫөрәге, ташланып өлгөрмәй, ваҡытында сара күреү арҡаһында көтөүгә зыян килмәй. Ғөмүмән, ауыл кешеләре иҫбатлауынса, быйыл бүре үҙен бик агресссив тота, бер нәмәнән дә, хатта кешенән дә ҡурҡмай.
Нимә эшләргә? Был тәңгәлдә һунарсыларға атҡан бүре өсөн, элекке замандарҙағы кеүек, аҡсалата дәртләндереү сараһы ҡулланыу, берәҙәк эттәр проблемаһын яйға һалыу кәрәктер. Шул уҡ ваҡытта мал көтөүҙә лә тәртип булырға тейеш, берәҙәк малдың бурҙар йәки йыртҡыстар ҡорбанына әүерелеүе бер бөгөн генә түгел. Уяу булайыҡ, теләһә ниндәй имеш-мимештәргә ышанмайыҡ. Әйткәндәй, БСТ каналында Байым ауылындағы ошо хәл тураһында телефон аша һөйләүсе егеттең ысынында иһә Айбулат Әминев түгеллеге асыҡланды. Баҡтиһәң, икенсе берәү сенсация яһау маҡсатында шылтыратҡан икән. Күрәһең, кешене ҡурҡытып, унан кинәнес алыусылар беҙҙең Баймаҡта ла бар. Бик ҡыҙғаныс...
Азамат Мөхәмәтшин.


text:
- Подробности
- Просмотров: 268
ПАНКРЕАТИТ (гр. paјnkreas — ашҡаҙан аҫты биҙе), ашҡаҙан аҫты биҙенең шешеүе. Киҫкен П. (КП) һәм хроник П. (ХП) айырыла. Сәбәптәре: бауырҙан тыштағы үт сығарыу юлдары ауырыуҙары; токсиндар, алкоголь һәм уның суррогаттары тәьҫире, травмалар һ.б. КП төп клиник сағылышы — уратып көслө эс ауыртыу, ҡоҫоу һәм метеоризм, ХП — диспепсия билдәләре, оло ярау боҙолоуы. Диагностика өсөн клиник, лаб. һәм инструменталь (ультрасонография, эндоскопия, компьютер һәм магнит‑резонанс томографияһы) тикшереү мәғлүмәттәре файҙаланыла. Дауалау: медикаментоз, хирургик, диетотерапия һ.б. Башҡортостанда 100 мең кешегә П. м‑н ауырығандар түбәндәгесә теркәлгән: 2004 й.— 621,5; 2006 — 1324,4; 2008 — 1485,2 кеше. Медицина университетында КП ауыр формаһы булғанда мультиорган дисфункция синдромының патогенезы, структураһы (И.Х.Ишмөхәмәтов, И.И.Лотфрахманов, П.И.Миронов, В.М. Тимербулатов), абдоминаль сепсис үҫешенең күҙаллау факторҙары өйрәнелә (В.В.Викторов, Т.В.Викторова һ.б.), КП ауырлығын һәм өҙлөгөүен күҙаллау ысулдары эшләнә (Ә.К.Имаева, Т.И.Мостафин, В.М.Тимербулатов, М.В.Тимербулатов). КП диагностикаһының һәм дауалауҙың эндоскопик һәм рентгенографик ысулдары (А.Н. Шәрәфетдинов), ш. иҫ. уның деструктив (В.Г.Верзаков, Р.М.Ғарипов, В.М.Тимербулатов) һәм инфицирланған (А.Ф.Власов, Ә.Ш. Заһретдинов, М.Һ.Ҡунафин, Һ.Н.Хунафин) формалары, камиллаштырыла. Дауалауҙың эндоскопик (Г.А.Абдуллина, О.В.Ғәлимов), миниинвазив (И.А. Закиров), озон‑ультратауышлы (М.Ә. Ғәлиев, М.Ә.Нартайлаҡов) ысулдары эшләнә; КП деструктив өҙлөгөүҙәрен иҫкәртеү өсөн лазер (Ҡунафин, Р.А.Хөсәйенов) һәм ауырыуҙарҙа гемодинамика боҙолоуын коррекциялау өсөн верапамил ҡулланыу һөҙөмтәлелеге өйрәнелә (Р.Ә.Дәүләтшин, К.М. Лапин). ХП ауырыуы булған сирлеләрҙең, ш. иҫ. оло йәштәгеләрҙең (А.Х.Ғәзимов), клиник‑биохимик, иммунологик күрһәткестәре тикшерелә (Г.М.Асҡарова, Т.И.Верёвкина, Г.М. Ғәлина, З.Ш.Садиҡова); ХП иммуногенезында цитокиндарҙың роле асыҡлана (Л.П.Фәйезова). ХП консерватив (Верёвкина, Фәйезова), ш. иҫ. дарыу үҫемлектәрен ҡулланып (Э.Р.Вәлитова, Т.И.Плеханова), һәм хирургик, ш. иҫ. билиар килеп сығышлыһын, дауалау ысулдары камиллаштырыла (Р.З.Латипов, В.В.Плечев).
Әҙәб.: Острый деструктивный панкреатит /В.М.Тимербулатов [и др.]. Элиста, 2008.
М.Һ.Ҡунафин
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 448
ДИЗАЙНЕРҘАР СОЮЗЫ, ижади берекмә. 2003 й. Өфөлә “Рәсәй дизайнерҙары союзы” дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан Республикаһы б‑са төбәк бүлексәһе булараҡ ойошторола. Башҡ‑н бүлексәһе ойошторолғанға тиклем респ. дизайнерҙары “Рәсәй дизайнерҙары союзы” на инә: В.В.Кашлачёв, А.Ә.Саҙретдинов (икеһе лә — 2001). Төп маҡсаты һәм бурыстары: БР һәм РФ ҡулланыусылар баҙарында тыуған ил дизайны продукцияһы үҫешенә, Д.с. ағзаларының соц.‑хоҡуҡи һәм һөнәри мәнфәғәттәрен яҡлауға булышлыҡ итеү; башҡ. дизайнерҙарының ижади инициативаларын хуплау. Д.с. тауарҙарға һәм дизайнер хеҙмәтенә экспертиза үткәрә, уларға сифат сертификаттары бирә; күргәҙмәләр, иң яҡшы дизайн әҫәренә конкурстар ойоштора; нәшриәт эшмәкәрлеге м‑н шөғөлләнә, Рәсәйҙең дизайнерҙар әҙерләүсе уҡыу йорттары м‑н ижади һәм ғилми бәйләнештәр булдыра; халыҡ‑ара һәм бөтә Рәсәй күргәҙмәләрендә һәм конкурстарында [ш. иҫ. “Дизайн өлкәһендәге иң яҡшы эш” (“Лучшая работа в области дизайна”, Мәскәү), “Полиграфия, реклама, дизайн” (Өфө; икеһе лә — 2006), “Грандизайно” (Силәбе, 2008)] ҡатнаша. Юғары етәксе органы — йыйылыш (йылына 1 тапҡыр), башҡарма органы — идара. Составында 37 ағза (2014). Идара рәйестәре: Саҙретдинов (2006 й. алып), М.Л.Әхмәҙуллин(2008 й. алып).
М.Л.Әхмәҙуллин
Тәрж. Т.Х.Ишкинин


text:
- Подробности
- Просмотров: 233
ТРАВМАТОЛОГИЯ ҺӘМ ОРТОПЕДИЯ. Травматология — йәрәхәтләгән факторҙарҙың кеше организмына тәьҫирен, имгәнеүҙе һәм уның эҙемтәләрен диагностикалауҙы, дауалауҙы өйрәнгән; ортопедия тыумыштан килгән дефекттар, үҫеш кәмселектәре йәки травма һәм ауырыу эҙемтәләре һөҙөмтәһендә алынған терәк‑хәрәкәт системаһы деформацияларын һәм функциялары боҙолоуҙы диагностикалау, дауалау, иҫкәртеү ысулдарын өйрәнгән медицина бүлеге. Балалар хирургияһы, нейрохирургия, пластик хирургия, трансплантология, хирургия м‑н бәйле. Травматологияла — тире, йомшаҡ һәм лайлалы туҡымалар, һөлдә, һеңер‑мускул аппараты, эске ағзалар, тамыр һәм нервылар зарарланыуы, яра процесы һәм яра инфекцияһы; ортопедияла тыумыштан килгән, деструктив‑дистрофик, ревматоид, инфекцион, шешкә оҡшаш ауырыуҙар, шештәр, матдәләр алмашыныуға бәйле ауырыуҙар, һүлпән һәм спастик фалиж, сколиотик ауырыу һ.б. айырыла. Башҡортостанда 20 б. 30‑сы йй. уртаһында БДМИ‑ла (ҡара: Медицина университеты) Т.һ.о. б‑са фәнни тикшеренеүҙәр үткәрелә (Н.‑Ғ.Н. Байтирәков, М.В.Борисов, Ә.С. Дәүләтов, И.‑Ғ.Ғ.Ҡадиров). Б.В. һуғышы йылдарында эвакуация госпиталдәрендә А.А.Полянцев етәкс. хәрби травмаларҙы дауалау ысулдары камиллаштырыла. 1966 й. БДМИ‑ла Т.һ.о. каф. ойошторола. А.М.Пенькова етәкс. төрлө сығышлы, ш. иҫ. хәрби‑ялан (Т.Т.Байбурин, Р.М.Боғҙанов, В.Т. Канбегов, В.В.Никитин, К.С.Шахов һ.б.) һәм техноген һәләкәттәрҙә алынған (М.Е.Петров) травмаларҙы диагностикалау һәм дауалау өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәрелә. 70—80‑се йй. травмаларҙың нейротрофик эҙемтәләре, умыртҡалыҡ, быуындар имгәнеүе һәм уларҙың өҙлөгөүҙәре; янбаштың проксималь, сираҡ һөйәктәренең диафизар һыныуы; аяҡтарҙың статик етешмәүсәнлеге, компрессион‑дистракцион остеосинтез ысулы өйрәнелә (Н.А.Ветошкин, А.Н.Жильцов, Никитин, М.Ш.Сабиров һ.б.). 70‑се йй. алып Пенькова һәм М.Ғ. Мәүлитова етәкс. балалар йәшендәге Т.һ.о. проблемалары б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә (А.Ә.Ғүмәров, Ф.Ғ.Садиҡов, М.Х.Төхвәтуллин, М.Т.Юлдашев һ.б.). 80‑се йй. уртаһынан БДМУ‑ла янбаш‑бот, тубыҡ, ҡулбаш һәм фалангалар араһы быуындарын эндопротезлау, умыртҡалыҡ имгәнеүен һәм ауырыуҙарын хирургик дауалау; ҡул һәм аяҡ һөйәктәре, йомшаҡ туҡымалары дефекттарына пластика яһау, интрамедулляр блокада остеосинтезы ысулдары камиллаштырыла; умыртҡа һөйәктәрен алғы һәм артҡы тән араһында беркетеү өсөн яйланмалар эшләнә һәм етештереүгә индерелә (Б.Ш.Минасов һ.б.). Быуындарҙың зарарланыуын (Асҡар Ф.Асҡаров, Р.И.Йәнекәев), умыртҡалыҡтың күкрәк һәм бил өлөшөндә ҡатмарлы булған үҙгәрешле имгәнеүен (Е.П.Костив, В.А.Халиҡов), янбаш‑бот быуыны ауырыуҙарын һәм травмаларның эҙемтәләрен (Ф.Ф. Мөхәмәтов) диагностикалау һәм дауалау; хирургик технологиялар нигеҙендә ҡулдары йәрәхәтләнгән ауырыуҙарҙы реабилитациялау (М.М. Вәлиев), т. юл һәләкәттәрендә зыян күргәндәргә мед. ярҙамын ойоштороу (А.Х. Түрйәнов) проблемалары б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла. Умыртҡалыҡтың, ш. иҫ. уның муйын өлөшөнөң, имгәнеүен һәм ауырыуҙарын (И.М. Исхаҡов, Т.В.Полторацкая, Р.Ф. Рафиҡов), умыртҡалыҡ‑арҡа мейеһе травмалары эҙемтәләрен (С.Ә.Исламов, Г.А.Кантюкова, М.С.Мостафин һ.б.), аяҡ‑ҡул һәм янбаш зарарланыуын (И.Н.Йыһаншин, Т.Б.Минасов, Р.З. Минһажев, И.Э.Ниғәмәтйәнов, С.А. Холкин һ.б.), ҡул суғы һәм йомшаҡ туҡыма дефекттарын (Вәлиев, А.Ю. Жуков һ.б.) комплекслы диагностикалау һәм дауалау, быуындар имгәнеүен артроскопик дауалау (И.В.Ерофеева, Э.Н.Рахманҡолов) ысулдары камиллаштырыла, умыртҡалыҡтары зарарланған пациенттар өсөн даими пассив хәрәкәт аппараттарын ҡулланып аяҡҡа баҫтырыу саралары эшләнә (А.Р.Билалов, Г.З.Ғилманов).
Б.Ш.Минасов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 580
АЛТЫНБАЕВ Ғәли Мансур улы (19.11.1956, БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ р‑ны Аллағыуат а.), баянсы. БР-ҙың атҡ. (1994) һәм халыҡ (2012) артисы. Салауат музыка уч‑щеһын тамамлағандан һуң (1977; Н.А.Гредин класы) 1978 й. тиклем музыка мәктәбе уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта район мәҙәниәт йортоноң (Мәләүез ҡ.) халыҡ бейеүҙәре ансамбле аккомпаниаторы-концертмейстеры, 1989 й. алып Башҡ. филармонияһында. А. күп ҡырлы аккомпаниаторлыҡ һәләте ҡабатланмаҫ оригиналлек, виртуоз техника м‑н берлектә сағыу импровизациялылыҡ, стиль һәм ансамблде нескә тойоу м‑н айырылып тора. Уйнауына теүәллек, хислелек, артистизм хас. И.М.Ғәзиев, Х.Ә.Ишбулдин, Ф.Ә.Килдейәрова, Н.Ж.Ҡадирова, Ф.З.Сәлихов, В.Ғ.Хызыров, Й.Ә.Әбделмәнов м‑н сығыш яһай. Рәсәй, Австрия, Германия, Италия, Корея, Филлипин, Төркиә буйлап гастролдәрҙә була.
Г.Ә.Ишкинина
Тәрж. Г.С.Балтабаева