text:
Газета "Йәшлек" » Облако тегов » 38(2011)
Рәсәй хоккейсылары тәүгә миҙалһыҙ
Новости / Спорт // 17-05-2011, 10:35
йәки Һуңғы биш йыл эсендә Быковтың тәрбиәләнеүселәре беренсе тапҡыр бындай хәлгә тарыны
Словакияла уҙған хоккей буйынса донъя беренселегендә Рәсәй йыйылма командаһы, өсөнсө урын өсөн Чехия хоккейсылары менән көрәшеп, үкенескә күрә, һуңғы биш йыл эсендә миҙалһыҙ ҡалды. Әгәр иҫләһәгеҙ, улар етәкселегендә Рәсәй уйынсылары 2007 йылда – бронза, 2008 – 2009 йылдарҙа – алтын һәм былтыр көмөш миҙал яулағайны. Нишләйһең, гел генә еңеп тә булмай. Шулай ҙа Быков менән Захаркин былтыр Рәсәй хоккей федерацияһы менән «2+2» схемаһы буйынса, йәки 2011 менән 2012 йылдарҙа миҙалһыҙ ҡалмай, киләсәктә йәнә ике йылға һуҙыу ниәтендә контракт төҙөй...
Словакияла уҙған хоккей буйынса донъя беренселегендә Рәсәй йыйылма командаһы, өсөнсө урын өсөн Чехия хоккейсылары менән көрәшеп, үкенескә күрә, һуңғы биш йыл эсендә миҙалһыҙ ҡалды. Әгәр иҫләһәгеҙ, улар етәкселегендә Рәсәй уйынсылары 2007 йылда – бронза, 2008 – 2009 йылдарҙа – алтын һәм былтыр көмөш миҙал яулағайны. Нишләйһең, гел генә еңеп тә булмай. Шулай ҙа Быков менән Захаркин былтыр Рәсәй хоккей федерацияһы менән «2+2» схемаһы буйынса, йәки 2011 менән 2012 йылдарҙа миҙалһыҙ ҡалмай, киләсәктә йәнә ике йылға һуҙыу ниәтендә контракт төҙөй...
Ҡыҙыу таш
Әҙәбиәт // 17-05-2011, 10:34
Бик күп йылдар элек ҙур китапхана яна. Унда тик бер генә ҡулъяҙма янмай ҡала. Байтаҡ ваҡыт ул бер китап магазинының кәштәһендә тыныс ҡына ята. Һәм уға магазиндың хужаһы алмашынғансы бер кем дә иғтибар ҙа итмәй. Яңы хужа, бөтә ҡағыҙҙарҙы, китаптарҙы, ҡулъяҙмаларҙы тәртипкә килтереп, кәрәкмәгәндәренән ҡотола, йәғни сүпкә ырғыта....
Үәт, ҡыҙыҡ!
Әҙәбиәт / Юмор // 17-05-2011, 10:34
Уҡытыусы уҡыусыларға үҙҙәрен яҡшы тоторға, малайҙарға ҡыҙҙарҙы хөрмәт итергә өйрәтә.
– Баҫҡыстан менгәндә ир-ат һәр саҡ ҡатын-ҡыҙҙан алда атларға тейеш. Ә берәйһегеҙ ни өсөн икәнен аңлата аламы? – ти. Бер малай ҡулын күтәрә:
– Ни өсөн тигәндә, ҡатын ирҙең нисәнсе ҡатта йәшәгәнен белмәй....
– Баҫҡыстан менгәндә ир-ат һәр саҡ ҡатын-ҡыҙҙан алда атларға тейеш. Ә берәйһегеҙ ни өсөн икәнен аңлата аламы? – ти. Бер малай ҡулын күтәрә:
– Ни өсөн тигәндә, ҡатын ирҙең нисәнсе ҡатта йәшәгәнен белмәй....
Алиса Шаһиева: «Ғүмер бер тапҡыр ғына бирелә»
Конкурстар // 17-05-2011, 10:32
Кис ултырып бәйләм бәйләй мәрйәм
Рубрикалар // 17-05-2011, 10:31
«Кис ултырып ҡыҙҙар сигеү сигә,
Сиккәндәре, беләм – бирнәлек…»
Мостай Кәримдең был шиғыр юлдары, бер уйлап ҡараһаң, хәҙерге заман ҡыҙҙарына тап килмәй ҙә кеүек. Билдәле булыуынса, әле ҡыҙҙар күп ваҡытын телевизор, компьютер артында ултырып үткәрә. Бик күптәре өсөн сигеү, бәйләм бәйләү, ғөмүмән, ҡул эштәре ”әсәй-өләсәйҙәр заманындағы эш” һанала. Ысынлап та, хәҙер магазиндарҙа йәнең ни теләй, шул бар: шәлдәр, кофталар, күлдәктәр, бейәләйҙәр… Әммә ҡул эштәре менән ултырыу ниндәйҙер әйберҙең етешмәүенән түгел, ә күңел талабы, тип иҫәпләй мин белгән ҡайһы бер ҡул оҫталары. Шундай алтын ҡуллыларҙың береһе – Хәйбулла районының Ҙур Арыҫланғол ауылынан Мәрйәм Асҡарова.
Май сүлмәге тышынан билдәле, тигәндәй, уларҙың йортон Мәрйәмдең ҡулдары менән бәйләнгән зауыҡлы салфеткалар, ултырғыс, диван япмалары биҙәй. Ҡыҙлы йорт – наҙлы йорт, тип юҡҡа әйтмәйҙәр шул....
Сиккәндәре, беләм – бирнәлек…»
Мостай Кәримдең был шиғыр юлдары, бер уйлап ҡараһаң, хәҙерге заман ҡыҙҙарына тап килмәй ҙә кеүек. Билдәле булыуынса, әле ҡыҙҙар күп ваҡытын телевизор, компьютер артында ултырып үткәрә. Бик күптәре өсөн сигеү, бәйләм бәйләү, ғөмүмән, ҡул эштәре ”әсәй-өләсәйҙәр заманындағы эш” һанала. Ысынлап та, хәҙер магазиндарҙа йәнең ни теләй, шул бар: шәлдәр, кофталар, күлдәктәр, бейәләйҙәр… Әммә ҡул эштәре менән ултырыу ниндәйҙер әйберҙең етешмәүенән түгел, ә күңел талабы, тип иҫәпләй мин белгән ҡайһы бер ҡул оҫталары. Шундай алтын ҡуллыларҙың береһе – Хәйбулла районының Ҙур Арыҫланғол ауылынан Мәрйәм Асҡарова.
Май сүлмәге тышынан билдәле, тигәндәй, уларҙың йортон Мәрйәмдең ҡулдары менән бәйләнгән зауыҡлы салфеткалар, ултырғыс, диван япмалары биҙәй. Ҡыҙлы йорт – наҙлы йорт, тип юҡҡа әйтмәйҙәр шул....
Бәхет өсөн күп тә кәрәк түгел…
Рубрикалар // 17-05-2011, 10:29
Ҡайһы бер ғаиләләрҙең фатирына килеп инһәң, хужа менән хужабикәнең йөҙҙәренән яҡтылыҡ, өйҙәренән йылылыҡ бөркөлөп тора. Уларҙың яғымлы, кешелекле мөнәсәбәте солғанышында оҙағыраҡ тотҡарланғы килә, ҡайһы саҡ ниндәй йомош менән килгәнде лә онотаһың. Салауат ҡалаһында йәшәүсе Сәйфуллиндар – ана шундай ғаиләләрҙең береһе....
Ҡулдарынан гөл тама
Новости / Мәҙәниәт // 17-05-2011, 10:26
Борай районының Борай ауылында йәшәүсе Алһыу Ғаязова – уңған хужабикә лә, яҡшы әсәй ҙә, шәп белгес тә
Уңған хужабикә, иң яҡшы әсәй, һөйөклө ҡатын, иң шәп белгес... Ошолай тип тасуирлап яҙған мәҡәләләр геройҙары менән, бер ҡараһаң, йыш осрашабыҙ кеүек. Ҡайһы берҙә хатта: «Шулай уҡ шәпме икән ни был ҡатын?» – тип уйлап ҡуяһың. Сөнки һәр береһенә өлгөрөр өсөн, ай-һай, ваҡыт күп кәрәк! Үҙемә ҡарата ла кемдер бер мәл шундай һөйләмде ҡулланырға уйлағайны: баш тарттым. Ундай уҡ түгеллегемде беләм. Миңә ҡалһа, һәр саҡ ҡайҙалыр, нимәгәлер өлгөрмәй ҡалам төҫлө, бигерәк тә балаларым менән күберәк аралашырға теләр инем....
Уңған хужабикә, иң яҡшы әсәй, һөйөклө ҡатын, иң шәп белгес... Ошолай тип тасуирлап яҙған мәҡәләләр геройҙары менән, бер ҡараһаң, йыш осрашабыҙ кеүек. Ҡайһы берҙә хатта: «Шулай уҡ шәпме икән ни был ҡатын?» – тип уйлап ҡуяһың. Сөнки һәр береһенә өлгөрөр өсөн, ай-һай, ваҡыт күп кәрәк! Үҙемә ҡарата ла кемдер бер мәл шундай һөйләмде ҡулланырға уйлағайны: баш тарттым. Ундай уҡ түгеллегемде беләм. Миңә ҡалһа, һәр саҡ ҡайҙалыр, нимәгәлер өлгөрмәй ҡалам төҫлө, бигерәк тә балаларым менән күберәк аралашырға теләр инем....
Туҡай урамы
Новости / Мәҙәниәт // 17-05-2011, 10:24
Туҡай урамы тигән бөйөк һүҙҙе әйткәндә баш ҡаламдың – Өфөмдөң иң баш урамдарының береһен күҙ алдына баҫтырыу менән бергә донъя шиғриәтендә Туҡай урамын күҙ уңында тотам.
Туҡай урамы Өфөлә хәҙер мәшһүр Зәки Вәлиди урамы менән йәнәшә йәшәй. Һәм ул бик тәбиғи һымаҡ. Сөнки Зәки Вәлиди Ҡаҙанда «Ҡасимиә» мәҙрәсәһендә дүрт йыл уҡыған ваҡытта йәш Ғабдулла Туҡай менән йыш-йыш күрешеп-аралашып торғандар, бәхәстәргә лә ваҡыттары булған. Бер-береһенә мөнәсәбәттәрен ҡағыҙға ла төшөргәндәр. Был тема әлегә ныҡлап өйрәнелмәгән дә. Ә урамдар тағы йәнәшә....
Туҡай урамы Өфөлә хәҙер мәшһүр Зәки Вәлиди урамы менән йәнәшә йәшәй. Һәм ул бик тәбиғи һымаҡ. Сөнки Зәки Вәлиди Ҡаҙанда «Ҡасимиә» мәҙрәсәһендә дүрт йыл уҡыған ваҡытта йәш Ғабдулла Туҡай менән йыш-йыш күрешеп-аралашып торғандар, бәхәстәргә лә ваҡыттары булған. Бер-береһенә мөнәсәбәттәрен ҡағыҙға ла төшөргәндәр. Был тема әлегә ныҡлап өйрәнелмәгән дә. Ә урамдар тағы йәнәшә....
«Ҡурсаҡ – баланың дуҫы, уның аша күпте әйтеп була», –
Конкурстар // 17-05-2011, 10:22
ти Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры режиссеры Альберт Имаметдинов
«Театрҙа эшләрмен тип хыялланмағайным да, бөгөн иһә тормошомдо сәхнәһеҙ күҙ алдына ла килтерә алмайым», − ти йәш режиссер Альберт Имаметдинов. Уның үҙенең эше, ошо өлкәгә килеүе, ҡурсаҡтар, актерҙар тураһында ихласлап һөйләүен тыңлап ултырыуы бер кинәнес, нисектер шул ҡурсаҡтар донъяһына барып ингәндәй булаһың. Ысынлап та, йәш режиссер «балалар», «ҡурсаҡтар», «тәрбиә» тигән һүҙҙәргә баҫым яһай. Был аңлашыла ла: кескәйҙәр иң тәүҙә барыбер ҡурсаҡ менән таныша бит. Уның аша донъяға баға, уйынсығына бөтә иғтибарын да бүлә. Шуға ла ҡурсаҡ театры, тәү сиратта, тәрбиәүи йәһәттән мөһим роль уйнай....
«Театрҙа эшләрмен тип хыялланмағайным да, бөгөн иһә тормошомдо сәхнәһеҙ күҙ алдына ла килтерә алмайым», − ти йәш режиссер Альберт Имаметдинов. Уның үҙенең эше, ошо өлкәгә килеүе, ҡурсаҡтар, актерҙар тураһында ихласлап һөйләүен тыңлап ултырыуы бер кинәнес, нисектер шул ҡурсаҡтар донъяһына барып ингәндәй булаһың. Ысынлап та, йәш режиссер «балалар», «ҡурсаҡтар», «тәрбиә» тигән һүҙҙәргә баҫым яһай. Был аңлашыла ла: кескәйҙәр иң тәүҙә барыбер ҡурсаҡ менән таныша бит. Уның аша донъяға баға, уйынсығына бөтә иғтибарын да бүлә. Шуға ла ҡурсаҡ театры, тәү сиратта, тәрбиәүи йәһәттән мөһим роль уйнай....
Әкиәттә хикмәт күп
Конкурстар // 17-05-2011, 10:20
Зөлфиә Күскилдина балалар тормошондағы ябай ғына ваҡиғаларҙы әкиәткә әйләндерә
Башҡорт халыҡ ижадында әкиәт ҙур урын алып тора. Ғалимдарыбыҙ уларҙы жанр-тематик яҡтан дүрт төргә бүлеп йөрөтә: хайуандар тураһында әкиәттәр бик күп, тылсымлы әкиәттәргә лә байбыҙ, батырҙар хаҡындағылары ла иҫ китмәле, тормош-көнкүреш әкиәттәре лә бик ҡыҙыҡлы. Уларҙы мин башланғыс кластар өсөн үҙем төҙөгән дәреслектәргә лә индергәнмен. Китаптарҙы төҙөгәндә халыҡ ижадының ана шул иң аҫыл өлгөләрен йыям, шулай уҡ балалар яҙыусыларының әҫәрҙәрен туплап барам....
Башҡорт халыҡ ижадында әкиәт ҙур урын алып тора. Ғалимдарыбыҙ уларҙы жанр-тематик яҡтан дүрт төргә бүлеп йөрөтә: хайуандар тураһында әкиәттәр бик күп, тылсымлы әкиәттәргә лә байбыҙ, батырҙар хаҡындағылары ла иҫ китмәле, тормош-көнкүреш әкиәттәре лә бик ҡыҙыҡлы. Уларҙы мин башланғыс кластар өсөн үҙем төҙөгән дәреслектәргә лә индергәнмен. Китаптарҙы төҙөгәндә халыҡ ижадының ана шул иң аҫыл өлгөләрен йыям, шулай уҡ балалар яҙыусыларының әҫәрҙәрен туплап барам....
[/aviable]


c: text/html

text:
Башҡорт Википедияһы менән 2015 йылдың мартында таныштырғандарынан бирле юл сатында торҙом кеүек: ошо һөйләм эсендә төшөп ҡалған өтөрҙө ҡайҙа ҡуйырға? Башҡа бөтөн эштәремде артҡа ташлап, өҫтөнлөктө википедияға бирергә һәм ошо шөғөлдө “үҫтерергә, ярамай туҡтатырға” маҡсатына тулыһынса буйһонорға кәрәк буласаҡ… Ошоғаса килгән йәшәү рәүешемде ҡырҡа ғына үҙгәртеп булмағанын белгәнгә күрә, был йүнәлеште “үҫтерергә ярамай, туҡтатырға” тигән мәлдәрем дә булғыланы. Ул сағында донъянан артҡа ҡалырымды беләм. Тимәк, иңемә ҙур яуаплылыҡ менән һалынған бурыстарым, алдыма алған маҡсаттарым менән википедия араһында алтын урталыҡты табырға, ваҡыт төшөнсәһе менән тағы ла һағыраҡ эш итергә ҡала.
Халҡыбыҙ, милләтебеҙ алдына килеп баҫҡан оло һынау — туған телде яҡлау, һаҡлау, үҫтереү мәсьәләһенә бәйле килеп тыуған ваҡиғалар ҡойононда, әлбиттә, Башҡорт Википедияһын “үҫтерергә, ярамай туҡтатырға” варианты өҫтөнлөк алды. “Мәғлүмәт донъяһында йәшәйәсәкбеҙ” тигән иҫкәртеүҙәрҙе бер нисек тә күҙ алдына килтерә алмай йөрөгәнебеҙ әле генә ине! Шуның менән бәйле тиҙлек заманында йәшәүебеҙҙе белекһеҙ әҙәм генә тоймаҫ!
Шулай итеп, башҡорт телен донъя кимәлендә танытыу, Ер шарының бөтә ҡитғаларында ҡулланылышҡа индереү йәһәтенән Башҡорт Википедияһын үҫтереү ҙур әһәмиәткә эйә. Сөнки унда мәҡәләләр яҙыу өсөн дә, яҙылғанды уҡып ҡулланыу өсөн дә телде бөтә нескәлектәрендә белеү талап ителә. Был иһә заманына күрә иң уңайлы, һөҙөмтәле алым! Яҙма телде онотола төшкән һүҙҙәр, ҡәрҙәш телдәргә уртаҡ һәм яңы уйлап табылған терминдар иҫәбенә байытыу күҙ уңында тотола бында. Википедиялағы телдәрҙең үҙ-ара мәғлүмәт менән алмаша алыуы һөҙөмтәһендә, халыҡ-ара мәҙәни аралашыу, бер-береңде таныу, ойошоу, берләшеү идеялары ғәмәлгә ашырыла. Википедия аша донъя кимәлендәге мәғлүмәтте үҙләштереү аңыңды байытыуға, иң гуманлы юл менән рухи үҫешкә өлгәшеүгә килтерә.
Мәскәүҙә 14-15 октябрҙә уҙғарылған XI вики-конференцияла ҡатнашыу ошоғаса булған икеләнеүҙәрҙе бөтөнләй юҡҡа сығарҙы. Унда тыңлаған сығыштар аң-зиһендәребеҙҙе әллә күпмегә киңәйтеп, рухыбыҙҙы әллә күпме баҫҡысҡа күтәрҙе тиһәк, һис кенә лә маҡтаныу булмаҫ! Конференцияла Башҡортостан википедиясыларына, бигерәк тә вики-өләсәйҙәргә ҡарата уғата ихтирамлы мөнәсәбәт күрһәтеүҙәре һөйләп тә, яҙып та бөтөргөһөҙ баһа булды. Ә төрлө тарафтарҙан йыйылған википедиясыларҙың ниндәй юғарылыҡта алдынғы ҡарашлы, ғилемле шәхестәр булыуына ҡарамаҫтан, аралашыуҙа күрһәткән ябайлыҡтарынан хатта аптырашта ҡалдыҡ. Бөйөклөк – ябайлыҡта, тигәнгә ысын мәғәнәһендә өлгө ине был хәл.
Ойоштороу йәһәтенә килгәндә, саралар бөтә яҡлап уйланылған, ваҡыттың һәр сәғәтен файҙалы ҡулланыу маҡсатына ярашлы булыуы менән һоҡландырҙы. Юл сығымдарынан тыш, конференция үтә торған Н. А. Некрасов исемендәге китапханаға яҡын урында ҡунаҡханаға урынлашыу, эшлекле сараларҙан һуң мәҙәни ял итеү мөмкинлектәре ентекле хәстәрләнгән булып сыҡты.
Үҙемә килгәндә, артабан мөмкин тиклем күберәк яҡташтарымды, милләттәштәремде Башҡорт Википедияһына ылыҡтырыуҙа, ошо гуманлы ирекмәнлек хеҙмәте аша аң, рух кимәленә өлгәшеүебеҙҙә көсөмдө һәм ваҡытымды тағы ла нығыраҡ сарыф итеремә иманым камил. Бөгөнгө мәғлүмәт донъяһында фәҡәт тыныс һәм мәҙәни юл менән беҙ, милләт булараҡ, донъя кимәлендә үҙебеҙҙе лә, туған телебеҙҙе лә һаҡлаясаҡбыҙ. Башҡорт Википедияһын “үҫтерергә, ярамай туҡтатырға”!
Рәшиҙә ҒИЗӘТУЛЛИНА.
***
Конференцияға ҙур теләктәр, уй-хыялдар менән барҙым, сөнки ике йылға яҡын Башҡорт Википедияһына мәҡәләләр яҙыу барышында әллә күпме һорау тыуып, хәл итәһе мәсьәләләр алға килеп баҫҡайны.
Сара барышында Рәсәй төбәктәренән һәм сит илдәрҙән килгән википедиясылар менән бергәләшеп бик күп фәһемле докладтар тыңланыҡ, төрлө секцияларға бүленеп, википедияның төрлө өлкәләрендә эшләү юлдарын өйрәндек.
Беҙҙең Башҡортостан төркөмө был конференцияла иң ҙурыһы һәм күренеклеһе булды, төркөмөбөҙҙөң етәксеһе Рөстәм Нурыев алып барған “Рәсәй халыҡтары телдәрендәге википедиялар” секцияһы ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырҙы. Был секцияның эше видеоға яҙҙырылды, скайп аша Израиль һәм башҡа илдәрҙең википедиясылары тәжрибә уртаҡлашты.
Беҙҙең төркөмдәге вики-өләсәйҙәр ҙә үҙебеҙҙең эш тәжрибәһен башҡаларға һөйләне. Шуны ла әйтеп үтергә кәрәк: конференцияға килгән һәм унда ирекмән булған башҡа төбәк һәм сит ил википедиясылары барыһы ла тиерлек ир-ат затынан торһа, беҙҙең төркөмдәге ун кешенең һигеҙе – ҡатын-ҡыҙ, күбебеҙ хаҡлы ялдағы уҡытыусылар һәм барыбыҙ ҙа әүҙем эшләүселәр ине.
Конференция секцияларында беҙҙең өсөн оҫталыҡ дәрестәре, түңәрәк ҡорҙар үткәрелде, уларҙа музейҙар менән хеҙмәттәшлек итеү, карточка-шаблондар төҙөү, юзер төркөмдәр, вики-мәктәптәр ойоштороу, вики-һүҙлек төҙөү юлдары, мәҡәләләрҙе ярымавтомат юл менән википедияға индереү, төрлө конкурстар үткәреү, карталар төҙөү, вики-экспедициялар ойоштороу, машина тәржемәсеһен файҙаланыу мәсьәләләре ҡаралды.
Конференцияла ҡатнашыусылар өсөн мәҙәни саралар ҙа үткәрелде. Секцияларҙа эштәр тамамланғас, беҙ “Немец биҫтәһенең мәҙәни мираҫы” тигән йәйәүле экскурсияға, Н.А. Некрасов исемендәге китапхананың һирәк фондына экскурсияға барҙыҡ. Фондтағы 1610 йылда Германияла сыҡҡан бәрхәт тышлы, металл биттәрҙә баҫылған Тәүратты үҙ ҡулыбыҙ менән тотоп, уҡып ҡараныҡ. XVII-XVIII быуаттарҙа сыҡҡан ҙур-ҙур (40х70 cм), ҡалын-ҡалын бер нисә француз энциклопедияһын, немец рыцарҙары тураһындағы китапты, батша Николай Икенсенең улы Алексей уҡыған “Азбука”ны ҡулыбыҙҙа тотоп, асып уҡып ҡараныҡ, ундағы гравюралар беҙҙе хайран ҡалдырҙы.
Һанай китһәң, ундағы һирәк осрай торған китаптар, төрлө экслибристар, дворяндар гербтары һәм башҡа экспонаттар бик күп ине. Рәсәй Викимедиа ойошмаһы Башҡортостан төркөмөнә автобуста төнгө Мәскәү буйлап өс сәғәтлек экскурсия туры бүләк итте. Төнгө Мәскәүҙең төрлө төҫтә балҡып торған уттары аҫтында беҙ баш ҡаланың матурлығына һоҡландыҡ, уның тарихи урындарын күрҙек.
Мәскәү — матур ҡала, уның тарихи урындары беҙгә билдәле, шуға күрә миңә иң ныҡ оҡшағаны төнгө Мәскәү-сити, Поклонная тауы, ундағы скульптор Салауат Щербаковтың еңеүселәргә арналған стелаһы, Еңеү паркы булды.
Мәскәүгә килгән көндә төркөмөбөҙ менән Ҙур театрға Римский-Корсаковтың “Псковитянка” операһы буйынса ҡуйылған опера премьераһына барҙыҡ. Композиторҙың йөрәктәргә ингән музыкаһын, опера йырсыларының арияларын һоҡланып тыңланыҡ, театр йыһазы, архитектураһы, хоры, оркестры онотолмаҫлыҡ булып хәтерҙә ҡалды.
Шулай итеп, донъя, кешеләр күреп, тәжрибә туплап, тағы ла күберәк һәм оҫтараҡ итеп википедияға мәҡәләләр яҙырбыҙ тигән хыял-ышаныста ҡайттыҡ.
Банат ВӘЛИЕВА-ЯУБАҪАРОВА.
***
Рәсәй кимәлендәге Вики-конференцияла ҡатнашыу, Мәскәү, етәкселәребеҙ: Рөстәм Нурыевтың һәм Зөфәр Сәлиховтың, Башҡорт Википедияһының ил кимәлендә абруйының бик юғары булыуын күреү, хакимыбыҙ Рөстәм Нурыевҡа секция, “түңәрәк өҫтәл” эшен алып барыуҙы тапшырып ҡуйыуҙары, барлыҡ сараларҙың, мөнәсәбәттәрҙең юғары энергетикаһы – һәммәһе лә һушымды алды. Ниндәй тәьҫораттар менән ҡайтҡанымды һүҙҙәр менән әйтеп бөтә алмамдыр… Унда үткән һәр мәлгә бары өндәү билдәһе генә ҡуя алам!
Конференция тығыҙ һәм эшлекле үтте. Бөтә сығыштар ҙа ҡыҙыҡлы, йөкмәткеле, файҙалы, фәһемле ине. Ирекмәндәрҙең етди әҙерләнеп килеүе, ҙур яуаплылыҡ менән саралар үткәреүе – изгелектең, ярҙам тигән төшөнсәләрҙең юҡҡа сыҡмауына, бар һәм буласағына сағыу бер дәлил булды.
Конференцияла төрлө төбәктән, төрлө милләттән, төрлө йәштәге, төрлө әҙерлекле, ғалимдарҙан алып ябай уҡытыусыларға тиклем вәкилдәр ҡатнашты. Ҡайһыларына, былар “Индиго балалар” араһынандыр, тип һоҡланып ҡарап ултырҙыҡ.
Әммә ундағы аралашыуҙың, кеше-ара мөғәмәләнең шундай ябай, йылы, кешелекле, изгелекле булыуы, йәш һәм рангылар айырмаһының бөтөнләй тойолмауы – иҫ китмәле.
Беренсе көндә бер “түңәрәк өҫтәл” тик беҙҙең, Башҡорт википедияһына, атап әйткәндә, вики-өләсәйҙәрҙең эшмәкәрлегенә арналды. Икенсе көндә лә, “Рәсәй халыҡтары телдәрендәге википедиялар” секцияһын хакимыбыҙ Рөстәм Нурыев алып барыуы беҙҙең күңелдәрҙә шундай ғорурлыҡ хисе тыуҙырҙы.
Конференцияла скайп аша Нью-Йорктан һәм Иерусалимдан билдәле программалаусылар менән аралашыу, заман технологияларының күҙ эйәрмәҫ тиҙлектә юғары үҫеүе, фән сиктәренең ирегәндәй юҡҡа сығыуына тамаша ҡылыу үҙе бер ғәжәйеп хәл булды.
Мәскәүгә беренсе тапҡыр килеүем. Элек кино- һәм телеэкрандар аша ғына күргән тарихи урындарҙы күрҙем. Бөйөктәр эҙенән үттем. Күк күкрәтеп, йәшен йәшнәтеп үткән дәһшәтле ваҡиғаларға “шаһит”тарҙы үҙ күҙҙәрем менән күреп, ҡулым менән тотоп ҡараным.
Арҡаларыбыҙға ҡанат үҫкәндәй ҡыуанып, тағы ла дәртләнеберәк эшләргә тигән маҡсат менән ашҡынып ҡайтып төштөк Башҡортостаныбыҙға.
Көнһылыу ҠОТЛОБАЕВА.
***
Башҡорт Википедияһы етәксеһе Рөстәм Нурыев алып барған түңәрәк өҫтәл тулыһынса тиерлек Башҡортостан вики-өләсәйҙәре төркөмөнөң эшмәкәрлегенә арналды. Был һөйләшеүҙә һәр беребеҙ нисек яратҡан шөғөлөбөҙгә килеүебеҙ тураһында күҙҙәребеҙҙә осҡон сығарып һөйләнек. Ҡалған википедиясылар, күпселеге – йәш ир-егет, Тыванан, Бүрәт, Татарстан, Чечен республикаларынан килгән. Улар беҙгә һоҡланыуын йәшермәне. Уларҙа өлкән йәштәгеләр, бигерәк тә вики-өләсәйҙәр юҡ. Был һөйләшеү ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырҙы, төрлө файҙалы фекерҙәр әйтелде, тәҡдимдәр индерелде.
Сергей Лещинаның “Ҡалып-карточкалар” менән таныштырыуы киләсәктә мәҡәләләрҙе һөҙөмтәле тиҙлектә ҡуйыу өсөн ғәмәли әһәмиәткә эйә булыуын асты. “Асыҡ карталар һәм экспедициялар” тигән секцияла әйтелгән яңылыҡтар илдә туризмды үҫтереүгә ҙур өлөш индерәсәген күрһәтте.
Был конференцияның төп маҡсаты – дөйөм маҡсаттарҙы тормошҡа ашырыу йүнәлешендә тырышлыҡ һалыу, Рәсәй халыҡтарын, телдәрен донъяға танытыу эшен артабан да үҫтереү пландарын тормошҡа ашырыу теләге булғанлыҡтан, үҙебеҙ өсөн алда нимәләр эшләргә кәрәклеген дә билдәләнек.
Мәҫәлән, “Әрмәнстан Викимедиаһы” етәксеһе Сусанна Мкртчяндың сығышынан һәм презентацияһынан беҙ әрмән дуҫтарҙың вики-проекттары алдынғы идеяларға таянғанын күрҙек. Улар йәш егет һәм ҡыҙҙарҙы, уҡыусы балалар һәм студенттарҙы вики-ҡатнашыусылар рәтенә күпләп йәлеп итә, бының өсөн вики-лагерҙар, үҙенсәлекле ярыштар ойоштора. Бәлки, Мәрйәм апай Бураҡаеваның “Йәйләү” лагерҙарында ла (Интернетлы урындарҙа) йәш википедиясы мәктәптәрен ойошторһаҡ, тигән хыял барлыҡҡа килде. Башҡорт телен яҡшы белгән өлкән класс уҡыусыларын һәм студенттарҙы артабан да вики-түңәрәктәр аша ошо файҙалы эшкә йәлеп итергә, Башҡорт Википедияһы ирекмәндәренең сафын йәш көстәр менән тулыландырырға кәрәк.
Миңһылыу Абдуллина.
«Ҡоролтай тауышы» гәзитенән.
Просмотров (31)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 258
УКАЗДАР (1736 й. 11 февр.), 1735—36 йй. башҡ. ихтилалдарын [ҡара: Башҡорт ихтилалдары (1735—40)] баҫтырыу сараларын билдәләгән һәм Ырымбур экспедицияһы (1734—44) эшмәкәрлеген көйләгән норматив‑хоҡуҡи акттар. Ырымбур экспедицияһы нач. И.К.Кирилов һәм Башҡорт эштәре комиссияһы нач. А.И.Румянцев тәҡдиме б‑са әҙерләнгән; императрица Анна Иоанновна ҡул ҡуйған (1730—40). Указдарҙа ихтилалдарҙа ҡатнашыусыларҙы хөкүм итеү саралары ҡаралған: етәкселәр өсөн үлем язаһы, башҡаларға — һөргөн, аттар м‑н штраф түләү, игенгә өҫтәмә һалым; башҡорттарға тимерлектәр тотоу, рөхсәтһеҙ йыйындар үткәреү, ҡорал һатып алыу, Ҡазан губернаторы ризалығынан тыш Ҡазан татарҙары м‑н ниҡахҡа инеү һ.б. тыйылған. Улус старосталары йыл һайын һайланған улус старшиналары м‑н алмаштырылған. Ахундар 4‑әүгә ҡалдырылған (һәр даруғаға берәр), мәктәп һәм мәсеттәр төҙөү ҡыҫҡартылған. Мишәрҙәр, типтәрҙәр һәм бобылдәр башҡорттарға оброк түләүҙән азат ителгән; ихтилалда ҡатнашҡан башҡорттарҙың аҫаба ерҙәре мишәрҙәргә бирелгән (улар дворян һәм офицерҙар м‑н бер рәттән башҡ. общинаһы ерҙәрен һатып алыу хоҡуғы алған). Ырымбур экспедицияһы нач. төбәктәге ер м‑н эш итеп, редут, форпостар төҙөргә, уларҙа гарнизондар (ҡара: Колониялаштырыу) урынлаштырырға, тау сәнәғәте заводы, ҡәлғәләр һалырға, ерҙәрҙе күскенселәргә таратырға хоҡуҡлы булған. Указдарҙа ҡаралған саралар Ырымбур экспедицияһы нач. В.Н.Татищев (1737 й. алып) етәкс. тормошҡа ашырылған. Документтарҙы ҡабул иткәндән һуң, керҙәш, дворян һ.б. күскенселәрҙең төбәктәге ерҙе файҙаланыу хоҡуҡтары киңәйгән, аҫаба башҡорттарҙың (ҡара: Аҫаба), урындағы үҙидараның хоҡуҡтары сикләнгән.
А.И.Аҡманов, М.М.Зөлҡәрнәев
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
Бадминтон
Бадминтон (ингл. badminton) — спорт төрө. Уйынсылар селтәрҙәр менән бүленгән майҙансыҡтың ҡапма-ҡаршы яғында урынлашалар һәм селтәр аша ракеткалар ярҙамында воландарҙы һуғып дошман яғына ергә төшөрөргә, шул уҡ ваҡытта, киреһенсә, уның үҙ яланына төшмәүе өсөн тырышалар.
Ярышта ике уйынсы йәки ике пар уйынсы ҡатнаша (парҙар ҡатнаш булыуы ла мөмкин — ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар).1992 йылдан йәйге Олимпия уйындары программаһына ингән.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIX быуатта һиндостанда хеҙмәт иткән инглиз офицерҙары боронғо һинд уйыны пуна менән мауығып китәләр, уны хәҙерге бадминтон прототибы тип иҫәпләргә мөмкин. Инглиздәр был уйын менән мауығыуын тыуған иленә алып ҡайта
Уйындың хәҙерге йолаларының башланғысы Англияға, Бадминтон-хаус усадьбаһына ҡайтып ҡала, уның хужаһы, билдәле спорт энтузиасы һәм спорт тураһында китаптар нәшер итеүсе герцог Бофорт 1873 йылда бадминтонда уйнау өсөн майҙансыҡ төҙөй.
1893 йылда Англияның бадминтон берекмәһе уйындың рәсми ҡағиҙәләренең беренсе регламентын баҫтырып сығара[1]
Бөтә донъя бадминтон федерацияһы (ингл. Badminton World Federation (BWF)World Badminton Federation (BWF)) 1934 йылда ойошторола.
1947 йылдан Томас Кубогына ир-егеттәр араһында ҙур команда ярыштары уҙғарыла. Ҡатын-ҡыҙҙар араһында Убер Кубогына төп команда старты 1955 йылдан үтә.
Ҡорамалдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ракетка[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иң башта ракеткаларҙы ағастан эшләгәндәр. Хәҙерге заман ракеткалары төрлө материалдарҙан эшләнә: углепластиктан алып алюмин, ҡорос һәм титанға тиклем.
Шуға ла ҡорамал ҡылдарҙың тартылыуына һәм һуғылыуҙың ауырлығына сыҙай.
Һөнәри уйынсылар өсөн ракеткалар, ҡағиҙә булараҡ, күмерсүстәр нигеҙендә композицион материалдарҙан һәм эсенә конструктив өлөштәр ингән материалдарҙы ҡулланып эшләнә.
Һәүәҫкәрҙәр һәм яңы кешеләр өсөн ракеткалар өс яҡлы, үҙәктең һәм тирәстең сиге ялғанған урынында Т- ҡиәфәтле күҙгә күренерлек быуын булыуы менән айырыла.
Уртаса ракетканың ауырлығы 70-100 грамм тәшкил итә. Ракеткаларҙаң уйынға йоғонто яһаған төп физик үҙенсәлектәре булып, ауырлығынан тыш ауырлыҡ үҙәгенең урынлашыуы («баланс»), кендектең һәм тирәстең бөгөлөштә, кендектең боролғанда ҡатылығы тора.
Йыш ҡына ошо характристикаларға бәйле ракеткаларҙы һөжүм һәм көс манераһы ҡулланған уйынсыларға, ә оборона тактикаһы схемаһы менән мауыҡҡандарға икенсе ракеткаларҙы тәҡдим итәләр.
Һөнәри спортсылар өсөн тәғәйенләнгән моделле ракеткалар рәтендә, бер модель эсендә бер нисә грамм һәм төрлө йыуанлыҡтағы һап менән айырылған, башҡарылыу төрҙәре булыуы мөмкин. Күп һөнәри уйынсылар ракетка һабына махсус сырмауҙар, «грип» ҡулланалар, был ракетканы һәйбәт тотоуҙы тәьмин итә
Ҡылдар һәм уларҙың тартылышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тәүҙә ҡылдар тәбиғи материалдарҙан яһалған, хәҙер улар гел синтетик тиерлек. Бадминтон спортында синтетик сүстәрҙең ишелешенән торған ҡылдар ҡулланыла.
Һәүәҫкәрҙәр өсөн тәғәйенләнгән ракеткаларҙа ҡылдар 80-110 Н көсө менән тарттырыла.
Һөнәри уйынсыларҙың ҡылдарының тарттырылыу көсө 160 Н -ҡа етеүе мөмкин. Ҡылдарҙың диаметры 0,6 мм 0,8 мм тиклем арала тора, бер ракетканы тарттырыу өсөн 10 метр самаһы ҡыл талап ителә.
Ракетканы тарттырыу процесы ике этаптан тора: тәүҙә ҡылдар тирәстең тишеге аша үткәрелә һәм бер-береһе менән үрелә, һуңынан эҙмә-эҙлекле тарттырыла.
Ракетаканы сифатлы тарттырыу тик махсус станоктарҙа ғына мөмкин. Сөнки был ракетканың тирәсен бер нисә урындан ныҡ итеп беркетелеүен, тартылыуҙың теүәл көсөргәнешен һәм инде тарттырылыған ҡылдарҙың махсус ҡыҫҡыстар менән эҙмә-эҙлекле нығытылыуын тәьмин итә.
Волан[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Воландың ике төрө бар: пластик һәм ҡауырһындан(тәбиғи). Пластик воландарҙы һәүәҫкәрәҙәр һәм күнекмәләрҙең ҡайһы бер төрҙәре өсөн тәҡдим итәләр, пластик воландарҙың яҡшы яғы уларҙың ныҡлығында.
Ҡауырһын воландарҙан пластик воландар осоу тиҙлеге менән айырыла. Һөнәри спортсыларҙың ярыштары һәм күнегеүҙәре өсөн, ҡағиҙә булараҡ, ҡауырһын воландар ҡалып булып тора.
Йыш ҡына спорт ярыштарының регламентында ҡауырһын воландар серияһының аныҡ сифаты билдәләнә.
Пластик волан (синтетик йәки бөкөнән) эшләпәнән һәм уға беркетелгән пластик «юбканан» тора. Ҡауырһын волан 16 ҡаҙ ҡанатынан һәм йоҡа лайка тире менән уратып алынған бөкө эшләпәнән әҙерләнә.
Ҡанаттар эшләпә әйләнәһенең тишегенә елемләнә, ептәр менән уратып бәйләнә, ептәр шулай уҡ елемләнә. Воландың ауырлығы 4,74 г −5,50 г тәшкил итергә тейеш.
Производствола воландар сорттарға айырыла, тиҙлек һәм траектория осошо буйынса градустарға бүленә.
Сорттарға айырылыуы буйынса төрлө төркөмдәр төрлө тамғалар ала. Улар волан төргәктәренә яҙыла (3-6-12 дананан торған тубус), һәм шулай уҡ воландарға ла (воландарҙың эшләпәһенең эске өлөшөнә) тамғалар һуғыла.
Һөнәри уйынсыларҙың бер матчы өсөн бер нисә ҡауырһын волан ҡулланылыуы мөмкин. Воландарға күберәк ракетканың тирәсе менән һуҡҡанда зарар килә (ундай һуғыуҙар техникала хаталар һөҙөмтәһендә йәки яңы башлаған спортсыларға хас).
Ләкин бик яҡшы техникала ла, воланға көсөргәнеш арҡаһында ҡанаттар менән эшләпәнең берләшкән урынының бушауы, йә булмаһа айырым ҡанаттарҙың һыныуы мөмкин, ә был осош траекторияһын үҙгәртә.
Уйын майҙансығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уйын тура мөйөшлө 13,4-кә 5,18 метр ҙурлыҡтағы майҙансыҡта үтә. Парлы уйын өсөн 13,4 м. (биреү ваҡытында — 11,88) 6,10 м размерындағы майҙансыҡ ҡулланыла.
Терәүҙәр эргәһендә селтәр бағанаһы 1,55 метр бейеклектә, үҙәгендә 1,524 метр (һалынып торған ерҙә).
Селтәр өҫтән киңлеге 7,5-8 см икегә бөкләнгән таҫма менән сикләнгән, уның аҫтынан бау төшөрөлә.
Уйын яланында 4 см киңлегендәге һыҙыҡтар сағыу төҫтәр менән (һары йәки аҡ) буяла. Был һыҙыҡтар яландың сикләүсе өлөшө (мәҫәлән, һыҙыҡтан тороп биреү тыйыла) булып һанала.
Селтәрҙән 1,98 метр алыҫлыҡта биреү һыҙығы урынлаша. Биреү һыҙығы һәм артҡы һыҙыҡтар араһында һуғыу зонаһы урынлаша. Үҙәк һыҙыҡ биреү зонаһын уң һәм һул зоналарға бүлә.
Биреү, отош һәм хаталар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Биреү уң (йоп) һәм һул (таҡ) зонанан иҫәпкә бәйле башҡарыла. Хәҙерге ҡағиҙәләргә ярашлы, (матчтарҙың тамашалығын күтәреү өсөн 2006 йылда индерелгән) биреүҙең ҡайһы яҡтыҡы булыуына ҡарамаҫтан мәрәйҙәр һәр отош һайын иҫәпләнә.
Уйын 21 мәрәйгә тиклем алып барыла; 20:20 иҫәбе булһа, уйын бер яҡтың 2 мәрәйгә өҫтөнлөккә сыҡҡанына тиклем йәки 30 мәрәй йыйыуына тиклем дауам итә (30 мәрәй йыйған яҡ еңеүсе тип билдәләнә).
Парлы осрашыуҙа, иҫке ҡағиҙәләрҙән айырмалы рәүештә, һәр яҡтың һуғыуҙары берешәр була.
Парлы уйында ҡағиҙәләр бер ни тиклем ҡатмарлыраҡ. Фәҡәт спортсы ҡыя торған уйынсынан биреүҙе ҡабул итергә тейеш.
Әммә уның һуғыуынан һуң (биреүҙе ҡабул иткәс) инде сиратлылыҡ юҡ — воланға команданың теләгән бер уйынсыһы, ҡайныһына уңайлы шул һуға; әгәр биргән команда мәрәй отһа, шул уҡ уйынсы биреүҙе дауам итә, тик инде икенсе һуғыу зонаһынан.
Ә ҡабул итеүсе командала уйынсыларҙың урынлашыуы үҙҙәренең биреүендә мәрәй отҡанға тиклем үҙгәрмәй.
Иҫке ҡағиҙәләр буйынса биргән уйынсының уйындағы отошо бер мәрәй менән иҫәпләнә. Әгәр биреүсе уйынсы еңелһә, биреү дәғүәсегә күсә, ә иҫәп элеккесә ҡала.
Шуға күрә уйын йыш ҡына оҙаҡҡа һуҙылып китә! Парлы осрашыуҙа һәр команданың 2 биреүе була. Ике биреүҙе лә юғалтҡан осраҡта биреү дәғүәсегә күсә.
Һуғыу ебәреүсе уйынсының мәрәйҙәр иҫәбенә ярашлы, тейешле бирелмәләр яланынан (йоп/таҡ) яһала, парлы осрашыуҙа яңғыҙ уйындағы кеүек беренсе уйынсы (уйындар башланғанға тиклем һайлана) бирә, ә икенсе уйынсы кирегә ебәрә (мәрәйҙәр иҫәбе йоп-таҡ ебәреү яланы).
Уйындар 15 мәрәйгә тиклем (11 ҡатын-ҡыҙҙар өсөн) бара. Иҫәптәр тигеҙ булған осраҡта 14-14 (10-10 ҡатын-ҡыҙҙар өсөн), беренсе булып күберәк мәрәй 14 (10) йыйған яҡ уйын 17 (13) йәки 15 (11) тиклем барыуын һайлай.
Айырым отошта уйынсы еңеүсе тип түбәндәге осраҡтарҙа һанала:
- Волан дәғүәсенең майҙансығына (яланына) ҡағыла.
- Дәғүәсе воланды майҙан ситенә ебәрә, волан тәненә йәки кейеменә ҡағыла.
- Дәғүәсе һуҡҡандан һуң, волан түбәгә йәки майҙансыҡтан йыраҡ түгел предметтарға ҡағыла.
- Ярыш ваҡытында дәғүәсе тәне йәки ракетка менән селтәргә ҡағыла, ракетканы йәки тән өлөшөн ярышташы яғына сығара (әммә, фол иҫәпкә алынмай, әгәр ракетканың волан менән баштағы контакты һуғыусы яҡта булһа һәм ракетка инерция буйынса сит яҡҡа сыҡҡан осраҡта).
- Дәғүәсе биреүҙе ҡағиҙәгә ярашлы башҡара алмай (ҡыя урынлашҡан яланға бирергә кәрәк; һыҙыҡтарға баҫырға ярамай; йөрөргә ярамай һәм аяҡты ерҙән айырмаҫҡа; һуғыу моментында волан бил кимәленән түбән булырға тейеш; ә ракетканың кендеге аҫҡа юнәлтелергә тейеш; әгәр биреүсе воланға һуға алмаһа- был шулай уҡ фол)
Хәҙерге заман бадминтоны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һөнәри спортсы һуҡҡан воландың осоу тиҙлеге 493 км/сәғәткә етә, был уйын снарядының осоу тиҙлеге буйынса абсолют рекорды.
Уйынсы бер гейм эсендә яҡынса километр ярым югерә һәм воланға 400 -гә тиклем һуғыу башҡара, ә матч ике-өс геймдан тора. Бер мәрәй отоштоң оҙайлығы буйынса рекорды — ике уйынсыға 108 һуғыу, отош 2 минут тиерлек бара. (Nguyen T.M. против J.O. Jorgensen 2013 йылғы Донъя Чемпионатында).
Бөтә техник оҫталыҡҡа эйә булыу өсөн һөнәри спортсылар көсөргәнешле күнекмәләргә 10 йылдай ваҡыт сарыф итәләр.
Әлеге ваҡытта планетала азия спортсылары өҫтөнлөк итә (Ҡытай, Корея Республикаһы, Индонезия), улар донъя беренселегендә 90 % тиклем миҙалдар яулай. Мәҫәлән, Бөтә донъя бадминтон федерацияһы мәғлүмәттәренә ярашлы, тайвань бадминтонсыһы Дай Цзыин бадминтон буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында иң яҡшы уйынсы тип танылған[2]. Азия илдәренән һуң Европа илдәре килә: Дания, Бөйөк Британия, Рәсәй, Германия, Нидерланд һ . б.
Халыҡ-ара майҙанда рәсәй бадминтоны үҙен күптән түгел генә белдерҙе. Был беҙҙең илдең донъя бадминтон берләшмәһенә һуңлап инеүе һәм шулай уҡ, был спорт төрө 1992 йылға тиклем олимпия уйыны булып һаналмауына бәйле.
Тәүге етди ҡаҙаныштар Андрей Антропов исеме менән бәйле. Ул 50 тапҡыр Рәсәй һәм СССР чемпионы була.
Халыҡ-ара майҙанда ул Европа Кубогы һәм донъя этаптарында төрлө титулдар, Европа чемпионатында көмөш һәм бронза, донъя Кубогы финалында бронза, шулай уҡ Олимпия уйындарында 5-се урын яулай.
Рәсәй йыйылма командаһына системалы уңыштар һуңғы ваҡытта килә. 2009/2010 йыл миҙгеле илдәге бадминтон үҫешенең 50 йыл эсендәге һөҙөмтәләре буйынса иң яҡшыһы була.
Рәсәйлеләр 2009 йылда Европаның шәхси беренселегендә иҫ киткес матур сығыш яһап, алтын миҙал ((Нина Вислова/Сорокин Валерия), көмөш Болгариянан Анастасия Русских менән Петя Неделчева) һәм бронза (Элла Диль) миҙалдар яулай.
Ҡатын -ҡыҙҙар командалары араһында Европа чемпионатының финалына һәм донъя чемпионатының ярым сирек финалына етә. Дүрт спортсы ҡатын-ҡыҙ донъя рейтингы буйынса иң көслө унлыҡҡа инә.
2012 йылда Лондондағы Олимпия уйындарында беренсе тапҡыр бүләкләү тарихында бадминтон буйынса олимпия турнирында рәсәй командаһынан ҡатын ҡыҙҙарҙың парлы разрядында Сорокина Валерия һәм Нина Вислова 3-сө урын өсөн матчта канада парлылары Алекс Брюс менән Мишель Лины еңеп, бронза миҙалы яулай. [3]
Тиҙлек рекорды[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Воландың рекордлы осоу тиҙлеге реаль уйындарҙа түгел, ә «лаборатор шарттарҙа», YONEX NANORAY Z-SPEED ракеткаһы ярҙамында, 2013 йылдың авгусында ҡуйыла, ул 493 км/сәғ тәшкил итә[4] . Был осоу тиҙлеге осош башында була, аҙаҡ ул, әлбиттә, тиҙ арала кәмей.
Тыйылған өйрөлтөп биреү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1980 йылдар башында бадминтонда өйрөлтөп биреү «Сидек-спин» революция яһай. Был биреүҙең принцибы — воландың ҡанаттары буйлап шыумалы һуғыу юралмаған осош траекторияһына алып килә.
Малайзиялы Мисбун Сидек, үҙе уйлап сығарған биреү арҡаһында, донъяның иң көслө уйынсылар исемлегенә инеп китә.
Әммә тиҙҙән бындай техниканың етешһеҙлектәре асыҡлана. Воландар тиҙ яраҡһыҙ хәлгә килә.
Бадминтон тамашалығын юғалта, сөнки был биреүҙән һуң, отоштар 2-3 һуғыуға тиклем кәмей. Халыҡ -ара бадминтон федерацияһы «Сидек-спинды».ҡулланыуға тыя.
Халыҡ-ара турнирҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бер нисә категорияға бүленә: улар сығыштар өсөн иҫәпләп сығарылған рейтинг мәрәйҙәре һаны, бүләкләү фонды, абруйлығы менән айырыла.
Таблица 1. Турнир категорияһына бәйле мәрәйҙәр иҫәбен сығарыу[5]
Таблица 2. Бадминтон буйынса халыҡ-ара ярыштарҙа бүләкләү фонды
Бөтә донъя бадминтон федерацияһы (BWF) һәм Европа бадминтон федерацияһы (Europe Badminton) ҡағиҙәләренә ярашлы бер илдә бер тапҡырҙан артыҡ түгел донъя Кубогы һәм Европа Кубогы этабын үткәрергә мөмкин.
Рәсәйҙә был донъя турниры серияһы Гран-при «Open Russian» (2007 (Алтын серия), 2008 — Мәскәү, 2009, 2010, 2011 — Владивосток)[6] һәм Европа Кубогы этабы (челленджеры) White Nights[7] (Гатчина, 2007 йыл).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ История бадминтона
- ↑ Тайваньская бадминтонистка Дай Цзыин заняла первое место в мировом рейтинге (ru-RU), Тайвань • Новости (2 декабрь 2016). 2 декабрь 2016 тикшерелгән.
- ↑ Российские бадминтонистки впервые в истории выиграли олимпийскую награду. РосБизнесКонсалтинг (2012-08-04). Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 август 2012. 4 август 2012 тикшерелгән.
- ↑ Рекорд начальной скорости полета волана 493 км/ч
- ↑ Badminton World Federation Ҡалып:Webarchive
- ↑ Результаты «Russian Open» за 2007—2011 г.г.
- ↑ Российский международный турнир по бадминтону «Белые ночи» 2008
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Национальная федерация бадминтона России
- Всемирная федерация бадминтона
- Европейский союз бадминтона
- Независимый форум о бадминтоне в СНГ
- Правила игры в бадминтон (утверждённые Минспорттуризма РФ)


text:
- Подробности
- Просмотров: 285
РУС-ШВЕД ҺУҒЫШЫ (1788—90), Швецияның 1700—21 йй. һәм 1741—43 йй. һуғыштарҙа юғалтҡан биләмәләрен ҡайтарып алырға ынтылыуы арҡаһында тоҡанған. Флоттың хәрби хәрәкәттәре башлыса Балтик диңгеҙендә, ҡоро ер ғәскәрҙәренеке Финляндия терр‑яһында барған. Рус армияһы составына 1—4‑се башҡ. һәм 1‑се мишәр атлы полктары ингән. 1789 й. башҡ. полктары Кири а., Христина һәм Сен-Михель ҡҡ. янындағы алыштарҙа ҡатнашҡан. Һуғышта ҡатнашыусылар “1790 й. Швеция менән солох төҙөү өсөн” көмөш миҙалы м‑н бүләкләнгән. Һуғыш тамамланғас, 1792 й. тиклем 1‑се, 4‑се башҡ. һәм 1‑се мишәр полктары Полоцк наместниклығының Динабург ҡ. алып Ригаға тиклем сик буйы хеҙмәтен үтәгән.
Р.Н.Рәхимов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Йәшлек (гәзит)
Йәшлек — башҡорт йәштәре гәзите. «Йәш юҡсыл» (1923), «Башҡортостан йәштәре» (1925), «Ленинсы» (1930) гәзиттәре вариҫы. 1990 йылдың ғинуарынан әлеге исеме менән баҫыла. Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөлә башҡорт телендә аҙнаһына ике тапҡыр нәшер ителә. Гәзит биттәрендә республикала һәм унан ситтә барған ижтимағи-сәйәси ваҡиғалар, сәйәсәт, иҡтисад, эшҡыуарлыҡ мәсьәләләре яҡтыртыла, йәмәғәт тормошоноң төрлө яҡтары тураһында объектив һәм киң мәғлүмәт бирә, йәштәр проблемалары сағыла, башҡорт халыҡтарҙың тарихына һәм мәҙәниәтенә, уларҙың йолаларына һәм ғөрөф-ғәҙәттәренә ҡарата ихтирамлы булырға саҡыра, . Ойоштороусыһы: Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡ. Баш мөхәррире — Дәүләтбәков Артур Хәсән улы.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1990 йылдың ғинуарынан «Ленинец» — «Ленинсы» газеты нигеҙендә ике баҫма булдырыла: урыҫ телендә — «Ленинец» (1996 йылдан исеме «Молодежная газета» итеп үҙгәртелә) һәм башҡорт йәштәре өсөн өр-яңы гәзит — «Йәшлек» донъя күрә башлай.
- 1951 йылдың 4 ғинуарында ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының бюро ултырышында «Ленинсы» гәзитен тергеҙеү мәсьәләһе көн тәртибенә ҡуйыла. ВЛКСМ Үҙәк Комитеты ҡарары нигеҙендә урыҫ телендә «Ленинец» тигән гәзит, ә башҡорт телендә уның тәржемәһе (дубляжы) сыға башлай.
- Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән йәштәр баҫмалары сығыуҙан туҡтай.
- 1939 йылда йәштәр баҫмалары урыҫ графикаһына күсә башлай.
- ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты бюроһының 1930 йылдың 26 марттағы ултырышында «Башҡортостан йәштәре»нең исемен үҙгәртергә ҡарар ителә, 6 апрелдән ул «Ленинсы» исеме менән донъя күрә.
- 1928—1930 йылдарҙа йәштәр гәзите ғәрәп яҙмаһынан латин алфавиты графикаһына күсә.
- 1925 йылдың 27 мартында гәзит «Башҡортостан йәштәре» исеме менән сыға.
- Гәзиттең беренсе һаны 1923 йылдың 12 ғинуарында «Йәш юҡсыл» исеме менән донъя күрә.
- Гәзит сығарыу мәсьәләһе 1922 йылдың 7 декабрендә РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты президиумы ултырышында ҡарала.
Төп тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1922 йылдың 7 декабрендә РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты президиумы ултырышында РКСМ-дың башҡорт телендәге гәзитен сығарыу мәсьәләһе ҡарала.
- «Йәш юҡсыл» тип аталған гәзиттең беренсе һаны 1923 йылдың 12 ғинуарында донъя күрә. Ул «Берләшегеҙ, донъя юҡсылдары!» тигән саҡырыу аҫтында сыға, 2 биттән тора.
- Гәзиттең тәүге мөхәррире — Ғөбәйҙулла Ҡушаев, мөхәрририәт ағзалары Д. Юлтый менән Ғ. Абдрахманов була.
- «Йәш юҡсыл» редакцияһы Совет урамындағы 7-се йортта урынлаша. Гәзит Башпромдың «Октябрьский» натиск типо-литографияһында баҫыла.
- Йәштәр баҫмаһының идея-тематик йөкмәткеһендә дүрт төп йүнәлеш айырым-асыҡ күренә: дингә ҡаршы көрәш, фән һәм техника өлкәһендәге яңылыҡтар, комсомол, коммунистар партияһы эшмәкәрлеге һәм әҙәбиәт.
- 1924 йылда «Йәш юҡсыл»ға балалар, пионерия тормошо темаһы килеп инә. Ул «Балалар мөйөшө» тип аталған рубрика аҫтында бирелгән ваҡ хәбәрҙәрҙән тора.
- 1925 йылдың 27 июнендә йәш пионерҙарҙың Башҡортостан өлкә бюроһы менән берлектә «Ҡыҙыл галстук» тип аталған ҡушымта сығарыла башлай.
- 1924 — 25 йылдарҙа гәзит даими 4 битлек, ҡайһы саҡтарҙа 6, 8 битлек булып та сыға. Төҫлө номерҙар ҙа күренгеләй.
- РКЛСМ-дың 3-сө Бөтә башҡорт съезында (2—7 апрель, 1924 йыл) Ҡушаев "Йәш юҡсыл"ды башҡорт һәм татар телдәрендә сығарырға тәҡдим итә.
- 1925 йылдың 27 мартында башҡорт йәштәре өсөн өр-яңы гәзит асыла. Ул «Башҡортостан йәштәре» тип атала. «Йәш юҡсыл» артабан татар йәштәренә тапшырыла, ике баҫма ла бер үк ижади коллектив тарафынан сығарыла. Был баҫмаларҙың йөкмәткеһендә лә асыҡ сағыла, уларҙағы рубрикалар бер-береһен ҡабатлай.
- 1926 йылдың авгусында Ғабдулла Амантаев — "Башҡортостан йәштәре"нә, Сиражетдинов «Йәш юҡсыл»ға мөхәррир итеп тәғәйенләнә.
- 1926 йылда "Башҡортостан йәштәре"нә эшкә Сәғит Агиш менән Ғайнан Хәйри килә.
- Гәзиттә «Ауыл көнкүреше», «Ҡыҙҙар мөйөшө» тигән яңы рубрикалар барлыҡҡа килә. Комсомол сафтарын тулыландырыу, союзды үҫтереү мәсьәләләре көн ҡаҙағына ҡуйыла.
- 1926 йылдың мартында "Башҡортостан йәштәре"нең тиражы 1000 данаға етә, «Йәш юҡсыл» 4200 данала сыға.
- Коммунистик йәштәр союзы үҫеү менән комсомолдар өсөн урыҫ телендә баҫма сығарыу мәсьәләһе килеп тыуа. Ул 1925 йылда «Красная Башкирия» гәзитендә «Комсомолия» тигән ҡушымта рәүешендә барлыҡҡа килә.
- 1926 йылдың 25 ғинуарында комсомолдың 5-се Бөтә Башҡорт съезында гәзиттәрҙең тиражы ҡәнәғәтләнерлек түгел тип табыла һәм «Йәш юҡсыл» — 10000, «Башҡортостан йәштәре» — 5000, «Комсомолия» 5000 тираж рубежын яуларға тейеш тигән маҡсат ҡуйыла.
- 1927 йылда "Башҡортостан йәштәре"ндә — 33 ауыл хәбәрсеһе, эшсе-хәбәрсе, "Йәш юҡсыл"да 4ауыл хәбәрсеһе һәм 2 эшсе-хәбәрсе иҫәптә тора.
- 20-се йылдар аҙағында башҡорт йәштәре гәзитендә мөхәррирҙәр йыш алмашына. Был осорҙа баҫманы Рәшит Мағазов, Ҡорбанғәле Әбделмәнов, Смаҡ (Исмәғил) Дауытов, Әхмәт Хәҙисовтар етәкләй. Улар, Ғ. Амантайҙан башлап, бөтәһе лә тиерлек репрессияға эләгә.
- 1928—30 йылдарҙа йәштәр гәзиттәре ғәрәп яҙмаһынан латин графикаһына күсә.
- 1929 йылдың 16 мартында ике редакция көсө менән әҙерләнгән радиогәзит эфирға сыға.
- 1930 йылда "Башҡортостан йәштәре"ндә өс мөхәррир алмашына: Әхмәт Хәҙисовтан һуң Сәрүәй Бикбов тәғәйенләнә, аҙаҡ был вазифа Сәлих Тимербулатовҡа тапшырыла.
- Башҡорт йәштәре баҫмаһына был осорҙа С. Агиш, Ғ. Сәләм, Б. Бикбай, С. Кулибай, Х. Кәрим, М. Хәй, Мөслим Марат әүҙем яҙыша.
- "Башҡортостан йәштәре"нең 1930 йылғы 1-се һаны тулыһынса латин яҙмаһында сыға.
- ВЛКСМ-дың өлкә комитеты бюроһының 26 марттағы ултырышында "Башҡортостан йәштәре"нең исемен үҙгәртергә ҡарар ителә, 6 апрелдән ул «Ленинсы» исеме менән донъя күрә.
- 30-сы йылдарҙа "Ленинсы"ла ауыл хужалығы темаһына төп урын бирелә, әҙәбиәт, балалар темаһы юҡҡа сыға.
- Ошо уҡ осорҙа башҡорт һәм татар баҫмалары дөйөм көс менән уртаҡ номерҙар сығара башлай. Мөһим ваҡиғаларға, күренекле даталарға арналған бындай һандар урыҫ телендә баҫыла.
- 1934 йылда ВЛКСМ өлкә комитеты төбәктәргә разнарядка бирә һәм шул рәүешле өҫтән ҡәтғи күрһәтмә буйынса тираж йыйыу башлана.
- 1937 йылда баш мөхәррир итеп Л. Фәхриев тәғәйенләнә.
- 1938 йылдың февралендә мөхәррирлек бурысы Б. Мәғәсүмоваға йөкмәтелә.
- 1939 йылда йәштәр баҫмалары урыҫ графикаһына күсә башлай.
- Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән йәштәр баҫмалары сығыуҙан туҡтай.
- Һуғыштан һуң республикала йәштәр матбуғатын тергеҙеү бик оҙаҡҡа һуҙыла. 1950 йылдың 25 ғинуарында Башҡортостан өлкә комитетының бюро ултырышында ВКП(б)-ның өлкә комитетына комсомол гәзиттәрен тергеҙеүҙе һорап мөрәжәғәт итергә тигән ҡарар ҡабул ителә.
- 1951 йылдың 4 ғинуарында ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының бюро ултырышында «Ленинсы» гәзитен тергеҙеү мәсьәләһе көн тәртибенә ҡуйыла. ВЛКСМ Үҙәк Комитеты ҡарары нигеҙендә урыҫ телендә «Ленинец» тигән гәзит, ә башҡорт телендә уның тәржемәһе сыға башлай.
- Бюроның 10 ғинуарҙағы ултырышында «Ленинец» — "Ленинсы"ның кадрҙар мәсьәләһе ҡарала. Баҫманың мөхәррире итеп Ғабдулла Ғарипов күрһәтелә.
- «Ленинец» — «Ленинсы» 20 мең тираж менән 4 биттә "Өфө газеталар издательствоһының типографияһы"нда баҫыла.
- Редакцияла биш бүлек булыдырыла: ауыл йәштәре, эшсе йәштәр, комсомол тормошо, хаттар, ойоштороу эше, әҙәбиәт.
- 1956 йылдың 12 ғинуарында «Ленинец» — "Ленинсы"ның мөхәррире итеп Ремель Дашкин тәғәйенләнә. Ул йәштәр матбуғаты тарихында иң оҙаҡ эшләгән мөхәррир була.
- 1958 йылда йәштәр гәзите ҙур форматта, 4 битлек булып сыға башлай. Ундай гәзиттәр Советтар Союзында бары өсәү генә: Мәскәүҙә, Ленинградта һәм Өфөлә нәшер ителә.
- 1956 йылда гәзит 17 мең тираж менән сыҡһа, бер йыл эсендә уның тиражы 60 меңгә, 1977 йылда 145 меңгә етә.
- 1973 йылда гәзиттең мөхәррире итеп Вәзир Хашим улы Мостафин (1941—1980) тәғәйенләнә. Был вазифала ул 1980 йылға тиклем эшләй. 1980—1982 йылдарҙа Уйылдан Ғилшан улы Сәйетов, унан һуң Марат Тәлғәт улы Әбүзәров мөхәррирлек итә.
- 1976 — 77 йылдарҙа Стәрлетамаҡ, Октябрьский, Бөрө, Күмертау, Мәләүез, Белорет ҡалаларында «Ленинец» — "Ленинсы"ның корпункттары асыла.
- 1990 йылдың ғинуарынан «Ленинец» — «Ленинсы» газеты нигеҙендә ике баҫма булдырыла: урыҫ телендә — «Ленинец» (1996 йылдан исеме «Молодежная газета» итеп үҙгәртелә) һәм башҡорт йәштәре өсөн өр-яңы гәзит — «Йәшлек» донъя күрә.
- Яңы баҫманың мөхәррире итеп Батыр Ғәйфулла улы Наҙарғолов тәғәйенләнә.
- «Йәшлек» гәзите йыл һайын төрлө конкурстар, акциялар үткәреп тора. Гәзит башлап ебәргән «Йәшлек-шоу», «Һылыуҡай», «Урал моңо» кеүек конкурстар йылдар үткәс республика һәм халыҡ-ара бәйгеләргә әүерелә.
- 1994 йылда гәзит битендә ижадсы йәштәр араһында Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр премияһына конкурс иғлан ителә. Һуңынан иһә Хөкүмәтебеҙ Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр премияһын булдыра.
- 2006 йылдың декабрендә мөхәрририәт Р. Солтангәрәев исемендәге хикәйәләр конкурсы иғлан итә .
- 2015 йылдың февралендә гәзит Булат Солтангәрәев исемендәге премия булдыра һәм өлкән синыф уҡыусылары араһында йәштәр проблемаларын яҡтыртҡан мәҡәләләр конкурсы иғлан итә .[1] Булат Солтангәрәев исемендәге ижади конкурс[2].
Рубрикалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Республиканың алдынғы хеҙмәтсәндәре тураһында.
- Йыл эшҡыуары.
- Хеҙмәт кешеһе.
- Ауылым — яҙмышым.
- Иғтибар: Алдынғы тәжрибә.
- Замандаш.
- Сәләмәт тәндә — сәләмәт рух.
- Илдең киләсәге — йәштәр ҡулында.
- Йәштәр хәрәкәте һәм ил тарихы.
- Студенттар тормошо.
Ҡаҙаныштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Рәсәй журналистар союзының Дагомыста үткән XIX «Бөтә Рәсәй-2015» фестивалендә «Йәшлек» гәзитенең «Булат Солтангәрәев исемендәге республика премияһы» журналистар акцияһы илдең республика, край, округ һәм өлкә гәзиттәре араһында лауреат тип танылды[3].
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гәзит сайты
- Гәзиттең «Бәйләнештә» социаль селтәрендәге «Йәшлек» гәзите — газета «Йэшлек» төркөмө
- http://www.gasrb.ru/histm150.html
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Башинформ" 4 февраль 2015 й. Булат Солтангәрәев исемендәге премияға конкурс иғлан ителде — http://www.bashinform.ru/bash/697321/
- ↑ .Булат Солтангәрәев исемендәге ижади конкурс.
- ↑ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 14 октябрь


text:
Самойлович музейы
Самойлович музейы — совет поляр тикшеренеүсеһе, профессор (1928), география фәндәре докторы (1934) Самойлович Рудольф Лазаревичтың мемориаль комплексы. 1981 йылдың 11-12 сентябрендә асылған. Әлеге көндә илдә Арктика һәм Антарктиканың поляр тикшеренеүсеһенә арналған берҙән-бер музей. Музейҙың адресы: Ростов өлкәһе, Аҙау ҡалаһы, Ленинград урамы, 46-сы йорт.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Совет поляр тикшеренеүсеһе, профессор (1928), география фәндәре докторы (1934) Самойлович Рудольф Лазаревичтың музейы 1981 йылдың 12 сентябрендә мемориаль комплекс булараҡ асыла. Ул илдә Арктика һәм Антарктиканың поляр тикшеренеүсеһенең тормошона һәм эшмәкәрлегенә арналған илдә берҙән-бер музей[1]. Музейҙа ғалимдың тыуыуына 130 йыл тулыуға арналған мультимедиялы экспозиция асылған.
Рудольф Самойловичтың исеме Амундсен, Скотт, Ф. Нансен, Русанов һәм башҡалар кеүек поляр тикшеренеүселәренең исеме менән бер рәттә тора. Ғалим Арктиканы өйрәнеүгә ҙур өлөш индерҙе. 1938 йылда Р. Л. Самойлович репрессиялана, 1939 йылдың 4 мартында атыла.
География фәндәре докторы, профессор, Ленин һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордендары кавалеры, СССР География йәмғиәте һәм «Аэро-Арктика» Халыҡ-ара йәмғиәт етәксеһе, АҠШ-тың, Швецияның, Австрияның география йәмғиәттәренең почетлы ағзаһы Р. Л. Самойлович Аҙау ҡалаһында тыуған һәм үҫкән. Ғалим Арктикаға 20-гә яҡын фәнни-тикшеренеү экспедицияһы ойошторған.
Хәҙерге ваҡытта ғалимдың музейы Р. Л. Самойловичтың атаһының бер ҡатлы кирбес йортоноң бер өлөшөн биләй. Был өйҙә уның ғаиләһе йәшәгән. Бында йәш Рудольф Лазаревич дүрт класлы ирҙәр прогимназияһын тамамлай, аҙаҡ Мариуполдә Александр гимназияһында уҡый. Гимназияны тамамлағас, немец ҡалаһы Фрейбургта Тау академияһында уҡый.
Музей экспозицияһында Аҙау прогимназияһы уҡыусыһының мемориаль бүлмәһе ҡуйылған. Унда XIX быуат аҙағы — XX быуат башы интерьеры булдырылған. Стеналарында ысын фотографиялар эленеп тора, шәхси әйберҙәре һәм кәрәк-яраҡтары урынлаштырылған. Яҙыу өҫтәле һәм ултырғысы, яҙыу-һыҙыу кәрәк-ярағы, китаптары — барыһы ла Самойлович гимназияла уҡыған осорҙағы үҙенеке. Ғалимдың эш һөҙөмтәләре художестволы композицияларҙа, китаптарҙа, фотографияларҙа сағыла. Музей залында Р. Л. Самойловичтың скульптор И. Шицбург ижад иткән бюсы ҡуйылған.
Фотографиялар араһында — Р. Л. Самойлович алты йәшлек сағында, Аҙауҙың яр буйы, ирҙәр прогимназияһы, Мариуполь урамдары, Рудольф уҡыған Мариуполь гимназияһы, «Рудольф Лазаревич Самойлович» фәнни-тикшеренеү судноһы фотографияһы.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Каневский З. М. Рудольф Самойлович: превратности судьбы // Наука в СССР. — 1990. — № 2 (март-апрель)..
- Самойлович Р. Л. Путь к полюсу. — Л.: Изд-во Всесоюзного Арктического института, 1933.


text:
Ҡумта тулы кинолар | Һуңғы версия Скачать андроид/iOS/Windows/ПК
Агросәнәғәт кинотеатрының тәҙрәләрен Скачать: 2 Ҡумта менән тулы кинолар.ну һеҙ, бәлки, планшет android смартфон һәм ирекле нигеҙҙә хәрәкәт фотоһүрәттәргә нигеҙләнеп, һеҙ рәхәт алырға мөмкин.. Ҙур экранға сығарыу мөмкинлеге ярҙам менән эфирға кинофильм chromecast. Һеҙ аласаһы һеҙҙең бушлай онлайн рәхәт алырға мөмкин йәки кинофильм өсөн өҫтәмә мониторинг ао.
APK өсөн Android рәсми ала кинотеатр Box (элек HD программаһы бар.), был’APK файл н ы кинотеатрҙа тәҙрә яһап ҡуйылған кәрәк уҡылмай . Һәм һеҙҙең өсөн, беҙ хәҙер рәсми тейәп ҡуйырға уҡылмай, өҫтәмә андроид настроить уларҙы һеҙҙең үҙенең мөмкинлеген ала.. IPhone өсөн клиент, улар беҙҙе ҡарарға кәрәк. ios өсөн ios cinemabox уны үҙ бүлексәһе-өҫтәмә веб-биттәр.
ҠУШЫМТА CINEMABOX – APK ӨСӨН ANDROID СКАЧАТЬ & Ios
Һеҙ нисек скачивать кино-тулы асыҡ һауала уйнай торған ҡумта, был’s иң мөһиме, сара күреү өсөн ниндәйҙер сара иртә менән сағыштырғанда, өҫтәмә кинотеатрының тәҙрәләрен..
Android ҡушымталары мөмкинлек бирә һезгә настроить процесы өсөн ябай кинотеатрында box-подразделениелар.
- Икән көйләйем. – Хәүефһеҙлек – актив һәм билдәһеҙ сығанаҡтарҙан.
- Һеҙҙең браузер түбәндәге һылтанманы асығыҙ..
- Нисек кенә асылды, Скачать баҫып, apk файл өсөн һеҙ машина тартмаһынан кино ала..
- Ҡумта асыла, кинотеатр һәм көйләү файл apk төймәһенә баҫығыҙ.
- Көтөгөз бер ни тиклем йыйылмаһы өсөн финишҡа.
- Нежиться асыу һәм кинофильмы бушлай кушымталар..
ШУЛАЙ УҠ ҠАРА:-
- TweakBox apk өсөн Android – Скачать Apk
- Бассейн Снукер 2018 Скачать apk
- Андроид өсөн Гангстер Вегас – Скачать apk
- Компания topface – Ч Осрашып Таныша! Скачать apk
- Агросәнәғәт каспер – Заставка смайл агросәнәғәт комплексында Скачать Каспер 2018
Cinema Box Apk Download v2.1.zero
Уҡылмай һуңғы версияһын күсереп алыу 2018: (Гото apkmirror.com был машинаны алам һәм уның версия һәм һеҙ эҙләсе.) .
АГРОСӘНӘҒӘТ тарихи үткәне моделе
Күпселек уйындар android өсөн android һәм дүрт урынлы һәм көйҙәр. һеҙҙең менән юғары талап версия cinemabox юнит. Наслаждайся яңы кинотеатрында бушлай кушымталар өсөн android һәм иҫкәрмә менән үҙ тәжрибәһе менән уртаҡлашты кино box.
ДОН’Т ҺЫЛЫУЫ;-
- Скачать бейеү
- Скачать браузер батыр apk
- Ҡумта тулы кинолар | Һуңғы версия Скачать андроид/iOS/Windows/ПК
- Скачать PStouch – Коралы бушлай кушымталар өсөн Android
- Храм Етәкселеге 2 Андроид өсөн уйын – Скачать apk
Әгәр сездә проблемалар килеп тыуа уның менән ҡулланылған йәки хатта apk файл тейәү йәки күрһәтеү, һеҙ, бәлки, китеп иҫкәрмә ала һәм беҙ’һеҙ булғанға беҙҙең өсөн хәл итергә маташып иң яҡшы ставка.
БЫНДА КҮСЕҮЕ, КИНО СКАЧАТЬ ӨСӨН-ТУЛЫ ҠУМТА


text:
Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары
Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары — 1917 йылдағы революциялар осоронда үткән Ырымбур, Пермь, Һамар, Өфө һәм башҡа губерналар башҡорттарының съездары. Улар башҡорт халҡының милли үҫешенең артабанғы стратегияһын билдәләгән.
Ҡоролтайға башҡорттар күпселекте тәшкил иткән волостарҙан икешәр делегат һайлана. Ҡоролтайҙарҙа крайҙың башҡа милләт вәкилдәренә ҡатнашыу рөхсәт ителә.
Йөкмәткеһе
I Бөтә башҡорт ҡоролтайыҮҙгәртергә
1917 йылдың 20-27 июлендә Ырымбурҙа үткән Бөтә башҡорт ҡоролтайында, Өфө, Ырымбур, Һамар, Пермь һәм Силәбе губерналарынан 70 тирәһе вәкил ҡатнаша. Нәҡ I Бөтә башҡорт ҡоролтайында Башҡурдистан автономияһын булдырыу өсөн Башҡорт милли хәрәкәте барлыҡҡа килә.
Ҡоролтай 6 кешенән (Ш. Манатов, Г. Мутин, И. Мутин, С. Мерәҫов, У. Ҡыуатов, Х. Йомағолов) торған Башҡорт үҙәк (өлкә) шураһын (советын) һайлай. Бирелгән тауыштар һөҙөмтәһендә Шәриф Манатов алға сыға һәм уны шураның беренсе рәйесе итеп һайлайҙар.
Ҡоролтайҙа Рәсәй федератив демократик республика составында милли-территориаль автономия булдырыу, волость советтарының (шура) эшмәкәрлеге, Бөтә Рәсәй Учредителдәр йыйылышына һайлауҙарҙа ҡатнашыу, аннексияларһыҙ һәм контрибуцияларһыҙ Беренсе донъя һуғышын бөтөрөү, милли ҡораллы формированиелар ойоштороу, башҡорттарҙан тартып алынған ерҙәрҙе, Каруанһарайҙы халыҡҡа ҡайтарып биреу, башҡорт халҡының иҫәбен алыу, милләт валютаһын һәм мөлкәт фондын булдырыу, бөтә халыҡҡа түләүһеҙ урта белем биреү, ирҙәрҙең һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың тиң хоҡуҡлылығы тураһында резолюциялар ҡабул ителә[1]. Һуңғы резолюцияны индереүгә Һамар губернаһынан килгән делегат Ҡушаева Рабиға Йәнғол ҡыҙының доклады йоғонто яһаны.[2].
Киләһе ҡоролтайҙы Өфөлә үткәрергә ҡарар ҡабул ителде.
II Бөтә башҡорт ҡоролтайыҮҙгәртергә
II Бөтә башҡорт ҡоролтайы 1917 йылдың 25-29 августа Өфөлә үтә. Унда йөҙгә яҡын делегат ҡатнаша. Ҡоролтай Рәсәйҙең федератив-демократик ҡоролошло булырға тейешлелеген билдәләй һәм Башҡорт мәркәз шураһын ҡабаттан һайлай: уның составы 12 кешегә арта, Шураның рәйесе итеп шул уҡ Ш. Ә. Манатов, ә урынбаҫары итеп Ә. Ә. Вәлидов һайлана. Н. Таһиров, Х. Ғәбитов, К. Кәбиров, А. Ғүмәров, Ғ. Хәсәнов, М. Смаҡов, Ф. Дәүләтшин, Ш. Бабич, С. Атнағолов, С. Мерәҫов — шура ағзалары, Ғ. Ғирфанов, Ю. Бикбов, Ш. Бикҡужин, А. Әлимғолов кандидаттар булып китәләр. Ҡоролтай Башҡорт Хөкүмәтенең даими резиденцияһын Каруанһарайҙа (Ырымбур ҡалаһында), уның секретариаттары Өфөлә (секретариат башлығы — Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы) һәм Силәбелә (башлығы —Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы) ойошторола. Ҡоролтайҙа башҡорттарҙың милли-территориаль автономияһын булдырыу мәсьәләһе күтәрелә: «Башҡорттар алдында милли-мәҙәни автономиянан тыш тағы ла ауырыраҡ маҡсат — милли-территориаль автономияны тормошҡа ашырыу мәсьәләһе ҡуйыла»[3].
Съезда башҡорттарҙың милли берҙәмлеге һәм уларҙың социаль, мәҙәни һәм сәйәси тергеҙелеүе; милли-территориаль автономияһын булдырған саҡтағы Башҡорт милли хәрәкәтенең тулыһынса һаҡланғанлығы тураһында резолюциялар ҡабул ителә. М. Ғ. Ҡорбанғәлиев етәкселегендәге Силәбе өйәҙе делегаттары төрки-татарҙарҙың милли-мәҙәни автономияһын булдырыу буйынса ынтылыштарын ихтирам итеү һ. б. тураһында сығыш яһай. Шулай уҡ съезда Ырымбур,Пермь, Һамар һәм Өфө губерналары исеменән Бөтә Рәсәй ойоштороусылар йыйылышы депутаттарына кандидаттар исемлеге раҫлана.
I һәм II Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары һөҙөмтәһендә Башҡорт мәркәз (үҙәк) шураһы (советы) һайлана[4] һәм «Башҡорт» гәзитен сығара башларға ҡарар итәләр.
III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайыҮҙгәртергә
III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы 1917 йылдың 8—20 декабрендә Ырымбурҙа үтә, Башҡортостандың Ойоштороу ҡоролтайы тип исемләнә. Уның эшендә 223 делегат, шул иҫәптән 194 хәл иткес һәм 29 — кәңәш биреү тауыштары менән делегаттар ҡатнаша. Делегаттарҙың күпселеге башҡорт була, 44 урыҫ, сыуаш, татар һәм мариҙар берешәр делегат ебәрә.
Ҡоролтай Төркөстан һәм Ҡаҙағстандың Алаш автономияларының милли-территориаль автономияларын иғлан ителеүен ҙур ҡәнәғәтлек менән ҡаршы ала. Артабан Башҡорт АССР-ы, Башҡортостан Республикаһы исемдәрен алған Башҡортостандың милли-территориаль автономияһын булдырыу III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайының һөҙөмтәһе булып тора.
Съезда киләһе ваҡытта «Оло Башҡортостан» территорияһы күләменә тиклем киңәйтеү шарттары менән «Кесе Башҡортостан» территорияһы сиктәрендә Башҡортостан автономияһы иғлан итеү; йыл һайын 15 ноябрь көнө автномия иғлан итеү Көнөн байрам итеү; федератив Рәсәй составына инеү; федератив Рәсәй сиктәрендә Башҡортостан, Ҡаҙағстан һәм Төркөстан араһында союздаш дәүләт төҙөү мөмкинлеге; Башҡорт үҙәк шуроһы вәкәләттәре; Башҡорт ғәскәрен һәм милицияны булдырыу тураһында резолюциялар ҡабул ителә.
1917 йылдың 8-20 декабрендә Ырымбур ҡалаһында үткән III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайының «Башҡортостандың автономияһын раҫлау һәм уның хөрмәтенә» ҡарарынан[5]:
Ҡоролтай 15 ноябрҙә Үҙәк Башҡорт Шуроһы иғлан иткән «Башҡортостан милли-территориаль автономияһын бер тауыштан раҫлай». Башҡортостан хөрмәтенә бер юғары мәҙрәсә (университет), бер ҙур музей асырға һәм уларға Башҡортостан исемен бирергә. Башҡорт хөкүмәте өсөн кеше әҙерләү маҡсатында юғары уҡыу йорттарына егерме стипендия тәғәйенләргә. Ун стипендияны — Рәсәй эсендә, ҡалғандарын сит илдәрҙә ҡулланырға. Ошо сараларҙы тәьмин итеү өсөн Башҡортостан халҡы араһында яҙма йөкләмә ойошторорға һәм милли "фонд"ты булдырырға. Киләсәктә азатлыҡ иғлан итеү көндәренә тура килтереп Башҡортостан милли-территориаль автономияһының тантаналы байрамдарын билдәләргә. Территориаль автономия байрамын Рамаҙан ғәйетенән һуң Күгиҙел йылғаһы буйында Орск өйәҙенең төньяҡ өлөшөндә үткәрергә (20 декабрь көнө 18-се ултырышта раҫланды).
.
Шулай уҡ кантон идаралығын, ерҙе, мәҙәниәтте, мәғарифты һәм фәнде дөйөмләштереү буйынса ҡарарҙар ҡабул ителә.
Съезда Башҡортостан Предпарламентының составы — Кесе Ҡоролтай һайлана Башҡорт Хөкүмәтенең составы раҫлана[6][7].
Шулай уҡ ҡарағыҙҮҙгәртергә
ӘҙәбиәтҮҙгәртергә
- Юлдашбаев Б. Х. Учредительный курултай как вершина Башкирского национального движения// Этнополитическая мозаика Башкортостана. В 3 т. — М., 1992 Т. II.
- История башкирского народа : в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов ; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН — Уфа: Гилем, 2010. — Т. V. — 468 б.
- Азнагулов В. Г., Хамитова З. Г. Парламентаризм в Башкортостане: история и современность — Уфа: ГРИ «Башкортостан», 2005. — 304 б.
- Еникеев З. И. Правовой статус Башкортостана в составе России — Уфа: «Гилем», 2002. — 374 б.
ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә
- ↑ Касимов С. Ф. Всебашкирские курултаи // Башкирская энциклопедия. В 7 т. Т.2. — Уфа: Башкирская энциклопедия., 2006, С.153.
- ↑ В частности, она в своём докладе потребовала предоставить башкирским женщинам политические и гражданские права наравне с мужчинами. Несмотря на противодействие консервативной части курултая, многие предложения делегатки вошли в итоговую резолюцию съезда.
- ↑ Из постановления II Областного съезда башкир «О национально-культурной автономии», г. Уфа, 25-30 августа 1917 г.
- ↑ Касимов С. Ф. Башкирское областное (центральное) шуро (совет). // Башкортостан: краткая энциклопедия — Уфа: Башкирская энциклопедия, 1996. — Б. 160. — 672 б. — ISBN 5-88185-001-7.
- ↑ постановления III курултая башкир г. Оренбург. 8-20 декабря 1917 г.
- ↑ Азнагулов В. Г., Хамитова З. Г. Парламентаризм в Башкортостане: история и современность — Уфа: ГРИ «Башкортостан», 2005. — Б. 53. — 304 б.
- ↑ Постановление III Всебашкирского учредительного курултая от 20 декабря 1917 года
ҺылтанмаларҮҙгәртергә
- Касимов С. Ф. Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8.


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 20.05.2018
Ҡайын бәшмәге
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 20-05-2018, 07:30
Онкологик сирҙәргә ҡаршы ҡайын бәшмәге лә (чага) ҡулланыла. Киптерелгән бәшмәкте тәүҙә 3 литр һыуҙа өс сәғәт тоторға һәм һуңынан ит турағыс аша үткәрергә. Бер стакан бәшмәккә 1 литр йылы һыу ҡойоп, 48 сәғәт төнәтергә. Килеп сыҡҡан төнәтмәне һөҙөп алып, көнөнә алты тапҡыр ашарҙан ярты сәғәт алда 100-әр грамм эсергә.
Сөйәл үләне лә яман шештең үҫешен тотҡарлай. Уны сәскә атҡан ваҡытта ҡулланырға тәҡдим ителә. Үпкә яман шешенән көн һайын бер ҡалаҡ киндер орлоғо онтағы ҡушып, 100 г сөгөлдөр һәм кишер һуты эсергә ҡушыла. Әлбиттә, халыҡ медицинаһы тәҡдим иткән ысулдарҙы ла файҙаланып ҡарарға кәрәк. Сөнки берәүһе ярҙам итмәһә, икенсеһенең файҙаһы булыуы ихтимал. Ҡул һелтәп ҡуйырға ярамай, һәр мөмкинлекте ҡулдан ысҡындырмай, яман шешкә ҡаршы көрәшеү кәрәк. Сөнки был ҡәһәрле сирҙе еңеүселәр хаҡында ла миҫалдар күп бит....
Үрсетмәләрҙе туҡландырығыҙ
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 20-05-2018, 07:00
Май айы тамамланғансы үрсетмәләр өйҙә тәҙрә төптәрендә үҫә әле. Асыҡ тупраҡҡа ултыртҡанға тиклем уларҙы даими туҡландырып тороу зарур. Күптәр был эште мөһим тип һанамай.
Үҫемлектәрҙе файҙалы микроэлементтар менән туҡландырыу уларҙың һыуыҡҡа, төрлө сирҙәргә сыҙамлылығын арттыра. Ашлама һибер алдынан тамырҙары янмаһын өсөн иң тәүҙә таҙа һыу ҡойоғоҙ. Ашламағанда, улар сиргә бирешә, япраҡтары һарғая башлай. Помидор үҫентеләренә яҡшыраҡ үҫһен өсөн йод иретмәһе һибәләр: 3 л һыуға 1 тамсы йод тамыҙырға һәм иретмәне үҫентенең төбөнә һибергә. Йодлы иретмәне баҡсаға сығарып ултыртҡас тағы ла һибергә мөмкин. Помидор эре буласаҡ, йод уны фитофторанан да һаҡлай.
Үрсетмәләрҙе туҡландырыу өсөн Унифлор Рост, Кемира Люкс, Агрикола, Гуми һ.б. препараттарҙы ҡулланалар.
...
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 521
ГИДРОДИНАМИКА АППАРАТТАРЫ, газ йәки шыйыҡлыҡ ағышы энергияһын тауыш тулҡыны энергияһына (акустик энергия) әүерелдереүсе ҡоролмалар. Эшләү принцибы б‑са гидродинамик нур сығанаҡтарына һәм сиреналарға бүленәләр. Гидродинамик нур сығанаҡтарының эшләүе соплоның батырылған турбулент шыйыҡлыҡ ағымының ҡаршылыҡ м‑н үҙ-ара тәьҫир итешеүе ваҡытында шыйыҡ мөхиттә боларыуҙар булдырып тороуға (ниндәйҙер тиҙлек һәм баҫым ҡырҙары рәүешендә) нигеҙләнә. Сиреналарҙың эшләүе нигеҙендә тишекле йәки тешле әйләнеп тороусы ротор ярҙамында ағымды периодик өҙөү (динамик сиреналар) йәки ҡайтмалы йөрөш хәрәкәтен башҡарған кәртә м‑н ағышты ябыу (пульсациялы сиреналар) ята. Эш башҡарған есемдең тибы б‑са - газ (һауа) һәм шыйыҡлыҡ, төҙөлөшө б‑са күсәрле һәм радиаль сиреналар айырыла. Г.а. төрлө технологик процестарҙы интенсивлаштырыу (иремәй торған шыйыҡлыҡтарҙы эмульсия алыу өсөн ҡатыштырыу, шыйыҡлыҡтарҙа ҡаты өлөшсәләрҙе үтә ныҡ ваҡлау) өсөн ҡулланыла. 20 б. 80‑се йй. башынан Нефть техник университетында уйлап табылған (Р.Н.Ғимаев, Ф.Ш.Хафизов һ.б.) Г.а. “Эконефтехимтехника” ЯСЙ‑нда (Өфө) һәм Златоуст машиналар эшләү з‑дында сығарыла. 80‑се йй. уртаһынан БР‑ҙың (Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы, “Каустик”) һәм РФ‑тың башҡа төбәктәренең (“Лукойл-Пермнефтеоргсинтез”, “Лукойл-Ухтанефтепереработка”, “Лукойл-Волгограднефтепереработка” һ.б.) пр‑тиеларында файҙаланыла.
Әҙәб.: Фридман В.М. Ультразвуковая химическая аппаратура. М., 1967; Ганиев Р.Ф. Волновая технология и техника. М., 1993; Хафизов Ф.Ш., Хафизов Н.Ф., Ванчухин Н.П. Процессы нефтепереработки в кавитационно-вихревых аппаратах. Уфа, 1999.
Ф.Ш.Хафизов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 569
ГЕОФИЗИКА, Ерҙең төҙөлөшөн, физик үҙенсәлектәрен һәм уның ҡаты (литосферала), шыйыҡ (гидросферала) һәм газ (атмосферала) ҡабығында барған процестарын физик ысулдар м‑н өйрәнеүсе фәндәр комплексы. “Ҡаты” Ер физикаһына (геотермия, геоэлектрика, гравиметрия, сейсмология, разведкалау Г. һ.б.), гидрофизикаға (диңгеҙ һәм ер өҫтө һыуҙары физикаһы) һәм атмосфера физикаһына (аэрология, ионосфера физикаһы һ.б.) айырыла. Разведка Г. файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарҙы эҙләү, разведкалау һәм үҙләштереүҙе контролдә тотоу һәм геомагнит, гравитация, электр һ.б. ҡырҙарҙы үлсәү, ер ҡабығында сейсмик тулҡындарҙың таралыуын өйрәнеү нигеҙендә инженер-геологик эҙләнеү мәсьәләләрен хәл итә; ҡыр шарттарында һәм промысла (скважина) күләмендә тикшереү айырыла. Геофизик тикшереү һөҙөмтәләрен гидрометеорология хеҙмәте файҙалана. Башҡортостанда тәүге геофизик тикшереүҙәр 1925 й. Йылайыр кантонында төҫлө металл ятҡылыҡтарын эҙләгәндә үткәрелә. Ишембай нефть ятҡылығы үҙләштерелә башлағандан һуң, республикала Г. үҫешенең төп йүнәлеше — промысла Г. билдәләнә (ҡара: Скважиналарҙы геофизик тикшереү). 30‑сы йй. башынан нефть эҙләү һәм разведкалау б‑са тикшеренеүҙәр — гравиразведка, магниторазведка һәм сейсморазведка ысулдары м‑н, 30‑сы йй. аҙағынан ҡаты ҡаҙылма байлыҡтарҙы асыҡлау электроразведка ысулы м‑н алып барыла. 1934 й. алып “Башнефтегеофизика” ААЙ ҡыр шарттарында үткәрелгән геофизик эштәрҙе һәм скважиналарҙы тикшереүҙе промысла Г. ысулдарын файҙаланып алып бара (С.Н.Миролюбов, В.Д.Сапожников, Н.К.Юнысов, Й.Р.Әҙиев һ.б.). 1957 й. башлап “Башкиргеология” ААЙ‑нда мәғдән ятҡылыҡтарын, ер аҫты һыуҙарын һәм мәғдәнһеҙ сеймал ятҡылыҡтарын эҙләгәндә һәм разведкалағанда, геология планын төшөрөү һәм терр‑яларҙың тәрәндәге төҙөлөшөн өйрәнеү ваҡытында аэромагнит, электр, гравиметрик һ.б. ысулдарҙы файҙаланып геофизик тикшереүҙәр үткәрелә (В.М.Латыш, В.М.Попов һ.б.); 1962 й. алып Геология институтында төбәк профилдәр системаһы б‑са геотермик, палеомагнит, сейсмогеологик тикшеренеүҙәр алып барыла (И.В.Голованова, И.С.Огаринов, В.Е.Сальников һ.б.). Бөтә Союз геологоразведка скважиналарын геофизик өйрәнеү ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ ин‑ты һәм “Геофизика” ғилми-производство фирмаһы Г., аппараттар, комплекслы технологиялар, методик һәм программа саралары эшләү б‑са ғилми-тикшеренеү эштәре алып барыла (И.И.Башлыкин, П.А.Бродский, И.Г.Жувагин, В.В.Лаптев, А.А.Молчанов, Л.Г.Петросян һ.б.). 70‑се йй. “Башнефтегеофизика” тресында сейсморазведкала (В.В.Рыбачек, Р.И.Шаһмәмәтов, Юнысов) һәм алынған мәғлүмәттәрҙе эшкәртеүҙә, аңлатма биреүҙә дөйөм тәрән нөктәләр ысулы (Р.Х.Йәнекәев, А.С.Кронрод, А.П.Павлов) индерелә, нефть ятҡылыҡтарының төҙөлөшөн асыҡлау өсөн күләмле модификация (3D) һәм скважиналар эргәһен сейсмик юл м‑н ентекле тикшереү алымдары (В.В.Дуброва, В.Ф.Пахомов, В.И.Разуваев, А.В.Сухачёв) үҙләштерелә. 60‑сы йй. уртаһынан Башҡорт дәүләт университетында тикшеренеүҙәрҙең ядролы-геофизик ысулдарының математик моделен төҙөүгә мөмкинлек биргән физика һәм математика элементтарын берләштергән ғилми йүнәлеш — физикала Монте-карло һәм Г. ысулдары (И.Г.Дядькин, Д.Ҡ.Ғәлимбәков, В.Н.Стариков) үҫеш ала; 70‑се йй. башынан скважиналар термометрияһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып барыла (А.С.Буевич, Р.А.Вәлиуллин, И.Л.Дворкин, Л.Л.Пацков һ.б.); 80‑се йй. аҙағынан нефть ятҡылыҡтарын файҙаланыуҙы геофизик контролдә тотоуҙың компьютерлаштырылған технологияларын булдырыу б‑са ғилми йүнәлеш үҫеш ала; автоматлаштырылған “Прайм”, “Гидрозонд” системалары уйлап табыла һәм БР‑ҙың, РФ‑тың башҡа төбәктәре геофизик пр‑тиеларында индерелә. 1985 й. алып Нефть техник университетында нефть ятҡылыҡтарының геологик төҙөлөшөн асыҡлау һәм ятҡылыҡтарҙы эшкәртеүҙә ҡулланылған системаны камиллаштырыу өсөн коллекторҙарға һыу ебәреү процестарын өйрәнеү б‑са ғилми-тикшеренеү эштәре алып барыла (В.И.Дворкин, Б.М.Орлинский). Республикала 500‑ҙән ашыу нефтле һәм газлы структура тикшерелә һәм нефть, газ сығарыу өсөн быраулауға әҙерләнә. БР терр‑яһы 1:200000 масштабында гравиметрик һәм аэромагнит ысул м‑н төшөрөп алына, терр‑яның платформа өлөшөнә 1:50000 һәм 1:25000 масштабында сейсморазведка үткәрелә. Ер ҡабығының төҙөлөшөн тикшереү һөҙөмтәһендә платформа рәүешендә ҡалҡыуҙарҙың һәм нефть ятҡылыҡтарының урынлашыу законлылыҡтары асыла, тәрәндәге ярылыу зоналары билдәләнә, бер нисә профиль б‑са сейсмогеологик һәм геофизик киҫелеш төҙөлә, баҡыр колчеданы ятҡылыҡтары, нефть һәм тимер мәғдәне ятҡылыҡтары һ.б. асыла. 90‑сы йй. халыҡ-ара “Европроба” программаһының Уралсейс—95 проектына ярашлы, Рәсәй, Германия, Испания, АҠШ һ.б. илдәрҙең ғилми-тикшеренеү учреждениелары ҡатнашлығында БР‑ҙың Геология һәм ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыу б‑са дәүләт комитеты (Б.Д.Мәһәҙиев, А.Л.Чернов, В.Ф.Шадрин һ.б.), “Башнефтегеофизика” (Р.Б.Болғаҡов, Йәнекәев, В.И.Северин һ.б.), “Башкиргеология” ААЙ (А.А.Пацков һ.б.), Геология ин‑ты (А.М.Косарев, В.Н.Пучков һ.б.) тарафынан, Евразия литосфераһы ҡабығының һәм өҫкө мантияһының тәрәндәге төҙөлөшөн өйрәнеү маҡсатында, БР һәм Силәбе өлкәһе сиктәрендә 500 км һуҙылған трассала ҡыр эштәренең тулы комплексы үткәрелә. Төрлө сейсмик ысулдарҙы файҙаланып, Урал орогенының структура үҙенсәлектәре өйрәнелә.
Әҙәб.: Валиуллин Р.А., Рамазанов А.Ш. Термические исследования при компрессорном освоении нефтяных скважин. Уфа, 1992; Глубинное строение и геодинамика Южного Урала (проект Уралсейс). Тверь, 2001.
Р.Б.Болғаҡов, Р.А.Вәлиуллин
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Страница 7
“Белем ал, донъя гиҙ, яңылыҡтар үҙләштер, юғалып ҡалма!
Махсус бит // 24-05-2018, 09:00
Юлдар асыҡ икән, алға бар ҙа бар”, – ти йәш замандашыбыҙ Зөһрә Аҡъюлова
Ҡытайға барып булһа ла белем ал, тигән әйтем бар беҙҙә. Халҡыбыҙ белемле булырға, донъя ваҡиғаларынан артта ҡалмаҫҡа, заман менән “бер арбала” ултырып йөрөргә тырышҡан. Белем алырға кәрәк, хатта әллә ҡайҙа ятҡан Ҡытайҙа булһа ла, тигән мәғәнә һалынған баяғы әйтемгә. Белем алырға түгел, ә белем бирергә лә бара алабыҙ бит унда. Юғары уҡыу йортон яңы тамамлаған йәш милләттәшебеҙ тап шулай иткән дә: Ҡытай балаларына инглиз телен уҡытырға юлланған. Башҡорт мәктәбендә уҡыған, туған телен дә, рус телен дә камил белгән, инглиз һәм ҡытай телдәрен үҙләштергән, күп балалы рухлы башҡорт ғаиләһендә тыуып үҫкән Зөһрә Аҡъюлова ул.
Бөгөн балаһы туған телен уҡымаһа ла ярай тип иҫәпләгән ата-әсәләргә яуап: Зөһрә һылыуға башҡорт телен өйрәнеүе башҡа телдәрҙе үҙләштереүгә лә, бүтән фәндәрҙе уҡыуға ла һис ҡамасауламаған, ә киреһенсә, аралашыу даирәһен киңәйткән, белем туплау мөмкинлектәрен арттырған. Уның менән һөйләшкән (тап-таҙа башҡортса һөйләне, әлбиттә) ҡыҫҡа ваҡытта йәш замандашымдың күптәргә өлгө булырлыҡ икәненә инандым.
– Зөһрә, ҡулыңа диплом алыуыңа ла күп ваҡыт үтмәгән, нисек Ҡытай тиклем алыҫ ергә китеп, балалар уҡытып йөрөйһөң ул? Ҡайһы берәүҙәр үҙебеҙҙә уҡытыусы һөнәренән ҡаса…
– Мин БДУ-ның роман-герман факультетында уҡығанда, студенттар менән алмашыу программаһы буйынса әллә Ҡытайға барып ҡарарғамы икән, тип уйланым. Сөнки ул беҙҙең өсөн ниндәйҙер таныш булмағаныраҡ, ҡыҙыҡ, аңлашылмаған, үҙ ҡаҙанында ҡайнаған ил һымаҡ тойолдо. Шуға тәүәккәлләнем һәм барып ҡайттым. Уларҙың теле, мәҙәниәте, ғөрөф-ғәҙәттәре менән бер аҙ таныштым. Был 2015 – 2016 уҡыу йылы ине.
Уҡыуымды тамамлағас, үҙебеҙҙә ҡасан да эшләп өлгөрөрмөн, башҡа яҡтарҙа ла тәжрибә туплап алғанда яҡшыраҡ булыр ине, тинем дә, Ҡытайға бер тапҡыр барып ҡайтҡас, был телде әҙме-күпме белгәс тә, тағы шул илде һайланым. Һөнәрем буйынса лингвистика белгесемен. Инглиз телен уҡытырға теләгем булыуын белдереп, “Айсек” (AIESEC) программаһы аша ғариза яҙҙым да, бик ҡаты һайлап алыу этаптарын үттем.
Әйткәндәй, студент саҡта ошо программа буйынса эшләп тә алғайным. Мысыр, Һиндостандан һәм башҡа илдәрҙән бер төркөм белгес инглиз теле уҡытыусыһы булып килгәйне, уларға Өфөнө, Башҡортостанды күрһәтеп йөрөргә насип булды.
Онлайн рәүештә күп һынау үттем. Еңелдән булманы, сөнки ҡытай халҡының талаптары ҙур. Мәҫәлән, инглиз телен бик белергә теләйҙәр, әммә өйрәтеүсенең теле “Америка инглизсәһе” булырға тейеш. Ҡытай – бик үҙенсәлекле, тырыш халыҡлы ил. Күп яңы технология, төрлө өлкәләге яңылыҡтар ошонан сыға. Минеңсә, унда тәжрибә туплау мөһим. Шулай итеп, Фошань тигән ҡалаға уҡытыусы булып эшкә киттем.
– Ҡытайҙарға сит тел өйрәнеү нисек бирелә?
– Бала саҡтан өйрәнһәләр, яҡшыраҡ. Ғөмүмән, беҙҙә лә балаға телдәрҙе бәләкәйҙән өйрәтһәң, отошлораҡ. Телмәр ҙә дөрөҫ үҙләштерелә. Мин эшләгән үҙәктә балалар өсөн дәрестәр бик ҡыҙыҡ үтә. Бәләкәйҙәр уйын аша уҡый. Уңайлы шарттар булдырылған, интерактив таҡта, виртуаль селтәрҙә махсус ҡушымта бар. Уйын аша телде тиҙерәк тә, еңелерәк тә үҙләштерәләр. Уйнағылары килә, шуға ятлайҙар. Ҡытай ата-әсәһе өсөн түләгән аҡсаһының файҙаһын, һөҙөмтәһен күреү бик мөһим, шуға ла балаһының нисек уҡыуы менән етди ҡыҙыҡһыналар. Күптәр юғары уҡыу йортона инеү өсөн тырыша.
– Ә ни өсөн уҡытыусыларҙы сит илдән алалар? Үҙҙәрендә инглиз телен яҡшы белеүселәр юҡмы ни?
– Эйе, уларҙа уҡытыусылар – Мексиканан, Индонезиянан, Һиндостандан, Рәсәйҙән… Ҡытайҙар тағы ла испан, корей, япон телен өйрәнә. Рус теле менән дә ҡыҙыҡһыналар, тик был уларға бик ауыр бирелә.
Әгәр уҡытыусы үҙ милләтенән икән, бала үҙ телендә нимәлер әйтә, дәрестә шул телдә һөйләшә башлай. Ә былай беҙ, йәғни сит илдән килеүсе уҡытыусылар, ниндәй телде уҡытабыҙ, шул телдә һөйләшәбеҙ. Уларға телде яҡшыраҡ үҙләштереү өсөн мотивация был.
– Үҙең ҡытай телен яҡшы беләһеңме?
– Мин уны ике семестр өйрәндем. Әле камиллаштыраһы бар. Ҡытай телен яҡшы белеү өсөн биш йыл өйрәнергә кәрәк.
Инглиз телен мәктәптә ныҡлы өйрәндем. Өфө ҡалаһының Фатима Мостафина исемендәге 20-се башҡорт гимназияһындағы уҡытыусым Диана Дияс ҡыҙы Закироваға рәхмәт. Ул миңә ышанды. Башҡаларҙан артта ҡалмаҫ өсөн өйҙә лә уҡыным. Университетта ла көслө төркөмгә эләктем. Курсташтарымдың кимәле миңә этәргес көс бирҙе. Бында беҙ коллегалар менән тик инглизсә генә һөйләшәбеҙ.
– Тағы ниндәй телдәрҙе беләһең?
– Университетта немец телен дә уҡыныҡ. Әммә әле күберәк ҡытайсамды камиллаштырырға тырышам.
– Беҙҙең башҡорт теленең өндәре инглиз телендә бар. Уртаҡ һүҙҙәр ҙә табыла, ә Ҡытайҙа таныш һүҙҙәр осрағаны юҡмы?
– Оҡшаш һүҙҙәр бар, эйе. Ләкин мәғәнәһе икенсерәк. Тағы ла беҙҙең -мы, -ме кеүек ялғауҙар ишетелеп ҡала. Уларҙа -ма киҫәксәһе бар. Нихаума, нияума, буяума... Шул уҡ мәғәнәлә. Бараһыңмы, киттекме, тигән кеүек.
– Йәшәү кимәле ныҡ айырыламы?
– Әлбиттә, һәр илдә байҙар ҙа, ярлылар ҙа бар. Уларҙа ла шулай. Әммә бер нәмә мине хайран ҡалдыра – бөтә кеше ныҡ тырыша. Нимә эшләй алалар, шуны эшләйҙәр.
Мәҫәлән, беҙ бер ерҙән банан һатып алабыҙ. Һатыусының үҙенең плантацияһы бар. Ҡайҙа йәшәйһегеҙ, тип шаярып һорағайныҡ, ул, бына өҫтә, тип күрһәтте. Плантация тотҡан кешенең бер ниндәй ҙур уңайлы коттеджы юҡ, ә көндөҙ һата, төндә иң ябай шарттарҙа йоҡлай. Беҙҙә бит инде өй – бөтә шарттары булған урын. Ҡытайҙар теләһә ниндәй шарттарға ла түҙә, тик эштәре генә булһын.
Төрлөсә йәшәйҙәр. Ҙур йортта йәшәүселәр ҙә күп, кемдеңдер алтын ялатылған фонтандары ла бар. Һәр кешенең – үҙенең йәшәү кимәле. Таҙалыҡ буйынса ла шулай.
Хәҙерге йәш ҡытайҙар таҙалыҡҡа, тәртипкә ынтыла, Европа кешеләренә оҡшарға тырыша. Үҙҙәрен үҫешә барған ил кешеһе итеп күрһәтергә теләйҙәр.
– Рәсәй менән Ҡытай бик дуҫ, тиҙәр беҙҙә. Ҡытайҙа нисегерәк уйлайҙар икән?
– Беҙҙең ил менән ҡыҙыҡһыналар. Президентыбыҙҙы яраталар. Уны йәш, көслө, матур итеп күрәләр. Бер аҙ шөрләңкерәйҙәр ҙә шикелле.
Рәсәйҙән булғас, беҙ уларға оҙон буйлы, зәңгәр күҙле, һары сәсле булырға тейешбеҙ. Минән ҡайһы берҙә, һин ысынлап та Рәсәйҙәнме, тип һорай торғайнылар. Күҙем йәшел булһа ла, сәсем һары түгел, буйым да уртаса. Мин уларға беҙҙә күп милләт йәшәүе хаҡында һөйләйем. Милли кейемебеҙҙе күрһәтәм. Ә беҙҙең кейемдәр Ҡытайҙа йәшәүсе уйғырҙарҙыҡы һымағыраҡ. Һорауҙарына аптырамайым, сөнки унда йәшәүсе рус ҡыҙҙары, ысынлап та, үҙҙәренә хас йөҙлө. Оҙондар. Шуға ҡытайҙарҙа стереотиптар барлыҡҡа килгән инде.
– Ә унда оҙаҡҡа ҡалырға уйлайһыңмы?
– Уныһы үҙебеҙҙән тора. Контрактҡа ҡул ҡуйылған, уның шарттарын үтәргә тейешбеҙ. Минеңсә, әлегә тәжрибә туплап бөтмәгәнмен һымаҡ. Барыһы ла Алла ҡулында.
Бәлки, өлкәндәр менән дә эшләп алырмын. Әле өс-дүрт, 12 – 13 йәшлектәр менән эшләйем.
– Күп тел белеүе нисегерәк ул, башҡа өҫтәмә көсөргәнеш түгелме?
– Күп яҙмала осратҡаным бар: әгәр һеҙҙең ауырығығыҙ килмәһә, тел өйрәнегеҙ, тигәндәр. Өҫтәмә тел белеү һинең мейеңә яҡшы йоғонто яһай. Ауырлығы юҡ. Билингвизмдың (ике теллелек) ыңғай тәьҫирен ғалимдар ҙа иҫбатлай. Беҙ, башҡорттар, тыумыштан ике телле.
– Йәштәргә ниндәй теләктәрең бар?
– Һәр ваҡыт тәүәккәл булырға кәрәк. Маҡсаттар ҡуйып йәшәргә. Бына мин университетты яңы ғына бөтөп, сит илгә сығып киттем. Ҡайҙалыр ситкә бараһығыҙ икән, һеҙ тәжрибә туплайһығыҙ, ниндәйҙер яңы нәмәләр өйрәнәһегеҙ. Үҙебеҙҙә нисек эшләргә була икәнен ситтә нығыраҡ аңлаясаҡһығыҙ. Күп нәмә сағыштырыу аша килә.
Мәҫәлән, Ҡытайҙа туризм үҫешкән. Үҙҙәренең илен матур итеп күрһәтә беләләр. Беҙҙә лә күрһәтәһе ерҙәребеҙ күп. Эшләй белергә генә кәрәк.
Үҙегеҙҙең йөрәгегеҙҙе тыңлағыҙ, тиер инем йәштәргә. Беҙҙә талантлы егет-ҡыҙҙар бик күп. Үҙем ситтә булһам да, Башҡортостандағы яңылыҡтар менән ҡыҙыҡһынып торам. Беҙ – әүҙем. Барыһы ла һәйбәт буласаҡ.
– Һине киләсәктә ҙур тәжрибә туплаған белгес булараҡ Башҡортостанда көтәбеҙ. Уңыштар!
Алһыу ИШЕМҒОЛОВА әңгәмәләште....
Изгелек ерҙә ятып ҡалмай
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 23-05-2018, 08:00
Айҙар буйы эсә-эсә, битендә нур әҫәре лә ҡалманы, йөҙөн йыйырсыҡтар баҫты Сәбиләнең, аңы томаланды. Башында тик бер уй: «Ҡайҙан табып, баш төҙәтергә, кемгә барып баш эйергә? ...Ә ни эшләп әле урам буйлап эҙләнеп йөрөргә тейеш мин?!» – тигән уй ҡапыл ҡарарын үҙгәртте лә инде.
Түшәктә ятҡан әсәһенең һуңғы юлға әҙерләгән хәйерлектәре юҡ тиһеңме ни, барҙыр ул! Тик йәшергән ерен белергә ине... Һандыҡ төбөн биш аҡтарҙы бит инде. Тапманы.
Уның оторо асыуы ҡабарҙы. Хәлһеҙ ятҡан әсәһенә аҡыра башланы:
– Ҡайҙа тыҡтың хәйерлегеңде, инде күпме йылдар үлергә йыйынһаң да Хоҙай алмай бит әле һине! Ана, уйламаҫтан йәштәр үлеп китә, ә һин... Ҡырҙан балаларың алып килер. Үлеүең генә көс! – тип екеренде....
Йондоҙнамә (21-27 май)
Махсус бит // 21-05-2018, 10:01
Артыҡ таған
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 16-05-2018, 08:00
йәки Балҡый алмаған “йондоҙ”
Бына инде 14 йыл беҙ, дүрт әхирәт, бергәләп аралашып йәшәйбеҙ. Тормошта төрлө саҡ булды, әммә бер ваҡытта ла дуҫлыҡҡа хыянат итмәнек, ауырлыҡты ла, бәхетте лә бергә бүлешәбеҙ. Характерҙар ҙа, биләгән вазифалар ҙа, һөнәребеҙ ҙә төрлө, әммә күңелдәребеҙ бер бөтөн.
Мин һөнәрем буйынса журналист, ярайһы ғына танылыу яуланым шикелле, һәр хәлдә, барған ерҙә танып, хәбәр ҡушып торалар. Әммә бының менән артыҡ маһайырға яратмайым, яңы танышлыҡтарға ышанып етмәйем. Уҫалыраҡ, тураһын бәреп әйтә торған холҡома әхирәттәремдән башҡа таныштарым үпкәләп кенә бара. Иремдән айырылғанға ете йыл, улымды яңғыҙым үҫтерәм. Тәүге мөхәббәт уттары ҡанаттарымды көйҙөрөп, һауанан дыңҡылдатҡансы ергә һуғып төшөрһә лә, һөйөү хистәренән ваз кисмәнем әле. Аҡбуҙаттағы әкиәт егетен көтмәһәм дә, юлымда арыу ғына мосолман егете осрауына өмөтөм ҙур.
Гөлназ класташым иһә хоҡуҡ белгесе, арабыҙҙа иң тыныс һәм аҡыллы кеше. Һәр һүҙен үлсәп һөйләй, беҙҙең менән уйнап-көлөп йөрөһә лә, ят кешеләр алдында үҙ-үҙенә йомола. Бер ҡасан да аҡылын юйып ғашиҡ булғаны юҡ, киреһенсә, горизонтта күренгән (хатта урамда шаяртып һүҙ ҡушырға маташыусы ла) һәр ир-егетте буласаҡ ире кеүек күреп, энә күҙәүенән үткәреп, сифатһыҙ тауар яһап ҡуя....
Йондоҙнамә (14-20 май)
Махсус бит // 14-05-2018, 09:47
Ҡарғыш алма, алғыш ал!
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 12-05-2018, 08:00
Бәләкәй саҡта йыш ҡына Яхъя ауылында йәшәүсе өләсәйҙәргә ҡунаҡҡа бара инек. Ул беҙҙең тыуып үҫкән ауылдан әллә ни алыҫ түгел. Шулай ҙа беҙгә бик алыҫта ятҡан кеүек күренә. Ул ауылға ат булһа – ат менән, машина барһа, шуға эләгеп ҡалырға тырышабыҙ. Ни тиһәң дә ара яҡын түгел, ә бәләкәй балалар менән тағы ла ҡыйыныраҡҡа төшә. Инәйем беҙҙе, бәләкәй балаларын, олатайҙарға шулай ҡунаҡҡа алып бара. Олатайҙың ҡушаматы “инкеш” йә уны “бал бабай” тип йөрөтәләр ине. Сөнки ихаталарында бал ҡорттары бик күп булды. Уларға барһаң, өҫтәл тулы бал, май, ҡаймаҡ, ҡоймаҡ, ҡорот, шәкәр, кәкүркә, ҡыҙыл эремсек, ҡатыҡ, айран, тағы әллә күпме тәмлекәс бар. Һәм был тәмлекәстәр бер ҡасан да бөтмәгән кеүек тойола. Шуның өсөн дә гел генә олатайҙарға барғыбыҙ килеп кенә тора. Ә яҙ көндәре уларҙа шундай күңелле, баҡса ап-аҡ сәскәгә күмелә. Бал ҡорттары без-без килеп оса. Улар күс айыра башлаһа, шундай күңелле мәл. Яхъя кәтәй сығып биҙрә туҡылдата, ә олатай ашыҡмай ғына бал ҡорттары менән ниҙер һөйләшә-һөйләшә уларҙы ҡулдары менән бәләкәй генә сеткалы бер әйбергә тултыра. Һуңынан уларҙы дадандарға урынлаштыралар. Беҙ быны ситтән генә күҙәтеп торабыҙ. Нисек олатайҙы бал ҡорттары саҡмай икән, тип аптырашабыҙ. Етмәһә, улар менән нимәлер һөйләшкән була, әйтерһең, бал ҡорттары олатайҙы аңлай. Шуғалыр ҙа, бәлки инәйем тыуған ауылын, тыуған йортон һағынып, гел Яхъяға ҡайтырға ашҡынып торҙо....
Ойошмаға ҡушыл, изгелек ҡыл!
Махсус бит / Письма // 11-05-2018, 07:30
Изгелек – ул ысын күңелдән башҡарылған эш, төптән урғылып сыҡҡан иң нескә хис-тойғолар эҙемтәһе. Үкенескә күрә, кешеләрҙең күңеле йылдан-йыл ҡата бара. Баҙар иҡтисады заманында йәшәгәнгәме, күптәр үҙен генә ҡайғырта, башҡалар тураһында уйлап та бирмәй. Ә ярҙамға, яҡлауға мохтаж булған, осон-осҡа ялғап йәшәгән, бер үҙҙәре бишәр баланы аяҡҡа баҫтырырға тырышҡан ғаиләләр аҙмы ни? Күп балалы ғаиләләргә ярҙам итеү маҡсаты менән райондың ике супермаркетына “Изгелек кәрзине” урынлаштырылғайны. Әммә бөгөн ул контейнер ташландыҡ хәлдә. Билдәһеҙҙәр аҙыҡ-түлек урынына сүп-сар тултыра. Контейнер ваҡыт-ваҡыты менән таҙартылып тороуға ҡарамаҫтан, унда сүп ташлаусылар табыла....
Хужабикәләргә кәңәш
Махсус бит // 11-05-2018, 07:00
- Хужабикәләр кәтлит әҙерләгәндә күпме тоҙ һалырға кәрәк икән тип аптырай. Ашнаҡсылар 1 кг фаршҡа 2 балғалаҡ тоҙ һалырға кәңәш итә.
- Кәбеҫтәне бешергәндә һауыттың өҫтөн ҡапҡас менән япмағыҙ. Бешеп етер алдынан ғына әҙ генә аш һеркәһе һәм шәкәр ҡомо өҫтәһәгеҙ, уның тәме бөтөнләй икенсе буласаҡ.
- Рассольникка ҡыярҙы ҡыҙҙырып йәки бешереп һалһаң, һурпа тәмле була.
-Ҡыҙған картуф тәмле булһын тиһәгеҙ, һуғанды ҡыҙҙырып, картуф бешеп сыҡҡас ҡына бутағыҙ....
Ҡатын-ҡыҙҙың бәхет сере нимәлә?
Махсус бит // 10-05-2018, 10:40
Ул – республикалағы мосолмандар өсөн « Аиша» журналының баш мөхәррире, ҡатын- ҡыҙҙар өсөн тренингтарҙың авторы, мосолмандарҙың танышыу агентлығы етәксеһе. Гөлбикә Хәйрлваринаны мосолман йәмәғәтселегендә күптәр эшлекле ханым, ғаилә консультанты булараҡ белә. Уның менән ҡатын-ҡыҙҙың көсө, гүзәл заттың күңел матурлығы тураһында һөйләштек....
Гимндар төрлө була…
Махсус бит // 8-05-2018, 07:00
Иң боронғо гимн һүҙҙәре – япондарҙа. X – XI быуатта аноним йыйынтыҡта баҫылған бер шиғырға көй яҙыу идеяһы ирланд дирижеры Джон Фентондың башына килә. Ул 1870 йылда көй яҙа ла япон императоры алдында йырлай. Әммә япондар был йырҙы, бигүк тантаналы түгел, ти. Шунан шул уҡ һүҙҙәргә үҙҙәре көй яҙа. Ә Фентондың варианты Иокогама ҡалаһының бер ҡорамында йыл да башҡарыла. Әйткәндәй, япон гимны бер куплеттан тора һәм ике тапҡыр ҡабатлана.
Уругвай гимны – иң оҙоно. Парагвайҙыҡы ҡыҫҡараҡ булһа ла, авторы бер үк кеше – Уругвай гражданы Франсиско Акунья де Фигероа.
Британия гимнының авторы үҙ шиғырының тотош ил символына әйләнеүен белмәйенсә, үҙ-үҙенә ҡул һалған. Генри Кэри исемле музыка уҡытыусыһының ғаиләһе ярлы, күп балалы булған. Нимәһе ҡыҙыҡ: гимн һүҙҙәре власта батша йә батшабикә ултырыуына ҡарап үҙгәртелә, ҡатын-ҡыҙ, ир-ат өсөн варианттары бар.
Афғанстан гимнында, ил Конституцияһына ярашлы, унда йәшәүсе бөтә халыҡтар ҙа телгә алына. Һәм, әлбиттә, “Аллаһу әкбәр” тигән һүҙҙәре бар.
Һиндостан гимны 54 секундта йырланып бөтә. Әммә бик бай тарихлы. Ә Таиландтың ике дәүләт йыры бар: батшаныҡы һәм граждандарҙыҡы. Әгәр дөрөҫ булһа, батша өсөн гимн авторы рус композиторы Петр Щуровский икән.
...
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 328
МАГНИТ ҠӘБЕРЛЕГЕ, 2—3 бб. археологик ҡомартҡыһы. Силәбе өлк. Магнит ҡасабаһы янында Гөмбәй й. (Урал й. ҡушылдығы) уң ярында урынлашҡан. 1994 й. С.Г.Боталов тарафынан асыла, 1997 й. С.Ю.Гуцалов өйрәнә. Ҡурғанлы ҡәберлектәргә ҡарай. 28 ҡурғандан тора, 1‑һе өйрәнелгән (диам. 26 м, киңлеге 26 м). Ҡурғандың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә кирбес кәшәнә табылған. Мәйет тура мөйөшлө ҡәбер соҡоронда эстән кейеҙ м‑н көпләнгән ағас табутта, салҡан килеш башы м‑н төньяҡҡа ҡаратып ерләнгән. Ҡәберҙә бронза ҡаҙан, хуш еҫле үләндәр төтәтеү өсөн балсыҡ һауыттар, ағас ҡалаҡ, быяла ҡашлы 2 алтын һырға, таш муйынсаҡтар, ишелмә бронза сулпы табылған. Ҡомартҡы Көньяҡ Урал аръяғына иртә һундарҙың килеп ултырыу процесын сағылдыра. Материалдар Силәбе тыуған яҡты өйрәнеү музейында һаҡлана.
Әҙәб.: Б о т а л о в С.Г., Г у ц а л о в С.Ю. Гунно-сарматы урало-казахстанских степей. Челябинск, 2000.
С.Г.Боталов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Ата-бабам ҡалдырған рухи мираҫ
Йәмәғәт эшмәкәре, юридик фәндәр кандидаты Рәмилә Йомағужина
Белемле балалар – илебеҙ киләсәге.
Мәғариф өлкәһенең төп маҡсаттарының береһе – йәш быуынға сифатлы белем һәм тәрбиә биреү.
Танылған балерина, педагог Тамара Хоҙайбирҙинаның эшмәкәрлеге менән ҡыҙыҡһыныу һүнгәне юҡ. Уға арналған китаптар нәшер ителә
Студияла Тамара Шәһит ҡыҙы тураһында китап яҙған ике автор - Гөлназ Галинә һәм Рәзилә Ырыҫҡужина.
"Беренсе республика "фильмының сценарий авторы филология фәндәре кандидаты Гөлсәсәк Саламатова.
Әмир Гәрәев әҫәрҙәре аша - башҡорт әҙәбиәтенә
Педагог, тәржемәсе Фәниә Хәмитова.
Бәхетемде сәнғәттә таптым
Заһир Исмәғилов исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты профессоры,Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Фирҙүс Шәрифуллин.
- « БЕРЕНСЕ БИТ
- ‹ АЛДАҒЫ БИТ
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- …
- КИЛӘҺЕ БИТ ›
- ҺУҢҒЫ БИТ »
Комментарий
"Илһам шишмәләре - 2017"
Рәхмәт, Фәнүзә ханым! Бик матур тапшырыу әҙерләгәнһегеҙ! Уңыштар Һеҙгә!


text:
- Подробности
- Просмотров: 256
СЕРЁЖИН Игорь Николаевич (28.5. 1958, Термез ҡ.), офтальмолог. Мед. ф. д‑ры (2007). БР‑ҙың атҡ. табибы (2003). БДМИ‑ны тамамлағандан һуң (1981) Өфө күҙ ауырыуҙары ҒТИ‑нда (1989 й. алып өлкән ғилми хеҙм‑р), 2008 й. башлап “Татнефть” асыҡ АЙ‑ның һәм Әлмәт ҡ. мед.‑санитария бүлегендә эшләй. Фәнни эшмәкәрлеге күреү ағзаһы ауырыуҙарын һәм травмаларын хирургик дауалау ысулдарын камиллаштырыуға арналған. С. ҡатнашлығында сыҡҡан күҙ яҫмығы экстракцияһы, күҙҙең селтәрле ҡатламының тракцион ҡубыуын, пролифератив витреоретинопатияны һ.б. дауалау ысулдары эшләнгән; күҙ эсенән ят есемдәрҙе, эпиретиналь катаракталарҙы алып ташлау өсөн яйланмалар, күҙҙең алғы өлөшөнөң травматик инфекцияларын дауалау сараһы һ.б. уйлап табылған. 185‑кә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 10 уйлап табыу авторы.
Х е ҙ м.: Витреоретинальная хирургия при заболеваниях и травмах глаз. Уфа, 2008 (авторҙ.).
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Мин уны күберәге ҡыйыу фекерле өлкәндәр өсөн яҙған шағир тип белә инем. Сатирик әҫәрҙәре лә апаруҡ баҫылды “Башҡортостан” гәзитендә. Ә инде “Шиғриәт дәресе” тигән балалар өсөн йыйынтығын ҡулға алғас, Салауат Рәхмәтулла – балалар шағиры икән дә, тинем, үҙем өсөн уның был маһирлығын асып. Баҡтиһәң, был уның тәүге китабы ла түгел. Ғөмүмән, шағир бәләкәстәр өсөн бик күптәнән ижад итә икән.
“Ямғыр, яу, яу!”, “Быйыл мәктәпкә барам”, “Ҡуян ник ҡыҫҡа ҡойроҡло?” тигән йыйынтыҡтары ла балалар өсөн тәғәйенләнгән. Балалар яҙыусыһы исемен йөрөткәндәрҙең ике төрө була: берәүҙәр балалар хаҡында өлкәндәр өсөн яҙа, икенселәр балалар үҙҙәре йә иһә ата-әсәһе менән уҡырлыҡ әҫәрҙәр ижад итә. Салауат Рәхмәтулла – һуңғыларынан. Ғәләмәт ҡыҙыҡлы табыштарға бай китап бәләкәй ҡыҙҙар һәм малайҙар күҙлегенән сығып яҙылған.
Иң тәүҙә китаптың исеменә иғтибар итәйек – “Шиғриәт дәресе”. Тәү ҡарашҡа бик етди исем балаларға һүҙ сәнғәте аша тотош уратып алған мөхит хаҡында дәрес бирә икән дәбаһа. Бында бөтәһе лә бар – туған Башҡортостан тәбиғәте лә, йәнлектәр ҙә, йорт хайуандары ла, ғаиләләге, бәләкәс дуҫтар араһындағы мөнәсәбәттәр ҙә, милли уйындар ҙа. Китап балаларҙың донъяны танып белеүе менән беҙҙе, уҡыусыны, таныштыра, заман ҡыҙҙары һәм малайҙарының тын алышын бирә. Нескә юмор менән яҙылған шиғырҙарҙы уҡып, йылмайып йә көлөп ебәргәнде һиҙмәй ҙә ҡалаһың.
Мәҫәлән, “Дауаханала” шиғырында малай табиптың ҡылығына ғәжәпләнә:Ниңә Һораны гел “А”ны,
“Б”, “В”лар – яратманы?!
Уҡый ҙа белә инем бит,
Уҡытып ҡаратманы.
Ә “Өләсәйем тыуған көн”, “Барометр” шиғырҙарында тап башҡорт халҡына хас сифаттар, йолалар һүрәтләнә. Бына уҡып ҡарағыҙ әле:
Өләсәй тыуған көн бөгөн:Бауырһаҡтар бешерҙек.
Тыуған көнө менән ҡотлап,
Уға сәскәләр бирҙек...
Өләсәй ҙә мине һыйлай,
Туйһам да белдермәнем.
Ашаным, бер бөртөгөн дә
Иҙәнгә төшөрмәнем!
Иҫегеҙгә төштөмө ауылдарҙа бауырһаҡ бешергән күренештәр? Минең шунда уҡ хәтергә килде. Сәнғәт әҫәренең балаларға милли мөхит картинаһын тыуҙырыу менән бергә тәрбиәүи әһәмиәте хаҡында ла оҙон-оҙаҡ фекер йөрөтә алабыҙ был осраҡта. “Аҡ икмәк” шиғырында ла игенсе атаһы тураһында малайҙың тәьҫораттары менән танышабыҙ. Ә бит бөгөн һөт, икмәк магазинда үҙенән-үҙе барлыҡҡа килә икән тип үҫкән ҡала балалары ла бар. Уларға ауыл малайының кисерештәре менән танышыу бик кәрәк. Беҙ балаларға ҡыҙыҡлы ғына түгел, ана шул уйын аша ла фәһем булырҙай, тәрбиәүи әһәмиәтле әҫәрҙәр ҙә яҙырға бурыслыбыҙ.
“Барометр” шиғырындағы көлкөлө хәл аша юрауҙар, һынамыштар менән дә осрашабыҙ:“Көн һыуытыр!” – ти өләсәй,
Бесәй мейескә керһә.
“Көн йылытыр!” – ти иҙәндә
Йоҡлап ятҡанын күрһә.
Иртәгә көн һыуыҡ була,
Өйөңдә генә ултыр:
Бесәй мейескә һикерҙе,
Бесәй – ул барометр!
Бер ғаиләлә, туғандар булып үҫкән балаларҙың яҡты тойғолары ла сағыла был китап биттәрендә. “Үҫкән” шиғырын уҡып берсә көлөп, берсә үҙебеҙҙең бәләкәс саҡтарҙы хәтерләп алдым. Хәйер, әле лә бер туғандар ғына түгел, нәҫел-нәсәп, ауылдаш балалар бер-береһенең кейемен кейеп үҫә ул. Ағаһының ҙурайыбыраҡ киткәненә һоҡланған малай шиғырҙың һуңғы куплетында бына нимә ти:Былтыр кейгән кейемдәре
Быйыл бит һыймаған да:
Улар – миңә таман, кейәм,
Урамда уйнағанда.
Ябай, балалар теле, нескә юмор менән яҙылған был йыйынтыҡты беҙ кескәй улым Азамат менән яратып уҡып сыҡтыҡ. Ысынбарлыҡҡа балалар күҙе менән баҡҡан авторҙың шиғырҙары минән бигерәк кескәй уҡыусының күңеленә бик хуш килде. Яҡшылыҡты, матурлыҡты күберәге малайҙар, ҡыҙҙар ҡарашы аша сәнғәт теле менән әйтә С. Рәхмәтулла. Тәү ҡарашҡа бик еңел яҙылған кеүек булһа ла был шиғырҙар, бәләкәстәр өсөн ижад итеү айырым бер оҫталыҡ талап иткәнен ижад донъяһын нескә тойған һәр кем аңлай торғандыр. “Ҡөрьән һүҙҙәре”, “Әссәләмәғәләйкүм!” тигән шиғырҙар аша йәш быуында дини, иман тәрбиәһе хаҡында үҙенсәлекле һүҙен әйтә автор. “Ауыл музейына – көйәнтә”, “Футбол уйнағанда”, “Туңдырмалар”, “Утын киҫтек”, “Сүкеш” тигәндәре лә балаларҙы уйын-көлкө, үҙҙәрен уратып алған шөғөлдәр, саралар аша тәрбиәләй. Хәйер, шағир һәр шиғырға ябай тел менән мәңгелек төшөнсә орлоҡтарын оҫта ғына итеп һала белгән. “Һыйырыбыҙға – ун өс йәш”. Бик ҡыҙыҡлы ғына, хатта көлкөлө исемле шиғыр, әммә унда шулай уҡ күҙәтеүсәнлек өлгөһө генә түгел, өлкәндәр әйткәнен иҫендә ҡалдырған малайҙың ҡыҙыҡһыныусанлығы ла сағыла:Һыйырыбыҙға – ун өс йәш,
Кәзәбеҙгә ун тула...
Улар – һөйләшмәй...
йәштәрен
Нисек белдең, Миңнулла?Һөйләшмәйҙәр шул –
йәштәрен
Беләбеҙме ҡалай беҙ? –
Мөгөҙҙәрҙә – йыл ҡулсаһы,
Ҡулсаларын һанайбыҙ!..
Вәт! Белдегеҙме бына ниндәй шуҡ, тәртип боҙорға ла аптырап тормаған, әммә донъяны үҙенең кисерештәре аша асырға ынтылған бәләкәстәр донъяһын нисек тасуирлай яҙыусы.
Башҡортостандың матур тәбиғәтен генә түгел, түбәтәй кейгән малайҙарҙы, түшелдеректәр таҡҡан инәйҙәрҙе оҫта һүрәтләгән рәссам Марат Ғәйнетдинов та китапты уҡыусы күңеленә еткереүҙә үҙ өлөшөн һалған.
Тағы ла бер мөһим нәмә хаҡында әйтергә онотоп торам: шиғырҙар сатнап торған рифмалар ҡулланып, ҡыҫҡа итеп яҙылған. Бәләкәстәр өсөн был да мөһим. Һыу буйлыҡ шиғыр ятлағансы, улар өс-дүрт, ҡай саҡ хатта ике куплетлыҡ образлы картиналарҙы тиҙерәк иҫендә ҡалдырасаҡ. Юҡҡа ғына был ғүмерҙе матур бер шиғырға тиңләмәйҙәр, күрәһең. “Шиғриәт дәресе” китабы был хаҡта хатта балаларҙың да күңеленә һала ала.


text:
- Подробности
- Просмотров: 531
БАШҠОРТОСТАН РЕСПУБЛИКАҺЫ ПРЕЗИДЕНТЫ, Башҡортостан Республикаһы башлығы, юғары вазифалы кеше. РФ Президенты, РФ Федераль Йыйылышының Федерация Советы һәм Дәүләт думаһы, РФ Хөкүмәте, дәүләт власының башҡа федераль органдары, РФ субъекттарының дәүләт власы органдары, БР дәүләт власы органдары, урындағы үҙидара органдары, йәмәғәт берекмәләре, башҡа ойошмалар һәм вазифалы кешеләр м-н мөнәсәбәттәрҙе һәм халыҡ-ара бәйләнештәр һәм тышҡы иҡтисад бәйләнештәрен ғәмәлгә ашырғанда респ. мәнфәғәттәрен яҡлай. Президентлыҡ институты 1991 й. индерелә (“Башҡорт ССР-ы Президенты тураһында” закон). РФ Конституцияһы, БР Конституцияһы, БР‑ҙың “Башҡортостан Республикаһы Президенты тураһында” законы (2001) һ.б. федераль һәм респ. закондарына ярашлы эшләй. БР П. кеше һәм граждан хоҡуҡтарын һәм иректәрен тормошҡа ашырыуҙы гарантиялай, иҡт. һәм сәйәси мәнфәғәттәрҙе яҡлай, законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибен тәьмин итә; соц.-иҡт. үҫештең төп йүнәлештәрен билдәләй; Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтен төҙөй, уның м‑н етәкселек итә һәм отставкаға ебәреү т‑да ҡарар ҡабул итә; Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай ризалығынан сығып, Премьер-министрҙы тәғәйенләй; дәүләт власының башҡарма органдарының структураһын билдәләй; БР закондарын хуплай йәки кире ҡаға; закон проекттарын тәҡдим итә; БР Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайға Башҡортостан Республикаһында Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкил, Башҡортостан Республикаһында Бала хоҡуҡтары буйынса вәкил вазифаһына тәғәйенләү өсөн кандидатура тәҡдим итә һәм уларҙы вазифаһынан бушатыу т‑да мәсьәләне тикшереүгә ҡуя; Президент Советын, ведомство-ара Йәмәғәт именлеге советын һ.б. ойоштора. 30 йәше тулған, БР дәүләт телдәрен белгән РФ гражданы БР П. булырға мөмкин; РФ Президенты тарафынан тәҡдим ителеп, БР Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙан 5 йылға вәкәләтлек ала. БР Президенттары: М.Ғ.Рәхимов (1993 й. алып), Р.З.Хәмитов (2010 й. алып).
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 259
УПҠАНКҮЛ, Ҡариҙел й. басс. күл, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Нуриман р‑ны Нимесләр а. көнбайышҡа табан 2 км алыҫлыҡта Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегендә урынлашҡан. Күл өҫтө майҙаны 0,1 км2, оҙонлоғо 2,5 км, киңлеге 150— 180 м. Иҫке үҙән, формаһы даға һымаҡ. Һыу кимәле күтәрелгәндә Ҡариҙел й. м‑н ҡушыла. Ҡатнаш туйына. Тирә‑яҡ ландшафы киң япраҡлы урмандарҙан тора; көнсығыш ярҙарында — болондар, көнбайышында ҡара ерек үҫкән һаҙлыҡтар таралған. Яр буйын күл ҡамышы, ябай уҡъяпраҡ һ.б. ҡаплаған, һары томбойоҡ, аҡ томбойоҡ, себер һыу сәтләүеге, һыу үләненең төрлө төрҙәре үҫә.
Әҙәб.: Озеро Упканны‑Куль — памятник природы Башкирии. Уфа, 1963.
А.Ә.Мулдашев
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
Фото:
Башҡортостандың Тышҡы иҡтисади бәйләнештәр буйынса дәүләт комитеты рәйесе тәғәйенләнде
Фото:
Башҡортостан Республикаһы Президенты Указы менән БР Тышҡы иҡтисади бәйләнештәр буйынса дәүләт комитеты рәйесе итеп Руслан Мирсаяпов тәғәйенләнде.
* * *
Руслан Заһит улы Мирсаяпов 1977 йылдың 22 ноябрендә Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһында тыуған. Юғары белемле – Башҡорт дәүләт университетын, Башҡортостан дәүләт аграр университетын тамамлаған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1998 йылда Башҡортостан Республикаһының Тышҡы иҡтисади бәйләнештәр һәм сауҙа министрлығында төп белгес булып башлай.
1999 йылдан алып 2005 йылға тиклем Өфө ҡалаһы хакимиәтенең тышҡы иҡтисади бәйләнештәр бүлегендә төп белгес, һуңынан баш белгес, тышҡы иҡтисади бәйләнештәр идаралығы начальнигы, иҡтисад идаралығының тышҡы иҡтисади бәйләнештәр бүлеге начальнигы булып эшләй.
2006 йылдан әлеге көнгә тиклем Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте иҡтисад идаралығының тышҡы иҡтисади бәйләнештәр бүлеге начальнигы булып эшләне.


text:
Баш ҡалала машиналар 458 йәйәүлене тапаған
Ағымдағы йылдың тәүге ете айында Өфө юлдарында 458 йәйәүле машинанан тапалған. Һөҙөмтәлә 37 кеше һәләк булған. Ҡала Советы ултырышында Өфө ҡалаһы буйынса эске эштәр идаралығы начальнигы Илгиз Садыҡов шундай мәғлүмәт бирҙе.
Үрҙә күрһәтелгән осорҙа дөйөм алғанда, уның һүҙҙәренсә, ҡалала 54 кешенең ғүмерен ҡыйған 1106 юл-транспорт фажиғәһе булған. Был былтырғы йылдың ошо уҡ осорона ҡарата 20 кешегә күберәк. Тағы 1277 кеше һәләкәт һөҙөмтәһендә төрлө дәрәжәләге йәрәхәттәр алған.