text:
Иҫке тәртип православиеһы
Урыҫ Православ дине тарихында, иҫке тәртип православтары (урыҫ. старове́ры, старообря́дцы) – рәсми Урыҫ Православ сиркәүенән 1666-сы йылдан һуң айырылып ҡалған дини ағым; 1652–66 йылдарҙа Православ динендә Патриарх Никон тарафынан үткәрелгән реформаларға ҡаршы сығып, бороңғо дини тәртиптәрен һаҡлау өсөн тарҡалыу юлын күргән православ динлеләр төркөмө.
Тарҡалыу сәбәптәре[үҙгәртергә]
1652 йылда, Никон (1605—1681; 1652 йылдан башлап 1658 йылғаса Урыҫ Православ Сиркәүе Патриархы булған) урыҫ һәм грек православ ғибәҙәте практикаһы араһында ярашһыҙлыҡтарҙы күреп, ике сиркәүҙең ғибәҙәт практикаһын яҡынайыу өсөн рефориа үткәрә башланы. Реформаның тағы бер сәбәбе — урыҫ православ священниктары аҙ белемле булған һәм ғибәҙәт ҡылғанда күп хата ебәргән. Шулай уҡ китап күсереүселәре, яҡшы уҡый-яҙа белмәгәс, күп хаталанған. Ғөмүмән, Рәсәй халҡының аҙ белемлелеге сәбәбе - Рәсәйҙә 17-се быуатта үҙ мәктәптәрҙе һәм университеттарҙы булмау. Руханиларҙың тик бәләкәй генә өлөшө Византияла уҡыған, ә башҡалар ғаиләләрҙә һәм "рухи атайҙарҙан" ғына уҡып-яҙырға өйрәнгән.
Никон реформаһы сәбәпле урыҫ православ ғибәҙәтендә үҙгәртеүҙәр[үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Корнилий (Титов), УПСС-тың хәҙерге митрополиты.


c: text/html

text:
Панама каналы
Координаты: 9°04′48″ с. ш. 79°40′48″ з. д. / 9.08000° с. ш. 79.68000° з. д. (G) (O)
Пана́ма кана́лы — суднолар йөрөү өсөн канал, Панама ҡултығы менән Тымыҡ океанды Кариб диңгеҙе менән бергә һәм Атлантик океанды тоташтыра, Панама дәүләте биләмәһендә Панама боғаҙында урынлашҡан . Оҙонлоғо — 81,6 км, шул иҫәптән ҡоро ерҙә 65,2 км һәм һыу төбөндә 16,4 км.
Кеше тарафынын төҙөлгән ҡоролмалар араһында, каналды төҙөү иң эре һәм ҡыйын төҙөлөүсе проект булып тора. Каналды төҙөү Көнбайыш ярымшар һәм бар Ер шары өсөн суднолар йөрөшөндә һәм иҡтисадта баһалап бөткөһөҙ төҙөлөш. Юғары геополитик мәғәнәгә эйә. Каналдың диңгеҙ юлы һөҙөмтәһендә Нью-Йорктан алып Сан-Францискоға ҡәҙәре юл оҙонлоғо 22,5 мең км.- ҙан 9,5 мең км.-ғаса кәмене. Канал үҙе аша бәләкәй генә яхтанан алып, танкерҙар һәм контейнер йөрөтөүсе ҙур судноларҙы үткәрә ала.
Судноларҙы үткәреү менән Панама каналының лоцман хеҙмәте шөғөлләнә. Судноларҙың канал буйлап үтеүе иң оҙаҡ тигәндә 9 сәғәт булһа, иң тиҙҙәре 4 сәғәт 10 минутта уҙа. Максималь үткәреү һәләте тәүлегенә 48 судно. Йылына канал аша 17,5 мең судно үтә. Ташыған йөктәренең дөйөм ауырлығы 203 миллион тонна.
2010 йылда каналдың 95 йыллыҡ тарихында беренсе тапҡыр һауа торошоноң тотороҡһоҙлоғо һәм ямғырҙарҙың күп яуып, һыу кимәленең күтәрелеүе һөҙөмтәһендә ябылып торҙо.[1].
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә]
Ике ҡитғаны тоташтырыусы ерҙән канал төҙөү фекере XVI быуатҡа ҡарай. Әммә Испания короле Филипп II улай проект төҙөүгә ҡаршы була. Ул: “ Аллаһы Тәғәлә тоташтырған, кеше уны айырырға тейеш түгел”,- тигән фекерҙә була. 1770 йылдарҙа Алессандро Маласпина тарафынан проект төҙөлә, уның ҡул аҫтындағы команда тикшеренеү эштәре лә алып барған була.
XIX быуаттағы халыҡ-ара сауҙаның үҫеше һөҙөмтәһендә каналға булған ихтыяжы, был эште башлауға этәргес була. 1814 йылда Испания океан араһындағы каналды төҙөү тураһында закон ҡабул итә. 1825 йылда Үҙәк Америка дәүләттәре лә тәүгеһенә оҡшаш ҡарар ҡабул итә. Калифорнияла алтын табылыуы арҡаһында АҠШ-та каналға ҡарата ҡыҙыҡһыныу арта. Һәм 1848 йыл Хейс килешеүе буйынса АҠШ океандар араһында бөтә төр ҡоролмалар төҙөү өсөн Никарагуанан монополиялы хоҡуҡ ала. Был ерҙәргә хужа булараҡ, Бөйөк Британия АҠШ-тың теләген йүгәнләргә тырыша, 1850 йылда бергәләп эшләү, нейтралитет һаҡлау һәм киләсәк хәүефһеҙлеге йәһәтенән Клейтон-Булевер килешеүе төҙөлә. XIX быут ағышында канал төҙөүҙең ике төп варианты пәйҙә була. Улар Никарагуа һәм Панама аша. [2] Шулай ҙа беренсе тапҡыр канал төҙөү тураһында 1879 йыл тип билдәләнә. Панама вариантына туҡталыуҙа француздар инициатива күрһәтә. АҠШ Никарагуа вариантында туҡтала. 1879 йыл Парижда Суэцк каналы етәксеһе Фердинанд Лессепс етәкселегендә « океан-ара каналдың дөйөм компаниеһы» барлыҡҡа килә. Уларҙың акцияларына 800 мең кеше эйә була. Ошо компание инженер Уйзанан 10 миллион франкка , уның тарафынан 1887 йылда Колумбия хөкүмәтенән алынған Панама каналын төҙөү концессияһын һатып ала.
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Панамский канал впервые остановил работу // gudok.ru (Тикшерелгән 9 декабрь 2010)
- ↑ «Панамский канал» // Большая советская энциклопедия, 1 издание, — М.: Советская энциклопедия, 1939, Т. 44, С. 50—57

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
2 ғинуар
2 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 2-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 364 көн ҡала (кәбисә йылында 365).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1932 — Биишева Ләлә Ғибәҙулла ҡыҙы, «Аҡ тирмә» башҡорт милли-мәҙәни үҙәге етәксеһе.
- 1953 — Әминә Яхина, билдәле башҡорт яҙыусыһы.
- 1953 — Үҙәнбаева Тәнзилә, Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисткаһы.
- 1964 — Баталова Рима Аҡбирҙе ҡыҙы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, 13 тапҡыр Параолимпия чемпионы.


text:
«Еңеү» ордены
Йөкмәткеһе
Тасуирлама[үҙгәртергә]
«Еңеү» ордены (урыҫса Орден «ПОБЕДA») — Бөйөк Ватан һуғышы выҡытында булдырылған орден. Был орден менән Оло еңеүгә мөһим өлөш индергән юғары хәрби етәкселәр бүләкләнгән. 1944—1945 йылдарҙа был юғары хәрби орденға 16 кеше 19 тапҡыр лайыҡ булған. Шулар араһында 10 Советтар Союзы Маршалы, бер армия генералы һәм 5 сит ил кешеһе бар.
«Еңеү» ордены менән бүләкләү тәртибе бер тапҡыр тупаҫ рәүештә боҙола. Үкенесле хәл 1978 йылдың 20 февралендә КПСС ҮК Генераль сәркәтибе, СССР Юғары Советы Президиумы рәйесе, СССР оборона Советы рәйесе, Советтар Союзы Маршалы Л. И. Брежневҡа СССР Юғары Совет Президиумы тарафынан сираттағы бүләк итеп тапшырыу арҡаһында барлыҡҡа килә. Был ваҡиға кешеләрҙең, бигерәк тә яугирҙәрҙең, хәтерен ныҡ ҡалдырҙы. СССР-ҙың беренсе һәм һуңғы президенты Михаил Горбачёвтың 1989 йылдың 21 сентябрендәге ҡарары менән үрҙә әйтелгән тарихи хата төҙәтелә. СССР Юғары Совет Президиумы ҡарары юҡҡа сығарыла.
«Еңеү» ордены Рәсәй Федерацияһының рәсми хөкүмәт бүлектәре исемлегенә индерелмәгән. Был орден менән башҡа бер кем дә бер ваҡытта ла бүләкләнмәйәсәк.
Орден[үҙгәртергә]
Платинанан эшләнгән биш осло йондоҙ. Диаметры 72 мм. Дөйөм ауырлығы 16 карат ( 3,2 г) булған 150 алмаз менән биҙәлгән. Йондоҙҙоң нурҙары рубиндан эшләнгән. Йондоҙ уртаһында урынлашҡан зәңгәр төҫтәге медальонға Кремль стенаһы, Спас манараһы, В. И. Ленин мавзолейы рәсеме төшөрөлгән. Медальондың өҫкө өлөшөндә «СССР», аҫҡы яғында «ПОБЕДА» тип яҙылған.
Планка[үҙгәртергә]
Орден планкаһы башҡа совет ордендарының планкаларына ҡарағанда ике тапҡырға оҙонораҡ. 6 совет орденының төҫөн үҙ эсенә алған, һәр төҫ араһы ярты миллиметр киңлегендә аҡ һыҙыҡтар менән бүленгән.
- Ҡыҙғылт һары, уртаһында ҡара — Дан ордены
- Зәңгәр — Богдан Хмельницкий ордены
- Ҡара ҡыҙыл — Александр Невский ордены
- Күм - күк — Кутузов ордены
- Йәшел — Суворов ордены
- Ҡыҙыл (урталағы өлөш) — Ленин орден
Орден менән бүләкләнгәндәр исемлеге[үҙгәртергә]
Ике тапҡыр[үҙгәртергә]
- Василевский, Александр Михайлович: 1944 йылдың 10 апрелендә, 1945 йылдың 8 сентябрендә
- Жуков, Георгий Константинович: 1944 йылдың 10 апрелендә, 1945 йылдың 30 мартында
- Сталин, Иосиф Виссарионович: 1944 йылдың 29 июлендә , 1945 йылдың 26 июнендә
Бер тапҡыр[үҙгәртергә]
- Конев, Иван Степанович: 1945 йылдың 30 мартында
- Рокоссовский, Константин Константинович: 1945 йылдың 30 мартында
- Малиновский, Родион Яковлевич: 1945 йылдың 26 апрелендә
- Толбухин, Фёдор Иванович: 1945 йылдың 26 апрелендә
- Говоров, Леонид Александрович: 1945 йылдың 31 майында
- Тимошенко, Семён Константинович: 1945 йылдың 4 июнендә
- Антонов, Алексей Иннокентьевич: 1945 йылдың 4 июнендә
- Мерецков, Кирилл Афанасьевич: 1945 йылдың 8 сентябрендә
- Брежнев, Леонид Ильич (1978 йылдың 20 февралендә бирелгән, 1989 йылдың 21 сентябрендә ғәмәлдән сығарылған)
Сит ил кешеләре[үҙгәртергә]
- Бернард Монтгомери (Бөйөк Британия): 1945 йылдың 5 июнендә
- Дуайт Эйзенхауэр (АҠШ): 1945 йылдың 5 июнендә
- Михай I (Румыния короле): 1945 йылдың 6 июлендә
- Михал Роля-Жимерский (Польша): 1945 йылдың 9 авгусында
- Иосип Броз Тито (Югославия): 1945 йылдың 9 сентябрендә


text:
Алабуға
Алабуға (урыҫ. Окунь, лат. Perca) — бәләкәй йылға балығы; сәнеске ҡанатлылар төркөмөнә ингән йәшкелт ала тәнле, ҡыҙыл ҡанатлы, һырты сәнескеле йыртҡыс балыҡ. [1]
Алабуға тураһында легенда[үҙгәртергә]
Алабуға төрки халыҡтарҙа тотем балыҡ, шул иҫәптән башҡорттарҙа ла аласыбар үгеҙ йәки һыйыр. Башҡорттарҙың ырыу- ҡабилә этнонимында ла осрай. Аласыбар - Аҡбуҙат менән бергә һыу төбөнән сыҡҡан мал төҫө. Легендаларға ҡарағанда, Һәүбән артына боролоп ҡарағас, кире һыуға төшөп китеүсе, һәм унда балыҡҡа әүерелеүсе малдарҙың бер төпкөмө кире балыҡҡа әүерелә.
Һынамыштар[үҙгәртергә]
Яҙ көнө балыҡ тотҡанда алабуға менән юрыш күберәк тотолһа, бойҙай, арпа, арыш уңыр.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Джеймс Джойс
Джеймс Августин Алоизиус Джойс (ингл. James Augustine Aloysius Joyce; 2 февраль 1882 йыл — 13 ғинуар 1941 йыл) — ирланд яҙыусыһы һәм шағиры, модернизм вәкиле.
Биографияһы[үҙгәртергә]
Джеймс Джойс Ратгарҙа Дублиндың өҫтө-өҫтөнә төҙөлгән георгиан йорттары районының көньяҡ өлөшөндә тыуған. Ғаиләләре ҙур булған, атаһы Джон Станислас Джойс, әсәһе Мэри Джейн Марри. Уңышһыҙ эштәре атаһын бөлгөнлөккә төшөрә, шунлыҡтан һөнәрен йыш алмаштыра. Ғаиләгә Дублиндың бер яғынан икенсе яғына бер нисә мәртәбә күсенә. Уға һәйбәт белем алырға мөмкинселек була. Тик ярлылыҡ һәм үҫмер йылдарындағы насар тормош торошо уның иҫендә ныҡ уйылып ҡалған. Әҫәрҙәрендә ул нәҡ шуларҙы һүрәтләй ҙә инде.


text:
Ҡурай еләге
Ҡурай еләге (лат. Rubus idaeus) — роза сәскәлеләр Розовые (Rosaceae) ғаиләһенә ингән сәнскәк һабаҡлы ҡыуаҡ үҫемлек; ҡырҡынды ерҙәрҙә, урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа, йылға буйҙарында үҫә. Баҡсасылар баҡсала үҫтерә.
Биологик яҙма[үҙгәртергә]
Ҡырағай ҡурай еләге — япрағын ҡойоусы күп йыллыҡ тамырһабаҡлы ярымҡыуаҡлыҡ. Тамырһабаҡтан ике йыллыҡ метр ярым бейеклек һабаҡ үҫеп сыға. Тамыры бормала-бормалы, күп төрлө тамырҙар менән күп тармаҡлы.
Һабағы тура тороусы. Беренсе йылғы үҫентеләре үлән кеүек йәшел күкһел ҡуныҡлы (с налётом).
Япраҡтары һабаҡлы овал формаһында.
Сәскәләре аҡ төҫтә 1 см киңлектә, ҙур булмаған сәскәлеккә ойошҡан.
Рәсәйҙең урта өлөшөндә ҡурай еләге июндән июлгәсә, ҡайһы берҙә августҡаса сәскә ата. Еләге ҡыҙыл төҫтә, шулай уҡ һары һәм ҡара төҫлө бөрлөгәнгә)[1]. оҡшағандары ла осрай.
- ↑ Малина и ежевика. Видовой состав. (ru). selplod.ru (15.04.2009). Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 август 2011. 6 май 2010 тикшерелгән.


text:
Үҫмер Варфоломейға Илаһи зат күренеүе
«Үҫмер Варфоломейға Илаһи зат күренеүе» (урыҫ. Видение отроку Варфоломею) — Михаил Нестеровтын, Сергий Радонежскийға арналған хеҙмәттәре циклынан, иң танылған һүрәте.
Һүрәт Өфөлә, Епифаний Премудрый авторлығындағы Сергий ишаратында йәшәйеш сюжетынан яҙылған[1]:
Йәш үҫмер Варфоломей, атаһы юғалған аттарҙы эҙләргә тип ебәргән болонда , имән төбөндә рухани ҡартты күрә. Ҡарт ғибәҙәт ҡылған ваҡытта, үҫмер уның янына барып күңелендәге ҡайғы-хәсрәтен һөйләп бирә. Ҡарт кеше малайҙы туңлағас, уны йәлләп ғибәҙәт ҡыла башлай, кеҫәһендәге ҡумтанан просфор (ғиҙәҙәт ҡылыу икмәге) киҫәге алып бирә, һәм «Мә, аша: был һиңә Аллаһ рәхмәте һәм Изге яҙманы төшөнөү билдәһе» тип фатихаһын бирә.
Сергий Радонежский образы рәссамға бала саҡтан яҡын һәм хөрмәтле әһлаҡи идеал була. Изгенең рус халҡын берләштереүҙәге роле Нестеров өсөн әһәмиәтле була.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Государственная Третьяковская галерея. Искусство XII — начала XX века — М.: СканРус, 2007. — С. 240. — ISBN 978-5-93221-120-5.


text:
Газ
Газ — матдәнең айырым өлөшсәләре (молекула, атом, ион) үҙ-ара тартылыу көсө менән бәйләнмәгән агрегат хәле. Айырым өлөшсәләр ирекле һәм хаотик хәрәкәт итә һәм бер-береһе менән бәрелешә, бәрелешкәндән һуң уларҙың хәрәкәт характеры үҙгәрә. Тотороҡло шыйыҡ йәки ҡаты агрегат хәле булған матдәләрҙең газын пар тип атайҙар.
Газ хәле — йыһанда матдәнең иң таралған агрегат хәле. Газ һәм газ ҡатнашмалары химик үҙенсәлектәре буйынса күп төрлө — инерт газдарҙан алып шартлатҡыстарға тиклем.
Атом һәм молекулаларҙан торған системанан тыш, ҡайһы саҡта фотон, электрон, плазманы газ тип ҡарайҙар.
Этимология[үҙгәртергә]
«Газ» һүҙен беренсе тапҡыр Фландрия (Бельгия) тәбиғәтте тикшереүсеһе Я. Б. ван Гельмонтом (Jean Baptiste van Helmont), үҙе алған «Үле газ» (углекислый газ) өсөн ҡуллана. Рәсәйҙә М. В. Ломоносов газды билдәләү өсөн «һығылмалы шыйыҡса» терминын ҡуллана, ләкин был термин үҙләштерелмәй.


text:
Ала ҡарға
Ала ҡарға (урыҫ. Се́рая воро́на (лат. Corvus cornix) — төр ҡош. Ҡоҙғондар ырыуындағы ҡош.
Ала ҡарға - бик билдәле ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Парлашып йәки күмәкләшеп йәшәйҙәр. Суҡышы, башы, түше ҡойроғо һәм ҡанаттары ҡара, кәүҙәһенең башҡа өлөшө ҡуйы һоро төҫтә. Ҡара ҡарғанан ҡауырһындарындағы һоро төҫө менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡарлыҡҡан тауышлы: «Ҡарр-ҡарр».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Бик киң таралған. Ағас баштарында оялай. Йыш ҡына бер ағаста унлап оя була. Бер өлөшө көньяҡҡараҡ күсенә, икенсе өлөшө ҡышты ҡалалар тирәһендә үткәрә.Торлаҡ тирәләрен төрлө ташландыҡтарҙан таҙартып, бер аҙ файҙа килтерһә лә, ҡырҙа ҡош ояларын туҙҙырып, зыян да яһай.
Туҡланыуы, үрсеүе[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Кешенән ҡалған торлаҡ ташландыҡ аҙыҡтар, үләкһә, ҡош себештәре, балыҡ менән туҡлана.
Көрән һәм һоро таптар менән сыбарланған күкһел йәшел 5 бөртөк йомортҡаһы була.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 йыл.67-се бит.


text:
Пунтленд
Пунтленд (Ҡалып:Lang-so, ғәр. أرض البنط) — Сомалиҙың көнсығыш өлөшөндәге автоном район. 1998 йылдың 12 августында уҙенең суверинитеты тураһында (дөрөҫөрәге «автоном дәүләт» тураһында) иғлан итә. 2001 йылғы Конституцияға ярашлы рәсми исеме «Путедутд Сомали Дәүләте». Һуңғараҡ 2003—04 йылдарҙағы килешеү буйынса буласаҡ федератив Сомали Республикаһының автоном районы (башҡа рәсми исеме — «Пунтленд автоном районы»).
Баш ҡалаһы — Гарове. Халҡы яҡынса 3,5 млн кеше (халыҡ иҫәбен алыу үткәрелмәй).
Исеме Египет фирғәүендәре сауҙа иткән Пунт ере хөрмәтенә бирелгән.
1991 йылдағы Сомали дәүләте коллапсынан һуң барлыҡҡа килгән танылмаған Сомалиленд дәүләте кеүек тулы үҙаллылыҡҡа ынтылмай. Хәҙерге хөкүмәт Пунтленд районын буласаҡ федератив Сомали дәүләте составында күрә.
Пунтленд Сомали пираттары үҙәге тип һанала, шул уҡ ваҡытта Сомали берлеге өсөн сығыш яһай.


text:
Урал батыр эпосы
«Урал батыр» эпосы — башҡорт халҡының бөйөк ҡомартҡыһы, ата-бабаларыбыҙ быуындан-быуынға тапшырған бай хазинаһы — ауыҙ-тел ижадының һоҡланғыс өлгөһө. Ул үҙенең боронғолоғо, күләме, йөкмәткеһе һәм әһәмиәте яғынан донъяла билдәле башҡа ошо жанро әҫәрҙәре менән бер кимәлдә тора. Эпоста халҡыбыҙ асылы, тарихы, мәҙәниәте, ғөрөф-ғәҙәттәре, йәшәү мәғәнәһе, изгелек һәм яуызлыҡ, яҡшы менән яман, тыуым, үлем һәм үлемһеҙлек кеүек мәңгелек төшөнсәләр үҙенсәлекле итеп сағылдырылған.
Йөкмәткеһе
Яҙып алыу тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Фольклорсы Мөхәмәтша Буранғолов «Урал батыр» эпосын 1910 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауылында мәшһүр сәсәндәр Ғәбит Арғынбаев (1856 — 1921) һәм Хәмит Әлмөхәмәтовтан[1] (1861 — 1923) яҙып ала.
Филология фәндәре докторы, профессор, яҙыусы Рәшит Шәкүр был турала бына нимә ти: «19 йәшлек Мөхәмәтша ҡурайсы, 7000 юллыҡ эпосты яттан белеүсе сәсән Ғәбит Арғынбаев менән 1907 — 1908 йылғы иҫәп алыуҙа осраҡлы ғына таныша. Әммә ошо осрашыу уның яҙмышында хәл иткес роль уйнай, уның үҫмер саҡтағы халыҡ ижады менән ҡыҙыҡһыныуы профессиональ ҡыҙыҡһыныуға әүерелә. Күп йылдар дауамында үҙенең остазы менән бәйләнеш өҙөлмәй. «1910 — 1912 йылдарҙа мин Ғәбит сәсән менән Ырымбурҙа ун көн икешәр тапҡыр аралаштым. 1918 йылда унда 15 көн, ә 1920 йылда 4 ай йәшәнем», – тип яҙа ул. Икенсе сәсән – Хәмит Әлмөхәмәтов тураһында бик аҙ билдәле: бәлки, Буранғоловтың уның тураһындағы иҫтәлектәре беҙгә килеп етмәгәндер».
«Урал батыр» ҡобайырының тағы бер төрөн 1956 йылда Силәбе өлкәһе Троицк ҡалаһында йәшәүсе Исмәғил Рәхмәтуллиндан күренекле тел, әҙәбиәт белгесе Әхнәф Харисов яҙып алған.
Эстәлеге[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Урал батыр өс өлөштән, туғыҙ бүлектән тора. Бөтә донъяны һыу баҫыу осоронан алып кешеләрҙең йәшәйешен һүрәтләгән иң ҙур ҡобайыр. Тәү кешеләр — Йәнбирҙе ҡарт менән Йәнбикә ҡарсыҡ, уларҙың улдары Урал һәм Шүлгән, артабан Урал һәм Шүлгәндән тыуған тоҡомдоң тормош юлын тасуирлап, кешелектең мәңгелек булыуын иҫбатлай. Яҡшылыҡтың яуызлыҡҡа ҡаршы көрәшен, яуызлыҡҡа ер йөҙендә урын юҡлығын һәм уның еңелеүен бәйән итә. Башҡорттарҙың төйәге булған Уралтауҙың хасил булыуын һөйләй.
Башҡа телдәргә тәржемәләре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
«Урал батыр» эпосы төрлө йылдарҙа урыҫ, инглиз, нимес, венгр, төрөк, фин, абхаз, әзербайжан[2] телдәренә тәржемә ителеп баҫтырылған.
«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә (26.06.2015, Ғәлиә Нәбиева) «Урал батыр» эпосы яҡут теленә, ә яҡут эпосы «Олонхо» 2016 йылда башҡортсаға тәржемә ителәсәк. Яҡутстандың баш ҡалаһында булып үткән «Донъя халыҡтары эпостры Олонхо ерендә» тип аталған Халыҡ—ара форумда нәҡ ошо хаҡта килешеүгә өлгәшелгән[3].
Эпос — сит ил ғалимдәре күҙлегенән[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Венгр ғалимы Йософ Торма бер осрашыуҙа былай тип әйткәйне: «Һеҙ — башҡорт халҡы, бик бәхетле халыҡ, сөнки һеҙҙең милли эпосығыҙ «Урал батыр» бар».
Салауат Ғәлләмовтың «Урал батыр эпосы» тураһында асыштары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Башҡорт халҡының аҫыл гәүһәрҙәренең береһе булған «Урал батыр» эпосы үҙендә бихисап серҙәр һаҡлай. Мәҫәлән, «Урал батыр»ҙы төрлө йүнәлештә тикшергән тарихсы ғалим, лингвист, донъя фәнендә башҡорт фәлсәфәһенә нигеҙ һалыусы Салауат Ғәлләмов эпостағы белем-мәғлүмәттәрҙе математиктар һәм астрономдар ҙа үҙ эшендә ҡуллана ала, тип раҫлай. Ул «Урал батыр» эпосын Арҡайым архитектураһына яраштырып һәм сармат алтын боландары тураһындағы мәғлүмәттәрҙән сығып, бронза дәүерендәге башҡорт йондоҙнамәһе циклын тулыһынса тергеҙҙе һәм боронғо башҡорттар астрономияһының һинд-герман фәнен булдырыу тарихындағы мөһим әһәмиәтен бар донъяға танытты. Ғалимдың был асышы, ғөмүмән, «Урал батыр» эпосы үҙе Нобель премияһына лайыҡлы.
«Урал батыр»ҙың йөкмәткеһен астрономия күҙлегенән ҡарағанда, ул боронғо календарҙы кәүҙәләндерә икәне ап-асыҡ төҫмөрләнә, — тип һөйләй Салауат Ғәлләмов. — Унда ерҙең Төньяҡ ярымшарының йондоҙнамә циклын тәшкил иткән һәм төнөн күктә күҙәтеү мөмкин булған барлыҡ йондоҙлоҡтар көҙгөләге кеүек сағыла. Улар бер йыл эсендә күктә нисек хәрәкәт итә, мифта шул эҙмә-эҙлелектә бирелә. Был боронғо башҡорт астрономдарының күктәге йондоҙҙарҙы яҡшы белеүен һәм йондоҙнамә календары буйынса йәшәүен дә раҫлай. Боронғо башҡорттар үҙҙәренең «Урал батыр» календарына эйә булып, төнгө күкте күҙәтеп, Арҡайым цивилизацияһын барлыҡҡа килтергән. Бындай милли календарь тағы ла ер эшкәртеүсе ҡайһы бер мәҙәни халыҡтарҙа — гректар, индустар, ирандар, римдар, ҡытайҙар, япондар һәм Америка ҡитғаһында йәшәүсе майя индеецтарында ғына бар һәм улар ҙа үҙҙәренең ошо календары буйынса сәсеү өсөн уңайлы ваҡытты билдәләгән, һауа торошоноң үҙгәреүен белгән.
Сәхнәләштерелгән әҫәрҙәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында 2007 йылда «Урал батыр» эпосы сәхнәләштерелә.
- Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры ла «Урал батыр» эпосын сәхнәләштерҙе.
Эпосҡа ҡағылышлы башҡа саралар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Өфөлә йәш сәсәндәр «Урал батыр» эпосын Рәсәй халыҡтары телендә һәм сит телдәрҙә һөйләйәсәк. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 25 ноябрь[4].
- Республикала йыл һайын «Урал батыр» эпосын яттан һөйләү буйынса бәйге уҙғарыла.
- «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә (2015, 16 октябрь), Башҡортостандың «Ирәмәл» тәбиғәт паркы биләмәһендә «Урал батыр» эпосы буйынса ете туҡталҡалы, 28 саҡрымлыҡ яңы туристик маршрут булдырыла. Һуҡмаҡ тирәләй Урал батырҙың һәм эпостың башҡа геройҙарының ағас һындары ҡуйыласаҡ[5].
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Урал батыр. Башҡорт халыҡ эпосы. — Өфө: Китап, 2005. — 296 бит.
- Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р.З.Шәкүров. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. — 696 бит, һүрәттәре менән.
- Нигаматова Г. «Башкирский эпос «Урал-батыр» пережил века» — «Баймакский вестник» гәзите, 2013, 27 июнь(урыҫ.)[1]
- «Йәшлек» гәзите.Руфина ДӘҮЛӘТОВА, БДУ студенты.
- «Шоңҡар» журналы Салауат Ғәлләмов.
- «Йәшлек» гәзите.Сажиҙә Лотфуллина.
- Әминев Зәкирйән. Эпос «Урал батыр» как источник изучения доисламского мировоззрения башкир.
- 2015 йыл, 22 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/. Баш ҡалала «Урал батыр» эпосының архив тексының баҫмаһы донъя күрҙе
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 «Башкирский эпос «Урал-батыр» пережил века» — Газета «Баймакский вестник», 2013, 27 июня(урыҫ.)
- ↑ "Урал батыр" башҡорт эпосы әзербайжан теленә тәржемә ителгән. — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2014, 20 ноябрь
- ↑ Эпос «Урал-батыр» будет переведен на якутский язык(урыҫ.)
- ↑ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 25 ноябрь
- ↑ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 16 октябрь
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Нәҙершина Ф. А. «Урал батыр» // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Урал батыр ҡобайыры (башҡортса)
- Урал батыр ҡобайырына аңлатма (урыҫса)
- Башҡортостан ҡыҫҡаса энциклопедияһында мәҡәлә (урыҫса)
- Айҙар Хөсәйенов тарафынан сәсмә әҫәргә әйләндерелгән Урал батыр ҡобайыры (урыҫса)
- «Урал батыр» башҡорт эпосы әзербайжан теленә тәржемә ителгән.


text:
2008 йыл
2008 йыл — Шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Йөкмәткеһе
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Август[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 8 август
- Грузия-Көньяҡ Осетия конфликт зонаһында көслө һуғыш ваҡиғаһы башлана. Ғәскәри конфликтҡа Көньяҡ Осетия яғында официаль рәүештә Рәсәй Федерацияһы ла ҡушылған.
- Пекинда XXIX-сы йәйге Олимпия уйындары асылды.
Был йылда тыуған шәхестәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Вафат булған шәхестәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 6 март — Абдразаҡов Әмир Ғәбделмән улы, актёр, режиссёр, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
- 10 июнь — Сыңғыҙ Айытматов, ҡырғыҙ яҙыусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).


text:
Дейеү
Дейеү — башҡорт мифологияларында яуыз йән эйәһе, күп башлы ғифрит.
Башҡорт мифологияһында өс, алты, ете, туғыҙ, ун ике башлы дейеүҙәр осрай[1].
«Урал батыр» эпосы мифтары буйынса дейеү пәрейҙәре ер аҫтында, диңгеҙ, күл төптәрендә үҙ ҡалаларында йәшәгәндәр.
Ер өҫтөндә улар күренмәү һәләтенә эйә булғандар, ә кешеләргә кеше, башҡа хайуандар ҡейәфәтендә генә күренгәндәр. Шулай итеп, сибәр ҡыҙға әйләнеп улар кешеләргә кейәүгә сыға, йәки өйләнә алғандар.
Шулай уҡ, улар кешеләрҙе төрлө тәм-томдар менән һыйлағандар, тик был аҙыҡты бисмилла менән ҡапһаң, имеш, дейеү пәрейе ризығы ат тиҙәгенә әүерелгән.
Ҡайһы бер мифтар буйынса дейеү пәрейҙәре ике төргә бүленә: дейеү һәм пәрей.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Хисамитдинова Ф. Г. Мифологический словарь башкирского языка. — М.: Наука, 2010. — 452 с. — ISBN 978-5-02-037580-2


text:
7 ноябрь
7 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 311-се көнө (кәбисә йылында 312-се). Йыл аҙағына тиклем 54 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Милли[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Беларусь — Бөйөк Октябрь революцияһы көнө.
- Рәсәй — Бөйөк Октябрь революцияһы көнө (1918 — 1991).
- Рәсәй — Дуҫлыҡ һәм татыулыҡ көнө (1996 — 2004).
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1891 — Беренсе ҡаптырма-молния прототипы сыға башлай.
- 1917 — Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы.
- 1924 — Өфөлә В. И. Ленинға һәйкәл асыла.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1706 — Карло Чечере, итальян композиторы.
- 1598 — Франсиско де Сурбаран, испан рәссамы.
- 1867 — Мария Склодовская-Кюри, Рәсәй империяһында тыуған поляк—француз ғалим-экспериментаторы (физик, химик), педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре. Ике тапҡыр Нобель премияһы лауреаты.
- 1879 — Лев Давидович Троцкий, совет Рәсәйе сәйәсмәне.
- 1900 — Ҡасим Әхмәров, башҡорт тел белгесе, филология фәндәре докторы (1963), профессор.
- 1901 — Рина Зелёная, совет эстрада, театр һәм кино артисы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1970).
- 1903 — Степан Кувыкин, инженер-нефтсе, СССР-ҙың хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957).
- 1919 — Михайлов Дмитрий Иванович, нефтсе, Социалистик Хеҙмәт Геройы, СССР-ҙың почетлы һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
- 1921 — Нәжиб Асанбаев, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2006), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
- 1924
- Белов Михаил Ипатович, совет хәрби эшмәкәре, генерал-майор, ғалим, хәрби фәндәр докторы, профессор, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
- Борисова Нинель Андреевна, невролог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы, медицина фәндәре докторы, профессор, БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
- Пустарнаков Владимир Павлович, Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы, Салауат Юлаев премияһы лауреаты.
- 1929 — Эрик Кандель, Америка психиатры.
- 1932 — Александр Филиппов, Башҡортостандың халыҡ шағиры (2004), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты (1973), Салауат Юлаев ордены кавалеры.
- 1934 — Марсель Сәлимйәнов, татар режиссеры, СССР-ҙың халыҡ артисы, РСФСР-ҙың К.С. Станиславский исемендәге һәм ТАССР-ҙың Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премиялары лауреаты.
- 1935
- Камалова Лира Шәриф ҡыҙы, Башҡорт АССР-ының билдәле уҡытыусыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).
- Роза Кәримова, башҡорт театр актёры, БАССР-ҙың халыҡ (1977) һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1985) артисы.
- 1948 — Вәкилә Ҡалмантаева, башҡорт театр актёры, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993).
- 1955 — Лариса Ямаева, башҡорт тарихсы ғалимы, Рәсәй Империяһы мосолмандары һәм төбәктәге ислам тарихын өйрәнеүсе, тарих фәндәре докторы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1944 — Рихард Зорге, совет разведчигы, Советтар Союзы Геройы (1964 — үлгәндән һуң).
- 2000 — Борис Заходер, урыҫ совет шағиры, балалар яҙыусыһы, тәржемәсе.
- 2005


text:
25 ғинуар
25 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 25-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 341 көн ҡала (кәбисә йылында 342).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1934 — Зәки Мәхмүтов, Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1945 — Латипов Ғабдрахман Хәким улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).


text:
Астра һымаҡтар
Астра сәскәләр (лат. Asteráceae), йәки Сәскәлеләр (лат. Compósitae) — ике өлөшлөләр класындағы иң ҙур үҫемлектәр ғаиләһе; 1765 ырыу, 27 773 төрҙө берләштерә.[1], Ер шарының бөтә ҡитғаларына һәм бөтә климат зоналарына таралған.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Статистика семейства Сложноцветные (Compositae) (инг.). The Plant List. 1 октябрь 2011 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Астра һымаҡтар // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.


text:
Татарстан Республикаһы
Татарстан — Рәсәй Федерацияһы составындағы республика, Иҙел буйы федераль округына ҡарай. Киров, Ырымбур һәм Һамар, Ульяновск өлкәләре, Сыуашcтан, Мари Иле, Башҡортостан һәм Удмурт республикалары менән сиктәш. Баш ҡалаһы Ҡазан, Мәскәүҙән 797 саҡырымда.
Йөкмәткеһе
Географик мәғлүмәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Татарстан Рәсәй үҙәгендә, Көнсығыш-Европа тигеҙлегенең көнсығыш өлөшөндә, ике ҙур йылға — Волга һәм Кама ҡушылған ерҙә урынлашҡан. Дөйөм майҙаны — 67836,2 квадрат километр, төньяҡтан көньяҡҡа 290 саҡырым һәм көнбайыштан көнсығышҡа 460 саҡырым. Уртаса бейеклеге диңгеҙ кимәленән 170 метр, 90 процент ерҙәр 200 метрҙан юғарыраҡ, тик айырым урындар ғына 300—350 метрға етә. Территория — башлыса урманлы ерҙә ятҡан тигеҙлек, уның 16 проценты урман менән ҡапланған. Көнсығыш Европа тигеҙлеге Волганан алып көнсығышҡа, Урал тауҙарына табан күтәрелә бара, шуға ла республиканың ер өҫтө өсөн дә был үҙенсәлек хас: уның иң түбән урындары — Волга аръяғының көнбайышында, ә иң бейек ерҙәре көнсығышта ята. Республиканың көньяҡ-көнсығышында,Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы ята.
Фаунаһында биш мендән артыҡ хайыуан төрө иҫәпләнә.
Республика халҡы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Татарстанда 3 миллион 776 мең 265 кеше йәшәй, шуларҙын 14 мең 901-е башҡорт милләтенән.
Телдәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Республикала Татарстан Конституцияһына һәм Татарстан телдәре турындағы законға ярашлы татар һәм урыҫ телдәре тигеҙ хоҡуҡлы дәүләт телдәре итеп иғлан ителгән.
Дин[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Татарстанда мендән артыҡ дини берләшмә теркәлгән, диндарҙар араһынан ислам һәм христаин динен тотоусылар күпселекте тәшкил итә.
Сәнәғәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Татарстан – Рәсәйҙәге иҡтисади яҡтан яҡшы үҫешкән төбәктәрҙең береһе, ул Мәскәү, Санкт-Петербург, Башҡортостан Республикаһы, Ленинград, Свердловск һәм Ярославль өлкәләре менән бер рәттән иң алдынғылар төркөмөндә килә. Республиканың иҡтисади нигеҙен сәнәғәт һәм ауыл хужалығы тәшкил итә. Сәнәғәт башлыса яғыулыҡ һәм нефть химияһы тармаҡтары, конкуренцияға һәләтле продукция етештереүсе (ауыр йөк ташыусы машиналар, вертолеттар, самолеттар һәм авиадвигателдәр, компрессорҙар, йылға һәм диңгеҙ суднолары, автомобилдәр) машина эшләү предприятиеларынан тора. Илдә етештерелгән тракторҙарҙың - 24, ауыр йөк машиналарының 17,5 проценты бында сығарыла. Электр һәм радио приборҙары эшләү сәнәғәте лә яҡшы үҫешкән. Йылына 32 миллион тоннаға яҡын нефть сығарыла (Йәлил (ҡасаба), Әлмәт ятҡылыҡтары). Рәсәйҙә етештерелгән полиэтилен, синтетик каучук һәм автошиналар күләменең өстән бер өлөшөн тап ошо төбәк сәнәғәте етештерә.
Өҫтөнлөклө тармаҡтарҙың береһе булған агросәнәғәт комплексы ла ныҡ үҫешкән. Рәсәйҙәге ауыл хужалығы ерҙәренең 2,1 процентын биләгән республика ауыл хужалығы продукцияһының дөйөм күләменең 4,7 процентын етештерә.
Ҡоролош[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Татарстан 43 муниципаль райондан һәм 2 ҡала округтан тора.
Ҡалалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Аҙнаҡай
- Әлмәт
- Баулы
- Бөгөлмә
- Быуа
- Алабуға
- Зәй
- Йәшел Үҙән
- Ҡазан — башҡала
- Лениногорск
- Яр Саллы
- Түбән Кама
- Нурлат
- Тәтеш
- Чистай


text:
Тилермән
Тилермән (рус. Дурнишник обыкновенный, Дурнишник зобовидный, лат. Xanthium strumarium) — бер йыллыҡ үлән үҫемлек. Төрө Тилермәндәр (Xanthium) ғаиләһе Астралар (Asteraceae).
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Бер йыллыҡ ағыулы үлән үҫемлек; бейеклеге 15-80 см. Июль айында сәскә ата, августа орлоғо өлгөрә.
Таралышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Сүп үләне булараҡ, юл буйында, ташландыҡ ерҙә, йылғаларҙың ҡомло урындарында үҫә. Республикабыҙҙың бар райондарында ла таралған, шулай ҙа Өфө, Благовещен, Дүртөйлө, Яңауыл райондарында айырыуса йыш осрай.
Cоставы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Уларҙың составында алколоидтар, йод микроэлементы, С витамины, минераль тоҙҙар һәм башҡа биологик актив матдәләр бар.
Халыҡ медицинаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тилермән үләненән әҙерләнгән ҡайнатма ҡалҡан биҙе шешкәндә, нервылар ҡаҡшағанда, биҙгәк тотҡанда тирләттереү өсөн ҡулланырға кәңәш ителә.
Сеймал әҙерләү[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Үлән сәскә атҡанда әҙерләнә, тамыры көҙгөһөн ҡаҙып алына. Дауалар күләгәлә һәм ҡоро урында киптерелә. тамырҙары киптерер алдынан һалҡын һыу менән йыуыла. Кипкән дауалар ғәҙәттәгесә һаҡлана.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
- Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1444. Xanthium strumarium L. — Дурнишник обыкновенный // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 508. — ISBN 5-87317-163-7. (урыҫ.)


text:
Һарығош
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Ҡуйы япраҡтар араһында йөрөүсе һаҡ ҡош. Ата ҡоштоң ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара, кәүҙәһенең башҡа өлөшө сағыу һары. Инә ҡоштоң һырты йәшкелт һары. Кәүҙәһенең аҫ яғы буй ала аҡһыл һары. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел. Тауышы киҫкен: "ҡжжжжжия, матур яғымлы итеп һыҙғыра.
Тереклек итеүе[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Урманда йәшәй. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ағаста оялай. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерә
Үрсеүе, туҡланыуы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Бөжәктәр, емештәр менән туҡлана. Ҡара һипкелле 3-4 йомортҡа һала
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. 1986 йыл Өфө. 71-се бит
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Рәсәйҙең ҡабырғалы хайуандары (Позвоночные животные России) — Һарығош (Обыкновенная иволга)
- Һарығош тураһында видеоклиптар (обыкновенной иволги)
- Һарығош ecosystema.ru сайтында
- Eurasian Golden Oriole — BirdLife Species Factsheet(инг.)
- Oriolus oriolus: информация на сайте Красной книги МСОП (инг.)


text:
Кеҫәрткеләр
Кеҫәртке — оҙонса кәүҙәһе ҡаты тәңкә ҡау менән ҡапланған оҙон ҡойроҡло, йылғыр хәрәкәтле, һөйрәлеүсе ваҡ йәнлек.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һөйрәлеүселәр отряды. 20‑нән ашыу ғаиләһе, 4300 төрө билдәле, Антарктиданан башҡа бөтә континенттарҙа таралған. Башҡортостанда орсоҡ йыландар (орсоҡ йылан) һәм ысын кеҫәрткеләр (бала тыуҙырыусы кеҫәртке һәм сос кеҫәртке) ғаиләһенә ҡараған 3 төрө бар. Кәүҙәһе валик формаһында, тығыҙ, ян-яҡтан ҡыҫылған йәки цилиндр һымаҡ, оҙонлоғо 15‑тән алып 45 см тиклем, мөгөҙ тәңкәләр менән ҡапланған. Тиреһе ҡоро, биҙһеҙ. Ата сос кеҫәртке арҡаһы башлыса йәшел төҫтә (инә кеҫәртке — һоро), ҡорһағы аҡ йәки тоноҡ йәшел, ҡара таплы; бала тыуҙырыусы кеҫәртке кәүҙәһенең өҫкө өлөшө көрән төҫтә, ҡарағусҡыл йәки асыҡ һыҙатлы, ата кеҫәртке аҫҡы өлөшө ҡыҙғылт һары, инә кеҫәртке — аҡһыл һоро йәки йәшкелт. Башы бәләкәй, муйынынан аҙ айырылған, күҙ ҡабағы хәрәкәтсән, айырым. Конус формаһындағы ваҡ осло тештәре, ҡолаҡ тишеге һәм ҡолаҡ ярыһы үҫешкән, Якобсон ағзаһы (төрән-танау ағзаһы) бар. Аяғы биш бармаҡлы йәки бармаҡһыҙ (орсоҡ йылан). Бала тыуҙырыусы кеҫәртке һәм сос кеҫәртке боттарының эске яғында күҙәүҙәр урынлашҡан, уларҙан үрсеү осоронда мөгөҙләнгән күҙәнәктәр бүленеп сыға. Күп кәҫәрткеләр ҡурҡыныс тыуғанда ихтыярһыҙ рәүештә ҡойроғоноң бер өлөшөн өҙөп ҡаса, ҡайтанан үҫкәне ҡыҫҡараҡ була.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Енси диморфизм хас: ата кеҫәртке ҡойроғо оҙонораҡ. Енси яҡтан 2—3 йылда өлгөрә. Аталаныу эстә була. Инә кеҫәртке соҡорға 6—12 йомортҡа һала (сос кеҫәртке) йәки балаларын йоҡа үтә күренмәле тышсала тыуҙыра (бала тыуҙырыусы кеҫәртке). 5 йылға яҡын йәшәй. Көндөҙ, һирәгерәк эңерҙә әүҙем. Сентябрь аҙаҡтарында имеҙеүселәрҙең өңдәренә, ағас тамырҙары аҫтындағы бушлыҡтарға инеп ҡышлай, май башында сыға. Ер өҫтө умыртҡаһыҙҙары (балдаҡлы селәүсендәр, моллюскылар, үрмәкселәр, бөжәктәрҙең балағорттары һәм имаголары) менән туҡлана. Сос кеҫәртке даланың ҡоро ҡояшлы урындарында, урман аҡландарында, уба битләүҙәрендә, бала тыуҙырыусы кеҫәртке республиканың бөтә биләмәһендә киң япраҡлы урмандарҙа, һыу ятҡылыҡтары янында йәшәй. Орсоҡ йылан БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
- Хабибуллин В. Ф. Фауна пресмыкающихся Республики Башкортостан. Уфа, 2001.


text:
6 март
6 март — григориан стиле буйынса йылдың 65-се (кәбисә йылында 66) көнө. Йыл аҙағына тиклем 300 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Австралия — Хеҙмәт көнө.
- Гана — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө 1975 йылдан билдәләнә.
- Гуам — Магеллан көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1521 — Фердинанд Магеллан Ер шары тирәләй сәйәхәтендә Гуам утрауын аса.
- 1902 — Легендар футбол клубы «Реал» (Мадрид) ойошторола.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1475 — Микеланджело Буонарроти, Яңырыу дәүеренең итальян скульпторы, рәссамы, архитекторы һәм шағыры.
- 1928 — Габриэль Гарсиа Маркес, билдәле колумбия яҙыусы-прозаигы.
- 1928 — Иҫәнғолов Фәрит Әхмәҙулла улы (1928—1984), яҙыусы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1970).
- 1929 — Фәзил Искәндәр, урыҫ яҙыусыһы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 2008 — Абдразаҡов Әмир Ғәбделмән улы, актёр, режиссёр, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.


text:
12 ноябрь
12 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 316-се көнө (кәбисә йылында 317-се). Йыл һуңына тиклем 49 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Милли[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Әзербайжан — Конституция көнө.
- Рәсәй — Һаҡлыҡ банкы хеҙмәткәрҙәре көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1947 — ике винтлы «Ка-8» вертолёты беренсе тапҡыр һауаға күтәрелә.
- 1952 — «Ту-95» самолёты беренсе осош яһай.
- 1982 — КПСС Үҙәк Комитетының Генеральный секретары итеп Юрий Владимирович Андропов һайлана.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1833 — Александр Порфирьевич Бородин, урыҫ композиторы, ғалим.
- 1840 — Огюст Роден, француз скульпторы.
- 1866 — Сунь Ятсен, Ҡытай революционеры, вафатынан һуң «милләт атаһы» исемен ала.
- 1885 — Хәбибрахман Хәмзин, уҡытыусы һәм әүҙем йәмәғәтсе, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1948) кавалеры.
- 1927 — Рәшит Муса улы Мусин, Башҡортостандың Благовар районы Сатра ауылында тыуған, совет хужалыҡ һәм партия эшмәкәре, 1961—1979 йылдарҙа КПСС-тың Ҡазан ҡала комитеты, 1979—1982 йылдарҙа Татарстан өлкә комитетының беренсе секретары[1].
- 1935 — Людмила Марковна Гурченко, Советтар Союзы һәм Рәсәй актрисаһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1983).
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1793 — Жан Сильвен Байи, француз асторономы, Париж ҡалаһының беренсе башлығы.
- 1988 — Ришат Муким улы Абдуллин, ҡаҙаҡ совет опера йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1967).
- 1989 — Долорес Ибаррури, испан һәм халыҡ-ара коммунистик хәрәкәт эшмәкәре, 1960-сы йылдар башынан СССР гражданы.
Йылдың көндәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Сайт «Архивы России»(урыҫ.)


text:
13 апрель
13 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 103-се (кәбисә йылында 104) көнө. Йыл аҙағына тиклем 262 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1904 — Александр Жаров, урыҫ совет шағиры.
- 1906 — Сэмюэл Беккет, ирланд яҙыусыһы, Нобель премияһы лауреаты (1969).
- 1948 — Михаил Шуфутинский, йырсы.
- 1954 — Нәзифә Ҡадирова, Башҡортостандың эстрада йырсыһы.
- 1955 — Ирина Хакамада, Рәсәй сәйәсмәне.
- 1963 — Гарри Каспаров, шахмат буйынса донъяның 13-сө чемпионы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1977 — Александр Родимцев, совет хәрби эшмәкәре, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы.
- 1994 — Николай Афанасьевич Крючков, кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
- 2001 — Абдрахманов Ғәйнетдин Шәйхи улы, «Башкирэнерго» йәмғиәте бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).


text:
Ханты-Манси автономиялы округы — Югра
Ханты-Манси автономиялы округы — Югра — Рәсәйҙен регионы[1]. Төмән өлкәһенең уставына ярашлы Төмән өлкәһенә инә, ләкин Рәсәйҙен тулы хоҡуҡлы регионы булып ҡала[2]. 1930 йылдын 10 декабрендә нигеҙләнде. Округ регион-донор булып сыға. Юграла илдең 60 % нефть сығарыла[3].
Үҙәк — Ханты-Мансийск. Эре ҡалалар — Сургут (324 000 кеше.), Нижневартовск (263 800 кеше), Нефтеюганск (138 000 кеше). Ямал-Ненец автоном округы, Красноярск крайы, Томск, Төмән, Свердловск өлкәләре һәм Коми Республикаһы менән сиктәш.
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ханты-Манси автономиялы округы — Югра — Рәсәйҙен уртаһында, Көнсығыш-Себер тигеҙлегенең үҙәгендә ята.
Климат[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Белоярск һәм Березёвск райондары Алыҫ Төньяҡта урынлашҡан.[4]
Округтын башҡа территорияһы Алыҫ Төньяҡ райондарға тиңләштерелгән.
Округта уртаса-континенталь климат.
Иҡтисад[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иҡтисадта нефтегаз ойошмалар байтаҡ күрһәтелгән:
- Газпром. Округта бер-нисә нефтегаз ятҡылыҡтары эшкәртә. Газды Газпром трансгаз Югорск аша транспортлай.
- Лукойл. Ойошма округта урынлашҡан Лагенпас, Урай, Когалым НГДУ нигеҙҙәрендә тыуҙы. Ошо ҡалаларҙа иң эре ойошма.
- Cургутнефтегаз. Сургуттағы иң эре ойошма.
- Роснефть
- Башнефть. Округта ятҡан Кирское, Коттынское, Люкпайское, Пермяковское и Печеринское нефтьгаз ятҡылыктарзы эшкәртә[5].
- ТНК-BP
- Транснефть
Милли состав[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡоролош[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
ҡалалар:
- (ҡалаһы) Когалым
- (ҡалаһы) Лангепас
- (ҡалаһы) Мегион
- (ҡалаһы) Нефтеюганск
- (ҡалаһы) Нижневартовск
- (ҡалаһы) Нягань
- (ҡалаһы) Покачи
- (ҡалаһы) Пыть-Ях
- (ҡалаһы) Радужный
- (ҡалаһы) Сургут
- (ҡалаһы) Урай
- (ҡалаһы) Ханты-Мансийск
- (ҡалаһы) Югорск
Муниципаль райондар:
- Белоярский районы
- Берёзовский районы
- Кондинский районы
- Нефтеюганский районы
- Нижневартовский районы
- Октябрьский районы
- Совет районы (Ханты-Манси автоном округы — Югра)
- Сургутский районы
- Ханты-Мансийский районы
Тораҡ пункттар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Конституция Российской Федерации. Часть 3. Федеративное устройство. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 15 март 2011 тикшерелгән.
- ↑ Устав Тюменской области
- ↑ В Ханты-Мансийском автономном округе добыта 10-миллиардная тонна нефти
- ↑ Постановлением Правительства РФ от 03.03.2012 N 170 «Об отнесении Берёзовского и Белоярского районов Ханты-Мансийского автономного округа — Югры к районам Крайнего Севера» Берёзовский и Белоярский районы Ханты-Мансийского автономного округа — Югры с 01.01.2013 г. отнесены к районам Крайнего Севера.
- ↑
- ↑ Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 йыла
- ↑ Федеральная служба государственной статистики РФ. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Ханты-Манси автоном округы — Югра рәсми сайты
- Ханты-Манси автоном округы — Югра закон акттары
- Ханты-Манси автоном округы — Югра «Вся Россия» белешмәлә
- «Югра-Информ» гәзите


text:
Азатлыҡ статуяһы
Координаты: 40°41′21″ с. ш. 74°02′39″ з. д. / 40.68920916666699839° с. ш. 74.04443888888900460° з. д. (G) (O)
Азатлыҡ статуяһы (ингл. Statue of Liberty, Liberty Enlightening the World) — тулы исеме «донъға нур һибеүсе Азатлыҡ» — АҠШ-тың бөтә донъяға билдәле скульптураһы, Президент Кливленд ҡатнашлығында 1886 йылдың 28 октябрендә Америкала, Нью-Йорктан яҡынса 3 км алыҫлыҡта асыла.
Был статуя Нью-Йоркҡа океандан килеүсе пассажирҙарҙы уң ҡулындағы Азатлыҡ факелын тотҡан мөһабәт ҡатын-ҡыҙ статуяһы ҡаршылай. Һул ҡулындағы таҡтаға Американың Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы ҡабул иткән көн «1776 йыл, 4 июль», тип яҙылған.
Шул датаның йөҙ йыллығына арнап, статуяны француз демократтары уйлап сығара. Улар Азатлыҡ статуяһында Америкалағы демократияға һоҡланыуын сағылдырырға теләй. Скульптураны француз скульпторы Фредерик Бартольди, ә пьедесталын Америка архитекторы Ричард Хант эшләй. Статуяны эшләү өсөн аҡсаны Францияла төрлө мәрхәмәтлек саралары, күңел асыү, лотерея үткәреп йыялар. Американың үҙендә төрлө күргәҙмәләр, бокс уйындары үткәрәләр.
Статуяны ҡойоуға ғына 31 тонна башҡорт[1][2][3] баҡыр тотонола. Ауырлығы 125 тоннаға еткән статуяны Америкаға 350 өлөшкә бүлеп, 214 йәшниктә 1885 йылда «Изэр» фрегаты менән килтереп, 27 мең тонна цементтан эшләнгән пьедесталға урынлаштыралар.
Азатлыҡ статуяһының бейеклеге ерҙән алып ҡулындағы факелдың осона тиклем 93 метр. 1972 йылда Америкаға килеп төпләнеүсе халыҡтарға бағышланған музей асыла. Музейға килеүселәр 354 күтәрмәнән тажына тиклем менәләр.
Башына ете нурлы таж — ете диңгеҙ һәм ете континенттың символы, ул тажда 25 тәҙрә — ерҙәге 25 ҡиммәтле таштың символы. Өҫтөнә оҙон күлдәк кейгән ҡатындың аяҡ аҫтында ҡоллоҡ бығауының өҙөлгән сынйырҙары һибелеп ята.Меңәрләгән эмигранттар есөн Тыуған илендә кисергән иҙелеүҙән ҡотолоу билдәһе булған Азатлыҡ Статуяһы Американың төп символына әйләнә.
АҠШ-тын башҡа иҫтәлекле урындары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Вашингтон Монументы
- Рашмор
- АҠШ-тын Диңгеҙ пехота Корпусы мемориалы
- Герберт Гувер Билдинг
- Арлингтон милли зыяраты
- Капитолий
- Пентагон
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- История Статуи Свободы
- Statue of Liberty National Monument — National Park Service(инглизсә).
- Статуя Свободы — Еще одна статья про Статую Свободы (урыҫса).
- The official Historical Site handbook — инглизсә тарихи белешмә.


text:
Аҡсабан
Аҡсабан (Луто́к, или ма́лый кроха́ль) (лат. Mergellus albellus) — Өйрәктәр ғаиләһенән булған һыуҙа йөҙөүсе ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һуна өйрәктән бәләкәйерәк. Яңғыҙ, йопланып (парланып), йәки күмәкләшеп йөрөйҙәр, яҡшы сума. Һырты, ҡанаттарының сите, күҙ эргәләре, елкәһе ҡара, ҡойроғо һорғолт ерән. Башында ҙур ғына аҡ бүрке бар. Инә өйрәктең башы һәм бүрке ерән, арҡаһы, ҡабырғалары һоро. Башҡа өйрәктәр менән бутау мөмкин түгел. Тауышы- киҫкен: «кйәк» йәки «кррр». Ите, мамығы өсөн аулайҙар.
Йәшәгән урыны[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Балыҡлы йылғала, күлдәрҙә йәшәй. Һирәк осраған күсмә ҡош. Ағас ҡыуыштарында оялай.
Үрсеүе[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
6-12 йомортҡа һала.
Туҡланыуы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Балыҡ, һыу бөжәктәре һәм үҫемлектәре менән туҡлана.
Диалекттарҙа[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Аҡ өйрәк, аҡсабыр, аҡсумғыс
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. — Өфө, 1986. — 65-се бит.


text:
Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы
Зәйнулла Рәсулев (Зәйнулла бин Хәбибулла бин Рәсүл, Зәйнулла-ишан; 1833—1917) — күренекле башҡорт дин әһеле, ишан, йәмәғәт эшмәкәре һәм мәғрифәтсе. Нәҡшбәндиә тәриҡәте шәйехе, йәҙитселек етәкселәренең береһе[1].
Халыҡта әүлиә һәм табиб һымаҡ та билдәле булған. Шәрҡиәтсе В. В. Бартольд уны башҡорттарҙың «рухи короле» тип атай[2].
Йөкмәткеһе
Тормош юлы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Сығышы һәм ғаиләһе[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Зәйнулла Рәсулев 1833 йылдың 20 мартында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 25 мартында) Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе Туңғатар улысының (хәҙерге Башҡортостандың Учалы районының) Шәрип ауылында башҡорт муллаһы ғәиләһендә тыуған.
Рәсүлевтар сығышы менән башҡорт ҡәбиләһе ҡыуаҡандан[3] булғандар[4]. Зәйнулланың шәжәрәһе артабанғыса булған: Туҡһаба-бей→ Ҡаңлы→ Миңтәй→ Шахмай→ Һеркә→ Манғут → Ятабей→ Яңыш→ Ураҙғәли→ Моратҡол→ Тупый→ Солтанай→ Ғашиҡ→ Байрамғол→ Муса→ Рәсүл→ Хәбибулла→ Зәйнулла[5].
Зәйнулланың фамилияһы ҡартатаһы Рәсүл-хәҙрәт бин Муса әш-Шәриф алынған, ул Шәрип ауылы мәсетенең имамы һәм уның янындағы мәҙрәсәнең мөҙәрисе була. Зәйнулланың атаһы Хәбибулла тыуған ауылының мәҙрәсәһен тамамлап унда мөҙәрис булып эшләй[4]. ХIX—XX быуаттарҙағы ҡайһы бер рәсми документтарҙа Зәйнуланың фамилияһы Хәбибуллин[6] тип яҙылған. Зәйнулланың әсәһе — күренекле Аҙнасура-ишандың яҡын туғаны булған[7].
Зәйнулланың дүрт ҡатыны, биш улы һәм дүрт ҡыҙы булыуы билдәле[5]. Улы Ғабдрахман (1881—1950) СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер Диниә назаратының мөфтөйө итеп һайланған.
Үҫеш йылдары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тәүге осорҙа Зәйнулла ҡартатаһы Рәсүл-хәҙрәт бин Муса әш-Шәрифтең мәҙрәсәһендә уҡый[4]. 1843—1845 йылдарҙа башҡорт кантоны үҙәге булған Малай-Муйнаҡ ауылындағы Мөхәмәт Бохариҙың мәҙрәсәһендә белем ала. Ул мәрхүм булғандан һуң Яҡуп бин Әхмәт әл-Ахундила уҡый һәм уның менән бергә 1848 йылда Ахун ауылына күсә[8].
1851 йылда Троицк ҡалаһының йәмиғ мәсете янындағы Әхмәт бин Хәлит Рахманғол әл-Манғари (әл-Минкари; 1821—1921) мәҙрәсәһенә — «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһенә уҡырға бара. Әхмәт хажи Бохараның Коклеташ мәҙрәсәһен тамалай һәм Наҡшбәндиә дини йәмғиәте ағзаһы булып китә, артабан Истанбулда уҡыуы дауам итеп шәйех тигән исем алып йөрөргә хоҡуҡ ала һәм тыуған яғына ҡайтып Троицк ҡалаһында тәүге мәҙрәсә аса. Уның уҡыу йортонда ғәрәп һәм фарсы телдәрен, Ҡөрьән тәфсирен һәм башҡаларҙы өйрәнгәндәр[4]. Зәйнулла Рәсулев шәкерт булған осоронда суфыйсылыҡ менән ҡыҙыҡһына башлай.
Зәйнулла Рәсулев «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһен 1858 йылда тамамлай[9] һәм Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Учалы улысы Аҡҡужа (Юлдаш) ауылы мәсете янындағы мәҙрәсәлә мөҙәрис булып эшләй. Ырымбур губернаһы идаралағының 1859 йылдың 23 майҙағы фарманға ярашлы ошо уҡ ауылдың мәсетенең указлы муллаһы — имам-хатибы һәм мәҙрәсәнең мөҙәрисе булып рәсми рәүештә раҫлана[8].
1859 йылда Шәрәфетдин бин Зәйнетдин Ыстәрлетамаҡиның шәкерте булған шәйех Ғабдулхәким Ҡорбанғәли(урыҫ.)баш. (1809—1872) ярҙамы менән Мөдйәҙиә йүнәлешендәге Нәҡшбәндиә тәриҡәте ағзаһы булып китә[4].
1869 йылда Мәккә һәм Мәҙинәгә барып тәүге тапҡыр хаж ҡыла. 1869—1870 йылдарҙа Истанбулда хәҡиҡәтте мистик рәүештә танып белеү (тәриҡ) ысулын өйрәнеп камиллаштыра. Истанбулда уҡ Хәлиҙиә йүнәлешендәге Нәҡшбәндиә суфыйы Әхмәт Зыяитдин Гөмөшхәнәүиҙең (1813—1893) тәғлимәтен уҡытырға рөхсәт — иджазнамә ала. Әхмәт-суфый ислам ғилемен һаҡлап ҡалырға, ғалимдарҙың тормош юлын һәм хеҙмәттәрен өйрәнергә саҡырған; Төркиә ҡалаларында нәшриәт һәм күп кенә китапханалар аса[4].
Тыуған төйәгенә ҡайтҡас, суфыйлы башҡорттар араһында яңы тәртип, шул иҫәптән тәсбих тағып йөрөтөү, Аллаһы Тәғәлә исемен күп тапҡыр ҡысҡырып әйтеү (зекер), Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең тыуған көнөн (Мәүлитте) байрам итеү һәм башҡаларҙы индерә[10]. Дини тәғлимәтте һәм шәриәтте тәрән белеү, табибсылыҡ итеү, алдан күрә белеүсәнлек һәләттәре Зәйнулла Рәсулевҡа дини остаз — ишан исеме биреүгә булышлыҡ итә. Рәсүлевтың имамдар рәтенән үҙенең мөридтәре барлыҡҡа киләләр, ә Верхнеурал, Троицк һәм Златоуст өйәҙҙәрендәге эйәреүселәрҙең дөйөм һаны 7 меңгә барып етә[8].
Рәсүлевтың халыҡ араһында тиҙ данға ҡаҙаныуы һәм уның төбәк чиновниктарына йоғонтоһо тиҙ артыуы, Ҡорбанғәлиевтарға(урыҫ.)баш. һәм башҡа консерватив ҡарашлы дин әһелдәренә оҡшап етмәй, улар уны Ғосман дәүләте файҙаһына пропогандалау һәм ялған дини тәғлимәт таратыуҙа ғәйепләйҙәр. Һөҙөмтәлә, 1872 йылда Ырымбур мосолман диниә назараты мөфтөйө Зәйнулла Рәсулевты Өфөгә саҡырта, унда ишан яҙма рәүештә үҙенең ҡараштарын яҙып бирә һәм унан бөтә ғәйепләүҙәр сиселә. Әммә батша хакимиәте Рәсүлевты күп кенә сәйәси сыуалыштарға килтертеүсе һәм «башҡорт Шамилы» тип ҡулға алына[4]. Өфө һәм Ырымбур төбәк хакимиәттәренә бигерәк тә Рәсүлевтың башҡорттарға үҙ ерҙәрен һатмаҫҡа, урыҫтар менән бер ниндәйҙә мөнәсәбәттәргә инмәҫкә тигән саҡырыуҙары оҡшап етмәгән[11]. Һигеҙ ай дауамында Златоуст төрмәһендә ултырып сыҡҡандан һуң, 1873 йылдың ғинуарында алыҫ Вологда губернаһының Никольск ҡалаһына һөргөнгә ебәрелә. 1876 йылда Рәсүлевты төрмәлә тотоу режимы еңеләйә һәм ул Кострома ҡалаһына күсерелә. 1881 йылда мөфтөй Сәлимгәрәй Тевкелев булышлығы менән, Рәсүлевҡа тыуған яғына ҡайтырға мөмкинлек бирелә[8]. 1881 йылда Зәйнулла Рәсүлев Аҡҡужа (Юлдаш) ауылына ҡайтып төшә.
1882 йылда икенсегә хажға бара, Истанбулда йәнә Гөмөшхәнәүи менән осраша, яңы китаптар ала. 1883 йылдың аҙағында Зәйнулла Рәсүлевтың элекке остазы — Әхмәт бин Хәлит Рахманғол, Ырымбур губернаһы ахуны булараҡ, уға Троицк ҡалаһының 5-се йәмиғ мәсетенең имам-хатибы вазифаһын тәҡдим итә.
Троицк осоро[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1884 йылда Зәйнулла Рәсүлев ғаиләһе менән Троицк өйәҙ ҡалаһына күсә, мәсет янында һуңыраҡ «Рәсүлиә» исемен алған мәҙрәсә аса. Шәфҡәтләлек менән шөғөлләнеүен дауам итә. Мәсет һәм мәҙрәсә эргәһендә Зәйнулла-ишан менән осрашырға килеүсе мосолмандар өсөн ҡунаҡхана һәм ашхана төҙөлә, китапхана асыла. Ишандың 10 меңләп мөридтәре була. АҠШ ғалимы Х. Алгар буйынса, ХХ быуат башында Иҙел, Урал һәм Себер яҡтарының ҡала һәм ауылдарының йөҙәрләнгән имамдар ишан йоғонтоһо аҫтында булалар[12].
Зәйнулла Рәсүлевтың булышлыҡ итеүе арҡаһында Троицк ҡалаһы Рәсәй империяһы мосолмандарҙың мөһим мәғариф үҙәгенә, һәм Наҡшбндийә-хәлиҙиә дини йәмғиәтенең тәғлимәтен таратыр өсөн терәк пунктына әйләнә. Рәсүлев йәҙитселек реформаларын яҡлап сыға, уның мәҙрәсәһендә яңы уҡыу-уҡытыу алымдары, программалары һәм ижтимағи фән төрҙәре индерелә. 1898 йылда, мәҙрәсәлә уҡырға теләүселәр тағы ла артҡас, үҙ аҡсаларына уның бинаһын киңәйтә. 1903 йылда мәҙрәсәләге мөҙәрислекте улы Ғабдрахманға тапшыра, әммә аҙнаһына бер Ҡөрьән тәфсирен уҡыта. 1905 йылда үҙенең килеменә яңы 2 ҡатлы мәҙрәсә бинаһы корпусын һәм сит яҡтан килгән шәкерттәр өсөн 2 ҡатлы ятаҡ төҙөй[8].
Зәйнулла Рәсүлевтың шәкерттәре араһында мөфтөйҙәр: Ғәлимйән Баруди (1857—1921), Ғабдрахман Рәсүлев (1881—1950) һәм Шәкир Хыялетдинов (1890—1965), Дағстан ҡазыйы Сәйфулла Башларов (1853—1919), һәм башҡа бихисап билдәле мосолман дин әһелдәре була. 1901 йылда Ҡазандағы «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһенә тәүге нигеҙ ташын һала. Морат Рәмзинең ике томлы тарихи китабын 1907—1908 йылдарҙа нәшер итеүҙең сығымдарын Зәйнулла Рәсүлев ҡаплай. Был китапта колонизация осоронда башҡорттарҙың 2 млн дисәтинә ере тартып алыныуы хаҡында һ. б. тураһында яҙыла һәм Морат Рәмзинең был хеҙмәте батша властары менән тыйыла һәм һатыуҙан алына[4].
Зәйнулла ишандың Мифтахетдин Аҡмулла, Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев, Ризаитдин Фәхретдинов менән дуҫ булғанлығы билдәле[13].
1917 йылдың 2 февралендә вафат була. Троицк ҡалаһының мосолман зыяратында ерләнгән.
Хеҙмәттәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Мәнәкиби Зийаетдин әл-Көмешьанави (Похвальные качества [шейха] Зийаэтдина ал-Кюмюшханави). Ҡазан, 1900. 160 б. (ғәр.)
- Әл фауаиду әл мөһиммат лә мөридинә ән Нәҡшбәндиә вә аллаһы вәрад әс саниат вә әс салауат әл мәҫүрәт [Божественные истины, постижение которых необходимо для мюридов суфийского братсва Накшбандийа, славословия Аллаху и молитвы — салауат]/ шәйех Зайнулла ибн Хабибулла Расули. С.-Петербург, 1902. — 22 б.(ғәр.) (Пер. на рус. яз.: Башкордский шейх Зайнулла ибн Хабибулла ан-Накшбанди аш-Шарифи (Расулев). Божественные истины, постижение которых необходимо для мюридов суфийского братства Накшбандийа, славословия [Аллаху] и молитвы — «салауат» (Канон дыхательных упражнений суфийского братства Накшбандийа-Халидийа // Шейх Мухаммад Амин аль-Курди аль-Эрбили. Книга вечных даров (О достоинствах и похвальных качествах суфийского братства Накшбандийа) / Сост., пер. с араб., коммент. и предисл. И. Р. Насырова. Уфа, 2001. С. 342—366.)
- Икама әл-бурхан гәлә-әрбабиг әс-субул вәл-әүьәм (Приведение доказательств против носителей ложных мнений и мыслей). Ҡазан, 1908. 17 б. (ғәр.)
- Гилава гәлә «Икама әл-бурхан гәлә-әрбабиг әс-субул вәл-әүьәм» (Дополнение к «Икама әл-бурхан гәлә-әрбабиг әс-субул вәл әүһәм»). Ҡазан: Тип. И. Н. Харитонова, 1908. 3 б.(ғәр.)
- Мәҡәләт Зәйниә / Әл шәйех Зәйнулла бин Хабибулла әр Рәсули ән Нәҡшбәнди мөшәррәф бәлдәт «Труиска» хафиза Алла Тәғәли фи хәйәт әл Хызыр Ғәлиә әс Сәләм, вә нәзул Ғайса Ғәлиә әс Сәләм ҡырб әс сәғәт вә хала әл шәйех Ибн Таймиә вә ҡул бәғзе әл ғәләмә фиә вә Абу әл Ғәлә әл Мәғәрри, фи ҫәм кәйфиәт әл тафыз бәхруф әл һәжа. Ҡазан, 1908. — 18 б.
- Ғөмүми нәсихәт./ Троискийда имам Зайнулла бин Хабибулла ан Наҡшбәнди, Троискийда ахунд мулла Әхмәдхажи бин Ғабделзаһир Рахманҡолой, Троискийда 2-нсе мәсеттә имам да мулла Мөхәмәдзариф әл Мәрхүм углы мулла Мөхәмәд Бикмәтов // Шура, 1908. № 7. — 211—212 б.
- Каул эннал-Хидр хэййа (Речь о том, что [легендарный пророк] святой Хизр жив). Ҡазан, 1908. 9 б.(ғәр.)
- Троиски ғилмәсе вә ысул жәдидә [Троицкое учение или джадидизм]/ Троискийда имам Зайнулла бин Хабибулла ан Наҡшбәнди, ахунд мулла Әхмәдхажи бин Ғабделзаһир Рахманколой, 2-нсе мәсеттә имам да мулла Мөхәмәдзариф әл Мәрхүм углы мулла Мөхәмәд Бикмәтов. — Ырымбур, 1908.[14] (2-се баҫмаһы: Ырымбур, 1909. 11 б.)
- Әлифба хакында (О букваре [или о способе правильного произношения букв арабского алфавита]). Ырымбур, 1912. 13 б.
- Шейх Зайнулла Расули (Расулев) ан-Накшбанди. Избранные произведения / Сост, пер. с араб., предисл., коммент. и прим. И. Р. Насырова. — Уфа: Изд-во ЦДУМ, 2001. — 152 б.
- Трактат о Хыдре. Казань: Иман, 2004. — 44 с.
- Шейх Зайнулла Расулев. Божественные истины. Избранное / Сост., пер. с араб., коммент. и предисл. И. Р. Насырова — Уфа: Китап, 2008. — 236 б.
Хәтер[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Учалы районының Юлдаш ауылының мәктәбе Зәйнулла Рәсүлевтең исемен йөрөтә, унда уға бағышлап музей асылған. 2008 йылда тыуған Шәрип ауылында уға һәйкәл асылған.
- 2008 йылда Зәйнулла Рәсүлев исеме Өфөләге бер урамға бирелә[15][16].
- 2009 йылда Учалы ҡалаһында Зәйнулла-ишан хөрмәтенә һалынған мәсет асыла[17].
- Троицк ҡалаһы мәсеттәренең береһе Зәйнулла Рәсүлевтең исемен йөрөтә. 2010 йылда Ҡазан ҡалаһының Царицыно биҫтәһендә асылған мәсеткә Зәйнулла исеме бирелә[18].
- 2012 йылдан алып Троицк ҡалаһында Рәсүлев уҡыуҙары уҙғарыла[19].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑
«Л. Ә. Ямаева буйынса Зәйнулла Рәсүлев консерватив ҡарашлы кеше булған, ә «Рәсүлиә» мәҙрәсәһендәге йәҙитселек элементтары уның улы — Ғабдрахман Рәсүлев ваҡытында индерелә..»
— Ямаева Л. А. Суфийские братства на территории исторического Башкортостана // Ватандаш. — 2008. — № 7. — С. 162—181. — ISSN 1683-3554.
- ↑ Бартольд В. В. Шейх Зайнулла Расулев // Мусульманский мир. — Петроград, 1917. — № вып. 1. — С. 73—74.
- ↑ Табындар төркөмөнә инә.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 Ямаева Л. А. Суфийские братства на территории исторического Башкортостана // Ватандаш. — 2008. — № 7. — С. 162—181. — ISSN 1683-3554.
- ↑ 5,0 5,1 Батталов Б. Родословная Зайнуллы ишана Расулева // Хилял. — 2013. — № 4 (83). — С. 3.
- ↑ Ҡайһы саҡтарҙа — Хәйруллин йәки Хәйбуллин.
- ↑ История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН — СПб.: Наука, 2011. — Т. IV. — Б. 302—308. — 400 б. — ISBN 978-5-02-038276-3.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Денисов Д. Н., Валеев Г. К., Гизатуллин Р. Н. Расулев Зайнулла Хабибуллович. // Ислам на Урале. Энциклопедический словарь / Сост. и отв. редактор Д. З. Хайретдинов — М.: «Медина», 2009. — Б. 301—303. — 404 б. — ISBN 978-5-9756-0054-7.
- ↑ Денисов Д. Н., Гизатуллин Р. Н. «Мухаммадия» // Ислам на Урале : Энциклопедический словарь / Сост. и отв. редактор Д. З. Хайретдинов. — М.: Медина, 2009. — С. 257—258. — ISBN 978-5-9756-0054-7.
- ↑ Фархшатов М. Н. Расулев Зайнулла. // Башкортостан: краткая энциклопедия — Уфа: Башкирская энциклопедия, 1996. — Б. 493. — 672 б. — ISBN 5-88185-001-7.
- ↑ Булгаков P. M. Кто был заинтересован в высылке «лжеучителя» Зайнуллы? // Зайнулла Расулев — выдающийся башкирский мыслитель-философ, теолог и педагог-просветитель мусульманского мира: Материалы международной научно-практической конференции (5—7 июня 2008 г., г.Уфа) — Уфа: РИЦ БашГУ, 2008. — Б. 184—199. — 392 б. — ISBN 978-5-7477-1936-1.
- ↑ Алгар Х. Шейх Зайнулла Расулев // Ватандаш. — 1998. — № 9. — ISSN 1683-3554.
- ↑ Башҡорттоң бөйөк шәйехе. «Йәшлек» (2008-03-15). 24 март 2015 тикшерелгән.
- ↑ Сафиуллина-Аль Анси Р., Гимазова Р. Сочинение Зайнуллы Расулева «Ученые Троицка и новый метод» // Эхо веков. — 2012. — № 3/4. — ISSN 2073-7483.
- ↑ Зәйнулла Рәсүлев урамы буласаҡ. «Йәшлек» (2008-06-12). 24 март 2015 тикшерелгән.
- ↑ Решение Совета городского округа город Уфа Республики Башкортостан от 31 июля 2008 г. № 6/17. Совет городского округа город Уфа (2008-07-31). 24 март 2015 тикшерелгән.
- ↑ В Учалах откроется мечеть имени Зайнуллы Расулева. «Рисәләт». 24 март 2015 тикшерелгән.
- ↑ Ҡазандың Царицыно биҫтәһендә асылған мәсеткә Зәйнулла исеме биреләсәк. «Татар-информ» (2010-09-20). 24 март 2015 тикшерелгән.
- ↑ Расулевские чтения: духовное и культурное наследие великого религиозного деятеля, просветителя Зайнуллы ишана Расулева и современность // Хилял. — 2012. — № 3 (70). — С. 1—2.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Алгар Х. Шейх Зайнулла Расулев // Ватандаш. — 1998. — № 9. — С. 123—138. — ISSN 1683-3554.
- Бартольд В. В. Шейх Зайнулла Расулев // Мусульманский мир. — Петроград, 1917. — № вып. 1. — С. 73—74.
- Денисов Д. Н., Валеев Г. К., Гизатуллин Р. Н. Расулев Зайнулла Хабибуллович. // Ислам на Урале. Энциклопедический словарь / Сост. и отв. редактор Д. З. Хайретдинов — М.: «Медина», 2009. — Б. 301—303. — 404 б. — ISBN 978-5-9756-0054-7.
- Ризаитдин бин Фәхретдин. Шәйех Зәйнулла хәҙрәттең тәржемәи хәле (1833—1917) — Ырымбур, 1917. — 106 б.
- Насыров Р. Х. Шейх Зайнулла Расулев — Уфа: Китап, 2008. — 176 б. — ISBN 978-5-295-04508-0.
- Рәшит Шәкүр. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫмаһы — Өфө: Китап, 2005. — 376 б. — ISBN 5-295-02098-3.
- Фархшатов М. Н. «Дело» шейха Зайнуллы Расулева (1872—1917): Власть и суфизм в пореформенной Башкирии: Сборник документов / Сост., автор предисл., введения, коммент., прим., указ. и глоссария М. Н. Фархшатов. — Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН, 2009. — 356 б. — ISBN 978-5-91608-036-0.
- Әләмов Ә. Зайнулла Нәҡшбәнди — Өфө: Шәреҡ, 1917. — 16 б.
- Ямаева Л. А. «Духовный король» башкирского народа — шейх Зейнулла Расулев // Панорама Евразии. — 2008. — № 2. — С. 37—43.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Насыров Р. Х. Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Фархшатов М. Н. Расулев Зайнулла. // Башкортостан: краткая энциклопедия — Уфа: Башкирская энциклопедия, 1996. — Б. 493. — 672 б. — ISBN 5-88185-001-7.
- Зайнулла Расулев — выдающийся башкирский мыслитель-философ, теолог и педагог-просветитель мусульманского мира: Материалы международной научно-практической конференции (5—7 июня 2008 г., г.Уфа) — Уфа: РИЦ БашГУ, 2008. — 392 б. — ISBN 978-5-7477-1936-1.
Видеояҙмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Алфавит буйынса шәхестәр
- 20 март көнө тыуғандар
- 1833 йылда тыуғандар
- Ырымбур губернаһында тыуғандар
- Учалы районында тыуғандар
- 2 февраль көнө вафаттар
- 1917 йылда вафаттар
- Ырымбур губернаһында вафат булғандар
- Силәбе өлкәһендә вафат булғандар
- Башҡорт дин әһелдәре
- Мөхәмәҙиә (Троицк) мәҙрәсәһен тамамлаусылар
- Рәсүлиә мәҙрәсәһе мөҙәристәре
- Нәҡшбәндиә
- Суфый шәйехтәре
- Башҡорт мәғрифәтселәре


text:
Әкиәт
Әкиәт —
- халыҡ ижадында тылсымлы көстәр, сихырсылар ҡатнашлығында барған төрлө уйҙырма ваҡиғаларға ҡоролған, телдән һөйләнә торған әҫәр. Сәсмә жанрҙағы әҫәр, уйлап сығарылған ваҡығаларға ҡорола.
- әҙәбиәттә халыҡ ижады менән бәйле, мөғжизәле һәм мажаралы ваҡығаларға, тылсымлы көстәргә бәйле әҫәр, тик халыҡ әкиәтенән айырмалы буларыҡ, әкиәттең авторы бар.
Йөкмәткеһе
Башҡорт халыҡ әкиәттәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Әкиәттәр — халыҡ ижадының бик боронғо һәм киң таралған жанры. Халыҡ араһында уны "ҡарһүҙ" тип тә йөрөтәләр. Ул ҡарттарҙан ҡалған "аҡыллы һүҙ" тигәнде аңлата. Ул ғәҙәттә, " борон- борон заманда. йәшәгән. ти, бер әбей менән бабай" тип башлана. Йөкмәткеһенә ҡарап башҡорт халыҡ әкиәтәре өс төркөмгә бүленә: тылсымлы(волшебные), тормош- көнкүреш(бытовые) һәм хайуандар (сказки о животных) тураһындағы әкиәттәр.
Тылсымлы әкиәтәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Образдар системаһы аша боронғо кешеләрҙең донъяны аңлау үҙенсәлектәрен төшөнөп була. Берҙәм жанр булһа ла, әкиәттең үҫешендә бер нисә этапты асыҡларға мөмкин, һәм уның төрҙәре, ғәҙәттә, ана шул этаптарға ҡарап билдәләнә. Боронғо әкиәттәргә тылсымлылыҡ, фантастика нығыраҡ хас булған. Уларҙың күбеһендэ миф үҙенсәлектәрен табып була. Тылсымлы әкиәттәрҙең образдар системаһы аша боронғо кешеләрҙең донъяны аңлау үҙенсәлектәрен төшөнөп була. Тәбиғәт күренештәренең күпселеге, мәғлүм булыуынса, һәр төрлө хәрәкәт аша сағыла: ҡояш, мәҫәлән, байый; йәшен балҡып, йәшнәп китә; ямғыр яуа; ел һауаны, үҫемлектәрҙе һәм башҡа эйберҙәрҙе хәрәкәткә килтерә; хайуандарҙың ҡылыҡ-хәрәкәте тағы ла асығыраҡ. Тәбиғәттең серҙәрен ныҡлап белмәгән боронғо кешеләр, тирә-йүндәге әйбер һәм күренештәрҙе йәнләндереп күҙ алдына килтергәндәр. Тәбиғәтте йәнләндереп, хайуандарҙы кешеләштереп аңлау уларҙың художестволы ижадтарына ла, айырым алғанда, әкиәттәренә лә үтеп ингән. Йәшен йәшнәтер кылыс; бер башынан һөт, бер башынан ҡан тама торған ҡурай; тылсымлы айбалта; алыҫтағы теләгән бер әйберҙе күрһәтә алыусы көмөш көҙгө; үҙе йөрөтөүсе итек - был образдарҙың барыһы ла кешенең тәбиғәтте аңларға ғына түгел, ә уны еңергә ынтылыуын да сағылдыра. Аждаһа, юха, мәскәй, ен-пәрей, дейеү кеүек фантастик образдарҙың бөтә әкиәттәрҙә лә еңелеүгә дусар булыуы халыҡтың шул уҡ ынтылышын тағы ла асығыраҡ дәлилләй. Тәбиғәттең стихиялы көстәрен, ижтимағи тормоштоң ҡаршылыҡтарын еңергә тырышыу әкиәттәрҙең үҙенсәлекле типиклаштырыу алымдарын да билдәләй. Кешене көслө итеп күрһәтергә теләү әкиәт геройҙарының мөмкинлектәрен (бигерәк тә уларҙың физик һәләттәрен) идеаллаштырыуға алып килгән, һөҙөмтәлә гипербола дөйөмләштереүҙең әкиәткә хас формаһы булып нығына. Яуыз көстәргә һәм кешелекһеҙ бәндәләргә ҡаршы көрәшеүсе геройҙарҙың нисек итеп идеаллаштырылыуын «Аҡъял батыр» әҫәре миҫалында ғына ла асыҡ күрергә мөмкин. Тау батыр, мәҫәлән, бер тауҙы икенсе урынға күсерә. Урман батыр эре-эре ағастарҙы йолҡоп ала. Уғатар батыр күккә төбәп өс көн элек атҡан уғын дүртенсе көндә генэ көтөп ала, Йүгерек батыр һыңар аяғы менән дә ҡуян баҫтырып тота. Күлуртлар батырҙың һәләтен уның исеме үк әйтеп тора.
Ваҡыт үтеү менән, халыҡтың ижтимағи аңы күтәрелә төшөү менән, әкиәттәрҙә реалистик фекерләү көсәйә төшә, көнкүреш тематикаһы ҙурыраҡ урын ала бара. Шунлыҡтан тора-бара көнкүреш әкиәттәре барлыҡҡа килә. Тылсымлы әкиәттәр ҙә йәнәш үҫә. Дөрөҫөрәге, был жанрҙың күп кенә әҫәрҙәрендә фантастика менән реаллек, «хыялдағы» тормош менән көнкүреш хәлдәре бергә ҡушылып китә. Тормош-көнкүреш тематикаһын ғына сағылдырған әкиәттәр сағыштырмаса аҙ. «һаранбай менән Зиннәт ағай», «Алдар менән Ямар», «Аҡыллы ҡарт менән иҫәр батша» кеүек көнкүреш әкиәттәрендә кеше тормошондағы ябай ғына хәл һәм ситуацияларҙан көлкөлө һәм ғибрәтле мәғәнә сығарыу оҫталығы ярылып ята. Социаль ҡаршылыҡтар уларҙа конкретыраҡ һәм төрлө яҡлабыраҡ кәүҙәләнә. Көнкүреш әкиәттәренең күпселеге әсән көләмәс үҙенсәлектәре лә хас. Байҙарҙың ҡомһоҙлоғон, муллаларҙың наҙанлығын, батшаларҙың мәкерлеген фашлау уларҙың төп тематикаһын тәшкил итә.
Тормош- көнкүреш әкиәттәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ваҡыт үтеү менән, халыҡтың ижтимағи аңы күтәрелә төшөү менән, әкиәттәрҙә реалистик фекерләү көсәйә төшә, көнкүреш тематикаһы ҙурыраҡ урын ала бара. Шунлыҡтан тора-бара көнкүреш әкиәттәре барлыҡҡа килә. Тылсымлы әкиәттәр ҙә йәнәш үҫә. Дөрөҫөрәге, был жанрҙың күп кенә әҫәрҙәрендә фантастика менән реаллек, «хыялдағы» тормош менән көнкүреш хәлдәре бергә ҡушылып китә. Тормош-көнкүреш тематикаһын ғына сағылдырған әкиәттәр сағыштырмаса аҙ. «һаранбай менән Зиннәт ағай», «Алдар менән Ямар», «Аҡыллы ҡарт менән иҫәр батша» кеүек көнкүреш әкиәттәрендә кеше тормошондағы ябай ғына хәл һәм ситуацияларҙан көлкөлө һәм ғибрәтле мәғәнә сығарыу оҫталығы ярылып ята. Социаль ҡаршылыҡтар уларҙа конкретыраҡ һәм төрлө яҡлабыраҡ кәүҙәләнә. Көнкүреш әкиәттәренең күпселеге әсән көләмәс үҙенсәлектәре лә хас. Байҙарҙың ҡомһоҙлоғон, муллаларҙың наҙанлығын, батшаларҙың мәкерлеген фашлау уларҙың төп тематикаһын тәшкил итә.
Хайуандар тураһындағы әкиәтәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ваҡыт үтеү менән, халыҡтың ижтимағи аңы күтәрелә төшөү менән, әкиәттәрҙә реалистик фекерләү көсәйә төшә, көнкүреш тематикаһы ҙурыраҡ урын ала бара. Шунлыҡтан тора-бара көнкүреш әкиәттәре барлыҡҡа килә. Тылсымлы әкиәттәр ҙә йәнәш үҫә. Дөрөҫөрәге, был жанрҙың күп кенә әҫәрҙәрендә фантастика менән реаллек, «хыялдағы» тормош менән көнкүреш хәлдәре бергә ҡушылып китә. Тормош-көнкүреш тематикаһын ғына сағылдырған әкиәттәр сағыштырмаса аҙ. «һаранбай менән Зиннәт ағай», «Алдар менән Ямар», «Аҡыллы ҡарт менән иҫәр батша» кеүек көнкүреш әкиәттәрендә кеше тормошондағы ябай ғына хәл һәм ситуацияларҙан көлкөлө һәм ғибрәтле мәғәнә сығарыу оҫталығы ярылып ята. Социаль ҡаршылыҡтар уларҙа конкретыраҡ һәм төрлө яҡлабыраҡ кәүҙәләнә. Көнкүреш әкиәттәренең күпселеге әсән көләмәс үҙенсәлектәре лә хас. Байҙарҙың ҡомһоҙлоғон, муллаларҙың наҙанлығын, батшаларҙың мәкерлеген фашлау уларҙың төп тематикаһын тәшкил итә.
Әкиәт жанрының поэтикаһы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Әкиәт жанрының яҙмышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1. Алексеев Н.А. Ранние формы религии тюрсоязычных народов Сибири. – Новосибирск: Наука, 1980.
- 2.Андреев Н.П. Указатель сказочных сюжетов по системе Аарне. – Л., 1929.
- 2a. Амантай Ғабдулла. Башҡорт фольклорында жанрҙар//Ғабдулла Амантай. Һайланма әҫәрҙәр / Төҙ. Мөхөтдин Тажи; Баш һүҙ авт. Ғ.Зөлҡәрнәев. —Өфө, 1960. —144—151-се б.
- 3. Аникин В.П. Русская народная сказка. — М.: Госучпедгиз, 1959.
- 4. Arais К., Medne A. Latviesu Pesaku tipy Raditajs. — Riga: Zinatne, 1977
I (Указатель типов латышских сказок).
- 5. Башкирские народные сказки/Запись и перевод А.Г. Бессонова;
Сост.,ред. Н.К. Дмитриева. — Уфа: Башгосиздат, I94I.
- 6. Башҡорт халыҡ ижады: Өс томда /Төҙ., мөхәрр., баш һүҙ һәм иҫ-
кәр. бир. Ә.И. Харисов. — Өфө: Башгосиздат, 1959. — 2-се том
- 7. Башҡорт халыҡ ижады: Әкиәттәр биш китаптан /Төҙ. М.Х. Минһажетди-нов, Ә.И. Харисов. — Өфө: Башҡортостан кит. нәшр,. 1973. — 1-се кит.
- 8. Башорт халыҡ ижады: Әкиәттәр биш китаптан / Төҙ. Н.Т. Зарипов, М.Х. Минһажетдинов; Яуаплы мөхәрр. Ә.И. Харисов, Ғ.Б, Хөсәйе-
нов. — Өфө: Башкортостан кит. нәшр., 1978. — 3-сө кит.
- 9. Башҡорт халыҡ ижады: Әкиәттәр биш китаптан /Төҙ. Ө.М. Сөләймәнов; Яуаплы мөхәрр. С.Ә. Галин. — Өфө: Башкортостан кит. нәшр..1981. — 4-се кит.
- 10. Башҡорт халыҡ ижады: Әкиәттәр биш китаптан/Төҙ. Ә.М. Сөләймәнов; Яуаплы мөхәрр. Н.Т. Зарипов. —Өфө: Башҡортостан_кит. нәшр., 1983. —5-се кит.
- 11. Башҡорт халыҡ ижады / Төҙ. Ә.М.Сөләймәнов; Инеш мәҡ. М.М.Сәғитов; Һүҙ ахыры Ә.М.Сөләймәнов менән Р.Ф.Рәжәповтыҡы; Аңлатмалар, һүҙлек М.М.Сәғитов менән Ә.М.Сөләймәновтыҡы; Яуаплы мөхәрр. Н.Т.Зарипов. — Өфө:Китап, 1998 — 3-сө том: Эпос.
- 12 Ким Әхмәтйәнов. Әҙәбиәт теорияһы. Өфө-2004 йыл.
{{|en}}


text:
4 февраль
4 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 35-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 330 көн ҡала (кәбисә йылында 331).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1719 — Пётр I Рәсәйҙә халыҡ иҫәбен алыу тураһында указ сығара.
- 1918 — Ырымбурҙа Башкортостандың Ваҡытлы революцион комитеты төҙөлә. (рәйесе — Бәхтигәрәй Шәфиев).
- 1919 — Совнарком балаларҙы яҡлау тураһында декрет ҡабул итә.
- 1945 — СССР, АҠШ, Бөйөк Британия хөкүмәттәре башлыҡтары ҡатнашлығында Ялта конференцияһы үтә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1894 — Халиҡов Муллайән Дәүләтша улы, башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе, күренекле дәүләт эшмәкәре.
- 1928 — Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы, СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1989), РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы (1982), Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы (1966), Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1982).
- 1933 — Игорь Кваша, Рәсәй актёры.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1975 — Луис Джордан, джаз музыканты, композитор.


text:
Мөхәмәтйәнов Шәкирйән Юныс улы
Мөхәмәтйәнов Шәкирйән Юныс улы (Шакирьян Мухамедьянов, Александр Матросов, Матросов Александр Матвеевич) (5 февраль 1924 йыл — 27 февраль 1943 йыл) — Советтар Союзы Геройы (19.06.1943), ҡыҙылармеец, ВЛКСМ ағзаһы. Милләте башҡорт.
Йөкмәткеһе
Тормошо[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Башҡорт АССР-ы Тамъян-Ҡатай кантоны Ҡунаҡбай ауылында тыуған (хәҙерге ваҡытта Башҡортостандың Учалы районына ҡарай). Рәсми сығанаҡтарҙа Екатеринослав (Днепропетровск) ҡалаһында тыуған тип иҫәпләнә.
Бәләкәйҙән үк әсәйһеҙ ҡала. Ульяновск өлкәһе Иваново балалар йортонда, 1940-42 йылдарҙа Өфөләге НКВД ҡарамағында булған хеҙмәт колонияһында тәрбиәләнә. Балалар йортонда Александр Матросов тигән яңы исем һәм фамилия ала. 1942 йылдың сентябрендә Ҡыҙыл Армияға саҡырыла һәм Ырымбур янындағы Краснохолмск хәрби-пехота училищеһына уҡырға алына. 1943 йылдың ғинуарында Калинин фронтына 91-се айырым уҡсылар бригадаһына хеҙмәткә ебәрелә.
1943 йылдың 27 февралендә Псков өлкәһе Чернушки ауылы өсөн ҡаты һуғышта кәүҙәһе менән дошман амбразураһын ҡаплай һәм үҙенең батальонының уңышлы һөжүмен тәьмин итә. Был батырлығы өсөн ҡыҙылармеец Матросовта Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.[1][2][3]
Батырҙы башта Чернушки ауылы янында ерләйҙәр, һуңынан Великие Луки ҡалаһына күсерәләр. 1943 йылдың 8 сентябрендә герой хеҙмәт иткән 254-се гвардия уҡсылар полкына Александр Матросов исеме бирелә.
Хәтер[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Өфөлә Александр Матросовҡа һәйкәл ҡуйылған.
2015 йылда Учалы районының Ҡунаҡбай ауылында Александр Матросовтың ҡаһарманлығына арналған тәүге хәрби-тарихи реконструкция үтә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ Бүләкләү ҡағыҙы «Халыҡ батырлығы» мәғлүмәт электрон базаһында
- ↑ Мәғлүмәт ОБД «Мемориал» документтар электрон базаһында
- ↑ Мәғлүмәт ОБД «Мемориал» документтар электрон базаһында
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Рауф Хаевич Насыров. Откуда ты родом, Матросов? [Лит. запись Я. Бурангулова] — Уфа: Китап, 1994. — 170,[2] с. ил.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Мөхәмәтйәнов Шәкирйән Юныс улы. Cайт «Герои Страны».
- Матросов Александр Матвеевич // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Батырҙарыбыҙҙан оялабыҙмы? «Башҡортостан» гәзите, 23-02-2013
- Правда и вымысел. Бондаренко-Снитин О. Ватандаш,
- Учалы районында Александр Матросовтың ҡаһарманлығы тергеҙеләсәк
- Алфавит буйынса шәхестәр
- 5 февраль көнө тыуғандар
- 1924 йылда тыуғандар
- 27 февраль көнө вафаттар
- 1943 йылда вафаттар
- Советтар Союзы Геройҙары
- Ленин ордены кавалерҙары
- Учалы районында тыуғандар
- Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар
- Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар
- Советтар Союзы Геройҙары (Башҡортостан)
- Башҡорттарҙан Советтар Союзы Геройҙары


text:
Таҡыябаш
Таҡыябаш (лат. Живокость, дельфниум, шпорник, лат. Delphínium)— лютиктар ғаиләһенә ингән күгелйем алһыу сәскәле болон үләне; декоротив сорттары төрлөсә сәскә ата.
Таксономик хәле[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Таҡыябаш ырыу яғынан Аконит, (Aconitum) һәм Сокиркиға, (Consolida) яҡын тора: был өс ырыу бер трибты тәшкил итә. Таҡыябаштар (Delphinieae) ғаиләлеге Лютик һымаҡтар (Ranunculoideae) ғаиләһе Лютиктар (Ranunculaceae)[1]:
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Таҡыябаш — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (Тикшерелгән 10 сентябрь 2011)


text:
Дэвид Пейн
Дэвид Пейн (ингл. David Payne, 1843—1894) — шотланд художник-пейзажисы. Пейн Дамфрисшир графлығында тыуған[1]. Ул масон ғаиләһендә тыуған, рәссам Уильям Эварт Локхарт менән бергә Аннан Академияһында белем алған. Художник булып киткәнгә тиклем Пейн маляр булып эшләгән. 1869 йылда Пейн Дерби ҡалаһына килә. 1880 йылдарҙа Дербишир графлығында бер нисә урында йәшәүе тураһында яҙма һаҡланған.
1891 йылда Королева Виктория Лондон Роад (London Road Community Hospital) дауаханаһы төҙөлә башлауға һәм Альфред Хасламдың рыцарь дәрәжәһен раҫларға Дербиға килә. Йөҙҙәрсә ат, кешеләр, һалдаттар, флагтар ҡатнашҡан тамашаны Пейн рәсемгә төшөрә. Был картина Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында һаҡлана[1].
Пейн ауыл пейзажын һәм тромплей төшөрөүсе рәссам булып китә[1]. Уның рәсемдәре Бирмингем Корол рәссамдар йәмғиәтендә (RBSA), Ноттингем музейы һәм сәнғәт галереяһында күрһәтелә, ул Шjтландия Король Академияһы ағзаһы булып китә (RSA). Ул XIX быуаттың иң яҡшы Бирменгем хужожниктары иҫәбендә була. Пейн өйләнгән, 14 балаһы була. 1894 йылда Шеффилд ҡалаһында вафат була.
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Harvest Home and Golden Corn, David Payne, 1875


text:
16 февраль
16 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 47-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 318 көн ҡала (кәбисә йылында 319).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- КХДР — Сағыу йондоҙ көнө (Ким Чен Ир тыуған көн).
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1848 — А. Г. Бессонов, башҡорт халыҡ әкиәттәрен йыйыуға күп көс һалған ғалим.
- 1900 — Булат Ишемғол, башҡорт совет яҙыусыһы.
- 1932 — Рафаэль Сафин, башҡорт шағиры һәм драматургы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1982).
- 1937 — Ғәлиә Солтанова, Башҡортостандың халыҡ артисы.


text:
Санкт-Петербург
Санкт-Петербу́рг — РФ-ның федераль әһәмиәтендәге ҡала, Төнъяк-Көнсығыш федераль округы һәм Ленинград өлкәһе үҙәге. Шулай уҡ РФ-ның Конституция суды урынлашҡан.
Ҡалала урынлашҡан һәйкәлдәр һәм биналар Рәсәйҙең 50 һумлыҡ аҡса банкнотында һүрәтләнгән.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Сәнәғәте һәм иҡтисады
- 3 Архитектура һәйкәлдәре
- 4 Влас органдары
- 5 Административ ҡоролошо
- 6 Юғары уҡыу йорттары
- 7 Климат
- 8 Санкт-Петербург водоканалы
- 9 Транспорт
- 10 Галерея
- 11 Иҫкәрмәләр
Тарихы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
1703 йылда Рәсәй императоры Петр I тарафынан нигеҙ һалына. Ҡала Изге Пётр апостолы исемен йөрөтә.
1712—1918 йылдарҙа Рәсәй дәүләтенең баш ҡалаһы булып тора.
1941 йылдың 8 сентябренән алып 1944 йылдың 27 ғинуарынаса ҡала фашистар тарафынан блокадала тотола.
Сәнәғәте һәм иҡтисады[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡалала күп фән, тикшереү-проектлау инститтура бар (Гипромез, Арктика һәм Антарктика ҒТИ, Цитология институты, Норильск никеленең Гипроруда институты һәм башҡалар).
Ҡалала машиналар төҙөү сәнәғәте әһәмиәтле. Рәсәйҙә йыйылған сит ил машиналары заводтары бар.
Сауҙа сәнәғәте (Дикси, Карусель, Спортмастер супермаркеттар).
Финанс тармағы -(Рәсәй Һаҡлыҡ Банкыһының аҡса сығарыу дворы, Финам, Рәсәй Һаҡлыҡ Банкыһы).
Транспорт- Пулково аэропорты
Төҙөлөш. «Мостострой № 6» ПАО — төҙөлөш компанияһы. Бөгөн ойошма Ростов АЭС-2, универсаль оффшор бассейнды һ. б. ҡоролмаларҙы төҙөй. 1979 йылда ойошма Череповецта «Октябрьский күперҙе» төҙөнө[1].
Архитектура һәйкәлдәре[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Ҡышҡы һарай — Рәсәй императорҙары йәшәгән урын. Хәҙерге ваҡытта йортта Эрмитаж Дәүләт Музейы урынлашҡан.
- Заячий утрауҙа урынлашҡан Петропавловск соборы. Рәсәй императорҙарҙы зыяраты. 1742 йылдан 1858 йылға тиклем кафедраль, Санкт-Петербург һәм Ладога епархияның үҙәге. Рәсәй императорҙарын вазифаға тәғәйенләнеү йолаһын үткәреү урыны.
- Ҡазан соборы.
- Ҙур Обухов вант күпере
- Баҡыр һыбайлы, Петр I һәйкәле. Үҙенең власын нығытыу өсөн, Петр I хөрмәтенә Екатерина II тарафынан ҡуйылған.
- Исаакий соборы. Төҙөлөү ваҡытынан 1918 йылға тиклем Рәсәйҙең иң баш кафедраль соборы.
- Сенат майҙаны, совет власы ваҡытында Декабристар майҙаны
- Сенат һәм Синод йорттары. Урыҫ православ сиркәүнең юғары власть органы — Изге Синод урынлашҡан йорто. Рәсәй империяһында сиркәү власы мөһим һәм ҙур булһаның күрһәтә.
- Адмирайлтейство
- Баш штаб, Дворцовая майҙанында
- Александр колоннаһы
- Мариин театры
- Михайл һарайы.
- Дворец майҙаны. Зимний һарайы янында майҙан.
- Николай I һәйкәл.
- Санкт-Петербург дәүләт университеты урынлашҡан 12 коллегиялар йорто
- Мариинский һарайы — Закондар сығарыу йыйылышы
Константин һарайы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Константин һарайы, Большой Стрельнинский һарайы — XVIII быуаттағы архитектура һәйкәле. омановтарҙын элекке йәй ваҡытта резиденцияһы. Архитектор - Николо Микетти. Барроко стилендэ. Һарайҙа 5.09-6.09.2013 көндәрҙә G20 саммиты үтте. Ошо йортта 2006 йылда ҙур восьмерка илдәре самиты үҙҙы. 2003 йылдан һарайҙа Рәсәй Федерацияһы Президенты эштәр идаралығының «Дворец конгрессов» дәүләт комплексы урынлаша. Мәскәү өлкәһенең Бережки ауылында һарайҙын копияһы – Миллергоф бар.
Галерея[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
-
-
-
-
-
-
Ж.-Б. Леблон. Проект. Диңгеҙгә н күренеш. 1717.
-
Ж.-Б. Леблон. Проект. Стрельня мыза. 1717.
Чапаевҡа һәйкәл[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Чапаевҡа һәйкәл —граждандар һуғышы актив ҡатнашыусы Василий Иванович Чапаевҡа монумент. Санкт-Петербургтын С. М. Будённый исемендәге элемтә хәрби академияһы алдында майҙанда урынлашҡан. Дөйөм бейеклеге 4,5 м (постамент бейеклеге 1,3 м һәм скульптур төркөмө бейеклеге— 3 м). Бронза массаһы— 12 тонн. М. Г. Манизер скульпторы эше 1942-1943 йылдағы ҡышында ҡуйылды [2]. Композицияның үҙәгендә Василий Иванович Чапаев. Уның янында 7 кеше: башҡорт, комиссар, матрос, һалдат, эшсе, партизан, ҡыҙыл армейсы[3]. Һәйкәл Һамарҙа ҡуйылған монументының копияһы. Һамарҙыҡы оригинал 1932 йылда Монументскульптура заводында ҡойолған. 1932 йылда Һамарҙа ҡуйылған. Санкт-Петербург өсөн копия 1932-1933 йылда ҡойолған. 2006 йылда Харбинда ул боҙдан эшләнғән.
Смольный[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Смольный институты — Санкт-Петербургта урынлашҡан йорт, архитектура һәйкәле, Санкт-Петербург Губернаторы резиденцияһы. XIX — XX башында йортта ҡатын-ҡыҙар Смольный институты урынлашҡан. 1917-се йылдын революциянан һуң йортта Ленсовет һәм КПСС-тын ҡала комитеты урынлашҡан.
Исем тураһында.Санкт-Петербург нигеҙләнғән һуң Смольный институт урынында Адмиралтейск верфь һәм флот өзн ыҫмаланы һаҡлағандар (русса смола).
Партия етәкселеғе резиденцияһы.1925 йылда В. А. Щукоһәми В. Г. Гельфрейх архитекторҙар менән йорт революцияһында әһәмиәтенең күрһәтеү өсөн пропилеялар төҙөлгән. 1934 йылда Смольныйҙа Сергей Киров үлтерелгән.
-
Санкт-Петербург, Смольный юлы, 1-се йорт. Дж. Кваренги эше.Классицизм. 1790-1806 йй.
-
И. И. Бродский, «В. И. Ленин Смольныйҙа 1917 йылда», 1930
-
-
Влас органдары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Дәүләт власы 14.01.1998 көндә ҡабул ителгән Уставына ярашлы эшләй. Юғары вазифаһы — Губернатор. Санкт-Петербурга йәшәғән граждандары менән 5 йылға һайлана[4]. 2011 йылдан августан Губернатор — Георгий Полтавченко.
Гидрография[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Санкт-Петербургтын йылғалары оҙонлоғо дөйөм 282 км. Ҡаланың майҙаның 7 %-һыу. Санкт-Петербург һаҙлыҡта төҙөлгәс, биҡ күп каналадар төҙөргә тура килде (ерҙе ҡоротоу өсөн). XIX быуатында Нева дельаһы 48 йылға һәм 101 утрауҙан торҙо. XX быуатта каналдарҙы күмеп, бер нисә йылғалар бөтөрөп, утрауҙар һаны 48 тиклем кәмене. Ҡаланың иң баш йылғаһы — Нева, Балтик диңгеҙғә аға.
Утрауҙар:
Административ ҡоролошо[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Юғары уҡыу йорттары[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Санкт-Петербург дәүләт университеты
- Политехник
- Аграр
- Архитектура-төҙөлөш
- Иҡтисад һәм финанс
- Тау
- Юғары иҡтисад мәктәбе филиалы
- Cкульптура, архитектура һәм рәсем сәнғәте
- Рәсәй Президенты янында халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәт Рәсәй академияһы(РАНХиГС) филиалы.
Климат[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡала байрамдар һәм иҫтәлекле даталар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 14 ғинуар — Санкт-Петербургтын Уставы көнө
- 18 ғинуар — 1943 йылда Ленинградтын блокаданы йыртыу көнө
- 27 ғинуар — 1944 йылда Ленинградтын блокаданы тулығынса сыгыу көнө
- 10 февраль — Пушкин хәтере көнө (1837 вафат булды)
- 27 май — Ҡала көнө (1703 йылда һалынған)
- 5 июнь — Диңгеҙҙән мина блокаданы бөтөрөү көнө (1946 йыл; 2006 йылдан байрам ителә);
- 9 июнь — Петр I тыуған көнө (1672)
- июнден 20-сы көндәре — «Алые паруса», мәктәп тамамлаусылар көнө (1968 −1979 һәм 2005 йылдан алып байрам ителә);
- 1 июль — Реставратор көнө (2006)[7];
- 15 август — Старая Ладога көнө — первой столицы Руси, предшественницы Санкт-Петербурга (основана в 753 году);
- 8 сентябрь — Ленинградтын блокаданын корбандары хэтере көнө
- 12 сентябрь — Александр Невский изге мәйеттәрзе Санкт-Петербургка кусереу (1724 йыл), Ништадтского мир килешеу көнө(1721 йыл).
Санкт-Петербург водоканалы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Санкт-Петербург водоканалы — дәүләт унитар предприятиеһы, Санкт-Петербургсыларҙы һыу менән тьәминь иткән ойошма. Инфраструктура:
- Канализация селтәре оҙонлоғо — 8245,58 км
- Тоннель колллекторҙар оҙонлоғо — 232,17 км
- Һыу тапшырыу селтәре оҙонлоғо — 6665,42 км
Тәүлек сигендә һыу тапшырыу[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Транспорт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡалала 5 тимер юл вокзалы бар.
1 аэропорт. Пу́лково (IATA: LED, ICAO: ULLI) (1974 йылға тиклем — «Шоссейная») — Санкт-Петербургтың берҙәм аэропорты. Терминалдар Мәскәү районда урынлашҡан. 2014 йылда ошо терминалдарҙан тора:
- Пулково-1 (эске һәм халыҡ-ара рейстар)
- Пулково-2 (халыҡ-ара рейстар)
- Пулково-3 (бизнес-авиация)
-
-
Санкт-Петербург, Мәскәү районы, Пилоттар урамы, 18/4 йорто. Пулково-2. 1951 йылда төҙөлгән.
Мәскәү вокзалы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Мәскәү вокза́лы (1924 йылға тиклем — Николаевский) — Санкт-Петербургтын төп тимер юл вокзалы, пассажирҙарҙы хеҙмәтләндереү үҙәге. Санкт-Петербургтың 5 тимер юл вокзалдарының береһе. Бина 1847—1851 йылдарҙа төҙөлә, архитекторҙары К. А. Тон, Р. А. Желязевич. Мәскәүҙәге Ленинград вокзалының күсермәһе. 1931 йылда вокзалдан беренсе фирма поезы — «Красная стрела» китә. 1993 йылда вокзалда урынлашҡан В. И. Ленин бюсы Пётр I бюсына алмаштырыла[8].
Галерея[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
-
-
Клодт Пётр Карловичтын Санкт-Петербургта Николай I һәйкәл.
-
Санкт-Петербург дәүләт университеты Көнсығыш факультеты эргәһендә Төрөк үҙәге янында Әхмәтзәки Вәлиди Туған һәйкәле (Санкт-Петербург, Василеостровский районы
-
-
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- ↑ 30 лет Октябрьскому мосту // Голос Череповца. — № 47 (1565) (от 29 ноября 2011 г.)
- ↑ Мемориальная табличка на постаменте памятника
- ↑ Б. Н. Калинин, П. П. Юревич. Памятники и мемориальные доски Ленинграда. — Л.: Лениздат, 1979. — 519 с.
- ↑ О выборах высшего должностного лица Санкт-Петербурга - Губернатора Санкт-Петербурга (с изменениями на 22 марта 2013 года). Официальный портал администрации СПб. Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 май 2013. 27 май 2013 тикшерелгән.
- ↑ Ленинград: Историко-географический атлас — М.: Главное управление геодезии и картографии при Совете министров СССР, 1981. — Б. 59.
- ↑ Санкт-Петербурга «О территориальном устройстве Санкт-Петербурга» (с изменениями на 13 июля 2011 года) О территориальном устройстве Санкт-Петербурга. gov.spb.ru. 12 август 2011 тикшерелгән.
- ↑ День реставратора (урыҫ.). «Союз реставраторов Санкт-Петербурга» (2006-07-02). Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 октябрь 2012. 2 октябрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ Московский вокзал
- Алфавит буйынса тораҡ пункттары
- Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы
- Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары
- Санкт-Петербург
- Рәсәй ҡалалары
- СССР герой-ҡалалары
- Исемдәре алыштырылған тораҡ пункттар
- Миллионер ҡалалар
- Ленинға арнап аталған объекттар
- Кеше исемдәре бирелгән ҡалалар
- Рәсәй субъекттары баш ҡалалары
- Рәсәйҙең федераль әһәмиәттәге ҡалалары
- Элекке баш ҡалалар
- XVIII быуатта нигеҙләнгән ҡалалар


text:
2011 йыл
2011 йыл — Шәмбе көнөнән башланған йыл. Кәбисә түгел.
- Татарстанда Ғабдулла Туҡай йылы.
- Рәсәйҙә космонавтика йылы.
- Бөтә донъя химия йылы.
- Бөтә донъя урман йылы.
Йөкмәткеһе
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Рәсәйҙә йәйге ваҡыт бөтөрөлә.
- Япон АЭС-ы Фукусимала шартлау.
Был йылда тыуған шәхестәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Вафат булған шәхестәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Людмила Гурченко, совет һәм Рәсәй актёры.
- Усама бен Ладен, Аль-Каида юлбашсыһы.
- Сергей Багапш, Абхазия Призиденты.
- Муаммар Каддафи, Ливия Призиденты.
- 21 июнь — Моталов Ғәйнетдин Хәйретдин улы, беренсе башҡорт дирижёры, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1969).


text:
1 ғинуар
1 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 1-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 365 көн ҡала (кәбисә йылында 366).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- — Яңы йыл байрамы.
- — Халыҡ-ара тыныслыҡ көнө.
Милли[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Куба — Азат ителеү көнө.
- Камерун — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Словакия — Словакия Республикаһы ойошторола.
- Танзания — Ағас ултыртыу көнө.
- Чехия — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Эстония — Евро көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1788 — Инглиз гәзиты«Таймс» сыға башлай.
- 1801 — Джузеппе Пиацци беренсе астероид Церераны аса.
- 1804 — Гаити бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.
- 1909 — Бөйөк Британияла беренсе пенсиялар түләнә башлай.
- 1912 — Нанкинда Ҡытай республикаһы иғлан ителә.
- 1925 — Норвегияның баш ҡалаһы исеме Ослоға үҙгәртелә.
- 1935 — Төркиәла фамилиялар индерелә.
- 1956 — Судан Бөйөк Британиянан һәм Египттан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.
- 1970 — Unix дәүере башлана.
- 1983 — ARPANET протоколы NCPтан TCP/IPға алмаштыра.
- 1984 — Бруней бойондороҡһоҙлоҡ ала.
- 1997 — REN TV телеканалы эш башлай.
- 1999 — Евро ҡул аҡсаһыҙ иҫәпләшеү булараҡ индерелә.
- 2002 — Евро менән ҡулаҡсаға иҫәпләшеү башлана.
- 2007 — Эвенк автономиялы округы һәм Таймыр автономиялы округы Красноярск крайына индерелә.
- 2007 — Пан Ги Мун БМО-ның 8-се генераль секретаре итеп һайлана.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 765 — Али ар-Риза, шиғый имамы.
- 1912 — Мозес Абрамовиц, америка экономисы.
- 1913 — Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы, лётчик, гвардия майоры (1943), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 1914 — Фәрит Заһидулла улы Яруллин]], Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған композитор, беренсе татар балеты «Шүрәле»гә көй яҙыусы, Татарстандың Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1958).
- 1919 — Джером Дэвид Сэлинджер, америка яҙыусыһы.
- 1932 — Дәриға Фәйзуллина, Башҡортостандың халыҡ артисы.
- 1932 — Сулпан Иманғолов, шағир, журналист.
- 1935 — Ғабдрахманов Абрар Хаҡ улы, композитор, Башҡортостандың халыҡ артисы (1995).
- 1937 — Римма Юлдашбаева, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы профессоры.
- 1948 — Павел Сергеевич Грачёв, рәсәй генералы, оборона министры (1992—1996).
- 1948 — Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы, башҡорт теле белгесе, филология фәндәре докторы, профессор, шәрҡиәтсе.
- 1950 — Факиһа Туғыҙбаева, Башҡортостандың халыҡ шағиры (2014), Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты, Рәсәй һәм Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
- 1950 — Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы, филология фәндәре докторы, профессор.
- 1970 — Зөлфиә Ханнанова, башҡорт шағиры, Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы (2004) һәм Рәмзилә Хисаметдинова исемендәге әҙәбиәт премияһы лауреаты (1996), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2008).
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1573 — Малюта Скуратов, опричник.
- 1748 — Иоганн Бернулли, швейцар математигы.
- 1894 — Генрих Герц, немец физигы.
- 1931 — Мартин Бейеринк, голланд микробиологы.


text:
3 март
3 март — григориан стиле буйынса йылдың 62-се (кәбисә йылында 63) көнө. Йыл аҙағына тиклем 303 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара яҙыусылар көнө.
- Грузия — Әсәләр көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1921 — Канада физиологы Фредерик Грант Бантинг коллегалары менән инсулин гормонын аса, был асыш өсөн 1923 йылда Нобель премияһы бирелә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1907 — Владимир Иосифович Векслер, синхрофазотрон уйлап табыусы.
- 1957 — Салауат Низаметдинов, тыумыштан һуҡыр башҡорт композиторы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы (1988) лауреаты.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1703 — Роберт Гук, инглиз физигы, химигы, математигы, астрономы, биологы, уйлап табыусы һәм архитекторы.


text:
Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты
Рәсәй Федерациһы Мәғариф һәм Фән Министрлығы Юғары һөнәри белем биреү Федераль Дәүләт Бюджет Мәғариф учреждениеһы Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты 1930 йылда "И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты" тип асылды.
1941- И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты Черниковск ҡалаһына (хәҙерге Өфө) эвакуациялана.
1943 - И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты Мәскәүғә ҡайтарыла. Өфөлә филиалы төҙөлә. 1948 йылда филиал Өфө Нефть Институты исемен ала.
Тамамлаусылар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Кувыкин Степан Иванович - 1942-1958 йй. Башнефть Начальнигы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957).
- Наиль Маганов - Татнефть ААЙ генераль директоры
- Лужков Юрий Михайлович (урыҫ. Юрий Михайлович Лужков) — 1992 йылдан 2010 сентябренә тиклем Мәскәү башлығы.
- Шашин, Валентин Дмитриевич - Татнефть начальнигы (1950-1956)
- Заһидулла Исхак улы Сөнәев - Өфө дәүләт нефть техник университеты Ректоры (1971-1976)
Башҡа нефть университеттар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Грозный дәүләт нефть техник университеты
- Өфө дәүләт нефть техник университеты
- Әлмәт дәүләт нефть институты


text:
5 февраль
5 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 36-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 329 көн ҡала (кәбисә йылында 330).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1924 — ВВС радиоһы теүәл ваҡыт сигналдарын тапшыра башлай.
- 1928 — D витамины яһалма юл менән синтезлана.
- 1960 — Башкортостандың Туймазы ҡалаһына нигеҙ һалына.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1924 — Мөхәмәтйәнов Шәкирйән Юныс улы (Александр Матросов), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
- 1940 — Сөләймәнова Сәбилә Ғәйзулла ҡыҙы, педагог-методист һәм тел ғалимы, педагогия фәндәре кандидаты. 1985—1988 йылдарҙа БАССР-ҙың мәғариф министры.
- 1999 — Василий Леонтьев, күренекле ғалим-экономист, 1973 йылғы Нобель премияһы лауреаты.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1977 — Иҙрисов Ғилемхан Иҙрис улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).


text:
Атмосфера фронттары
Атмосфе́ра фронты (от. бор. грек. atuός — быу, σφaῖpa — шар һәм лат. frontis — маңғай, алғы яҡ), атмосфераның түбәнге ҡатламдарындағы (тропосфера) һалҡын һәм йылы һауа массалары араһындағы күсмә зоналар.
Атмосфера фронттары оҙонлоғо бер нисә мең км, киңлеге бер нисә тиҫтә км, ҡалынлығы бер нисә йөҙ метрға етә. Ер өҫтөнә ҡарата ауышып үтәләр. Формалашыу районы буйынса арктик, поляр, тропик; физик үҙенсәлектәре буйынса йылы, һалҡын, окклюзия (циклонда йылы һәм һалҡын атмосфера фронттары берләшеүе) атмосфера фронттарына айырыла. Башҡортостан биләмәһендә арктик һәм поляр aтмосфера фронттары хас. Атмосфера фронттары үткәндә һауа торошо киҫкен үҙгәрә: ҡышын йылы aтмосфера фронттары үткәндә йылытыу, буран, боҙлауыҡ, йәйен — баҫып яуған һәм ҡойма яуым-төшөм, йәшен, боҙ яуыу һ.б. күҙәтелә. Атмосфера фронттары — синоптик метеорологияның өйрәнеү предметы.
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Циклон
- Климатологик фронттар
- Йылы фронт
- Һалҡын фронт
- Фронт окклюзии
- Арктик фронт
- Поляр фронты
- Тропик фронттар
- Һауа массаһы


text:
31 май
31 май — григориан стиле буйынса йылдың 151-се (кәбисә йылында 152) көнө. Йыл аҙағына тиклем 214 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Бөтә донъя тәмәке тартыуға ҡаршы көрәш көнө.
- Ҡаҙағстан — Сәйәси репрессиялар һәм аслыҡ ҡорбандарын иҫкә алыу көнө.
- КАР — Республика көнө.
- Төрөкмәнстан — Төрөкмән келәме көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1938 — Тимер Йосопов, Башҡортостандың халыҡ шағиры (2003), БАССР-ҙың (1988) һәм Рәсәй Федерацияһының (1999) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1998).


text:
Һағыҙаҡ һары
Һағыҙаҡ һары (урыҫ. Осоед, лат. Pernis apivorus) — ҡарсығалар ғаиләһенән булған көндөҙ һунар итеүсе йыртҡыс ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Ҡарғанан ҙурыраҡ,осҡанда киң ҡанаттары һәм оҙон ҡойроғо күҙгә салына. Һырты көрәнһыу ерән, ҡорһаҡ яғы һәм түше буй ала, таптар менән сыбарланған, һорғолт һоро. Бер аҙ йомағараға оҡшаған, унан сыбар ҡорһағы, һарғылт төҫө, яланғас аяҡтары менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тауышы көсло һәм яңғырауыҡлы: «ҡыййа-ҡыййа-ҡыййа».
Йәшәүе рәүеше[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Яланда, ҡоро таҡырҙарҙа йәшәй. Ваҡ хайуандар, кеҫәртке һәм йыландар, бөжәктәр менән туҡлана. Саға торған бөжәктәрҙе ярата, ҡаяуҙарын өҙөп төшөрөп кенә йота. Йылы яҡтарға китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған. Ояһы ҡая таштарҙа, һирәкләп ағас баштарында була. Ҡара таплы 2-3 йомортҡаһы була. Зарарлы кимереүселәрҙе өырып файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
В. К. Рябицев. Птицы Урала, Приуралья и Западной Сибири: Справочник-определитель — Екатеринбург: Изд-во УрГУ, 2001. — 478 б. — (608). — 3000 экз. — ISBN 5-7525-0825-8.


text:
Үрғуян
Үрғуян (лат. Lepus europaeus) — һөтимәрҙәр ырыуындағы, ҡуяндар ғаиләһендәге йенлек.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Эре ҡуяндар нәҫеленән. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 57—68 см; ауырлығы 4—6, һирәк осраҡта хатта 7 кг тарта. Рәсәй биләмәһендә иң эре ҡуяндар Себерҙә һәм Көнсығыш себерҙә осрай. Аҡ ҡуяндан оҙон ҡолаҡлы, ҡойроғоноң да оҙонораҡ булыуы менән айырыла. Йомшаҡ ҡарлы, шулай уҡ ҡар ҡатламы йоҡа булған урындарҙы үҙ итә. Йәй көнөндә тиреһе һоро, ерән һоро төҫтәрҙә була. Тыштан ялтырап тора.
Төләүе[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Башҡа ҡуяндар кеүек үк үрғуян марттың икенсе яртыһында (75—80 көн) һәм ноябрь аҙағында. Әгәр ҡыш йылы килһә декабрҙә лә төләйҙәр.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Яланда һәм далала йәшәй. Төнгө йәшәү тормошон алып бара. Төрлө үҫемлектәр менән туҡлана. Йөклөлөк ваүыты 4-48 көн. Инә үрғуян йылына 2-4 тапҡыр үрсем килтерә. 1-6-шар бала тыуҙыра.


text:
9 март
9 март — григориан стиле буйынса йылдың 68-се (кәбисә йылында 69) көнө. Йыл аҙағына тиклем 297 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1497 — Николай Коперник тәүге астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә.
- 1858 — Филадельфияла почта йәшнигенә патент алына.
- 1918 — Совет Рәсәйенең баш ҡалаһы Петроградтан Мәскәүгә күсерелә.
- 1972 — Нижневартовск эшселәр ҡасабаһына ҡала статусы бирелә.
- 1990 — Берлинда Германияның берләшеүе хаҡында һөйләшеүҙәр башлана.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1934 — Гагарин Юрий Алексеевич, Ерҙең беренсе космонавы.
- 1947 — Рим Хәсәнов, Башҡортостандың билдәле композиторы, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1814 — Тарас Григорьевич Шевченко, күренекле украин шағиры һәм художнигы.
- 1966 — Мөхәммәтша Буранғолов, Башҡортостандың халыҡ сәсәне (1944).
- 1992 — Менахем Бегин, Израилдең сәйәси эшмәкәре, Тыныслыҡ өсөн Нобель Премияһы лауреаты.


text:
30 ғинуар
30 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 30-сы көнө. Йыл аҙағына тиклем 336 көн ҡала (кәбисә йылында 337).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- Әзербайжан — Таможня хеҙмәткәре көнө.
- Һиндостан — Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшеүселәр көнө.
- Рәсәй — Ҡыш бабай һәм Ҡарһылыу көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә | Cығанаҡ кодты үҙгәртергә]
- 1993 — Мәзитов Ғәли Әхмәт улы, осоусы, совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарҙа ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).