text:
Президенттың Күгәрсен районы буйлап эш сәфәре
Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов шәмбе көнө, 30 майҙа, Күгәрсен районы буйлап эш сәфәрендә йөрөп ҡайтты.
Республика райондарында яҙғы баҫыу эштәре тамамланыу айҡанлы һабантуйҙар башланды. Күгәрсендәрҙең һабантуйына почетлы ҡунаҡ булып килгән Мортаза Рәхимов ауыл халҡын сәсеү тамамланыу менән ҡотланы һәм иң яҡшы хеҙмәткәрҙәргә Дәүләт наградалары тапшырҙы.
Ғәҙәттәгесә, республика башлығының эш сәфәрендә социаль һәм иҡтисади мәсьәләләрҙе хәл итеү күҙ уңынан ситтә ҡалмай. Был юлы ла ул ошо маҡсатта Сәйетҡол ауылына юл тотто. Бында Президент төп дөйөм белем биреү мәктәбенең яңы бинаһы төҙөлөшө менән танышты. Республика бюджетынан финансланған төҙөлөш 2009 йылдың 10 ғинуарында башланғайны, һәм уны яңы уҡыу йылы башланыуға тапшырырға планлаштыралар.
Президент 1860 йылда кантон идаралығы өсөн төҙөлгән һәм 1937 йылда балалар йорто итеп реконструкцияланған иҫке мәктәп бинаһын да ҡараны. Мәҙәни мираҫ объекты булып тороу сәбәпле, уны емермәҫкә ҡарар ителде. Ремонтлағандан һуң бында ауыл клубы, китапхана, почта бүлексәһе һәм медпункт урынлашасаҡ. "Кантон комплексы"ның икенсе бинаһында ауыл Советын урынлаштырырға күҙаллайҙар.
Мортаза Рәхимовты эш сәфәрендә БР Хөкүмәте Премьер- министрының беренсе урынбаҫары, ауыл хужалығы министры Шамил Вахитов оҙатып йөрөнө.


c: text/html

text:
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Тажикстан Президенты Эмомали Рахмон менән осраштыФото: Башҡортостан Республикаһы Башлығы сайтынан
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Тажикстан Президенты Эмомали Рахмон менән осрашты
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Тажикстан Президенты Эмомали Рахмон менән осраштыФото: Башҡортостан Республикаһы Башлығы сайтынан
ӨФӨ, 2015 йыл, 9 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
9 июлдә Өфөлә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Тажикстан Президенты Эмомали Рахмон менән осрашты. Яҡтар иҡтисади, фәнни һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек үҫеше мәсьәләләрен, шулай уҡ төбәк-ара бәйләнештәрҙе нығытыу мөмкинлектәрен тикшерҙе, тип хәбәр иттеләр төбәк Башлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Осрашыу алдынан Рөстәм Хәмитов һәм Эмомали Рахмон ХХ быуатта йәшәгән Тажикстан рәссамдарының Ирандың Рәсәйҙәге Илселеге етәкселегендә ойошторолған «Таулы яҡтың һынлы сәнғәт әҫәрҙәре. Тажикстан. Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы ере» исемле картиналар күргәҙмәһен ҡараны. Күргәҙмәгә Рәсәйҙең шәхси коллекцияһынан 300-ҙән ашыу рәсем ҡуйылған.
«Быны Дүшәнбе ҡалаһында ла күрһәтергә кәрәк. Илебеҙ халҡы ла Тажикстан мәҙәниәтенең үҫеше өсөн күп көс һалған кешеләрҙең эштәре менән танышһын ине», — тине Эмомали Рахмон.
Башҡортостан менән Тажикстан араһында тышҡы иҡтисади эшмәкәрлек юғарыраҡ темптар менән үҫешергә тейеш, тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.
«Бөгөн Тажикстан төбәктәре менән эшләргә, килешеүҙәргә ҡул ҡуйыу зарурлығы бәхәсһеҙ. Берлектәге эшмәкәрлегебеҙҙең ошо йүнәлешенә ярҙам итеүегеҙҙе һорайым», — тине Рөстәм Хәмитов. Ул республиканың Тажикстан төбәктәре менән хеҙмәттәшлек итергә әҙер булыуын белдерҙе. Уның фекеренсә, мәҙәни хеҙмәттәшлек буйынса ла эш алып барырға кәрәк. «Дүшәнбелә Башҡортостан мәҙәниәтен, иң яҡшы эштәребеҙҙе күрһәтергә теләйбеҙ», — тине Рөстәм Хәмитов. Былтыр Дүшәнбе ҡалаһына сәфәрен иҫенә төшөрөп, ул ваҡытта Президенттың китапханаһы ҙур тәьҫораттар ҡалдырыуын билдәләне.
Үҙ сиратында, Эмомали Рахмон Башҡортостан Башлығына республика властарының Тажикстандың Өфөләге генераль консуллығына күрһәткән даими ярҙамы өсөн рәхмәт белдерҙе. «Был беҙҙең өсөн бик әһәмиәтле, ярҙамығыҙҙы юғары баһалайбыҙ», — тине Тажикстан башлығы. Тажикстан яғы Рәсәй төбәктәре менән хеҙмәттәшлекте үҫтереүҙе «ике ил араһындағы стратегик партнерлыҡтың мөһим өлөшө булараҡ» ҡарауын билдәләне.
Белешмә. 2014 йылда Башҡортостан менән Тажикстан араһында тышҡы сауҙа әйләнеше 67,5 миллион доллар тәшкил иткән һәм нигеҙҙә экспорт тауарҙарынан торған.
Республика биләмәһендә Тажикстан капиталы ҡатнашлығында ойошторолған 16 берлектәге предприятие эшләй. Былтыр Тажикстандың Хатлон өлкәһе менән Башҡортостан араһында иҡтисади хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылған.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Төбәктә Урмансылар паркын төҙөкләндереүгә 55 миллион һум бүлендеФото: Олег Яровиков
Төбәктә Урмансылар паркын төҙөкләндереүгә 55 миллион һум бүленде
Төбәктә Урмансылар паркын төҙөкләндереүгә 55 миллион һум бүлендеФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 30 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Башҡортостанда Урмансылар паркын төҙөкләндереүгә 55 миллион һум йүнәлтелде. Өфө биләмәһендә урынлашҡан парк зонаһын яңыртыу өсөн аҡсаны «Транснефть» акционерҙар компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте бүлде, тип хәбәр иттеләр Башҡортостандың Социаль маҡсатлы программалар фондынан.
2013 йылда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов һәм республика Хөкүмәте булышлығында Социаль маҡсатлы программалар фонды «КИБА-проект» проектлаусылар төркөмө менән берлектә урман паркы биләмәһен реконструкциялау һәм төҙөкләндереү буйынса саралар проектын әҙерләне.
Бөгөнгө көнгә паркта 5,5 саҡрымдан ашыу асфальт юл һалынған, парковкалар булдырылған, футбол, мини-футбол, волейбол, баскетбол, бадминтон өсөн майҙансыҡтар әҙерләнгән. Балалар ҡаласығы төҙөлгән, ял итеү өсөн эскәмйәләр, яҡтыртҡыстар һәм видеокүҙәтеү ҡоролмалары ҡуйылған, йыл әйләнәһенә эшләүсе бәҙрәфтәр урынлаштырылған.
Урман паркын реконструкциялау былтыр яҙ башланды. Төбәк Башлығы Рөстәм Хәмитов ошо паркты төҙөкләндереү мәсьәләһен шәхси контролгә алды. Уның фекеренсә, баш ҡаланың иң ҙур йәшел скверы ҡот осҡос хәлдә, паркты тәртипкә килтереү кәрәклеге хаҡында ул бынан алдараҡ әйткәйне. Республика етәксеһе урман паркын төҙөкләндереү өмәләрендә лә ҡатнашты. Былтыр сентябрҙә парк асылды. Хәҙер уны төҙөкләндереү эштәре дауам итә һәм 2016 йылға тамамланырға тейеш. Өфө урман техникумының уҡытыу-урман хужалығы мөдире Альберт Закиров һүҙҙәренсә, парк биләмәһендә башҡа үҙгәрештәр көтөлмәй, төп бурыс — уны таҙа тотоу. Яҡын арала Сәғит Агиш урамы яғынан парковкаға асфальт һалыу планлаштырыла.
Башҡортостандың Социаль маҡсатлы программалар фондынан хәбәр итеүҙәренсә, урман паркын артабан төҙөкләндереү талап ителһә, аҡса табыласаҡ.


text:
Башҡортостанда «2011-2015 йылдарға урмандарҙы янғындарҙан һаҡлау» республика маҡсатлы программаһы ҡабул ителде
Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры Азамат Илембәтов «2011-2015 йылдарға урмандарҙы янғындарҙан һаҡлау» республика маҡсатлы программаһын раҫланы.
Документ системалы саралар комплексынан тора. Уларҙы тормошҡа ашырыу республикалағы урман хужалығының тотороҡло үҫешен тәьмин итеүгә, ағас әҙерләү һәм ағас эшкәртеү сәнәғәтен үҫтереүгә уңайлы шарттар булдырыуға мөмкинселек бирәсәк.
Программаны финанслауҙың дөйөм күләме — 808,4 млн. һум. Уны ғәмәлгә ашырыуға федераль бюджеттан - 320,4 млн. һум, республика бюджетынан – 428,7 млн. һум, бюджеттан тыш сығанаҡтарҙан 59,3 млн. һум бүленәсәк, тип хәбәр итә Башҡортостан Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәте.
Белешмә өсөн. Республика урмандарының дөйөм майҙаны — 6,3 млн. гектар, икенсе төрлө әйткәндә, уның территорияһының 44,1 процентын урмандар ҡаплаған. Ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге ерҙәрҙән урмандар биләгән майҙандар 144,6 мең гектарҙы тәшкил итә. Айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәләре республика территорияһының 382,9 мең гектарын (2,7%) алып тора. Һуңғы өс йылда урмандарҙа 1046 янғын үткән: матди зыян 26,7 млн. һумға барып баҫһа, Башҡортостандың урман хужалығына дөйөм зыян 69 млн. һумдан ашҡан.


text:
«Өфө» аэропорты пассажирҙарҙың «таҙа» зонаға инеү мөмкинлеген контролдә тотоуҙың яңы системаһын индерҙе Фото: Олег Яровиков
«Өфө» аэропорты пассажирҙарҙың «таҙа» зонаға инеү мөмкинлеген контролдә тотоуҙың яңы системаһын индерҙе
«Өфө» аэропорты пассажирҙарҙың «таҙа» зонаға инеү мөмкинлеген контролдә тотоуҙың яңы системаһын индерҙе Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 30 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
«Өфө» халыҡ-ара аэропорты тулыһынса илебеҙҙә етештерелгән программаны индергән тәүге авиапредприятие булды. «Астерос. Пассажирҙарҙың инеү мөмкинлеген автоматлаштырылған контролдә тотоу» модуле «Астерос Контакт Авиа» үҙенсәлекле теркәү системаһына өҫтәмә функция булып тора һәм әлегә илдең аэропорттар өсөн программалар баҙарында аналогы юҡ, тип хәбәр иттеләр аэропорттың матбуғат хеҙмәтендә.
Яңы система аэропорт һәм авиакомпаниялар эшмәкәрлегенә законһыҙ ҡатнашыуға юл ҡуймаясаҡ. Уның төп бурысы — көс ведомстволары хеҙмәткәрҙәре эҙләгән хәүефле кешеләрҙе асыҡлау. Бынан тыш, автоматлаштырылған контроль пассажирҙарҙың аэропорт эсендә хәрәкәт итеүен күҙәтергә мөмкинлек бирә. 1 июндән аэропорт тулыһынса ошо системаны файҙалана башлай.
«Авиация хәүефһеҙлеге сараларын көсәйтеү кәрәклегенә бәйле пассажирҙарҙың «таҙа» зонаға инеү мөмкинлеген контролдә тотоуҙың яңы системаһы аэропорт өсөн мөһим системалар иҫәбенә инә», — тип билдәләне аэропорттың мәғлүмәт технологиялары һәм элемтә хеҙмәте етәксеһе Виктор Чекальский.


text:
Фото:
Өфөлә танылған бейеүсе Рәшиҙә Туйсинаның юбилей концерты үтте
Фото:
Кисә Өфөлә танылған бейеүсе, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы, Салауат Юлаев һәм Ғ.Сәләм исемендәге премиялар лауреаты Рәшиҙә Туйсинаның концерты үтте. Тантаналы сара бейеүсенең 70 йәшлек юбилейы айҡанлы үткәреледе.
Беренсе булып Рәшиҙә Туйсинаның визит карточкаһына әйләнгән легендар «Заһиҙә» бейеүе башҡарылды: был номер менән ул тәүгә Кремледең Съездар һарайында сығыш яһаған.
Мәшһүр бейеүсене юбилейы менән Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов ҡотланы.
— Рәшиҙә Туйсина – танылған сәхнә оҫтаһы, үҙенең күп йыллыҡ ижады һәм һәләте менән ул бейеү аша башҡорт ҡыҙының матурлығын, аҡылын, һомғоллоғон күрһәтә алды, — тине республика башлығы. – Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбленең даны билдәле яҡташыбыҙҙың исеменә бәйле. Башҡорт бейеүен үҙенсәлекле энергетика айырып тора. Йыш ҡына республиканан ситтә йәшәүсе кешеләр башҡорт мәҙәниәте һәм уның быуаттар төпкөлөнән килгән тарихы хаҡында сәнғәтте яҙмышы һәм төп һөнәре итеп һайлаған бейеүселәребеҙҙең оҫталығы ярҙамында белә. Рәшиҙә Туйсина Ғәскәровтың бейеү мәктәбен, уның бай традицияларын үҫтереүгә күп көс һалған, башҡорт хореографияһын бейеү сәнғәтенең юғары өлгөләре менән байытҡан. «Гөлнәзирә», «Зарифа», «Шаян ҡыҙҙар» һәм башҡа бейеүҙәрҙә һеҙ тыуҙырған башҡорт ҡыҙының ҡабатланмаҫ образдары менән барыбыҙ ҙа һоҡланабыҙ.
Юбилей концертында Стәрлетамаҡ бейеү театры артистары, башҡорт эстардаһының билдәле башҡарыусылары, Ф.Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле бейеүселәре, Өфө сәнғәт училищеһы студенттары ҡатнашты.


text:
Өфө электр селтәрҙәре ҙур һорау менән ҡуллана
2009 йылда «БашРЭС» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенә электр селтәренә тоташтырыуҙы һорап 9 626 ғариза бирелгән, шуның нигеҙендә 7 908 килешеү төҙөлгән.
Иң күп заявка Өфө ҡала электр селтәренә килгән. «БашРЭС-УГЭС» технологик тоташтырыуға 2009 йылда 267,5 миллион һумға 2449 килешеү төҙөгән. «БашРЭС»-тың башҡа филиалдарында килешеүҙәр һаны күпкә кәм. БашРЭС-Нефтекама, БашРЭС-Стәрлетамаҡ, БашРЭС-Өфө һәм БашРЭС-Белорет бөтәһе бергә ҡулланыусылар менән 16,7 миллион һумға 5459 килешеү төҙөгән.
Яңы ҡулланыусыларға 84,5 МВт ҡеүәт бүленгән, шуның яртыһынан күберәге Өфөгә тура килә.
«Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә әйтеүҙәренсә, ғаризаларҙың күплеге тоташтырыуға тарифтарҙың сағыштырмаса түбән булыуына бәйле. Башҡортостан буйынса электр селтәрҙәренә технологик тоташтырыуға тариф, физик һәм юридик шәхестәр өсөн тоташтырыу ҡеүәте 15 кВт-тан артмағанда, 550 һум кимәлендә билдәләнгән. Ғариза биреүсенең участкаһы менән кәрәкле көсөргәнештәге электр селтәре объекты араһы — ҡалала 300 метрҙан, ауылда 500 метрҙан ашмаған осраҡтарға ҡағыла был.


text:
Аграрийҙар Тамбовта Рәсәй фермерҙарының XXII съезында ҡатнаша
Тамбовта Рәсәйҙең Крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары һәм ауыл хужалығы кооперативтары ассоциацияһының (АККОР) XXII съезы асылды. Унда БР ауыл хужалығы министрының беренсе урынбаҫары Николай Коваленко етәкселегендә Башҡортостан аграрийҙары делегацияһы ла ҡатнаша. Көн тәртибендәге мәсьәләләр иҫәбендә — фермер хужалығының бөгөнгө хәле һәм проблемалары, ауылда хужалыҡ итеүҙең бәләкәй формаларын үҫтереүҙә дәүләттең ролен күтәреү, АККОР-ҙың 2010 йылдағы эш йомғаҡтары һәм киләсәккә бурыстар.
Башҡортостан ауыл хужалығын үҫтереүҙә фермерлыҡ, ауылда хужалыҡ итеүҙең башҡа бәләкәй формалары һиҙелерлек роль уйнай. Республикала ауыл хужалығы продукцияһы етештереү менән шөғөлләнеүсе 4122 крәҫтиән (фермер) хужалығы, 292 шәхси эшҡыуар эшләй һәм 580 мең самаһы шәхси ярҙамсы хужалыҡ иҫәпләнә.
Республика иҡтисадында ауыл эшҡыуарлығының роле йылдан-йыл арта. Крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары ҡарамағында 482,6 мең гектар ауыл хужалығы ерҙәре иҫәпләнә, граждандарҙың шәхси файҙаланыуында — 281 мең гектар.
Фермерҙар 877,7 мең баш самаһы һыйыр малы, 276,5 мең сусҡа, 789,2 мең һарыҡ һәм кәзә, 91 мең йылҡы малы, 259,3 мең умарта күсе, 5,4 млн ҡош-ҡорт аҫрай.
2010 йылда ауыл хужалығы продукцияһы етештереүҙең дөйөм күләмендә крәҫтиән (фермер) һәм шәхси ярҙамсы хужалыҡтар өлөшө 72,4 процент тәшкил итте.
Башҡортостанда шәхси ярҙамсы хужалыҡтарҙы үҫтереүгә ярҙам итеү өсөн «2010-2012 йылдарға Башҡортостан Республикаһында шәхси ярҙамсы хужалыҡтарҙы үҫтереү республика программаһы» ғәмәлгә индерелгән.
Съезд халыҡты аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүгә һәм Рәсәй ауылын тергеҙеүгә хужалыҡ итеүҙең бәләкәй формалары өлөшөн артабан арттырыу юлдарын билдәләргә тейеш.


text:
«Көнсығыш факторы» халыҡ-ара конкурсы: һәләтле йәш дизайнерҙар талап ителә
Иртәгә, 23 ноябрҙә, Өфөлә VII «Көнсығыш факторы» халыҡ-ара йәш дизайнерҙар конкурсы асыласаҡ. Унда 100-гә яҡын модельер-дизайнер, интерьер дизайнеры һәм фоторәссам ҡатнашасаҡ. Конкурстың халыҡ-ара статусын иҫәптә тотоп, яҡын сит илдәрҙән, Европа һәм Американан йәш таланттарҙы йәлеп итеү планлаштырыла.
«Көнсығыш факторы» бәйгеһе мәғариф һәм мәҙәниәт үҫешенең өҫтөнлөклө йүнәлештәре сиктәрендә үткәрелә. Мода һәм дизайн өлкәһендә һәләтле йәштәрҙе асыҡлау сараның төп маҡсаты булып тора.
«Көнсығыш факторы-2011» программаһында – модельер-дизайнерҙар, тирә-яҡ мөхит дизайнерҙары һәм фоторәссамдар араһында конкурстар үткәреү. Шәмбе, 26 ноябрҙә, тимер юл вокзалының ҙур залында конкурстың йомғаҡлау сараһы үткәреләсәк.
Конкурсты Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһы, «100 лиц» модель агентлығы, «Каруанһарай» сауҙа-эш комплексы һәм «Правда» клубы ойоштора.


text:
Өфөлә Жәлил Кейекбаевтың тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған халыҡ-ара конференция үтәсәк
27 октябрҙә Башҡорт дәүләт университетында ғалимдың тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған «Профессор Жәлил Ғиниәт улы Кейекбаев һәм уның Урал-Алтай һәм төрки филологияһы үҫешенә индергән өлөшө» халыҡ-ара фәнни-ғәмәли конференцияһы үтәсәк. Ойоштороусылар – Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы, Башҡорт дәүләт университеты, БашДУ-ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты.
Форумда Рәсәй төбәктәре (Башҡортостан, Татарстан, Ҡалмыҡстан, Ҡабарҙы-Балҡар, Чечня, Якутия, Төмән, Ханты-Манси, Мәскәү), Әзербайжан, Ҡаҙағстан, Үзбәкстан, Төркиә һәм Болгария филологтары, философтары һәм тарихсылары ҡатнашасаҡ.
Университеттың йыйылыштар залында 11 сәғәттә үтәсәк пленар ултырыштан һуң, ете йүнәлеш буйынса секция ултырыштары уҙғарыласаҡ. Шулай уҡ конференция сиктәрендә билдәле башҡорт телсеһе, педагог Закир Шакировтың тыуыуына 130 йыл тулыуға арналған секция үткәреләсәк.


text:
Иҡтисади тармаҡ предприятиелары ярышҡа саҡырыла
БР Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты Комитет эшмәкәрлегенең төп төрҙәренә ҡараған преприятиелар араһында ярыш иғлан итә. Ошоға бәйле ведомство кәрәкле документтарҙы, шул иҫәптән ҡатнашыуға заявка һәм тейешле формала ярыш һөҙөмтәләрен баһалау өсөн финанс-иҡтисади күрһәткестәрҙе 18 ғинуарға тиклем тапшырыуҙарын һорай.
Был ярыштар республиканың сәнәғәт ҡеүәтен һөҙөмтәле файҙаланыуҙы күтәреүгә һәм предприятиеларҙың инвестицион күркәмлеген арттырыуға, шулай уҡ төбәктең ил һәм донъя баҙарындағы позицияларын нығытыуға йүнәлтелгән.
Сара файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар сығарыу, металға ҡарамаған минераль продукттар етештереү, ағас изделиелар етештереү, фәнни тикшеренеүҙәр һәм эшләнмәләр, проект-тикшеренеү эшмәкәрлеге һәм төҙөлөш кеүек бер нисә төркөм буйынса үткәрелә.
БР Төҙөүселәр ойошмаһынан хәбәр итеүҙәренсә, предприятиелар араһындағы ярышҡа квартал һайын һәм йыл аҙағында йомғаҡ яһаласаҡ. Конкурсанттар эшмәкәрлеген БР Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты приказы менән раҫланған комиссия ҡарай. Ярыш йомғаҡтары яңыртылған һәм һөҙөмтәле эшләгән предприятиеларға дәүләт ярҙамы күрһәтеү тураһында ҡарар ҡабул ителгәндә, шулай уҡ финанс-хужалыҡ эшмәкәрлегендә иң яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшкән ойошмаларҙың етәкселәрен һәм хеҙмәткәрҙәрен дәүләт наградаларына тәҡдим иткәндә иҫәпкә алынасаҡ.


text:
Башҡортостанда республика Президенты һаулауҙарына инде ун бер кандидат
Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһы шаршамбы, 9 июлдә, республика Президенты вазифаһына кандидат Нурислам Усмановтан документтар ҡабул итте. Башҡортостан Республикаһында «Достоинство» дөйөм Рәсәй сәйәси партияһы» төбәк бүлексәһе тарафынан күрһәтелгән, Рәсәй Эске эштәр министрлығы пенсионеры ваҡытынан алда республика башлығы һайлауҙарына кандидаттарҙы күрһәтеүҙең һуңғы көнөндә тапшырҙы.
Үҙәк һайлау комиссияһының эшсе төркөмө күрһәтелеүсегә тейешле документтарҙы ҡабул итеү һәм һайлау фондын булдырыу өсөн махсус иҫәп асыуға рөхсәт биреү тураһында дөрөҫләүсе нәмә бирҙе.
Республика башлығы вазифаһына әлеге ваҡытта 11 кандидат дәғүә итә. Улар – Башҡортостан Президенты вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Рөстәм Хәмитов; «Рәсәй патриоттары»нан Илдар Бикбаев; «Граждандар көсө»нән Рәил Сарбаев; «Ғәҙел Рәсәй»ҙән Константин Шаһиморатов; ЛДПР-ҙан Иван Сухарев; «Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы» сәйәси партияһының Башҡортостан Республикаһы бүлексәһе секретары Юнир Ҡотлоғужин; «Рәсәй коммунистары» сәйәси партияһының Башҡортостан Республикаһы бүлексәһенән Рәсих Хәмитов, «Рәсәй пенсионерҙар партияһы – ғәҙеллек өсөн» сәйәси партияһының төбәк бүлексәһенән Ришат Мәғәсүмов; «Рәсәй халыҡ идаралығы партияһы» сәйәси партияһының төбәк бүлексәһенән Павел Ксенофонтов; «ЯБЛОКО» Рәсәйҙең берләшкән демократик партияһы» сәйәси партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһенән Сергей Наумкин.
Кандидаттарҙы күрһәтеү бөгөн, 9 июлдә, тамамлана.


text:
«Скай Экспресс» авиакомпанияһы «Өфө – Мәскәү» рейстарын көн һайын яһаясаҡ
1 декабрҙән «Скай Экспресс» (Sky Express) авиакомпанияһы «Өфө – Мәскәү» рейсын башҡарыу йышлығын арттыра, ул хәҙер көн һайын осасаҡ. Ә киләһе йылда был компания Мәскәүгә осоу йышлығын тәүлегенә ике рейсҡа тиклем арттырырға планлаштыра.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, «Скай Экспресс» Мәскәүҙән Өфөгә тәүге рейсын 1 ноябрҙә яһағайны. Был йүнәлеш авиакомпанияның 12-се регуляр осоштар йүнәлеше булды. Самолет «Внуково» аэропортынан 01 сәғәттә оса, Өфөгә 05 сәғәт 15 минутта килә. Өфөнән кире рейс — урындағы ваҡыт менән 06 сәғәт 40 минутта. Самолет Рәсәйҙең баш ҡалаһына 07 сәғәттә барып етә.
Уңайлы осоштар графигы пассажирҙарға Мәскәүгә лә, Өфөгә лә иртәнсәк барып етергә һәм эш көнөн ике ҡалала ла уңышлы үткәрергә мөмкинлек бирә. Йәкшәмбе көндәрендә «Скай Экспресс» Мәскәүгә көндөҙгө ваҡытта рейс яһай: Өфөгә 16 сәғәт 10 минутта килә, Өфөнән 17 сәғәт 25 минутта оса. Рейстар ярайһы уҡ арзан тарифтар буйынса башҡарыла — бер яҡҡа 2000 һумдан алып.


text:
Лао-цзы
Лао-цзы (Ҡарт Сабый, Аҡыл Эйәһе Бабай; ҡыт. ябайл. 老子, пиньин: Lǎo Zǐ, б. э. т. VI быуат), {б. э. т. VI—V быуаттың 3}боронғо ҡытай философы, ул классик дао фәлсәфәүи трактаты "Дао Дэ Цзин"ды яҙған тип иҫәпләнә. Хәҙерге фән уның тарихи шәхес булыуын шик аҫтына ала, әммә Лао-цзы фәнни әҙәбиәттә даосизмға[1] нигеҙ һалыусы тигән фекер бар.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Даосизмдың башланған осронда уҡ әле Лао-цзы легендар шәхес булараҡ таныла һәм уны илаһилаштырыу күҙәтелә. Риүәйәттәр буйынса, имеш, әсәһе әллә нисә йылдар уға ғоманлы булған, шуға ла бабай булып тыуған, шуға ла, имеш, Ҡарт Сабый тип исемләгәндәр. Мәгәр «цзы» иероглифы «аҡыл эйәһе» тигәнде лә аңлата, шулай булғас уның исемен «Аҡыл Эйәһе Бабай» тип тә уҡырға мөмкин.
Уның тарихи шәхес булыуын шик аҫтына алып, бәлки Конфуций менән бутайҙарҙыр тигән фекер ҙә бар.
Шулай уҡ Лао-цзы — даосизм философияһына нигеҙ һалған, легендаларға күмелгән ҡытай фекер эйәһе тип һанау ҙа бар. Б. э. т. 604 йылда тыуған тип һанайҙар. Ҡыҫҡа ғына биографияһында император йортонда йылъяҙмасы-архивариус булып эшләгән һәм әллә 160, әллә 200 йәшйәшәгән тигән һүҙҙәр бар.
Сыма Цянь тигән кеше тулыраҡ мәғлүмәт бирә: Лао-цзы Ҡытайҙың Чу тигән батшалғында тыуған. Ғүмеренең күп йылдарын император архивын Чжоу дәүләте китапханаһын һаҡлап тороусы булып уҙғарған.. 517 йылда Конфуций менән данлыҡлы осрашыу булған. Ҡартайғас, ул илдән көнбайышҡа табан юлға сыға. Ил сигенә еткәс, застава етәксеһе Инь Си Лао-цзының үҙ тәғлимәтен һөйләүен үтенгән. Лао-цзы Дао Дэ Цзин (Юл һәм Изге Көс ҡануны) тигән яҙма яҙып ҡалдыра. Ҡайҙа китеп юғалғаны билдәһеҙ.
Икенсе бер риүәйәт буйынса Лао-цзы Остаз Ҡытайға, элекке тормошон юйҙыртып, сабый халәтендә Һиндостандан килгән,
Көнбайышҡа сәйәхәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Көнбайышҡа сәйәхәт» тигән романда Лао-цзыны тау эйәләре рәтенә алғас, илаһтар Сунь Укунды тоторға ҡушыуҙары бәйән ителә. Сунь Укун илаһтарға буйһонмаған, уларға ҡаршы этлектәр ҡылған имеш. Артабан Лао-цзының уны тотоуы, әммә бер нисек тә уны юҡҡа сығара алмауы һүрәтләнә. Хатта мейескә ултыртып 49 көн буйы яндырғандан һуң да тере ҡалып, мейсте емерә һуғып, кирбестәре осоп төшкән ерҙәрҙә утлы тауҙар барлыҡҡа килә. Бары Будда ғына уны еңеп, тау аҫтына ултыртып ҡуя. Лао-цзының һыу һыйыр (буйволы) уның мөғжизәле алмас беләҙеген урлап, Иблискә әйләнә һәм ҡот осҡос ҡыйралыштар эшләй башлай. Будда Ляо-цзыға Сунь-Укунды ярҙамға ебәрә, тегеләр икәүләп яуызды тота һәм кире һыу һыйырына әйләндерә.
Лао-цзының мейесе кирбестәренән барлыҡҡа килгән утлы тауҙар , Сюаньцзан тигән кешенең сәйәхәт ваҡытнда юлын быуа. Бер тау Урта Азия яғына йүнәлгән юлда була. Шул тауҙа юл быуған уттарҙы һүндергәндә килеп сыҡҡан мажаралар бәйән ителә.
Лао-цзы үҙе тураһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дао Дэ Цзин исеменән яҙа:
Бар кеше үҙем тип йәшәй,
Мин генә бынан баш тарттым
Йөрәгем алйоттар йөрәгендәй
Ҡараңғы, аңлайышһыҙ.
Кешеләрҙең тормошо үтә күренеп тора,
Мин генә күҙ бәйләнгән киске эңерҙәй
Буталсыҡ донъяла йәшәйем.
Кешеләр ваҡ ҡына эште лә уйлап эшләй
Мин генә билдәһеҙлек тулы мөхиттә
Тын күлдәрҙәй тоноп, тауышһыҙмын,
Елдәй иҫһәм, тыйып алалмаҫлыҡмын!
Һәр кешенең шөғөлө бар, тик мин генә
бер ҡырағай наҙан кеүек көн итәм.
Бер мин генә тормош тамырын,
Бар теректең тамырын ҡиммәт күрәм.
Фәлсәфәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Лао-цзының фәлсәфәһендә ике башланғыс — Дао һәм Дэ барлығы төп урында тора. «Дао» йәки «Тао» ҡытай телендә «юл» тигәнде аңлата;әммә был фәләсәфә системаһында ул киңерәк метафизик мәғәнәгә эйә. «Дао» есемдәрҙең асылын да, Ғаләм булмышын да үҙ эсенә ала.. Материалистик күҙлектән алғанда «дао» — ул тәбиғәт, объектив донъя.
Дэ төшөнсәһе ҡытай ғәҙәт-йолаларында бик ҡатмарлы урын биләй.. Бер яҡтан, Дэ — Даоны туйындырыусы, бар итеүсе (' . Шулай уҡ ул Даоны ҡулланыу һәм уға ярашлы йәшәү ысулы ла. Дэ — йәшәйеш принцибы. Ул йәшәү ҡеүәте тупларға биреүсе көс, ци. Дэ — йәшәйеш ҡеүәтен дөрөҫ файҙаланыу, дөрөҫ ҡылыҡ-фиғел. Әммә Дэ — әхлаҡ менән генә сикләнмәй. Дэ аңды көндәлек мәшәҡәттәрҙән өҫкә күтәреүсе лә .
'
'
'
Төп идеялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғаләм үҫешен билдәле өлгөлөр һәм принциптар менән аңлатып булмай. Әммә бик үк теүәл булмаһа ла — Дао тип атап була.
Артыҡ белемгә ынтылмаҫҡа кәрәк— киреһенсә, юнылмаған ағас, йәки сабый халәтендә булыу хәйерле. Бар ҡапма-ҡаршылыҡтар ҙа үҙ-ара мөнәсәбәттә, шулай уҡ һыйыша ала. Мәҫәлән, йәшәү һәм үлем.. Үлем — ул ғүмер тамамланыу, шул уҡ ваҡытта икенсе тормошта йәшәй башлау. Һәр «үлемдең» ахыры — икенсе «үлемдең» башы. Эш һүҙҙәрҙә, төшөнсәләрҙә түгел, ә уларға ниндәй мәғәнә һалыныуында. Ингән ер — сығыу урыны ла.
Тормош — ул «йомшаҡ» һәм «һығылмалы». Үлем — ул «ҡаты» һәм «киҫкен». Даоса проблемаларҙы сисеү юлы — киреләнмәү, ыңғайға ҡуйыу. Быны гел буйһоноп тороу тип аңларға ярамай — мөмкин тиклем әҙерәк көс сарыф итеп, үҙеңдекенә өлгәшергә тырышыу тип аңларға кәрәк.
Кешенең төп ыңғай сифаты — нәфсене тыя белеү.[2]
Идеялары Адвайтатәғлимәтенә яҡын.
Лао-цзы хәҡиҡәт тураһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- "Тел менән әйтелгән хәҡиҡәт — хәҡиҡәт түгел инде, сөнки хәҡиҡәт менән баштағы бәйләнеште юғалтҡан ".
- «Белгән — һөйләмәй, һөйләгән — белмәй».
Кеше үҙендәге ялғандарҙан арынып, хәҡиҡәткә өлгәшә. Лао-цзы былай тип яҙған: «Күктән һәм Ерҙән алда уҡ булған Сикһеҙ бер Көс бар. Ниндәй тыныс, ниндәй сабыр ул! Яңғыҙлыҡта йәшәй һәм үҙгәрмәй.. Бар нәмәне ҡулында тота, әммә сәбәләнмәй. Беҙ уны Ғаләмдәр Инәһе тип атай алабыҙ. Мин уның исемен белмәйем. Үҙемсә Дао тип атайым».
Диалектика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Лао-цзының фәлсәфәһе бик үҙенсәлекле дидактикаға ҡоролған:
- "Ысынбарлыҡтан һәм юҡтан бар нәмә барлыҡҡа килгән; мөмкинлек һәм мөмкин булмағандан — башҡарылыш;оҙон һәм ҡыҫҡанан — рәүеш (форма). Юғары — түбәнде буйһондра; ҡалын һәм нәҙек тауыштар бергә гармония тыуҙыра; алдан килгәне үҙенән һуң килгәнде буйһондора.
Әммә Лао-цзы быларҙы ҡапма-ҡаршылыҡ көрәше түгел, ә килешеү тип һанай.
- «Кеше бер нәмә эшләмәҫкә ҡарар иткәндә еткәндә эшләр нәмә ҡалмаған булыр.»
- «Кем халыҡты ярата һәм уға идара итә, шул бер ни ҙә эшләмәҫкә тейеш»
Был фекерҙәрҙән Лао-цзының фәлсәфәһе, йәки этикаһы: бер ни ҙә эшләмәү икәне күренә. Көсләп нимәнелер тағыу, тәбиғәтте үҙгәртергә тырышыу ғәйепләнә.
- «Бик күп тау һыуҙары диңгеҙгә ағып төшә, сөнки диңгеҙ тауҙарҙан аҫтараҡ. Шуға ла бар сығанаҡтарға ла идара итә ала. Аҡыл эйәһе лә, кешеләрҙән өҫтәрәк булырға теләһә, үҙен уларҙан аҫтараҡ тота, алдараҡ булайым тиһә — артҡа баҫа. Шуға ла кеше уның өҫтәлегенең ауырлығын тоймай, артта торғас, алдалығын күрмәгәнлектән, ғәҙелһеҙлек тип уйламай»
- Илгә идара иткән «„Изге ир“ аҡыл эйәләрен нимәлер эшләүҙән тыя. Бер ни ҙә эшләнмәгәндә донъяла тыныслыҡ урынлаша»
- «Бер белеме лә булмаған кеше бер ваҡытта ла ауырымай» (Башҡорт халыҡ әйтеме — Белмәгәндең беләге тыныс)
- «Белем юҡ ул, шуға бер ни ҙә белмәйем»
- «Дәүләттең һалымдары күтәргеһеҙ ауыр. Бына шул халыҡты бөлдөрә.»
- Сыма Цянь Лао-цзының һәм конфуцийлыҡҡа ҡаршы сыҡҡан философ Хань Фэйҙың 韩非 биографияһын бергә ҡуша. «Хань Фэй-цзы» трактатында Лао-цзыға ике бүлек бағышланған(《解老》, 《喻老》).
Әҫәрҙәренең исемлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Yu Kan Dao Homepage
- 老子 Lǎozĭ 道德經 Dàodéjīng Chinese+English+German
- Лао-цзы Дао Дэ Цзин: A paragon ebook, LAO ZI most-comprehensive ebook for FREE in PDF & HTM format, contains 50 translations in 6 different layouts, by Sanmayce.
- Дао Дэ Цзин.(«Канон Пути и Добродетели») Перевод А. Кувшинова. — С.-Пб., 1991.
Башҡорт халҡының даосизмға ауаздаш мәҡәл һәм әйтемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Атым юҡ бурамда, ҡайғым юҡ буранда
- Белмәгәндең беләге тыныс
- Иртәгәһен ишәк ҡайғыртҡан
- Иртәгә лә көн бөтмәҫ
- Үгеҙ үлһә — ит, арба ватылһа — утын
- Аҙ ҙа етә, күп тә бөтә
Әммә был мәҡәлдәр күпселек тарафынан хәрәкәт итмәү, бошмауҙы ғәйепләп ҡулланыла. Шул уҡ ваҡытта даосылыҡта ыңғай һыналған бәхәскә инмәү, тыныслыҡ һаҡлау, килешә белеү ысулы беҙҙең халыҡта ла өнәлә:
- Баҙнатлы тыныслыҡ яратыр
- Иҫәр менән иҫәр булма
- Йоҡлаған йыланды уятма
- Ҡырмыҫҡа ояһына таяҡ тыҡма
- Таш менән атҡанға аш менән ат
- Тыныслыҡтың төбө — уңышлыҡ
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Лао-цзы // Китайская философия. Энциклопедический словарь. 2009 (автор — Е. А. Торчинов)
- ↑ http://philosophy.ru/library/asiatica/china/laotzy.html Учение Лао-цзы
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ян Хиншун. Древнекитайский философ Лао-цзы и его учение. М.-Л.,1950
- Мялль Л. К пониманию 'Дао дэ цзина' // Учёные записки Тартуского государственного университета. Тарту, 1981. Вып. 558. С. 115—126.
- Спирин В. С. Гармония лука и лиры глазами Лао-цзы //Письменные памятники и проблемы истории культуры народов Востока. XIV.Ч.1. М.,1981.
- Спирин В. С. Строй, семантика, контекст 14-го параграфа «Дао дэ цзина» //Письменные памятники и проблемы истории культуры народов Востока. XX.Ч.1. М.,1986.
- Лукьянов А. Е. Первый философ Китая: Фрагменты философской автобиографии Лао цзы. // Вестник МГУ. Серия 7: Философия. 1989. N 5. С. 43-54.
- Спирин В. С. «Слава» и «позор» в § 28 «Дао дэ цзина»//Письменные памятники и проблемы истории культуры народов Востока. XXII.Ч.1. М.,1989.
- Лукьянов А. Е. Лаоцзы (философия раннего даосизма). М., 1991.
- Лукьянов А. Е. Рациональные характеристики Дао в системе 'Дао дэ цзин' // Рационалистическая традиция и современность. Китай. М., 1993. С. 24-48.
- Маслов А. А. Мистерия Дао. Мир «Дао дэ цзина». М., 1996.
- Viktor Kalinke: Studien zu Laozi, Daodejing . Band 1: Text und Übersetzung / Zeichenlexikon. Leipzig 2000, ISBN 3-934015-15-8
- Viktor Kalinke: Studien zu Laozi, Daodejing . Band 2: Anmerkungen und Kommentare. Leipzig 2000, ISBN 3-934015-18-2
- Viktor Kalinke: Studien zu Laozi, Daodejing . Band 3: Nichtstun als Handlungsmaxime. Essay , Leipzig 2011, ISBN 978-3-86660-115-4
- Кычанов Е. И. Тангутский апокриф о встрече Конфуция и Лао-цзы //XIX научная конференция по историографии и источниковедению истории стран Азии и Африки. СПб.,1997. С.82-84.
- Карапетянц А. М., Крушинский А. А. Современные достижения в формальном анализе «Дао дэ цзина» // От магической силы к моральному императиву: категория дэ в китайской культуре. М., 1998.
- Мартыненко Н. П. Изучение семантики древних форм начертания текста «Дао дэ цзин» как необходимая компонента изучения истории даосизма // Вестник Московского университета. Серия 7. Философия. № 3. 1999.С.31-50
- Рехо Ким «Неделание»: Лев Толстой и Лао-Цзы Проблемы Дальнего Востока. 2000.-№ 6. С.152-163.
- Лукьянов А. Е. Лао-цзы и Конфуций: Философия Дао. М., 2001. 384 с.
- Маслов А. А. Загадки, тайны и коды «Дао дэ цзина». Ростов-на-Дону, 2005. 272 с.
- Степанова Л. М. Проблема личности в учении Лао-цзы о совершенномудром. // Вестник Бурятского государственного университета. 2008. № 6. С. 24-29.
- Кобзев А. И. Лао-цзы и Будда — «совпадение двух в одном» или «раздвоение единого»? // Общество и государство в Китае: XXXIX научная конференция / Институт востоковедения РАН. — М., 2009. -С.221-225 ISBN 978-5-02-036391-5 (в обл.)
- Дао-Дэ цзин: Книга о Пути жизни / Сост. и пер. В. В. Малявина. М., Феория. 2010. (статья по традиционной иконографии Лао Цзы)
- Shien Gi-Ming, "Nothingness in the philosophy of Lao-Tzu, " Philosophy East and West 1 (3): 58-63 (1951).
- Chad Hansen, Linguistic Skepticism in the Lao Tzu // Philosophy East and West, Vol. 31, No. 3 (Jul., 1981), pp. 321—336
- Лао Си, «ТАО-ТЕ-КИНГЪ, или писанiе о нравственности». Под редакцiей Л. Н. Толстого, перевелъ съ китайскаго профессоръ университета въ Кiото Д. П. Конисси, примечанiями снабдилъ С. Н. Дурылинъ. Москва — 1913


text:
Европа сифат аҙналығы башланды
Ноябрҙең икенсе аҙнаһы башланды. Ә был, Европа сифат аҙналығы старт алды, тигәнде аңлата. Европа, Азия һәм Америка дәүләттәренең күбеһендә граждандарҙың лайыҡлы тормошо һәм илдең тотороҡло үҫеше өсөн юғары сифатлы продукция һәм хеҙмәтләндереү ни тиклем мөһим булыуын күрһәтеүсе саралар үткәрелә.
Тәүге тапҡыр мөһим даталар календарында был тематик аҙналыҡ 1995 йылда барлыҡҡа килде. Аҙналыҡтың юғары нөктәһе булып кесе йома – Бөтә донъя сифат көнө тора.
Бөгөн сифат проблемаһы актуаль булмаған өлкәне атауы ҡыйын. Был төшөнсә иҡтисад, социология, сәйәсәт, экология проблемаларын хәл итеү менән тығыҙ бәйләнгән.
Өфөлә 12 ноябрҙә үткәреләсәк республика конференцияһында тауарҙар һәм хеҙмәтләндереүҙәр сифаты – халыҡтың йәшәү кимәлен билдәләүсе төп күрһәткес – өлкәһендәге эш тураһында һүҙ барасаҡ. Унда “сифат” йүнәлешендә ҙур уңыштарға өлгәшкән, халыҡ-ара стандарттар нигеҙендә прогрессив менеджмент ысулдарын индергән предприятиелар етәкселәре һәм төп белгестәре ҡатнашасаҡ.
БР Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификация үҙәге матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, конференцияла “Рәсәйҙең 100 иң яҡшы тауары” федераль программа-конкурсы лауреаттары һәм дипломанттары аталасаҡ. Башҡортостан предприятиелары был дөйөм дәүләт ярышында йыл һайын ҡатнаша. Ҡатнашыусылар һәм еңеүселәр һаны буйынса республика тотороҡло рәүештә алдынғы төбәктәр иҫәбенә инә. Ә былтыр Башҡортостан Рәсәйҙең конкурста ҡатнашҡан 77 төбәге араһында беренсе урынға сыҡты.
Дипломдарҙан тыш, конференцияла “Сифат өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн” почет билдәләре тапшырыласаҡ. Киң мәғлүмәт сараларында сифатты тәьмин итеү проблемаларын әүҙем яҡтыртҡан журналистар бүләкләнәсәк. “Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификация буйынса иң яҡшы эшкә” студенттар конкурсы йомғаҡтары ла билдәле буласаҡ.


text:
Иртәгә күсемһеҙ милеккә хоҡуҡтарҙы теркәү мәсьәләләре буйынса граждандар ҡабул ителә
13 апрелдә РФ Президентының Башҡортостан Республикаһындағы йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһендә күсемһеҙ милеккә хоҡуҡтарҙы теркәү мәсьәләләре буйынса граждандар ҡабул ителә.
Мөрәжәғәт итеүселәрҙе Дәүләт теркәүе, кадастр һәм картография федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе урынбаҫары Петр Клец ҡабул итәсәк.
Башлана — 10 сәғәттә.
Йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһенең адресы: Өфө ҡалаһы, Цюрупа урамы, 100 («Үҙәк баҙар» транспорт туҡталышы). Белешмәләр һәм алдан яҙылыу өсөн телефондар: 251-64-39, 251-77-91.


text:
“Өфө” Халыҡ-ара аэропорты Башҡортостан милекселегенә тапшырылды
Рәсәй Президенты Дмитрий Медведев “Өфө” Халыҡ-ара аэропорты” асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең федераль милекселектә булған 100 процент акцияларын тулыһынса Башҡортостан милекселегенә тапшырырға бойорҙо.
Милексене алмаштырыу маҡсаты — "Өфө" аэропортын комплекслы реконструкциялауға инвестициялар йәлеп итеү, тип хәбәр итә РФ Президентының матбуғат хеҙмәте.
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте, республика маҡсатлы программаһына ярашлы, дәүләт-шәхси партнерлыҡ шарттарында “Өфө” аэропортының авиатранспорт инфраструктураһы объекттарын комплекслы реконструкциялауға һәм модернизациялауға, аэровокзал комплексын реконструкциялауҙы ла индереп, кәмендә 24,7 миллиард һум күләмендә инвестициялар йәлеп итәсәк.


text:
Фото:
Стәрлетамаҡ районында Йөрәктау эргәһендә экологик өмә уҙҙы
Фото:
ӨФӨ, 2014 йыл, 23 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Стәрлетамаҡ районында тәбиғәт ҡомартҡыһы – Йөрәктау эргәһен таҙартыу буйынса ике көнлөк өмә уҙҙы. БР Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, унда 70-тән ашыу кеше ҡатнашты. Улар иҫәбендә – Бельское ауылы дөйөм белем биреү мәктәбе уҡыусылары, «Олимп» туристик клуб ағзалары, урындағы халыҡ, Алатана ауыл советы хакимиәте, БР Йәштәр эштәре буйынса комитеты хеҙмәткәрҙәре, шулай уҡ Экология министрлығының Стәрлетамаҡ территориаль идаралығы белгестәре.
Дөйөм көс менән ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары полигонына 12 кубометр сүп-сар сығарылып түгелде.
Көҙөн бында экологик өмә үткәреү яҡшы йолаға әүерелгән. БР Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы матбуғат секретары Нина Никандрованың әйтеүе буйынса, Йөрәктауҙа төп һаҡлау объекттары – һирәк осрай торған үҫемлектәр. Улар «Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабы»на индерелгән. Бынан тыш, айырым һаҡлауҙы талап иткән бөжәктәр бар.


text:
Татарстанда шәхси ярҙамсы хужалыҡтар 200 миллион һум самаһы бюджет ярҙамы аласаҡ
Татарстанда шәхси хужалыҡтар 200 миллион һум самаһы бюджет ярҙамы аласаҡ, тип хәбәр итә «Татар-информ» мәғлүмәт агентлығы. Крәҫтиән ихатаһындағы һәр һыйырға иҫәп менән 5-әр центнер иген бүлеп биреләсәк. Был турала Татарстандың Фермерҙар һәм крәҫтиән хужалыҡтар ассоциацияһы рәйесе Камияр Байтимеров белдерҙе.
Уның әйтеүенсә, крәҫтиән хужалыҡтарында 130 мең баш һыйыр тотола. Бүленгән саралар һәр һыйырға бишәр центнер иген һатып алыуға ғына етә. Камияр Байтимеров фекеренсә, алдағы ҡышҡа крәҫтиәндәр бесән һәм һаламды әле үҙҙәренең агросәнәғәт предприятиеларына ҡуртымға бирелгән ер пайҙары иҫәбенән ала ала. Ә игенде ҡайҙандыр алыу мөмкинлеге юҡ. Шуға күрә иген фуражы сифатында бирелгән финанс ярҙамы быйылғы йылдағы аномаль ҡоролоҡ шарттарында бик тә урынлы буласаҡ.


text:
Литр
Литр (л, l, L, ℓ) — күләм үлсәү берәмеге. Литр сәғәт, тәүлек кеүек берәмектәр менән бергә Үлсәү системаһы (СИ) берәмеге түгел, шулай ҙа Үлсәү системаһындағы (СИ) башҡа берәмектәр менән ҡулланырға була. Үлсәү системаһындағы (СИ) стандарт күләм үлсәү берәмеге — куб метр (м³).[1]
Йөкмәткеһе
Литр дәүмәле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 литр 1 кубик дицеметрға тигеҙ: 1 л = 1 дм³.
Был аныҡлау 1964 йылда Үлсәм һәм үлсәүҙәр буйынса 12-се Генераль конференцияла ҡабул ителә.
Быға тиклем, 1901 йылғы Үлсәм һәм үлсәүҙәр буйынса 3-сө Генераль конференция ҡарары нигеҙендә, литр нормаль атмосфера баҫымында (760 мм терекөмөш бағанаһы) һәм температурала 1 кг һыуҙың күләме тип билдәләнә. Шулай итеп, 1,000028 дм³ 1 литр тип ҡабул ителгән.
Һүҙҙең килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Литр» һүҙе француз күләм үлсәү берәмеге, 0,831018 литрға тигеҙ булған, «литрон» (фр. litron) һүҙенән килеп сыҡҡан. Ә «литрон» һүҙе грек-латин телендәге «litra» һүҙенән килеп сыҡҡан. Боронғо грек колонияларында, бигерәк тә Сицилияла, литр тип көмөш (һәм уға бәрәбәр ауырлыҡтағы) аҡсаны атағандар.
Тамғалау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәйҙә литр бәләкәй «л» хәрефе менән билдәләнә[2]. Ошо уҡ тамға Белоруссия, Украина, Ҡаҙағстан һәм Монголияла ҡулланыла. 1990 йылдарға тиклем Болгарияла ҡулланылды (1994 йылда үлсәү берәмектәре латин хәрефтәренә алыштырылһа ла рәсми булмаған рәүештә кирилл хәрефтәре ҡулланыла).
Тәүҙәрәк Халыҡ-ара үлсәү системаһындаСИ литрҙы тамғалау өсөн бәләкәй l хәрефен ҡулланғандар. Был ғалим исеменән барлыҡҡа килгән үлсәү берәмектәрен ҙур хәреф менән яҙырға тигән килешеүгә яраҡлы булған. l бәләкәй латин хәрефен «1» цифраһы менән бутарға мөмкин булған, был буталыш медицина вәкилдәре араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙырған. Төрлө илдәрҙең метеролигия ойошмалары литрҙы ҙур хәреф менән (L) яҙыуҙы раҫларҡа тырышып ҡарай. Шул туралы бер тарихи ваҡиға бар.Канаданың Ватерлоо университеты хеҙмәткәре Кеннет Вулнер Клод Эмиль Жан-Батист Литр исемле мифик ғалимды уйлап сығара һәм шул ғалим исеме менән литрҙы ҙур хәреф менән яҙырға ирешеп ҡарай. Мәҡәлә 1978 йылда университеттың «Chem13 News» журналында донъя күрә[3]. Көлкө көнөнә арналған мәҡәләллә француз ғалимы Клод Литрҙың (1716—1778) биографияһы ентекләп яҙыла.
Шаярып яҙылған мәҡәлә булыуға ҡарамаҫтан мәҡәләне Халаҡ-ара теоретик һәм ғәмәли химия союзының (UPAC) «Chemistry International»журналы күсереп яҙа. Киләһе һанында хата тураһында белдереү яһай[4]. Был ваҡиғанан һуң 1979 йылда үлсәмдәр һәм ауырлыҡтар буйынса XVI Генераль ассамблея литр өсөн ике тамға ҡулланыуҙы рәхсәт итә: бәләкәй хәреф l һәм ҙур хәреф L[5]. АҠШ-тың Стандарттар һәм технологиялар буйынса институты литрҙы билдәләү өсөн тик L символын ҡулланырға тәҡдим итә[6], был алым Канада һәм Австрияла киң ҡулланыла.
Башҡа үлсәүҙәр менән сағыштырыу һәм ҡабатлылары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Метрик берәмектәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәйҙә, литрҙың сығарылмалары ҡулланыла — миллилитр (мл, ml), декалитр (дал, dal), шулай уҡ метрик берәмектәр — куб метр һ.б.
Метрик булмаған берәмектәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Bureau International des Poids et Mesures, 2006, p. 124. («Days» and «hours» are examples of other non-SI units that SI accepts.)
- ↑ Большой Энциклопедический словарь. 2000.
- ↑ Chem13 News, стр.6
- ↑ «Ariadne» New Scientist, 8 October 1984]
- ↑ Резолюция 6 XVI Генеральной конференции по мерам и весам (1979) (инг.). Международное бюро мер и весов. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 май 2013. 2013-22-5 тикшерелгән.
- ↑ Non-SI units accepted for use with the SI by the CIPM — NIST


text:
Санкт-Петербург студенттары араһынан башҡорт һылыуҡайын һайлайҙарФото: Илнара Үтәшева
Санкт-Петербург студенттары араһынан башҡорт һылыуҡайын һайлайҙар
Санкт-Петербург студенттары араһынан башҡорт һылыуҡайын һайлайҙарФото: Илнара Үтәшева
ӨФӨ, 2016 йыл, 4 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
12 мартта Санкт-Петербургта Башҡортостанда тыуып үҫкән юғары уҡыу йорттары студенттары араһында матурлыҡ конкурсы уҙғарыла. «Санкт-Петербург һылыуҡайы» бәйгеһен Мәскәүҙәге һәм Санкт-Петербургтағы республика студенттары һәм аспиранттары ассоциацияһы, «Һомай» дефиле-театры, «Питер буйҙары» милли-мәҙәни үҙәге ойоштора.
Сараның кураторы Илнара Үтәшева хәбәр итеүенсә, ете ҡатнашыусы финалға сыҡҡан, улар туған телен һәм милли ғөрөф-ғәҙәттәрҙе белеүен күрһәтергә тейеш.
«Ҡыҙҙар интеллектуаль ярышты айырыуса тулҡынланып көтә. Бындай саралар ҙур мегаполис шарттарында этник традицияларҙы һаҡлап ҡалыуға булышлыҡ итә, яҡташтарҙы берләштерә һәм Санкт-Петербург ҡалаһында йәшәүселәрҙе халҡыбыҙҙың мәҙәни ҡаҙанышы менән таныштыра», — тине былтыр Өфөлә уҙған башҡорт һылыуҡайҙары бәйгеһендә еңеү яулаған Илнара Үтәшева.
Ҡатнашыусылар менән конкурстың «Бәйләнештә»ге төркөмөндә танышырға һәм улар өсөн тауыш бирергә мөмкин.


text:
Төбәктә социаль партнерлыҡтың 20 йыллығы айҡанлы, Өфөлә вакансиялар йәрминкәһе үтәсәк
Башҡортостанда социаль партнерлыҡтың 20 йыллығына арналған саралар сиктәрендә 26 ноябрҙә БР Профсоюздар йортонда социаль-хеҙмәт мөнәсәбәттәрен көйләү буйынса Республика өс яҡлы комиссияһының күсмә ултырышы үткәрелә.
Кәңәшмәнең төп темаһы – юғары һәм урта махсус уҡыу йорттарын тамамлаусыларҙы эшкә урынлаштырыу.
БР Хеҙмәт министрлығы сайтында хәбәр ителеүенсә, ошо уҡ көндө БР Профсоюздар йортонда уҡыу һәм эш урындары вакансиялар йәрминкәһе, шул иҫәптән йәштәр өсөн дә, уҙасаҡ.
Йәрминкәнең маҡсаты – халыҡҡа ярашлы эш табырға ярҙам итеү һәм хеҙмәт баҙарындағы хәлдәр тураһында мәғлүмәт биреү.
Вакансиялар йәрминкәһенә бер меңдән артыҡ кеше килеүе көтөлә.
Вакансиялар йәрминкәһе 13 сәғәттән алып 16 сәғәткә тиклем эшләйәсәк.


text:
9 апрелдә БДПУ вакансиялар йәрминкәһе үткәрә
9 апрелдә Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты педагогия белгеслектәре буйынса дүртенсе республика вакансиялар йәрминкәһен үткәрә.
Юғары уҡыу йортоноң матбуғат үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, ҙур курстар, сығарылыш студенттарының эш биреүселәргә туранан-тура мөрәжәғәт итеү мөмкинлеге буласаҡ.
Бынан тыш, буласаҡ белгестәр БР Мәғариф министрлығы, БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы һәм башҡа ведомстволар вәкилдәре менән аралаша аласаҡ.
Акция сиктәрендә мобиль халыҡ мәшғүллеге үҙәге лә эшләйәсәк.
Сара сәғәт 11-ҙә башлана.


text:
Геодезия
Геоде́зия (бор. грек. Yewδaισίa — ерҙе бүлеү, Yῆ — ер һәм δaΐZw — бүлеү) — киңлекте үлсәү тураһында фәне. Геоде́зия — тѳҙѳлѳш эштәрҙен алмаштырғыһыҙ бүлеге. Геодезия менән йортттар һәм биналар проекттары ҡағыҙҙан донъяға миллимметр үткерлеғе менән күсерелә, материалдар күләме һисаплана, конструкцияларҙын геометрия параметрҙары дѳрѳҫлѳғѳ тикшерелә. Рәсәйҙә геодезистарҙы әҙерләгән махсус уҡыу йорттар бар (Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты, Себер геодезия академияғы, Мәскәү геодезия колледжы).
Геодезияның тѳп бурыстары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Геодезияла «бик оҙаҡ» һәм «киләһе йылға» маҡсаттар айырыла.
бик оҙаҡ:
- Ерҙен гравитация ҡыры, ҙурлығы табыу
- берҙәм координаталар системаһын тѳҙѳү (һәр дәүләткә түгел, ә бѳтә Ер шарына берҙәм булған)
- Ерҙен тектоникаһын ѳйрәнеү
Рәсәйҙә киләһе йылға маҡсаттар:
- дәүләт һәм локаль кадастрҙар тѳҙѳү: ер, күсемһеҙ мѳлкәт дәүләт кадастры, һыу кадастры, урман һәм ҡала кадастры һәм башҡа;
- РФ-ң ситлекте демаркация һәм топограф-геодезия делимитацияһы (табыуы);
- электрон карталар тѳҙѳү ѳлкәлә ҡәғиҙәләләр сығартыу
- электрон картлар һәм геоинформацион системалар тѳҙѳү
- координаталарҙы спутник ысулдары менән табыу тураһында дәүләт программаны тѳҙѳү
Геодезия бүлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Топография — ерҙе һүрәтләү тураһында фән
- Гидрография — һыу киңлеғе тураһында фән
- Инженер геодезия (ҡулланма геодезия) — геодезия эштәр һәм ысулдар инженер бурыстарҙа ҡулланыу. Төҙөлөштә ҡулланыла.
- Космос геодезия (спутник геодезия) — Ерҙен яһалма спутниктар йѳрѳшѳн ҡарау, Ер шарының ҙурлыҡтары табыу ѳсѳн
- Юғары геодезияһы —астрономогеодезия селтәр тѳҙѳү һәм юғары үткер үлсәүҙәр алып барыу ѳсѳн ысулдарҙы таба
- Аэрофотогеодезия — аэрофотосъемка һүрәттәр буйынса карталар тѳҙѳү
- Геодезия гравиметрияһы — Ер шары буйынса ерҙен ауырлыҡ кѳсѳ үҙгәреүҙе табыу
- Маркшейдер эше — тау сәнәғәтте хеҙмәтләндерғән геодезия бүлеге
- Кадастр — списогы, реестр. Мәҫәлән ерҙе ҡулланыусылар списогы (һалымдар алыу ѳсѳн).
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡорт энциклопедияһында мәкәлә
- Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университетының рәсми сайты
- Себер геодезия академияһының рәсми сайты
- геодезия тураһында сайт
- геодезия нигеҙҙәре


text:
Башҡортостанда инвалидтарҙы, күп балалы һәм инвалид бала тәрбиәләүсе ата-әсәләрҙе эшкә урынлаштырыу буйынса программа раҫланды
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «2012 йылда Башҡортостан Республикаһында эшләмәгән инвалидтарҙы, күп балалы һәм инвалид бала тәрбиәләүсе ата-әсәләрҙе эшкә урынлаштырыуға булышлыҡ итеү буйынса өҫтәмә саралар республика программаһын раҫлау тураһында»ғы Указға ҡул ҡуйҙы.
Төбәк башлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, программаны дөйөм финанслау күләме 17 миллион 445 мең һумдан ашыу тәшкил итергә тейеш, уларҙан 14 миллион 825 мең һум – федераль бюджеттан алынған субсидия, ҡалғандары – республика бюджеты средстволары. Программа ярҙамында өҫтә атап әйтелгән граждандар категорияһы эшкә урынлашыу һәм үҙҙәренең килемен арттырыу өсөн өҫтәмә мөмкинлектәргә эйә буласаҡ. Программаның маҡсатлы күрһәткестәренә ярашлы, бындай 400 кеше эшле булмаҡсы. Бынан тыш, теркәлгән эшһеҙлек кимәле республикала 2012 йыл аҙағына 1,4 проценттан да артмаҫҡа тейеш.
Указға ярашлы, программаны тормошҡа ашырыу мәсьәләһе буйынса Хеҙмәт һәм мәшғүллек буйынса федераль хеҙмәт менән Башҡортостан Республикаһының Халыҡ мәшғүллеге дәүләт хеҙмәте идаралығы хеҙмәттәшлек итәсәк. Төбәк Хөкүмәтенә программаны ваҡытында тормошҡа ашырыуҙы тәьмин итеү бурысы йөкмәтелде.


text:
«ВымпелКом»да яңы директор
«ВымпелКом» асыҡ акционерҙар йәмғиәте («Билайн» тауар билдәһе) компанияның Волга буйы төбәгенә яңы директор тәғәйенләү тураһында иғлан итә. Ул – элек бәләкәй предприятиелар менән үҙ-ара бәйләнештәр буйынса директор вазифаһын биләгән Олег Гордеев. «ВымпелКом»ға ул 2001 йылда килә һәм алты йыл буйына компанияның Һарытау филиалына етәкселек итә. С 2007 йылдың июненән 2009 йылдың декабренә тиклем Олег Гордеев компанияның Грузиялағы ярҙамсы предприятиеһы булып торған «Мобител» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтен етәкләй.
Яңы вазифала Олег Гордеев компанияның бөтә йүнәлештәрен үҫтереү өсөн яуап бирәсәк, шул иҫәптән мобиль һәм теркәлгән элемтә, Волга буйы төбәгенең 11 филиалы (Өфө, Нижегородка, Ҡазан, Һамар, Һарытау, Ырымбур, Йошкар-Ола, Саранск, Пенза, Ульяновск һәм Чебоксар) сиктәрендә шәхси һәм корпоратив клиенттар өсөн интернетҡа инеү һәм башҡалар.
Яңы тәғәйенләнешкә аңлатма биреп, «ВымпелКом» (Рәсәй) асыҡ акционерҙар йәмғиәте баҙарында бизнесты үҫтереү буйынса башҡарыусы вице-президент Дмитрий Плесконос шулай тип билдәләне:
— Олег юғары профессиональ, һөҙөмтәле менеджер, ул төрлө һатыу-алыу баҙарҙарында бизнесҡа идара итеү тәжрибәһенә эйә. Тармаҡты тәрән белеү, урындағы баҙар спецификаһын аңлау, һәм тупланған идара итеү экспертизаһы Олегка Волга буйы төбәгендә яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшергә ярҙам итер, тип ышанам.


text:
"Дуҫ булайыҡ" - Повесть - Зәйнәб Биишева
- Подробности
- Родительская категория: Әҙәбиәт
- Опубликовано 17.10.2009 19:51
- "Дуҫ булайыҡ" - Повесть - Зәйнәб Биишева
- 2. ОҘОН КӨН
- 3. ӨЛӘСӘЙҘЕҢ ӘКИӘТЕ
- 4. КӨТӨП АЛҒАН ИРТӘ
- 5. УРТАТАШ
- 6. БАЛЫҠСЫЛАР
- 7. ДАУЫЛ
- 8. ЯҢЫ ҠАЛАЛА
- 9. БЫНА УЛ НИНДӘЙ МАЛАЙ ИКӘН?!
- 10. ПИОНЕР
- 11. НИ ӨСӨН?
- 12. БЕРЕНСЕ СЕНТЯБРЬ
- 13. КЛАСС НАМЫҪЫ ӨСӨН
- 14. ЯҢЫ ДУҪ
- 15.
- 16. ШАЯНЛЫҠ БӘЛӘҺЕ
- 17. УЙЛАРҺЫҢМЫ?
- 18. СЕР
- 19. КҮҢЕЛҺЕҘ ОСРАШЫУ
- 20. ВОЖАТЫЙ
- 21.
- 22. УҒА НИ ЕТМӘЙ?!
- 23. ҠЫРҠА ҺӨЙЛӘШЕҮ
- 24. КӨТӨЛМӘГӘН ХӘЛ
- 25. НЫҠЫШМАЛ
- 26.
- 27. ДУҪ БУЛАЙЫҠ
- 28. ӨЛГӨРӨШ
- Все страницы
"ДУҪ БУЛАЙЫҠ" - Зәйнәб Биишева
1. АУЫЛДА ТӘҮГЕ КИС
Мәктәптә уҡыуҙар бөткәс тә, атаһы Юлдашты ауылға, өләсәләренә, алып килде. Үҙ ғүмерендә тәү башлап килде ул бында. Элек Юлдаш йәйҙе гел пионер лагерҙарында үткәрә торғайны. Быйыл, ниңәлер, ул үҙе лә ауылға барырға теләне. Өләсәһе лә, кил дә кил, тип саҡырҙы. Етмәһә, атаһы менән әсәһе лә быны хуп күрҙеләр. Шулай итеп, улар бер көндө атаһы менән икәүләп өләсәләренә килделәр ҙә төштөләр. Өләсәһе лә, Кинйәбай ағаһы ла, Гөлйөҙөм еңгәһе лә уларҙы сикһеҙ ҡыуанып ҡаршы алды.
Кинйәбай ағаһы шул көндө үк бер өлкән һарыҡты тотоп һуйҙы. Өләсәһе менән Гөлйөҙөм еңгәһе өлтөрәп йөрөп ит бешерергә тотондо. Улар ҡәҙерле ҡунаҡтарҙы боронғоса, иң ҡәҙерле аш - һалма бешереп, туған-ырыу, күрше тирә-яҡты саҡырып һыйларға булдылар. Бына кис етте. Берәм-берәм ҡунаҡтар килә башланы. Иң элек бәләкәй генә буйлы әбейе менән күрше Ибраһим бабай килеп етте. Ул ап-аҡ һаҡаллы, ҡыҙыл йөҙлө, һикһән йәштәрҙә булыуына ҡарамаҫтан, уйнап торған күкһел күҙле, ҡаҡса ғына бер ҡарт ине. Төймә урынына иңербау ғына ҡуйылған оҙон, киң аҡ күлдәк тә уның тотош аҡ төҫөнә килешеп тора һымаҡ. Уларҙан һуң оҙаҡ та тормай, ҡатынын эйәртеп, Хәсән бабай ҙа килде. Ул алтмыш йәштәрҙә булһа ла, ҡап-ҡара сәсле, ҡара мыйыҡлы, баһадир кәүҙәле ине. Бер аҙ ғына торғас, төҫө, кәүҙәһе менән бөтөнләй тип әйтерлек Юлдаштың атаһына оҡшаған, ләкин ҙур түңәрәк ҡара күҙҙәре артыҡ уйсан, моңһоу Сәлмән ағай яңғыҙ үҙе генә килде. Уға илле йәштәрҙән ары биреп булмаһа ла, тулҡынланып торған ҡалын ҡара сәстәре араһында, көмөш юлаҡтар булып, аҡ сәстәр ята ине. Иң һуңғы ҡунаҡ булып Зөләйхә әбейҙең ошо һуғышта һәләк булған улынан ҡалған ейәне - колхоздың шоферы Хәмит ағай килеп инде. Ул да, Хәсән бабай шикелле, баһадир кәүҙәле, ҡыҫылыбыраҡ торған бәләкәс үткер ҡара күҙле, көмөрө ҙур танаулы, ҡуңыр йөҙлө йәш егет ине. Уның бәләкәс кәүҙәле, ҡыҙҙар кеүек көләкәс холоҡло кәләше, ҡымыҙсылыҡ фермаһында эшләүсе Фатима еңгә килеү менән, өйҙә ултырмай, Зөләйхә әбейҙәргә аш әҙерләшергә тип, аласыҡҡа сығып китте, ә Юлдаш, бер ҡайҙа ла сыҡмай, өйҙә атаһы янында ғына ултырҙы. Уға был эре-эре кәүҙәле, көр тауышлы, көләс йөҙлө туғандар ҙа, улар килеп тулғас, бөтөнләй бәләкәсәйеп ҡалған өй ҙә ҡыҙыҡ тойола ине, ә ҡунаҡтар был тығыҙлыҡты аҙ ғына ла тоймайҙар, үҙҙәренең күптән күрмәгән туғандары килеп сығыуға ҡыуанып, гөр килеп һөйләшәләр, көлөшәләр, мәрәкәләшәләр ине.
Бына оҙаҡламай аш та өлгөрҙө. Ибраһим бабай менән Хәсән бабай әбейҙәре менән иң түргә мендәр өҫтөнә менеп ултырҙы. Юлдаштың атаһы, Хәмит, Кинйәбай ағайҙар ситтәнерәк урынлашты. Шунан һуң Хәмит ағайҙың Юлдаш ҙурлыҡ бер ҡустыһы, ҡомғанға йылы һыу һалып, бик Һәйбәт итеп ағартылған еҙ тасҡа ҡунаҡтарҙың ҡулдарын йыуҙырып сыҡты. Бөгөн ҡәҙерле ҡунаҡ килеү хөрмәтенә ашау тәртибен дә ҡыҙыҡ өсөн боронғоса һаҡларға тырыштылар. Ҡул йыуҙырып бөткәндән һуң, ҡыҙыл кизеләр менән матурлап, етен ебенән һуғылған ҙур яңы ашъяулыҡ уртаға йәйелде. Һәр кем алдына ағас ҡалаҡтар ҡуйылды. Был - ашты әҙерләүҙә элекке тәртип һаҡланһа ла, хәҙер бер кемдең дә табаҡтан ҡул менән ашамаясағының билдәһе ине. Бынан һуң Зөләйхә әбей табынға бер табаҡ һалма килтереп ултыртты. Кинйәбай ағайҙың алдына шундай уҡ ҙур ағас табаҡ менән тотош бер һарыҡ итен килтереп ҡуйҙылар. Быны күреп, Юлдаш саҡ ҡына ҡысҡырып көлөп ебәрмәне, сөнки уның итте бер юлы былай күп бешергәнде күргәне юҡ ине. Ул атаһының да, быны күреп, йылмая биреп ултырыуын күрҙе, ләкин атаһы өндәшмәгәс, үҙе лә көлмәне, тимәк, ҡунаҡта улай һөйләнеп, көлөп ултырыу ярамай икән. Юлдаш ҡаранған, уйланған арала, Зөләйхә әбей, Гөлйөҙөм, Фатима еңгәләр ҙә, Хәмит ағайҙың теге ҡустыһы ла инеп табынға ултырҙы. Шунан Кинйәбай ағай, кеҫәһенән үткер бәке сығарып, усына янып алды ла, баяғы тауҙай ҡалҡып ятҡан итте турап, табаҡтағы һалма өҫтөнә һала башланы.
- Йә, рәхим итегеҙ, ҡунаҡтар, етешегеҙ әле, - тине Зөләйхә әбей. Үҙе ҡалаҡ тултырып ит менән һалма алды ла һоғоноп уҡ ебәрҙе. Башҡалар ҙа ҡалаҡтарына тотондо. Юлдаш башта Кинйәбай ағайҙың нисек ит турағанын, нисек тәмле-майлы ғына урындарын үҙе лә ҡабып-ҡабып ебәргәнен ҡыҙыҡһынып ҡарап ултырҙы. Үҙемә айырым тәрилкәгә һалып бирерҙәрме икән, тип көттө, ләкин өләсәһе уны башына ла килтермәне.
- Йә, улым, ниңә тик кенә ултыраһың, аша,- тип ҡыҫтаны ла ҡыҫтаны. Етмәһә, иттең еҫе лә бигерәк тәмле булып танауҙы ҡытыҡлай. Аптырағас, Юлдаш та башҡалар кеүек дөйөм табаҡтан ашарға тотоноп китте, һөҙлөктә генә бешкән йоҡа һалма ла, һимеҙ һарыҡ ите лә ғәжәп тәмле ине. Ул үҙе алып ашау өҫтөнә Кинйәбай ағаһы һоғондорған иң тәмле, иң майлы киҫәктәрҙе лә бер ҙә кире ҡаҡмай ашап ҡына ултырҙы. Башҡалар ҙа ашыҡмай, һоғаланмай, яйлап, тәмләп кенә, һөйләшә-һөйләшә ашанылар ҙа ашанылар. Ашай торғас, ашъяулыҡта һөйәк-һаяҡтар ғына тороп ҡалды. Юлдаш, быны күреп, үҙенең дә, башҡаларҙың да шул тиклем күп ит ашай алыуҙарына аптыраны. Ит менән һалма ашағандан һуң, өләсәһе менән Гөлйөҙөм еңгә йүгереп йөрөп ҡунаҡтарға туҫтаҡ менән һурпа ташыны. Иҙелгән әсе ҡорот менән ҡатыштырып, ҡара борос һалып ебәргән был һимеҙ ит һурпаһы Юлдашҡа тағы ла тәмлерәк тойолдо. Өйҙә ул бер ҡасан да бындай һурпа эскәне юҡ ине әле.
Аштан һуң ҡунаҡтарҙың ҡулдарын тағы эҫе һыу менән йыуҙырҙылар. Унан баллап-майлап бик оҙаҡ итеп сәй эстеләр. Юлдаш ҡына сәй эсә алманы. Ул ит, һалма, һурпа ашап сиктән тыш ныҡ туйғайны. Хәҙер ул күҙҙе ҡыҙҙырып ятҡан бауырһаҡтарҙың бер генә бөртөгөн дә алып ҡаба алмай ине. Шулай ҙа Юлдаш, табындан тороп, тышҡа сығып китмәне. Ҡарттарҙың май, бал ҡабып, бәләкәс-бәләкәс кенә йотоп, яйлап ҡына сәй әсеүҙәрен ҡарап, бигерәк тә уларҙың һүҙҙәрен тыңлап тик ултырҙы. Ә ҡарттарҙың һүҙҙәре береһенән-береһе ҡыҙыҡлыраҡ ине. Башта улар ҡаланан килгән ауылдаштарына үҙҙәренең бөгөнгө эштәре, уңыштары, ҡайһы бер етешһеҙлектәре тураһында һөйләнеләр. Был һүҙҙәрҙән Юлдаш һикһән йәшлек Ибраһим бабайҙың бик шәп умартасы булыуын, ул эшләгән осорҙа колхоздың умартаһы бер баштан йөҙ башҡа хәтле үҫеүен, Хәсән бабайҙың егерме биш йыл буйы алмаштырғыһыҙ конюх булып эшләүен, Сәлмән бабайҙы "колхоздың Мичурины" тип йөрөтөүҙәрен, уның тырышлығы арҡаһында колхоздың утыҙ гектар баҡсаһында ғына түгел, бәлки һәр бер колхозсының баҡсаһында ла ғүмерҙә үҫтерелмәгән алма, сейә, ҡарағаттар емеш биреп ултырыуын белде. Уның күңелендә был ябай, тырыш, намыҫлы хеҙмәт кешеләренә ҡарата хөрмәт артҡандан-арта барҙы, һүҙҙәр үткәндәргә, ҡарттарҙың йәш, көслө, дәртле саҡтарына күсеп киткәс, Юлдаш тағы ла ҡыҙыҡһыныбыраҡ тыңлай башланы, ә ҡарттар был турала ашыҡмай, кәрәкле һүҙҙәрҙе төшөрөп ҡалдырмай, тәмләп, йомшаҡ, уйсан ғына йылмая биреп, баҫалҡы тауыш менән генә һөйләйҙәр. Әйтерһең дә, һөйләгән һәр бер нәмәне, ваҡытты, шундағы бөтә кешеләрҙе, күренеште күҙ алдына килтереп баҫтыралар ҙа, "ҡайһы урынын һайлап алып һөйләргә" тигән шикелле, әҙ генә икеләнеп, туҡталып торалар. Унан, һүҙҙең йәбен табып алғанға ҡыуанып, күңелләнеп дауам итәләр ине. Башта Ибраһим бабай һөйләне. Ул үҙенең йәш сағын, япон, герман һуғыштарында батыр һалдат булыуын хәтерләп, әкрен генә һөйләне. Ул һәр бер һүҙенең башында йә аҙағында һы-һы-һы... Һы-ы-ы тип туҡтап, һуҙып ҡына һөйләй ине. Башҡалар уның һүҙен бүлдермәй, иғтибар менән тыңлап ултыра. Тик ул герман һуғышы ваҡытында, походта саҡта, тауҙа үҫеп ултырған ҡурайҙы ҡырҡып алып, уйнап ебәреп, бер рус офицерын аптыратыуын, бынан һуң шул офицер осраған һайын:
- Ибрайка, давай, шул үләнде һыҙғырт әле, - тип йөрөүен һөйләгәндә генә:
- Үләнде тип әйтә, тиген, ә?..
- Һыҙғырт, ти икән, бахыр, - тип һөйләшеп, шаулашып алдылар.
- Һы-ы-ы... шулай тимәй ни, ул бит ҡурайҙы шуғаса бер ҙә күрмәгән, - тип Ибрай бабай ҙа кеткелдәп көлөп ҡуйҙы. - Офицер тигәс тә, барыбер һәйбәт кеше ине ул. Һалдаттарҙы бер ҙә обижать итмәй торғайны. Ҡурҡыуҙың ни икәнен дә белмәй, атака ваҡыттарында үҙе иң алдан ташлана ине. "Беҙ үҙебеҙҙең дан өсөн түгел, Рәсәй әсәбеҙҙе йәшәтеү өсөн һуғышабыҙ", - тип һөйләргә ярата торғайны. Үҙен бөтә һалдаттар ҙа яҡын күрә ине. Тик, бахыр, һуғыштың аҙағына тиклем йәшәй алманы. Аустрия ерендә ятып ҡалды ул, һы-ы-ы... - тип бөтөрҙө ул һүҙен. Унан һуң Хәсән бабай үҙенең шул герман һуғышында күрһәткән батырлыҡтары, Георгий тәреһе менән ике тапҡыр бүләкләнеүе, унан һуң уларҙың полкына бер большевик килеп сығыуы, шунан үҙҙәренең баш күтәреүе, халыҡ власы яғына сығыуҙары, Петроградты обороналауҙа ҡатнашыуы тураһында һөйләне.
- Бигерәк тә атака ваҡытында яман уҫал һуғыша инем мин. Әйләнә-тирәмә килгән дошманды йыға һуғып тик тора торғайным, - тип һөйләне ул. Бынан һуң һүҙ йәшлек, батырлыҡ, ярыш темаларына күсеп китте. Быныһы инде Юлдашҡа айырыуса оҡшаны. Ул, атаһының тубығына ята биреп, тын да алмай тыңлап ултырҙы.
- Бер ваҡыт, - тип башлап китте Хәсән бабай был туралағы һүҙен, - утыҙ дүртенсе йылдар ине шикелле, бөтә ерҙә һабантуй үткәреү бик ныҡ ғәҙәткә инеп китте. Шунан мине, ҡарт көрәшсене, тегендә лә, бында ла тартҡылай башланылар. "Әйҙә, Хәсән ағай, йәш саҡтағы һөнәреңде тағы бер күрһәтеп ал әле", - тиҙәр. Ә ул саҡта миңә ҡырҡ йәштәр самаһы бар ине инде. Шулай ҙа мин йәш саҡтағы дан менән көрәшкә керешеп киттем. Бара торғас, яҡын-тирәләге бөтә көрәшселәрҙе йығып бөттөм. Күрше райондарҙа ла миңә ҡаршы сығыр көрәшсе ҡалманы. Бер ваҡыт мине: "Хәсән ағай, бар, Өфөгә барып, үҙебеҙҙең колхозды данлап ҡайт", - тип ҡыҫтай башламаһындармы! Ни эшләйһең, киттем. Барып төшәм, һәйбәт итеп ҡаршы алалар, - ти ул, күңелле йылмайып, - самай главный урамдағы крәҫтиән йортона урынлаштыралар. Ап-аҡ кленкор йәйгән көмөш карауаттарға һалып ҡуялар. Ята ла баһа ирең баяр кеүек-, мамыҡ мендәргә сумып... Яман ҡәҙерләйҙәр бит, малай, ә үҙемдең эс көтөрләй, һай, мин әйтәм, килеүен, Әптелхәсән, килдең дә, махы биреп ҡуймаһаң ярар ине, тим.
Ул үҙен шулай "Әптелхәсән" тип тулы исеме менән атап һөйләргә ярата, тик үҙенән башҡа бер кем дә уны улай атамай ине.
- Өфө һынлы ергә барғас, шулай уйланмаған ҡайҙа инде ул, - тиештеләр ҡарттар, ә Юлдаш, атаһының ҡолағына әкрен генә шыбырлап:
- Көмөш карауат буламы ни, атай?-тип һораны. Атаһы ла,
башҡалар ишетмәҫлек кенә итеп, уның ҡолағына:
- Никелле карауат. Тик кенә тыңлап ултыр, - тине.
- Иртәгеһенә беҙҙе автомашинаға ултыртып, Дим тигән бик матур бер йылға буйына алып киттеләр. Унда көрәшергә, ярышырға килгән кеше бер мин генә түгел бит инде. Бөтә Башҡортостандан йыйылған, - тип дауам итте Хәсән бабай. - Барһаҡ, әй-й-й... кешенең күплеге!.. Мәхшәрме ни?! Дим яры буйы әллә ҡайҙан-ҡайҙа халыҡ менән тулған. Ундағы шикелле шәп һабантуйҙы минең өндә түгел, төштә лә күргәнем юҡ ине. Харап, ғәләмәт шәп булды ул. Ниндәй генә ярыштар булманы унда. Һөйләп тә бөткөһөҙ инде, ә минең уны ҡарау ҡайғыһы юҡ. "Был тиклем мәхшәр халыҡ алдында ҡайһылай итеп көрәшмәк кәрәк", - тип уйлап, эс көтөрләп тик тора. "Булмаҫ, мин әйтәм, юҡҡа ғына, Әптелхәсән, бында килдең, ҡартайып барған сағында, хур булып ҡайтырһың инде", - тим.
- Башҡортса көрәшеү башлана!. - тип хәбәр иттеләр. Көрәшселәр йүгерешеп майҙанға сыҡты. Минең йөрәк жыу итеп ҡалды. Мин, ошо әзмәүерҙәй кәүҙәм менән бер бәләкәс кенә ҡарттың артына боҫоп, майҙанға сыҡмай тороп ҡалдым. Башта ҡарап ҡарайыҡ әле. Ату ҡабаланып хур булып ҡуйыуың бар, тим. Элек, мин йәш саҡта, яңғыҙаҡ саҡта, бер ҙә улай ҡурҡмай торғайным. Ни булһа булыр, әйҙә, ти ҙә ҡуя инем. Хәҙер колхоз даны өсөн көрәшкәс, улай дыуамалланып булмай бит. Уйлабыраҡ эш итергә тура килә.
Хәсән бабай һүҙенең ошо урынына еткәс, мыйығын бора биреп, тыңлаусыларға берәм-берәм ҡарап алды ла:
- Көрәшә башланылар,- тип артабан һөйләп китте.- Бына урта буйлы, ҡып-ҡыҙыл йөҙлө, ерән мыйыҡлы, минең шикелле урта йәштәрҙәге бер егет бөтәһен осора һуғып тик тора башланы бит. Ҡарайым, бына бер саҡ уға ҡаршы сығырҙай батыр күренмәй башланы. Туҡта, мин әйтәм, Әптелхәсән, һине колхоз ошо тиклем ергә йомран һымаҡ боҫоп торор өсөн ебәрҙеме ни? Килгәнһең икән, көсөңдө һына, ҡурҡма, тим...
Ул, һүҙен ошо урында туҡтатып, сынаяғындағы сәйҙе һемереп алды.
- Дөрөҫ уйлағанһың, дөрөҫ. Ятып ҡалғансы, атып ҡал, тигән боронғолар, - тип уның һүҙен ҡеүәтләнеләр. Юлдаш атаһы шикелле күҙен генә көлдөрөп, өндәшмәй тыңлап тик ултырҙы, ә Кинйәбай ағаһы түҙмәй:
- Шунан, Хәсән ағай? - тип һорап ҡуйҙы, ә Хәсән бабай шунда уҡ Зөләйхә әбей тағы яһап биргән эҫе сәйҙе сынаяҡ аҫтына ҡойоп, бер-ике генә йотоп ултыртты ла артабан һөйләп китте:
- Шунан ни, давай үҙем көрәшеп алайым әле, - тип, ең һыҙғанып, майҙанға йүгереп сыҡтым... Башта мине сразы теге батыр менән көрәштермәнеләр әле, уға хәтле миңә күп кенә көрәшселәр менән алышырға тура килде. Ул ерән батырҙы иң аҙаҡтан ғына күтәреп һуғып ҡуйҙым мин. Кәүҙәгә ҙур ҙа түгел, ә көслө ине, шайтан, ергә йәбешеп үҫкәнме ни. Күтәреп алып булмай. Көскә йыҡтым үҙен...
- Үәт, молодец, исмаһам...
- Егет данын һатмағанһың, - тип уны төрлөсә хупланылар, ә Хәсән бабай был һүҙҙәрҙе баҫалҡы ғына йылмайып тыңланы ла:
- Унан һуң бер ыңғайҙан Свердлау ҡалаһына ла ебәрҙеләр үҙемде,- тип артабан дауам итте. - Унда ла һабантуй була, барып көрәшеп ҡайт, тинеләр. Киттем. Бында инде "Ҡыҙыл йондоҙ" колхозы исеменән генә түгел, бөтә Башҡортостан исеменән барам бит. Хәҙер инде сер бирергә бөтөнләй ҙә ярамай.
- Шунан, бирмәнеңме һуң? - тип ҡыҙыҡһынды Юлдаштың атаһы.
- Бирмәнем. Беренсе урынды алдым, - тине Хәсән бабай, дәртләнеп. - Шунан мине Мәскәүҙә буласаҡ ярышҡа ла ебәрмәксе булғайнылар ҙа, мин: "Юҡ, бара алмайым, бесән өҫтө етә, эш күп", - тип ҡайтып киттем.
Һүҙенең ошо урынына еткәс, Хәсән бабай, тыңлаусыларҙың уның был эшенә нисек ҡарауҙарын белергә теләгән һымаҡ, яҡ-яҡҡа ҡаранып, ҡалын ҡара мыйығын борғолап, тын ғына ултырҙы ла:
- Әле уйлайым, бына нисек иҫәр булынған,- тип ҡуйҙы.
- Ниңә иҫәр була, ти, бик шәп, бына тигән егет булынған, тиген,- тип ҡуйҙы Ибраһим бабай. - Йөҙ ҡыҙарып иҫкә алыр эшең юҡ.
- Юҡ, - тине Хәсән бабай, ҡырт киҫеп, - тик теге Мәскәүгә бармай ҡайтып китеүемде генә әйтәм...
- Уныһы дөрөҫ, иҫәрлек булған. Ниңә шунда бер һылтауҙан Мәскәүҙе күреп ҡайтмаҫҡа?! - тиештеләр башҡалар.
- Үҙем дә бына шуны әйтәм шул, - тине Хәсән бабай үкенесле тауыш менән, - эш бер ҡасан да ҡасмаҫ ине, ә бына көрәшсе саҡ ҡасты... Уны хәҙер, ер тырнап илаһаң да, ҡайтара алмайһың... Ҡартайылды хәҙер... Әле бына, уҙған йыл, Сәлмәндәр барған саҡта, мине лә яҡшы конюх булғаның өсөн Мәскәүгә ауыл хужалығы күргәҙмәһенә ебәрәбеҙ, тип әйтеп ҡаранылар ҙа бит, барманым. Ҡартайылған. Йәш саҡта, көрәшсе саҡта бармағас, хәҙер ни инде... конюх булып барыуҙың ни ҡыҙығы бар? Нимәгә ул... Һай, ғүмер, бөтәһе лә бер ваҡыт ҡына була икән ул...
Бынан һуң ул башын эйеп уйланып тынып ҡалды. Ошо ваҡыт уның ауыр уйҙарын таратырҙай егеттәрсә көр, шат тауыш менән Сәлмән ағай:
- Эй, ҡуй әле, Хәсән ағай, ҡайҙа әле һиңә ҡартайырға?! Әле сәсеңә сал да инмәгән, - тип ҡуйҙы. Уның тауышынан бөтә тирә-яҡ йәнләнеп, күңелләнеп киткән һымаҡ булды. Ә үҙенең ғәжәп аҡыллы, ҙур түңәрәк күҙҙәре тауышына һис тә хас түгел рәүештә моңһоу, ҡайғылы ине. Быны күреп, Юлдаш иртәнсәк, үҙҙәре килеп төшкәс тә, сәй эсеп ултырған ваҡытта өләсәһенең һөйләгән һүҙҙәрен хәтерләне.
"Уҙған йыл килен үлеп киткәне бирле, Сәлмән бер ҙә мандый алмай әле. Гел моңая ла йөрөй. Яңынан кәләш ал тиһәк тә, тыңламай. Миңә Көнбикәмдән башҡа бер кем дә кәрәкмәй, ти. Үлгән кешене кире ҡайтарып буламы ни, алйот, тип ҡарайбыҙ ҙа ни, булмай. Балалары ла үҫеп бөткән дә бит инде. Бына үҙенә ҡыйын шул... Бигерәк яратҡан икән шул киленде... Пар күгәрсен кеүек татыу йәшәгәйнеләр шул..." - тип һөйләгәйне уның өләсәһе. Хәсән менән Сәлмән Юлдаштың ҡартатаһы менән бер туған бабайҙары ине.
Юлдаш ошо хаҡта уйлаған арала, бабалары ҡартлыҡ менән йәшлек тураһында бер аҙ бәхәсләшеп алды. Хәсән бабай "ҡартайҙым" тип, Сәлмән ағай, "һиңә ҡартайырға иртә әле", тип раҫларға тырышты. Ә Ибраһим бабай, күкһел күҙен мөлдөрәтеп, ап-аҡ мыйығы аҫтынан хәйләкәр генә йылмайып тик ултырҙы. Уның был ҡарашы һис шикһеҙ: "Әй, һеҙ әле икегеҙ ҙә ҡартлыҡтың ни икәнен белмәйһегеҙ... Белгәс, улай бик "ҡартмын" тип әйткегеҙ килмәҫ..." тигәнде аңлата ине. Юлдаш ҡарашын Ибраһим бабайҙан тағы Сәлмән ағайға күсерҙе, сөнки был ваҡытта Сәлмән бабаһы көлә-көлә ниҙер һөйләй башлағайны инде.
- Ҡартайҙым, тигән булаһың. Иҫеңдәме, беҙ бит әле ошо һуғыш алдынан ғына йәшлекте, егетлекте тағы бер күрһәткәйнек, ә? - ти ул, аҡыллы күҙҙәрен Хәсән бабайға төбәп.
- Нисек булды һуң ул? - тип ҡыҙыҡһынды Юлдаштың атаһы.
- Әлеге-баяғы шул һабантуйҙа булды был да, - тип һөйләп китте Сәлмән ағай. - Бер йылды, яҙғы сәсеү бөткәс: "Район үҙәгендә һабантуй була", - тип белдерҙеләр. Шунан бөтә колхоздар ҙа бик тырышып әҙерләнә башланылар. Билдәле, һәр ҡайһыһы ни менән булһа ла ҡатнашырға, алдынғылыҡ өсөн көрәшергә теләй. Ҡайһылары юртаҡ атта, ҡайһылары мотоциклда, ҡайһылары велосипед ярышында йәки йыр, бейеү, көрәштә, ырғыу, һикереү, йүгереүҙә уҙырға әҙерләнә. Беҙҙә ул саҡта колхоз председателе булып Ҡотипов тигән бер ғәмһеҙ кеше эшләй ине. Әйтеп ҡарайбыҙ, ә ул бер ни менән дә ҡатнашырға теләмәй. "Беҙҙән башҡа ла ярышыусылар күп булырҙар әле", - ти ҙә ҡуя. Шул һәлкәүлеге менән беҙҙә бөтә эште лә артҡа ҡалдырып, колхозды ҡарыуһыҙландырып китте ул, бахыр...
- Ни өсөн бахыр? Эште артта ҡалдырған кешене йәлләргә яраймы ни?- тине Юлдаштың атаһы.
- Бахыр, тим шул. Ватан һуғышында Сталинград янында мин уны үҙ ҡулым менән ерләп киттем. Былай һәлкәү генә булһа ла, һуғышта бына тигән батыр булып сыҡты ул. Ҡурҡыуҙы белмәй һуғышты... Ысын батыр үлеме менән шәһит булды, бахыр...
Юлдаштың атаһы, һүҙҙең былай боролоп китеүе табынға күңелһеҙлек килтереүенән, хәҙер уның әсәһе лә, башҡалар ҙа һуғышта үлгән улдарын, яҡындарын иҫкә алып ҡайғырыша башлауҙарынан ҡурҡып:
- Шунан, Сәлмән ағай, һабантуйға барҙығыҙмы һуң?-тип һүҙҙе тиҙ генә төп темаға ҡайтарырға ашыҡты. Сәлмән ағай уйсан ғына көлә биреп дауам итте:
- Шулай беҙ теге мәрхүм председателгә әйтеп ҡарайбыҙ, ыжламай бит егетең. Иҫе лә китмәй. Уны ҡуҙғатыр өсөн күҫәк кәрәк. Ә председателгә күҫәк күтәреп булмай бит. Ни эшләргә?.. Шунан беҙ Хәсән ағай менән шулай һөйләштек: "Давай, үҙебеҙ, өс Әлимов, барып, колхозыбыҙға дан яулап алып ҡайтайыҡ!.." - тибеҙ. Хәсән ағай көрәштә, мин йырҙа йәки ҡурайҙа ярышырға уйлайбыҙ. Өсөнсөгә бына ошо егетте, - ти Сәлмән ағай, Хәмит ағайға күрһәтеп, - алып бармаҡсы булабыҙ. Ул саҡта уға ун алты ғына йәш ине шикелле? Шулай бит, Хәмит?
- Эйе, ун алты ине, - ти Хәмит ағай, ни өсөндөр ҡыҙарынып. Шундай ҙур кәүҙәле, мыҡты кешегә балаларса ҡыҙарыныу һис тә оҡшамаған кеүек тойола Юлдашҡа, Ә Сәлмән ағай ашыҡмай ғына артабан һөйләп китә:
- Кешенән ишетеп, Хәмиттең шәп йырлауын беләбеҙ. Ләкин әле үҙебеҙ уны тыңлап ҡарағаныбыҙ юҡ. Шулай ҙа алып барырға булдыҡ. Юлда йырлатып, һынап ҡарарбыҙ ҙа, ысынлап шулай шәп йырлаһа, ярышта ҡатнаштырырбыҙ, тибеҙ. Сөнки был ваҡытта мин үҙемдең йырсылыҡ көсөмә ул тиклем ышанмай башлағайным инде...
Бына шулай итеп, һабантуй була торған көндө беҙ өсәүләп, таң ҡараңғыһынан тороп, йәйәүләп китеп барҙыҡ. Теге ҡарышмал председатель, мәрхүм, тәки ат бирмәне бит. "Юҡ артынан йөрөмәгеҙ", - тине. Беҙ ҙә үҙ һүҙле. Киттек. Юл буйы Хәмитте йырлатып барҙыҡ. Егетең башта бер аҙ тартыныңҡырап барһа ла, аҙаҡ, бөтә яланды яңғыратып, "Урал" көйөнә һалдырып ебәрмәһенме! Беҙ аптырап та ҡалдыҡ. Үҙебеҙҙең тоҡомдан бына тигән яңы бер йырсы етешкән дә баһа!.. Шулай итеп, ул, ауыҙҙы бер асып алғас, беҙгә "Зөлхизә"не лә, "Һандуғас"ты ла, тағы башҡа бик күп көйҙәрҙе лә йырлап ишеттерҙе. Тауышының көслөлөгөнә, моңлолоғона, күкрәгенең киңлегенә һоҡланып бөткөһөҙ ине уның... Шунда мин үҙемдең был ун алты йәшлек егеттән еңелгәнлегемде аңланым. Ул хәҙер минән бик күп көслө лә, матур ҙа йырлай ине. Шулай итеп, миңә был туйҙа ҡурай менән генә ҡатнашырға ҡалды. Йыр менән Хәмит ярышырға тейеш булды...
Сәлмән ағай һүҙенең ошо урынына еткәс, уйсан күҙҙәрен Хәмит ағайға текләп оҙаҡ ҡына өндәшмәй ултырҙы ла:
- Иҫеңдәме, ҡустым, шул саҡ? - тип һорап ҡуйҙы. Уның һүҙен башын түбән эйеп, артыҡ маҡтауҙан уңайһыҙлана биреп тыңлап ултырған Хәмит ағай, әҙәпле
генә йылмайып:
- Мин уны ғүмерем буйына хәтерҙә тотасаҡмын,- тине.
- Шулай... Ундай бәхетле минуттар кеше ғүмерендә бик йыш булмай шул, ҡустым, шуға күрә улар онотолмайҙар ҙа, - тип артабан һөйләп китте Сәлмән ағай.- Бына шулай итеп беҙ ул көндө ҡояш сығыуға район үҙәгенә йыр менән барып индек, һабантуй бик шәп үтте. Һәр бер колхоз ни менән булһа ла ҡатнашты, ярышта алдынғылыҡ алды. Беҙ ҙә үҙ колхозыбыҙҙың йөҙөнә оят килтермәнек. Хәсән ағай, ғәҙәте буйынса, көрәштә бөтәһен йығып, еңелмәҫ батыр булып ҡалды. Бынауы хәтле дәү кәүҙәле, таш билле баһадирҙы кем күтәреп һуға алһын һуң?! Сәлмән ағайҙың был һүҙенән һуң бөтәһе лә Хәсән бабайға хөрмәт менән ҡарап, әҙәпле генә көлөшөп алды. Ә Юлдаш уның көйәнтә шикелле киң яурындарына, сүмес ҙурлыҡ йоҙроҡтарына ҡарап: "Их, уның кеүек баһадир булырға ине..." - тип уйланы.
- Бына, шулай итеп, көрәштә - Хәсән ағай, ҡурай уйнауҙа мин беренсе урынды алдым, - тип һөйләп китте Сәлмән ағай.- Инде йырҙа ғына Хамит, малай кеше, ҡаушап, махы биреп ҡуймаһа, беҙ уйлаған ниәтебеҙгә ирешәсәкбеҙ,- тибеҙ. Хәмит махы бирһә лә, сигенергә уй юҡ әле. Ул саҡта үҙем йырҙа ла ярышырға торам.
- Йырҙа ла беренселекте ала инең, - тип ҡуйҙы Хәсән бабай, дәртләнеп.- Ул саҡта был тирәлә һинән шәп йырсы юҡ ине бит әле.
- Бәлки, шулай ҙа булыр ине,- тип уйсан ғына дауам итте Сәлмән ағай, - бына шулай бер ваҡыт йыр ярышы башланып китте. Иң элек майҙанға Иштәү ҡарт сығып, үҙе сығарған ҡобайырҙарын йырланы. Бөгөнгөләй хәтеремдә, ул гел йәшлекте, мөхәббәтте данлап, хәҙерге яңы тормошто маҡтап йырланы... Ә үҙенә ул саҡта йөҙ ҙә ун биш йәш ине...
Юлдаш, ошо урында уның һүҙен бүлеп:
- О, йөҙ ун биш?! - тип ҡысҡырып ебәрҙе. - Хәҙер ул ҡарт бармы әле, олатай?
Буранбай ағай янында ултырған Зөләйхә әбей ейәненә:
- Бала кеше тыңлап ҡына тик ултыра, - тип иҫкәртеү яһамай булдыра алманы. Сөнки бында бала-сағаның ололар һүҙенә тығылыуы әҙәпһеҙлек һанала, ә тыңлап ултырырға рөхсәт ителә ине. Ололар һүҙгә нисек кенә мауыҡмаһындар, бер ҡасан да үҙ яндарында бала-саға, йәштәр барын онотмайҙар, һәр һүҙҙе улар ҡыҙыҡһынырлыҡ, өлгө алырлыҡ итеп һөйләргә тырышалар ине. Шуның өсөн Юлдашҡа хатта атаһы ла:
- Улым, бабайыңдар һөйләгәнен тыңлап ҡына ултыр,- тип ҡуйҙы. Ләкин Сәлмән бабаһы уға асыуланманы. Хатта һабантуй тураһындағы һүҙен туҡтатып тороп, Иштәү ҡарттың бынан һуң да бик оҙаҡ йәшәүен, ошо Ватан һуғышы йылдарында ғына үлеүен, үҙҙәренең колхозын, ундағы эшлекле, һәйбәт кешеләрҙе маҡтап бик күп ҡобайырҙар сығарып ҡалдырыуын һөйләп бирҙе. Шунан һуң ғына:
- Бына, шулай итеп, Иштәү ҡарттың йырын бик яраттылар,- тип баяғы һабантуй тураһындағы һүҙенә күсеп китте. - Уға ҡәҙерле бүләктәр бирҙеләр. Шунан бер ваҡыт: "Ҡыҙыл йондоҙ" колхозы ағзаһы, ун алты йәшлек егет Хәмит Әлимов "Әрме" көйөнә йырлай!" - тип белдерҙеләр. Ә мин шунан алыҫ түгел бер ерҙә, майҙан тышында, тыңлап торам. Үҙемдең йөрәк яҡшы ат кеүек тулай ҙа баһа. Әйтергә генә анһат, яңы, йәш йырсы тыуа бит... Миңә, ҡарт йырсыға, уға юл биреп, артҡа сигенергә ваҡыт еткән... Үҙеңдең еңелеүеңде тойоу уйын эшме ни ул?! Шуның өҫтәүенә, колхозға дан яулап ҡайтыу шатлығы ла күңелде ярһыта.
Ул һүҙенең ошо урынында тағы бер аҙ тынып, уйланып ултырҙы. Башҡалар:
- Шулай булмаған ҡайҙа ул!
- Шулай шул, - тип уның һүҙен төрлөсә ҡеүәтләнеләр.
- Бына шундай төрлө уйҙар менән ярһып, ни эшләргә белмәй тигән шикелле, майҙан тышында йөрөйөм, - тип йомшаҡ ҡына йылмайып дауам итә Сәлмән ағай, - бына бер саҡ бығаса бер ҡасан да ишетелмәгән шундай саф, йәш, көслө, беҙҙә һирәк була торған ҡалын тауыш яңғырап китә. "Бас" тип йөрөтәләр шикелле ул тауышты. "Ҡайҙан килгән был малайға бындай тауыш?.." - тип иҫем китеп тыңлап торам мин. Мин генәме һуң, бөтә майҙан тын ҡалып тыңлай. Шунан ул йырлап бөтөүгә, мин, үҙ-үҙемде белмәй:
- Һай-й-й!.. - тип һуҙып, тирә-яҡты яңғыратып көй күтәреп ебәрәм. Шунан бөтә майҙан шау килеп ҡул саба башлай... Шулай булды бит, Хәсән ағай?.. - Сәлмән ағай һораулы ҡарашын уға күсерә.
- Шулай, шулай... Тап шулай булды, - тип дөрөҫләй Хәсән бабай.
- Тап шулай булды, - тип, Хәсән бабайҙың һүҙен ҡабатлап, артабан һөйләп китә Сәлмән ағай. - Бынан һуң Хәмитте тағы-тағы йырлаттылар, һәр бер йырының аҙағында мин майҙан тышынан көй күтәреп, уға үҙемдең хуплауҙы белгертеп торҙом. Хәмит, ахыры шуға, күңеле күтәрелеп, тағы ла батырыраҡ йырланы. Уның һәр бер йыры көслө ҡул сабыу менән бөттө. Ә ул йырлап бөткәс, мин, ҡыуанысымдан сурлап аҡҡан йәшемде тыя алмай, битемде тупраҡҡа терәп, ергә яттым. Нисек иламайһың, еңеү ҙә, еңелеү ҙә бергә ине бит...
- Һы-һы-ы... Шулай... Һәйбәт... - тине Ибраһим бабай, йәнләнеп.
- Эйе, шулай булды... Һай, бар ине бит йәш саҡтар...- тип ҡуйҙы йәнә Хәсән бабай. Бынан уның көрәшсе, батыр, ҡыйыу сағын бик ныҡ һағынғанлығы күренеп тора ине.
- Бына, шулай итеп, беҙ, өс Әлимов, колхозыбыҙға дан яулап алып ҡайттыҡ ул саҡта, - тип ҡуйҙы Сәлмән ағай ысын ғорурлыҡ менән. Уның моңһоу күҙҙәре бәхетле балҡып, йәнләнеп киттеләр. - Ошонан һуң беҙҙе һабантуйҙағы бөтә халыҡ, ҡайҙа ғына барһаҡ та:
- "Ҡыҙыл йондоҙ"ҙоҡолар бына нисегерәк улар?! Улар борон-борондан шулай көрәшсе лә, йырсы ла, кәрәк икән, һуғышсы ла булдылар, - тип, һоҡланып, хөрмәт менән оҙаттылар. Ә һин, Хәсән ағай, ҡартайҙым, тигән булаһың... - тип бөтөрҙө ул һүҙен. Бынан һуң ул, Юлдаштың атаһының һәм башҡаларҙың үтенеүе буйынса, "Буранбай"ҙы, "Ҡаһым түрә"не, "Һандуғас"ты йырланы. Уның тауышы шундай моңло, яғымлы ине. Юлдаш унан күҙен дә алмай, тауышын да сығармай тыңланы. Ул быға тиклем башҡорт йырҙарының һәйбәтлеген һис тә аңламай ине әле. Бында әллә олатаһы алдан һәр йырҙың тарихын һөйләп, һүҙҙәрен ап-асыҡ әйтеп йырлағанғамы икән, был йырҙар уға беренсе тапҡыр шундай аңлайышлы, яҡын булып тойолдо. Ул хатта эстән генә ҡушылып йырлап та ултырҙы.
Сәлмән бабаһынан һуң Хәмит ағаһы йырланы. Уның тауышы айырата көслө, ысынлап та, бая Сәлмән бабаһы һөйләгәнсә, бөтә майҙанды күмеп китерлек ярһыу моң менән тулы ине. Ул ҡурайҙы ла бик шәп, бығаса Юлдаш бер ҡасан да ишетмәгәнсә итеп тарта ине.
Был кисте улар шулай һөйләшеп-йырлашып бик оҙаҡ ултырҙылар. Иртәгеһенә Юлдаштың атаһы ҡайтып та китте. Ләкин был кис мәңге онотолмаҫлыҡ булып Юлдаштың күңелендә ҡалды. Ул ошо кистә "һин уҡыйһыңмы, эшләйһеңме йәки йырлайһыңмы, көрәшәһеңме, ни генә эшләһәң дә, уны бына ошо Хәсән, Сәлмән бабайҙар, Хәмит ағайҙар шикелле бөтә йәнең-йөрәгең менән бирелеп башҡар. Шул саҡта ғына ул һинең үҙеңә лә, кешегә лә шатлыҡ килтерер. Күңел һалмай, яратмай, тырышмай, ярты-йорто башҡарылған эштән бер кемгә лә ҡыуаныс та, файҙа ла юҡ" тигән хәҡиҡәтте аңланы һәм быны һәр ваҡыт иҫтә тоторға үҙ-үҙенә һүҙ бирҙе.
- Назад
- Вперёд >>


text:
Ужымдың 86 проценты ҡышҡы һыуыҡҡа бирешмәгән
Алдан яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса, 86 процент майҙандарҙағы ужым культураларының торошо Башҡортостанда насар түгел. Әммә сәсеү башланғансы юғалтыуҙар артыуы ихтимал, тигән хәүеф бар. Был мәғлүмәт Башҡортостан Хөкүмәте вице-премьеры – ауыл хужалығы министры Эрнст Исаев етәкселегендәге яҙғы баҫыу эштәренә әҙерлек һәм уны үткәреү буйынса штаб ултырышында әйтелде.
— Эш шунда: бихисап райондарҙа баҫыуҙар ҡарҙан әрселә башланы, — тине Башҡортостандың ауыл хужалығы министры урынбаҫары Владимир Незнанов. — Ҡабаттан һыуытыуы арҡаһында ужым культураларының зыян күреүе ихтимал, тигән ҙур хәүеф бар. Әммә бындай күҙаллауҙы иҫәпкә алғанда ла, республикала бөгөн ҡайтанан сәсеү өсөн орлоҡ етерлек.
Республиканың аграр ведомствоһы башлығы быйылғы миҙгелдең үҙенсәлектәрен атап үтте. Эрнст Исаев әйтеүенсә, быйыл үткән йыл тәжрибәһен иҫәпкә алып эшләргә кәрәк, ул ваҡытта «бик күп мәсьәләләр ентекле тикшерелде, ҡайһы берәүҙәре алдан уҡ хәл ителде».
2012 йылғы сәсеүгә сәсеүлек майҙандарының структураһы ла билдәләнде. Ауыл эшсәндәре быйыл нут, рапс, етен кеүек иҡтисади йәһәттән отошло, әммә беҙҙең төбәк өсөн яңы культураларға сәсеүлек майҙандарын арттырасаҡ, тип хәбәр иттеләр БР Ауыл хужалығының матбуғат хеҙмәтенән. Шәкәр сөгөлдөрө һәм көнбағыш баҫыуҙары былтырғынан бер аҙға кәмерәк буласаҡ.
Ауыл хужалығы тауарҙары етештереүселәренә яҙғы баҫыу эштәренә ташламалы яғыулыҡ биреү мәсьәләһен дә штаб контролдә тота. РФ Ауыл хужалығы министрлығы менән РФ Энергетика министрлығы килешеүенә ярашлы, ағымдағы йылдың март-июнь айҙарында уҡ Башҡортостанға кәметелгән хаҡтар буйынса 48,66 мең тонна дизель яғыулығы һәм 2 мең тонна «Нормаль-80» автобензины бүленәсәк. Былтырғы йыл менән сағыштырғанда дизель яғыулығы — 19,2 мең тоннаға, автобензин 0,58 мең тоннаға күберәк бүленә.
Хаҡтар «Башкирнефтепродукт» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең 2011 йылдың 31 декабрендәге күмәртә хаҡынан 30% күләмендәге ташлама менән билдәләнгән. Йыллыҡ нефть продукттары күләме лә 10 процентҡа арттырылған. Шулай итеп, яҙғы кампанияға дизель яғыулығына ташламалы хаҡ республика бюджетынан дәүләт ярҙамын иҫәпкә алмағанда 1 литрына 17,2 һум тәшкил итәсәк.


text:
Йыл башынан алып «500 ферма» программаһы ҡатнашыусыһы статусына республиканың һигеҙ хужалығы эйә булды
2016 йылға тиклем иҫәпләнгән, «500 ферма» һөтсөлөк малсылығын үҫтереү һәм комплекслы модернизациялау буйынса республика маҡсатлы программаһы ҡатнашыусылары иҫәбенә ошо көндәрҙә тағы ла дүрт хужалыҡ өҫтәлде.
Башҡортостан Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, конкурс комиссияһы ултырышының йомғаҡтары буйынса «500 ферма» программаһы ҡатнашыусыһы статусы Балтас районының «Таң» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенә һәм «Дильмиев Р.Ш.» шәхси эшҡыуарлыҡҡа, Илеш районының XXII партия съезы исемендәге ауыл хужалығы производство кооперативына, шулай уҡ Саҡмағош районының «Герой» ауыл хужалығы производство кооперативына бирелде.
Йыл башынан алып «500 ферма» комплекслы программала ҡатнашыу өсөн министрлыҡ менән бөтөһе һигеҙ хужалыҡ һайлап алынған.
«500 ферма» республика программаһы 2012 йылдың яҙында старт алған. Уның төп маҡсаты – малдарҙы ҡарау өсөн тейешле шарттар, шулай уҡ фермаларҙа эшләү өсөн оптималь шарттар булдырыу. Был ваҡыт эсендә Программаның ҡатнашыусыһы статусы 120-нән ашыу ауыл хужалығы предприятиеһына бирелгән.
«500 ферма» республика программаһын тормошҡа ашырыу менән фермаларға яңы ҡиәфәт бирергә мөмкинлек тыуҙы. Модернизациялау һәм реконструкциялауға күрә һәр һыйырҙан уртаса һауым бындай фермаларҙа уртаса республикаға ҡарағанда дүрттән бер өлөшкә юғарыраҡ.


text:
Уҡытыусыларҙың эш хаҡы 30 процентҡа артасаҡ
Уҡытыусыларҙың эш хаҡы 30 процентҡа артасаҡ. Был хаҡта «Берҙәм Рәсәй»ҙең Башҡортостан төбәк бүлексәһенең сәйәси клубы ултырышында Дәүләт Думаһы депутаты, «Берҙәм Рәсәй» партияһының «Мәғарифты модернизациялау» проекты координаторы Николай Булаев хәбәр итте.
Эш хаҡы 2011-2013 йылдарға иҫәпләнгән партияның «Мәғарифты модернизациялау» проекты сиктәрендә арттырыла. Яңыса эш хаҡын педагогтар октябрҙә аласаҡ, тип күҙаллана.
«Мәғарифты модернизациялау» проекты, педагогтарға эш хаҡын арттырыуҙан тыш, Рәсәй субъекттары үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып, мәғарифты модернизациялау төбәк программаларына ярҙам итеүҙе, мәғариф учреждениеларын заманса ҡорамалдар, яңы мәғлүмәт технологиялары менән тәьмин итеүгә булышлыҡ итеүҙе күҙ уңында тота.
Проект сиктәрендә мәғарифты модернизациялауға төбәктәргә федераль бюджеттан 120 миллиард һум бүлеү ҡарала: ағымдағы йылда – 20 миллиард, 2012 йылда – 60 миллиард, 2013 йылда – 40 миллиард. Һәр субъектҡа бүленгән аҡса күләме төбәктәге уҡыусылар һанына һәм уның бюджет менән тәьмин ителеү кимәленә ҡараясаҡ.
Мәғарифты модернизациялауға быйыл 20 миллиард бүлеү өсөн кәрәкле төҙәтмә федераль бюджетҡа индерелгән дә инде, тип билдәләне Николай Булаев.
— «Берҙәм Рәсәй»ҙең барлыҡ депутаттары ла был төҙәтмә өсөн тауыш бирҙе, — тине ул. – Башҡа фракциялар – яҡлап сыҡманы.
Башҡортостан – «Мәғарифты модернизациялау» проектын ентекле тикшергән беренсе төбәк, тип билдәләне Николай Булаев.
Уның һүҙҙәренә ҡарағанда, 30 сентябрҙә «Берҙәм Рәсәй» партияһы Генераль советы президиумының киңәйтелгән ултырышы үтәсәк, унда әлеге проект тикшереләсәк. Ултырышта Рәсәй мәғариф һәм фән министры Андрей Фурсенконың да ҡатнашыуы көтөлә.


text:
Өфө юлдарын киңәйтеү дауам итә
Өфөнөң Дим биҫтәһендә юлдарҙы киңәйтеү буйынса эштәр бара. Был дүрт метрға киңерәк буласаҡ, һөҙөмтәлә алты рәтлегә әйләнәсәк Хәҡиҡәт урамына ҡағыла. Әлеге мәлдә Дағстан урамынан Ухтомский урамына тиклемге арала әүҙем юл эштәре алып барыла.
Финанс средстволар булһа, бәлки, яҡын арала Дим биҫтәһенә ингән урында тимер юл өҫтөнән яңы юл үткәргестең дә төҙөлә башлауы ихтимал. Әгәр проект ғәмәлгә ашһа, ул автомобиль юлын күпкә бушатырға ярҙам итәсәк.
Өфө хакимиәтенең Коммуналь хужалыҡ һәм төҙөкләндереү идаралығынан әйтеүҙәренсә, ағымдағы йылда йәнә Туҡай урамын, Урман тыҡрығын һәм Йәштәр бульварын киңәйтеү планлаштырыла.
Бынан тыш, әлеге мәлдә ҡалала тулы ҡеүәтендә Коммунистик, Цюрупа, Комсомолдар, Урман хужалығы техникумы урамдарында һәм Галле Округы урамында автомобилдәр юлын киңәйтеү алып барыла.


text:
Татарстанда болон күбәләге үрсегән
"Татар-информ" мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Татарстан Республикаһы Нурлат районының бер нисә хужалығында болон күбәләктәренең күпләп осоуы теркәлгән. Был бөжәк төрө айырыуса хәүефле ҡоротҡос иҫәпләнә.
Әлегә баҫыуҙарҙа үҫемлектәргә үҙҙәре зыян итмәүсе бихисап болон күбәләктәре генә осоп йөрөй. 200 төр үҫемлеккә, улар иҫәбенә шәкәр сөгөлдөрө, кукуруз, көнбағыш та инә, үҫемлектәрҙең ер өҫтөндәге өлөшөн ашаусы күбәләк ҡарышлауыҡтары зыян итә. Белгестәр фекеренсә, уңайлы шарттарҙа бер күбәләк 600-гә тиклем йомортҡа һала ала, уларҙан һуңынан ҡарышлауыҡтар сыға.
"Күбәләккә ҡаршы көрәштә икенсе бөжәкте – трихограмманы файҙаланырға кәрәк, — тип иҫәпләй "Рәсәй ауыл хужалығы үҙәге"нең баш энтомолог-фитопатологы Рузалия Хәйерова. — Трихограммалар йомортҡаһын ҡоротҡостар һалған йомортҡаға ғына һала".


text:
Дүртенсел осор
Дүртенсел осор, йәки антропоген — Ерҙең тарихындағы хәҙерге геологик период, кайнозой эраһы менән тамамлана. 2,588 миллион йыл элек башланған, хәҙерге көнгә тиклем дауам итә[1].
Дүртенсел осор кайнозой эратемаһының һуңғы системаһы, Ерҙең геология тарихында кайнозой эраһының хәҙер ҙә дауам итеүсе һуңғы осорона тура килә, бынан 1,8 млн йыл элек неогенсистемаһынан (осоронан) һуң башланған. 1760 йылда итальян ғалимы Д. Ардуино барлыҡ тау тоҡомдарын 4 төркөмгә бүлә һәм арала иң йәштәрен «тауҙарның дүртенсе бүлесәһе» тип атай. 1825 йылда француз ғалимы Ж. Денуайе өсөнсөнән һуңғы ултырмаларға яңы Дүртенсел система тигән исем бирә. 3 бүлеккә: эоплейстоцен, неоплейстоцен һәм голоценға бүленә. Дүртенсел осор дауамында Ер ҡабығының көслө тектоник хәрәкәттәре булып уҙа, вулкандар күренеше көслө була, климат күп тапҡырҙар үҙгәреш кисерә. 10 мең йыл тирәһе элек глобаль үҙгәрештәр була, океан тигеҙлеге хәҙергенән 100 метрға тиәрлек күтәрелә, ландшафт, үҫемлектәр ҡапламы үҙгәрә, урмандарҙың сиге йөҙҙәрсә километр төньяҡҡа күсә, хайуандарҙың күп төрҙәре (мамонттар, йөнлө носорогтар һ.б.) юҡҡа сыға. Дүртенсел осор менән неоген араһында Африкала хәҙерге кешенең боронғо бабалары барлыҡҡа килә.
Дүртенсел осор ҡатламдарында моллюсктар (сөсө һыу), һыу үҫемлектәре, Имеҙеүсе хайуандарҙың (мамонт, бизон, арыҫлан, дөя, төньяҡ боланы, антилопа һ.б.) ҡалдыҡтары, шыршы, ҡарағай, йүкә, тирәк, әрем, ҡыяҡлылар һ.б. дала, урман-дала, ярым cүл үҫемлектәренең споралары һәм һеркәләре осорай. Дүртенсел осор тоҡомдарында күп кенә файҙалы ҡаҙылмалар: мәғдән булмаған төҙөлөш материалдары (кирбес балсығы, ҡомһол балсыҡ, ҡом, минераль буяуҙар), мәрмәр оникс, сапропель, һоро күмер, торф, дауалау ләмдәре сығанаҡтары; алмаз, алтын, титан, цирконий, ильменит, гранат, топаз ятҡылыҡтары һ.б. барлыҡҡа килгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Международная стратиграфическая шкала (версия за август 2012) на сайте Международной комиссии по стратиграфии
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Геология Татарстана: Стратиграфия и тектоника. М., 2003.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Башҡортостанда Балалар һәм йәштәр матбуғаты декадаһы старт алды
Кисә республикала БР Мәғариф министрлығының һәм Федераль почта элемтәһе идаралығының әүҙем ҡатнашлығында БР Хөкүмәте ҡарамағындағы Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралығы менән ойошторолған Балалар һәм йәштәр матбуғаты декадаһы старт алды.
Республика һәм муниципаль баҫмалар журналистары ҡатнашлығында 10 көн дауамында белем биреү учреждениеларында тематик кисәләр, конкурстар, викториналар үтәсәк. 15 апрелдә Салауат ҡалаһында Баҫмаға яҙылыусы көнө ойошторола. Был сарала ҡала мәктәптәре генә түгел, Башҡортостандың бар көньяҡ төбәгенең уҡыусылары һәм педагогтары ла ҡатнаша. Баҫмаға яҙылыусылар балалар һәм йәштәр гәзит-журналдарына яһалған ташламаларҙан файҙаланып шатлана аласаҡ.
Бындай акциялар үҙенең һөҙөмтәлелеген күрһәткән дә инде. Мәҫәлән, 2010 йылдың беренсе яртыһына яҙылыу кампанияһы йомғаҡтары буйынса 2009 йылға ҡарағанда балалалар һәм йәштәр матбуғатына тираждың кәмеүе түгел, дуҫтарының артыуы асыҡланған.
БР Хөкүмәте ҡарамағындағы Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡ планы менән май айында ошондай уҡ Милли матбуғат декадаһын үткәреү ҡаралған.


text:
Боден күл һәләкәте
Боден күле һәләкәты — 2002 йылдың 1 июленән 2 июленән төндә булған авиация һәләкәты. Башҡортостан авиалинияның 2937 рейсындағы Ту-154М самолёты, DHL 611 рейсындағы Боингменен 757 менән бәрелешә. Бәрелеш Юберлинген ҡалаһы янында Боден күле эргәһендә була. 71 кеше вафат була, шул иҫәптән 52 балалар.
Йөкмәткеһе
Алдағы ваҡиғаләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан авиалиниянын Ту-154М самолеты Мәскәу — Барселона маршруты буйынса оса. Бортта 12 экипаж ағзаһы һәм Испанияға ял итергә барыусы 57 пассажир була. Балаларға был сәйәхәт ЮНЕСКОның махсус мәҡтәптәрендә уҡыусы балаларға дәртләндереү сараһы булараҡ ЮНЕСКО Башҡортостан комитеты ойоштора[2][3]. Боинг 757 самолёты Бергамонән (Италия) Брюссельгә (Бельгия) йөк ташыу рейсын башҡара. Самолёт менән ике пилот идара итә.
Бәрелеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ике самолёт та Германия территорияһында осоуға ҡарамаҫтан, йөрөлер, осош менәншвейцар команияменың «Скайгайд» компанияһы идара итә. Бәрелеш алдынан бер диспетчер тәнәфескә китә. Дежурҙа ҡалған диспетчер Питер Нильсенбер ике кеше урынына эшләргә мәжбүр була. Диспетчер саманан һуңға итте ике яҡынайлар самолётлар. Питер Нильсен дөрөҫ мәғлүмәт хәбәр ите икенсе самолёт хаҡта, әйтеү тип Боинг-747 уң яҡта урынлаша. Ту-154 бортта яҡын килене самолёт күреп ҡалылар һәм хәбәрдән алыу төшөү башлалар. Был ваҡытта Боинг-747 шулай уҡ төшөғә башланы, инструкцияға TCAS (иҫкәртеү хәтәр яҡынлашы системаһы) барып. Аҡтығы секундлар осоусылар бәрелеш булдырмаға тырышыу, ауыштырыу штурваллар, әммә булышымәне. Ту-154 һәм Боинг-747 тура мөйөшгә бәрелешләр. Ту-154 һауата тарҡалды.
Диспетчер үлтереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Питер Нильсен үлтергән өй тупһала 24 февраль 2004 йыл. Үлтереү ғәйепле Виталий Калоев таныуды, ҡатын һәм ике баллар юғалты. Калоев иректән мәхрүм итеү 8 йылға хөкөмгә[4]. 12 ноябрь 2007 йылда Виталий Калоев алдан уҡ ҡотолды һәм Рәсәйгә ҡайтанды.
Тикшере[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Юберлинген янында «Ынйы йыртылған еп» (нем. «Die zerrissene Perlenkette») һәйкәле урынлаштырғанлар. Һәләкәты хаҡында куп фильмлар төшөрғәләр. Боден күл һәләкәты National Geographic Channel сериалда «Ваҡиғаны тикшереү» күрһәтерде[5]. Тиерлек бөтә улгән кеше Өфөдә ерләдәр.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Известия.Ру Пилоты Ту-154 не успели отдохнуть перед рейсом (урыҫ.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 декабрь 2012. 2 июля 2010 тикшерелгән.
- ↑ РИА-Новости
- ↑ NEWSru.com: Поездка в Испанию стала детям наградой за успешную учебу
- ↑ Приговор Калоеву не устраивает многих (урыҫ.)
- ↑ Секунды до катастрофы "Столкновение в небе"
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Final Report – German Federal Bureau of Aircraft Accidents Investigation (English)
- Final Report – German Federal Bureau of Aircraft Accidents Investigation – The German version is the version of record
- "Information regarding the air accident at Überlingen on 1 July 2002." Skyguide.
- District Court of Kostanz Bashkirian Airlines v. Federal Republic of Germany (German)
- Photo documentary from Owingen Fire Dept. (German) – Official website from Owingen Fire Dept. with photos from a firefighter's perspective
- Identifying the factors that contributed to the Ueberlingen mid-air collision (PDF 322 KB) – University of Illinois
- Gallery of crash victim Kyrill Degtyarev's works


text:
Фото:
Баш ҡаланың йәш парламентарийҙары Салауат Юлаев баҡсаһындағы беседкаларҙы төҙөкләндерҙе
Фото:
Өфө ҡала Советы ҡарамағындағы Йәштәр йәмәғәт палатаһы ағзалары Салауат Юлаев исемендәге мәҙәниәт һәм ял баҡсаһында ғәҙәти булмаған өмә үткәрҙе.
Өфөнөң йәш парламентарийҙары һәм Йәштәр палатаһы активистары баҡсалағы беседкаларҙы сүп-сарҙан таҙартты, бынан һуң уларҙы буяны, тип хәбәр иттеләр Йәштәр йәмәғәт палатаһының матбуғат хеҙмәтенән.
Баҡса хакимиәте һәм Өфөнөң Киров районы хакимиәте был идеяны күтәреп алды һәм артабан хеҙмәттәшлек итеү өсөн пландар билдәләне.
— Беседкаларҙы буяу идеяһы Йәштәр йәмәғәт палатаһы үткәргән йыйылыштарҙың береһендә тәҡдим ителде. Был урын осраҡлы ғына һайланманы: тышта яҙ, ҡала йәштәре күп ваҡытын парктарҙа, баҡсаларҙа үткәрә. Йәштәр палатаһы артабан да мәҙәниәт һәм ял урындарын төҙөкләндереүгә иғтибар бүлергә планлаштыра, ҡала халҡын да акцияла ҡатнашырға саҡыра, — тип хәбәр итте өмәне ойоштороусы, Йәштәр йәмәғәт палатаһы ағзаһы Антон Орлов.


text:
Рөстәм Хәмитов Яңауылда капиталь ремонттан һуң асылған лицейҙа булдыФото: Айрат Нурмөхәмәтов
Рөстәм Хәмитов Яңауылда капиталь ремонттан һуң асылған лицейҙа булды
Рөстәм Хәмитов Яңауылда капиталь ремонттан һуң асылған лицейҙа булдыФото: Айрат Нурмөхәмәтов
Яңауыл лицейы капиталь ремонттан һуң асылған. Төҙөлөш эштәре белем биреү учреждениеһында 2012 йылда тамамланған. Капиталь ремонт үткәреүгә средстволарҙы «Социаль маҡсатлы программалар фонды» коммерцияға ҡарамаған ойошмаһы бүлгән. Дөйөм алғанда, реконструкцияға 30 миллион һумдан ашыу аҡса йүнәлтелгән. Башҡарылған эш һөҙөмтәләре менән Яңауыл буйлап эш сәфәре барышында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов танышты.
Бүленгән аҡсаға лицейҙа йылытыу, канализация, вентиляция, һыу һәм электр менән тәьмин итеү системалары алмаштырылған. Яңы тәҙрәләр һәм ишектәр ҡуйылған. Шулай уҡ компьютер селтәрҙәре өсөн коммуникациялар монтажланған, ҡыйыҡ һәм фасад ремонтланған.
Бөгөнгө көндә лицейҙа бер меңдән ашыу бала белем ала. 40 кеше райондың 12 ауылынан килеп уҡый, улар интернатта йәшәй. Бынан тыш, Эткенә ауылында мәктәптең филиалы эшләй.
Белем биреү учреждениеһында 112 кеше, шул иҫәптән 72 уҡытыусы эшләй. Кадрҙар менән тәьмин ителеш 100 процент тәшкил итә. Педагогтарҙың уртаса айлыҡ эш хаҡы – 18 мең һум, техник хеҙмәткәрҙәрҙең эш хаҡы – 5,5 мең һум.
Президент мәктәпте, бүлмәләрҙе ҡарап сыҡты, башҡарылған эштәргә баһа бирҙе, компьютер класында булды. Яңауыл лицейы заманса техника менән йыһазландырылған, уҡытыусылар өсөн 46 ноутбук һатып алынған. Рөстәм Хәмитов педагогтарға эштәрендә заманса мәғлүмәт технологияларын әүҙем ҡулланрға кәңәш итте.
Мәктәптә спорт секциялары, түңәрәктәр, китапхана эшләй. Китапханала туғыҙ меңгә яҡын китап бар. Әммә, педагогтар билдәләүенсә, уҡыусыларҙың ғәҙәти ҡағыҙ китаптар менән ҡыҙыҡһыныуы кәмей. Мең уҡыусының ни бары яртыһы ғына китапханаға йөрөй. Рөстәм Хәмитов лицей хеҙмәткәрҙәренә китаптарҙың электрон варианттарын булдырыу өҫтөндә уйларға тәҡдим итте.


text:
Өфөлә мәғариф форумы һәм XV «Мәғариф. Фән. Карьера» махсуслаштырылған күргәҙмәһе асылдыФото: Андрей Старостин
Өфөлә мәғариф форумы һәм XV «Мәғариф. Фән. Карьера» махсуслаштырылған күргәҙмәһе асылды
Өфөлә мәғариф форумы һәм XV «Мәғариф. Фән. Карьера» махсуслаштырылған күргәҙмәһе асылдыФото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 24 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Шишәмбе, 24 февралдә, «ВДНХ-Экспо» комплексында Мәғариф форумын һәм XV «Мәғариф. Фән. Карьера» махсуслаштырылған күргәҙмәһен асыу тантанаһы үтте.
Форумдың ойоштороусылары булып Башҡортостандың Мәғариф министрлығы, Башҡортостан күргәҙмәләр компанияһы, Башҡортостандың Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы, Өфө хакимиәтенең Мәғариф идаралығы, Башҡортостан Республикаһының Фәндәр академияһы, Башҡортостан Республикаһының Сауҙа-сәнәғәт палатаһы сығыш яһай. Күргәҙмәнең һәм форумдың төп маҡсаты — мәғариф өлкәһендәге инновациялы процестарҙы, киләсәк мәғарифының форматтарын күрһәтеү, белем биреү системалары һәм мәғариф башланғыстары үҫешенең яңы тәжрибәһен камиллаштырыу.
Күргәҙмә эшендә Рәсәйҙең 12 төбәгенән 135-тән ашыу экспонент ҡатнаша. Килеүселәр Башҡортостан, Екатеринбург, Ҡазан, Мәскәү, Магнитогорск, Санкт-Петербург, Һамар, Ырымбур һәм Рәсәйҙең башҡа төбәктәренең юғары һәм урта махсус уҡыу йорттары менән таныша ала.
Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың мәғариф, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр сәйәсәте буйынса комитеты рәйесе Эльвира Айытҡолова билдәләүенсә, күргәҙмәлә һәм Мәғариф форумында республиканың мәғариф потенциалы күрһәтелгән.
— Бөгөнгө көндә Башҡортостандың мәғариф өлкәһе — Рәсәйҙә иң ҙурҙарҙың береһе. Мәғариф тураһындағы яңы федераль законға ярашлы, белем биреү ойошмаларының һәм унда уҡыусыларҙың да мөмкинлектәре киңәйә. Бөгөнгө форумдың күргәҙмә стендтарында уҙған йылда барлыҡҡа килгән, мәғариф өлкәһендә индерелгән яңылыҡтарҙы күрәһе килә. Мәғариф — һәммәбеҙгә лә ҡағылған өлкә. Иртәгәһе көнөбөҙ белем биреү системаһының үҫешенә бәйле. Күргәҙмәнең уңышлы эшләүен, түңәрәк өҫтәлдәрҙә ҡыҙыу фекер алышыуҙар, мәғариф өлкәһен юғарыраҡ кимәлгә күтәрергә мөмкинлек биргән ҡарарҙар табыуҙарын теләйем, — тине Эльвира Айытҡолова.
Форумды асыуҙа Башҡортостандың мәғариф министры Әлфис Ғаязов, Башҡортостан Республикаһының хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры Ленара Иванова, Башҡортостандың Тренерҙар һәм консультанттар ассоциацияһы президенты Айгөл Десяткина, Башҡортостан Республикаһының Фәндәр академияһы президенты Рәмил Бәхтизин ҡатнашты.
Дүрт көнлөк мәғариф форумының эшлекле программаһы тематик йүнәлештәр буйынса бүленгән. Беренсе көн мәғарифҡа арналған, икенсе көндө — фән һәм юғары мәктәп мәсьәләләре, өсөнсөһөндә карьера үҫеше тикшереләсәк.
Көн һайын эш һәм уҡыу урындары йәрминкәһе эшләй, унда Башҡортостандағы эре компанияларҙың вакансиялары тураһында мәғлүмәт алырға мөмкин. Ойоштороусылар фекеренсә, форум һәм күргәҙмә мәктәп уҡыусылары, студенттар һәм уларҙың ата-әсәләре өсөн генә түгел, эш биреүселәргә лә, шулай уҡ үҙҙәренең квалификацияһын күтәрергә йәки өҫтәмә белем алырға теләүселәр өсөн дә ҡыҙыҡлы буласаҡ.


text:
Фото:
Белоретта етемдәр торлаҡлы булды
Фото:
Бөгөн Белорет районы муниципаль район хакимиәтендә үткән кәңәшмәлә район хакимиәте башлығы Владислав Миронов Рәис Аллаяров менән уның һеңлеһе Регина Аллаяроваға тантаналы шарттарҙа шәхси торлаҡтарынан асҡыстар тапшырҙы. Рәсәй Федерацияһының Торлаҡ кодексы һәм Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең «Етем балаларҙы һәм ата-әсәләр ҡарауынан мәхрүм ҡалған балаларҙы торлаҡ биналар менән тәьмин итеү тураһында»ғы ҡарарына ярашлы, Рәис менән Регина өсөн республика бюджеты средстволары иҫәбенә коммуналь фатирҙан ике бүлмә һатып алынған.
Рәис менән Регинаның ата-әсәһе ата-әсәлек хоҡуҡтарынан мәхрүм ителгән, һәм 2004 йылдан бирле уларҙы өләсәләре Хәлимә Вәли ҡыҙы тәрбиәләгән. Регина Белорет металлургия колледжының икенсе курсында уҡый. Рәис, II төркөм инвалиды, Белореттағы 7-се махсус мәктәпте тамамлаған.
— Беҙ балалар, айырыуса ауыр хәлдә ҡалғандары хаҡында хәстәрлек күрергә тейешбеҙ. Һәм дәүләт өсөн бындай балаларҙың тормошонда ҡатнашыуҙа иң мөһиме – уларға торлаҡ һатып алып биреүҙә ярҙам итеү. Бөгөн йәштәр менән беҙҙең шатлыҡтарыбыҙ уртаҡ, Регина менән Рәистең хәҙер үҙ өйө бар, — тине район хакимиәте башлығы Владислав Миронов. Ул ағалы-һеңлелеләрҙе тормоштарындағы иң әһәмиәтле ваҡиға айҡанлы ҡотланы һәм уларға һаулыҡ, бәхет, именлек һәм уңыштар теләне, тип хәбәр иттеләр район хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлегенән.


text:
Муниципаль һайлауҙарҙа депутатлыҡҡа кандидаттар күрһәтеү дауам итә
Башкортостанда киләһе муниципаль һайлауҙарҙа депутатлыҡҡа кандидаттар күрһәтеү дауам итә.
БР Үҙәк һайлау комиссияһы Мәғлүмәт үҙәгенең 27 декабргә ҡарата бирелгән мәғлүмәттәренә ярашлы, дөйөм алғанда депутатлыҡҡа 526 кандидат күрһәтелгән, шуларҙың 401-е – үҙен-үҙе күрһәткән кандидаттар. Депутат мандатына дәғүә итеүселәрҙең өстән ике өлөшө – ир-егеттәр (341). Бөгөнгө көндә кандидаттарҙың 89-ы теркәү үтеп өлгөргән.
Хәтерегеҙгә төшөрәйек, 2012 йылдың 4 мартында Башҡортостанда Рәсәй Федерацияһы Президенты һайлауҙары менән берлектә муниципаль һайлауҙар ҙа үтәсәк. Республиканың һигеҙ ҡала округында – Өфөлә, Ағиҙелдә, Күмертау, Нефтекама, Октябрьский, Салауат, Сибай һәм Стәрлетамаҡта урындағы үҙидараның вәкиллекле органдарына – Советтарға һайлауҙар үтәсәк. Дөйөм алғанда 192 мандат алмаштырыласаҡ. Межгорье ябыҡ административ-территориаль берәмегендә ҡала Советына (бер һайлау округы буйынса) өҫтәмә һайлауҙар үтергә тейеш. Ағиҙел һәм Межгорьенан тыш, ете ҡала Советына депуттар һайлау тәүге тапҡыр ҡатнаш (мажоритар һәм пропорциональ) система буйынса үткәрелә. Был көндө ете ҡала биләмәһе (165 бер мандатлы округтар буйынса) һәм 30 ауыл биләмәһе (294 округ буйынса) буйынса Советтарға депутаттар һайланасаҡ. 69 округ буйынса ауыл биләмәләре Советына өҫтәмә һәм ҡабаттан һайлауҙар үтәсәк. Муниципаль һайлауҙарҙа 4 мартта дөйөм алғанда 721 депутат мандаты бүлеп биреләсәк.


text:
Өфөлә бер вакантлы урынға рәсми рәүештә бер кешенән дә әҙерәк тура килә
Өфөнөң хеҙмәт баҙарында көсөргәнешлек коэффициенты үткән аҙна эсендә бер нисә пунктҡа кәмегән һәм әлеге ваҡытҡа 0,79-ға тиң. Икенсе төрлө әйткәндә, Башҡортостандың баш ҡалаһында бер вакантлы урынға рәсми рәүештә әүәлгесә бер кешенән дә әҙерәк тура килә.
«Башинформ» агентлығына Өфөнөң Халыҡ мәшғүллеге үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, бөгөнгө көнгә ҡалала яҡынса 11600 буш эш урыны иҫәпләнә. Әлеге ваҡытта ҡалала 8500-ҙән ашыу эшһеҙ теркәлгән, уларҙан яҡынса 7700 кеше эшһеҙлек буйынса пособие ала.
Өфөлә бөгөнгә рәсми рәүештә теркәлгән эшһеҙлек кимәле 1,53 процент тәшкил итә. Ҡаланың Халыҡ мәшғүллеге үҙәгендә йәмғеһе туғыҙ меңдән ашыу кеше иҫәптә тора. Уларҙан 500-ҙән ашыуы бөгөнгө хеҙмәт баҙарында кәрәкле булған һөнәрҙәр буйынса уҡыуын дауам итә.
Үткән аҙна эсендә генә Өфөнөң Халыҡ мәшғүллеге үҙәге хеҙмәттәре менән 1600-ҙән ашыу кеше файҙаланған, уларҙан 200 кеше төрлө һорауҙар буйынса консультация алған.


text:
Ботаника
Ботаника (бор. грек. Botάvn — "ботанэ", "йәшеллек, үлән, үҫемлек") — биологияның төп тармаҡтарының береһе, үҫемлектәр тураһында комплекс фән. Ботаника үҫемлектәр батшалығын, автотроф прокариоттарҙы, һәм бәшмәктәрҙе, уларҙың эске һәм тышҡы төҙөлөшөн, үҫешен, Ер шарында таралыуын, тирә-яҡ мөхит менән мөнәсәбәтен һәм бер-береһе менән бәйләнештәрен өйрәнә.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кеше үҙенең үҫемлектәр донъяһынан айырым йәшәп булыуы мөмкин түгеллеген иртә аңлаған, шуның өсөн үҫемлектәр тураһындағы практик белемдәрҙең барлыҡа килеүе, кеше цивилизацияһының иң боронғо этаптарына тура килә. Беренсе булып үҫемлектәр тураһында мәғлүмәт Боронғо Көнсығыш яҙмаларында иҫкәртелә. Гректар ботаникаға нигеҙ һалып, фәнгә әйләндерәләр. К. Линней боронғо грек философ һәм тәжрибәсе Теофрасты «ботаника атаһы» тип атай. Урта быуаттарҙа тәбиғи фәндәрҙең абруйы төшә, ботаника XVI быуаттан һуң ғына әүҙем үҫешә башлай. XVIII – XIX быуаттарҙа ботаника айырым фәндәргә бүленә башлай, һәм XX быуаттың беренсе яртыһында үҫемлектәр тураһында комплекс фәнгә әйләнә.
Бүлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге көндә ботаника — ул һәр береһенең үҙ мәсьәләһе һәм үҙ тикшеренеү ысулы булған фәндәр системаһы.
- Семантика — ботаниканың иң мөһим өлөшө, ботаник дисциплиналар араһында иң ололарҙың береһе. Үҫемлектәр семантикаһы үҫемлекәрҙең классификацияһын һәм филогенияһын, йәғни таскондар затлығын өйрәнә.
- Морфология — үҫемлектәрҙең үҙенсәлеген һәм төҙөлөш тәртибен өйрәнә.
- Анатомия — үҫемлектәрҙең эске төҙөлөшөн (структураһын) өйрәнә.
- Эмбриология — үҫенте барлыҡҡа килеү тәртибен, артабанғы үҫентенең үҫешен өйрәнә.
- Физиология — үҫемлектәрҙә барған процестарҙы, мәҫәлән, фотосинтез, матдәләр транспортировкаһын, һыу әйләнешен, үҫеү һәм башҡаларҙы өйрәнә. Физиология морфология һәм биохимия менән тығыҙ бәйләнештә тора.
- Геоботаника — үҫемлектәр төркөмөнөң үҙенсәлектәрен, төҙөлөшөн һәм таралыуын өйрәнә.
- Үҫемлектәр географияһы — үҫемлектәрҙең Ер шарында элекке һәм хәҙерге таралыу үҙенсәлектәрен өйрәнә.
- Үҫемлектәр экологияһы — үҫемлектәрҙең бер-береһе менән һәм тирә-яҡ мөхит менән мөнәсәбәтен өйрәнә.
- Ботаник сығанаҡтарҙы өйрәнеү, йәки иҡтисади ботаника — үҫемлектәрҙе хужалыҡта ҡулланыу мөмкинлектәрен һәм юлдарын өйрәнә.
- Фитопатология — вирустар, бактериялар һәм бәшмәктәр тарафынан тыуҙырылған үҫемлектәр ауырыуҙарын өйрәнә.
Өйрәнеү даирәһе буйынса ботаника түбәндәге өлөштәргә бүленә:
- Карпология — емештәрҙе өйрәнә.
- Палинология — үҫемлектәрҙең һеркәләрен өйрәнә.
- Палеоботаника — ҡаҙылдыҡ үҫемлектәрҙе өйрәнә.
- Альгология — ылымыҡтарҙы өйрәнә.
- Микология — бәшмәктәрҙе өйрәнә.
- Бриология, лихенология — мүктәрҙе өйрәнә.
- Птеридология — ҡаҙаяҡтарҙы өйрәнә.
- Дендрология — ағастарҙы һәм ҡыуаҡтарҙы өйрәнә һәм башҡалар.