text:
- Подробности
- Просмотров: 628
АҠСА, тауар хаҡының дөйөм эквиваленты. Көньяҡ Уралда тәүге металл А. б.э. сиктәрендә барлыҡҡа килә, быны Иштуған ҡурғандарында Митридат VI Евпатор (б.э.т. 132—63 йй.) дәүеренә ҡараған понтий тәңкәләре табылыуы дәлилләй. 9—11 бб. Көньяҡ Урал Ғәрәп хәлифәтенең аҡса һуғыу йорттарында баҫылған Куфи дирһәмдәре ҡулланылышта була: Арран, Бохара, Сәмәрҡәнд һ.б. ҡалаларҙа һуғылған Аббасидтар (ҡара: Иҫке Хәлил ҡурғандары, Хөсәйен ҡурғандары һ.б.) һәм Саманидтар (ҡара: Ҡаранай ҡурғандары, Мерәсем ҡурғандары һ.б.) тәңкәләре. Шулай уҡ Омайадтар тәңкәләре, ш. иҫ. 8 б. башына ҡараған асыҡланмаған сығышлы алтын динар (ҡара: Стәрлетамаҡ ҡәберлеге) һәм 8 б. аҙ. ҡараған ике Хәрәзм тәңкәһе (ҡара: Бикеш ҡурғандары, Бөрө ҡәберлеге һ.б.) билдәле.
14 б. 2‑се ярт. Көньяҡ Уралда Алтын Урҙа аҡса берәмектәре — дирһәмдәр (1,52 г ауырлығындағы көмөш тәңкәләр), пулдар (яҡынса 1,33 г ауырлыҡтағы баҡыр тәңкәләр), сомдар (яҡынса 200 г ауырлыҡтағы көмөш ҡойолмалар) — тарала. 1967 й. Бәләбәй р‑ны Берек‑Алға а. (ҡара: Берек-Алға торағы) янында 76 төрлө 300‑ҙән ашыу тәңкәнән торған хазина табыла: тәңкәләрҙең иң боронғоһо Тоҡто хан исеменән 1310/11 й. (710 һижри йыл) һуғылған, иң һуңғыһы — Жанибәк III хан исеменән 1375/76 й. (777 һижри йыл). Тәңкәләрҙең күбеһе Тоҡто, Үзбәк, Жанибәк хандар идара иткән осорға ҡарай. Гөлистан һәм Һарай әл‑Йәдит (Һарай‑Бәрәкә) ҡҡ. һуғылған тәңкәләр өҫтөнлөк итә, Һарай әл‑Мәхрүсә (Һарай‑Батыу), Хәрәзм ҡҡ. баҫылғандары осрай. 1848 й. Ырымбур губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙе Ключёвка а. (Ырымбур өлк.) янында — 1307—60 йй. ҡараған көмөш тәңкәләр, Быҙаулыҡ өйәҙе Державин а. (Ырымбур өлк.) янында — 4 тәңкә (2‑һе Үзбәк, 2‑һе Жанибәк исеменән һуғылған); 1894 й. Һамар губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙе Оло Ремизенка а. (Ырымбур өлк.) янында — 165 жуси тәңкәһе; 1906 й. Өфө өйәҙе Ҡыҙылъяр а. (хәҙ. Нуриман р‑ны) янында — көмөш һәм баҡыр ғәрәп тәңкәләре тултырылған баҡыр ҡомған; 1914 й. Бәләбәй өйәҙе Петровка а. янында 345 жуси тәңкәһе һ.б. (ҡара: Хазиналар) табыла. Тәңкәләр ш. уҡ 13—15 бб. ҡараған ерләү ҡомартҡыларында осрай: Теләүғол ҡәберлегендә (Ырымбур өлк. Теләүғол а.) 2 тәңкә (Үзбәк һәм Жанибәк осоронда һуғылған) табыла, Яңы Орск II ҡәберлегендә (Орск ҡ.) — көмөш джучид дирһәме (Үзбәк осороноҡо), Андреевка I ҡурғанлы ҡәберлегендә (Ырымбур өлк. Андреевка а.) — 3 көмөш тәңкә (2‑һе Үзбәк, 1‑еһе Жанибәк осороноҡо), Байғусҡар ҡурғаны II — 6 көмөш тәңкә (3‑өһө Жанибәк, 2‑һе Үзбәк, 1‑еһе Тоҡто осороноҡо) һ.б. 15 б. 2‑се сирегендә Көньяҡ Урал далаларында жуси дирһәмдәре йөрөүҙән туҡтай. 15 б. Көньяҡ Уралға урыҫ көмөш тәңкәләре һәм ҡойолмалары (ҡара: Ҡараабыҙ ҡаласығы, Көшөл ҡәберлеге һ.б.) үтеп инә.
16 б. алып Башҡортостан Рәсәй аҡса әйләнеше системаһына инә (ҡара: Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы). 1789—97 йй. төрлө хаҡлы баҡыр аҡсалар Аннинский заводында һуғыла, унда аҡса һуғыу йорто ойошторола. 20 б. 50—60‑сы йй. БР Милли музейына шәхси коллекцияларҙан 1,8 меңдән ашыу урыҫ тәңкәһе тапшырыла: 17 б. аҙ. — 18 б. башына ҡараған 0,7 меңдән ашыу көмөш тинлек (650‑һе Ырымбур өлк. Покровка а. янында табылған, 70‑е — Саҡмағош р‑ны Ҡарғалы а. янында); 18 б. аҙ. — 19 б. башына ҡараған 1,1 мең самаһы тәңкә (589‑ы — Өфө р‑ны Ҡыҙылъяр а. янында, 363‑ө — Өфөлә, 144‑е — Ҡыйғы р‑ны Түбәнге Ҡыйғы а. янында). Башҡорттарҙа А. ролен мал, ҡиммәтле йәнлек тиреһе (тин һүҙе тейендән килеп сыҡҡан; мал ш. уҡ муллыҡ, байлыҡ, мөлкәт мәғәнәһен бирә) үтәгән. Ҡиммәтле йәнлек тиреһе м‑н ғәҙәттә үҙҙәре ингән дәүләт (ҡара: Нуғай Урҙаһы, Ҡазан ханлығы, Себер ханлығы, Рәсәй) файҙаһына һалым (ҡара: Яһаҡ) түләнгән. Тәңкә һуҡҡанда башлыса көмөш файҙаланыу “аҡса” (аҡ төҫ) һүҙендә сағыла. “Һум”, “һумлыҡ” һүҙенең килеп сығышы Алтын Урҙала йөрөгән сомға бәйле. Шулай уҡ ҡара: Аҡса әйләнеше.
Әҙәб.: Акбулатов И.М. Тенга, денга, копейка: из истории денег и денежного обращения на Южном Урале с древнейших времен до начала XIX в. Уфа, 2009.
И.М.Аҡбулатов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 509
ВОРОШИЛОВА Наталия Николаевна (4.8.1946, Өфө), микробиолог. Мед. ф. д‑ры (1993), проф. (2000). СССР‑ҙың атҡ. уйлап табыусыһы (1985), БР‑ҙың атҡ. табибы (1995), СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1982). БДМИ‑ны тамамлағандан һуң (1969) “Иммунопрепарат” пр‑тиеһында (Өфө) эшләй: 1978 й. алып лаб. мөдире, 2002 й. — цех начальнигы. Фәнни эшмәкәрлеге һөҙөмтәле дарыуҙар алыу өсөн Shigella, Salmonella, Klebsiella һ.б. затҡа ҡараған бактерия фагаларының биол. үҙенсәлектәрен, репродукцияһын һәм бүленеү процестары законлылыҡтарын өйрәнеүгә арналған. В. етәкс. эренле-септик һәм энтераль ауырыуҙарҙы дауалау өсөн пневмония клебсиеллаһы, поливалентлы клебсиеллёз бактериофагтары, поливалентлы пиобактериофаг һ.б. эшләнә һәм ҡулланыуға индерелә. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 12 уйлап табыу авторы.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 485
ВОЛЬСКИЙ Владимир Казимирович (11.5.1877, Тамбов ҡ. — 4.10.1937), революция хәрәкәте эшмәкәре. Дворяндарҙан. 1905 й. алып Социал‑революционерҙар партияһы ағзаһы. 1897— 1916 йй. ҡулға алыуҙарға һәм һөргөнгә дусар ителә. 1918 й. майында Социал‑революционерҙар партияһы тарафынан Волга буйына большевиктарға ҡаршы күтәрелеш ойоштороу өсөн ебәрелә. Июнь—сент. Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитеты, сент.—нояб. Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзаларының съезы рәйесе. Өфө дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнаша. 1919 й. ғин.— февр. Өфөлә һәм Мәскәүҙә Социал- революционерҙар партияһының Өфө ХРК РКП(б) лидерҙары м‑н А.В.Колчак диктатураһына ҡаршы берлектәге хәрәкәттәр т‑да килешеүгә өлгәшкән “Өфө делегацияһы”на етәкселек итә. “Народ” төркөмөн ойоштороусыларҙың береһе. Репрессиялана (1922), 1929 й. алып һөргөндә (Вологда ҡ.), атыла. 1991 й. аҡлана.
Х е ҙ м.: На пути к свободе слова. СПб., 1914; Программа и тактика Партии социалистов‑революционеров. Тверь, 1917.
И.Ф.Плотников
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 337
ТАТАР ӘҘӘБИӘТЕ башҡорт әҙәбиәте м‑н тығыҙ бәйләнештә үҫешә. Быға Башҡортостан м‑н Татарстандың терр. яҡынлығы ғына түгел, ә башҡ. һәм татар халыҡтарының уртаҡ тарихи яҙмышы, башҡорт теле м‑н татар теленең оҡшашлығы булышлыҡ итә. Хәҙ. башҡ. һәм татар телдәре формалашҡанға тиклем башҡорттар һәм татарҙар өсөн Урал‑Волга буйы төрки теле яҙма китап теле булып хеҙмәт итә, шуға күрә Ҡол Ғәлиҙең “Ҡисса‑и Йософ”, Ҡотбтың “Хөсрәү вә Ширин”, Мәхмүт Ғәлиҙең “Нәһж әл‑фәрадис”, Хөсәм Кәтибтең “Жөмжөмә солтан”, С.Сараиҙың “Гөлөстан бит-төрки” һәм “Сөһәйл вә Гөлдерсен” кеүек урта быуат төрки ҡомартҡылары уларҙың уртаҡ ҡаҙанышы булып тора. Революцияға тиклемге байтаҡ яҙыусыларҙың ижады (Мәүлә Ҡолой, Ғ.Усман, Ә.Ҡарғалы һ.б.) ш. уҡ ике әҙәбиәткә индерелә. Т.ә. тарихына башҡ. яҙыусылары Аҡмулла, М.Ғафури, Ш.Зәки, М.И.Өмөтбаев, Ғ.Соҡорой, Һ.С.Сәлихов, А.М.Таһиров, Р.Ф.Фәхретдинов, Д.Юлтый, Т.Ялсығол һ.б. өлөш индерә. 20 б. 20‑се йй. һуң башҡ. әҙәбиәте м‑н Т.ә. айырылғас, уларҙың үҙ‑ара бәйләнеше дауам итә. Татар яҙыусылары (Ғәлимйән Ғ.Ибраһимов, Ғ.Ниғмәти, Н.Иҫәнбәт һ.б.) башҡ. әҙәби процесында әүҙем ҡатнаша. Т.ә. башҡ. әҙәбиәте м‑н төрлө яҡлы бәйләнеше бигерәк тә яҙыусыларҙың ижади хеҙмәттәшлегендә асыҡ күренә: үтә мөһим мәсьәләләр б‑са бергә дискуссиялар үткәрелә, төрлө йыйылыштарҙа, ваҡытлы матбуғатта яңы әҫәрҙәргә анализ яһала. Башҡ. телендә татар яҙыусылары Ғ.Афзал, Ғ.Ахунов, Ә.Еники, Ә.Ерикәй, Ғ.Исхаҡи, М.Йәлил, Ш.Камал, Р.М.Миңнуллин, Ҡ.Нәжми, Һ.Таҡташ, Ғ.Туҡай, Х.Туфан, М.Әмир һ.б. әҫәрҙәре баҫылып сыға. Т.ә. башҡорт темаһы ҙур урын алып тора. Ибраһимовтың “Алмасыбар” (1922) хикәйәһендә, Н.Иҫәнбәттең “Муса Йәлил” (1956) трагедияһында, Ә.Еникиҙең “Һуңғы китап” (1987; бөтәһе лә — татар телендә) повесында һ.б. әҫәрҙәрҙә башҡорттарҙың образы бирелә. Ғ.Ахуновтың “Хазина” (1963), “Хужалар” (1968), “Иҙел ҡыҙы” (1978—86) романдары, Ғ.Б.Бәшировтың “Ҡунаҡ” (1940) хикәйәһе, “Мунса” (1943) очеркы, “Етегән шишмә” (1977; бөтәһе лә — татар телендә) романы һ.б. Башҡортостанға арналған. С.Агиш, З.А.Биишева, Р.Т.Бикбаев, Д.М.Бүләков, Ғ.Ғүмәр, М.Кәрим, И.Насыри, С.Әлибай һ.б. ҡайһы бер әҫәрҙәре татар теленә тәржемә ителгән. 1990 йй. алып БР Яҙыусылар союзында Башҡортостандағы татар телле яҙыусыларҙың ижади берекмәһе эшләй, улар әҙәбиәт декадалары, ижади осрашыуҙар ойоштора һәм үткәрә, йәш яҙыусыларға ярҙам күрһәтә, ҡулъяҙмаларын тикшерә һәм әҫәрҙәрен баҫтырыуға һ.б. булышлыҡ итә. 20 б. аҙ. БР‑ҙа татар телендә китаптар нәшер итеү тергеҙелә. БР‑ҙың татар телле яҙыусылары М.Н.Кәримов, А.Ш.Мағазов, Ә.З.Ниғмәтуллин, М.Н.Нәзиров, С.Ш.Поварисов, С.Рәхмәтулла, Р.М.Сабитов, М.Сиражи, Т.Таһиров, Р.Шаммас һ.б. әҫәрҙәре донъя күрә. Татар яҙыусылары ижадында башҡорт һәм татарҙарҙың үҙ‑ара тарихи мөнәсәбәте, башҡ. тәбиғәтенең матурлығы һәм ҡабатланмаҫ булыуы сағыла. Башҡортостанда татар телендә “Ҡыҙыл таң”, “Өмет” гәз., “Тулпар” ж. һ.б. сыға, уларҙың биттәрендә шулай уҡ Т.ә. әҫәрҙәре баҫыла. БР‑ҙа Татарстан әҙәбиәте һәм сәнғәте декадалары һәм көндәре үткәрелә. Респ. театрҙарында татар драматургтары Ф.Бурнаш, Ғ.Исхаҡи, Р.Ф.Ишморат, Ғ.Камал, Т.Ғ.Миңнуллин һ.б. пьесалары ҡуйыла. Башҡортостан терр‑яһында Т.ә. үҫеше үҙенсәлектәре ғалимдарҙың тикшеренеү объекты булып тора. БР татар прозаһы һәм шиғриәтенең төбәк һыҙаттары Р.Ҡ.Әмировтың, индивидуаль стиль үҙенсәлектәре — К.С.Дәүләтшин, художестволы әҫәрҙәрҙең идея‑эстетик үҙенсәлектәре — Поварисов, башҡ. һәм татар әҙәбиәттәренең үҙ‑ара мөнәсәбәте С.Ғ.Сафуанов һ.б. хеҙмәттәрендә ҡаралған.
Әҙәб.: С а ф у а н о в С.Г. Межнациональные связи башкирской литературы. М., 1979; Взаимосвязи башкирской литературы с литературами народов СССР: библиогр. указ. В 2 ч. Ч.2. Уфа, 1987.
С.Ғ.Сафуанов
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
- Подробности
- Просмотров: 374
ОДИНОКОВ Виктор Николаевич (22.12.1937, Клин ҡ.), химик‑органик. БР ФА‑ның мөхбир ағзаһы (1991), химия ф. д‑ры___(1981), проф. (1984). РФ‑тың (1998), БАССР‑ҙың (1987) атҡ. фән эшмәкәре. Мәскәү химия‑технология ин‑тын тамамлағандан һуң (1960) СССР ФА Себер бүлегенең Органик химия ин‑тында (Новосибирск ҡ.), 1967 й. — Ленинград пластик массаларҙы полимерлаштырыу ҒТИ‑ның филиалында һәм тәж. з‑дында (Новосибирск ҡ.) эшләй. 1970 й. алып Өфөлә: Органик химия ин‑тында лаб. мөдире, 1992 й. — Нефтехимия һәм катализ ин‑тында лаб. мөдире. Фәнни эшмәкәрлеге синтетик һәм туйынмаған тәбиғи берләшмәләрҙең контролдә тотолған озонолизы нигеҙендә түбән молекуляр биокөйләгестәрҙе, тәбиғи продукттарҙың йүнәлешле трансформацияһын эшләүгә арналған. О. етәкс. эйәртеүле диендарҙың олигомерҙарын һәм полимерҙарын селектив юл м‑н озонолизлау ысулдары табылған, бал ҡорттарының ҡылыҡтарын көйләү һәм урман, а.х. зыян килтергән ҡоротҡос бөжәктәрҙең һанын кәметә торған препараттар алырға мөмкинлек биргән феромондарҙы, ювеноидтарҙы, терпеноидтарҙы, полипренолдарҙы синтезлауға яңы ҡараштар асылған. О. экдистероидтар (бөжәктәрҙең тышса алмаштырыу, әүерелеш, диапауза гормондары) һәм тәбиғи антиоксиданттар — токоферолдар (Е витамины) химияһына байтаҡ өлөш индергән. Уның тарафынан Е витаминының һыуҙа иреүсән аналогтарын синтезлау ысулдары уйлап табыла, һыйыртел үләненең экдистероид составы тикшерелә, 18 фитоэкдистероид идентификациялана, уларҙың төп компоненты — 20‑гидроксиэкдизондың химик трансформациялары башҡарыла, һирәк һәм тәбиғи сығанаҡтарҙа аҙ булған фитоэкдистероидтар һәм уларҙың мед., а.х. ҡулланылған перспективалы аналогтары синтезлана. 860‑тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 140 уйлап табыу авторы. “Вестник Академии наук Республики Башкортостан” (“Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы хәбәрҙәре”) ж. баш мөхәррире (1995—2004). А.М.Бутлеров ис. пр. лауреаты (1988).
Х е ҙ м.: Синтез феромонов насекомых. Уфа, 2001 (авторҙ.); Семиохемики в защите зерна и продуктов его переработки от вредных насекомых. Уфа, 2005 (авторҙ.); Новые средства, потенциально пригодные для лечения опасных паразитарных инфекций, провоцируемых климатическими изменениями //Здоровье населения России: влияние окружающей среды в условиях изменяющегося климата. М., 2014.
У.М.Джемилев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Полиомиелит
Полиомиели́т (бор. грек. πoλιός — һоро, µueλόςµueλός — арҡа мейеһе) — балалар арҡа мейеһе фалижы, ныҡ йоғошло киҫкен инфекцион ауырыу, арҡа мейеһенең һоро матдәһенең полиовирус менән зарарланыуына бәйле, уға башлыса нервы системаһы патологияһы хас; арҡа мейеһе параличы, үҙәк нервы системаһының, иң элек арҡа һәм баш мейеһе ҡатламының, арҡа мейеһендәге һоро матдә тупланмаларының ошо исемдәге вирус арҡаһында зарарланыуы, ауырыу айырыуса 5 йәшкә тиклем йыш осрай[1]; арҡа мейеһенең (йөлөндөң) һоро матдәһе шешеү[2].
Күп осраҡта бер ниндәй билдәһеҙ йә һиҙелер-һиҙелмәҫ билдәләр менән үтә. Ҡайһы берҙә полиовирус үҙәк нервы системаһына үтеп инә, мотонейрондарҙа үрсей, һөҙөмтәлә был мотонейрондар һәләк була, улар тарафынан иннервацияланған мускулдар парезға йә фалижға дусар була.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Полиомиелит буйынса фәнни тикшеренеүҙәр немец ортопеды Я. Гейне (1840), рус невропатологы А Я. Кожевников (1883) һәм швед педиатры О. Медина (1890) хеҙмәттәренән башлана, улар был ауырыуҙың үҙ аллы булыуын һәм йоғошлолоғон дәлилләй.
XX быуат уртаһында полиомиелит менән ауырыу осраҡтарының артыуы уны Европаның һәм Төньяҡ Американың күп илдәрендә милли ҡазаға әйләндерә. Полиомиелитты иҫкәртә торған вакциналар ҡулланыу һөҙөмтәһендә ауырыу осраҡтары йылдам кәмей, күп территорияларҙа бөтөнләй юҡҡа сыға (мәҫәлән, СССР-ҙа 1961 йылдан башлап)[3].
Полиомиелит вакцинаһын Америка ғалимдары Джонас Солк, Хилари Копровский һәм Альберт Сабин таба. CCCР-ҙа вакцина эшләү, етештереү һәм киң файҙаланыу М. П. Чумаков, А. А. Смородинцев, А. А. Николаева һ. б. тарафынан башҡарыла. Нәҡ CCCР-ҙа полиомиелит киң таралыусан ауырыу булараҡ донъяла беренсе тапҡыр юҡҡа сығарыла. Чумаков исемендәге ғилми-тикшеренеү институтының вакцинаһы шулай уҡ Японияла һәм бөтә социалистик илдәрҙә лә киң ҡулланыла.
2002 йылда Нью-Йорк университетында беренсе тапҡыр полиомиелиттың синтетик вирусы алына[4][5].
Полиомиелит менән көрәш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XXI быуатта көнбайыш илдәрендә полиомиелит менән ауырыу осраҡтары бик һирәк булһа ла, Көньяҡ Азия менән Нигерияла ул эндемик булып тора. 1950-се йылдар уртаһында полиомиелит вакцинаһын киң ҡулланыу иҡтисади алға киткән илдәрҙә полиомиелитты ҡырҡа кәметә.
Ә 1988 йылда Бөтә донъя Һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы, ЮНИСЕФ һәм Ротари Интернешнл етәкселеге аҫтында полиомиелиттан бөтөнләйгә ҡотолоу өсөн глобаль саралар күрелә.[6] Был саралар йыл һайын диагнозланған осраҡтар күрһәткесен 99 процентҡа тиклем ҡыҫҡарта.
Мәғлүмәттәрҙә күренеүенсә, ауырыу осраҡтары 1988 йылғы 350 000-дән 2001 йылда 483-кә ҡалған, шунан бирле ул йылына яҡынса 1000 осраҡ кимәлендә һаҡлана (2009 йылда — 1604)[7][8][9].
Әлеге ваҡытта полиомиелит глобаль юҡ итеү программаһына индерелгән ике ауырыуҙың береһе булып тора (икенсеһе — ришта). Кешелек тарихында бөтөнләй юҡ ителгән ауырыуҙар булып сәсәк (1979 йылда)[10] һәм эре мал тағуны (2010 йылда) иҫәпләнә.[11]
Полиомиелитты юҡ итеүҙең дә бер нисә баҫҡысы үтелгән. Көньяҡ һәм Төньяҡ Америка 1994 йылда полиомиелиттан азат тип иғлан ителде.[12] 2000 йылға полиомиелит Тымыҡ океан төбәгенең, Ҡытай һәм Австралияны ла индереп, 36 көнбайыш илендә рәсми бөтөрөлдө.[13][14] Европа полиомиелиттан 2002 йылда бөтөнләйгә ҡотолдо.[15]
2012 йылға ҡарата, полиомиелит өс илдә — Нигерия, Пакистан һәм Афғанстанда ғына — эндемик ауырыу булып ҡала,[7][16] әммә күрше илдәргә лә инеп киткеләй.[17] Мәҫәлән, ун йыл элек юҡ ителеүенә ҡарамаҫтан, 2011 йылдың сентябрендә Ҡытайҙа күрше Пакистанда таралған штамм ҡатнашлығында полиомиелит менән ауырыусылар була.[18]
2011 йылдың ғинуарынан Һиндостанда ауырыуҙың бер осрағы ла булмағанға 2012 йылдың февралендә ил Бөтә донъя Һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы тарафынан полиомиелит буйынса эндемик илдәр исемлегенән һыҙыла. Ойошма хәбәр итеүенсә, әгәр илдә полиомиелит тағы ике йыл булмаһа, Һиндостан унан азат ил тип иғлан ителәсәк.[19][20]
2014 йылда Бөтә донъя Һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының Ғәҙәттән тыш комитеты таратҡан документта былай тиелә: «…2014 йылдың бөгөнгө көнөнә [полиомиелит] экстраординар ваҡиға һәм башҡа дәүләттәрҙәге халыҡтарҙың һаулығына янаған хәүеф сығанағы булып тора …»[21].
2015 йылдың сентябрендә Украинала полиомиелиттың ике осрағы теркәлә (Европала 2010 йылдан бирле тәүге тапҡыр). Белгестәр фекеренсә, полиомиелиттың Украинала таралыу хәүефе ҙур, сөнки илдә балаларҙың яртыһына ғына был ауырыуға ҡаршы вакцина эшләнгән[22].
Классификацияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Абортив форма үҙенсәлекһеҙ дөйөм симптомдар менән үтә (катараль күренештәр, ашҡаҙан-эсәк эшмәкәрлегенең боҙолоуы, дөйөм хәлһеҙлек, тән температураһының күтәрелеүе һәм башҡалар); эпидемия таралыу йәһәтенән бындай осраҡтар айырыуса хәүефле.
Менингеаль форма сероз менингит рәүешендә була.
Полиомиелиттың фалижлы осраҡтарының йыш осрай торған спиналь төрөндә дөйөм инфекцияланыу симптомдарынан һуң мускул төркөмдәренең фалижы башлана. Айырыуса күкрәк шаршауы/диафрагма фалижы һулыш алыуҙы боҙоуы менән хәүефле.
Бульбар формаға — оҙонса мейенең төрлө өлөштәре боҙолоу, ә понтин формаға бит нервыһының йәҙрәһе эштән сығыу хас.
Фалижһыҙ формаларҙа ауырыу ғәҙәттә тулыһынса һауығыу менән тамамлана. Фалижлы осраҡтарҙа зарарланған мускулдарҙың функциялары тулыһынса ҡайтмай, дефект оҙаҡ, ҡайһы берҙә ғүмергә һаҡлана. Иң ауыр осраҡтар, айырыуса оҙонса мейенең һулыш алыу үҙәктәре зыянланһа, сир үлем менән тамамлана. Полиомиелитҡа диагнозды клиник, эпидемиологик һәм лаборатор мәғлүмәттәргә ҡарап ҡуялар.
Этиологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ауырыуҙы тыуҙырыусы (poliovirus hominis) пикорнавирустар ғаиләһенә, энтеровирустар (эсәк вирустары) төркөмөнә ҡарай (был төркөмгә шулай уҡ Коксаки- һәм ЕСНО-вирустар ҙа инә), 3 типта була (I, II һәм III). I тип айырыуса йыш осрай.
Вирустың ҙурлығы — 27-30 нм, ыңғай полюслы бер сынйырлы РНК-ға эйә (ss(+)RNA). Вирус тышҡы мөхиттә тотороҡло (һыуҙа — 100, тиҙәктә 6 айға тиклем һаҡлана), туңдырыуға сыҙам. Аш эшкәртеү һуттарына бирешмәй. Цельсий буйынса 50 градусҡа тиклем 30 минут буйы йылытҡанда тарҡала. Ҡайнатҡанда, ультрафиолет менән нурландырғанда һәм киптергәндә тиҙ һәләк була. Хлорҙың ҙур булмаған концентрацияһы ла вирустың әүҙемлеген юғалттыра. Антибиотиктарға битараф[23].
Күҙәнәк культураларында үрсетелә, цитопатоген тәьҫирле. Инфекция сығанағы — кеше (ауырыу йәки зарарланыуын симптомһыҙ үткәреүсе); ауырыу тыуҙырыусы тәүҙә ауыҙ аша (бер нисә тәүлек), һуңынан тиҙәк менән сыға (бер нисә аҙна, ҡайһы берҙә бер нисә ай). Һауа-тамсы юлы менән, әммә йышыраҡ ауыҙға әүҙем вирус эләккәндә (бысраҡ ҡул, аҙыҡ аша) йоға. Себендәрҙең дә вирусты ташыусы булыуы ихтимал.
Полиомиелит менән ауырыу башлыса йәй-көҙ йыш осрай. 6 айлыҡтан 5 йәшкә тиклемге балалар йышыраҡ сирләй. Ауырыу осраҡтарының күбеһе I тип вирус менән бәйле.
Организмға эләккән вирус лимфаның йотоу ҡулсаһында (баҙалда), эсәклектә, регионар лимфа төйөндәрендә үрсей, ҡанға, ҡайһы берҙә үҙәк нервы системаһына эләгә. Күп осраҡта полиомиелит симптомһыҙ үтә һәм инфекцияны лаборатор тикшереүҙәр аша ғына табып була. Башҡа осраҡтарҙа инкубация осоронан һуң (3-35, йышыраҡ 9-11 тәүлек) ауырыу билдәләре күренә.
Эпидемиологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Полиомиелит вирусы бөтә ерҙә лә тиерлек осрай — ер шарының бөтә төбәктәрендә спорадик осраҡтар булып тора. Полиомиелитҡа ҡаршы иҫкәртеү прививкалары эшләй башлағанға (халыҡты әүҙем иммунлаштырыуға) тиклем ауырыу осраҡтары эпидемия төҫөн ала. ХХ быуаттың 50-се йылдары аҙағынан киң вакциналаштырыу ауырыуҙың ныҡлы кәмеүенә килтерә [23].
Инфекция сығанағы булып ауырыу кеше йә вирус йөрөтөүсе тора. Инфекция фекаль-ауыҙ (бысраҡ ҡул, бысраҡ уйынсыҡтар, инфекция эләккән аҙыҡ-түлек) һәм һауа-тамсы юлы менән йоға. Полиомиелит вирусына бөтәһе лә бирешеп бара, әммә 7 йәшкә тиклемге балалар — айырыуса. Фалижлы формаһы бөтә осраҡтарҙың 1 процентынан да артмай. Тыуғандан һуң 2—3 айға тиклем балалар әсәһенән күскән иммунитет арҡаһында полиомиелит менән ауырымай. Ҡабатлап ауырыу ҙа булғаны юҡ, сөнки бер тапҡыр сирләгәндән һуң уға ҡаршы ныҡлы иммунитет барлыҡҡа килә[23].
Патогенезы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инфекция, эләгеү механизмына бәйле, ауыҙҙың йә эсәклектең лайлалы тиресәһе аша йоға. Вирустың тәүге үрсеме ауыҙ ҡыуышлығының, йотҡолоҡтоң йә нәҙек эсәктең лайлалы тиресәһендә, шулай уҡ лимфа төйөндәрендә һәм пейер төйөрсөктәрендә хасил була. Лимфа төйөндәренән полиомиелит вирусы ҡанға һәм гематоген юл менән үҙәк нервы системаһына эләгә.
Артабан үҙәктән ситтәге нервыларҙың аксондары һәм хәрәкәт епсәләре буйлап арҡа мейеһенең алғы мөгөҙҙәренә йә баш һөйәге нервыларының йәҙрәләренә тарала, был йәҙрәләр боҙолоу фалиждарға сәбәпсе була. Үҙәк нервы системаһынан тыш ҡайһы берҙә миокардит барлыҡҡа килә. Вирустың нервы системаһына үтеп инеүе бөтә осраҡтарҙың 1 процентын алып тора, башҡа осраҡтарҙа ауырыуҙың фалижһыҙ формалары бара йә вирус йөрөтөүсәнлек барлыҡҡа килә.
Клиник картинаһы һәм патогенезы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Диагностика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Полиомиелит тыуҙырыусыны таныу бик мөһим, сөнки бик күп энтеровирустар һәм герпесвирустар уныҡына оҡшаш билдәләр менән үтә. Тикшереү өсөн материалдар — ҡан, арҡа мейеһе шыйыҡсаһы, тиҙәк, йотҡолоҡ өҫтөнән алынған материал.
Полиомиелит тыуҙырыусыны туҡыманың беренсел культураларында (эмбриондар) йәки HeLa, Нер-2, СОЦ күҙәнәктәренең культураларында һәм башҡаларҙа сығаралар. Полиовирустарҙы таныуҙы цитопатик эффект буйынса һәм типовой антисывороткалы РН-та ғәмәлгә ашыралар.
Полиомиелитҡа ҡарата вирусспецифик антиесемдәр аша сывороткала һәм арҡа мейеһе шыйыҡлығында барлығын билдәләйҙәр; юғары титрлы IgM булыуы инфекцияланыуҙы дәлилләй.
Дауалау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Түшәк режимы, ауыртыуҙы баҫа торған һәм тынысландырғыс препараттар, йылытыу процедуралары. Ауырыуҙы мотлаҡ дауаханаға һалырға кәрәк. Фалижлы төрҙәрендә, фалиждар үҫеше тамамланғас (ауырыуҙың 4-6-сы аҙнаһы), комплекслы (дарыуҙар менән, физиотерапевтик һәм ортопедик) дауалау үткәрәләр, артабан — даими санаторий-курорт дауаланыуы. Һулыш алыу боҙолғанда — һулышты яйға һалыу алымдары, шул иҫәптән реанимация ҡулланыла. Ауырыу булған урында дезинфекция үткәрелә.
Иҫкәртеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Полиомиелитты иҫкәртеүҙең иң төп сараһы — вакцинация. Бынан тыш, Бөтә донъя Һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы 1988 йылда түбәндәге профилактика сараларын тәҡдим итә[25]:
- мөмкин тиклем күберәк сабыйҙарға полиомиелитҡа ҡаршы вакцина яһарға;
- 5 йәштән бәләкәйерәк балаларҙы иммунлаштырыу маҡсатында ике дөйөм дәүләт көнө иғлан итергә;
- йорттарға барып иммунлаштырыуҙы ойошторорға;
- төрлө илдәрҙә полиомиелит эпидемиологияһына күҙәтеү ойошторорға.
Прогнозлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фалижһыҙ полиомиелит эҙһеҙ үтә. Фалижлы полиомиелит күп осраҡта төрлө кимәлдәше дефекттар ҡалдыра. Әммә ауыр осраҡ булмаһа, дөрөҫ һәм оҙайлы дауалау юлы менән мускулдарҙың хәрәкәт функцияларын ниндәйҙер кимәлдә тергеҙергә була. Тын алыу үҙәге һәм тын алыу мускулдары зыянланһа, прогноз насарыраҡ була.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский дефектологический словарь (Р.Г.Аслаева, 2001)
- ↑ Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М.Т.Азнабаев, 2007)
- ↑ В.Б. Сейбиль, Л.П. Малышкина Всемирная организация здравоохранения и проблема ликвидации инфекционных заболеваний в мире // Вопросы вирусологии : журнал. — Москва: «Медицина», Институт полиомиелита и вирусных энцефалитов им. М.П. Чумакова РАМН, 2005. — Т. 50. — № 3. — ISSN 0507-4088.
- ↑ Ҡалып:Cite pmid
- ↑ Синтезирован вирус полиомиелита (рус.). Русская служба Би-Би-Си (2002-07-11). 5 сентябрь 2015 тикшерелгән.
- ↑ Mastny, Lisa Eradicating Polio: A Model for International Cooperation. Worldwatch Institute (January 25, 1999). Тәүге сығанаҡтан архивланған 8 июнь 2006. 23 август 2008 тикшерелгән.
- ↑ 7,0 7,1 Ҡалып:Cite pmid
- ↑ Ҡалып:Cite pmid
- ↑ Wild Poliovirus 2000 - 2010 (инг.) (pdf). The Global Polio Eradication Initiative. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2010.
- ↑ Smallpox. WHO Factsheet. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2012. 23 август 2008 тикшерелгән.
- ↑ UN 'confident' disease has been wiped out, BBC (14 October 2010). 14 октябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ (1994) «International Notes Certification of Poliomyelitis Eradication—the Americas, 1994». MMWR Morb Mortal Wkly Rep (Centers for Disease Control and Prevention) 43 (39): 720–2. PMID 7522302.
- ↑ , (2001). «General News. Major Milestone reached in Global Polio Eradication: Western Pacific Region is certified Polio-Free» (PDF). Health Educ Res 16 (1). DOI:10.1093/her/16.1.109.
- ↑ D'Souza R, Kennett M, Watson C (2002). «Australia declared polio free». Commun Dis Intell 26 (2): 253–60. PMID 12206379.
- ↑ European Region of the World Health Organization (2002-06-21). Europe achieves historic milestone as Region is declared polio-free. Пресс-релиз. Проверено 2008-08-23.
- ↑ Fine PEM (2009). «Polio: Measuring the protection that matters most». J Infect Dis 200 (5): 673–675. DOI:10.1086/605331. PMID 19624277.
- ↑ Wild Poliovirus case list 2000—2010; data in WHO/HQ as of 09 Nov 2010 http://www.polioeradication.org/tabid/167/iid/80/Default.aspx
- ↑ New polio outbreak hits China - CNN.com, CNN (21 сентябрь 2011).
- ↑ Ray, Kalyan. India wins battle against dreaded polio (26 February 2012). 26 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ India polio-free for a year: ‘First time in history we’re able to put up such a map’ (26 February 2012). 26 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ WHO statement on the meeting of the International Health Regulations Emergency Committee concerning the international spread of wild poliovirus (инг.). WHO (2014-05-05). 5 сентябрь 2015 тикшерелгән.
- ↑ Карашаш Ногаева ВОЗ: Случаи полиомиелита на Украине стали первыми в Европе с 2010 года (рус.). Deutsche Welle (2015-09-02). 5 сентябрь 2015 тикшерелгән.
- ↑ 23,0 23,1 23,2 Нисевич Н. И., Учайкин В. Ф. Инфекционные болезни у детей — 1-е изд. — М.: Медицина, 1990. — Б. 114-125. — 624 б. — (Учебная литература для студентов медицинских институтов). — 30000 экз. — ISBN 5-225-01635-9.
- ↑ Ж. И. Возианова. Инфекционные и паразитарные болезни — Киев: Здоров'я, 2000. — Т. 1. — Б. 729—747. — 904 б. — 3000 экз. — ISBN 5-311-01169-6.
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
Д. Марритөшөрмәләре өсөн текст юҡ
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Чумаков М. П., Присман И. М., Зацепив Т. О. Полиомиелит — детский спинномозговой паралич — М., 1953.
- Эпидемический полиомиелит — М., 1957.
- Дроздов С. Г. Полиомиелит и его профилактика в различных странах мира — М., 1967.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Полиомиелит (рус.). ВОЗ (Октябрь 2014г.). 5 сентябрь 2015 тикшерелгән.(урыҫ.). ВОЗ (Октябрь 2014г.). 5 сентябрь 2015 тикшерелгән.
- Стратегический план ликвидации полиомиелита и осуществления завершающего этапа в 2013-2018 гг (рус.). ВОЗ (2013г.). 5 сентябрь 2015 тикшерелгән.(урыҫ.). ВОЗ (2013г.). 5 сентябрь 2015 тикшерелгән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 496
ҒӘЛИӘСКӘРОВ Фәнәүи Муллайән улы (22.3.1937 Силәбе өлк. Минйәр ҡсб), инженер-технолог. Техник ф. д-ры (2000), проф. (2002). СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1980). ӨНИ‑не тамамлағандан һуң (1966) Башҡ‑н нефть эшкәртеү ҒТИ‑нда эшләй: өлкән ғилми хеҙм‑р, 1976—78 йй. һәм 1992 й. алып лаб. мөдире, 1978 й. — бүлек мөдире. 1994 й. башлап БДУ‑ла (1998—2005 йй. уҡытыуҙың яңы мәғлүмәт технологиялары каф. мөдире, 2005 й. алып Нефтекама филиалында уҡыта), бер үк ваҡытта 2001 й. башлап Рәсәй сауҙа-иҡт. ун‑тының Өфө ин‑тында (2005 й. алып финанс һәм банк эше, 2009 й. — мәғлүмәт технологиялары каф. мөдире), бер үк ваҡытта 2007 й. башлап РФ Хөкүмәте эргәһендәге Финанс ун‑тының Өфө финанс ин‑тында (филиалында). Фәнни эшмәкәрлеге нефть эшкәртеү һәм нефтехимия аппараттарының һәм төп процестарының иҫәпләү программаларын һәм матем. моделдәрен эшләүгә бәйле. Ғ. ҡатнашлығында тоноҡ нефть продукттарын һәм вакуумлы газойль алыуҙы арттырып, нефть эшкәртеү технологиялары, ректификация колонналарында баҫымды, т‑раны һ.б. параметрҙарҙы иҫәпләп сығарыу программалары һ.б. уйлап табыла. Асыштары БР һәм РФ‑тың башҡа төбәктәре НЭЗ-дарында индерелгән. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Хеҙм.: Расчёт ректификации нефтяных смесей. Уфа, 1999; Методы расчёта и математические модели финансовых операций. Уфа, 2009 (авторҙ.).
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 553
ЙӘТСӘ (Mustela nivalis), һыуһарҙар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе. Евразияның, Төньяҡ Американың уртаса бүлкәтендә таралған. Кәүҙә оҙонлоғо 13—28 см, ауырлығы 40—100 г. Кәүҙәһе оҙон, һығылмалы. Төҫө ҡышын аҡ, йәйен арҡаһы көрән, ҡорһағы аҡ. Йөнө ҡуйы, ҡыҫҡа. Башы бәләкәй, муйыны оҙон. Ҡолағы ҡыҫҡа, киң. Аяғы һәм ҡойроғо ҡыҫҡа. Полигам. Енси яҡтан 10—11 айҙа өлгөрә. 3—12 (йышыраҡ 4—7) ҡолаҡ тишеге ҡапланған һуҡыр бала тыуҙыра. Башлыса төндә, ҡайһы ваҡыт көндөҙ әүҙем. Ваҡ кимереүселәр, һирәгерәк ҡоштар, ер‑һыу хайуандары һ.б. м‑н туҡлана. Урманда, ҡырҡындыла, баҫыуҙа, һаҙлыҡта осрай; кимереүселәрҙең өңдәрендә, эҫкерттәрҙә, таш араларында, ағас тамырҙары аҫтында, торлаҡ янында йәшәй. БР-ҙың бөтә терр‑яһында таралған. Сысҡан һымаҡ кимереүселәрҙе юҡ итә.
А.Г.Яковлев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 494
ДӘҮЛӘКӘН ҠӘБЕРЛЕГЕ, бронза быуаты археологик ҡомартҡыһы. Б.э.т. 2‑се мең йыллыҡтың 3‑сө сирегенә ҡарай. Дәүләкән ҡ. төньяҡ-көнсығыш ситендә урынлашҡан. 1962 й. БДУ экспедицияһы (етәксеһе Г.И.Матвеева) тарафынан асыла һәм өйрәнелә. Ҡурғанлы ҡәберлектәр иҫәбенә инә. Тупраҡ өйөп яһалған 6 ҡурғандан (диам. 20 м, бейеклеге 0,7 м тиклем) тора. Тикшерелгән һәр 2 ҡурған аҫтында 2‑шәр ҡәбер табылған. 3 ҡәбер (береһе бала ҡәбере) Бура мәҙәниәтенә ҡарай. Мәйеттәр ағас йәйелгән, туҙ м‑н ябылған йәки туҙ түшәлгән тура мөйөшлө ҡәбер соҡорҙарына бөгәрләнгән килеш һул ҡабырғаларына ятҡырып, баштары м‑н төньяҡҡа йәки төньяҡ-көнсығышҡа ҡаратып ерләнгән. Бер ҡәбер Андрон мәҙәни-тарихи берлегенә ҡарай. Мәйет ағас түшәлгән ҡәбер соҡорона бөгәрләнгән килеш башы м‑н көньяҡ-көнбайышҡа ҡаратып ерләнгән. Керамика табаҡтан (40×11 см, бейеклеге 3,5 см) һәм банка рәүешендәге биҙәкле һәм биҙәкһеҙ һауыттарҙан тора. Уйын һөйәктәре (9) табылған. Ҡомартҡы Бура мәҙәниәте һәм Андрон мәҙәни-тарихи берлеге вәкилдәренең үҙ-ара бәйләнеше процесын сағылдыра. Д.ҡ. материалдары БДУ фондында һаҡлана.
Әҙәб.: Матвеева Г.И. Памятники эпохи бронзы на р.Дёме //Из истории Башкирии. Ч.2. Уфа, 1963.
Ю.А.Морозов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Һайлауға ауыл кешеләре ғаиләләре менән килә
Һайлауға ғаилә менән килеү күркәм йола, сөнки шул рәүешле балалар һәм ейәндәр гражданлыҡ активлыҡтарын күрһәтергә өйрәнә.
Мин булған арала Яңы Нуғайҙа участкаға бер нисә ғаилә килде. Мәҫәлән, Исмәғилевтар ғаиләһе. Ғаилә башлығы Йәлил «Роснефть»тә эшләй, ҡатыны Фәнирә хуҗабикә, өлкән улдары Фәнзил вахта ысулы менән эшләй, бәләкәйҙәре Фәнил шулай уҡ нефтсе. «Улар бик әүҙем ғаилә. Биләмәлә уҙған бөтөн сараларҙа ла ҡатнашалар. Яңы йылға хатта Ҡыш Бабай һәм Ҡарһылыу булып кейенделәр. Һайлауҙарҙа Фәнирә агитатор булып эшләне», — тип маҡтай яҡташтарын биләмә башлығы Луиза Хөснийәрова.


text:
Рөстәм Хәмитов: «Төбәк экспорт стандартын индереү яҡшы импульс бирҙе»
Рөстәм Хәмитов: «Төбәк экспорт стандартын индереү яҡшы импульс бирҙе» Фото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2018 йыл, 25 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Петербург халыҡ-ара иҡтисади форумында Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Рәсәй экспорт үҙәге ойошторған «Рәсәй төбәктәре экспорты – яңы сиктәрҙе артылып» эшлекле дискуссияһында сығыш яһаны. Республика етәксеһе Башҡортостандың экспорт ҡеүәтен үҫтереү һәм экспортёр предприятиеларға булышлыҡ итеү тәжрибәһе хаҡында һөйләне.
Экспорт – бик ҡатмарлы һәм төбәктәр өсөн яңы тема, тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. Башҡортостанда «Башнефть» кеүек ҙур экспортёрҙар булыуға ҡарамаҫтан, әлеге ваҡытта көн тәртибендә – сеймал булмаған энергетикаға ҡарамаған экспортҡа ярҙам күрһәтеү мәсьәләһе. Бөгөн ул республикала бөтә экспорт күләменән яҡынса 40 процентҡа етә. 2018 йылда ул 2 миллиард доллар самаһы булыр тип күҙаллана.
– Республикала яҡынса 800 экспортёр предприятие эшләй, өҫтәүенә 90 проценты – кесе һәм уртаса предприятиелар. Әлбиттә, беҙ бизнестың әүҙемлегенә, дөйөм алғанда, экспорт сегментына булышлыҡ итербеҙ, – тине Рөстәм Хәмитов. – 2030 йылға республика экспортёрҙары һанын ике тапҡырға, ә сеймал булмаған экспорт күләмен өсләтә арттырыу күҙаллана. Әлбиттә, етди һандар. Бында барыһына ла эшләргә тура килер.
Башҡортостан башлығы республикала ошондай предприятиеларға булышлыҡ итеү системаһы – Рәсәй экспорт үҙәге бүлеге, Экспортҡа йүнәлеш алған кесе һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттарына ярҙам күрһәтеү координацияһы төбәк үҙәге асылыуы хаҡында хәбәр итте. Шулай уҡ Башҡортостан илдең 22 төбәге араһында Төбәк экспорт стандартын индереү буйынса пилот проектына инде.
– Һөҙөмтәләр бар. Беҙ әүҙемлектең артыуын күрәбеҙ. Рәсәй экспорт үҙәгенең республика бүлегенә мөрәжәғәттәр күп тапҡырға артты. «Рәсәй терәге», «Эшлекле Рәсәй», Рәсәй Сауҙа-сәнәғәт палатаһы ошо йәһәттән беҙҙең менән хеҙмәттәшлек итергә әҙер. Әлбиттә, был кооперация һәйбәт синергия һөҙөмтәһен бирә, – тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. – Төбәк экспорт стандартын индереү пилот төбәктәргә яҡшы импульс булды.
Республика башлығы үҙ сығышында ошо эшмәкәрлекте, шул иҫәптән предприятиеларҙан килгәндәрен камиллаштырыу тәҡдимдәрен индерҙе. Улар иҫәбендә – хеҙмәттәрҙе экспортлаусылар өсөн Рәсәй экспорт үҙәгенә булышлыҡ итеү ҡоралдары исемлеген киңәйтеү, процедураларҙы ябайлаштырыу һәм уны биреү ваҡытын ҡыҫҡартыу, шул иҫәптән документтар пакетын оптималләштереү иҫәбенә, Рәсәй экспорт үҙәге аша экспортерҙарға процедура өсөн сығымдарҙы (өлөшләтә йәки тулыһынса) ҡаплау.
Төбәк етәксеһе Рәсәй Сәнәғәт һәм сауҙа министрлығы раҫлаған продукция исемлеген яңынан ҡарарға тәҡдим итте. Уның буйынса дәүләт экспортерҙарҙың ер өҫтө транспорты менән ташығанда түккән сығымдарының 80 процентына тиклем ҡаплай ала. Был, мәҫәлән, республикала етештерелгән сеймал булмаған продукция төрөнөң ошо исемлектән киңерәк булыуы менән бәйле.
http://www.bashinform.ru/news/1163574-rustem-khamitov-vnedrenie-regionalnogo-eksportnogo-standarta-dalo-khoroshiy-impuls/


text:
Яңы йыл – мөғжизәләр мәле. Ҡыш бабай менән Ҡарһылыуҙы көтөп алыусы кескәйҙәр өсөн бигерәк тә тылсымлы кеүек тойола. Шулай булды ла. Баш ҡаланың 38-се моделле балалар китапханаһы балалар өсөн ҡар бабайҙар – Варежкин һәм Шапочкин, Ҡарһылыу ҡатнашлығында күңелле байрам ойошторҙо.
Хәйбулла районының Аҡъярҙағы 1-се мәктәбендә икенсе йыл инде «Йәш хәбәрсе» түңәрәге уңышлы эшләп килә. Етәксеһе – башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Рәсимә Камил ҡыҙы Ибраһимова. Унда балалар шиғыр яҙыу нескәлектәренә өйрәнә, журналистика серҙәренә төшөнә. Ай һайын мәктәп яңылыҡтарын яҡтыртҡан «Мәктәп тормошо» гәзитен дә сығаралар. Ҡәләм тибрәтеүсе уҡыусыларыбыҙ күп кенә. Уларҙың бер нисә шиғырын һеҙгә лә …
Continue reading ‘Һүҙ — Хәйбулла районының Аҡъярҙағы 1-се мәктәбе уҡыусыларына’ »
Ҡурсаҡ Атайым тыуған көнөмә Алып ҡайтты ҙур ҡурсаҡ. Ҡыуанып бөтә алмайым, Уйнатам уны һәр саҡ. Алина КАМАЛОВА.
Әкиәт Борон-борон заманда йәшәгән, ти, Ҡыш бабай менән Ҡар әбей. Уларҙың берҙән-бер Ҡарһылыу исемле ейәнсәре булған. Бер ваҡыт Ҡар әбей үлеп киткән. Ҡыш бабай менән Ҡарһылыу икәүләшеп кенә донъя көтә башлаған. Татыу йәшәгәндәр.
Яңы йыл байрамы – иң күңелле көндәрҙең береһе. Уны матур итеп ҡаршылаһаң, йылың да уңышлы булыр, тиҙәр. Быға беренсе синыф уҡыусылары ла бик ышана. 2017 йылдың һуңғы уҡыу көнөн уҡыусылар Ҡыш бабай башлыҡтарын кейеп уҙғарҙы. Беренселәр Эт йылын ҡаршыларға әҙерлектәрен бына ошолай күрһәтте. Әлбиттә, дәрестәр ҙә тиҙ һәм күңелле үтте был көндө. Кескәй Ҡыш бабай …
Continue reading ‘Матур итеп ҡаршыланыҡ’ »
Минең синыфташым ул Зилиә Дәүләтбирҙина. Аҡыллылығы, һөйкөмлөлөгө, яғымлылығы менән үҙенә тарта. Егәрле, ярҙамсыл булыуына ла хайран ҡалырлыҡ. Исеме лә есеменә тап килеп тора уның. Фарсы теленән тәржемә иткәндә, аҡ йөҙлө, алсаҡ, тигәнде аңлата. Ата-әсәһе белеп ҡушҡандыр инде. Сөнки синыфташым башҡа ҡыҙҙарҙан айырылып тора. Нисек, тиһегеҙме? Мәктәпкә көн дә төрлө-төрлө причёскалар менән килә. Уларҙы оҫта итеп …
Continue reading ‘Көтмәгәндә шундай ҡыҙҙар осрай…’ »
Шул тиклем дә алсаҡ, теремек бала булыр икән! Әле генә һинең менән танышып та ала, күп тә үтмәй, бытырлығын сығып, хәбәрен һөйләй ҙә башлай. Үҙенең белмәгәне юҡ тағы. Әбделмәмбәт мәктәбе уҡыусыһы Фирзәлиә Ҡарамышева тураһында һүҙем.
2-се мәктәптең I «Д» синыфы уҡыусылары уҡытыусылары Лина Марс ҡыҙы Аверьянова менән район балалар китапханаһына ҡунаҡҡа барҙы. Уның мөдире Ирина Борисовна Безрукова һәм башҡа хеҙмәткәрҙәр ҡыҙҙар, малайҙарҙы йылы ҡаршы алып, китапхана фойеһы, уҡыу залы буйлап экскурсия ойошторҙо. Әкиәттәрҙән өҙөктәр уҡып, уҡыусыларҙың белемдәрен дә тикшереп өлгөрҙөләр. Балалар күпте белә икән. Һуңынан бергәләп йәнһүрәт ҡаранылар.
Яңы йыл алдынан һәр кем мөғжизә көтә. Бына, мәҫәлән, фотолағы мөләйем ҡыҙ Алһыуҙың ғаиләһендә лә яңыраҡ күңелле ваҡиға булды. Улар «Башҡортостан Республикаһы» нәшриәт йорто ойошторған «Суперприз от!» акцияһында ҡатнашып, шәп бүләк – телевизор оттолар. Ғәбиҙуллиндар 2017 йылдың икенсе ярты йыллығына «Йәншишмә»гә һәм район гәзите «Таң»ға яҙылып, квитанция күсермәләрен нәшриәт йортона ебәрәләр. Акцияла бүләк отҡандарын белгәс, …
Continue reading ‘Гәзитле лә, бүләкле лә’ »


text:
Һуңғы арала атай-әсәйҙәргә WhatsАpp аша тағы ла наркотиклы һағыҙ тураһында хәбәр таралды. Өфө, Ҡазан ҡалаларында билдәһеҙ кешеләр мәктәп янына килеп, уҡыусылар үҙҙәре генә ҡалған мәлде һағалап тороп, ниндәйҙер тәмлекәс тәҡдим итәләр икән. Ул башҡаларынан айырылмай, матур, ылыҡтырғыс ҡағыҙға төрөлгән, әммә эсендә – наркотик һәм ул бер тапҡырҙан бәйлелек булдыра, тип яҙалар. Утһыҙ төтөн сыҡмай, тиҙәр, нисек кенә булмаһын, был хәбәрҙе иғтибарһыҙ ҡалдырырға ярамай.
Әйткәндәй, ниндәйҙер тыйылған матдә ҡушылған наркотик тураһында хәбәр бына нисәмә йылдар инде илдең әле бер, әле икенсе төбәгендә ишетелеп, шом һала. Әммә, ысынлап та, бындай һағыҙҙар Рәсәйҙә таратыламы – аныҡ ҡына яуап юҡ әле. Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығының пресс-сәркәтибе Максим Родионов әйтеүенсә, әлегә тыйылған матдә ҡушылған һағыҙ тураһында халыҡтан уларға мәғлүмәт килмәгән. Шуға ҡарамаҫтан, һаҡ булырға, әгәр наркотик һатыу, таратыу тураһында белеп ҡалһаң, яҡындағы милиция бүлегенә йәки 279-32-92 ышаныс телефонына хәбәр итергә кәрәк.
Ғөмүмән, таныш булмаған кешеләрҙән бер нәмә лә алырға ярамай. Был – беҙҙең хәүефһеҙлек ҡағиҙәләренең береһе, шулай бит, уҡыусылар?
Э. РӘШИТОВА.