text:
Моллюскылар
Моллю́скылар, йәки йомшаҡ тәнлеләр (лат. Mollusca) — беренсел ауыҙлы ҡатарланып бүленеүсе ru:Дробление (эмбриология) хайуандар тибы. Хайуандарҙың дөйөм төрө 100-ҙән [1] алып 200 меңгә[2] етә. Рәсәйҙә 2900 төрө булыуы билдәле. Был типты 9 йәки 10 класҡа бүләләр, ике класс юҡҡа сыҡҡан. Моллюскылар бөтә тереклек итеү мөхитендә йәшәй: диңгеҙ һәм сөсө һыулыҡтарҙа, тупаҡта, һауала. Улар араһында фильтраторҙар, үҫемлек ашаусылар, йыртҡыстар бар. Ҡайһы бер моллюскылар башҡа хайуандарҙың ваҡытлыса йәки даими паразиты булып йәшәйҙәр. Уларҙың оҙонлоғо 1 мм-ҙан 20 метрға тиклем етергә мөмкин.
Йөкмәткеһе
Этимология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Моллюск» һүҙе латин телендәге лат. molluscus «йомшаҡ»[3][4][5] һүҙенән килеп сыҡҡан. Моллюсаларҙы өйрәнеүсе фән малакология[6] тип атала, моллюск ҡабырсаҡтарын өйрәнеүсе фән — конхиология[7] тип атала.
Төҙөлөшө һәм физиология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Моллюскыларҙың йомшаҡ тәне күпселек осраҡта баш, кәүҙә һәм аяҡтан тора. Башында һәрмәүестәр, ауыҙ тишеге, күҙҙәр, тигеҙләнеш ағзалары урынлашҡан. Кәүҙә тире-мускул ҡапсыҡтан тора. Аҫҡы яғында арҡы тиреһе йыйырсығы — мантия ҡаплап тора. Мантия тәндең арҡа яғынан урынлашҡан. Мантия менән тән араһында мантия ҡыуышлығы бар. Унда һулыш алау, һиҙеү ағзалары урынлашҡан. Арт юл (аналь), енес биҙҙәре, бүлеп сығарыу юлдары шунда асыла.
Моллюскыларҙың күпселек төрҙәренең тәне тулыһынса йәки өлөшләтә ҡабырсаҡ менән ҡапланған. Ҡабырсаҡ өс ҡатламдан тора: мөгөҙ (тышҡы), фарфор һәм перламутр (эске) ҡатламдан тора. Күп ҡабырсаҡтар төҫө һәм төҙөлөшө буйынса бер-береһенән айырылған бик матур формала булалар. Ҡабырсаҡ матдәһен арҡа тиреһе йыйырсығында урынлашҡан мантия күҙәнеҡтәре бүлеп сығара. Моллюскыларҙың ағзалары: һулыш алыу, ҡан тамыҙары, аш һеңдереү, нервы, бүлеп сығарыу, енес системаһына берләшкән.
Һыуҙа йәшәүсе моллюскылар айғолаҡтар, ә ер өҫтөндә йәшәүселәр тоҡ һылаҡ үпкәләр ярҙамында һулыш ала. Үпкәләр стенкаларынан ҡан тамырҙары тармаҡланып китә. Ҡайһы бер моллюскыларҙың газ алмашыныуы мантияның өҫкө йөҙө аша башҡарыла.
Моллюскылар кластары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡорһағаяҡлылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡорһағаяҡлылар (брюхоногие) — моллюскыларҙың иң күп һанлы класы. Ҡорһағаяҡлылар океан төпкөлдәрендә, океан һәм диңгеҙ яр буйҙарында, сөсө һыуҙа, тауҙарҙа һәм мәмерйәләрҙә, ташлы сүлдәрҙә йәшәй. Уларҙың ҡабырсаҡтары бер бөтөндө тәшкил итә, йыш ҡына асимметриялы, спираль һымаҡ бөгәрленгән конус формаһында була. Лайлалы ҡусҡарҙарҙың ҡабырсағы булмай. Тәне баш, кәүҙә һәм аяҡтарҙан тора.
Был кластағы моллюскыларҙыә эҫ һиҙеү ағзалары ныҡ үҫешкән. Был моллюскылар тирә-яҡ мөхит температураһына бик һиҙгер. Улар организмында процесстар ошо температураға бәйле. Улар араһында фильтрлаусылар һәм үләт ашаусылар, шулай уҡ паразиттар һәм йыртҡыстар бар. Әммә күпселек моллюскылар үҫемлек йәки тарҡалыусан һыу төбө ултырмаларын ашаусылар.
Ҡорһағаяҡлылар яҫы паразит селәүсендәрҙең аралаш хужалары була ала. Был моллюскылар балыҡтар һәм ҡоштар, ер-һыу хайуандары, һуҡыр сысҡандар, терпеләр өсөн аҙыҡ. Моллюскылар араһында баҡса һәм йәшелсә баҡсаһы ҡоротҡостары ла бар, мәҫәлән, лайлалы ҡусҡар, йөҙөм ҡусҡары һ.б.
Ҡуш ҡапҡаслылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡуш ҡапҡаслылар (Двустворчатые) — биофильтраторҙар [8], фәҡәт һыуҙа ғына йәшәйҙәр. Ҡайһы бер төрҙәре оҙаҡ ваҡыт һыуһыҙ ҙа йәшәй ала. Барлыҡ ҡуш ҡапҡаслы моллюскыларҙың ҡабырсаҡтары һығылмалы тарамыш менән үҙ-ара ныҡ тоташҡан ике ҡабырсаҡтан тора. Ҡапҡастар ныҡ итеп ябыла. Ҡуш ҡапҡаслылар әҙ хәрәкәтсән йәки ултыраҡ тормош алып барыусылар. Ултыраҡ тормошта йәшәүселәр һыу төбөндәге таштарғы йәки башҡа моллюскыларға йәбешеп йәшәйҙәр.
Һыу фильтрлаусы, кеше өсөн һәм ҡайһы бер хайуандарға аҙыҡ булараҡ ҡуш ҡапҡаслыларҙың әһәмиәте бик ҙур. Был кластағы моллюскылар һыуҙағы тоҙға һәм башҡа экологик факторҙарға бик һиҙгер. Ҡуш ҡапҡаслылар тәбиғи ынйы етештереүсе булып хеҙмәт итәләр.
Башаяҡлылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башаяҡлылар (Головоногие) — бараһы ла һыуҙа ирекде йөҙөүсө йыртҡыстар [9]. Күбеһенең тышҡы ҡабырсағы булмай. Аяҡтары, йәғни һәрмәүестәре башты уратып алған. Кластың исеме шунан килә. Башаяҡлылар мантия ҡыуышлығындағы һыуҙы пульсациялап реактив хәрәкәт итәләр. Каракатицалар, осьминогтар ҡурҡыныс хәл килеп тыуғанда төҫөн үҙгәртергә һәләтлеләр йәки ҡара буяу атып сығаралар.
Балыҡтар, һөтимәрҙәр һәм кешеләр — башаяҡлыларҙың дошмандары. Башаяҡлылар үҙҙәре башҡа моллюскылар,ҡыҫала һымаҡтар, балыҡтар менән туклана.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Шарова И. Х. Зоология беспозвоночных — М.: Владос, 2002. — 592 б. — ISBN 5-691-00332-1.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Шарова, 2002, с. 276
- ↑ Ponder, Lindberg, 2008, p. 1
- ↑ Walde A., Hofmann J. B. Lateinisches etymologisches Wörterbuch — Heidelberg: Carl Winter’s Universitätsbuchhandlung, 1938. — S. 103.
- ↑ de Vaan M. Etymological dictionary of Latin and the other Italic languages — Leiden — Boston: Brill, 2008. — P. 386.
- ↑ Shorter Oxford English Dictionary / L. Little, H. W. Fowler, J. Coulson, C. T. Onions — Oxford University press, 1964.
- ↑ Shorter Oxford English Dictionary / L. Little, H. W. Fowler, J. Coulson, C. T. Onions — Oxford University press, 1964.
- ↑ Конхиология // Большая Советская Энциклопедия — 3-е изд. — М.: Советская Энциклопедия. — Т. 13. — Б. 88. — 608 б. — 629000 экз.
- ↑ Шарова, 2002, с. 304
- ↑ Шарова, 2002, с. 322


c: text/html

text:
ISBN
Фольклорный архив Башкирского государственного университета
һөйләшеү
И: Мин Бикбаева Фағилә Ғалимовна.
Ф: Нисәнсе йылда тыуғанһығыҙ?
И: Утыҙ дүртенсе йыл тыуғанмын
Ф: Ошо ауылдыҡымы?
И: Юҡ, мин был ауылдыҡы түгел.
Ф: Ҡайһы ауылдан?
И: Мин Сөләймән тигән ауылдан.
Ф: Ул ҡайҙа ул?
И: Ошо уҡ район
Ф: Зианчура районымы?
И: Зианчура районы.Ф: Ул ауыл әлә лә бармы?
И: Әле лә бар. Мына алдағы выходной мәсет асыла. Уңай эшләгәннәр мәсет.Ф: Бынан алыҫмы Сөләймән ауылы?
И: неразборчиво, фоном мешается руководитель со своими замечаниями
Ф: Бында килен булып төштөгөҙмө?
И: Мин нейҙә, үҙебеҙҙең ауылда дүрт класты бөттөм дә шунан Бәйләрә тигән ауылға йөрөп шунда ете-һигеҙ, биш-алты, биш, алты, етене бөттөм. Шунан хәҙер беҙ биш балаға путевка бирҙеләр, интернатҡа, девятыйға. Шул девятыйға киттек бит инде. Шунда девятыйға киттем дә анда өс йыл уҡыным. Шунан медицинский институт, әй, техникумға киттем, фельдшерлыҡҡа. Фельдшерлыҡҡа уҡып бөтөрҙөм дә, шунан ошонда килдем. Шунан иң алда урын юғ ине. Акушерка булып эшләнем дә бер-ике йыл. Шунан акушерканан фельдшер булып, шунан пенсияға сыҡҡайным туҡһанынсы йыл... еще медсестра булып эшләнем бер нисә йыл. дальше неразборчиво.
Ф: Бындағы ер-һыу атамалары менән легендаларын белмәйһегеҙме?
И: Юҡ, юҡФ: Һеҙҙең яҡтарҙа постель әйберләрен нисек атайҙар? Мендәр, мәҫәлән.
И: мендәр тиләр беҙҙә.
Ф: Юрған, мендәр...
И: эйе, юрған, мендәр, шулай.
Ф: Ә һауыт-һаба, һауыт-һабаны нисек атайҙар?
И: Ҡалаҡ, тарелка тейбеҙ.
Ф: Ҡашыҡ тимәйҙәрме?
И: Юҡ, юҡ...
Ф: Ә мәҫәлән үләндәр исемдәре, әйтеп китһәгеҙ.
И: карсея, например.
Ф: намаҙ уҡыйһығыҙмы  : күрһәтеген, тиң. Үҙегеҙ өйрәндегеҙме?
И: Миңә кешеләр әйтәләр ныҡышып ятлайһыңдыр, тип. Мин ятламайым, төндө фәрештәләр өйрәтә, наверное... Ҡайһы бер сүрәләрҙе иртән торһам беләмен.
Ф: Шулай буламы ни инде...
И: Эйе, шулай була. Фәрештәләр өйрәтә. Бер ваҡыт, бишенсе йыл был. сентябрьҙең берләрендә, колготкамды кейәем тиһәм. тегендә йондоҙ төшөрөп ҡуйғандар. Шунан уйлайым инде. Тегендә, наверно, ҡырҡ көн ятҡас тегендә осоп барабыҙ икән, тип, Етегән йондоҙға. Берәй көн торам да, тегеләрендә берәүһе пропал.Ф: Берәй сүрә уҡып күрһәтәгеҙме? Берәй аят, сүрәме уҡып ишеттерһәгеҙ.
И: Читает молитву... имән-байлыҡларын бирһен, ... неразборчиво еңел итһен, ауыр тупраҡларын еңел итһен, тар неразборчиво киң итһен,   ҡалған булған ағзаларына инде — бәхет, тәүфиҡ, гөмөрләр, киң ризыҡлар биреп, бәлә-ҡазаларынан үҙең һаҡла, теләгән теләктәрен алдарына килтер, гонаһлары булһа ғәфү ҡыл, нигеҙләренә тыныслыҡ, малларына бәрәкәт бир, илләребеҙгә именлек бир, батшалырыбыҙға айыҡ аҡыл биреп, эшләгәннәргә эш һаҡын түләп торһондар, пенсионерларға пенсияларын биреп торһоннар, яраббым аллам бөтәбеҙҙе лә тел, тештән, күҙҙән, аллаһы тәғәлә, үҙең һаҡла...  .... Барығыҙға ла һаулыҡ бирһен. Амин.
Ф: амин, амин....
И: Шул инде.
Ф: Рәхмәт, рәхмет... шулай булһын.
Ф: Ауыл исеме тураһында, тарихын белмәйһегеҙме?
И: Юҡ, юҡ... Телем бер аҙ көрмәләп китә...
Ф: Шулай инде, күп уҡынығыҙ бит...
И: Нейҙә... баяғы... иң беренсе ошо мөгәрәптән кәртүфте сығарайым тип еңел йөрөйөм инде... Хәҙер кәртүфте сығарҙым мөгөрәптән... Нишләп еңер йөрөйөм әле тип уйлайым... Шунан ҡараһам, ҡулым ошолай туңды ла ҡалды...шулай, туңып ҡалды... шунан индем де инде улыма әйтәйем тиһәм... навоз ташып йөрөй... уға барһам, мин әйтәм, йығылып ҡалырмын... тик өйгә индем дә, звонить итттем дә... Врач менән фельдшер килделәр... Үлсәгәйнеләр, давлением ике йөҙ ҡырҡ... Шунан инде былар мине машинаға... машина менән алып киттеләр... ваҡытлыса  ... Ошо тирәнән ярылды инде кровеносный сосуд.
Ф:   Һеҙ уҡытыусы булып эшләнегеҙме?
И: Мин фельдшер булып эшләнем... Ике йыл акушерка булып эшләнем, шунан фельдшер булып эшләнем.
Ф:   башҡорт ҡыҙымы?
И: Эйе, мин башҡорт
Ф:   Ҡайһы ауылдыҡы тиһегеҙ?
И: Сөләймән тигән ауылданмын
Ф:   Ул ҡайһы тирәлә ул? Бармы был ауыл? И: неразборчиво Ф:   Башҡортостандамы, Ырымбур өлкәһендәме?
И: Юҡ, үҙебеҙҙең Зианчура районы... Күгәрсендән ары, биш саҡрым.
Ф: Күгәрсен татар ауылы инде
И: Күгәрсен татар ауылы.
Ф: Ярай, рәхмәт ҙур итеп, оло башығыҙҙы кесе итеп, килеп, тыңлап... Миндә ошондай һорау бар ине. Һеҙҙә күп һөйләгән кешене нисек атайҙар? Ләпелдәкме, таҡылдаҡмы, шундай... шулай төрлө һүҙҙәр бар бит инде...
И: Нимә тип әйтәләр икән... отноттом да инде...
Ф: Ҡапыл иҫкә төшмәйҙер инде...
И: Лығырлаҡ, тип, була инде шундай кешеләр.
Ф:   Ә мына ҡаҙ бәпкәләрен нисек саҡыраһығыҙ? Ҡаҙҙың пипийеме, бәпкәһеме, себешме?..
И: Ҡаҙ бәпкәһе тиләр... өсөнсө йыл тотҡайным... Ҡыҙымнал Уфанан апкилгәйнеләр ҙә... Хәнер инде мына былтыр, быйыл тотмайым. Иртән торһаң иҫерек һымаҡһың... Ҡайһы берҙә бына нейтеп китә, китеп барһам, күҙем күрмәй ҙә, сознание теряю, торам инде шулай итеп тороп, торам, торам... бер-ике минут торамдыр инде, шунан баяғы үтеп китә...
Ф: Әле йыраҡ йәшәйһегеҙме, алыҫмы?
И: Алыҫ түгел, бында...
Ф: Ярай, рәхмәт, матур итеп хәйбәт кенә ҡайтып етегеҙ инде
Ссылка на эту публикацию:
һөйләшеү [Электронный документ] // Фольклорный архив Башкирского государственного университета: электронное научное издание / под ред. Б. В. Орехова, А. А. Галлямова. [20112018]. Дата обновления: 11.02.2014. URL: http://lcph.bashedu.ru/editions/efolk.php?go=folk_id.460 (дата обращения: 20.10.2018).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 234
ТЕХНОГЕН ЯТҠЫЛЫҠТАР, ер өҫтөндә йәки тау эше м‑н бәйле булған урындарҙа минераль матдәләрҙең тупланмаһы, ятҡылыҡтарҙы үҙләштергәндә массивтан айырылыу, тау, байыҡтырыу, металлургия һәм башҡа производство ҡалдыҡтары булып урынлашыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Т.я. — етештереүҙә ҡулланыу өсөн яраҡлы булған ҡиммәтле компоненттар сығанағы. Тирә‑яҡ мөхиткә һәм халыҡ һаулығына кире йоғонто яһай. Уралда сәнәғәттең, иң тәүҙә сеймал табыу һәм яғыулыҡ әҙерләү сәнәғәтенең интенсив үҫеше тирә‑яҡ мөхиткә ҡарата юғары йыйылма техноген йөкләнеш тыуҙыра. Тирә‑яҡ мөхиттең бысраныуының төп сығанағы — БР‑ҙың тау‑ҡаҙылма һәм нефтехимия комплекстары. Ағыулы сәнәғәт ҡалдыҡтары Баймаҡ, Учалы һәм Хәйбулла р‑ндарының тау‑ҡаҙылма сәнәғәте пр‑тиеларында, Өфө, Стәрлетамаҡ, Салауат, Ишембай һ.б. ҡалаларҙың нефть сығарыу сәнәғәте, нефть эшкәртеү сәнәғәте, химия сәнәғәте пр‑тиеларында тупланған. Респ. баҡыр колчеданы мәғдәндәрен (100 млн т ашыу) флотация ысулы м‑н байыҡтырыу ҡойроҡтары составына 700 мең т ашыу баҡыр, 1,5 млн т цинк, 1900 т көмөш, 100 т алтын һ.б. металдар инә. Тау‑химия сеймалын эшкәртеү ҡалдыҡтары (10 млн т ашыу), күмер байыҡтырыу һәм энергетик көл шлагы шламдары (3 млн т ашыу) химия сәнәғәте, төҫлө һәм ҡара металлургия, төҙөлөш материалдары етештереү өсөн сеймал итеп ҡулланыла. Рәсәйҙә тәүге тапҡыр Үҙәк төҫлө һәм затлы металдар ғилми‑тикшеренеү геол. разведка ин‑ты (Мәскәү) тарафынан Учалы тау‑байыҡтырыу комбинатындағы байыҡтырыу ф‑каһының ҡойроҡ һаҡлағыстарындағы баҡырға, цинкка, көкөрткә, алтынға, көмөшкә һ.б. компоненттарға прогноз ресурстарының P1 категорияһы б‑са эксперт баһаһы бирелә (2007).
В.Н.Никонов, А.В.Чадченко
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Водителдәр махсус рәүештә яҡтылыҡты кире ҡайтарыусы жилет кейергә тейеш – Рәсәй Хөкүмәте
Водителдәр махсус рәүештә яҡтылыҡты кире ҡайтарыусы жилет кейергә тейеш – Рәсәй Хөкүмәте Фото: «Известия» гәзите сайты
ӨФӨ, 2017 йыл, 18 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Рәсәй Хөкүмәтенең юл хәрәкәте ҡағиҙәләренең яңы пунктына ярашлы, водителдәр төнгө ҡараңғылыҡта тораҡ пунктынан ситтә туҡтарға мәжбүр булғанда яҡтылыҡты кире ҡайтарыусы куртка йәки жилет кейергә тейеш.
Тейешле ҡарар шәмбе, 16 декабрҙә, министрҙар кабинеты сайтында баҫылды.
«Известия» гәзите аңлатыуынса, 2017 йылдың алты айында илдә ҡараңғы ваҡытта юл ситендә туҡтаған 66 водитель тапалған. Был уҙған йылдың ошо уҡ осоро менән сағыштырғанда 4,8 процентҡа күберәк.
Алдан Рәсәйҙә йәйәүлеләр өсөн ошондай уҡ талап ҡабул ителде, улар тораҡ пунктынан ситтә йөрөгәндә яҡтылыҡты кире ҡайтарыусы элементтар йөрөтөргә тейеш. Һөҙөмтәлә 2017 йылдың алты айында йәйәүлеләр ҡатнашлығында юл транспорт-ваҡиғаһын 10,2- процентҡа – 7,5 меңгә тиклем кәметеп булды.
Яңы ҡарар рәсми рәүештә баҫылғандан һуң 90 көн үткәс үҙ көсөнә инә. Декабрь башында Дәүләт автоинспекцияһында водителдәрҙең юл-патруль хеҙмәте инспекторҙары менән аралашыуын фотоға һәм видеоға төшөрөү хоҡуғын раҫланылар. Шул уҡ ваҡытта был инспекторҙың эшенә ҡамасаулағанда йәки районда оператив саралар уҙғарылғанда ул водителдең фотоға һәм видеоға төшөрөү хоҡуғын сикләй ала.
http://www.bashinform.ru/news/1093805-voditeley-obyazali-odevat-svetootrazhayushchie-zhilety-pravitelstvo/


text:
- Подробности
- Просмотров: 683
ДИНИ КИТАПТАР, дини йолаларҙы башҡарыу ҡағиҙәләре һәм тәртибе һүрәтләнгән дини баҫмалар, ш. уҡ улар өсөн яҙылған текстар. Айырыуса православие динендә күп. Ҡайһы бер Д.к. православие ҡорамдарында йәмәғәтселек м‑н ғибәҙәт ҡылыу (вечерня, утреня, часы, литургия), ҡайһылары мәхәллә кешеләренең шәхси үтенесе б‑са (треб) йола башҡарыу (суҡындырыу, никах, йыназа уҡыу) өсөн тәғәйенләнгән. Уларҙың бөтәһендә лә Библия китаптары ҡулланыла: Инжил (өҫтәл Инжилы, ғибәҙәт башҡарыу Инжилы), Апостол, Псалтирь. Йәмәғәтселек м‑н ғибәҙәт ҡылыу өсөн ш. уҡ Служебник, Чиновник, Часослов, Октоих, йәки Осмогласник, Дөйөм һәм Айлыҡ Минеялар, Пост һәм Төҫ Триодтары, Ирмологион, Типикон, йәки Устав; айырым кешеләр өсөн — Требник, Последование молебных пений, Акафистник, Каноник һ.б.
Исламда Д.к. төп сығанаҡтары — Ҡөрьән һәм Сөннә. Ғибәҙәт ҡылғанда айырым сүрәләр, аяттар һәм хәҙистәр м‑н бер рәттән тотош Ҡөрьән тексы ла уҡыла (Ҡөрьән сығыу), мәҫ., Рамаҙан айында, мәрхүмдең ҡырҡын үткәргәндә. Урал-Волга буйы (ш. иҫ. Башҡортостан) мосолмандары араһында З.Х.Рәсүлевтең «Нәҡшбәндиә суфыйсылыҡ тәриҡәте мөриттәренә аңлау тейешле илаһи хәҡиҡәттәр, мәдхиә [Аллаға] һәм “салауат” доғалары» (ғәр. 1899; урыҫса 2001), С.Н.Бикбулатовтың “Дин дәрестәре” (1917; татарса), Ғ.З.Рәсүлевтең “Ислам дине” (1945), Ш.Ш.Хыялетдиновтың “Дин Ислам” (1957) исемле йола башҡарыу әсбаптары айырыуса киң ҡулланыла. Әл‑Паравайҙың “Хотбәлек нәмунәсе” (1907; “Вәғәз өлгөләре”), Ш.Хәмидиҙең “Һевамигүл хитаб. Ғәрәби‑төрки вәғәздәр, васыятнамәләр, һебәйнамәләр” (1909; “Сығыштар йыйынтығы. Ғәрәпсә‑төркисә вәғәздәр, васыяттар, бүләктәр”), Н.Сөләймәниҙең “Төрки хөтбәләр” (1909—11; “Төрки вәғәздәр”), Й.Т.Абыҙгилдиндең “Вәғәздәр” (1918; татарса) һ.б. йыйынтыҡтар ҙа дини әҙәбиәт иҫәбенә инә.
Н.П.Зимина, Р.Үтәбай-Кәрими
Тәрж.Ә.Н.Аҡбутина


text:
Юлдаш ҡустым менән балыҡ ҡармаҡларға яратабыҙ. Атайымдан күскәндер инде. Ул беҙҙе бәләкәйҙән үҙе менән бергә алып йөрөнө. Күлгә лә барабыҙ, Инйәр йылғаһында ла тотабыҙ. Инйәр ауылыбыҙҙың уртаһынан ғына аға. Таҙа һыулы матур йылға. Йәй буйына унда һыу инеп тә рәхәтләнәбеҙ. Атайым әйтеүенсә, уның балығы элек бигерәк күп булған. Хәҙер ни өсөндөр кәмегән. Быныһы үкенесле, әлбиттә.
Бер көндө күлдә балыҡ тотоп йөрөһәк, яр ситендә генә ҙур йылан ята. Беҙҙе күреп ҡалғас, ҡаршыбыҙға шыуыша башланы. Нимә эшләргә белмәй, урыныбыҙҙан ҡуҙғала алмай ҡаттыҡ та ҡалдыҡ. Яҡынайғандан-яҡыная был. Бер заман туҡтаны ла башын күтәрә башламаһынмы! Шунда ғына аңыбыҙға килдек: ҡасырға кәрәк. Шым ғына артҡа китә башлағайныҡ, был да шыуыша бит, әй. Күҙгә аҡ-ҡара күренмәй йүгерҙек кенә. Балыҡһыҙ ҡайттыҡ. Күлдә табан балыҡтар ҡармаҡлай торғайныҡ.
Уның ҡарауы, иртәгеһен атайым ҙур уңыш менән ҡайтты. Суртан эләктергән. Уның да ниндәйе әле! Балыҡсылар маҡтанырға яратҡанса, бына ошо-о-о-ндайы! Оҙонлоғо – 1 метрға яҡын, Юлдаштан саҡ ҡына ҡайтышыраҡ. Ауырлығы – 5 килограмм. Телемләп турағайныҡ, бер ҙур таба булды ла ҡуйҙы. Үҙебеҙ ҙә туйғансы ашаныҡ, туғандарға ла тараттыҡ.
Их, шунда ялҡауланмайынса атайыма эйәреп барһаҡ, суртанды нисек һөйрәп сығарғанын күрер инек. Уның һөйләүе буйынса, байтаҡ ҡына тартҡылашҡандар. Ғүмерлеккә иҫтә ҡалырлыҡ күренеш булыр ине был хәл.
Фәнис НӨҒӘМӘНОВ.
Белорет районы, Йөйәк ауылы.


text:
Вахта ысулы: Башҡортостандың Хеҙмәт министрлығы 60 мең һумға яҡын эш хаҡы түләнгән яңы вакансиялар хаҡында хәбәр итте
Вахта ысулы: Башҡортостандың Хеҙмәт министрлығы 60 мең һумға яҡын эш хаҡы түләнгән яңы вакансиялар хаҡында хәбәр итте Фото: rabota-vaxtoy.ru
ӨФӨ, 2017 йыл, 14 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Республиканың Хеҙмәт министрлығы вахта ысулы менән эшләү өсөн яңы вакансияларҙы баҫтырып сығарҙы.
Ведомствонан хәбәр итеүҙәренсә, Нефтеюганскиҙағы «Регион-сервис» ғилми-етештереү предприятиеһына нефтте һәм газды химик анализлау лаборанты талап ителә. Эш тәжрибәһе өс йылдан кәм булмаҫҡа тейеш.
Юғары белем (Өфө дәүләт авиация техник университеты, Башҡорт дәүләт университеты), 4-се разрядлы химик анализлау лаборанты таныҡлығы мотлаҡ.
Йәшәү, туҡланыу, юл йөрөү — эш биреүсе иҫәбенә.
Хеҙмәт хаҡы — 50 мең һум.
Өфөләге «Корпорация ИМС» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенә Алыҫ Себерҙә эшләү өсөн контроль-үлсәү приборҙары һәм автоматика буйынса инженер кәрәк.
Хеҙмәт хаҡы — 50 мең һум.
«Быстринское» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенә Байкал аръяғы крайының Чита ҡалаһында вахта ысулы менән эшләү өсөн таҙартыу ҡоролмалары операторы талап ителә. Бер йылдан кәм булмаған эш тәжрибәһе кәрәк.
Туҡланыу һәм йәшәү — эш биреүсе иҫәбенә.
Хеҙмәт хаҡы — 40-60 мең һум.
Ошо уҡ предприятие газ ҡоролмаһын файҙаланыу һәм ремонтлау слесарын эҙләй.
Төшкө аш һәм торлаҡ — эш биреүсе иҫәбенә.
Хеҙмәт хаҡы — 49 мең һум.
«Фирт» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте «Е» категориялы алыҫ юлға йөрөүсе водителде эшкә ҡабул итә. Эш тәжрибәһе өс-биш йылдан кәм булмаҫҡа тейеш.
Хеҙмәт хаҡы — 45 мең һум самаһы.
Ошо һәм башҡа вакансиялар менән Башҡортостан Хеҙмәт министрлығының халыҡ мәшғүллеге мәғлүмәт порталында танышырға мөмкин.
http://www.bashinform.ru/news/1092685-vakhtovyy-metod-mintrud-bashkirii-soobshchil-o-novykh-vakansiyakh-do-60-tysyach-rubley/


text:
- Подробности
- Просмотров: 595
АҠҠОШТАР (Cygninae), ҡаҙ һымаҡтар отрядының өйрәктәр ғаиләһе. 6 төрө билдәле, Евразияла таралған. БР‑ҙа 3 төрө, күсәр ҡоштар (ҡаңғылдаҡ А. ҡайһы саҡта күсеп йөрөй). Кәүҙә оҙонлоғо 145—160 см (бәләкәй йәки тундра А. 115—127 см), ауырлығы 14,3 кг тиклем. Ата А. ҙурыраҡ. Ҡауырһын ҡапламы аҡ, муйыны оҙон, нәҙек (ышылдаҡ А. муйыны ҡалыныраҡ, S формаһында бөгөлгән). Ҡаңғылдаҡ А. һәм бәләкәй А. суҡышы ҡара, төбө һары. Ышылдаҡ А. суҡышы ҡыҙыл, төбө ҡара ороло (инә ҡошта бәләкәйерәк). Ҡанаттары оҙон, киң. Аяҡтары ҡыҫҡа. Моногам. Күрән йәки ҡамыш үҫкән ҙур күл, һаҙлыҡ ярында, йылға туғайында парлашып оя ҡоралар. Йылына бер тапҡыр бала сығара, ғәҙәттә 5—7 (12‑гә тиклем) аҡ йәки һарғылт, һорғолт (ышылдаҡ А. йәшкелтерәк) йомортҡа һала. Башлыса инә А. 31—40 көн баҫа. Үлән, һыуҙағы умыртҡаһыҙҙар, ваҡ балыҡ м‑н туҡлана. Ышылдаҡ А. — һирәкләп Башҡортостандың Урал алдында һәм Урал аръяғында, ҡаңғылдаҡ А. Башҡортостандың Урал алдында осрай. Бәләкәй А. 1988 й. Шүлгәнташ ҡурсаулығында ҡоштар осоп ҡайтҡанда теркәлгән. Бөтә төрҙәре — БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына, бәләкәй А. ш. уҡ РФ‑тың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ә.Ф.Мәмәтов
Тәрж. Х.А.Шәрипова


text:
Бәхтейәр алып килгән бәхетМәжит Ғафури исемендәге башҡорт дәүләт академия драма театрының «Антигона» (Ж. Ануй, режиссеры Ф. Бикчәнтәев) драмаһы быйыл алтынсы тапҡыр уҙғарылған төрки телле театрҙарҙың халыҡ-ара «Туғанлыҡ» фестивалендә ҙур уңыштарға өлгәште. Беренсенән, ул «Иң...
Ике ярҙы тоташтырыпКүңелле йолаға әйләнгән «Иҙел» халыҡ-ара йыр сәнғәте фестивале алты йыл эсендә туғандаш халыҡтарҙың моңло йәндәрен таныштырыр, дуҫлаштырыр гүзәл сараға әүерелде. Быйылғы бәйгенең Гала-концертын, еңеүсе булған йәштәр менән бер рәттән, үткән...
Режиссерҙар йәй ял итмәйБыйылғы йәйҙең Башҡортостандағы иң ҙур мәҙәни ваҡиғаһы – бөйөк шағирыбыҙ Шәйехзада Бабичтың тормошо һәм ижадына арналған тулы метражлы фильм төшөрөлә башлауы. Был эшкә республика Башлығының грантына «Тере таҫма» кинокомпанияһы етәксеһе, атаҡлы...
Мәскәүҙе яулаған башҡорт һылыуҙарыБашҡорт ҡыҙҙарының ҡулынан килмәгән эш юҡ. Был – иҫбатлау талап итмәгән хәҡиҡәт. Һуңғы йылдар ҙа уларҙың яңынан-яңы өлкәләрҙе яулап, ятыраҡ юҫыҡтарҙа ла маһирҙарҙың-маһиры булып китеүҙәре һөйөндөрә. Мәскәүҙе яулаған режиссер ҡыҙҙарыбыҙҙың уңыштарына...
Бәпес һөйгән мәлдәре«Һағынғандар сабыр була, сабырҙар түҙә инде», – тип йырлаған М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актрисаһы Алһыу Бәхтиеваның сәхнәнән юғалыуына инде дүрт йыл тулып килә. Тамашасылары уны яңы ролдәрҙә күрергә өмөтләнеп, сабыр...
Сәхнәбеҙ биҙәктәреСтәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры быйылғы миґгелде Туфан Миңнуллиндың «Ай булмаһа, йондоҙ бар» драмаһы менән асты. Дөрөҫөрәге, уның премьераһын Өфөгә гастролгә килгән саҡта уйнап, һуңынан үҙҙәрендә лә күрһәтеп, был спектакль менән дә...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Нескә күңелле батыр
Иртә таңда, олатаһына утын ярышҡанда, Марат өй эргәһендәге баҡсала бер ҡоштоң матур итеп һайрағанын ишетте.
- Эй, һайрай ҙа һуң өҙҙөрөп! – тигән булды.
– Сонар ҡош – ата һандуғас ҡына шулай моңло һайрай ала, – тине олатаһы. - Салауат батыр ҙа: “Ниндәй моң ул һандуғаста?” тип йырлаған бит.
– Салауат батырҙы нескә күңелле итеп түгел, ә мөһабәт кәүҙәле, көслө яугир итеп күҙ алдыма килтерәмсе, – тине Марат.
– Бәләкәй сағында Салауат уйсан малай булған ул. Сәғәттәр буйына турғай, аҡ сәпсек, ҡарлуғастар осҡанын күҙәтеп ултырған. Сәскәләр менән һөйләшергә яратҡан. Әсәһе һөйләгән әкиәттәрҙе онотолоп тыңлаған.
Улының нескә күңелен тойған атаһы йыш ҡына:
– Ҡыҙыҡай был, торғаны ҡыҙыҡай! Нисек кенә итеп ат менер инде? – тип көйәләнер булған.
Өс йәше тулғас, атай кеше улын эйәргә ултыртҡан. Салауат йүгән осо менән ҡыйыу ғына атҡа һуғып: “На-на-на!” – тип ҡысҡырған.
Атаһы, ҡурҡа төшөп, аттың ауыҙлығын тотайым, тиһә, аҡыллы хайуан, малайҙы уйнатҡан һымаҡ ҡына итеп, ун аҙымдай ерҙе яй ғына юртып үткән.
Бәхетле атай улын эйәрҙән күтәреп төшөргән дә:
– Ҡыҙыҡай буламы һуң, ысын егет бит был! – тип ҡосаҡлаған.
Бик көслө булып үҫә Салауат. Һигеҙ йәшендә үк малай-шалай менән айҡаша. Көс һынашҡанда, ул һәр ваҡыт еңеп сыға, сәпкә атышҡанда, уғы яҙлыҡмай. Хатта ололарға ла ал бирмәй. Йәш сағында бөркөттәр, бүреләр, айыу менән алышы тураһында ла риүәйәттәр бар. Уның аты ла, эйәре лә, ҡамсыһы ла, ҡылысы ла нәҡ әкиәт батырыныҡылай.
– Ә кем уны шулай батыр итеп тәрбиәләй алды икән? – тине йотлоғоп тыңлаған ейәне.
–Атаһы – Юлай Аҙналин да аҡыллы, абруйлы һәм көслө кеше булған. Башҡорттар уға ихтирам менән ҡараған һәм бер нисә тапҡыр волость старшинаһы итеп һайлаған. Әсәһе Аҙнабикә лә көслө рухлы, уҡымышлы булған, улын уҡырға-яҙырға өйрәткән.
– Олатай ҡара, һандуғас та тын ҡалды. Әллә ул да һин һөйләгәнде аңлап, Салауат батырҙы иҫкә аламы икән?
– Эйе, беҙ милли батырыбыҙҙы оноторға тейеш түгелбеҙ. Ҡарттар быуындан быуынға уның хаҡында һөйләй. Мин һиңә, һин үҫкәс - бала-сағаларыңа еткерерһең. Салауат исеме үлемһеҙ ул!
Фәйрүзә Фәтҡуллина әҙерләне.
(В.В.Сидоровтың “Шағир һәм яугир Салауат” китабы файҙаланды.)
Рәссам Зөфәр ҒАЯНОВ


text:
МЕНЮ
Мәләүездең һәм Мәләүез районы муниципаль районының ижтимағи-сәйәси гәзите.
Рубрики
10.10.2018
09:10
Тормош сифаты мәшғүллеккә бәйле
Көньяҡ район-ара халыҡ мәшғүллеге үҙәге филиалы директоры Иван Артемьев сентябрь аҙағына эшһеҙлек буйынса 496 кеше иҫәптә тороуын билдәләне. Шуның 311-е - ҡатын-ҡыҙ. 11-е - сығарылыш уҡыусылары, шул иҫәптән 2-һе - юғары, 9-ы - урта һөнәри белемле.
Йыл башынан бөтәһе 723 кеше эшһеҙ тип танылған. 1 ғинуарҙан 631 кеше иҫәптән сыҡҡан, шуның 252-һе эшкә урынлаштырылған, 45-е пенсияға сыҡҡан.
Эш эҙләгәндәр араһында һаулыҡ мөмкинлеге сикләнгәндәр ҙә бар, бөтәһе 19 кеше. Шуның береһе - II, ун һигеҙе III инвалидлыҡ төркөмөндә.
Яҡшы ял эшкә дәрт өҫтәй
Мәләүездәрҙең ялын файҙалы үткәреүгә “Ғаилә” көньяҡ район-ара үҙәге бүлексәһе хеҙмәткәрҙәре ҙур тырышлыҡ һала.
Ҡаланың үҙәк китапханаһында үткән сираттағы “Ғаилә ялы” нисек яҡшы атай-әсәй булыу темаһына арналды. Балаға күркәм тәрбиә биреү, сәләмәт итеп үҫтереү йәһәтенән ата-әсәләргә ҙур бурыс йөкмәтелгәнен сараға килгәндәрҙең бөтәһе лә яҡшы белә ине. Уның тап шулай икәнлеген тренингылар, конкурстар иҫбат итте. Кескәйҙәр өсөн дә уйындар ойошторолдо.
Сочиҙа - Мәләүез һөтө
Яңыраҡ Сочи ҡалаһында Евразия иҡтисади союзының форумы уҙҙы. Халыҡ-ара бизнес-форумда һөт етештереү һәм эшкәртеүгә бәйле конкурста Мәләүез һөт-консерва комбинаты киптерелгән һөт өсөн Гран-при, “Филадельфия” исемле эремсекле сыр өсөн лауреат исеменә лайыҡ булды.
Мәләүез районы буйынса Дәүләт техник күҙәтеүе инспекцияһы секторы мөдире Динис Иҫәкәев республика конкурсының II этабында, иң күп балл йыйып, “2018 йылдың иң яҡшы дәүләт инженер-инспекторы” исеменә лайыҡ булды.
Июль айында уҙған беренсе этапта еңеүселәр теория һәм практик белемгә һынау тотто. Унда Татарстан Республикаһы, Ырымбур, Һамар, Һарытау, Силәбе өлкәләренән иң көслө инспекторҙар ҡатнашты.
Жюри ағзалары Динис Сәлих улының яуабы бөтә талаптарға тулыһынса яуап биреүен һыҙыҡ өҫтөнә алды.


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Мәҙәниәт » «Бер һүнерҙән алда, төңөлмәйсә мең янырға яҙһын киренән!»
«Бер һүнерҙән алда, төңөлмәйсә мең янырға яҙһын киренән!»
Кем хәҙерге заманда китап уҡып ултырһын, шиғыр уҡыусылар ҙа юҡ ул, тиһәләр, ҡырҡа ҡаршы төшәм: “Ә мин?! Мин “юҡ”тар иҫәбендәме ни? Ә минең ише гүзәл әҙәби әҫәр уҡыуҙан хыялыйланып, йоҡонан ҡалып йөрөгәндәр әҙме? Уларҙы нисек иҫәптән һыҙып ташлайһың?!” Элекке дәүерҙәгесә барса халыҡ китапҡа ҡапланып ятмаһа ла, әҙәбиәттең һоҡланғыс өлгөләре үҙ уҡыусыларын таба, тимәк, һүҙ ҡәҙерен, һүҙ тәмен белеүселәр арабыҙҙа етерлек. Уйлы кешегә рухи аҙыҡһыҙ йәшәүе мөмкин дә түгел. Рухиәтең бөйөклөккә сарсағанда, һыуһыныңды ҡандырырлыҡ ауаздаш тылсымлы юлдарға юлыҡһаң, оло хазина тапҡандай ҡыуанаһың, үҙеңде бәхеттең етенсе күгенә күтәрелгәндәй тояһың. Һәм шул рухи байлыҡты булдырған, мөғжизә-тылсымды тыуҙырған кешеләр арабыҙҙа йәшәй, эшләй, ижад итә. Һүҙ ҡеүәһен йәне менән тойоп, шиғри мәрйендәргә теҙеүселәрҙең береһе – Айгөл Йәмилева тормошома “Атайһыҙҙар” шиғыры менән килеп инде:
Уларҙың бит донъялары теүәл,
Ҡараштары ғәмһеҙ, ҡайғыһыҙҙар.
Беҙҙең күҙҙәр моңһоу,
Беҙ баҫалҡы.
Яҙмыш беҙҙе баҫҡан.
Атайһыҙҙар...
Йәнде әрнетеп, әсе һағыш менән күңел ишеген туҡылдатҡан Айгөл булды ул. Ҡояш, ай, йондоҙ нурҙары түгелгән шиғырҙарында берсә диңгеҙ шауы, берсә күк күкрәүе, берсә ҡыҙ баланың көлгәне ишетелә, уларҙан ҡай саҡ әллә йүкә балы тәме килгәндәй, әллә – әрем, һәм бөркөт саңҡылдауы урынына аҡсарлаҡтарҙың өҙгөләнеп ҡысҡырыуы йөрәкте урынынан ҡуҙғытып, болоҡһота... Диңгеҙҙе һөйгән, киң даръяға туҡтауһыҙ мәҙхиә йырлаған Айгөл Илгиз ҡыҙы Йәмилева (Ғәбитова) диңгеҙ буйында түгел, үҙебеҙҙә, Ағиҙел яры буйында, Бөрйән районының Янһары (Яңы Собханғол) ауылында тыуған. Башҡортса ла, русса ла берҙәй шиғыр ижад иткән, мәҡәләләр яҙған, тәржемәлә, йырҙа көсөн һынап ҡараған йәш шағирә 2014 йылда “Ҡош юлы” башҡорт бард фестивалендә шиғри бәйгелә еңеү яулап, һуңынан “Төнгө ултырыш” проектында сағыу сығыш яһап, шиғриәттә үҙенең осраҡлы кеше түгеллеген раҫланы.
– Бәләкәйҙән шиғыр яҙҙым, улар ыҙаһыҙ, үҙенән-үҙе тыуҙы, – тип һөйләй шағирә. – “Һөт һалғансы әсәйем, килеп етте бесәйем...” тип тәүге шиғырымды дүрт йәшемдә ижад иткәнемде хәтерләйем. Өсөнсөлә уҡығанда апайымдың туйына “Яҙ айы – ғишыҡ айы” тип, эссе кеүегерәк нәмә яҙғас, бөтәһе лә көлдө. Ниңә көлгәндәренә аптыраным. Бразилия сериалдарына сценарий яҙғайным, унда ла ауыҙ йырҙылар. Кескәй баланың шулай етди фәлсәфә йөрөтөүе өлкәндәргә мәрәкә тойолғандыр инде. Үҙем “шиғыр” тип ҡабул иткән ысын шиғырымды ун ете йәшемдә яҙҙым. Күңелдең аҫтын-өҫкә әйләндереп, тетрәндергән хәлдәр, ваҡиғалар кисергәндән, тормошомда мөһим осрашыуҙарҙан һуң тыуҙы шиғырҙарым. Тәүге мәлдәрҙә хистәр дауылында яҙылған шиғырымды уҡып сығам да, күңелем булып, ҙур ҡәнәғәтлек кисерә торғайным. Сөнки өр-яңы шиғыр ҙа тыуа, күңел дә бушап ҡала. Хәҙер уларҙы уҡыһам, етешһеҙлектәрен табам, ритм, ижектәргә иғтибар итәм. Ә шулай ҙа хистәр тулҡынында тыуған шиғырҙар иң яҡшылары, тим.
Мәктәпте тамамлағас, юғары уҡыу йортона уҡырға индем. Бер көндө Сибайҙағы сәсәндәр бәйгеһенән үк таныш булған журналист әхирәтем Миңзәлә Асҡарова, Азамат Юлдашбаев “Шоңҡар”ға йәштәрҙе эҙләй, тигәс, шиғырҙарымды алдым да, тулҡынланып, редакцияға киттем. Азамат ағай, шиғырҙарым менән танышҡас, улар тетрәндермәй, үҙ юлыңды тап, тип кәңәш итеп, мәҡәлә яҙып килтерергә ҡушты. “Шоңҡар”ға яҙышыуым, Азамат Юлдашбаев менән танышлығым шунан башланды. Шағирә булараҡ мине Азамат ағай асты, тип иҫәпләйем. Уның арҡылы Маяковскийға тартым үҙ стилем килеп сыҡты.
Атайым һөнәре буйынса уҡытыусы ине. Миңә дүрт йәш саҡта йөрәк сиренән китеп барҙы. Әсәйем Гөлшат дүрт бала менән тороп ҡалды. Уның ныҡлығына, сабырлығына, уңғанлығына һоҡланып бөтөрлөк түгел. Ул оҙаҡ йылдар китапханасы булып эшләне. Оҫта ойоштороусы, дәртле әсәйем менән төрлө сара ойоштороуыбыҙ һаман да иҫтә (“ойоштороуыбыҙ” тип, ҡыҫылып йөрөгәнмендер аяҡ-ҡул араһында). Үҙемде белгәндән алып, ғаиләбеҙҙә ижади мөхит хөкөм һөрҙө. Мәҫәлән, Илүзә апайым да, минең кеүек, шиғырҙар яҙа. Илшат ағайым – йырсы, МС Яҙмыш исеме аҫтында ул йәштәргә таныш, Ринат ағайым иһә рәссам. Әсәйемә беҙҙең менән бер ҙә еңел түгелдер. Хисле кешеләр күңел төшөнкөлөгөнә йыш бирелә бит инде. Ләкин ул беҙҙе әүәлдән аңлай һәм хәленән килгәнсе ярҙам итә. Талантығыҙҙы үҫтерегеҙ, тип ҡанатландырып, дәртләндереп тора. Элек, уға ҡарап, бөтә әсәйҙәр ҙә шулай икән, тип уйланым. Балаларының һәләттәренә, киләсәгенә битарафыраҡ әсәйҙәрҙең дә булыуын белгәс, ныҡ аптырағайным. Мине әсәйем хатта 2009 йылда Бәләбәйҙә үткән “Урал батыр” конкурсына ла оҙата барҙы. Унда бер туған Динар ағаһы йәшәй, гимназияла уҡытып йөрөй. Әлбиттә, уның эшләгән еренә инеп сыҡтыҡ. Тәү күреүҙән Бәләбәй ҡалаһы ла, гимназия ла күңелгә ятты ла ҡуйҙы. Ошонда уҡығым килә, мине ҡалдыр, тип әсәйҙе өгөтләргә тотондом. Кинйә ҡыҙын ситтә ҡалдырғыһы килмәгән әсәйем, бигерәк алыҫ бит, автобустан автобусҡа йөрөүе лә яйһыҙ, ти. Булһын, тип ныҡыша торғас, уны күндерҙем. Һуңынан, бер аҙ уҡығас, өйҙө һағынып, кире ҡайтам, тигәйнем дә, әсәйем, бында ҡайтып нимә бар, башлағас, уҡып бөтөр, тип ҡырт киҫте. Шулай итеп, ике йыл Бәләбәй башҡорт гимназияһында уҡып, өлгөргәнлек аттестатын алдым. Әсәйем эске һиҙемләүе менән урынымдың гимназияла икәнен тойғандыр, алдынғы уҡыу йортоноң үҫешемә ыңғай йоғонто яһауын аңлағандыр.
Бәләбәйҙә мине бер кем дә белмәй, тип гимназияға барып инһәм дә, башҡорт теле уҡытыусыһы Зөлфирә Ғайса ҡыҙы Шириязданова (ул хәҙер хаҡлы ялда), һинең шиғыр яҙғаныңды беләм, тип, барыу менән олимпиадаға әҙерләй ҙә башланы. Йәғни шым, боҫоп ҡына, беленмәй генә йөрөү эләкмәне, шунда уҡ сараларға ылыҡтырылдым. Бәләбәйҙә тел буйынса олимпиадаларҙа беренсе урындар алдым, “Илһам шишмәләре”ндә “Йыл асышы” булдым. Шағирә булып китеүемдә Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы Зөлфирә Ғайса ҡыҙының туранан-тура йоғонтоһо бар, ул ғүмер юлында осрамаһа, мин, бәлки, әллә ни артыҡ үҫә лә алмаҫ инем. Шулай осраҡлы кеүек күренгән ваҡиғалар, кешеләр, ысынында иһә, бер ҙә осраҡлы түгел икән. Яҙмыш үҙе кәрәкле ерҙәргә алып бара, кәрәкле кешеләрен алдыңа сығарып баҫтыра.
Шул уҡ Бәләбәй гимназияһында рок төркөмөн ойошторорға йөрьәт итеүемә үҫмер саҡтан рок, бард йырҙары менән мауығыуым сәбәпсе. Туғыҙынсы синыфта рок тыңларға ныҡ әүәҫләнгәйнем: “ДДТ”, “Машина времени”... Иртән уянһам, ағайым “Lumen” төркөмөн аҡыртып йырлатып ҡуйһа, йәнем көйә, оҡшатмай инем, тора-бара ул да оҡшай башланы. Рок төркөмөндә йырлап, гитарала уйнап, йырҙарға һүҙҙәр яҙып, кисәләрҙә сығыш яһауыбыҙ ғүмеремдең иң ҡыҙыҡлы мәлдәренең береһе булып ҡалды. Гитарала уйнарға яратам ул. Элек, билдәле яҡташыбыҙ Земфираның бер интервьюһында, гитарала уйнарға өйрәнгәнсе бармаҡтарым ҡанап бөттө, тигәнен уҡығас, ҡыллы музыка ҡоралына тотонорға ла ҡурҡҡайным. Шулай ҙа ынтылыш көслө булғас, ҡурҡыуҙы еңеп, Бәләбәйҙә гитарала уйнау түңәрәгенә яҙылдым. Йәйге каникул мәлендә әсәй янында ашханала эшләп, тәүге эш хаҡына гитара һатып алғас, ҡыуаныстан башым күккә тейгәйне...
Хәҙер минең яңы шөғөл – видеомонтаж. Апайымдың ғаиләһендә дүрт малай үҫә, шулар менән видеолар төшөрөп, мәж киләбеҙ. Сәхнә лә үҙенә тарта. Бөтә ерҙә лә ҡатнашып йөрөгәс, мине асыҡ-ярыҡ экстраверт тип уйлайҙар, әммә мин интроверт, булмышым менән йомоҡ, кеше менән һайлап ҡына аралашам, танышҡас та, тиҙ генә асылып китеп һөйләшә алмайым. Шул уҡ ваҡытта, кеше нимә әйтер, тип тормайым, теләгәнемде эшләйем. Сөнки ирек һөйөүсәнмен. Үҙемде шулай тотам да. Заманында ирек һөйөүсәнлегем арҡаһында ғәрселлегем дә хаттин ашҡайны. Һәр ваҡыт “үҙем беләм” тигән һүҙем минән дә алдараҡ йөрөнө. Һуңғы йылдарҙа үҙемдең үҙгәреүемде, йомшарыуымды тоям. Наҙгөл тыуғас, был айырыуса һиҙелә. Ғаиләлә гел дә компромистарға барырға тура килә. Ир ҡатыны, әсә булыуың шуны талап итә. Әммә миңә ошо торошом бик оҡшай.
Ирем Наил менән ун ете йәштән алып бергәбеҙ. Ул һөнәре буйынса рәссам-биҙәүсе. Ысын ир-егеттәргә хас сабыр, төплө аҡыллы, бик һәләтле кеше. Минең кисерештәремде унан да яҡшыраҡ тойған кеше юҡ. Ул мине нисек бармын, шул килеш ҡабул итә. Яныуҙарым, ярһыуҙарым – уның өсөн тәбиғи хәл. 2015 йылдың ноябрь айында “Төнгө ултырыш” булғайны. Унда Наил тәүҙә, бармайым, тигәйне, ләкин ялы тура килеп, уға билет таптым. Залда һөйгәнем ултырғас, тулҡынланғанымды белһәгеҙ! Сығышымды күргәс, мине ташлап сығып китер кеүек ине. Ә ул, киреһенсә, миңә ҡарата иғтибарын, наҙын, һөйөүен күпкә арттырҙы. Шул мәлдә, ахыры, минең шағирә икәнемде бөтөн тулылығында күңеле менән тойғандыр. “Китап” нәшриәтендә ятҡан китабымда “Һалдат ҡатыны” һәм “Бөтә донъя яңғыҙ миктәгәндә, табылғанбыҙ бит икәү меңдәрҙән” тигән бүлектәр тотошлай Наилгә арналған. Ирем менән ҡапма-ҡаршы холоҡло кешеләрбеҙ. Мин күктән осоп йөрөһәм, ул ерҙән ышаныслы атлай, һәм ошо ныҡлыҡ, ышыҡ миңә бик ныҡ кәрәк. Оҫта тегенсе лә, тел йоторлоҡ итеп бешеренгән дә әсәйем (китапхананан һуң ул ашханала эшләп, хаҡлы ялға сыҡты), ижад кешеһе булғанға, донъя көтөргә артыҡ барымың юҡ, шикелле, ти торғайны. Ләкин иремде, Наҙгөл ҡыҙыбыҙҙы тәмлекәстәр менән һөйөндөрөргә теләүем бешеренергә лә өйрәтте. Нимәгә тотонһаң да, ижади ҡараш, ҙур теләк кәрәк, шул ваҡытта бар нәмә лә килеп сыға. Наҙгөлгә лә аш-һыу серҙәрен асам, ҡул араһында йөрөүенә ризамын. Мин дә бит шулай әсәй менән бергә үҫкәнмен. Ҡайһы берәүҙәр, балағыҙҙы артыҡ иркәләтәһегеҙ, ти. Әммә баланы бәләкәй сағында ата-әсәһе иркәләтмәһә, уны тағы кем иркәләтһен? Алда ниндәй яҙмыш көткәнен беребеҙ ҙә белмәй, шуға ла балаларҙы мөмкин тиклем күберәк яратып-һөйөр кәрәк, тип уйлайым.
Үҙ-үҙемде белгәндән алып тик бер генә һөнәр – журналистика ҡыҙыҡһындыра ине мине. “Бәләкәй сағыңда ҡурсаҡ уйнар урынға барыһынан интервью алыр ҙа йөрөр инең”, – ти әсәй ҙә. Мәктәптә башланғыс кластарҙа уҡыған китаптар, ҡараған фильмдар буйынса оҙон-оҙон итеп яҙыуым, үҙемсә анализларға тырышыуым һаман хәтерҙә. Шуға ла әлеге ваҡытта “Башҡортостан” гәзитендә хәбәрсе булып эшләп йөрөүемде осраҡлыҡ, тип әйтеп булмайҙыр.
Бына шундай ул тыштан тыныс күренеп тә, эсендә хистәр айҡашҡан Айгөл Йәмилева. Күңелендә ялғанлыҡтың эҙе лә булмаған шағирә ихласлыҡтың үҙе ул. Булмышы менән яҡты, нурлы кеше. Әҙәбиәтебеҙҙең талантлы бөгөнгөһө һәм киләсәге.
Баныу ҠАҺАРМАНОВА.
Һаумы, минең февраль.
Туған, рухташ...
Инде нисәмә йыл
иңгә-иң терәп
Китеп барабыҙ
тормош тигәненең
ҡырлы баҫҡысынан тәгәрәп.
Һуҡранабыҙ, мин абынам
йәнә.
Торғоҙаһың, һөйрәп елкәнән.
Оялтаһың.
“Һин түгелме, – тиһең
сикһеҙ офоҡтарға елкенгән?!”
Уйнатаһың буран, йәнең көйөп,
Ҡабатлайһың бер үк һорауҙы:
“Ҡараштарыңды кем һүндерҙе?
Ҡанаттарыңды кемдәр ҡайырҙы?!”
Йылдар уҙған һайын
февралемә
әйтер һүҙем кәмей,
ҡороғандай
ағыр юлын тапмай, тау шишмәһе.
Ә ул гөрләй! Тормоштоң ялынан
шыҡырайтып тота, иҫ китмәле!
Һаумы, февраль!
Мине тыуҙырған ай.
Туған, рухташ...
Иңгә-иң терәп
киләбеҙ әле
тормош тигәненең
ҡырлы баҫҡысынан тәгәрәп...
* * *
НАЗАР НӘЖМИҘЕҢ ТЫУЫУЫНА
100 ЙЫЛ АЙҠАНЛЫ
“Беҙ – мең янып, тик бер һүнгән-
дәр!”
(Н. Нәжми).
Гүйә, минең йәшлегемдәһең һин,
Бөгөнгөмдө тораһың һин тойоп.
Өфө буйлап йүкә сәскә атҡан,
Бал еҫенә урам тултырып.
Шул урамдар буйлап хыялыйҙар,
Хәсрәт белмәй әйҙә гиҙәбеҙ.
Кисә генә тыуған ояларҙан
Осоп сыҡҡан ҡошсоҡ үҙебеҙ.
Алда күпме яуланмаған үрҙәр,
Киң офоҡтар беҙгә асылған!
Татылмаған әрнеү, һыҙланыуҙар,
Ә сәстәргә ҡырау ҡунмаған.
Аяҡтарҙа нисек ныҡ баҫабыҙ,
Ышанысыбыҙ ҙа тоғ(о)ро.
...Ваҡыт, тигәнең эй тиҙ үтә,
Шул саҡтарҙы артта ҡалдырып.
Бер ишетеү етә был дан йырҙы –
Барыһы ла урай киренән.
Бына миңә йәнә тик ун ете,
Һәм илерәм йүкә еҫенән.
Күпме янып, күпме һүрелгәнде
Үҙем генә һанап беләмен.
Шунда, шағир, һинең бөйөклөгөң –
Ҡуҙға ҡалып быҫҡып ятҡанда ла
Күңелемә сыраҡ эләһең.
Гүйә һинең йәшлек – минең
йәшлек,
Һәм бал тама, ана, йүкәнән.
Бер һүнерҙән алда, төңөлмәйсә
Мең янырға яҙһын киренән!
Диңгеҙ менән һөйләшеү
Түп-түңәрәк ай
һиндә һуҙған
көмөш келәм.
Төн булһа ла
һиңә киләм,
үҙем көләм.
Теҙләнәм дә еүеш ҡомға,
устарымды
терәп торам,
көтөп торам
мин тулҡынды.
– Һаумы?
Тулҡын ялмай ҡулды.
– Килдем бына...
Тағы тулҡын.
– Килдем. Төштә түгел.
Вәғәҙә – иман.
– Килгәнемсә әллә ниҙәр
булып бөттө.
Тулҡын йәнә
ҡул йөҙлөгөн һыйпап үтте.
– Кемдер өсөн һин бары тик һыу,
ял урыны...
Тулҡын тағы ярға һуғып,
кире ураны.
– Әммә миңә һин тере йән эйәһе,
иҫлә шуны!..
Көслө тулҡын ярға ҡағып,
үпте ҡулды.
Түп-түңәрәк мөләйем ай
һуҙған келәм.
Был төндә
беҙ бер бөтөнбөҙ
диңгеҙ менән...
Китәһеңме
Китәһеңме?
Кит, оҙаҡҡа һуҙма,
ҡырҡ ҡат тапап ишек тупһаһын.
Бер асылып, бер кире ябылып
ишек шығырлауҙан туҡтаһын.
Китәһеңме?
Юлдың хәйерлеһен,
ә юлдаштың теләйем тоғроһон.
Күңелемдә тамыр йәйеп үҫкән
хистәрем, тим, тиҙерәк ҡороһон.
Китәһеңме?
Кит!
Тик яраларға
туҡта услап тоҙҙар һибеүҙән!
Хәтеремдә элеккесә ҡалһын
изге һының.
Ул аралар мине
һағыштарҙан
ҡырҡҡа бөгөлөп, һарғайып
кибеүҙән.
Китәһеңме?
Нимәгә өмөт итеп,
һаман тораһың һуң ишектә?!
Араларҙа – күптән ерләү маршы...
Уны күптән, күптән ишетәм.
Китәһеңме?
Бер асып, бер ябып
ишекте ошо, ҡәһәр һуҡҡыры,
хистәребеҙ өйөн һыуыттың һин,
ана, һүнә һуңғы осҡоно.
Китәһеңме?
Кит!
Ни ҡыҙығы
күҙҙәреңде миңә төбәүҙән?
...Көскә тыйылып торам бына үҙем
“Әллә... яратаһыңмы?” – тиеүҙән...
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 236
ТРИАС (гр. trias — троица), т р и а с с и с т е м а һ ы (о с о р о), мезозойҙың беренсе хроностратиграфик бүлексәһе. Осорҙоң башы — 251,0±0,4 млн йыл, тамамланыуы — 199,6±0,6 млн йыл (ҡара: Геохронология). Үҙәк Европа киҫелештәрендә айырылған урындағы өс стратиграфик бүлексәне [сыбар ҡомташ, ҡабырсаҡлы эзбизташ һәм сыбар мергель (кейпер; Ф.Альберти, 1834)] берләштереү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Т. аҫҡы, урта, өҫкө бүлектәргә (дәүерҙәргә) бүленә. Аҫҡы бүлеге (аҫтан өҫкә) — һинд, оленёк ярустарына; уртансыһы — анизий, ладин; өҫкө бүлеге карний, норий, рэт ярустарына айырыла. Т. осоронда Пангея суперконтинентының формалашыуы тамамлана һәм уның емерелеүе башлана. Пермь һәм Т. сигендә эпиконтиненталь рифтогенез процесы барлыҡҡа килә, ул Себер платформаһының, Таймыр ярымутрауҙарының көнбайыш өлөшөн, Көнбайыш Себер плитаһын һәм Уралдың байтаҡ өлөшөн үҙ эсенә алған көслө магматизм м‑н оҙатыла. Магматизмдың төп импульсы — бер нисә млн йыл; Т. урта дәүерендә көсһөҙөрәк импульстар китә. Суперплюм (ҡара: Плюм‑тектоника) м‑н бәйле булған магматизм эпизоды үҫемлектәр һәм хайуандарҙың тотош төркөмдәренең ҡырылып бөтөүенә килтерә, тип фараз ителә. Т. 2‑се ярт. Урта һәм Көнбайыш Европала эвапориттар (гипс һәм тоҙ) формалаша; Уралда, Себерҙә, Урта Азияла, Һинд‑Ҡытайҙың көнсығышында, Аппалачи тауҙарында, Көньяҡ Америкала, Көньяҡ Африкала, Көнсығыш Австралияла, Һиндостанда, Приморьела һәм Японияла терриген тоҡомдар һәм күмер туплана. Пангеяға киң клин булып ингән Тетис океаны сиктәрендәге Урта диңгеҙҙә карбонатлы ултырма тоҡомдар тупланыуы бара; йылы климат шарттарында ылымыҡтар, мәрйендәр, ҡабырсаҡлы моллюскылар һ.б. организмдарҙан барлыҡҡа килгән карбонатлы риф массивтары үҫеш ала. Океандың тәрән өлөшөндә суғырмаҡлы цефалопод эзбизташтары таралған. Ҡоро ерҙәге үҫемлектәр донъяһы өлөшләтә өҫкө пермь дәүере һыҙаттарын һаҡлай, әммә Т. осоронда ағас һымаҡ көкөрт үләндәре һәм каламиттар, кордаиттар, боронғо абағалар һәм боронғо ылыҫлы ағастарҙың күпселек өлөшө юҡҡа сыға. Диптерий абағалар, саговниктар, беннеттиттар, гинкголар, мезофит ылыҫлы ағастар, ҡырҡбыуын үҫемлектәр таралған. Т. хайуандар донъяһына һөйрәлеүселәр хас. Пермь ваҡытында йәшәгән лабиринтодонт, котилозаврҙар м‑н бергә мезозойға хас архозаврҙар, ихтиозаврҙар, ташбаҡалар, Т. аҙағында ҡылсыҡлы балыҡтар барлыҡҡа килә. Диңгеҙ умыртҡаһыҙҙары араһында пермь аҙағында хасил булған һәм Т. аҙағында һәләк булған цератиттар (аяҡбаш моллюскылар) өҫтөнлөк итә; пелециподтар, гастроподтар, наутилоидеялар хас; тәүге тапҡыр белемниттар һәм аммониттар барлыҡҡа килә. Төньяҡ, Көньяҡ Уралда һәм Урал аръяғында файҙалы ҡаҙылмаларҙан һоро күмер ятҡылыҡтары (Силәбе һоро күмер бассейны һ.б.) билдәле.
Әҙәб.: Л е о н о в Г.П. Историческая геология. М., 1956; Стратиграфия СССР. Триасовая система. М., 1973; А new Geologic Time Scale with special reference to Precambrian and Neogene /F.M.G r a d s t e i n [et al.] //Reprintedfrom Episodes. 2004. Vol.27. №2.
В.Н.ПучковТәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
- Подробности
- Просмотров: 239
УРМАН МУЗЕЙЫ. Өфөлә “Башҡортостан урманы” дәүләт учреждениеһы эргәһендә урынлашҡан. 1981 й. ойошторолған. Музей фондында 70‑тән ашыу һаҡлау берәмеге, ш. иҫ. солоҡсолоҡ һәм һунар өсөн әйберҙәр, ағастан эшләнгән өй кәрәк‑ярағы, бөжәктәр коллекцияһы, Башҡортостанда йәшәгән йәнлек һәм ҡош толоптары, Шүлгәнташ макеты; респ. билдәле урмансыларына арналған фото һәм документаль материалдар, БР‑ҙа урмансылыҡ үҫешен һәм халыҡ хужалығында ағасты ҡулланыуҙы яҡтыртҡан стендтар. Музейҙа Аграр университет, Урман хужалығы техникумы студенттарына лекциялар, ғилми‑ғәмәли дәрестәр үткәрелә.
Тәрж. Р.Р.Абдрахманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 502
ИШЕМБАЙ БЫРАУЛАУ ЭШТӘРЕ ИДАРАЛЫҒЫ, эҙләү, разведкалау, эксплуатациялау скважиналарын быраулау һәм һынау, ш. уҡ ситке үҙәктәр ҡаҙыу һәм быраулау ысулы м‑н эксплуатациялау скважиналарының иҫкергән фондын тергеҙеү, быраулау ҡулайламалары төҙөү эштәрен башҡарған. 1930 й. Стәрлетамаҡ район быраулау контораһы булараҡ ойошторола, 1936 й. алып Ишембай быраулау контораһы, 1970 й. — “Башнефть” берекмәһенең И.б.э.и., 1999 й. ябыла. 1930 й. башлап пр‑тие 57 нефть һәм газ ятҡылығы аса. Пр‑тиела тармаҡта тәүге тапҡыр үтә тәрән скважиналарҙың ҙур диаметрлы өҫкө интервалдарын реактив турбиналы бырауҙар м‑н быраулау (1970), үтә тәрән (7000 м тиклем) скважиналарҙы быраулау урынында электр энергияһын эшләп сығарыу өсөн газ турбиналы двигателдәр м‑н быраулау (1980) технологиялары индерелә. Составына быраулау, вышка монтажлау һәм прокат-ремонт участкалары цехтары, транспорт колоннаһы ингән. Нефть скважиналарын быраулауға төп заказ биреүсе “Ишимбайнефть” НГДУ-һы булған. Пр‑тие м‑н М.З.Ғәйфуллин, Н.М.Шлюхин һ.б. эшмәкәрлеге бәйле була.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
(«Ваҡыт!» гәзите, №1, 27.02.2010)
Әссәләмү ғаләйкүм үә рәхмәтуЛлаһи үә бәрәкәтүһү, хөрмәтле мосолман милләттәштәр!
Ислам динендә күркәм бер ғәмәл бар. Ул – ниәт. Һөйөклө Мөхәммәт пәйғәмбәребеҙ ғаләйһиссәләм: «Бөтә эштәр ниәткә ҡарап баһалана, һәр кем үҙ ниәтенә ярашлы маҡсатына ирешер», — тип әйтеп ҡалдырған. Беҙҙең ошо гәзитте сығара башлауыбыҙҙың маҡсаты – халҡыбыҙҙы динһеҙлек һаҙлығынан алып сығыу, татлы телдәргә әүрәп, тәрән йоҡоға талғандарҙы уятыу, аҡты ҡаранан, яҡшыны ямандан айырырға өйрәтеү.
Эйе, дин темаһын күтәреүселәр бер беҙ генә түгел. Аллаға шөкөр, һирәкләп-һирәкләп кенә булһа ла, республика гәзит-журналдарында, радиола, телевидениела динебеҙгә ҡағылышлы материалдар күренгеләп ҡала. Әммә уларҙың күпселеге йә үҙҙәре дин тотмаған (йәғни, үҙҙәре саҡырғанға үҙҙәре эйәрмәгән, ә материалдары иһә шул сәбәпле бәрәкәтһеҙ булған) журналистар тарафынан яҙыла, йә иһә, әхләҡ-тәрбиә һорауҙарына ғына ҡағылып, социаль-мәҙәни үҫеш, ижтимағи-сәйәси хәл-торошобоҙ мәсьәләләрен бөтөнләй ҡайғыртмай. Ә бит Ислам – ул йома көнө муллаға хәйер биреү, әбейҙәрҙе «аят сәйе»нә саҡырыу һәм ишек башына доға элеп ҡуйыу ғына түгел, Ислам – ул үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыусы, йәмғиәттәге һәр кемдең үҙ хоҡуҡтарын һәм үҙ бурыстарын билдәләүсе, килеп тыуған һәр сетерекле хәлдән сығыу юлын күрһәтеүсе, һәр ваҡыт хәрәкәттә булырға, белем алырға, рухи һәм физик яҡтан камиллашырға саҡырыусы, ҙур-ҙур халыҡ массаларын бергә туплай алырлыҡ һәм барыбыҙҙы ла бер йүнәлештә алып бара алғандай көслө һәм камил тәғлимәт, быуаттар тарафынан тикшереү үткән рухи һәм донъяуи ҡиммәттәр тупланмаһы. Ислам – ул Аллаһ алдында яуап тоторға әҙерләнеп йәшәү, Аллаһы Тәғәлә беҙҙән ҡәнәғәт булһын тип тырышыу, был донъяла ғәҙеллек һәм дөрөҫлөк өсөн көрәш. Ислам намыҫын һаҡлаған халыҡтарҙы Аллаһ Үҙе һаҡлар, дине өсөн көс түккәндәргә тағы ла күберәк көс бирер, ә иманлылар был донъяла ла, теге донъяла ла Аллаһтың рәхимлелеген, мәрхәмәтлелеген күреп йәшәр, иншәЛлаһ. Исламды иң ябай халыҡ та аңларлыҡ, юғары белемле белгестәр ҙә ҡабул итерлек итеп, уны бар тулылығында, бар дөрөҫлөгөндә күрһәтеү – шул беҙҙең ниәт.
Беҙҙең гәзитебеҙҙә, шулай уҡ, Алла бирһә, күптән инде бүтәндәр тарафынан күтәрелгән проблемалар ҙа ҡараласаҡ, яңы һорауҙар ҙа ҡуйыласаҡ. Һәм, иң мөһиме, беҙ һүҙ әйтеү менән генә тынысланып ҡалырға йыйынмайбыҙ. «Үҙең эшләмәҫ нәмәне һөйләмә», — тигән ҡағиҙә бар диндә. Гәзитебеҙҙә ниндәйҙер проблема күтәрелә икән, тимәк беҙ уны ентекле һәм эҙмә-эҙлекле рәүештә аҙағынаса хәл итеп ҡуйырға бар көсөбөҙҙө һалырға тейешбеҙ, иншәЛлаһ. Был урында «беҙ» тигәнем ул – беҙҙең республикала йәшәүсе мосолман башҡорттар, беҙҙән ситтә тороп ҡалған мосолман милләттәштәр, ҡасандыр беҙгә яҡлау һәм тыныс урын һорап килгән бүтән мосолман ҡәрҙәштәребеҙ. Гәзитебеҙгә һәр кем үҙ материалын ебәрә ала, һәр кем әңгәмәләрҙә, бәхәстәрҙә һәм, иң кәрәге, төрлө проблемаларҙы урындарҙа хәл итеү буйынса эштәрҙә ҡатнаша ала. Ала ғына түгел, хатта тейеш тә!
Гәзитебеҙ иң бәхәсле мәсьәләләрҙе уртаға һалып өйрәнеү майҙанына әйләнһен ине, ауыл һәм ҡала йәштәренең, ололарҙың һәм балаларҙың күпләп дингә килеүенә сәбәпсе булһын ине, милләтебеҙҙең бер фекергә, бер ҡарарға килеп, артабан дөрөҫ йүнәлештә аңлы аҙымдар менән атлай башлауына этәргес булһын ине, иншәллаһ. Бер бөтөнгә тупланырға ВАҠЫТ, башҡорттар! Наҙанлыҡ һәм иманһыҙлыҡ йоҡоһонан уянырға ВАҠЫТ, Урал хужалары! Аныҡ эштәр менән шөғөлләнә башларға ВАҠЫТ, мосолмандар!Күпме генә мал йыйһаң да, Еткән кеүек булмаҫ ул. Йүг(е)реп-йүг(е)реп эшләһәң дә, Ил ҡаҙнаһы туймаҫ ул. Ғүмерҙәр бит тиҙ үтеүсән, Яуаплыраҡ булайыҡ. Был «ас» заманға алданып, Динһеҙ ҡалып ҡуймайыҡ!
Шулай итеп, хәйерле сәғәттә, бисмиЛләһи-ррахмәни-ррахим!


text:
Иран
Иран Ислам Республикаһы (фарс. جمهوری اسلامی ایران — Джомхури-́йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н, шулай уҡ ҡулланыла Ира́н (фарс. ایران [ʔiˈɾɒn]) йәки Пе́рсия) — Азияның көньяҡ-көнбайышындағы дәүләт. Баш ҡалаһы — Тәһран.
Көнбайышта Ираҡ, төньяҡ-көнбайышта Әзербайжан[1], Әрмәнстан[1], Төркиә менән сиктәш[1] һәм шулай уҡ БМО Именлек Советының 1993 йылғы ҡарарына ярашлы, әрмән көстәре тарафынан яулап алынған[2][3][4][5] биләмә — танылмаған Таулы Ҡарабах Республикаһы[6] хәүефһеҙлек һыҙаты, төньяҡтан — Төркмәнстан[1], көнсығыштан — Афғанстан[1] һәм Пакистан сиктәш[1].
Төньяҡтан Каспий диңгеҙе, көньяҡтан Һинд океанының Фарсы ҡултығы һәм Оман ҡултығы һыуҙары менән йыуыла.
Яҙмаларға ҡарағанда Иран тарихы биш мең йылды эсенә ала. Беренсе дәүләт булараҡ беҙҙең эраға тиклем 5 меңенсе йылда, Хузестанда Элам дәүләте төҙөлгән. Ә беҙҙең эраға тиклемге 3 меңенсе йылда инде Дарий I Әһәмәниҙәр дәүере Фарсы империяһы булған. Ул Грек иленән алып Һинд йылғаһынаса киңәйгән. Ул ваҡытта ил зороастризм динендә булған. XVI быуатта ислам ҡабул ителгән.
1979 йыл Иранда Ислам революцияһы булып уҙа. Етәксеһе булып аятулла Хөмәйни торған. Ошо ваҡытта монархия ҡолатыла һәм Ислам Республикаһы төҙөлә.
Иран иҡтисады ЭТП күләме буйынса Көнбайыш Азияла һәм Ислам донъяһында Төркиәнән ҡала икенсе урында килә[7] һәм регионда технология яғынан иң үҫешкән илдәр иҫәбендә. Иран Евразияла стратегик мөһим төбәк, ул нефть, тәбиғи газ запастары ятҡылыҡтарына бай.
В 2012 йылдан (ошо йылдың 3 авгусынан сәркәтиб-ил булараҡ) Иран Берләшмәүселәр хәрәкәте лидеры, БМО-нан ҡала халыҡ-ара икенсе хәрәкәт булып тора.[8]
Йөкмәткеһе
Этимология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ирандың әлеге исеме (фарс. ايراﻥ) пехл. Erān һүҙе аша авест. Airyāna килеп сыҡҡан, һәм үҙ атама һүҙ боронғо һинд иран халҡы — «arya» булып киткән. Йәғни арийҙар иле.[9]
Беҙҙең эраға тиклем (550—327 йылдар) Әһәмәниҙәр осоронда «Aryānam Dahyunam» төшөнсәһе үҙгәреп бор. фарсы «Aryānam Xšaθram» — «Арийҙар дәүләте» исеменә алмаштырылған. Тәүҙәрәк, беҙҙең эраға тиклемге 250 йылдарҙа һәм беҙҙең эраның 224 йылдарында Аршакиҙар иле тип йөрөтөлгән. Фрай Ричард билдәләүенсә: парфяндар экспансияһынан Aria термины (грек сығанаҡтарынан Ariane) таралып, ҙур арияға әйләнеп, арийҙар батшалығы эквивалент исемен ала һәм йәйерәп ятҡан Сәсәниҙәр үҙҙәренең илен шулай атай.[10] Страбон Ариана (Άpιavή) атамаһы аҫтында фарсы батшалығының көнсығыш провинцияларын: Гедрозия, Дрангиана, Арахозия, Паропамиз, Ария (йәғни Areia, боронғо фарсы телендә Haraiva, хәҙерге Герат), Парфия и Карманияны күҙ уңында тотҡан.[11]
Беҙҙең эраның 224—651 йылдарында ил Сәсәниҙәр дәүләте тип йөрөтөлгән — пехл. Erānšahr () был исем авест. «Airyānam Xšaθram» һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан, һәм «ариҙар батшалығы» тип йөрөтөлгән. Авест «ai» дифтонгһы фарсы телендә үҙгәреп киткән «е» тип[12]. Сәсәниҙәрҙең рәсми титулы Эран һәм Анеран батшаларының батшаһы булған.[11].
Иранлыларҙың үҙ атамаһы — ирани. Бер нигә ҡарамай борон-борондан Иран тип йөрөткәндәр. Башҡа илдәрҙә «Персия» тип иҫкесә атап йөрөтөлгән. 1935 йылда шаһ Реза барыһына ла Иран тип йөрөтөргә талап иткән.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иран дәүләтселеге тарихы донъяла иң боронғоларҙан иҫәпләнә. Быуаттар буйына ил Көнсығышта мөһим роль тота. Дарий 1-се ваҡытында Фарсы империяһы Грециянан алып, Һинд океанынаса йәйрәп ятҡан. Урта быуаттарҙа ла (XVII быуат һәм XVIII быуат) Иран бик көслө ил һаналған.XIX быуат аҙағында ил ярым колониаль илгә әйләнгән. 1935 йылдан исемен үҙгәртеп — Иран булып киткән. 1979 йылғы Ислам революцияһынан һуң, Ислам республикаһы исемен алған.
Боронғо Иран[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иран биләмәһендә тәүге халыҡтарҙың килеп ултырыуы бик боронға барып тоташа. Иран халыҡтары был ерҙәрҙә тәү халыҡтар булараҡ, беҙҙең эраға тиклемге I быуатта уҡ билдәле. (Фарсы, мидия, бактриялылар, парфяндар) ҡәбиләләренең бер өлөшө көнбайышта тау типһәненә килеп урынлашҡан, ә киммерийҙар, сарматтар, аландар, белуджиҙар Ғосман ҡултығы буйына яр буйлап ултырған.
Мөһим иран дәүләте булараҡ Мидия батшалығы танылған, ул беҙҙең эраға тиклемге VIII быуат аҙағында VII башында нигеҙләнгән. Баш ҡалаһы булып, Хамадандағы (Экбатана). Улар тиҙ рәүештә көнбайыш иранды тотош, көнсығышын яртылаш контролгә алған. Вавилондар менән бергәләп Ассирия империяһын тар-мар иткән. Йылға арауығын һәм Урартуҙы буйһондорған, һуңғараҡ Әрмән тауҙарын баҫып алған.
Әһәмәниҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беҙҙең эраға тиклемге 553 йылда йәш фарсы Аншан һәм Фарс останы батшаһы Бөйөк Кир II (Әһәмәниҙәр династияһы) мидийҙарға ҡаршы сыға. Кир Экбатанды яулап ала һәм үҙен Персия һәм Мидия батшаһы тип иғлан итә. Шул ваҡытта Мидия батшаһы Иштувегу әсирлеккә алына. Һуңғараҡ бер провинцияның наместнигы итеп билдәләнә. Бөйөк Кир II үҙенең үлеменә хәтле (беҙҙең эраға тиклемге 529-сы йыл) Әһәмәниҙәр империяһын буйһондора, бөтә Көнсығыш Азияны, Урта диңгеҙҙән һәм Анатолиянан алып Һырдаръяға хәтле баҫып ала. Кир беҙҙең эраға тиклемге 546-сы йылда батшалыҡтың баш ҡалаһы Пасаргадты нигеҙләй һәм шунда уҡ ерләнә. Уның улы Камбиз II атаһы биләмәһен Мысыр һәм Эфиопияғаса киңәйтә.
Камбиз вафатынан һуң уның вариҫтары һәм яҡындары араһынан власҡа Дарий Гистасп килә. Дарий тиҙ рәүештә тәртип керетә башлай һәм баҫып алыу сәйәсәтен яңынан башлап ебәрә. Әһәмәниҙәр дәүләте Балҡанға ҡәҙәре киңәйә, ә көнсығышта Һинд йылғаһына ҡәҙәре барып етә һәм шул ваҡыттағы иң көслө, ҡеүәтле дәүләткә әүерелә. Ул илде эске административ берәмектәргә — сатрапияларға бүлгеләй. Власть сатраптарға бирелә, тик ғәскәр уларға буйһондоролмай, шул уҡ ваҡытта хәрби башлыҡтарҙың административ хакимлыҡ хоҡуғы булмай. Дарий шулай уҡ аҡса реформаһы ла үткәрә, әйләнешкә алтын дарик аҡсаларын керетә. Сауҙа селтәре үҫешә.
Дарий зороастризм динен үҙ итә, ул дәүләт дине булараҡ ҡабул ителә. Шул уҡ ваҡытта баҫып алынған дәүләттәренң диндәренә тыныс ҡарай, түҙемлелек күрһәтә.
Дарий I вариҫтары эске ҡоролошто емерә башлай. Страпиялар үҙаллылыҡ ала, ил тарҡала. Ошо шарттарҙа Македония ғәскәре башлығы Александр Македонский фарсыларға ҡаршы хәрби поход башлай һәм беҙҙең эраға тиклемге 330 йылда Әһәмәниҙәр дәүләтен ҡолата.
Парфия һәм сәсәниҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Александр Македонский вафатынан һуң (беҙҙең эраға тиклемге 323 йыл) уның империяһы бер нисә дәүләткә бүлгеләнә. Хәҙерге Иран биләмәһенең ҙур өлөшө Селевкияла тороп ҡала, шулай ҙа Парфия батшаһы Митридат I селевикиҙарға ҡаршы һуғыш башлай һәм Персияны, шулай уҡ Месопотамияны үҙ дәүләтенә индерә. Беҙҙең эраға тиклемге 92 йылда Парфия һәм Боронғо Рим араһында Евфрат буйлап сик билдәләнә. Әммә римлеләр шунда уҡ килешеүҙе боҙа һәм баҫып керә, әммә еңелеү кисерә. Яуап итеп парфяндар бөтә Левантты һәм Анатолияны яулай, тик Марк Антоний кире Ефратҡаса сигендерә. Ошонан һуң парфяндарҙа Рим ҡыҫылышы менән граждандар һуғышы тоҡана.
224 йылда Ардашир Папакан, Фарсылағы Хәйер ҡалаһы башлығы улы, Артабан IV-сенең армияһын ҡыйрата һәм Фарсы империяһы — Ираншахрға («Арийҙар батшалығы») — нигеҙ һала. Баш ҡалаһы итеп Фирузабад һайлана. Сәсәниҙәр династияһы башлана. Аристократия һәм зороастрий руханилыҡтары көсәйтелә. Башҡа диндәгеләргә ҡарата эҙәрлекләүҙәр башлана. Административ реформалар үткәрелә. Сәсәниҙәр римлеләр һәм Урта Азияның күсмә халыҡтарына ҡаршы көрәшен дауам итә.
Хөсрәү I (531—579) хакимлыҡ иткән саҡта әүҙем экспансиялар башлана. Антиохия, 540 йыл Мысыр баҫып алына. Шулай уҡ Ғәрәбстан ярымутрауы яр буйҙары, шул иҫәптән Йемен яулана, Хәсрәү хәҙерге Тажикстан биләмәһендәге эфталиҙар дәүләтен юҡҡа сығара. Хәсрәүҙең хәрби уңышлыҡтары Иран мәҙәниәтенең һәм сауҙаһының сәскә атыуына килтерә.
Хөсрәү I-нең ейәне Хөсрәү II (590—628) Византия менән һуғышты тергеҙә. Әммә еңеү яулай алмай. Хәрби сығымдар сауҙанан килгән һалым менән ҡаплана, быға риза булмаған сауҙагәрҙәр баш күтәрә. Ихтилал ваҡытында Хәсрәү тотоп язалап үлтерелә, ейәне Йездигерд III (632—651) сәсәниҙәрҙең һуңғы батшаһы була. Византия менән һуғыш тамамланһа ла, дәүләт юҡҡа сығыуын дауам итә. Көньяҡтан фарсылар яңы дошмандары — ғәрәптәр менән бәрелешә.
Ғәрәп һәм төрөк ябырылыуҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәсәниҙәр Иранына ғәрәптәр 632 йылдан сапҡындар ебәрә башлайҙар. 637 йыл Кадисиә янындағы һуғышта фарсы ғәскәре еңелә. 652 йылғаса барған ғәрәп ябырылыуҙары һөҙөмтәһе булып, Персия Хәлифәткә керетелә. Ғәрәптәр Персияға ислам керетә. Исламлашҡан Иран ныҡ үҫешә башлай. Әҙәбиәт, фәлсәфә, сәнғәт, медицина бик үҫешә. Фарсы мәҙәниәте ислам алтын дәүерен башлап ебәрә.
750 йылда фарсы генералы Әбү Мөслим Әмәүиҙәргә ҡаршы Ғәббәсиҙәрҙең тәүҙә Дәмәшкегә, унан һуң Хәлифәлектең баш ҡалаһы Бағдадҡа походына етәкселек итә. Яңы хәлиф уға яуап итеп фарсы губернаторҙарына билдәле автономия бүләк итә. Шулай уҡ бер нисә фарсы вәкилен вәзирлекә ала. 822 йылда Хөрәсән губернаторы Таһир ибн Хөсәйен ибн Мусаб провинцияларға бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм үҙен Таһириҙар династияһының беренсе ырыу башлығы итеп таныта. Саманиҙар етәкселек итә башлауға, Иран ғәрәптәрҙән үҙенең бойондороҡһоҙлоғон тергеҙә.
Фарсы йәмәғәтселеге исламды ҡабул итеүгә ҡарамаҫтан, Иранда ғәрәпселек уңыш ҡаҙанмай. Ғәрәп мәҙәниәтен тағыу, киреһенсә фарсыларҙы ғәрәптәргә ҡаршы торорға этәргес була. Милли үҙаңды тергеҙеүгә фарсы теленең һәм әҙәбиәтенең яңыртылыуы мөһим роль уйнай. Пик ваҡыты булып IX—X быуаттар тора. Ошо айҡанлы Фирҙәүсиҙең тулыһынса фарсы телендә ижад ителгән «Шаһнамә»һе билдәлелек ала.
962 йылда төрөк полководецы Алп-Тиген Саманиҙарға ҡаршы сығып, Ғәзнәүиҙәр дәүләтенә нигеҙ һала. Баш ҡалаһы — Ғәзни (Афғанстан). Ғәзнәүиҙәр ваҡытында фарсы мәҙәниәте сәскә атыуын дауам итә. Уның баш ҡалаһын сәлжүктәр Исфаханға күсерә.
1220 йыл Ирандың Хәрәзм ханлығына ҡараған төньяҡ-көнсығыш өлөшө Сынғыҙхан ғәскәре һөжүменә эләгә. Бөтә Хөрәсән һәм хәҙерге Ирандың көнсығыш өлөшө бөлгөнлөккә төшә. Ярты халыҡ монголдар тарафынан үлтерелә. Аслыҡтан һәм һуғыш һөҙөмтәһендә 2,5 миллион халҡы булған Иранда ни бары 250 мең кешеһе тороп ҡала. Иранды буйһондороуҙы Сынғыҙхандың ейәне Хулагу тамамлай. Бында улар ил хандары булып XIV быуат урталарына тиклем тора.
Аҡһаҡ Тимер үҙенең империяһының башҡалаһы Сәмәрҡәндкә нигеҙ һала. Ул Ирандың барлыҡ маһир оҫталарын йыйып, Сәмәрҡәндте төҙөүгә йәлеп итә. Мәҫәлән, Тәбриз оҫталары Гүр Әмир кәшәнәһен төҙөй. Аҡһаҡ Тимерҙең кесе улы Шаһрух иран мәҙәниәтен һәм фәнен сәскә атуыға килтерә. Был тимури Солтан Хөсәйен Байҡара етәкләгән осорҙа дауам итә.
Иран дәүләтен үҙәкләштереү Сәфәүиҙәр династияһы килгәс яңыртыла. Улар монголдар династияһы хакимлығына сик ҡуя.
Ислам Ираны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1501 йыл Сәфәүиҙәр династияһынан Исмәғил I шаһ булған саҡта Иранға исламдың шиғый ағымын дәүләт дине булараҡ ҡабул итә. 1503 йыл Исмәғил Аҡ Ҡуйлыны тар-мар итә һәм емереклектәр өҫтөнә баш ҡалаһы Тәбриз менән яңы дәүләт төҙөй. Сәфәүиҙәр династияһы осоронда Ирандың иң үҫешкән осоро Бөйөк Ғәббәс ваҡытында була. Ул Ғосман империяһын тар-мар итә, үҙенә хәҙерге Ираҡты, Афғанстанды, Әзербайжан менән Әрмәнстан, Грузия биләмәләрен ҡуша. Шулай уҡ Гилән һәм Мазендеранды ла ҡушып, биләмәһен Тигр йылғаһынан алып Һинд ярҙарынаса киңәйтә.
Баш ҡала Тәбриздән Ҡәзвингә, унан һуң Исфаханға күсерелә.
Баҫып алыуҙар Иранға байлыҡтар килтерә. Мәҙәниәт алға китә. Иран үҙәкләштерелгән илгә әйләнә. Ҡораллы көстәр яңыртыла. Бөйөк Ғәббәс вафатынан һуң империя аҫҡа тәгәрәй. Етәкселек итә белмәгәнлектән Ҡандағар һәм Бағдадты юғалта. 1722 йыл әфған-ғизәйлеләр Иранға яу саба. Улар Исфаханды ала һәм Сәфәүиҙәрҙең ил етәксеһен үлтерә. Иранда Афшариҙар власҡа килә.
Нәҙер шаһ дәүләт динен сөнни исламға үҙгәртә. Унан һуң Афғанстанды яулай һәм кире Фарсы иленә Ҡандағарҙы ҡайтара. Еңелгән афған ғәскәре Һиндостанға ҡаса. Нәҙер шаһ һинд мағоло Мөхәммәт шаһҡа ҡабул итмәҫкә саҡыра, тик шаһ уның һүҙен ҡолағына элмәй. 1739 йыл Нәҙер шаһ ғәскәре Дәһлигә бәреп керә. Тик унда ихтилал ҡуба. Фарсылар ҡалала һуйыш ойоштора. Һиндостанды талап, кире Иранға ҡайталар. 1740 йылда Нәҙер шаһ Төркөстанға поход яһай, һөҙөмтәлә, Иран сиге Амударъяға хәтле киңәйә. Кавказда фарсылар Дағстанғаса барып етә. 1947 йыл Нәҙер шаһ үлтерелә.
1750 йыл власҡа Кәрим хан килә, ил менән етәкселек Зендтарға күсә. Ил башлығы булып 700 йылдан һуң, ниһайәт фарсы милләтле кеше ултыра. Ул баш ҡаланы Ширазға күсерә. Илдә тыныслыҡ урынлаша. Һуғыштар булмай, мәҙәниәт сәскә ата. Зендтар династияһы өс быуын ғына хакимлыҡ итә. 1781 йыл власть Ҡаджарҙар династияһына күсә. Династияны башлап ебәреүсе Аға Мөхәммәт Ҡаджар хан Зендтар һәм Афашариҙар династияһы вариҫтарына ҡарата ҡырылыш ҡуптара, Иранда Ҡаджарҙар династияһын нығыта. Мөхәммәт хан Грузияның Тифлис ҡалаһына поход яһай, 20 мең халыҡты юҡ итә. Икенсе тапҡырға Грузияға поход 1797 йыл ойошторола. Тик ул барып сыҡмай, Мөхәммәт хан ҡул аҫтындағы грузин һәм курд ялсылары уны үлтерә. Үҙенең үлеме алдынан ул баш ҡаланы Тәһранға күсерә.
Рәсәйгә ҡаршы уңышһыҙ һуғыштар арҡаһында Ҡаджар ваҡытында фарсы иле яртылаш биләмәһенән ҡолаҡ ҡаға. Оҙаҡҡа һуҙылған ҡаршылыҡ акцияларынан һуң, 1906 йыл илдә Конституцион революция була. Иран конституцион монархия иленә әүерелә. 1918 йылдың йәйендә британ ғәскәре Иранды баҫып ала. 1919 йылдың 9 авгусында инглиз-иран килешеүе төҙөлә. 1920 йыл Гилән останында Гилән Совет Республикаһы иғлан ителә. Ул 1921 йылдың сентябренәсә йәшәй. 1921 йылдың 21 февралендә Риза Бәхләүи хан Әхмәт шаһты ҡыйрата һәм 1925 йылда яңы шаһ тип иғлан ителә. 1921 йылдың 26 февралендә РСФСР Ирандың бойондороҡһоҙлоғон танып килешеү төҙөй.
Бәхләүи «шаһиншаһ» («шаһтар шаһы») тигән термин индерә. Уның осоронда Иранда индустриализация башлана, инфраструктура бөтөнләй модернизациялана Икенсе бөтә донъя һуғышында Бөйөк Британия менән Советтар союзына үҙҙәренең ғәскәрен керетеүгә рөхсәт һорай, шаһтар шаһы баш тарта. Союзташтар Иранға бәреп керә. Шаһты төшөрәләр һәм нефть ятҡылыҡтарына, тимер юлына контроллекте үҙҙәренә алалар. 1942 йыл И рандың суверенлылығы тергеҙелә. Власть Бәхләүиҙең улы Мөхәммәт Реза ҡулына күсә. Советтар союзы Төркиәнең баҫып кереүенән һаҡланыу өсөн үҙ ғәскәрҙәрен 1946 йылғаса Иранда тота.
Һуғыштан һуң Мөхәммәт Реза вестернизация һәм деисламизация буйынса әүҙем сәйәсәт алып бара, әммә халыҡ уны аңлай алмай. Бик күп забостовкалар митингылар уҙа. 1951 йылда Ирандың Хөкүмәт рәйесе булып Мөхәммәт Мосадиҡ килә.
Ул реформасылыҡ менән әүҙем шөғөлләнә, British Petroleum компаниеһының килемен тәғәйенләү буйынса килешеүҙе яүынан ҡарарға өлгәшә. Ирандың нефть сәнәғәтен шәхси милектән дәүләт милкенә әйләндереү (национализация) уҙғарыла.
1957 йыл йәшертен полиция САВАК булдырыла.
1963 йыл радикаль реформалар һөҙөмтәһендә илдән («Аҡ революция») аятолла Хомейни ҡыуыла.
1965 йыл «Федаяне Ислам» группировкаһы кешеләре пример-министр Хәсән Әли Мансурҙы үлемесле яралай.
1973 йыл шаһ власын көсәйтеү сәйәсәте ваҡытында сәйәси фирҡәләр һәм берекмәләр тыйыла.
1970-се йылдар аҙағында Иран Бәхләүи режимына ҡаршы күпләп баш күтәреүҙәр башлана, һәм монархия бөтөрөлә.
1979 йыл Илдә Ислам революцияһы уҙа, ислам республикаһы төҙөлә.
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иран көньяҡ-көнбайыш Азияның урта көнсығышында урынлашҡан. Майҙаны буйынса (1648 мең км²) донъяла ун етенсе урынды биләй. Төньяҡ-көнбайышта Әзербайжан (611 км, Нахичевань АР-һын да керетеп — 179 км арауыҡта)[13] һәм Әрмәнстан менән (35 км), төньяҡ-көнсығышта Төрөкмәнстан менән (992 км), көнсығышта Пакистан менән (909 км) һәм Афғанстан менән (936 км), көнбайышта Төркиә менән (499 км) һәм Ираҡ менән (1458 км арауыҡта) сиктәш. Төньяҡта Каспий диңгеҙе, көньяҡта Ғәрәп диңгеҙенең Фарсы һәм Ғосман ҡултыҡтары ярҙарын йыуа.
Төп ҡалалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ирандың админстратив бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ирандың төп административ берәмеге булып остандар (фарс. استان ostān; күпл. — استانﻫﺎ ostānhā) тора. Улар кесерәк биләмәләргә шәһәростандарға бүленә (фарс. شهرستان), ә улар тағы ла бахштарға (фарс. بخش) бүленә. Иң эре остан баш ҡала (фарс. مرکز markaz) булып тора. Һәр остан етәксеһе булып остандар (остандар — استاندار) тора. Иран 31 останға бүленә.
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1950—1990 йылдарҙа ил демографик шартлау кисерә. 1979 йылдан алып 2006 йылғаса ил халҡы 70,495782 млн кешегә етә. Тик 1990 йылдарҙа тыуым һиҙелерлек кәмей һәм әле быуындар күсәгилешлеге буйынса түбән. Тыуымдың дөйөм коэффициенты — 1,87, был бик түбән күрһәткес. Тыуымды үҫтереү өсөн кәмендә 2,15[14] булыуы кәрәк. Халыҡтың 61%-ты утыҙ йәшкә етмәгән (2009 йылдың майына ҡарата). Белемлелек (грамоталылыҡ) кимәле — 84 %, урбанизация кимәле — 71 %.
Иранлыларҙың һаны сит мәмләкәттәрҙә 4 миллион кешене тәшкил итә. Уларҙың күбеһе 1979 йылғы Ислам инҡилабынан һуң Австралияға, Төньяҡ Америкаға һәм Европаға күсенгән. Унан башҡа 1996 йылға ҡарата мәғлүмәттәрҙә Иранда Афғанстандың һәм Вәзирстандың миллиондан артыҡ ҡасаҡтары йәшәгән[15].
Иран конституцияһы милләтенә һәм ниндәй дин тотоуына ҡарамайынса һәр гражданына социаль һаҡлау гарантиялай: пенcия, эшһеҙлек һәм ғәриплек буйынса түләү (пособие), медицина страховкаһы. Мәғариф һәм медицина хеҙмәттәре бушлай. Ил халҡының йән башына йыллыҡ килеме — 2700 АҠШ доллары (2006). Халыҡтың 18 % хәйерселек сигендә көн күрә[16].
Иран — күп милләтле (полиэтник) дәүләт[17]. Этник состав тураһында рәсми сығанаҡтар юҡ. ҮРЕ (ЦРУ) мәғлүмәттәре буйынса илдә: фарсылар (61 %), әзербайджандар (16 %), ҡордтар (10 %), лурҙар (6 %), ғәрәптәр (2 %), белуджиҙар (2 %), төрөкмәндәр һәм төрөктәр (2 %) йәшәй[18].
Дин[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иранлыларҙың күпселеге мосолмандар. Халҡының 89%-ты шиғый мосолмандар (дәүләт дине иҫәпләнә). Иран дәүләте Ираҡ, Әзербайжан һәм Бахрейн менән бер рәттән шиғыйҙар күпселекте тәшкил иткән дәүләт булып тора. Иранда ике изге ҡала иҫәпләнә: Береһе Мәшхәд ҡалаһы. Унда Реза имамы кәшәнәһе урынлашҡан. Икенсеһе Ҡом ҡалаһы. Был ҡала шиғыйҙарҙың дини үҙәге булып тора. Ҡалала шиғый университеттары һәм семинарийҙары урынлашҡан.
Сөнни мосолмандар йәмғеһе 9 % тирәһе. Башҡа диндәгеләр 2 % — бахаиҙар, мандейҙар, индустар, езидтар, зороастрийсылар, йәһүдтәр һәм христиандар[19].
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өҫтөнлөктәре: донъяла ОПЕК илдәре араһында нефть етештереү буйынса икенсе урын; 2000 йылдан донъя баҙарында нефттең хаҡы күтәрелә бара. Уның традицион экспортҡа ебәреү өсөн сәнәғәт тармаҡтары: келәмдәр етештереү, ыуылдырыҡтар һәм төрлө сәтләүектәр (фисташка) етештереү үҫә.
Насар яҡтары: 1979 йылда АҠШ-тың Иранға ҡаршы санкцияһы Иран менән аралашыуҙы һәм илгә төрлө технологияларҙы индереүҙе тыя. Иң юғары эшһеҙлек (12 %) һәм инфляция (2004 йыл — 11,3 %; 2008 йыл — 28,2 %).
2009 йыл инфляция бик ныҡ тәгәрәй. Ул октябрҙә 16,7 % тәшкил итә. Был илдә ҙур иҡтисади проблемаларға алып килә. Бында ил призеденты Мәхмүт Әхмәдинежад ғәйепләнә, ул урындағы иҡтисадты нығытыу өсөн, бик түбән проценттарға заемдар тарата.
Иран Азия ҡитғаһында эре иҡтисади дәүләт булып тора. Ул тик Ҡытайҙан, Япониянан, Һиндостандан, Төркиәнән, Индонезиянан һәм Көньяҡ Кореянан ғына ҡалыша.
Иран нефть сәнәғәте үҫешкән индустриаль дәүләт. Нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы предприятиелары бар. Нефть, күмер, тәбиғи газ сығарыу һәм баҡыр, тимер, марганец, ҡурғаш, цинк рудалары етештереү үҫешкән. Машина төҙөлөшө, металл эшкәртеү, шулай уҡ аҙыҡ-түлек сәнәғәте һәм текстиль сәнәғәте йәйелдерелгән. Шулай уҡ келәм һәм метиздар етештереүҙең кустар тармағы әүҙемләшкән. Ауыл хужалығы сәнәғәтенең тармаҡтары: бойҙай, арпа, дөгө, ҡуҙаҡлылар, мамыҡ, шәкәр сөгөлдөрө, шәкәр ҡамышы, тәмәке, сәй, сәтләүектәр, фисташкалар үҫтерелә. Малсылыҡта һарыҡтар, кәзәләр, дөйәләр һәм һыйыр малы үрсетелә. 7,5 млн га ер эшкәртелә.
Бюджет килеменең 45%-ты экспортҡа нефть һәм газ һатыуҙан килә. 31%-ты — һалым һәм йыйымдарҙан. 2007 йылғы ЭТП 852 млрд АҠШ доллары тәшкил иткән.
Экспорттың төп тауарҙары: сей нефть һәм нефть эшкәртмәләре, металл мәғдәндәре, емеш-еләк һәм сәтләүектәр, келәмдәр.
Төп һатып алыусы илдәр (2008 йыл): Ҡытай — 15,3 %, Һиндостан — 10,4 %, Көньяҡ Корея — 6,4 %, Төркиә — 6,4 %, Италия — 4,5 %.
Импорттың төп тауарҙары: ауыр машина төҙөлөшө продукцияһы һәм химия сәнәғәте, автомобилдәр, тимер, ҡорос, тәбиғи сеймал, аҙыҡ-түлек, ҡулланыу тауарҙары, текстиль, ҡағыҙ.
Иранға һатыусы илдәр (2008 йыл): БҒӘ — 19,3 %, Ҡытай — 13 %, Германия — 9,2 %, Көньяҡ Корея — 7 %, Италия — 5,1 %, Франция — 4,3 %, Рәсәй — 4,2 %.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Иран — Общие сведения о стране
- ↑ Резолюция СБ ООН № 822 от 30 апреля 1993 года
- ↑ Резолюция СБ ООН № 853 от 29 июля 1993 года
- ↑ Резолюция СБ ООН № 874 14 октября 1993 года
- ↑ Резолюция СБ ООН № 884 от 12 ноября 1993 года
- ↑ Оджалан подался в Карабах
- ↑ Сравнение ВВП (инг.)
- ↑ Ахмадинежад заложил бомбу под ООН
- ↑ История древнего Востока: От государственных образований до древних империй / Под ред. А. В. Седова; Редкол.: Г. М. Бонгард-Левин (пред.) и др.; Ин-т востоковедения. — М.: Вост. лит., 2004. — 895 с.: ил., карты. — ISBN 5-02-018388-1 (в пер.)
- ↑ Ричард Фрай. Наследие Ирана — М.: «Восточная литература» РАН, 2002. — Б. 20. — ISBN 5-02-018306-7.
- ↑ 11,0 11,1 Иран // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- ↑ Этимологический словарь иранских языков. Том 1. — М.: Изд. фирма «Восточная литература» РАН, 2000. — 327 с. — ISBN 5-02-018124-2; ISBN 5-02-018125-0
- ↑ CIA — The World Factbook
- ↑ Iranian People (инг.). NationMaster.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 18 август 2013. 17 август 2013 тикшерелгән.
- ↑ Iran popin pages: Tables — Population by sex and nationality, Iran 1996 (инг.). Social Development Division. Тәүге сығанаҡтан архивланған 18 август 2013. 17 август 2013 тикшерелгән.
- ↑ Иран (инг.). Central Intelligence Agency. 17 август 2013 тикшерелгән.
- ↑ YouTube — Broadcast Yourself
- ↑ Ethnic groups (инг.). Central Intelligence Agency. 17 август 2013 тикшерелгән.
- ↑ Дискриминация бахаи в Иране
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ирандың почта индектары буйынса эҙләү «ПроГрафик» компанияһынан, Мәскәү. (рус.)
- Иран Open Directory Project (dmoz) һылтанмалар каталогында. (рус.)
- Хөкүмәт сайттары
- Иран яңылыҡтары
- Иран Президенты
- Һаҡсылар советы
- Ислам кәңәш биреү советы
- Эксперттар советы
- Маҡсатҡа ярашлылыҡ советы
- Иранға сәйәхәт
- Юстиция министрлығы
- Атом энергияһы буйынса ойошма
- Башҡалар
- Израиль насар уйында яҡшы сырай яһай Густерин В. П. (рус.)
- Тонсоҡтороу алымы Густерин В. П. (рус.)
- Иран-Рәсәй иҡтисади бәйләнештәр тураһында (рус.)
- IRNA мәғлүмәт агентлығы (рус.)
- РИА IRAN яңылыҡтары (рус.)
- Һуңғы шаһтың ғаиләһе тураһында (рус.)
- Иран һынлы сәнғәте (рус.)
- Иран ғинуарҙа: Тере көндәлек Глеб Шульпяков. (рус.)
- Геннадий Литвинцев. Глобалистандан ситтә (рус.)
- Иран һәм фарсы теле тураһында сайт. Иран тураһында яңылыҡтар таҫмаһы (рус.)


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 17.10.2017
Теплицала көҙгө эштәр
Махсус бит // 17-10-2017, 14:04
Әлбиттә, эш быйылғы уңыш ҡалдыҡтарын, япраҡ-һабаҡтарҙы йыйып яндырыуҙан башлана. Теплицаның стеналары мотлаҡ йыуыла. Бының өсөн һыуға марганцовка менән дегетле һабын ҡушалар. Һауаны таҙартыу ҙа мөһим. Был маҡсатта көкөртлө шашкалар ярҙам итер. Ошо килеш теплицаны өс көн тоталар, ишектәр, тәҙрәләр ябылырға, тишек-тошоҡ ямалырға тейеш. Өс көндән һуң асып елләтергә генә ҡала....
Таҙалыҡ үҙебеҙ өсөн
Яңылыҡтар таҫмаһы // 17-10-2017, 08:00
Йылайырға ҡунаҡҡа килгәйнем. Район үҙәгенең урамдары буйлап автомобилдә лә, йәйәүләп тә йөрөп сыҡтым. Бер ниндәй ҙә тәртип, таҙалыҡ булмауына әсенеп ҡайттым. Урам буйлап һыйырҙар, малдар йөрөй. Юл, урам буйҙарын кесерткән, әрем баҫҡан. Ә ҡышын тау-тау ҡар өйөмдәре сығарылмай ята, хатта юл билдәләре күмелеп ҡала, тиҙәр. Ситтән килгәндәр ҡайҙа боролош, төп юл икәнен дә аңлай алмай. Ҡасандыр кәртәләнгән ағаслыҡтарҙың кәртәһе алып ташланған. Ул ағастарҙы ҡырҡып, магазиндар, әллә нимәләр төҙөйҙәр. Ә беҙ ҡалала һәр ағас өсөн көрәшәбеҙ. Автовокзал эргәһенән үтерлек тә түгел, сүп-сар. Экология йылы тибеҙ, ә йылайырҙар ауылдарын ҡыйға батыра…
З. Вәлитова.
...
З. Вәлитова.
...
[/aviable]


text:
Беҙ ата-бабаларҙан ҡалған изге йолаларыбыҙҙы яңынан тергеҙергә, йәш быуынға еткерергә тейешбеҙ. Улар – милләттең рухи байлығы, сәнғәте һәм мәҙәниәте, тәрбиә, әҙәплелелек сығанағы, кешелә ғорурлыҡ, яуаплылыҡ тойғоһо, татыулыҡ, матурлыҡҡа ынтылыш тәрбиәләй. Шулай булғас, бәләкәй балаларҙы үҫтергәндә халыҡ йолаларын ҡулланыу бик ҙур әһәмиәткә эйә. Үҙ халҡының телен, ғөрөф-ғәҙәтен, тарихын белгән бала, һис шикһеҙ, тәрбиәле, аҡыллы, халҡына, иленә тоғро кеше булып үҫәсәк. Яҡын-тирәлә йәшәгән башҡа милләт вәкилдәренә лә, уларҙың ғөрөф-ғәҙәтенә лә ихтирам менән ҡараясаҡ.
Ҡаҙ өмәһе – матур йолаларыбыҙҙың береһе. Ул ҡыштың тәүге көндәрендә үк үткәрелә. Хужабикәләр алдан уҡ ярҙамға күршеләрен, әхирәттәрен саҡыра. Килгән өмәселәр ярышып ҡаҙ мамығын йолҡа, йәш ҡыҙҙарҙы был эштең серенә төшөндөрә. Өмә ваҡытында уйын-көлкө, йыр-бейеү ҙә булған, бик күңелле үткән ул.
Ошо көндәрҙә беҙҙең 51-се балалар баҡсаһында ла шундай күркәм йоланы сәхнәләштерҙек. Маҡсатыбыҙ ҡала шарттарында үҫкән балаларҙың үҙ халҡының телен, ғөрөф-ғәҙәтен белеп үҫеүе һәм йолаларыбыҙға ихтирамлы ҡараш тәрбиәләү ине. Ҡунаҡтарҙы беҙҙең ҡыҙҙар һәм малайҙар телебеҙҙе яҡшы белеүҙәре, шартлатып шиғыр һөйләүҙәре, бейеү, йырҙары менән хайран итте. Хатта борондан килгән «Ҡара-ҡаршы әйтеш» уйынын күрһәтеп һоҡландырҙылар. Сағыу кейемдәре, ҡул эштәренән, шулай уҡ милли аш-һыу күргәҙмәһе байрамға тағы ла йәм өҫтәне.
Милли йола аша быуындар бәйләнеше нығынды. Атай-әсәйҙәр, олатай-өләсәйҙәр әҙгә генә булһа ла күңелдәре менән бала саҡтарына ҡайтып әйләнгәндер, моғайын.
Сәлимә ЙӘНТҮРИНА, тәрбиәсе.
Өфө ҡалаһы.


text:
Адррес winneroo эконом ваҡытта һәм эконом-бөйөк британияның иң яҡшы мобиль казино береһе. – £Бушлай 505!
Сара һәм Адамс Сент-Джеймс. Бәләкәй Джон. өсөн www.Casino.StrictlySlots.eu
Беренсе Яңы Тәҡдим…
Слот Өсөн Бонус Депозит | Slotjar Онлайн Казино һәм телефон £200 бушлай!
"Безлимитный Бонус Слот Онлайн Һәм Мобиль"Бында Посетите
Үрге Сайтында Слот - Телефон һәм онлайн-уйындар казино
"Яңы уйын автоматтары менән Бонусы тәҡдиме Frieendly!"Бында Посетите
Ҡаты Слот Бонус Казино | Сайтҡа Ярашлы £500 Депозит !
"Play with Awesome Casino Welcome Deals Today!"Бында Посетите
Coinfalls Үрге Слот Казино Уйын Бонустар
"Иң яҡшы Слот уйындар һәм арзан бонустар һаҡлап ҡалыу өсөн, Һеҙ алмыйм"Бында Посетите
Иң Яҡшы Мобиль Тәҡдим Слот Казино Текә Уйнай.
"Бөгөн £200 Тәҡдимде Хупланы !"Бында Посетите
Pocketwin Мобиль Казино Һәм Слот Безлимитный Бонус Алырға £Бушҡа 5
"Тулыһынса ышанырга кәрәҙле телефон бөйөк британия казино"Бында Посетите
Слот Казино Онлайн Уйындарында Уңыштар Һәм Мобиль Телефон
"£200 Deposit Match Free when you sign up!"Бында Посетите
Адрес Казино | £5 бушлай бонус өсөн түләгән ваҡытта телефон һәм £м+ Джек!
"Почта Фишка Казино - Тиҙ һәм шаҡтай ғына түләнә торған аҡса түгел..."Бында Посетите
mFortune | Яңы Мобиль казино бушлай бонус яуап биреү!
"Мобиль онлайн-Соты түләргә телефон счетына һәм уйындар!"Бында Посетите
Слот уйындар аҡса еләк слот
"Мобиль онлайн күңелле Слот!"Бында Посетите
Телефон-Вегас | Яңы Бонусы Уйындар Казино | £200 бонус + 10 Юҡҡа Синов, Уйнарға Тарихында Неон!
"Иң яҡшы Слот һәм топ уйын казино"Бында Посетите
Уйын Иртәгә | Иң Яҡшы Слот Онлайн Түләүҙәр & £200 Бонус!
"Бик яҡшы Хеҙмәт күрһәтеү-клиенттар һәм күп слотов был бит изобилии!"Бында Посетите
Һеҙ белергә, Адрес Winneroo Уйындар Иң беренсе булып уйын Казино онлайн Мобиль Казино тәҡдим юҡҡа бонустар, һәм приз конкурсы, шулай уҡ аҡса ветровал. Оригиналь фекерҙең булыуы был казино һәм уйын дәрте мобиль nextgen, Программа менән тәьмин итеү Gaming Шериф B3W Гейминг. Был рәсми онлайн казино лицензия алыу бик тиҙ оператив подразделениелар , сертификация Gamcare. лондон фонд биржаһы уйын һәм плс булыу ихтималлығы нисек котироваться.
Слот Өсөн Бонус Депозит | Slotjar Онлайн Казино һәм телефон £200 бушлай!
"Безлимитный Бонус Слот Онлайн Һәм Мобиль"Бында Посетите
Үрге Сайтында Слот - Телефон һәм онлайн-уйындар казино
"Яңы уйын автоматтары менән Бонусы тәҡдиме Frieendly!"Бында Посетите
Ҡаты Слот Бонус Казино | Сайтҡа Ярашлы £500 Депозит !
"Play with Awesome Casino Welcome Deals Today!"Бында Посетите
Coinfalls Үрге Слот Казино Уйын Бонустар
"Иң яҡшы Слот уйындар һәм арзан бонустар һаҡлап ҡалыу өсөн, Һеҙ алмыйм"Бында Посетите
Иң Яҡшы Мобиль Тәҡдим Слот Казино Текә Уйнай.
"Бөгөн £200 Тәҡдимде Хупланы !"Бында Посетите
Pocketwin Мобиль Казино Һәм Слот Безлимитный Бонус Алырға £Бушҡа 5
"Тулыһынса ышанырга кәрәҙле телефон бөйөк британия казино"Бында Посетите
Слот Казино Онлайн Уйындарында Уңыштар Һәм Мобиль Телефон
"£200 Deposit Match Free when you sign up!"Бында Посетите
Адрес Казино | £5 бушлай бонус өсөн түләгән ваҡытта телефон һәм £м+ Джек!
"Почта Фишка Казино - Тиҙ һәм шаҡтай ғына түләнә торған аҡса түгел..."Бында Посетите
mFortune | Яңы Мобиль казино бушлай бонус яуап биреү!
"Мобиль онлайн-Соты түләргә телефон счетына һәм уйындар!"Бында Посетите
Слот уйындар аҡса еләк слот
"Мобиль онлайн күңелле Слот!"Бында Посетите
Телефон-Вегас | Яңы Бонусы Уйындар Казино | £200 бонус + 10 Юҡҡа Синов, Уйнарға Тарихында Неон!
"Иң яҡшы Слот һәм топ уйын казино"Бында Посетите
Уйын Иртәгә | Иң Яҡшы Слот Онлайн Түләүҙәр & £200 Бонус!
"Бик яҡшы Хеҙмәт күрһәтеү-клиенттар һәм күп слотов был бит изобилии!"Бында Посетите
Иң яҡшы мобиль тәҡдим Адррес араһында эконом ваҡытта һәм эконом winneroo уйын казино
Нисек мобиль һәм башҡа казино, Мобиль уйындар өҫтөнлөк слот казино winneroo адррес.. Шул тиклем һәм барыһы да Мобиль Казино бер төрлө ҡулланылған платформа , традицион тора слот казино һәм өс-биш машина рычагы һәм рычаг слот. Уйын ваҡытында биреүсе уникаль тәжрибәһе һәр уйын казино. Был уйын казино индерелгән ҡайһы бер мобиль популяр уйын автоматы кеүек, :
- Фирғәүен яҙмышы
- Рыцарь Слот Quest
- Майя Слот Бабкин
- Джекпот Блэкджек рулетка һәм телефон HD
- Spinneroo Слот – Үҙенсәлекле уйыны һәм эксклюзив сервер winneroo!
...Һәм башҡа бик күп депозит ғәжәйеп уйын казино бинго телефоны телефоны
Буласаҡ 8 өҫтәл уйындары казино башҡа төр тәҡдим итә – ике төр уйында рулетка , Ике вариантта һәм башҡа Блэкджек: Баккара, Ла-көтөү һәм Буль покер.
Уйын мәлендә өҫтәлдәге бөтә уйын программаһы, шулай уҡ ҡушымта казино йорт.: Шулай итеп, күләме һәм уларҙы ҡулланыу еңел һәм тиҙ булды булмаған. Һәр төрлө өҫтәл уйындары өҫтәл ҙурлығына ҡарап, үҙенең яратҡан уйынсыһы варианттарҙы һайлау мөмкинлеге биргән өсөн. Был казино iPhone уйындар, һәм планшет йәки Android Казино варианты дауалап, уларҙы ысын аҡсанан тәҡдим уйындан ләззәт, һәм дөрөҫ, функциональ мобиль казино !
Покер уйыны кеҫә телефондарын индереү, Мульти-хенд сорты!
Башҡа бөтә өҫтәл уйындары коллекцияһы бар популяр уйын казино Мобиль Казино мәҫәлән, Джокер покер, Иң яҡшы йәки валет, Ике Покер Джокер, Ҡырағай Контролер, ә 10 йәки яҡшы. Ошо уңай менән бер йәки бер нисә уйын мобиль уйындар һайлаусылар ҡулында. Шулай уҡ ҡайһы бер бонус тәҡдим winneroo араһында иң ҙур мобиль бездепозитный Адррес казино.
Иң яҡшы мобиль клиент араһында бөтә казино ярҙам
Был казино мобиль уңыштарын күрһәтә, тип, яҡшы ғына уңыштарға өлгәшергә була оҙайлы ярҙамсы персоналы . Казино проблемаһы хәл итеү ярҙамында проблеманан тыуҙыра йәки тере етеҙ уйынсы сат, халыҡ-ара номеры һәм электрон почта адресына һорауҙар һәм ялыуҙар өсөн контакты.
Бик булмаһа мобильный уйын казино winneroo араһында ышаныслы Адррес
Мобиль уйындар казино адррес winneroo., бонус өсөн депозит түләүе мобиль һәм башҡа хәүефһеҙлек сараларын тәьмин итә, уларҙы яҡшы ярҙамы менән үҙен ышаныслы казино – уйынсығын биреп, отош уларҙы тотоу өсөн! Банк реквизиттары һәм логинов, бигерәк тә ҡулланыу Был Казино Cystic Fibrosis, хәҙерге берләшмәләре менән шифрланған һәм именлекте яҡлау ssl ҡушылдығы thawte менән туҡлана.. Был технология гарантиялай, мәғлүмәттәр һәм мәғлүмәт бер ҡасан да булырға мөмкин һәм өсөнсө затта ҡулланылып маҡсаты фиктив тип яманат..
Өстөнлөктәре, улар эшләй winneroo адррес уйындары, казино башҡа мобиль бүленә
- Мобиль уйындар казино һәм етеҙҙәр уйыны инеү мөмкинлеге ала, теләсә ҡайһы ваҡытта – кәрәк нәмә юҡ скачивать
- Уйын казино Слот өсөн мобиль телефон кеүек ҙур төрлөлөгө, Покер уйыны өҫтәле һәм.
- Айырылып 24/7 ярҙам клиенттар – икенсе юғары рейтинг мобиль казино.
- Казино селтәренә тоташтырыу өсөн хәүефһеҙлеген иң яҡшы мобиль шифрланған
Был етешһеҙлектәр мобиль казино
Ҙур етешһеҙлектәр юҡ, әммә беҙ хоҡуҡи сикләүҙәр уйынсылары тота, шулай итеп, башҡа мобиль казино биреү, һыбай аҡш-та эшләй.. Хәҙерге замандың казино мобиль бөйөк британия, аҡш һәм клиенттарға тәҡдим итә ынтылыуҙы хупларға мөмкин тиклем тиҙерәк ҡабул итә. .
Адррес winneroo уйын-10 миллион фунт стерлинг түләргә. был айҙа күберәк һәм төп һайлауҙарында, уйынсығына оҡшатып һәм оҫталығы өсөн! Әгәр һеҙ ҡомарлы уйын көсөбөҙ, адррес winneroo һеҙҙең менән уйын уйнарға ярата. Беҙ һеҙҙе саҡыра, һәм был тәҡдимдәр тикшерелеү өсөн аҡсалата приздар отош, башҡа аҙыҡ-түлектең күренә торған мобиль загадочная эшләй казино, шаҡтай күңелһеҙ!
Хәҙер winneroo адррес уйнай.!
Иң яҡшы безлимитный акцияһы казино www.casino.strictlyslots.eu


text:
Балыҡтар (
Балыҡтар тоҙло һәм сөсө һыуҙарҙа, тау шишмәләренән алып
Балыҡтар һыу экосистемаһында аҙыҡ сылбыры булараҡ ҙур роль уйнай, шулай уҡ кеше өсөн аҙыҡ булып тора.Балыҡтарҙың ҙурлығы 7,9 мм-ҙан алып (Paedocypris progenetica[2]) 13,7 м-ға тиклем (кит акулаһы).
Донъяла 25 000—31 000 балыҡ төрө барлығы билдәле. Рәсәйҙә 3000 төрө тереклек итә[3], шул иҫәптән 280 сөсө һыу балығы.
Зоологияның балыҡтарҙы өйрәнә торған фәне
Төҙөлөшө, туҡланыуы, үрсеүе һәм йәшәү реүеше буйынса 2 класҡа: кимерсәклеләргә һәм һөйәклеләргә буленә.


text:
Төбәгебеҙҙә асылған һәр мәсет тормошобоҙға – йәм, күңелдәргә нур өҫтәй. Һуңғы айҙарҙа Туймазы районында төҙөлгән иман йорттарын да халҡыбыҙ һөйөнөп, шөкөр ҡылып ҡаршы алды.
Мәсеттәрҙең береһе – Ҡандракүл ауылында. Мәғлүм булыуынса, Николаевка биләмәһенә ҡараған был төйәктә элек-электән аҫаба башҡорттар йәшәгән. Ҡандракүл буйында урынлашҡан ауылға XVIII быуаттың тәүге яртыһында нигеҙ һалынған. Ошо ваҡыттан алып бөгөнгәсә ҡәҙәр данлы ла, шанлы ла юл үткән аҫаба төйәктә дин һәр ваҡыт иғтибар үҙәгендә булған, халыҡ гелән иманға ынтылып, матур, мул йәшәгән.
Әлеге “Зарифулла” мәсетен төҙөү мәсьәләһен урындағы дини ойошма вәкилдәре күтәреп сығып, бурысты ауыл халҡы берҙәм атҡарып сыҡҡан. Иман йортон асыу тантанаһына кеше күпләп килгән. Төп тәбрикләү һүҙе менән Юғары мөфтөй, Рәсәй мосолмандарының Үҙәк диниә назараты рәйесе Тәлғәт хәҙрәт Тажетдинов сығыш яһап, ауыл мәсетенә иҫтәлекле бүләктәр тапшырған. Шулай уҡ эргә-тирәләге райондарҙың имам-хатиптары, имам-мөхтәсибтәре, туғандар, таныштар, тамыры ошо төйәктән булғандар һ.б. иң изге теләктәрен еткергән, мәсеттең халыҡҡа оҙаҡ хеҙмәт итеүен теләгән.
Күптән түгел Туймазыла йәнә бер мәсет асылды: Туҡай ауылыныҡылар “Хыял”лы булды. Әйтеүҙәренсә, был – 250 йыллыҡ тарихтарында дүртенсе иман йорто. Ул да ауыл халҡының дөйөм көсө менән төҙөлгән.
Туймазы ерендә йөҙләгән милләт вәкиле дуҫ-татыу йәшәй. Улар араһында, әл-хәмдү лил-ләһ, бер ҡасан да аңлашылмаусанлыҡ тыуғаны юҡ. Һәр милләттең рухи ҡиммәттәренә ҡәҙерле ҡараштандыр был.


text:
- Подробности
- Просмотров: 395
КАТАЛИЗАТОРҘАР, химик реакцияның тиҙлеген үҙгәртә алған һәм һуңғы продукттар составына инмәгән матдәләр. Тәьҫир итеү механизмы б‑са — кислота‑нигеҙле һәм окисланыу‑ҡайтарылыу, фаза торошо б‑са гомоген һәм гетероген К. айыралар. Каталитик активлыҡ (реакция тиҙлегенең күләм йәки масса берәмегенә сағыштырмаһы), селективлыҡ (алынған продукттың тупланыу тиҙлегенең баштағы матдәнең бөтә әүерелештәре тиҙлектәре суммаһына сағыштырмаһы), каталитик ағыуҙарҙың (К. активлығын кәметә торған матдәләр) тәьҫиренә тотороҡло булыуы, юғары т‑раға сыҙамлылыҡ м‑н характерлана. Промоторҙар (активаторҙар) — аҙ миҡдарҙа өҫтәп К. активлығын һәм селективлығын көсәйтә торған матдәләр — сәнәғәт К. (ҡара: Сәнәғәт катализы) компоненттары булып тора. Химия сәнәғәте, нефтехимия сәнәғәте һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте продукцияһының күпселек өлөшөн (90%) гетероген К. ярҙамында алалар. Цеолитлы алюмосиликат К. каталитик крекинг процестары бара. Алюмин-кобальт һәм алюмин‑никель‑молибден К. ҡатнашлығында водород ҡулланып нефть фракцияларының сифаты яҡшыртыла (ҡара: Нефть продукттарын таҙартыу). Юғары октанлы яғыулыҡтар һәм ароматик углеводородтар алыу өсөн платина һәм платина‑рений К. бензин фракцияларына каталитик риформинг үткәрелә. Вольфрам, никель сульфидтары һәм алюмин оксиды ингән К. ярҙамында ароматик углеводородтарҙы гидрирлау юлы м‑н юғары калориялы авиация яғыулығы етештерәләр. Составына никель ингән К. ярҙамында тәбиғи газдан — техник водород, тимерле К. булғанда — аммиак алына, ванадий‑силикат К. м‑н көкөрт диоксиды көкөртлө ангидридҡа тиклем окисландырыла. Көмөшлө К. ярҙамында этилен окисы сығарыла, алюмин‑хром һәм тимер‑калий К. булғанда синтетик каучуктар алыу өсөн мономерҙар (стирол, изопрен һәм бутадиен) синтезлана һ.б. Экологик проблемаларҙы хәл итеүҙә К. киң ҡулланыла (сәнәғәт газдарын көкөртлө органик ҡатышмаларҙан таҙартыу, автомобиль транспорты газдарын тулыһынса яндырыу). 1938 й. Өфө нефть эшкәртеү заводында полимерлаштырыу (фосфорлы К.) һәм гидрирлау К. (никель‑силикат К.) сығарыу ойошторола. 1968 й. май к‑таларының бутил эфирҙарын гидрирлау өсөн ГИПХ‑105 маркалы К. етештереү башлана (продукция Салауат нефтехимия һәм Дзержинск химия комб‑ттарына оҙатылған). 70‑се йй. крекинг өсөн алюмосиликат К. етештереү ҡоролмаһы индерелә (йылына 10 мең т). 1972 й. ВНИИнефтехим‑103 маркалы баҡыр‑хром К. сығарыу ойошторола (ҡеүәте — йылына 600 т). 1950 й. 18‑се комб‑ттың (ҡара: “Газпромнефтехим Салават”) катализатор ф‑каһы төҙөлә башлай. 1951 й. — ситтән килтерелгән натрий силикаты (силикат-глыба), 1958 й. алып урындағы сеймал нигеҙендә силикагель сығарыу үҙләштерелә; 1958 й. башлап алюмосиликат К., ш. уҡ Өфө синтетик спирт з‑ды (ҡара: “Уфаоргсинтез”) өсөн фосфор к‑талы К. етештереү башлана. 1960 й. “Каучук” ПБ‑нда бутилендарҙы бутадиенға дегидрирлау өсөн К‑12, К‑5, К‑16 маркалы К. етештерелә башлай. Изоамилендарҙы изопренға дегидрирлау өсөн 1967 й. КНФ маркалы (илдә тәүгеләрҙән), 1979 й. — ИМ‑2206 маркалы, 1986 й. — К‑28 маркалы, 1990 й. — К‑24И маркалы тимеркалийлы К.; ш. уҡ 1995 й. “кизельгурҙағы никель” К. сығарыу үҙләштерелә. 1989 й. Ишембай катализаторҙар махсуслаштырылған химия заводы төҙөлә башлай, унда углекислый газдан, ш. уҡ көкөртлө водород һәм меркаптандарҙан тулыһынса киптереү һәм тейешенсә таҙартыу өсөн цеолит адсорбенттары сығарыла. Респ. комплекслы берләшмәләр м‑н катализ киң ҡулланыла. Алюмин хлоридтары һәм алкилхлоридтары комплекстарында — изобутилен полимерҙары, Циглер—Натт К. ҡатнашлығында изопрен полимерҙары һәм этилен‑пропилен каучуктары синтезлана. К. әҙерләүҙең фәнни нигеҙҙәрен һәм әҙерләү технологияларын тикшереү 60‑сы йй. — 90‑сы йй. башында НИИнефтехимда алып барыла, 90‑сы йй. башынан Нефтехимия һәм катализ институтында дауам ителә. Майҙар һ.б. туйындырылмаған органик берләшмәләрҙе гидрирлау өсөн СССР‑ҙа беренсе тапҡыр онтаҡ хәлендәге пассивлаштырылған никель‑силикат К. етештереү ойошторола; яңы технологияһы уйлап табыла. Баҡыр һәм барий карбонаттарының аммиак комплекстарын файҙаланып, онтаҡ хәлендәге баҡыр-хром‑барий К. етештереүҙең ҡалдыҡһыҙ технологияһы уйлап табыла (Волгодонск химия з‑дында индерелә). Дуролды пар фазаһында окислауҙың ванадий‑алюмин һәм ванадий‑титан ингән, юғары тотороҡло оксид К. (селективлығы 64—67% мол.) уйлап табыла, улар 80—90‑сы йй. КПСС‑тың 22‑се съезы ис. Өфө НЭЗ‑ында илдәге берҙән‑бер ҡоролмала (ҡара: “Уфа-нефтехим”) пиромеллит диангидридын алыу өсөн файҙаланыла. Этиленды винилхлоридҡа окисландырып хлорлау процесының микросферик К. әҙерләүҙең илдәге технологияһы уйлап табыла, ул төп эксплуатация характеристикалары б‑са иң яҡшы сит ил аналогтарынан ҡалышмай. Бәйләүес матдәләре булмаған, гранула рәүешендә NaA һәм КА цеолит адсорбенттарын эҙерләү технологиялары эшләнгән, “Газпром нефтехим Салават” ААЙ‑нда индерелгән. 60‑сы йй. башында БДУ‑ла “Катализаторҙар етештереү технологияһы” курсы уҡытылған.
Әҙәб.: Боресков Г.К. Гетерогенный катализ. М., 1986; Лич Б. Катализ в промышленности: в 2 т. М., 1986; Крылов О.В. Гетерогенный катализ. М., 2004.
Н.Х.Вәлитов, Б.И.Кутепов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Йыл һайын донъяла 8 миллион бала хәбәрһеҙ юғала, ә бер көндә – 22 мең ҡыҙ һәм малай. Европала йылына – 70 мең, Рәсәйҙә рәсми мәғлүмәттәр буйынса, 20-нән 35 меңгәсә барып етә. Күҙ алдына килтереүе лә ҡурҡыныс. Был – бөтә Ер шары өсөн ғәҙәттән тыш хәл. Шуға ла 25 май – Халыҡ-ара юғалған балалар көнө тип иғлан ителгән дә инде.
Был күңелһеҙ дата тәүҙә Америка Ҡушма Штаттарында 1983 йылда билдәләнә. 1979 йылда мәктәптән ҡайтышлай юғалған малай менән бәйле ул. 6 йәш кенә булһа ла, уҡыуға бер үҙен ебәреүҙәрен үтенә. Әммә дәрестәрҙән һуң өйөнә ҡайтмай. Әсәһе, әлбиттә, саң ҡаға. Аҙналар буйы 100-ҙән ашыу полиция офицеры, ирекмәндәрҙең эҙләмәгән ере ҡалмай, әммә малай табылмай. Күпме хәсрәт, ҡайғы ата-әсә өсөн. Шулай ҙа был фажиғәнән һуң 33 йыл (!) үткәс, 2012 йылда 51 йәшлек енәйәтсе тотола. Уның ҡатыны, ҡыҙы була. Таныштарына йәш сағында насарлыҡ ҡылыуы, бер баланың ғүмерен ҡыйыуы тураһында әйтеп һала. Аноним шылтыратыу буйынса хоҡуҡ һаҡсылары уның эҙенә төшә. Бәләкәй генә аҙыҡ-түлек магазинында эшләгән 19 йәшлек егет сағында малайҙы, газлы һыу бирәм, тип әүрәткән. Шунан подвалға алып төшөп быуған…
Енәйәтселәр бөгөн дә кәнфит биреп, көсөк күрһәтәм, уйынсыҡ һатып алам, тиеберәк кескәй балаларҙы алдата, аҙаҡ үҙе менән эйәртеп алып китеүе бар. Тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, 50 баланың берәүһе генә сит кешегә ышанмай икән. Был турала онотмайыҡ. Кескәйҙәр урамда аҙашһа, нимә эшләргә кәрәклеген дә атай-әсәйҙәр өйрәтергә тейеш. Иң мөһиме, торған урыныңдан алыҫ китмәҫкә, телефоның булмаһа, ҡысҡырырға. Яҡында полиция будкаһы бар икән, шунда мөрәжәғәт итергә кәрәк. Ҡалала ғына түгел, ауыл-ҡасабаларҙа ла уйнарға йәки магазинға сыҡҡан арала ғына юҡҡа сығыусылар күп. Тимәк, һәр саҡ һаҡ булырға, өлкәндәр улдарын, ҡыҙҙарын күҙ уңынан ысҡындырмаҫҡа тейеш.
– Бала ҡайтмай икән, тиҙ арала полиция хеҙмәткәрҙәренә хәбәр итергә кәрәк, – тине «Башинформ»да үткәрелгән матбуғат кәңәшмәһендә Рәсәй тикшереү комитетының төбәк идаралығы етәксеһе ярҙамсыһы Светлана Абрамова. – Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығына, «Юғалған балаларҙы эҙләү» ойошмаһына мөрәжәғәт итергә мөмкин. Балиғ булмағандарҙың юғалыуы, уларҙы урлау осраҡтары – беҙҙең өсөн ғәҙәттән тыш хәл. Үҫмерҙәрҙең өйҙән китеүе күберәк ата-әсәләр менән аңлашмаусанлыҡ, тиҫтерҙәре менән бәхәстәр, мәктәп шарттарына яраҡлашыу, ата-әсәләрҙең үҙ-ара талашыуы, үҫеү осорондағы психик үҙгәрештәр менән бәйле.
Ҡайһы саҡта балаларҙың үҙҙәрен генә уйлап өйҙән ҡасыуы борсоуға һала. Ә яҡындары өҙгөләнә, эҙләй. Бер аҙҙан уларҙың ҡайҙалыр күңел асып йөрөгәнлеге асыҡлана.
Иң ҡурҡынысы: юғалған балаларҙың енәйәтсе ҡулынан ғүмере өҙөлөүе. Шуға күрә шик тыуыу менән, ҡайтыр әле, тип көтөп ултырмай, мөмкин тиклем тиҙерәк тейешле урынға мөрәжәғәт итергә кәрәк. Башҡортостанда 2011 йылда «Юғалған балаларҙы эҙләү» төбәк йәмәғәт фонды булдырыла. Координаторы Павел Нестеровтың телефоны – 8-927-969-89-19. Фонд Эске эштәр министрлығы менән килешеү буйынса эшләй. Социаль селтәрҙәрҙә төркөмдәре бар. Бығаса 200-ҙән ашыу эҙләү операцияһы үткәргәндәр. Йәнә Нефтекама, Бәләбәй, Бөрө, Стәрлетамаҡ ҡалаларында даими эшләгән ирекмәндәр бар. Әммә һәр район, ҡалала юғалғандарҙы эҙләргә ярҙам итеүсе кешеләр кәрәк.
– Ҡыш көнө беҙҙең 16 йәшлек бер ҡыҙ Рәсәйҙең көньяғынан табылды. Ул уҡыуында сетерекле мәсьәлә килеп сығып, автостоп менән сығып киткән. Бындай ваҡытта ауыр хәлдә ҡалған үҫмерҙе ҡурҡытмаҫҡа, хәлдең киҫкенләшеүенә юл ҡуймаҫҡа, яҡындары өсөн ни тиклем ҡәҙерле булыуын аңлатырға тырышырға кәрәк, – ти Павел Нестеров.
Йәйге каникул башланды. Әйҙәгеҙ, уны хәүеф-хәтәрһеҙ үткәрәйек.
Эльвира ӘСӘҘУЛЛИНА.


text:
- Подробности
- Просмотров: 501
АЛДАР, фольклор персонажы, башҡ. юмористик һәм сатирик көнкүреш әкиәттәре геройы (“Алдар менән Ямар”, “Алдар менән сәсән”, “Алдар таҙ менән муллалар” һ.б.). Дөйөмләштерелгән образ, Шомбай кеүек йылғыр, хәйләкәр, алдаҡсы. А. йәнле халыҡ аҡылын кәүҙәләндерә, уның әҙәпһеҙлек, ахмаҡлыҡ һәм ҡомһоҙлоҡто еңеүен сағылдыра. Әкиәттәрҙең күбеһендә А. хан (мулла, сауҙагәр) м‑н осрашыуы дошманын алдау м‑н тамамлана: А. йә, өйөнән хәйләләр тултырылған тоғон алып килер өсөн, сит кешенең атын алып китә, йә, йәнәһе лә ауып барған ағасты терәтеп торорға ҡушып, ҡаса, шулай итеп язанан ҡотола (“Хан менән Алдар”, “Алдар менән һатыусы малайҙары”, “Алдар менән шайтан” һ.б.). А. хаҡындағы әкиәттәр аҙағында афористик һығымта булыуы м‑н айырыла. Персонаж башҡа төрки телле халыҡтарҙың фольклорында киң таралған.
Әҙәб.: Башҡорт халыҡ ижады. Әкиәттәр. 4‑се кит. Өфө, 1981; Сулейманов А.М. Башкирские народные бытовые сказки: сюжетный репертуар и поэтика. М., 1994.
Г.Р.Хөсәйенова
Тәрж. Р.М.Шәрипова


text:
Васильевка (йылға)
Васильевка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы[1] биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Чусов ҡултығы) һул ярына 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса[2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100013933
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101393
- Бассейн коды — 10.01.01.009
- ГӨ буйынса томы — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ «Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге».
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Васильевка.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 656
БАЛ, әсе бал, асы бал, башҡорт аш‑һыуының традицион иҫерткес эсемлеге. Һыу ҡушып әсетелгән балдан әҙерләнә. Ҡомалаҡлы арпа йәки арыш ҡуры (башы) һалып әсетелгән, ҡайһы ваҡыт бүрттерелгән тары йәки бойҙай өҫтәлгән. Байрам табынына ҡуйылған. Йола б‑са кейәү бүләгенә Б. мискәһе ингән; ҡоҙалар һәм ҡунаҡтар алдына уны көрәгәгә һалып сығарғандар. Башлыса солоҡсолоҡ һәм умартасылыҡ м‑н шөғөлләнгән төбәктәрҙә (нигеҙҙә, Башҡортостандың төньяҡ һәм тау-урман райондарында) ҡойолған. Б. оҡшаш эсемлек мари, мордва, татар, урыҫ һ.б. аш‑һыуында таралған.
С.Н.Шитова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина