text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 23.01.2018
Өфөлә 100 метрлыҡ термометр буласаҡ
Яңылыҡтар таҫмаһы // 23-01-2018, 11:46
Төбәктә һанлы телеканалдар пакетының эфир тапшырыуы селтәрен төҙөү тамамланды
Яңылыҡтар таҫмаһы // 23-01-2018, 09:47
Рәсәй телевизион радиотапшырыуҙар селтәренең филиалы (РТРС) «БР радиотелевизион тапшырыу үҙәге» РТРС-1 һанлы телеканалдар пакетының эфир тапшырыуы селтәре төҙөлөшөн тамамланы (беренсе мультиплекс).
Был республика халҡының 95 проценттан ашыуы беренсе мультиплекс - «Беренсе канал», «Рәсәй-1», «Матч ТВ», «НТВ», «Петербург — 5 канал», «Рәсәй Мәҙәниәт», «Рәсәй-24», «Карусель», «Рәсәйҙең йәмәғәт телевидениеһы», «ТВ Үҙәк — Мәскәү» программаларын бушлай ҡарай алыуын аңлата....
Был республика халҡының 95 проценттан ашыуы беренсе мультиплекс - «Беренсе канал», «Рәсәй-1», «Матч ТВ», «НТВ», «Петербург — 5 канал», «Рәсәй Мәҙәниәт», «Рәсәй-24», «Карусель», «Рәсәйҙең йәмәғәт телевидениеһы», «ТВ Үҙәк — Мәскәү» программаларын бушлай ҡарай алыуын аңлата....
Балағыҙҙы артыҡ ҡурсаламағыҙ
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 23-01-2018, 08:30
Яратҡан гәзитем аша психологҡа һорау биреү мөмкинлеге менән файҙаланырға булдым. Хәл шундай: улымды үҙем генә тәрбиәләйем. Ҡатыным беҙҙе ташлап китте, башҡа өйләнмәнем. Әле улыма 16 йәш. Һуңғы осорҙа ул үҙен сәйер тота башланы. Төн уртаһына тиклем урамда йөрөй, ҡыҙҙар менән осраша. Минән аҡса һорай, ә нимәгә тотонғанын әйтмәй. Ул былай тәрбиәле, аҡыллы егет, яҡшы уҡый, институтҡа инергә теләге бар. Насар компанияға эләгеп, төҙәтеп булмаҫлыҡ хәлгә юлыҡмаһын, яҙмышын боҙоп ҡуймаһын, тип борсолам. Уға нисек ярҙам итергә?
Самат, 39 йәш....
Лайыҡлы алмаш
Новости / Башҡортостан // 23-01-2018, 07:00
Нурислам һәм Асан Оләхмәтовтар, акция ойоштороп, Бөрйән районы үҙәгендә берәҙәк эт һәм бесәйҙәргә ярҙам итә
Бөрйән районының Иҫке Собханғол ауылында йәшәүсе үҫмерҙәр Нурислам менән Асан һәм күрше ҡунаҡ ҡыҙы Айсель бер заман ҙур эшкә тотона: һәр үткенсегә мөлдөрәп ҡараған, ашамлыҡҡа өмөтләнеп, кеше артынан эйәргән берәҙәк эттәрҙе, подъезд ишеге төбөндә, келәт-һарайҙар араһында йомарланып ултырған ташландыҡ бесәйҙәрҙе үҙ ҡанаты аҫтына алалар. Бер кемгә лә кәрәкмәгән йорт хайуандарын ашатыу өсөн тәүҙә өйҙәренән аҙыҡ ташыйҙар. Ләкин үҙҙәренең йорто янында дүрт аяҡлылар өсөн булдырылған хәйриә “ашхана”һында туҡланыусылар һаны көндән-көн артҡас, башҡаларҙан ярҙам һорарға мәжбүр булалар. Берәҙәк эт һәм бесәйҙәргә ярҙам итеү акцияһы тураһында плакаттар төшөрөп, шулар менән халыҡ күп йөрөгән ерҙәргә сығып баҫалар....


c: text/html

text:
Скопируйте код и вставьте его на свой сайт.
Рауил Бикбаев
Описание презентации по отдельным слайдам:
Рауил Бикбаев. Биографияһын өйрәнеү. Эшләне: Баҡалы районы Яңы Маты төп дөйөм белем биреү мәктәбенең башҡорт дәүләт теле уҡытыусыһы Хәсәнова Шәрифә Памир ҡыҙы
Ырымбур Рауил Бикбаев тыуып –үҫкән Туҡсоран буйындағы Үрге Ҡунаҡбай ауылы ҡыпсаҡ ырыуы нигеҙләгән боронғо ауылдарҙан иҫәпләнә.
Әҙиптең шәжәрәһе Аҫылгәрәй- Бикбай- Ҡотлоәхмәт- Хәсән- Мөхәмәтша-Шәрәфетдин-Төхфәтулла-Рауил
Өләсәһе Өләсәһе Мәүлитбикә - Табылдиндар ҡыҙы – һүрәт төшөрөргә әүәҫ булған Ул шулай уҡ сәсән телле зат булған. Ауылдағы төрлө хәлдәр,ҡылымһыр ҡылыҡтар тураһында төртмә таҡмаҡтар сығарырға яратҡан. Кесе улы Ғизетдин Алыҫ Көнсығышта һалдат хеҙмәтендә вафат булғас, уға оло бәйет бағышлаған.
Атаһы Төхфәтулла Бикбаев Туҡсоран буйы башҡорто. Йорт һалырға ағасы, яғырға утыны булмаған яландарҙа халыҡ барыбер әмәлен тапҡан, гөрләтеп донъя көтөр өсөн көс-ғәйрәт туплай алған.
Әсәһе Хәлле ғаилә – кулак, тип, Архангель губернаһындағы Котлас лагерҙарында бик күп нужалар күрә. Ыҙа-яфаларға сыҙай алмай, 1936 йылда ауылына ҡасып ҡайта. Армиянан ҡайтҡан Төхфәтулла Рәҡиәгә өйләнә, шулай ғына кире һөрөлөүҙән ҡотола
Бикбаевтар ғаиләһе Бикбаевтар бик матур ғаилә ҡоралар. Биш бала үҫтерәләр.1938 йылдың декабрь айында донъяға килгән Рауил шул ишле ғаиләлә, етеш тормош шарттарында иркен үҫә
Шағир ауыл тураһында Бала саҡ һәм үҫмер йылдарым күберәк тәбиғәт менән, бигерәк тә һыу буйы, Соран йылғаһы менән бәйләнгән. Даланың иң хәтерҙә ҡалған саҡтарының береһе- яҙ килеүе, үҙәктәрҙең шаулап ярып килеп тҡшҡүҙәре. Сорандың ташыуы, ҡар һыуы ҡойоп, йомран тотоуҙар…
Белем алыу Ғабдрафиҡ-ете йыллыҡ мәктәп Аҡбулаҡ педучилищеһы Өфө дәүләт университеты Аҡбулаҡ студенты – 1954 йыл
Дала офоҡтары (1964) Дала улының шиғриәтенә баштан уҡ дала киңлектәре, сикһеҙ офоҡтары эркелеп-тулҡынып килеп инә, күңел ҡылдарын сиртә. Рауил Бикбаевтың шиғри теле «далам, далам» һүҙе, икһеҙ-сикһеҙ дала образы менән асыла
Ҡош юлы (1967) Оло Башҡортостан, Уралтау образдары үҙе йәшәгән ғәзиз ил, урман-таулы, ҙур-ҙур йылғалы, ғәжәйеп бай тәбиғәтле, төрлө милләтле, алсаҡ күңелле уңған халыҡ йәшәгән гүзәл тараф булып һынлана
Автобиография (1969) Ғ. Сәләм премияһы Туған халҡының азатлыҡ өсөн көрәшкән атаҡлы Батырша, Юлай Аҙналин, Салауат батыр образдары урын ала. Йорт-ер, тыуған яҡ, Башҡортостан, оло Ватан образы менән бергә шағирҙың күңел биографияһының бергә береккән сағылышын күҙәтергә була
Лирика (1971) Лирика- шағирҙың күңел донъяһы көҙгөһө. Лирик герой нигеҙендә Рауил Бикбаевтың үҙ тормош юлына, характерына тығыҙ бәйләнешле кеше, шәхес яҙмышы ята
Ғүмер уртаһы (1976) Көндәремде ваҡлыҡтарҙан әрсеп, Һөҙөп ташлап шау-шыу туртаһын, Юлдарыма хафа менән бағам Еткән саҡта ғүмерем уртаһы... Үҙ быуыны-тиҫтерҙәренең уй-тойғолары, заман, кешелек яҙмышы тураһында лирик үткерлек һәм гражданлыҡ пафосы йырлай
Һөйөнсө (1979) -Кеше тыуҙы, һөйөнсө! -Тыуыуҙары ни өсөн? -Аяғына баҫып илдән Алыр өсөн һөйөнсө. Был китабында шағирҙың лирикаһы, поэтик биҙәктәре, эске егәре, моңо баҙыҡланып етә
Ерем балҡышы (1982) Уйҙарым, тауҙарҙан ашып, Ҡымыҙҙай тора ташып. Эш бүлмәм – Башҡортостаным, Өҫтәлем- Урал ташы. «Ерем балҡышы»-шағирҙың күңел балҡышы ул»- тип яҙа Ғайса Хөсәйенов
Бураҙналар (1985) Туҙан бөртөгөләй кесерәйҙем Йондоҙҙарға саҡлы ҙурайҙым, Тал сыбығы булып бөгөлөп төштөм, Мәғрур имән булып турайҙым.
Яҙмышым (1988) Бөгөнгө көн менән төн шикелле Бүленмәгән тигеҙ яҙмышым. Үтә көнөм, төнөм хаҡлыҡ тиеп, Ғәҙелһеҙлек менән алышып... Китаптың исеме үк автор алдында күп, яуаплы бурыстар ҡуя. Шағирҙың яҙмышына ни яҙған икән?
Һыуһаным, һыуҙар бирегеҙ (1991) Һыу буйҙарында һыуға һыуһау- нимә һуң ул?Юғары әхлаҡ сифатарына һыуһау сағыла был поэмала
Барыһы ла беҙҙең намыҫта. Халҡыма хат (1991) Башҡорт балаһы мин, Ер хәтерендә Мең йыл уйылып ҡалған эҙем бар. Быуындарға ялғап быуындарҙы, Илде тотҡан телем, һүҙем бар. Шул тел менән халҡым хаҡ яҙмышын Ҡайһы быуаттарға яҙмаған. Күпме аҫыл ерҙәренән яҙған, Күпме аҫыл ирҙәренән яҙған, Күпме аҫыл йырҙарынан яҙған, Тик моңонан, теленән яҙмаған
Яңғыҙ ҡоштоң осоп барғаны (2003) Ниндәй заман! Ҡуҙғалды бар илдәр... Һәр хәбәрҙе тертләй-тертләй көтәм. Иҫкән ел дә гүйә уйҙарыма, Юлдарыма мина һалып китә. Ил өҫтөнә килгән ауырлыҡтар һәм ҡаршылыҡтар хаҡында борсола, тынғы бирмәй әҙипкә
Йөҙ ҙә бер хәҙис (2001-2003) Кешелектең төп ҡиммәте иман, тигән, Имандың һәр тармағына инан, тигән, Иман нурын һанлаусының Хикмәт тулы һүҙҙәренә Һис шикләнмәй инан, тигән. “Хәҙистәр үҙҙәренең кешелеклеге, тәрән фәлсәфәһе, тапҡыр теле менән мине ғүмерлеккә арбаны», тип яҙа Рауил Бикбаев
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны (2008) Башҡортостан, һин һөйөклө ғәзиз ер, Халҡыбыҙҙың изге Ватаны. Сал Уралдан ҡалҡа бар тарафҡа Тыуған илдең тыныс ар таңы. Дан һиңә, Башҡортостан! Илен һөйгән азат халҡына дан! Рәсәй менән бөйөк берҙәмлектә Сәскә ат, Башҡортостан! (Р. Бикбаев менән Р. Шәкүр һүҙҙәре) Workgroup: әй
Мин күптән инде көндәлектәр яҙам. Ҡырҡ йылдан ашыу ваҡыт эсендә күргәндәрем-кисергәндәрем теркәлеп барған дәфтәрҙәрем хәҙер бер нисә китап булырлыҡ. Тормошом сәхифәләре тәүге осорҙа онотҡанда бер тигәндәй ҡағыҙ битенә төшһә, ғүмер үткән һайын уларға йышыраҡ иғтибар иттем. Көндәлектәр асылда минең ижадымдың үҙенсә бер мөһим өлөшөнә әйләнде. (Р. Бикбаев)
Халҡыма бер һүҙ Рауиль Бикбай 22 февраля 2013 в 8:19 Мин аҡһаҡты бар яһаным — Аяҡлыға булһын һабаҡ. Мин сулаҡты бар яһаным — Зарланмаһын ҡуллы ҡабат. Мин күҙһеҙҙе бирҙем ергә — Күҙ ҡәҙерен белһен күҙле. Мин телһеҙҙе бирҙем ергә — Һүҙ ҡәҙерен белһен һүҙле. Бәндәләрҙән ҡаҙытамын Мәңгелек йорт — гүр-ҡәберҙе. Бәлки, шул саҡ ҡәҙерләрҙәр Нур ғүмерҙе, ғәзиз ерҙе.
Ҡулланылған әҙәбиәт Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р.З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән. Рауил Бикбаев. Яңғыҙ ҡоштоң осоп барғаны /Шиғырҙар. Рауил Бикбаев: " Халҡым яңылышмаһын ине" 1967 йыл: Ҡош юлы: Шиғырҙар, поэмалар. Өфө, 1967. 1976 йыл: Ғүмер уртаһы: Шиғырҙар, поэмалар. Өфө, 1976. 1985 йыл: Бураҙналар: Шиғырҙар, поэмалар. Өфө, 1985. Ғ. Хөсәйенов. Рауил Бикбаев. Тормошо һәм ижады. Өфө-2008 Берйән Байым. Ижадсылар. Өфө-2008 bashkir.jimdo.com ›башҡорт-әҙәбиәте/ bash-portal.ru uldashfm.ru vk.com › rbikbai agidel-rb.ru

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Нью-Дели
Нью-Де́ли (һинд नई दिल्ली, кб.-пандж. ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, урду نئی دلی, бенг. নতুন দিল্লি, ингл. New Delhi) — Һиндостандың рәсми баш ҡалаһы, Дели ҡалаһының районы. Майҙаны — 42,7 км²[1]. Нью-Делиҙа Һиндостандың һәм Делиҙың хөкүмәттәре урынлашҡан.
Ҡаланың проектын британ архитекторы Эдвин Лаченс һәм Һерберт Бэйкер төҙөгән. Нью-Дели үҙенең киң, ағастар ултыртылған бульварҙары менән дан ҡаҙана, бында күп кенә дәүләт учреждениелары урынлашҡан һәм бихисап иҫтәлекле урындар бар.
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Нью-Дели Һиндостандың төньяғында, тулыһынса тиерлек Һинд-Ганг тигеҙлегендә урынлашҡан. Ҡала IV сейсмик әүҙем бүлкәтендә урынлашҡанға күрә, бында ер тетрәүҙәре булыуы мөмкин[2].
Диңгеҙ яр буйҙарынан һәм тау теҙмәләренән алыҫ арауыҡта урынлашҡас, Нью-Дели һәм уның тирәһендә континенталь климат асыҡ сағыла. Температура йәйен 40 градустан ҡышын 4 градусҡа тиклем үҙгәрә[3]. Йәйге һәм ҡышҡы температураларҙың ҙур айырмаһы менән Нью-Делиҙың климаты ярым арид булып тора. Йәй апрель башынан октябргә ҡәҙәр оҙаҡҡа һуҙыла, июль һәм август айҙарында муссондар сезоны була. Ҡыш ноябрҙә башлана, уның пигы ғинуарҙа күҙәтелә. Йыллыҡ уртаса температура 25 °C тәшкил итә, айлыҡ уртаса температуралар 14 °C-тан 33 °C-ҡа тиклем үҙгәрә[4]. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме яҡынса 714 мм тәшкил итә, яуым-төшөмдөң күп өлөшө муссондар сезоны — июль һәм август айҙарына тура килә[5].
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дели бер нисә боронғо империяның, урта быуаттарҙа — Дели солтанлығының һәм Бөйөк Моголдар империяһының сәйәси һәм мәҙәни үҙәге булып торған. 1757 йылдан 1911 йылға ҡәҙәр Британ Һиндостанының баш ҡалаһы Калькутта булған. 1900-сы йылдар башында британ хакимиәте Һиндостандың баш ҡалаһын Калькуттанан Делиға күсерергә тәҡдим итә һәм быны 1911 йылдың 12 декабрендә король Георг V хуплап сыға[6].
Нью-Дели Бөйөк Моголдар императоры Шах-и-Йыһан төҙөгән «Иҫке ҡаланан» көньяҡтараҡ урынлаша. Әммә элек Нью-Дели территорияһында 7 боронғо ҡала булғас, унда күп кенә тарихи урындар, шул иҫәптән Джантар-Мантар һәм Лоди баҡсалары бар.
Нью-Дели проектының күп өлөшөн британ архитекторы Эдвин Лаченс төҙөй. Ҡаланы ҡайһы берҙә хатта «Лаченстың Делиһы» тип атайҙар[7]. Ҡала үҙәгендә Раисин убаһында күркәм Раштрапати-Бхаван һарайы урынлашҡан. Раджпатх (шулай уҡ «батшалар юлы» булараҡ та билдәле) Һиндостан ҡапҡаларынан Раштрапати Бхаванға ҡәҙәр һуҙыла. Һиндостан хөкүмәтенең төрлө министрлыҡтары урынлашҡан секретариат бинаһы Раштрапати Бхавандың бер яҡ ситендә төҙөлгән. Һербер Бэйкер проектлаған Парламент йорто Раджпатхҡа параллель булған Сансад Маргта урынлашҡан.
1947 йылда Һиндостан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Нью-Дели мэр менән идара ителеүсе сикле автономиялы район итеп үҙгәртелә. Мэрҙы Һиндостан хөкүмәте тәғәйенләгән. 1956 йылда Дели союздаш территорияларҙың береһе булып китә, һәм мэр вазифаһы лейтенант-губернаторға алыштырыла. 1991 йылда Һиндостан Конституцияһына индерелгән 69-сы төҙәтмәгә ярашлы, Дели союздаш территорияһының рәсми атамаһы «Дели дәүләт баш ҡала округы» итеп үҙгәртелә. Ике власлылыҡ урынлаштырыла[8].
Ҡоролош[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Нью-Дели проектының күп өлөшөн британ архитекторы Эдвин Лаченс төҙөй. Ҡаланың административ үҙәге Бөйөк Британияның империя традицияларын сағылдырырға тейеш булған. Нью-Дели ике үҙәк эспланада — Раджпатх һәм Джанпатх тирәләй урынлаша. Раджпатх, йәғни Батша юлы, Раштрапати-Бхавандан башланып Һиндостан ҡапҡаларына тиклем һуҙылған. Джанпатх, йәғни Халыҡ юлы (башта Королева юлы тип аталған), Коннот-Плейстан башланып тура мөйөш яһап Раджпатх аша үтә. Шантипатх буйлап 19 дәүләт илселектәре урынлашҡан, был ошо урамды Һиндостандың иң ҙур дипломатик анклавына әүерелдерә[9].
Раисин убаһындағы Раштрапати-Бхаван президент һарайы ҡаланың йөрәге булып тора. Уның тирәләй Секретариат урынлашҡан. Һербер Бэйкер проектлаған Парламент йорто Раджпатхҡа параллель булған Сансад Маргта урынлашҡан. Англиялағы Король ярым айы образы буйынса проектланған түңәрәк формалағы Коннот-Плейс (Коннот майҙаны) — ҡаланың финанс, сауҙа һәм эш үҙәге булып тора. Коннот-Плейстың тышҡы әйләнәһенән 12 юл сыға, уларҙың береһе Джанпатх булып тора.
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2003 йылда Нью-Делиҙың халҡы — 295 000 кеше тәшкил итә. Нью-Дели ҙа ингән Дели дәүләт баш ҡала округының дөйөм халыҡ һаны — 14,1 миллион кеше, был уны донъяла ҙурлығы буйынса мегаполистар араһында Мумбайҙан һуң икенсе урынға ҡуя[10]. 1000 ир-егеткә 821 ҡатын-ҡыҙ тура килә. Грамоталылыҡ 81,82 % тәшкил итә[11].
Ҡала халҡының 79,8 % — индуизм, 12,9 % — ислам, 5,4 % — сикхизм, 1,1 % — джайнизм һәм 0,9 % христиан диндәрен тота[11]. Шулай уҡ парстар, буддистар һәм йәһүдтәр бар[12].
Ҡалала төп тел булып һинд теле иҫәпләнә. Башҡа таралған телдәр — инглиз, панджаб һәм урду.
Туғандаш ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ NDMC Act. Ndmc.gov.in. 4 ноябрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ Hazard profiles of Indian districts (PDF). National Capacity Building Project in Disaster Management. UNDP. Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 май 2006. 23 август 2006 тикшерелгән.
- ↑ Туризм в Дели - Климат. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июнь 2012. 10 март 2007 тикшерелгән.
- ↑ Weatherbase entry for Delhi. Canty and Associates LLC. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июнь 2012. 16 ғинуар 2007 тикшерелгән.
- ↑ Глава 1: Введение (PDF). Economic Survey of Delhi, 2005–2006 pp1–7. Planning Department, Government of National Capital Territory of Delhi. 21 декабрь 2006 тикшерелгән.
- ↑ Hall P Cities of Tomorrow — Blackwell Publishing, 2002. — P. pp.198-206. — ISBN 0631232524.
- ↑ Lutyens' Delhi|Aman Nath
- ↑ Конституция (69-я поправка) Постановление, 1991. THE CONSTITUTION (AMENDMENT) ACTS, THE CONSTITUTION OF INDIA. National Informatics Centre, Ministry of Communications and Information Technology, Government of India. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 июнь 2012.
- ↑ Embassies in Delhi, Embassies Address, Contacts, E-Mail, Delhi Embassies. Delhionline.in. 4 ноябрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ World Urbanization Prospects The 2003 Revision. ([PDF) p7. United Nations. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2012.
- ↑ 11,0 11,1 http://www.censusindia.net/religiondata/ 2001 Indian Census Data
- ↑ Data on Religion 1. Census of India 2001. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 октябрь 2006. 16 май 2006 тикшерелгән.
- ↑ Chicago Sister Cities (инг.)


text:
- Подробности
- Просмотров: 548
ЛИТВА, ПОЛЬША ҺӘМ РӘСӘЙҘӘГЕ ЙӘҺҮД ЭШСЕЛӘРЕНЕҢ ДӨЙӨМ СОЮЗЫ, Бунд, Рәсәй империяһының көнбайыш өлөшөндә йәшәгән йәһүд эшселәре һәм һөнәрселәре мәнфәғәтен күҙәткән социал-демократик партия. 1897 й. Вильно ҡ. ойошторола. 1898—1903 йй. һәм 1906 й. алып РСДРП составында меньшевиктар программаһын яҡлаған автономиялы ойошма. Революция (1917) ваҡытында йәһүдтәрҙең хоҡуҡтарын сикләүҙе тыйған Ваҡытлы хөкүмәтте яҡлай, демократик республика һәм Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышын саҡырыу яҡлы була, большевиктар диктатураһына ҡаршы сығыш яһай; Граждандар һуғышында Аҡтар хәрәкәтенә ҡаршы көрәшә.
1917 й. 3 мартында Өфөлә Бундтың Өфө губерна бүлексәһе ойошторола. Майҙа бүлексәлә 85 кеше (тимер юл оҫтаханалары һәм шәхси пр‑тиелар эшселәре) иҫәптә торған. Окт. бүлексә сент. тарҡалған РСДРП‑ның берләшкән меньшевик-большевиктар Өфө губерна ойошмаһы нигеҙендә барлыҡҡа килгән РСДРП м‑н РСДРП(б)‑ның Өфө губерна ойошмаларына ҡушылмауы хаҡында белдерә. Бундсыларға ҡайһы партияға ҡарауҙарын ирекле билдәләү хоҡуғы бирелә; Я.А.Шик етәкс. партия ағзаларының күпселеге Бундтан сығып, РСДРП(б) составына инә, Ф.А.Фенстер етәкләгән аҙсылыҡ Бундта ҡала. Бунд бүлексәһе Өфө эшсе һәм һалдат депутаттары советында (1917 й. март—нояб.), Өфө ҡала думаһында (1917 й. июле — 1918 й. ғин., 1918 й. сент.—нояб.) үҙ вәкилдәрен үткәрә.
1918 й. бундсылар Өфө эсерҙары м‑н берлектә эш итә, 1919 й. ғин. Өфө ҡалаһының йәһүд соц. партиялары бюроһына инә; Бундтың ҡайһы бер ағзалары партияға алыуҙы һорап, РКП(б)‑ның Өфө губерна ком‑тына мөрәжәғәт итә. 1921 й. мартында Рәсәйҙә Бунд таратылғандан һуң бүлексә үҙ эшмәкәрлеген туҡтата. 30‑сы йй. Бунд ағзаларының күпселеге репрессияға дусар була. Бундтың Өфө губерна бүлексәһе Ваҡытлы ком‑ты, ком‑т президиумы рәйесе — Фенстер (1917).
Әҙәб.: Октябрь в Башкирии (октябрь 1917 г. — май 1918 г.): сб. док. и материалов. Уфа, 1987; Шкурко Э.А. Очерки истории евреев Башкортостана. 2‑е изд., испр. и доп. Уфа, 1999.
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Башҡортостандың 68 мең страховкалаусыһы Пенсия фондына иҫәп бирҙе
Ағымдағы йылдың беренсе кварталында мотлаҡ пенсион һәм медицина страховкалауына иҫәпләнгән һәм түләнгән страховка иғәнәләре буйынса Рәсәй Пенсия фондының БР буйынса Бүлексәһенә Башҡортостандың 68 мең страховкалаусыһы иҫәп-хисап биргән. Шуларҙың 17 меңдән ашыуы электрон-цифрлы ҡултамға менән элемтә каналдары буйынса электрон төрҙә иҫәп биргән.
Берҙәм социаль һалым бөтөрөлгәндән һуң мотлаҡ пенсия страховкалауына страховка иғәнәһе тарифы 20 процент тәшкил итә. Түләүселәрҙең айырым категориялары өсөн страховка иғәнәләрен иҫәпләүҙә кәметелгән тарифтар ҡулланыу хоҡуғы һаҡланған, ул 14-тән 10,3 процентҡа тиклем тәшкил итә. Страховкалаусыларҙың яртыһынан ашыуы ошондай тарифтар ҡулланған.
Башҡортостан буйынса Рәсәй Пенсия фондының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, тәүге кварталда үҙенең эшселәре өсөн Пенсия фондына иң ҙур күләмдәге түләүҙәрҙе республиканың иң эре ойошмалары күсергән. Шуларҙан «Башнефть-добыча» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте менән «Салауатнефтеоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәте — һәр береһе 135 миллион һумдан ашыу, «ӨМЭПБ» асыҡ акционерҙар йәмғиәте 121 миллион һумға түләүҙәр башҡарған.
Тапшырылған отчеттар һөҙөмтәләре буйынса страховка иғәнәләренең ҡануниәт менән билдәләнгән ваҡытта түләнмәүе йәки тулыһынса түләнмәүе асыҡланған осраҡта Пенсия фонды органдары менән түләүсенең банкта булған матди средстволары, шулай уҡ башҡа төрлө мөлкәте иҫәбенә бурысты мәжбүр итеп түләтеү саралары күреләсәк. Бурысты ҡайтарыу Федераль суд приставтары хеҙмәте аша башҡарыласаҡ.
Башҡортостан Республикаһы буйынса Рәсәй Пенсия фонды Бүлексәһе идарасыһы Фоат Хантимеров әйтеүенсә, Пенсия фонды июлдә йәнә бер яңы мәсьәләне үтәүгә тотона – түләүселәрҙән икенсе квартал өсөн страховка иғәнәләре буйынса иҫәп-хисап һәм һәр эшләүсе өсөн иҫәпләнгән һәм түләнгән страховка иғәнәләре буйынса шәхси мәғлүмәт ҡабул итә башлаясаҡ. Был күсерелгән бар суммаларҙы эшләүселәрҙең шәхси иҫәптәренә ваҡытында индерергә мөмкинлек бирәсәк.


text:
Көтөлмәгән бүләк бигерәк ҡәҙерле
28 декабря 2015 йыл | Матбуғат
-Бүләк отоуымды ялға ҡайтҡан улым Алмаз һөйөнсөләне, - ти Ҡауарҙынан Гөлгөнә Абдуллина. – Бығаса бер ҙә бүләк-фәлән отҡаным юҡ ине. Район гәзите беҙгә ғүмер буйы килә. Унһыҙ тормошто күҙ алдына ла килтерә алмайбыҙ.
Гөлгөнә Ҡауарҙы мәктәбендә тарих, "Башҡортостан мәҙәниәте” фәндәрен уҡыта.
Таш-Аҫтынан ике ул әсәһе Миләүшә Әбелғужина ла, Гөлгөнә кеүек, район гәзитен "Йондоҙ” сағынан белә, "Табын”ға ла даими яҙылалар икән, бүләк отоуы ла тәүгеһенән.
Красноусолдан Әйүпова тигән гәзит уҡыусыбыҙҙы көтөңкөрәргә тура килде. "Гәзит кискә генә килгән, үҙебеҙ ҙә бүләк отҡанды һуңғараҡ белдек”, - ти ул. Бүләк эйәһе үҙенең әүҙемлеге, эшмәкәрлеге менән ярайһы танылған эшҡыуар Хәлимә апай булып сыҡты.
Шулай итеп, был бүләктәребеҙ ҙә үҙенең лайыҡлы эйәләрен тапты. Киләһе дүшәмбе тағы кемдәргә бәхет йылмайыр? Шулай уҡ "Бәхетле авто” бүләктәре кемгә тейерен дә асыҡлаясаҡбыҙ.
Гөлгөнә Ҡауарҙы мәктәбендә тарих, "Башҡортостан мәҙәниәте” фәндәрен уҡыта.
Таш-Аҫтынан ике ул әсәһе Миләүшә Әбелғужина ла, Гөлгөнә кеүек, район гәзитен "Йондоҙ” сағынан белә, "Табын”ға ла даими яҙылалар икән, бүләк отоуы ла тәүгеһенән.
Красноусолдан Әйүпова тигән гәзит уҡыусыбыҙҙы көтөңкөрәргә тура килде. "Гәзит кискә генә килгән, үҙебеҙ ҙә бүләк отҡанды һуңғараҡ белдек”, - ти ул. Бүләк эйәһе үҙенең әүҙемлеге, эшмәкәрлеге менән ярайһы танылған эшҡыуар Хәлимә апай булып сыҡты.
Шулай итеп, был бүләктәребеҙ ҙә үҙенең лайыҡлы эйәләрен тапты. Киләһе дүшәмбе тағы кемдәргә бәхет йылмайыр? Шулай уҡ "Бәхетле авто” бүләктәре кемгә тейерен дә асыҡлаясаҡбыҙ.
Табынға ярты йылға яҙылыу 719 һум 34 тин, пенсионерҙарға 666 һум 10 тин.
"Табын"ға тоғро ҡалайыҡ!


text:
Мәктәбебеҙҙә үткән «Атай, әсәй һәм мин – татыу ғаилә» конкурсы Ғаилә йылына арналды. Был ярыштан беҙ ҙә ситтә ҡалманыҡ. Атайым, әсәйем һәм III синыфта уҡыған ҡустым Нуриман беҙҙең Көмөшҡоловтар ғаиләһе данын яҡланы. Шулай уҡ Ҡоланбаевтар, Ситдиҡовтар, Рыҫкилдиндар, Ҡарабаевтар һәр һынауҙа сәмләнеп көс һынашты, әүҙем ҡатнаштылар.
Бәйгене физкультура уҡытыусыһы Резеда Рәхмәтуллина ойошторҙо һәм ата-әсәләр комитеты ағзаһы Азамат Арыҫланов менән берлектә алып барҙы. Мауыҡтырғыс, ҡыҙыҡлы ярышта һәр ғаилә үҙенең төрлө яҡтан һәләтен күрһәтте.
Атайым иң оҫта картуф әрсеүсе тип танылды, әсәйем һикергестә шәп, етеҙ һикерҙе, ә Нуриман шарҙар шартлатыуҙа оҫталығын күрһәтте. Арҡан тартышыуҙа иң көслө ғаилә лә беҙҙекеләр ине. Мин Көмөшҡоловтар өсөн борсолоп та, ғорурланып та ултырҙым. Жюри дуҫлыҡ, татыулыҡ еңде, тип иғлан иткәс, әүҙем ҡатнашҡан ғаиләләргә мәктәп етәкселеге тарафынан әҙерләнгән Маҡтау ҡағыҙҙары тапшырылды. Ә мәҙәниәт йорто директоры Хәмиҙә Ҡоланбаева бөтә ҡатнашыусыларҙы бүләктәре менән ҡыуандырҙы.
Мәктәптә үткәрелгән сараларҙа һәр ваҡыт аҡсалата ярҙам күрһәткән ауылыбыҙҙың фермеры Фаил Ҡоланбаевҡа ғаиләбеҙ исеменән оло рәхмәтебеҙҙе еткерәбеҙ.
Йәмилә КӨМӨШҠОЛОВА, V синыф уҡыусыһы.
Баймаҡ районы, Йәнйегет мәктәбе.


text:
- Подробности
- Просмотров: 532
ЕР АҪТЫ ҠОРОЛМАЛАРЫ, тау тоҡомдарындағы төрлө тәғәйенләнештәге ҡоролмалар. Һай (15 м тиклем, асыҡ, ҡайһы ваҡытта ябыҡ ысул м‑н төҙөлә) һәм тәрән (15 м тәрәнерәк, ябыҡ) һалыныусы Е.а.ҡ. була. Е.а.ҡ. транспорт һәм гидротехник тоннелдәр (ҡара: Туннель), метрополитен, электр станцияларының ер аҫты комплекстары, йәйәүлеләр өсөн үткәүелдәр, гараждар, һыу, нефть, газ һаҡлағыстар, складтар, сәнәғәт пр‑тиелары, хәрби объекттар һ.б. инә. Е.а.ҡ. төҙөгәндә геотехниканың төрлө алымдары ҡулланыла. Е.а.ҡ. проектлауҙы һәм төҙөүҙе, объекттың геототороҡлолоғон һәм инженерлыҡгеол. шарттарҙың үҙгәреүсәнлеген иҫәпкә алып, махсуслаштырылған ойошмалар башҡара. Е.а.ҡ. төҙөүҙең хәүефһеҙлеге разведканың хәүефле зоналарҙы табырға ярҙам итеүсе геофизик алымдарын һәм махсус технологияларҙы ҡулланыу м‑н тәьмин ителә. Улар боҙолған зоналарҙың ер ҡаҙыу эштәренә кире йоғонто яһауына һәм ер өҫтөнөң ултырыуына юл ҡуймай. Башҡортостанда Е.а.ҡ. проекттарын тармаҡтың проект учреждениелары, ш. уҡ “Башҡортостан Промстройпроекты”, Башҡ‑н төҙөлөш ҒТИ һ.б. башҡара. Өфөлә В.И.Мартин етәкс. Көнбайыш Урал инженер-төҙөлөш эштәре тресы 1982 й. — тәрән һалына торған (60 м тиклем) метрополитен (“Метрогипротранс” ин‑ты проекты, Мәскәү), 1992 й. — метрополитендың һай һалына торған 1‑се сиратын (“Нижегородметропроект” ин‑ты), 2002—03 йй. “Ульяновтар” станцияһынан “Муса Гәрәев бульвары” станцияһына тиклем 1‑се башланғыс участканы төҙөү өсөн инженергеол. эштәр үткәрелә. Төҙөлөш иҡт. яҡтан маҡсатҡа ярашлы булмағанлыҡтан, проекттар ҡабул ителмәй. “30‑сы төҙөлөш идаралығы” ФДУП‑ы (Межгорье ҡ.) 1992 й. — Өфөлә ябыҡ ысул м‑н Мәскәү—Силәбе автомобиль юлына сығыу урыны булған 1249 м оҙонлоҡтағы ике үтмәле автомобиль юлы тоннеле, 90‑сы йй. аҙ. Ағиҙел й. Йомағужа гидроузелының ер аҫты гидротехник ҡоролмаларын төҙөй башлай. Башҡ‑н төҙөлөш ҒТИ‑нда тәрән котловандарҙа асыҡ ысул м‑н ҡоролған Ҡариҙел й. аша һалынған күпергә сығыу урыны булған автомобиль юлы тоннеле порталы (Н.З.Готман, Э.Д.Насирова), Конгресс-холл бинаһының (А.Л.Готман), “СемьЯ” сауҙа-күңел асыу комплексының, Өфөләге т. юл вокзалының (Н.З.Готман, Л.В.Оркина) һ.б. Е.а.ҡ. проекттары төҙөлә. 2003—04 йй. Г.В.Тэненбаум етәкс. Е.а.ҡ. монолит тимер-бетон стеналрының гидроизоляцияһын тәьмин итеү өсөн ҡоро ҡатышмалар уйлап табыла.
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Хоҙайбирҙин музейында интерактив уйын формаһында «Тыуған Башҡортостан» экскурсияһы эшләй
Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин йорт-музейында яңы инновацион проект — «Тыуған Башҡортостан» интерактив уйыны-экскурсияһы эшләй башланы. Мәғлүмәти-күңел асыу программаһы балаларға иҫәпләнгән һәм Республика көнөн байрам итеүгә арналған.
Интерактив экскурсия «флаг», «герб», «гимн», «Башҡортостан Республикаһының хәҙерге дәүләт символикаһы» кеүек төшөнсәләр тураһында еңел уйын формаһында аңлайышлы итеп һөйләүгә ҡоролған. Шулай уҡ балалар бында республиканың дәүләт символикаһы хаҡында төшөрөлгән фильм ҡарай һәм фотоға төшә ала. Иң бәләкәйҙәргә һәр төрлө ребустар, уйындар, конкурстар, викториналар тәҡдим ителә.


text:
Фото:
Торатау сәнәғәт маҡсаттарында эшкәртелмәйәсәк
Фото:
Һуңғы ваҡытта Стәрлетамаҡтан алыҫ түгел, Ишембай районында урынлашҡан Торатау тауы тирәләй төрлө бәхәстәр ҡуба, митингылар ойошторола. Бының сәбәбе – «Сода» предприятиеһының был уникаль тауҙы сәнәғәт маҡсатында эшкәртә башларға ниәтләүе тураһында төрлө имеш-мимеш хәбәрҙәр тыуыуында. Шаршамбы көнө БР Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығында үткән брифингта асыҡланыуынса, был хәбәрҙәр бөтөнләй нигеҙһеҙ.
Башҡортостан Республикаһы буйынса Ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыу идаралығы (Башнедра) начальнигы Рәсих Хамитов, Идаралыҡҡа әлегә Торатауҙа артабан сәнәғәт эшкәртеүе өсөн эҙләнеү эштәре үткәреү хоҡуғына рөхсәт һорап бер кем дә мөрәжәғәт итмәне, тип аңлатты. Был ведомствоның рөхсәтенән тыш, республикалағы бер ятҡылыҡты ла тикшереү һәм сәнәғәт эшкәртеүе үткәрелмәй.
Етмәһә, Стәрлетамаҡтан 75 километр алыҫлыҡта 2004-2005 йылдарҙа Башнедра эҙләнеү эштәре үткәрҙе. Һөҙөмтәлә сода етештереү маҡсатында яраҡлы ҙур Ҡаран эзбиз ятҡылығы табылды.
Ҡаран ятҡылығындағы запастар күләме — 200 миллион тонна самаһы. Ул республикала артабан сода етештереү өсөн альтернатив сеймал сығанағы була ала.
«Сода» Шәкетау ятҡылығын да эшкәртеп бөтмәгән әле. Ундағы эзбиз запасы 100 миллион тоннаға етә.
БР тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры урынбаҫары Ольга Лаздина, «Торатау тауынан бер кем дә айырым һаҡланған тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын алмаған», тип өҫтәне. Был статус Башҡортостан халҡы өсөн изге һәм уникаль тәбиғәт ҡомартҡыһын ышаныслы һаҡлай.


text:
Рөстәм Хәмитов республика халҡын Ватанды һаҡлаусылар көнө менән ҡотланыФото: Олег Яровиков
Рөстәм Хәмитов республика халҡын Ватанды һаҡлаусылар көнө менән ҡотланы
Рөстәм Хәмитов республика халҡын Ватанды һаҡлаусылар көнө менән ҡотланыФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 20 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Александр Смирнов/.
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Ватанды һаҡлаусылар көнөнә арналған тантаналы йыйылышта сығыш яһаны һәм республиканың дәүләт наградаларын тапшырҙы.
– Был байрам бөтә рәсәйҙәрҙе берләштерә, илебеҙҙең данлы тарихына мөрәжәғәт итә, бөгөнгө ҡатмарлы мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн беҙҙе бергә туплай, – тине Рөстәм Хәмитов. – Тәү сиратта Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарын, яугир-интернационалистарҙы, хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусыларҙы ҡотлайым. Үҙ-үҙен аямайынса Тыуған иле өсөн көрәшкән, уның азатлығын һәм бойондороҡһоҙлоғон яҡлаған, «ҡыҙыу нөктәләрҙә» хеҙмәт иткән ир-егеттәрҙе, бөгөн тыныс тормош һағында торған хәрби хеҙмәткәрҙәрҙе ихлас сәләмләйем.
Геосәйәси хәлдең ҡатмарлашыуына бәйле, Рәсәйҙең милли мәнфәғәттәрен яҡлау мәсьәләләре мөһим урында тора, тип билдәләне республика Башлығы. Ошо ҡыҫҡа ваҡыт эсендә илебеҙ армияһы донъяла иң көслөләрҙең береһенә әйләнде. Армияны, флотты яңынан ҡоралландырыу программаһы ғәмәлгә ашырыла. Идара итеү системаһы камиллаштырыла.
– Республикабыҙҙың ҡеүәтле оборона-сәнәғәт комплексы Ҡораллы Көстәрҙе модернизациялауға ҙур өлөш индерә. Һуңғы йылдарҙа предприятиеларҙы технологик яңыртыу, продукцияның төрөн арттырыу йәһәтенән мөһим аҙымдар эшләнде. Ошо өлкәлә ҙур дәүләт заказдары тергеҙелде, – тине төбәк етәксеһе. – Былтыр сентябрь айында Үҙәк хәрби округының хәрби берләшмәләре ҡатнашлығында «Үҙәк-2015» стратегик команда-штаб уҡыуҙары үтте. Республикабыҙ планлаштырылған мобилизация сараларын намыҫлы үтәне һәм Рәсәй Оборона министрлығының юғары баһаһына лайыҡ булды.
Рөстәм Хәмитов республика хәрби комиссариаты эшмәкәрлеген юғары баһаланы. Военкомат граждандарҙы хәрби хеҙмәткә әҙерләү һәм саҡырыуҙы ойоштороу буйынса Үҙәк хәрби округында иң яҡшыларҙан һанала. Былтыр Башҡортостандан 11 700 кеше армияға алынған.
Төбәк етәксеһе эҙәрмән отрядтарының, кадет мәктәптәренең, хәрби-патриотик клубтарҙың һәм берләшмәләрҙең илһөйәрлек рухында тәрбиәләү эшендә мөһим ролен билдәләне. Уның һүҙҙәренсә, әлеге ваҡытта авиация, техник һәм хәрби спорт төрҙәрен әүҙемерәк үҫтерергә кәрәк.
Сығыштың тулы стенограммаһы һәм бүләкләнеүселәрҙең исемлеге республика Башлығының рәсми сайтында баҫылған.


text:
Педагогик белем биреүҙең төп бурысы – хәҙерге заман уҡытыусылары әҙерләү
— Рәсәй Федерацияһы Президенты Дмитрий Медведевтың Мөрәжәғәтнамәһендә бөтә донъя иҡтисади көрсөк шарттарында илдең иҡтисады, производствоһы һәм социаль өлкәһе торошона етди анализ бирелгән, – тип иҫәпләй М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты ректоры Раил Әсәҙуллин. — Иң мөһиме, Рәсәйҙе бөтә донъя ихтирам итерлек һәм илебеҙҙе көслө, ышаныслы, тотороҡло үҫешеүсе дәүләт итеп танытырлыҡ алдынғы рубеждарға сығарыу өсөн рәсәйҙәргә (бизнесмендарға, чиновниктарға, уҡытыусыларға, врачтарға) нимә эшләргә кәрәк, тигән һорауға концептуаль яуап бирелгән.
Ысынбарлыҡты йәшермәйенсә, Президент дәүләттең үҫешен тотҡарлаған һәм донъя йәмәғәтселегендә Рәсәй тураһында ысын демократик мөнәсәбәттәр һалынмаған һәм закондарҙы ихтирам итмәгән ил булараҡ ҡараш формалаштырған проблемаларҙы баһалай. Ысынлап та, Рәсәйҙә һәр граждандың именлеге төп урынға ҡуйылһын өсөн бик күп эшләргә кәрәк әле. Ләкин беҙ телмәрҙә төшөнкөлөккә бирелеү тапмайбыҙ, унда икеләнеүҙең эҙе лә юҡ, тимәк, беҙгә, Рәсәйҙең киләсәгенә ышаныс бар.
Илдең үҫеш стратегияһын билдәләп, Президенттың, үҙ принциптарына тоғро ҡалып, сираттағы тапҡыр: “Рәсәй демократик юл буйлап үҫешә ала. Ил цивилизацияның киләһе, тағы ла юғарыраҡ баҫҡысына күсә ала. Социаль өлкәләге кеүек, иҡтисадта көтөлгән структура үҙгәрештәрен көсләү юлы менән атҡарырға ярамай, ә шәхестең ижади потенциалын асыуға таянып тормошҡа ашырырға кәрәк. Ҡурҡытып түгел, ә ҡыҙыҡһындырып. Ҡаршы ҡуйып түгел, ә шәхестең, йәмғиәттең һәм дәүләттең мәнфәғәттәрен яҡынайтып”, тип раҫлауы үҙенә иғтибарҙы йәлеп итә.
Беҙҙе, мәғариф өлкәһе хеҙмәткәрҙәре булараҡ, Президенттың “Беҙҙең яңы мәктәп” инновацион проекты айырыуса ҡыҙыҡһындыра. Президент, мәктәп яңы милли мәҙәниәтте формалаштырыу үҙәге булып торасаҡ, тип асыҡтан-асыҡ әйтә. Шунан сығып, педагогик белемдең төп бурысы – шәхестең үҫешен генә түгел, шулай уҡ ил үҫешенең бөтә йүнәлештәрендә инновацион ынтылыш та тәьмин итерлек хәҙерге заман уҡытыусылары әҙерләү. Төп педагогик вуздар уҡытыусылар әҙерләүҙең ҙур үҙәктәре булып торорға тейеш.
Бында Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимовтың алдан уҡ республикала профилле фәнни-мәғариф кластерҙарҙы үҫтереү кәрәклеге тураһында тәҡдим индереүен айырып билдәләргә кәрәк. Ул мотлаҡ билдәләнгән бурысты тормошҡа ашырыуға булышлыҡ итәсәк тә.


text:
Өфөлә «Әсәй булыу бәхет» фотокүргәҙмәһе асыласаҡ
Светлана Солоницынаның «Әсәй булыу бәхет» шәхси фотокүргәҙмәһе 26 ноябрҙә Өфө Үҙәк ҡала китапханаһында асыла. Экспозицияла 50-нән ашыу эш тәҡдим ителгән.
Профессиональ фотограф Светлана Солоницына – күп балалы әсә, уның өс балаһы бар.
— Миңә балаларҙың эмоциялы, матур портреттарын, йылы ғаилә мөнәсәбәттәрен төшөрөү, фотографияларҙа ғаилә тарихтарын, уның башҡаларға оҡшамағанлығын сағылдырыу оҡшай, — тип һөйләй Светлана. — Хәҙер фотографтарҙы баланың тыуған көнөнә генә түгел, ә ҡәҙимге көндәрҙә лә йылы, һөйөү тулы ғаилә бәхетен сағылдырырға ла саҡыралар, быны тойоу үтә лә ҡыуаныслы.
2012 йылдан Светлана Солоницына балалар һәм ғаилә фотографтары ассоциацияһына ингән, Оксана Федорованың мәктәбе (Өфө филиалы) менән хеҙмәттәшлек итә, унда балаларға фототография серҙәрен өйрәтә. Ул «Ҡаралы-аҡлы тарих» («Черно-белая история») фотоконкурсында, балалар һәм ғаилә фотографтары араһында милли премия сиктәрендә үҙғарылған ике халыҡ-ара фотокүргәҙмәлә ҡатнаша.
Эштәрҙе шишәмбенән алып йомаға тиклем 11.00-19.30 сәғәттәрҙә күрергә була. Ял көндәре – йәкшәмбе, дүшәмбе.


text:
Башҡорт ғәскәре (1917—1919)
Башҡорт ғәскәре — III Бөтә Башҡорт съезында ойошторолған һәм Башҡорт Хөкүмәтенә буйһонған хәрби формированиеһы.
Йөкмәткеһе
Ғәскәрҙе ойоштороу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт ғәскәренең ойошторолоуы 1917 — 1921-се йылдарҙағы башҡорт милли хәрәкәтенең ҡушма өлөшө булып тора.
1917 йылдың 8-20 декабрендә Ырымбур ҡалаһындағы Каруанһарайҙа үткән III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы (съезы) автономия мәнфәғәттәрен яҡлау өсөн булдырылған милли ҡораллы формированиеларҙы законлаштырҙы. Башҡорт ғәскәрен Башҡортостандың эске улустарында булдырырға ҡарар ителә, сөнки Ырымбурға Ҡыҙыл армияһы отрядтары яҡынлашҡан була. Ошо ҡарарға ярашлы, 1918 йылдың 5 ғинуарында, ҙур булмаған башҡорт отряды (командующийы Ғ. С. Мағазов), шулай уҡ Ә. Б. Ҡарамышев менән Ғ. С. Иҙелбаев етәкселегендәге кавалерия һәм пехота отрядтары республиканың үҙәк улустарына табан йүнәлештә юлға сығалар [3].
Башҡорт Үҙәк Шураһы Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы башынан алып үҙенең нейтралитеты тураһында бер нисә мәртәбә хәбәр итә:
«Беҙ большевиктар ҙа, меньшевиктар ҙа түгел, беҙ тик башҡорттар ғына. Ҡайһы яҡта беҙ булырға тейеш? Бер яҡта ла түгел. Беҙ үҙ яғыбыҙҙа… Ике миллионлы башҡорт халҡы ошондай әһәмиәтһеҙ сәйәси мәрәкәлә уйынсыҡ була алмай..»
Әммә 1918 йылдың 16- сы февраленән 17-се февралгә ҡараған төндә Ырымбур Мосолман Хәрби — Революцион комитеты частары (МВРК) Башҡорт Хөкүмәтенең 7 ағзаһы (И. М. Мутин,А. Н. Йәғәфәров,С.Ғ. Мирасов, Ә.- З. Вәлидов,Ғ. Я. Айытбаев, А. К. Әҙеһәмов, И. Сәлихов) ҡулға алынғандан һуң нейтралитет тураһындағы ҡарар үҙгәрә. 1918 йылдың 2 мартында Баймаҡта С. М. Цвиллинг фарманына ярашлы Баймаҡ эшсе — депутаттар советы вәкилдәре иректә ҡалған Башҡорт хөкүмәтәнең башҡа ағзаларын да ҡулға алалар. 1918 йылдың 4 мартында Ә. Б. Ҡарамышев етәкселендәге башҡорт отрядтары Баймаҡты ҡамауға алалар. Улар Башҡорт хөкүмәте ағзаларын азат итеүҙе талап итә, әммә 6 мартта Ырымбурҙан килгән ҡыҙылармеецтар отряды ҡамауҙы кире ҡаға. 7 мартта эшселәр һәм ҡыҙылармеецтар хөкөмө буйынса Башҡорт хөкүмәтенең ике ағзаһы һәм автономияның хакимиәт органдарының башҡа вәкилдәре атып үлтерелә. 1918 йылдың 5 мартында Ырымбур губерна революцион комитеты бөтә башҡорт улустарына ҡәтғи характерҙағы телеграмма ебәрә:
«Башҡорттар … үҙ отрядтарын офицерҙар, юнкерҙар һәм төрлө ҡәбәхәттәр менән Совет халыҡ власына ҡаршы ойошторалар. Атаман Дутовҡа революцияға ҡаршы көрәш алып барырға ярҙам иткән элекке Башҡорт өлкә советы ревкомы ҡарарына ярашлы ҡулға алынды. Ревком бөтә башҡорттарға һәм уларҙың ойошмаларына кисектермәҫтән ҡоралһыҙланырға, барлыҡ ҡоралдарын урындағы советтарға һәм ҡыҙылгвардиясыларға тапшырырға; бөтә йәшенеп йөрөгән…офицерҙарҙы һәм юнкерҙарҙы тотоп бирергә, юлбаҫарса һөжүмдәрҙе туҡтатырға бойора. Әгәр өс көн эсендә был талап үтәлмәһә, Ревком ҡулға алынған Өлкә советын атып үлтерәсәк, һәм Совет власына ҡаршылыҡта шик уятҡан бөтә башҡорт ауылдары ер йөҙөнән артиллерия һәм пулеметтар менән юҡ ителәсәк».
1918 йылдың 3 апрелендә Ә. Б. Ҡарамышев етәкселендәге берләшкән башҡорт отрядтары һәм казактар Ырымбур төрмәһенән Башҡорт Хөкүмәте ағзаларын азат итәләр.
Контрреволюция лагерендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1918 йылдың май аҙағынан автономия хакимиәте органдарының эше тулыһынса тергеҙелә. Уларҙың яңы урынлашҡан ере Силәбе ҡалаһы була.
Башҡорт Хөкүмәте илдең көнсығышында большевиктарға ҡаршы үҙәктәр — Ваҡытлыса Себер хөкүмәте, Учредителдәр йыйылышы ағзалары комитеты (Комуч), Ырымбур казактар ғәскәре һәм башҡалар менән бәйләнештәр булдыра. 1918 йылдың 15—17 майында Ҡустанайҙа башҡорт һәм ҡаҙаҡ милли хәрәкәттәре вәкилдәренең кәңәшмәһе булып үтә. Кәңәшмәлә контрреволюцион көрәште берҙәмлектә ойоштороу тураһында фекер алышыу була.
1918 йылдың йәйендә Башҡортостан Хөкүмәте ашығыс рәүештә башҡорт армияһына дөйөм мобилизация иғлан итә. Мобилизацияның һәм уның структураһының формалаштырыуын тиҙләтеү маҡсатында Башҡорт Үҙәк Шураһы янында 1918 йылдың 8 июнендә ғәскәрҙең штабы — Башҡорт хәрби советы, шулай уҡ кантон хәрби начальниктарының идаралығы булдырыла.
1918 йылдың 11 октябрендә Башҡортостан Хөкүмәте Башҡорт ғәскәри идаралығы тураһындағы ҡарарға ҡул ҡуя. Идаралыҡ Башҡорт ғәскәренең ойоштороуы һәм ҡоролошо менән шөғөлләнә. Шулай уҡ уның ҡарамағына офицер составы һәм финанс ресурстары бирелә. Идаралыҡ административ хөкөм, мобилизация һәм хужалыҡ бүлектәренән тора. Башҡорт айырым корпусының штабы иғлан ителә, ә Башҡорт хәрби советы кәңәшмә органы булараҡ республика хөкүмәте янында ҡалдырыла[4].
Башҡорт хәрби советының рәйесе һәм Ғәскәри идаралыҡтың начальнигы, Башҡортостан Хөкүмәтенең ағзаһы, хәрби бүлектең мөдире була.
Ғәскәр регуляр булмаған отрядтарҙан һәм регуляр пехота һәм кавалерия полктарынан тора. 1918 йылдың июленән Башҡорт ғәскәре составына 4 Башҡорт пехота полкы һәм Башҡорт кавалерия полкы инә, артабан улар, 1918 йылдың сентябрендә, биш полктан торған Башҡорт айырым корпусҡа инәләр. Уның беренсе командующийы итеп генерал-майор Ишбулатов Хәжиәхмәт Исхаҡ улы тәғәйенләнә.
Ю. Ю. Бикбов рәйеслеге аҫтындағы Кесе Ҡоролтай Себер хөкүмәте менән килешеү төҙөй. Башҡорт Корпусы хәрби — оператив яҡтан Аҡ армияның берҙәм командованиеһына буйһонған хәлдә була. Башҡорт ғәскәренең һаны аҙаҡҡы 5 ай эсендә 10 меңгә барып етә һәм артабан, алыштарҙағы юғалтыуҙарға ҡарамаҫтан, һаман арта бара.
Бик күп мөһим саралар менән бер рәттән, хәрби символиканың булдырыуына айырым иғтибар бүленә. 1918 йылдың 13 июлендә Башҡорт хәрби советы башҡорт частары өсөн берҙәм форма кейеме эшләп сығарыу буйынса Комиссия тәғәйенләнеүе тураһында фарман сығара:
«Башҡорт ғәскәре частарының формаһын уйлап сығарыу өсөн 2-се Башҡорт дивизияһының Штаб начальнигы подполковник Емельянов рәйеслеге аҫтында, ағзалары Башҡорт Хәрби советы өлкән адъютанты поручик Мухлио, мобилизация бүлеге мөдире, прапорщик Тереғолов һәм Хәрби Советы ағзаһы Мағазов составында комиссия ағымдағы йылдың 13 июль көнөнә билдәләнә».
1918 йылдың октябрендә Башҡорт айырым корпусы Башҡорт айырым уҡсылар дивизияһына үҙгәртеп ҡорола, ә 1919 йылдың ғинуарында — Башҡорт корпусына.
А. В. Колчак Рәсәйҙең Юғары Хакимы булып алғас, милли автономияларҙы таныуҙан баш тарта. Был шарттарҙа Башҡорт Хөкүмәте Совет власы вәкилдәре менән һөйләшеүҙәр башлай һәм 1919 йылдың февраль айында Башҡорт Ғәскәренең һәм Башҡортостандың Совет власы яғына күсеүе хаҡында уның ҡарары сыға. Бынан һуң башҡорт частарының һәм Ҡыҙыл Армияның аҡтарға ҡаршы берҙәмлектәге хәрби ғәмәлдәре башлана.
1919 йылдың 21 февралендә Темәс ауылындаI Бөтә Башҡорт хәрби съезы уҙа. Унда ҡатнашҡан Башҡорт Хөкүмәте ағзалары һәм башҡорт полктарынан эскадрон һәм роталарҙың дөйөм йыйылыштарында һайланған 92 делегат ҡатнаша. Үҙенең сығышында Гәрәй Ҡарамышев түбәндәгеләрҙе әйтә[5]:
«Башҡорттар күп мәртәбә ҡулдарына ҡорал тотоп үҙ азатлығы өсөн көрәштеләр, һәм урыҫ тарихсылары башҡорттарҙың һәр ошондай сығышын «бола» («бунт») тип исемләүендә уларҙың ғәйебе юҡ. Үҙбилдәләнеше өсөн ошо аҙаҡҡы ынтылыштары иҫәп буйынса 88-се «бола» булып тора».
I Бөтә Башҡорт хәрби съезы Башҡорт ғәскәренең һәм бөтә Башҡортостандың Совет власы яғына күсеүен рәсми рәүештә нығыта. Уның һөҙөмтәләре буйынса республиканың беренсе совет хөкүмәте — Башҡорт революцион Комитеты — булдырыла.
РККА-ның 1-се армия командованиеһының күсеү шарттарын боҙоуы һәм репрессияларҙың күбәйеүе, башҡорттарҙы Колчактың Урыҫ армияһы составына (1-се Башҡорт уҡсылар полкының 2-се батальоны, һәм 2-се Башҡорт кавалерия полкының 3-сө эскадроны) алып килә. Совет командованиеһының шәхси хәүефһеҙлек вәғәҙә итеүенән һуң уларҙың бер өлөшө кире ҡайта һәм Башҡорт айырым кавалерия бригадаһының (М. Л. Мортазин һәм башҡаларҙың отрядтары) төп рәттәренә инә. Башҡорт ғәскәренең ике мең элекке хәрбиҙәре (лидерҙары — Мөхәммәт-Ғәбделхәй Ҡорбанғәлиев һәм Галимйән Таған) 1920—1922 йылдарҙа Алыҫ Көнсығышта аҡ эмиграцияға ҡушылалар.
Совет Рәсәйе яғында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт хөкүмәте һәм Совет командованиеһы вәкилдәре араһындағы һөйләшеүҙәрҙең ҡайһы бер пункттары:
3) Башҡорт ғәскәрҙәре Совет ғәскәрҙәренә ҡаршы хәрби ғәмәлдәрҙе кисекмәҫтән туҡтаталар һәм үҙ ҡоралын Колчак — Дутовҡа һәм Совет Рәсәйенең башҡа дошмандарына ҡаршы боралар, Совет командованиеһының күрһәтмәләренә буйһоналар йәки Совет Рәсәй ғәскәрҙәре биләгән территорияһына күсәләр; шул уҡ ваҡытта бындай осраҡтарҙа Совет армияһы командованиеһы күрһәткән районға күсеү тураһында артабан тулыһынса уртаҡ фекергә килешкәнгә тиклем, башҡорт хөкүмәте армия буйынса тейешле фарман сығара.
4) Башҡорт хөкүмәте кисекмәҫтән башҡорт халҡына һәм ғәскәрҙәргә Совет республикаһына ҡаршы көрәште туҡтатыу тураһында өндәмәләр сығара. 6) Һуңғы Килешеү төҙөлөргә тейеш һәм Башҡорт хөкүмәте үҙенең тулы хоҡуҡлы вәкилдәрен Мәскәүгә ебәрә. Имза ҡуйҙылар: Көнсығыш фронтының Революцион Хәрби Советы — Смилга, Гусев, Каменев. Башҡорт хөкүмәте рәйесе Кулаев. Башҡорт өлкә Советы ағзаһы Халиков. Башҡорт ғәскәрҙәре командующийы адьютанты Бикбауов.
Башҡорт ғәскәрҙәре командующийы — Вәлидов. Башҡорт ғәскәрҙәре Штабының начальнигы Ильяс Алкин. Башҡорт Хәрби — революцион комитеты рәйесе урынбаҫары — Ҡарамышев. Март, 1919 й. Темәс ауылы
— РКП(б) Башҡорт Өлкә Комитеты хәбәрҙәре, 1-се һанлы, 2 апрель, 1922 йыл
Комбриг Муса Мортазин фекеренсә, Ҡыҙыл Армия яғына күскәндән һуң Башҡорт ғәскәре Совет Армияһының артабанғы стратегик уңыштарына бик мөһим көс һала.
Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссары И. В. Сталин башҡорт ғәскәрҙәрен ошолай һүрәтләй[6]:
«Һеҙҙең ғәскәр Дутов һәм Колчакка ҡаршы ҡаһармандарса һуғыша. Башҡорт халҡы һан буйынса 2 миллионға етә, һәм ул Рәсәйҙәге революция ҡаҙаныштарын яҡлау һәм бөтә донъяға таратыу өсөн йөҙ меңлек дисциплиналы, идеяға һәм үҙҙәренең юлбашсыларына тоғро булған армия бирәсәк… Уңыштың иң мөһим шарты — ситтән тағыу түгел, ә халыҡтың үҙенең һәм эшсе интеллигенцияның башланғысын йәлеп итеү».
Үҙәк Совет власы менән Башҡорт Хөкүмәте араһындағы Совет Автономиялы Башҡортостан тураһындағы Килешеүҙең IX һәм X параграфтарында «Рәсәй һәм донъя контрреволюцияһы менән көрәш алып барыу маҡсатында» айырым Башҡорт армияһын булдырыу ҡаралған була.
РСФСР — ҙың Революцион — хәрби советы рәйесе Л. Д. Троцкийҙың 1919 йылдың 7 октябрендәге фарманы буйынса Петроградта Көнсығыш һәм Көньяҡ фронттарынан килгән хәрби частарҙың базаһында Башҡорт төркөмө ғәскәрҙәре ойошторола. Төркөм командующийы итеп Х. Ф. Әлишев билдәләнә.
Айырыу билдәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Багаутдинов Р. О. Участие башкир в Белом движении (1917—1920) — Уфа, 2009.
- История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН — Уфа: Гилем, 2010. — Т. V. — 468 б.
- Кульшарипов М. М. Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.) — Уфа: Китап, 2000. — 364 б.
- Муртазин М. Л. Башкирия и башкирские войска в Гражданскую войну — М.: Инсан, 2007. — 208 б.
- Национально-государственное устройство Башкортостана (1917—1925): документы и материалы в 4-х томах / сост. Б. Х. Юлдашбаев. — Уфа: Китап, 2002.
- Туракаев И. Башкирские части в гражданскую войну. — Уфа, 1929.
- Ярмуллин А. Ш. Институт полковых мулл в башкирских войсках в годы Гражданской войны // Проблемы востоковедения. — 2010. — № 3 (49). — С. 76—81. — ISSN 2223-0564.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Таймасов Р. С. Участие башкир в Гражданской войне: книга первая. В лагере контрреволюции (1918 — февраль 1919 гг.) — Уфа, 2009. — Б. 149. — 200 б. — ISBN 978-5-7477-2159-3.
- ↑ Мортазин М. Л. Башҡортостан һәм башҡорт ғәскәрҙәре Граждандар һуғышы осоронда — М.: Инсан, 2007. — Б. 72. — 208 б.
- ↑ Әҙерлек мәсьәләләре тураһында союзник
- ↑ Войсковое хакимлығы Хөкүмәте Башҡурдистан
- ↑ В. Г. Азнагулов, Хәмитова З. Г. Башҡортостанда Парламентаризм: тарих һәм хәҙерге заман. — Өфө: ГРИ «Башҡортостан», 2005. — 304 с.
- ↑ Муртазин М. Л. Башкирия и башкирские войска в Гражданскую войну — М.: «ИНСАН», 2007, — 208 с
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рахимов Р. Н., Таймасов Р. С. Башҡорт ғәскәре (1917—1919) // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8.
- Башкирский корпус на Востоке России
- Создание Башкирской Автономии
- Войсковое управление Правительства Башкурдистана
- «Башкортостан:становление республики» на YouTube


text:
Һирәк яҙмаларҙа – Башҡорт автономияһы тарихы4-05-2018, 00:03 // Башҡорт донъяһы // Баҫып сығарырға
“Башҡорт тауышы” гәзите Башҡортостан хөкүмәтенең Ырымбур хәрби шөғбәһенең аҙнаға бер сыға торған нәшер органы. 1918 йылдың майында Башҡорт мәркәз шураһы тарафынан “Башҡорт” гәзите нәшер ителә башлап, 19 һаны сыҡҡандан һуң, большевиктар тарафынан туҡтатыла.
Хәҙерге көндә башҡорт мәркәз шураһы Силәбелә Башҡортостан хөкүмәте янында әүәлге тотҡан юлы менән эшкә башлағанға күрә, 4 июндә “Башҡорт” гәзитенең 20-се һаны нәшер ителде.
Башҡортостан хөкүмәтенең Ырымбур хәрби шөғбәһе 23 июлдәге ултырышында “Башҡорт” гәзитенең Силәбелә баҫылғанын иғтибарға алып, Башҡортостан хөкүмәтенең Ырымбур хәрби шураһының нәшер әфкәре итеп “Башҡорт тауышы”н сығарырға ҡарар итте вә мәсьүл мөхәррирлеккә Хәбибулла Ғәбитовты тәғәйен ҡылды.
“Башҡорт тауышы” Башҡортостан хөкүмәтенең органы булғанға күрә, тотҡан юлы ла Башҡортостан хөкүмәтен нығытырға тырышыу, даими шуның тәржеманы булыу, хөкүмәт мөәссәсәләре менән ил араһында васиталыҡ ҡылыу. Башҡортостан хөкүмәтенең тәшкиләттәренә юл күрһәтеп, етәкселек итеү, шуның менән бергә Башҡортостан иленең ғөмүми мәнфәғәтен химая ҡылыу.
“Башҡорт тауышы” “Башҡорт” гәзитенең урынына сығарылған гәзит түгел, шуның өсөн “Башҡорт” гәзитенә яҙылған мөҙҙәттәре тулмаған мөштәриләренә тәнбиһ итәбеҙ...
Мөхтәрәм “Башҡорт” уҡыусылары әүәлге адресаттары буйынса “Башҡорт” гәзите Силәбелә үҙ идараһынан һораһындар. “Башҡорт” гәзите урынына “Башҡорт тауышы” ебәрелмәй. “Башҡорт тауышы”н алырға теләүселәр айырым абонент хаҡын түләп яҙылырға тейеш.
Хәҙергә хөкүмәт гәзите булып сыҡҡан берҙән-бер “Башҡорт тауышы” гәзите дауам итә һәм уға ярҙам итеү өсөн хамиәтле заттарҙың мөштәри булып яҙылыуҙарын үтенәбеҙ. Ауылдарҙағы ҡыраатхана һәм ғилми ойошмаларҙың да ярҙамда булыуын “Башҡорт тауышы” өмөт итә.
Ил хәбәрҙәрен яҙып тороусыларға “Башҡорт тауышы” киң юл биреү менән бергә үткер ҡәләмле башҡорттың йәш көстәрен эшләшергә саҡыра.
Хәҙерге ауыр минуттарҙа беҙ, башҡорт балалары, бер өй эсендәге ғаилә кеүек берләшеп, ҡулға-ҡул бирергә тейешбеҙ! Башҡорт милләте барыбыҙға ла уртаҡ. Ул беҙгә, балаларына, хисапһыҙ ауыр бурыстар йөкмәтә. Шул мөҡәддәс бурыстарҙы башҡарыу юлында фидаилыҡ күрһәтеү һәр башҡорт балаһына фарыз!
Башҡорт зыялылары, эшкә!
Халыҡ, ил бәхете юлындағы мөҡәддәс эшкә!
Тырышыу беҙҙән, муаффаҡиәт Алланан.
Хәбибулла Ғәбитов.
(“Башҡорт тауышы”, 1918, № 1. 17 (25) июль).
“БАШҠОРТОСТАН ХӨКҮМӘТЕНЕҢ ТЕЛЕ” ГӘЗИТЕ
Ҡыпсаҡ кантонлығы Яманболаҡ ауылында булған мобилизация ғәйәт тә тәртипле һәм дә тантаналы рәүештә үтте. Башҡорт ағайҙарҙың мобилизацияны шат күңел менән ҡаршы алыуҙары, ҡаһарман башҡорт балаларының мобилизацияны ғәйәт тә күңелле рәүештә ҡабул итеп төркөм-төркөм йырлап йөрөүҙәре, Ҡыпсаҡ кантонлығындағы күңелле булып яҙылған 180 дана башҡорт егеттәренең үҙ аттары менән прием алдына килеп туҡтауҙары, ошбуларҙы күреү менән ҡарттарҙың “Башҡортостанға иман килтерҙек инде” тип әйтеүҙәре күңелдә әллә ниндәй шатлыҡтарҙы тыуҙырҙы.
Киске тын, асыҡ һауа, һәр тарафта башҡорт балалары, ҡайһыһы ҡурай, ҡайһыһы скрипка менән урамға сыҡты. Бәғзеләре үҙенең ауылын маҡтап, бәғзеләре һуғыш күргәндәрен көйгә һалып йырлай ине. Шул ваҡытта урам уртаһынан теҙелеп йырлап барған ун бишләп егет бигерәк диҡҡәтте йәлеп итте. Уларҙың йырҙары бына шулай ине:
Ҡоролтайға йыйылдыҡ, Ҡаруанһарай асылғас,
Ғәм хәсрәттәр онотолдо, Башҡортостан асылғас.
Башҡортостанды асырбыҙ, собрание яһарбыҙ,
Башҡорт полктары яһап, күңелдәрҙе баҫырбыҙ.
Башҡорт полктары төҙөлгәс, эште шунда башларбыҙ.
“Крысный армия” күренһә, ҡырып, һепереп ташларбыҙ.
Большевиктан таҙартылды Ырымбурҙың ҡалаһы,
Инде ҡалды таҙартырға Ырымбурҙың далаһы.
Ап-аҡ булып күренеп тора Ҡаруанһарай бинаһы,
Ирек һөйә, иркен йәшәй беҙҙең Урал балаһы.
Ҡарағайлы ҡара урман Ҡаруанһарай баҡсаһы,
Фирҙәүес йәннәте булыр Башҡортостан донъяһы.
Шул егеттәрҙе туҡтатып һораным: “Был йырҙы ҡайҙан алдығыҙ?” – тип һорағас: “Үҙебеҙҙең Яманһары ауылының муллаһы яҙып бирҙе”, – тинеләр.
Ғиззәтулла МӨХӘМӘДҒӘЛИН.
(“Башҡортостан хөкүмәтенең теле”,
1918, № 5, 3 сентябрь ( 21 август).
ҠАРУАНҺАРАЙ МӘСЬӘЛӘҺЕ
Быға ҡәҙәр Ҡаруанһарайҙың яртыһы башҡорттарҙа булһа, яртыһы казачий хөкүмәте ҡулында ине. Башҡортостан хөкүмәте вәкилдәре казачий кругка мөрәжәғәт итеп, Ҡаруанһарайҙың уларҙан бушатылыуын һораны. Казачийҙар, Ҡаруанһарайға күҙ тотмағанлыҡтарын бәйән итеп, әкренләп бушата башларға вәғәҙә бирҙе.
“Башҡорт хөкүмәтенең теле”, 1918, № 14, 28 сентябрь (11 октябрь).
АВСТРИЯЛАҒЫ ТӨРӨК ҒӘСКӘРҘӘРЕ
Австрия, Германия әсирлегенән ҡалабыҙға ҡайтҡан мосолман һалдаттарҙың әйтеүенә күрә, Германияла һәм Австрияла бик ҡаты тәртип арҡаһында халыҡ тыныс тора. Ихтилал-фәлән юҡ. Германияла булған ваҡ-төйәк урам ҡуҙғалыштарын насостан һыу ебәреп баҫтыралар. Хатта бер мәртәбә Венаның үҙендә яҡшы уҡ ҙур йыйылыштар башланғас, Төркиәнән төрөк ғәскәрҙәрен килтереп баҫтырғандар. Австрияла һәм Германияла төрөк ғәскәрҙәре байтаҡ күп күренә икән.
“Башҡорт хөкүмәтенең теле”, 1918, № 14, 28 сентябрь (11 октябрь).
“БАШҠОРТ” ГӘЗИТЕ
Байрамҡайың, башҡорт ҡотты булһун,
Шаттыҡ менән тулһун йөрәгең,
Бер алладан һора изгу көндә
Ҡабул ғыл тиб башҡорт теләген.
Теләй күрең юсыҡ ҡустыларым,
Башҡорт халҡы бәйдән сыҡһун тиб;
Ирек алған икен далаһында
Ҡыуанысмән байрам итһун тиб.
“Тулҡын” ойошмаһы.
“Башҡорт” гәзите, 1918, № 23, 27 июль (1 шәүүәл).
БАШҠОРТОСТАН ХӨКҮМӘТЕНЕҢ ҒӨМҮМИ ҠЫҪЫМЫНАН 4547-се ФАРМАН
Төрки халҡының милли күк төҫөн һәм ислам ғәләмәте булған йәшел төҫтө, тағы солох вә мөсәмәләт ғәләмәте булған аҡ төҫтөң мәҙкүр тәртип илән бергә ҡушылғанын, Башҡортостан ҡоролтайы йыйылып ҡарап, хәл ҡылғансы, башҡорт халҡының милли төҫө итеп ошбу фарман илән иғлан ҡылабыҙ.
Ғәскәрҙәрҙең кейеменә ҡуйыла торған ғәләмәттәр фәҡәт күк төҫтә булып, шул күрһәтелгән әсаста ғәскәри тыуҙар һәм ғәләмәттәр яһау хәрби шураға тапшырыла.
Башҡортостан Хөкүмәтенең рәйес мөғәүине Әхмәтзәки Вәлиди;
Ғөмүми эштәр ҡыҫымының секретары Нуриәғзәм Таһиров.
“Башҡорт”, 1918, № 20, 6 июнь (1336 сәнә 10 рамаҙан).
ИҒЛАН
Ғөмүм башҡорт съезының ҡарарына бинаән Башҡорттар иттифаҡи бюроһы Башҡорттарҙың мәркәз шураһы исеменә әйләндерелде. Гәзит идараһы илә шура идараһы айырым урынлашты. Бинаан ғәләйһ: бөгөндән иғтибарән гәзиткә ғаид йомоштар булһа, гәзит идараһына, шураға ғаид йомоштар булһа, шура идараһына мөрәжәғәт ителһен. Мәркәз шураның башҡарыусы һәйәте үтенә: өйәҙ һәм ауылдарҙа йөрөгән хатиптарҙың ҡайтып мәркәз шураға хисап һәм доклад ебәреүләрен.
Башҡорт мәркәз шураһының башҡарыусы һәйәте.
Мәркәз шураның адресы: Оренбург, Караван–Сарай, Башкирский облостной совет.
“Башҡорт” гәзите идараһы:
Оренбург, Караван-Сарай, Редакция газеты “Башкурт”.
Иғлан // “Башҡорт”, 1917, № 6, 18 август.
КҮГӘРСЕНДӘ “ТУЛҠЫН”ДЫҢ БҮЛЕКСӘҺЕ АСЫЛДЫ
Күгәрсен ауылы Ҡыпсаҡ кантонлығы Икенсе Ҡарый-ҡыпсаҡ улысы (йорто) Күгәрсен ауылында Башҡортостан йәштәре ойошмаһы “Тулҡын”дың шөғбәһе асылды. 4 ғинуарҙа икенсе мәртәбә йыйылыш булып түбәндәге ҡарарҙар бирелде:
Икенче Ҡарый–ҡыпсаҡ йорто Күгәрсен ауылы йәштәре исеменән Башҡортостан ғәли идараһы хозурындағы Башҡортостан йәштәренең мәркәз ойошмаһы “Тулҡын” идараһына бер вәкил ебәреп, Күгәрсен ауылында “Тулҡын”дың шөғбәһе асылғанын һәм эштә, фекерҙә тамамән мәркәз ойошмаға ҡушылғанын белдерергә.
Ҡыпсаҡ кантонлығы ағзаларының ғөмүми йыйылыштарында беҙҙең Икенсе Ҡарый-ҡыпсаҡ улысы йәштәре ойошмаһынан мотлаҡ ике вәкил саҡырылһын һәм был әфәнделәрҙең юл расходтары кантон идараһы тарафынан тәьмин ителһен.
Икенсе Ҡара-ҡыпсаҡ йорто (улысы) эсендә йәшәгән мосолман ауылдарында йөрөп, халыҡты хәҙерге хәлдәр илән таныштырыу һәм халыҡ араһында ғилем, мәғрифәт тейешлесә таралыуы хаҡында һәр ауылда халыҡты йыйып нотоҡтар һөйләргә Ғиниәтулла хәҙрәт Айҙаров менән Мәсәлим Ҡолшәрипов хатип итеп тәғәйен ителде.
1918 йыл, 29 декабрь. Икенсе Ҡарый-ҡыпсаҡ улысы хозурына йыйылған бер таҡым ҡара көстәр тарафынан: “Имам булған кеше һис бер организацияға ҡатнашып эш эшләмәһен”, тип сығарған ҡарарға Икенсе Ҡарый-ҡыпсаҡ йорто йәштәре ойошмаһы исеменән протест итергә.
Ҡыпсаҡ кантонлығы идараһында булған йорттарҙағы (улыстарҙағы) Башҡортостан йәштәре менән аңлашып, әгәр мәслихәт булһа, тиҙ арала Ҡыпсаҡ кантонлығы янында кантон йәштәр береге төҙөү хаҡында тәшәббүстә булынырға.
Башҡортостан йәштәренең мәркәз ойошмаһы “Тулҡын” идараһына утыҙ (30) һум иғәнә ебәрергә.
Күгәрсен йәштәре ойошмаһының рәйесе Минһажетдин Мәжитов;
Секретаре Ш. Якиев.
“Тулҡын” ойошмаһынан:
Күгәрсен йәштәре ойошмаһынан ебәрелгән утыҙ һум иғәнә тапшырылды. Башҡортостан йәштәре ойошмаһының шөғбәһен асыуығыҙ һәм иғәнәгеҙ өсөн “Тулҡын” башҡармаһы рәхмәт уҡый.
“Башҡорт”, 1918, № 18, 20 ғинуар.
Ғәрәп графикаһынан транслитерацияны
Әхәт СӘЛИХОВ башҡарҙы.
Яҙмаларҙа тел-стиль, орфография үҙенсәлектәре һаҡланды.


text:
- Подробности
-
Просмотров: 523
ГУБЕРНАТОР, 1708—1917 йй. Рәсәйҙә губерналағы иң юғары хөкүмәт чиновнигы. Император тарафынан тәғәйенләнгән, дәүләт власының юғары һәм үҙәк органдары (Дәүләт советы, Сенат, Министрҙар комитеты, Министрҙар советы, министрлыҡтар һ.б.) контролендә булған. Адм., полиция, финанс, суд функцияларын үтәгән; губерна терр‑яһында ғәскәрҙәр командующийы булған (1775 й. тиклем) һ.б. 1708 й. вице-Г. (1719—75 йй. провинция воеводалары вице-Г. тип атала) вазифаһы булдырыла. 1775 й. дәүләт идаралығын үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә ген.-Г. вазифаһы булдырыла, уның ҡарамағында 2 һәм унан күберәк губерна була. 1796—1865 йй. баш ҡала һәм сик буйы губерналарында хәрби (ғәскәрҙәр м‑н етәкселек иткән) һәм граждан (граждан учреждениелары м‑н идара иткән) Г. вазифалары була.
1744 й. Ырымбур губернаһы ойошторолғас, Башҡортостандың төп терр‑яһы — Ырымбур Г., 1782 й. Өфө наместниклығы ойошторолғандан һуң, Өфө һәм Себер ген.-Г. буйһонған Өфө наместниклығы башлығы (ш. уҡ Г. тип аталған) ҡарамағына күсә. 1796 й. Ырымбур губ. тергеҙелгәндән һуң, унда власть Ырымбур хәрби һәм граждан Г. араһында бүленә; 1802 й. алып граждан Г. — Өфөлә, хәрби Г. Ырымбурҙа урынлаша. Ырымбур губ. составынан Һамар губернаһы һәм Өфө губернаһы бүленеп сыҡҡас, Һамар Г. (1851), Ырымбур Г. һәм Ырымбур казак ғәскәре наказлы атаманы, Өфө Г. вазифалары (икеһе лә — 1865) булдырыла. 1851 й. — Ырымбур һәм Һамар ген.-Г., 1865 й. Ырымбур ген.-Г. (1881 й. тиклем) вазифалары булдырыла. 1917 й. Ваҡытлы хөкүмәт тарафынан ген.-Г. һәм Г. вазифалары бөтөрөлә, уларҙың функциялары губерна комиссарҙарына бирелә.
Әҙәб.: Кантимирова Р.И. Государственное управление в Уфимской губернии во второй половине XIX — начале XX вв. Стерлитамак, 2000; Семёнова Н.Л. Военное управление Оренбургским краем в конце XVIII — первой половине XIX в. Стерлитамак, 2000.
Р.Ғ.Буканова
Тәрж. Д.К.Үзбәков
Текст на русском языке
Ырымбур губернаторҙары
Өфө наместниклығы башлыҡтары
Ырымбур граждан губернаторҙары
Ырымбур хәрби губернаторҙары
Ырымбур губернаторҙары һәм казак ғәскәре наказ атамандары
Өфө губернаторҙары
Сембер һәм Өфө генерал-губернаторҙары
Ырымбур һәм Һамар генерал-губернаторҙары
Ырымбур генерал-губернаторҙары


text:
Башҡортостандың Эшҡыуарлыҡ буйынса дәүләт комитеты республика Башлығы өсөн тәҡдимдәр ҡабул итә башланы
ӨФӨ, 2015 йыл, 20 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльвира Латипова/.
Республиканың бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ вәкилдәре Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитовҡа адресланған эшҡыуарлыҡты үҫтереү буйынса һорауҙарын һәм тәҡдимдәрен Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитетының электрон почтаһына ебәрә ала: gkrbpt@mail.ru.
Республика етәксеһе менән буласаҡ осрашыуҙың форматы, ҡатнашыусылар һаны һәм яҡынса һорауҙар көн элгәре дәүләт комитеты кәңәшмәһендә тикшерелде. Унда йәмәғәт эшҡыуарлыҡ ойошмалары етәкселәре ҡатнашты.
Рөстәм Хәмитовтың эшҡыуарҙар менән осрашыуы февралдең беренсе декадаһында уҙасаҡ тип күҙаллана. Республика Башлығы бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ вәкилдәре менән проблемаларҙы тикшереү теләге тураһында 16 ғинуарҙа Өфөлә уҙған сәнәғәт һәм ауыл хужалығы предприятиелары етәкселәре менән осрашыуында белдерҙе.


text:
Башҡортостанда капиталь ремонтлауға иғәнә артмаясаҡ — Төбәк операторы Фото: Олег Яровиков
Башҡортостанда капиталь ремонтлауға иғәнә артмаясаҡ — Төбәк операторы
Башҡортостанда капиталь ремонтлауға иғәнә артмаясаҡ — Төбәк операторы Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 24 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Күп фатирлы йорттарҙа капиталь ремонтлауға иғәнәнең минималь күләме артмаясаҡ, тип белдерҙе Өфөлә үткән брифингта Башҡортостан Төбәк операторының генераль директоры Борис Герасимов.
Әлеге ваҡытта алты ҡатҡа тиклемге йорттарҙа иғәнәнең минималь күләме бер квадрат метр өсөн — 5,2, алты ҡаттан күберәк йорттарҙа 5,8 һумға тиң.
Борис Герасимов билдәләүенсә, төбәктә иғәнә йыйыу ярайһы уҡ юғары. Мәҫәлән, быйыл ғинуар айында ул 96 процентҡа еткән, февралдә 72 процентҡа тиклем кәмегән. 2015 йыл йомғаҡтары буйынса был күрһәткес 83,7 процент тәшкил иткән.
«Ай һайын беҙ 230 миллион һум самаһы аҡса йыйырға планлаштырабыҙ. Мәҫәлән, былтыр күп фатирлы йорттарҙа капиталь ремонт үткәреү өсөн яҡынса 2,5 миллиард һум йыйылды, 2,3 миллиарды үҙләштерелде. Аҡсалар капиталь ремонтҡа ғына йүнәлтелә», — тине Борис Герасимов.
2016 йылда республикала кәм тигәндә дөйөм майҙаны 4,1 миллион квадрат метрлыҡ 1063 күп фатирлы йорттарҙы ремонтлау ҡаралған. Аҡса күләме — 2,456 миллиард һум. Шуның менән бергә 170 мең самаһы кеше йәшәү шарттарын яҡшыртырға тейеш.
Былтыр капиталь ремонт үткәреүҙең ҡыҫҡа ваҡытлы планына 948 йорт индерелгән. Ысынында иһә дөйөм майҙаны 4 миллион квадрат метрлыҡ 1012 йортҡа ремонт башҡарылған.
Компенсация түләү тәртибен раҫлағандан һуң халыҡты социаль яҡлау органдары уны түләү менән шөғөлләнәсәк. Шуны билдәләп үтергә кәрәк: закон 2016 йылдың 1 ғинуарынан барлыҡҡа килгән хоҡуҡ мөнәсәбәттәренә ҡағыла һәм ошо йылдың 31 декабренә тиклем ғәмәлдә була. Шуға ярашлы, компенсация 2016 йылдың 1 ғинуарынан йыл аҙағынаса тиклем түләнәсәк.


text:
Сауҙа-сәнәғәт палатаһы сафтары тулыланды
Башҡортостандың Сауҙа-сәнәғәт палатаһы идараһы ултырышында ғинуар-сентябрҙәге эшкә йомғаҡ яһалды һәм ҡайһы бер ойоштороу мәсьәләләре хәл ителде.
Рәсәй һәм Башҡортостан Сауҙа-сәнәғәт палаталарына һигеҙ яңы ағза ҡабул ителде. Улар араһында – бер коммерция булмаған ойошма, бер дәүләт белем биреү учреждениеһы, бер акционерҙар йәмғиәте һәм биш сикләнгән яуаплылыҡтағы йәмғиәт.
БР Сауҙа-сәнәғәт палатаһы рәйесе Сергей Ефремовтың һүҙҙәренә ҡарағанда, йыл башынан алып палатаға 40-тан ашыу предприятие ҡабул ителгән. Дөйөм алғанда, бөгөн унда 800 предприятие һәм ойошма иҫәпләнә.


text:
Өфөлә «DMC Fest» халыҡ-ара рок-фестивале үтәсәк
14 сентябрҙә Өфөлә халыҡ-ара рок-фестивале үтә. Музыка байрамы open air форматында Ленин исемендәге майҙанда ойошторола, тип хәбәр иттеләр БР Мәҙәниәт министрлығынан.
Рок-концертта «Ария», «Смысловые Галлюцинации», «7Б», «Княzz », «Animal Джаz», «Нервы», «Слот», «Год Змеи» кеүек билдәле төркөмдәр сығыш яһаясаҡ.
Бынан тыш, Галле, Анкара, Шэньян ҡалаларынан, шулай уҡ Ҡаҙағстан, Мәскәү һәм Санкт-Петербургтан ҡунаҡтар килеүе көтөлә.
Фестиваль программаһы өс блоктан тора: этно, классик һәм ауыр рок. Концертҡа инеү бушлай. Ойоштороусылар билдәләүенсә, сарала 50 меңгә яҡын тамашасының ҡатнашыуы көтөлә.


text:
Мексикала Бөтә донъя фольклориадаһы концертын алып барыусы башҡортса һөйләшә башланы
ӨФӨ, 2016 йыл, 4 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Мексикала Бөтә донъя фольклориадаһы концертын алып барыусы башҡортса һөйләшә башланы. Был Сакатекас ҡалаһында Башҡортостан артистарының сағыу сығышынан һуң булды. Бисентанарио исемендәге паркта тамашасылар алдында «Арғымаҡ» этно-рок төркөмө һәм Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле сығыш яһаны. Мексикандар башҡорт ҡурайы һәм халыҡ бейеүҙәре, Гөлнара Вәлиева башҡарыуындағы йырҙар менән танышты.
«Тамашасылар артистарҙың сығышын көслө алҡыштарға күмде. Артистарыбыҙ күп милләтле Рәсәйҙең рухын һәм үҙенсәлеген сағылдыра алды. Тамашасылар концертты фотоаппаратҡа, телефонға төшөрҙө, — тип һөйләне журналист Гәүһәр Батталова. — Ошо кистә Башҡортостан артистарының һәм мексикандарҙың йөрәге бергә типте. Коллективтарыбыҙ тамашасылар күңеленә асҡыс таба алды».
Аҙна буйына Мексикала махсус төҙөлгән концерт майҙансыҡтарында 50-нән ашыу илдең ижади коллективтары сығыш яһай.
Дүрт йылдан донъяла танылыу яулаған халыҡ коллективтары Башҡортостанда осраша.


text:
Сибай институтында студент һабантуйын уҙғарыу матур йолаға әүерелгән. Байрам быйыл да уҙғарыласаҡ һәм ул республикала иғлан ителгән Ғаилә йылына бағышланасаҡ. Бөгөн һабантуй байрамын ойоштороу мәсьәләләренә арналған кәңәшмә үтте. Уны институт директоры вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Йәлил Төхвәт улы Һөйөндөков улып барҙы. Һәр ваҡыттағыса факультетттар үҙ тирмәләрен ҡорасаҡ һәм унда башҡорт халҡының милли ризыҡтары, көнкүреше, кәсептәре, йолалары күрһәтеләсәк. Һабантуйҙың рәсми өлөшөндә сираттағы уҡыу йылында яҡшы уҡыған студенттар, тырыш хеҙмәткәрҙәр, уҡытыусылар билдәләп үтеләсәк. Һабантуйҙа шулай уҡ төрлө спорт ярыштары, уйындар ойоштороласаҡ. Сараға Сибай ҡалаһының урта махсус белем биреү учреждениеләренән , белем усаҡтарынан, күрше райондарҙан ҡунаҡтарҙың килеүе көтөлә.
© Сибайский институт Башкирского Государственного Университета 1998-2017
Верстка и дизайн - Ринат Байрамгулов


text:
Социаль мәсьәләләрҙе бюджет аҡсаһына ғына хәл итеү мөмкин түгел, шуға банктарҙың мөмкинлектәрен дә әүҙем ҡулланыу мөһим. Бөгөн иһә бөтәһе лә тик республика ҡаҙнаһы иҫәбенә башҡарыла. Рөстәм Хәмитов фекеренсә, был йәһәттән хәлде тамырҙан үҙгәртеү зарур.
Милли банкта үткән семинарҙа һүҙ ошо көнүҙәк мәсьәлә хаҡында барҙы. Унда министрлыҡ һәм ведомстволар етәкселәре лә ҡатнашты. Банктарҙың мөмкинлектәрен Башҡортостандың социаль-иҡтисади мәсьәләләрен тормошҡа ашырыуҙа әүҙемерәк ҡулланыуҙы иғтибар үҙәгенә сығарыу тәбиғи хәл. Сөнки был тармаҡта ла хәл итеүҙе талап иткән проблемалар байтаҡ.


text:
ҠУЛДАРЫНДА – МОҢ АСҠЫСЫ
...«Беҙҙе институтта академик вокалға өйрәттеләр. Сәнғәт училищеһында эстрадала йырлаясаҡ балалар менән шөғөлләнергә кәрәк, тигәс, бер аҙ аптырап та ҡалғайным. Әлбиттә, төрлө методикаларҙы өйрәндем, әммә иң мөһиме – уҡыусыңдың тәбиғи тауышын табып асыу һәм уны тейешенсә яңғыратып ебәреү барыбер ҙә тойомлау аша килә. Мин уҡыусыларыма, йырлау – Хоҙай тарафынан бирелгән бүләк, тием. Моң – ул тын алыу менән тауыш сығарыу (артикуляция) һәм уларҙың үҙ-ара мөнәсәбәтенең һөҙөмтәһе булып торған яңғыраш (резонанс). Бер мәл эштән ҡайтып барғанда диуарҙағы «Таня + Петя = Мөхәббәт» тигән яҙыуға иғтибар иттем дә башыма ошо уй килде. Ысынлап та, ДАР – русса вариантта тын алыш, артикуляция, резонанс һүҙҙәренең баш хәрефтәре бүләк тигән мәғәнә бирә. Ошо ябай ғына асыш үҙем уйлап сығарған методиканың – дидактик алгоритмдың нигеҙенә ятты, тормош фәлсәфәмде формалаштырҙы. Был формуланы ғаиләгә лә күсереп була бит. Ике кешенең мөнәсәбәте тыуҙырған резонанс, ниндәй булыуына ҡарап, ғаиләне бәхетле итә йә һәләкәткә илтә. Тауыш урынында, моғайын, ҡатын-ҡыҙҙыр, һулыш – ир-ат, сөнки артикуляция ла ҡатын-ҡыҙ һымаҡ һығылмалы, ә һулыш – ир-аттарса тотороҡлораҡ дәүмәл. Асылда ир кешене төптән үҙгәртеп булмай, бәхетле булам тиһәң, уны нисек бар, шулай ҡабул итергә йә үҙеңә яраҡлашырға кәрәк...
Мәҡәләнең тулы вариантын журналдың 2-се һанында уҡығыҙ.
Теги:


text:
Эшһеҙлек буйынса уртаса пособие - йәшәү минимумының 57 проценты
БР Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы ҡарамағындағы Дәүләт халыҡты эш менән тәьмин итеү хеҙмәте идаралығы республикала эшһеҙлек буйынса уртаса пособиеның артыуын билдәләй. Мәҫәлән, ғинуарҙа 2131 һум тәшкил итһә, февралдә — 2294, март аҙағына 2437 һум булды. Был эшкә һәләтле халыҡтың йәшәү минимумы күләменең 57 проценты.
Быйыл беренсе кварталда 41,5 мең самаһы кеше эшһеҙлек буйынса пособие алды. Шуларҙың 53 проценты — минималь күләмдә, 20 проценты иң юғары күләмдә алды.


text:
«Алтын тирмә» фестивале яңы балалар проектын индерҙе
Башҡортостанда «Алтын тирмә» төбәк-ара милли театрҙар фестивале сиктәрендә яңы балалар проекты – Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 65 йыллығына арналған «Ҡыңғырауҙар сыңы» республика балалар музыка театрҙары фестивале старт алды. Республика райондарында һәм ҡала округтарында зона һайлап алыу турҙары башланды ла инде, улар бөтә февраль, март һәм апрель айҙарында дауам итәсәк. Фестиваль финалы көҙгә планлаштырылған. Ул ноябрҙә Өфө «Нур» дәүләт татар театрында үтер, моғайын.
Проект координаторы — Республика халыҡ ижады үҙәге белгесе Тәнзилә Ҡалмурзина хәбәр итеүенсә, әлеге ваҡытҡа 10-дан ашыу ҡатнашыусы команданың сығышы ҡаралды ла инде – былар Өфө, Ҡырмыҫҡалы, Нуриман, Дыуан, Ҡыйғы райондарының ижади коллективтары.
— Музыка театры жанрына балалар коллективтары ҙур энтузиазм менән, дәртләнеп тотондо. Жюри фекеренсә, әле үк яҡшы һөҙөмтәләр бар, — ти Тәнзилә Сәғит ҡыҙы. – Атап әйткәндә, жюри ағзаһы, билдәле башҡорт композиторы Нур Дауытов үҙе өсөн яңы жанр — балалар музыка театрҙары өсөн опера әҫәрҙәрен үҙләштерергә әҙер булыуы хаҡында белдерҙе.


text:
Фото:
Башҡортостан Хөкүмәте һәм Сколково фонды хеҙмәттәшлек итеү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйҙы
Фото:
12 июлдә Екатеринбургта «Иннопром» Урал халыҡ-ара сәнәғәт һәм инновациялар форумы-күргәҙмәһе сиктәрендә Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте һәм Яңы технологиялар эшләү һәм коммерциялаштырыу үҙәген үҫтереү фонды(Сколково фонды) араһында хеҙмәттәшлек итеү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйылды. Документҡа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры Азамат Илембәтов һәм «Сколково» фонды вице-президенты Станислав Наумов ҡул ҡуйҙы.
БР Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, килешеүҙең төп маҡсаты – ойоштороу, иҡтисади һәм фәнни-техник мәсьәләләр буйынса яҡтарҙың оҙайлы хеҙмәттәшлеген булдырыу.
Ғилми тикшеренеүҙәр үкәреү һәм фәнни-техник эшләнмәләрҙе коммерциялаштырыуҙы ойоштороу күҙаллана, был иһә иҡтисадтың юғары технологияларға нигеҙләнгән секторында яңы эш урындары булдырыуға килтерәсәк.
Был Башҡортостан Республикаһының фәни-тикшеренеү һәм белем биреү учреждениелары, инновация үҙәктәре, сәнәғәт предприятиелары һәм башҡа төрлө ойошмалары нигеҙендәге партнерлыҡ формаһында буласаҡ, тип билдәләнеләр БР Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәтендә.


text:
Тимур Хәкимов: «Беҙҙең һәр кемебеҙ балаларға байрам бүләк итә ала»
Халыҡ-ара инвалидтар көнөндә Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы инспекторҙары һәм Өфө ҡала Советы депутаты Тимур Хәкимов Өфө ҡалаһы Калинин районында урынлашҡан насар күргән балалар өсөн коррекцион мәктәп-интернатта булды. Улар балаларға ҡиммәтле бүләктәр алып килде, ә 112-се дөйөм белем биреү мәктәбе уҡыусылары уйын формаһында үҙеңде юлда дөрөҫ тотоу ҡағиҙәләре хаҡында һөйләне, тип хәбәр итә ER.RU.
Ошо темаға уҡыусылар театрлаштырылған тамаша ла күрһәтте.
— Балаларға ысын байрам бүләк итә алыуыбыҙға сикһеҙ шатбыҙ. Балалар өсөн матур тамаша әҙерләгән беҙҙең бәләкәй инспекторҙарға ла рәхмәт. Бөгөн алған мәғлүмәт улар өсөн файҙалы булыр, тип ышанам. Миңә шулай уҡ интернат урынлашҡан бина ла оҡшаны – бында йылы, яҡты, балалар өсөн барлыҡ шарттар булдырылған. Был республика һәм ҡала властарының бындай учреждениеларға тейешле иғтибар бүлеүе хаҡында һөйләй, — тип билдәләне Тимур Хәкимов.
Бындай акцияларҙы Өфө ҡала Советы депутаттары Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы хеҙмәткәрҙәре менән берлектә йыл һайын үткәрә. Мәктәп-интернаттарҙан тыш, улар Өфөнөң барлыҡ райондарында урынлашҡан бала йорттарына ла бара. Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы инспекторҙары балалар өсөн махсус викториналар әҙерләй, конкурстар һәм башҡа саралар ойоштора. Уларҙың барыһы ла юлдағы фажиғәләр һанын кәметеүгә йүнәлтелә.


text:
Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы саммиты Өфөлә 2015 йылдың 9–10 июлендә үтәсәк
ӨФӨ, 2014 йыл, 14 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
12 сентябрҙә Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путин Дүшәнбелә (Тажикстан Республикаһы) Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы ағзалары булған дәүләт башлыҡтары Советы ултырышында, Рәсәй Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы рәйесе функцияларын үтәүгә бөтә етдилек менән ҡарай, тип белдерҙе.
— Рәйеслек итеү осоронда төрлө кимәлдәге йөҙләгән сара үткәрергә планлаштырабыҙ, уларҙың иң мөһиме – 2015 йылдың 9–10 июлендә Өфө ҡалаһында үтәсәк, Рәсәйҙә Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы ағзалары булған дәүләт башлыҡтары саммиты буласаҡ.
Уның әйтеүе буйынса, Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһында Рәсәйҙең рәйеслегенең өҫтөнлөктәре араһында – ойоштороу ролен һөҙөмтәле төбәк хәүефһеҙлеге механизмы булараҡ нығытыу, күп яҡлы эре иҡтисади проекттарҙы эшләтеп ебәреү, мәҙәни һәм гуманитар бәйләнештәрҙе тәрәнәйтеү, көнүҙәк төбәк һәм глобаль мәсьәләләргә дөйөм алымдар әҙерләү.
— Әҙерлек өлөшөндә беҙҙә барыһы ла планға ярашлы бара. Саммитарҙы бөтөнләй тыныс ҡабул итәсәкбеҙ һәм яҡшы итеп үткәрәсәкбеҙ. Был сараның бик ҙур яуаплылыҡ йөрөтөүен, ҙур эш икәнлеген һәм уға күп көс һалырға тура киләсәген аңлайбыҙ, – тине Рөстәм Хәмитов Дүшәнбелә Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһының Эшлекле советы идаралығы ултырышының аҙағында.
Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы саммитынан һуң Рәсәй, Ҡаҙағстан, Үзбәкстан, Ҡырғыҙстан, Тажикстан президенттары һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһы Рәйесе документтар пакетына, шул иҫәптән Дүшәнбе декларацияһына ҡул ҡуйҙы.


text:
Нимә ул дуҫлыҡ? Бер көндө үҙемә шундай һорау бирҙем. Минеңсә, дуҫтар бер ваҡытта ла бер-береһенә ауыр һүҙ әйтмәй. Улар һәр саҡ бергә, татыу, тоғро булырға тейеш. Шуның өсөн дуҫлыҡтың ҡәҙерен белергә кәрәк. Дуҫ – ул иң һәйбәт кеше. Гел ярҙам итергә әҙер. Уға ышанырға кәрәк. Дуҫтарҙы кейеменә ҡарап һайлап алмайҙар.
Ғәбдүк ауылы моделле китапханаһында ла Халыҡ-ара балалар һәм үҫмерҙәр китабы аҙналығы ойошторолдо. Был сараға мәктәп уҡыусылары һәм мәктәпкәсә йәштәге балалар саҡырылды.
Етенсе мәсьәлә Аҡтар башлай ҙа өс йөрөштән мат ҡуя. Позицияны ҡабатлайбыҙ. Аҡтар – Крb7, Лd4, Кс6, па2 (4 фигура), ҡаралар – Крb5 (1 фигура). Был мәсьәләнең авторы – Ф. Форстер (1894). Аттың ҡыҙыҡлы йөрөшө менән сиселә.
Еремә матур яҙ килде, Ҡояш нурҙарын һибә. Инде ҡарҙар иреп бөттө, Ерҙәр һурыға, кибә.
Өй алдындағы ағасҡа Эшләнем мин ҙур оя. Унда сыйырсыҡ үҙе лә, Ҡошсоҡтары ла һыя.
Баш ҡаланың Дим районы буйынса ойошторолған «Һаумы, һаумы, әкиәт!» конкурсының гала-концерты 102-се башҡорт гимназияһында гөрләп уҙҙы. Унда 13 балалар баҡсаһынан 42 кескәй бала һәм 8 мәктәптән 71 башланғыс синыф уҡыусыһы ҡатнашты.
Өфөләге Фатима Мостафина исемендәге 20-се башҡорт гимназияһының III «Б» синыфы уҡыусыһы Байрас Бикбаев та бик теремек, баҫҡан урынында ут сығара торған егет булып үҫеп килә.
Манышты ауылының «Шишмәкәй» балалар баҡсаһында төрлө байрамдар, иртәлектәр йыш үткәрелә. Яңыраҡ «Ҡар һыуына барыу» йолаһы күрһәтелде. Байрамда ата-әсәләр ҙә, кескәйҙәребеҙ ҙә ихлас ҡатнашты.
Ғәзиз олатайым менән Сәмиға өләсәйем йәш саҡтарында фермала эшләгән. Ялға сыҡҡас, олатайым Анапала, Һарытауҙа, Омскиҙа, Волгоградта булған. Шул яҡтарҙан бик күп бүләктәр алып ҡайта. Өләсәйем дә, олатайым да беҙҙе ныҡ ярата.
Ауылыбыҙ китапханаһында мәктәптең III синыф уҡыусылары менән ҡурсаҡ театры түңәрәге ойошторҙоҡ. Тәүҙә китапханасы Финиза Ғайса ҡыҙы Әбделғужина ҡурсаҡтар, театр тураһында һөйләне. Сәхнәләштереү өсөн «Эт нисек үҙенә хужа тапты?» тигән әкиәтте алырға булдыҡ. Бөтәһенә лә ролдәр етһен өсөн хатта үҙебеҙ бер нисә персонаж да өҫтәп ебәрҙек. Ҡурсаҡтарҙы ҡул аҫтындағы бөтә йомшаҡ уйынсыҡтарҙы ҡулайлаштырып эшләнек, етмәгәндәрен үҙебеҙ …
Continue reading ‘Китапханала – ҡурсаҡ театры’ »


text:
Республикала бер ҡатын өйҙә аборт эшләткәндән һуң вафат булған Фото: асыҡ сығанаҡтарҙан
Республикала бер ҡатын өйҙә аборт эшләткәндән һуң вафат булған
Республикала бер ҡатын өйҙә аборт эшләткәндән һуң вафат булған Фото: асыҡ сығанаҡтарҙан
ӨФӨ, 2018 йыл, 23 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.
21 апрелдә Сибай ҡалаһы дауаханаһына клиник үлем хәлендәге ҡатынды килтергәндәр. Пациентҡа реанимация үткәргәндәр, операция яһағандар һәм ҡан ебәргәндәр. Ләкин табиптар уны ҡотҡара алмаған.
Һуңғараҡ асыҡланыуынса, ул өйҙә аборт эшләткән булған. Башҡортостан юлдаш телеканалы мәғлүмәттәре буйынса, ҡатынға ашығыс ярҙам саҡырғансы ул 2 сәғәт ярым ҡанһырап ятҡан.
Бынан алда ҡатын йорт шарттарында бала тапҡандан һуң сабыйын пакетҡа төрөп, халат бауы менән быуып үлтергән. Башҡортостандың Тәфтиш комитеты әлеге осраҡ буйынса енәйәт эшен тикшерә. Уның ике бәләкәй балаһы ҡалған.
http://www.bashinform.ru/news/1148376-v-bashkirii-zhenshchina-skonchalas-posle-domashnego-aborta/


text:
Өфөлә яңы биҫтә төҙөлөшө буйынса йәмәғәт тыңлауҙары үткәреләсәк
Өфөлә ҡаланың Дим районына ҡараған Баланово – Яңы-Александровка биҫтәһе территорияһының бер өлөшөн планлаштырыуға арналған йәмәғәт тыңлауҙары үтәсәк. Тейешле ҡарарҙы Өфө ҡала Советы депутаттары ҡабул итте. Тыңлауҙар был биләмәлә күләмле торлаҡ төҙөлөшөн йәйелдерергә планлаштырыуҙарына бәйле үткәрелә, Өфө властары был мәсьәләлә урындағы халыҡ фекерен дә иҫәпкә алырға теләй.
— Йәмәғәт тыңлауҙарына ихтыяж күптән бар, — тип аңлатма бирә депутаттар ҡарарына ҡала Советы рәйесе Ирек Ниғмәтуллин. – Бер яҡтан, ул ҡануниәт менән билдәләнгән, икенсе яҡтан, йәмәғәт тыңлауҙарын үткәреүҙе һораған граждандар мөрәжәғәттәре бар.
Депутаттар тыңлауҙарҙы 12 октябрҙә Дим районының 113-сө мәктәбендә үткәрергә ҡарар итте. Ул 18 сәғәттә башланасаҡ.
Ирек Ниғмәтуллин Дим районы башлығы Зөфәр Хәкимовҡа, үрҙә күрһәтелгән биҫтәне планлаштырыуға ҡағылған документтарҙы алдан әҙерләгеҙ, уларҙы был мәсьәлә менән ҡыҙыҡһынған һәр граждан ҡарай алырлыҡ булһын, тигән үтенесен еткерҙе.


text:
Гитара
Гитара — ҡыллы сиртеп уйнай торған музыкаль инстрамент. Романс, блюз, кантри, фламенко, рок, метал, джаз кеүек бик күп музыка стилдерендә ҡушылып уйнаусы йәки яңғыҙ башҡарылыусы инструмент. XXбыуатта уйлап сығарылған электр гитараһы киң күльтураға көслө йоғонто яһай.
Йөкмәткеһе
Гитара тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге заман гитараһына оҡшаған резонанс корпусы һәм муйыны булған музыка инструмент булыуы тураһында мәғлүмәт б. э. т. II мең йыллыҡтан бирле билдәле. Месопотамияла археологик ҡаҙыу эштәре барышында табылған балсыҡ көршәктәр барельефында киннора (Библияла телге алынған шумер-вавилон ҡыллы инструменты) төшөрөлгән. Боронғо Мысыр һәм Һиндостанда ошоға оҡшаған инструменттар булыуы мәғлүм: набла, нефер, цитра, вина һәм ситар. Думбыра ла боронғо музыка инструменты булыа иҫәпләнә, боронғо Хорезмда ҡаҙыу эштәре барышында ҡыллы инструменттарҙа уйнауса терракот статуэткалар табылған. Хорезмдаға 2000 йыл элек булған ике ҡыллы инструменттың ҡаҙак думбыраһы менән оҡшашлығы бар тип иҫәпләйҙәр ғалимдар. Боронғо Греция һәм Римдә кифара тигән инструмент бик танылған булған.
Гитараға тиклем инструменттар оҙонса йоморо корпуслы, ҡыл тарттырылған оҙон муйынлы булған. Корпус бер бөтөн булған, киптерелгән ҡабаҡтан, ташбаҡа ҡабығынан йәки бер бөтөн ағастан эшләнгән. Б. Э.Т III—IV быуаттарҙа Ҡытайҙа жуань (йәки юань) тигән инструмет бурлыҡҡа килә[1]. Уларҙың резонанс корпусы айырым аҫҡы һәм өҫкө деканан тора. Европала латин һәм мавритан гитараһы VI быуатта барлыҡҡа килә. XV—XVI быуаттағы виуэла тигән музыка инструменты хәҙерге гитара конструкцияһы формалашыуына ҙур йоғонто яһай.
Атамаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урта Азиянан Греция аша Европаға үтеп ингәнсе «гитара» һүҙе бер нисә үҙгәреү кисерә: Боронғо Грецияла «кифара (ϰιθάϱa)», латинса «cithara», испанса «guitarra», итальянса «chitarra», французса «guitare», инглизсә «guitar» һәм урыҫса «гитара». «Гитара» һүҙе беренсе тапҡыр Урта быуаттарҙа XIII быуатәҙәбиәтендә ҡулланыла[2]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Петухов М. О. Гитара // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Шарнассе, Элен. Шестиструнная гитара : От истоков до наших дней = Helene Charnasse, La guitare — М.: «Музыка», 1991. — ISBN 5-7140-0288-1.


text:
Йәмәғәтселек күҙәтеүе беҙҙә юҡ12-12-2017, 00:03 // Экология // Баҫып сығарырға
Павел КРАШЕНИННИКОВ, Рәсәй Дәүләт Думаһының Дәүләт ҡоролошо һәм ҡануниәт буйынса комитеты рәйесе:
– Күптән түгел Рәсәйҙең Енәйәт кодексына төҙәтмәләрҙе беренсе уҡыуҙа ҡабул иттек. Оҙаҡламай беҙҙең Комитет “Хайуандарҙы һәләк булыуға йәки имгәтеүгә алып килгән һәм хулиганлыҡ йәки эскерле мөнәсәбәттә ҡылынған тупаҫ мөнәсәбәт” тигән статья тәҡдим итәсәк. Уның икенсе өлөшө иғтибарға нығыраҡ лайыҡ тип уйлайым: был енәйәттең күмәк кеше тарафынан йәки алдан һөйләшеп, бәлиғ булмаған бала алдында, асыҡтан-асыҡ күрһәтеп, шул иҫәптән киң мәғлүмәт сараларында, ҡылыныуы.
Ошо статьяға иҫкәрмә лә бар: хәл-ваҡиға ауыл хужалығы эшмәкәрлегенә, дини йолалар үтәүгә бәйле булһа, ул енәйәт тип иҫәпләнмәй. Шулай уҡ беҙ Рәсәй Енәйәт кодексының 258-се статьяһына “Законһыҙ һунар” тип аталған төҙәтмә лә тәҡдим иттек, әлегә хәтлем бындай төшөнсә ҡануниәттә юҡ ине.
Тағы ла бер тәҡдим бар. Йыш ҡына хайуандар әйберләтә иҫбатлау рәүешендә ҡулланыла. Беҙ йән эйәләрен былай кәмһетеүҙе тыйған норма тәҡдим иттек. Тиҙҙән ул да Комитет ултырышында ҡараласаҡ.
Константин ТОЛКАЧЕВ, Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе:
– Сәнәғәттең күп кенә тармаҡтарына ҡараған предприятиелар тығыҙ урынлашҡан, аграр өлкә үҫешкән Башҡортостан өсөн тәбиғи ресурстарҙы йоғонтоло һәм үлсәмле файҙаланыу, республиканың бай тәбиғәтенә һаҡсыл мөнәсәбәт, һис шикһеҙ, көнүҙәк мәсьәлә булып тора.
Быйыл май айында ғына әле “Ҡалдыҡтар менән эш итеү өлкәһендәге ҡануниәттең үтәлеше тураһында”ғы парламент тыңлауы булып үткәйне. Был сараның һөҙөмтәһе буйынса төбәк парламентына, республика Хөкүмәтенә, урындағы үҙидара органдарына һәм киң мәғлүмәт сараларына тәҡдимдәр ҡабул ителде. Улар ҡалдыҡтар менән эш итеү өлкәһендәге ҡануниәтте камиллаштырыуға һәм тормошҡа ашырыуға йүнәлтелгән. Шулар иҫәбенә тәбиғәткә һаҡсыл мөнәсәбәтте пропагандалау, ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары полигондарын яңыртыу һәм төҙөү, икенсел сеймал ҡабул итеүсе стационар һәм күсмә пункттар селтәрен үҫтереү ҙә инә. Сарала ҡатнашыусылар рөхсәтһеҙ сүп ташлау урындарын бөтөрөү, ҡалдыҡтарҙы эшкәртеүҙә дәүләт менән эшҡыуарлыҡтың хеҙмәттәшлеген һәм ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтарын күмеүҙә муниципаль властар менән шәхси ойошмаларҙың үҙ-ара килешеп эшләүен яйға һалыу кәрәклеге тураһында белдерҙе. Артабанғы көнүҙәк мәсьәлә – төбәк операторҙарын һайлап алыу. Был эш 2018 йылдың февралендә башҡарылырға тейешле.
Бөгөнгө форумдың экологик аңды һәм ҡануни мәҙәниәтте үҫтереүгә мөһим өлөш индерәсәгенә ышанам. Бөтә кимәлдәрҙә – ҡануниәт эшләүҙә, идара итеүҙә, суд органдарында, йәмәғәтселектә – тырышлыҡты берләштергәндә генә тирә-яҡ мөхитте һаҡлап ҡалырға һәм экологик именлекте тәьмин итергә мөмкин.
Илдар ҺАҘЫЕВ, Башҡортостандың тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры:
– Экология йылына 236 миллион һум бүленеүе менән мин риза түгел. Экология йылы тип иғлан иткәс, бер тоҡсай аҡса буласаҡ һәм уға нимәлер эшләнәсәк тигән фекер йөрөй. Эш унда түгел. Беҙ барыбыҙ ҙа өс йыллыҡ ҡаҙна планлаштырыуы сиктәрендә йәшәйбеҙ. Артабанғы йылдың темаһы ҡайһы саҡ календарь йылының аҙағында ғына иғлан ителә, ә был ваҡытта инде финанс саралары бүленгән була. Экология даирәһендә предприятиеларҙың төп капиталына йыллыҡ өҫтәмә, ғәмәлдә, миллиард һумға арта тип әйтә алмайым. Яңыраҡ, мәҫәлән, Салауатта акрил етештереү заводын сафҡа индерҙек. Проекттың хаҡы – 40 миллиард һум. Заводты эшләтеп ебәреүгә аҡса Экология йылы айҡанлы бүленеүе аңлашыла. Ә нисек иҫәпләргә был аҡсаны?
Руфина ШАҺАПОВА, Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың Аграр мәсьәләләр, экология һәм тәбиғәтте файҙаланыу комитеты рәйесе урынбаҫары:
– Башҡортостанда йәмәғәтселектең етди эксперт контроле юҡ. Ғәмәлдә, ул власть ышанып ҡараған, йәмәғәтселәр ниндәйҙер тәғәйен осраҡта эштең дөрөҫ алып барылмауын күрһәтә килгән институт булырға тейешле. Власть бының менән, һис шикһеҙ, килешергә һәм йәмәғәтселек талап иткәнсә эшләргә бурыслы. Йәмәғәтселек яғынан да ышаныс булыуы мотлаҡ. Был осраҡта йәмәғәт контроленә үҙ фекерен иҫбатлай алыу һәм власть менән һөйләшеүҙең нисек барыуын асыҡ күрһәтеү мөмкинлегенә эйә булһын. Дөйөмләштереп әйткәндә, барлыҡ структуралар экологик хәүефһеҙлектең күҙәтелеүен маҡсат итеп алырға тейеш. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бындай орган беҙҙә әлегә юҡ.
Ирек ЯЛАЛОВ, Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы:
– Башҡортостандың баш ҡалаһы республика майҙанының ярты процентын ғына алып тора, әммә төбәгебеҙ буйынса һауаға бысратыусы матдәләр сығарыу күләменең өстән бер өлөшө Өфөгә тура килә. Был экология өсөн ҙур ауырлыҡ.
Һуңғы йылдарҙа ҡалабыҙҙа экологик хәүефһеҙлекте тәьмин итеүгә һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлауға йүнәлтелгән байтаҡ мөһим саралар күрелде. Эш өс йүнәлештә алып барыла: атмосфера һауаһын һаҡлау, һыу ресурстарын һаҡсыл тотоноу һәм етештереү, көнкүреш ҡалдыҡтары менән эш итеү системаһын камиллаштырыу. Атап әйткәндә, ҡалала иҫке автошиналарҙы йыйыу һәм эшкәртеү предприятиеһы асылған. Етештереүҙең тулы циклын ҡулланып, резина валсығынан ҡала объекттарын йөҙләгәндә файҙаланырға яраҡлы 20-нән ашыу япма әҙерләнә. Айырып йыйыу, эшкәртеү һәм зарарһыҙландырыу буйынса заманса ысулдар сауҙа, йәмәғәт туҡланыуы һәм ҡунаҡхана комплексында ла ҡулланыла. Полиэтилен ҡалдыҡтарҙы айырым йыйыу өсөн ҡалала 310 селтәрле модуль урынлаштырылған. Ҡатырға, пластик, алюмин һәм быяла йыйыу өсөн “Таҙа ҡала” компанияһы 19 бункер ҡуйҙы.
Өфөлә өс йыл эсендә халыҡтан терегөмөш матдәһе булған ҡалдыҡты йыйыу тулы кимәлдә ойошторолдо. Бөгөн ул 857 пункттан ғибәрәт, былар барыһы ла нигеҙҙә торлаҡ йорт ихаталарына ҡуйылған. Йыл һайын ике миллион дананан ашыу терегөмөшлө лампа һәм биш мең килограмдан ашыу көнкүреш аккумуляторҙары, батареялары зарарһыҙландырыу урындарына оҙатыла. 2020 йылға ҡаты коммуналь ҡалдыҡтарҙы йыйыу буйынса полигонды үҙгәртеп ҡороу тамамланасаҡ. Проектҡа ярашлы, ул йылына 400 мең тонна ҡалдыҡ йыя аласаҡ. Әлегә ошо проект дәүләт экспертизаһы үтә.


text:
Октябрьскийҙағы 9-сы мәктәптә Илина Бобенко исемле был ҡыҙҙы белмәгән һәм ихтирам итмәгән бер кем дә юҡтыр. Сөнки үҙенең ҡаҙаныштары менән ошо белем йортоноң абруйын һәм данын арттырған уҡыусы ул. Ағымдағы йылда республика Башлығы стипендияһына лайыҡ булыуы шул хаҡта һөйләй. Һәләтле ҡыҙ яңыраҡ башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса Өфөлә үткәрелгән республика, төбәк-ара олимпиадаһында ҙур уңышҡа өлгәшкән. Башҡорт телен дәүләт теле булараҡ өйрәнгән XI синыф уҡыусылары араһында ул беренсе урынды алған.
– Был еңеүем миңә икеләтә ҡәҙерле, – тип үҙ ҡыуанысын белдерҙе Илина. – Ни өсөн, тиһегеҙме? Былтырғы олимпиадала тик призёр ғына булғайным. Шуға сәмләнеп, икенсе йыл бәйгегә яҡшыраҡ әҙерлек менән килеп, барыбер еңеүселәр сафына баҫасаҡмын, тип үҙ-үҙемә һүҙ бирҙем. Бына быйыл теләгән маҡсатыма ирештем. Ҡайтҡас, мәктәптә мине ихлас ҡотлап, күңелемде тағын да үҫтереп ебәрҙеләр.
– Шуны әйтке килә, Илина был бейеклекте үҙ тырышлығы менән яуланы, – тип һүҙгә ҡушылды еңеүсе ҡыҙҙың остазы, мәктәптә балаларға башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән ғилем биргән, үҙе лә педагогик эшмәкәрлегендә юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн быйылғы олимпиадала «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән Гәүһәр Ғәлиәкбәр ҡыҙы Шакирова. – Уҡыу йылы башында уҡ башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса V – ХI синыфтар өсөн сығарылған бөтә дәреслектәрҙе өйөнә тейәп алып ҡайтты. Олимпиадаға ныҡлап әҙерләнәм, әле шуны-быны эшләнем, тип минең эш бүлмәмә йыш инде. Көн дә бер инша яҙып, иртәгеһенә алып килеп күрһәтте. Бергә тестар яҙҙыҡ, викториналар төҙөнөк. Шулай итеп, быйылғы олимпиадаға яҡшылап әҙерләндек. Өфөлә шуның һөҙөмтәһен күреп, мин дә шатланып ҡайттым.
Исем-шәрифе үк әйтеп тороуынса, Илина – ҡатнаш ғаиләлә тәрбиәләнгән ҡыҙ бала. Атаһы Александр украин милләтенән булһа, әсәһе – сығышы менән Туймазы районының Серафимовка ҡасабаһынан. Хәҙер инде ошо татыу ғаиләлә тыуып үҫкән ике ир бала ла ҡул араһына инеп килә. Ильяс менән Сәлим дә ошо 9-сы мәктәптә белем тауына үрмәләй.
Әйткәндәй, Илинала башҡорт теленә булған ҡыҙыҡһыныу V синыфта уҡ уяна. Бәхеткә күрә, уның шул һәләтен тәжрибәле педагог, балаларҙың күңеленә юл таба белгән Гәүһәр Ғәлиәкбәр ҡыҙы шунда уҡ тойомлап ҡала.
– Башҡорт телен өйрәнеү тәүҙәрәк кенә ҡыйын булды, аҙаҡ инде шул тиклем бирелеп, мауығып киттем, – ти стипендиат ҡыҙ. – Остазым менән фекерҙәш булып, үҙем дә башҡортса күп уҡырға тырыштым. Айырыуса Мостай Кәримдең әҫәрҙәрен яратам. Үҙем өсөн шулай башҡорт теленең байлығын асҡас, төрлө бәйгеләрҙә яулаған уңыштар ҙа оҙаҡ көттөрмәне. 2016 йылда Мәскәүгә республикаларҙағы дәүләт телен өйрәнгән уҡыусылар һәм студенттар араһында үткәрелгән Бөтә Рәсәй олимпиадаһына ебәрҙеләр. Шундай ҙур сарала ҡатнашыуым һәм сығыш яһауым мине тағы ла ҡанатландырҙы. Сөнки күп тел белеү зиһенеңде, һинең һәләтеңде үҫтерә. Шуға башҡорт теленә булған ҡыҙыҡһыныуым әле лә һүрелмәй.
Әлбиттә, ҡала балаларында башҡорт теленә һөйөү тәрбиәләүҙә, уларҙа илһам уятыуҙа ысын рухлы педагог, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы Гәүһәр Шакированың хеҙмәте ҙур. Нәҡ уның уҡыусылары төрлө ижади бәйгеләрҙә яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтә. Бер нисә йыл элек ошо мәктәптән Артур Ғабдуллин башҡорт теле буйынса республика олимпиадаһында I урын яулағайны.
– Илинаның телһөйәр булып үҫеүенә сикһеҙ ҡыуанам, – ти Гәүһәр Ғәлиәкбәр ҡыҙы. – Бында ғаиләнең дә роле ҙур. Әсәһе Венера ханым балаларында беҙҙең телгә матур мөнәсәбәт тәрбиәләй алған. Ул үҙе иманлы, мәҙрәсәлә күпмелер уҡып, дини белем алған кеше. Илина ла иман нурына ҡойоноп, мосолманса бик матур кейенеп йөрөй. Уның кеүек тәүфиҡлы балалар янында минең үҙемдең дә күңелем яҡтырып киткәндәй була.
Был тормошта тырышлығы һәм уңғанлығы менән алдырған Илина әле ныҡышмалылыҡ менән Берҙәм дәүләт имтихандарына әҙерләнә. Ҡулына өлгөргәнлек аттестаты алғас, документтарын Ырымбур дәүләт педагогия университетының математика факультетына ебәрергә уйлай. Яҡындары менән унда барып, уҡырға инеү өсөн күпме балл йыйырға кәрәклеген дә белеп ҡайтҡан. Беҙгә инде рухи донъяһы бай булған стипендиат ҡыҙҙың алдына ҡуйған изге маҡсаттарына мотлаҡ ирешәсәгенә ныҡлы ышаныс белдерәһе генә ҡала.
Миҙхәт ШӘРИПОВ.


text:
«ОЗНА» немец партнерҙары менән берлектә «Лукойл-Коми» өсөн һурҙырыу станцияһы төҙөргә ниәтләй
Башҡортостандың «ОЗНА» һәм Германияның SULZER (Зульцер) менән Leistritz (Ляйстриц) компаниялары бергә «Лукойл-Коми» компанияһы өсөн мультифазалы һурҙырыу станцияһы төҙөлөшөнә тендерҙа ҡатнаша. «ОЗНА» генераль подрядсы итеп билдәләнгән.
«ОЗНА» компанияһының Октябрьский ҡалаһында урынлашҡан производство дивизионына Германиянан килгән ҡунаҡтарҙың визиты барышында техник һәм коммерция мәсьәләләре тикшерелгән. Килеүҙәренең маҡсаты — SULZER һәм Leistritz һурҙырғыстарын ҡулланып, һурҙырыу станцияларын етештереү буйынса «ОЗНА»-ның производство мөмкинлектәрен өйрәнеү.
«ОЗНА» компанияһының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, осрашыу барышында немец компанияһы менән Рәсәй һәм сит ил территорияһында ғәмәлгә ашырылған башҡа проекттар сиктәрендә лә хеҙмәттәшлек итеү мөмкинлектәре ҡаралған.


text:
Өфөлә Башҡортостандың һәм Силәбе өлкәһенең эшлекле даирәләре вәкилдәре осраша
Кесаҙна, 10 мартта, Башҡортостан Республикаһы Сауҙа-сәнәғәт палатаһында Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһе эшлекле даирәләре вәкилдәренең бизнес-осрашыуы үтәсәк.
БР Сәнәғәт һәм инновацион сәйәсәт министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, Силәбе делегацияһы кисә Өфөлә асылған Инновация-сәнәғәт салоны сиктәрендә үтәсәк 12-се «Промэкспо-2011» махсус күргәҙмәһендә ҡатнашасаҡ. Бизнес-осрашыу форум саралары сылбырын башлаясаҡ.
БР Сауҙа-сәнәғәт палатаһында билдәләүҙәренсә, Силәбе өлкәһе предприятиелары Башҡортостан предприятиелары һәм ойошмалары менән эшлекле бәйләнештәрҙе үҫтереүгә ҡыҙыҡһыныу белдерә.
Бизнес-осрашыу сәғәт 10-да башлана.


text:
Фото:
Федоровка ауылының мәктәбен реконструкциялау өсөн 65 млн һум талап ителә
Фото:
Башҡортостан Президенты район буйлап эш сәфәре һуңында Федоровка район үҙәгендәге 1-се дөйөм белем биреү мәктәбендә булды. Рөстәм Хәмитов урта мәктәптең яңы уҡыу йылына әҙерлеген тикшерҙе. Бында яҡын-тирәләге ете тораҡ пункттан 330 бала уҡый. Ике ҡатлы мәктәп бинаһы 1936 һәм 1964 йылдарҙа төҙөлгән ике корпустан тора.
Мәғариф учреждениеһы санитар талаптарға яуап бирмәй: унда эске санузел юҡ, ашхана 50 кешене генә һыйҙыра, ә спорт залы үҙгәртеп ҡоролған йыйылыштар залында урынлашҡан.
Әммә төп проблема бинаның туҙған хәлдә булыуында, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Президентының матбуғат хеҙмәтенән. Атап әйткәндә, бинаның иҫке өлөшөндәге ағас таяуҙарҙың эксплуатациялау ваҡыты күптән үткән.
2008 йылда «Башжилкоммунпроект» проект институты дәүләт унитар предприятиеһы 129 млн һумға баҫасаҡ 320 урынға иҫәпләнгән яңы мәктәп төҙөүгә проект-смета документацияһын әҙерләгән, ләкин был вариант финанслау проблемалары арҡаһында кисектерелгән. Шуға күрә бөгөн иң перспективалыһы булараҡ бинаны реконструкциялау варианты ҡарала. Проект-смета документацияһы ла әҙер. Ул 2009 йылда уҡ эшләнгән. Бинаға капиталь ремонт үткәреүгә йәмғеһе 65 млн һум самаһы аҡса талап ителәсәк.


text:
2015 йылдың 1 ғинуарынан Рәсәйҙә минималь эш хаҡы күләме 5965 һум тәшкил итәсәк
ӨФӨ, 2014 йыл, 3 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
2015 йылдың 1 ғинуарынан Рәсәйҙә минималь эш хаҡы айына 5965 һум күләмендә билдәләнгән. Рәсәй Президенты Владимир Путин «Минималь эш хаҡы күләме хаҡында»ғы закон статьяһына үҙгәрештәр индереү тураһында»ғы Федераль законға ҡул ҡуйған.
Минималь эш хаҡы күләме 411 һумға күтәрелә, арттырыу быйылғы инфляцияның ысын кимәлен иҫәпкә алған.
Башҡортостанда минималь эш хаҡы 5500-ҙән 6900 һумға тиклем артты. Төбәктә минималь эш хаҡын күтәреү тураһындағы килешеүгә Рөстәм Хәмитов 2014 йылдың 1 сентябрендә БР Эш биреүселәр союзы, БР Сауҙа-сәнәғәт палатаһы һәм БР Профсоюздар федерацияһы вәкилдәре ҡатнашлығында Социаль-хеҙмәт мөнәсәбәттәрен көйләү буйынса өс яҡлы республика комиссияһы ултырышында ҡул ҡуйҙы.


text:
Өфөлә ЮХХДИ-ның яңы етәксеһе тәғәйенләнде Фото: ҡала хакимиәте сайтынан
Өфөлә ЮХХДИ-ның яңы етәксеһе тәғәйенләнде
Өфөлә ЮХХДИ-ның яңы етәксеһе тәғәйенләнде Фото: ҡала хакимиәте сайтынан
ӨФӨ, 2015 йыл, 26 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
Шишәмбе Өфө хакимиәтендәге сираттағы оператив кәңәшмәлә Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө ҡалаһы буйынса идаралығы ЮХХДИ бүлегенең яңы етәксеһе билдәле булды. Был вазифаны полиция подполковнигы Илнур Садиҡов биләйәсәк.
Ҡала хакимиәтенең матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, Илнур Садиҡов 20 йыл эске эштәр органдарында эшләй. Хеҙмәт юлын юл-патруль хеҙмәте инспекторы булып башлай. Әлеге вазифаға тәғәйенләнгәнсе Эске эштәр министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса ЮХХДИ идаралығының юл инспекцияһы бүлеген техник күҙәтеү, хәрәкәтте һәм техник күҙәтеүҙе ойоштороу бүлексәһе начальнигы — бүлек начальнигы урынбаҫары булып эшләгән.


text:
Башҡортостан Президенты: «Власть та, сәйәсмәндәр ҙә халыҡ өсөн эшләүгә йүнәлтелгән булырға тейеш»
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Өфөлә үткән берҙәм рәсәйлеләрҙең республика конференцияһында ҡатнашҡан делегаттарҙың иғтибарын республика властары һәм «Берҙәм Рәсәй» партияһы эшмәкәрлегендә иҡтисад һәм сәйәсәт нисбәтенә йүнәлтте.
— Республика властары сәйәсәт өлкәһендә үҙҙәренең бурысын үтәй, тип иҫәпләйем – ирекле йәмғиәт үҫтереү юлында административ кәртәләр юҡ ителә, — тине республика башлығы. – Барлыҡ сәйәси көстәр ҙә тигеҙ хоҡуҡлы. Милләт-ара мөнәсәбәттәр тотороҡло, һәм уларҙың тотороҡло булыуына берәүҙең дә шиге юҡ. Әлбиттә, власть сәйәсәттән ситләшмәйәсәк, әммә хәҙер сәйәси бурыстарҙы үтәүҙә партиялар ҙа, йәмәғәт ойошмалары ла ҙур роль уйнарға тейеш. Власть нигеҙҙә иғтибарын граждандарҙы борсоған иҡтисади мәсьәләләрҙе хәл итеүгә йүнәлтергә тейеш.
«Берҙәм Рәсәй» башҡа партиялар кеүек үк – тәү сиратта сәйәси институт, тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.
— Бер яҡтан, «Берҙәм Рәсәй» партияһы билдәләмәһе буйынса уҡ сәйәсәт менән шөғөлләнергә тейеш, икенсенән — «Берҙәм Рәсәй» — власть партияһы, һәм халыҡ был властан нимә көтә, ул шуны эшләргә тейеш, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды республика Президенты. — Ә халыҡ уның аныҡ һәм реаль проблемаларын, күпселек йәһәттән иҡтисади мәсьәләләрен хәл итеүҙе көтә. Сәйәсәт, ниндәйҙер мәғәнәлә, иҡтисадҡа ҡарағанда уңайлыраҡ эш. Сәйәсәттә аныҡ күрһәткестәр юҡ, унда яманлыҡҡа ҡаршы яҡшылыҡты яҡлап, тыныс ҡына һөйләргә була. Әммә кешеләр беҙҙән быны түгел, ә билдәле һөҙөмтәләр көтә. Власть та, сәйәсмәндәр ҙә халыҡ өсөн эшләүгә йүнәлтелгән булырға тейеш. «Берҙәм Рәсәй»ҙең быны аңлауы һәм иҡтисади мәсьәләләрҙән ситләшмәүе мине ҡыуандыра.


text:
Бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттары өсөн административ ҡаршылыҡтарҙы бөтөрөү буйынса саралар тураһындағы указға ҡул ҡуйылды
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «Башҡортостан Республикаһы территорияһында бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттары өсөн административ кәртәләрҙе бөтөрөү буйынса саралар тураһында»ғы Указға ҡул ҡуйҙы.
Документ республика биләмәһендә уңайлы эшҡыуарлыҡ мөхите булдырыуҙы күҙ уңында тотоп әҙерләнгән һәм Башҡортостан Республикаһының дәүләт сәйәсәтен әҙерләү һәм уны тормошҡа ашырыуҙа бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттары мәнфәғәттәрен иҫәпкә ала.
Указға ярашлы, атап әйткәндә, эшҡыуарҙарҙың йәмәғәт ойошмаларының һәм киң мәғлүмәт сараларының мөмкинлектәрен файҙаланыу, шулай уҡ бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттарына бәйле дәүләт функцияларын үтәү һәм уларға дәүләт хеҙмәттәре күрһәтеүҙең административ регламенттарын камиллаштырыу буйынса саралар ҡабул итеү күҙ уңында тотола.


text:
Республиканың ҡайһы мәктәптәре Рәсәйҙә иң яҡшылар исемлегенә инеүе билдәле булды Фото: Олег Яровиков
Республиканың ҡайһы мәктәптәре Рәсәйҙә иң яҡшылар исемлегенә инеүе билдәле булды
Республиканың ҡайһы мәктәптәре Рәсәйҙә иң яҡшылар исемлегенә инеүе билдәле булды Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 6 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Башҡортостандағы 12 гимназия һәм лицей илдең иң яҡшы 500 белем биреү ойошмаһы исемлегенә инде. Улар 2015-2016 уҡыу йылында юғары һөҙөмтәләр күрһәтте. Мәктәптәрҙең исемлеге Рәсәйҙең Мәғариф һәм фән министрлығы сайтында баҫылған.
Исемлектә Өфөләге 39-сы, 64-се, 9-сы һәм 93-сө гимназиялар, шулай уҡ 153-сө лицей, Октябрьскийҙағы 2-се һәм 3-сө гимназиялар, Стәрлетамаҡтағы 3-сө башҡорт лицей-интернаты һәм 1-се гимназия, Салауаттағы 1-лицей, Нефтекамалағы 1-се гимназия һәм 1-се лицей бар.
Бынан тыш, Өфөләге 39-сы гимназия, 153-сө лицей һәм Стәрлетамаҡтағы 3-сө башҡорт-лицей интернаты «Уҡыусыларҙың һәләттәрен үҫтереү өсөн яҡшы мөмкинлектәр тыуҙырған 200 дөйөм белем биреү ойошмаһы» исемлегенә инде.


text:
Йәнекәй
…Рәсәй Ҡырымды йәнә үҙенә ҡайтарғас, яҡташтарыбыҙ ҙа йылы төбәккә ял итергә эркелде. Уларҙы урындағы экскурсоводтар мажаралы тарихтар менән ҡыҙыҡтырып, төбәк менән таныштыра. Мотлаҡ Чуфут-Калеға (Ҡырҡ-Ор) алып барып, Ненкеджан мавзолейын да күрһәтәләр. Хәҙерге тарихсылар төрбәләге яҙыуҙы ғалимдарҙың башта яңылыш тәҡрарлауы арҡаһында Йәнекәйҙе Ненкеджанға әйләндереүҙәрен таный.
Алты быуат элек төҙөлгән булыуына ҡарамаҫтан, яҡшы һаҡланған, һырлап эшләнгән яндаулы, нағышлы өрлөклө, сельджуктар архитектураһына ҡараған һигеҙ мөйөшлө монументаль таш төрбәнең эсендә, күтәрмә баҫҡысында яҙыу бар. Унда «Туҡтамыш хандың һижрә буйынса 841-се йылдың (1437–1438 йй.) Рамаҙан айында вафат булған ҡыҙы Йәнекәй ҡәбере» тип яҙылған.
Байтаҡ йылдар Ҡырым ханлығында эшмәкәрлек итеп, халыҡта абруй яулаған ханбикә яҡты донъянан илле ете йәшендә киткән.
1416 йылда Йәнекәй бейсә әле Яйыҡ буйҙарында Нуғай урҙаһын етәкләгән Иҙеүкәйҙең ҡатыны булған сағында хажға барған. Мәккәгә ул донъяларҙың бик буталсыҡ осоронда, етмәһә тормош юлдашһыҙ юллана. Был мәғлүмәт Исламды өйрәнеүсе тарихсыларҙы йыш ҡына аптырашҡа ҡалдырған. Мәҫәлән, Эласколани билдәле хажиәнең өс йөҙ һыбайлы оҙатыуында Мәккәгә китеп барыусы Сирия карауаны менән Дамаскка етеүе хаҡында яҙып ҡалдырған. Туҡтамыш хандың ҡаһарман һәм иманлы ҡыҙының был аҙымы уны бар мосолман донъяһына таныта...
…Алтын Урҙа осоронда башҡорт ерҙәрендә, Яйыҡ-Иҙел буйҙарында идара иткән, Мәскәүҙе теҙ сүктергән, торараҡ улдары Ҡазан ханлығына ла нигеҙ һалып, байтаҡ дәүер унда хакимлыҡ иткән бөйөк хандың ҡыҙы ул Йәнекәй. Атаһы Туҡтамыш бик күп башҡорт эпостары, ҡарһүҙҙәре, легендаларында үҙәк урынды биләй. Тимәк, Йәнекәй ханша башҡорт халҡына ла ят шәхес түгел.
…Йәнекәй – Туҡтамыш хандың Туғайбикә исемле ҡатынынан тыуған ҡыҙы. Туғайбикә ҡырым татарҙары ханы Хажибәктең ейәнсәре (бәлки, бүләсәре) булған. Йәнекәйҙе атаһы үҙенең тоғро уң ҡулы Иҙеүкәй мырҙаға кейәүгә бирә. Уларҙың Мораҙым (Нур-ад-дин) һәм Мансур-ад-дин тигән улдары булған тип һанала. Иҙеүкәй Туҡтамышҡа ҡаршы баш күтәреп, Аҡһаҡ Тимер яғына күскәс, кейәүенә булған үсен хан ҡатынына төшөрә, Туғайбикәне үлтерә.
Атаҡлы «Һуңғы Һартай», «Иҙеүкәй менән Мораҙым» һәм башҡа йән өҙгөс ваҡиғалар һүрәтләнгән дастандарыбыҙҙа телгә алынған. Яйыҡ менән Һаҡмар араһында, һуңғараҡ Ҡармасан, Сәрмәсән, Оло Иҙел йылғалары буйында Аҡһаҡ Тимер менән Туҡтамыш хандың меңәрләгән һалдаттан торған ғәскәрҙәре бәрелешкән. Башҡорт халҡының диңгеҙҙәй ҡанын ҡойҙорған был хәлдәр ваҡытында Йәнекәй, һәр тоғро төрки бисәһе кеүек, Аҡһаҡ Тимерҙең уң ҡулы булған ире Иҙеүкәйҙе яҡлап, атаһына ҡаршы һуғышҡан. Уларҙың улдары Мораҙым иһә башта, тарихтан билдәле булыуынса, олатаһы Туҡтамыш ханға теләктәшлек итә. Был ҡот осҡос һуғышта Туҡтамыш үлтерелә, Алтын Урҙа тарҡала башлай. Сыңғыҙ нәҫеле генә хан була ала, тамырҙарында бөйөк Сыңғыҙ ҡаны аҡҡан Йәнекәйҙең ире булараҡ, Иҙеүкәй мырҙа булып ҡала, Нуғай ханлығын етәкләй. Быға тиклем байтаҡ йылдар алда ул Туҡтамыш урынына дәғүә итә алыр өсөн бер нисә ҡәйнешен юҡ итә. Йәнекәй иң бәләкәй ҡустыһы Ҡәҙербирҙегә теймәүен үтенеп, өс йәшлек малайҙы Ҡырымға, әсәһенең тыуған яғына йәшерә.
Буй еткергәс, Ҡәҙербирҙе Ҡырым ханлығын етәкләй. 1420 йылда Нуғай ханлығы башлығы Иҙеүкәй менән Ҡәҙербирҙе ғәскәре араһындағы бәрелештә ике батыр ҙа һәләк була...
..Йәнекәй Туҡтамыш нәҫеленән булараҡ, ҙур урҙала ханлыҡҡа дәғүә итә алһа ла, ҡанлы бәрелештәрҙән ситтәрәк ҡалыуҙы хуп күрә. 1437 йылғаса, вафатына тиклем, Ҡырҡ-Ор бейлеге менән идара итә. Ул үҙ аллы Ҡырым ханлығы булдырырға теләүсе Хажи-Гәрәйгә (шулай уҡ Сыңғыҙ нәҫеленән булған алыҫ туғанына) ҙур терәк була. Йәнекәйҙең кәңәштәре, аҡсаһы, ғәскәре ярҙамына Гәрәйҙәр династияһы үҙ аллы Ҡырым ханлығы төҙөй. Хажи-Гәрәй һуңғараҡ рәхмәт йөҙөнән бөйөк хан ҡыҙының ҡәбере өҫтөнә кәшәнә һалдыра…
Мәҡәләнең тулы вариантын журналдың 9-сы һанында уҡығыҙ.
Теги: Туҡтамыш Ҡырым Бөйөк


text:
Халыҡтың тормош кимәлен насарайтыуға юл ҡуйылмаясаҡ
Өфөлә үткән БР Хөкүмәтенең киңәйтелгән ултырышында Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов көрсөккә ҡаршы көрәште халыҡтың тормош кимәлен насарайтыу иҫәбенә алып барыуға юл ҡуйылмаясағы тураһында белдерҙе. Республиканың социаль-иҡтисади үҫешенең төп өҫтөнлөгө итеп ул һөҙөмтәле социаль сәйәсәтте атаны.
"Халыҡҡа социаль ярҙам кимәлен һаҡлау өсөн беҙ барыһын да эшләйәсәкбеҙ, — тине Мортаза Ғөбәйҙулла улы. — Дәүләттең бөтә социаль йөкләмәләрен мотлаҡ үтәү, аҙ тәьмин ителгән ғаиләләрҙең һәм өлкән йәштәге граждандарҙың база гарантияларын һәм йәшәү кимәлен һаҡлау, уларҙы төрлө социаль яҡлау саралары менән солғап алыуҙы арттырыу зарур".
БР Хөкүмәте Премьер-министры Раил Сарбаев ултырышта сығыш яһап, 2008 йылда Башҡортостан Республикаһы тупланма бюджетынан социаль өлкәгә, шул иҫәптән һаулыҡ һаҡлауға, сығымдар 72,1 миллиард һум тәшкил итте, ә был республика ҡаҙнаһының бөтә сығымдарының 67,1 процентын тәшкил итә, тип билдәләне.
2008 йылда һаулыҡ һаҡлауҙы, физик культураны һәм спортты үҫтереүгә республика тупланма бюджеты средстволарының 17 проценты йүнәлтелде. 51 һаулыҡ һаҡлау объектын төҙөүгә һәм реконструкциялауға финанслауҙың бөтә сығанаҡтарынан 2,6 миллиард һум аҡса һалынды. 1165 миллион һумға медицина ҡорамалдары һатып алынды.