text:
Косово тарихы
Косово һәм Метохия үҙ тарихы дауамында төрлө дәүләттәрҙең өлөшө булып торған.
Йөкмәткеһе
Косово һәм Метохия антик осорҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Б.э.т. I мең йыллыҡта Косово территорияһында Иллирий һуғыштары барышында Рим империяһы составына индерелгән[1] иллирийлылар йәшәгән.
Урта быуаттарҙа Косово һәм Метохия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Славяндарҙың Балҡанға күсенеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рим империяһы тарҡағандан һуң хәҙерге Косово һәм Метохия территориялары Византия империяһы составына ингән. VI быуат аҙағына Косовоны, шулай уҡ Балҡан ярымутрауының күп урынын славяндар баҫып алған, өлөшләтә ассимиляциялаған, һәм урындағы романлашҡан халыҡты яр буйына ҡыҫырыҡлап сығарған. Славяндар таралып ултырған территориялар Византияның номиналь сюзеренитетында булһа ла, ысынында составына Косово ла ингән Сербия территорияһында власть бер нисә протодәүләт ҡәбилә берләшмәһе — жупанийҙар барлыҡҡа килтергән урындағы славян ҡәбилә башлыҡтары (жупандар) ҡулында булған. Жупанийҙар яйлап ҙур булмаған кенәзлектәргә берләшкән, әммә дәүләтселекте булдырыу процесы, төрлө серб ҡәбиләләренең айырым территорияларҙа йәшәгәнлеге, уларҙың ҡалаларҙан һәм сауҙа үҙәктәренән алыҫ урынлашҡанлығы һәм үҙ-ара иҡтисади бәйләнештәрҙең булмағанлығы, дәүләтселекте булдырыу процесын һиҙелерлек аҡрынайтҡан. Ғәҙәттә жуптар йылғалар ағымы һәм тауҙар менән сикләнгән райондарҙы биләгән. Уларҙың үҙәктәре нығытылған ултыраҡтар йәки ҡалалар булған. Административ территориаль берәмек булараҡ, жуптар артабан Серб дәүләтенең ныҡлы нигеҙе булған[2]. Әммә византийҙар бөтә ошо ерҙәрҙе «склавиния» тип атағандар. Славяндар Балҡанда таралып ултырғандан һуң, византий сығанаҡтарында Салониктан алып Константинополгә саҡлы бик күп склавиниялар, ә һуңғараҡ ҡалаларҙан үргәрәк далматин яр буйында урынлашҡан склавиниялар хаҡында күп мәғлүмәт һаҡланған.
Серб короллеге үҙәге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XII быуат башында, Константин Бодиндың вафатынан һуң, Дуклян дәүләте тарҡалған. Косово яңынан тергеҙелгән Рашка кенәзлеге һәм Византияның ҡапма-ҡаршы тороу аренаһына әйләнгән. Был көрәштең һынылышы Рашка тәхетенә Неманичтар династияһына нигеҙ һалыусы Стефан Неманяның ултырыуына тап килгән. 1160-сы йй. аҙағында ул Косовоның төньяҡ өлөшөн буйһондорған, ә 1180-се йй. аҙағында Косовоны, Метохияны һәм Македония Республикаһын (Вардар Македонияһын) яулап алған. 1190 йылда Стефан Неманя Морав ҡаты алышында византийҙарҙан еңелһә лә, Косово һәм Метохияның күп өлөшө бойондороҡһоҙ Серб дәүләте биләмәһе тип танылған. 1208 йылда, Призрень һәм Липлянды яулағандан һуң, хәҙерге Косово территорияһының Сербия составына һуңғы күсеүе булған.
1217 йылда Стефан Первовенчанный кенәз Сербия тәхетенә король булып ултырған. 1219 йылда автокефаль Серб православие сиркәүе барлыҡҡа килгән. Косово территорияһында, үҙәктәре Хвоснола, Призрень һәм Липлянда торған, өс православие епискоблығы формалашҡан. XIII быуат аҙағында серб митрополиты резиденцияһы Печҡа (Косово) күсерелгән. Косово Сербияның дини, мәҙәни һәм сәйәси үҙәгенә әүерелгән. Бында бик монастырҙар һәм сиркәүҙәр, айырып әйткәндә, Призрендағы Богоматерь Соборы (1307), Высокие Дечанылағы монастырь (1327), Приштин янындағы Грачаница монастыры (1335), барлыҡҡа килгән. Ҙур ер биләмәләре, бигерәк тә Косовоның көнбайышында, Метохияла, сиркәүгә бирелгән. Приштина, Призрен һәм Неродимьелағы һарай (замок) серб королдәренең резиденцияһы булған. Үҙәктәре Ново-Брдола һәм Приштинала булған сауҙа, тау эштәре һәм һөнәрселек әүҙем үҫешкән. Косово һәм бөтөн Сербияның иҡтисади һәм мәҙәни сәскә атыуы Стефан Душан идара иткән (1331—1355), серб дәүләте составына Македония, Төньяҡ Греция һәм Албания ингән, дәүергә тура килгән. 1346 йылда Стефан Душан «сербтар һәм гректар батшаһы» тип иғлан ителгән, ә Печ архиепискобы Печ патриархы статусына эйә булған. Был периодта Косово халҡының күпселеге славяндар, башлыса сербтар булған. Ул осорҙан һаҡланып ҡалған монастырские грамоталарында тик славян исемдәре телгә алыныуы ошо хаҡта һөйләй. Сербтарҙан тыш, ихтимал, Косовола күпмелер албан, валахтар, шулай уҡ гректар, болғарҙар, немецтар (ҡалаларҙа) булған.
Ғосман империяһы власы аҫтында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Жуптар һәм наместниклыҡтарҙы эре ер биләүселәр күҙәтеүе аҫтында ҡалдырып, уларға таяныу сәйәсәте Стефан Душандың вафатынан һуң Серб дәүләтенең тарҡалыуына килтергән. Сербтарҙың номиналь батшаһы Стефан Урош V һанға һуҡмаған кенәз Воислав Войнович (1363 й. үлгән) Косовала үҙ сәйәсәтен тормошҡа ашырған һәм үҙ власын урынлаштырған. 1360-сы йй. аҙағында Косово Никола Альтоманович, серб кенәзе Лазарь һәм Вукашин Мрнявчевич (король Вукашин) биләмәләре араһында бүленгән. Ғосман империяһы яғынан янаған хәүеф шарттарында урындағы хакимдар араһындағы даими һуғыштар Сербияны һиҙелерлек ҡаҡшатҡан. 1371 йылда король Вукашин ғәскәренең Мариц ҡаты алышында ҡыйратылыуы һөҙөмтәһендә Македония һәм Көньяҡ Косово төрөктәргә буйһонған. Кенәз Лазарь, Печ патриархияһына таянып, Сербияны берләштерергә тырышҡан. Ләкин 1389 йылда Косово яланындағы ҡаты алышта кенәз Лазарҙың берләштерелгән серб армияһы Морат I солтандың һан яғынан өҫтөн ғәскәре тарафынан ҡыйратылған, ә кенәз үлтерелгән. Сербия Ғосман империяһы сюзеренитетын таныған.
XV быуат башында Стефан Лазаревич осоронда серб дәүләте ҡыҫҡа ваҡытлы яңырыу дәүере кисергән: серб ерҙәренең берлеге тергеҙелгән. Әммә дәүләт үҙәге төньяҡ өлкәләргә, төрөк баҫҡынсылығынан аҙыраҡ интеккән Смедерево районына, күскән. Косово Сербияның мөһим иҡтисади (Ново-Брдо көмөш һәм алтын рудниктары) һәм дини үҙәгенә әйләнгән. XV быуат уртаһында төрөктәрҙең яңы һөжүме башланған. 1448 йылда икенсе Косово ҡаты алышында Янош Хуньядиҙың венгр армияһы ҡыйратылған. 1454 йылда төрөк ғәскәрҙәре Приштинаны, Призрен һәм Ново-Брдоны яулап алғандар. Ахырҙа, 1459 йылда серб дәүләтенең баш ҡалаһы Смедерево ла ҡолатылған. Сербия территорияһы Ғосман империяһы тарафынан тотош баҫып алынған.
Төрөк яулап алыуы хужалыҡ өсөн һәләкәтле эҙемтәләргә эйә булған. Һуғыш, талау, традицион ер биләү мөнәсәбәттәренең һыныуы, яңы һалым (харадж, джизья, испендже) индереү, крәҫтиәндәрҙең иркен сикләү (крепостнойға әйләндереү), ауыл хужалығының сауҙа бәйләнештәрен өҙөү һөҙөмтәһендә Косово тау тоҡомдары һәм һөнәрселек етештереп сығарыуы (производство) бөлгөнлөккә төшкән. Тотош райондар бушап, ҡалалар үҫеше туҡталып ҡалған. Иҡтисади стагнацияға милли иҙеү факторы ҡушылған: урындағы аристократияны мосолмандар, өлөшләтә ислам динен ҡабул иткән славяндар (потурченцы), ҡыҫырыҡлап сығарған, христиандарға ҡорал йөрөтөү, дәүләт хеҙмәтенә урынлашыу тыйылған. Былар барыһы ла серб халҡының тигеҙ урындарҙан тау араһына йәки Ғосман империяһы сиктәренә, бигерәк тә Дунайҙан төньяҡтағы венгр ерҙәренә ағымына килтергән. Бушап ҡалған ерҙәргә айырым привилегиялар (харадждан бушатыу, үҙҙәренә айырым «влах законы», дәүләт ихтыяжын мал менән тәьмин итеү) менән файҙаланған малсы-влахтар, албандар, күсерелгән. Косово һәм Көньяҡ Сербияның тигеҙлек өлкәләрендә патриархаль ижтимағи ҡоролошта йәшәгән влахтарҙы урынлаштырыу артта ҡалған хужалыҡ һәм йәмғиәт ҡоролошоноң һаҡланыуына (консервацияланыуына) килтергән.
XV — XVI быуаттарҙа серб мәҙәниәте һәм милли берләшеүенең төп үҙәге булып Печ патриархаты етәкләгән православие сиркәүе торған. Серб сиркәүенең Охрид архиепискобына бер нисә тиҫтә йыл буйһонғанынан һуң XVI быуат башында 1537 йылда Печ патриархатының үҙ аллылығы тергеҙелгән, ә патриарх Константинополь патриархына тиң хоҡуҡ алған. Сиркәү үҙ ерҙәренең һәм мөлкәтенең күп өлөшөн һаҡлап ҡала алғанлыҡтан, ул Ғосман империяһы шарттарында йәшәгән серб халҡының милли берләшеүенең үҙәге булырлыҡ сәйәси һәм ижтимағи әһәмиәтен нығытыу мөмкинлегнә эйә булған.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гуськова Е.Ю, Агрессия НАТО 1999 года против Югославии и процесс мирного урегулирования. — Москва: Индрик, 2013. — 304 б. — ISBN 978-5-91674-270-1.
- Гуськова Е. Ю. История югославского кризиса (1990—2000) — М.: Русское право / Русский Национальный Фонд, 2001. — 720 б. — ISBN 5-9419-1003-7.
- Тренин Д., Степанова Е. Косово: международные аспекты кризиса — Москва: Московский Центр Карнеги, 1999. — 303 б.
- Гуськова Е.Ю. Югославская федерация в 1960-е годы // Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др — М.: Индрик, 2011. — 888 б. — ISBN 9785916741216.
- Никифоров К.В. Карделевская Югославия (1974—1990) // Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др — М.: Индрик, 2011. — 888 б. — ISBN 9785916741216.
- Никифоров К. В. Сербия на Балканах. XX век — М.: Индрик, 2012. — 176 б. — ISBN 978-5-91674-209-1.
- Чиркович Сима. История сербов — М.: Весь мир, 2009. — 448 б. — ISBN 978-5-7777-0431-3.
- Dimitrijević B. Modernizacija i intervencija: jugoslovenske oklopne jedinice — Beograd: Institut za savremenu istoriju, 2010. — 406 б. — 400 экз. — ISBN 978-86-7403-138-4.
- R. Craig Nation. War in the Balkans 1991-2002 — U.S. Army War College, 2003. — 388 б. — ISBN 1-58487-134-2.
- Sabrina Petra Ramet Balkan Babel: The Disintegration Of Yugoslavia From The Death Of Tito To The Fall Of Milosevic — Westview Press, 2002. — 448 б.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Викимилектә История Косова и Метохии темаһы буйынса медиафайлдар бар.


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 308
МАССА АЛМАШТЫРЫУ АППАРАТТАРЫ, күп фазалы матдәләрҙе масса алмаштырыу йәки диффузия юлы м‑н айырым компоненттарға йә фракцияларға айырыу, уларҙы ҡатышмаларҙан таҙартыу өсөн аппараттар. Тәғәйенләнеше б‑са — ректификация, экстракция, абсорбция, адсорбция, ион алмаштырыу һ.б.; фаза‑ара йөҙҙөң барлыҡҡа килеү принцибы б‑са фазаның контакт йөҙө теркәлгән аппараттар (стеналары һуғарылып торған плёнка колонналы аппараттар, яҫы‑параллель насадкалы колонналар һ.б.), контакт йөҙө ағымдарҙың хәрәкәте ваҡытында барлыҡҡа килгән аппараттар (тәрилкә һымаҡ, насадкалы, инжекторлы); энергияны тыштан алған (механик болғатҡысы булған, пульсациялы колонналар һ.б.) М.а.а. айыралар. М.а.а. башлыса үҙ‑ара тәьҫир итешкән фазаларҙың йөҙөн барлыҡҡа килтергән махсус контакт ҡоролмалары ҡуйылған колонна тибындағы вертикаль аппараттарҙан ғибәрәт. Ярҙамсы ҡорамалдар (йылытҡыстар, ҡайнатҡыстар, һыуытҡыстар, конденсаторҙар һ.б.) м‑н дөйөм технологик системаға берләштерелә. Нефть‑газ эшкәртеү, химия, фармакол., аҙыҡ‑түлек, ағас эшкәртеү һәм сәнәғәттең башҡа тармаҡтары пр‑тиеларында ҡулланыла. 20 б. 50‑се йй. алып Нефтехимия эшкәртеү ин‑тында, Нефтехимия производстволары ҒТИ‑нда, ӨДНТУ‑ла һ.б. масса алмаштырыу процестарын тикшереү, нефтте ректификациялау һәм абсорбциялау (К.Ф.Богатых, В.Н.Деменков, Р.Н. Илембәтова, А.А.Кондратьев, М.Л.Креймер, Б.К.Марушкин, И.А.Мнушкин, Г.М. Сидоров, Ғ.Ғ.Теләшев), адсорбциялау (Н.А.Самойлов), экстракция (Ғ.К.Йыһаншин, М.З.Максименко) һ.б. өсөн М.а.а. төҙөү һәм камиллаштырыу, етештереүсәнлекте арттырыу, тоноҡ нефть продукттарын һайлап алыуҙы арттырыу һәм уларҙың сифатын яҡшыртыуға йүнәлтелгән эштәр алып барыла. 60‑сы йй. уртаһынан респ. ғалимдары тарафынан үҙгәртеп ҡоролған һәм яңынан төҙөлгән атмосфера һәм вакуумлы ректификация колонналары, экстракторҙар БР‑ҙың нефть эшкәртеү з‑дтарында, РФ, БДБ илдәре һәм сит илдәр (Болгария, Вьетнам, Куба, Төркиә, Һиндостан, Югославия) з‑дтарында индерелгән. 60‑сы йй. алып М.а.а. респ. “Нефтехиммаш” (Күмертау ҡ.), “Салаватнефтемаш”, “Уралтехнострой- Туймазыхиммаш” пр‑тиеларында, 1991 й. — “ИМПА” ғилми‑производство фирмаһында, 2001 й. – “IMPA engineering” (Өфө) пр‑тиеһында, “БАСЭТ” (Туймазы ҡ.), “ВЭНТА” (Өфө), “Петон” (Өфө, Салауат ҡҡ.) ҒПБ‑ларында һ.б. сығаралар.
Н.А.Самойлов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Михаил Бабич һәм Рөстәм Хәмитов «Башнефть» компанияһының үҫеш мөмкинлектәре менән танышты Фото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
Михаил Бабич һәм Рөстәм Хәмитов «Башнефть» компанияһының үҫеш мөмкинлектәре менән танышты
Михаил Бабич һәм Рөстәм Хәмитов «Башнефть» компанияһының үҫеш мөмкинлектәре менән танышты Фото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2016 йыл, 11 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Александр Смирнов/.
11 ноябрҙә Өфөлә Рәсәй Президентының Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле Михаил Бабич һәм Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов «Башнефть-Новойл» нефть эшкәртеү заводында булды.
«Башнефть-Новойл» нефть эшкәртеү заводы юғары сифатлы яғыулыҡ һәм төрлө тәғәйенләнештәге майҙар алыу өсөн углеводород сеймалын эшкәртеүгә махсуслашҡан. Предприятиела 1,3 мең кеше эшләй.
«Башнефть-Новойл» «Башнефть-Өфө нефть эшкәртеү заводы» һәм «Башнефть-Өфөнефтехим» предприятиелары менән берлектә «Башнефть» компанияһының берҙәм нефть эшкәртеү комплексына инә. Ул — илдәге предприятиеларҙың иң ҙурҙарының береһе һәм Рәсәйҙә, Урта Азия, Көнсығыш һәм Көнбайыш Европа илдәрендә һорау менән файҙаланған нефть продукттары, нефть химияһы продукцияһы сығара. Нефть эшкәртеү заводтары илдә эшкәртеү тәрәнлеге күрһәткестәре, Нельсон индексы, тоноҡ төҫтәге нефть продукттары етештереү йәһәтенән алдынғылар иҫәбенә инә. Технологик мөмкинлектәр «Евро-5» стандарты буйынса мотор яғыулығын сығарырға мөмкинлек бирә.
Нефть эшкәртеү заводтарын ҡарағандан һуң, Михаил Бабич, Рөстәм Хәмитов һәм «Башнефть» компанияһының идара рәйесе Андрей Шишкиндың эш осрашыуы булды. Унда компанияны үҫтереү мөмкинлектәре тикшерелде.


text:
Төбәктең күпселек райондарында шәкәр сөгөлдөрөн йыйып алыу тамамланған
Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы министрлығының һуңғы мәғлүмәттәре буйынса, республиканың 17 районында шәкәр сөгөлдөрөн йыйып алыу тамамланған.
Министрлыҡтың мәғлүмәт үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, был техник культура төбәктә 48 мең гектар майҙанда йыйып алынған, планға ҡарата был 97 процент тәшкил итә.
Республикала шәкәр сөгөлдөрөнөң уртаса уңышы гектарынан 185 центнер тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта Благовар, Бүздәк, Ғафури, Йәрмәкәй, Ҡырмыҫҡалы, Мәләүез, Саҡмағош һәм Шишмә райондары аграрийҙары гектарынан 200 центнер йыйып ала.
Әлеге ваҡытта йәмғеһе 887 мең тонна татлы тамыраҙыҡ ҡаҙып алынған. Уларҙың 675 мең тоннанан ашыуы эшкәртеүгә йүнәлтелгән. Иң күп шәкәр сөгөлдөрөн Шишмә (116 мең тоннанан ашыу), Благовар (114 мең тоннанан ашыу), Бүздәк һәм Ҡырмыҫҡалы райондары (107-шәр мең тонна) хужалыҡтары йыйып алған.
Эшкәртеүгә иң күп шәкәр сөгөлдөрөн Ҡырмыҫҡалы һәм Бүздәк райондары хужалыҡтары ебәргән – 97 һәм 80 мең тонна.


text:
Фото:
«Ижтимағи электрон гәзит» уҡыусыларының һорауҙарына Алексей Касьянов яуап бирә
Фото:
16 ғинуарҙа «Ижтимағи электрон гәзит» (www.i-gazeta.com) сайтында Рәсәй Тикшереү комитетының Башҡортостан буйынса Тикшереү идралығы етәксеһе Алексей Касьяновтың Рәсәй Президентының Башҡортостандағы йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе менән берлектә «Ижтимағи электрон гәзит» редакцияһы менән ойошторолған онлайн-конференцияһы бара.
Идаралыҡ етәксеһе «Ижтимағи электрон гәзит» сайтына килгән һорауҙарға яуап бирәсәк.
Интернет ҡулланыусылар өсөн i-gazeta.com сайтынан видеотрансляция «Башинформсвязь» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең техник ярҙамында бойомға ашырыла.
Алексей Касьяновтың интернет-берләшмә менән аралашыуы «Ижтимағи электрон гәзит» сайтында һәм «Башинформ» мәғлүмәт агентлығының яңылыҡтар теҙмәһендә лә сағылыш табасаҡ.
Рендеринг һәм конвертациянан һуң «Ижтимағи электрон гәзит» сайтында онлайн-конференциянан тулы видеоотчет биреләсәк.


text:
Раил Сарбаев: грипп эпидемияһы иғтибар үҙәгендә
Өфөлә мәктәп уҡыусыларының каникулдары бер аҙнаға оҙайтылды. Каникул ваҡытын оҙайтыу тураһындағы ҡарар илебеҙҙә октябрь айында уҡ башланған грипп эпидемияһына бәйле ҡабул ителде. Карантин эпидемик сиктең 23 проценттан артҡан осраҡта индерелә.
– Бөгөн Өфө буйынса был күрһәткес 15,7 процент тәшкил итә, ләкин беҙ хәлдең насарайыуын көтмәҫкә булдыҡ. Тәжрибә лә шуны күрһәтә: һаҡлау сараларын ҡулланыу яҡшы һөҙөмтә бирә, Мәҫәлән, вуздарҙа уҡытыу процесын бер аҙнаға алдараҡ туҡтатыуҙан һуң дауаханаларға грипп билдәләре менән мөрәжәғәт итеүселәрҙең һаны 300 кешегә кәмене,– тине БР Хөкүмәте Премьер–министры Раил Сарбаев.
Өфөлә 1 ноябргә грипп менән ауырыусы 6898 кеше теркәлгән, уларҙың күпселеге – 18 йәшкә тиклемге балалар.
Раил Сарбаев һүҙҙәре буйынса, әлегә каникулдар баш ҡала мәктәптәрендә генә оҙайтылған, республиканың башҡа төбәктәрендә хәл насарайған осраҡта, унда ла карантин индереләсәк.
– Грипп эпидемияһы иғтибар үҙәгендә тотола, – тине Раил Сарбаев.


text:
Фото:
Иглинда мәктәп уҡыусылары шиғырҙар һәм йырҙар аша тыуған төбәгенең героик тарихын өйрәнә
Фото:
Иглин ауылының балалар китапханаһында «Сирень – ул Еңеү символы» акцияһы үтте, унда урындағы 3-сө мәктәптең 4-се — 5-се класс уҡыусылары һәм шағир-патриот Михаил Юрьев ҡатнашты. Акцияға исем итеп уның һуғыш тураһындағы шиғырҙарының береһендәге һуңғы юлдар алынған.
Балаларға данлы яҡташтары – Советтар Союзының алты Геройы – Михаил Анискин, Виктор Безценный, Александр Вакульский, Павел Пономарев, Иван Силантьев һәм Михаил Шишков тураһында һөйләгәс, шағир ғәрәсәтле һынау йылдарында Ватан һағына баҫҡан Башҡортостандың Иглин районы яугирҙарына арналған «Геройҙар төбәге» шиғырын уҡыны. Бөйөк Ватан һуғышы яуҙарында 7,5 мең иглинлы башын һалған.
Артабан балалар Юрьевтың «Һуғыш ҡаһармандары» йырын башҡарҙы һәм райондың героик тарихы буйынса конкурста ҡатнашты, уның еңеүселәренә шағир һәм композитор Михаил Юрьев «Яугир» («Боец») шиғырҙар йыйынтығын тапшырҙы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 348
ЛИПИДТАР (гр. lipos — май), барлыҡ тере күҙәнәктәрҙең дә составына ингән майға оҡшаш матдәләр. Ябай (майлы к‑таларҙың ҡалдыҡтарынан, ҡайһы берҙә улар урынына альдегидтарҙан һәм спирттарҙан тора) һәм ҡатмарлы (майлы к‑таларҙың эфирҙарынан, күп атомлы спирттарҙың ҡалдыҡтарынан һәм шәкәрҙәрҙең ҡалдыҡтарынан — гликолипидтар, йәки фосфор кислотаһы ҡалдыҡтарынан — фосфолипидтар) Л. айырып йөрөтәләр. Л. ҡайһы берҙә майлы к‑таларҙың сығарылмаһы булмаған стериндарҙы, убихинондарҙы, ҡайһы бер терпендарҙы, простагландиндарҙы индерәләр. Л. химик һәм физик үҙенсәлектәре уларҙың молекулаларында поляр төркөмдәрҙең (‑ОН, ‑СООН, ‑NH2 һ.б.) һәм поляр булмаған углеводород (‑СН2) сылбырҙарының булыуы м‑н билдәләнә. Л. — өҫкө йөҙҙә актив матдәләр, поляр булмаған эреткестәрҙәэрей һәм һыуҙа бик аҙ эрей. Организмда Л. липаза ферменттары тәьҫире аҫтында гидролизға бирелә. Шул саҡта айырылып сыҡҡан майлы к‑талар һәм глицерин ҡалдыҡтары аденозинтрифосфор к‑таһы (АТФ) һәм А коферменты ярҙамында активлаша, артабан тарҡалыуға һәм окисланыуға дусар була. Бүленеп сыҡҡан энергия АТФ синтезланыуы өсөн ҡулланыла. Ҡайһы бер Л. биол. мембраналарҙың компоненттары булып тора, күҙәнәктәрҙең үткәреүсәнлегенә һәм күп ферменттарҙың әүҙемлегенә тәҫьир итә, нервы импульстарын тапшырыуҙа, мускулдарҙың тартылыу һәм һуҙылыуында, енси функцияларҙы көйләүҙә һ.б. ҡатнаша. Энергия резервын, хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең йылылыҡ үткәрмәй һәм һыуланмай торған ҡатламдарын барлыҡҡа килтерә, эске ағзаларҙы механик тәьҫирҙән һаҡлай. Майҙа ирегән витаминдар етештереүҙә, аҙыҡ өҫтәмәләре сифатында ҡулланылалар. Башҡортостанда Л. 20 б. 80‑се йй. алып Башҡорт дәүләт университетында өйрәнәләр. В.А.Бароненко етәкс. эритроцит мембраналарының Л. өйрәнелгән, атеросклерозды иртә асыҡлау өсөн ҡан плазмаһының липопротеидтары тикшерелә (В.Ғ.Шамратова). 90‑сы йй. уртаһынан Медицина университетында Л. төрлө патологиялар осрағында ирекле-радикал окисланыуын (Ф.Х.Камилов, Р.Р.Фәрхетдинов һ.б.), Биохимия һәм генетика институтында ҡандың липидлы спектрын (О.Е.Мостафина, И.Ә.Туҡтарова һ.б.) өйрәнәләр.
А.А.Ямалеева
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Төбәктең Торлаҡ күҙәтеүе буйынса дәүләт комитеты күп фатирлы йорттарға идара итеү буйынса зона кәңәшмәләрен үткәрә Фото: Андрей Старостин
Төбәктең Торлаҡ күҙәтеүе буйынса дәүләт комитеты күп фатирлы йорттарға идара итеү буйынса зона кәңәшмәләрен үткәрә
Төбәктең Торлаҡ күҙәтеүе буйынса дәүләт комитеты күп фатирлы йорттарға идара итеү буйынса зона кәңәшмәләрен үткәрә Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2018 йыл, 17 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
23 ғинуарҙан 6 февралгә тиклем Башҡортостандың Торлаҡ һәм төҙөлөш күҙәтеүе буйынса дәүләт комитеты республиканың ҡала һәм район хакимиәттәре, күп фатирлы йорттарға идара итеү буйынса эшмәкәрлекте тормошҡа ашырған ойошмалар етәкселәре менән зона кәңәшмәләрен уҙғара. Бөтәһе ошондай алты кәңәшмә үткәреү ҡаралған, унда Башҡортостандың барлыҡ муниципалитеттары ҡатнаша.
«Зона кәңәшмәләрендә күп фатирлы йорттарға идара итеүгә, 2018 йылда күп фатирлы йорттарға идара итеү буйынса лицензия талаптарын үтәү менән компанияларҙың эшмәкәрлегенә бәйле мәсьәләләрҙе ҡарау күҙаллана», — тип асыҡлыҡ индерҙе Башҡортостан Торлаҡ һәм төҙөлөш күҙәтеүе буйынса дәүләт комитетының матбуғат секретары Олеся Титух.
Ведомствола билдәләүҙәренсә, кәңәшмәләрҙә республикалағы барлыҡ муниципалитеттарҙың вәкилдәре ҡатнаша.
http://www.bashinform.ru/news/1104427-goskomitet-rb-po-zhilishchnomu-nadzoru-provedet-zonalnye-soveshchaniya-po-upravleniyu-mnogokvartirny/


text:
«БОСС-2014» олимпия прогноздары конкурсы еңеүселәре: Ефименко, Хәбирова, Ғәлиев
«Башинформ» агентлығы «БОСС-2014» (Башҡортостан Олимпия Спорт Ғаиләһе) спорт һөйөүселәр өсөн прогноздар экспресс-конкурсына йомғаҡтар яһаны. Конкурс, үткән йәкшәмбелә Сочиҙа тамамланған, ҡышҡы Олимпия уйындары-2014-кә арналғайны.
Конкурста был уйындарҙа Башҡортостан спортсылары нисә миҙал яулаясаҡ һәм ниндәй дәрәжәлә икәнлеген белергә кәрәк ине.
14 Башҡортостан олимпсыһынан тик икәүһе генә миҙаллы булды. Уар, 5000 метрға команда ярышында эстафетала «алтын»ын яулаусы, Өфөнөң шорт-трексылары Руслан Захаров һәм Семен Елистратов.
Прогноздарҙа иң уңышлылары ла өфөлөләр булып сыҡты. Ул журналист Анна Ефименко, тағы ла бер ҡыҙ – Алина Хәбирова һәм көслө яртының берҙән-бер вәкиле – Дамир Ғәлиев.
Улар бөтәһе лә Елистратов һәм Захаровтың «алтын» алыуҙарын һиҙемләгән.
Еңеүселәрҙе – Анна Ефименконы, Алина Хәбированы һәм Дамир Ғәлиевты – иҫтәлекле олимпия бүләктәре көтә. Улар бүләктәрҙе үҙҙәренә уңайлы ваҡытта, алдан 250-06-30 телефоны буйынса шылтыратып, ала аласаҡ.


text:
Бер ветеран да иғтибарһыҙ ҡалырға тейеш түгел — Башҡортостан Президенты
ӨФӨ, 2014 йыл, 30 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Башҡортостан Президенты, БР Дәүләт Йыйылышына йыллыҡ Мөрәжәғәтнамәһе менән сығыш яһап, алдағы йылда билдәләнәсәк мөһим ижтимағи-сәйәси ваҡиға – Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығы, тип айырып әйтте.
— Был изге датаны байрам итеүгә лайыҡлы әҙерләнергә, совет халҡының хәрби һәм хеҙмәт батырлыҡтарын хөрмәтләп иҫкә алырға кәрәк. Бер ветеран да иғтибарһыҙ ҡалырға тейеш түгел. Уларҙың һәр ҡайһыһы тураһында хәстәрлек күреү, фронтта һәм тылда иҫ киткес батырлыҡтары хаҡында хәтерләү – беҙҙең изге бурысыбыҙ, — тигән бурыс ҡуйҙы Рөстәм Хәмитов.


text:
«Башнефть» компанияһының директорҙар советын Рәсәй энергетика министрының беренсе урынбаҫары Алексей Текслер етәкләне
ӨФӨ, 2015 йыл, 28 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльвира Латипова/.
«Башнефть» акционерҙар нефть компанияһының директорҙар советы Рәсәй энергетика министрының беренсе урынбаҫары Алексей Текслерҙы рәйес итеп һайланы.
Алексей Текслер марттан бирле директорҙар советы рәйесе вазифаһын башҡарҙы. Ул саҡта «Башнефть» компанияһын «Система» финанс корпорацияһынан дәүләткә ҡайтарыу буйынса процедуралар тамамланғас, акционерҙарҙың сираттан тыш йыйылышы үтте. Унда директорҙар советының яңы составы раҫланды. Рәйес вазифаһы Текслерға йөкмәтелде, әммә ул мәлгә хөкүмәттең рәйес һайлау тураһында директиваһы юҡ ине.
30 июндә үткән йыйылышта директорҙар советы алдараҡ раҫланған составта яңынан һайланды.
Яңы советҡа ун кеше, элекке составтан «Башнефть» президенты Александр Корсик һәм бойондороҡһоҙ директор Чарльз Ватсон инә. Башҡортостанды директорҙар советында республика Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары Рөстәм Мәрҙәнов һәм Башҡортостандың ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министры Евгений Гурьев күрһәтә.
2014 йылдың 8 декабрендә «Башнефть» Мәскәү Арбитраж судының ҡарары буйынса федераль милеккә күсте. 21 июндә Рәсәй Президенты Владимир Путин «Башнефть» компанияһы акцияларының 25 процентын Башҡортостанға тапшырыу тураһындағы указға ҡул ҡуйҙы.
«Башнефть» акционерҙар нефть компанияһы асыҡ акционерҙар йәмғиәте Рәсәйҙең 20-нән ашыу төбәгендә һәм сит илдә эшмәкәрлек алып бара. Үткән йыл йомғаҡтары буйынса Рәсәйҙә нефть табыу буйынса алтынсы (17,8 миллион тонна) һәм уны беренсел эшкәртеү буйынса дүртенсе урынды (21,7 миллион тонна) биләй. 1 ғинуарға нефть запастары — 2,15 миллиард баррель, запастар менән тәьмин ителеү 16,9 йыл тәшкил иткән.


text:
Шаҡша-Төньяҡ
Шаҡша-Төньяҡ — Өфө ҡалаһының Калинин районында, ҡаланың көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан төпкөл йоҡо торлаҡ районы.
Шаҡша ҡасабаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шакша-Төньяҡ торлаҡ районы элек БАССР-ҙың Өфө районындағы эшсе ҡасабаһы була, Шаҡша тимер юл станцияһында эшләү өсөн төҙөлә. 1980 йылда ҡасаба Өфө составына инә.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының «Өфө районының Шаҡша эшселәр ҡасабаһын халыҡ депутаттарының Өфө ҡала Советының административ буйһоноуына тапшырыу тураһында» 1980 йыл 20 март 6-2/85-се Указы:
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы ҡарар итә:
Өфө районының Шаҡша эшселәр ҡасабаһын халыҡ депутаттарының Өфө ҡала Советының административ буйһоноуына тапшырырға.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы
Рәйесе
Ф.СОЛТАНОВ
Өфө, 1980 йыл, 20 мартN 6-2/85
— http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemao/dok_keqiyi.htm
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Өфө
- Калинин районы (Өфө)
- Шакша-Көньяҡ


text:
Бөрйән районының өс ауылы «2011 йылғы айыҡ ауыл» конкурсына ҡушылды
Бөрйән районының Әтек, Ҡолғона һәм Иҫке Монасип ауылдары «2011 йылғы айыҡ ауыл» республика конкурсында ҡатнашыуға бер үк ваҡытта заявка бирҙе. Был хаҡта «Башинформ» агентлығына «Айыҡ Башҡортостан» йәмәғәт хәрәкәте рәйестәше Роберт Дәүләтшин хәбәр итте.
Йәмғеһе 19 ауыл биләмәһе конкурста ҡатнашыуға теләк белдергән. Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙа алкоголгә ҡаршы саралар үткәрелә башлаған да инде.
Хәтерегеҙгә төшөрәйек, «2011 йылғы айыҡ ауыл» республика конкурсы заявкаларҙы 1 апрелгә тиклем генә ҡабул итә. Алкоголгә ҡаршы кампания Бөтөн донъя башҡорттар ҡоролтайы Башҡарма комитеты, республиканың Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы һәм БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы менән берлектә «Айыҡ Башҡортостан» төбәк йәмәғәт хәрәкәте менән ойошторолған.


text:
Башҡортостанда депутатлыҡҡа кандидаттар күрһәтеү башланды
Башҡортостанда алдағы һайлауҙарҙа депутатлыҡҡа кандидаттар күрһәтеү башланды. БР Үҙәк һайлау комиссияһы хәбәр итеүенсә, 50-нән ашыу кандидат күрһәтелде лә инде.
Берҙәм тауыш биреү көнөндә – 2011 йылдың 13 мартында — Башҡортостан территорияһында 791 һайлау кампанияһы үткәрергә планлаштырыла, улар һөҙөмтәһендә 7378 депутат мандаты алмаштырыласаҡ. БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттарын өҫтәмә һайлау (28-се Отрадово һайлау округы һәм 45-се Иглин бер мандатлы һайлау округы буйынса), муниципаль район Советтары депутаттарын өҫтәмә һайлау, ҡала һәм ауыл биләмәләре Советтары депутаттарын сираттағы һайлауҙар үтәсәк. Һайлаусылар исемлегенә 1 миллион 205 меңдән ашыу һайлаусы индереләсәк.


text:
Башҡортостан баш ҡалаһы Аксаков байрамына әҙерләнә
Өфө Халыҡ-ара Аксаков байрамын үткәреүгә әҙерләнә. Матур йолаға әүерелгән байрам быйыл 23-сө тапҡыр үткәрелә. Сараға әҙерлек буйынса матбуғат концеренцияһында Өфө ҡала Советы рәйесе Евгений Семивеличенко хәбәр итеүенсә, төп саралар сентябрь аҙағында Өфөлә, шулай уҡ Бәләбәй районының Надеждино ауылында, Ырымбур һәм Һамар өлкәләрендә үтә.
Быйыл С.Т.Аксаков исемендәге премияға дәғүә итеүселәрҙе бер аҙ үҙгәрештәр көтә. Бөгөнгө көндә, Положениеға ярашлы, конкурсҡа үҙ эштәрен юғары уҡыу йорттары студенттары һәм колледж уҡыусылары тәҡдим итә ала. Улар үҙ-ара тигеҙ шарттарҙа көс һынаша. Әммә былтыр, конкурсҡа йомғаҡ яһаған ваҡытта, эксперттар комиссияһы ағзалары юғарыу уҡыу йорто студенттарының һәм колледж уҡыусыларының эштәрен айырым баһаларға тәҡдим итте. Был башланғыс ҡала Советы депутаттарында хуплау тапты.
Премия тураһындағы Положениеға үҙгәрештәр индереү мәсьәләһен депутаттар май айында ҡала Советы ултырышында тикшерергә планлаштыра. Уға тиклем студенттар эштәрен тикшереү буйынса эксперттар комиссияһы ағзалары конкурс үткәреү тәртибен камиллаштырыу буйынса үҙ тәҡдимдәрен индерәсәк.
Шулай уҡ ағымдағы йылдың сентябрендә Халыҡ-ара Аксаков байрамына арналған китап донъя күрәсәк. Унда байрам тарихы, премия лауреаттары тураһында мәғлүмәттәр, Аксаковтар ғаиләһенең тормошонан ҡыҙыҡлы факттар урынлаштырыласаҡ. Баҫма, Башҡортостандан тыш, Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә һәм сит илдәрҙә таратыласаҡ.
Әлеге ваҡытта китап өсөн мәғлүмәт туплана. Ҡала Советы 1 июнгә тиклем ҡаланың юғары уҡыу йорттары уҡытыусыларын, журналистарҙы, крайҙы өйрәнеүселәрҙе әлеге проектта ҡатнашыуға саҡыра.
Белешмәләр өсөн телефон: (347) 279-05-07 (Өфө ҡала Советының матбуғат хеҙмәте).


text:
Хәйриә акцияһы барышында Өфө дауаханалары китаптар менән тулыланасаҡ Фото: Андрей Старостин
Хәйриә акцияһы барышында Өфө дауаханалары китаптар менән тулыланасаҡ
Хәйриә акцияһы барышында Өфө дауаханалары китаптар менән тулыланасаҡ Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 28 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
29 ғинуарҙа Өфөлә «Дауаханаларға китап» хәйриә акцияһы башлана. Был көндө Ғ.Ҡыуатов исемендәге республика клиник дауаханаһы, Республика балалар клиник дауаханаһы һәм Һуғыш ветерандарының республика клиник госпитале китапханалары яңы китаптар менән тулыланасаҡ.
Әҙәбиәт йылы уңайынан ойошторолған акция Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау учреждениеларында йыл буйына барасаҡ.
Проекттың маҡсаты — дауаханаларҙы китаптар менән тәьмин итеү, улар пациенттар һәм хеҙмәтләндереүсе персонал өсөн уңайлыраҡ шарттар булдырырға ярҙам итәсәк.
Китапхана хеҙмәткәрҙәренең ошондай акциялар уҙғарыуҙа тәжрибәһе етерлек, тип асыҡлыҡ индерҙеләр Башҡортостан Республикаһы Милли китапханаһының матбуғат хеҙмәтендә. Мәҫәлән, үткән йылдың апрелендә Ҡырым Республикаһының Белогорск үҙәкләштерелгән китапхана селтәре өсөн китаптар йыйыу иғлан ителгәйне. Өс ай эсендә Әхмәт-Зәки Вәлиди исемендәге китапханаға 10 меңдән ашыу китап тапшырылды.
«Дауаханаларға китап» акцияһына һәммәһе лә ҡушыла ала. Бының өсөн китаптарҙы өйҙән алып барырға, уларҙы дауалау учреждениеларына килтерергә ярҙам итергә, акция тураһында туғандарығыҙға һәм яҡындарығыҙға хәбәр итергә мөмкин.
Һорауҙар буйынса (347) 216-41-23 телефоны аша БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығына йәки БР Милли китапханаһына мөрәжәғәт итергә кәрәк. Бәйләнеш өсөн телефон: (347) 272-99-10.


text:
Торатауҙан айырыуса һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе статусын алыу өсөн хоҡуҡ нигеҙ юҡ — Илдар Һаҙыев
ӨФӨ, 2015 йыл, 12 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Олеся Серёгина/.
Торатауҙан айырыуса һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе статусын алыу өсөн хоҡуҡ нигеҙ юҡ, тип белдерҙе Башҡортостандың тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры Илдар Һаҙыев. «Башҡортостан сода компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте ошо тауҙы эшкәртеүгә дәғүә итә. Был хаҡта «Интерфакс» агентлығына ведомство етәксеһе хәбәр итте.
«Айырыуса һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе статусын алыу тәртибе федераль норматив документтар тарафынан билдәләнмәгән. Төбәк ҡануниәте стихиялы бәлә-ҡаза йәки башҡа катаклизмдар арҡаһында объекттың әһәмиәте юғалған осраҡта ғыны быны рөхсәт итә. Тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, Торатау үҙенең әһәмиәтен юғалтмаған. Шуға күрә тауҙан статусты алыу өсөн хоҡуҡи нигеҙ юҡ», — тине Илдар Һаҙыев.
Бөгөн «Башҡортостан сода компания»һы Торатау ғына химик етештереү өсөн яраҡлы ресурстарға эйә тип бара. Республика Хөкүмәте сода компанияһы өсөн икенсе сеймал сығанағын эҙләй. Властар Башҡортостан сода компанияһына предприятиенан 30-35 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан ике-өс урын тәҡдим итә.


text:
Мәктәптең киләсәге, йәки Мәғарифтағы үҙгәртеп ҡороуҙар нимәгә килтерер?
“Түңәрәк өҫтәл” тирәләй әңгәмә ҡороп, бөгөнгө үҙгәрештәрҙең асылын аңларға, күңелде борсоған һорауҙарға яуап табырға тырыштыҡ. Әңгәмәлә БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты, Башҡортостандың халыҡ шағиры Рауил Төхвәт улы БИКБАЕВ, БР мәғариф министры урынбаҫары Венера Фәрит ҡыҙы ВӘЛИЕВА, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, филология фәндәре кандидаты, Башҡорт дәүләт университеты доценты Фәнзил Бүләк улы САНЪЯРОВ, Учалы районы Өргөн урта мәктәбе уҡытыусыһы, Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы Салауат Хәйретдин улы РӘСҮЛЕВ ҡатнашты.
–Беҙҙе ауыл мәктәптәрендә белем биреү кимәленең түбән булыуына ышандырырға тырышалар. Йәнәһе, ҡалала ғына яҡшы белем биреү, баланың һәләтен үҫтереү мөмкинлеге бар. Ә бит кескәй генә ауыл мәктәптәренән бик күп арҙаҡлы шәхестәр сыға ла баһа…
Рауил Бикбаев. Ауылда, ҡалала уҡыймы бала, минеңсә, әллә ни айырма юҡ. Баланың уҡыуға мөнәсәбәте уның үҙенә, уҡытыусыларға, уратып алған мөхиткә бәйле. Мин, мәҫәлән, Ырымбур өлкәһендә бәләкәс кенә ауылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағанмын. Унда бөтә фәндәр ҙә башҡортса уҡытыла ине. Шул осор мәктәпте тамамлаған уҡыусыларҙың 50-нән ашыуы юғары уҡыу йортонда белем алған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, тыуған мәктәбемдең артабанғы яҙмышы аяныслы булды – ул ябылды. Балаларҙы күрше ауылдың урыҫ мәктәбенә йөрөтөп уҡыта башланылар. Борондан күсә килгән ғөрөф-ғәҙәттәр, милли үҙенсәлектәр яйлап юғала барған һайын, юғары уҡыу йортона инеүселәр һаны ла ҡырҡа кәмене. Бәләкәй генә ауылдан, кескәй генә мәктәптә башҡортса уҡып та, бынамын тигән һөнәр эйәләре сыҡҡан. Эшкә ижади, яуаплы ҡараған һәм һәр ғаиләнең үҙенсәлеген, тарихын белгән уҡытыусыларыбыҙ беҙҙең күңелдәрҙә яҡтылыҡҡа ышаныс, белемгә ынтылыш, ижадҡа һөйөү тәрбиәләй алған. Кескәйҙән балаға матур сифаттар һалына икән, кеше тормошта юғалып ҡалмай. Ул саф шишмәләй артабан барыбер үҙ юлын, үҙ ағышын таба.
Фәнзил Санъяров. Хәтерегеҙҙәлер, ХX быуаттың икенсе яртыһында илебеҙҙә ауыл менән ҡала араһындағы социаль-иҡтисади айырмалыҡтарҙы баһалауға ынтылыш яһалды. Идея һәйбәт ине, әммә, әүәлгесә, беҙ атҡарып сыға алманыҡ. Ҡала-ауыл үҙенсәлектәре шул килеш ҡалды. Нимә тиһәң дә, ҡала ҡала инде: кешенең шәхес булараҡ камиллашыуына һәм аң үҫешенә йоғонто яһамай ҡалмай. Академик Ғайса Хөсәйеновтың “мәркәз мәктәбе” тигән тәрән мәғәнәле фекере бар. Шулай ҙа ауылды беҙ бер ваҡытта ла инҡар итә алмайбыҙ. Рухи яҡтан үҫешкән, эске донъяһы бай һәм күркәм кешеләр ауылдан сыҡҡан һәм сығасаҡ. Күп кенә бөйөк заттарыбыҙҙың булмышы ауылдан. Урыҫ араһында ла, башҡорт араһында ла шулай. Мәҫәлән, Әбйәлил ерендә үҫкән, белем алған физика-математика фәндәре докторы, академик Марат Әҡсән улы Илһамовты ғына алайыҡ. Ул бер төркөм ғалимдар менән математика мәктәбе булдырыуға өлгәште, әле тыуған яғында буласаҡ математиктар әҙерләү менән мәшғүл. Уның ише арҙаҡлы шәхестәребеҙ бихисап.
Салауат Рәсүлев. Ауылда уҡытыу кимєле түбєн, тигєн фекер менєн килешмєйем. Һєр ҡайҙа ла белем кимєле уҡытыусы шєхесе менєн бєйле. Ул үҙ фєнен төплө белє һєм уҡыусыларына оҫталыҡ менєн еткерє ала икєн – уңыш нигеҙе шунда.
Ауыл һєм ҡала мєктєптєрен матди мөмкинлектєр йєһєтенєн тиңлєштереп булмай. Ҡалала мєктєпте бағыусылар бар, ата-єсєлєр ҙє хєлдєренсє ярҙам итергє әҙер. Ауыл мєктєбенең йыһазландырылышы күберєк осраҡлы «бєхеттєрҙєн» тора: йє тєжрибєле, компетентлы, хужалыҡсан директор килеп элєгє, йє мєғариф бүлеге начальнигы был уҡыу йортон яҡын күрә… Ҡалай ғына булһа ла, ауыл һєм ҡала мєктєптєре араһында айырмалыҡтар бар һєм буласаҡ. Єммє бының өсөн төшөнкөлөккє бирелергє һис ярамай. Сөнки ауыл уҡыусыһын – ҡаланыҡы, һєм киреһенсє алмаштырып булмай. Ауыл балаһының үҙ мөхите: ул мал аҫрағанды, икмєк сәскєнде, ҡош-ҡорт үрсеткєнде күреп һєм үҙе лє шул эштєрҙє ҡатнашып үҫє. Ул тормошсан, сыҙамлы, күндєм, ныҡышмал. Шуға күрє төрлө вазифалағы күренекле шєхестєребеҙ нигеҙҙє ауылдан сыҡҡан. Килєсєктє лє шулай буласаҡ.
Венера Вәлиева. Ысынлап та, бөгөнгө милли зыялыларҙың 70-80 проценты ауыл мәктәптәрендә белем алған кешеләр. Быны беҙ иң тәүҙә шул кешеләрҙең үҙ тамырҙарынан айырылмай, туған телендә халыҡ ижады, ғөрөф-ғәҙәттәре нигеҙендә тәрбиәләнеүе менән бәйле тип иҫәпләйбеҙ. Был мәктәптәрҙәге белем кимәленә килгәндә инде, Мәғариф министрлығының бер ҡасан да, ауыл мәктәптәрендә уҡытыу насар ҡуйылған, тип раҫлағаны юҡ. Республикала гөрләп эшләгән, балаларға яҡшы тәрбиә, юғары кимәлдә белем биргән мәктәптәр әҙ түгел. Мәғариф министрлығы 2011 йылда беренсе тапҡыр ауыл милли мәктәптәре араһында бәйге үткәргәйне, унда 38 милли мәктәп ҡатнашты. Беренсе урынды алған Салауат районы Лағыр урта мәктәбе бөгөн күп кенә ҡала мәктәптәре менән ярыша ала. Икенсе урынды алған Мишкә районының Сурай мәктәбенә сираттағы аккредитациянан һуң гимназия статусы бирелде. Шулай уҡ Әбйәлил районының Буранғол, Байым, Ишембай районының Сәлих, Нуриман районының Яңы Күл, Баҡалы районының Мостафа ауылдары урта мәктәптәре ошо йүнәлештә әүҙем эшләй.
Белем кимәленең түбән булыуы тураһында єйткєндє, күберәк балалар һаны бик әҙ булған, синыфтарҙа 2-3 бала уҡыған мәктәптәр тураһында һүҙ бара. Ике балаға бер уҡытыусы тура килгән мәктәптәр бар. Бындай мәктәптәрҙә сәғәттәр һаны әҙ булыу сәбәпле һәр фән буйынса белгестәр тотоп булмай. 5-6 сәғәткә ниндәй уҡытыусы эшләп йөрөһөн инде. Икенсенән, класта балалар һанының әҙ булыуы уҡыусыларҙың яҡшы уҡырға ынтылышына ла кире йоғонто яһай. Теүәл фәндәр буйынса белгестәрҙең етешмәүе, балаларҙың тырышлығы кәмеүе бындай мәктәптәрҙә уҡыу сифатының түбән төшөүенә килтерә.
– Мәктәптәрҙә ҡулайлаштырыу бара. Һөҙөмтәһеҙ сығымдарҙы бөтөрөүҙән һәм оптималләштереүҙән алынған аҡсаны уҡытыусыларҙың эш хаҡын арттырыуға йүнәлтмәкселәр. Ҡулайлаштырыу һәм оптималләштереү һөҙөмтәһендә байтаҡ милли мәктәптәребеҙ ябылды. Ата-әсәләр бәләкәй балаларын автобус менән сит ауылға йәки район үҙәгенә мәктәпкә йөрөтөргә мәжбүр. Ҡулайлаштырыу тураһында бәхәстәр дауам итә. Берәүҙәр быны заман талабы тип ҡараһа, күптәр уның кире эҙемтәләрен күреп ҡайғыра. Ауыл мәктәптәренең киләсәген һеҙ нисек күҙ алдына килтерәһегеҙ?
Салауат Рәсүлев. Оптималлєштереү сєйєсєте белем биреү учреждениелары өсөн ыңғай һөҙөмтєгє ҡарағанда кире күренештєре менєн йөҙєтте. Мєктєптєрҙє єҙерєк сығым түгеп, күберєк һөҙөмтєгє өмөтлєнеп булмай ул. Беҙҙең мєктєпте генє алайыҡ. Тулы булмаған урта мєктєп һаналып, уҡыусылар һанына ҡарап, ярты ставкаға булһа ла завуч вазифаһын тотҡанда, уҡыу-уҡытыу барышы аҙмы-күпме ҡарау аҫтында ине. Был вазифа бөтөрөлгєс, уҡытыу эшен күҙәтеү мөмкинлеге юғалды: уҡытыусы нисек эшлєгєнен үҙе генє белє. Сөнки директорҙың дєрестєргє инергє лє, тєрбиє эшен ҡулға алырға ла ваҡыты юҡ. Ул үҙе, “оптимизация” ҡоло булараҡ, күп ваҡытын компьютер артында ҡағыҙ тултырып үткєрє, кєрєк-кєрєкмєгєн документтар туплай, мєғариф бүлеге өсөн отчеттар хәстәрләй, дєрестєр теҙмєһе төҙөй һєм башҡалар. Ул арала күпме күҙгє күренмєҫ хужалыҡ мєшєҡєттєре!
Оптималләштереү һөҙөмтєһе булараҡ, беҙҙең мєктєп 2011/12 уҡыу йылында Учалы ауылы башҡорт гимназияһының филиалы итеп үҙгєртелде. Ике ҡатлы, бөтє мөмкинлектєре булған Өргөн мєктєбен (спорт залы, ашхана, китапхана, тамаша залы, йыһазландырылған бүлмәләр), яңы иҫєп-хисаптарға тап килмєүҙє (уҡыусылар һаны аҙ) сєбєп табып, ябылыуҙан һаҡлап ҡалыу өсөн, Ҡалҡан мєктєбе уҡыусыларын беҙгє йөрөтє башланылар. Ҡалҡандар өсөн был, минеңсє, ҡулайлаштырыуҙың ыңғай яғы. Ҡыҫҡаһы, яраҡлаштарылған ҡыҫынҡы бүлмєлєрҙєн арынып, бөтє уңайлыҡтары булған мєктєптє уҡый башлау һєр балаға ҡыуаныс килтерҙе.
Бєхеткє күрє, Ҡалҡан мєктєбендє эшлєгєн уҡытыусылар үҙҙєренє башҡа урында эш тапты. Унда башланғыс синыфтар ѓына тороп ҡалды, мєктєп ике сменала эшлєүҙєн ҡотолдо. Ике ауыл араһында асфальт түшєлгєнгє күрє, ситкє автобус менєн йөрөү ауырлыҡтар тыуҙырмай: юлға биш-алты ғына минут китє. Был, єлбиттє, оптималлєштереүҙең тиҫтєлєгєн кире күренештєре араһында бармаҡ менєн генє һанарлыҡ ыңғай миҫалдарҙың береһе.
Рауил Бикбаев. Ҡулайлаштырыу буйынса республикала байтаҡ эш башҡарыла. Һуңғы йылдарҙа мәғлүмәт технологиялары йылдам үҫеш кисерҙе. Хәҙер иң төпкөл ауыл мәктәбе уҡыусылары ла компьютер, интернет менән файҙалана. Был беҙҙе ҡыуандыра, әлбиттә. Шул уҡ ваҡытта милли мәктәптәрҙең күпләп ябылыуы киләсәк быуындарҙың яҙмышы өсөн хәүеф уята. Ысынлап та, ҡайһы бер осраҡта мәктәпте япмайынса ла мөмкин түгел. Мәҫәлән, ике бала өсөн генә мәктәп, уҡытыусы тотоу үҙен аҡламай.
Был ҡатмарлы хәлдән юғалтыуһыҙ сығыу өсөн мәғариф өлкәһендә үҙәк мәктәптәр булдырылды. Әгәр ҙә бәләкәй ауылда башланғыс мәктәп булып, артабан балаларҙы күрше ауылдарға йөрөтөү өсөн бөтә уңайлы шарттар тыуҙырылған икән, йәғни, юлдар һәйбәт, автобус ваҡытында йөрөй, тимәк, быны хупларға ғына кәрәк. Әммә йыш осраҡта быға ирешеү ауыр. Хәҙер хатта ҙур ауылдарҙа ла мәктәптәр ҡалманы. Ете–ун йәшлек баланы ҡайҙалыр йыраҡҡа уҡырға йөрөтөү уның һаулығына, белем алыуына зыян итеүе бар. Төпкөл ауылдарҙа, ғәҙәттә, юл насар, автобустар йыш боҙола. Бураны, ел-ямғыры йөҙәтә. Беренсе синыф балаһы өлкән синыф уҡыусыларының дәрестәре бөткәнен көтөп йөрөргә мәжбүр. Интернатҡа йәки ҡала мәктәбенә биргән осраҡта, кескәй бала атай-әсәй тәрбиәһенән мәхрүм ҡала. Сабыйҙы ғаилә тәрбиәһенән, тыуған ерлегенән айырыу шулай уҡ уның киләсәге өсөн аяныслы. Әлбиттә, кеше ғүмер буйына ата-әсәһе менән йәшәй алмай. Үҙебеҙ ҙә ун биш йәштә, арҡаға икмәк һалынған тоҡсай аҫып, ауылдан сығып киттек. Ләкин төп йәшәү нигеҙе, йәшәү талаптары ун ике–ун биш йәштәргә тиклем барыбер балаға ғаиләлә һалынырға тейеш.
Ауылдың киләсәге район, ауыл халҡының үҙенә лә бәйле бит. Беҙ был хаҡта онотоп китәбеҙ. Хәҙер ауылдарға йәштәр ҡайтмай, балалар һаны аҙ. Әгәр унда йәштәрҙе ылыҡтырырҙай шарттар тыуҙырылмай, ауыл халҡы ситкә тарала, үҙ-ара берҙәм түгел икән, мәктәптең киләсәген ышаныслы итеп күҙ алдына килтереү ҡыйын. Хәҙер йәш белгестәргә хөкүмәт аҡса түләй, төрлө программалар менән ярҙам итергә тырыша. Ләкин йәштәр үҙҙәре әүҙем түгел. Ауыл мәктәбенең киләсәге өмөтлө тип әйтеүе ауыр.
Венера Вәлиева. 2010 йылда Рәсәй Президенты тәҡдим иткән “Беҙҙең яңы мәктәп” милли мәғариф башланғысы мәғариф системаһы алдына аныҡ бурыстар ҡуйҙы. Иң төп талаптарҙың береһе – ул мәктәптәрҙең төҙөк, яҡты, һәр яҡлап йыһазландырылған булыуы. Был ҡоро һүҙҙәр генә түгел, йыл һайын Рәсәй Хөкүмәте тарафынан мәғарифты модернизациялау өсөн байтаҡ аҡса бүленә, 2012 йылда, мәҫәлән, уның Башҡортостанға тәғәйенләнгән күләме 2 млрд. һумдан ашыу тәшкил итте. Заман башҡа – заң башҡа, ти халыҡ әйтеме. Бөгөнгө мәктәп тә элекке, беҙ күнеккән уҡыу йорто түгел, бынан 10-15 йыл элгәре генә булған мәктәптән ҡырҡа айырыла. Был яңы уҡыу стандарттары индереүгә, уҡытыу йөкмәткеһенең, алымдарының үҙгәреүенә лә бәйле. Балалар ҙа бик мәғлүмәтле, компьютерҙы, интернет селтәрен улар ҡайһы бер уҡытыусыларҙан яҡшыраҡ белә. Шуның өсөн мәктәптә үҙ фәнен яҡшы белгән, үҫешкә һәләтле, заман менән бергә атлаған талантлы уҡытыусылар булыуы шарт. Уларҙы мәктәпкә йәлеп итеү өсөн һәйбәт эш хаҡы кәрәк. Шуға ла Башҡортостан Республикаһы Президенты һәм Хөкүмәте уҡытыусыларҙың эш хаҡын күтәреүгә ҙур иғтибар бүлә. Халыҡ әйтмешләй, хеҙмәтенә күрә хөрмәте лә булырға тейеш.
Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы бөгөн һәр ауылда, хатта бер-ике генә уҡыусы булған ерҙә лә башланғыс мәктәп булырға тейеш тигән талаптан сығып эш итә. Төп дөйөм, урта белем биреү мәктәптәрен оптималләштереүҙе дауам итергә тура киләсәк. Ләкин ҡулайлаштырыуҙы башлағандағы һымаҡ, бөтәһен дә бер ҡалыпҡа һалып түгел. Кимәле үҙгәртелергә тәғәйен һәр мәктәптең яҙмышы, халыҡ әйтмешләй, ҡырҡ ҡат үлсәгәндән һуң ғына хәл ителергә тейеш. Шул уҡ ваҡытта бөгөн ата-әсәләрҙең, балаларҙың үҙҙәре белем алырға теләгән мәктәпте һайлау мөмкинлеге бар. Был мәғариф өлкәһендәге закондар тарафынан тыйылмай, киреһенсә, хуплана. Шуға күрә мәктәптәргә, уҡытыусыларға мәктәптә уҡыған балаларҙың һанын кәметмәү, яңыларын йәлеп итеү сараһын күрергә кәрәк.
– Конкрет ауылда мәктәп ябылыу эҙемтәләре хаҡында, бәлки, миҫалдарығыҙ ҙа барҙыр?
Рауил Бикбаев. Шишмә районында бик матур Ябалаҡлы урта мәктәбе бар. Заманында гөрләп торған белем усағы ине ул. Бөгөн шул күркәм ауылда башланғыс мәктәп тә ҡалмаған. Төрлө яҡлап һөйләшеүҙәр алып барып та, эштең уң барып сығыуына ышаныс юҡ кимәлендә. Балалар 3-4 километр йыраҡлыҡта ятҡан ауылға йөрөп уҡый. Ят мөхиттә уҡыусыларҙы йыш ҡына ҡыйырһыталар. Ғөмүмән, Шишмә районында башҡорт мәктәптәре ауыр хәлдә.
Яңыраҡ ҡына Белорет районы Мөхәмәт ауылынан хат килде. Бында башланғыс мәктәп кенә ҡалдырырға теләйҙәр икән. Һорау менән район хакимиәтенә мөрәжәғәт иттек. Улар ике юл тәҡдим итеп, хат ебәргән. Абҙаҡҡа йөрөтөп уҡытыуҙы йәки Белореттағы лицей-интернатҡа урынлаштырыуҙы күҙаллағандар. Абҙаҡҡа йөрөтөү мәшәҡәтлерәк. Сөнки күперҙәр емерек хәлдә, юлдар төҙөк түгел. Ә лицей-интернатта уҡытыу һәйбәт ҡарар, минеңсә. Ата-әсәйҙәр был мөмкинлекте ҡулдан ысҡындырмаһын ине.
– Боронғо һәм хатта беҙҙең быуын күберәк уҡытыусы һәм йәмғиәт тәрбиәһе менән үҫкәнгәме, әлеге көндә балалар бөтөнләй ҡарауһыҙ булып күҙ алдына баҫа. Сөнки мәктәп хәҙер тәрбиә менән шөғөлләнмәй. Уҡытыусы һүҙенең синонимы – «педагог», грек теленән ингән был һүҙ баланы мәктәпкә оҙатыусы ҡол тигәнде аңлата. Тимәк, ул балаға уҡыуға йөрөүҙең әһәмиәтен аңлатыусы ла, белемгә өндәүсе лә, тормош серҙәренә төшөндөрөүсе лә булған. Бөгөн ошо йәһәттән мәктәптең әһәмиәте ниндәй кимәлдә?
Фәнзил Санъяров. Мин мәктәпте тәрбиәнән башҡа күҙ алдына килтерә алмайым. Шәхесте шәхес тәрбиәләй. Иң һәйбәт, заманса компьютер уртаҡул уҡытыусыны алмаштыра алмай. Ысын уҡытыусы икән, бала унан күҙен алмай, һәр һүҙен йотлоғоп тыңлай, уға оҡшарға тырыша. Мин белгән күп уҡытыусылар тап шулай.
Бөгөнгө идеология, мәғарифтағы уңышһыҙ эксперименттар баланы уҡытыусынан, йәнле аралашыуҙан айырырға, ситләштерергә тырыша, әйтерһең. Мәктәптең яйлап тәрбиә институты булыуҙан ситләшә барыуы хафаландыра.
Рауил Бикбаев. Эйе, 90-сы йылдар аҙағынан мәктәптә тәрбиә алып барыу эшмәкәрлеге һүлпәнәйҙе. Уҡытыусыларҙың Республика август кәңәшмәһендә лә был мәсьәләне күтәреп сыҡҡайным. Мәктәп тик белем бирергә тейеш, тәрбиә менән шөғөлләнеү уның эше түгел, тигән тезис булды. Хаталы фекер менән бер нисек тә килешә алмайым. Мәктәп белем биреүҙе генә түгел, ә шәхес тәрбиәләүҙе лә маҡсат итеп ҡуйырға бурыслы.
Тәрбиә хаҡында һүҙ ҡуҙғатҡанда, шуны ла әйтеп үтеү мотлаҡ. Беҙ нисә йылдар көрәшкәндән һуң башҡорт теле дәүләт теле итеп ҡабул ителде. Ләкин башҡорт теле ғаиләлә дәүләт теленә әйләнмәй икән, уны мәктәпкә япһарып ҡуйып ҡына әллә ни уңыштарға өлгәшеп булмай. Был юҫыҡта ла ата-әсә менән мәктәптең берҙәм булыуы талап ителә.
Венера Вәлиева. Уҡытыусы “ҡол” тигән һүҙ менән килешмәйем. Уҡытыусы һәр ваҡыт уҡыусыға ла, ата-әсәләргә лә, ғөмүмән, һәр кемгә үрнәк булған һәм шулай булырға тейеш. Ҡолдарға мөнәсәбәт тә ҡолдарса була. Ә уҡытыусы уҡыусыларға белем һәм тәрбиә биреү барышында дуҫ-иптәш, өлкән кәңәшсе ролен үтәй алғанда ғына тәрбиә һөҙөмтәле буласаҡ.
Мәктәп ғүмер баҡый белем һәм тәрбиә үҙәге булды. Мәктәптәргә уҡыусылар менән генә түгел, ата-әсәләр, йәмәғәтселек менән дә әүҙем эшләргә кәрәк.
– Уҡытыусылар үҙ уҡыусыларына әле үк түләүле репетитор була ала, был законлаштырылған. Күп дәрестәр киләсәктә түләүлегә әйләнәсәк. Ҡыҫҡаһы, баланы мәктәптә уҡытыу өсөн бик күп аҡса кәрәк буласаҡ. Беҙҙең халыҡта миллионерҙар юҡ кимәлендә. Тимәк, тотош милләткә белемһеҙ ҡалыу ихтималлығы янай түгелме?
Венера Вәлиева. Рәсәй Федерацияһында, шул иҫәптән беҙҙә лә дөйөм белем биреү системаһы түләүһеҙ. Уҡытыусыларҙың репетитор булып эшләүенә килгәндә, эйе, Рәсәй Федерацияһының “Мәғариф тураһында”ғы законы нигеҙендә мәктәптәр стандарттарға ярашлы уҡыу программаһынан тыш, өҫтәлмә белем биргәндә, түләүле уҡытыуҙы ойоштора ала, мәҫәлән, балаларҙы юғары уҡыу йортона инергә әҙерләүсе махсус курстар уҡытылһа йәки ниндәйҙер предметтар уҡыу программаһынан тыш тәрәнәйтеп өйрәнелһә. Түләүле уҡытыуҙы ойоштороу өсөн мәктәптең лицензияһы булырға тейеш. Шул уҡ ваҡытта әгәр ҙә мәктәп йәки уҡытыусы бюджеттан финансланған, уҡыу предметының стандарттарға ярашлы йөкмәткеһен түләүле итеп уҡыта икән, был законды боҙоу, һәм улар яуапҡа тарттырылырға тейеш. Уҡытыусы үҙе уҡытмаған, сит мәктәптең балалары менән дә түләүле нигеҙҙә эшләй ала.
Фәнзил Санъяров. Мәктәпте коммерциялизациялау бөгөнгө реформаларҙың иң уңышһыҙы, тип уйлайым. Был ғәмәлдәге Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 43-сө статьяһын тупаҫ боҙоу тигән һүҙ. Унда, мәктәпкәсә йәштәге, урта дөйөм һәм профессиональ белем биреү түләүһеҙ һәм дәүләт тарафынан гарантиялана, тиелә. Рәсәйҙең яңы мәғариф министрының юғары уҡыу йорттарын тулыһынса түләүле итеү хаҡындағы фекере башҡа һыймай. Юғары белем шулай уҡ түләүһеҙ булырға тейеш, айырыуса беҙҙә, дөйөм халҡы фәҡир булған илдә. Ә кемдер түләп уҡырға теләй икән, ундай белем усаҡтары күптән эшләп килә. Әммә түләүһеҙ, бюджет иҫәбенә уҡыу – дәүләт гарантияһы!
Салауат Рәсүлев. Төп дөйөм белем биреү мєктєптєрендє репетиторлыҡтың бөтөнлєй кєрєге юҡ. Беҙҙең мєктєп миҫалынан сығып, шуны єйтергє була: ата-єсєлєр төрлө фєн буйынса үҙебеҙҙє ойошторолған, шулай уҡ Учалы музыка мєктєбе тєҡдим иткєн түңєрєктєр өсөн түлєүгє (айына 100 һум самаһы) ҡыйынһыналар. Хатта һєр мєктєптєге кеүек ашау-эсеү өсөн йыйылған аҡсаны ла бирә алмай йөҙєтєлєр.
Мєктєптє үҙе һайлаған фєн буйынса кемдер түлєүле репетиторлыҡ ярҙамы ала икєн – уның ихтыярында. Уныһын иһє ниндєйҙер уҡытыусының эшлєп еткермєүен ҡаплау, йєки уҡыусының үҙ етешһеҙлеген бөтөрөргє тырышыу кеүек ҡабул итергє лє мөмкин.
– Федераль дәүләт белем биреү стандарттары тормошҡа ашырыла башланы. Милли мәғарифтың үҫеше өсөн яңы стандарттар нимә бирәсәк? Ғөмүмән, һуңғы йылдарҙа мәғариф өлкәһендә бер туҡтауһыҙ барған үҙгәрештәргә нисек ҡарайһығыҙ? Һеҙҙеңсә, был камиллыҡҡа табан ынтылышмы әллә заман һынауымы?
Фәнзил Санъяров. Һәр нәмә ике яҡлы: йә атаһың, йә атылаһың – был тәбиғәт ҡануны. Эйе, мәктәптәребеҙҙә яңы стандарттар – “ФГОС – 3” ҡоласын йәйә бара. Ыңғайы шул – улар баланы ижади үҫтереүгә, аң һәм рухи үҫешен эволюцияла күҙәтеүгә, мониторингҡа йүнәлтелгән.
Рауил Бикбаев. Беренсе синыфтар яңы уҡыу стандарттары буйынса белем аласаҡ. 2008 йылдың майында Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай ултырышында беҙ региональ милли компонентты һаҡлап ҡалыу буйынса етди һөйләшеү үткәргәйнек. Милли компонентты һаҡлау буйынса Мәскәүҙә, төрлө республикаларҙа күп һөйләшеүҙәр булды, маҡсатлы талаптар ҡуйылды. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был талаптар, уйҙар, ниәттәр ғәмәлгә ашманы һәм милли компонент тигән төшөнсә уҡыу-уҡытыу стандарттарынан алып ташланды. Ләкин беҙгә күңелде төшөрөргә ярамай. Яңы стандарттар буйынса уҡыу программаһының 80 проценты федераль компонентҡа тәғәйенләнгән. Ә ҡалған 20 процентында элеккесә туған телде, әҙәбиәтте, тарихты өйрәнеү мөмкинлеге бирелә. Быны файҙаланыуҙа белем усағының да әһәмиәте ҙур. Әгәр мәктәп етәкселеге хәл итһә, үҙебеҙҙең элекке белем биреү традицияларын һаҡлап ҡала алабыҙ.
Салауат Рәсүлев. Белем кимєлен стандартлаштырыу тураһында һүҙ ҡуҙғатыуға байтаҡ йылдар үтеп китте. Хатта һєр предмет өсөн стандарт программалар булдырҙылар. Ғємєлдє беҙҙең районда улар былтырғы уҡыу йылынан ғына тормошҡа ашырыла башланы: башланғыс синыфтар яңы программаны үҙлєштереүгє күсте.
Стандарт белем биреү программалары ғєҙєти, уртаса өлгєшеүсе уҡыусыларға иҫєплєнгєн. Образлы фекер йөрөтөп, белем алыуҙы елєк йыйыу менєн сағыштырһаҡ, түбєндєге күренеш күҙ алдына баҫа.
Физик яҡтан таҙа, һєр яҡтан камил уҡыусы бер сєғєт эсендє 5 литрлыҡ биҙрєне ҡып-ҡыҙыл елєк менєн тултырырға тейеш! Сосораҡ, етеҙерєк балаға 6 литр йыйыу мөмкинлеге лє бар. Є һєлкєүерєк бала 3-4 литр менєн ҡєнєғєтлєнє ала. Аҙ булһа ла, был 3-4 литр йємєғєтселекте – ата-єсєне, ҡарап тороусы «жюри ағзаларын» да ҡєнєғєтлєндерє, сөнки был хєл стандартҡа тап килє. Ошо ғємєлдєн сығып, төрлө фєн буйынса берҙєм дєүлєт имтихандарына күнегеүҙєр єҙерлєнє.
Уҡытыуҙың стандарттарға ҡоролған был системаһы бер яҡтан отошло (теүєл фєндєр – математика, физика, химия һєм рус теле өсөн), икенсе яҡтан, милли компонент иҫєпкє алынмай (урындағы халыҡтың тарихы, мєҙєниєте, географияһы).
Дөйөм белем биреү системаһын стандартлаштырыуҙың һєм берҙєм имтихан индереүҙең иң ыңғай яғы: уҡыусы үҙе йыйған балдар менєн өйҙє ултырып ҡына, Интернет селтєре аша телєһє ҡайһы вузға уҡырға инє ала. Тик беҙҙең ауыл балалары, ҡыйыуһыҙланып, Мєскєү, Санкт-Петербург кеүек ҙур ҡалаларҙағы уҡыу йорттарына барырға йөрьәт итеп бармай. Юл сығымын, йєшєү шартын уйлайҙар. Баланы уҡытам тиһєң, ниндєйҙер сығымдарҙан ҡурҡмаҫҡа кєрєк шул.
Венера Вәлиева. Яңы стандарттарҙың мәғариф үҫешенә булышлыҡ итеүсе ыңғай яҡтары бик күп.
Элекке стандарттар – һәр дәрес буйынса балаларҙың белеменә, уҡыу күнекмәләренә талаптар йыйылмаһы ине. Яңы стандарттар иһә уҡыу барышына, уның һөҙөмтәләренә, шарттарына талаптар ҡуя. Иң мөһиме – улар уҡыусыны үҙ аллы уҡырға, белем алырға өйрәтеүгә йүнәлтелгән. Яңы стандарттарға ярашлы уҡыу учреждениеһы бөгөн белем биреүҙең һөҙөмтәһе өсөн туранан-тура яуаплы, үҙенең уҡытыу программаһын да үҙ аллы эшләй. Стандарттар – мәктәптең үҙ аллылығын үҫтереүҙәге мөһим аҙымдарҙың береһе. Яңы стандарт тәрбиә эшен тергеҙеүҙе лә тәьмин итәсәк. Мәктәп элек тә баланың шәхси һыҙаттарын үҫтереүгә йүнәлтелгәйне, элек тә уҡыу процесын яҡшыртыу тураһында һүҙ алып бара инек, ләкин былар бер ниндәй норматив документта ла юҡ ине. Яңы стандарттарҙа быларҙың бөтәһе лә асыҡ яҙылған.
Әйтергә кәрәк, уҡыу процесын ойоштороуға ҙур талаптар тупланған яңы СанПин ҡабул ителде. Был талаптарға яуап биреү өсөн беҙгә байтаҡ эшләйһе, мәктәптәрҙе төрлө яҡлап күтәрәһе бар.
Мәғариф өлкәһендә барған үҙгәрештәргә килгәндә, мин уны камиллыҡҡа ынтылыш тип тә, заман һынауы ла тип ҡабул итәм. Заман һынауы, сөнки кешелек тарихы күрһәтеүенсә, мәғариф өлкәһендә реформалар йыш булырға тейеш түгел. Икенсе яҡтан, заман шул тиклем тиҙ үҙгәрә, уға яраҡлашыу кәрәклеге туҡтауһыҙ яңырыу талап итә.
– Хәҙер үҫмерҙәрҙе һәм йәштәрҙе рухи ҡиммәттәрҙән бигерәк, матди байлыҡ, еңел тормош ҡыҙыҡтыра. Балаларҙы заман талаптарына ярашлы нисек тәрбиәләргә икән?
Рауил Бикбаев. Баланы заман талабына ярашлы тәрбиәләү мәсьәләһе буйынса меңәр йылдар буйына баш ватҡандар. Әммә ҡәтғи генә яуап таба алмағандар. Беҙҙең заманда ауыл менән бәйләнеш тығыҙ ине. Бөгөн йәштәрҙең ауыл, шәжәрә, халыҡ ғөрөф-ғәҙәттәре менән бәйләнеше юҡ дәрәжәһендә. Был үкенесле, әлбиттә. Мин үҫеп килгән быуынды ҡала башлы, ауыл йөрәкле итеп күрергә теләр инем. Уларҙың күңелендә халыҡ ижады ынйылары, йолалары, ғөрөф-ғәҙәттәре, йырҙары, әҙәбиәте, милләтебеҙгә хас инсафлыҡ, үҙ-ара матур мөғәмәлә һаҡланһын ине. Элек шәхес тәрбиәләүҙә китап-журналдарҙың да әһәмиәте көслө булған. Хәҙер кешеләр һирәк китап уҡый, күптәр гәзит-журналдарға яҙылмай. Милли үҙенсәлекте онотмай, яҡшы сифаттарҙы үҙләштереү, үҫтереү һәм тормошта дөрөҫ файҙаланыу – киләсәк быуындың маҡсаты.
Әңгәмәне Альбина
ҒӨБӘЙҘУЛЛИНА алып барҙы.
Александр ДАНИЛОВ,
Флөр ЃАЗИН фотолары.
Теги:


text:
Өфөлә водителдәр ете баллы тығындарға эләкте Фото: Яндекс.Тығындар
Өфөлә водителдәр ете баллы тығындарға эләкте
Өфөлә водителдәр ете баллы тығындарға эләкте Фото: Яндекс.Тығындар
ӨФӨ, 2015 йыл, 28 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Артур Басиров/.
Көндөҙ баш ҡала водителдәре ете баллы тығындарға эләкте. Үҙәк урамдарҙың барыһында ла тиерлек тығындар барлыҡҡа килде.
Яндекс.Тығындар сервисы мәғлүмәттәре буйынса, әлеге мәлдә Өфө юлдарында кәм тигәндә ун авария теркәлгән, шуның арҡаһында хәрәкәт итеү ауырлашҡан. Бынан тыш, ҡарҙың күп яуыуы ла хәлде ҡатмарлаштыра.


text:
22-02-2013, 15:31 / Тәбиғәт-Әсә һулышы
Һәр саҡ тәбиғәт һағында
Бына тағы ла йыл һѳҙѳмтәләрен барлау ваҡыты етте. Эштәребеҙҙең ыңғай һәм кире яҡтарын барлап, алдағы эш пландарын күҙалларға ла мѳмкин. Кѳньяҡ Урал дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы ѳсѳн 2012 йыл нимәһе менән һѳҙѳмтәле булды һуң? Әллә ни үҙгәрештәр булманы, бурыстар һәм маҡсаттар, ҡурсаулыҡ сиктәре шул килеш ҡалды, коллектив, һәр ваҡыттағыса, ауыр һәм кәрәкле булған тәбиғәтте һаҡлау эшен намыҫ менән атҡарҙы. 2012 йылдың йәйе ныҡ эҫе тороу сәбәпле, апрелдән авгусҡа тиклем дѳйѳм майҙаны 40 гектар тәшкил иткән 10 янғын осрағы һүндерелде. Ҡурсаулыҡ ѳсѳн еңел булмаған осорҙа туристар һәм ял итеүселәр...


text:
Газета "Йәшлек" » Облако тегов » 25(2011)
Сифатлы белем – уңышлы киләсәккә нигеҙ
Новости / Мәғариф // 2-04-2011, 12:41
Уҡыу йылы аҙағына яҡынлаша, сығарылыш синыф уҡыусылары өсөн айырыуса яуаплы осор етә. Берҙәм дәүләт имтихандарына әҙерләнергә кәрәк, шул уҡ ваҡытта киләсәктә ниндәй һөнәр эйәһе булырыңды хәл итеп, уның буйынса белем аласаҡ уҡыу йортон да һайлар мәл. Бында дөрөҫ йүнәлеш һайлауың мөһим. Уҡыусылар интернеттан, уҡыу йорттарының сайттары аша, махсус баҫмалар, юғары һәм урта белем биреү учреждениеларында ойошторолған «Асыҡ ишектәр» көнөндә ҡатнашып, уҡыу йорттарындағы специальностар, уҡырға ҡабул итеү һәм уҡыу шарттары менән таныша. Һөнәр һайлау алдында торған уҡыусыларға дөрөҫ йүнәлеш һайлауҙа Өфө ҡалаһында үткәрелгән «Мәғариф. Фән. Карьера» күргәҙмәһенең дә роле ҙур. Хатта иң ҡулайы тип әйтергә мөмкин. Сөнки бында республиканың барлыҡ уҡыу йорттары тиерлек күҙ алдында. Һәр береһе менән яҡындан танышырға була. Шулай уҡ яңы йүнәлештәр, яңы специальностар, хеҙмәт баҙарында кәрәкле һөнәрҙәр тураһында бик күп файҙалы мәғлүмәт алырға, уҡыу йорттарының вәкилдәре менән аралашып, үҙеңде ҡыҙыҡһындырған һорауҙарға яуап табырға мөмкин. Шуға күрә лә йыл һайын үҙенә бик күп халыҡты йыя ул....
Пермь башҡорттары менән хеҙмәттәшлек нығый
Новости / Мәҙәниәт // 2-04-2011, 12:40
Башҡортостанда Пермь өлкәһенең Барҙа районы делегацияһы булды. БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Зөһрә Рәхмәтуллина менән Барҙа районы башлығы, урындағы башҡорттар ҡоролтайы рәйесе Сергей Ибраев хеҙмәттәшлек тураһында һөйләште....
Эшһеҙлек енәйәтселекте арттыра
Махсус бит / Проблема // 2-04-2011, 12:39
йәки Йәштәрҙе борсоған мәсьәлә республика форумында тикшерелде
Йәштәрҙе эш менән тәьмин итеү еңел хәл ителерлек мәсьәлә түгел. Яңы ғына уҡып бөткән, эш тәжрибәһе булмаған белгестәрҙе эшкә алырға теләк белдергән ойошмаларҙың әллә ни күп булмауы аңлашыла. Шулай ҙа йәш быуынды үҙ проблемалары менән яңғыҙ ғына ҡалдырмайҙар – Башҡортостанда йәштәрҙе эшкә урынлаштырыу мәсьәләһен хәл итеүгә йүнәлтелгән саралар даими уҙғарылып тора....
Йәштәрҙе эш менән тәьмин итеү еңел хәл ителерлек мәсьәлә түгел. Яңы ғына уҡып бөткән, эш тәжрибәһе булмаған белгестәрҙе эшкә алырға теләк белдергән ойошмаларҙың әллә ни күп булмауы аңлашыла. Шулай ҙа йәш быуынды үҙ проблемалары менән яңғыҙ ғына ҡалдырмайҙар – Башҡортостанда йәштәрҙе эшкә урынлаштырыу мәсьәләһен хәл итеүгә йүнәлтелгән саралар даими уҙғарылып тора....
Башҡорт китаптарын алғығыҙ килһә
Әҙәбиәт // 2-04-2011, 12:38
Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте өсөн республика райондарында киңәйтелгән күсмә күргәҙмә-сауҙа үткәреү традицияға әйләнде. Апрелдә күсмә сауҙа Башҡортостандың көньяҡ-көнсығыш райондарында үткәреләсәк. Ул Милләт-ара татыулыҡты нығытыу йылына арнала.
Халыҡҡа уҡытыу-методик әсбаптар, Башҡортостандың танылған яҙыусылары һәм шағирҙарының әҫәрҙәре йыйынтыҡтары, балалар китаптары, белешмәләр, иллюстрацияланған альбомдар, календарҙар, плакаттар тәҡдим ителәсәк.
3 – 7 апрелдә «Китап» нәшриәте хеҙмәткәрҙәре Баймаҡ, Хәйбулла, Бөрйән, Әбйәлил, Белорет райондарына сыҡмаҡсы.
Р. БАЙЫШЕВА....
Халыҡҡа уҡытыу-методик әсбаптар, Башҡортостандың танылған яҙыусылары һәм шағирҙарының әҫәрҙәре йыйынтыҡтары, балалар китаптары, белешмәләр, иллюстрацияланған альбомдар, календарҙар, плакаттар тәҡдим ителәсәк.
3 – 7 апрелдә «Китап» нәшриәте хеҙмәткәрҙәре Баймаҡ, Хәйбулла, Бөрйән, Әбйәлил, Белорет райондарына сыҡмаҡсы.
Р. БАЙЫШЕВА....
P.S. АЛДЫҠ!
Рубрикалар // 2-04-2011, 12:38
Илдар Ғәбитов – сертификатлы кроссмейкер
Штаб-квартираһы Болгарияның Габрово ҡалаһында урынлашҡан Халыҡ-ара әҙ һанлы халыҡтар ассоциацияһынан (РLUT) һөйөнөслө хат килеп төштө. Кроссмейкер Илдар Ғәбитов ойошторған «UҒ» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенә Р.S. (полингвистик сертификат) тапшырылды. Был документ үҙ телендә 100-ҙән дә кәм булмаған кроссворд-сканворд сығарған кешегә (ойошмаға) бирелә....
Штаб-квартираһы Болгарияның Габрово ҡалаһында урынлашҡан Халыҡ-ара әҙ һанлы халыҡтар ассоциацияһынан (РLUT) һөйөнөслө хат килеп төштө. Кроссмейкер Илдар Ғәбитов ойошторған «UҒ» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенә Р.S. (полингвистик сертификат) тапшырылды. Был документ үҙ телендә 100-ҙән дә кәм булмаған кроссворд-сканворд сығарған кешегә (ойошмаға) бирелә....
Был аҙнала беҙҙе...
Рубрикалар // 2-04-2011, 12:15
Ҡайғыртты...
Бер ваҡытта ла ҡартаймаҫтай тойолған, Рәсәй киноһы легендаһы булған СССР-ҙың халыҡ артисткаһы Людмила Гурченконың яҡты донъяны ташлап китеүе халыҡты ҡайғыға һалды. Оригиналь, ҡабатланмаҫ ролдәре, йырҙары менән халыҡ күңелен яулаған Людмила Гурченко, һуңғы көндәрҙә ҡаты ауырыһа ла, һуңғы һулышына тиклем сәнғәткә хеҙмәт итте....
Бер ваҡытта ла ҡартаймаҫтай тойолған, Рәсәй киноһы легендаһы булған СССР-ҙың халыҡ артисткаһы Людмила Гурченконың яҡты донъяны ташлап китеүе халыҡты ҡайғыға һалды. Оригиналь, ҡабатланмаҫ ролдәре, йырҙары менән халыҡ күңелен яулаған Людмила Гурченко, һуңғы көндәрҙә ҡаты ауырыһа ла, һуңғы һулышына тиклем сәнғәткә хеҙмәт итте....
Әйләнештә – яңы тәңкәләр
Экономика // 2-04-2011, 12:13
1 апрелдән әйләнешкә бер юлы алты төрлө тимер аҡса сыҡты. Тәңкәләрҙең бишәүһенең составында ҡиммәтле металл бар. Улар беренсе тапҡыр йыһанға осоуҙың 50 йыллығына арнап сығарылған 3 һумлыҡ көмөш, 1000 һумлыҡ алтын, Бүрәт Республикаһының Рәсәй дәүләтенә ҡушылыуына 350 йыл тулыу айҡанлы 3 һәм 100 һумлыҡ көмөш һәм ошо уҡ тарихи сериянан 50 һумлыҡ алтын һәм 10 һумлыҡ тимер тәңкәләрҙән ғибәрәт.
3 һумлыҡ көмөш тәңкәлә йондоҙҙар фонында Юрий Гагарин төшөрөлгән. «Кешенең йыһанға тәүге осош яһауына – 50 йыл» тигән яҙыу һәм беренсе космонавтың ҡултамғаһының факсимилеһы бар....
3 һумлыҡ көмөш тәңкәлә йондоҙҙар фонында Юрий Гагарин төшөрөлгән. «Кешенең йыһанға тәүге осош яһауына – 50 йыл» тигән яҙыу һәм беренсе космонавтың ҡултамғаһының факсимилеһы бар....
Еңеү көнөнә әҙерлек башланды
Новости // 2-04-2011, 12:12
Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 66 йыллығын байрам итеү хөрмәтенә Өфөлә Еңеү паркы мемориаль комплексында сәскәләр һәм веноктар һалыу тантанаһы, шулай уҡ байрам концерты һәм Конгресс-холда һуғыш ветерандарын ҡабул итеү үткәреләсәк. Президент Р. Хәмитов ошо туралағы күрһәтмәгә ҡул ҡуйҙы.
БР Президенты Хакимиәтенә Башҡортостанда йәшәгән Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарына ҡотлау открыткаларын әҙерләүҙе ойошторорға һәм тапшырырға ҡушылды. Бынан тыш, муниципаль властарға һәм йәмәғәт берләшмәләренә Еңеү көнөнә арналған тантаналы саралар үткәрергә тәҡдим ителде....
БР Президенты Хакимиәтенә Башҡортостанда йәшәгән Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарына ҡотлау открыткаларын әҙерләүҙе ойошторорға һәм тапшырырға ҡушылды. Бынан тыш, муниципаль властарға һәм йәмәғәт берләшмәләренә Еңеү көнөнә арналған тантаналы саралар үткәрергә тәҡдим ителде....
Баймаҡ районында – яңы хакимиәт башлығы
Новости / Башҡортостан // 2-04-2011, 12:12
Баймаҡ районы муниципаль район советының 2011 йылдың 29 мартындағы ҡарарына ярашлы, Баймаҡ районы муниципаль район хакимиәте башлығы вазифаһына контракт буйынса Илшат Ситдиҡов тәғәйенләнде.
Илшат Ситдиҡов 1961 йылда Баймаҡ районының Темәс ауылында тыуған. 1992 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған....
Илшат Ситдиҡов 1961 йылда Баймаҡ районының Темәс ауылында тыуған. 1992 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған....
Юғары баһа алдыҡ
Новости // 2-04-2011, 12:11
Standart & Poor`s халыҡ-ара рейтинг агентлығы аналитиктары Борис Копейкин һәм Александр Балод менән осрашыуҙа республикала бер йыл эсендә булған үҙгәрештәр, әлеге хәл һәм төбәк перспективалары хаҡында һүҙ барҙы.
Борис Копейкин төбәк башлығына Рәсәй Федерацияһында Мәскәү, Санкт-Петербург ҡалалары, Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец Автономиялы Округтарының ғына рейтингы Башҡортостандыҡынан юғарыраҡ билдәләнеүе хаҡында белдерҙе....
Борис Копейкин төбәк башлығына Рәсәй Федерацияһында Мәскәү, Санкт-Петербург ҡалалары, Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец Автономиялы Округтарының ғына рейтингы Башҡортостандыҡынан юғарыраҡ билдәләнеүе хаҡында белдерҙе....


text:
Милиция ветерандарына – тәбрик һүҙҙәре
18 мая 2018 йыл | Хоҡуҡ, Йәмғиәт
Күптән түгел район эске эштәр бүлегенең тамаша залында матур традицияға әүерелгән бүлек ветерандарына ҡәҙер-хөрмәт күрһәтеү тантаналы сараһы үтте. Ветерандарға Красноусолдағы 2-се урта мәктәптең башланғыс класс уҡыусылары тәбрик һүҙҙәрен еткерҙе.
Полиция хәбәр итә
10 апреля 2018 йыл | Хоҡуҡ
12 мартта Красноусолда Ҡыҙылъяр урамында йәшәүсе С. өйөнән спиртлы продукция һатыуҙа ғәйепләнә.
13 мартта Антоновка ауылында йәшәүсе А.-нан "ВАЗ-2107” автомашинаһына ут төртөүҙәре хаҡында хәбәр алына.
15 мартта район үҙәге кешеһе эске эштәр бүлегенә күршеһенең наркотик етештереүе хаҡында хәбәр итә. Был адрес бу-йынса тикшереү һөҙөмтәһе шуны күрһәтә, ысынлап та, М.-ның үҙ хужалығында наркотик матдәләр етештергәнлеге асыҡлана.
Ошо уҡ көндө С. хоҡуҡ һаҡлау органдарына мөрәжәғәт итә. Уның микрокредит ойошмаһынан аласаҡ аҡсаһына алдаҡ юл менән хужа булған билдәһеҙ әҙәмде яуапҡа тарттырыуҙарында ярҙам һорай.
Шул уҡ көндә М.-дың хужалығынан һыйыр ите урлау факты теркәлә. Асыҡланыуынса, итте зыян күреүсенең хужалығындағы вагонсыҡҡа инеп Игенйылға ауылынан Т. сәлдергән булған. Ошондай уҡ урлашыу осрағы Ҡурғашлы
ауылында ла була. В.-ның өй ишеге биген ватып инеп ҡоҙаһы 5 кило шәкәренә "айыу майы һөрткән”. Бығаса зыян күреүсенең 3 кг шәкәре юҡҡа сыҡҡан булған.
Ошо уҡ ауыл кешеһе М.-дың өйөнән көмөшкә һатыу факты асыла.
15 мартта Красноусолдағы К. Маркс урамында урынлашҡан магазин янында спиртлы продукция тейәлгән ике автомашина ултырыуы хаҡында хәбәр алына.
18 мартта сабыйын өйҙә яңғыҙын ҡарауһыҙ ҡалдырған, йәғни әсәлек бурысына яуапһыҙ ҡараған ҡатынға 5.35-се статья бу-йынса административ протокол төҙөлә.
20 мартта Аҡкүл ауылында автосервистан автомобилде урлап алып китеү факты теркәлә. Енәйәт ҡылыусы әҙәм ҡулға алына.
23 мартта Үзбәк ауы-лында ырҙын табағы янында автомобиль менән егеүле ат ҡатнашлығында юл-транспорт ваҡиғаһы була.
24 мартта үҙәк район
дауаханаһында пациент дүртенсе ҡаттағы тәҙрәнән һикерергә маташҡан.
26 мартта магазин ишеген ҙур оҫталыҡ менән ватып инеп, тәмәке, алкоголь һәм аҙыҡ-түлек продукциялары урлау факты теркәлә. Оператив-эҙләү саралары барышында уғрыларҙың Ишембай һәм Стәрлетамаҡ райондарынан бәлиғ булмаған үҫмерҙәр булыуы асыҡлана.
13 мартта Антоновка ауылында йәшәүсе А.-нан "ВАЗ-2107” автомашинаһына ут төртөүҙәре хаҡында хәбәр алына.
15 мартта район үҙәге кешеһе эске эштәр бүлегенә күршеһенең наркотик етештереүе хаҡында хәбәр итә. Был адрес бу-йынса тикшереү һөҙөмтәһе шуны күрһәтә, ысынлап та, М.-ның үҙ хужалығында наркотик матдәләр етештергәнлеге асыҡлана.
Ошо уҡ көндө С. хоҡуҡ һаҡлау органдарына мөрәжәғәт итә. Уның микрокредит ойошмаһынан аласаҡ аҡсаһына алдаҡ юл менән хужа булған билдәһеҙ әҙәмде яуапҡа тарттырыуҙарында ярҙам һорай.
Шул уҡ көндә М.-дың хужалығынан һыйыр ите урлау факты теркәлә. Асыҡланыуынса, итте зыян күреүсенең хужалығындағы вагонсыҡҡа инеп Игенйылға ауылынан Т. сәлдергән булған. Ошондай уҡ урлашыу осрағы Ҡурғашлы
ауылында ла була. В.-ның өй ишеге биген ватып инеп ҡоҙаһы 5 кило шәкәренә "айыу майы һөрткән”. Бығаса зыян күреүсенең 3 кг шәкәре юҡҡа сыҡҡан булған.
Ошо уҡ ауыл кешеһе М.-дың өйөнән көмөшкә һатыу факты асыла.
15 мартта Красноусолдағы К. Маркс урамында урынлашҡан магазин янында спиртлы продукция тейәлгән ике автомашина ултырыуы хаҡында хәбәр алына.
18 мартта сабыйын өйҙә яңғыҙын ҡарауһыҙ ҡалдырған, йәғни әсәлек бурысына яуапһыҙ ҡараған ҡатынға 5.35-се статья бу-йынса административ протокол төҙөлә.
20 мартта Аҡкүл ауылында автосервистан автомобилде урлап алып китеү факты теркәлә. Енәйәт ҡылыусы әҙәм ҡулға алына.
23 мартта Үзбәк ауы-лында ырҙын табағы янында автомобиль менән егеүле ат ҡатнашлығында юл-транспорт ваҡиғаһы була.
24 мартта үҙәк район
дауаханаһында пациент дүртенсе ҡаттағы тәҙрәнән һикерергә маташҡан.
26 мартта магазин ишеген ҙур оҫталыҡ менән ватып инеп, тәмәке, алкоголь һәм аҙыҡ-түлек продукциялары урлау факты теркәлә. Оператив-эҙләү саралары барышында уғрыларҙың Ишембай һәм Стәрлетамаҡ райондарынан бәлиғ булмаған үҫмерҙәр булыуы асыҡлана.
Район эске эштәр бүлеге штабынан алынған мәғлүмәттәр буйынса И.ӘЛИБАЕВА әҙерләне.
Һәр яҡлап план үтәүгә өлгәшелгән
20 марта 2018 йыл | Хоҡуҡ
Күптән түгел район эске эштәр бүлеге бинаһында Рәсәй Федераль Суд приставтары хеҙмәтенең БР буйынса идаралығының Ғафури район бүлегенең суд приставтары хеҙмәтенең уҙған йыл йомғаҡтарына арналған коллегия ултырышы үтте. Уның эшендә мировой судья Р.Р.Әхмәров, ЮХХДИ начальнигы Ж.Ә.Ғәйнуллин, УФСИН-дың өлкән инспекторы И.Ж.Сөләймәнов һәм Суд приставы хеҙмәткәрҙәре ҡатнашты.
Юридик ярҙам күрһәтелде
20 марта 2018 йыл | Хоҡуҡ
Районда быға тик-лем дә бер нисә тапҡыр үткәрелгән бушлай юридик ярҙам күрһәтеү буйын-са сираттағы ҡабул итеү
14 мартта булды.
14 мартта булды.
Ҡулланыусылар хоҡуғы һағында
20 марта 2018 йыл | Хоҡуҡ
14 мартта "Башҡор-тостан Республикаһы гигиена һәм эпидемиология үҙәге”нең Стәрлетамаҡта урынлашҡан филиалының ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау бу-йынса юристконсульт Регина Фәттәхова район халҡына бушлай консультация үткәрҙе.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов Баймаҡ районында булды
Фото:
24 августа Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов эш сәфәре барышында Баймаҡ ҡалаһы һәм районында булды, тип хәбәр иттеләр БР Президентының матбуғат хеҙмәтенән.
Баймаҡта республика башлығы «Башҡорт деликатестары» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте эшмәкәрлеге менән танышты. Предприятие быйыл асылған, уны төҙөүгә инвесторҙар 140 миллион һумдан ашыу аҡса һалған. Бөгөнгө көндә предприятие 80 төр ит продукцияһы етештерә. Рөстәм Хәмитов изделиеларҙы етештереү технологияһы менән танышты. «Башҡорт деликатестары» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте продукцияһы Өфө, Магнитогорск, Силәбе, Учалы, Сибай ҡалаларына һәм Урал аръяғы райондарына поставкалана.
Шулай уҡ Баймаҡ ҡалаһында Башҡортостан Президенты «Баймаҡ ҡойоу-механика заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә булды, унда яңы ҡорос ҡойоу цехын ҡараны. Дөйөм суммаһы 110 миллион һум тәшкил иткән проект 2013 йылда тулы ҡеүәтенә эшләй башлаясаҡ. Предприятие етәкселеге яңы производство асыу тураһындағы пландары менән бүлеште. Һүҙ тимер юл транспорты тәгәрмәстәре өсөн комплектлаусы изделиелар етештереү хаҡында бара. Проект ҡиммәт тора, әммә уның киләсәге өмөтлө. Рөстәм Хәмитов был мәсьәләне тикшереп, уны хәл итергә ярҙам итәсәген белдерҙе.
Башҡортостан Президентын ҡаланың уртаһында урынлашҡан быуа мәсьәләһе менән дә таныштырҙылар. Бығаса ул элекке баҡыр иретеү заводы ҡарамағында булған. Быуа ныҡ ләмләнгән. Урындағы властар уны таҙартып, бында ял зонаһын ойошторорға планлаштыра. Республика етәксеһе был тәҡдимде хупланы.
Ҡуянтау ауылында Башҡортостан Президенты бонкротлыҡ сигендәге «Баймаҡ» фәнни-производство берекмәһе ауыл хужалығы предприятиеһында булды. Уның төп эшмәкәрлек йүнәлештәре – үҫемлекселек, малсылыҡ һәм элиталы орлоҡсолоҡ. Хеҙмәткәрҙәр билдәләүенсә, предприятиеның хәлен яҡшыртыу өсөн мөмкинлектәр бар. Бының өсөн милек формаһын алмаштырыу зарур, сөнки «Баймаҡ» фәнни-производство берекмәһе яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең ойоштороусыһы булып Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһының Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты сығыш яһай. Рөстәм Хәмитов предприятиены һәм уның хеҙмәт традицияларын һаҡлап ҡалыу кәрәклеген һыҙыҡ өҫтөнә алды. «Предприятие республиканыҡы булырға тейеш», – тине Башҡортостан Президенты.
Шул уҡ ауылда Рөстәм Хәмитов ике ҡатлы йорттарҙың береһендә булды, унда ҡаҙанлыҡҡа ремонт эшләнгән. Хәҙер 11 йортта йәшәгән кешеләрҙең фатирҙарында индивидуаль йылытыу приборҙары урынлаштырылған, был, әлбиттә, уларҙың йәшәү шарттарын яҡшыртҡан.
Бынан һуң республика башлығы Ҡуянтауҙағы яңы мәктәп төҙөү барышы менән танышты, ул 108 урынға иҫәпләнгән. Белем биреү учреждениеһы авария хәлендә тип танылғас, уның урынында яңы ике ҡатлы бина төҙөргә ҡарар ителгән. Уны төҙөүгә республика бюджетынан 52 миллион һум аҡса бүленгән.
Ниғәмәт ауылында Рөстәм Хәмитов яңыраҡ реконструкциянан һуң асылған Мәҙәниәт йортонда булды.


text:
Өфөлә Арыҫлан Мөбәрәковҡа һәйкәл асыла
Өфөлә 16 декабрҙә СССР-ҙың халыҡ артисы, режиссер, драматург Арыҫлан Мөбәрәковҡа һәйкәл асыласаҡ, тип хәбәр иттеләр БР Мәҙәниәт министрлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Бер көн алда, 15 декабрҙә, сәхнә оҫтаһының тыуған көнөндә Башҡорт дәүләт академия драма театрында Мостай Кәримдең «Ай тотолған төндә» (режиссеры — Айрат Абушахманов) трагедияһы буйынса спектакль ҡуйыласаҡ, коллектив уны Башҡорт академия драма театрының мәшһүр артисының яҡты иҫтәлегенә арнай.
Арыҫлан Мөбәрәков, һис шикһеҙ, башҡорт театры тарихында төп фигураларҙың береһе. Уның исеме бөтә башҡорт мәҙәниәте үҫеше һәм сәскә атыуы менән айырылғыһыҙ бәйләнгән. Бөтә ижади тормошонда ул 200-ләп роль башҡарған, сағыу, онотолмаҫлыҡ образдар галереяһы ҡалдырған, улар башҡорт милли театр сәнғәте хазинаһына ингән.
Арыҫлан Ҡотлоәхмәт улы образын мәңгеләштереү бәхете скульптор Владимир Дворникка тейҙе. Башҡорт артисына һәйкәл Өфөнөң В.И.Ленин исемендәге паркында ҡуйылды. Композиция сәхнәлә сығыш яһаусы артист кәүҙәһен һынландырған. Уның артында театр шаршауы фрагменты урынлаштырылған. Бөйөк артистың ҡыҙы Гөлли Мөбәрәкова был ваҡиғаның мөһимлеге тураһында һөйләп, «...Арыҫлан Мөбәрәковҡа һәйкәл асыу — ул бөтә Башҡортостан Республикаһының театр сәнғәтенә һәйкәл асыу», тип билдәләне.
Һәйкәл 15 сәғәттә асыла.


text:
Мәҙәниәт
Мәҙәниәт — (үҫтереү, һуңғараҡ — тәрбиәләү, белем биреү ҡылымдарынан) кеше эшмәкәрлегенең төрлө өлкәләрендә бик ҙур мәғәнәгә эйә булған төшөнсә. Мәҙәниәт философия, культурология, тарих, сәнғәтте өйрәнеү, лингвистика, этнолоингвистика, политология, психология, иҡтисад, педагогика фәндәрендә өйрәнелә.
Мәҙәниәт төшөнсәһенә кеше эшмәкәрлеге — уның сағылышы, үҙ-үҙен танытыуы, оҫталығы, таҫыллығы инә. Шулай уҡ кешенең характер, компететлыҡ, оҫталыҡ, һәләт, белем объективлығы һәм субъективлығында ла мәҙәниәт күренә. Мәҙәниәт — кеше эшмәкәрлеге йыйылмаһының нығынған формалары, унһыҙ ул йәшәй алмай.
Мәҙәниәт — кешегә хас борсолоу, фекерҙәр менән билдәле бер ҡағиҙәләрҙе үтәү буйынса кодтар йыйылмаһы, шуның менән идара итеү тәьҫире яһау. Мәҙәниәттең килеп сығыу сығанағы булып, кеше эшмәкәрлеге, ижад, үҙ-үҙеңде танытыу тора. Мәҙәниәттең төрлө билдәләмәләре.
Донъяла мәҙәниәттең фәлсәфәүи, фәнни билдәләмәһе күп булыуы был төшөнсәгә мәҙәниәт предметы һәм объектына бәхәсһеҙ билдә кеүек һылтанырға ирек бирмәй һәм аныҡ, тар итеп конкретлауҙы талап итә. Мәҙәниәт дөйөм кешелек һәм рухи ҡиммәттәрҙе тормошҡа ашырыу сығанағы.
Йөкмәткеһе
Терминдың тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғолоҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо Грецияла “мәҙәниәт” терминына, “эске мәҙәниәт”, йәки икенсе төрлө “күңел мәҙәниәте” тигәнде аңлатҡан пайдейя яҡын була.
Латын сығанаҡтарында был һүҙ тәү башлап, Марк Порций Катондың латын прозаһының иң тәүге ҡомартҡыһы булған игенселек тураһындағы трактатында осрай. Был трактат баҫыуҙарҙы тәрбиәләүгә генә түгел, ә ер эшкәртеүгә айырыуса ҙур күңел йылыһы биреүгә арналған. Мәҫәлән, ер участкаһына эйә булыу өсөн Катон шундай кәңәш бирә: һатып алған ерҙе ялҡауланмай ғына бер нисә тапҡыр урап сығырға; әгәр участка яҡшы булһа, уны ҡараған һайын ул нығыраҡ оҡшаясаҡ. Бына ошо «оҡшай» тигән һүҙ мотлаҡ булырға тейеш, әгәр юҡ икән, яҡшы тәрбиә лә, йәғни мәҙәниәт тә булмаясаҡ.
Римда йәшәүселәр «мәҙәниәт» һүҙен ниндәйҙер бер объект менән эйәлек килештә ҡулланған, йәғни, бары тик камиллашыуҙы, яҡшырыуҙы белдергән һүҙбәйләнештәрҙә: «culture juries» — үҙ-үҙеңде тотоу ҡағиҙәләрен үтәү сифаты, «culture lingual» — телде камиллаштырыу һ. б.
Рим ораторы һәм философы Марк Туллий Цицерон (беҙҙең эраға тиклем 106—43) үҙенең «Тускулан әңгәмәләре»ндә «мәҙәниәт» һүҙен күсмә мәғәнәлә ҡуллана һәм фәлсәфәне «күңел мәҙәниәте» («cultura animae») тип атай. Ул фәлсәфә менән шөғөлләнгән кеше күңел һәм аҡыл мәҙәниәтенә эйә, тип һанай.
XVII—XVIII быуаттарҙа Европала[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҙаллы «мәҙәниәт» төшөнсәһенең мәғәнәһе немец юрисы һәм тарихсыһы Самуэль Пуфендорф (1632—1694) хеҙмәттәрендә барлыҡҡа килә. Ул был һүҙҙе йәмғиәтә тәрбиәләнгән «яһалма кеше»-не «тәбиғи» кешегә ҡаршы ҡуйғанда ҡуллана.
Тәүгеләрҙән булып “мәҙәниәт” һүҙен фәлсәфәүи, аҙаҡ фәнни һәм көндәлек ҡулланылышҡа 1782 йылда «Опыт истории культуры человеческого рода»китабын сығарған немец мәғрифәтсеһе И. К. Аделунг индерә.
XVIII быуаттың 80-се йылдар аҙағында фәнни ҡулланылышҡа "мәҙәниәт" терминын индергән И. Г. Гердер (1744—1803), был һүҙҙең латын теленән килеп сығыуына һәм «игенселек» һүҙе менән этимологик бәйләнешенә туранан-тура ишара итә. Үҙенең «Идеи к философии истории человечества» (1784—1791) хеҙмәттәренең һигеҙенсе китабында ул «кешелек затын тәрбиәләү»-ҙе «генетик һәм органик процесс» булараҡ характерлап: беҙ кешенең икенсе мәғәнәләге был генезисын төрлөсә атай алабыҙ. Уны мәҙәниәт, йәғни ерлек әҙерләү тип тә, яҡтылыҡ образын иҫләп, мәғрифәт тип тә атай алабыҙ, ул ваҡытта мәҙәниәт һәм яҡтылыҡ сылбыры ерҙең сигенә тиклем һуҙыласаҡ, — тип яҙа.
И. Кант, мәҫәлән, белеү, оҫталыҡ мәҙәниәтен, тәрбиә мәҙәниәтенә ҡаршы ҡуя. «Эске, техник» мәҙәниәт тип ул цивилизацияны атай, тип билдәләй А. В. Гульга. Кант цивилизацияның ҙур үҫешен күрә һәм һәм уның мәҙәниәттән айрылыуына борсола. Мәҙәниәт тә үҫешә, ләкин тәүгеһенән күпкә ҡалыша, был диспропорция күп бәләләргә сәбәпсе, ти ул.[1].
XVIII—XIX быуаттарҙа Рәсәйҙә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XVIII быуатта һәм XIX быуаттың тәүге сирегендә рус теле составында «мәҙәниәт» лексемаһы булмай. Был турала Николай Максимович Яновский төҙөгән «Новый словотолкователь, расположенный по алфавиту» (СПб., 1804. Ч. II. От К до Н. С. 454) китабы белдерә. Ике телдәге һүҙлектәр был һүҙҙе руссаға тәржемә итеүҙең мөмкин булған варианттарын тәҡдим итә. Яңы төшөнсәне билдәләү өсөн Гердер тәҡдим иткән ике немец һүҙенә рус телендәге мәғрифәт тигән һүҙ генә тура килә.
“Мәҙәниәт” һүҙе рус теленә бары тик XIX быуаттың 30-сы йылдар уртаһында ғына килеп инә. Был һүҙҙең барлығын И. Ренофанцтың 1837 йылда сыҡҡан «Карманная книжка для любителя чтения русских книг, газет и журналов» китабында билдәләнә.[2]. Названный словарь выделял два значения лексемы: во-первых, «хлебопашество, земледелие»; во-вторых, «образованность».[3] Был һүҙлек лексеманы ике мәғәнәгә айыра. Тәүгеһе “игенселек”, икенсеһе “белемлелек”.
Ренофанцтың, мәҙәниәт һүҙе фәнни термин, фәлсәфәүи категория булараҡ йәмғиәт аңына инмәгән әле, тип билдәләгән һүҙлеге сығырҙан бер йыл алда, Рәсәйҙә «мәҙәниәт» төшөнсәһенә мөрәжәғәт итеп кенә ҡалмай, ә уға теоретик яҡтан дәлилләнгән ентекле билдәләмә биргән эш килеп сыға. Һүҙ Санкт-Петербург император медик-хирургия академияһының атҡаҙанған профессоры, академик Д. М. Велланский-ҙың (1774—1847) «Основные начертания общей и частной физиологии или физики органического мира» тигән яҙмалары тураһында бара. Нәҡ ошо фәлсәфәсе-шиллингианец һәм ғалим-медиктың тәбиғи фәлсәфәүи хеҙмәтенән «мәҙәниәт» терминының көндәлек ҡулланышҡа идерелеүен генә түгел, ә уның Рәсәйҙә мәҙәни-фәлсәфәүи идея булып китеүен да иҫәпләргә кәрәк.
Мәҙәниәт тарихын осорҙарға бүлеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге культурологияла Европа мәҙәниәте тарихы түбәндәгесә бүленә:
- Тәүтормош мәҙәниәте (беҙҙең эраға тиклем 4 мең);
- Боронғо донъя мәҙәниәте (беҙҙең эраға тиклем 4 мең — беҙҙең эраның V быуаты). Уға боронғо көнсығыш һәм антик мәҙәниәт инә;
- Урта быуат мәҙәниәте (V—XIV быуаттар);
- Яңырыу йәки Ренессанс мәҙәниәте (XIV—XVI быуаттар);
- Яңы дәүер мәҙәниәте (XVI—XIX быуаттар);
- Мәҙәниәт тарихын осорҙарға бүлеүҙә мөһим үҙенсәлек булып, Яңырыу дәүере мәҙәниәтен үҙаллы мәҙәниәт үҫеше осоро, тип айырып ҡарау тора. Ул ваҡытта тарихи фәндәге кеүек был дәүер Һуңғы урта быуат йәки Иртә яңы дәүер тип һанала.
Мәҙәниәт һәм тәбиғәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәҙәниәттең тәбиғәт менән бәйләнеше — культурология проблемаһының береһе булып тора.
Марк Порций Катон Старший мәҙәниәт төшөнсәһен ер эшкәртеүгә индереп, уны эшкәртеүсе, яҡшыртыусы, хөрмәт итеүсе тип билдәләй. Был йәһәттән мәҙәниәт һүҙе кешенең тәбиғәт менән уртаҡ файҙаға йүнәлтелгән хемәттәшлеге кеүек күҙ алдына баҫа. Бындай хеҙмәттәшлектә кеше тәбиғәтте үҙ хеҙмәтенең ижады менән байытып, йәнләндереп, унан матди тупланма ҡабул итеп ала, фекер йыя, өйрәнә. Тәбиғәтте ҡыйратыу кешелеккә лә зыян итмәй ҡалмай. Мәҙәниәтте күрһәткән бындай күренеш юғары аң эшмәкәрлеге була алмай.
Кешенең тәбиғәт менән аңлы хеҙмәттәшлек итеү принцибынан ситләшеүе тупланған мәҙәни байлыҡтың түбәнәйенә килтереүенә ышаныу ҡыйын түгел. Быға миҫал булып, күп кенә үҫешкән боронғо донъя дәүләттәренең тарҡалыуы һәм хәҙерге мегаполистар тормошонда мәҙәниәт кризисы асыҡланыуы тора.
Мәҙәниәттең заманса төшөнсәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Антропологик мәҙәниәт — эшмәкәрлек яғынан — матди һәм рухи ижад продукттарында тәбиғәтте, йәмғиәтте, үҙ-үҙеңде үҙгәртеү буйынса кеше эшмәкәрлеге алымы.
Аксиологик культура — («аксиоc»— ҡиммәт) — ҡиммәтле баһа — кеше эшмәкәрлегенең хеҙмәт емеше йыйылмаһы. Уның ҡиммәте билдәле бер социаль система эсендә дөйөм танылған. Был йыйылма ошо социаль ойошманың рухи нигеҙе булып хеҙмәт итә.
Мәғлүмәт семиотик мәҙәниәте — ҡиммәттәрҙә, ниндәйҙер нормаларҙа, мәғәнәләрҙә, билдәләрҙә сағылған һәм быуындан-быуынға ташырылған социаль мөһим мәғлүмәт.
Мәҙәниәт һәм цивилизация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡайҙа мәҙәниәт үлә , шунда цивилизация барлыҡҡа килә Освальд Шпенглер.
Хәҙерге «мәҙәниәт» төшөнсәһе цивилизация булараҡ XVIII быуатта — XIX быуат башында Көнсығыш Европала формалаша. Һуңғараҡ был төшөнсә, бер яҡтан, Европала төрлө төркөмдәге кешеләр араһындағы, икенсе яҡтан — бөтә донъя буйынса метрополия һәм колониялар араһындағы айырмалыҡтарҙы үҙ эсенә ала башлай. Ошонан сығып, был осраҡта «мәҙәниәт» төшөнсәһе «цивилизация» эквиваленты булып тора. Бындай билдәләмәне файҙаланып, айырым кешеләрҙе, хатта тотош илдәрҙе мәҙәни кимәле буйынса классификацияларға була. Хатта ҡайһы бер айырым авторҙар мәҙәниәтте "Донъялағы әйтелгән һәм булдырылған иң яҡшы нәмәләр "(Мэтью Арнольд), ә инде был билдәләмәгә инмәгәндәрҙе хаос һәм анархия тип атай. Был фекергә ярашлы, мәҙәниәт йәмғиәттәге социаль үҫеш һәм прогресс менән тығыҙ бәйләнгән. Арнольд үҙенең билдәләмәһен файҙалана: «…мәҙәниәт беҙгә ҡағылышлы бөтә нәмә тураһында ла белем алыу процессында бер туҡтауһыҙ камиллашыу һөҙөмтәһе…» (Арнольд, 1882).
Практикала мәҙәниәт төшөнсәһе иң яҡшы изделиелар һәм ҡылыҡтарға ҡарай, шул иҫәптән сәнғәт, классик музыка өлкәһенә. Был ҡараш буйынса, мәҙәни кеше категорияһына ошо өлкәләр менән бәйле кеше инә. Билдәләмәгә ярашлы, классик музыкаға ҡағылышлы кешеләр эшсе кварталдарҙың рэп яратыусылары йәки Австралияның традицион абориген тормош алып барыусыларына ҡарағанда юғары кимәлдә һанала.
Әммә бындай ҡарашҡа ярашлы, аҙ мәҙәниәтле кешеләр тәбиғирәк, ә юғары мәҙәниәт — «кеше тәбиғәтен» баҫыу, тип ҡараған йүнәлеш тә бар. XVIII быуаттан башлап, бындай фекер күп кенә авторҙарҙың эшендә осрай. Улар мәҫәлән, халыҡ музыкаһы ябай кешеләр тарафынан булдырылған булараҡ, тәбиғи тормошто ысыныраҡ сағылдыра, ә классик музыка өҫтән-мөҫтән генә яҙылған, тип һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Был фекер буйынса, “көнсығыш цивилизацияһы”-нан ситтә йәшәүселәр - капитализм менән боҙолмаған “аҫыл затлы ҡырағайҙар”, тип һанала.
Бөгөн күп тикшеренеүселәр ике ҡапма-ҡаршылыҡты ла кире ҡаға. Улар «берҙән-бер дөрөҫ мәҙәниәт»-те концепция булараҡ та, уның тәбиғәткә ҡаршы ҡуйылыуын да ҡабул итмәй. Был осраҡта элиталы булмағандар, элиталы кеүектәр кеүек юғары мәҙәниәткә эйә булырға, ә көнсығышта йәшәмәгәндәр шул уҡ юғары мәҙәниәтле, тик уның икенсе төрлө сағылыуы ихтимал, тип билдәләнә. Шулай уҡ, ҡайһы бер эштәрҙә ике мәҙәниәт төрө лә: «юғары» һәм «түбән»-е лә төрлө субкультураға ҡарай.
Мәҙәниәт донъяға ҡараш булараҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Романтизм дәүерендә айырым кенәзлектәрҙән илде берләштереүгә һәм Австро-Венгер империяһына ҡаршы булыуға йүнәлтелгән әҙселек милли хәрәкәттәре менән айырыуса ҡыҙыҡһыныусы Германия ғалимдары мәҙәниәтте «донъяға ҡараш» тип формалаштыра. Бындай фекер системаһында бер-береһенә тура килмәгән донъяға ҡараш этник төркөмдәрҙең төп айырмаһы булып тора.
Тәүге ҡараштар менән сағыштырғанда үҫешенә ҡарамайынса, бындай мөнәсәбәт цивилизациялы мәҙәниәт һәм камиллашмаған, ябай мәҙәниәт араһында әлегә тиклем айырмалыҡ һаҡлаған.
XIX быуат аҙағына антропологтар мәҙәниәт төшөнсәһен киңәйтә һәм ул йәмғиәттең күберәк төрлөлөгөн үҙ эсенә ала. Улар, эволюция теорияһынан сығып, кешеләр бер төрлө үҫешергә тейеш, тип уйлай. Шул уҡ ваҡытта улар билдәле бер мәҙәниәттәрҙәге айырмалыҡтарҙы күрһәтеүҙә биологик эволюцияны иҫәпкә алырға теләмәүҙәрен дә белдерә. антропологтар биологик эволюция мәҙәниәт төшөнсәһен тулыһынса сағылдыра, тип ышана. Быны, үҙ эволюцияһы барышында кеше белем алыу һәм файҙаланыу буйынса берҙәм система һәм уны абстракт символдар рәүешендә башҡаларға тартыу һәләтен булдырған тип аргументлайҙар.
Кеше индивидуумы был символик системаларҙы белеү һәм өйрәнеү менән, улар биологик эволюцияға бойондороҡһоҙ рәүештә үҫешә башлай (икенсе төрлө әйткәндә, биологик яҡтан бәйләнмәгән булһалар ҙа, бер кеше икенсе кешенән белем ала). Символдарға таянып, социаль оҫталыҡҡа эйә булыу һәләте элекке аргументтарҙы "кеше тәбиғәте" һәм «тәрбиәләү» бәхәсендә ҡуша.


text:
Башҡортостан финансистары үҙ профсоюзын ойошторҙо
Башҡортостан Республикаһында яңы профсоюз барлыҡҡа килде. Уны финанс һәм кредит ойошмалары хеҙмәткәрҙәре төҙөнө.
БР Профсоюздар федерацияһы матбуғат үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, яңы профсоюз банк, һаҡлыҡ кассалары, пенсия һәм инвестиция фондтары, страховка һәм риэлтор компаниялары һәм башҡа финанс һәм кредит ойошмалары хеҙмәткәрҙәренең социаль-хеҙмәт, профессиональ һәм гражданлыҡ хоҡуҡтарын һәм мәнфәғәттәрен яҡлаясаҡ. Шулай уҡ был өлкәлә эшләп киткән пенсионерҙар һәм үҙҙәренең буласаҡ һөнәрен финанс эшмәкәрлеге менән бәйләргә ҡарар иткән студенттар профсоюз яҡлауына алынасаҡ.
Уҙған ойоштороу йыйылышында яңы профсоюздың уставы раҫланды һәм уның активы һайланды. Профсоюз рәйесе итеп «АФ Банк» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең идара итеүсе директоры Евгений Кошкин һайланды.
Финансистарҙың республика профсоюзын ойоштороу Рәсәй профсоюз хәрәкәте тарихында ғүмерҙә булмаған хәл булды. Федераль кимәлдә бөгөн бындай ойошма юҡ, һәм Башҡортостан финансистары профсоюзы илдә беренсе булды. Советтар Союзында профиле буйынса ошондайыраҡ профсоюз ойошторорға маташыуҙар була, 1930 – 1950 йылдарҙа СССР Дәүләт банкының Финанс-банк хеҙмәткәрҙәре профсоюзы эшләп ала, ул һуңыраҡ Дәүләт учреждениелары һәм йәмәғәт хеҙмәтләндереүе хеҙмәткәрҙәре профсоюзына ҡушыла. Әммә уның профиле хәҙерге республика профсоюзынан күпкә тарыраҡ була. Шул уҡ ваҡытта совет осоронан һуң күп илдәрҙә финансистар профсоюздары беҙҙән күпкә алдараҡ булдырыла. Мәҫәлән, 2009 йылдың октябрендә банк учреждениелары хеҙмәткәрҙәренең Бөтә Украина профсоюзы ойошторола. Ошондай уҡ профсоюз ойошмалары Беларусияла һәм Әрмәнстанда эшләй.


text:
Таң турғайы
Таң турғайы , сейәбей (урыҫ. зарянка)— себен турғайҙары ғаиләһендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Турғайҙан бер аҙ-бәләкәйерәк. Ерҙә һәм ағастарҙың аҫҡы ботаҡтарында йөрөүсе ҡош. һайрағанда өҫкә ботаҡтарға күтәрелә, һырты һорғолт көрән, ҡабырғалары һоро. Маңлайы, муйынының аҫ яғы һәм түше ҡыҙғылт һары. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тауышы киҫкен генә: «тк-тк-тк». һайрауы — яңғырауыҡлы сутылдау.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төрлө урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә, ағас төптәрендә һәм ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт көрән һипкелле 5—6 бөртөк алһыу йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
{{|sv}}


text:
«Туймазинский вестник» журналистары – «Ватан» федераль конкурсы лауреаттары
Мәскәүҙә "Журналистикала ватансылыҡ: хәҙерге һәм киләсәк" форумы үткәрелде, унда Рәсәйҙә конструктив һәм патриотик журналистиканы аяҡҡа баҫтырыу һәм үҫтереү мәсьәләләре тикшерелде. Сара сиктәрендә "Ватан" Бөтә Рәсәй патриотик журналистика конкурсына йомғаҡ яһалды. Ул профессионал журналистар, шулай уҡ үҙ эшмәкәрлегендә журналист этикаһы принциптарына таянған, ысынбарлыҡҡа конструктив ҡараған, үҙ гражданлыҡ позицияһына эйә булған киң мәғлүмәт саралары мөхәррирҙәре өсөн ойошторолдо.
Бүләкләү тантанаһында, бер нисә ай эсендә конкурсҡа бөтә Рәсәйҙән 1300-ҙән ашыу эш килде, тип билдәләнде.
«Рәсәй Геройы» номинацияһында «Ул легендар Калашниковҡа ярҙам итте» («Он создавал легендарный Калашников» – данлыҡлы конструкторҙың авторҙашы тураһында) һәм «Яу яланынан яралы иптәшен алып сыҡты» («Вынес с поля боя раненого товарища» – Туймазынан хәрби хеҙмәткә саҡырылған һалдаттың Көньяҡ Осетиялағы һуғыштарҙа күрһәткән батырлығы хаҡында) мәҡәләләре өсөн «Туймазинский вестник» гәзите журналисы Эмиль Мусин конкурс лауреаты дипломы менән бүләкләнде.
Был конкурста материал авторы ғына түгел, шулай уҡ мөхәрририәт сәйәсәтен билдәләгәндә конструктив һәм патриотик журналистикаға иғтибар биргән киң мәғлүмәт сараһы етәксеһе лә дәртләндерелде.
Шуға күрә «Рәсәй Геройы» номинацияһында федераль лауреат дипломы «Туймазинский вестник» редакция-нәшриәт комплексы” БР дәүләт унитар предприятиеһы директор-баш мөхәррире Мөсәүир Камалетдиновҡа ла тапшырылды.


text:
Фото:
Республиканың 12 районы игенселәре яҙғы сәсеү алып бара
Фото:
Бөгөн республиканың 12 районы эшсәндәре яҙғы иген культуралары сәсеүгә төштө. Сәсеүҙе игенселәр иң иртә иген культураларынан башланы – былар һоло, борсаҡ, бойҙай. Дүртөйлө, Мәләүез һәм Илеш райондарында тупраҡ иртәрәк өлгөрҙө. Республика Ауыл хужалығы министрлығының үҫемлекселекте интенсификациялау һәм мелиорация бүлеге баш агрономы Таһирйән Мөхәмәтзиевтың һүҙҙәренә ҡарағанда, Дүртөйлө районында мең гектар самаһы иген культуралары сәселгән.
Бөтә ауыл хужалығы предприятиелары ла тиерлек был көндәрҙә тырматыу алып бара. Башҡортостанда бөгөн 140 мең гектар майҙанда дым ҡапланған. Был планға ҡарата 11 процент.
Бер үк ваҡытта ужым культураларын минераль ашламалар менән өҫтәмә туҡландырыу ҙа алып барыла. Был эш 36 мең гектар майҙанда үткәрелгән (республика планының 6 проценты). Күп йыллыҡ үләндәр 49 мең гектарҙа (21%) өҫтәмә туҡландырылған.


text:
Шаббат
Шабба́т (йәһ. שַׁבָּת, йәһүд שׁ.ב.ת һүҙ тамырынан килә), идиш телендә шулай уҡ ша́бес йә шабос тип атала ала — йәһүд ғөрөф-ғәҙәтендә аҙнаның иң бөйөк — етенсе көнө. Тәүрат был көндә эштең бер нисә төрөнән тыйылып торорға күрһәтмә бирә. Бишкитап буйынса Аллаһ был көндә кешене яралтҡан.
Йәһүд календары ай-ҡояш календары булып тора. Шуға күрә шаббат милади календары буйынса йома көнөнөң киске ваҡытында, ҡояш байыуынан һуң, башлана һәм шәмбе көнө ҡояш байыуынан һуң тамамлана.
Йөкмәткеһе
Шаббат тураһында Тәүраттағы иң беренсе текст һәм уға Рашиҙың аңлатмаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урыҫ телендә текст[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
И совершил Бог к седьмому дню дела Свои, которые Он делал, и почил (ШаВаТ) в день седьмый от всех дел Своих, которые делал. И благословил Бог седьмой день, и освятил его, ибо в оный почил от всех дел Своих, которые Бог творил и созидал.
Шаббаттың мәғәнәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шаббат — йәһүд халҡының һәм Аллаһы Тәғәләнең берлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бишкитапҡа ярашлы:
- Шаббат тураһында ҡануны кешегә алтынсы көндә, йәғни кеше барлыҡҡа килгәндән һуң үк бирелгән.
- Иң башта Аллаһы Тәғәлә балыҡтарға, хайуандарға һәм ҡоштарға, артабан кешегә һәм Шаббатҡа ла фатиха биргән. Бынан тыш, Бишкитапта Аллаһы Тәғәлә Шаббатты изгеләндергән, тип яҙыла. Торала фатиха менән изгеләндереүҙең бынан башҡа миҫалдары юҡ.


text:
4-10-2012, 14:06 / Иман
Исламдың нигеҙе - хѳрмәт итеү
Тыуымдан ҡалмаған, үлемдән ҡалмай, тиҙәр. Кеше баҡыйлыҡҡа күсә. Ошо һүҙҙәрҙе яҙыуы еңелерәктер, ә һәр кешегә ҡағылған мәлдә үлем оло ҡайғы, хәсрәт, күҙ йәштәре эйәртеп килә. Кеше яҡынын юғалта... Мәңгелеккә... Бигерәк тә әле гѳрләтеп йәшәр саҡта тѳрлѳ сәбәптәр менән фанилыҡтан киткәндәр ѳсѳн яҡындары, балалары, йә иһә ата-әсә ныҡ ѳҙгѳләнә, албырғап ҡала, оло ҡайғы уларҙың аңын томалай. Ошо саҡта кем ярҙамға килә һуң уға, хәлен еңеләйтә? Уйлаһаң, Аллаһы Тәғәләнән ҡала мулла, тип әйтер кемдер. Йәшерәктәр иһә, психолог, тип уйлар. Яҡындар, туғандар, дуҫтар хәлеңә инер, тиер берәүҙәр. Был,...


text:
Үҙәк һайлау комиссияһы менән киң мәғлүмәт саралары һайлауҙы яҡтыртыу мәсьәләләрен тикшерәсәк
Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһы республиканың Элемтә һәм киң коммуникациялар министрлығы етәкселеге һәм дәүләт ҡарамағындағы киң мәғлүмәт саралары мөхәррирҙәре менән кәңәшмә үткәрәсәк. Осрашыуҙа ҡатнашыусылар матбуғаттың Дәүләт Думаһына депутаттар һайлау кампанияһын мәғлүмәти йәһәттән тәьмин итеүҙә ҡатнашыуын тикшерәсәк, тип хәбәр итә республиканың Журналистар союзы.
Атап әйткәндә, Үҙәк һайлау комиссияһы вәкилдәре һайлауҙарҙы яҡтыртыуҙың хоҡуҡи аспекттары, редакция һәм журналистарҙың яуаплылығы тураһында һөйләйәсәк.
Кәңәшмә 15 сентябрҙә БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай бинаһында үтәсәк. Башлана – 11.00-дә.


text:
Башҡортостан делегацияһы Мәскәүҙә Мәҙәниәт йылын тантаналы асыуҙа ҡатнашасаҡ
Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнөндә, 24 мартта, бөтә Рәсәйҙән сәнғәт эшмәкәрҙәре Мәскәүҙә Мәҙәниәт йылын рәсми асыуға йыйыласаҡ. Тантанаға һәр субъекттан 10 кеше иҫәбендә делегат саҡырылған. БР Мәҙәниәт министрлығының матбуғат секретары Ләйлә Ишморатова хәбәр итеүенсә, байрамда шулай уҡ Башҡортостан делегацияһы ла ҡатнашасаҡ. Делегация составында – БР билдәле мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре: Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы Азат Айытҡолов, РФ һәм БР халыҡ артисы Таңсулпан Бабичева, БР һәм РФ атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Нур Дауытов, фоторәссам Рәмил Килмәмәтов, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың халыҡ артисы Леонора Ҡыуатова, БР халыҡ артисы Александр Федеряев, кинорежиссер Булат Йосопов, Нефтекама ҡала китапханаһы директоры Франц Ян.
Төбәктәрҙән вәкилдәр өсөн Рәсәйҙең баш ҡалаһы буйлап экскурсия ойоштороласаҡ, ә Мәҙәниәт йылын асыу тантанаһы Ҙур театрҙа үтәсәк. Шулай уҡ сара сиктәрендә Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренең Бөтә Рәсәй форумы, тармаҡ конференциялары һәм Мәҙәниәт буйынса координация советы ултырышы уҙасаҡ.


text:
Яңы китаптар сыҡты
1989 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы, 2000 йылда Фәриха Нәҙербай ҡыҙына «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде. Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә «Тамғалы ҡарағай» китабында хикәйәләр йыйынтығы, балалар өсөн «Тере дарыу», «Боҙорсоҡҡа кем тейҙе?» китаптары баҫылып сыҡты. 2006 йылда Фәриха Нәҙербай ҡыҙы «Тере дарыу» китабы өсөн район-ҡаланың Яныбай Хамматов исемендәге премияһына лайыҡ булды. Был йыйынтыҡта авторҙың «Урал» гәзитендә баҫылып сыҡҡан, төрлө йылдарҙа яҙылған хикәйәләре, юморескалары, шулай уҡ кеше
яҙмыштары тураһында ҡайһы бер мәҡәләләре тупланды.
Авторҙың хикәйәләрендә мәңгелек тема - мөхәббәт, төрлө яҙмыштар, ҡатын-ҡыҙҙарға хас баҫалҡылыҡ, изгелек, ихласлыҡ, тыуған яҡ тәбиғәтенә һөйөү темалары өҫтөнлөк итә.
С. МИНҺАЖИТДИНОВА,
Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре.


text:
Алдан яҙылыу бара
21 августа 2013 йыл | Матбуғат
Матбуғат баҫмаларына элекке хаҡ менән яҙылыу өсөн бирелгән ваҡыт – алдан яҙылыу осоро тамамланырға һанаулы көндәр ҡалып бара.
Мауыҡтырғыс, ҡыҙыҡлы саралар аҙналығы бара
21 августа 2013 йыл | Мәғариф
Балалар ижады үҙәгенең өҫтәмә белем биреү педагогтары "Беҙҙең урам командаһы” проекты сиктәрендә район үҙәгенең төрлө урамдарында булып, балалар менән күңелле, мауыҡтырғыс саралар уҙғара.
Мәктәпкә әҙерләнеү күпмегә төшә
21 августа 2013 йыл | Мәғариф
Балаһы мәктәп йәшендә булған ата-әсәләр өсөн тынғыһыҙ көндәр башланды. Бер баланы әҙерләү ата-әсә өсөн күпмегә төшә?
Өлкән йәштәгеләр өсөн сираттағы уҡыу
21 августа 2013 йыл | Йәмғиәт
"Өсөнсө быуын халыҡ университеты” республика маҡсатлы программаһы сиктәрендә өлкән йәштәге граждандар (55 йәштән өлкән ҡатындар, 60-тан өлкән ирҙәр) араһынан "дауалау физкультураһы” йүнәлеше буйынса уҡыуға кешеләр йыйыла. Уҡыу – бушлай.
Законға үҙгәреш индерелде
21 августа 2013 йыл | Йәмғиәт
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2013 йылдың 24 июнендәге Ҡарары менән Хөкүмәттең 2004 йылдың 31 декабрендә ҡабул ителгән "Һуғыш, хеҙмәт һәм Ҡораллы Көстәр ветерандары тураһында” Башҡортостан Республикаһы законын бойомға ашырыу саралары тураһында” 272-се ҡарарына индерелеүсе үҙгәрештәр раҫланды.


text:
26-08-2014, 08:46 / Сәйәсәт
Сифатлы белем - үҫеш нигезе
Уҙған йомала мәғариф хеҙмәткәрҙәренең август кәңәшмәһе булып үтте. Сара «Сифатлы белем - республиканың тотороҡло үҫеш нигеҙе» тигән темаға арналды. Кәңәшмәлә муниципаль район хакимиәте башлығы В.Г. Миронов, БР һаулыҡ һаҡлау министры вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы А.А. Афанасьев, БР мәғариф министры урынбаҫары В.В. Аристархов, муниципаль район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары И.С. Теләүбаев, муниципаль район Советы рәйесе Е.Я. Карепанов, мәғариф идаралығы начальнигы М.В. Саранцева, Г.И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университетының Белореттағы филиалы ди- ректоры Д.Р....