text:
Газета "Йәшлек" » Экономика » Үҙ эшеңде башла! » Страница 5
Мунса индем сабынып...
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 3-08-2017, 14:22
Тегенсе эшһеҙ ҡалмаҫ
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 6-07-2017, 11:00
Халҡыбыҙҙа эш кешеһен данлаған бихисап мәҡәл һәм әйтем бар: “Һөнәрҙең артығы юҡ”, “Һөнәре бар күккә осор, һөнәре юҡ ерҙә лә йөрөй алмаҫ”, “Һөнәрле кеше үлмәҫ, һөнәрһеҙ көн күрмәҫ”... Был аҡыллы һүҙҙәр бөгөн дә әһәмиәтен юғалтмай. Замандың төрлө шауҡымына бирелеп, йәштәр еңелерәк, вазифалыраҡ эшкә өҫтөнлөк бирә башланы. Һәр өсөнсө кеше – юрист йә иҡтисадсы. Ә хеҙмәт баҙарында йорт һалыусылар, мебель эшләүселәр, кейем тегеүселәр аҙ....
Ҡул аҫтында ниҙәр бар?
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 24-06-2017, 14:01
Меңдән бер кәңәш
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 14-06-2017, 12:00
Йомортҡа ҡабығы – бик шәп ашлама. Уны татлы борос, баклажан, помидор һәм кәбеҫтәнең бөтә төрө лә ярата. Ташҡабаҡ, ҡауын, һуған, ҡыҙыл сөгөлдөр һәм шпинат та үҙ итә. Ҡыҫҡаһы, баҡсала бик кәрәкле ашлама. Ҡулланыр алдынан йомортҡа ҡабығын бер аҙна самаһы киптерергә кәрәк. Бынан һуң уны блендер менән ваҡларға ғына ҡала. Артығын сепрәктән эшләнгән ҡапсыҡта һаҡлағыҙ, ара-тирә баҡса еренә индереп тороғоҙ.
...
...
Пион үҫтерәбеҙ
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 13-06-2017, 13:52
Пиондың гөрләп сәскә атҡан сағы июнь айына тура килә. Күп баҡсасы был ваҡыттан һуң уларҙы тәрбиәләүҙе онота, сәскәһен ҡойған үҫемлектәр ҡарауһыҙ ҡала. Ә бит тап шул ваҡытта пиондарға айырыуса ҙур иғтибар кәрәк, улар наҙға, туҡландарыуға мохтаж. Төрлө сир барлыҡҡа килә, япраҡтарында серек таптар күренә, һабаҡтарының ҡайһы бер өлөштәре юҡҡа сыға. Матурлыҡ яғынан ҡарағанда ла хәл шәптән түгел – бойоғошоп ултырған үҫемлектәр баҡсаны йәмһеҙләй. Шул ваҡыт хужалар күп уйлап та тормай, һабаҡтарын ергә тигеҙләп тиерлек ҡырҡып ырғыта. Был – ҙур хата. Артабан уларҙың туҡтауһыҙ сирләүенә, насар сәскә атыуына аптырамағыҙ – һабаҡтарҙы иртә ҡырҡып ташлау шундай насар эҙемтәләргә килтерә. Ниндәй генә сортты алһағыҙ ҙа, нисек кенә тырышып тәрбиәләһегеҙ ҙә, сәскәһе ҡойолғандан һуң һабаҡтарҙы шундуҡ ҡырҡыу ҙур проблема тыуҙыра. Эш шунда – был осорҙа киләһе йыл өсөн әҙерлек башлана, бөрөләр барлыҡҡа килә. Ә улар һабаҡтарҙың ер аҫтындағы өлөшөндә урынлаша. Пион сәскә атҡанда, бәләкәй булғанлыҡтан, бөрөләре күренмәй. Ләкин улар, ысынлап та, бар, уларҙың үҫешенә нигеҙ үткән йылда уҡ һалынған.
Шуға ла сәскәһе ҡойолоу менән пиондарҙың күренеп бармаған бөрөләре әүҙем үҫешә башлай. Ошо мәлдә үҫемлек туҡландырыуға мохтажлыҡ кисерә. Әүҙем үҫеш ай ярым тирәһе дауам итә. Ҡыҫҡаһы, тап ошо ваҡытта пиондарҙың киләһе йылда сәскә атыуына мөмкинлек булдырыла. Шуға күрә сәскәләрҙе ҡырҡҡысларға ла, иғтибарһыҙ ҡалдырырға ла ярамай....
Уф, себен!
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 25-04-2017, 14:21
Баҡсасыларҙы һуған себене бик йонсота, ҡайһы саҡ унан ҡотолоу юлы ла табылмаҫ кеүек тойола. Һуған сәскән ваҡытта иң мөһиме – ваҡытты дөрөҫ һайлау. Был ҡоротҡос сейә һәм муйыл сәскә атҡанда күренә башлай. Шуға ла һуғанды иртә сәсеү талап ителә, себен сыҡҡанда ул ныҡлап тамырланып, ҡыяҡланып ултырырға тейеш. Баҡса тирәһендә сирень, сейә, бәпембә булмаһа, бик яҡшы ла бит, ләкин был тормошҡа ашмаҫтай ысул – ҡағиҙә булараҡ, бер хужалыҡта бөтә төрлө емеш-еләк тә, йәшелсә лә үҫтерелә. Себен йомортҡаһын һуған эргәһендәге тупраҡҡа һала. Улары үрсей ҙә, һарымһаҡ менән һуғанды ҡыра башлай. 2 – 3 аҙна үткәндән һуң, нығынып, һуғандың эсенән ергә килеп сығалар ҙа, тоҡомон дауам итеү эшен ҡайтанан башлайҙар. Бер миҙгелдә һуған себене ике тоҡом бирә. Тәүгеһе, билдәләп үтеүебеҙсә, муйыл сәскә атҡан ваҡытта, ә инде икенсеһе – июлдә. Уның һөжүменән ҡотолорға һуғанды иртә сәсеү генә ярҙам итә ала. Ҡарышлауыҡтар һуғандың башын ғына түгел, ҡыяҡтарын да теткеләп бөтә. Улары ҡорой, ә инде башлы һуған йомшай һәм серей. Һуған себене ҡышын 5 сантиметр тәрәнлектә ҡасып ята.
...
Ер еләген үҫтереү
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 23-04-2017, 14:18
Ер еләген ултыртыр алдынан урынды дөрөҫ һайлау талап ителә. Онотмағыҙ – был үҫемлек тура төшкән ҡояш нурҙарын ярата, ҡырҙа ла тау битләүҙәрендә генә шәп уңа. Тимәк, баҡсаның иң сағыу ҡояшлы урынын ер еләге өсөн бүлергә тура киләсәк. Еләкте бер осор ғына ашау ҡыҙыҡ түгел, йәй буйына етерлек итеп үҫтерергә кәрәк. Бының өсөн бер баҡсала кәмендә биш төрлө сорт үҫтерәләр. Үрсетмәләрҙе һатып алырға ла, үҙеңә үҫтерергә лә була. Баҡсала еләк уңа икән, мыйыҡсаларын ҡулланыу ҙа етә. Мыйыҡсаларҙың беренсе һәм икенсе япраҡтарын алырға кәрәк, сөнки улар генетик яҡтан көслөрәк. Еләкте ултыртыу алдынан сирҙәрҙән арындырыу өсөн “Корневин” һәм “Превикур” иретмәләрендә тотоп алыу ярҙам итер. Үрсетмәләрҙе асыҡ тупраҡҡа ултыртҡан ваҡытта артыҡ япраҡтарын өҙөп ташлайҙар, 2 – 3 бөртөгө лә етә. Тамырҙы ла ҡыҫҡартырға мөмкин, шулай уңайлыраҡ....
Аҡ сирень, күк сирень…
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 21-04-2017, 14:16
Әлбиттә, сирень – әрһеҙ ҡыуаҡтарҙың береһе. Ләкин ул да ҡайһы саҡ мул итеп сәскә атмай, йә бөтөнләй буш ултыра. Тимәк, уны тәрбиәләргә кәрәк. Сәскәһе ҡойолоу менән ботағын ҡырҡып ташлайҙар. Был сиренгә ял итергә, яңы орлоҡтар сығарып мәшәҡәтләнмәҫкә ярҙам итә. Шулай уҡ ҡыуаҡты күпкә матурыраҡ та итә. Сәскәһен ҡойған сиренде составында фосфор һәм калий булған ашламалар менән туҡландыралар. Был киләһе йылда сәскәләрҙең тағы ла матурыраҡ күренәсәгенә булышлыҡ итә. Шулай уҡ ҡышты яҡшыраҡ сығырға ла ярҙам. Ағас көлөнөң бер генә грамын да әрәм итеү юҡ – уны сирень төбөнә лә һибергә була. Ул тупраҡты яҡшырта, микроэлементтар менән туҡландыра. Бынан тыш, ҡыуаҡ минераль һәм биологик ашламаларҙы ла яҡшы ҡабул итә.
Ә бына ҡыштан сыҡҡан ғына сирендең тупрағына составында азот булған ашлама ла етә. Органик ашламаларҙы файҙаланмағыҙ. Яңы ғына ултыртылған сирендәргә мул итеп һыу ҡоялар. Ғөмүмән алғанда, ҡыуаҡ нығынып киткәнсе тамырҙары тирәһендәге тупраҡ гел дымлы булырға тейеш....
Ә бына ҡыштан сыҡҡан ғына сирендең тупрағына составында азот булған ашлама ла етә. Органик ашламаларҙы файҙаланмағыҙ. Яңы ғына ултыртылған сирендәргә мул итеп һыу ҡоялар. Ғөмүмән алғанда, ҡыуаҡ нығынып киткәнсе тамырҙары тирәһендәге тупраҡ гел дымлы булырға тейеш....
Теплицаны нисек ҡуйырға?
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 19-04-2017, 13:00
Ҡағиҙә булараҡ, баҡсасылар теплицаны һәр ваҡыт ҡояш йылытып торор тип өмөт итә. Тимәк, көнсығыштан көнбайышҡа табан ҡаратып ҡуйырға кәрәк. Был ҡояш иң ныҡ ҡыҙҙырған ваҡытта тотош теплицалағы майҙанды йылытыу мөмкинлеге бирә. Әгәр ҡояш көн оҙоно ҡыҙҙырырлыҡ урынға ҡуя алмайһығыҙ икән, исмаһам, көндөң беренсе яртыһында йылынырлыҡ итеп урынлаштырығыҙ. Өсөнсө вариантты тәҡдим итеү дөрөҫ түгел, сөнки ҡояш төштән һуң ғына төшкән урында торған теплицалар етерлек кимәлдә йылынмай. Үҫемлектәр төндә өшөмәҫлек итеп йылы тупларға өлгөрмәйәсәк. Шул арҡала уларға икенсе көндә эҫе тейеүе лә ихтимал....
Артыҡ оҙондар. Нимә эшләргә?
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 18-04-2017, 14:12
Үрсетмәләрҙе үҫтергән ваҡытта төрлө проблемалар сығып ҡына тора. Көҙгө уңыш яҡшы булһын тиһәгеҙ, тәҙрә төптәрен күмеп ултырған үҫентеләргә ныҡлы иғтибар бирегеҙ. Әгәр помидор оҙонлоҡҡа артыҡ үҫә икән, тимәк, яҡтылыҡ етмәй. Тәҙрә төбө баҫыу түгел, шулай булғас, унда урын наҡыҫ. Үҫемлектәр бер-береһенә ныҡ яҡын урынлаша. Һөҙөмтәлә улар күршеләренең яҡтылыҡ менән туҡланыуына ҡамасаулай. Икенсе сәбәп тә бар – һауа температураһының артыҡ юғары булыуы. Йылы урында үҫкән үрсетмәләр наҙлы була, артабан асыҡ тупраҡҡа яраҡлаша алмай, сирләй башлай....
[/aviable]


c: text/html

text:
«Башҡортостан ҡыҙы» журналын «Китап» нәшриәте магазинынан һатып алырға була!ЖУРНАЛ КӘРӘКҺӘ, З.Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте магазинына МӨРӘЖӘҒӘТ ИТЕГЕҘ....
“Башҡортостан ҡыҙы” журналының сентябрь һанына күҙәтеүСентябрь айында күренекле шағирәләребеҙ Гөлфиә Юнысова, Миңлегөл Хисамова 70 йәшлек юбилейҙарын билдәләне. Гөлназ Ҡотоева “Ҡотло ҡуллы әҙибә” мәҡәләһендә Башҡортостандың халыҡ шағиры Гөлфиә Юнысованы әсәй, ир ҡатыны, өләсәй, ҡәйнә булараҡ та, баш...
“Башҡортостан ҡыҙы” журналының август һанына күҙәтеү“Юлдар саҡыра” рубрикаһы аҫтында Гөлназ Ҡотоеваның “Тигеҙ тартамы үлсәүҙәр?” тип аталған мәҡәләһе урын алған. Махачкалала үткән гендер сәйәсәте буйынса халыҡ-ара форумда илебеҙҙең төрлө төбәктәрендә йәшәгән ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙҙың фекерҙәре килтерелгән....
“Башҡортостан ҡыҙы”ның июль һанына күҙәтеүҠояшлы йәйҙең үҙе булып өйҙәрегеҙгә килеп ингән “Башҡортостан ҡыҙы”ның июль һаны күңелгә ял бирерҙәй, йәнгә аҙыҡ булырҙай яҙмалар менән тулы....
Иғтибар! “Башҡортостан ҡыҙы” журналына алдан яҙылыу кампанияһы башланды!Иғтибар! “Башҡортостан ҡыҙы” журналына алдан яҙылыу кампанияһы башланды!...
Күкрәгеңдә тәүҙә Ҡояш булдыр!Бер ҡатын аҡыл эйәһенән кәңәш һорарға килә. Ирем шул хәтлем уҫал, бер ҙә ыңғай ғына түгел, нисек уң яғына сығып алырға икән, тип өҙгөләнә бисара. Аҡһаҡалдың кәңәше шул була: урмандағы тере арыҫландың мыйығын ҡырҡып алып өтөп иреңдең бутҡаһына бутап...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Франц Иосиф I
Франц Иосиф I (нем. Franz Joseph I., мадьярса I. Ferenc József, чех František Josef I.; 18 август 1830, Шенбрунн — 21 ноябрь 1916, Шенбрунн) — Австрия империяһы императоры һәм 1848 йылдың 2 декабренән алып Богемия короле, 1848 йылдың 2 декабренән 1849 йылдың 14 апреленә тиклем (1 тапҡыр) — Венгрия апостол короле һәм 1849 йылдың 13 авгусынан (2 тапҡыр). 1867 йылдың 15 мартынан ике ил дәүләте — Австро-Венгрия монархияһы башлығы. 68 йыл хакимлыҡ итә, уның батшалыҡ иткән осоро Дунай монархияһына ингән халыҡтар тарихында үҙе бер дәүер.
Франц Иосиф I — эрцгерцог Франц Карлдың өлкән улы, император Франц II ейәне. Император Фердинанд I — эрцгерцог Франц Карлдың өлкән ағаһы. Әсәһе — принцесса София Баварская. 1848 йылдың Австрия революцияһы барышында уның олатаһы тәхеттән ваз кисә, атаһы үҙенең хоҡуҡтарынан улы файҙаһына баш тарта һәм 18 йәшлек Франц Иосиф I Габсбургтар күп милләтле көслө дәүләтенең башында булып сыға.
Йөкмәткеһе
Сәйәси ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Франц Иосифтың ете тиҫтә йыл хакимлыҡ иткән XIX быуат уртаһы бөйөк дәүләт — Австрия империяһы Беренсе бөтә донъя һуғышы һөҙөмтәһендә тулыһынса емерелде.
Яңы император тәхеткә башлыса рус ғәсҡәрҙәрҙәре ярҙамы менән генә ултырҙы (Венгрия ихтилалын баҫтырыуҙа ярҙам итеү арҡаһында) Был хәл Австрия монархияһы престижы өсөн емергес удар булды. Ҡырым һуғышы башында рус императоры Николай I әле генә ҡотҡарылған австриялыларҙы яҡлау мәсьәләһендә бик ныҡ торҙо, һүҙенән ҡайтманы. Австрия конфликтҡа инмәһә лә, бер нисә дипломатик хата эшләнде, бигерәк тә нәҡ Австрия тарафынан Рәсәйгә тыныслыҡ һаҡлау шарттары буйынса ҡаты ультиматум ҡуйыуы бәкәлгә һуҡты һәм илде мөһим союздаштарҙан мәхрүм итте. Италияны берләштереү өсөн көрәште Франция һәм Пруссия ярҙамында йәйелдергән Сардиния короллеге оҫта файҙаланды. Һөҙөмтәлә 1860 йылда империя Ломбардияны юғалта, ә Габсбургтар нәҫеле Модена һәм Тосканда хакимлығын юғалттылар.
1866 йылда Австрия герман илдәре араһында лидерлыҡ өсөн Пруссияға ҡаршы һуғыш башлай. Садовая янындағы ҡыйралыш менән тамамланған бәрелештән һуң Австрия армияһы үҙенең еңелеүен танырға мәжбүр була. Австрия Венецияны юғалта һәм төньяҡ герман дәүләттәренең Пруссия менән берләшеүен танырға мәжбүр була.
Күп тә үтмәй Венгрия элитаһы Франц ҡатыны Елизавета Баварская ярҙамы менән Франц-Иосифтан уға Австрия немецтары менән бер тиң хоҡуҡтар бирелеүгә һәм Австрия империяһын ике дәүләтле монархияға әүерелдереүенә өлгәште. Яңы революциянан ҡурҡып, венгр милләтсеһе ҡулынан саҡ һәләк булмаған император 1853 йылда боласылар менән килешергә мәжбүр була. Был иһә Дунай монархияһының башҡа халыҡтар араһында ла милли хәрәкәт башланыуsна килтерҙе.
1871 йылда Австро-Венгрия Германия империяһы иғлан ителеүен таный һәм уның менән альянсҡа инә. Был альянсҡа 1880 йылдар уртаһына тиклем Рәсәй ҙә ингән. Был аҙым Франц Иосиф дәүләтенә 1877—1878 йылдарғы рус-төрөк һуғышы барышында Балкандарҙа үҙ йоғонтоһон арттырырға булышлыҡ итә, мәҫәлән, империя Босния-Герцеговинаны башта оккупациялай, һуңынан аннексиялай. Һуңғы ваҡиға Рәсәй менән килешмәүсәнлекте көсәйтеүгә, Сербия менән асыҡ ҡара- ҡаршы тороуға һәм, ниһайәт, Австро-Венгрияның Беренсе донъя һуғышында һис һүҙһеҙ ҡатнашыуына килтерә.
Үҙе Франц Иосиф империяһының емерелеүен күрмәй, 1916 йылда ул 86 йәшендә вафат була.
Ғаилә драмалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1854 йылда Франц Иосиф өйҙәгеләр араһында Сиси тип йөрөтөлгән Бавария принцессаһы Елизаветаға өйләнә. Франц Иосифтың әсәһе эрцгерцогиня София Баварская менән уның мөнәсәбәттәре яҡшынан булмай һәм был хәл Елизаветаның нервылары ҡаҡшауға булышлыҡ итә. Император фамилияһының престижы былай ҙа Франц Иосиф I ҡустыһы Людвигтың (һуңынан Венанан ҡыуыла) гомосексуаль мажаралары арҡаһында бәүелгән хәлдә була, артабанғы ҡатмарлыҡтарҙан ҡасып, үҙ һүҙле ҡәйнәһенән алыҫыраҡ булыр өсөн дә Елизавета император һарайынан ситләшә. 1875 йылдан ирле-ҡатын өсөн Бад — Ишле виллаһы йәйге резиденция була. 1860 йылдарҙан башлап императрица ғүмерен сәйәхәттәрҙә үткәрә, ире менән бик һирәк осраша һәм балаларын да күрмәй тиерлек.
Беренсе фажиғә Франц Иосиф ғаиләһен 1867 йылда Мексика республикандары уның бер туған ағаһы Мексика императоры тип иғлан ителгән Максимилианды атып үлтергәндән һуң була. 1872 йылда Франц Иосифтың ҙур абруй ҡаҙанған әсәһе София, алты йылдан атаһы Франц Карл вафат булалар.
Франц Иосиф менән Елизаветаның ғаилә мөнәсәбәттәре ваҡыт үтеү менән тулыһынса боҙола. Тимер юлдары хеҙмәткәре ҡатыны Анна Наговски менән император араһында ғишыҡ бәйләнеше 14 йыл дауамында бара. Франц Иосиф Анна Наговскиҙың ике балаһының — Хелена һәм Францтың — атаһы, тигән фараз йәшәй. 1885 йылдан актриса Катарина Шатт императорҙың һөйәркәһе була, уларҙың мөнәсәбәттәре бер касан да йәшерелмәне.
Франц Иосифтың берҙән-бер улы һәм вариҫы, кронпринц Рудольф, версияларҙың береһе буйынса, 1889 йылда Майерлинг замогында, башта һөйгәне баронесса Мария Вечераны үлтереп, үҙен-үҙе атып үлтерә. Икенсе версия буйынса, тәхеттең берҙән — бер тура вариҫының үҙ — үҙенә ҡул һалыуы имитация ғына, Рудольф — ентекләп әҙерләнгән сәйәси үлтереү ҡорбаны. 1898 йылда королева Елизавета Баварская Женевала итальян анархисы Луиджи Лукен ҡулынан һәләк була.
Рудольфтың серле вафатынан һуң тәхеттең яңы вариҫы императорҙың ҡустыһының улы Франц Фердинанд була. 1914 йылда яңы тәхет вариҫы ҡатыны менән бергә Сараевола серб террорисы Гаврило Принцип ҡулынан үлтерелә. Тәхет вариҫы итеп Франц Фердинандтың ҡустыһы Отто Францтың улы Карл Иосиф тәғәйенләнә.
Папа курияһы менән мөнәсәбәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Император Франц Иосиф 1903 йылдағы Папа конклавында кардинал Рамполла дель Тиндароны папалыҡҡа һайлауға тыйыу (вето) һала. Тыйыу формулаһын император исеменән Краков кардиналы Пузина иғлан итә. Кардиналдар папалар менән конфликттары булмаған берҙән-бер монарх Франц Иосифҡа ҡаршы тора алмай. Джузеппе Сарто һайлана. Франц Иосиф үҙенең идара иткән 68 йыл осоронда тыйыуға хоҡуғын тик бер мәртәбә генә ҡуллана һәм тарихта ошо хоҡуҡ менән ҡулланған һәм уны яңы папа Пий Х юҡҡа сығарған һуңғы монарх булып һанала.
Шәхесе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Император консервативлығы, көнкүреш ябайлығы, әҙәпкә һәм ғөрөф — ғәҙәттәргә иғтибарлылығы менән билдәле була. Ул үҙен «иҫке мәктәптең һуңғы монархы» тип исемләгән. Уның ағаһын Мексикала үлтергәндән һуң император ғүмерен аҙағынаса, 50 йыл тиерлек, Мексика илселәрен ҡабул итмәгән. Һарайына ул телефон үткәртмәгән һәм бик ҙур ауырлыҡ менән электр энергияһын үткәрергә риза булған. Үҙ — үҙенә ҡул һалғанға оҡшаған хәлдә улы һәләк булғас, Франц Иосиф бөтә Европа монархтарына кронпринцтың һәләк булыуына һунарҙағы осраҡлы атыу сәбәп булды тип белдерә, әммә папа Лев XIII улының үҙенә ҡул һалыуы тураһында дөрөҫөн яҙа.
Франц Иосиф «һабан турғайы» булараҡ оҙайлы батшалыҡ осоронда бөтә империяны үҙенең режимына өйрәтеп бөткән. Шуға ла йыш ҡына австриялылар, венгрҙар, словактар һәм чехтар әлегә тиклем иртә торалар һәм иртә йоҡларға яталар, тиҙәр. Ошо тәртипкә бәйле ҡалаларҙағы тормош иртәрәк башлана һәм иртәрәк туҡтап ҡала.
Титулдары, исемдәре, наградалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Маҡтаулы исемдәре
- Австрия фельдмаршалы (2 декабрь 1848)
- Пруссия генерал-фельдмаршалы (27 февраль 1895)
- Британия фельдмаршалы (1 сентябрь 1903)
- Наградалары
- 4-се дәрәжә Изге Георгий Рәсәй ордены кавалеры (2 июнь 1849, Григорович-Степанов кавалерия исемлеге буйынса 8141 һан аҫтында)
- 1845 йылдың 18 декабрендә Изге Андрей Первозванный ордены менән бүләкләнгән[1]
Франц Иосиф фельдмаршал формаһында. Георг Рааб портреты, 1885
Ата-бабалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәҙәниәттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Франц Иосиф сәнғәт менән ҡыҙыҡһынмаған, әммә бойомға аша алмаған колониаль ҡаҙаныштарына өмөт итеп географик тикшеренеүҙәрҙе ҡурсалаған, Әйтәйек, Африка илдәрендә сәйәхәт ҡылыусы чех Эмиль Голуб һәм Рудольф күлен асҡан венгр графы Самуэл Телек уның илтифатлылығы менән файҙаланалар. Словак Матицаһы учредителе була, 1000 алтын тәнкә индерә. Чех музыканты Ян Кубеликка дворянлыҡ һәм герб тәҡдим итә, тик тегеһе, мин чех һәм ябай кеше, тип тәҡдимде инҡар итә, Император барлыҡ профессорҙарҙың да билдәле диндә булыуҙарын талап итә. Альберт Эйнштейнға был талап Прагалағы немец университетының штаттағы профессор посын алырға ҡамасаулай.
Австрия императоры ғаилә бәхетһеҙлектәренең ҡыҫҡаса тарихы бик тулы һәм карикатуралы Ярослав Гашектың «Йылғыр һалдат Швейктың мажаралары» («Похождения бравого солдата Швейка») романында күрһәтелә. Швейк нишләптер Франц Фердинандты императорҙың олатаһы (был үҙенән-үҙе абсурд), ә эрцгерцог Иоганн Сальвадорҙы (Иоганн Орт) — уның ағаһы ти. Чехтарҙың «Прогулкин бабайға» ҡарата («Starej Procházka» — Франц Иосифтың ҡушаматы чехтарҙа) үтә ерәнес мөнәсәбәте көн кеүек асыҡ. Мәҫәлән, нәҡ Швейк яғынан император хөрмәтенә тост күтәреүҙәре уның психик яҡтан зәғифлеген һәм һай аҡыллылығын хатта Австро — Венгрия вазифалы яҡлаусыларында ла бер ниндәй ҙә шик ҡалдырмай:
«Аҫта имза ҡуйған суд врачтары өҫтә күрһәтелгән комиссия алдына килеп баҫҡан Йозеф Швейктың тулыһынса психик оңҡотлоғон һәм тыумыштан миңрәүлеген билдәләүҙә килеште. Йозеф Швейктың миңрәүлеге уның:"Йәшәһен император Франц-Иосиф Беренсе" — тмгән белдереүенән күренә һәм был Йозеф Швейктың психик торошон асыҡтан -асыҡ идиот тип билдәләү өсөн етерлек."
Бындай мөнәсәбәт иҙеү сәйәсәте һәм славяндарҙы германизациялау (мәҫәлән, чехтарҙы) Австро — Венгрияла һәм императорҙың хакимлығы ахырына көсәйгән деградация менән аңлатыла. Был хәл романда бик сағыу күрһәтелгән. Сатирик яҡтан Франц — Иосиф империяһы австриялы Роберт Музилдең «Үҙенсәлекһеҙ кеше» («Человек без свойств») романында ла һүрәтләнгән: Австро — Венгрия хөкүмәте 1913 йылда үҡ 1918 йылда Германияла үткәреләсәк Вильгельм II хакимлығының 30 йыллыҡ юбилейе айҡанлы байрамға лайыҡлы яуап бирергә теләй. Франц Иосиф хакимлығының 70 йыллыҡ тантанаһына күрше Германиянан хөртөрәк булмаған махсус Австрия дәүләте идеяһын әҙерләр өсөн махсус комитет төҙөлөргә тейеш була. Иң ҡыҙығы, китап уҡыусыһына 1918 йылда бер кем дә лә байрам ҡайғыһы булмаясағы һәм император Франц Иосиф үҙе был йылға тиклем йәшәмәйәсеге яҡшы билдәле.
Йомшағыраҡ тонда император образы Йозеф Ротаның «Радецкий маршы» («Марш Радецкого») романында һүрәтләнә, әммә унда монархияның юҡҡа сығыуы сағылдырыла. Франц Иосиф шулай уҡ венгр драматургы Миколаш Хубаи пьесаһы "Фрейд йәки төш юраусының төшө " ("Фрейд, или сон толкователя снов ") персонажы була. Пьесала императорҙың психоанализға нигеҙ һалыусы, романдар авторҙары чех яҙыусыһы Владимир Нефф («Иҫәп — хисап буйынса никах»), австриялы Эгон Цезарь Корти («Император мөхәббәте») менән осрашыуы күрһәтелә.
«Премьер сиған» опереттаһында император Франц Иосиф образы ролдәрҙең береһендә була. Былай ғына ла түгел, өлөшләтә сюжет императорҙың һәм элекке ваҡытта актер булған уның хеҙмәтсеһе Кадоның тышҡы киәфәте оҡшашлығына ҡоролған. Киң билдәле «Элизабет» мюзиклында Франц Иосиф төп рөлдәрҙең береһендә сағылдырыла.
Кино һәм телеэкрандарҙа Франц Иосиф образы «Сисси», «Гималайҙарҙағы шау-шыу», «Император өсөн марш», «Майерлинг», «Кронпринц Рудольф», «Тыңғыһыҙ императрица», «Сисси һәм император үбеүе» фильмдарында һүрәтләнә.
Эпонимдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Император хөрмәтенә Рәсәйгә ҡараған 1873 йылда Австро-Венгрия поляр экспедицияһы асҡан Франц-Иосиф Ере аталған.
- Император Франц Иосифтың 60 йыллыҡ хакимлығы хөрмәтенә 1907 йылда асылған астероидҡа (652) Юбилатрикс исеме бирелгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Карабанов П. Ф. Списки замечательных лиц русских / [Доп.: П. В. Долгоруков]. — М.: Унив. тип., 1860. — 112 с. — (Из 1-й кн. «Чтений в О-ве истории и древностей рос. при Моск. ун-те. 1860»)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Франц-Иосиф I // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- 18 августа тыуғандар
- 1830 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Венала тыуғандар
- 21 ноябрҙә вафат булғандар
- 1916 йылда вафат булғандар
- Венала вафат булғандар
- Алтын йөн ордены кавалерҙары
- Мария Терезия ордены кавалерҙары
- Изге Стефан король венгр орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары
- Австрия Леопольд орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары
- I дәрәжә Тимер таж ордены кавалерҙары
- Франц Иосиф орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары
- Ҡара бөркөт ордены кавалерҙары
- Ҡыҙыл бөркөт ордены кавалерҙары Оло тәре
- Pour le Mérite ордены кавалерҙары
- Гогенцоллерндар Йорто ордены кавалерҙары
- Изге Губерт ордены кавалерҙары
- Максимилиан Иосиф хәрби орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары
- Подвязка ордены кавалерҙары
- Король Викториан орденының Ҙур Тәреһе рыцарҙары
- Королева Виктория сылбыры кавалерҙары
- Изге Аннунциата юғары ордены кавалерҙары
- Италия Тажы орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары
- Изге Маврикий һәм Лазарь орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары
- Кавалеры Большого креста ордена Святого Гроба Господнего Иерусалимского
- Бальи — Намыҫ һәм Тоғролоҡ Мальта орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары
- I дәрәжә Кенәз Даниил I ордены кавалерҙары
- Людвиг Гессенский ордены кавалерҙары
- Изге Генрих хәрби ордены кавалерҙары
- Кирилл һәм Мефодий ордены кавалерҙары
- Йәшел таж ордены кавалерҙары
- Норвегия арыҫланы ордены кавалерҙары
- Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары
- IV класлы Изге Георгий ордены кавалерҙары
- Австрия императорҙары
- Венгрия королдәре
- Чехия королдәре


text:
Мәҙәни яңылыҡтар
Өфөлә күренекле башҡорт яҙыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре Мәрйәм Бураҡаева әҫәрҙәренең тәүге өс томлы китабының исем туйы уҙҙы.
Китап Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә донъя күрҙе. Баҫма авторҙың 75 йәшенә арнала. Беренсе томға «Һүнмәҫ нурҙар», «Шишмә», «Аҡбалыҡ» повестары ингән. Яҙыусы үҫеп килгән быуын һәм экология проблемаларын күтәрә. «Минең өсөн әҙәби әҫәр — ул нәфис һүҙ менән кеше күңеленә, хис-тойғоларға тәьҫир итеү алымы. Кеше китапта тасуирланған нәмәне ысын тормош һымаҡ, ә геройҙарҙы яҡын кешеләр, замандаштары кеүек ҡабул итә. Геройҙар аша күңелгә үтеп инеү, кәрәкле уй-фекерҙәрҙе еткереү еңелерәк», — ти, яҙыусы.
Мәрйәм Бураҡаева – Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союзы ағзаһы, «Аҡ тирмә» башҡорт милли-мәҙәни үҙәк рәйесе, «Тормош һабаҡтары» дәреслегенең авторы.


text:
Кәбеҫтә тоҙлау серҙәре
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // Сегодня, 07:00
Тоҙлау өсөн кәбеҫтәнең эреләрен, иң һуң өлгөрә торған сорттарын алалар. Иң мөһиме- тәмләткестәрҙең пропорцияһын һаҡлау. Йылдар буйы һаҡланып килгән рецепты һәр хужабикә белергә тейеш. Ҡайһы берәүҙәр кәбеҫтәгә алма, икенселәр кишер ҡушып тоҙлай.
Һеҙгә түбәндәге рецепты тәҡдим итәбеҙ
10 кг ваҡлап әҙерләнгән кәбеҫтәгә 1 кг алма (“Антоновка” сорты яҡшы) алына. Алмаларҙы уртаға ғына бүлергә кәрәк. 180 – 200 г тоҙ, 350 г кишер алына. Тәмләткестәр урынына укроп, әнис һалһағыҙ ҙа була. Тәүге 3-6 көндә тоҙланған кәбеҫтә әсей. Ошо ваҡытта уның температураһы 16 – 20 градус булырға тейеш. Был арауыҡ үткәндән һуң һалҡын урынға ҡуялар.
Әллә ысын, әллә юҡ
Ҡайһы бер хужабикәләр дүшәмбе, шишәмбе, кесе йома тоҙланған кәбеҫтә ныҡ тәмле була, тип билдәләй. Ә инде оло йәштәгеләр, ай тулып, 5 – 6 көн үткәс, тоҙланған кәбеҫтә йомшармай тоҙлана, кетерләп тора, тип һанай....
Корейса ҡыяр
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 9-10-2018, 07:30
2 кг ҡыярҙы оҙонса итеп дүрт өлөшкә бүлергә. 250 г кишерҙе корейса кишер сығара торған ҡырғыс аша сығарырға һәм шуға ҡырғыстан ҡырылған бер баш һарымһаҡ, ярты стакан үҫемлек майы, ярты стакан аш һеркәһе, 2 ҡалаҡ тоҙ, 4 ҡалаҡ шәкәр, 2 ҡалаҡ корейса кишер өсөн тәмләткестәрҙе һалып, яҡшылап болғатырға ла, 2 – 3 сәғәткә ситкә ҡуйып торорға.
Һуңынан стерилләнгән банкаларға тултырып, 1 литрлы банканы – 30, 0,7 литрлыҡ банканы 20 минут утта тоторға һәм ҡапҡас менән ябырға.
...
Майлы помидор
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 2-10-2018, 06:00
Стерилләнгән банкаларҙың төбөнә петрушка, укроп, бер нисә бүлкәт һарымһаҡ, 1 ҡалаҡ үҫемлек майы һалырға, һуңынан дүрт өлөшкә бүленгән помидорҙарҙы теҙергә.
Маринад: 3 литр һыуға 3 ҡалаҡ тоҙ, 7 ҡалаҡ шәкәр, 10 – 15 бөртөк ҡара борос, бер нисә ҡәнәфер һалып ҡайнатырға. Ҡайнап сығып, бер аҙ ваҡыт үтеүгә 1 стакан һеркә ҡойорға....
"Йондоҙло табын" - Сәлимә ЮЛДАШБАЕВА
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 30-09-2018, 07:00
Маринадланған аҡ бәшмәк
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 27-09-2018, 06:00
1 л һыуға 100 мл аш һеркәһе, 50 г тоҙ (өймәләм 2 ҡалаҡ), 1 лавр япрағы, 5 бөртөк ҡара борос, 3 бөртөк еҫле борос кәрәк. Бәшмәкте таҙалап йыуғас, 10 минут тирәһе бешерергә. Һуңынан һарҡытып, һалҡын һыу менән сайҡатырға.
Маринад түбәндәгесә әҙерләнә: һыуға тоҙ, аш һеркәһе, тәмләткестәр һалып ҡайнатырға. Әҙер маринадҡа бәшмәктәрҙе һалып, улар һауыттың төбөнә ултырғансы бешерегеҙ. Бәшмәк әҙер булғас, стерилләнгән банкаларға һалып, өҫтөнә сыҡҡансы маринад ҡойоп, ҡапҡастар менән ҡапларға.
...
Үҙебеҙ яһаған нутелла
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 25-09-2018, 07:00
Балалар бигерәк ярата ошо ризыҡты. Ә уның хаҡы, ай-һай, тешләшә, йыш һатып ала торған тәмлекәс түгел шул. Замана балаһы телевизорҙан нисек итеп тәмле итеп ашағандарын күрә һәм таптыра. Иң яҡшыһы – өй шарттарында нутелланы үҙең әҙерләү.
Бының өсөн ике йомортҡа, 3 стакан шәкәр, 2 ҡалаҡ какао, 4 ҡалаҡ он, бер семтем ванилин, 1 стакан фундук, 1 балғалаҡ аҡ май һәм 2 стакан һөт кәрәк буласаҡ.
Йомортҡаны шәкәр менән ныҡлап болғатырға. Артабан он, какао, ваҡланған сәтләүекте, аҡ майҙы һәм ванилинды ҡушырға. Унан һөт өҫтәп, утҡа ҡуйырға һәм ҡуйырғансы ҡайнатырға кәрәк. Үҙең ҡайнатҡан нутелла һатып алғандан һис тә ҡалышмай. Тәмле!...
"Йондоҙло табын" - Ләйсән ТИМЕРХАНОВА
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 17-09-2018, 06:00
"Йондоҙло табын" - Земфира АҠБУТИНА
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 15-09-2018, 07:00
Йәй ите – ҡабаҡ
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 12-09-2018, 07:30
Маринадлы ташҡабаҡ
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 11-09-2018, 06:00
Маринадлы ташҡабаҡ
3 кг ташҡабаҡ, укроп, петрушка, 2 – 3 кишер, ярты стакан һарымһаҡ, 2 ҡалаҡ тоҙ, 4 ҡалаҡ шәкәр, 1 стакан көнбағыш майы, 150 мл аш һеркәһе, 1 ҡалаҡ хуш еҫле борос кәрәк.
Кишерҙе түңәрәкләп, ташҡабаҡты шаҡмаҡлап турап, өҫтөнә тоҙ, шәкәр, тәмләткестәр, аш һеркәһе һалып, 3 – 4 сәғәткә ултыртып ҡуйырға. Һуңынан йәшелсәләрҙе стерилләнгән банкаларға һалып ябырға....
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 551
ГЕОТЕРМИЯ (гео... һәм гр. therme – йылылыҡ), геотермика, геофизиканың ер аҫты йылылыҡ торошон һәм йылылыҡ тарихын өйрәнә торған бүлеге. Эске йылылыҡ сығанаҡтары (ер ҡабығы, мантия, ядро) тарафынан барлыҡҡа килтерелгән Ерҙең эндоген йылылыҡ ҡыры тикшеренеү объекты булып тора. Г. дөйөм геология, вулканология, гидрогеология, геодинамика, геохимия, сейсмология, тектоника һ.б. м‑н тығыҙ бәйле. Төп геотермик күрһәткестәр – йылылыҡ ағымының тығыҙлығы һәм геотермик градиент. Т‑раны үлсәү скважиналарҙа, ерҙәге һәм диңгеҙ төбөндәге шахталарҙа бер нисә км тәрәнлектә үткәрелә. Тәрәнлеккә ҡарап т‑раның үҙгәреүе 0,006–0,15 град/м сиктәрендә тирбәлә, йылылыҡ ағымының тығыҙлығы 20–100 мВт/м2. Геотермик үлсәү һөҙөмтәләре геол. структураларҙың тотҡан урынын асыҡлағанда, стратиграфик горизонттар бәйләнешендә, палеоклиматты реконструкциялағанда, файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарын разведкалағанда һәм үҙләштергәндә, тәбиғи быуҙы, термаль һыуҙарҙы һ.б. өйрәнгәндә ҡулланыла. Башҡортостан терр‑яһында Янғантауҙың термоаномаль күренештәрен тәүге тапҡыр П.С.Паллас (1773) тасуирлай, А.Биккель (1932), Г.В.Вахрушев (1927, 1961), Г.Ф.Пилипенко (1966), ш. уҡ Р.Ф.Абдрахманов, В.А.Дольников, В.П.Зверев, Т.Т.Казанцева, В.Н.Пучков тикшерә. 40‑сы йй. аҙағынан систематик геотермик тикшеренеүҙәр Ишембай нефть ятҡылығында (С.С.Ковнер) һ.б. нефть ятҡылыҡтарында башлана; Туймазы р‑нына геотермик характеристика бирелә (Д.И.Дьяконов). СССР‑ҙың Европа өлөшөнөң геотермик карталар серияһын (В.А.Покровский, Б.Г.Поляк, 1960–62), СССР‑ҙың геотермик картаһын (Ф.А.Макаренко редакцияһында, 1972) төҙөүҙә “Башнефтегеофизика” ААЙ бүлектәренең геология-разведка эштәре һығышталары ҡулланыла. 60‑сы йй. аҙағынан Геология институтындағы тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә терр‑яның геотермик режимы өйрәнелә; Көньяҡ Уралдың һәм Көнсығыш Европа платформаһының көнсығыш өлөшөнөң төп литологик-стратиграфик ҡатлауҙарына физик йылылыҡ характеристикаһы бирелә; Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының палеоклиматы реконструкциялана; Уралдың йылылыҡ ағымы б‑са мәғлүмәттәр каталогы төҙөлә. Тикшеренеү нәтижәһендә үҙ эсенә Тагил-Магнитогорск зонаһының көнбайыш өлөшөн индергән аномаль түбән (30 мВт/м2 кәмерәк) йылылыҡ ағымының Урал зонаһы айырыла (И.В.Голованова, И.С.Огаринов, В.Е.Сальников һ.б.). Респ. скважиналарҙы геофизик тикшереүҙәрҙең үҫешенә бәйле, термометрия үҫеш ала. 1974 й. башлап Башҡорт дәүләт университетында Р.А.Вәлиуллин етәкс. геотермик тикшеренеүҙәр алып барыла. Геотермик үлсәүҙәрҙең методикаһы эшләнә, нефть ятҡылыҡтарының (Ҡушкүл нефть ятҡылығы, Сергеевка нефть ятҡылығы һ.б.) геотермограммалары төҙөлә, тау тоҡомдарының физик йылылыҡ сифаттары өйрәнелә (А.С.Буевич, И.Л.Дворкин, Р.К.Яруллин). СССР‑ҙың Европа өлөшөнөң йылылыҡ ағымы картаһын (1987), СССР терр‑яһы һәм сиктәш илдәр терр‑яһы картаһын (1980), Европаның геотермик атласын (1992) төҙөүҙә Башҡортостан терр‑яһында геотермик тикшеренеү материалдары ҡулланыла.
Әҙәб.: Сальников В.Е. Геотермический режим Южного Урала. М., 1984; Голованова И.В. Тепловое поле Южного Урала. М., 2005.
И.В.Голованова, Р.К.Яруллин
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
1991 йыл
1991 (бер мең туғыҙ йөҙ туҡһан беренсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шишәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1991 йылы, 2 мең йыллыҡтың 991 йылы, XX быуаттың 91 йылы, XX быуаттың 10 ун йыллығының 1 йылы, 1990 йылдарҙың 2 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ғинуар — «Известия Башкортостана» һәм «Истоки» республика гәзиттәре сыға башлай.
- 6 февраль — Башҡорт ССР-ы Юғары Советы Президиумының «Башҡорт ССР-ы Фәндәр академияһы ойошторолоуы тураһындағы» указы сыға.
- май-июнь — Өфөлә төрки телле театрҙарының I Халыҡ-ара «Туғанлыҡ» фестивале уҙғарыла.
- 16 август — Башҡортостан һәм Татарстан араһында тәүге Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла.
- 29 август — Башҡорт ССР-ы Министрҙар Советы ««Нур» Өфө дәүләт татар театрын асыу тураһында» ҡарар ҡабул итә.
- 17 сентябрь — Башҡорт ССР-ы Министрҙар Советы һәм Венгрия Хөкүмәте араһында сауҙа-иҡтисади мөнәсәбәттәр тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла.
- 15 октябрь — «Башҡорт Совет Социалистик Республикаһы Президенты вазифаһын булдырыу тураһында» Башҡорт ССР-ы законы ҡабул ителә.
- 7 декабрь — Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы асыла.
- 8 декабрь — Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе ойошторола[1].
- СССР йәшәүҙән туҡтай.
Тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 3 апрель — Ёлкин Иван Сергеевич, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
- 11 август — Мөхөтдин Тажи, башҡорт шағиры.
- 12 август — Ғайсин Хәсән Назар улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
- 1 октябрь — Нәжип Иҙелбай, шағир, драматург, тәржемәсе.
- 5 октябрь — Бәхти Ғайсин, башҡорт музыканты, Башҡортостандың халыҡ артисы (1962), Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (1986).
- 24 ноябрь — Фредди Меркьюри, британ музыканты.


text:
- Подробности
- Просмотров: 260
САҢ ҺУРҒЫС, төрлө предметтарҙың өҫтөндәге бысраҡтарҙы еүешләп йәки еүешләмәйенсә һауа ағымының динамик тәьҫире м-н таҙартыу һәм саңды һауанан саң йыйғыс эсенә айырып алыу өсөн ҡоролма. Төҙөлөшө б-са иҙәнгә ҡуйыла торған (тура ағымлы, өйөрмәле), ҡулда йөрөтмәле, арҡаға элмәле, автомобилдәр өсөн һәм щётка-С.һ., стена эсенә индереп эшләнгән (һауа үткәргестәр төҙөлөш конструкциялары эсендә үткәрелә һәм махсус розеткаларға һығылмалы шлангылар ярҙамында тоташтырыла); тәғәйенләнеше б‑са – сәнәғәт (технологик процестарҙа, төҙөлөш эштәрендә һ.б.) һәм көнкүреш С.һ. (келәмдәрҙе йыуыу, иҙәнде ышҡып ялтыратыу, йорт йыһаздарын полировкалау, һауаны дымландырыу, үҫемлектәргә бөркөү һ.б. өсөн) айырыла. С.һ. төп өлөшө – саң йыйғыс корпусына ҡуйылған һауа һурыу агрегаты (үҙәктән ҡыуғыс вентиляторлы электрдвигателе). Башҡ-нда 1972 й. алып ӨАПБ‑ла МД‑400 саң һурыу агрегаттарын, 1973 й. – улар м‑н йыһазландырылған “Ракета‑7” С.һ. сығарыу башлана; 90-сы йй. аҙ. ӨДАТУ м‑н берлектә Ф.Р.Исмәғилев етәкс. “Ракета‑600” һәм “Ракета‑1000” С.һ. өсөн МД‑600 һәм МД‑1000 агрегаттары уйлап табыла; 1998–2008 йй. В.А.Чигвинцев етәкс. штангалы “Ракета-Ультра-900” (ҡеүәте 900 Вт) С.һ.; келәмдәрҙе, йорт йыһаздарын һәм автомобиль салондарын таҙартыу өсөн тәғәйенләнгән бәләкәй габаритлы “Ағиҙел-компакт” С.һ. (1000 Вт, 3 тапҡыр фильтрлау ҡулланылған); өҫтәмә рәүештә һауаны дымландырыу һәм бөркөү функцияһы булған “Ағиҙел‑1300” С.һ. уйлап сығарылған һәм етештереүгә индерелгән.
Г.Ф.Бирюков
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Киң мәғлүмәт саралары
Киң мәғлүмәт саралары[1] (СМИ, йәғни киң коммуникация саралары, СМК) — техник саралар ярҙамында мәғлүмәте киң ҡатламға таратыу органдары системаһы; киң аудиторияға көндәлек мәғлүмәт йыйыу, эшкәртеү һәм таратыу тәжрибәһен билдәләү сараһы[2].
Рәсәй Федерацияһының хоҡуҡи документтарында «киң мәғлүмәт сараһы» тигәндә ваҡытлы матбуғат баҫмаһы, Интернет селтәрҙәрендәге баҫма, телеканал, радиоканалы, телепрограмма, радиопрограмма, видеопрограмма, кинохроника программаһы һәм даими атама аҫтында киң мәғлүмәт таратыуҙың башҡа баҫма формаһы атала[3].
Рус теленә «киң мәғлүмәт сараһы» термины уҙған быуаттың 70-се йылдарында француз теленән килеп инә. Француз теленән иһә ул 60-сы йылдар аҙғында уҡ ҡулланылыштан төшөп ҡала[4]. Шулай итеп, үҙ илендә анахронизмға әйләнгән термин Советтар Союзында КПСС Үҙәк комитетының Пропаганда бүлеге ярҙамы менән яңылыҡ булып китә.
Ғәмәлдә урыҫсалағы «СМИ» термины матбуғат, радио һәм телевидениеның бер йүнәлештә («өҫтән-аҫҡа») авторитар йоғонто яһауын аңлата һәм төп йүнәлеше барлыҡ аралашыусыларҙың да бер үк ваҡытта яуап биреү мөмкинлеген күҙаллаған электрон аралашыу саралары үҫешенә тап килмәй.
«Массмедиа» термины инглиз теленән турана-тура күсермә (калька) һәм «киң аралашыу һәм бәйләнеш (коммуникация) саралары» (СМК) тигәнде аңлата һәм урыҫ теленә 60-сы йылдарҙа индерелә.
Йөкмәткеһе
- 1 Типология
- 2 СМК системаһы
- 3 Йәмғиәткә йоғонтоһо
- 4 Төрлө илдәрҙә киң мәғлүмәт саралары
- 5 Башҡортостанда киң мәғлүмәт саралары
- 6 Иҫкәрмәләр
- 7 Әҙәбиәт
- 8 Һылтанмалар
Типология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
СМИ (СМК) билдәләре буйынса төрҙәргә бүленә.
Киң мәғлүмәт саралары — таралып урынлашҡан аудиториялар араһында ошо йәмғиәттең рухи ҡиммәттәрен раҫлау, кешеләрҙең баһалауына, фекерҙәренә һәм тәртибенә идеологик, сәйәси, иҡтисади йәки ойоштороу йоғонтоһо яһау маҡсаттарында мәғлүмәттәрҙе системалы рәүештә таратыу саралары: ваҡытлы матбуғат, электрон гәзит һәм журналдар, радиотапшырыу һәм телевизион тапшырыу, мәғлүмәт агентлыҡтары, кино, тауыш һәм видеояҙма. Киң мәғлүмәт сараларын характеры (балалар, йәштәр, ҡатын-ҡыҙҙар, ир-егеттәр) һәм аудиторияны йәлеп итеүе, тематикаһы (ижтимағи-сәйәси, мәғлүмәти, махсус һ.б.), функцияһы, даими ҡабатланыуы, тиражы һ.б. буйынса айырым йөрөтәләр.
Таралыу төбәктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Киң мәғлүмәт саралары был төр буйынса теге йәки был дәүләттең административ-территориаль ҡоролошона ярашлы вертикаль юҫыҡта бүленеп йөрөтөлә. Бында аныҡ матбуғат сараһының сығыу урыны түгел, ә ул хеҙмәтләндергән территория төп күрһәткес булып тора. Артабан был төр тағы ла түбәндәгеләргә бүленә:
- киң аралашыу һәм бәйләнеш саралары трансмилли (бер нисә дәүләт территорияһында, халыҡ-ара масштабта халыҡтың мәғлүмәти ихтыяжын ҡәнәғәтләндерә);
- милли (илдең тотош йәки уның ҙур өлөшөндә бер үк ваҡытта эшләй);
- төбәк (дәүләттең айырым административ берәмеге йәки илдең тарихи бер өлөшө — мәҫәлән, Рәсәй өсөн Урал йә иһә Алыҫ Көнсығыш);
- урындағы (район, ҡала, корпоратив, ойошма һ.б.) була ала.
Аудиторияға баҫма һәм аудиовизуаль СМИ-лар араһында башҡаларына ҡарағанда үҙ төбәгенең киң мәғлүмәт сараларына өҫтөнлөк биреү хас. Был — урындағы редакцияларҙың халыҡтың ихтыяжын тулыраҡ аңлап, хаҡтарҙы ла уйлап ҡуйыуына бәйле.
Ойоштороусы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй ҡануниәте киң мәғлүмәт сараларын ойоштороуға физик һәм юридик шәхестәргә рөхсәт бирә. Илдә СМИ теркәлеү аша ойошторола. Бындай тәртип буйынса хөкүмәт органдары СМК ойоштороу тураһында ғариза ҡабул итә һәм уны иҫәпкә ҡуя. Билдәле радиойышлыҡ спектрын файҙаланыусы аудиовизуаль СМИ-ларға тапшырыуҙарға лицензия алырға ла кәрәк.
Аудитория[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Киң мәғлүмәт саралары дөйөм һәм махсусҡа бүленә. Махсус булғанда, ул тотош халыҡҡа түгел, ә уның айырым бер өлөшөнә генә тәғәйенләнә һәм ниндәйҙер бер тематикаға бағышлана. Маҡсатлы аудиторияға бүлеү СМИ-ларға билдәле бер тотороҡлоҡ тәьмин итһә лә, уларҙың продукцияһына һорау масштабын кәметә. Социологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, журналистар мәҡәлә яҙғанда аудиторияны аныҡ күҙалламай, һөҙөмтәлә мәҡәләләр уртаса булып ҡала, үҙ йөҙөн юғалта, ә СМК-лар бер-береһенә оҡшай бара.
Легаллек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Киң мәғлүмәт сараһы менән ғәмәлдәге ҡануниәт араһындағы мөнәсәбәттәр уның рөхсәт ителгән (законға ярашлы теркәү үтеүе һәм нәшриәт йәки тапшырыуҙар әҙерләүгә лицензияһы булыуы), квазилегаль (закон тарафынан тыйылмаған да, рөхсәт тә ителмәгән), рөхсәтһеҙ (закон тарафынан тыйылған) булыуы билдәләй. Киң мәғлүмәт сараларының азатлығын яуыз ниәттә файҙаланған осраҡта, уның эшмәкәрлеге туҡтатылыуы мөмкин. Ҡайһы бер осраҡта СМК-ларға, әгәр уларҙың тиражы бер меңдән кәм булһа, теркәү кәрәк түгел.
Сифатлылыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Киң мәғлүмәт сараларының эш сифаты иғтибар үҙәгендә булырға тейешлегенә көнбайыш теорияһы хас, әммә РФ теоретиктары өсөн дә сифат проблемаһы ҙур әһәмиәткә эйә. Быға бәйле фекерҙәр матбуғатының яңылыҡтар матбуғатынан айырылыуы тураһында һүҙ йөрөтәләр. Был ҡылыҡһырлауҙар бер нисә фактор — стиль һәм биҙәү спецификаһы, проблематика һәм аудитория, тиражлау һәм таратыу менән билдәләнелә. Был йәһәттән «сифатлы» СМК-лар дәлилдәрҙең ышаныслылығы, әйтелгән фекерҙәрҙең аналитикаһы, үлсәнелгәнлеге, мәҡәләләрҙең баһаламаһы һәм тыныс тонда яҙылыуынан сығып билдәләнелә. Киң күләмле СМК-лар нигеҙҙә мәғлүмәттәрҙең күңел асыу функцияһына йүнәлтелә һәм сенсация характерындағы материалдарға, һүрәтләү сараларына ҙур иғтибар бирә. «Сифат» күрһәткесе аҫтында һөнәри оҫталыҡ дәрәжәһе күҙалланмай: киң күләмле матбуғатта ла стандарттар бик юғары булыуы ихтимал, әммә улар сифатлы СМК кимәлендәге кеүек түгел. Рәсәй журналистикаһына ла, башҡа илдәр журналистикаһы кеүек үк ҡатнаш йоғонто хас: бер баҫмала сифатлы һәм популяр СМК-лар ға хас специфика ла бар.
Нәшриәт характеристикалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был осраҡта төп күрһәткес булып СМК-ның даимилығы, таралыуы, тиражы, уның форматы, күләме тураһында мәғлүмәт тора. Даимилыҡ буйынса көндәлек, аҙналыҡ, айлыҡ, квартлаға бер сыҡҡан баҫмаларҙы айырырға мөмкин.
СМК системаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Киң мәғлүмәт сараларының барлыҡ аныҡ төрҙәре бергә тупланып берҙәм система барлыҡҡа килтерә. Структура буйынса ҡарағанда, улар өс төп төркөмгә бүленә:
- Баҫма матбуғат (гәзит-журналдар…)
- Аудиовизуаль мәғлүмәт саралары (радио, телевидение…)
- Мәғлүмәт хеҙмәттәре (яңылыҡтар агентлыҡтары, матбуғат хеҙмәттәре…)
Шулай уҡ Интернеттың роле һәм статусы тураһында ла мәсьәлә күтәрелә. Был йәһәттән төрлө фекерҙәр йөрөй: киберкиңлектә ҡайһы берҙә журналистика СМК билдәләренә тап килә тип ҡарала, ҡайһы бер осраҡта — тап килмәй тип. Тикшеренеүселәр ҡайһы бер факторҙарға, шул иҫәптән Инетрнетты киң мәғлүмәт сараларына индереүсе ҡануниәт юҡлығына, шулай уҡ СМК-ның селтәр версияһының консервативлығына иғтибар йүнәлтә: уҡыусыларҙың киң мәғлүмәт саралары менән мөнәсәбәте бигүк үҙгәрмәй, бары тик мәғлүмәт алыу ысулдары ғына камиллаша. Рәсәйҙә Интернет айырым СМК тип ҡаралмай, ә быға тиклем булған мәғлүмәт мөхитенең бер төрө тип баһалана һәм уның менән һәр кем, шул иҫәптән киң мәғлүмәт саралары редакциялары ла файҙаланырға тейеш[5].
Интернет-СМК[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Интернет барлыҡҡа килеп таралыу менән киң мәғлүмәт сараһы кеүек файҙаланыла башлай. Традицион киң мәғлүмәт һәм аралашыу саралары уның сиктәрендә эшләй, интернет-СМК-лар барлыҡҡа килә һәм тиҙ арала популярлыҡ яулай. Барлыҡ СМК-лар ҙа тиерлек Интернетта үҙҙәренең сайтына эйә. Уларҙың күптәрендә даими яңыртылып торған мәғлүмәт донъя күрә: ҡағиҙә булараҡ, улар материалдарҙың интернет-версияһы була, ҡайһы бер ваҡытта һуңыраҡ донъя күрә, ҡайһы берҙә материалдарға йәки архивҡа инеү түләүле. Интернет-радио һәм интернет-телевидение ла етеҙ темптар менән үҫешә.
Ғәҙәттә, интернет-СМК-ларға килем рекламанан килә, шул уҡ ваҡытта улар теге йәки был ойошманың тапшырыуҙар органы булараҡ, ойошма тарафынан финансланыуы йәки бағымсылыҡ ярҙамы алыуы мөмкин. Интернет-СМК үҫеше һөҙөмтәһендә баҫма матбуғатты алдырыусылар һаны йылдан-йыл кәмей. 2009 йылда АҠШ-та үткәрелгән йәмғиәт фекерен алыу һөҙөмтәләре күрһәтеүенсә, 18 — 35 йәштәге кешеләрҙең 19 проценты ғына баҫма матбуғатты ҡараштырғылай. Гәзит-журнал уҡыусыларҙың уртаса йәше — 55 йәш. 1989—2009 йылдарҙа көн һайын сыҡҡан гәзеттәрҙең дөйөм тиражы 62 миллиондан 49 миллионға тиклем кәмегән[6].
Йәмғиәткә йоғонтоһо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡ аңына йоғонто яһау
«Agenda-setting» теорияһы
Төрлө илдәрҙә киң мәғлүмәт саралары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәйҙәге медиа-индустрия баҙары структураһы картаһы (инфографика) Рәсәй Федерацияһының «Киң мәғлүмәт саралары тураһында» 1991 йылдың 27 декабрендәге № 2124-1 Законы «киң мәғлүмәт сараларын» (СМИ, СМК) ваҡытлы матбуғат баҫмаһы, радио-, теле- һәм видеопрограммалар, кинохроника программалары, киң мәғлүмәт таратыуҙың башҡа формалары, тип аңлата. Киң мәғлүмәт тигәндә закон сығарыусы «сикләнмәгән халыҡҡа тәғәйенләнгән баҫма, аудио-, аудиовизуаль һәм башҡа мәғлүмәттәр һәм материалдар»ҙы күҙаллай. СМК-лар түбәндәге билдәләргә эйә:
- Киң күләмлелек (Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте буйынса, гәзит-журналдар, башҡа таратылған әйберҙәр өсөн 1000 һәм унан да күберәк дана);
- Даимилыҡ — йылына бер тапҡырҙан да кәм түгел;
- Мәжбүрилек — бер сығанаҡ (тапшырыу, редакция) — күп тыңлаусы, уҡыусы.
Рәсәй Федерацияһының «Киң мәғлүмәт саралары тураһында» Законына ярашлы, киң мәғлүмәт сараһы (СМК) — ваҡытлы баҫма матбуғат (гәзит, журнал, альманах, бюллетень, даими атамаһы, сығыу һаны булған һәм йылына кәм тигәндә бер тапҡыр донъя күргән башҡа баҫма), радио-/теле-/видеопрограмма, кинохроника программаһы, мәғлүмәтте башҡа ысул менән даими таратыу кеүек сараларҙың тупланмаһы[5]. СМК-ға стена гәзиттәре, аҙ тиражлы баҫмалар, китапханалар инмәй[5][6].
Телевидение 23 дөйөм Рәсәй каналынан, 117 юлдаш һәм кабель телеканалдарынан, Рәсәйҙән ситтә тапшырыуҙар әҙерләп күрһәткән 15 телеканалдан, 180 төбәк телеканалына һәм 30 самаһы бәләкәй ҡала һәм ауылдар каналынан тора. Телканалдарҙың дөйөм һаны яҡынса 330[7].
Баҫма матбуғат — Рәсәйҙә иң киң таралған мәғлүмәт сараһы төрө. 2009 йыл башына Рәсәй Федерацияһында 27425 гәзит һәм аҙналыҡ баҫма, 20 433 журнал, 787 альманах, 1297 тупланма, 1519 бюллетень, магнитлы ҡулланмала 214 баҫма теркәлә. Көндәлек милли гәзиттәрҙең дөйөм аудиторияһы, 2008 йыл мәғлүмәттәре буйынса, 6522,2 мең кешегә, дөйөм милли аҙналыҡ һәм эшлекле йөкмәткеле гәзиттәрҙеке — 14019,2 мең кешегә етә. Был ҡала халҡының 11,3 һәм 24,2 процентын алып тора. 2008 йыл һуңына журналдарҙың дөйөм аудиторияһы 36,2 миллион кеше тәшкил итә. ВЦИОМ һәм ФОМ мәғлүмәттәре ваҡыты-ваҡыты менән Рәсәйҙә журналдарҙы халыҡтың 62 проценты уҡый, тигән һығымта яһарға мөмкинлек бирә. Кино- һәм телегидтар (28,5 процент), ҡатын-ҡыҙҙар һәм мода (28,1 процент) баҫмалары ҙур популярлыҡ менән файҙаланыла[7].
РФ Конституцияһы мәғлүмәт азатлығына билдәле сиктәр ҡуя. Мәғлүмәтте законлы юл менән табыу табыу, алыу, тапшырыу, эшкәртеү һәм таратыу закон менән тыйылған дәүләт һәм башҡа төрлө махсус һаҡланған серҙе асыуға юл ҡуймай.
Ҡаҙағстан[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡаҙағстан Республикаһының Мәҙәниәт һәм мәғлүмәт министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, 2006 йылдың беренсе кварталы һуңында республикала даими рәүештә 2246 ваҡытлы баҫма матбуғат, шул иҫәптән 1593 гәзит һәм 650 журнал нәшер ителә. Уларҙың яртыһын тиерлек мәғлүмәт СМК-лары алып тора. Ижтимағи-сәйәси йүнәлешлеләренең өлөшө - 16, фәнни баҫмаларҙыҡы – 9, реклама баҫмаларыныҡы – 10,5, балалар, йәштәр, ҡатын-ҡыҙҙар һәм дини баҫмаларҙыҡы барыһы бергә 4 процент. 2012 йылда 2514 гәзит һәм журнал нәшер ителә, 238 электрон СМК, шул иҫәптән 100 телеканал һәм радиостанция, 7893 интернет-сайт иҫәпләнә.
Беларусь[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беларусь Республикаһы ҡануниәтенә ярашлы, киң мәғлүмәт сараһы –матбуғатты, теле- һәм радиопрограммалар тапшырыуҙары, интернет глобаль компьютер селтәрен файҙаланып, ваҡытлы киң мәғлүмәт таратыу формаһы ул[8]. Беларустә, Мәғлүмәт министрлығы[11] мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылдың 1 июненә ҡарата 1301 ваҡытлы баҫма матбуғат, шул иҫәптән 655 гәзит, 600 журнал, 36 бюллетень, 9 каталог, 1 альманах донъя күрә. Теркәлеү үткән баҫмаларҙың 70 проценты тиерлек дәүләттеке түгел. Матбуғат белорус, рус, немец, инглиз, украин, поляк һәм башҡа Европа телдәрендә нәшер ителә. Иң ҙур тиражлы баҫма булып “Совет Белорусе” гәзите тора. Ул аҙнаһына 5 тапҡыр, 400,6 мең тираж менән сыға (2013 йылға ҡарата). Шулай уҡ Белорустә 9 мәғлүмәт агентлығы, 59 теле- һәм 156 радиотапшырыуҙар программаһы бар.
АҠШ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
АҠШ СМК-һы юғары кимәлдә монополиялаштырылған булыуы менән айырыла. Уҙған йөҙ йыллыҡ аҙағында унда мәғлүмәт таратыуҙың 11 сығанағы өҫтөнлөк итә: өс телеселтәр (АВС, CBS, NBC), өс популяр журнал («Тайм», «Ньюсуик», «Ю. С. Ньюс энд уорлд рипорт»), өс гәзит («Нью-Йорк Таймс», «Вашингтон Пост» «Уолл-стрит-джорнел»), ике мәғлүмәт агентлығы («Ассошиэйтед Пресс» һәм «Юнайтед Пресс Интернейшнл»). Беренсе донъя һуғышы ваҡытында АҠШ конгресы шпионлыҡ эшмәкәрлеге (1917) һәм баш күтәреүгә саҡырыу ҡотоҡосолоғо (1918) тураһында акттарҙы хуплай. Был акттар АҠШ хөкүмәте сәйәсәтен тәнҡитләүсе йәки уның дошмандарын яҡлаусы мәҡәләләр баҫтырыуҙы ҡануниәткә ҡаршы килеү тип иғлан итә. Хәҙер шулай уҡ сит ил хәрби операцияларын яҡтыртыу контролләнә. 2008 йылдан АҠШ-та Интернет көндәлек гәзиттәргә ҡарағанда мөһимерәк мәғлүмәт сығанағы булып һанала. Сөнки донъяуи финанс көрсөгө ҡайһы бер гәзиттәрҙе онлайн версияға күсергә мәжбүр итә. Шулай уҡ телевидение иң популяр мәғлүмәт сығанағы булып ҡала. Социологик һорау алыуҙа ҡатнашыусыларҙың 70 проценты яңылыҡтар менән телевидение аша танышыуын белдерә.[9]
ЮСИА (USIA) мәғлүмәт агентлығы 1953 йылдан хөкүмәттең башҡарма власы сиктәрендә Американың тышҡы сәйәсәтен яҡлау һәм йәмғиәт дипломатияһын үткәреү өсөн сит ил эштәренең бойондороҡһоҙ агентлығы булараҡ эшләй. Әлеге ваҡытта АҠШ-тың сит илгә дәүләт тапшырыуҙары системаһы биш мәғлүмәт хеҙмәтен берләштерә. Уларҙың өсөһө Voice of America, Office of Cuba Broadcasting (Radio and TV Marti) федераль программалар статусына эйә, ә Radio Free Europe/Radio Liberty һәм Radio Free Asia шәхси коммерция булмаған корпорация булып тора. Уларҙа дөйөм алғанда 3,3 мең хеҙмәткәр иҫәпләнә.
Башҡортостанда киң мәғлүмәт саралары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостанда киң мәғлүмәт сараларының бөтә төрҙәре лә бар, уларҙың эшмәкәрлектәре Рәсәй Федерацияһының «Киң мәғлүмәт саралары тураһында законы» (1991), Рәсәй Федерацияһы менән Башҡортостан Республикаһының бүтән хоҡуҡи норматив акттары тарафынан көйләнә. Киң мәғлүмәт саралары системаһында ойоштороу функциялары менән Матбуғат һәм киң коммуникациялар буйынса федераль агентлыҡ (Роспечать), Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы шөғөлләнә. Киң мәғлүмәт саралары эшмәкәрлеге республиканың мөһим ижтимағи-сәйәси һәм мәҙәни ваҡиғаларҙы, иҡтисади һәм социаль үҫеште мәғлүмәт аша яҡтыртыуға йүнәлтелгән. Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы, Башҡортостандың Телерадиотапшырыуҙар ассоциацияһы (2005 йылдан алып эшләй). Башҡортостан Республикаһының киң мәғлүмәт саралары башҡорт, урыҫ һәм Башҡортостан халыҡтарының башҡа телдәрендә лә донъя күрә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Печатные СМИ: Заголовки газет, обзоры прессы. www.zagolovki.ru. 11 ғинуар 2016 тикшерелгән.
- ↑ Средства массовой информации // Большая энциклопедия «Терра» — Большая энциклопедия в 62 томах. Т. 47. — М.: Терра. — 2006. — С. 453. ISBN 5-273-00432-2
- ↑ Статья 2 «Закона о СМИ»
- ↑ Термин В. П. Массовая коммуникация (исследование опыта Запада). — М.: Институт социологии РАН, 1999
- ↑ 5,0 5,1 Общие положения
- ↑ Вопреки стойкому заблуждению, вызванному непониманием механизма распространения информации в сети Интернет и других сетях. См. «Юридическое заключение о природе сайтов в сети Интернет» кафедры ЮНЕСКО
- ↑ 7,0 7,1 Российский рынок периодической печати. Состояние, тенденции и перспективы развития : Доклад / Под общ. ред. В. В. Григорьева — М.: Федеральное агентство по печати и массовым коммуникациям, 2009. — Б. 17. — 100 б. — ISBN 978-5-904427-02-3.
- ↑ Закон Республики Беларусь от 17 июля 2008 г. № 427-З“О средствах массовой информации”
- ↑ Н.Асадова. Когда умрет бумажная пресса…
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- А. Черных. Усталость сострадать // Мир современных медиа — М.: Территория будущего, 2007. — Б. 180—194.
- Данилова А. А. Манипулирование словом в средствах массовой информации — М.: Добросвет, КДУ, 2009. — 234 б. — 1000 экз. — ISBN 9785982276131.
- Терин В. П. Массовая коммуникация (исследование опыта Запада). М.: Институт социологии РАН, 1999.


text:
Фото:
Ауырғазы районында йәштәр өсөн вакансиялар йәрминкәһе
Фото:
«Йәштәргә эш!» республика акцияһы сиктәрендә 19 майҙа Ауырғазы районында вакансиялар йәрминкәһе үткәрелә.
БР Йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, сараға район мәктәптәренән юғары класс уҡыусылары һәм 82-се һөнәри белем биреү лицейы уҡыусылары саҡырылған. Эш биреүселәр сифатында райондың 20 ойошмаһы һәм учреждениеһы — ауыл хужалығы предприятиелары, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ, һәр төрлө сервис хеҙмәттәре, район хәрби комиссариаты һәм башҡалар сығыш яһаясаҡ.
Йәрминкә сиктәрендә эш биреүселәр эш спецификаһы, перспективалар, мөмкин булған вакансиялар тураһында һөйләйәсәк. Шулай уҡ индивидуаль консультациялар ойоштороласаҡ.
Бынан тыш, акцияны ойоштороусылар – халыҡты эш менән тәьмин итеү үҙәге һәм район хакимиәтенең йәштәр эштәре, физик тәрбиә, спорт һәм туризм буйынса бүлеге йәрминкәлә ҡатнашыусылар менән профориентацион эш үткәрергә ниәтләй.


text:
Үрге күл
Үрге күл (ингл. Lake Superior, франц. lac Supérieur) — Канада һәм АҠШ сигендәге күл, Бөйөк күлдәрҙең береһе.
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Майҙаны — 82,7 мең км². Майҙаны буйынса донъялағы иң ҙур сөсө күл[1] Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 183 м. Максималь тәрәнлеге — 406 м, күләме — 11,6 мең км³. Яр буйы ныҡ йырғыланған, иң ҙур ҡултыҡтары — Кивино, Уайтфиш. Иң ҙур утрауҙары: Айл-Ройал, Мадлен, Мишипикотен һәм Апосл утрауҙары. Төньяҡта ярҙары бейек (400 метрға тиклем) һәм ҡаялы, ә көньяҡта — башлыса уйһыулы һәм ҡомло[1].
Күл майҙаны менән бергә бассейнының майҙаны 207,2 мең км² тәшкил итә. Күлдең ҙур ҡушылдыҡтары юҡ. Күлдән сыҡҡан Сент-Мэрис йылғаһы аша Гурон менән тоташа. Күлдәге һыу һалҡын һәм үтә күренмәле. Яр буйы зонаһы уртаса декабрь башынан апрель аҙағына ҡәҙәр боҙ менән ҡапланған[2].
Үрге күл АҠШ-тың Миннесота, Висконсин һәм Мичиган штаттарының һәм Канаданың Онтарио провинцияһының яр буйҙарын йыуа.
Төп порттары: Дулут, Сьюпириор, Ашленд (барыһы ла — АҠШ), Тандер-Бей (Канада)[2].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Верхнее озеро — Хәҙерге заман географик атамалар һүҙлеге / Акад. В. М. Котляков редакцияһы. — Электрон баҫма. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006 (рус.)
- ↑ 2,0 2,1 Верхнее озеро — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 399
ПУНКТУАЦИЯ (лат. рunctum — нөктә), 1) алфавитта булмаған график саралар системаһы, башлыса яҙма телмәрҙә ҡулланылған тыныш билдәләре (ҡара: Графика); 2) конкрет тел өсөн тарихи яҡтан формалашҡан, яҙма тексты төҙөгән пунктуация ҡағиҙәләре; 3) ошо системаның законлыҡтарын өйрәнгән тел ғилеме бүлеге. П. һөйләмдең башында, уртаһында йәки аҙағында ҡулланылып, яҙма текстың синтаксик һәм мәғәнәүи структураһын асыҡлай (ҡара: Синтаксис). Башҡорт теленең П. европа телдәрендә ҡабул ителгән традицион системаға тура килә. П. билдәләренең төп кластары: 1) һөйләм аҙағындағы бер тамға: нөктә, өндәү һәм һорау билдәләре, күп нөктә; 2) һөйләм уртаһындағы бер тамға: өтөр, нөктәле өтөр, ике нөктә, һыҙыҡ; 3) һөйләм уртаһындағы парлы: икешәр өтөр һәм һыҙыҡ, йәйәләр, тырнаҡтар; 4) текст уртаһындағы парлы: йәйәләр, тырнаҡтар. Буш урын ҡалдырыу, абзац, шрифтар — П. өҫтәлмә билдәләре, улар тексты арауыҡ һәм композиция яғынан ойошторор өсөн хеҙмәт итә. Шулай уҡ П. формаль (нөктә, өтөр, нөктәле өтөр, икешәр өтөр һәм һыҙыҡ, йәйәләр), семантик (һорау һәм өндәү билдәләре, күп нөктә, ике нөктә, һыҙыҡ, тырнаҡтар), айырыусы (нөктә, һорау һәм өндәү билдәләре, нөктәле өтөр, ике нөктә, күп нөктә, абзац) һәм айырып күрһәтеүсе (йәйәләр, тырнаҡтар) билдәләрен бүлеп йөрөтәләр. Башҡорт тел ғилемендә П. б‑са тикшеренеүҙәр Ғ.Ғ.Сәйетбатталов, Д.С.Тәкәев һ.б. тарафынан үткәрелгән.
Әҙәб.: С ә й е т б а т т а л о в Ғ.Ғ. Башҡорт теле. 2‑се т. Ҡушма һөйләм синтаксисы. Өфө, 2001; Х а б и б у л л и н а Ф.Я., Т и к е е в Д.С. Пунктуационная система современного башкирского языка. Уфа, 2006.
Г.Ә.Басирова
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
- Подробности
- Просмотров: 308
ФЕРАПОНТОВ Владимир Петрович (12.6.1909, Бәләбәй ҡ. — 18.11.1943, Украина ССР‑ының Ерковцы а. ерләнгән), Советтар Союзы Геройы (1943). Б.В. һуғышында ҡатнашыусы. 1929—37 йй. Дәүләкән р‑ны халыҡ мәғарифы бүлеге инспекторы, 1941—43 йй. Бәләбәйҙең 1‑се һәм Дәүләкән ҡ. 2‑се урта мәктәптәре директоры. 1943 й. авг. алып Воронеж фронтында хеҙмәт иткән. Герой исеменә 68‑се гвардия уҡсылар див. 202‑се гвардия уҡсылар полкы 1‑се уҡсылар батальоны 1‑се пулемётсылар ротаһының пулемёт расчёты ком. гвардия өлкән сержанты Ф. 1943 й. 25 сент. Украина ССР‑ының Балыко-Щучинка а. янында Днепр й. аша сыҡҡанда күрһәткән батырлығы өсөн лайыҡ булған. Ленин орд. м‑н бүләкләнгән (1943). 1‑се һәм 2‑се мәктәптәргә, Бәләбәй һәм Дәүләкәндә урамдарға Ф. исеме бирелгән. Бәләбәйҙә ул йәшәгән йортҡа һәм 1‑се мәктәп бинаһына мемориаль таҡтаташ, Дәүләкәндә һәм Ерковцыла һәйкәл ҡуйылған.
И.Ғ.Кәримова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Көньяҡ Осетия
Көньяҡ Осетия Республикаһы — Азиялағы дәүләт.
Көньяҡ Осетия (осет. Республикæ Хуссар Ирыстон [resˈpublikæ ˈxussar iˈrəston], груз. სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკა [ˈsɑmxrɛtʰ ɔˈsɛtʰɪs rɛsˈpʼublɪkʰɑ]) йәки Алания дәүләте (осет. Паддзахад Алани) — өлөшләтә танылған дәүләт, Оло Кавказ һыртының көньяҡ-көнсығыш итәгендә урынлашҡан. Көньяҡ Осетия Республикаһы хөкүмәте тарафынан Рәсәй ғәскәрҙәре ярҙамында күҙәтелә. (осет. Республикæ Хуссар Ирыстон), легитимлылығы БМО-ның дүрт ағза иле (Рәсәй, Венесуэла, Никарагуа, Науру) тарафынан танылған. Күпселек илдәр уны Грузияның бер өлөшө тип таный.
Йөкмәткеһе
Топонимик мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Физик-географик характеристика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төньяҡтан Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы, ә көнбайыштан, көньяҡтан һәм көнсығыштан Грузия менән сикләнә.
Рельефы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Конституция Республики Южная Осетия — статья 3 — ИА РЕС
- ↑ Депутатский корпус избрал нового Председателя Парламента РЮО
- ↑ Новым премьером Южной Осетии стал Эрик Пухаев
- ↑ Абхазия вошла в зону России. Газета.Ru (1.10.09). Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 15 декабрь 2009 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Метеорология
Метеороло́гия (бор. грек. uetewpo-λoYίa — «һауа күренештәре тураһында фекер йөрөтөү», бор. грек. uet-έwpa — «һауа күренештәре» (др.-греч. uetέwpoς metéōros — атмосферные и небесные явления, «небесный») + бор. грек. λoYίa — фән) — Ер атмосфераһы төҙөлөшө һәм үҙенсәлектәре, унда барған физик һәм химик процестар тураһында белемдең фәнни-ғәмәли өлкәһе.
Күп кенә илдәрҙә метеорологияны атмосфера физикаһы тип йөрөтәләр, был уның бөгөнгө тәғәйенләнешенә нығыраҡ тап килә.
Метеорологтарҙың күбеһе һауа торошон күҙаллауҙың, климат, атмосфераны тикшереүҙең (радарҙар, спутниктар һәм башҡалар менән) моделен әҙерләү менән шөғөлләнә. Ҡалғандары авиация, диңгеҙ флотын, ауыл хужалығын, төҙөлөштө һауа торошон күҙаллау менән тәьмин итеүсе хөкүмәт ойошмаларында һәм хәрби ойошмаларҙа, шәхси компанияларҙа эшләй, шулай уҡ уларҙы радио һәм телевидение аша тапшыра .
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Метеорология» (бор. грек. uetewpo-λoYίa һүҙе — « һауа күренештәре тураһында фекер йөрөтөү») Платон, Аристотель, Плутарх хеҙмәттәрендә осрай . Аристотелдең «Метеорологика» (бор. грек. «MetewpoλoYιkά») исемле трактатында һауа күренештәре һүрәтләнә. Аристотель үҙ хеҙмәтен «та метеора» (бор. грек. tά uetέwpa) («небесные явления») төшөнсәһе менән бәйләй. Улар иҫәбенә ғалим ямғыр һәм кометаларҙы, боҙ яуыу һәм метеорҙарҙы, йәйғор һәм төньяҡ һаҙағайын индерә.
Метеорология фән булараҡ XVII быуатта Галилео Галилей термометр һәм Отто фон Герике барометр уйлап сығарғас барлыҡҡа килә. XVII быуатта шулай уҡ гигрометр, ямғыр үлсәгес, флюгер һәм анемометр эшләнә. Тоскана герцогы Леопольдо Медичи Флоренцияла Академия дель Чиментола (уның бойороғо буйынса булдырылған) Европа территорияһында һауа торошо тураһында мәғлүмәтте йыя башларға ҡуша, һәм 1654 йылда герцогтың секретары иезуит Антинори туғыҙ метеостанцияла һауа торошон күҙәтеүҙе ойоштора (башлыса Италияла, иң алыҫы Варшавала). Был селтәр 1667 йылға тиклем, Академия дель Чименто ябылғансы, эшләй.
1723 йылда Лондон король йәмғиәте секретары Джеймс Джурин һауа торошон күҙәтеү буйынса инструкция эшләй, унда үлсәүҙәрҙең стандарт таблицаһы формаһын , кәрәкле приборҙар исемлеген һәм температураны үлсәү методикаһын һүрәтләү, һауа баҫымын, ел көсөн һәм йүнәлешен индерә, был инструкцияны ул Европаның йөҙҙән ашыу ғалимына ебәрә. Икенсе Европа метеостанциялары селтәре 1735 йылға тиклем эшләй.
Рәсәйҙә һауа торошон күҙәтеү станциялар селтәре «Бөйөк Төньяҡ экспедицияһы» ваҡытында барлыҡҡа килә. Күҙәтеүселәр өсөн инструкцияны Даниил Бернулли яҙа. 1733 йылдан 1744 йылғаса Себерҙә 24 метеостанция ойошторола.
1781 йылда Мангеймда Пфальц курфюрсты Фәндәр академияһында (Kurpfälzische Akademie der Wissenschaften ) донъялағы тәүге метеорология йәмғиәте төҙөлә. Ул төрлө илдәрҙә йәшәүсе күҙәтеүселәрҙе бер иш приборҙар менән тәьмин итә, уның программаһы буйынса Кембридждан ( АҠШ) Уралға тиклем 39 метеостанция эшләй. Йәмғиәт үлсәүҙәрҙе көнөнә дүрт тапҡыр — 7, 11, 14 һәм 21 сәғәттә үткәрергә тәҡдим итә .
1802 йылда Жан-Батист Ламарк һәм Люк Говард (бер-береһенән айырым) болоттарҙың үҙ классификацияһы системаларын тәҡдим итә. Ламарк терминологияһы фәнни ҡулланышҡа инмәй ҡала, сөнки ул француз телендә була ( [1]). Говард Карл Линней тарафынан булдырылған хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы номенклатураһын иҫтә тотоп, үҙ классификацияһын латин телендә яҙа. Говард болоттарға хәҙер бөтә донъяла ҡабул ителгән атамалар бирә, улар төп өс төрҙән тора: «cumulus» (ҡуйы -кучевые), «stratus» (ҡатлаулы- слоистые), «cirrus» (ҡыйғас -перистые)[2]). Төп төрҙәрҙән комбинациялар тағы ла дүрт төр болотто һүрәтләргә мөмкинлек бирә: ҡыйғас-ҡуйы («cirro-cumulus»), ҡыйғас- ҡатлаулы («cirro-stratus»), ҡуйы- ҡатлаулы ( «cumulostratus»),ҡуйы-ҡыйғас-ҡатлаулы ( «сumulo-cirro-stratus»), йәки ямғыр («nimbus»[2]) болото.
1853 йылда Брюсселдәге конференцияла төп диңгеҙ дәүләттәре диңгеҙҙә метеорология күҙәтеүҙәре алып барыу принциптарын тикшерә, бынан һуң Бөйөк Британияла Сауҙа буйынса комитетта ( Board of Trade) метеоролог-статистик вазифаһы булдырыла, ул вазифаға Роберт Фицрой билдәләнә. Уға бер нисә ярҙамсы бирелә. Шулай итеп, тарихта тәүге дәүләт метеорология ведомствоһына нигеҙ һалына (Met Office).
Ҡырым һуғышы ваҡытында 1854 йылдың 14 ноябрендә 60 инглиз һәм француз карабы дауылда һәләк була. Бынан һуң ноябрь аҙағында Париж обсерваторияһы директоры Урбен Леверье үҙенең Европалағы таныш ғалимдарынан 12 ноябрҙән 16 ноябргә тиклем һауа торошо тураһында мәғлүмәт биреүҙәрен һорай. Был мәғлүмәттәрҙе алып, картаға теркәгәс, Ҡара диңгеҙҙә караптарҙы батырған дауылды алдан күҙаллап булғаны асыҡлана. 1855 йылдың февралендә Леверье Наполеон III исеменә үҙәкләштерелгән метеорология күҙәтеүҙәре селтәрен булдырыу перспективалары тураһында доклад ебәрә, метеорология мәғлүмәттәрен телеграф аша ебәреүҙе тәҡдим итә. 19 февралдә Леверье реаль ваҡыт арауығында алынған мәғлүмәттәр буйынса төҙөлгән һауа торошоноң тәүге картаһын төҙөй.
Бөйөк Британияла Фицрой бөтә Англия караптары капитандарына һауа торошон күҙәтергә, температура күрһәткестәрен, ел көсө һәм йүнәлешен билдәләп, барометр күрһәткестәрен ҡарап, бар мәғлүмәтте махсус эшләнгән таблицаларға яҙып барырға ҡуша. Бының өсөн ул бөтә караптарҙы ла яңы ҡоролмалар менән тәьмин итеүҙе талап итә. Бөйөк Британия, Европаның ҡайһы бер илдәрендә диңгеҙ яры буйында 24 метеорология станцияһы эшләнә. 19 Бөйөк Британияла, береһе — Копенгагенда, береһе Нидерландтарҙа, икәү Францияла (Брест һәм Байен ҡалаларында) һәм тағы ла берәү Лиссабонда. Яңы ғына уйлап табылған Морзе телеграфы аша был станциялар һауа торошо хеҙмәте үҙәге менән тоташтырыла. Был станцияларҙа йыйылған һауа торошо тураһында мәғлүмәт һауа торошо хеҙмәте үҙәгендә анализлана, һәм ошо анализ нигеҙендә рекомендациялар бирелә. Рекомендациялар телеграф аша станцияларға ебәрелә. Тәүге синоптик карталар төҙөлә, улар нигеҙендә һауа торошон күҙаллауҙар бирелә башлай. «Таймс» һауа торошон күҙаллауҙары баҫтырып сығарыусы тәүге гәзит була.
1873 йылда Венала тәүге халыҡ-ара метеорологтар конгресы үтә, бында үлсәүҙәрҙең берҙәм ваҡыты, метеомәғлүмәт тапшырыуҙың берҙәм телеграф коды булдырыла.
1917 йылда Норвегия метеорологы Вильгельм Бьеркнес атмосфера фронты концепцияһын тәҡдим итә. Фронтологик анализ принциптары 1940-се йылдар аҙағынаса һауа торошо күҙаллауҙарҙың төп фәнни нигеҙе булып ҡала.
1930 йылдан башлап, атмосфераның юғары ҡатламдарын тикшереү өсөн радиозондтар ҡуллана башлайҙар. Донъяла аэрологик станцияларҙың ҡуйы селтәре тик Икенсе донъя һуғышынан һуң ғына булдырыла. Ошо сәбәпле 1946-1953 йылдарҙа һауа торошон күҙаллауҙар теүәлерәк була бара.
1961-1967 йылдарҙа һауа торошон күҙәтеүҙә һәм күҙаллауҙа ЭВМ, метеорологик спутниктар ҡулланыла башлай, һауа торошон күҙаллауҙар күҙгә күренеп яҡшыра, был йүнәлештә һиҙелерлек алға китеш була[3]
Рәсәйҙә һәм СССР-ҙа метеорология тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һауа торошон даими күҙәтеүҙе батша Алексей Михайлович беренсе булып ойошторорға тырышҡан . Уның ҡушыуы буйынса Европанан астрономия инструменттары һәм метеорологик ҡоролмалар , Галилейҙың уҡыусыһы Эванджелист Торричелли уйлап сығарған барометр ҙа ҡайтартыла. Тик батша ҡушыуы буйынса һауа торошон күҙәтергә тейешле дьяк улы Афанасий Матюшкин, инструменттарҙы ҡулланмай, «Дневальные записки» тигән көндәлегендә үҙ күҙәтеүҙәрен: ҡасан ямғыр башланған, ҡасан туҡтаған, ҡасан Мәскәү йылғаһы туңған, ҡасан боҙ киткәнен генә яҙа[5].
- XVII быуат аҙағы ( Петр I осоронда) — һауа торошон даими күҙәтеү башланған.
- 1715 йыл — Рәсәйҙә тәүге һыу кимәлен үсәү посы, Петр I бойороғо буйынса, Нева йылғаһында Петропавловская крепость янында булдырыла.
- 1722йылдың 10 апрелендә Петр Беренсе указы менән Санкт-Петербургта һауа торошон даими күҙәтеү башлана. Яҙыуҙарҙы вице-адмирал Корнелиус Крюйс алып бара. Баштараҡ был яҙмалар бик ҡыҫҡа була һәм ошолайыраҡ итеп алып барыла: « 22 апрель, йәкшәмбе. Иртәнгә табан ел норд-вест; һыу элекке кимәлдә тора. Көн болотло һәм һыуыҡ … төшкө ваҡытта көсһөҙ генә норд-вест һәм төштән һуң ямғыр. Кискә тиклем тыныс һәм матур көн». Һуңыраҡ күҙәтеүҙәр фәнгә яҡыная төшә.
- 1724 йылда Рәсәйҙә тәүге метеорология станцияһы ойошторола, 1725 йылдың декабренән Фәндәр академияһында һауа торошон күҙәтеүҙә барометр һәм термометр ҡулланыла башлай
- XVIII быуаттың 30-сы йылдары — 20 метеостанциянан торған һауа торошон күҙәтеү селтәре булдырыла- «Бөйөк төньяҡ экспедиция»(«Великая северная экспедиция»).
- 1 апреля 1849 йылдың 1 апреле — Петербургта «Төп физик обсерватория» асыла- «Главная физическая обсерватория» (ГФО). (хәҙерге «Главная геофизическая обсерватория» им. А. И. Воейкова (ГГО)).
- 1868…1895 — директоры Г. И. Вильд
- 1896…1913 — директоры М. А. Рыкачёв[6], уның исеме Таймыр ярымутрауы янындағы бер утрауға бирелгән
- 1913-1916 — директоры Б. Б. Голицын
- XIX быуаттың 70-се йылдарында — ҙур йылғалар һәм күлдәрҙә бик күп гидрологик күҙәтеүҙәр пункттарынан торған селтәр булдырыла.
- 1872 йылдың 1 ғинуары — ГФО Европа һәм Себер өсөн көндәлек синоптик карталар һәм метеорологик бюллетень эшләп сығарыуға тотона ( был көндө Рәсәйҙә һауа торошо хеҙмәте тыуған көн тип иҫәпләйҙәр).
- 1892 г. — «Метеорологик айлыҡ белешмә» ( «Метеорологический ежемесячник») сыға башлай.
- 1921 йылдың 21 июне — В. И. Ленин «РСФСР-ҙа метеорология хеҙмәтен ойоштороу тураһында» («Об организации метеорологической службы в РСФСР») декретына ҡул ҡуя.
- 1929 йылдың авгусында — СССР хөкүмәте ( СНК СССР) берҙәм Гидрометеорология хеҙмәтен булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә .
- уның ойоштороусыһы һәм етәксеһе — Алексей Феодосиевич Вангенгейм, СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы янындағы Гидрометеорология комитеты рәйесе. (1934 йылда 10 йылға иркенәнән мәхрүм ителә )[7]
- 1930 йылдың 1 ғинуары — «Үҙәк һауа торошо бюроһы» эшен башлай («Центральное бюро погоды»).
Хәҙерге заманда метеорологик мәғлүмәттәрҙе тапшырыу өсөн компьютер селтәре ҡулланыла, был мәғлүмәттәрҙе йыйнаҡлау алгоритмын яҡшыртырға мөмкинлек бирә: ғәҙәти хәреф һәм цифраларҙан торған код урынына таблицалар төҙөлә, уларҙың кодын сисеүе һәм аңлауы еңел бирелә[8].
Башҡортостанда метеорология хеҙмәте тарихынан[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостанда тәүге метеорология күҙәтеүҙәре XVIII быуат аҙағында ойошторола. Уларҙы айырым крайҙы өйрәнеүселәр алып бара, мәҫәлән, Өфөлә 1780 йылдан алып, егерме йылдан ашыу Ребеллинский, һуңыраҡ 1835 — 1850 йылдарҙа аптекарь Боссе үҙ күҙәтеүҙәрен теркәп барған. 1838 йылдан башлап Өфө ирҙәр гимназияһында (хәҙерге медицина университетының бер бинаһы), 1912 йылдан Өфөнөң көньяҡ-көнбайыш ситендә (хәҙерге Телеүҙәк тирәһе) урынлашҡан метеостанцияла һауа торошон даими күҙәтеү ойошторола [9] .
1877 йылдың 9 сентябрендә хәҙерге Дуҫлыҡ монументы янындағы күпер тирәһендә, Золотуха биҫтәһендә Ағиҙел йылғаһындағы һыу күләмен үлсәү посы булдырыла. Ошо ваҡыттан алып, был урындағы пост үҙ эшен дауам итә. 1880 йылда Бөрө ҡалаһы, Андреевка ауылы янында Ағиҙел йылғаһы кимәлен үлсәү өсөн ике гидрология посы , 1912 йылда Ҡариҙел ауылында Ҡариҙел йылғаһында гидропост булдырыла.
1875 йылдан метеорология күҙәтеүҙәре Бөрөлә, Благовещен заводында, Бәләбәй ауыл хужалығы мәктәбендә алып барыла.
1895 йылда Өфө губерна земствоһы һауа торошон күҙәтеүҙе даими алып барыусы метеорология станциялары селтәрен булдыра. Был эштең башлап йөрөүсеһе Ҡазан университеты профессоры Д.А.Гольдгаммер булған. Профессор Гольдгаммер — Рәсәйҙең Көнсығышында метеорология селтәренә нигеҙ һалыусы, 1895 йылдан 1912 йылдың 1 ғинуарына тиклем Өфө метеоселтәре был селтәргә ингән . 1912 йылда Башҡортостанда 22 метеостанция эшләй. 1892 йылда Бөрөлә, 1912 йылда Шишмәлә, 1914 йылда Асҡында һәм Мәләүездә , 1917 йылда Баҡалыла метеостанциялар булдырыла.
Өфө Метеорология бюроһы 1913 йылдың 22 майынан башлап эшләй, уның тәүге мөдире— Константин Иванович Михеев. 1913 —1917 йылдарҙа был хеҙмәт яҡшы ғына эшләй. 1916 йылда Өфө губернаһында 88 метеорология станцияһы һәм пункты була, уларҙың дүртеһе Екатеринбург физика обсерваторияһы, ҡалғандары земство иҫәбенә тотола. Земстволар бөтөрөлгәс, был станциялар ҙа ябыла.
Граждандар һуғышы эҙемтәләре метеохеҙмәтте лә бик ауыр хәлгә килтерә. 1920 йылда барыһы 6 станция эшләй, улар араһында 1912 йылдан Шишмәлә һәм 1914 йылдан башлап, Бөрөләге станциялар иң тотороҡло эшләгәне була [10].
1921 йылдың ғинуарынан Өфөгә губерна ер бүлегенә (губземотдел) метеорология инспекторы итеп Кургузов Яков Васильевич саҡырыла. Метеокүҙәтеүҙәр селтәре бик яй тергеҙелә, приборҙар етешмәй, 1921 йылда ҡот осҡос ҡоролоҡ һәм аслыҡ була. 1925 йылдан башлап, инспекторҙар метеорология станцияларында йөрөп, инструктаж үткәрә һәм күҙәтеүҙәрҙе тикшерә, ай һайын бюллетендәр сығарыла башлай. 1932 йылда республикала 39 метеостанция, 38 ямғыр кимәлен билдәләүсе пункт, 16 гидрология станцияһы, 98 йылғаларҙа һыу кимәлен билдәләү посы эшләй.
1923—1930 йылдарҙа Башнаркомзем янында Метеорология бюроһы эшләй, мөдире— Константин Иванович Михеев. Башҡорт АССР-ы Совнаркомы янында 1930 йылдың 19 ғинуарында Гидрометеорология бюроһы булдырыла. Гидрометбюро рәйесе— Корхов Михаил Никифорович. 1932 йылдан Гидрометкомитет рәйесе — Тернер Евстафий Владимирович.
1933 йылда Өфөлә булдырылған Гидрометеорология хеҙмәте идараһы 1937 йылға тиклем эшләй . ЦУГМС- тың бойороғо буйынса 1937 йылдың 23 мартынан БАССР гидрометеоролгия хеҙмәте идаралығы бөтөрөлөп, бөтә материалдар Свердловск ( Урал) гидрометеохеҙмәт идаралығына тапшырыла, Өфөлә Свердловск гидрометология хеҙмәте идаралығы бүлексәһе эшләй башлай.
1948— 1964 йылдарҙа Өфөлә эшләгән Гидрометбюро (Урал Гидрометеохеҙмәт идаралығы составында ) етәксеһе— Пацков Алексей Алексеевич . 1964 йылдың декабрендә Өфө гидрометобсерватория ойошторола, ул 1982 йылдың ғинуарына тиклем эшләй. 1964— 1979 йылдарҙа уның етәксеһе Мәскәү гидрометинститут тамамлаған синоптик Никульшина Галина Алексеевна була.
1979 йылда гидрометобсерватория етәксеһе вазифаһына Лапиков Василий Васильевич тәғәйенләнә ( Ленинград гидрометеорология институтынан һуң 8 йыл Амурҙағы Комсомольск ҡалаһы авиаметстанцияһында эшләгән). Метеостанциялар селтәре тулыһынса Урал УГКС-ына буйһона. Республика хужалығы үҫеүе, гидрометеорология хеҙмәтен ҡайтанан ойоштороу кәрәк булғанлыҡтан Урал идаралығынан айырылып сығыу хәжәте тыуа.
Өфө Гидрометобсерваторияһы директоры Лапиков В.В. республика етәкселеге ярҙамы менән Башҡортостан территория идаралығын булдырыу планын төҙөй . 1982 йылда үҙ балансы булған Башҡортостан Гидрометобсерваторияһы булдырыла, уның ҡарамағына бар метеостанция һәм постар ҙа күсә.
Идаралыҡтың материаль-техник базаһын нығытыу ихтыяжынан сығып, 1983 йылда идаралыҡтың яңы бинаһы төҙөлә башлай . 1985 йылдың ғинуарында идаралыҡ был бинала эш башлай. 1986 йылдың 1 ғинуарынан Башҡортостан гидрометобсерватория, Гидрометеорология һәм тәбиғәт мөхите бысраныуын тикшереү һәм контролдә тотоу хеҙмәте , Башҡортостан территорияһындағы Урал территориаль идаралығы оператив- производство ойошмалары нигеҙендә Башҡортостан гидрометеорология һәм тәбиғәт мөхитен контролдә тотоу идаралығы булдырыла. 1989 йылда – УГКС Башҡортостан УГМС-ы, 1992 йылдан - Гидрометеоролгия һәм тәбиғәт мөхите мониторингы идаралағы. 1979 -2007 йылдарҙа идаралыҡ етәксеһе- атҡаҙанған метеоролог, география фәндәре кандидаты Лапиков Василий Васильевич.
1994 — 2002 йылдарҙа 14 яңы метеорология станцияһы булдырыла, Дүртөйлө һәм Сибайҙа яңы станциялар асыла. Баймаҡта, Павловкала (Нуриман районы), Оло-Тәләктә (Иглин районы) яңы биналар төҙөлә. 2002 йылда Туймазыла Мониторинг үҙәге асыла.
2000-2001 йылдарҙа метеоселтәр компьютерлаштырыла. 2002 йылда Башҡортостанда 38 станция, 3 гидрология станцияһы, 1 күл посы, 15 метеопост, 68 гидрология посы, 7 лаборатория, 24 атмосфера бысраныуын күҙәтеүсе пункт, 38 (50 створ) ер өҫтө һыуҙарының бысраныуын күҙәтеүсе пункт булған.
2003-2004 йылдарҙа финанс ауырлыҡтары булыу сәбәпле 7 метеостанция, 10 метеопост, 2 лаборатория, 4 атмосфера һауаһы бысраныуҙы күҙәтеү пункты ябыла. 2007-2013 йылдарҙа идаралыҡ етәксеһе- Ферапонтов Юрий Иванович.
2010-2011 йылдарҙа (ФЦП «Модернизация и техническое перевооружение Росгидромета» бойороғона ярашлы ) бөтә метеостанцияларҙа ла автоматик метеорология комплекстары (АМК) ҡуйыла. 2013 йылда Баймаҡ метеостанцияһы ябыла, Бүздәк, Раевка, Үрге Йәркәй ҡыҫҡартылған күҙәтеү программаһына күсерелә[11]. 2013 йылдың ноябренән «Башҡортостан гидрометеорология һәм тирә- яҡ мөхитте мониторинглау» Федераль дәүләт бюджет учреждениеһы етәксеһе итеп Горохольская Вилора Зиннуровна тәғәйенләнә.
2014 йылда Башҡортостанда 32 станция, 3 гидрология һәм 1 күл станцияһы, 68 гидрометеорология посы, 5 лаборатория, 20 атмосфера һауаһын күҙәтеү пункты, 39 ер өҫтө һыуҙары бысраныуын күҙәтеү пункты булған. Автоматик метеорология станциялар Белорет районы Рәүәт (рус.Ревет) һәм Николаевка ауылында, Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында, Шүлгәнташ ҡурсаулығына ҡуйылған. Рәүәттә,Кесе Инйәрҙә һыу кимәлен һәм температураһын билдәләүсе автоматик гидрология комплексы ҡуйылған.
Росгидромет селтәрен техник яҡтан ҡайтанан ҡоралландырыу проекты буйынса станциялар һәм постарҙы техник яҡтан яңыртыу көтөлә.
Метеорология бүлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Физик метеорология ( атмосфера күренештәрен радиолокация һәм космос ысулдары менән тикшереүҙе ойоштороу)
- Динамик метеорология ( атмосфера процестарынның физик механизмдарын өйрәнеү)
- Синоптик метеорология ( һауа торошо үҙгәреүҙең законлығын өйрәнеү фәне).
- Климатология
- Аэрология ( Ер өҫтөнән бер нисә километр бейеклектә атмосфераның юғары ҡатламдарын өйрәнеү фәне)
Бынан тыш ғәмәли бүлектәр:
- Авиационная метеорология
- Агрометеорология
- Биометеорология ( атмосфера процестарының кешегә һәм башҡа тере организмдарға тәьҫир итеүен өйрәнеү фәне )
- Ядро метеорологияһы( тәбиғи һәм яһалма радиоактивлыҡты, атмосферала радиоактив ҡатнашмаларҙың таралыуын, ядро шартлауының тәьҫирен өйрәнеүсе фән)
- Радиометеорология (атмосферала радиотулҡындар таралыуын өйрәнеүсе фән)
- Спутник метеорологияһы
Шулай уҡ вағыраҡ бүлектәр- урман (янғындар менән бәйле), транспорт, төҙөлөш һәм башҡа.[12] Ҡалып:Разделы физики атмосферы
Тикшеренеүҙәр өлкәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- атмосферала физик һәм химик процестар
- атмосфера составы
- атмосфера төҙөлөшө
- атмосфераның йылылыҡ режимы
- атмосферала дым алмашыныуы
- атмосфераның дөйөм циркуляцияһы
- электр ҡырҙары
- оптик һәм акустик күренештәр
- циклондар
- антициклондар
- елдәр
- атмосфера фронттары
- климат
- һауа торошо
- болоттар
- метеорҙар
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Хромов С. П. Метеорология и климатология для географических факультетов — Л.: Гидрометеорологическое изд-во, 1964. — Б. 30. — 500 б.
- Городецкий О. А., Гуральник И. И., Ларин В. В. Метеорология, методы и технические средства наблюдений — 2-е изд. — Л.: Гидрометеоиздат, 1991. — Б. 8. — 336 б. — ISBN 5-268-00646-9.
- Хромов С. П., Петросянц М. А. Метеорология и Климатология. Учебник — М.: Изд. МГУ, 2001. — 527 б.
- Пасецкий В. М. Метеорологический центр России. Л.: Гидрометеоиздат, 1978.
- Селезнева Е. С. Первые женщины геофизики и метеорологи. Л.: Гидрометеоиздат, 1989.-184 с.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Метеорология и климатология — статья в энциклопедии «Кругосвет»
- Российский государственный гидрометеорологический университет (РГГМУ)
- Сайт Гидрометеорологического научно-исследовательского центра Российской Федерации
- Отделение метеорологии и климатологии Московского центра Русского географического общества
- Метеорологический прогноз погоды в городах Российской Федерации
- Как метеорологи предсказывают погоду
- Карманный справочник авиационного штурмана, МЕТЕОРОЛОГИЯ
- Метеословарь Института географии РАН
- Метеорология и климатология. Курс лекций
- Luke Howard and Cloud Names (инг.). Royal Meteorological Society. 24 октябрь 2015 тикшерелгән.
- Keith.C.Heidorn Luke Howard: The Man Who Named The Clouds (инг.) (1999). 24 октябрь 2015 тикшерелгән.
Ҡалып:Метеорологическое оборудование
- ↑ The Man Who Named The Clouds
- ↑ 2,0 2,1 RMetS
- ↑ А.Угрюмов. «По сведениям Гидрометцентра…»
- ↑ Метеорология и гидрология // Гидрометеоиздат. — 2014. — № 4. — С. 126—127. — Из содерж.: Евгений Михайлович Добрышман (к 95-летию со дня рождения). — ISSN 0130-2906.
- ↑ И о погоде
- ↑ http://www.isaran.ru/?q=ru/fund&guid=4EEACCCC-3A05-48E3-90C0...ida=27
- ↑ Пропавший Соловецкий этап, Владимир Тольц, 25.08.07 на сайте Радио Свобода
- ↑ Готюр И. А., Костромитинов А. В.Технология описания и раскодирования метеорологических данных на основе алгебраического подхода. — Журнал Приборостроение. — Выпуск № 1. — Стр. 6-11
- ↑ www.meteorb.ru/about/historical-reference
- ↑ www.meteorb.ru/about/historical-reference
- ↑ www.meteorb.ru/meteorology/network-of-meteorological-stations
- ↑ Кан С.И. Океан и Атмосфера — Москва: Наука, 1982. — Б. 71—72. — (Человек и окружающая среда).


text:
Исламдың биш нигеҙе
Исламдың биш нигеҙе (Пять столпо́в исла́ма) (ғәр. أركان الإسلام خمسة) — шәриғәттең барса мосолмандар өсөн фарыз (мотлаҡ) булған, Исламдың нигеҙҙәрен тәшкил иткән ҡиммәттәре. Биш нигеҙгә ошолар инә: шәһәҙәт, намаҙ, ураҙа, зәкәт һәм хаж.
Йөкмәткеһе
Нигеҙҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ислам нигеҙҙәре Ҡөрьәндә һанап сығылмай, мәгәр Пәйғәмбәр хәҙистәренән билдәле. Күпселек мосолмандар бының менән килешә. Һәр биш ғәмәл күңел менән инаныуҙы һәм ниәт итеүҙе, баштан аҙағынаса дөрөҫ башҡарыуҙы талап итә [1].
Исламдың биш нигеҙе хаҡ мосолман өсөн фарыз булған биш ғәмәлде үҙ эсенә ала. Улар:
- Аллаһы тәғәләнең берлеген, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең рисаләтен таныуҙы белдереү (шәһәҙәт);
- көнгә биш тапҡыр намаҙ уҡыу (намаҙ);
- Рамаҙан айында ураҙа тотоу;
- мохтаждарға ярҙам итеү өсөн һалым түләү (зәкәт);
- Мәккәгә хаж ҡылыу[1].
Ваҡыт уҙа бара ҡайһы бер дини йүнәлештәр ошо биш нигеҙгә алтынсыһын да ҡуша, үҙгәрештәр индерә башлаған. Йышыраҡ алтынсы итеп йыһат ҡылыуҙы әйтәләр. Теологик ҡараштан, ул үҙ эсенә тәү сиратта үҙ нәфсеңде тыйыу, уға ҡаршы көрәш тип һанала [1].
Шәһәҙәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Алланың берлеген, Мөхәммәт Пәйғәмбәр рисаләтен иғлан иткән шәһәҙәт: «Әшһәдү әл ләә иләәһә иллә-лааһ. Әшһәдү әннә Мүхәммәдәр-расүүлүл-лааһ». Мосолмандар үҙ инанысын шулай белдерә, ә Ислам ҡабул итеүселәр уны әйтеп дингә инеүен иҫбатлай. Ислам тотҡан илдәрҙә һәр сара, дини булһынмы ул, донъяуимы, шәһәҙәнән башлана. [1]. Ул исламдың ике төп тәғлимәтен эсенә ала:
- Алланың берлеген таныу, монотеизм;
- Мөхәммәттең с.ғ.с. рисаләтен таныу[2].
Шәһәҙәт тәүге мосолмандарҙың мөшриктәрҙән һәм башҡа диндекеләрҙән айырымлыҡтарын күрһәткән доға һәм оран булараҡ килеп сыҡҡан. Алыштар ваҡытында шәһәҙәт оран булараҡ ҡулланылған, шунан килеп сыҡҡан да инде шәһит атамаһы. Башта йыһат ваҡытында шәһәҙәт әйтеп һәләк булғандарҙы шәһит тип атағандар.[3].
Шиғыйҙарҙың шәһәҙәте сөнниҙәрҙекенән Али ибн Әбү Талиб исемен ҡушыу менән айырыла: «үә `Алийүн Үәлиу-л-лаһ»(«һәм Али — Аллаһының дуҫы»). Дөйөм алғанда шиғыйҙар шәһәҙәтте ошолай әйтә: «Алланан башҡа илаһ юҡлығына шәһәҙәт итәм, йәнә Мөхәммәт Рәсүллегенә шәһәҙәт итәм, йәнә Али — Аллаһының дуҫы икәнлегенә шәһәҙәт итәм».
Шәһәҙтте рәсми рухани алдында әйтеү урта быуаттарҙа ислам ҡабул итеү йолаһы булған [4]. Ислам буйынса, Аллаһ алдында ихласлыҡ менән шәһәҙәт әйткән кеше мосолман тип һанала һәм шәриғәттең башҡа нигеҙҙәрен һәм сөннәт ғәмәлдәрҙе үтәргә тейеш була.
Намаҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Балиғ булған һәр мосолман көнөнә биш тапҡыр намаҙ уҡырға тейеш. Уларҙың ваҡыттары билдәләнгән һәм һәр береһенең атамаһы бар [1]. Ҡөрьәндә намаҙҙы нисек уҡырға аныҡ күрһәтмәләр юҡ, мәгәр айырым хәрәкәттәр, доғалар, ваҡыт телгә алына. Намаҙҙың барлыҡ хәрәкәттәре Мөхәммәт Пәйғәмбәр уҡығанын сәхәбәләр хәтерләп ҡалғанынса үтәлә. Намаҙҙың бер төрлө уҡылышын быуаттан ашыу нығыта барғандар һәм ул хәнәфи ғөләмә Мөхәммәт әш-Шайбани (805 й. вафат) тарафынан яҙма рәүештә теркәлеп ҡалған.[5].
]]
Намаҙҙың барлыҡ доғалары, тейешле һүҙҙәре ғәрәп телендә әйтелергә тейеш. Ниндәй мәҙһәб булыуына ҡарап, улар бер аҙ башҡараҡ булыуы ихтимал. [5].
Көн һайын биш тапҡыр фарыз намаҙ уҡылырға тейеш:
Ҡайһы бер осраҡтарҙа өйлә менән икендене, ахшам менән йәстеүҙе ҡушып уҡыйҙар. Ҡояш тап төшлөктә торғанда, ҡояш сыҡҡан һәм байыған мәлдә намаҙ уҡыу тыйыла. Намаҙҙан тыш та теләгән ваҡытында, теләгән телдә Аллаһы тәғәләнән ярҙам һорай, доға уҡып, туранан-тура мәрәжәғәт итә ала. [5].
Намаҙҙы яңғыҙ ҙа, йәмәғәт менән дә теләгән бер урында уҡырға була. Йома намаҙы бик ҙур әһәмиәткә эйө, ул мәсеттә уҡыла. Мосолман был көндә имамдың вәғәзен (хөтбә) тыңлай һәм йәмәғәт менән бер бөтөн итеп тоя ала. [1].
Намаҙҙы таҙа ерҙә, намаҙлыҡ түшәп, тәһәрәт алып уҡыйҙар. Мосолман эске хәләтен дә, тәнен дә тәһәрәтләп, өйөн, кейемен паклап, насар уйҙарға бирелмәй ғибәҙәт ҡылырға тейеш. [2].
Намаҙҙы имам артына рәткә теҙелеп баҫып уҡыйҙар. Ҡатын-ҡыҙ ирҙәрҙән айырым, йә уларҙың артына баҫып ғибәҙәт ҡылалар. Намаҙға ойоғанда һөйләшергә, ашарға, көлөргә, артыҡ хәрәкәттәр эшләргә ярамай. Эскән, һаташҡан хәлдә уҡыу тыйыла. Ауырыуҙар һәм ғәриптәр ултырып та, ятып та уҡый ала. [5].
Фарыз намаҙҙарҙан тыш мосолмандар сөннәт намаҙҙар ҙа уҡый ала, был сауаплы эш һанала[2].
Зәкәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зәкәт — мохтаж мосолмандар файҙаһына йыйылған һалым. Факиһтар был төшөнсәне" [гонаһтан] таҙараныу" тип аңлата. Европа тикшеренеүселәре иһә боронғо йәһүд телендәге закут («изгелек») тигәндән йә нәсрани ғәрәптәр аша сүриә теленән ингән тигән фараз әйтә. Тамырҙары менән Исламға тиклем үк йәшәп килгән үҙ-ара ярҙам «вакуфы (фонды)» һәм һуғыш мәлендә ҡулға төшкән ғәнимәт мал бүлешеүгә барып тоташа [6].
Мәккәлә иңгән сүрәләрҙән күренеүенсә, зәкәт хәйер-саҙаҡа, матди ярҙам, игелек ҡылыу мәғәнәһендә ҡулланыла. Зәкәт түләү тәүге мосолмандарҙың Мәҙинәгә һижрә ҡылыуынан башланғандыр. Мәхәммәд Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң зәкәт түләүҙән баш тартыу иртидад — диндән сығыуҙың бер сәбәбе тип һанала.[7].
إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ ۖ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ
Зәкәт хәленән килгән мосолман ирҙәр тарафынан түләнә. Ҡатын-ҡыҙҙың биҙәүестәре, ҡоралды биҙәүгә тотонолған алтын һәм көмөш өсөн һалым түләнмәй. Йыйылған иғәнә йыл дауамында тик шул төбәктә генә тотонола. [7].
Зәкәт вакуфынан ярҙам алырға хоҡуҡлы кешеләр: хәйерселәр; ярлылар; зәкәт йыйыусылар; «рәхмәткә лайыҡ кешеләр»; мукатабтар; бурысын ҡайтара алмаусылар; өйөнә ҡайтырлыҡ аҡсаһы булмаған мосафирҙар[6].
Ураҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ураҙа Мөхәммәт Пәйғәмбәр тарафынан 624 йылда индерелгән һәм Исламға тиклемге тәҡүә яңғыҙлыҡ йолаһына барып тоташа (итикаф). Ураҙа тотоу кәрәклеге Ҡөрьәндә һәм Пәйғәмбәр сөннәтендә әйтелгән. Ураҙа 29 йә 30 көн бара. Тотоу ваҡыты — таң ата башлағандан (сәхәр) ҡояш байығанға тиклем(ифтар — башҡ. ауыҙ асыу)[1].
Ураҙа тотоусылар көндөң яҡты ваҡытында ашамай, эсмәй, хәләл ефете менән яҡынлыҡ ҡылмай һ.б., йәғни тәҡүәлектән айырған бар нәмәнән баш тарта. Ҡояш байыу менән ашау-эсеүгә, енси яҡынлыҡҡа рөхсәт бирелә. Төндәрҙе Ҡөрьән уҡып, доғалар ҡылып үткәрергә кәңәш ителә. Рамаҙан айында күберәк сауаплы эштәр ҡылып ҡалырға, хәйер-саҙаҡа таратырға, асыуланышҡан кешеләр менән ярашырға һ.б. игелекле ғәмәлдәр эшләргә ҡушыла. [8].
Ураҙа балиғ булған һәр мосолманға фарыз. Берәй сәбәп арҡаһында ураҙа тота алмаусыларға (алыҫ сәфәр, һуғыш, әсиргә төшөү һ.б.), шулай уҡ сәләмәтлегенә зыян килеү ихтималы булғанда (ауырыу, ҡартлыҡ, ғоманлы булыу һәм бала имеҙеү), аҡылы камил булмағандарға ураҙа тотмаҫҡа рөхсәт ителә. . Шулай уҡ күреме килгән ҡатындар һәм енәйәте өсөн язаһын алмаған енәйәтселәр ураҙа тотмай. [8].
Ваҡытлы сәбәптәр арҡаһында ураҙаһын тота алмаусылар йыл дауамында үҙҙәренә уңайлы мәлдә ҡаза ҡылып ҡуйырға тейештәр. Яңылыштан ураҙаһын боҙғандар ай бөткәс шул көндәрҙе ҡаза ҡылып ҡуя. Белә тороп ураҙаһын боҙоусылар ҡаза ҡылыуҙан тыш тәүбә итергә һәм гонаһын йолорлоҡ ғәмәлдәр ҡылырға тейеш (кәффәрәт). Ислам илдәрендә асыҡтан-асыҡ ураҙаны һанламаған һәм күрһәтеп уны боҙған өсөн шул илдең ҡануниәтенә ярашлы яза бирелә. [8].
Хаж[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәккәгә һәм Мәҙинәгә хаж ҡылыу һәр мосолмандың хыялы. Мәҙинәлә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡәбере, ә Мәккәлә - Исламдың иң изге урыны Ҡәғбә. Ислам сығанаҡтарында иҫбатланыуынса, Ҡәғбә иң тәүҙә Әҙәм ғәләйһиссәләм тарафынан төҙөлгән, шунан тууны туфан һыуы баҫып киткән. Уны Ибраһим Пәйғәмбәр улы Исмәғил менән тергеҙгән. Ислам риүәйәттәрендә бәйән ителеүенсә, Ибраһим Пәйғәмбәр заманында хаж ҡылыу башланған. Боронғо ғәрәптәр мосолмандар Мәккәне яулап алғаннға тиклем үҙҙәренең балбалдары торған Ҡәғбәтуллаға хаж ҡылып йөрөгәндәр. Хәҙергесә хаж ҡылыу Мөхәммәт Пәйғәмбәр заманынан башланған. Рәсүл үҙе үҙенең берҙән-бер бәхилләшеү хажын 632 йылда ҡылған. («Бәхилләшеү хажы») [2].
Хаж һәр мосолман өсөн фарыз ғибәҙәт; кемдер үҙе бара алмаһа, үҙе өсөн вәкил ебәрә ала. Ҡатын-ҡыҙ хажға тик мәхрәме менән генә бара ала . Хаж йыл һайын зөлхизә айында ҡылына һәм уның бер нисә ғибәҙәте бар[9]. Мәккәгә хаж Рамаҙан айы тамамланғандан һуң ике ай ҙа ун көн үткәс башлана һәм мосолмандарҙың ике бөйөк байрамының береһе - Ҡорбан байрамына (Ид әл-әдхә)тап килтерелә. Хаж Ибраһим Пәйғәмбәрҙең улы Исмәғилде Аллаһ ризалығы өсөн ҡорбанға килтерергә әҙер тороуын мәңгеләштереү маҡсатында ҡылына. Йыл һайын ун миллиондан ашыу хажи мосолмандарҙың берҙәмлеген һәм бәйләнештәрҙе нығытыу өсөн бар донъянан Мәккәгә йыйыла Матди хәле ниндәй булыуға ҡарамаҫтан һәммә хажиҙар бер иш ихрам кейә. Исламда әйтелгәнсә, хаж кешенең бар гонаһтарын юйҙырта. [1].
Зөлхизә айының 7-һенә хаж ҡылыусылар Мәккәгә йыйыла. Ихрам хәленә ингәс, үмрә ҡылалар. Кемдер оло хаж үтергә теләһә, үмрәнән һуң ихрамдан сыға һәм сәсен ҡырҡа. Ғәрәфәгә барыр алдынан улар яңынан ихрам хәленә инә. Кемдер үмрә менән ҡыран хажды бергә үтергә теләһә, аҙаҡҡаса ихрам хәлендә ҡала. [9].
Зөлхизәнең 8-ендә (йәүм әт-тәрвиә) хаж ҡылыусылар һыу алып Мина һәм Мөздәлифә үҙәндәре аша Ғәрәфә тауына йүнәлә. Хаж ҡылыусыларҙың бер өлөшө Ғәрәфә үҙәнендә ҡала, бер өлөшө 8-енән на 9-ына ҡарай Мина үҙәненә китә. [10].
Зөлхизәнең 9 -ында Ғәрәфә тауы итәгендә ҡояш байығансы торалар. Динлеләр был көндө намаҙҙар, доғалар менән үткәрә. Шунан инде хаж ҡылыусылар Мөздәлифәгә йүнәлә (ифада)[9].
Зөлхизәнең 10- да (йәүм ән-нәһер) сабах намаҙынан һуң хаж ҡылыусылар Мина үҙәненә йүнәлә һәм унда Иблисте һынландырған джәмрә әл-Акабаға ете таш ташларға бара. Бынан һуң ҡорбан салына. Был көндә мосолман донъяһы Ҡорбан байрамын байрам итә. Джәмрәләргә тейешенсә таш ташлап бөткәс, сәсте алдырып йә осон ҡырҡып, хаж ҡылыусылар Мәккәгә хушлашыу тауафына бара. [9]. Зәлхизәнең 11 - 13 көндәрендә (әййәм әт-тәшриҡ) хаж ҡылыусылар ҡорбан салыуҙы дауам итәләр, Мина үҙәнендә джәмрәләргә таш ташлайҙар. [9].
Хаждың төп өлөштәре Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең үҙе тарафынан билдәләнгән. Хаж ҡылыу тәртибе төп мәҙһәбтәрҙең вәкилдәре тарафынан урын-еренә еткереп эшкәртелгән. Хаж урта быуаттарҙа мосолман донъяһында мөһим тарихи-мәҙәни һәм социаль-сәйәси роль уйнаһа, хәҙерге заманда ла ул үҙенең идеологик һәм сәйәси әһәмиәтен һаҡлап килә[9].
Хаж менән бер рәттән кесе хаж - үмрә лә бар. Уны йылдың башҡа ваҡытында ла ҡылып була. Ул да сауаплы ғәмәл һанала, әммә хаж менән тиңләшә алмай. Хаж ҡылыусылар йәмғиәттә, ҡағиҙә булараҡ, абруй ҡаҙана һәм хажи тигән исем ала. Хаж ҡылған ҡатын-ҡыҙ хажиә тип атала. [2].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Исламист
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Кругосвет
- ↑ Ислам: ЭС, 1991, Шахада, с. 296
- ↑ Ислам: Словарь атеиста, 1988, с. 247
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 Ислам: ЭС, 1991, ас-Салат, с. 204
- ↑ 6,0 6,1 Ислам: ЭС, 1991, Закат, с. 74
- ↑ 7,0 7,1 Ислам: ЭС, 1991, Зәкәт, с. 74
- ↑ 8,0 8,1 8,2 Ислам: ЭС, 1991, ас-Саум, с. 208
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 Ислам: ЭС, 1991, аль-Хаджж, с. 261
- ↑ Ислам: ЭС, 1991, әл-Хаж, с. 261
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- [[]] Исламдың биш нигеҙе // Ислам: энциклопедический словарь / отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, 1991.
- Ҡалып:ИСА-1988
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Исламдың биш нигеҙе — статья из Исламской энциклопедии Islamist.ru.
- Исламдың биш нигеҙе // Энциклопедия «Кругосвет».


text:
Газета "Йәшлек" » Облако тегов » 76(2011)
Земфира Ғәлимова – ТӨРКСОЙ премияһы лауреаты
Новости / Мәҙәниәт // 27-09-2011, 12:56
БР мәҙәниәт министрының беренсе урынбаҫары К. Дәүләтова ТӨРКСОЙ мәҙәниәте министрҙарының Даими советы ултырышында ҡатнашты. Совет ТӨРКСОЙ ойошмаһы эшмәкәрлеге тураһында уның генераль секретары Дюсен Касеиновтың отчетын тыңланы. Халыҡ-ара ойошма етәксеһенең вәкәләттәр мөҙҙәте сығыу сәбәпле, 2011 − 2014 йылдарға Дюсен Касеинов ҡайтанан ойошма етәксеһе итеп һайланды. Төркиә Республикаһының мәҙәниәт һәм туризм министры Эртугрул Гюнай ойошманың ваҡытлыса координаторы итеп һайланды....
Башығыҙҙы эшләтегеҙ!
Махсус бит // 27-09-2011, 11:55
1. Һеҙҙең шкафта буталышып, 10 пар ҡара ойоҡбаш һәм 10 пар һоро ойоҡбаш ята. Ҡараңғыла бер-береһенә тап килгән бер пар ойоҡбаш сығарыу өсөн һеҙгә ни бары уларҙың өсәүһен һөйрәп сығарыу ҙа етә. Шул уҡ шкафта 10 пар ҡара бирсәткә һәм 10 пар һоро бирсәткә ятҡан ваҡытта ҡараңғыла икеһе лә тап килерлек итеп нисә бирсәткә сығарырға кәрәк буласаҡ?...
Телеңде йоторлоҡ
Махсус бит // 27-09-2011, 11:52
Консерваланған голубцы
Ҡышын эслек төрөлгән кәбеҫтә япрағы менән һыйланырға теләһәгеҙ, тап ошо рецепт һеҙҙең өсөн.
Уға 3 кг кишер,1,5 кг кәбеҫтә, шул уҡ күләмдә − татлы борос, 1 кг пастернак, 5 − 7 борсаҡлы борос (яратһағыҙ, әсе борос та һалырға мөмкин) кәрәк. Маринад өсөн 1 литр һыу, 250 г үҫемлек майы, самалап тоҙ, 70 процентлы һеркә эссенцияһы алына....
Ҡышын эслек төрөлгән кәбеҫтә япрағы менән һыйланырға теләһәгеҙ, тап ошо рецепт һеҙҙең өсөн.
Уға 3 кг кишер,1,5 кг кәбеҫтә, шул уҡ күләмдә − татлы борос, 1 кг пастернак, 5 − 7 борсаҡлы борос (яратһағыҙ, әсе борос та һалырға мөмкин) кәрәк. Маринад өсөн 1 литр һыу, 250 г үҫемлек майы, самалап тоҙ, 70 процентлы һеркә эссенцияһы алына....
һауала осоп йөрөмәйһеңме?
Махсус бит // 27-09-2011, 11:51
Үҙеңдең тормошҡа ҡарашыңды билдәләү өсөн түбәндәге һынамыштың һорауҙарына «эйе» йәки «юҡ» тип яуап бирергә кәрәк.
1. Ҡулыңа гәзит алыу менән уҡый башларҙан алда иң тәүҙә һүрәттәрен ҡарап сығаһыңмы?
2. Күңелең китек булғанда ғәҙәттәгенән күберәк ашайһыңмы?
3. Ашаған ваҡытта ла эшең тураһында уйлап ултыраһыңмы?
4. Мөхәббәт хаттарын һаҡлайһыңмы?...
1. Ҡулыңа гәзит алыу менән уҡый башларҙан алда иң тәүҙә һүрәттәрен ҡарап сығаһыңмы?
2. Күңелең китек булғанда ғәҙәттәгенән күберәк ашайһыңмы?
3. Ашаған ваҡытта ла эшең тураһында уйлап ултыраһыңмы?
4. Мөхәббәт хаттарын һаҡлайһыңмы?...
Эшҡыуар һәм балыҡсы хаҡында
Әҙәбиәт // 27-09-2011, 11:28
Бер эшҡыуар диңгеҙ буйында ҙур ғына балыҡ тотҡан балыҡсыны күҙәтә. Уны уңышы менән ҡотлай һәм:
– Ошондай балыҡты эләктерер өсөн күпме ваҡыт кәрәк? – тип һорап ҡуя.
– Ике сәғәттән ашыу, – тип яуаплай балыҡсы....
– Ошондай балыҡты эләктерер өсөн күпме ваҡыт кәрәк? – тип һорап ҡуя.
– Ике сәғәттән ашыу, – тип яуаплай балыҡсы....
Команда уйнамағас, ҡапҡа һаҡсыһы нимә эшләһен?..
Новости / Спорт // 27-09-2011, 11:27
Юлаевсылар Хабаровскиҙан еңелсә ҡайтырға булды. Тәүге уйында «Амур»ҙы 4:2 иҫәбенә отҡас, икенсеһендә хужаларға 1:3 иҫәбенә еңелеп, урындағы көйәрмәндәренә «күңелле ял» көнө бүләк итте.
Ғөмүмән, «Салауат Юлаев» хоккейсылары һуңғы ике миҙгелдә алыҫ төбәктәрҙән өс мәрәйҙән дә артыҡ йөк менән ҡайтҡаны юҡ. Был юлы ла беҙҙекеләр өйрәнгән ғәҙәтенән тайпылманы. Ҡапҡа һаҡсыбыҙ Эрик Эрсберг та быға булышлыҡ иткән һымаҡ тойолдо. Дәғүәсенең һуҡҡан өс шайбаһы ла тоторлоҡ һымаҡ ине. Әлбиттә, уны ғәйепләгәндән түгел, бында уйынсыларҙың да ғәйебе бар. Сөнки улар тырышмай икән, ниндәй һөҙөмтә булһын? Шуға ла «Амур» командаһы, булған мөмкинлеген оҫта файҙаланып, лайыҡлы еңеү яуланы....
Ғөмүмән, «Салауат Юлаев» хоккейсылары һуңғы ике миҙгелдә алыҫ төбәктәрҙән өс мәрәйҙән дә артыҡ йөк менән ҡайтҡаны юҡ. Был юлы ла беҙҙекеләр өйрәнгән ғәҙәтенән тайпылманы. Ҡапҡа һаҡсыбыҙ Эрик Эрсберг та быға булышлыҡ иткән һымаҡ тойолдо. Дәғүәсенең һуҡҡан өс шайбаһы ла тоторлоҡ һымаҡ ине. Әлбиттә, уны ғәйепләгәндән түгел, бында уйынсыларҙың да ғәйебе бар. Сөнки улар тырышмай икән, ниндәй һөҙөмтә булһын? Шуға ла «Амур» командаһы, булған мөмкинлеген оҫта файҙаланып, лайыҡлы еңеү яуланы....
Яр Саллылар беҙҙә миҙгел асты
Новости / Мәҙәниәт // 27-09-2011, 11:26
Беҙҙең театрҙар миҙгел асмаған мәлдә лә Өфө тамашасыһы бойоғоп ултырманы. Татарстандың Яр Саллы ҡалаһының татар дәүләт драма театры артистары баш ҡалабыҙ халҡын гастролдәре менән ҡыуандырҙы. Улар «Нур» театрында 14 сентябрҙән алып 19-на тиклем тамашалар ҡуйҙы....
Алтын башаҡ байрамында яңғыраны йыр-моңдар
Новости / Мәҙәниәт // 27-09-2011, 11:25
Халҡыбыҙҙа ер-һыу, тәбиғәт, хеҙмәткә бәйләнгән әллә күпме байрам бар. Һабантуй, кәкүк сәйе, ҡарға бутҡаһы тураһында беҙ бөтәбеҙ ҙә беләбеҙ. Һабантуйҙар республикала ғына түгел, унан ситтә лә гөрләп үтеп торһа, ҡайһы бер төбәктәрҙә әле лә һирәкләп булһа ла кәкүк сәйенә, ҡарға бутҡаһына ла сығалар. Ә бына Сөмбөлә байрамы тураһында күптәрегеҙ тәүләп ишетәлер. Башҡорт халҡында элек шундай матур байрам булған. Ул көҙөн, 21 – 23 сентябрҙә – ҡояштың тылсымлы торошона тура килгән көҙгө тигеҙлек мәлендә уҙғарылған. Уңыш байрамында күбеһенсә ир-егеттәр ҡатнашҡан....
Фельдшерыбыҙҙан уңдыҡ
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 27-09-2011, 11:24
Беҙҙең Сапай ауылында фельдшер-акушерлыҡ пункты совет осоронда уҡ төҙөлгәйне. Уны асыуға республикабыҙҙың атҡаҙанған табибы Радик Ғарифулла улы Богданов заманында күп көс һалғайны. Үкенескә күрә, был изге йән хәҙер яҡты донъяла юҡ.
Фельдшерлыҡ пунктында 1979 йылдан алып Фатима Шафиҡова эшләй. Ул тыумышы менән Баймаҡ районының Әхмәр ауылынан. Бына инде 32 йыл үҙ эшен яратып башҡарған тәжрибәле белгес олоһона ла, кесеһенә лә иғтибарлы...
Фельдшерлыҡ пунктында 1979 йылдан алып Фатима Шафиҡова эшләй. Ул тыумышы менән Баймаҡ районының Әхмәр ауылынан. Бына инде 32 йыл үҙ эшен яратып башҡарған тәжрибәле белгес олоһона ла, кесеһенә лә иғтибарлы...
Ҡыҙым менән нисек осрашырға?
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 27-09-2011, 11:23
Тормош иптәшем менән күптән айырылышҡанбыҙ, алты йәшлек уртаҡ ҡыҙыбыҙ бар. Ҡатыным бала менән аралашыуҙы тыя, миңә уны бөтөнләй күрһәтмәй. Нимә эшләргә?
Илдар Т.
Һорауға Баймаҡ районы прокурорының өлкән ярҙамсыһы Илшат РӘХМӘТУЛЛИН яуап бирә:...
Илдар Т.
Һорауға Баймаҡ районы прокурорының өлкән ярҙамсыһы Илшат РӘХМӘТУЛЛИН яуап бирә:...
[/aviable]


text:
Республика 2018 йылғы Дельфий уйындарына әҙерләнә
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Башҡортостандан һәләтле балалар Рәсәйҙең 17-се йәштәр Дельфий уйындарында ҡатнашырға әҙерләнә. Улар быйыл 20-25 апрелдә Приморье крайында (Владивосток ҡалаһы) үтә.
Республиканың уҡытыу-методика үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, ғәҙәттәгесә Башҡортостандың рәсми делегацияһына республиканың мәҙәниәт өлкәһе белем биреү йорттары уҡыусылары инә. Делегация составын һайлап алыу турындағы жюри менән берлектә Башҡортостан Республикаһының Дельфий уйындары буйынса ведомство-ара эшсе төркөм билдәләй.
Рәсәйҙең 17-се йәштәр Дельфий уйындарына һайлап алыу (төбәк) туры ағымдағы йылдың 7 февралендә Урта махсус музыка колледжында Уйындарҙа ҡатнашыуға дәғүәселәрҙең видеояҙмалары буйынса үтә.
http://www.bashinform.ru/news/1104765-bashkortostan-gotovitsya-k-uchastiyu-v-delfiyskikh-igrakh-2018-goda/