text:
Глобаль йылыныу
Глобаль йылыныу – уртаса йыллыҡ Ер атмосфераһы температураһының даими үҫе барыуы. БМО климат үҙгәреүен тикшереүсе белгестәр мғлүмәтенсе, XVIII быуат уртаһынан Ерҙә уртаса температура 0,7 °C-ҡа күтәрлгән. Йылыныуҙыҡ шаҡтай өлөшө һуңғы 50 йылға тура килә, һәм был йылыныу кеше эшмәкерлеге менән бәйле. Климат үҙгәреүен тикшерүсе белгестәр билдәләгәнсә, XXII быуатта Ер температураһы 1,8 до 3,4 °С-ҡа тиклем күтәрелергә мөмкин[1]. Ҡайһы бер урындарҙа ауа температураһы түбәнәйеүе мөмкин.
Йөкмәткеһе
Глобаль йылыныу күренеше[үҙгәртергә]
2010 йылда һауа шарттарының ҡырҡа боҙолоуы – Ер шарында климат үҙгәреүҙең туранан-тура эҙемтәһе, ул туранан-тура кеше эшмәкәрлегенә бәйле. 1880 йылдан һуң тәү тапҡыр 2010 йылдың ғинуар – апрелдә һауа температураһы Ер шарында иң юғарыһы ине. Ҡыш Цельсий буйынса – 1,89, яҙ 1,37С градусҡа йылыраҡ теркәлгән. 2010 йылдың нюнь – июлендә Көнсығыш Европаны бығаса күрелмәгән эҫелек солғап, урыны менән һауа 40С градусҡаса йылынды. Май айында ғәҙәти булмаған эҫелек Рәсәйҙең көнсығыш һәм үҙәк райондарына ла үтеп инде. Көньяҡ Америкала иһә был яҡтар өсөн бөтөнләй ят һалҡын һауа хөкөм һөрҙө. Көслө ел ҡар алып килде, һепертмә буран сыҡты. Июлдә Аргентинала һәм Чилиҙа ысын һалҡындар урынлашып, температура – 18 – 22 градусҡа тиклем түбәнәйҙе. Көньяҡ Африкала ла күпләп ҡар яуып, урыны менән уның ҡалынлығы 25 сантиметрға етте.
Ғәҙәттә, көҙ күҙәтелә торған муссон ямғыр¬ҙары Һиндостан, Пакстан һәм Бангладештта көслө һыу баҫыуға килтерҙе. 500-ҙән ашыу кеше һәләк булды, 10 миллионы тыуған ерҙәрен ташлап китергә мәжбүр булды. Бик күп сәсеүлек зыян күрҙе, мал-тыуар, башҡа мөлкәтте һыу йыуып алып китте. Көньяҡ Ҡытайҙа һыу баҫыуҙан 120 кеше ҡорбан булды, 13 миллионы төрлө ҡаза күрҙе. Хатта Ғәрәп диңгеҙендә бер ҡасан да булмаған тропик циклон күҙәтелде. Англия менән Уэльста көслө ямғырҙар яуҙы, Кипрҙа эҫелек 45 градусҡа етеп, үҙенсәлекле рекорд ҡуйылды. Кувейтта дүрт көн рәттән 50 градустан юғары эҫелек күҙәтелде.
Франция ла быйыл тәбиғәт аномалияһын йышыраҡ күҙәтте.
Глобаль йылыныу сәбәптәре[үҙгәртергә]
Тикшереүселәр атмосфераның йылыныуына заводтар һәм автомобилдәр сығарған углекислый газ ғәйепле икәнен күптән әйтә килә. Әммә был күренеште Ҡояш активлығы менән бәйләүселәр ҙә бар. Ысынлап та, Ҡояштың активлығы үҙгәреп тора, Йыһандан ергә күп кенә туҙан да килеп эләгә, ти улар. Һауа шарттары ҡырҡа боҙолоуҙа кеше ғәйебе ни дәрәжәлә? «Известия-наука» ҡушымтаһы ошо һорау өҫтөндә уйланып, интернетта ҙур мәҡәлә баҫтырып сығарҙы. Глобаль йылыныу арҡаһында БМО белгестәре яҡын киләсәктә төрлө һәләкәттәр фараз итә, тип яҙа гәзит. Кешенең техноген эшмәкәрлеге, атмосфераға углекислый газ күпләп бүленеү – төп хәүеф сығанағы. Һуңғы 40 йылда Мәскәүҙә уртаса температура 5 градусҡа күтәрелде. Хатта ғинуарҙа ла ул ни бары – 9,3 градус тәшкил иткән. Тимәк, ҡышҡы һалҡындарҙан һуң эҫе йәй киләсәк[2]..
Парник эффекты[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер теориялар буйынса, был күренеш Ерҙең йылы бүлеп сығарыу һәләтен тотҡарлай һәм парник эффекты тыуҙыра. Сәнәғәттең 200 йыллыҡ эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә углекислый газдың атмосфералағы күләме өстән бер өлөшкә артып, һуңғы быуатта уртаса температура 0,6 градусҡа күтәрелгән. 90-сы йылдар уҙған быуаттың иң эҫе дәүере һанала. Һуңғы 100 йылда Төньяҡ ярымшарҙа температура уға тиклемге мең йылдан да күберәк артҡан. Әгәр ҙә сәнәғәт етештереүе күләме әлеге кимәлдә һаҡланһа, XXI быуат аҙағына климаттың 2 – 6 градусҡа йылыныуы көтөлә. Донъя океаны иһә бер метрға күтәреләсәк.
Парник эффекты, йәғни Ер шарында климаттың йылына башлауына беренсе тапҡыр 1824 йылда француз физигы Жозеф Фурье иғтибар итә. Ләкин кеше леккә уның асылын аңлау өсөн быуат ярымдан ашыу ваҡыт кәрәк була. Синоптиктар атмосфераның йылыныуына заводтар һәм автомобилдәр сығар ған углекислый газ булышлыҡ иткәнен күптән әйтә килә. Мәҫәлән, 1 литр бензин янғанда 2,5 килограмм кислород юҡҡа сыға. Глобаль йылыныу менән иң ныҡ ҡыҙыҡһынғандарҙың Бөйөк Британиянан булыуы ғәжәп түгел, сөнки донъя океаны күтәрелә ҡалһа, был утрау һыу аҫтында ҡаласаҡ. 2006 йылда Бөтә донъя банкының баш экономисы, хәҙер Лондондың иҡтисад мәктәбе профессоры Николас Стерн әҙерләгән доклад буйынса бер ниндәй ҙә сара күрмәгәндә, XXI быуатта ахрызаман етеүе ихтимал. «Температура 100 – 200 йылда 5 градусҡа артһа, – ти Стерн, – донъя океаны күтәрелеп, 1 миллиард кеше эсәр һыуһыҙ ҡаласаҡ, йоғошло ауырыуҙар миллиондарса кешене юҡ итәсәк». Миграцияның ниндәй дәрәжәгә етәсәген күҙаллау ҙа мөмкин түгел.
Ҡояш активлығы[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер ғалимдәр фекренсә, һауа температураһының йылыныуы ҡояш активлығы менән бәйләй. Ерҙә йылыныу процессы Ҡояш активлығы менән бәйле тигән гипотеза менән сығыш яһайҙар. Ҡояш ни тиклем активыраҡ булһа, йәғни уның өҫтөндә таптар булһа, тирә-яҡҡа шул тиклем күберәк энергия тарата. Был фараз буйынса, боҙлоҡ осоронда Ҡояш активлығы кәмегән, йәғни таптар балмаған. Ҡояш активлығы циклик күренеш, 12 йыллыҡ циклы бар, 76 йыллыҡ циклы бар. Шуға күрә глобаль йылыныуҙан һуң, боҙлоҡ осоро башланырға ла мөмкин икән.
Башҡа ғалидәр бының менән килешмәй. Тәбиғәткә кеше тәъҫире барыбер көслөрәк, сәнәғәт объекттары, транспорт ҡот осҡос зыян килтерә, тип иҫәпләй улар.
Буласаҡ эҙемтәләре тураһында фараздар[үҙгәртергә]
«Известиянаука»ның күҙаллауы буйынса хәҙерге цивилизацияны алда түбәндә еләр көтә:
- Глобаль йылыныу арҡаһында боҙлоҡтар иреүҙең туфан ҡал ҡыуына килтереүе ихтимал. Ғалимдар фекеренсә, Ерҙең өстән бер өлөшө һыу аҫ тында ҡалыу кешелеккә етди хәүеф тыуҙырасаҡ;
- Озон ҡатламы йоҡарыу ҙа Ерҙең көслө радиацияға дусар ителеү ихтималлығын көсәйтә. Ундай шарттарҙа кешенең үҙен һаҡлап ҡалыу мөмкинлеге юҡҡа сыға;
- Ергә бынан 65 миллион йыл элекке кеүек метеорит килеп бәрелеү ихтималлығы. Тәүге вариант бу йынса, кешеләргә тәүтормош община ҡоролошонан башларға тура килһә, икенсеһе буйынса, Ерҙең тарҡалып, Йыһан туҙанына әүерелеү хәүефе бар;
- Ҡояштың йылытыуҙан туҡтауы. Тик был күренеште 10 миллиард йыл көтөргә кәрәк;
- ) Ер шарының сит планета вәкилдәре тарафынан баҫып алыныуы. Әлегә был фаразды бер кем дә дөрөҫләй йәки кире ҡаға алмай;
- Кешелектең үҙенүҙе юҡ итеүе.
Глобаль йылыныуҙың бөтә донъяға йоғонтоһо сүллектәр киңәйеү, дауыл һәм һыу баҫыу¬ҙар йышыраҡ күҙәтелеү, малярия һәм биҙгәк ауырыуҙары көсәйеүҙә сағылыш табасаҡ. Африка менән Азияның күпселек өлөшөндә ерҙән уңыш алыу кәмеп, көньяҡ-көнсығыш Азияла артыуы ихтимал. Европа һыу баҫыуҙан интегәсәк, Венеция менән Голландия иһә һыу аҫтында ҡаласаҡ. Австралия менән Яңы Зеландия – ҡоролоҡтан, ә АҠШ-тың көнсығыш яры емергес дауылдарҙан яфа сигеүе ихтимал. Төньяҡ ярымшарҙа боҙ ике аҙнаға элегерәк әрселәсәк. Арктиканың боҙ ҡатламы 15 процентҡа йоҡарыуы, Антарктидала боҙлоҡтоң 7 – 9 процентҡа эскәрәк шылыуы ихтимал. Көньяҡ Америка, Тибет һәм Африка тауҙарында боҙ ҡатламы иреп бөтәсәк. Европала үҫемлекселек менән шөғөлләнеү осоро ике аҙнаға оҙоная. Глобаль йылыныу арҡаһында XXI быуат аҙағына Гренландияла боҙлоҡтар иреп бөтөүе фаразлана. Был турала АҠШ-тың НАСА-һы (милли аэрокосмик тикшеренеүҙәр агентлығы) хәбәр итә.
Глобаль йылыныуға кире ҡараш[үҙгәртергә]
Ҡайһы бер ғалимдар йылыныу процессын циклик рәүештә ҡабатлынып килгән процесс тип һанай. Улар Ерҙәге йылы дәүерҙәр боҙлоҡ осоро менән алышыныуына һылтай. Улар, киләсәктә климат һыуына барасаҡ, тип иҫбатлай[3]. Яҡынса мең йыл самаһыф элек шундай йылыныу күҙәтелгән. Ошо осорҙа норвегиялылар Гренландияны үҙләштерә башлай. Ә 200 йылдан һуң утрауҙағы колония һәләк булған, сөнки һыуытып диңгеҙ туңа башлаған.[4].
Шулай итеп, ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, климат һалҡыная. Ер шарының һыуыныу циклына инеүе тураһындағы фараз меңдәрсә йылдар буйы алынған геологик мәғлүмәттәргә таяна. Глобаль һыуыныуҙың туранан-тура дәлилдәре юҡ. Улар шартлы. Мәҫәлән, 10 мең йыл элек сираттағы боҙланыу тамамланып, Ер йылына башлаған. 5,5 мең йыл әүәл ул да үҙенең юғары нөктәһенә етеп, кире процесс күҙәтелгән. Был дәлил ғалимдарҙың «Хәҙер глобаль һыуыныу башлана» тигән фаразына нигеҙ булып тора. Рәсәй Фәндәр академияһының Баш (Пулково) об серваторияһы хеҙмәткәре Х. Абдусаматов та ошо фекерҙе яҡлай. «Температура ның глобаль төшөүе 1645–1705 йылдарҙа бөтә Европала, Төньяҡ Америкала һәм Гренландияла күҙәтелгән, – ти ул. – Был күренеш фәндә Ҡояш әүҙемлегенең «Маундер минимумы» тип йөрөтөлә. Голландияла бөтә каналдарҙа ла һыу туңа, кешеләр Гренландияның бер өлөшөн ташлап китергә мәжбүр була. Иван Грозный батшалыҡ иткән дәүерҙә Ҡырымға сана юлы булыуы билдәле. Ҡояш нурҙарының ун бер йыллыҡ һәм бер быуатлыҡ вариацияларының бер юлы һәм оҙайлы үҙгәреүе арҡаһында климат шарттары ла үҙгәрә, – ти Абду саматов. – Анализдарҙан күренеүенсә, әле Ер глобаль йылыныуҙың иң юғары нөк тәһендә. Артабан Ҡояш нурҙарының һүрәнәйеүе арҡаһында температура аҡрынлап төшәсәк. XX быуатта Ҡояштың активлығы көсәйеүе Ерҙә климаттың ҡырҡа үҙгәреүенә ғәжәпләнергә түгел, сөнки ундай хәлдәр элек тә күҙәтелгән. 2012 – 2013 йылдарҙа уҡ һалҡынайта башлаясаҡ, ә 2035 – 2045 йылдарҙа иһә беҙҙе глобаль һыуыныу көтә».
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Climate Change 2007: Synthesis Report, Fig. 3.2 Atmosphere-Ocean General Circulation Model projections of surface warming
- ↑ Изменения климата, 2001.Последствия, адаптация и уязвимость. Техническое резюме МГЭИК для лиц определяющих политику. III доклад, 2001
- ↑ Глобаль йылыныу янаймы?
- ↑ Планетаны нимә көтә: йылыныумы, әллә боҙлоҡ осоромо?
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Мәхмүт ХУЖИН. Глобаль йылыныуҙан һуң беҙҙе ни көтә? Йәшлек гәзите
- Климат ниңә көйһөҙләнә? Ағиҙел. 2011 й. №7.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Халыҡ-ара килешеүләр[үҙгәртергә]
- Рамочная конвенция ООН об изменении климата — официальный сайт (на английском, испанском и французском языках)
- Рамочная конвенция ООН об изменении климата // Сайт ООН (рус)
- Киотский протокол к Рамочной конвенции ООН об изменении климата // Сайт ООН (рус)
Башҡа[үҙгәртергә]
- Глобальное потепление: факты, гипотезы, комментарии
- Глобальное потепление без предрассудков
- Погода: Глобальное потепление, программа «Специальный корреспондент» Александра Хабарова // канал Россия
- Эксперимент по распределённому моделированию климата в XXI веке
- Sceptical Science — критический обзор аргументов против современного глобального потепления и его антропогенного характера(урыҫ.)


c: text/html

text:
Инфузориялар
Инфузориялар (лат. Ciliophora, урыҫ. Инфузории) — Alveolata төркөмөнән протистар тибы; оҙонлоғо 10 мкн-дан 3 мм-ға тиклем булған бер күҙәнекле конониаль организмдар.
Һыуҙа йыш ҡына Tintinnidium, Halteria, Vorticella арыуы вәкилдәре осорай, биологик таҙартыу ҡоролмаларының ләмендә Tetrachymena pyriformis һәм Paramecium, Colpidium, Vorticella, Aspidisca ырыуы вәкилдәре ҡатнаша. Инфузориялар башҡа бер күҙәнәкле хайуандарҙан органеллалары — хәрәкәт функцияһын башҡарыусы керпексәләр һәм икеләтелгән төшө булыу менән айырылып тора. Инфузорияларҙең 2 аҫтибын билдәләйҙәр: иркен йөҙөүсе керпеклеләр (Ciliata) һәм беркетелеүсе имеүселәр (Suctoria), уларҙың ҡалынайған осонда ҡорбанын параличлай һәм үлтерә торған матдәләр бүлеп сығарыусы ау ҡармауыстары бар. Инфузорияләрҙың тәне тышҡы яҡтан пелликула менән ҡапланған цитоплазманан тора. Цитоплазмала һыу балансын, һулышты көйләүсе һәм осмотик баҫымны көйләүсе 1—3 ҡыҫҡартыу вакуольдәре, һәм 2 тип төш бар: макронуклеустар — тереклек процесстарын көйләүсе һәм микронуклеустар — енси процесста, йәғни нәҫел информацияһын тапшырыуҙа ҡатнашыусылар. Инфузориялар бактериялар, иң түбән төҙөлөшлөләр һ.б. микроорганизмдар менән күҙәнәктең өҫкө яғында урынлашҡан ауыҙ ҡыуышлығы (цитост) аша туҡлана. Аш ҡайнатыу процессы аш ҡайнату вакуольдәрендә бара. Енесһеҙ (күзәнәктең икегә бүленеүе) һәм енси юл менән үрсей. Хәрәкәтләнә торған (йөҙәләр йәки һыуҙа, тупраҡта, ҡомда һ.б. дымлы биотопларҙа үрмәләйҙәр), шулай уҡ берегеп тереклек итеүсе формалары бар. Улар берәмләп йәки колония булып таштарга, һыу үҫемлектәренә һәм хайуандарға урынлаша. Паразитик формалары ла билдәле (умыртҡаһыҙ организмдарда ла, умырткалы хайуандарҙа ла йәшәй), мәҫәлән, ихтиофтирус һәм триходиннар — балыҡ паразиттары. Кешенең йыуан эсәгендә балантидия инфузорияләр йәшәй. Хайуандарҙың эсәк трактында тереклек итеүсе инфузориялар үҫемлек аҙығын эшкәртеүҙә ҡатнаша.
Инфузориялар тирә-яҡ мөхиттең бысраныуының органик индикаторы булып тора. Бактериялар менән тукланып (ауырыу тыуҙырыусыларҙы да керетеп) һыуҙы таҙартыуҙа һәм сәләмәтләндереүҙә, ағым һыуҙарҙы биологик таҙартыуҙа мөһим роль уйнайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Определитель пресноводных беспозвоночных Европейской части СССР. Л., 1977; Кутикова Л.А. Фауна аэротенков: Атлас. Л., 1984.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Селек
Селек (урыҫ. Карага́на, лат. Caragána) — ҡуҙаҡлылар ғаиләһенән ҡыуаҡ үҫемлек. Бейеклеге 0,5-1,5 м тирәһе. Май-июнь айҙарында һары сәскә ата, июль-августа орлоғо өлгөрә.
Таралыуы[үҙгәртергә]
Селек Рәсәйҙең Европа өлөшөндә, Себерҙә, Урта Азияла һәм Алыҫ Көнсығышта үҫә. Үҫемлек тау битләүҙәрендә үҫергә ярата.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Селек GRIN сайтында мәғлүмәт
- Селек: «Энциклопедия жизни» сайтында мәғлүмәт(EOL)
- Селек — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Карагана в Биологическом энциклопедическом словаре
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1


text:
Имам
Имам – Исламда мосолмандарҙың бергәләп намаҙ уҡыуына етәкселек итеүсе, намаҙҙы алып барыусы. Мәҙинәлә мосолман йәмғиәте ойошҡан ваҡытта (622 - 632 йылдар) имам вазифаһын Мөхәммәд СҒС үҙе башҡарған.
- Сөнниҙәрҙә имам мосолман мәхәлләһенең һәм мосолман дәүләтенең етәксеһе;бер ук ваҡытта ул имам да, хәлифә лә.Мәзһәбтәрҙе нигеҙләүселәрҙе бөйөк имам дип атағандар.
- Шиғыйҙарҙа имам һүҙе мосолман мәхәлләһенең, мосолман дәүләтенең Мөхәммәт һәм уның кейәүе Ғәли нәҫеленән килә торған башлығы.
- Мәсет имамы, йәғни мәсет муллаһы. Йәмиғ мәсеттәрҙә имамдар итеп тәғәйенләнгән, дин буйынса әҙерлеге, абруйы булған мосолмандар.
Ислам белешмә һүҙлеге. 53-54-се биттәр
Шәриғәт буйынса имам вазифаһын намаҙ тәртибен белгән бәлиғәт йәшенә еткән мосолман башҡара ала.


text:
Хәкимов Кәрим Әбдрәүеф улы
Хәкимов Кәрим Әбдрәүеф улы, Ҡыҙыл паша (урыҫ. Кари́м Абдрау́фович Хаки́мов («Ҡрасный паша́»), کریم حاكم) —күренекле совет дипломаты һәм ижтимағи-сәйәси эшмәкәре, 1882 йылдың 28 ноябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Дүсән ауылында (хәҙерге Башҡортостандың Бишбүләк районы) тыуған.Сығышы менән Һарайлы- Мең ырыуы башҡорто.
1908 йылда данлыҡлы Ҡарғалы мәҙрәсәһендә уҡый.
1910—1911 йылдарҙа үҫмер тағы ла ҙурыраҡ урында уҡыуҙы бурыс итеп ҡуя, исеме тирә-яҡҡа киң таралған «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә белемен арттыра.
1917 йылда Томск ҡалаһында Ҡыҙыл профессура институтында уҡый, экстерн алымы менән гимназия тамамлай.
К. Хәкимов Граждандар һуғышында ҡатнаша. Уның тормошонда дипломатик эш айырым урын алып тора.
1921 йылда Иранға генераль консуль итеп тәғәйенләйҙәр. Шулай уҡ Мәшһәдтә, Рештта, Хижазжа генераль консуль була. Хижаз, Геджз һәм уларға ҡушылған өлкәләрҙең короллегендә СССР-ҙың тулы хоҡуҡлы вәкиле була.
1929—1931 йылдарҙа Йемендә — СССР-ҙың тулы хоҡуҡлы вәкиле, 1936—1937 йылдарҙы Сәғүд Ғәрәбстанында СССР-ҙың тулы хоҡуҡлы вәкиле вазмфаһын башҡара.
Алсаҡ һәм тиҙ уртаҡ тал табыу сифаттары өсөн ғәрәптәр уны Ҡыҙыл паша ти.
1937 йылдың 6 сентябрендә Мәскәүгә саҡыртыла.
1937 йылдың 11 ноябрендә ялған донос буйынса ҡулға алына.
К.Ә. Хәкимов шәхес культы ҡорбаны була һәм ҡулға алына, күп тә үтмәй, 1938 йылдың 10 ғинуарында, атып үлтерелә.
Ҡыҙыл пашаға ҡағылышлы репрессия Сәғүд Ғәрәбстанында хакимлек итеүсе династия күңелендә тәрән эҙ ҡалдыра.СССР менән дипломатик мөнәсәбәттәр 1938 йылда өҙөлә, һәм Советтар Союзы бөтөрөлгәс кенә яңыртыла.
1938 йылдың 13 апрелендә Ибн Сәғүд СССР-ҙан башҡа тулы хоҡуҡлы илсене ҡабул итеүҙән баш тарта.
1956 йылдың 28 ғинкарында СССР Юғары суда ҡарары буйынса тулыһынса аҡлана. Хәким Кәримовтың исемен мәңгеләштереү йәһәтенән күп эштәр башҡарыла. Тик 1990 йылдың 17 ғинуарында ғына Рәсәй һәм Сәғүд Ғәрәбстаны араһында дипломатик мөнәсәбәт яңыртыла.


text:
Мерида (ҡала, Венесуэла)
Мерида (исп. Mérida), рәсми исеме Сантьяго де лос Кабальерос де Мерида, исп. Santiago de los Caballeros de Mérida — Венесуэлалағы ҡала, Мерида штатының һәм Либертадор муниципалитетының башҡалаһы. Венесуэлалағы Андтарҙағы иң мөһим ҡалаларҙан береһе. Ҡала (Яңы Гранада Вицекороллеге составында) 9 Ҡарасай 1558 көнөндә нигеҙ һалынған, ул Бойондороҡһоҙлоҡ һуғышы ваҡытында бик мөһим булған.
Хәҙер Меридала яҡынса 200 мең кеше, агломерацияла яҡынса 350 000 кеше йәшәй. Ҡалаһы — көнбайыш Венесуэлалағы мөһим иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. Ҡалала Андтар Университеты урынлашҡан.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]


text:
Йомшаҡ тәндәр
Йомшаҡ тәндәр (лат. Cantharidae, (урыҫ. Мягкоте́лки ) — ҡанаттары булмаған йәки йомшаҡ ҡанаттары ғына була торған, тәндәре хитин менән ҡапланмаған ҡуңыҙҙар ғаиләһе[1]; төрлө аҙыҡ менән туҡланыусылар аҫ отрядынан ҡуңыҙҙар ғаиләһе.
Кәүҙә оҙонлоғо 15 мм-ға ҡәҙәр, яҫыланған, төксәләр менән ҡапланған. Кәүҙәнең тышҡы ҡапламы йомшак (исеме шунан). Төҫө ҡара, ҡыҙғылт-көрән йәки металл һымаҡ йәшел. Ҡайһы бер төрҙәрҙең инә заттарында өҫкө ҡанатлары юҡ. Мыйыҡтары еп һымаҡ йәки бысҡы һымаҡ. 3 меңдән артыҡ төрө билдәле, Рәсәйҙә — 200 гә яҡын. Айырыуса ҡоңғорт йомшаҡ тәндәр (Con¬tha¬ris fusca) йыш осорай. Кәүҙә оҙонлоғо 11—15 мм, ҡара төҫтә; башының алғы өлөшө, майыҡ урыны һәм ҡорһаҡ өлөшө һары-ҡыҙыл; ғәҙәттә, арҡаһының ян ҡыры уртаһында ҡара тап бар; аяҡтары тоташ ҡара. Ҡуңыҙҙар йәй башында күренә башлай, сәскәләрҙә йыш осорай; ҡорттары тупраҡта, һирәк кенә ағас ҡайыры аҫтында йәшәйҙәр. Йыртҡыстар. Бөжәктәр менән туҡланалар. Ҡорбандарын ҡаҙналыҡтары менәнт уратып алалар ҙа туҡымаларҙы эретә торған ферменттар керетәләр, һуңынан шайыҡ аҙыҡты һуралар. Элек был ғаиләгә утлы ҡуңыҙҙар ҙа керетелгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Мягкотелы // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Зәҡәт
Зәҡәт, мосолмандарға фарыз булған биш ғәмәлдең дүртенсеһе. Йылына бер тапҡыр һәр мөьмин мосолман мөлкәтенән фәҡирҙәр файҙаһына өлөш сығарырға – зәҡәт бирергә тейеш.
Зәҡәт бирелә торған мөлкәт[үҙгәртергә]
- Зәҡәт бирелә торған мөлкәт булып, әйләнештә йәки йыйынтыҡта булған мөлкәт кенә һанала. Уларға аҡса, мал-тыуар, һатыу итеү тауарҙары инә;
- Йорт-ҡаралты, эш ҡоралдары, һауыт-һаба, китаптар, һәм кешенең үҙ мәнфәғәтендә ҡулланған башҡа мөлкәттән зәҡәт бирелмәй. Шулай уҡ баҫыуҙарҙан, бесәнлектәрҙән, урмандарҙан зәҡәт бирелмәй;
- Бурысы булған кешегә, бурысынан артҡан мөлкәткә генә зәҡәт биреү фарыз;
- Бурысҡа биргән кешегә, бурысын кире алыуға ышанысы булһа, был мөлкәттән зәҡәт биреү фарыз;
- Аҡса булып алтын, көмөш, зинәтле әйберҙәр, ҡағыҙ һәм тимер аҡсалар, аҡса көсөндә булған ҡиммәтле ҡағыҙҙар иҫәпләнә.
- Зәҡәт бирелә торған мал-тыуарға ҡуй, һарыҡ, кәзә, һыйыр, дөйә, ат кеүек йорт хайуандары инә. Шул уҡ ваҡытта был малдар әйләнешкә йәки йыйынтыҡҡа ниәтләнгән булырға тейеш. Йорт эшендә ҡулланылған малдан зәҡәт бирелмәй. Ишәк, болан, ҡыр кәзәһе кеүек малдан зәҡәт бирелмәй;
- Һатыу итеү өсөн тотолған мөлкәттең ниндәй икәненә ҡарамаҫтан зәҡәт бирелә.
Мөлкәттең зәҡәт өлөшө[үҙгәртергә]
- Бер төр мөлкәттән зәҡәт биреү дөрөҫ булһын өсөн, был мөлкәттең иҫәп һаны тулы булырға тейеш. Иҫәп һаны тулы булмаған мөлкәттән зәҡәт бирелмәй;
- Зәҡәт бирелә торған мөлкәттең иҫәп һаны:
- алтын – 20 мыҫҡал;
- көмөш – 140 мыҫҡал;
- ҡуй, һарыҡ, кәзә – 40 баш;
- һыйыр – 30 баш;
- ат – 2 баш;
- һатыу итеү тауары көмөш иҫәбенә һалып иҫәпләнә.
- Иҫәп һаны тулы булған мөлкәттең ҡырыҡтан бер өлөше зәҡәт итеп бирелергә тейеш.
Яҙылып бөтмәгән
Зәҡәт бирелә торған кешеләр[үҙгәртергә]
- Ярлылар — уларҙың бер нимәһе лә юҡ, мохтаж кешеләр.
- Мөлкәтһеҙҙәр — был төркәм дә мохтаж кешеләр, тик уларҙың матди хәле тәүгеләренә ҡарағанда яҡшыраҡ.
- Имам тарафынан зәҡәт йыйыу өсөн тәғәйенләнгән кеше.
- Дин өсөн башҡа кешеләрҙең йөрәктәрен яулап алыу өсөн, тырышҡан кешеләргә.
- Ҡолдарҙы йәки әсирҙәрҙе иреккә сығарыу өсөн һатып алыусыға.
- Бурыслылар: а) шәриғәт ҡанундары буйынса рөхсәт ителгән әйберҙәрҙе алған өсөн( кейем, дауаланыу, йорттар төҙөүгә һәм башҡа сәбәптәр) б) башҡа кешеләр өсөн бурысҡа алған осраҡта.
- Йыһат өсөн һуғыш алып барған хәрбиҙәргә лә бирелә.Йәғни исламды үҫтереү өсөн.
- Юлсыларға — башҡа илдәрҙә тороп ҡалып, йәшәү саралары булмағандарға.


text:
28 июль
28 июль — григориан стиле буйынса йылдың 209-се (кәбисә йылында 210) көнө. Йыл аҙағына тиклем 156 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Перу — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Рәсәй — Христиан динен ҡабул итеү көнө.
- Рәсәй — PR-специалисты көнө.
- Сан-Марино — Фашизмды еңеү көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1914 — Беренсе донъя һуғышы башланы.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1741 — Антонио Вивальди, итальян композиторы.
- 1750 — Йоһанн Себастьян Бах, бөйөк әлмән композиторы.


text:
Хъырымаг-тæтæйраг æвзаг
Хъырымаг-тæтæйраг æвзаг (Qırımtatar tili, Къырымтатар тили) кæнæ хъырымаг æвзаг (Qırım tili, Къырым тили) у Хъырымы тæтæйрæгты æвзаг, хауы тюркаг æвзæгтæм.
Ныры официалон фыссынал у латинаг алфавиты бындурыл, туркаг фыссынады æнгас.
Хъырымаг-тæтæйраг æвзагыл дзурынц 250 мин адæймаджы бæрцы Хъырымы. Æндæр регионты цы дзурджытæ цæрынц, уыдоны нымæц бæлвырд зындгонд нæу.
Æвзаджы ис æртæ диалекты: хуссар былгæроны диалект, быдыры диалект æмæ астæуккаг диалект. Хъырымы тæтæйрæгты фылдæр хай дзурынц астæуккаг диалектыл, уый у литературон нормæйы бындур.


text:
Кирил алфавиты
Кири́л алфавиты — 6 славян телендә (урыҫ, украин, белорус, болгар, серб, македон) һәм бер нисә башҡа телдә яҙыу өсөн ҡулланылған алфавит. 1940 йылдан башлап кирил алфавиты — башҡорт теленең рәсми алфавиты.
Йөкмәткеһе
Алфавиттар[үҙгәртергә]
Төрки телдәр алфавиты[үҙгәртергә]
Башҡорт алфавиты[үҙгәртергә]
Татар алфавиты[үҙгәртергә]
Рәсәйҙәге рәсми татар алфавиты. Бөтә Донъя Селтәрендә латин алфавиты киң ҡулланыла.
Үҙенсәлектәре:
- Ҡ, Ғ, Ҙ, Ҫ хәрефтәре юҡ[1]
- Үҙенсәлекле [ʝ] өнө өсөн ҡулланылған Җ җ хәрефе бар:җил "ел")
- Ә хәрефе А хәрефенән һуң урынлаша.
Ҡаҙаҡ алфавиты[үҙгәртергә]
Үҙенсәлектәре:
- Ұұ, Іi хәрефтәре бар (башҡорт теленең о, э өндәренә яҡын өндәрҙе билдәләй)
- Ҡ урынына Қ ҡулланыла
- Ҙ, Ҫ хәрефтәре юҡ
Славян телдәре алфавиты[үҙгәртергә]
Урыҫ алфавиты[үҙгәртергә]
Үҙенсәлектәре:
- Ә, Ө, Ү, Ҡ, Ғ, Ң, Ҙ, Ҫ, Һ хәрефтәре юҡ
Украин алфавиты[үҙгәртергә]
Үҙенсәлектәре:
- Ә, Ө, Ү, Ҡ, Ғ, Ң, Ҙ, Ҫ, Һ хәрефтәре юҡ
- Г хәрефе [ɦ] тип әйтелә һәм [ɦɛ] тип атала. Был өн башҡортса Һ һәм Ғ араһындағы өнөнә яҡын
- Ґ хәрефе [g] тип әйтелә (был өн башҡортса Г менән яҡын)
- Э урынына Е ҡулланыла
- Е ([je]) урынына Є ҡулланыла
- И хәрефе әйтелеше урыҫса Ы менән яҡын
- І хәрефе әйтелеше урыҫса И менән яҡын
- Ї хәрефе [ji] тип әйтелә
- Щ хәрефе ШЧ тип әйтелә
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Әммә [q], [ɣ] өндәре бар, өҫтәмә мәғлүмәтте Татар әлифбаһы битендә таба алаһығыҙ


text:
Газпром нефть
«Газпром нефть» — Рәсәй нефть компанияһы. 2012 йылдағы итогтары буйынса – 4-се илден нефть компанияһы.[2]
Илден 10 % нефть һәм газ етештерә, 14,6 % нефть эшкәртә. [2]
Компания 1.0.2006 көндән Санкт-Петербургта теркәлғән.Ошо көн алдынан теркәү урыныОмск ҡалаһы булды. 2011 йылда штаб-фатир Мәскәүҙән күсте. Хәҙерге ваҡытта штабфатир Санкт-Петербургтын үҙәгендә, Quattro Corti эш үҙәгендә урынлашҡан.
Киләсәктә штаб-фатир Рәсәйҙен иң юғары йортҡа Лахта-центрға күсәсәк.
Финанс күрһәткестәр[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ ВЕДОМОСТИ - Низкий рост чистой прибыли по МСФО "Газпром нефть" связала с изменением курса рубля
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
Otchet12төшөрмәләре өсөн текст юҡ
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Борис Березовский проиграл суд против Романа Абрамовича в Лондоне
- Константин Кагаловский: Березовский был акционером «Сибнефти». Я это знаю на 100%
}}


text:
АҠШ Конституцияһы
АҠШ Конституцияһы (ингл. United States Constitution) — АҠШ төп ҡанун, иң юғары юридик көс булыу. 17 сентябрь 1787 йылда Филадельф Конвента ҡабул ите. Халыҡ-ара беренсе Конституция. Ете бүлектәр тора, егерме ете үҙгәртеүҙәр ҡабул ителяр.
АҠШ Конституцияһына ярашлы дәүләт власы, суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Төҙөү һәм ратификация тарихы[үҙгәртергә]
1783 йылда Версаль тыныслыҡ килешеүе менән Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш тамамланды. Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш ваҡытында, 1777 йылда Икенсе Континенталь конгресс Конфедерация статъялары конституционн документты ҡабул итте.
Конфедерация статъялары бик насар документ булды: бер штат законға ҡаршы булып, законды юҡҡа сығарырға бурыслы булды. Джордж Вашингтон документты «ҡом бауы» тип атаны (ropes of sand)[1]. Шулай булғас ошо документты алмаштырыу кәрәк ине.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ John R. Alden George Washington: A Biography — LSU Press, 1996. — P. 221. — 326 p. — ISBN 9780807121269.


text:
Майкл Фарадей
Майкл Фа́радей (22 сентябрь 1791 — 25 август 1867) — инглиз физигы, химигы и физик-химигы, электромагнит майҙаны тәғлимәтенә нигеҙ һалыусы, Лондон короллеге йәмғиәтенең ағзаһы (1824).
Йөкмәткеһе
Биография[үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә]
Майкл 1791 йылдың 22 сентябрендә Ньюнгтон-Баттсе [1] (хәҙерге Ҙур Лондонда) тыуған. Уның атаһы Лондон эргәһендәге биҫтәлә бай булмаған тимерсе булған. Өлкән ағаһы Роберт та тимерсе булып китә, Майклдың фәнгә ынтылышын хуплай һәм тәү осорҙа матди ярҙам итә. Фарадейҙың әсәһе, белем алмаған булһала, эшһөйәр аҡыллы ҡатын була, улы уңыштарға өлгәшеп танылыу алған көнгә тиклем йәшәй һәм уның хаҡды рәүештә менән ғорурлана. Ғаиләнең ҙур булмаған килеме Майклға урта мәктәпте тамамларға мөмкинлек бирмәй, 13 йәштән гәзит-китап таратыусы булып эшләй. 14 йәшендә китап кибетенә китап төпләүсе булып эшкә керә. Оҫтаханала ете йыл эшләү дәүере үҫмергә ҡосөргәнешле уҙаллы белем алыу йылдарына әйләнә. Был ваҡытта Фарадей үҙе төпләгән физика, химия буйынса фәнни хеҙмәттәрҙе, «Британ энциклопедияһы» быйынса мәҡәләләрҙе уҡып сығы, унда яҙылған эксперименттарҙы өйөндәге лабораторияла үзе эшләгән электростатик приборҙарҙа эшләп ҡарай. Ҡала филисофия йәмғиәтендә физика һәм астрономия буйынса лекциялар тыңлауһэм бәхәстәрҙә ҡатнашыһ Фарадей тормошонда мөһим этапҡа әйләнә. Аҡсаны (бер лекция өсөн бер шиллинг) ағаһынан ала. Лекцияларҙа Фарадейң таныштары, барлыҡҡа килә, улар менән хат алыша. Һөйләмдә ҡыҫҡалыҡ һәм аҙ һүҙлелек булдырыу өсөн ораторлыҡ һөнәрен өйрәнә.
Короллек институтында эшләй башлау[үҙгәртергә]
Йәш егеттең фәнгә ынтылышына иғтибар итеп, 1812 йылда китап төпләү өҫтаханаһына йомош менән килеүсе Лондон короллеге йәмғиәтенең ағзаһы Дено, күп химик элеменнтарҙы асыусы химик һәм физик Г. Дэви лекцияларына билет [2] бүләк итә. Майкл ҡыҙыҡһынып тыңлай, һәм дүрт лекцияны ентекләп яҙып, китап итеп төпләп, Короллек институтына эшкә алыуҙарына үтенес яҙыуы менән профессор Дэвиға ебәрә. Ошо «бәләкәй һәм ҡыйыу аҙым», Майкл һүҙҙәре буйынса уның яҙмышын хәл итә. Профессор йәш кешенең киң белеменә һайран ҡала. Инситутта буш урын булмай һәм уның үтенесе бер нисә айҙан ҡәнәғәтләндерелә. 1813 йылда Дэви Фарадейҙы химик лабораторияға эшкә ала. Ошо ваҡытта профессор һәм уның ҡатыны менән Европаның фәнни үҙәктәре буйлап сәйәхәт итә. Был сәйәхәттең мөһимлеге шунда: ул Дэви менән күп лаборатирияларҙа була һәм А. Ампер, М. Шеврель, Ж. Л. Гей-Люссак кеүек ғалимдар менән таныша. Ғалимдар йәш инглизлының һәләтенә ихтибар итәләр.
Тәүге үҙаллы тикшереүзҙәр[үҙгәртергә]
1815 йылда Короллек институтына әйләпеп ҡайтҡас Фарадей үҙаллы тикшереүзәр өҫтөндә эшләй. 1816 йылда физика һәм химия буйынса лекциядар уҡый, ошо уҡ йылда тәүге хеҙмәте нәшер ителә. [[1820[[ йылда ҡорос менән никель иретмәһе буйынса бер нисә һынау үткәрә. Был эш тутыҡмай торған ҡорос уйлап табылды, тип билдәләнә һәм ул ваҡыттағы металлургтарҙы ҡыҙыҡһындыра. 1821 йылда токтың магнит тирәләй һәм магниттың ток тирәләй хәрәкәте тураһында хеҙмәттәрен нәшер итә һэм ғөмүмән 40-ҡа яҡын хеҙмәт яҙа. 1824 йылда шыйыҡ хәлдә хлор алыуға ирешә, ә 1825 йылда, ХХ быуатта төрлө инсектицидтарҙа файҙаланылған, гексохлоран синтезлай. Әкренләп электромагнетизм менән мауыға башлай. 1820 йылда Х. Эрстед электр тогының магнит көсө барлығын асҡас, Фарадей электр һәм магнит менән мауыға. 1822 йылда көндәлегендә «магнитизмды электрға әйләндерергә» тигән яҙма барлыҡҡа килә. 1831 йылда электр үткәргес сым магнит майҙанында хәрәкәт иткәндә электр тогы барлыҡҡа килә, йәғни электромагнит индкцияһы тигән күренеште аса. 1832 йылда яңы фән бүеге электорхимия нигеҙендәге электрохимик закондарҙы аса.
Короллек йәмғиәтенә һайланыу[үҙгәртергә]
1824 йылда Дэви менән мөнәсәбәте боҙола, уның ҡаршылығына ҡарамаҫтан Фарадейҙы Короллек йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлайҙар. Шуға ҡарамаҫтан, Дэви иң әһәмиәтле асыш «Фаралей асышы» тип билдәләй, ә Фарадей Дэвины «бөйөк кеше» тип иҫәпләй. Бер йылдан һуң Короллек институтының лаборатория директоры итеп билдәләнә, 1827 йылда кафедра профессоры итеп тәғәйенләнә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Frank A. J. L. James, ‘Faraday, Michael (1791–1867)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, Sept 2004; Jan 2008
- ↑ http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/FARADE_MAKL.html
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Әҫәрҙәре
- Фарадей М. Силы материи и их взаимоотношения. М.: ГАИЗ, 1940.
- Фарадей М. Экспериментальные исследования по электричеству. В 3 т. М.: Изд. АН СССР, 1947, 1951, 1959.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Майкл Фарадей. История свечи
- Майкл Фарадей
- Биографии химиков. Фарадей
- Майкл Фарадей английский физик и химик
- Статья в энциклопедии «Кругосвет»
- Майкл Фарадей
- Майкл Фарадей — биография


text:
Чена
Чена — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Нельнюга йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре[үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина[2].
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса [2]:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038269
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003826
- Бассейн коды — 03.02.03.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
- ГӨ буйынса сығарылыш — 0
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Гидротехник ҡоролмалар һәм дәүләт һыу кадастрының Рәсәй Үҙәк реестры.
- ↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Чена.


text:
Божор сәпсәү
Божор сәпсәү (урыҫ. Фифи, лат. Tringa glareola) — һаралйын һымаҡтар ғаиләһенән ҡош. Ҡанаттары аҡлы-ҡаралы, арҡаһында һоро таптары бар. Оҙонлоғо 15-25 см тирәһе. Тундра һәм урман тундраһы зонаһында оя ҡора.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Божра сәпсәү, бозор сәпсәү. Ҙурлығы сыйырсыҡтай. Оҙон аяҡлы, оҙон суҡышлы һаҙ ҡошо. Кәүҙәһенең артҡы өлөшөн өҙлөкһөҙ бәүелтә, һырты ваҡ аҡ төрткөләр менән сыбарланған һорғолт көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Муйынында, түшендә ҡара-көрән төртөктәр, бар. Ҡара сәпсәүҙән арҡаһы һорғолт булыуы менән, ә тебеттән ҡойроҡ өҫтө аҡ булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы көйлө һәм тоноҡ ҡына: «фи-фи-фии». Яҙғыһын ата ҡоштар яңғыра¬уыҡлы һыҙғыралар: «түли-түли-түлүлүлүү».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Батҡыллы күл һәм йылға буйҙарында, һаҙлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә оялай. Көрән таплы 4 бөртөк йәшкелт йом^ртҡаһы була. Ите өҫөн аулайҙар.


text:
Трагедия (жанр)
Трагедия — драманың боронғо жанры. Унда башлыса хәл итеп булмаҫлыҡ ҡаршылыҡтар һүрәтләнеп, геройҙарҙың характеры фажиғәле хәлдәрҙә, һәләкәткә илтә торған тиңһеҙ көрәштә асыла. Трагедияның нигеҙенә һалынған конфликт төп геройҙың фажиғәле үлеме менән хәл ителә.
Башҡорт әҙәбиәтендә трагедияның юғары өлгөһөн Мостай Кәрим бирҙе: «Ай тотолған төндө», «Салауат», «Ташлама утты, Прометей!» әҫәрҙәре Башкортостанда ғына түгел, бөтә ил күләмендә ҙур баһа алды.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Тикеев Д.С., Ғафаров Б.Б. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте 10 класс. Өфө-2003 йыл ISBN 5-295-03161-6
- Ғ.Б. Хөсәйенов Әҙәбиәт теорияһы.


text:
Британ Һиндостаны
Британ Һиндостаны (ингл. British Raj) — 1757—1947 йылдарҙа Бөйөк Британияның Көнъяк Азияла колониаль территорияһының исеме.
Хәҙерге Һиндостан, Пакистан, Бангладеш, Бирма ерендә урынлашҡан.
Башҡала — беренсе форт Уильям, артабан — Калькутта һәм Дели). Шулай уҡ илден икенсе «йәйғе» башҡалалар булды: Мурри (1864 йылға тиклем), Шимла (1864—1934).
Тарих[үҙгәртергә]
1934 Британ Һиндостаны контролдән Бирма сыҡты. Ул 1939-1945 йылдарҙа Япония протекторатта булды.
1947 йылда Британ Һиндостанға Азатлыҡ бирелде. Ил ике доминионға бүленә: Һиндостан һәм Пакистан.


text:
Бүре
Бүре (лат. Canis lupus) — эттәр ғаиләһенә ҡараған һөтимәр йыртҡыс. Был ғаиләгә ҡараған хайуандар араһында иң ҙуры. Уның оҙонлоғо 160 сантиметрға, бейеклеге 90 сантиметрға, ауырлығы 40—45 килограмға барып етә. Ата бүре инә бүрегә ҡарағанда бер аҙ ҙурыраҡ, маңлайы киң, эре һөйәкле була. Башы, бигерәк тә муйыны ҙур. Тештәре һәм яңаҡтары шул тиклем көслө, хатта ҡапҡанға эләккәндә тимер сымдарҙы һәм пружиналарҙы өҙәләр. Йөнө ҡуйы. Башлыса бүре һоро төҫтә була. Урыҫтарҙа «серый волк» тигән әйтем дә бар. Һоро төҫлө булыуы менән аңлатылһа ла, араларында аҡ төҫлөләре лә осрай. Башҡорттар уларҙы күк бүре тип йөрөтәләр. Бүреләрҙең төҫө уларҙың ҡайҙа йәшәүенә лә бәйле. Мәҫәлән, Алыҫ Төньяҡта — күк төҫлөләре, көньякҡа табан һоролары осрай.
Йөкмәткеһе
Йәшәгән урыны[үҙгәртергә]
Бүреләр элек Көньяҡ, Көнсығыш һәм Төньяҡ Американан башҡа бөтә төбәктәрҙә лә киң таралған булған, ләкин кешеләрҙең аяуһыҙ ҡырыуы арҡаһында улар Көнбайыш Европала бөтөнләй бөтөрөлгән. Ҡушма Штаттарҙың күпселек төбәктәрендә һәм Японияның байтаҡ утрауҙарында юҡ ителгән.
Бүре биологик яҡтан бөтә тәбиғәт шарттарында, Ер шарының күпселек өлөшөндә йәшәй. Шуныһы: ул кешеләр булған ергә тартыла. Әммә йылғаларҙан, күлдәрҙән алыҫ төйәк итмәй, сөнки һыуға мохтажлыҡ кисерә. Һәр өйөрҙөң һәм парҙың айырым биләмәләре була. Үҙҙәренсә уның сиген дә билдәләйҙәр. Башлыса биләмәләрен һейҙек менән уратып алалар. Сит еҫ аңҡыған ергә башҡаһы инергә тейеш түгел. Биләмә сиктәренең диаметры ҡышын хатта 30 — 60 километрға барып етә. Яҙын, парлашҡан осорҙа, бүреләр биләмәһенең диаметры 40 — 50 километр була.
Йәшәү өсөн был йәнлектәр теләһә ҡайҙа оя ҡора. Таулы урындарҙа мәмерйәләрҙе, ҙурыраҡ тишекле ҡаяларҙы үҙ итһәләр, урмандарҙа ҡыуышлыраҡ урынды һайлайҙар, хатта бурһыҡ, төлкө өңдәренән дә тартынмайҙар.
Бүре эт ғаиләһенә ҡараған йәнлектәрҙең иң аҡыллыһы һанала: өйөрҙөң ойошоуы, унда һәр береһенең уҙ урынын белеуе быны иҫбатлай. Ҡулға эйәләштерелгән бүре иһә бөтә нәмәгә лә, эткә ҡарағанда, тиҙерәк өйрәнә, хәрәкәттәрҙе лә тиҙерәк иҫендә ҡалдыра.
Һунарҙа улар шул тиклем дәррәү эш итә, быға хатта белгестәр ҙә аптырай. Табыш артынан барғанда бер-береһе артынан, эҙҙәренә баҫып тигәндәй, сылбыр рәүешендә китһәләр, уға килеп етеү менән тиҙ генә һәр ҡайһыһы уҙ урынына «һибелә». Һунарҙа еҫ тойоу һәм ишетеү һиҙемләүенә ышаналар. Байтаҡ аранан да һунарсы менән мылтыҡһыҙ кешене айыра алалар.
Бүре — хәрәкәтсән йыртҡыс. Сапҡанда сәғәтенә һигеҙ-туғыҙ километр араны үтһә, табышын эҙәрлекләгәндә йәки һунарсынан ҡасҡанда сәғәтенә 60 километрға тиклем 20 минут буйы саба һәм көнөнә 30 — 50 километр юл үтә ала. Оҙонлоҡҡа иһә биш метрға тиклем һикерә.
Бүреләр уҙ биләмәләренең бер генә мөйөшөндә тормай. Һәр урында 1 — 6 тәүлек кенә булалар. Һунарға йөрөгәндә лә бүренең айырым «маршруты» була. Быны ул йылдар буйы үҙгәртмәҫкә мөмкин.
Һунар[үҙгәртергә]
Бүре бик көслө йәнлек. Алты йыртҡыстан торған өйөр оло мышыны йыға ала. Һарыҡ-кәзәне елкәһенә һалып та ул хатта эҙәрлекләүҙән ҡотола. Ике бүренең үҙҙәре йыҡҡан атты һаҙлылыраҡ урындан бейек ярға һөйрәп мендергән осрағы ла була. Был йыртҡыс ҙур йәнлектәр менән генә туҡланмай. Эргә-тирәһендәге бөтә януарҙар араһынан ул табышын эҙләй. Сысҡандар күбәйеп китһә, уларҙы тота, ҡуяндар бар икән, уны эләктерә. Дала яғында хатта сиңерткәләр менән тамаҡ туйҙыра. Ауылдарға яҡын урындарҙа йорт хайуандарына һөжүм итә, эттәрҙе һәм бесәйҙәрҙе лә аямай. Бүре ашауға талымһыҙ. Бүрене башҡа йәнлектәргә һөжүм итеүенә ҡарап, «йыртҡыс» тиҙәр, әммә бүре үләндән, еләк-емештән дә баш тартмай.
Был йәнлектәр, нигеҙҙә, төндә һөжүм итә. Табышты тамаҡтарына төшөрөүҙәренең бер нисә алымы бар. Яңғыҙ бүре, мәҫәлән, уға шым ғына яҡынлаша һәм ҡапыл һикерә. Өйөр иһә һунар иткәндә «ҡыуып индереү» ысулын ҡуллана. Был осраҡта йыртҡыстарҙың төп маҡсаты — көтөүҙе ҡапыл ҡурҡытып, араларынан иң көсһөҙ бер-икәүһен һайлап ҡалдырыу. Әгәрҙә табыш артынан ҡыуыу 200 — 300 метрҙан да ашһа, өйөр туҡтай: көстәрен бушҡа әрәм итмәйҙәр.
Өйөргә ярты тонналы мышыны йәки боланды йығыуы бер ни тормай. Табышты эләктергәс, иң башта өйөр башлығы тамағын туйҙыра. Ул иттең яҡшыһын ғына ашай, малдың ҡанын эсә. Һуңынан, өйөрҙә тотҡан урындарына ҡарап, башҡалар өлөш бүлешә. Ашап туйғас, улар һыуһынын ҡандырыр һәм табыштарының ҡанынан йөндәрен йыуыр өсөн яҡындағы йылғаға һәм күлгә төшә. Бер аҙ ял иткәс, тағы ашарға киләләр. Әгәр ҙә өңдәрендә уларҙы имеҙгән инә бүре ҡалһа, ата бүре сей килеш ҡорһағында иҙгелгән килеш биш килограмға яҡын ит алып ҡайта ала.
Ғаилә[үҙгәртергә]
Ғүмеренең байтаҡ өлөшөн ғаиләлә, һуңынан ғаиләнән хасил булған өйөрҙә үткәрә. Был һунар итеү өсөн ҡулайлы булыу менән аңлатыла. Өйөрҙөң төп нигеҙен үрсем биреүсе парҙар тәшкил итә. Был бүреләр тоғролоҡтарын ғумерҙәре буйы, әгәр ҙә береһе үлмәһә, һаҡлай. Тоҡомдарын дауам иттереү ваҡыты етһә, улар өйөрҙән айырылып тора. Ҡышын иһә ололарға һәм көсөктәргә яңы тыуған йәштәр ҡушыла. Шулай итеп, алты — ун ике йәнлектән торған өйөр барлыҡҡа килә. Әгәр ҙә ул артыҡ ҙурайып китһә, ике һәм унан да күберәк өлөшкә бүленә. Йәш төркөм иһә яңы ер эҙләп китә.
Бүре өйөрөндә, ғәҙәттә, ике параллель — ата һәм инә бүреләр өсөн айырым иерархия урынлаштырыла. Һәр береһенең башында башлыҡ була. Уны белгестәр «альфа» тип атай. Ата «альфа» бөтә өйөргә лә хужа. Инә башлыҡ ҡайһы бер осраҡтарҙа бөтә өйөрҙөң иғтибар үҙәгендә була. Мәҫәлән, ҡышын нәҡ ул дөйөм олоуҙы (башҡа өйөр менән аралашыуҙы, ҡурҡыныс янауын, табыш тураһында иҫкәртеүҙе һәм башҡаларҙы аңлата) башлап ебәрә.
Өйөрҙә һәр ваҡыт социаль статус билдәләнеп тора: иерархияның түбәндәрәк баҫҡысында торғандар гелән өҫкәрәк үрләргә тырыша. Шуға башлыҡ һәр саҡ үҙ урынын иҫбатлай, әммә был өйөр эсендә талашҡа килтерә тигән һүҙ түгел. Бөтә мөнәсәбәттәр айырым ымдар, ырылдауҙар һәм йәнлектәрҙең кәүҙәләренең тотошо аша алып барыла. Өйөрҙәр бер-береһе менән бик һирәк осраша. Күрешкәндә лә һуғышып бармайҙар. Аралашыуҙары ым һәм ырылдау менән сикләнә. Хатта һирәк кенә осраҡта өйөрҙәрҙең берләшеүе ихтимал.
Ымдар аша аралашыу[үҙгәртергә]
Ымдар һәм кәүҙәнең тотошо аша аралаша, тинек. Әллә ҡайҙа китмәй, эттәргә иғтибар менән ҡараһаҡ та, бүреләрҙең үҙ-ара нисек аңлашыуын төҫмөрләргә мөмкин. Мәҫәлән, шатлыҡтарын, сәләмләүҙәрен белдерһәләр, ҡойроҡтарын һелкәләр (ә былай бүреләрҙең ҡойроғо күпселек ваҡытта хәрәкәтһеҙ йөрөй), артҡы аяҡ араһына ҡыҫһалар — ҡурҡыуҙы һәм буйһоноуҙы, арҡаһы менән тигеҙ итеп һуҙылһа, көс һәм бойондороҡһоҙлоҡто аңлата. Бүре ирендәрен һелкеткеләһә, ҡолаҡтарын шымартһа (ҡыҫһа) — асыу билдәһе һ.б. Олоуҙың да үҙенсәлектәре була. Ата бүре менән инә бүре, бер йәшлектәр һәм унан ҙурыраҡтар, кесерәктәр — һәр береһе төрлөсә олой. Был тауыштарының төрлөлөгөнән генә килмәй, өйөрҙә тотҡан социаль урындарына ла ҡарай.
Бүре көсөктәре инә һөтөн өс-дүрт ай имә. Көсөктәр ике-өс айлыҡ булғас, уларға әсәһе ярым эшкәртелгән итте ашата һәм сей иткә өйрәтә башлай. Көсөктәр өс-дүрт айлыҡ саҡтарынан уҡ өлкәндәрҙең хәрәкәтен ҡабатлай. Ә дурт-биш айлыҡтары сысҡан һымаҡ ваҡ йәнлектәргә һөжүм итеп ҡарай. Йәштәре тулғансы улар «икенсе ролдә» йөрөй. Бүренең ғүмеренә килгәндә, тәбиғәт шарттарында һирәк кенә һигеҙ-ун йыл йәшәйҙәр, ә зоопарктарҙа егерме йәшкә еткәндәре лә осрай.
Башҡорт халҡында бүрегә табыныу[үҙгәртергә]
Башҡорт халыҡ ижады ҡомартҡыларында бүре боронғо ырыу башлығы булып һүрәтләнә. «Баш», «ҡорт» тамырҙарын башҡорт этнонимының барлыҡҡа килеүе менән бәйләйҙәр. Бөрйән, тәңгәүер, үҫәргән ырыуҙарына ҡараған көньяҡ-көнсығыш башҡорттарында ата-бабаларының Көньяҡ Уралға килеп төпләнеүҙәре, йәшәү өсөн яңы урынды күрһәткән бүре тураһында легендалар бар. Хәҙерге Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы Башбүре ауылы, Башҡортостандың Хәйбулла районы Һаҡмар Бүреһе (рәсми исеме Һаҡмар — Наҙарғол) ауылы халҡы үҙҙәрен бүре тоҡомо тип иҫәпләй. 17-18 быуаттарҙа тотем бүре башы һүрәте көньяҡ-көнсығыш башҡорттарында олоҫ старшиналарының тамғаһы булған. Бүренең аҙау тештәре, тырнаҡтары, йөнө сихри көскә эйә, тип иҫәпләнә. Уларҙы күҙ тейеүҙән, ауырыуҙан һаҡлаусы булараҡ сәңгелдәккә, балаларҙың кейеменә тағып ҡуйғандар. Бүре башын йорт нигеҙе аҫтына күмеү йолаһы ла бар. Бүре үтен күкрәк ауырыуы, йүткергәндә, ҡотороу менән ауырығанда дарыу итеп ҡулланғандар.
Бүре төрлө халыҡ мифологияһында[үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Бүре культы
Бүре төрлө халыҡ мифологияһында төрлөсә һүрәтләнә: ҡайһы бер милләт вәкилдәре уны изге тип һанай, ҡайһыһы, киреһенсә, ҡара көскә тиңләй. Бүренән һаҡланыу өсөн төрлө им-том, уларҙың башлығы тип иҫәпләнгән изгеләргә һәм ендәргә мөрәжәғәттәр ҙә бар. Йыртҡыстың тешен, тырнаҡтарын бетеү итеп муйындарына аҫҡандар, йөрәген, күҙҙәрен дауалау сараһы булараҡ файҙаланғандар. Украиндар мифологияһына күҙ һалһаҡ, бүреләр йылына бер тапҡыр балалай. Ә биш тапҡыр инә булғандарҙың көсөктәре һеләүһенгә әйләнә. Күп халыҡта һеләүһен һәм айыу ҙа ҡара көс әһелдәре тип йөрөтөлә. Насраниҙарҙың (христиандар) пасхаль Всемощная тип аталған көнөндә олоған бүре ит ашаған Раштыуанан алып Бөйөк постҡа тиклемге көндәр һаны тиклем бала таба икән. Йәғни ул бүре «сит», «ят» тигән мәғәнәлә лә йөрөй, әҙәм затына ят булған ҡара көстәр (мәйеттәр, шайтандар һ.б.) менән йәнәш тора. Ошо хаҡтағы легендаларҙа, шайтан бүрене балсыҡтан яһаған йәки ағастан юнған, тип әйтелә, әммә уға йән бирә алмай. Аллаһы Тәғәлә генә йән бирә. Был һын ҡапыл шайтандың үҙенә ташлана һәм уның аяғын тешләй. Бүренең балсыҡтан әүәләнеүе уны йыландар менән «туғанлаштыра», сөнки йыландарҙы шайтан бүрене яһағандан ҡалған балсыҡтан, ағас йышҡыларынан барлыҡҡа килтергән, имеш.
Мифологияла бүрене, ҡара көс булараҡ, тәре менән ҡыуыуҙары ла һүрәтләнә. Шулай уҡ сит ил баҫҡынсыларын да бүре өйөрөнә тиңләйҙәр. Ҡайһы бер милләт вәкилдәре ағас олонондағы ҡара бәшмәкте һәм ағастың ҡара үҙәген «бүре» тип атай. Кеше тәненә сыҡҡан шеште бүре һөйәге менән йәки бүре ите ашаған кеше ярҙамында дауалайҙар. Хатта туйҙағы кейәү йәки килен яғынан килгән туғандарҙы «бүре өйөрө» тип йөрөтәләр.
Мифологияла бүрене ҡара көскә тиңләү ҡапма-ҡаршы итеп һүрәтләнә: беренсенән, ошо көс уны ҡыуа һәм ашай. Икенсенән, шайтан үҙе эргәһендә һәр ваҡыт берәй бүрене эйәртеп йөрөтә. Бүренән һаҡланыу өсөн төрлө им-том, уларҙың башлығы тип иҫәпләнгән изгеләргә һәм ендәргә мөрәжәғәттәр ҙә бар. Йыртҡыстың тешен, тырнаҡтарын бетеү итеп муйындарына аҫҡандар, йөрәген, күҙҙәрен дауалау сараһы булараҡ файҙаланғандар. Әйтәйек, сабыйҙың һөт теше сыға башлаһа, бүре тешен баланыҡына тейҙергәндәр. Ҡойроғон ауырыу кеше тағып йөрөр булған. Шулай уҡ сирләй яҙып йөрөгән кешене бүрегә яҡын исемдәр, ҡушаматтар һаҡлай тип уйлағандар. Ат ҡолонлаһа ла, һыйыр быҙаулаһа ла: «Был быҙау түгел, был — бүре», — тигәндәр. Юрауҙарҙан, әйтәйек, ошондайҙарҙары ла бар: ауылға бүре инһә — уңыш булмай; бүре үрсеһә — һуғышҡа һ.б. Ҡыҫҡаһы, уның кире яҡтары тураһында донъя халыҡтары мифологияһында мәғлүмәт етерлек..
Халык әйтһә, хаҡ әйтә...[үҙгәртергә]
Айыу балаһын итәккә һалһаң да илекмәҫ, Бүре балаһын бүреккә һалһаң да берекмәҫ.
Айырылғанды айыу ашар, бүленгәнде бүре ашар.
Ас бүре тотолмаҫ, туҡ бүре ҡотолмаҫ.
Береккән көтөү бүренән ҡурҡмай.
Бүре балаһын бүреккә һалһаң да урманға ҡарай.
Бүрене аяғы туйҙыра.
Бүренән ҡурҡҡан урманға бармаҫ.
Ҡамаулы ҡуйзы бүре ашамаҫ.
Эт өрә торор, бүре йөрөп торор.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Статья из «Жизни Животных» Альфред Брем.
- В. В. Иванов. Волк // Мифы народов мира; Г. Бедненко. Образ Волка у индоевропейцев
- Герб с изображением волка.
- Между человеком и волком // Русский репортёр № 15 (143), 22 апрель 2010
Тышҡы һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Изучение и охрана волков
- Позвоночные животные России: Волк
- Подвиды волков
- Информация о волках
- Особенности волчьего бега


text:
Йәтсә
Йәтсә (лат. Mustela, урыҫ. Ласки и хорьки) — һыуһарҙар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Кәүҙә оҙонлоғо 13—28 см, ауырлығы 40—100 г. Кәүҙәһе оҙон, һығылмалы. Төҫө ҡышын аҡ, йәйен арҡаһы көрән, ҡорһағы аҡ. Йөнө ҡуйы, ҡыҫҡа. Башы бәләкәй, муйыны оҙон. Ҡолағы ҡыҫҡа, киң. Аяғы һәм ҡойроғо ҡыҫҡа. Полигам. Енси яҡтан 10—11 айҙа өлгөрә. 3—12 (йышыраҡ 4—7) ҡолаҡ тишеге ҡапланған һуҡыр бала тыуҙыра.
Таралышы һәм йәшәйеше[үҙгәртергә]
Евразияның, Төньяҡ Американың уртаса бүлкәтендә таралған. Башлыса төндә, ҡайһы ваҡыт көндөҙ әүҙем. Ваҡ кимереүселәр, һирәгерәк ҡоштар, ер-һыу хайуандары һ.б. менән туҡлана. Урманда, ҡырҡындыла, баҫыуҙа, һаҙлыҡта осрай; кимереүселәрҙең өңдәрендә, эҫкерттәрҙә, таш араларында, ағас тамырҙары аҫтында, торлаҡ янында йәшәй. Башҡортостандың бөтә биләмәһендә таралған. Сысҡан һымаҡ кимереүселәрҙе юҡ итә.


text:
Ҡаҡ
Ҡаҡ — башҡорт аш-һыуының традицион аҙығы.
Йөкмәткеһе
Ҡаҡ төрҙәре[үҙгәртергә]
Башҡорттар ҡаҡты алма, ҡайын еләге, ҡарағат, ҡурай еләге, балан һ.б. емештәрҙән әҙерләй (баҡса емештәре барлыҡҡа килгәнгә тиклем ҡырағай емеш-еләктән эшләгәндәр).
Эшләү ысулы[үҙгәртергә]
Ҡаҡ яһау өсөн емеш-еләкте иләк аша үткәрәләр (Башҡортостандың ҡайһы бер райондарында алдан һөттә ҡайнаталар), майланған таҡтаға йоҡа ғына итеп йәйәләр һәм бер нисә көн яҡшы елләтелгән урында йәки йылы мейестә киптерәләр (йәки ҡаҡлайҙар). Әҙер ҡаҡты төрәләр һәм сәй табынына ҡуялар. Ҡаҡ шулай уҡ тәм биреү өсөн сәйгә һалалар, туй сәк-сәген биҙәйҙәр. Ураҙа ваҡытында ҡайһы ваҡыт ҡаҡ менән ауыҙ асалар.


text:
Аристотель
Аристотель (грек. Ἀpισtotέλnς) (б. э. тиклемге 384—322 йылдар) — бөйөк боронғо грек фәйләсуфы. Ул Платон талибы, Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең уҡытыусыһы — боронғо замандың бөйөк грек ғалимы, философ, ҡол биләүселек йәмғиәтенең мәшһүр идеологы. Сығышы менән Стагир ҡалаһынан. Бөтә ғүмерен үҙе йәшәгән дәүерҙең ғамилмдарының фекерҙәрен йыйыу һәм төшөнөүгә арнай. Уны бөтә нәмә лә ҡыҙыҡһындыра — хайуандарҙың төҙөлөшө һәм ҡылығы, йыһан төҙөлөшө,шиғриәт, сәйәсәт, күк есемдәренең хәрәкәт законы.
Ф. Энгельс һүҙҙәре менән әйткәндә, арҙаҡлы грек философтары араһында ул — «бөтәһен дә үҙ эсенә алған иң ҙур баш». Аристотель ҡолдар менән ҡол биләүселәр араһында синфи көрәш көсәйгән һәм ҡаты һуғыштар барған заманда йәшәгән. Афинала Платон акдемияһында уҡып белем алған.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә]
Аристотель Стаһир шәһәрендә Македония батшаһының һарайында хеҙмәт итеүсе табиб ғпиләһендә тыуа. 17 йәшендә Афинаға китеп бара, унда Платон ойошторған Академияға керә, уның дәрестәренә йөрөй башлай. Шулай 20 йыел дауамында (Платон үлгәнсе) ошо Академия диуарҙарында йәшәй, белемен үҫтерә һәм шәкерттәргә дәрестәр бирә. 343 йылны Македония батшаһы Филипп үҙенең улы Алек-сандрҙы уҡытыу һәм тәрбийәләү өсөн батшалығына Аристотельды саҡыртып ала. Александр батша булгас, Аристотель Стаһирға ҡайтып китә, унан яңынан Афинаға күсә. Платон үлгәндән һуң Аристотельдың ижади эшендә яңы дәүер башлана. Ул Платон тәғлимәте менән килешә алма-ғанлыҡтан, уны тәнҡит утына һалып, үҙенең мөстәҡил фәлсәфи системаһын ижад итә башлай. Ул ваҡытҡа Аристотель материалистик йүнәлештәге фәлсәфи тәғлимәттәр менән дә танышырға өлгөрә. Улар менән йәнәшә ҡуйып ҡарағанда, Платон системаһы үҙенең буталсыҡлы, ҡаршылыклы, уйҙырмалы, төҙлөктән мәхрүм икәнлеген күрһәтә. Ләкин Аристотель материалист-философтар ҡалдырған тәғлимәттәр менән дә тулыһынса килешә алмай. Шунлыҡтан Аристотельдның фәлсәфи системаһы үҙе лә бик үк эҙзлекле килеп саҡмай, уға ла билдәле бер ҡаршылыктар, икеләнеүҙәр хас.
Аристотель йәшәгән осорҙа Афиналагы ҡол биләүселеккә нигеҙләнгән демократия тарҡала, ә философия өлкәһендә ике ҡапма-ҡаршы йүнәлеш араһындағы көрәш киҫкенләшә башлаған була. Аристотель был шартларҙа урталыҡтағы (материализм менән идеализм араһындағы) позицияны һайлай.
Ғилем өлкәһендә эшсәнлеге[үҙгәртергә]
Ғалимдың аҫәрҙәрендә ғилем һәм белемдең бөтә өлкәләре — логика, психология, метафизика, физика, ботаника, тарих, сәйәсәт, иҡисад, этика, эстетика мәсьәләләре яҡтыртыла. Уларҙың бөтәһендә лә ҡол биләүселәр йәмғиәтен һаҡлау һәм нығытыу идеологияһы күтәрелә, дәүләттең иҡтисад теорияһы эшләнә.
Аристотель атаҡлы полководец Александр Македонскийҙың остазы була. Хәрби походтарҙа йөрөгәндә лә Македонский Аристотельгә гректарға билдәһеҙ бклған хайуан һәм үҫемлектәр өлгөһөн ебәреп тора.
Аристотель үҙенән һуң бик күп ғилми хеҙмәттәр ҡалдыра. Физика буйынса 8 китабы, "Хайуандар өлөштәре тураһында" 10 китабы күп быуаттар буйынса фәндә абруйлы сифатта йөрөй.
Ижади мираҫы[үҙгәртергә]
Аристотель ҙур ижади мираҫ ҡалдыра. Дөрөҫ, уның күп кенә хеҙмәттәре беҙҙең заманға ҡәҙәр һаҡланмаған, ә уның ижадын өйрәнеүсе белгестәрҙең һүҙҙәренә ҡарағанда, «уныҡы», йәғни Аристотельдыҡы, тип иҫәпләнгән ҡайһы бер хеҙмәттәр һис тә дөрөҫлөккә тура килмәй. Шулай булыуына ҡарамаҫтан Аристотельдың ижади мираҫында түбәндәге бүлектәр бәхәсһеҙ таныла һәм фәҡәт уныкы тип һанала:
- Мантыйк (логика) буйынса трактаттар. Уларҙың ғөмөми исеме — «Органон». Уға «Категориялар» тигән трактат кергән.
- Физика буйынса трактаттар. Был трактата тәбиғәткә бағышланған лекциялар, «Физика», «Барлыҡҡа килеү һәм юҡка сығыу тураһында» һ. б. ошо йүнәлештәге трактаттлар.
- Биология буйынса хеҙмәттәр. Был өлештә «йән тураһында», хайуандар, уларҙың килеп сығыуы һ. б. темаларға яҙылган әҫәрҙәр.
- Философия буйынса трактаттар. Аристотельдың шәкерттәренең берһе (Андроник Родосский) ғалимдың хеҙмәттәрен баҫтырып сығарғанда был бүлекте «Физика» бүлегенән һуң урынаштыра. Шунан башлап «Беренсе философия» тип аталған был бүлек яңы исем менән — «Метафизика» тип йөртөлә башлай.
- Этика буйынса хеҙмәттәр.
- Тарихи һәм социаль-сәйәси проблемплар буйынса трактаттар.
- Сәнғәт, шул иҫәптән поэзия һәм риторика буйынса хеҙмәттәр.
Аристотель үҙенең «Метафизика»һында Платон тәғлимәтен киҫкен рәүештә тәнҡитләй. «Платон минем дуҫым, ләкин минем өсөн хаҡиҡәт ҡәҙерлерәк» тигән ғибәрә тап ошо осораҡҡа бәйләнгән була. Аристотель империяны әүәл сәбәп рәүешендә, ләкин шул ук ваҡытта үны дәртһеҙ (инерт), хәрәкәткә эйә булмаған рәүештә генә таный.
Материя, форма, хәрәкәт тураһында тәғлимәт[үҙгәртергә]
Материя, уныңса, мөмкинлек кенә. Ошо мөмкинлектән нимә килеп сыға, быныһы инде материяның үҙенән тормай. Дәртлелекте (активлыкты) ул формала ғына күрә. Уныңса, «форма» материяны төрлө фигуралар рәүешенә китерә, тимәк форма материяны мөмкинлектән ысынбарлыҡҡа әүерелдереүсе була. Аристотель мифология менән килешеп етмәһә лә, әүәл сәбәптне, һәр нәмәнең башланышын Алланан күрә. Аристотель хәрәкәтте материянан айырып ҡарай. Ул хәрәкәттең өс төрөн таный: 1) үҙгәреш (сифат үҙгәреше), 2) кәмеү (һан үҙгәреше), 3) күсеү (аралыҡтағы хәрәкәт).
Логика һәм космология[үҙгәртергә]
Мантыйк (логика) трактатында Аристотель, беренсе булараҡ, дедукция алымын, шулай ук силлогизм теорияһын башлап ебәрә. Аристотель танып белеү теорияһынә диалектика керетергә омтола. Дөрөҫ, диалектика уның өсөн формалашып бөткән тәғлимәт түгел әле. Шулай ҙа ул танып белеүҙең ҡаршылыклы процесс икәнлеген күрә. Аристотель, мантыйкый (логик) яҡтан көслө белгесч булараҡ, софисттарҙың хәйләгә ҡоролған иҫбатлау принциптарын тәнҡитләй. Аристотель ҡайһы бер хеҙмәттәрен космологияға бағышлай. Ул үз заманындағы башҡа ғалимдәр менән бергә Ер шарын үҙәккә әүерелдереп (геоцентризмса) аңлатырга тырыша. Биология өлкәһендә Аристотельның йән эйәләре тураһында тәғлимәте иғтибарга лайыҡ. Ул йәнденың өс төрөн атай: 1) үҫемлектәр йәнеы, 2) хайуандар йәне, 3) аҡылға ҡоролған йән. Материя менән йән араһындағы мөнәсәбәт ғалимдың төп принциптарына бәйле. Йән эйәһенең тәне — материя, уның йәне — форма. Аристотельдың хайуандарҙың килеп сығыуы тураһындагы трактаты күп йылдар дауамында зоология фәнендә теоретик сығанаҡ ролен үтәп килә. Ғалим этика проблемаларына ла ҙур иғтибар бирә. Ул этика менән философиягә «идеал» тигән төшөнсә кертә. Дөрөҫ, бөек ғалимдың идеалды аңлауы бик примитив була әле. Уныңса, ысын идеал ысынбарлыҡтағы ҡиммәттәрҙә түгел, бәлки күктәрҙә генә. Аристотель өсөн әхлаҡи идеал — Алла. Ул — иң камил философ йәки «үҙен фекерләүсе фекер»...
Сәнғәт һәм эстетика[үҙгәртергә]
Аристотельдың ижади мираҫында сәнғәт теорияһы һәм эстетика мөһим урын алып тора. Йәш быуынды эстетик тәрбийәләү өлкәһендә ул ике мәсьәләне күҙҙә тота. Шуларҙың беренсеһе — йәштәрҙе матурлыҡты, гүзәллекте күрергә-тойорға күнектереү. Икенсеһе — уларҙы ошо сәнғәти һөнәрҙәргә өйрәтеү. Аристотель сәнғәт тураһында, ул — ысынбарлыҡҡа эйәреү (мимесис) ысулы менән ысынбарлыҡтны танып белеү, тип фекер йөртә. Был Аристотельдың материалистик йүнәлештә формалашыу мөмкинлегенә ишарәлайи. Быны тағы бер миҫал менән дәлилләп була. Аристотель сәнғәттең объектив вазифаһын булғанды тасүирлау менән генә сикләмей, уның «нисек булырға тейиеш»леген күрһәтеүҙдә лә күрә. Аристотель үҙенең «Поэтика» тигән трактатында сәнғәти ижад эшен, эпос жанрҙары, драма жанры һәм бигрәк тә сәнғәт әҫәрҙәрен кабул иткәндә уҡыусының, тыңлаусының әҫәрләнеү, хисләнеү, ләззәт алу кебек реакциялары (катарсис) тураһында ла яҙа. Аристотельдың был теоретик фекерҙәре хәҙерге көндә лә иғтибарга лайыҡ.
Сәйәсәт һәм дәүләт[үҙгәртергә]
Аристотель үҙенең «Сәйәсәт» тигән трактатында йәмғиәт һәм дәүләт менән идара итеү хаҡындағы ҡараштарын яҙа. Аристотель, үҙ осоро вәкиле булараҡ, ҡол биләүселек стройын һәм уның ике ҡапма-ҡаршы ҡатлауын мәңге шулай булырға тейеш тип һанаған. Шунан сығып, ул дәүләт менән идара итеүҙә түбәндәге формуларҙы айырган: монархия, аристократия һәм «полития» (олигархия менән демократиянең ҡушылған формаһы). Был формалар, уныңса, йәмғиәт өсөн ҡулай. Ләкин ул тиранлыҡ, саф олигархия һәм сикһеҙ демократия формуларын да айыра. Быларын иһә гректар өсөн ҡулай түгел тип һанай. Аристотель кеше проблемаһы буйынса ла яңы фекерҙәр әйтә. Ул кешене ижтимағи шарттар планында күрергә тырыша. Дөрөҫ, уның был йүнәлештәге фекерҙәре етлегеп бөтмәгән була әле.
Ғөмүмән алганда, Аристотель фәлсәфи фекерләү өлкәһендә кешелек йәмғиәтенең айырым бер этабын тәшкил итә. Уның тәғлимәте, күренгәнсә, ике яҡлы булып формалаша. Һәм был үҙенсәлек уаннан һуңғы замандарҙа йәшәгән философтарга шулай уҡ ике төрлө йоғонто яһай. Идеалистик йүнәлештәге философтар Аристотельдың тап үҙҙәренә кәрәк булған ҡараштарын алға ҡуйып эш итергә тырышыуҙар, материалисттар бөйөк ғалимдың ошо йүнәлештә калдырган фекерләрен үстерергә омтылулар. К. Маркс, Аристотель тәғлимәтен һәр яҡтан үлсәп, уны боронғо грек философияһының иң юғары дәрәжәһе тип бәйәләй.[1]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек. -Казан. Мәфариф. 2002.ISBN 5-7761-1122-6
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Аристотель // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Аристотелева философия // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Аристотелево колесо // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Аристотель — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- ↑ Маркс K. и Энгельс Ф. Из ранних произведений.— M., 1956.— C. 27.
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса философтар
- Тыуғандар 384 йылда б.э.т.
- В регионе Центральная Македония тыуғандар
- Вафаттар 7 март
- Вафаттар 322 йылда б.э.т.
- Халкида вафат булғандар
- Викитекаға һылтанмаған философтар тураһында мәҡәлә
- Портреты булмаған философтар тураһында мәҡәлә
- Викиөҙөмтәгә һылтанмаһы булған мәҡәләләр
- Викитекаға һылтанмаһы булған мәҡәләләр
- Грек философтары


text:
14 ноябрь
14 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 318-се көнө (кәбисә йылында 319-се). Йыл һуңына тиклем 47 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә]
Милли[үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1666 — Лондонда беренсе тапҡыр ҡан ебәреп ҡарайҙар.
- 1903 — Голландияла электрокардиограф уйлап сығарыла.
- 1936 — СССР-ҙа Гидрометеорологик хеҙмәт эшләй башлай.
- 1960 — ОПЕК нигеҙләнә.
- 1968 — Беренсе тапҡыр үпкәне күсереп ҡарайҙар.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1719 — Леопольд Моцарт, австрия композиторы, Вольфганг Амадей Моцарттың атаһы.
- 1930 — Эдвард Уайт, асыҡ космосҡа сығыусы беренсе американ астронавты.
- 1948 — Принц Чарльз, Британия тәхете вариҫы.
- 1949 — Сергей Ервандович Кургинян, Рәсәй политологы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 565 — Юстиниан I, Византия императоры.
- 1716 — Готфрид Лейбниц, немец математигы.
- 1831 — Георг Вильгельм Фридрих Гегель, немец философы.


text:
Тәгәрмәс
Тәгәрмәс — өҫтөнә ҡуйған есемде тәгәрләтеп хәрәкәткә килтереү өсөн, уларҙың күсәренә кейҙерелгән көпсәкле түңәрәк ҡулайлама. Тәгәрмәс төрлө механизм һәм ҡоролмаларҙа киң ҡулланыла. Уйлап сығарыу ваҡыты билдәһеҙ.
Йөкмәткеһе
Механика[үҙгәртергә]
Есем арауыҡта урын алмаштырғанда тәгәрмәс энергия сарыф итеүҙе күпкә кәметә. Тәгәрмәс ҡулланғанда эш тәгәрәү көсөн еңеү өсөн башҡарыла, ә тәгәрәү көсө (ru:сила трения качения) ышҡылыу көсөнә ҡарағанда күпкә әҙерәк.
Тарих[үҙгәртергә]
Тәгәрмәс беренсе тапҡыр Б.Э.Т. 4 меңйыллыҡта Ике йылға араһында ((ru:Месопатамия) телгә алына. Тәгәрмәстән алда йөктө күсереү өсөн һалынған каток булған. Иң беренсе тәгәрмәс ағастан эшләнгән булған, ағастан басылған дискыны күсәргә кейҙергәндәр. Ике йылға араһындағы Урук ҡалаһында Б.Э.Т 3000 йылда төшөрөлгән сана һурәтә табылған. Б.Э.Т 2700 йылда төшөрөлгән арба һүрәте бар. Б.Э.Т. 2000 йылдарҙа тәгәрмәс конструкцияһы камиллаштырыла. Кеса Азияла эшләнгән тәгәрмәстә араса ((:ru:спица), көпсәк ((ru:ступица), тәгәрмәс түғыны ((ru:обод) ҡуллана башлайҙар[1]. Б.Э.Т. 1 меңйыллыҡта тәгәрмәстең ныҡлығын көсәйтеү өсон кельттар тимер туғын ((ru:обод) ҡулланалар, амортизация өсөн резина шиналы тәгәрмәс эшләйҙәр[2]
[[Христофор КолумбКолумб|ҡа тиклем Америка цивилизацияһында тәгәрмәс билдәһеҙ булған тип иҫепләнә. Шулай ҙа Инк ҡәбиләләре тәгәрмәс асыуға яҡынлашҡан була. Шулай уҡ еврапалылар килгәнге тиклем Австралия һәм Африка ерле халҡы тәгәрмәсте белмәгән.
Тәгәрмәс асыу кәсепселекте үҫтереүгә булышлыҡ итә. Тәгермәс көршәксе түңәрәгендә, тирмәндә, иләүестә, ҡырыу станогында ҡулланыла. Мануфактура, фабрика, рудниктарҙа һыу тәгәрмәсе ҡулланыла.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
- 2001 йылдың июлендә «йөк күсереү өсөн ҡулланыла торған түңәрәк ҡоролма» тигән аңлатма менән патент[3]. алына.
Был патентты алыусы Мельбурн ҡалаһынан Джону Кэо Австралия патент закондары камил булмауын күрһәтергә теләгән.
- 2009 йылда француз компанияһы Мишлен Active Wheel исемле автомобиль тәгәрмәсе эшләп сығара. Был тәгәрмәс эсендә электродвигатель, рессора, амартизатор һәм тормоз ҡуйыла[4].
- 1959 йылда американец А. Сфредд квадрат тәгәрмәскә патент ала. Ул ҡар, ҡом, бысраҡ һәм соҡорҙар аша еңел бара. Шик булыуға ҡарамаҫтан машина «аҡһамай» һәм тиҙлеге 60 км/сәғәткә етә.


text:
Аминокислоталар
Аминокислоталар, составында аминотөркөмдәр (1 һәм унан күберәк) булған органик кислоталар. Аминокислоталар углерод сылбырында аминотөркөмдөң урынлашыуы (a A., B A. һ.б.) һәм молекуланың тәбиғи оптик активлығы булыуы (һулға һәм уңға әйләндереүсе изомерҙар) б са айырыла.
Тәбиғәттә һулға әйләндереүсе a Aминокислоталар киң таралған. Улар аҡһымдар, пептидтар һ.б. физиологик актив берләшмәләр составына инә; матдәләр алмашыныуының мөһим аралыҡ продукттары булып тора. Яҡынса 20 мөһим А. — тәбиғи аҡһым макромолекулаларының мономер звенолары (уларҙа А. урынлашыу тәртибе генетик код м н билдәләнә). Үҫемлектәр һәм күп микроорганизмдар йәшәйеш өсөн кәрәк булған бөтә А. синтезлай.
Кеше һәм хайуандар организмында ҡайһы бер Аминокислоталар (валин, изолейцин, лейцин, лизин, метионин, треонин, триптофан, фенилаланин) синтезланмай йәки аҙ миҡдарҙа барлыҡҡа килә; улар алыштырғыһыҙ Аминокислоталар ҡарай, башлыса аҡһымлы аҙыҡ м н алына.
Организмда синтезланыусы Аминокислоталар (аланин, аспарагин, аспарагин һәм глутамин кислоталары һ.б.) алыштырырлыҡ Аминокислоталар ҡарай. Аҡһым тарҡалыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән Аминокислоталар ашҡаҙан эсәк юлынан һеңдерелә һәм ҡан тамырҙары буйлап бөтә ағзаларға һәм туҡымаларға тарала, унда улар төрлө биохимик үҙгәрештәргә дусар була. Организмда Аминокислоталар етешмәүе анемия, бауыр циррозы һ.б. ауырыуҙарға килтерерә. Организмда аҡһым балансының боҙолоуона бәйле ауырыуҙар ваҡытында ҡандағы Аминокислоталар миҡдары үҙгәрә.
Аминокислоталар аҙыҡ һәм мал аҙығы өҫтәмәләре сифатында ҡулланыла, дарыу препараттары, үҫемлектәрҙе һаҡлау саралары, полиамидтар етештереү өсөн файҙаланыла.
Башҡортостанда А. һәм аҡһымдар б са комплекслы тикшеренеүҙәр 20 б. 50 се йй. уртаһынан алып барыла.
Биология институтында төрлө тупраҡ климат шарттарында үҫтерелгән яҙғы бойҙай бөртөгөндә алыштырғыһыҙ А. миҡдары динамикаһы өйрәнелә (В.К.Ғирфанов, А.Н.Шкурихина), тупраҡта ирекле А. миҡдары һәм тупраҡ микрофлораһы һаны араһында бәйләнеш асыҡлана (М.Н.Буранғолова, Ф.Х.Хәзиев), ашламаларҙы локаль ҡулланыуҙың тупраҡтың ферментатив активлығына тәьҫире һәм уларҙа А. миҡдары өйрәнелә
Аҡһымдар составында аминокислоталар асыу[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Овчинников Ю. А. «Биоорганическая химия» М:Просвещение, 1987. — 815 с., стр. 25.


text:
Ғаилә
Ғаилә — тарихи аныҡ ойошҡанлыҡҡа эйә булған, ағзалары никах йәки туғанлыҡ (һәм тәрбиәгә алған балаларға) мөнәсәбәте менән бәйле, уртаҡ көндәлек тормош, үҙ-ара әхлаҡи яуаплылыҡ һәм социаль зарурлыҡ менән йәшәгән социаль төркөм. Ғаилә йәмғиәтең халыҡ һанын арттырыу ихтияжы шарты менән булдырыла.
Хәҙерге йәмғиәттә йәшәгән күп кешеләр өсөн иң мөһим тормош ҡиммәте булып ғаилә тора. Йәмғиәттең һәр ағзаһы тыуған көнөннән һуңғы көнөнә тиклем социаль статусынан, милләтенән, мөлкәтенән һәм матди хәленән тыш, ғаилә-никах хәле тураһында характеристикаға эйә. Бала өсөн ғаилә — физик, психик, эмоциональ, интеллектуаль уҫеше өсөн мөхит. Өлкән кеше өсөн ғаилә ихтияжын ҡәнәғәтлендереү сығанағы, төрлө һәм ҡатмарлы талаптар ҡуйыусы кесе коллектив. Кешенең йәшәү циклында уның ғаиләләге статусы һәм бурысы үҙгәрә.
Йөкмәткеһе
Ғаиләне билдәләгән аспект[үҙгәртергә]
- Социаль институт: социаль норма, иҫкәртеү, үҙ-үҙеңде тотош, хоҡуҡ һәм бурыстар менән йөкмәтелгән, ир менән ҡатындың, балалар менән ата-әсәләрҙең мөнәсәбәтен көйләүсе.
- Иҡтисади ғаилә: дөйөм ғаилә бюджеты менән бәйле.
- Территориаль ғаилә: бергә йәшәгән кешеләрҙе берләштерә.
- Биологик ғаилә: балалар һәм ата-әсәләрҙән тора.
Төрлө тарихи дәүерҙә иҡтисади һәм территориаль аспект өҫтөнлөк алған. Мәҫәлән, Францияла «төнгөлөктә бер ишек артында бикләнгән кешеләр төркөмө» [1] ғаилә тип ҡаралған. Ә урыҫ земство статистикаһы йорт буйынса иҫәп үткәргәндә «даими бер өҫтәл артында, бер табаҡтан ашаған кешеләр»ҙе ғаилә тип иҫәпләгән[2].
Башҡорт ғаиләһе[үҙгәртергә]
Ғаилә-өйләнешеү, туғанлыҡ, уллыҡҡа алыу йәки балаларҙы тәрбиәгә алыуҙың башҡа формалары арҡаһында барлыҡҡа килгән шәхси, мөлкәт һәм мөлкәтһеҙ хоҡуҡ һәм бурыстар менән бәйләнгән кешеләр. Ғаилә ағзалары араһындағы мөнәсәбәттәр ғаилә хоҡуғы м‑н көйләнә. Ғаилә — социаль сәйәсәттең төп объекттарының береһе.
Ғаилә функциялары[үҙгәртергә]
балалар табыу һәм тәрбиәләү, уртаҡ хужалыҡ алып барыу, мираҫҡа мөлкәт ҡалдырыу һ.б. Башҡорттарҙа Ғаилә традицион формалары төп урынды тотҡан ярым күсмә малсылыҡ хужалыҡ-мәҙәни тибы шарттарында барлыҡҡа килгән,
Хужалыҡ итеүҙең традицион формалары[үҙгәртергә]
Игенселек, Малсылыҡ һ.б., тарихи-мәҙәни традициялар м‑н бәйле булған. Ғаилә эсендәге мөнәсәбәттәр туғанлыҡ системаһына ярашлы ҡоролған, йола хоҡуғы нормалары, исламды ҡабул иткәндән һуң, шулай уҡ шәриғәт ярҙамында көйләнгән
Ғаилә-никах мөнәсәбәттәре[үҙгәртергә]
Ғаилә, нигеҙҙә, бер никахлы булған, күп ҡатынлылыҡ һирәк, башлыса башҡорт общинаһының бай ҡатламдары һәм мосолман руханиҙары вәкилдәре араһында осраған. Ҡәрҙәш ғаилә төркөмө (5—30) ырыу бүленешен тәшкил иткән, бер ауылда 10—60 ғаилә йәшәгән. 17 быуатҡа тиклем башҡорттарҙа балалы бер нисә никахлы парҙан (3—4 быуын) торған ҙур ғаилә осраған. Ғаиләнең мал-тыуары һәм йылҡы өйөрө менәнн ғаилә башлығы идара иткән, ғаилә парҙары һәм айырым ағзалары файҙаланыуында менге аттар һәм һауын малының бер өлөшө булған. Ир менән ҡатын айырым торлаҡта (тирмә, өй йәки аласыҡ) йәшәгән, кис бөтә ғаилә, ҡағиҙә булараҡ, бер табын артына йыйылған. Ултыраҡ тормошҡа күсеү, игенселек һәм шәхси хужалыҡ үҫеү менән, никахлы парҙан һәм уларҙың өйләнмәгән балаларынан торған бәләкәй ғаилә өҫтөнлөк ала башлай. 19 быуат уртаһында Рәсәй дәүләтенең һалым сәйәсәте ҡатыландырылғас, берҙәм ғаилә (ҡаҙна файҙаһына яһаҡ, төрлө йыйымдар һәм йөкләмәләр һалыу өсөн төп берәмек булған бер хужалыҡҡа ҡараған бер нисә бәләкәй ғаилә) һаны арта. Атай ғаиләһе (ата-әсәнән, өйләнгән балаларҙан һәм ейәндәрҙән торған ғаилә), ағай-эне ғаиләһе (балалары менән ағай-эне Ғ.), шулай уҡ ғаилә башлығының өйләнгән улдарынан һәм уның ағай-энеһе ғаиләһе берҙәм ғаилә төрҙәрен тәшкил итә. Берҙәм һәм бәләкәй ғаилә ата кеше (йәки өлкән ағай), улын йәки туғанының улын өйләндереү өсөн, уға йорт һалып бирергә тейеш булған. Үҙенең торлағын һәм хужалығын нығытҡандан һуң, ғаилә тулы хоҡуҡлы бәләкәй ғаилә хоҡуҡтарына һәм бурыстарына эйә булған. Патриархаль һәм бәләкәй ғаилә башлығы булып ата кеше иҫәпләнгән, берҙәм ғаиләлә — ирҙәрҙең иң өлкәне. Аҫабалыҡ (аҫаба) хоҡуҡтарына эйә булараҡ, ул ғаилә вәкиле булған һәм уның өсөн община һәм дәүләт властары алдында яуап биргән, милек менән идара итә һәм йыйындарҙа, ауыл һәм олоҫ сходтарында ҡарарҙар ҡабул итеүҙә ҡатнаша алған. Йәше буйынса иң өлкән ҡатын йәки ғаилә башлығының ҡатыны ҡатын-ҡыҙ эштәренә етәкселек иткән. Нәҫелдең аҫаба ерҙәре сиктәрендә солоҡ ултыртыу урындары, һөрөнтө ерҙәр, сабынлыҡтар һ.б. биләмәләр өлөштәргә бүленгән, ғаилә шулай уҡ йәйләү һәм һунар итеү урындарында ҡаралтылары булған. 20 быуат башынан бәләкәй ғаилә төп ғаилә формаһына әүерелә, шулай уҡ берҙәм һәм тулы булмаған ғаилә осрай, этник яҡтан ҡатнаш ғаилә барлыҡҡа килә. БР‑ҙа, 2002 ййылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, яҡынса 1,139 мең ғаилә иҫәпләнә, ғаилә ағзаларының уртаса һаны — 3,3 кеше.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ {{ Маринова, М.А. Основные социологические и экономические подходы к изучению домохозяйства. (The main social and economic approaches to housekeeping study). http://www.mirrossii.ru/images/pubs/2005/04/09/0000208197/Marinova.doc. Вестник РУДН. серия Социология. 2004. №6-7. стр.202-211}}
- ↑ {{ Чаянов, А. В.Организация крестьянского хозяйства. Избранные произведения. Моск.рабочий. 1989. 366. 5-239-00639-3}}


text:
Индоне́зия (индон. Indonesia), рәсми исеме – Индоне́зия Республикаһы (индон. Republik Indonesia) – Көньяҡ-көнсығыш Азияла иң ҙур дәүләт, майҙаны буйынса донъяла 16-сы урында. Зонд архипелагы утрауҙарында урынлашҡан һәм иң ҙур утрау дәүләте булып һанала. Халыҡ һаны буйынса (230,5 млн кеше) донъяла дүртенсе урында. Бай тарихлы дәүләт.
Индонезия – мосолмандар һаны буйынса донъяла беренсе урында тора, әммә ҡайһы бер айырым утрауҙарҙа башҡа дин вәкилдәре лә бар.
Үҙ берҙәмлеге өсөн Индонезия Нидерландтарҙың колониаль эшмәкәрлегенә бурыслы.
- Индонезия
-
-
-
Висма 46, Индонезияның иң бейек бинаһы
-
Джалан Тамрин, Джакартаның төп урамы
-
-
100 мең тамашасыны һыйҙырмалы Бунг Карно стадионы
-
-
-
Джокьякарта ҡалаһындағы иң билдәле урам
-
Джокьякарта ҡалаһындағы Trans Jogja автобусы
-
Индонезия аш-һыуы йыйылмаһы, бында Soto Ayam (тауыҡ һурпаһы), sate kerang (ҡыҫала һымаҡтарҙан кебаб), telor pindang (консерваланған йомортҡа), perkedel (ҡоймаҡ), һәм es teh manis (татлы боҙло сәй)
-
БМО-ның тыныслыҡ һаҡлау операцияһында ҡатнашҡан Индонезия ғәскәре һалдаты
-
Индонезияның Pindad Panzer APC 6x6 бронялы машинаһы
-
Индонезияның хәрби диңгеҙ караптары
-
Индонезия һауа ғәскәренең B-25 Митчелл бомбардировщигы, 1950-се йылдар
-
Яван инженеры Нидерланд Буффало истребителенең ҡорал бүлеге ишеген яба, 1942 йылдың ғинуары
-
Джакарта юл патруле машиналары
-
Индонезия полицияһы машинаһы


text:
Эстон алфавиты
Эстон алфавиты — эстон телендә яҙыу өсөн ҡулланылған тамғалар системаһы.
Эстон алфавитында бөтә стандарт латин хәрефтәре һәм бер нисә диакритик тамғалы хәреф ҡулланыла.
c, q, w, x, y хәрефтәре башҡа телдәрҙән алынған исемдәрендә генә ҡулланыла (мәҫәлән, New York, Casablanca, Quebéc, Marx)
f, š, z, ž хәрефтәре башҡа телдәрҙән алынған һүҙҙәрендә генә ҡулланыла (мәҫәлән, foto, šokolaad, želee, zooloogia). Әммә элекке алынған һүҙҙәрендә бындай хәрефтәре һәм өндәре юҡ: vabrik, kalossid, kohv.


text:
Дерби индустрия музейы
Де́рби индустрия музейы (ингл. Derby Industrial Museum, шулай үк «Дерби ебәк фабрикаһы» исеме менән билдәле, ингл. The Silk Mill) — сәнәғәт һәм Англияның Дерби ҡалаһы музейы. Музейҙа тимер юл тармағына Rolls-Royce plc фирмаһы продукцияһын яҡтыртауға, авияция һәс судно двигателдере етештереүсе компаниялар продукцияларын күрһәтеүгә баҫым яһала. Шулай уҡ тау эшкәртеү, керамика, металл ҡойоу сәнәғәтенә урын бирелә. Музейҙа ваҡытлыса күргәҙмәләр һәм уҡыу-уҡытыу программалары эшләгән [1].
Музей беренсе ебәк етештереүсе [2] Lombe’s Mill фабрикаһы бинаһында урынлашҡан. Был музей Бөйөк Британиялағы ЮНЕСКОның бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән иң көньяҡ нөктә. [3]. Фабрика в 1702 һәм1717 йылдарҙа Ломбе йылғаһы тирмәнендә төҙөлә. Джон Ломбе Италияла булған сағында ебәк иләү машиналары төҙөлөшөн күсереп ала һәм шундай машиналарҙы Дербиҙа төҙөй. Был беренсе сәәғәт шпионажы миҫалы булып тора.
Ғәҙәттә, өйҙәрендә ҡатын-ҡыҙҙар ебәк иләп ултырған. Ә фабрикалағы машиналар ҙур күләмдә ебәк иләй алған һәм Италия машиналарына конкурент була алған. һыу тирмәнендәге кеүек , һыу ҡуласаһы ҙур-ҙур ебәк иләү машиналарын хәрәкәткә килтергән. Был бик күп күләмдә ебәк иләргә мөмкинлек биргән.
Джон Ломбе 1722 йылда билдәһеҙ сәбәптәр менән вафат була. Итальяндар коммерсия серен урлаған өсөн ултергән тигән юрама бар. Фабрика менән уның ағаһы Томас Ломбе идара итә. Ул 1739 йылдың 2 июнендә, фабриканы Джондың тол ҡаты һәм ике ҡыҙына ҡалдырып, үлеп китә. Ебәк комбинаты туристар өсөн иҫтәлекле урынға әүрелә. Туристар эш шарттарына шаҡ ҡаталар. Торрингтон 1777 йылда эш шарттары тураһында былай тип яҙа: «еҫе, һаҫыҡ еҫ, тауыш». 1835 йылда Фэрхолт ярлы ғаиләләрҙән балалар эшләүе тураһында әсенеп яҙа. Комбинат сит ил туристарына ла күрһәтелә. Комбината ялланып эшләгән Уильям Хаттон оҙаҡ сәғәттәр буйынса эшләүе, түбән эш хаҡы, туҡмауҙары тураһында хәтерләй. Эш ҡоролоҡ ваҡытында, һалҡындарҙа һәм сеймал булмағанда ғына туҡтай.
1833 йылдың ноябрендә сәнәғәт сыуалыштары башлана. 1834 йылдың февралендә Бөйөк Милли профсоюз ойошмаһы барлыҡҡа килә. Тейлор бәхәс үҙәгендә булмаһа ла, профсоюз ағзаларын эшкә алмаҫҡа ризалығын белдерә. "The Derby Mercury" белдереүенсә, профсоюз ағзалары Дербиҙа башҡа эш таба алмай.
Тейлор ғаиләһе 1865 йылға тиклем комбината була, банкротлыҡ машиналарҙы һатырға мәжбүр итә. "The Derby Mercury" ошо уҡ йылда конкуренттарға бер нисә ебәк эшләү машинаһын һата, был иҡдисат түбәнәйеүенә килтерә. Дүрт йылдан һуң, Франция менән Колден килешеүе Британияның ебәк сәнәғәтен юҡҡа сығара.
1908 йылда бурыстар түләп бөтөрөлә, FW Hampshire and Company комбинаты һатып алырға килә. 1910 йылдың 5 декабрендә сәғ.5:00 күрше он тартыу тирмәнендә янғын сыға. Янғында ебәк комбинатының көнсығыш стенаһы зыян күреп емерелә. Янғын һүндереү бюроһы һәм Midland тимер юл компанияһы бинаны һаҡлау өсөн ҙур эш башҡара. Был бинаны бөгөн дә күреп була.
1920 йылдарҙа бина Electricity Authority милегенә күсә. Бинала магазин, оҫтаханалар, ашхана асалар. Бинала электростанция эшләгән йәмәғәтселек был турала онота. 1970 йылда электростанция емерелгәс, был урында Дерби индустрия музейы асырға ҡарар ителә. Музей 1974 йылдың 29 ноябрендә эшләй башлай.
Ябылыу һәм 2011 йылғы консервация[үҙгәртергә]
2011 йылдың 3 апрелендә [4] элекке фабрика бинаһында урынлашҡан Дерби индустрия музейы (Дерби тарихы һәм сәнәғәте музейы), башҡа музейҙарға реконструкция үткәрергә аҡса бүлеү өсөн, Дерби ҡала советы ҡарары менән ябыла. Ябылыу сәбәптәрен аңлатҡан һәм асылыу датаһы тураһында отчетта аныҡ белдереү юҡ [5][6]. «Ҡаланың киләсегенә ыңғай тәҫир»ен иҫәпкә алып мезей тиҙҙән асыласаҡ, тип билдәләнә [1].
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 [http://archive.is/20110926173444/www.derby.gov.uk/LeisureCulture/MuseumsGalleries/Derby_Industrial_Museum.htm The Silk Mill
- ↑ History: Key Site: Introduction (en). Derwent Valley Mills. 7 май 2010 тикшерелгән.
- ↑ Derwent Valley Mills (en). ЮНЕСКО. 7 май 2010 тикшерелгән.
- ↑ [1]Derby City Council Museum website, accessed 9th April2011
- ↑ Report of the Strategic Director of Neighbourhoods 26 October 2010, accessed 4 January 2011
- ↑ [2]This is Derbyshire 25 February 2011, accessed 9 April 2011


text:
Тәтелдәүес
Тәтелдәүес, тәтелдәүек, ҡыҙылаяҡ, ҡыҙылаяҡ сәпсәү (лат. Tringa totanus, урыҫ. Травник) — оҙон ҡыҙыл аяҡлы, оҙон муйынлы, тура суҡышлы, һырты һарғылт көрән, ҡанаттары сыбар, күгәрсендән бәләкәйерәк һаҙ ҡошо[1].
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Оҙон ғына аяҡлы, һәм оҙон муйынлы һаҙ ҡошо. Кәүҙәһенең өҫ яғы һарғылт көрән. Башы, муйы¬ны буй, ә ҡанаттары эре түңәрәк таптар менән сыбарланған. Ҡойроғоноң өҫтө аҡ. Муйынының ике яғы һәм түше ваҡ ҡара таплы һорғолт һары. Ҡорһағы аҡ. Аяҡтары ҡыҙыл. Ҙур сәпсәүҙән суҡышы төҙ булыуы менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «тьйүү» йәки «тьйүк-тьйүк». Яҙғыһын ата ҡош тәтелдәй: «титл-титл-титл».
Ҡамышлы һәм бейек үлән баҫҡан күлдәрҙә, йылғаларҙа һаҙлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһын ергә ҡора. Ҡара-көрән һәм ҡыҙғылт көрән таптар менән ҡапланған 3—4 бөртөк һарғылт ҡабыҡлы йомортҡаһы була.
Фотогалерея[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Ҡалып:The IBC(инг.)
- Иллюстрированная энциклопедия птиц. Ян Ганзак.(урыҫ.)
- Травник на сайте Apus.Ru(урыҫ.)
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Енәйәт
Енәйәт — Хоҡуҡ нормаһыды боҙоу. Енәйәт кешеғә санкция һалыуға килтерә.
Билдәләр (признактар)[үҙгәртергә]
- Енәйәт — кешенең үҙ-үҙеңде тотош тотоуҙын һөҙөмтәһе, эш. Быға ҡарағанда енәйәт актив һәм пассив формала була.
- Йәмғиәткә курҡыныс килтереү дәрәжәһе буйынса (тяжкие, особо тяжкие, незначительнфе)
- Ғәйеп
- Яза һалыу ҡурҡынысы (противоправность)
Криминализация — эште Енәйәт менән тигеҙләндереү.
Декриминализация — эште Енәйәт тип һанауҙан сығарыу.
Категориялар[үҙгәртергә]
- Йәмғиәткә курҡыныс килтереү дәрәжәһе буйынса
- Объектар буйынса (үлтереү, урлау, геноцид һәм башҡа)
- Ябай һәм составлы (мәҫәлән Көсләү СПИДты тапшырыу менән)
Йәмғиәткә эҙ ҡурҡыныс килтерғән енәйәттәр[үҙгәртергә]
Йәмғиәткә эҙ ҡурҡыныс килтерғән енәйәттәр граждан, административ кодекстарҙа яҙылған.


text:
Тверь
Тверь ( 1931—1990 ивлӓн. — Кали́нин) — Йыл тӹрӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ хала Россий Федерациштӹ. Халалан негӹцӹм пиштӹмӹ иэш 1135-шӹ и шотлалтеш. 1247-шӹ ин Тверь лужавуй кымдемӹн вуйхалажы. Монгол-тадарвлӓ годым пыт нӹнӹ ваштареш шалген, 1327-шӹ ин халыкын ял вӹкӹ шагалмыжы ылын. Мӧскӓ хала доно руш мӱлӓндӹвлӓн вуй хала ылмы верц кредӓлӹн. 1304-шы и дон 1327-шӹ ивлӓ лошты руш мӱлӓндӹвлӓн вуйхалажы ылын. 1485-шӹ ин Московишкӹ ушымы лин. 1796-шы и гӹц 1929-шӹ и якте Тверь губернин покшалжы. 1935-шӹ ин Калинин областьын цетржы лин, ти лӹмӹм 1990-шы ин Тверь областьышкы вашталтымы. 1941-шӹ ин немӹсвлӓ ти халам нӓлӹнӹт. 2010-шы ин халашты 410 400 эдем ӹлен.


text:
Астат
Астат (лат. Astatium) – иң мөһим радиоактив элементтарҙың береһе. Менделеевтың периодик таблицаһының VII төп төркөмөндә, 85-се һан аҫтында урынлашҡан, галогендарға ҡарай. Астаттың стабиль изотоптары юҡ. Иң оҙаҡ тороусы астат — 210 радиоактив изотобының ярымтарҡалыу периоды — 8,3 сәғәт. Атамаһы грек astatos һүҙенән алынған.
Асыу тарихы[үҙгәртергә]
Астат күптән түгел генә асылған: 1940-сы йылда Э. Сегре, Т. Корсон һәм У. Мак-Кензи АҠШ-ла, висмутты циклотронда тиҙләштерелгән ά-киҫәксәләр менән нурландырып, астаттың беренсе изотобын – 211At-ты табалар.
Физик һәм химик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Астат ғәҙәти шарттарҙа ла, вакуумда ла тиҙ ирей. Шулай уҡ Ag, Au, Pt кеүек металдарҙа адсорблаша.
Астаттың химик үҙенсәлектәре иодтыҡына ла, полонийҙыҡына ла оҡшаш. Шуға күрә ул металл һәм металл булмаған элементтарҙың үҙенсәлектәренә эйә.


text:
Питер Перез Бурдетт
Питер Перез Бурдетт — ~1734 — 1793 йылдың 9 сентябре; XVIII быуаттың картограф, художник, геодезист һәм чертёжнигы; Исвудала тыуған, унда ер алып әсәһе яғынан олатаһы рухани булғанға Perez исемен алған. Джозефа Райта картиналарында йыш ҡатнашауы менән билдәле, һәм 1769 йылда Лидс һәм Ливерпуль каналы (Leeds and Liverpool Canal) юлын эшләүҙә ҡатнашыуы менән билдәле. Уның тураһында, "йәмғиәт үҙәгендә булмаһы, уның ярым яҡтылығында урынлашҡан" (Lunar Society of Birmingham) тип яҙалар. Һуңғы йылдарҙа, кредиторҙарҙан ҡасып, Карлсруэла йәшәй.
Бурдетт Райт картиналары өсөн һын булып тора. Беренсе тапҡыр улар 1760 йылдар башында осраша. 1766 йылда Райт "[[Ҡояш системаһы моделен аңлатыусы философ[[" картинаһын яҙа. Унда Ҡояш системаһы тураһында асыҡ лекция күрһәтелгән; кеше йөҙҙәре ай фазаһы һымаҡ яҡтырылған.Картиналағы һул яҡтағы кеше — Бурдетт; уң яҡтағаһы Вашингтона Ширли. 1767 йылда Бурдетт Дерби картаһын 1 дюйм:1 миль масштабында эшләй. 1759 йылда Сәнғәт йәмғиәте (Society of Art) үткәргән бәйгелә бындай масштабтағы карталар авторҙары араһында икенсе уңышлы урын яулай. Бынан тыш, Two Boys Blowing a Bladder by Candle-light («Шәм яҡтыһында ике малай бәүел ҡыуығын өрөп тултыра») рәсемен эшләй.
1768 йылда Бурдетт Ланкашир картинаһын эшләү өсөн Дербинан Ливерпульға күсеп килә. Ул яңы ҡурсаусылырҙы таба һәм Джордж Перриға карта төҙөү һәм Ливерпуль тарихын яҙыуҙа ярҙам итә. 1773 йылда Бурдетт яңы рәсемдәр яһай һәм Перри тарихы нигеҙен яҙа.
Бурдетт уҙенең янына Райтты күсеп килергә саҡыра. 1769 йылда Бурдетт Художниктар Төркөмөн (Society of Artists) ойштора һәм уның беренсе ағзаһы була. Райттың бер картинаһы Academy by Lamplight академияһына бағышланған.
Бурдент беренсе британ [[акватинтисты була; уның акватинта күргәҙмәләре 1772 йылда Society of Arts Exhibition үтә.Mortimer[13]. Францияла ҡулланылған алымдарҙан айырылған яңы техниканы ҡуллана. J.B. Le Prince of Paris уны өйрәтә. 1773 йылда The effect of a stained drawing attempted by printing from a plate wrought chemically, without the use of any instrument of sculpture пластинаһы күрһәтелә. Бурдетт авторлығы билделе булған өс картина һаҡланған: Banditti Terrifying Fishermen (1771 йыл), Skeleton on a Rocky Shore һәм Two Boys Blowing a Bladder by Candle-light. Ливерпуль китапханаһында һүңғыһынын күсермәһе һаҡлана. Артына "First Speciman of aquatinta invented in Liverpool by P.P. Burdett, 1774, assisted by Mr.S. Chubbard.» тип яҙыған.
1774 йылда ул кредиторҙарға бурысын түләмәү өсөн Ливерпульдар ҡасып китә. Ҡатыны менән төшкән картинаны үҙе менән ала. Бурдетт ҡатыны менән төшөрөлгән картина хәҙер Прага Милли галереяһында һаклана. Күсенгән ваҡытта картина Бөйөк Британия күргәҙмәлеренә ике тапҡыр ҡуйыла. 1774 йылда Джозеф Райт көньяҡ Германияһы ике тапҡыр килә. Бурдетт бында 1787 йылдың 11 июлендә Фредерике Котковскиға (Friederike Kotkowski) өйләнә; уларҙың Анна исемле ҡыҙы тыуа.Ошо уҡ йылда Карлсруэ сауҙа майҙаны планын эшләй. Бурдетт Карлсуэла 1793 йылдың 9 сентябрендә вафат була.


text:
Футбол
Футбо́л (ингл. foot — аяҡ, ball — туп) — командалы спорт уйын төрө, төп маҡсаты — ярышташтың ҡапҡаһына ҡулһыҙ ғына (аяҡ йәки башҡа тән ағзалары ярҙамында) мөмкин тиклем күп тапҡыр туп индереү. Хәҙерге ваҡытта донъяла иң популяр һәм киң билдәле спорт төрө[1][2][3].
Йөкмәткеһе
Уйындың исемдәре[үҙгәртергә]
Донъя футбол федерацияһы һәм Халыҡ-ара олимпия комитеты халыҡ-ара уйынды рәсми рәүештә «футбол» тип атайҙар. Уйындың инглиз телендәге тулы исеме «association football» («Ассоциация ҡағиҙәләре буйынса футбол») 1863 йылда, инглиз Футбол ассоциацияһы барлыҡҡа килгәс, уйынды башҡа футбол төрҙәренән (регби («rugby football», «Регби мәктәбе ҡағиҙәләре буйынса футбол»))[4]. Һүҙе 1892 йылдан ҡуллана[5]. Ваҡыт үтеү менән оҙон исем ҡыҫҡартылған.
«Соккер» термины Англияла 1880 йылдарҙа барлыҡҡа килгән («association» һүҙенән «-soc-» өлөшөнә «-er» суффиксы өҫтәлгән). Бөгөнгө көндә «соккер» исемен бер нисә инглиз телле дәүләттә генә ҡулланалар[6][7]. Мәҫәлән, Австралияла һәм Яңы Зеландияла электән футбол тип регбины атайҙар. Ирландияла «футбол» терминын гэль футболына ҡарата ҡулланалар. Көньяҡ Африка Республикаһында иһә «соккер»исеме киң таралған. АҠШ һәм Канадала «соккер» термины осрай, сөнки футбол тип америка һәм канада футболын атайҙар. Англияла «соккер» исемен иҫкергән тип һанайҙар.
Дөйөм мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Футбол тарихы[үҙгәртергә]
Хәҙерге футболға оҡшаш уйындар күп халыҡтарҙа булған, ләкин беренсе яҙма ҡағиҙәләр 1848 йылда барлыҡҡа килгән. Футболдың тыуған йылы булып 1863 йыл һанала (футбол Ассоциацияһы барлыҡҡа килеп, ҡағиҙәләр төҙөлгән)[8]. Футбол элек-электән билдәле. Мысыр, Германия, Ҡытайҙа футболға оҡшаш уйындар булған. Уларҙың иң уңышлыһын итальяндар уйлап сығарып, гарпастум тип йөрөткәндәр. Заманса футбол барлыҡҡа килеү менән гарпастум онотолған. Инглиздәр футболды уйлап сығарғас, бар донъяға тарата башлағандар. Ул ваҡытта чемпионатта күп инглиз командалары ҡатнашҡан.
Уйын ҡағиҙәләре[үҙгәртергә]
Айырым футбол уйыны матч тип атала һәм 45 минутлыҡ ике таймдан тора. Беренсе һәм икенсе таймдар араһындағы тәнәфес 15 минут һуҙыла, командалар ял итә, тәнәфес бөткәс, ҡапҡалар менән алмашалар[9].
Уйын үлән йәки синтетик япмалы баҫыу өҫтөндә үтә. Уйында 7-нән 11 кешегә тиклем торған ике команда ҡатнаша. Бер кеше ҡапҡала тора һәм штраф майҙан эсендә ҡул менән уйнай ала. Төп маҡсаты − ҡапҡаны һаҡлау. Башҡаларҙың да үҙ урындары һәм бурыстары бар. Һаҡлаусылар күбеһенсә баҫыуҙың үҙ яртыһында булалар һәм ҡаршы команданың уйынсыларына ҡапма-ҡаршы торалар. Ярымһаҡсылар баҫыуҙың уртаһында булалар, һаҡсыларға йәки һөжүм итеүселәргә ярҙам итәләр. Һөжүм итеүселәр күбеһенсә ҡаршы яҡта уйнайҙар, гол индерегә тейештәр.
Уйындың төп маҡсаты — ҡаршы команда ҡапҡаһына күберәк гол индереп, үҙ ҡапҡаһын яҡлап ҡалыу. Матчты иң күп гол индергән команда еңә.
Әгәр ҙә командалар ике тайм эсендә бер иш гол индерһәләр, бер яҡ та еңмәй йәки еңеүсе билдәләнгән матч регламенты буйынса баһалана. Был осраҡта өҫтәлмә ваҡыт — 15-шәр минутлыҡ ике тайм бирелә. Төп һәм өҫтәлмә ваҡыт араһында тәнәфес бирелә. Өҫтәлмә таймдар араһындағы ваҡыт урындарҙы алмаштырыу өсөн генә була. Элгәре беренсе гол индергән («алтын гол» ҡағиҙәһе) йәки өҫтәлмә таймдарҙың ҡайһыһында булһа ла еңгән («көмөш гол» ҡағиҙәһе) команда еңеүсе булып һаналғайны. Хәҙерге ваҡытта өҫтәлмә ваҡыт йә бөтөнләй уйналмай, йә тулыһынса уйнала (2 тайм 15-шәр минут). Әгәр ҙә өҫтәмә ваҡыт эсендә еңеүсене билдәләп булмай икән, матч һуңынан пенальти серияһы үткәрелә: каршы команда ҡапҡаһына 11 м аранан бишәр туп тибелә. Пенальтинан һуң гол иҫәбе бер иш икән, еңеүсе билдәләнгәнсе тағы бер пар пенальти уйнала[10].
Футбол донъяла[үҙгәртергә]
Донъя футбол федерацияһы (ФИФА) мәғлүмәттәре буйынса, 2001 йылда Ер шарында 250 миллион кеше футбол уйнаған. Уларҙың 20 миллиондан ашыуы − ҡатын-ҡыҙҙар. 1,5 миллион тирәһе команда теркәлгән һәм 300 000 профессиональ клуб бар.
Илдәр буйынса алғанда, беренсе урында АҠШ (18 миллион, уларҙың 40% − ҡатын-ҡыҙҙар), унан һуң Индонезия (10 миллион), Мексика (7,4 миллион), Ҡытай (7,2 миллион), Бразилия (7 миллион), Германия (6,2 миллион), Бангладеш (5,2 миллион), Италия (4 миллион), Рәсәй (3,8 миллион) бар. Әммә футболсыларҙың һаны сифатҡа бәйле түгел. Футбол буйынса донъя чемпионаттарын күбеһенсә Европа һәм Көньяҡ Америка йыйылма командалары еңә, ә Уругвайҙа (ике тапҡыр Донъя футбол федерацияһы кубогын еңеүсе), Рәсәйҙә теркәлгән футболсыларға ҡарағанда, дөйөм халыҡ һаны әҙерәк.
Тактика[үҙгәртергә]
Футбол - команда уйыны булғас, үҙ-ара аңлашыусанлыҡ, бергә еренә еткереп уйнай алыу кеүек сифаттар беренсе урында тора. Уйынсыларҙың тактик төҙөлөшө мөһим. Заман футболында 4 һаҡлаусы, 4 ярымһаҡлаусы, 2 һөжүм итеүсе (4-4-2) менән уйын схемаһы таралған. Әммә схемалар һаны күп. Квалификацияларына ҡарап, уйынсылар үҙенекенән башҡа урындарҙа ла уйнай алалар.
Футбол структуралары[үҙгәртергә]
Ойошмалар[үҙгәртергә]
Футболдың таралыуын күҙәтеү, идара итеү өсөн яуап биргән бер нисә ойошма бар. Төп ойошма булып Донъя футбол федерацияһы (ФИФА) һанала. Ул Швейцарияның Цюрих ҡалаһында урынлашҡан. Ул донъя ярыштарын ойоштора, мәҫәлән, донъя чемпионатын. Унан һуң континенталь ойошмалар һәм илдәр, өлкәләр, ҡалалар ойошмалары, һ.б. бара. Һәр береһенең футболды таратыу һәм популяр итеү, клубтарҙың эшмәкәрлеген тикшереу буйынса үҙ бурыстары бар.
Клубтар[үҙгәртергә]
Футбол клубы — футбол төҙөлөшөнөң төп өлөшө. Ул уйынсыларҙы, эшләүселәрҙе, ойошмаларҙы берләштерә. Асылында үҙ инфраструктураһы, хеҙмәтләндереүсе эшселәре булған ойошмаға ингән футболсылар командаһы.
Ярыштар[үҙгәртергә]
Ярыштар — уйындың мөһим өлөшө. Уйындарҙы федерация ойоштора, һәр бер турнирҙың үҙ регламенты була. Ярыштар эске һәм халыҡ-ара төрҙәренә бүленә. Халыҡ-ара ярыштар, үҙ сиратында, клуб һәм милли йыйылма командалар араһында үтә.
Иң билдәле ярыштар:
ФИФА үткәргәндәре:
- Милли йыйылма командалар араһында
- Донъя чемпионаты
- Конфедерациялар кубогы
- Олимпия уйындары
- Клубтар араһында
- ФИФА клуб донъя чемпионаты
Европа футбол ассоциациялары берләшмәһе (УЕФА) үткәргәндәре:
- Милли йыйылма командалары араһында
- Европа чемпионаты
- Клубтар араһында
- УЕФА чемпиондары лигаһы
- УЕФА Европа Лигаһы
- УЕФА суперкубогы
Көньяҡ Америка футбол конфедерацияһы (КОНМЕБОЛ):
- Милли йыйылма командалар араһында
- Америка кубогы
- Клубтар араһында
- Либертадорес кубогы
- Көньяҡ Америка кубогы
Футбол төрҙәре[үҙгәртергә]
Футболдың күп төрҙәре бар: футзал (AMF) һәм футзал (FIFA) — мини-футбол (залда махсус түшәм өҫтөндә уйнала), йорт футболы (төрлө түшәмдә төрлө уйынсылар һаны менән уйнала), пляж футболы (ҡомда уйнала), «йылға футболы» (тубыҡҡа тиклем һыуҙа уйнала, йыл һайын Англияның Бёртон ҡалаһында үтә), «һаҙ футболы» (һаҙлыҡта уйнала), һ.б.
Шулай уҡ виртуаль һәм өҫтәл футболы (спорт уйыны), ҡағыҙҙағы футбол (логик уйын) бар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Малов, В. И. Я познаю мир: Футбол — «Издательство Астрель», 2002. — С. 10, 14, 17, 27, 34, 36, 38, 39, 41-46, 53, 49, 60, 61, 62, 64, 87. — ISBN 5-271-04556-0.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- FIFA, Халыҡ-ара футбол ассоциациялары федерацияһы (инг.)
- UEFA, Европа футбол ассоциациялары берләшмәһе
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Guttman Allen The Diffusion of Sports and the Problem of Cultural Imperialism // The Sports Process: A Comparative and Developmental Approach / Eric Dunning, Joseph A. Maguire, Robert E. Pearton — Champaign: Human Kinetics. — P. p129. — ISBN 0880116242.
- ↑ Dunning Eric The development of soccer as a world game // Sport Matters: Sociological Studies of Sport, Violence and Civilisation — London: Routledge. — P. p103. — ISBN 0415064139.
- ↑ Frederick O. Mueller, Robert C. Cantu, Steven P. Van Camp Team Sports // Catastrophic Injuries in High School and College Sports — Champaign: Human Kinetics. — P. p57. — ISBN 0873226747.
- ↑ Mazumdar, Partha The Yanks are Coming: A U.S. World Cup Preview (en). Embassy of the United States in London (5 июня 2006). Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 ноябрь 2012. 6 июнь 2009 тикшерелгән.
- ↑ Baily's Magazine of Sports & Pastimes, vol. lvii — London: Vinton, 1892. — P. 198.
- ↑ The Irish Times: Soccer. Тәүге сығанаҡтан архивланған 29 ноябрь 2012. 28 ноября 2012 тикшерелгән. (инг.)
- ↑ Independent.ie: Soccer. Тәүге сығанаҡтан архивланған 29 ноябрь 2012. 28 ноября 2012 тикшерелгән. (инг.)
- ↑ В.И. Малов, 2002, pp. 41-46
- ↑ Правило 7. Продолжительность игры. football-info.ru. Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 июнь 2013. 14 июнь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Правило 8. Начало и возобновление игр. football-info.ru. Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 июнь 2013. 14 июнь 2013 тикшерелгән.


text:
Тютчев, Фёдор Иван улы
Фёдор Иван улы Тютчев (урыҫ. Фёдор Иванович Тютчев) — арҙаҡлы урыҫ яҙыусыһы, шағир, дипломат. Санкт-Петербург фәндәр академияһы ағзаһы. 1803 йылдың 5 декабрендә Орел губернияһы, Брянск өйәҙе, Овстуг имениеһында тыуған. 1873 йылдың 27 июнендә Царское Селола үлгән. Санкт-Петербургтағы Новодевичий монастыре ҡәберлегендә ерләнгән.
Мюнхен, Турин ҡалаларында йәшәгән, Гейне, Шеллинг менән таныш булған. Рәсәйҙең әҙәбиәт тормошонда ҡатнашмаған, үҙен әҙип тип атамаған. Шуға ҡарамаҫтан, Тютчевтың 400-гә яҡын шиғырҙары һаҡланған, уларҙың юлдары Рәсәйҙә йыш ҡына телгә алыналар. Уның тәүге шиғырҙары XVIII быуаттағы шиғри ғөрөф-ғәҙәттәр тәьҫирендә яҙылған. 1830-сы йылдарҙа яҙылған шиғырҙарында Европа (бигерәк тә немец) романтизмы йүнәлеше көслө. Уның фәлсәфәүи (медитатив) лирикаһында төп темалар булып ил, кеше ғүмере, тәбиғәт тураһында уйланыуҙар тора. 1840-сы йылдарҙа Рәсәй һәм көнбайыш цивилизациялары араһында булған мөнәсәбәттәргә бағышланған сәйәси мәҡәләләр яҙа. 1850-сы йылдарҙа Тютчев мөхәббәткә бағышланған һәм йөрәккә үтеп инерлек шиғырҙар ижад итә, унда мөхәббәт бәхетһеҙлек, ҡайғы мәғәнәһендә аңлатыла. Һуңыраҡ был шиғырҙар «Денисьева циклы»на, йәғни шағирҙың Е.А. Денисьева исемле һөйәркәһенә бағышланған шиғырҙар шәлкеменә, инә. 60-70-се йылдарҙа Тютчев ижадында бигерәк тә сәйәси шиғырҙар өҫтөнлөк итә.
Иң танылған шиғыры «Silentium!» – әсенеү менән өндәшмәҫкә саҡыра, сөнки бер кешенең әйткәнен икенсе кеше бер ваҡытта ла һуңынаса аңлап бөтмәй. «Аҡыл менән Рәсәйҙе аңлап булмай», «Әйтелген һүҙҙең ниндәй мәғәнәлә кире әйләнеп ҡайтасағын алдан фаразлап булмай» һәм «Әйтелгән уй ул алдау» тигән шиғри юлдар Тютчевтың иң йыш ҡабатланған афоризмдары.


text:
Cookie
Cookie - Браузерҙа һаҡланыу өсөн веб-серверҙан ҡулланыусы компьютерына ебәрелгән ярҙамсы мәғлүмәт. Башҡортса «күкәй» тип тә әйтеүселәр бар.
«Күкәйҙәр» - мәғлүмәттәрҙең ҙур булмаған киҫәктәре. Ҡайһы бер сайттарға ингәндә һеҙҙең компьютерҙа һаҡлана. Бындай сайтты ҡарағанда веб-сервер браузерға локаль дискта бер йәки бер нисә шундай киҫәк һаҡларға тәҡдим итә. Артабан, бындай сайтҡа ингәндә, сервер браузерҙан был сайтҡа ҡараған "cookies" һораясаҡ. "Cookies" веб-серверға, айырым биттәр һораған арала йәки эш сеанстары араһында һеҙгә ҡараған билдәле бер мәғлүмәтте һаҡларға мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, "cookies" онлайн кибетенең веб-серверы тарафынан, кибет менән эш сеансы барышында һатып алынған әйберҙәр һалынған кәрзиндең эстәлеге тураһында мәғлүмәт һаҡларға мөмкинлек бирә.