text:
Башҡортостан сәнәғәте
Башҡортостан сәнәғәте — Башҡортостан Республикаһының иҡтисад тармағы. Башҡортостан Республикаһы сәнәғәте Башҡортостан Республикаһының Сәнәғәт һәм инновацион сәйәсәт министрлығына ҡарай[1].
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Урынлашыуы
- 3 Сәнәғәт тармаҡтары
- 3.1 Алтын табыу сәнәғәте
- 3.2 Тау-байыҡтырыу сәнәғәте
- 3.3 Еңел сәнәғәт
- 3.4 Урман әҙерләү
- 3.5 Машиналар эшләп сығарыу
- 3.6 Медицина сәнәғәте
- 3.7 Металлургия
- 3.8 Нефть химияһы сәнәғәте
- 3.9 Аҙыҡ-түлек сәнәғәте
- 3.10 Полиграфия
- 3.11 Быяла һәм фарфор-фаянс сәнәғәте
- 3.12 Химия сәнәғәте
- 3.13 Целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғәте
- 3.14 Төҙөлөш материалдары
- 4 Уҡыу йорттары
- 5 Иҫкәрмәләр
- 6 Әҙәбиәт
- 7 Һылтанмалар
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһында сәнәғәттең килеп сығышына һәм үҫешенә республикалағы тәбиғи һәм кеше ресурстары, уның тарихы һәм урынлашыуы, юлдар этәргес булған. Республиканың ер аҫтында нефть, газ, күмер, тимер мәғдәне, алтын, баҡыр һ.б. ятҡылыҡтар бар. Әлегә бөтә шихан тауҙар ҙа сода соҡоп сығарыр өсөн ҡаҙылып бөтмәгән.
Хәҙерге Башҡортостан Республикаһы территорияһында тәбиғәт ресурстарын үҙләштереү тимер быуаттан бирле килә[2]. 18 быуаттан бында тау заводтары төҙөлгән. 1700 йылда бында беренсе тау заводына нигеҙ һалынған (Каменский[3]). 19 быуатта хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ерҙәрендә күн, буҫтау, кирбес, һабын ҡайнатыу, түң май иретә торған, шәм, елем, балауыҙ һығыу, май һығыу, араҡы ҡыуыу предприятиелары эшләгән.
Былай ҙа көсһөҙ Башҡортостан сәнәғәте Граждандар һуғышы йылдарында шаҡтай ҙур юғалтыуҙар кисерҙе. Колчаксылар сәнәғәт ҡоролмаларын, станоктарҙы, транспортты, баҡыр запастарынтейәп алып сыҡҡандар, затопили шахталарҙы, рудниктарҙы һыуға батырғандар, предприятиеларҙы шартлатҡандар һәм яндырғандар. Өфө эргәһендәге Ағиҙел тимер юл күперен шартлатҡандар. Граждандар һуғышы һуңына 810 он-ярма тарттырыусы, 116 күн предприятиеларының 87-һе эштән туҡтаған. Шарап һәм урман бысыусы заводтар ҙа эшләмәгән.
20-се йылдарҙа Башҡорт АССР-ы сәнәғәте ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеүсе тармаҡтар (шарап, күн, он-ярма тарттырыусы предприятиелары) һәм ваҡ һөнәрселек сәнәғәте (транспорт саралары, әйбер һала торған төрлө һауыт — тоҡ, ҡап, йәшник, мискә (тара), көнкүреш тауарҙары) менән бәйле булған. Емерелгән сәнәғәт етештереүен аяҡҡа баҫтырыу барған.
ХХ быуаттың 30-сы — 40-сы йылдар башында «Башҡорт АССР-ы сәнәғәтенең үҫеше тураһында» постановлениелары ҡабул ителгән (1930). Эре нефть ятҡылыҡтары, (Аҙнай нефть ятҡылығы, Ишембай ятҡылығы, Йоғамаш нефть ятҡылығы, Серафимовка нефть ятҡылыҡтары һ.б.). Сәнәғәт үҫеше республикала юлдар төҙөлөшөнә этәргес мотив булған. Шулай Ишембай нефть ятҡылығын үҙләштереү өсөн 1934 йылда Өфө — Ишембай тимер юлы төҙөлгән, һуңғараҡ ул Салауат ҡалаһына һуҙылған һәм Салауат нефть химия комбинаты төҙөлөшөн тәьмин иткән.
Һуғышҡа тиклемге индустриализация йылдарында Башҡорт АССР-ында нефть эшкәртеү маҡсатында Ишембай нефть ҡыуыу заводы төҙөлгән, Өфө крекинг-заводына нигеҙ һалынған, Ишембай — Өфө нефть үткәргесе төҙөлгән. Предприятиеларҙы электр энергияһы менән тәьмин итеү маҡсатында Өфө Үҙәк электр станцияһы (ЦЭС), Ишембай Үҙәк электр станцияһы (ЦЭС), Уфимская ТЭЦ 1-се Өфө Йылылыҡ электр үҙәге (ТЭЦ), 2-се Өфө Йылылыҡ электр үҙәге (ТЭЦ) һ.б. төҙөлгән. БАССР сәнәғәтен үҫтереү буйынса ҡабул ителгән саралар республиканың күп тармаҡлы сәнәғәтен СССР-ҙың мөһим хәрби-сәнәғәт базаһына әйләндергән.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында республикаға СССР-ҙың башҡа ерҙәренән 200-гә яҡын предприятие күсерелгән (эвакуацияланған) (Өфөгә 36)[4])һәм улар республикала эшен дауам иткән. Предприятиеларҙың төп продукцияһы булып яғыулыҡ, снарядтар, ҡорал, кейем торған.
Совет власы йылдарында БАССР-ҙа сәнәғәт үҫеше партия, пленум ҡарарҙарына яраҡлаштырып (халыҡ хужалығын химизациялау[5]), дәүләттең һәм республиканың ихтыяжына ҡарата биш йыллыҡ һәм ете йыллыҡ срок буйынса алып барылған. Сәнәғәтте ойоштороу үҙгәргән (урындағы идаранан үҙәкләштерелгәнгә һәм киреһенсә) — Халыҡ Комиссарҙары Советынан (Совнарком) министрлыҡтарға, тағы СНК-ға һәм яңынан министрлыҡтарға. Салауаттағы 18-се комбинат төҙөлөшөн һәм Шкапово нефть табыла торған районын бөтөн союз комсомол төҙөлөшө тип иғлан иткәндәр.
СССР тарҡалғандан һуң республика сәнәғәте түбәнгә тәгәрәгән. Республикала капитализмға күсеү дәүләт предприятиелары тарафынан эффектив менеджерҙар табыу һәм тармаҡтарға регуляр рәүештә ҡабатланған кризистар аша тәьҫир итеү (1998, 2008, 2015) ысулы менән алып барылған.
2015 йылда Башҡортостан Республикаһында сәнәғәт етештереүе индексы 101,0 % тәшкил иткән, йәғни Иҙел буйы федераль округы региондары араһында 7-се урында булған[6]. Хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһы сәнәғәт предприятиелары тулайым региональ продукттың (ВРП) 40 %, эш урындарының 25 % формалаштыра. 2014 йыл эсендә республикала бушатылған продукция күләме 1,8 триллион һум сәнәғәт комплексын индереп — 1,2 триллион һум тәшкил итте.
Урынлашыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһы территорияһындағы сәнәғәттең күпселек өлөшө Башҡортостан Республикаһы үҙәк иҡтисад подрайонында (Өфө ҡалаһы), көньяҡ иҡтисад подрайонында (Салауат, Стәрлетамаҡ, Ишембай, Күмертау ҡалалары) урынлашҡан.
Сәнәғәт тармаҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Алтын табыу сәнәғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостанда алтын ятҡылыҡтары (хәҙерге Учалы районы) XVIII быуатта асылған. XIX быуаттан башлап ҡиммәтле металл Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил, Хәйбулла һәм Баймаҡ райондарында сығарыла. Хәҙер республикала алтын магматик ятыштарға ҡараған Түбә, Баҡыртау, Миндәк ятҡылыҡтарында табыла. Алтын шулай уҡ баҡыр рудаларында һәм йылға сәсмәләрендә (бөртөктәрендә) осрай.
Башҡортостан Республикаһында эшләүсе алтын табыусы предприятиеларға «Башкиргеология», «Алтын үҙән» (яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте) ЯСЙ-е, «Альтинвест» ЯСЙ-е, «Аурит» ЯСЙ-е, «Башҡорт алтын табыу компанияһы» (ябыҡ акционер йәмғиәте) ЯАЙ-ы (Учалы ҡалаһы), «Семёнов руднигы» ЯСЙ-е, «Екатеринбург сәнәғәт төркөмө» ЯСЙ-е һ.б. инә.
Башҡортостан Республикаһында бер йыл эсендә 9358 кг алтын табыла (2009 йыл). Шлиховой алтын һәм алтынлы шламдар Рязань өлкәһендәге Приокск төҫлө металдар заводында эшкәртелә.
Тау-байыҡтырыу сәнәғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тау-байыҡтырыу сәнәғәте Башҡортостан Республикаһы тау райондарында булған файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарына бәйле үҫешкән.
Республиканың тәбиғи байлыҡтары буйынса ғилми тикшеренеүҙәрҙе ғалимдар П. И. Рычков, И. И. Лепехин, Р. Г. Игнатьев, С. Г. Рыбаков, А. Н. Заварицкий, А. Е. Ферсман һ.б. башҡарған.
Тау сәнәғәте күмер сығарыу предприятиеларынан: «Башҡорткүмер», «Көньяҡ Урал ер аҫты байлыҡтары» («Южуралнедра»); төҫлө металл сығарыусы предприятиеларҙан: «Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты» (ГОК) ААЙ-е, «Башҡорт баҡыр-көкөрт комбинаты» ААЙ-е, «Буребай тау-байыҡтырыу комбинаты» ЯАЙ-е, «Башҡорт баҡыры» ЯСЙ-е, «Хәйбулла тау компанияһы» ААЙ-е, «Башҡорт шахта ҡаҙып үтеүселәр идараһы» ААЙ-е; тимер эшкәртеүсе предприятиеларҙан: «Белорет металлургия комбинаты» ААЙ-е, «Белсталь» ААЙ-е, «Туҡан руднигы» ЯСЙ-е, «Башҡорт тау-мәғдән компанияһы» ЯСЙ-е, «Тау компанияһы „Суран“ ААЙ-е, „Көнсығыш“ тау-мәғдән компанияһы» ЯСЙ-е, «Хром» тау-байыҡтырыу компанияһы" ЯСЙ-е; «Башкиравтодор» Дәүләт унитар предприятиеһынан (ГУП); алтын табыусы предприятиеларҙан: «Башҡорт алтын сығарыу компанияһы» ЯАЙ-е; төҙөлөш материалдары предприятиеларынан: «Урал таштары» ААЙ-е, һ.б.; эзбизташ һәм таш тоҙ сығарған: «Сода» ААЙ-е һ.б. тора[7].
Еңел сәнәғәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһында туҡыу, кейем тегеү, күн эшкәртеү, тире эшкәртеү һәм аяҡ кейеме предприятиелары эшләгән.
К. Е. Ворошилов исемендәге Өфө аяҡ кейемдәре фабрикаһы, 8 Март исемендәге Өфө тегеү фабрикаһы, Бөрө тегеү фабрикаһы, Дәүләкән аяҡ кейемдәре фабрикаһы, Өфө трикотаж фабрикаһы, Октябрьский тегеү фабрикаһы, Стәрлетамаҡ тегеү фабрикаһы һ.б. иң эре предприятиелар булған. Һумдың даими арзанлана барыуы тармаҡ продукцияһының тик осһоҙ ҡытай продукцияһы менән генә көнәркәшлек итеүенә килтерә.
Урман әҙерләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостанда урмандар байтаҡ ҙур территорияны — 6,3 миллион гектарға яҡын, йәғни территорияның 40 % биләй. Белорет, Ғафури, Дыуан, Ейәнсура, Йылайыр һәм Нуриман райондары урманлы райондар булып тора. Урмандар булыуы һәм уларҙы арттырыу буйынса ғәмәли тырышлыҡ республикала урман әҙерләү эштәрен башҡарыу мөмкинлеген бирә.
Башҡортостанда иң тәүҙә урманды утын әҙерләү маҡсатында ҡырҡҡандар. Урман әҙерләү урманға бай Белорет, Ғафури, Йылайыр, Ҡариҙел, Нуриман райондарында алып барылған. Урман киҫеү ағас ултыртыу менән бер ҡатар алып барылған. Бүрәнәләрҙе республиканың эре йылғаларынан һаллағандар. Йылғалар ярында ағас эшкәртеү предприятиелары ла урынлашҡан.
Башҡортостан Республикаһы урман әҙерләү предприятиелары СССР урман сәнәғәтенең көнсығыш райондарында урман әҙерләү һәм һаллау Буйынса Баш идаралығы структураһына ҡараған.
Хәҙерге ваҡытта урман әҙерләү ағас-юнысҡы плиталары, утын, ағастан эшләнгән әйберҙәр етештереү маҡсатында башҡарыла.
Машиналар эшләп сығарыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
ХХ быуат башында Башҡортостан Республикаһы территорияһында ауыл хужалығы техникаһын етештереү һәм йүнәтеү менән шөғөлләнгән 600-гә яҡын предприятие булған.
Хәҙерге көндә республикала был тармаҡтың 300-гә яҡын предприятиеһы бар.
Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе, Күмертау авиация производство предприятиеһы, Ишембай «Витязь» («Баһадир») компанияһы — ер өҫтөнән юғары үтемле транспорт сараларын етештереү буйынса машина транспорты эшләү заводы, Өфөләге «Гидравлика» заводы — авиация транспортын комплектлау әйберҙәре һәм агрегаттары етештереү предприятиеһы, Салауат нефть машиналары заводы, Өфө тепловоз ремонтлау заводы, Туймазы автобетоновоздар заводы иң эре предприятиелар һанала[8] и др.
Республиканың машиналар эшләү комплексы нефть эшкәртеү заводтары өсөн продукция, нефть ҡойоу цистерналары, вездеходтар («Витязь» машиналар эшләү компанияһы" ААЙ-ы), ракета һәм самолёттар өсөн двигателдәр (Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе), троллейбустар («Башҡорт троллейбус заводы» ААЙ-ы), автобетоновоздар («Туймазы автобетоновоздар заводы» ААЙ-ы), вертолёттар («Күмертау авиация производство предприятиеһы» Федераль дәүләт унитар предприятиеһы (ФГУП), автомобилдәр өсөн запас частәр, насостар (Бәләбәй машиналар эшләү заводы), нефть промысла ҡорамалдары («Озна» Октябрский нефть аппаратураһы заводы ААЙ-ы, Ш. Хоҙайбирҙин исемендәге Баймаҡ машиналар эшләү заводы ААЙ-ы) һ.б. етештерә.
Медицина сәнәғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
ХХ быуат башында республика территорияһында дарыу етештереү менән нигеҙҙә аптекалар шөғөлләнгән.
Хәҙерге ваҡытта Башҡортостанда дарыу етештереүсе предприятиелар бар: «Иммунопрепарат», «Фармстандарт — Өфө витамин заводы»; «Туймазыбыяла» ААЙ-ында, Өфө металл һәм пластмасс әйберҙәр заводында, Өфө протез-ортопедия предприятиеһында медицина техникаһын етештерәләр. Бәләкәй предприятиелар ортопедик аяҡ-кейемдәре, протездар, контакт линзалар, аҙыҡ-түлек өҫтәмәләр етештерә.
Металлургия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһында ҡара һәм төҫлө металлургияһы предприятиелары: Башҡорт баҡыр-көкөрт комбинаты, Белорет металлургия комбинаты, Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты, Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты һ.б. эшләй.
Металлургия үҫешенә Башҡортостанда таралған тимер мәғдән ятҡылыҡтары булышлыҡ итә. Зигазин-Комаров, Туҡан ятҡылыҡтары иң эреләре булып һанала. Уларҙа табылған мәғдән рудаһын Белорет металлургия комбинатына ташыйҙар.
Марганец мәғдәне Башҡортостандың Архангел, Дыуан райондары ултырмаларында ята. Был осраҡта Оло-Тәләк ятҡылыҡтарын ҡаҙып сығарыу иҡтисади яҡтан маҡсатҡа ярашлы. Көнсығыш һөҙәклектә марганец мәғдәненең Учалы, Әбйәлил, Баймаҡ, Хәйбулла райондарының девон ҡатламдарында булғаны билдәле. Составының 25 % тимерҙән булған иң эре марганец ятҡылығы булып Учалы районындағы Кожаев ятҡылығы тора. Әбйәлил районында — Ниязғол ятҡылығы, Баймаҡта — Ғөбәйҙулла ятҡылығы.
Башҡортостанда 100-гә яҡын хромит мәғдәне ятҡылыҡтары бар. Маҡан, Сибай, Учалы, Юбилейный, Октябрьский ятҡылыҡтары — иң эре баҡыр ятҡылыҡтары. Башҡортостандың Салауат районында (Күкшик төркөмө) составында алюминий булған — боксит мәғдәне бар.
Нефть химияһы сәнәғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһының эре нефть химияһы сәнәғәтенә Салауат Газпром нефть химияһы ААЙ-е ҡарай[9], Стәрлетамаҡ «Каустик», «Сода» һәм «Авангард» берекмәләре, Стәрлетамаҡ синтетик каучук «Химпром» заводы, Өфө эластомер материалдары, эшләнмәләре һәм конструкциялары заводы, Мәләүез «Минераль ашламалар» производство берекмәһе, Туймазы техник углерод заводы, «Башнефть-УНПЗ» һ.б.
Нефть химияһы сәнәғәте предприятиеларында киң спектрлы — ракета яғыулығы һәм минераль ашламаларҙан алып бензин һәм кәрәсингә тиклемге — продукция етештерелә.
Аҙыҡ-түлек сәнәғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостанда аҙыҡ-түлек продукцияһына балыҡ, ит, һөт һәм икмәк-ҡалас эшләнмәләре, шарап-араҡы продукцияһын эшкәртеү һәм әҙерләү ҡарай. Башҡортостандың ауыл хужалығы үҫеше тармаҡҡа үҙ сеймалын эшкәртеү мөмкинлеген бирә.
«Башспирт», «Өфө һөт агросәнәғәте», Өфө ит-консерва комбинаты, һыра һәм алкоголһеҙ эсемлектәр комбинаты (КПБН) «Шихан» һ.б. эре предприятиелар булып тора.
Башҡортостан предприятиеларында тултырма (колбаса) изделиелары («Сава» ит комбинаты[10]), араҡы һәм ликёр-араҡы изделиелары («Башспирт» ААЙ-ы[11]), шәкәр ҡомо, аҡ май, сырҙар, ҡуйыртылған һөт («Ҡарламан шәкәре» ЯСЙ-е) етештерелә.
Полиграфия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Полиграфия сәнәғәте, китаптарҙы, гәзиттәрҙе, бланктарҙы, календарҙары, папкаларҙы, блокноттарҙы индереп, баҫма продукцияһы һ.б. эшләп сығара.
Республикала, «Аҡ йылға» («Белая река») нәшриәтен, Өфө полиграфия комбинатын да индереп, тармаҡтың 140-ҡа яҡын предприятиеһы эшләй.
Быяла һәм фарфор-фаянс сәнәғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Революцияға тиклем Башҡортостанда Мариинский, Зиновьевский, Богоявленский быяла заводтары эшләгән.
ХХ быуаттың 60-сы йылдарында БАССР-ҙа Октябрьский керамик плитка һәм фарфор изделиелары заводы, «Салауатбыяла», 70‑се йылдарҙа — Туймазы фарфор заводы, «Салауат оптик-механик» заводтары төҙөлгән.
Хәҙерге ваҡытта тармаҡҡа 13 предприятие ҡарай. Салауатбыяла[12] һәм «Туймазыбыяла» — иң эре предприятиелар. Предприятиеларҙа табаҡлы быяла, шыйыҡ быяла, ҡояштан һаҡлаусы быяла, быяла һауыт (тара), автобыяла, пуляға бирешмәгән быяла һ.б. етештерелә. Предприятиелар урындағы сеймалға таянып эшләй.
Химия сәнәғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостандың химия сәнәғәтендә, «Каустик», «Полиэф», «Салауатнефтеоргсинтез», «Синтез‑Каучук», «Сода», Стәрлетамаҡ нефть химияһы заводы, "Өфөоргсинтез"ды индереп, 185 предприятие эшләй.
Тармаҡта кальцинирланған сода, изобутил һәм бутил спирты, полипропилен, терефталь кислотаһы, полиэтилентерефталат һ.б. етештерелә.
Целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостандың целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғәте тармағында «Ҡатырға-ҡағыҙ комбинаты» ЯСЙ-ы, «Ҡатырға һәм Көплөк» ЯСЙ-ҙары һ.б. эшләй. Барлығы 9 предприятие. Төп продукция булып ҡатырға, ҡағыҙ көплөк тора.
Төҙөлөш материалдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тармаҡтың үҫеше республикала файҙалы ҡаҙылмалар — эзбизташ, ҡом, балсыҡ, ҡырсынташ, гипс, мәрмәр булыуы менән бәйләнгән.
Республикала төҙөлөш өсөн тимер-бетон изделиелар сығарған (ЖБИ) заводтар урындағы сеймалға таянып эшләй («Промтехтөҙөлөш» ЯСЙ-е, «Өфө тимер-бетон заводы-1» ААЙ-е, «Өфө тимер-бетон заводы-2» ААЙ-е, «Стәрлетамаҡ тимер-бетон заводы-2» һ.б.); кирбес заводтары («Башҡорт блогы» ЯСЙ-е, «ТөпБашТөҙөлөш» ААЙ-е, ООО «ДСК КПД» ЯСЙ-е һ.б.).
Башҡортостандың таулы райондарында ваҡ-төйәк эшләргә ҡулланыла торған таштар: порфирҙар, серпентиниттар, кварциттар, нефриттар, родониттар, азуриттар, малахиттар, ылымыҡ эзбизташтары, йәшмәләр ятҡылыҡтары бар. Улар араһында XVIII быуаттан бирле таныш «пейзаж» йәшмәләре бар. Башҡортостандың Учалы, Әбйәлил һәм Баймаҡ райондары ятҡылыҡтарында Әүешкүл, Ҡалҡан, Наурыҙ, Мулдаҡай, Сәфәр, Ураҙ тип аталған пейзаж йәшмәләре осрай. Башҡортостанда Нефтселәр мәҙәниәте һарайы (хәҙер: «Башҡортостан» концерт залы) һәм башҡа йәмғиәт биналары залдары урындағы ваҡ-төйәк эшләгәндә ҡулланған таштар менән түшәлгән.
2009 йылда Башҡортостанда Өфөләге Ласселсбергер (Lasselsberger) заводында керамик плита етештереү башланды[13].
Уҡыу йорттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан республика сәнәғәте өсөн кадрҙар:
- юғары уҡыу йорттарында — Башҡорт дәүләт университеты (БашДУ), Өфө дәүләт авиация техник университеты (ӨДАТУ-УГАТУ), Өфө дәүләт нефть техник университеты (ӨДНТУ-УГНТУ).
- колледждарҙа, техникум һәм училищеларҙа — Башҡорт иҡтисад-юридик техникумы, Салауат индустриаль колледжы, Белорет металлургия колледжы, Учалы тау-металлургия колледжы, Салауат ҡалаһындағы 19-сы һөнәрселек училищеһы һ.б. әҙерләнә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ http://minpromrb.ru/
- ↑ Энциклопедия Башкирии → ЖЕЛЕЗНЫЙ ВЕК
- ↑ Каменские заводы
- ↑ Ватандаш / Соотечественник / Compatriot
- ↑ Химизация народного хозяйства : Энциклопедия БСЭ — alcala.ru
- ↑ ПОЗИЦИИ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН СРЕДИ СУБЪЕКТОВ ПРИВОЛЖСКОГО ФЕДЕРАЛЬНОГО ОКРУГА
- ↑ Журнал Ватандаш. Ст. Горное дело и геология Башкортостана на рубеже веков: прошлое, настоящее и будущее
- ↑ «КОМТРАНС-2015» күргәҙмәһендә «ТЗА» ААЙ-ы Туймазы автобензовоздар заводы
- ↑ Салауат Газпром нефть химияһы
- ↑ Главная
- ↑ ОАО «Башспирт»
- ↑ АО Салауатбыяла
- ↑ Плитка Lasselsberger — керамическая плитка Ласселсбергер (Уфа)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аюпов Р. С. Республика Башкортостан в годы Великой Отечественной войны. Уфа,1993.С.8.
- Гибадуллин Б. Г. Советская Башкирия в годы Великой Отечественной войны. Уфа, 1971.
- Экономика Башкортостана. Под редакцией Барлыбаева Уфа 1998 г. БГУ.
- Рейтинг социально-экономического развития регионов Приволжского федерального округа на 01.10.2005 г.
- Госкомстат России. Уфа, 2005. — с. 44.
- Ахмадуллин Р. М. Современное состояние промышленности в республике. // Экономика Башкортостана, 2005 г. № 34. с. 20.
- Экономика Башкортостана. Под общ.ред. Х. А. Барлыбаева. 3-е изд. — Уфа, 2007. — с. 96
- «Салават». Серия «Города нашей республики». Уфа. Башкирское книжное издательство. 1965.
- Казаков П. В., Салихов Д. Н. Полезные ископаемые Республики Башкортостан (россыпное золото). Ч.2. Уфа, 2006;
- Mакарова В. Н. Золотодобывающая промышленность Башкортостана в период двух модернизаций (80-е гг. 19—30-е гг. 20 вв.). Уфа, 2006.
- Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 1. А-Б. 2005. — 624 с.; ISBN 5-88185-053-X. т. 2. В-Ж. 2006. −624 с. ISBN 5-88185-062-9.; т. 3. З-К. 2007. −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; т. 4. Л-О. 2008. −672 с. ISBN 978-5-88185-068-5.; т. 5. П-С. 2009. −576 с. ISBN 978-5-88185-072-2.; т. 6. Советы нар. хозяйства. -У. 2010. −544 с. ISBN 978-5-88185-071-5; т. 7. Ф-Я. 2011. −624 с.. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Лаврешина И. В. Промышленность // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8.
- Отрасли промышленности // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8.
- http://studopedia.ru/2_53743_pod-obshch-red-rz-yanguzina-istoriya-bashkortostana-ufa-.html
- http://ufa-gid.com/encyclopedia/him_prom.html
- Официальный сайт АНК Башнефть
- http://ufa2015.ru/bashkortostan/
- http://www.priroda-rb.info/polez_iskop.html


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 541
ЗАРИПОВ Наил Ғарифйән улы (18.2.1957, БАССР‑ҙың Кушнаренко р‑ны Баҡай а.), инженер-механик. Физика-матем. ф. д‑ры (2002). ӨАИ‑ны тамамлағандан һуң (1979) шунда уҡ “Тантал” махсус конструкторлыҡ-технология бюроһында эшләй. 1986— 2005 йй. Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары ин‑тында: 1995 й. алып өлкән ғилми хеҙм‑р, 2000 й. — фән б‑са директор урынбаҫары, бер үк ваҡытта 1997 й. башлап ӨДАТУ‑ла уҡыта, 2006 й. — материалдарҙы өйрәнеү һәм металдар физикаһы каф. мөдире. Фәнни хеҙмәттәре материалдарҙың үтә һығылмалылығын өйрәнеүгә арналған. З. ҡатнашлығында металдарҙа һәм иретмәләрҙә, керамик һәм металл-керамик материалдарҙа үтә һығылмалы деформациялар ваҡытындағы физик-химик һәм структуралы үҙгәреүҙәр тикшерелгән; бирелгән үҙенсәлектәргә эйә булған интерметаллидтар, керамика, функциональ материалдар алыу технологиялары уйлап табылған. Асыштары БР һәм РФ‑тың башҡа төбәктәренең сәнәғәт пр‑тиеларында индерелгән. 100‑гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 15 уйлап табыу авторы.
В.В.Астанин
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Балаға тәмле аштарБәләкәстең үҫкән һәр көнө шатлыҡҡа, бәхеткә күмеп, атай менән әсәйҙе лә яңынан-яңы асыштарға этәрә. Беҙ кәңәштәребеҙҙе һәм тәҡдимдәребеҙҙе еткереп, һеҙҙең тормошоғоҙҙо әҙ генә булһа ла еңеләйтәбеҙҙер, тип ышанабыҙ. Хөрмәтле йәш әсәләр! Бәлки,...
Ҡышҡылыҡҡа йылы һәм ҡупшы ойоҡтарБына көҙҙөң һуңғы айы – яйлап ҡыштың үҙ вәкәләттәренә ингән һалҡын осор. Ауырыуҙарға бирешмәҫ өсөн көҙҙөң уңышы – емеш-еләк, йәшелсәләр менән сәләмәтлегебеҙҙе нығыттыҡ. Хәҙер бөтәбеҙгә лә йылыраҡ кейенеп йөрөүҙе хәстәрләү мөһим. Белеүебеҙсә, һалҡын...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
- Подробности
- Просмотров: 225
ҮТКӘРГЕС ТОРБА ТРАНСПОРТЫ, шыйыҡ, газ хәлендәге йәки ҡаты продукттарҙы үткәргес торбалар буйлап ташыуҙы тәьмин иткән транспорт төрө. Тәғәйенләнеше һәм урынлашыу терр‑яһы б‑са магистраль (магистраль газ торбалары, нефть үткәргестәр, нефть продукттарын үткәргестәр) һәм сәнәғәт Ү.т.т. (технологик үткәргес торбалар) айырыла. Ү.т.т. ш. уҡ ҡала газ бүлгес, һыу үткәргес һәм канализация селтәрҙәре һ.б. инә. Башҡортостанда йөк әйләнешенең 70,5%‑ы Ү.т.т. өлөшөнә тура килә (2008), йөк күсереү 67,2%‑ы тәшкил итә. Тәүге Ишембай — Өфө нефть үткәргесе 1936 й. (төҙөлгәндән алып үткәргес торба селтәре 20 тапҡырға оҙоная), газ үткәргес 1953 й. Туймазы — Өфө — Черниковск участкаһында төҙөлә. Ү.т.т. төп өлөшө бөтә нефть сығарған райондарҙы һәм нефть эшкәрткән з‑дтарҙы берләштерә, нефтте респ. пр‑тиеларына, Татарстанға, Һамар өлкәһенә һ.б. ташыуҙы тәьмин итә. Респ. РФ‑тың ҙур компаниялары эшләй: “Газпром трансгаз Уфа”, “Урал-Себер магистраль нефть үткәргестәре”, “Уралтранснефтепродукт”. 2008 й. БР һыу үткәргес селтәрҙәренең оҙонлоғо 8446,4 км, урам канализация селтәренеке — 1166,5, йылылыҡ һәм пар селтәрҙәре (ике торбаны бергә иҫәпләгәндә) 4120,3 км тәшкил итә.
В.Г.Карпов, И.А.Соловьёва
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина
Башҡортостанда үткәргес торба транспортының төп күрһәткестәре


text:
Иҡтисад
Башҡортостанда 9 мең 4 йөҙ кешегә эш хаҡы буйынса бурыс бар
Республикала эшләүсе 109 предприятиеның бирәсәге 483 миллион һумдан ашыу тәшкил итә. Бөгөн айырыуса киҫкен хәлле предприятиелар етәкселәре республиканың ведомство-ара комиссияһы ултырышында яуап тотто.
Һалым түләр мәл
Республикала йәшәүсе физик шәхестәргә милек һалымы түләүгә белдереү ҡағыҙҙары ебәреү дауам итә. Федераль һалым хеҙмәте идаралығынан хәбәр итеүҙәренсә, милеккә, ер һәм транспортҡа һалымды почта бүлексәләрендә, банктарҙа һәм ведомство сайтындағы электрон сервис ярҙамында түләргә мөмкин.
Умартасылыҡҡа дәүләт ярҙамы
2030 йылға тиклем Башҡортостанда умартасылыҡ тармағын үҫтереүгә республика ҡаҙнаһынан 614 миллион һум аҡса бүлеү күҙаллана.
Башҡортостанда эшһеҙҙәр иҫәбе 18 000 кешенән артып китә
Халыҡты эш менән тәьмин итеү үҙәге иҫәптә тороусолар хаҡында мәғлүмәт бирҙе. Уларҙың һаны 18 меңдән артып китә. Уҙған йылда был һан 20,7 мең кешене тәшкил итә.
Быйылғы көҙ ысынлап та йомарт булды
Хатта быға тиклем бәшмәккә йөрөмәгән, уны танымған кешеләр ҙә "тыныс һунарға" ашыҡты. Һөҙөмтәлә ярамғанын ашап ағыуланыусылар, урманда аҙашып ҡалыусылар ҙа артты. Ә бына тәжрибәле бәшмәкселәр өсөн йыл айырыуса табышлы килде. Тәбиғәт биргән байлыҡтарҙы йыйып, хатта машиналыҡ аҡса эшләүселәр ҙә бар. Ышанмайһығыҙмы? Ҡарағыҙ!
Яғыулыҡ ҡойоу станцияларында алкоголь менән һатыу итәсәктәр
Хөкүмәт Рәсәйҙең яғыулыҡ ҡойоу станцияларында алкоголь менән һатыу итергә рөхсәт бирҙе. Етәкселәр ҡайһы бер нефть компанияларының станцияларҙа һыра һәм винолар менән һатыу итеү тәҡдиме буйынса фекер алыша. Яңы үҙгәреш компанияларҙың килемен күтәреү өсөн мөһим роль уйнай.
Өс комбайндан — берәү
Өфөнөң Искин ауылы эшҡыуары Николай Шляпкин быйылғы картуф уңышын үҙ ҡулдары менән йыйған комбайн менән ҡаҙып ала. Эшҡыуар 140 гектарҙа картуф үҫтерә. Уңыш мул, ә икенсе икмәк баҙарҙа ни хаҡ тора?
Башҡортостан менән Үзбәкстандың Сәмәрҡәнд өлкәһе араһында хеҙмәттәшлек килешеүе төҙөлә
Документты октябрь уртаһында Ташкентта үтәсәк "Рәсәй-Үзбәкстан" халыҡ-ара форумында ҡабул итеү ҡарала. Был турала Башҡортостан Хөкүмәте йортонда үткән осрашыуҙа белдерелде. Үзбәкстан делегацияһы баш ҡалаға кисә килгән. Уны Сәмәрҡәнд өлкәһе хакимы урынбаҫары Отабек Бабаев етәкләй. Өфөлә эшҡыуарҙар менән кәңәшмә үткәрелеп хеҙмәттәшлек йүнәлештәре билдәләнгән.
Төбәктә йомортҡаға һәм кәбеҫтәгә хаҡ арта
Быға тиклем Башстат республикала аҙыҡ-түлеккә хаҡтар үҙгәреүе хаҡында хәбәр иткәйне. Үткән аҙнала йомортҡаға һәм кәбеҫтәгә хаҡтар һиҙелерлек артты.
Һигеҙ һәм унан да күберәк балалы ғаиләләргә 600 мең һум
Ғаилә, хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы ошо туралағы закон проекты тәҡдим итте. Быға тиклем бер тапҡыр бирелә торған аҡсалата ярҙамды 9 һәм унан да күберәк бала тәрбиәләүселәр ала ине.
Башҡортостандың өс районында шәкәр сөгөлдөрөн йыйыу эше тамамланды
Республикала тәүгеләрҙән булып шәкәр сөгөлдөрөн йыйыу эшен Стәрлебаш, Федоровка һәм Өфө райондары тамамланы. Тамыраҙыҡтың тулайым йыйымы 2, 15,2, 5,2 мең тонна тәшкил итә.
Башҡортостандың киләһе йылдарға иҫәпләнгән бюджет стратегияһы теүәлләнде
Уға ярашлы республиканың 2030 йылға тиклем иҫәпләнгән социаль-иҡтисади үҫеше Рәсәйҙең уртаса күрһәткестәренән юғарыраҡ булырға тейеш. Был турала республика Хөкүмәте Премьер-министры Рөстәм Мәрҙәнов стратегия комитеты ултырышында белдерҙе.
Ил хөкүмәтендә Үҙәк банктың төп ставканы арттырыуы менән ҡәнәғәт түгелдәр
Чиновниктар фекеренсә, финанс көйләгес ваҡытынан алда ғауғаланып хәлде киҫкенләштерә. Күрәһең, Владимир Путиндың 2014 йылдағы ҡаты ҡағылыуы тәрән эҙ ҡалдырған. Ил башлығы ул саҡта һумдың ишелеүенә ваҡытында сара күрмәгәндәре өсөн Үҙәк банкты тәнҡитләгәйне. Хәҙер улар алдан уҡ һаҡланырға булған. Дөрөҫ, ставка 0.25 процентҡа ғына артып 705-кә етте. Шулай ҙа был аҙым ябай халыҡҡа ла йоғонто яһамай ҡалмай.
Республикала йомортҡаға хаҡ артҡан, кәбеҫтә иһә арзанайған
Республикала бер аҙна эсендә йомортҡаға хаҡ уртаса 6, 3 процентҡа арта. Бөгөн республика халҡына йомортҡаның тиҫтәһе 45 һумға төшә. Был хаҡта Башстат белгестәре хәбәр итә.
Рәсәйҙә 2019 йылда минималь хеҙмәт хаҡы күләме арта
2019 йылдан Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте минималь хеҙмәт хаҡы күләмен арттырырға уйлай. Әлеге ваҡытҡа закон проекты әҙер. Минималь хеҙмәт хаҡы күләме 11 280 һум тәшкил итәсәк.
Урман сәйе республика баҙарын яулай
Ишембай районының Маҡар урман хужалығы Иванчай, йәғни болануттан сәй эшләүҙе яйға һалған. Быйыл хатта, ҡарағат, еләк, мәтрүшкә ҡушылған продукция ла сығара башлағандар. Сөнки экологик яҡтан таҙа, файҙалы сәйгә ихтыяж ҙур. Мәскәүҙәр бер килгәндә 100 килограмлап һатып ала. Ишембайҙарҙың сәй бешереү серҙәре менән беҙҙең сайтта танышығыҙ.
Рәсәйҙә «ҡара» коллекторҙарға бурысты ҡайтарыуҙы талап итеү тыйыласаҡ
Рәсәйҙә законһыҙ эшләгән коллекторҙарға граждандарҙан бурысты ҡайтарыуҙы талап итеү тыйыласаҡ. Был турала Финанс министрлығы әҙерләгән закон проектында ҡаралған. Дәүләт Думаһының Финанс баҙары комитеты рәйесе Анатолий Аксаков һүҙҙәренсә, яңы закон проекты илдә йәшәүселәрҙе ҡара коллекторҙар эшмәкәрлегенән һаҡлаясаҡ.
Кубань һәм илдең көньяҡ төбәктәрендәге ҡоролоҡ иген баҙарында хаҡ артыуына килтерҙе
Экспортлаусыларҙың өмөтө Рәсәйҙең үҙәк өлөшө һәм Волга буйы федераль округы. Бында уңыш яҡшы, әллә дөйөм күләм барыбер уҙған йылдарҙағынан ҡалыша. Республика игенселәренә тышҡы баҙарға сығыу өсөн был шәп форсат, шул уҡ ваҡытта эске баҙарҙа икмәк ризыҡтарына хаҡ күтәрелеүе ихтимал тип хафалана белгестәр.
Быйыл баш ҡала 26 илдән 4 меңдән ашыу бизнес өлкәһе белгестәрен көтә
Рөстәм Хәмитов ТАСС агентлығына интервью биреп сараның берҙәм контракттар төҙөү, яңы эшлекле бәйләнештәр урынлаштырыу, бизнесмендар араһында ышаныс арттырыу өсөн мөһим булыуын билдәләне. Әйткәндәй, Башҡортостан бәләкәй эшҡыуарлыҡҡа ярҙам күрһәтеү йәһәтенән илдең өлгөлө төбәктәренән һанала.
Республикала ҡул аҡсаһыҙ иҫәпләшеү арта
Башҡортостандың Милли банкы мәғлүмәттәре буйынса, төбәктә йәшәүселәр һәр дүртенсе һумын, ҡул аҡсаһыҙ иҫәпләшеү менән, сарыф итә. Ағымдағы йылдың тәүге ярты йыллығында урындағылар менән 134 млрд һум, банк карталары менән иҫәпләшеү менән ҡулланыла.


text:
- Подробности
- Просмотров: 344
ӨФӨ КИҢ ПРОФИЛЛЕ ҺӨНӘР БИРЕҮ КОЛЛЕДЖЫ, 1939 й. майында башҡорт пед. уч‑щеһы булараҡ нигеҙләнә, 1939 й. сент. алып Өфө мәктәпкәсә пед. уч‑щеһы, һуңғараҡ 1‑се пед. уч-щеһы, 1994 й. башлап 1‑се пед. колледжы, 2013 й. хәҙ. исемен йөрөтә. Уҡытыу көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу бүлексәләрендә түбәндәге һөнәрҙәр б‑са алып барыла: мәктәпкәсә белем биреү, соц. педагогика, сит телдәр, адаптив физик культура, ғәмәли информатика һ.б. 5 компьютер класы, 2 тамаша һәм 2 спорт залы, китапханаһы, колледж тарихы музейы, уҡыу оҫтаханалары һәм лаб. бар. Уҡыу йорто м‑н Ф.Х.Мостафина һ.б. эшмәкәрлеге бәйле. 25 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән (2014), улар араһында Ә.С.Мифтахова, Ә.Ғ.Әбсәләмова. БДУ, БДПУ, Башҡ‑н физик культура ин‑ты, А.И.Герцен ис. Рәсәй пед. ун‑ты (С.‑Петербург) м‑н хеҙмәттәшлек итә.
Р.С.Үмәрғәлин
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
30 май
30 май — григориан стиле буйынса йылдың 150-се (кәбисә йылында 151-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 215 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Бөйөк Британия — Яҙғы ял көнө.
- Хорватия — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
- Башҡорт АССР-ы — Башҡорт АССР-ының өсөнсө Конституцияһы ҡабул ителган көн.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Блохин Алексей Александрович (30.05.1897—6.10.1942), инженер-геолог-ғалим, геология-минералогия фәндәре кандидаты (1937), профессор (1937). Ишембай нефть ятҡылығын асыусы.
- Ускова Нина Николаевна (30.05.1947), Өфө ҡалаһының 60-сы лицей педагогы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы (2011), Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының (1996) атҡаҙанған уҡытыусыһы.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Беглов Василий Алексеевич (30.05.1958—9.07.2011), әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2007). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2005).
- Рәмил Ҡол-Дәүләт (30.05.1958—12.01.1998), шағир, драматург. Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (1995).
- Щевелев Юрий Николаевич (30.05.1958), хужалыҡ эшмәкәре, Белорет рессорҙар һәм пружиналар заводының техник директоры, Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының почётлы, Башҡортостандың атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе. «Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Ҡырым Республикаһының Феодосия ҡалаһынан.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1944 — Әхтәмов Хәсән Баһҙый улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
- 2003 — Исмәғилев Заһир Ғариф улы (1917—2003), башҡорт композиторы, БАССР-ҙың (1963), РСФСР-ҙың (1968) һәм СССР-ҙың (1982) халыҡ артисы.
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Биржа
Би́ржа (нидерл. beurs, нем. Börse, франц. bourse, итал. bórsa, исп. bolsa, ингл. exchange) — тауарҙарҙы, финанс инструменттарын һәм сит ил валюталарын күмәртәләп һатыу-алыуҙы ойоштороусо һәм даими эшләүсе баҙар. Беренсе тапҡыр тауар һәм валюта һатыу биржалары 15—16 быуаттарҙа Италияла (Венеция, Генуя, Флоренция) барлыҡҡа килә. 16 быуатта дәүләттең ҡиммәтле ҡағыҙҙары (бурыс йөкләмәләре) менән сауҙа итеү эштәре башлана. 1566 йылда Лондонда Король тауар һәм вексель биржаһы, 17 быуат аҙағында Лондон фонд биржаһы ойоша. Тауарҙар һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙар һатыу буйынса хәҙерге көнгә тиклем эшләп килгән универсаль Амстердам биржаһы 17 быуат башында ойошторола. 1817 йылда АҠШ- та Нью-Йорк фонд биржаһы асыла.
Рәсәйҙә беренсе биржа Пётр I күрһәтмәһе буйынса 1703 йылда Санкт-Петербургта асыла, 18 быуат аҙағында Мәскәүҙә ойоша. 1914 йылда Рәсәйҙә 115 универсаль биржа иҫәпләнә. Ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән сауҙа итеү ысулы Халыҡ комиссарҙары советының 1917 йылғы 23 декабрь декреты менән бөтөрөлә. 1922—30 йылдарҙа биржалар баҙарҙы көйләүсе дәүләт органы сифатында эшләй. 1930 йылда СССР-да биржалар эшсәнлеге туҡтатыла. 1990 йылдар башында биржалар яңынан эшкә керешә.
Тауар биржаһы — тауар баҙарында күпләп һатыу-алыуҙы ойоштороусы. Бында килешеү сроктары фонд биржаһына ҡарағанда оҙағыраҡ дауам итә (нигеҙҙә — 6-ҙан 24 айға тиклем). Иҡтисадтың монополиялаштырылыуы менән тауар биржаларының мөстәҡиллеге сикләнә (монополияләр, биржаларҙы ситләтеп, тауар менән күберәк үҙҙәре сауҙа итәләр). РФ-ҙа «Биржа тауарҙары һәм биржа сауҙаһы» тураһындағы закон 1992 йылдың 20 февралендә ҡабул ителә. 2007 йылда РФ нефть продукттары һәм газ менән һатыу итеүсе биржалар барлыҡҡа килә, уларҙа иҫәп-хисап һумдарҙа алып барыла. Фонд биржаһында акцияләрҙы, корпоратив облигациялар, опциондар, дәүләт заёмдары облигациялары һ.б. финанс инструменттарын һатыу-алыу ғәмәлгә ашырыла. Унда ҡиммәтле ҡағыҙҙар курсы формалаша. Эре акционерлыҡ компанияләрының акциялары Нью-Йорк һәм Лондон биржаларында. 2006 йылда Нью-Йорк биржаһында Рәсәйҙең 6, ә Лондон биржаһында 16 компанияһының ҡиммәтле ҡағыҙҙары урнынлаштырыла. Килешеүҙәр күләме артыуға карамаҫтан, фонд биржаларының роле сағыштырмаса кәмей, сөнки эре банкылар ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙы уҙ клиенттарына һатыу һәм таратыу менән үҙҙәре шөғөлләнә. Сит ил валюталары һәм алтын менән һатыу итеүҙе лә банкылар үҙҙәре башҡара; элегерәк уларҙы ғәмәлгә ашыру өсөн фонд биржалары ҡаршыһында валюта биржалары ойошторолған.
Рәсәйҙә фонд биржаларының эшсәнлеге 1991 йылдың 28 декабрендә раҫланған «РСФСР-ҙа ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙы сығарыу һәм әйләнешкә керетеү һәм фонд биржалары тураһындағы нигеҙләмә» менән көйләнә. 1996 йылда РФ-ҙың «Ҡиммәтле ҡағыҙҙар тураһында»ғы федераль законы ҡабул ителгәс, шуға тура килтереп, фонд биржаһы коммерцияһыҙ партнёрлык формаһында ойошторола.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
- Федеральный закон от 22.04.96 № 39-AP «О рынке ценных бумаг»


text:
- Подробности
- Просмотров: 514
“ВИТЯЗЬ” м а ш и н а л а р э ш л ә ү к о м п а н и я һ ы, ААЙ. Автобустар һәм троллейбустар өсөн хәрәкәткә килтереүсе мостар эшләп сығара; РФ-та ике звенолы транспортёрҙар етештереүсе берҙән-бер пр-тие. Составында стандарт булмаған ҡорамалдар, инструменттар һәм йыһаздар эшләү (икеһе лә 1979 й. нигеҙләнгән), йыйыу һәм механик йыйыу (икеһе лә — 1981), преслау-иретеп йәбештереү (1982), корпуслау-йыйыу- иретеп йәбештереү, трансмиссиялар, автомат-револьвер (бөтәһе лә — 1983) цехтары бар. 2005 й. 1256 кеше эшләгән. Продукцияһы БР-ҙа һәм РФ-тың башҡа төбәктәрендә һатыла, яҡын һәм алыҫ сит илдәргә сығарыла. 1977 й. нигеҙ һалына, Рубцовск машиналар эшләү з-дының Ишембай филиалы булараҡ 1979 й. файҙаланыуға индерелә, 1983 й. алып Ишембай транспорт машиналары эшләү з‑ды, 1994 й. — “Ишимбайтрансмаш” ААЙ, 2000 й. — “В.” Ишембай транспорт машиналары эшләү з‑ды, 2005 й. хәҙ. исемен йөрөтә. “В.” м‑н К.В.Осколков, В.И.Савельев, В.В.Семёнов, А.А.Чахеев, А.Ф.Челпановский һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 314
КИПРИАНОВ Андрей Иванович (16.7.1896, Харьков губ. Русские Тишки а. — 29.9.1972, Киев), химик‑органик. Украина ССР‑ы ФА академигы (1945), Украина ССР‑ы ФА‑ның вице‑президенты (1946—48 йй.). Фәнни хеҙмәттәре органик буяғыстар химияһы һәм төҫлөлөк теорияһы өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә арналған. Цианинлы буяғыстар — фотосенсибилизаторҙарҙы синтезлау ысулдарын уйлап таба. Буяғыс ионының йотолоу спектры уның электрон симметрияһы боҙолоуына (буяғыстар девиацияһы) бәйле икәнде билдәләй, буяғыстар сольватохромияһы (төрлө эретмәләрҙә төҫ үҙгәреүе) сәбәбен асыҡлай, уларҙың молекулаларында хромофорҙарҙың тәьҫир итешеү күренешен аса. Украина ССР‑ы Фәндәр академияһы Өфөгә эвакуацияланған осорҙа Украина ССР‑ы ФА‑ның берләштерелгән Химия ин‑ты директоры. К. етәкс. фотосенсибилизаторҙар синтезлана һәм фронтта аэрофототөшөрөү өсөн юғары һиҙеүсәнлекле фото‑ һәм киноплёнкалар сығарыу технологияһы эшләнә. СССР-ҙың Дәүләт пр. лауреаты (1942).
М.А.Сәйетова
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Ризаитдин Фәхретдинов нәсихәттәре
Ризаитдин Фәхретдинов нәсихәттәре
Тәнегеҙҙең ағзаларын гонаһтарҙан һаҡлау өсөн Аллаһ Тәғәлә хәҙрәттәре ҡушҡанды зшләгеҙ.
Фармандарын үтәгеҙ.
Ҡайғы килгәңдә, сабыр иттегеҙ.
Халыҡҡа инсафлыҡ күрһәтегеҙ һәм уларҙан инсафһыҙлыҡ көтмәгеҙ.
Һис бер мосолманды һәм һис бер әҙәм балаһын дошман тип иҫәпләмәгеҙ.
Аллаһы Тәғәлә биргән ризыҡ һәм мәртәбәләренә ҡәнәғәт булығыҙ.
Халыҡ хөрмәтен аяҡ аҫтына һалмағыҙ.
Ҡулығыҙҙа булған байлыҡты тейешлесә тотоноғоҙ.
Алсаҡ булығыҙ.
Көсөгөҙ еткәнсе һәр кемгә ярҙам итегеҙ.
Изгелекле кешеләрҙе дуҫ күрегеҙ.
Уҫал кешеләргә яҡшы мөнәсәбәт күрһәтегеҙ.
Үҙегеҙ мохтаж булған әйберҙәрҙе өйрәнегеҙ.
Белем өсөн ғәрләнмәгеҙ.
Халыҡты рәнйетмәгеҙ.
Күп фекерләгеҙ һәм аҙ һөйләгеҙ.
Наҙан һәм хыянатсыларға серҙәрегеҙҙе сисмәгеҙ һәм улар менән кәңәшләшмәгеҙ.
Үҙ белгәндәрегеҙгә таянмағыҙ.
Йыуаштарҙың мәкерҙәренән, сая һәм үткер кешеләрҙең зарарынан һаҡланығыҙ.
Ғалимдарға эйәрегеҙ, әҙәп эйәләренә ҡарындаш булығыҙ.
Кешелекле кешеләрҙән үрнәк алығыҙ һәм боҙоҡтар менән ҡатнашмағыҙ.
Өҫтөгөҙҙө пак һәм күңелегеҙҙе саф йөрөтөгөҙ.
Дин һәм донъя бурыстарын киләсәк быуынға тапшырығыҙ.
Халыҡ менән илтифатлы булығыҙ.
Күҙебеҙгә шундай зиннәтле булып күренгән донъя хыянат, алдау, йәбер һәм золом кеүек насар нәмәләрҙе күрһәтә.
Әхирәттә бер көн Аллаһы Тәғәлә алдына барып, һәр бер яҡшы һәм яман эштәребеҙ өсөн яуап һәм хисап бирәсәгебеҙҙе онотмағыҙ.
Әхирәттә мәсхәрәгә төшөрәсәк, дуҫ һәм дошман араһында йөҙ ҡыҙартасаҡ нәмәләрҙе эшләмәгеҙ.
Матур холоҡтарға өйрәнегеҙ, тоғро юлдан, ҡаршылыҡтар осраһа ла айырылмағыҙ.
Донъя йәһәтенән үҙегеҙҙән түбәндәргә һәм дин йәһәтенән үҙегеҙҙән бөйөктәргә ҡараһағыҙ, донъяла һәм Әхирәттә бәхетле булырһығыҙ.
Изгелек орлоҡтары сәсһәгеҙ, бәхет игендәре урырһығыҙ. Матур холоҡло кешеләргә юлдаш булығыҙ, улар һеҙгә түбәнгә төшкән ваҡытығыҙҙа һәм ҡыйырһытылғанда күтәрелергә ярҙам итерҙәр.
Боҙоҡ холоҡлоларҙан йыраҡ булығыҙ, сөнки уларҙан хәйер күрмәҫһегеҙ, улар дәрәжәгеҙҙән төшөрөрҙәр, аманатығыҙға хыянат итерҙәр һәм серҙәрегеҙҙе фаш итерҙәр.
Гонаһтарығыҙ өсөн үкенегеҙ һәм Йәнәби Аллаһҡа етешһеҙлектәр менән булһа ла ғибәҙәт итегеҙ. Пәйғәмбәренә мөхәббәт һәм хөрмәт күрһәтегеҙ. Бәләләрҙән һаҡлауын һорағыҙ. Сабырлыҡ бирергә ҡөҙрәте булған Аллаһы Тәғәләнең бәләләрҙән именлек бирергә лә ҡөҙрәте барҙыр.
Сәләмәтлек ҡәҙәр ҡиммәтле һәм ләззәтле һис бер нәмә юҡтыр, быны сәләмәт ваҡытығыҙҙа белегеҙ. Етемдәр хаҡына ҡул һуҙмағыҙ, күршеләрегеҙ менән яҡшы тороғоҙ, намаҙҙарығыҙҙы ҡалдырмағыҙ, мөмкин булһа, мәсеткә барығыҙ.
Бер-берегеҙҙең хәлен белешеп тороғоҙ, изгелек менән бойороғоҙ һәм бер-берегеҙ араһындағы уҫаллыҡҡа ҡаршылыҡ күрһәтегеҙ, аҡылһыҙҙар менән дуҫ булмағыҙ.
Үлемдең киләсәген иғтибарҙан ситкә ҡуймағыҙ, һәр ваҡытта, һәр сәғәттә үлем килеүе мөмкин.
Аллаһы Тәғәләгә яҡынлаштырасаҡ нәмәләрҙең Әхирәттә уттан йыраҡ итеүен һәм утҡа яҡынлаштырған нәмәләрҙең Аллаһы Тәғәләнән йыраҡ итәсәген һәр ваҡыт күңелегеҙҙә тотоғоҙ.
Башҡаларҙың ғәйептәрең күрһәгеҙ, үҙ ғәйептәрегеҙҙе хәтерләгеҙ. Үҙ ғәйебең күргән кеше башҡаларҙың ғәйебе менән шөғөлләнмәҫ.
Һис кем өсөн соҡор ҡаҙымағыҙ, юғиһә үҙегеҙ төшөрһөгөҙ. Халыҡ менән көрәшһәгеҙ — йығылырһығыҙ. Мосолмандарҙың йөҙ һыуын түкһәгеҙ, үҙегеҙҙең йөҙ һыуығыҙ түгелер.
Фекерегеҙгә хайран булһағыҙ — аҙашырһығыҙ, халыҡҡа тәкәбберлек итһәгеҙ — хур булырһығыҙ. Эштәрегеҙҙә аҡыл эйәләре менән кәңәшләшһәгеҙ — үкенмәҫһегеҙ.
Ғалимдар мәжлесендә ҡатнашһағыҙ ололанырһығыҙ. Ахмаҡтар .мәжлесенә инһәгеҙ уларҙың береһе булып иҫәпләнерһегеҙ.
Ялған һөйләп, исем сығарһағыҙ, бөтә халыҡтың күҙеңән төшөрһөгөҙ. Шөһрәт әсире булһағыҙ — мәсхәрәгә ҡалырһығыҙ.
Һәр кемдең дәрәжәһен белһәгеҙ, хайуандар дәрәжәһенән сығып кешеләр дәрәжәһенә аяҡ баҫырһығыҙ.
Аллаһы Тәғәләнән башҡа һис кемдән бер нәмә лә өмөт итмәгеҙ, теләмәгеҙ, үҙ гонаһтарығыҙҙан башҡа Һис бер нәмәнән ҡурҡмағыҙ.
Белмәгән нәмәләрҙе: “Белмәйем", — тип әйтеүҙән оялмағыҙ. Белергә тейешле ғәмәлдәрҙе өйрәнеүҙән ғәрләнмәгеҙ. Үҙегеҙ һөйгән нәмәләрҙә башҡалар өсөн дә һөйөгөҙ. Үҙегеҙ өсөн теләмәгән нәмәләрҙә башҡалар өсөн дә теләмәгеҙ. Түбән булған нәфсегеҙҙе кешеләргә ҡол итмәгеҙ. Аҙғың бай булғансы, абруйлы һәм һөнәрсән фәҡир булыуҙы артыҡ күрегеҙ.
Аллаһы Тәғәлә хәҙрәттәренә оҡшаған, эштәр эшләгеҙ, әмерҙәрен үтәгеҙ. Күңелегеҙҙе вәғәз менән нурландырығыҙ. Нәфсегеҙ һимерһә, үлемде иҫкә төшөрөгөҙ. Үткән ҡәүемдәр өҫтәнә килгән нәмәләрҙе хәтерләп, ғибрәт алығыҙ. Донъяғыҙ өсөн Әхирәтегеҙҙе һатмағыҙ. Белмәгән нәмәләр хаҡында белеүсе булып һөйләмәгеҙ. Үҙегеҙгә һөйләнмәгән һүҙҙәргә яуап бирергә тырышмағыҙ. Ахыры боҙоҡлоҡ булыр, тип фарыз ителгән юлдарға инмәгеҙ.
Аллаһы Тәғәлә ризалығы өмөт ителгән урында халыҡ шелтәһенән ҡурҡмағыҙ. Хәрәм эш — ағыуҙыр. Үҙ ризыҡтарығыҙҙы үҙегеҙ эшләп табығыҙ. Кешеләргә ышанып ятмағыҙ. Ышанып ятыу иһә тик ҡәберҙә булғандарға ғына ярарлыҡ хәлдер.
Ҡөрьәң Шәрифте үҙегеҙгә имам итеп һәр ваҡыт Аллаһы Тәғәлә хәҙрәтенә оҡшаған эштәр эшләгеҙ. Хәрәмде – хәрәм тип, хәләлде хәләл тип белегеҙ.
Донъя һеҙҙе ҡыуалаһа, һеҙ донъяны ҡыумағыҙ, йәғни донъяғыҙ өсөн Әхирәтегеҙҙе һәләк итмәгеҙ. Юғиһә, дөрөҫ ниәт менән кәсеп итеү һәм байлыҡ йыйыу, донъя ҡыуыу түгелдер.
Дөрөҫ һүҙле булығыҙ. Булмай ҡалған нәмәләр өсөн үҡенмәгеҙ. Бер-берегеҙ менән татыу йәшәгеҙ. Боронғо халыҡтарҙан ғибрәт алығыҙ. Киләсәк көндәрегеҙҙе уйлағыҙ. Дөрөҫ һәм дөрөҫ булмаған нәмәләр өсөн ант итмәгеҙ.
Йәнәби Аллаһтың исемен шаһит итер өсөн, хатта бөтөн донъяның ҡиммәте етмәҫ. Ислам әһелдәренә зарар килтерәсәк нәмәләрҙән һаҡланығыҙ. Ғәҙәттә оят булған эштәрҙе йәшерен эшләмәгеҙ. Әйтергә ярамаған һүҙҙәрҙе тикшермәгеҙ. Һәр ишеткән һүҙҙе һөйләмәгеҙ, һәр һүҙгә ҡаршы тормағыҙ. Үс алырға көсөгөҙ етһә лә ғәфү итегеҙ, асыуығыҙҙы йотоғоҙ.
Аллаһы Тәғәлә бүләк иткән ниғмәттәрҙе ҡәҙерһеҙләмәгеҙ. Бер ерҙә низағ һәм тауыш сыҡһа, өндәшмәгеҙ, һуғыш булһа, ул ерҙән башығыҙҙы бер тарафҡа алып китегеҙ.
Алдығыҙҙа кеше ғәйебен һөйләүселәрҙең башҡаларға барып, һеҙҙең ғәйебегеҙҙе һөйләүҙәренән һаҡланығыҙ. Кемдән ярҙам һораһағыҙ — уның тиңдәше булырһығыҙ, кемгә мохтаж булһағыҙ — уның әсире булырһығыҙ, кемгә изгелек күрһәтһәгеҙ — уның әмире булырһығыҙ. Дуҫ эҙләгәндә ярҙам итеүсе, раҫ һөйләүсе, изгелектәрегеҙҙе күреүсе, яманлыҡтарығыҙҙы дәфен итеүсе, ҡайғы һәм шатлыҡтарығыҙҙы уртаҡлашыусы кешеләрегеҙҙе табығыҙ. Бындай сифаттары булмағандарҙың дуҫлыҡтарынан файҙа сыҡмаҫ.
Яҡшы кешенең ас һәм уҫал кешенең туҡ ваҡыттарынан һаҡланығыҙ. Боҙоҡ холоҡло кешелергә йәр, юлдаш булмағыҙ, үҙегеҙ һис һиҙмәйенсә уларҙың холоҡтарын алырһығыҙ. Бер кешенең аяғы тайһа, шатланмағыҙ. Бындай хәл үҙегеҙгә лә килеүе ихтимал. Динегеҙ өсөн Аллаһы Тәғәлә хәҙрәтен риза итерлек юл менән һәм донъяғыҙ өсөн тормошоғоҙҙо төҙәтәсәк рәүештә йөрөгөҙ.
Һис бер нәмәнән үкенмәйенсә донъянан айырылығыҙ, рәхәтлек иһә шунда табылыр.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 15.01.2017 в 01:50, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Девон осоро
Дево́н (девон периоды, девон системаһы, девон осоро) — палеозой эраһында дүртенсе геологик период. 419,2 ± 3,2 млн йылдар элек башланған, 358,9 ± 0,4 млн йылдар элек тамамланған. Шулай итеп 60 млн йыл дауам иткән[1].
Был системаның ултырмалары беренсе булып табылған Девоншир графлыгы (Англия) исеме менән бәйле. Ерҙең геологик тарихында палеозой эраһының дүртенсе осорона тура килә торған аҫтан дүртенсе системаһы. Стратиграфик шкалала силур осоронан һуң һәм ташкүмер осоронан алда урынлашҡан. 410 млн йыл элек башлана һәм 60 млн йылға яҡын һуҙыла. 3 бүлеккә һәм 7 ярусҡа. Был ваҡытта үҫемлектәр ҡитғаларҙы яулап ала башлай, беренсе абаға һымаҡтар, иң боронғо асыҡ орлоҡлолар, быуынтыҡ һабаҡлылар барлыҡҡа килә, Ер өҫтө хайуандары үрсей, континент бассейндарында балыҡтар киң үҫеш ала. Девон аҙағында суҡ ҡанатлы балыҡтарҙан беренсе амфибиялар — стегоцефалдар барлыҡҡа килә, диңгеҙ умыртҡаһыҙҙары: брахиоподтар, остракод, мәрйәндәр киң үҫеш ала, бөжәктәр араһында cелтәр ҡанатлылар арта. Ҡомташ, алеврит, эзбисташ, аргиллиттар, доломиттар, тимерле минералдарҙан (шамозит, сидерит) ултырмалары барлыҡҡа килә. Урта девон аҙағында Пашия (юғары девон) ваҡытында территорияның әҙерәк күтәрелүенән һуң диңгеҙҙең яңынан күтәрелеүе башлана, гипс, ангидрит, мергель, балсыҡлы битумлы сланецтар, ҡомташ, балсыҡ ҡатламдары ҡатнаш доломит ултырмалары һәм эзбисташтар айырылып сыға. Девон ултырмаларына Көнсығыш Европа платформаһының ҡырый өлөшөнөң (Волга-Урал бассейны) уңай структуралары менән бәйле төп нефть тупланмалары һәм яныусан битумлы сланецтар тура килә. Донъяның башҡа төбәктәрендә девон ултырмаларында ташкүмер, алмаз, тимер, марганец, никель, хром, алтын һ.б. ятмалары табылған.
Йөкмәткеһе
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Международная стратиграфическая шкала (версия за январь 2013) на сайте Международной комиссии по стратиграфии
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Геология твёрдых полезных ископаемых Республики Татарстан. Казань, 1999; Геология Татарстана: Стратиграфия и тектоника. М., 2003.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Девон осоро // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.


text:
- Подробности
- Просмотров: 244
ТЕРПЕ (Erinaceus europaeus), бөжәк ашаусылар отрядының терпеләр ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе. Евразияла һәм Африкала таралған. Кәүҙә оҙонлоғо 20—30 см, ауырлығы 700—800 г. Мороно оҙонса, осло; ҡолаҡтары ҡыҫҡа. Башы һәм ҡорһағы — ҡаты шырт йөн, арҡаһы һәм ян‑яғы оҙонлоғо 3 см тиклем еткән ҡаты энәләр м‑н ҡапланған. Төҫө көрән, аҡһыл йәки ҡарағусҡыл көрән. Мускулатураһы яҡшы үҫешкән, бигерәк тә ҡуласа мускулдары, улар ҡыҫҡарғанда кәүҙәһе шар формаһын ала. Полигам. Енси яҡтан йәшәүенең 2‑се йылына өлгөрә, йылына 1 тапҡыр 2‑нән алып 8‑гә тиклем һуҡыр бала тыуҙыра. Яҡынса 6 йыл йәшәй. Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Ҡышын йоҡоға тала. Бөжәктәр, сысҡан һымаҡ кимереүселәр, ерҙә оя ҡорған ҡоштарҙың йомортҡаһы һәм балалары, һирәгерәк еләк‑емеш м‑н туҡлана. Урман ситтәрендә, аҡландарҙа, йылға буйҙарында, баҫыу һаҡлағыс һыҙаттарҙа, парктар һәм баҡсаларҙа йәшәй. Ваҡ ҡыуаҡлыҡтарҙа, сыбыҡ‑сабыҡ һәм ҡоро япраҡ өйөмдәрендә бер нисә оя ҡора. БР‑ҙың бөтә терр‑яһында таралған. А.х. зыян килтергән умыртҡа һыҙҙарҙы юҡ итә, кешенең ҡайһы бер ауырыуҙарын, ш. иҫ. талпан энцефалитын, таратыусыларҙың хужаһы булып тора.
В.А.Валуев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Ситек
Ситек — башҡорт халыҡ аяҡ кейеме төрө. Ул йоҡа күндән тегелгән, ҡуңысы оҙон, үксәһеҙ итеп тегелгән. Йышыраҡ сәхтиән күндән тегелгән. Ситекте дин әһелдәре, намаҙ уҡыусылар иң йыш ҡулланған, сөнки уға мәсех ҡылырға мөмкин булған. Ситекте ғәҙәттә күн ҡата, һуңғараҡ калуш эсенән кейгәндәр һәм ул бысранмаған. Уны йоҡа күндән, оҙон ҡуныслы, үксәһеҙ итеп теккәндәр. Ирҙәр ҙә, ҡатындар ҙа кейгән[1].
Башҡорттар өй эсенә урамда йөрөй торған аяҡ кейеме менән инмәгән, ситек иһә өй эсендә кейеү өсөн ҡулланылған, ә урамға сыҡҡанда ҡата, калуш эсенән кейгәндәр.
Ситек татар халҡында һәм Урта Азия халыҡтарында осрай.
Йөкмәткеһе
Башҡорт телендә осраған ситек атамалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сафьян (сәхтиән) ситек
- Ҡузырлы ситек
- Сәмсәле ситек
Сафьян, йәки сәхтиән — кәзә, һарыҡ тиреһенән бик йомшаҡ, төрлө төҫтә итеп эшләнгән йоҡа күн. Ҡузырлы ситектәр — биҙәк яһап тегелгән, сәмсәле ситектәр — ҡусҡарлап биҙәкләп сигелгән ситектәр.
Ситек һүҙе - ботаникала[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостанда кәкүк ситеге тип аталған сәскә үҫә. Уның беҙҙә 4 төрө бар: күпкәк кәкүк ситеге, таплы кәкүк ситеге, ысын кәкүк ситеге, эресәскә кәкүк ситеге [3] .
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡорт теленең һүҙлеге.1-се, 2-се томдар. — Мәскәү, 1993.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- С.Н. Шитова, тәрж. М.В. Хәкимова Ситек // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.


text:
- Подробности
- Просмотров: 546
“ДУБИТЕЛЬ”, ААЙ. Күн, тире һәм аяҡ кейеме сәнәғәте өсөн синтетик дуплау экстракттары, ш. уҡ быраулау реагенттары, киңәйткестәр, калийлы һәм натрийлы быяла етештерә. Өфөлә урынлашҡан. “Д.” составына синтетик буятҡыстар (1969 й. тиклем үҫемлек буятҡыстары, 1930 й. ойошторолған) цехы һәм ярҙамсы цехтар инә. 2010 й. 216 кеше эшләгән. Продукцияһын ҡулланыусылар — БР һәм РФ‑тың башҡа төбәктәре, яҡын һәм алыҫ сит илдәр пр-тиелары.
1930 й. ойошторола, 1934 й. Башҡ-н дуплау экстракттары з-ды булараҡ файҙаланыуға тапшырыла, 1992 й. алып ҠП, 1994 й. хәҙ. исемен һәм статусын йөрөтә.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Ижек
Ижек — һүҙҙең бер тын менән әйтелә торған быуыны. Һүҙ ижектәргә бүленә.Һүҙҙә нисә һуҙынҡы өн булһа, шул тиклем ижек була. Һүҙ бер нисә ижектән торорға мөмкин.Ижектә бер һәм бер нисә өн булырға мөмкин: хат, у-лар, ҡа-ла, ба-ла-лар-ҙы-ҡы.
Йөкмәткеһе
Өндәргә ҡарап бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ижектәр бер. ике, өс, дүрт өндән торорға мөмкин. Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәрҙең килеү тәртибенә ҡарап, башҡорт телендә 6 төрлө ижек булыуы мөмкин.
- Бер һуҙынҡынан торған.
- Һуҙынҡы һәм тартынҡынан торған.
- Тартынҡы менән һуҙынҡынан торған.
- Тартынҡы, һуҙынҡы, тартынҡынан торған.
- Һуҙынҡы, тартынҡы. тартынҡынан торған.
- Тартынҡы, һуҙынҡы, тартынҡы, тартынҡы.
Юлдан юлға күсереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һүҙ бер юлдан икекнсе юлға күскәндә ижеккә бүлеп күсерелә: баш-лыҡ. урман, балалар-ҙың. Һүҙҙе юлдан күсергәндә бер генә һуҙынҡы өндән торған ижек юл аҙағына ҡалдырылмай, шулай уҡ икенсе юлға күсерелмәй. Ижек аҙағында Ъ,Ь хәрефтәре булһа, улар тәүге юлда ҡалдырыла.
Асыҡ һәм ябыҡ ижектәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әгәр ҙә ижектең һуҙынҡыға тамамланһа, асыҡ ижек тип атала, әгәр ҙә тартынҡыға бөтһә ябыҡ ижек була.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
- Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1


text:
- Подробности
- Просмотров: 690
АЛДАР, А. Иҫәкәев, А. Иҫәнгилдин (яҡынса 17 б. 70‑се йй. — 16.5.1740, Өфө провинцияһы Минзәлә, хәҙ. Минзәлә ҡ.), башҡорт ихтилалы (1704—11) етәкселәренең береһе. Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттарынан. 1687 й. һәм 1689 й. Ҡырым походтарында, 1695 й. һәм 1696 й. Азов походтарында ҡатнашыусы. Тархан. Батыр. Бөрйән улусы старостаһы, һуңынан старшинаһы. П.И.Рычков мәғлүмәттәре б‑са, 5—8 мең баш йылҡыһы була.
1706 й. йәйендә Хажи Аҡҡусҡаров м‑н Ҡырым ханлығына һәм Төркиәгә Морат етәкс. баш күтәргән башҡорттар илселеген әҙерләй. 1707 й. дек. башында Тоҙ ҡайнатыу ҡаласығы эргәһендә А. һәм Килмәк Нурышевтың баш күтәреүселәр ғәскәре (яҡынса 8 мең кеше) Өфө полкын һәм Тоҙйылға стрелецтар отрядын тар‑мар итә. 1708 й. майына тиклем А. етәкс. баш күтәреүселәр Ҡазан губернаһының Ҡазан өйәҙендә воевода кенәз П.И.Хованский армияһына ҡаршы һуғыштар алып бара, 1708 й. нояб. — 1711 й. Нуғай һәм Себер даруғаларында хәрәкәт итә.
1731—32 йй. А.И.Тевкелев илселеге составында Ҡаҙаҡ ханлығының Кесе Йөҙөндә була, төньяҡ ҡаҙаҡтарҙың рус подданныйлығын ҡабул итеүенә булышлыҡ күрһәтә. 1740 й. 10 мартында Һамар ҡ. башҡорт ихтилалдарында (1735—40) ҡатнашыусыларҙың язаһын йомшартыуға тырышлыҡ һала. Баш күтәреүселәргә йәшерен ярҙам итеүҙә ғәйепләнеп ҡулға алына, язалап үлтерелә. Баймаҡ р‑ны 2‑се Этҡол а. эргәһендә уға — стела, Бөрйән р‑нының Әтек а. мәктәбе алдында һәйкәл ҡуйылған.
И.Ғ.Аҡманов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 330
ӨФӨ КРАН ЭШЛӘҮ ЗАВОДЫ, ЯСЙ. Йөк күтәреү ҡорамалдарын етештереү, монтажлау, ремонтлау, техник диагностикалау, металл конструкциялар һәм вентиляция системалары эшләп сығарыу м‑н шөғөлләнә. Составына йөк күтәреү ҡорамалдарын монтажлау, ремонтлау, вентиляция, металл конструкциялар, төҙөлөш, автотранспорт участкалары инә. 2012 й. 67 кеше эшләгән. Продукцияһы БР‑ҙа һәм РФ‑тың башҡа төбәктәрендә һатыла, яҡын сит илдәргә сығарыла. 1969 й. Өфө эксперименталь ремонт-механика з‑ды булараҡ нигеҙ һалынған, 1986 й. алып “Өфө” эксперименталь ремонт‑механика з‑ды, 1990 й. — ҠП, 1993 й. башлап хәҙ. исемдәге ЯСШ, 1998 й. хәҙ. статусын ала.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Тырыштарға - дәүләт наградалары
Тырыштарға - дәүләт наградалары
Хеҙмәт һөйгән һөнәр эйәләренең көндәлек эше дәүләт иғтибарынан ситтә ҡалмай. Республика көнө алдынан Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов бер төркөм хеҙмәт алдынғыларына дәүләт наградалары тапшырҙы. Биш тиҫтә кешенең фиҙаҡәр хеҙмәте ордендар, почет грамоталары һәм маҡтаулы исемдәр менән баһаланды.Рөстәм Хәмитов бүләкләнеүселәрҙе тәбрикләп, тәү сиратта оло байрам - Республика көнө менән ҡотланы. Башҡортостан был байрамды лайыҡлы ҡаршы ала һәм был уңыштар тап һеҙҙең көндәлек эшегеҙ, тынғыһыҙ хеҙмәт емешегеҙ. Төрлө тармаҡтарҙа эшләһәгеҙ ҙә һеҙҙе һөнәри оҫталыҡ, яуаплылыҡ һәм хеҙмәткә тоғролоҡ кеүек күркәм сифаттар берләштерә, тине Рөстәм Хәмитов.
Юғары баһаға лайыҡ булыусылар араһында етәкселәр ҙә, ябай эшселәр ҙә, нефтселәр, шахтерҙар ҙа, уҡытыусылар ҙа, сәнғәт вәкилдәре лә бар. Тырыш кешеләрҙең фиҙаҡәр хеҙмәте һәр ваҡыт иғтибар үҙәгендә. Әлбиттә, күркәм сараның республиканың төп дәүләт байрамы алдынан үтеүе айырыуса әһәмиәтле, ти бүләкләнеүселәр. Сөнки уларҙың барыһы ла төбәк үҫешенә, уның имен киләсәгенә тос өлөш индерә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 601
ҒАРИПОВ Р. МУЗЕЙЫ. Салауат р‑ны Арҡауыл а. урынлашҡан. 1989 й. Милли музей филиалы булараҡ ойошторола, 2002—2006 йй. Милли әҙәби музей филиалы. Әҙәби музей фондында 300‑ҙән ашыу һаҡлау берәмеге, ш. иҫ. Р.Й.Ғариповтың шәхси әйберҙәре, китаптары, “Һабантурғай йырҙары” (1964) һәм “Осоу” (1966) шиғырҙар йыйынтыҡтарының ҡулъяҙмалары, шағирҙың тормошо һәм эшмәкәрлеге т‑дағы материалдар. 2 залда урынлашҡан экспозицияға ш. уҡ этнография һәм 20 б. уртаһы биҙәү-ҡулланма сәнғәте предметтары ҡуйылған.
Г.Р.Ҡунафина
Тәрж. Р.Р.Абдрахманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 498
БАПТИЗМ (гр. baptizo — сумдырам, һыу м‑н суҡындырам), протестантлыҡтың 17 б. башында Англияла барлыҡҡа килгән йүнәлештәренең береһе. Б. б‑са, кешене сиркәү ҡатнашлығынан тыш Иисус Христосҡа аңлы ышаныу аша ғына ҡотҡарып була. Йүнәлеш дөйөм (улар, Христос барыһының да гонаһын юйған һәм кеше яҙмышы уның ихтыярында, тип һанай) һәм айырым (Алла баштан уҡ берәүҙәрҙең, “һайланғандар”ҙың, ҡотолоуын, икенселәрҙең һәләкәтен билдәләгән) баптистарға бүленә. Б. сиркәү иерархияһын, монахлыҡ институтын, ҡорамдарҙы, изгеләргә табыныуҙы, иконаларҙы, изге мәйеттәрҙе һанға һуҡмай; берҙән‑бер табыныу сығанағы — Библия. Төп сиркәү йолалары: һыуҙа суҡындырыу (өлкәндәрҙе генә), “ябыҡ” причащение (икмәк һындырыу), ш. уҡ ерләүҙең һәм никахтың үҙенсәлекле йолалары. Христианлыҡты таратыу — һәр диндарҙың төп бурысы. Б. общинаның һәр ағзаһы пресвитер итеп һайланырға мөмкин булған “күмәк руханилыҡ” принцибын алға һөрә. Йоланы рукоположенный пресвитерҙар ғына башҡара ала. Б. общинаһы үҙ аллы, аҡһөйәктәр власына ла, юғары торған баптист ойошмаларына ла буйһонмай, уға община ағзалары һайлаған совет етәкс. итә; ҡарарҙар асыҡ һайлауҙар м‑н ҡабул ителә. Ғибәҙәт ҡылыу пресвитер һәм диакон етәкс. ғибәҙәт йыйылыштары рәүешендә үтә. Христиандар өсөн уртаҡ Раштыуа байрамы, Пасха һәм баптистарға ғына хас Ураҡ һәм Берҙәмлек көнө билдәләнә. 1905 й. Англияла Бөтә донъя баптистар союзы ойошторола.
Б. Рәсәйҙә 19 б. 60‑сы йй. тарала башлай. 20 б. башына тиклем баптистар эҙәрлекләнә, “Дингә тигеҙ ҡарашты нығытыу тураһында” указ (1905, апр.) сыҡҡандан һуң, уларҙың эшмәкәрлеге әүҙемләшә. 1911 й. Б. эйәреүселәр 50 меңгә яҡын иҫәпләнә. 30‑сы йй. Б. совет власы тарафынан эҙәрлекләнә. 1944 й. баптистар, инжил христиандары м‑н берләшеп, Инжил христиан‑баптистары союзын төҙөй, уға 1945 й. — пятидесятниктарҙың, 1963 й. меннониттарҙың бер өлөшө ҡушыла. Һөҙөмтәлә Бөтә союз инжил христиан‑баптистары советы (БСИХБС) етәкс. берҙәм ойошма булдырыла. 1961 й. БСИХБС етәкселәрен конформизмда ғәйепләгән төркөм (инициативниктар) айырылып сыға һәм 1965 й. Инжил христиан‑баптистары сиркәүҙәре советын (ИХБСС) төҙөй. Уның етәкселәре дәүләт власынан бойондороҡһоҙлоҡҡа ынтылышты сағылдырған программа м‑н сығыш яһай (миссионерлыҡты әүҙемләштереү, Библияны өйрәтеүсе йәкшәмбе мәктәптәрен асыу, хәрби хеҙмәттән баш тартыу). 1992 й. СССР тарҡалғандан һуң, БДИХБС урынына БДБ Инжил христиан‑баптистары союзының Евро‑Азия федерацияһы төҙөлә, уға 1991 й. поместный сиркәүҙәрҙең үҙаллылыҡ принцибы м‑н төҙөлгән РФ Инжил христиан‑баптистары союзы (үҙәге Мәскәүҙә) инә. 1990‑сы йй. алып баптистар һәм инжил христиандары айырыла башлай. Мәскәүҙә Б. динен тотоусылар өсөн дини семинария эшләй (1993 й. алып), гәзит‑журналдар баҫыла (ҡара: Христиан ваҡытлы матбуғаты).
Өфө губернаһында баптистар 20 б. башында күренә башлай. Тәүге общиналар Өфө өйәҙенең Архангел (95 кеше) һәм Иглин (81 кеше) улустарының немец ауылдарында, Бәләбәй өйәҙенең Дәүләкән а. һәм Өфөлә төҙөлә. Архангел өйәҙендә латыштар Эҫем общинаһына нигеҙ һала. 1913 й. Өфө губ. 623 баптист иҫәпләнә. 1917 й. башлап уларҙың һаны арта, 1927 й. 5 община — Стәрлетамаҡ һәм 2 Өфө кантондарында эшләй (2 мең кеше). 1938 й. общиналар тарҡатыла, етәкселәре репрессиялана, ғибәҙәтханалары ябыла. 1945 й. инжил христиан‑баптистары Өфө, Стәрлетамаҡ ҡҡ., Бәләбәй р‑ны Шаровка а. яңынан барлыҡҡа килә, һуңыраҡ Дәүләкән (1969), Бәләбәй, Белорет, Бөрө, Сибай (1979), Күмертау (1987) ҡҡ. теркәлә. 1994 й. БР Инжил христиан‑баптистарының төбәк берекмәһе ойошторола. Нефтекама һәм Салауат ҡҡ. ғибәҙәтханалар төҙөлә. Үҙәге Өфөлә урынлашҡан. 1993 й. алып өлкән пресвитер П.И.Жук (2002 й. башлап епископ).
Әҙәб.: Сергеев Ю.Н. Баптизм в Башкирии: очерки истории (конец XIX—XX вв.). Уфа, 1998.
Ю.Н.Сергеев
Тәрж. Т.С.Дәүләтбирҙина


text:
- Подробности
- Просмотров: 285
НАРАТҺАҘ, төбәк, тәбиғәт ҡомартҡыһы (2005). Мишкә р‑ны Сабай а. көньяҡ‑көнбайышҡа табан 2 км алыҫлыҡта Бөрө й. һул ярында урынлашҡан. Майҙаны 585 га. Н. терр‑яһында бәләкәй күлдәр м‑н уйһыу һаҙлыҡтар комплексы (торфтың уртаса ҡалынлығы 2 м, иң ҡалыны — 7,5 м) бар. Ландшафы ҡайын, ерек үҫкән һаҙлы урмандарҙан тора; ҡарағай, тал, эт муйылы, ҡара ҡарағат, йәшел, һирәгерәк һаҙ мүге һ.б. осрай. Үҫемлектәрҙең БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре үҫә: ике енесле энәле көртмәле, тутыҡ схенус, һаҙлыҡ һаҙанағы һ.б.
А.Ә.Мулдашев
Тәрж. Х.А.Шәрипова


text:
«Науруз гүзәле-2014» конкурсының Гран-при хужаһы буласаҡ инженер-эколог
Өфөлә «Науруз гүзәле-2014» бөтә республиканан татар һылыуҡайҙары конкурсының финалы уҙҙы. Гран-прины республиканың Туймазы районы Ҡандры ауылынан 19 йәшлек Алина Ғиззатуллина яуланы. Ҡыҙ Ҡазан университетының Идаралыҡ һәм территориаль үҫеш институтында «инженер-эколог» һөнәре буйынса белем ала. Шулай уҡ Алина «Дуҫлыҡ һылыуҡайы» номинацияһын яуланы һәм конкурстың төп бүләге – тире әйберҙәр салонынан 150 мең һумлыҡ шәшке тунын алды, тип хәбәр иттеләр ойоштороусылар.
Ярышта беренсе урынды Мәләүездән Алена Зәбирова яуланы. Илеш районынан Элвира Рәҡипова икенсе урында, өсөнсөлә – Өфө дәүләт авиация техник университеты студенты Альбина Ғилданова. Ҡалған ҡыҙҙар «Һандугас», «Зифа буйы», «Зирәк ҡыҙ», «Нурлы йөҙ» кеүек номинацияларҙа танылыу яуланы.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, иң сибәре исеменә бәйгелә 12 ҡыҙ ҡатнашты. Улар үҙҙәренең матурлыҡтарын ғына түгел, ә төплө белемдәрен, тыуған татар телен белеү оҫталыҡтарын да күрһәтте. «Науруз гүзәле» конкурсы йыл һайын татар ҡыҙҙарының матурлығын пропагандалау һәм милли мәҙәниәт сығанаҡтарына йәштәрҙең иғтибарын арттырыу маҡсатында уҙғарыла.


text:
Ольга Голодец М.Нестерев исемендәге Башҡорт художество музейының коллекцияһын Рәсәйҙә иң сағыуы тип атаныФото: Олег Яровиков
Ольга Голодец М.Нестерев исемендәге Башҡорт художество музейының коллекцияһын Рәсәйҙә иң сағыуы тип атаны
Ольга Голодец М.Нестерев исемендәге Башҡорт художество музейының коллекцияһын Рәсәйҙә иң сағыуы тип атаныФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2014 йыл, 31 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Бөгөн Михаил Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейының яңы бинаһын рәсми рәүештә астылар. Республиканың төп художество музейын асыу тантанаһында Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Рәйесе урынбаҫары Ольга Голодец һәм Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов ҡатнашты.
Улар музейҙың фонд һаҡлағысы менән танышты, Башҡортостандың мәҙәниәт министры Әминә Шафиҡова музей һәм «Башҡортостан Республикаһының һынлы сәнғәте» тигән ҙур күргәҙмә буйлап экскурсия уҙғарҙы. Унда музей коллекцияһында һаҡланған эштәрҙең ретроспективаһы тәҡдим ителгән. 13-сө балалар музыка мәктәбе уҡыусылары – республиканың йыйылма балалар хорында ҡатнашыусылар ҡунаҡтарға үҙҙәренең сығыштарын бүләк итте. Сарала музей директоры, республика рәссамдары ҡатнашты.
— Өфөлә һеҙҙең менән бергә булыуыма һәм бындай иҫ киткес байрамда ҡатнашыуыма бик шатмын. Музейҙың коллекцияһына хайран ҡалдым, ул Рәсәй Федерацияһында иң сағыу коллекцияларҙың береһе. Был коллекцияның лайыҡлы йортҡа эйә булыуы бик яҡшы. Ошо йорт уҡыусыларға ла, ҡала халҡына ла ҡыҙыҡлы булыр һәм уға йөрөрҙәр, ә музей хеҙмәткәрҙәре уны өфөләргә һәм Башҡортостан ҡунаҡтарына оҡшаһын өсөн барыһын да эшләр тип уйлайым, — тине Ольга Голодец.
— Был күргәҙмә майҙансыҡтары, рәссамдарҙың һәм скульпторҙарҙың эштәре менән бәйле бөтә хужалығыбыҙҙы тәртипкә килтереү буйынса ҙур эшебеҙҙең башы ғына. Алда тағы ла яңы объекттар, яңы асыштар буласаҡ. Төҙөүселәргә, был идеяны ғәмәлгә ашырған кешеләргә айырым рәхмәт әйтәм. Беҙҙең барыһы ла килеп сыҡты, — тине Рөстәм Хәмитов.
Ольга Голодецҡа Михаил Нестеровтың 150 йыллығына баҫылған уның эштәренең каталогы, юбилей миҙалы тапшырылды. РФ Хөкүмәте вице-премьеры музейҙың иҫтәлек китабында тәүге баһаламаны яҙып ҡалдырҙы.
М.В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы яңы бинаһының дөйөм майҙаны 4,5 мең квадрат метр самаһы тәшкил итә. Бинаның икенсе ҡатын экспозиция майҙандары биләйәсәк – улар 200-ҙән 500 квадрат метрға тиклем артасаҡ. Өсөнсө һәм дүртенсе ҡаттарҙа һаҡланғыс урынлашҡан, уның күләме ике ярым тапҡырға артҡан. Яңыртылған музей залдарында мобиль күргәҙмә конструкциялары ҡуйылған, ул музей хеҙмәткәрҙәренә эксперименттар яһарға мөмкинлек бирәсәк.


text:
Летчик-космонавтар менән осрашыу
04 мая 2013 йыл | Мәғариф
Күптән түгел Красноусолдағы 2-се урта мәктәп уҡыусылары "Красноусол” шифаханаһында ял итеүсе летчик-космонавтар – ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Владимир Афанасьевич Ляхов һәм Советтар Союзы Геройы Александр Николаевич Баландиндарҙы үҙҙәренә ҡунаҡҡа - осрашыуға саҡырҙы.
Бурлының батыр улы
04 мая 2013 йыл | Йәмғиәт
Фәрүәт Яҡупов менән Бурлы урта мәктәбендә бер осорҙа белем алырға насип булды: ул 10-сыла уҡығанда, мин 9-сы класта инем. Етди ҡарашлы, оҙон буйлы был егеттең киләсәктә бөтөн илгә танылған Герой булып дан ҡаҙанырын беребеҙ ҙә күҙ алдына килтермәгәндер, моғайын.
Анатолий Михайлов: “Халыҡ ышанысын аҡларға тырышабыҙ”
04 мая 2013 йыл | Йәмғиәт
Радио көнө һәм элемтә тармағы хеҙмәткәрҙәре байрамы барлыҡҡа килеү тарихы XIX быуат аҙаҡтарына барып тоташа. 1895 йылда рус физигы Александр Попов тәүге радио эшләүе хаҡында йәмәғәтселеккә еткерә. Ә тәүге радио барлыҡҡа килеүҙең 50 йыллығы айҡанлы СССР етәкселеге 1945 йылдың 7 майын байрам көнө тип иғлан итә. Ошо ваҡиғанан башлап 7 май радио һәм элемтә тармағы хеҙмәткәрҙәре көнө булараҡ билдәләнә. Һөнәри байрамдары алдынан район элемтә үҙәге етәксеһе Анатолий Валерьевич Михайловҡа бер нисә һорау менән мөрәжәғәт иттек. Һүҙ уға:
“Сулпан” ишектәрен асты
04 мая 2013 йыл | Урындағы үҙидара
Яңғыҙҡайын ауылы эшҡыуары Миңлеғәле Фәйезов май байрамдары алдынан ауылдаштарын ифрат шатландырҙы: элекке магазин бинаһын үҙгәртеп ҡороп "Сулпан” исемле бик матур сауҙа йорто асты ул. Эшҡыуарҙың "Алһыу” магазины менән икмәкханаһы 17 апрелдә үк сауҙа йортона күсте.
Баҙарға барһаң, байырһың
04 мая 2013 йыл | Урындағы үҙидара
Ауыл ерендә аҡса эшләп, етеш, мул тормошта йәшәп буламы? Ауылда нисек аҡса тапмаҡ кәрәк? Ошондай һорауҙарҙы бөгөн йыш ишетергә була. Ысынлап та, ауылда төпләнгән һәр икенсе кешенең тәғәйен эш урыны юҡ. Колхоз-совхоздар ҙа бармаҡ менән һанарлыҡ ҡына ҡалды. Булған фермер хужалыҡтары бөтә халыҡты эш менән тәьмин итә алмай.


text:
Сит илдә Яңы йыл каникулдары: ҡайҙа Башҡортостан туристарын ваба, тапма, тағун ауырыуҙары көтә
Сит илдә Яңы йыл каникулдары: ҡайҙа Башҡортостан туристарын ваба, тапма, тағун ауырыуҙары көтә Фото: Depositphotos.com
ӨФӨ, 2017 йыл, 15 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Башҡортостан буйынса «Роспотребнадзор» идаралығы Яңы йылда сит илдә ял итергә теләүсе республика сәйәхәтселәрен «бүләккә алып ҡайтыуҙары» ихтимал төрлө ауырыуҙар хаҡында иҫкәртте.
Мәҫәлән: Доминиканда туристарҙы ваба ауырыуы «һағалай». Шулай уҡ ул Һиндостанда, Тайландта, Кубала күҙәтелә.
Эпидемиология күҙлегенән имен булмаған илдәр иҫәбенә Вьетнам, Коста-Рика, Тайланд һәм Һиндостан да ингән – унда тапма ауырыуы теркәлгән.
Азияның бөтә көньяҡ-көнсығыш төбәктәрендә, айырыуса Тайландта, Вьетнамда, Камбоджала, Синагапурҙа, Ҡытайҙа, шулай уҡ көньяҡ Азияла: Һиндостанда, Шри-Ланкала, Мальдива Республикаһында; Үҙәк һәм Көньяҡ Америкала, Кариб бассейны илдәрендә; Грузияла Денге биҙгәге билдәләнгән.
Ҡытайҙа һәм Америка Ҡушма Штаттарында тапма ауырыуы теркәлгән.
Яҡын көнсығыш респиратор синдромы – коронавирус – Яҡын Көнсығышта. Атап әйткәндә, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә.
Ауырыуҙар «ҡоторған» илдәр һәм йоғошло сирҙәр исемлеге Башҡортостан буйынса «Роспотребнадзор» идаралығы сайтында баҫылған.
Санитар табиптар сит илгә сығыр алдынан йәнә бер ҡат ғәмәлдәге ҡағиҙәләр менән иғтибарлыраҡ танышырға һәм бөтә кәрәкле прививкалар яһатырға кәңәш итә.
Сит илдә медицина хеҙмәте түләүле, шуға туристарға «страховкалы» һәм «страховкалы булмаған» осраҡтар исемлеге менән танышып, үҙҙәрен страховкаларға кәрәк. Балалар өсөн киңәйтелгән страховка алыу яҡшыраҡ булыр.
http://www.bashinform.ru/news/1092780-novogodnie-kanikuly-za-rubezhom-gde-turistov-iz-bashkirii-podzhidayut-kholera-malyariya-chuma/


text:
- Подробности
- Просмотров: 365
ТАМЪЯН ЫРЫУЫ ШӘЖӘРӘҺЕ”, башҡ. ауыҙ‑тел ижады ҡомартҡыһы, шәжәрә. Төрки телендә яҙылған. 1799 й. тиклем төҙөлгән, күсермәһе 1820 й. эшләнгән. Беренсе өлөшөндә Шәғәли Шаҡман бей вариҫтарының генеалогик ағасы бирелгән. Икенсе өлөшөндә ҙур булмаған текст м‑н көньяҡ‑көнсығыш башҡорттарының Рус дәүләте (ҡара: Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы) составына ҡушылыуы һәм уларҙың жалованный грамота алыуы т‑да бәйән ителә. Шәжәрә тамъян ырыуының ергә хужа булыу хоҡуғын (ҡара: Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы) раҫлаған документ хеҙмәтен үтәй. 20 б. башында эшләнгән күсермә Ғилми архивта һаҡлана, “Башҡорт шәжәрәләре” (“Башкирские шежере”; 1960) йыйынтығында баҫылып сыҡҡан.
М.Х.Нәҙерғолов
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
- Подробности
- Просмотров: 220
“УФИМСКИЙ ВЕСТНИК” (“Өфө хәбәрҙәре”), ижт.-сәйәси һәм әҙәби гәзит. Нәшер итеүселәре: Н.Н.Быховский, П.М.Сокуров. 1905 й. дек. ойошторола. 1906 й. дауамында баҫма власть органдары тарафынан 4 тапҡыр туҡтатыла. Сығарыу тыйылып мөхәррирҙәрен ҡулға алғандан һуң 1907 й. башынан “Вестник Уфы” (“Өфө хәбәрҙәре”) булараҡ нәшер ителә; 1910 й. нояб. алып элекке исемен йөрөтә. 1918 й. нояб. баҫманы сығарыу туҡтатыла. Халыҡ азатлығы партияһының ҡараштарын сағылдырған, либераль ҡатламдарға һәм демократик интеллигенцияға тәғәйенләнгән. Гәзит биттәрендә ил һәм донъя яңылыҡтары, губ. материалдары, мәҙәниәт т-да мәҡәләләр, ш. уҡ әҙәби әҫәрҙәр, реклама, иғландар баҫылған. Мөхәррирҙәре: Быховский, Сокуров, И.А.Трубников, А.В.Степанов.
Г.В.Мордвинцев
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
Бейей-бейей оҫтаралар
18 мая 2013 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Район мәҙәниәт һарайында ниндәй генә сара үтһә лә сағыу кейемдәге сабыйҙарҙың бейеүен тамашасылар көтөп ала һәм был сығыштар байрамдың үҙенсәлеге, бер биҙәге булып ҡала.
Тирәк мамығы тиҙ тоҡана
18 мая 2013 йыл | Кәңәштәр
Ғафури районының янғын хәүефһеҙлеген күҙәтеү бүлеге хәбәр итеүенсә, йылы яҙғы көндәр башланғас та янғындар менән хәлдәр ҡатмарлаша. Төҙөлөш, келәт, автотранспорт туҡталыштары эргәһендә йыйылып ятҡан тирәк мамығы янғын сығыу хәүефе тыуҙыра.
Зарарлы ҡояш нурҙары
18 мая 2013 йыл | Хаттар
Баҡсала, йорт тирәһендә эшләгәндә, күптәр ҡояшта ҡыҙыныу өсөн сисенеп йөрөргә ярата. Былай эшләү баш мейеһе өсөн зыянлы. Был ваҡытта инфаркттар һәм инсульттар һаны артыуы бер ҙә юҡҡа түгел.
Онотолмаҫ йылдар
18 мая 2013 йыл | Йәмғиәт
Ә ялансылыҡ йүнәлешендә "Урожай” крәҫтиән хужалығы (етәксеһе Р.С.Фәйзуллин, Н.М.Хисаметдинов) эшләне. Был ике етәксенең бер-береһен тулыландырып, үҙ-ара килешеп эшләүе һөҙөмтәһендә бөгөн "Урожай” райондағы иң көслө хужалыҡтарҙың береһенә әүерелде. "Урожай” КХ-һы ЯСЙ-е элекке "Ленинизм” колхозынан бүленеп сыҡҡан "Яугилде” колхозы һәм "Ғафури” совхозының Березовка фермаһын да үҙ ҡанаты аҫтына алды. Был хужалыҡтарҙың ерен дә эшкәртеп сәсә. Ғөмүмән, игенселек менән генә шөғөлләнеүҙе үҙмаҡсат итеп барлыҡҡа килгән хужалыҡ бөгөн ике йүнәлештә лә һөҙөмтәле эшләй, райондың ҡеүәтле, көслө хужалыҡтарының береһе. Бында, әлбиттә, уның етәксеһе Н.М.Хисаметдиновтың тырышлығы ҙур роль уйнай.
Бәхет үҙе ҡунаҡ уларҙа
18 мая 2013 йыл | Хаттар
Ситтән ҡарағанда еңел күренһә лә, бәхеткә эйә булыр өсөн күпме көс, ваҡыт талап ителгәнен, уның ысын хаҡын бәхетлеләр үҙҙәре генә белә. Минеңсә, бәхеткә тәүге аҙым – егәрле, тырыш, түҙемле булыуҙа.


text:
Малы барҙың - һыйы бар
16 марта 2015 йыл | Урындағы үҙидара
Сираттағы күсмә Иҡтисад көнө 2 мартта Имәндәш ауыл биләмәһендә үтте. Ауыл биләмәһе депутаттарының асыҡ ултырышы ла, был төбәк халҡының район предприятие-ойошмалары етәкселәре менән осрашыуы ла ошо көнгә билдәләнгәйне.
Тармаҡты яңыртыуға ҙур иғтибар бирелә
16 марта 2015 йыл | Йәмғиәт
Март айының өсөнсө йәкшәмбеһендә торлаҡ-коммуналь хужалығы хеҙмәткәрҙәре үҙҙәренең һөнәри байрамын билдәләй. Ошо айҡанлы "Тепловодоснабжение” МУП-ының баш инженеры, бар ғүмерен коммуналь хужалыҡ тармағына арнаған тәжрибәле етәксе Александр Васильевич БЕЗОВЧУКҡа бер нисә һорау менән мөрәжәғәт иттек. Һүҙ –уға:
Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?
16 марта 2015 йыл | Яңылыҡтар
Районда
* 16 марттан 25 мартҡа тиклем районда "Бурыслы” тигән профилактик сара үтә, ул төрлө хоҡуҡ боҙоуҙар өсөн һалынған штрафтарҙы түләтеүгә йүнәлтелә.
* 18 мартта Сәйетбаба ауыл мәҙәниәт йортонда Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, әүҙем йәмәғәт эшмәкәре, ауыл хәбәрсеһе, шағир Вилдан Әйүп улы Шәриповтың ижадына арналған әҙәби кисә уҙғарыла. Кисә15.00 сәғәттә башлана.
* 20 мартта
Район мәҙәниәт һарайында милли театрҙарҙың "Алтын тирмә” төбәк-ара фестиваленең I туры үтә. Унда районыбыҙ халыҡ театрҙары жюри һәм тамашасылар алдында һынау тотасаҡ.
* 16 марттан 25 мартҡа тиклем районда "Бурыслы” тигән профилактик сара үтә, ул төрлө хоҡуҡ боҙоуҙар өсөн һалынған штрафтарҙы түләтеүгә йүнәлтелә.
* 18 мартта Сәйетбаба ауыл мәҙәниәт йортонда Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, әүҙем йәмәғәт эшмәкәре, ауыл хәбәрсеһе, шағир Вилдан Әйүп улы Шәриповтың ижадына арналған әҙәби кисә уҙғарыла. Кисә15.00 сәғәттә башлана.
* 20 мартта
Район мәҙәниәт һарайында милли театрҙарҙың "Алтын тирмә” төбәк-ара фестиваленең I туры үтә. Унда районыбыҙ халыҡ театрҙары жюри һәм тамашасылар алдында һынау тотасаҡ.
Төҙөкләндереүгә төп иғтибар
16 марта 2015 йыл | Урындағы үҙидара
Ауыл биләмәһе Советы депутаттарының асыҡ ултырыштары дауам итә. Сираттағы ошондай ултырыш Еҙем-Ҡаран ауыл биләмәһендә үтте. Ултырыштың эшендә район хакимиәте башлығы Рәмил Бохаров, уның төҙөлөш буйынса урынбаҫары Фуат Кейекбаев, район Советы секретары Рәйлә Ишмөхәмәтова һәм башҡа яуаплы етәкселәр ҡатнашты.
Ҡоралланыуға иғтибар йүнәлтелә
16 марта 2015 йыл | Сәйәсәт
Ҡара диңгеҙҙә НАТО ғәскәрҙәренең хәрби күнекмәләр уҙғара һәм Балтик буйына өҫтәмә ғәскәрҙәр туплай башлауы, Европа Союзының үҙ армияһын булдырырға ынтылышы, Италия премьер-министры Маттео Ренциҙың Мәскәүгә килеүе иғтибар үҙәгендә булды.


text:
Өфөлә татар йәкшәмбе мәктәбе асыла
3 декабрҙә Өфөнөң Киров районында татар йәкшәмбе мәктәбе асыла. Ҡала хакимиәтенең мәғлүмәт-аналтика бүлегенән хәбәр итеүҙәренсә, яңы мәктәптә татар теле һәм әҙәбиәте, татар халҡының тарихы һәм мәҙәниәте, фольклор, һынлы сәнғәт һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте, инглиз теле, музыка, ритмика һәм бейеү дәрестәре уҡытыласаҡ.
Татар йәкшәмбе мәктәбенә 6-18 йәштәрҙәге балалар ҡабул ителә. Дәрестәр һәр йәкшәмбе һайын 11-16 сәғәттәрҙә үткәреләсәк. Шулай уҡ дүшәмбенән алып шәмбегә тиклем дә дәрестәр үткәреү планлаштырыла. Мәктәп Достоевский урамы, 154 адресы буйынса 41-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе бинаһында урынлашҡан.


text:
- Подробности
- Просмотров: 521
ВАҠЫФ, в а ҡ ф (ғәр. туҡталыш), ислам таралған илдәрҙә дин һәм хәйриә өсөн тәғәйенләнгән милек (күсемле һәм күсемһеҙ). Тик табыш килтергән һәм тотонолмай торған милек кенә (ризыҡ, кейем, аҡса тапшырыу тыйыла) В. ителә алған. В. һалым һалынмаған, уға ҡарата һатыу-һатып алыу, бүләк итеү, залогҡа биреү килешеүҙәре төҙөлмәгән. Мөлкәтте тапшырыу яҙма (судья һәм шаһиттар тарафынан раҫланған) йәки телдән (мәсеттә иғлан ителгән) мөмкин булған. В. алынған аҡсаларҙы тотоноуға күҙәтеүҙе ҡазый йәки махсус мөтәүәлли алып барған. 12 б. алып В. мосолман руханиҙарының төп йәшәү, ш. уҡ дини белем биреү учреждениеларын финанслау сығанағына әүерелә. Рәсәйҙең Европа өлөшөндә, Себерҙә В. институты Ырымбур мосолман диниә назараты асылғас барлыҡҡа килә һәм уның ҡарамағында була. В. алынған табыш мәсеттәрҙе, мәктәптәрҙе, мәҙрәсәләрҙе һәм руханиҙарҙы тәьмин итеүгә генә тотонола. В. мөлкәтенә попечителлек советы идара итә, урындарҙа В. өсөн мөтәүәллиҙәр яуаплы була. Башҡортостанда тәүге В. 1829 й. теркәлгән: сауҙагәр Ғ.Ғ.Ибраев үҙенең йылына 200 һумға тиклем табыш килтергән 5 сауҙа кибетен, үҙ аҡсаһына төҙөткән Стәрлетамаҡ йәмиғ мәсете биналарын, 2 мәҙрәсәне (таштан һәм ағастан), ашнаҡ бүлмәһен (таштан) һәм ҡоҙоҡто мосолман йәмәғәтселеге милкенә тапшыра. 1848 й. 90 дисәтинә ер иғәнә итә. 1834 й. Беренсе йәмиғ мәсете эргәһендә ваҡыф йорто (бер ҡатлы, ағастан; 1844 й. яна) төҙөлә, унда попечителлек советы ултырыштары үткәрелә. 1898 й. Өфө губернаһында һәм Ырымбур губернаһында 10 В. (айырым кешеләрҙең аҡсаһына төҙөлгән мәсеттәр; сауҙа кибеттәре, һөнәрселек оҫтаханалары, бәләкәй ер участкалары) теркәлә. Ә.М. Хөсәйеновтың (ҡара: Хөсәйеновтар) — 500 мең (1906), Яуышевтарҙың — 50 мең (1907), Ф.Тәвкилеваның 30 мең (1908) һумлыҡ иғәнәләре иң күләмлеләре була. Ерҙе В. тапшырыу “Башҡорттар тураһында положение” һәм уға 1865 й. 2 июлендәге ҡушымталар, 1869 й. 10 февр. законы м‑н сикләнә, уларға ярашлы, мәсеттәргә, мәҙрәсә һәм мәктәптәргә башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен бүләккә алыу тыйыла. Ерҙәр губерна башҡармаларының, айырым осраҡта хатта императорҙың махсус рөхсәте м‑н генә В. ителә алған. Мәҫ., 1903 й. дворян С.С.Йәнтүрина тарафынан Бәләбәй өйәҙе Килем а. (хәҙ. БР‑ҙың Бүздәк р‑ны) йәмиғ мәсетенә В. ителгән 200 дисәтинә ер, ер биләү торошо ентекле тикшерелеп, 1907 й. 8 ғин. Николай II рөхсәт биреүсе указы сыҡҡандан һуң ғына ғәмәлгә ашырыла. 1912—14 йй. Ырымбур мосолман диниә назараты документтарында башҡ. йәмғиәттәренә ерҙе (1706 дисәтинә) В. итеп биреүҙе тыйыуҙың 20 осрағы теркәлгән. 20 б. башында Ырымбур мосолман диниә назаратында эш башҡарыу тәртипкә һалына, мөтәүәллиҙәр эшмәкәрлегенә контроль көсәйә, ер биләмәләрен үтә арзанға һәм үтә оҙайлы ваҡытҡа (1902 й. алып иң оҙайлы ҡуртым ваҡыты — 3 йыл) биреүгә юл ҡуймау маҡсатында, ҡуртым килешеүҙәрен тикшереү ойошторола. 1917 й. окт. Ырымбур мосолман диниә назараты буйһоноуында В. биләмәләре булған 91 дини учреждение була. Мәсеттәр һәм уҡыу йорттары ҡарамағында хужалыҡ ҡаралтылары м‑н 49 йорт, 2 ҙур ҡунаҡхана комплексы, 20 сауҙа кибете, 1382 дисәтинә ер һәм 516,6 мең һумдан ашыу ҡағылғыһыҙ банк капиталы була. В. дөйөм хаҡы яҡынса 1 млн һум тәшкил итә.
Д.Д.Азаматов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
9 октябрь көнө Аҫҡар ауыл китапханаһында 8 класс уҡыусылары өсөн башҡорт яҙыусыһы Әнүәр Бикчәнтәев ижады һәм тормош юлына бағышланған викторина үткәрелде. Балалар яҙыусының ижады һәм тормошо менән яҡындан таныштылар, әҫәрҙәре буйынса һорауҙарға яуап бирҙеләр. “Бөркөт һауала үлә”, “Хушығыҙ көмөш ямғырҙар”, “Нисә йәш һиңә, комиссар?” повестары уҡыусыларҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уятты.
9 октябрь көнө Иҫке Монасип ауыл китапханасыһы мәктәптә 5-6 класс уҡыусылары өсөн "Юғары рухлы әҙип" исемле сара үткәрҙе. Яҙыусының китаптарына байҡау яһалды, әҫәрҙәренең иң ҡыҙыҡлы урындары уҡылды, әҫәр геройҙары тураһында әңгәмә үткәрелде.
6 октябрҙә, Әнүәр Бикчәнтәевтың 105 йыллығына арнап, Әтек ауыл мәктәбенең 7- се синыф уҡыусылары өсөн "Исемдәре мәңге хәтерҙә" исемле әҙәби - дәрес үтте. Яҙыусының тормош юлы һәм ижады менән таныштылар. "Нисә йәш һиңә, комиссар?" повесы буйынса әңгәмәнән һуң, уҡыусылар яҙыусының хикәйәләренән өҙөктәр тыңланылар.
4 октябрь, Исламбай ауыл китапханаһында, 9 класс уҡыусылары өсөн Әнүәр Бикчәнтәевтың тормош юлына һәм ижадына бағышланған әҙәби сәғәт үткәрелде. "Бөркөт һауала үлә", "Нисә йәш һиңә, комиссар?" повестары буйынса ҡыҙыҡлы һәм мауыҡтырғыс әңгәмә ойошторолдо.
Район китапханаһында “Бикчәнтәев уҡыуҙары” акцияһы дауам итә. 2 октябрҙә Иҫке Собханғол мәктәбенең VII “А” синыфы уҡыусылары Әнүәр Бикчәнтәевтың “Нисә йәш һиңә, комиссар?” повесы буйынса фекер алышыуҙа ҡатнашты. Әҫәрҙең мауыҡтырғыс сюжеты, төп герой Азат образы уҡыусыларҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уятты.


text:
Донъялағы иң яҡын кешемде юғалтыуыма быйыл өс йыл була. Яман сир уны яҡты донъяларҙан алып китте. Миңә яҙмыш һынауҙарын шулай иртә татырға яҙғандыр, күрәһең…
Әсәйем ҡосағында илгәҙәк, алсаҡ бала була торғайным. Ул саҡта күп нәмәне аңлап та етмәгәнмен кеүек. Әсәйемде ныҡ һағынам, юҡһынам. Татлы төштәремә инеп, минең менән һөйләшә, уның менән серҙәремде бүлешәм.
Әсәй! Бөгөн тағы ла һине төшөмдә күреп уяндым… «Ҡыҙым», – тип наҙлап ҡына өндәштең. Иңдәремдә һинең йылы ҡулдарыңды тойҙом. Тәмле аштарыңдан, йылы һүҙҙәреңдән иреп киткәндәй булдым. Тик күҙҙәремде асһам, бер аҙ ҡайҙа ятҡанымды аңламайыраҡ торҙом:
Ожмах ҡоштай осоп кил дә, әсәй,
«Ҡыҙым», – тиеп кенә өндәшсе.
Әйтеп өлгөрмәгән һүҙҙәреңде
Төштәремдә генә әйтһәңсе.
Төштәремә инсе, әсәкәйем,
Кәңәштәрең алып бөтмәнем.
Һиңә булған оло һөйөүемдең
Бөтөүен мин һис тә көтмәйем.
Әсәйҙәр байрамы етһә, күңелем болоҡһой. Ғәзиз кешемде иҫләп, уйҙарға сумам….
Әсәй! Ниндәй сихри көскә эйә был һүҙ! Баш осондағы алсаҡ ҡояш төҫлө, шифалы нурҙары менән күңелде йылытыусы. Ғорур ай кеүек ҡурҡыныстарҙан ҡурсалаусы, бәләләрҙән йолоусы. Ҡараңғы төндәрҙә йондоҙҙар нисек юл күрһәтеп торһа, һин, әсәй, яңылышҡан саҡтарыбыҙҙа дөрөҫлөктө табырға, бар бысраҡлыҡтан юғары ҡалырға ярҙам итә торғайның. Кешенең иң яҡын, иң изге, иң ғәзиз кешеһе берәү була. Ауырыған саҡтарымда төн йоҡоларын йоҡламай, янымдан китмәй, шифалы ҡулдарың менән дауалай инең. Әсәйем тураһында ябай ғына итеп һөйләй алмайым. Ҡулдарым үҙҙәренән-үҙҙәре ҡәләмгә тотона, шиғыр юлдары һирпелә башлай:
Төштәремдә ҡошсоҡ кеүек осоп,
Менгем килде ҡая тауҙарға.
Һомайғоштай йондоҙҙарҙы тотоп,
Бәхет йырҡайҙарын йырларға…
Лилиә БИКБУЛАТОВА, VIII синыф уҡыусыһы.
Белорет районы, Шығай мәктәбе.


text:
Бәй-бәй! Ҡыш бабай бүләктәрен өләшә инде әллә? Ана, тоғон күтәреп Көйөргәҙе районының Яҡшембәт мәктәбендә йөрөп ята. Приздары ла етерлек кенә күренә. Ни эшләп юлын был тарафтарҙан башлаған тиһәк, әлеге белем усағында уҡыусылар «Йәншишмә»гә күпләп яҙылған икән. 2018 йылдың ярты йыллығында 30-ҙан ашыу бала гәзитте алдырып уҡыясаҡ. Һай, афариндар!
Ҡыуаныстан ауыҙҙар йырылып, Ҡыш бабайыбыҙ менән бергәләп улар араһында отош уйыны үткәреп ҡарарға булдыҡ. Яратып уҡыйҙар, тырышалар бит, үҙҙәрен дә һөйөндөрәйек әле. Башланғыс синыф уҡытыусыһы Фәнүзә Миңлебулат ҡыҙы Хәлитова гәзиткә яҙылыусыларҙың исемдәрен йөрәк рәүешендәге ҡағыҙ киҫәгенә яҙып, стенаға элеп тә ҡуйҙы. Улар араһынан бүләк отоусыларҙы һайларға журналист булырға теләгән Аделина Арманшина, «Урал батыр» эпосының 3 мең 500 юлын яттан белеүсе Гөлгөнә Суванова һәм уҡыу алдынғыһы Азалиә Кикбаеваны саҡырып сығарҙыҡ. Иң беренсе призыбыҙ Юлиә Петроваға яҙған икән. Эй, ҡыуанды ҡыҙыҡай. Унан Руслан Фәйезов, Азалиә Кикбаева, Айбулат Бикмаев, Карина Сабирова, Динар Рахманғолов, Илнур Айҙаров, Линар Петров, Артур Искәндәров, Марсель Рәхмәтуллов, Әҙилә Вәлитова, Гүзәлиә Саттарова, Илфина Аҡкилдина, Эмиль Ғүмәров, Рәдиф Әхтәмов, Салауат Исхаҡов, Резеда Абдуллина, Гөлназ Ҡотләмбәтовалар бүләк отоп шатланды.
– «Йәншишмә» гәзитен бик яратабыҙ. Синыф сәғәттәрендә бергәләп уҡыйбыҙ. Уның буйынса өйгә эштәр ҙә биреп ҡайтарам. Беҙгә күберәк «Тәбиғәт мөйөшө», «Күңелдәрҙең иләҫ-миләҫ сағы» махсус биттәре, «Тәрбиә мәктәбе» рубрикаһы оҡшай, – ти башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Рузалиә Әхмәҙи ҡыҙы Айҙарова.
Фәнүзә Миңлебулат ҡыҙының да синыфы гәзит менән дуҫ булыуын яҡшы беләбеҙ. Ул алдағы көндәрҙә балаларҙа гәзит-журналдарҙы уҡыуға һөйөү уятыу маҡсатында «Йәншишмә»гә арнап уйындар, викториналар ойошторорға ла ниәтләй. Еңеүселәргә өйҙән бешереп килтерелгән тәмлекәстәр вәғәҙә итмәксе. Бик хуп!
– Яңы йылды яҡшы кәйефтәр менән ҡаршылайбыҙ. Күптәребеҙ тырышып уҡый, матур-матур һүрәттәр төшөрә. Ә инде Карина Сабирова менән Аделина Арманшина синыфыбыҙ ғорурлығы булып тора. Бик уңған ҡыҙҙар. Аделина тәүҙә башҡорт телен белмәй килһә лә, тиҙ өйрәнде. Хәҙер, ана, нисек һөйләй, уҡый! Иншалары ла матур килеп сыға. Яңы йыл байрамын да көтөп торабыҙ инде: шиғырҙар ятлайбыҙ, йырҙар, бейеүҙәр өйрәнәбеҙ. Ҡыҙҙарыбыҙ Гөлшат Ғибәҙулла ҡыҙы Хәйбуллина етәкләгән хореография мәктәбендә шөғөлләнә. Улар район конкурстарында еңеүҙәр яулай. Хоккей командаһы ла бар. Унда егеттәребеҙ, тәүге йыл ғына шөғөлләнеүҙәренә ҡарамаҫтан, беренселекте бирмәй. Беҙ улар өсөн ҡыуанабыҙ. Киләсәктә «Салауат Юлаев» клубының алмашсылары булып үҫерҙәр, тигән өмөттә ҡалабыҙ, – ти өсөнсөләрҙең уҡытыусылары Фәнүзә Хәлитова.
Ҡыш бабай Яҡшембәт мәктәбендәге уҡыу алдынғыларын да онотманы. Бишенсенән Ләйсән Әбдрәхимова, Сөмбөл Бикмаева, алтынсынан Айгизә Бикмаева, Әҙилә Вәлитова, Илдан Исламғолов, етенсенән Азамат Хәйбуллин, һигеҙенсенән Илүзә Сәлтәшева, туғыҙынсынан Динара Кинйәкәева, Әлиә Саттароваларҙың тырыш, өлгөр булыуҙарына хайран ҡалып, ҡул сабып, алҡышлап та ебәрҙе.
Аллаға шөкөр, бында балаларға уҡырға бөтә шарттар булдырылған. Түбәнге Баба, Ҡотлоюл, Көйөргәҙе, Урта Баба, Яңы Юлдан килеп уҡыусыларҙы йөрөтөргә автобустары ла бар. Теләүселәр интернатта ятып та уҡый ала. Волейбол, баскетбол, хоккей, милли көрәш секциялары ла әүҙем эшләй. Был ауылда райондағы музыка мәктәбенең филиалы ла булыуы шатландырҙы. Тимәк, ҡыҙҙар, малайҙарға ҡурай, баян, бейеү серҙәрен төплөрәк төшөнөргә лә киң юлдар асыла.
Ошондай матур хәбәрҙәр ишетеп, күңел тағы ла күтәрелеп китте. Яңы йылда ла бындай яңылыҡтарҙы күберәк булһын ине. Эт йылы һәр береһенә күтәренке кәйеф, ҡыуаныстар, уңыштар ғына килтерһен.
Гөлнур АҠҺАРОВА, Яҡшембәт мәктәбе директоры:
– «Йәншишмә»нең барлыҡ уҡыусыларын тыуып килгән Эт йылы менән ихлас күңелдән ҡайнар ҡотлайым. Һәммәһенә лә уҡыуҙарында уңыштар, иҫәнлек-һаулыҡ теләйем. Гәзитте алдырығыҙ, уҡығыҙ. Сөнки уҡыған кеше бер ваҡытта ла юғалып ҡалмай, киң даирәле, мәғлүмәтле булып үҫә.
Гөлназ ШӘЙХЕТДИНОВА.


text:
Башҡортостандан бер төркөм шағирҙар, яҙыусылар, йәмәғәт эшмәкәрҙәре президент Рөстәм Хәмитовҡа асыҡ хат күндерҙе. Улар Өфөлә татар халҡының бөйөк шағиры Ғабдулла Туҡайға һәйкәл асыу башланғысын күтәрә.
Өфөлә Туҡай урамы бар. Бар ғына ла түгел, Аҡ йорт та ошо урамда урынлашҡан. Яҙыусы-шағирҙар, Ғабдулла Туҡай һәйкәле ошо урамда былырға тейеш, тип белдерә.
Президентҡа асыҡ хат күндереүселәр араһында шағир, Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты Ирек Кинйәбулатов та бар. Ирек әфәнде, Татарстан да яуапһыҙ ҡалмаҫ, Ҡаҙан ҡалаһында башҡорттоң берәй бөйөк шәхесенә һәйкәл ҡуйырҙар, тигән өмөттә. Дуҫлыҡ ике яҡлы булырға тейеш бит.


text:
Бәхеттәргә һөйөү уралған...Һикһәненсе йылдар аҙағында сәхнәбеҙ күгенә гөрләп килеп инеп, саѓыу, моңло тауышы менән күптәрҙе арбап өлгөргәйне Резеда Әминева. Һандуғастай талпынып, туҡтауһыҙ һайрар һымаҡ ине ул. Ләкин тамашасыһы юрағанса йырлар ҙа йырлар урынға, тауышы торған...
Йондоҙҙар тормошонанМоңло тауышлы йырсы Венера Рәхмәтуллина быйылғы йәйҙе бушҡа үткәрмәгән, самолет йөрөтөргә өйрәнгән икән. Первушино аэроклубында йырсының «Ир-егеттең йәшен һанамайҙар» исемле йырына режиссер Луиза Фархшатова яңы клип төшөргән. Пилот менән ике кешелек...
Еңгәм рәнйешеМин бәләкәй саҡта кешеләр араһындағы мөнәсәбәттәр ниндәйҙер йылы, ихлас мөғәмәләгә ҡоролған кеүек ине. Хәйер, үҙемдең бала күҙлегенән донъяны матур сағылышта, яҡты сүрәттә күрергә теләгәнмендер, бәлки. Туған-тыумаса ғына түгел, күрше-күлән дә...
Уй көсөБөйөк яҙыусы Прентайсь Мельфорд зиһен көсө тураһында былай тип яҙа: “Бөтә нәмәнең асылы – уйҙа”. Оло хәҡиҡәт ятҡан был һүҙҙәр, кешелек тарафынан тулыһынса ҡабул ителгән хәлдә, донъяны түңкәрер ине. Уй – йылдам көс кенә түгел, матди әйбер кеүек,...
Мәктәптең киләсәге, йәки Мәғарифтағы үҙгәртеп ҡороуҙар нимәгә килтерер?Үткәндәргә, быуаттар төпкөлөнә күҙ һалып, милли мәғарифтың һәр заманда ла ауыр һынауҙарға дусар булыуын төҫмөрләйбеҙ. Бихисап һорау уятҡан был мөһим өлкәлә бөгөн дә аңлашылмаусанлыҡ етерлек. Мәғариф системаһындағы яңылыҡтар, тәжрибә үткәреүҙәр,...
“Хәләл хеҙмәт бар нәмәнән өҫтөн”Сиҙәмселәр иле – баҫыуҙары офоҡҡа барып тоташҡан Әбйәлилдең ҡасандыр күҙ терәп торған уҡыу йорто булған ул 93-сө училище. Улай ғына ла түгел, бында бөтә Урал аръяғы өсөн игенселәр әҙерләгәндәр. Ярты быуаттан ашыу осорҙа егерме ете меңдән ашыу...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
- Подробности
- Просмотров: 491
ДҮРТӨЙЛӨ МУЗЕЙЫ, Милли музей филиалы. 1989 й. тарих‑тыуған яҡты өйрәнеү музейы итеп ойошторола. Музей фондында 19 меңдән ашыу һаҡлау берәмеге, ш. иҫ. ғәйнә башҡорттары б‑са этнографик коллекция, 18—19 бб. иконалары, сиркәү әйберҙәре, боронғо славян телендәге китаптар, боронғо аҡсалар, фотоһүрәттәр коллекциялары, түшелдеректәр, 19 б. йорт йыһазы, “Ағалы‑ҡустылы Кузнецовтар” з‑дының фарфорҙан эшләнгән әйберҙәре. Экспозицияһы 17 тематик залдан тора: Дүртөйлө р‑нының физик‑геогр. урыны, тәбиғәте, хайуандар донъяһы, палеонтология, археология, башҡ. этнографияһы, татар этнографияһы, милли кейем, христиан дине, сауҙагәрҙәр, революция (1917), Граждандар һуғышы, Бөйөк Ватан һуғышы, һуғыштан һуңғы йылдар, 1979—89 йй. Афғанстандағы һуғыш, мәҙәниәт үҫеше тарихы һәм хәҙ. заман. Залдарҙа сағыу интерьерҙарҙа сюжет күренештәре бирелгән: “Башҡорт тирмәһе”, “Сауҙагәр йорто”, “Татар өйө”.
Р.Б.Имамова
Тәрж. Р.Р.Абдрахманов
Илл.: Дүртөйлө музейы. Экспозиция фрагменты


text:
29 октябрь
29 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 302-се көнө (кәбисә йылында 303-сө). Йыл аҙағына тиклем 63 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Ер — Халыҡ-ара инсульттан һаҡланыу көнө.
- Рәсәй — Эске эштәр министрлығының ведомствонан тыш һаҡлау хеҙмәткәрҙәре көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1863 — Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре йәмғиәте ойошторола.
- 1918 — Рәсәй коммунистик йәштәр союзы (РКСМ, аҙаҡтан ВЛКСМ) ойошторола.
- 1945 — Нью-Йоркта беренсе шариклы ручка һатыуға сығарыла.
- 1954 — «Өфөнефтехим» асыҡ акционерҙар йәмғиәте эш башлай.
- 1959 — Сибай медицина колледжы асыла.
- 1969 — Интернеттың тыуған көнө.
- 2012 — Windows Phone 8 операцион системаһы барлыҡҡа килгән.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1895 — Ғәзиз Әлмөхәмәтов, йырсы һәм композитор, БАССР-ҙың беренсе халыҡ артисы (1929). Сәйәси золом ҡорбаны.
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сыртланов Рәүил Шаһихәйҙәр улы (29.10.1877—20.06.1916) — Рәсәй империяһының хәрби эшмәкәре, генерал-майор (1916). 1904—05 йылдарҙағы рус-япон һәм Беренсе донъя һуғыштарында ҡатнашыусы. Башҡорт дворяндары Сыртлановтар нәҫеленән.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рим Әхмәдов (29.10.1933—25.01.2017), Башҡортостандың рус телендә ижад иткән яҙыусыһы, журналист, сценарийҙар авторы, тәржемәсе һәм үләндәр менән дауалаусы. 1976 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).
- Нәбиуллина Эльвира Сәхипзада ҡыҙы (29.10.1963), Рәсәй иҡтисадсыһы һәм дәүләт эшмәкәре, 2013 йылдың 24 июненән Рәсәй Үҙәк Банкы Рәйесе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы.
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1880 — Абрам Фёдорович Ио́ффе, совет физигы, академик, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1955).
- 1897 — Йозеф Геббельс, нимес сәйәсмәне.
- 1900 — Александр Реформа́тский, рус тел белгесе, филология фәндәре докторы (1962), профессор.
- 1922 — Александр Зиновьев, совет һәм Рәсәй ғалиме, социолог, философ һәм яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
- 1929 —
- Я́сен Засу́рский, совет һәм Рәсәй әҙәбиәт белгесе, 1965—2007 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультеты деканы.
- Евгений Примаков, совет һәм Рәсәй сәйәсмәне.
- 1948 — Елена Драпе́ко, совет һәм Рәсәй театр һәм кино актёры, йәмәғәт эшмәкәре, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1980).
- 1954 — Руслан А́ушев, совет һәм Рәсәй хәрби, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Ингуш Республикаһының беренсе президенты, Советтар Союзы Геройы (1982), генерал-лейтенант.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1783 — Жан Лерон Д’Аламбер, француз математигы.
- 1938 — Сәхипгәрәй Сәйетғәлиев, Өфө ҡалаһында тыуған СССР-ҙың сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре, сәйәси репрессия ҡорбаны.
- 1971 — Арне Тиселиус, швед биохимигы.
- 1988 — Әһлетдинов Фәйзулла Хәзи улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
- 1995 — Риза Ишморат, Башҡортостандың Яңауыл районында тыуған драматург, йәмәғәт эшмәкәре, Татар АССР-ының һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
- 2001 — Григорий Чухрай, совет кинорежиссёры, сценарист һәм педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1981).
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 329
ПОЛЛИНОЗ (лат. рollen — һеркә), б е с ә н б и ҙ г ә г е, организмдың аллерген үҙенсәлектәре булған үҫемлектәр һеркәһенә артыҡ ныҡ һиҙгерлеге арҡаһында тыуған аллергик ауырыу. Шундай үҫемлектәр сәскә атҡан осорҙа барлыҡҡа килә. Төп симптомдары: сөскөрөү, тымаулау, күҙҙән йәш ағыу, яҡтыға күҙ сағылыу, күҙ ҡабаҡтарының ҡыҙарыуы һәм шешеүе (риноконъюнктиваль синдром), бронхылар спазмы (һеркә бронхиаль астмаһы) булыуы, тән тиреһе, урогениталь өлкә һ.б. зарарланыуы ихтимал. Диагностика өсөн анамнез, тире һәм аллергендар м‑н провокация һынауҙары, клиник һәм лаб. тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау: көсәйгән осоронда — аллерген м‑н контактты бөтөрөү, медикаментоз (антигистамин, гормональ һ.б.); ремиссия ваҡытында — организмдан аллергенды сығарыу, миҙгелләп һәм йыл әйләнәһенә махсус аллерген иммун терапияһы. Башҡортостандың 10%‑ҡа яҡын халҡы П. м‑н ауырый. Медицина университетында П. эпидемиологияһы өйрәнелә, диагностикалау һәм дауалау ысулдары камиллаштырыла, пациенттар өсөн белем биреү программалары эшләнә (Х.Х.Ганцева), дауалай торған аллергендар (В.А. Стригин), П. үҫешенең патофизиологик механизмдары (А.З.Фаюршин), организмдың шәкәр сөгөлдөрө һеркәһенә сенсабилизацияһы патогенезы (М.В.Арыҫланова, Стригин, С.А.Яруллина), балаларҙа П. таралышы (А.Р. Бикташева) тикшерелә.
Әҙәб.: Комплексное лечение больных с аллергическим поражением органов дыхания. Уфа, 1999.
Х.Х.Ганцева
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Фото:
Республиканың «Кружева» халыҡ бейеүҙәре ансамбле артистары Ҡытайҙы яуланы
Фото:
ӨФӨ, 2017 йыл, 2 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының «Кружева» халыҡ бейеүҙәре ансамбле Ҡытайҙың Тяньзинь ҡалаһында барған Халыҡ-ара фестивалдә башҡорт, рус, татар, ҡаҙаҡ һәм ҡытай бейеүҙәре менән сығыш яһай. Халыҡ башҡорт һылыуҙарын хайран ҡалып тамаша ҡыла. Фестиваль көндәрендә яҡташтарыбыҙ сәхнәне Словакия ансамбле менән бүлешә.
«Кружева» ансамбле сәхнәлә матурлыҡ өләшеп кенә ҡалмай, ошо ил, уның тарихы менән таныша. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә улар Бөйөк Ҡытай стенаһында булырға, үҫешкән инфраструктуралы ҙур һәм гүзәл Тяньзинь ҡалаһын ҡарарға өлгөрҙө лә инде. Беҙ илдең мәҙәниәте менән танышабыҙ һәм ҡытай халҡына Башҡортостандың йолаларын күрһәтәбеҙ, — тип һөйләй ансамблдең етәксеһе, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Ольга Андреева. — Икенсе донъя, Көнсығыш иле — Ҡытай менән танышыу мөмкинлеген бүләк иткәне өсөн Башҡорт дәүләт педагогия университеты ректоры Р. М. Әсәҙуллинға ҙур рәхмәтлебеҙ».
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, март айында «Кружева» ансамбле Ҡаҙағстанда халыҡ-ара Науруз байрамында Башҡортостан исеменән сығыш яһағайны.


text:
- Подробности
- Просмотров: 712
ГАЛОГЕНДАР (гр. hals – тоҙ һәм …генез), Д.И.Менделеевтың периодик системаһындағы VII төркөмдөң төп төркөмсәһенең химик элементтары (фтор, хлор, бром, иод һәм астат). Тәбиғәттә ирекле хәлдә осрамайҙар; хлор, бром, иод, фтор төрлө минералдар (бромаргирит, иодаргирит, криолит, сильвин һ.б.), нефть ятҡылыҡтары һыуҙары, диңгеҙ һыуы һ.б. составына инә; фтор ш. уҡ тере организмдарҙың туҡымаларында (күбеһенсә һөйәк туҡымаһында) бар. Ғәҙәти шарттарҙа фтор һәм хлор — газ, бром – шыйыҡса, астат һәм иод — ҡаты матдәләр; астат – радиоактив элемент, тотороҡло изотоптары юҡ. Бөтә галогендар ҙа — һыуҙа (фторҙан башҡалары, ул һыуҙы окислай), бром, иод ш. уҡ спиртта, хлороформда эрей. Көслө окисландырыусылар, химик элементтар (ҡара: Тоҙ кислотаһы) һәм органик берләшмәләрҙең (ҡара: Галоген‑углеводородтар, Фторорганик берләшмәләр, Хлорорганик берләшмәләр) күбеһе м‑н тәьҫир итешәләр. Күреү ағзалары һәм тын юлдарының лайлалы тиресәһен ярһыталар; бромдың ПДК-һы 2 мг/м3, иодтыҡы – 1 мг/м3, фторҙыҡы— 0,15 мг/м3, хлорҙыҡы – 0,003 мг/м3. Организмда иод етешмәүе йәки артыҡ булыуы ҡалҡан биҙе ауырыуҙарына килтерә (ҡара: Боғаҡ). Фтор һәм хлорҙы электролизлап, иод һәм бромды уларҙың тоҙҙарын хлор м-н окислап, астатты ядро реакциялары ярҙамында алалар. Г. һәм уларҙың берләшмәләрен органик синтезлауҙа, аналитик реагенттар, хладондар, дезинфекциялау саралары һ.б. сифатында файҙаланалар. Башҡортостанда хлор һәм фтор алыу өсөн байтаҡ сеймал запастары бар (ҡара: Таш тоҙ, Флюорит). 20 б. 40-сы йй. уртаһында Өфө (ҡара: “Уфахимпром”) һәм 60‑сы йй. Стәрлетамаҡ (ҡара: “Каустик”) химия з‑дтарында хлор етештереү үҙләштерелә.
Әҙәб.: Сюндюков А.З., Макаров В.И. Результаты поисков неметаллических полезных ископаемых //Наука в Советской Башкирии за 50 лет. Уфа, 1969.
Н.В.Давиденко
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов