text:
Фото:
Республиканың Аграр университеты Ҡытай вуздары менән хеҙмәттәшлек төҙөнө
Фото:
Башҡорт дәүләт аграр университеты Ҡытай юғары уҡыу йорттары һәм ғилми учреждениелары менән хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйҙы. Ҡытай Халыҡ Республикаһының эш сәфәре Өфөлә Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы илдәренең уртаҡ сараларын әҙерләү һәм үткәреү сиктәрендә ойошторолдо. Башҡорт дәүләт аграр университетының делегацияһын уның ректоры Илдар Ғәбитов етәкләне.
Сәфәрҙең төп маҡсаты – мәғариф һәм фән, ғилми-педагогия хеҙмәткәрҙәренең квалификацияларын күтәреү һәм студенттар менән алмашыу өлкәһендә уртаҡ хеҙмәттәшлек йүнәлештәрен билдәләү.
Башҡорт дәүләт аграр университетының ғилми һәм инновацион эшмәкәрлеге буйынса проректоры Илгиз Асылбаев хәбәр итеүенсә, Башҡортостан делегацияһы Ҡытайҙың бер нисә ауыл хужалығы вуздарында һәм ғилми учреждениеларында булды. Улар иҫәбендә – Цзямусыла университет, институт һәм академия, Дачинда БАУИ Хейлунцзян аграр университеты, Харбинда ауыл хужалығы фәндәре академияһы.
Цзямусы хакимиәтендә шулай уҡ ҡала мэры һәм башҡа рәсми кешеләр менән осрашыу үткән.
Башҡортостан Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, хеҙмәттәшлек тураһында ҡул ҡуйылған килешеү әҙерлек программалары һәм заманса ҡорамалдар, приборҙар, иҫәпләү техникалары, программа тәьминәте, ғилми әҙәбиәт менән ғилми тикшеренеүҙәр үткәреү буйынса уҡытыу өсөн ике яҡлы ғалимдар, аспиранттар һәм студенттар менән алмашыуҙы аңлата.
Бынан тыш, улар туғандаш кафедралары араһында тура бәйләнеште яйға һалырға, белем биреү процесын ойоштороу тәжрибәһе менән уртаҡлашырға, уҡытыусыларҙың квалицикацияларын күтәрергә, халыҡ-ара конференциялар үткәрергә һәм уртаҡ ғилми хеҙмәттәр сығарырға ярҙам итәсәк.


c: text/html

text:
Фото:
«Ямал — Волга буйы» проекты эшкәртеүсе заводтар селтәрен булдырыуҙы күҙ уңында тота — Михаил Бабич
Фото:
ӨФӨ, 2015 йыл, 5 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльвира Латипова/.
«Ямал — Волга буйы» проекты углеводород ташыуҙы ғына түгел, шулай уҡ эшкәртеүсе ҡеүәттәрҙе үҫтереүҙе күҙ уңында тота. Был Рәсәйгә донъяның нефть химияһы продукцияһы баҙарында конкуренция алып барырға мөмкинлек бирәсәк, тип билдәләнде проектты ғәмәлгә ашырыуға әҙерлек мәсьәләләре буйынса кәңәшмәлә. Кәңәшмә Мәскәүҙә Рәсәйҙең Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле Михаил Бабич рәйеслегендә үтте. Ҡатнашыусылар араһында Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов, Татарстан президенты вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Рөстәм Миңлеханов, Ямал-Ненец автономиялы округы губернаторы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Дмитрий Кобылкин, илдең энергетика министры урынбаҫары Кирилл Молодцов, предприятие вәкилдәре, «Ямал — Волга буйы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте етәкселеге булды, тип хәбәр итә Башҡортостан буйынса Баш федераль инспекторҙың матбуғат хеҙмәте.
Кәңәшмәлә проекттың хәҙерге статусы һәм уны ғәмәлгә ашырыу мөмкинлектәре тикшерелде. Әлеге мәлгә ҙур әҙерлек эштәре башҡарылған: сеймал менән тәьмин итеүселәр һәм уны эшкәртеүселәр менән һөйләшелгән, проекттың финанс-иҡтисади һәм технологик параметрҙары билдәләнгән.
2012 йылдың майында Өфөлә «Ҙур химия» форумында Башҡортостан, Татарстан һәм Ямал-Ненец автономиялы округы араһында Ямал — Волга буйы маршруты буйынса нефть химияһы өсөн углеводород сеймалы ташыу өлкәһендәге ниәттәр тураһындағы протоколға ҡул ҡуйылды. 2013 йылдың 30 ғинуарында проектты тормошҡа ашырыу өсөн 45 миллион һум күләмендәге устав капиталы менән «Ямал — Волга буйы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте булдырылды. Уның ойоштороусылары — «Төбәк фонды» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (акцияларҙың 33,3 проценты), «Ямал» инновация-инвестиция фонды» коммерцияға ҡарамаған ойошмаһы (33,3) һәм «Нижнекамскнефтехим» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (33,4).
Проектты ғәмәлгә ашырыуға күп аҡса талап ителеүгә бәйле бөгөнгө көндә проект тотҡарлана. Rupec хәбәр итеүенсә, консорциум ойошторолған ваҡытта проекттың хаҡы 80-120 миллиард һумға баһаланған. Рәсәйҙең Энергетика министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, хәҙер ул 427,3 миллиард һумға еткән.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ҡала округы Советы ултырышы асылды
Өфө ҡалаһы ҡала округы Советының сираттағы ХVI ултырышы асылды. Унда Совет депутаттары, ҡала хакимиәте вәкилдәре, муниципаль предприятиелар һәм учреждениелар етәкселәре ҡатнаша. Совет ултырышында шулай уҡ ҡала округы хакимиәте башлығы Павел Качкаев ҡатнаша.
Көн тәртибенә Башҡортостан Республикаһы Президентының БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайға Мөрәжәғәтнамәһенең төп положениеларын тормошҡа ашырыу буйынса Комплекслы саралар программаһын үтәү, Өфөлә көрсөккә ҡаршы саралар үткәреү, яңы урамдарға Рудольф Нуриев һәм Фәйзи Ғәскәров исемдәре биреү мәсьәләләре индерелде. Бынан тыш, 2008 йылда ҡала округы бюджетының үтәлеше, мәктәптәрҙә хоҡуҡ тәртибен боҙоуҙарҙы иҫкәртеү мәсьәләләрен ҡарау ҙа планлаштырыла.


text:
Фото:
Ирина Збарская: халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары ил өсөн дә, һәр беребеҙ өсөн дә мөһим
Фото:
Быйылғы йылдың октябрендә үтәсәк Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуға әҙерлек һуңғы фазаһына сыҡты. Иҫәп участкалары, халыҡ иҫәбен алыусыларҙың эше өсөн биналар билдәләнгән, кадрҙар мәсьәләһе хәл ителә. Бер һүҙ менән әйткәндә, барыһы ла халыҡ иҫәбен алыу-2010-ды уңышлы үткәреүгә йүнәлтелгән, — тине «Башинформ» агентлығында үткән матбуғат конференцияһында Росстаттың Халыҡ һәм һаулыҡ һаҡлау статистикаһы идаралығы начальнигы Ирина Збарская.
Журналистар менән осрашыуға Федераль дәүләт статистикаһы хеҙмәтенең БР буйынса территориаль органы (Башҡортостанстат) етәксеһе Әкрәм Ғәниев та килде. Көндөң тәүге яртыһында Ирина Збарская етәкселегендә Федераль дәүләт статистика хеҙмәте хеҙмәткәрҙәре Өфөнөң Орджоникидзе районында булды, Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуға әҙерлек барышы менән танышты. Артабан Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәтендә республиканың баш ҡалаһы мэры Павел Качкаев менән осрашыу үтте, унан һуң Мәскәүҙән килгән ҡунаҡтар 2010 йылдағы халыҡ иҫәбен алыуҙы әҙерләү һәм үткәреү буйынса комиссияның сираттағы ултырышында ҡатнашты.
«Башинформ» агентлығында үткән матбуғат конференцияһында Ирина Збарская халыҡ иҫәбен алыуҙың ил өсөн ҙур әһәмиәткә эйә булыуын, дәүләтебеҙҙең артабанғы үҫешен планлаштырыу, мөһим ҡарарҙар ҡабул итеү, шул иҫәптән демографик сәйәсәткә, пенсия менән тәьмин итеүгә, белем биреү программаларына ҡағылышлы ҡарарҙар ҙа ошо сараға бәйле булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алды. Быйылғы халыҡ иҫәбен алыуҙың девизы ла юҡҡа “Рәсәйгә һәр беребеҙ мөһим!” кеүек яңғырамай. Ирина Збарская әйтеүенсә, халыҡ иҫәбен алыу менән 650 мең иҫәпсе шөғөлләнәсәк, улар 14 — 25 октябрҙә өй буйынса йөрөп һорау аласаҡ, һәм бының өсөн тәғәйен суммала эш хаҡы аласаҡ.
Ирина Збарская халыҡ иҫәбен алыуҙың бығаса 2009 йылға планлаштырылыуын, ләкин уны үткәреүгә иҡтисади көрсөк ҡамасаулауын билдәләне. Беҙҙең менән бергә быйыл Ҡытай, АҠШ, Бразилия, Мексика илдәре лә халҡы иҫәбен алыуҙы ойоштора.
Билдәле булыуынса, иҫәп алыу анкеталары раҫланған, уларҙы Росстаттың сайтынан ҡарарға мөмкин. Мәғлүмәт һорауға яуап биреүсе кеше һүҙенән яҙып алына, бер документ та талап ителмәй. Бар һорауҙарға ла яуап бирер өсөн (20-нән ашыу һорау) 10 минут самаһы ваҡыт етә.
2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыуҙа биш процент самаһы кеше ҡатнашмаған. Ҡатнашыуҙан баш тартҡан осраҡта фатирҙа йәшәүселәр иҫәбе хаҡында мәғлүмәт ЖЭУ-нан алына һәм өҫтәмә рәүештә енесе, йәше генә күрһәтелә.
— Мәғлүмәт технологиялары иҫәпселәр һәм статистика органдары эшен күпкә еңеләйтте, — тине Ирина Збарская. – Элек байтаҡ эш ҡулдан башҡарыла ине. Хәҙер махсус электрон карталар, система, таблицалар булдырылған. Халыҡ иҫәбен алыу барышын реаль ваҡыт режимында күҙәтеп барырға мөмкинлек бар. Закон буйынса беҙ халыҡ иҫәбен алыуҙың тәүге яҡынса йомғаҡтарын 2011 йылдың апреленә тиклем халыҡҡа еткерергә бурыслыбыҙ, ләкин төп мәғлүмәттәр (халыҡ иҫәбе, ҡала һәм ауыл халҡы һаны, уларҙың йәше) эшкәртелгәндән һуң ҡуйылып барыласаҡ. Был йомғаҡтар тулыһынса 2013 йылда баҫтырылып бөтәсәк, баҫма күләменең 12 томға етеүе күҙаллана.
Журналистар алдында сығыш яһап, Әкрәм Ғәниев хәҙерге Башҡортостан территорияһында дәүләт статистикаһы хеҙмәтенә нигеҙ һалыныуына быйыл 175 йыл тулыуын билдәләне. Республика статистика хеҙмәтенең тыуған көнө тип 21 март иҫәпләнә. Республиканың ижтимағи-сәйәси, социаль-иҡтисади, рухи-мәҙәни үҫеше мәсьәләләрен хәл итеүҙә дәүләт статистикаһы хеҙмәтенең мөһим роль башҡарыуын иҫәпкә алып, юбилей саралары БР Хөкүмәте ҡарарына ярашлы үткәрелә.


text:
Башҡортостан баш ҡалаһында «Социаль шылтыратыу» акцияһы үтәсәк
Быйыл 12 октябрҙән 21-енә тиклем Өфөлә социаль яҡланмаған халыҡ ҡатламы өсөн «Социаль шылтыратыу» акцияһы үтәсәк.
Был көндәрҙә 16 сәғәттән 17 сәғәткә тиклем 223-22-11 телефоны аша граждандарҙың һорауҙарына психологтар, психотерапевтар, юристар, республика министрлыҡтары һәм ведомстволары белгестәре яуап бирәсәк.
Акция түбәндәге йүнәлештәр буйынса үткәреләсәк:
12 октябрҙә – эшкә һәләтһеҙ граждандарҙы социаль яҡлау;
13 октябрҙә – «социаль хәүеф» төркөмө балалары араһында наркотиктар ҡулланыуҙы иҫкәртеү;
14 октябрҙә – ауырлы ҡатындарҙың һәм әсәләрҙең социаль шарттары;
15 октябрҙә – студенттарға һәм студентар ғаиләләренә социаль ярҙам;
18 октябрҙә – балалар менән ҡаты мөғәмәлә итеү проблемаһы;
19 октябрҙә – шартлы хөкөм ителгән һәм хөкөм язаһы срогын тултырып ҡайтҡан кешеләрҙе социаль яҡлау һәм реабилитациялау;
20 октябрҙә – балалар һәм үҫмерҙәр араһында криминаль әүҙемлекте иҫкәртеү;
21 октябрҙә – яңғыҙлыҡ, социаль етемлек һәм өлкән йәштәге кешеләр менән ҡаты мөғәмәлә итеү проблемаһы.


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов торлаҡ-коммуналь хужалыҡ һәм дәүләт һатып алыуҙар системаһы мәсьәләләре буйынса видеоконференцияла ҡатнашты
Фото:
11 октябрҙә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Рәсәй Федерацияһы Президенты күрһәтмәләрен үтәү мәсьәләләре буйынса сираттағы видеоконференцияла ҡатнашты, уны дәүләт башлығы Дмитрий Медведев үткәрҙе.
Видеоконференцияла торлаҡ-коммуналь хужалыҡ өлкәһендә, шулай уҡ дәүләт һатып алыуҙар системаһын камиллаштырыу мәсьәләләре буйынса Рәсәй Федерацияһы Президенты күрһәтмәләрен үтәү барышы һәм һөҙөмтәләре тикшерелде.
Рәсәй Федерацияһы Президенты иғтибарын киләһеләргә йүнәлтте: бөтә тиерлек губернаторҙар хоҡуҡи проблемаларҙың, шулай уҡ торлаҡ-коммуналь хужалыҡ өлкәһендәге енәйәт ҡылыуға бәйле мәсьәләләрҙең булыуы хаҡында һөйләй. Дмитрий Медведев билдәләүенсә, «енәйәт ҡылыуҙар – урлашыу, ришүәт биреү, хаҡтарҙы һәм тарифтарҙы нигеҙһеҙ арттырыу – был өлкәлә тейешле контроль булмағанлыҡтан һәм баҙар механизмдарының тейешле эшләмәүенән килеп сыға».
Дмитрий Медведев Рәсәйҙә «төрлө килешеү конкурстары, тендерҙар үткәреү мөмкинлеген сикләгән заманса дәүләт һатып алыуҙар системаһын булдырыу кәрәклеге» хаҡында ла әйтте. РФ Президенты был эштең ҡатмарлы булыуын, әммә уны атҡарырға кәрәклеген билдәләне. «Яңы юридик механизмдар булдырыу һәм ғәмәлдәге коррупцион схемаларҙы бөтөрөү зарур», — тине Дмитрий Медведев.
«Видеоконференцияла ҡаралған ике мәсьәлә буйынса ла беҙгә һорауҙар һәм киҫәтеүҙәр булманы, — тине Рөстәм Хәмитов. – Торлаҡ-коммуналь хужалыҡта тәртип булдырыу өсөн беҙ бөгөн әүҙем эш алып барабыҙ. Алдағы арала күп ҡатлы йорттарҙа 14-15 меңгә яҡын йорт комитеты булдырыласаҡ. Был эш 4-5 ай ваҡыт аласаҡ. Эштең беренсе этабын ноябрҙә тамамларға планлаштырабыҙ. Беҙгә киҫәтеүҙәр булмауының тағы ла бер сәбәбе – Рәсәй Федерацияһында идара итеү компанияларына, торлаҡ хужалары берләшмәләренә контроллек итеүҙең яңы төрҙәрен беҙ тәүгеләрҙән булып ҡулланылышҡа индерергә йыйынабыҙ. Был өлкәлә хоҡуҡ боҙоуҙарҙың күп булыуы билдәле. Әммә беҙҙә иҫкәртеү саралары күрелде».
«Дәүләт һатып алыуҙар өлкәһендә хоҡуҡ боҙоуҙар менән көрәшеү өсөн беҙҙә дәүләт һатып алыуҙары буйынса махсус комитет булдырылды. Һатып алыуҙар өлөшләтә электрон форматта башҡарыла, был аҡсаларҙы һаҡсыл тотонорға мөмкинлек бирә. Бөгөн дәүләт комитеты 7 миллиард һум суммаға конкурс процедуралары үткәрҙе, 1 миллиард һум аҡса һаҡланып ҡалды, улар иҡтисадҡа ҡайтарыла», — тине Рөстәм Хәмитов.
Видеоконференция барышында шулай уҡ хоҡуҡ һаҡлау органдары вәкилдәре, РФ Дәүләт Думаһы депутаттары, «Берҙәм Рәсәй» вәкилдәре ҡатнашты. «Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ өлкәһендә лә, дәүләт һатып алыуҙар өлкәһендә лә тәртип булдырыу ниәте ҙур ғына. Башҡортостан Республикаһында ла тәртип булдырылыр, тип ышанам. Был эште даими алып барасаҡбыҙ, һәм хоҡуҡ боҙоусыларға аяу булмаясаҡ», — тине Рөстәм Хәмитов.


text:
Башҡортостан торлаҡ төҙөлөшөн үҫтереүгә субсидия алыуға дәғүә итә
Башҡортостандың Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты «РФ субъекттарында торлаҡ төҙөлөшөн үҫтереүҙе дәртләндереү» төбәк программалары сараларын тормошҡа ашырыу буйынса федераль бюджеттан субсидиялар алыуға конкурста ҡатнашыуға заявка бирҙе. Ул Рәсәйҙең Төбәктәр үҫеше министрлығы менән үткәрелә. Заявкала күрһәтелгән субсидиялар суммаһы – 735 миллион һум самаһы. Был турала БР Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитетының матбуғат хеҙмәте хәбәр итә.
Рәсәй Федерацияһы субъекттарына субсидиялар РФ субъекттары алған кредиттарҙың процентын түләүгә киткән сығымдарҙы ҡаплауға, социаль инфраструктура объекттарын төҙөүгә һәм реконструкциялауға, эконом класындағы аҙ ҡатлы һәм күп фатирлы йорттар төҙөлгән яңы микрорайондарҙа автомобиль юлдары төҙөүҙә файҙаланыла ала.
Конкурста ҡатнашыу өсөн республика комитеты бер нисә проектты һайлап алған. Улар араһында — Өфөнөң яңы биҫтәләрендәге дүрт балалар баҡсаһы һәм дүрт автомобиль юлы проекты. Һайлап алыу шарттарына ярашлы, федераль бюджеттан һоралған 632 млн һумдан тыш, республика был проекттарҙы 911 млн һум күләмендә өҫтәп финансларға ниәтләй.
Шулай уҡ эконом класындағы торлаҡ төҙөүгә тәғәйенләнгән ер участкаларын инженерлыҡ инфраструктураһы менән тәьмин итеүгә алынған кредиттар буйынса проценттарҙы түләүгә сығымдарҙы ҡаплауға ла субсидиялар һораласаҡ. Был йүнәлеш буйынса 13 проект һайлап алынған. Һәм уларға йәмғеһе 102,5 млн һум аҡса һоралған.


text:
Владимир Путин «Егерме төркөмө» саммиттарында ҡатнашыусыларҙы Өфөлә БРИКС саммиттарына саҡырҙы
ӨФӨ, 2014 йыл, 17 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Австралияла «Егерме төркөмө» саммиттары башланыр алдынан БРИКС дәүләттәре һәм башлыҡтарының осрашыуы уҙҙы, унда Рәсәй Президенты Владимир Путин, Бразилия Президенты Дилма Роуссефф, Ҡытай Халыҡ Республикаһы Рәйесе Си Цзиньпин, Һиндостан Премьер-министры Нарендра Моди, Көньяҡ-Африка Республикаһы Президенты Джейкоб Зума ҡатнаштылар.
— Хөрмәтле хеҙмәттәштәр, дуҫтар! — тип мөрәжәғәт итте йыйылғандарға Владимир Путин. — «Егерме төркөмө» сиктәрендә осрашыуыбыҙ бик файҙалы һәм мөһим тип иҫәпләйем, сөнки ул ғәйәт ҙур мәғлүмәт ағымында, әүҙем үҫешеүсән иҡтисадтарҙың ҡыҙыҡһыныуын иҫәпкә алып, донъя сауҙаһы, донъя финанстарының торошо хаҡында, донъя иҡтисадындағы хәлде яҡшыртыу өсөн нисек бергәләп эшләү кәрәклеге тураһында ҡараштарыбыҙҙа йүнәлеш алырға мөмкинлек бирә.
Шул юҫыҡтан билдәләп үтәһем килә, БРИКС-та үҙ финанс институттарын булдырыу буйынса хәлдәр уңышлы үтәлә. Бразилия Президенты Дилма Роуссефф ханым яңы ғына шуның хаҡта хәтергә алды. Форталезда саммитта ойошторолған Үҫеш банкын һәм Шартлы валюта резервтары пулын булдырыу тамамлана. Уларҙың капиталаның дөйөм күләме ярайһы уҡ – 200 миллиард доллар. Шулай итеп, глобаль иҡтисадта көрсөк хәле килеп тыуған осраҡта, милли капитал баҙарын тотороҡландырырға һәләтле беҙҙең дөйөм механизмдар барлыҡҡа киләсәк. Өҫтәүенә, күмәкләп кредит биреү өсөн яңы мөмкинлектәр сауҙа һәм инвестиция бәйләнештәрен киңәйтергә тәьҫир итәсәк.
Шуныһы мөһим, «бишлектә» ҡатнашыусылар араһындағы үҙ-ара эшмәкәрлек башҡа йүнәлештәр буйынса ла нығына. Сәнәғәт һәм технологик кооперацияһы һөҙөмтәлерәк була башланы. Энергетика, файҙалы ҡаҙылма байлыҡтары сығарыу һәм эшкәртеү, агроиндустрия, юғары технологиялар кеүек өлкәләрҙә яңы уртаҡ проекттар барлыҡҡа килә. Халыҡ-ара мәғлүмәт именлеге мәсьәләләре буйынса дөйөм ҡараштан сығып эш итәбеҙ, һаулыҡ һаҡлау, мәғариф һәм фәнде үҫтереүҙә киҫкен социаль проблемаларҙы хәл итеүҙә тәжрибә уртаҡлашабыҙ.
Хөрмәтле дуҫтар һәм хеҙмәттәштәр. Киләһе йылдың апреленән алып БРИКС-та рәйеслек Рәсәйгә күсә. Берҙәмләшеүебеҙ сиктәрендә беҙҙең тырышлыҡ хеҙмәттәшлекте артабан киңәйтеүгә йүнәлтеләсәк. Рәсәй яғы иҡтисади уҙаҡташлыҡ стратегияһы һәм инвестиция хеҙмәттәшлегенең «юл картаһы» проекттарын әҙерләй. Һеҙҙе барығыҙҙы ла киләһе йылдың 8-9 июлендә Рәсәйҙең Өфө ҡалаһына уртаҡ эш өсөн саҡырам. Был сараға күмәкләп әҙерләнәсәкбеҙ.


text:
Ете ғаилә торлаҡ шарттарын яҡшыртасаҡ
Был ғаиләләрҙең йәшәү шарттарын яҡшыртыуға һиҙелерлек ярҙам. Бѳгѳн һеҙҙең ғаиләләр ѳсѳн ҙур байрам һәм тормошоғоҙҙа ла ул яҡты ваҡиға булып иҫегеҙҙә ҡалыр, тип ышанам. Йортоғоҙға тыныслыҡ теләйем, - тине Владислав Геннадьевич. Быйыл “Йәш ғаиләләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү” федераль маҡсатлы программаһы буйынса 11 йәш ғаилә торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға иреште. Сертификат алғандар араһында дүрт балалы Әфләтуновтар ғаиләһе лә (һүрәттә) бар. Ирина Фоат ҡыҙы менән Руслан Рәшит улы икеһе лә табип булып эшләй. Юғары уҡыу йортон тамамлағас, Белоретҡа йүнәлтмә буйынса эшкә килгәндәр. Йәш белгестәргә фатир бирәләр. Ғаилә ишәйгәс, 2009 йылда торлаҡ шарттарын яҡшыртыу маҡсатында сиратҡа торғандар. Хәҙер бәхетле ғаилә тағы ла ҙурыраҡ майҙанлы фатир эҙләйәсәк, сѳнки тапшырылған сертификат шарттары буйынса уларҙың торлаҡтары 72 квадрат метрҙан да кәм булмаҫҡа тейеш.
Рәмилә МУСИНА. Автор фотоһы.


text:
Данил Лысенко еңел атлетика буйынса ил чемпионатының көмөш призеры булды Фото: Дмитрий Слезин коллажы
Данил Лысенко еңел атлетика буйынса ил чемпионатының көмөш призеры булды
Данил Лысенко еңел атлетика буйынса ил чемпионатының көмөш призеры булды Фото: Дмитрий Слезин коллажы
ӨФӨ, 2016 йыл, 23 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Дмитрий Слезин/.
Чебоксарҙа еңел атлетика буйынса Рәсәй чемпионаты бара. Бейеклеккә һикереүҙә олимпия чемпионы Иван Ухов еңде — 2,30 метр.
Башҡортостан спорты тәрбиәләнеүсеһе Данил Лысенко чемпиондан ике сантиметрға ғына ҡалышты.
Өсөнсө урында — Даниил Цыплаков (Краснодар крайы — Хабаровск крайы) — 2,26 метр.


text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Ит ризыҡтарын алғанда һаҡ булығыҙ
Ит ризыҡтарын алғанда һаҡ булығыҙ
Кеше именлеге һәм ҡулланыусыларҙың хоҡуҡтарын яҡлау буйынса Федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы түбәндәге мәғлүмәт менән сығыш яһаны. Унда хәбәр итеүҙәренсә, Ҡытайҙа һыйыр һәм һарыҡ итенән етештерелгән ярымфабрикаттарҙың ысынында ҡомаҡ, төлкө иттәренән яһалыуы асыҡланған. Ҡытай Йәмәғәт хәүефһеҙлеге министрлығынан белдереүҙәренсә, йыл башынан бындай 382 осраҡ теркәлгән, 20 мең тоннанан ашыу ялған продукцияға арест һалынған.
Роспотребнадзор мәғлүмәте буйынса, контрафакт ит һәм унан әҙерләнгән аҙыҡ-түлек илебеҙ һәм Ҡытай араһында осҡан самолеттарҙа, Ҡытай Республикаһы менән сиктәш өлкәләрҙәге ит баҙарҙарында, базаларында осрауы, ил сиге аша үтеүселәр менән бергә индерелеүе мөмкин. Рәсәйгә бындай ярымфабрикаттарҙы «икенсе илдә етештерелгән» тигән тамға аҫтында ла индереү хәүефе бар.
Әйтергә кәрәк, төлкөләр һәм ҡомаҡтар тәбиғәттә ҡотороҡ, туляремия, тиф, сальмоннелез, лептоспироз кеүек ҡурҡыныс йоғошло ауырыуҙар таратыусы булараҡ билдәле. Мосолман динендә лә был хайуандарҙың итен ашау хәрәм һанала.
Роспотребнадзор мәғлүмәте буйынса, контрафакт ит һәм унан әҙерләнгән аҙыҡ-түлек илебеҙ һәм Ҡытай араһында осҡан самолеттарҙа, Ҡытай Республикаһы менән сиктәш өлкәләрҙәге ит баҙарҙарында, базаларында осрауы, ил сиге аша үтеүселәр менән бергә индерелеүе мөмкин. Рәсәйгә бындай ярымфабрикаттарҙы «икенсе илдә етештерелгән» тигән тамға аҫтында ла индереү хәүефе бар.
Әйтергә кәрәк, төлкөләр һәм ҡомаҡтар тәбиғәттә ҡотороҡ, туляремия, тиф, сальмоннелез, лептоспироз кеүек ҡурҡыныс йоғошло ауырыуҙар таратыусы булараҡ билдәле. Мосолман динендә лә был хайуандарҙың итен ашау хәрәм һанала.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Бензинға хаҡтар төштө
Башҡортостан ҡалаларында һәм райондарында "Башкирнефтепродукт" асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең 320 автозаправка станцияһынан 43-өндә Евро-4 халыҡ-ара сифат стандартына тап килгән автомобиль бензиндарына һәм Евро дизель яғыулығына хаҡтар төштө.
Быйыл 28 августан 27 сентябргә тиклем акцияла ҡатнашыусы "Башкирнефтепродукт" автозаправка станцияларында Евро дизель яғыулығына хаҡ 1 һум 50 тингә кәмеп, бер литры 17 һумға (8,1 процентҡа), Нормаль-80 бензины — 70 тингә кәмеп, 17,3 һумға (3,8 процентҡа), Регуляр-92 бензины — 90 тингә кәмеп, 20,3 һумға (4,2 процентҡа), Премиум-95 бензины хаҡы, 1 һумға кәмеп, литры 21,3 һумға (4,5 процентҡа) тиклем төшкән.
Артабан "Башкирнефтепродукт" компанияһы бензинға һәм дизель яғыулығына хаҡтарҙы кәметеү буйынса башҡа төрлө маркетинг акциялары ла үткәрергә ниәтләй.


text:
Минзәлә башҡорттары тураһында яңы китап сыҡты
Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡорт “Китап” нәшриәтендә тарихсы Әнүәр Әсфәндиәровтың “Минзәлә башҡорттары ауылдары” исемле китабы баҫылып сыҡты. Күләмле монография билдәле тарихсының һуңғы йылдарҙағы эшмәкәрлегенә йомғаҡ яһай һәм китап һөйөүселәрҙе 1920 йылға тиклем Рәсәйҙең дүрт өйәҙе һаналған Минзәлә, Бөгөлмә, Йылабуға һәм Сарапулдағы башҡорт ауылдарының ҡыҫҡаса тарихы менән таныштыра. Билдәле булыуынса, Минзәлә өйәҙе революцияға тиклем оҙаҡ йылдар Өфө губернияһы составында булған.
Авторҙың башҡорттарға аҫаба ерҙәрен биләүгә юридик нигеҙ булған рус батшалары биргән хоҡуҡ һәм һаҡлау грамоталарының тексын килтереүе китаптың төп үҙенсәлеге булып тора. Унда шулай уҡ торама пункттар, уларҙың барлыҡҡа килеү ваҡыты һәм этник составы, нигеҙ һалыусылары һәм йәшәгән халҡы, хужалыҡ тураһында ентекле мәғлүмәт бирелгән. Китаптың тиражы 3000 экземпляр.


text:
Фото:
Яңы төр йылылыҡ электр станцияһы өсөн ҡорамалдар Өфөлә етештерелә
Фото:
“Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе” асыҡ акционерҙар йәмғиәте менән “Мотор” фәнни-производство предприятиеһы хеҙмәттәшлеге сиктәрендә яңы төр йылылыҡ электр станцияһы ҡорамалдарын – газ-турбиналы энергетик ҡулайламалар ГТЭ-10/95 етештереүгә иҫәпләү эштәре һәм уларҙы етештереү дауам итә. Бындай йылылыҡ электр станцияларының береһе уҙған йыл аҙағында Мәскәү өлкәһенең Павловский Посад ҡалаһында сафҡа индерелде. Йылылыҡ менән энергияны унда хәрби авиатехникала ҡулланылған база моделе нигеҙендә эшләнгән ике газ-турбиналы двигателе етештерә.
Павловский Посадта эшкә ҡушылған бындай төрҙәге икенсе ГТЭ был. Ул ышаныслы һәм ҡулланғанда ябайлығы менән айырыла. Файҙалы эш итеү коэффициенты 85 процентҡа етә. Бындай станцияларҙың береһе генә ҡаланың бер нисә микрорайонына йылылыҡ бирә ала.
БР Сәнәғәт һәм тышҡы иҡтисади бәйләнештәр министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, әлеге ваҡытта йәнә алты ҡорамал берәмеген етештереүгә тәҡдимдәр пакеты әҙерләнә. БР энергетик комплексының һөҙөмтәлелеген күтәреү Республика программаһы нигеҙендә уларҙы Башҡортостан электр станцияларында файҙаланыу күҙаллана.


text:
Фото:
Нефтекама автозаводы яңы баҙарҙар яулай
Фото:
Нефтекама автозаводы, уҙған йылды уңышлы тамамлап, быйыл да яңы һатыу баҙарҙары яулауын дауам итә.
«Татар-информ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Һамарҙа аҙна башында биш НЕФАЗ-5299 ҡала автобусынан торған тәүге партияны тапшырыу тантанаһы үтте. Автобустар «Cummins» двигателе һәм «Voith» автоматик күсергестәр тартмаһы менән йыһазландырылған, был ҡала маршруттарында бик уңайлы.
Контракт буйынса Һамарға, «Пассажиравтотранс» муниципаль унитар предприятиеһына, «Евро-3» стандартлы экологик саф двигатель ҡуйылған бөтәһе 50 ҙур автобус оҙатыласаҡ. Предприятиела был оҙайлы хеҙмәттәшлектең башы булыр тип өмөтләнәләр, быға «НЕФАЗ» менән Санкт-Петербург һәм Ленинград өлкәһенең күп йыллыҡ мөнәсәбәттәре миҫал булып тора, унда бер нисә йыл инде йөҙҙән ашыу «НЕФАЗ» маркалы автобустар эшләй.
Әйткәндәй, күптән түгел Санкт-Петербургта ҡала автобустары алыуға тендер үтте, унда Рәсәйҙең өс пассажир транспорты етештереүсеһе – «Русские автобусы» («ГАЗ» төркөмө), «Транс-Альфа» заводы (Вологда ҡалаһы) һәм Нефтекама автозаводы ҡатнашты.
Ентекләп ҡарап сыҡҡандан һуң тендерҙа Нефтекама автозаводы ышаныслы еңеү яуланы. Шулай итеп, «Cummins» двигателе менән, тәпәш иҙәнле, мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн махсус опцийҙар менән 60 «НЕФАЗ-5299-30-32» автобусы быйыл икенсе кварталда уҡ Невалағы ҡаланың пассажир автобустары паркын тулыландырасаҡ.
Төньяҡ баш ҡала хакимиәтендә, яңы транспорт барлыҡҡа килеү менән пик сәғәттәрендә хәл бер аҙ яҡшырырға тейеш, тип өмөтләнәләр. НЕФАЗ-дар 100-ҙән ашыу пассажир һыйҙырышлы бит, тип хәбәр иттеләр предприятиеның матбуғат хеҙмәтенән.


text:
Марий Иленән парламентарийҙар Башҡортостандан коллегаларының тәжрибәһен өйрәнә
1 апрелдә БР Дәүләт Йыйылышы йортонда Марий Иле Республикаһы Дәүләт Йыйылышы рәсми делегацияһының Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай Рәйесе урынбаҫары Рафаил Зинуров менән осрашыуы үткәрелде. Унда Башҡортостан парламентының өс даими комитеты рәйестәре һәм БР Дәүләт Йыйылышы Секретариаты хеҙмәткәрҙәре ҡатнашты.
Ҡунаҡтарҙы республика парламенты структураһы, эш принциптары, республиканың социаль-иҡтисади хәле менән таныштырып, Рафаил Зинуров Башҡортостанда мари халҡының (һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса республикала 105 829 мари иҫәпләнә) нисек йәшәүе, Башҡортостан менән Марий Иле республикалары, шулай уҡ Башҡортостандың мариҙар тупланып йәшәгән райондары менән Марий Иле Республикаһы райондары араһындағы бәйләнештәр хаҡында һөйләне. Башҡортостанда 100 мәктәптә уҡытыу мари телендә алып барылыуы, милләте буйынса мари Кирилл Михайловтың, Рәсәйгә һәм Башҡортостанға өс алтын һәм ике көмөш миҙал килтереп, ҡышҡы Паралимпия уйындары геройҙарының береһе булыуы ғорурланып билдәләнде.
Марий Иле Республикаһы Дәүләт Йыйылышы Ҡоролтайы Рәйесе урынбаҫары Ольга Цветкова, рәсми делегация ағзалары менән таныштырып, ә улар араһында медиктар күп булып сыҡты, үҙ республикаһы парламенты тураһында мәғлүмәттәр килтерҙе (баҡһаң, ул Башҡортостан парламентынан бер йылға өлкәнерәк икән, былтыр 15 йыллығын билдәләгәндәр). Уның ҡарауы, Марий Иле Республикаһы ҡануниәт власына ни бары 70 йыл – Башҡортостандыҡынан ике тиҫтә йылға кәмерәк.
Ольга Цветкова, ҡунаҡтарға тәҡдим ителгән программа яҡшы һөҙөмтәләр бирер, тигән ышаныс белдерҙе. Ул ҡануниәт эшмәкәрлегенең өр-яңы ҡаҙаныштарын өйрәнеү генә түгел, Бащҡортостанда кешеләрҙең нисек йәшәүен күрергә лә теләүҙәрен белдерҙе. Һуңынан иҫтәлекле бүләктәр һәм сувенирҙар менән алмаштылар, рәхмәт хаттары тапшырылды.
Бөгөн Марий Иле Республикаһы Дәүләт Йыйылышы рәсми делегацияһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Советында, “Аҡбуҙат” ипподромында, Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Этнологик тикшеренеүҙәр үҙәгендә, “Ҡунаҡхана” сауҙа комплексында, “Алексеевка” совхозында буласаҡ, Алексеевка ауыл Советының һәм «Алексеевка» совхозы” дәүләт унитар ауыл хужалығы предприятиеһының социаль объекттары менән танышасаҡ, һуңынан Мишкә районына барасаҡ.
Шәмбе көнө ҡунаҡтар Илеш районына килеп, төштән һуң ҡайтып китәсәк.


text:
2009 йыл өсөн сифат өлкәһендә Президент Премиялары тәғәйенләнде
2010 йылдың 10 апрелендә Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов «2009 йыл өсөн продукция (тауарҙар, хеҙмәтләндереүҙәр) сифаты өлкәһендә БР Президенты Премияларын тәғәйкенләү тураһында» Указына ҡул ҡуйҙы.
Конкурс комиссияһы тәҡдимдәрен ҡарау һөҙөмтәһендә Премиялар түбәндәге ойошмаларға бирелгән:
«ОЗНА» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә, «Уфанефтехим» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә, «Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәте , «Красный пролетарий» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «Востокнефтезаводмонтаж» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, Республика кардиология диспансерына, «Уралтехнострой» корпорацияһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенә, «Буринтех» фәнни-производство предприятиеһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенә, «Буребай тау-байыҡтырыу комбинаты» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте, БР Фәндәр академияһының Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-ғәмәли институтына – беренсе урын өсөн;
«Нефтекама автозаводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә, «Күмертау авиация производсто предприятиеһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә, «Полиэф» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә, «Синтез-Каучук» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә, Өфө дәүләт нефть техник университетына, Г.Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһына – икенсе урын өсөн;
«Восход» Өфө икмәк берекмәһе» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә, «Сибай элеваторы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә , "Башгипронефтехим" дәүләт унитар предприятиеһына, «НефтеГазВзрывПромСтрой» тресы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә, Өфө ҡалаһының 8-се клиник дауаханаһына, Туймазы районының Үҙәк район дауаханаһына, Салауат педагогия колледжына – өсөнсө урын өсөн.
Премия лауреаттарына Сифат кубоктары һәм дипломдар тапшырыласаҡ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 512
“ГЕОФИЗПРИБОР”. Файҙалы ҡаҙылмалар эҙләү өсөн геофизика приборҙары һәм ҡорамалдары, төҙөлөш‑монтаж конструкциялары һ.б. етештергән. 1950 й. “Башнефть” берекмәһе Стәрлетамаҡ геол. эҙләнеү контораһының геофизика оҫтахана-лаб. нигеҙендә геофизика приборҙары эшләү з-ды булараҡ ойошторола. 1960 й. Өфө агрегат-механика з-ды м-н берләшкәндән һуң, Өфө “Г.” ПБ итеп үҙгәртелә, 1994 й. алып ДУП, 2007 й. ябыла. Пр-тие тарафынан 60‑тан ашыу төр продукцияны (сейсмик ҡабул иткестәр, электростанциялар өсөн нормаға һалыусы үҙгәрткестәр, электромагнит, радио- һәм акустик каротаж геофизика приборҙары һ.б.) ваҡ серия м‑н етештереү үҙләштерелә. Составына механизмдар йыйыу, механик эшкәртеү, гальваник ҡаплау, онтаҡлы ҡаплау цехтары ингән. Инженер‑маркетинг үҙәге булған. Продукцияһы БР‑ҙа һәм РФ-тың башҡа төбәктәрендә һатылған. “Г.” скважинала гамма-тығыҙлыҡ-ҡалынлыҡ үлсәгесе өсөн алтын миҙал (Лейпциг ҡ., 1981), продукцияның имиджы һәм сифаты өсөн “Европа аркаһы” халыҡ-ара призы (Мадрид, 1993) м-н бүләкләнгән.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Башҡортостанда 57 урман янғыны теркәлгән: 313 гектар урман уттан зыян күргән
Уҙған тәүлектә Йылайыр урмансылығы биләмәһендә бынан алдағы көндә йәшен разряды арҡаһында башланған түбәндән таралған янғын һүндерелде. Уттан ике гектар урман зыян күрҙе.
Бынан тыш, Әүжән һәм Бөрйән урман хужалыҡтарындағы ике урман янғыны туҡтатылды. Был өс янғындың дөйөм майҙаны 5,3 гектарға тиң.
18,4 гектарҙа ҡоторған йәнә бер ҙур янғын йома, 6 июлдә, иртәнге 11-ҙә Йылайыр районындағы Кананикольск урмансылығы биләмәһендә һүндерелде.
Көн элгәре Бөрйәндә теркәлгән тағы бер янғын да бөгөн һүндерелде. Унда ут алты гектар урманды зыянлаған, тип хәбәр иттеләр БР Урман хужалығы министрлығында.
2012 йылдағы янғын хәүефһеҙлеге миҙгеле башланғандан алып республиканың урман фонды биләмәһендә 57 янғын теркәлгән. Ут үткән дөйөм майҙан 313 гектарҙан артып китә.
Хәтерегеҙгә төшөрәйек, БР Урман хужалығы министрлығының диспетчер идараһы пункты тәүлек әйләнәһенә эшләй. Урман һағының телефоны: 8(347)262-40-39 йәки 8-800-100-94-00.


text:
«UFA-Kuraifest» музыкаль форумында виртуоз ҡумыҙсы Миңлеғәфүр Зәйнетдинов ҡатнаша
ӨФӨ, 2016 йыл, 20 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
27 майҙа «Евразия йөрәге» халыҡ-ара сәнғәт фестивале барышында Өфө амфитеатрында «UFA-Kuraifest» музыкаль форумы ойошторола. Программаның төп геройы — милли уйын ҡоралы ҡурай.
Ҡурайҙың яңғырашы заманса стилдәр менән ҡушыласаҡ, эстрада-джаз оркестры, этно-рок төркөмдәр сығыш яһаясаҡ. Виртуоз ҡумыҙсы Миңлеғәфүр Зәйнетдиновтың сығышы байрамға йәм өҫтәйәсәк. Музыкант ҡумыҙҙа «Сал быуаттар ауазы» һәм «Ритм» композицияларын башҡарасаҡ.
Сара хаҡында тулыраҡ мәғлүмәт — «Евразия йөрәге» халыҡ-ара сәнғәт фестиваленең рәсми сайтында.
Миңлеғәфүр Зәйнетдинов — Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Ш.Бабич исемендәге дәүләт йәштәр премияһы, республика һәм халыҡ-ара конкурстар лауреаты, Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, «Риүәйәт» фольклор төркөмө етәксеһе.


text:
Эҫелектән илергән, ҡоролоҡтан ҡорғаҡһыған ергә август еләҫлек килтерер, көндәр бер аҙ һыуыныр, тип өмөтләнһәк тә, томра ашыҡмай, ҡыҙҙыра бирә. Шуның һөҙөмтәһе булараҡ, Рәсәйҙең төрлө төбәктәрендә урмандар дөрләй. Башҡортостанға килгәндә, быйыл, шөкөр, 2010 йылдағы кеүек меңәрләгән гектар урман яныу осраҡтары булғаны юҡ, шулай ҙа тынысланырға иртә әле. Республикала индерелгән янғындарға ҡаршы режим – үҙ көсөндә, әлегә бөтә йәйҙе тиерлек урманда үткәргән урмансылар, янғын һүндереүселәр ял тураһында хыяллана ғына ала.
Йыл башынан республикала 131 урман янғыны теркәлгән, уларҙың дөйөм майҙаны 773,61 гектар тәшкил иткән. Һуңғы көндәрҙә Ғафури, Йылайыр, Учалы, Белорет райондарындағы янғындар һүндерелгән. Рәсми мәғлүмәттәргә ҡарағанда, фажиғәнең төп сәбәптәре – халыҡтың ут менән һаҡһыҙ ҡыланыуында, ағас әҙерләгән урындарҙы ташландыҡ хәлдә ҡалдырыуҙа.


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Һаулыҡ һаҡлау » Үпкәмде онота алмайым
Үпкәмде онота алмайым
Минән 27 йәшкә оло бер инәйем бар. Элек бик йылы мөнәсәбәттә инек. Йыл ярым элек ул мине нахаҡҡа рәнйетте, яҡын кешеләрем хаҡында ла насар һүҙҙәр әйтте. Шунан алып уның менән бөтөнләй һөйләшмәйем. Аңлайым, мин уны ғәфү итергә тейешмен, яҡындарым да шуны талап итә, инәй ҙә күптән үҙенә саҡыра. Ләкин ул иҫемә төшһә, үҙенән-үҙе ҡулдарым йоҙроҡҡа төйөлә, ҡалтырана башлайым, кәйефем төшә. Ә фотоһы күҙгә салынһа, күңелем болғана. Ошо хәлем мине ҡурҡыта, әллә аҡылдан яҙа башланыммы?
Рима, 29 йәш.
Әгәр ҙә был проблеманы хәл итмәһәгеҙ, ул яңы конфликттар тыуҙырасаҡ, тормошоғоҙҙо артабан да ағыулаясаҡ. Ғүмер тиҙ генә үтә лә китә, үкенестәр ҡалмаһын.
Күңелегеҙҙә инәйегеҙгә ҡарата ҙур үпкә һәм әйтеп бөтөлмәгән һүҙҙәрегеҙ ята. Шуға күрә, һеҙҙә психосоматик үҙгәрештәр булған. Иң алда кире эмоцияларҙы сығарырға кәрәк. Инәйегеҙҙең фотоһын алдығыҙға һалып алығыҙ ҙа, уға бар рәнйеүегеҙҙе һөйләгеҙ, илағыҙ, ҡысҡырығыҙ. Әгәр ҙә ҡыҙып китһәгеҙ, яҫтыҡты туҡмағыҙ (был шаярыу түгел, Японияла шундай алым бар). “Пар”ҙы сығарғас, туғанығыҙҙы ысын күңелдән ғәфү итегеҙ. Уға ҡарата йылы һүҙҙәр әйтегеҙ, изгелектәрен хәтерләгеҙ. Артабан бүләк тотоп, инәйегеҙгә ҡунаҡҡа барығыҙ. Ғәйеп ташламай ғына, уның менән аңлашығыҙ, ҡосаҡлашып илап алһағыҙ ҙа була. Шунан һуң йөрәгегеҙҙән ауыр таш төшөр, рәхәт кенә еңеллек тойорһоғоҙ. Киләсәктә ололарҙың ҡайһы бер сифаттарына юмор менән ҡарарға өйрәнһәгеҙ, яҡшыраҡ булыр.
Земфира ҒӘЙФУЛЛИНА,
психолог.
Рима, 29 йәш.
Әгәр ҙә был проблеманы хәл итмәһәгеҙ, ул яңы конфликттар тыуҙырасаҡ, тормошоғоҙҙо артабан да ағыулаясаҡ. Ғүмер тиҙ генә үтә лә китә, үкенестәр ҡалмаһын.
Күңелегеҙҙә инәйегеҙгә ҡарата ҙур үпкә һәм әйтеп бөтөлмәгән һүҙҙәрегеҙ ята. Шуға күрә, һеҙҙә психосоматик үҙгәрештәр булған. Иң алда кире эмоцияларҙы сығарырға кәрәк. Инәйегеҙҙең фотоһын алдығыҙға һалып алығыҙ ҙа, уға бар рәнйеүегеҙҙе һөйләгеҙ, илағыҙ, ҡысҡырығыҙ. Әгәр ҙә ҡыҙып китһәгеҙ, яҫтыҡты туҡмағыҙ (был шаярыу түгел, Японияла шундай алым бар). “Пар”ҙы сығарғас, туғанығыҙҙы ысын күңелдән ғәфү итегеҙ. Уға ҡарата йылы һүҙҙәр әйтегеҙ, изгелектәрен хәтерләгеҙ. Артабан бүләк тотоп, инәйегеҙгә ҡунаҡҡа барығыҙ. Ғәйеп ташламай ғына, уның менән аңлашығыҙ, ҡосаҡлашып илап алһағыҙ ҙа була. Шунан һуң йөрәгегеҙҙән ауыр таш төшөр, рәхәт кенә еңеллек тойорһоғоҙ. Киләсәктә ололарҙың ҡайһы бер сифаттарына юмор менән ҡарарға өйрәнһәгеҙ, яҡшыраҡ булыр.
Земфира ҒӘЙФУЛЛИНА,
психолог.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Аңлатма яҙыу.
Башҡортостан Республикаһы президентының Указы менән 1999 йылдың 15 февралендә башҡорт теле, урыҫ теле менән бер рәттән, республикала дәүләт теле тип ҡабул ителде. Эш программаһы түбәндәге норматив – хоҡуҡ документтарына нигеҙләнеп төҙөлдө:
Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм Фән министырлығының № 1089 бойороғо менән 5.03.2004 10.11.2011 йыл раҫланған Дәүләт белем биреү стандарттарының Федераль компоненты, Рәсәй Федерацияһы Мәғәриф һәм Фән министырлығының 10.11.2011 йыл №2643 31.01.2012 йыл 69 бойороғо менән үҙгәртелгән.
Рәсәй Федерацияһының “Рәсәй Федерацияһында Мәғариф тураһында” Федераль законы 29.12.2012 №273-ФЗ.
Башҡортостан Республикаһының “БашҡортостанРеспубликаһының Мәғариф тураһында” законы 01.07.2013 №696 - 3.
“Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында” законы 25 октябрь 1991 йыл №1807-1 (24.07.98, 11.12.2002 йыл үҙгәртелгән).
“ Башҡортостан халыҡтары телдәре тураһында” законы 15.02.1999 йыл №216 – 3.
Башҡортостан Республикаһында Милли мәғарифты үҫтереү концепцияһы 31.12.2009 йыл №УП – 730.
Башҡортостан Республикаһының Мәғариф һәм Фән министырлығының 29.04.2015 йылдың №905 бойороғо менән раҫланған 2015-2016 уҡыу йылына базис план.
Аҡкүҙ төп белем биреү мәктәбе муниципаль дөйөм бюджет белем биреү учреждениеһының 31.08.2015 йылдың №74 приказы.
Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙә, Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министырлығы тарафынан тәҡдим ителгән уҡытыу планына ярашлы, башҡорт телен өйрәнеү түбәндәге программаға нигеҙләнеп алып барыла:
Башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән программа.(Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең I – IX кластары өсөн). БР Мәғариф министырлығы. Тикеев Д.С., Толомбаев Х.А., Вилданов А.Х. Дәүләтшина М.С. Өфө “Ватандаш” нәшриәте, 2005.
Был программа нигеҙендә уҡытыу 5-9 кластарҙа алып барыла.
5 – класы өсөн башҡорт (дәүләт) теленән эш программаһы 34 сәғәткә бүленгән (аҙнаһына 1 сәғәт).
Программа йөкмәткеһе 3 йүнәлештән тора:
башҡортса телмәр эшмәкәрлеген формалаштырыу һәм камиллаштырыу;
башҡорт теленең фонетик, лексик, грамматик үҙенсәлектәрен аңлау һәм үҙләштереү;
бәйләнешле текст менән эш итә белергә өйрәтеү.
2. Уҡыу предметының дөйөм характеристикаһы.
5-9 кластарҙа башҡорт телен өйрәтеүҙең үҙенсәлектәре.
Рус мәктәптәрендә эшләгән уҡытыусыларҙың төп бурысы балаларҙы башҡортса һөйләшергә, уҡырға өйрәтеү булғанлыҡтан, лингвистик материал, әҙәби текстар нигеҙендә, тел сараларын әҙәби текста күҙәтеү, табыу, дөрөҫ әйтеү һәм яҙыу, әңгәмә һәм ижади эштәр ваҡытында дөрөҫ ҡулланырға өйрәтеү йүнәлешендәге эштәр аша башҡарыла. Был күренеш әҙәбиәт һәм тел материалының тематик бәйләнешен дә, мәғәнәүи бәйләнешен дә тәъмин итә, тәрбиәүи сараларҙы үткәреүгә киң юл аса.
Рус телле мәктәптәрҙә эшләүсе башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары сит телдәрҙә уҡытыу алымдарын, уның ҡаҙаныштарын ижади файҙаланырға тейеш. Тел һәм әҙәбиәт дәрестәрен бер-береһе менән бәйләп алып барыу яңы һүҙҙәрҙе, терминдарҙы һүҙлеккә яҙып барыу, һүҙлекте һәр дәрестә тулыландыра барыу уҡыусыларҙы һүҙ байлығын арттырыуҙа, уларҙың яҙыу һәм һөйләү телмәрен үҫтереүгә булышлыҡ итәсәк.
Дәрестәрҙә уҡыусыларҙан диктанттар, изложениелар, иншалар яҙҙырыу ҙа бик мөһим. Телмәр үҫтереүҙә бындай эштәрҙең файҙаһы бик күп. Рус мәктәптәрендә башҡорт телен уҡыу программаһы дөйөм педагогик (методик) талаптарға, принциптарға нигеҙләнә.
Уларға түбәндәгеләр ҡайтып ҡала:
Өйрәнелгән материалды анализлау, сағыштырыу, предметтарҙы ниндәйҙер билдәләре буйынса классификациялау, дөйөмләштереү;
Предметтарҙың төп үҙенсәлектәрен айыра, аңлата белеү;
Предметҡа, күренешкә ҡарата үҙ фекерен әйтә һәм уны иҫбатлай белеү;
Уҡыусыларға әхләҡи һәм эстетик тәрбиә биреү;
Уҡытыуҙы коммуникатив йүнәлештә алып барыу;
Башҡорт теле системаһының бөтә кимәлдәрен (фонетик, лексик, морфологик, синтаксик, стилистик, пунктуацион) иҫәпкә алыу һәм практик файҙаланыу;
Телмәр эшмәкәлеген бөтә төрҙәре өҫтөндә эшләү;
Предмет-ара бәйләнеш, тарих, сәнғәт, мәҙәниәт, әҙәбиәт, халыҡ ижады һәм традицияларына нигеҙләнеп өйрәнеү.
Башҡорт телен һәм мәҙәниәтен белмәгән балаларға башҡорт телен өйрәткәндә, түбәндәге принциптарға нигеҙләнергә кәрәк.
Башҡорт теле - балаларҙы башҡорт донъяһына алып инеү асҡысы.
Башҡорт телендә башҡорт менталитеты сағылышын күрһәтеү.
Башҡорт телен фәҡәт ғәмәли үҙләштереү маҡсатынан сығып өйрәнеү.
Шул нигеҙҙә башҡорт телен өйрәтеүҙең маҡсаттары һәм бурыстары билдәләнде:
1. Уҡыусыларҙы башҡорт әҙәби телендә дөрөҫ һөйләшергә, өйҙә, йәмәғәт урындарында, хеҙмәт процесында башҡорт әҙәби телен практик файҙаланырға өйрәтеү.
2. Башҡорт теленең фонетик, лексик, грамматик нормалары буйынса белем һәм күнекмәләр биреү.
3.Башҡорт телендә нәшер ителә торған гәзит-журналдарҙы, әҙәби китаптарҙы үҙ аллы уҡып аңлау күнекмәләрен биреү.
4.Үҙ фекереңде билдәле кимәлдә бәйләнешле итеп һөйләй һәм яҙа алыу күнекмәләрен формалаштырыу.
5. Телде өйрәнеү барышында балаларҙы башҡорт халҡының фәһемле тарихы, бай мәҙәниәте, сәнғәте, әҙәбиәте, башҡорт йолалары, күренекле шәхестәре, тыуған илдең тәбиғәте менән таныштырыу, уларҙы башҡорт донъяһына алып инеү, башҡорт халҡына, уның теленә, үҙе йәшәгән төйәккә ихтирам һәм һөйөү тәрбиәләү.
6.Бөтә һаналғандарға таянып, рус һәм башҡорт телдәрен, әҙәбиәтен өйрәнеү нигеҙендә, балаларҙа туған телгә ихтирам тәрбиәләү, уларға илһөйәр һәм интернациональ тәрбиә биреү.
3.Уҡыу планында предметтың урыны.
Уҡыусыларҙың белем кимәленә талаптар
Уҡытыусы уҡыған йәки һөйләгән, үҙең уҡыған тексты аңлай алыу;
Уҡыған әҫәр, картина, экскурсия, ҡараған фильм буйынса әңгәмәлә ҡатнашыу;
Предметты, күренеште элементар рәүештә һүрәтләү, уға үҙ мөнәсәбәтеңде белдереү;
Хәбәр, һорау, өндәү һөйләмдәрҙе, поэтик әҫәрҙәрҙе дөрөҫ интонация менән һөйләү;
8 – 10 шиғырҙы яттан тасуири һөйләй белеү;
Тексты шыма, аңлы, дөрөҫ, тотош һүҙләп уҡыу, логик баҫымдарҙы, паузаларҙы дөрөҫ әйтеү; тасуири уҡыу; текстың өлөштәренә, иллюстрацияларына исем биреү, өҙөк буйынса план төҙөү; текстан аңлашылмаған һүҙҙәрҙе, һүрәтләү, тасуирлау сараларын табыу, мәғәнәләрен аңлатыу, һүҙлектәр менән эш итеү;
Хикәйә, әкиәт, мәҡәл, йомаҡ жанрҙарын практик айыра белеү;
Ҙур булмаған һөйләмдәрҙе күсереп һәм яттан яҙыу; текст, күҙәтеүҙәр йәки экскурсия буйынса һорауҙарға яуап яҙыу; бер телдән икенсе телгә тәржемә итеү;
Өйрәтеү характерындағы изложение, иншалар яҙыу; яҙғанды элементар формала камиллаштыра алыу.
Уҡыу-уҡытыу программаһында планлаштарылған һөҙөмтәләрҙе үҙләштерелеүен баһалау
Яҙма эш төрҙәре (изложение,инша) яҙыу уҡыусыларҙың уҡыу кимәленә, белеменә, мөмкинселегенә ҡарап уҡытыусы ҡарамағына ҡалдырыла һәм улар урынына шул уҡ күләмдә түбәндәге яҙма эштәр үткәрергә мөмкин:
-карточкалар менән эш;
-тест;
-һүрәт буйынса һөйләмдәр төҙөү;
-текста һөйләмдәрҙә һүҙҙәр тәртибе;
-терәк текстар менән инша яҙырға өйрәнеү:
-һүҙлек диктанты;
-һөйләмдәр төҙөү;
-һүҙлек менән эш;
-һүрәтләү иншаһы;
-синквейн төҙөү (слайд төҙөү: шәжәрәләр, минең ғаиләмде…)
Яҙма эштәрҙе баһалау нормалары.
Инша һәм изложениеларҙы баһалау.
«5»
1.Эштең йөкмәткеһе темаға тулыһынса тап килә.
2.Фактик хаталар юҡ.
3.Йөкмәтке эҙмә - эҙлекле асыла.
4.Эштең һүҙлеге бай.
5.Стиль һәм мәғәнәүи яҡтан текст камил. Эштә йөкмәтке яғынан-5,телмәр яғынан 5 кәмселек булырға мөмкин.
3 орфографик, 3 пунктуацион йә 4 грамматик хата булыуы мөмкин.
“4”
1.Эштең йөкмәткеһе нигеҙҙә темаға тура килә(бер ни тиклем тайпылыштар бар).
2.Йөкмәтке дөрөҫ, ләкин ҡайһы бер фактик, һөйләм төҙөлөшөндә хаталар бар.
3.Фекер ебендә бер ни тиклем эҙмә - эҙлелек боҙолған.
4.Ҡайһы бер осраҡта һүҙҙәрҙең ҡулланылышында хата китеүе мөмкин.
5.Эштең стиле ярайһы уҡ төҙөк һәм мәғәнәле. Дөйөм алғанда,эштең йөкмәткеһендә 8,телмәрендә 8 кәмселек булыуы мөмкин.
7 орфографик,6 пунктуацион йәки 2 орфографик, 13 пунктуацион, 5 грамматик хата.
“3”
1.Эш теманан байтаҡ ҡына ситкә тайпылған.
2.Эштең йөкмәткеһе нигеҙҙә дөрөҫ, ләкин фактик, һөйләм төҙөлөшөндә хаталар байтаҡ.
3.Эҙмә - эҙлелек тулыһынса һаҡланмай, һүҙҙәрҙең ҡулланылышында хаталар бар.
4.Эштә йөкмәтке яғынан -15,телмәре яғынан15 хата булыуы мөмкин.
10 орфографик,13 пунктуацион, 8 грамматик хата.
“2”
1.Эш теманы асмай.
2.Бик күп фактик, һүҙҙәр ҡулланылышында хаталар ебәрелгән.
3.Эштең бөтә өлөштәрендә лә фекерҙең эҙмә-эҙлелеге боҙолған, һөйләмдәр урынлы ҡулланылмаған, бәйләнеш юҡ.
4.Эштең йөкмәткеһендә-20 ,телмәрендә-20-нән күберәк хата ебәрелгән.
12-15орфографик,10 пунктуацион,12 грамматик хата .
Диктанттарҙы баһалау.
Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәр өсөн әҙерләнгән диктанттар тексына бөтә үҙ аллы һәм ярҙамсы һүҙҙәр инә.Грамматик эштәр өҫтәп бирелгәндә, диктант текстары бер аҙ ҡыҫҡартыла.Орфограммаларҙың һәм пунктограммаларҙың дөйөм һаны түбәндәгеләрҙән артмаҫҡа тейеш: Iкласта-3 орфограмма, II -4/1 , III- 5/2 , IV-6/2 , V -8/3 VI-10/3 , VII -12/6, VIII-14/6, IX-16/6
Диктантты баһалағанда төҙәтелә,әммә иҫәпкә алынмай торған хаталар:
1) мәктәп программаһына индерелмәгән ҡағиҙәләргә яҙылыштар;
2) әле үтелмәгән ҡағиҙәләргә яһалған хаталар;
3) автор ҡуйған ҡатмарлы пунктуация;
4) механик рәүештә бер хәреф урынына икенсеһен яҙыу.
Тупаҫ булмаған хаталар:
1) ҡағиҙәләрҙең иҫкәрмәләренә ҡараған хаталар;
2) бәйләү юлы менән яһалған ҡушма яңғыҙлыҡ атамаларҙа ҙур хәрефтең яҙылышына хаталар;
3) бер тыныш билдәһе урынына икенсеһен ҡуйыу;
4) үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең ялғауҙары яҙылышына хаталар.
Диктант бер генә билдә менән баһалана.
«5»-хатаһыҙ йәки тупаҫ булмаған 1орфографик, 2пунктуацион хата булған эшкә: 1/0,1/2,0/2.
«4»-2 орфографик, 2 пунктуацион , 1орфографик, 3 пунктуацион: 2/2,1/3,2/3,3/3,1/5,0/7.
«3»- 4 орфографик, 4пунктуацион, 3 орфографик, 5 пунктуацион: 4/4,3/5,3/6,
өс бер типтағы хата ебәрелһә, 6/6 хаталы эшкә лә өс ҡуйыла.
«2»- 9 орфографик, 9 пунктуацион:8/10,9/9
«1»- уҡытыусы ҡарамағында.
Өҫтәлмә эштәрҙе баһалау:
«5»-бөтә эш теүәл йәки бер хата булғанда.
«4»-эштең яртыһынан күберәге дөрөҫ эшләнһә.
«3»-яртыһынан әҙерегә дөрөҫ эшләнһә.
«2»-бер эш тә дөрөҫ эшләнмәгән.
Әҙәбиәт буйынса белемдәрҙе баһалау.
Әҙәбиәт буйынса ла уҡыусы белемен баһалауҙың төрлө юлдары һәм үҙенсәлектәре бар, Исеменән үк күренеүенсә, әҙәбиәт дәресе уҡыусыларҙы әҙәпкә,тәртипкә, кешелеклелеккә өйрәтеү менән бергә матурҙы йәмһеҙҙән, яҡшыны насарҙан айырырға ла күнекмә бирә. Тимәк, һәр әҙәбиәт дәресе уҡыусыға тәьҫир итерлек, һоҡланып ултырырлыҡ та булырға тейеш. Шуның менән бергә һәр әҙәбиәт дәресендә тиерлек уҡыусы белеме лә баһаланырға, сиреккә, йыллыҡҡа билдәләр ҡуйылырға бурыслы. Хәҙер әҙәбиәт дәрестәрендә баһалар ҡуйылыу мөмкинлектәрен, юлдарын ҡарап үтәйек.
Уҡыу тиҙлеген тикшереү.
Башланғыс кластарҙан алып, һәр бала билдәле бер кимәлдә, тиҙлектә шыма итеп уҡый белергә лә бурыслы. Ғөмүмән, етеҙ, дөрөҫ, тасуири уҡыу, уҡырға өйрәтеү әҙәбиәт дәрестәренең тәүге мөһим талаптарының береһе. Уны, йәғни уҡыу тиҙлеген, 1 бала минутына күпме һүҙ укыуына ҡарап билдәләйҙәр. Һәр сирек һайын бер тапҡыр уҡыу тиҙлеге тикшерелә. Баһалар класс журналына ҡуйыла. Түбәндә башланғыс кластарҙан алып, уҡыусы минутына күпме һүҙ уҡырға тейеш булған һандар килтерелә. Уларға ҡарап, уҡыу тиҙлегенә ниндәй талаптар ҡуйылғанын билдәләргә мөмкин.
кластар
5 билдәһе
4 билдәһе
3 билдәһе
2 билдәһе
5
100
90
80
80-дән кәмерәк
6
110
100
90
90- дан кәмерәк
7
120
110
100
100- ҙән кәмерәе
8
130
120
110
110- дан кәмерәк
9
140
130
120
120- нән кәмерәк
V-IX класс уҡыусыларының башҡорт теле буйынса белемдәрен, белеүҙәрен (умение) һәм күнекмәләрен баһалау нормалары
Телдән биргән яуаптарҙы билдәләү нормалары.
Үтелгәндәрҙе ҡабатлау, уҡыусыларҙан яуап алыу,уларҙың башҡорт теле буйынса белемдәрен ,белеүҙәрен һәм күнекмәләрен тикшереү, иҫәпкә алыу, шуның менән бергә, алған белемдәргә таянып, тел берәмектәренә, күренештәренә аңлатма бирергә өйрәтеү алымдарының береһе иҫәпләнә.
Уҡыусының яуабын баһалағанда, түбәндәге критерийҙар менән эш ителергә тейеш:
Яуаптың тулы һәм дөрөҫ булыуы;
Үтелгәнде аңлы үҙләштереү,аңлау кимәле;
Яуаптың телмәр төҙөлөшө,әҙәби тел нормаларына ярашлы булыуы.
Уҡыусының телдән биргән яуабы үтелгән материалдың уҡытыусы тәҡдим иткән өлөшөнә логик эҙмә-эҙлекле аңлатманы эсенә алған бәйләнешле телмәр булырға, яуап биреүсе баланың өйрәнелгән ҡағиҙәләргә, билдәләмәләргә таянып эш итә белеүен күрһәтергә тейеш.
Әгәр уҡыусы:
Тәҡдим ителгән теманы тулы аңлатһа, тел төшөнсәләренә дөрөҫ билдәләмә бирһә;
үтелгән материалды тулы аңлауын, белемдәрен практик ҡуллана белеүен күрһәтһә;
материалды эҙмә -эҙлекле һәм әҙәби тел нормаларына ярашлы аңлатһа, уның яуабы «5» билдәһе менән баһалана.
Әгәр уҡыусы «5» билдәһен ҡуйыу талаптарына ярашлы яуап бирһә, ләкин һирәк яһала торған хаталар ебәреп тә уҡытыусы иҫкәртеүенән һуң уларҙы төҙәтеп барһа, телендә, телмәр төҙөлөшөндә һирәк-һаяҡ яңылышлыҡтар китһә, уның яуабы «4» билдәһе менән баһалана.
Әгәр уҡыусы тәҡдим ителгән темаға ҡараған төп төшөнсәләрҙе аңлауын һәм белеүен күрһәтһә, ләкин материалды тулы аңлата алмаһа, төшөнсәләрҙең һәм ҡағиҙәләрҙең билдәләмәләрендә хаталар ебәрһә; әйткән фекерҙәрен тулы һәм иҫбатлауҙы нигеҙләй белмәһә,үҙ миҫалдарын килтерә алмаһа; яуабында эҙмә-эҙлелек һаҡланмаһа,телмәр төҙөлөшөндә хаталар булһа,уның яуабы «3» билдәһе менән баһалана.
Әгәр уҡыусы ҡаралған материалдың күберәк өлөшөн белмәүен, билдәләмәләрҙе һәм ҡағиҙәләрҙе әйткәндә уларҙың төп фекерен боҙоуға килтерә торған хаталар ебәрһә, материалды икеләнеүҙәр менән системаһыҙ аңлатһа, уның яуабы «2» билдәһе менән баһалана.
4.Уҡыу предметы йөкмәткеһенең дөйөм ҡиммәттәргә ориентацияһы (йүнәлеше).
Башҡорт телен өйрәнгәндә уҡыусыларҙың дөйөм телмәр үҫеше стимуляциялана; коммуникатив мәҙәниәте үҫә; дөйөм ҡиммәттәргә ориентацияһы формалаша һәм дәрестә аралашыу процесында, балалар фольклоры үрнәктәре һәм текстар менән танышҡанда әхләҡи тәрбиә нигеҙҙәре барлыҡҡа килә; сит мәҙәниәткә ҡарата толерантлыҡ формалаша.
5. Уҡыу предметын өйрәнеүҙең һөҙөмтәләре.
Башҡорт телен өйрәнеүҙең шәхси һөҙөмтәләренә түбәндәгеләр инә: донъяны күп телле һәм мәҙәниәтле йәмғиәт булараҡ ҡабул итеү; үҙеңде илдең гражданины итеп тойоу; телде( шул иҫәптән башҡорт телен) төп аралашыу сараһы булараҡ ҡабул итеү; башҡорт теле саралары ярҙамында( балалар фольклоры, балалар әҙәбиәтенең ҡайһы бер үрнәктәре) башҡорт халҡының тормошо менән танышыу.
Метапредмет һөҙөмтәләр.
Уҡыусының коммуникатив һәләттәрен үҫтереү; элементар коммуникатив мәьәләне сисеү өсөн адекват тел һәм телмәр сараларын һайлау һәләтен үҫтереү; танып белеү һәм эмоциональ сфераларын үҫтереү; башҡорт телен өйрәнеүгә мотивация булдырыу; уҡытыу – методик комплекстың төрлө компонеттары (дәреслек, аудиодиск һ.б.) менән эшләргә өйрәтеү.
Предмет һөҙөмтәләре.
Башҡорт теле нормалары( фонетик, лексик, грамматик) тураһында белешмә; курс йөкмәткеһе кимәлендә).
А. Коммуникатив сферала( башҡорт телен аралашыу сараһы булараҡ өйрәнеүҙә)
Телмәр эшмәкәрлегенең түбәндәге төрҙәрендә телмәр компетенцияһы:
Һөйләү телмәрендә:
аралашыуҙың типик ситуацияларында этикет диалог алып барыу;
уҡыусының үҙе, ғаиләһе, дуҫы тураһында һөйләүе; предмет, картинаны һүрәтләүе; персонажды ҡыҫҡаса ҡылыҡһырлауы;
Тел компетенцияһы (тел сараларын үҙләштереү).
Башҡорт теленең өндәрен дөрөҫ әйтеү һәм айырыу; һүҙҙәргә һәм фразаларға дөрөҫ баҫым ҡуйыу;
төрлө һөйләм төрҙәрен интонация менән уҡыу;
башланғыс мәктәп курсында өйрәнелгән уҡыу һәм орфографик ҡағиҙәләрҙе ҡулланыу; тыңлап аңлауҙа;
уҡыусының уҡытыусы һәм класташтарының телмәрен тыңлап аңлау: аудиояҙмаларҙағы текстарҙың йөкмәткеһен аңлауы;
уҡыуҙа:
өйрәнелгән тел материалына таянып төҙөлгән ҙур булмаған текстарҙы ҡысҡырып уҡыу;
өйрәнелгән тел материалы менән бер рәттән яңы һүҙҙәрҙе лә үҙ эсенә алған текстарҙы эстән уҡыу һәм уларҙың төп йөкмәткеһен аңлау, текстан кәрәкле информацияны табыу;
яҙма телмәрҙә:
яҙыу техникаһына эйә булыу;
үрнәк буйынса байрам менән ҡотлау һәм шәхси хат яҙыу;
башланғыс мәктәп курсында өйрәнелгән лексик берәмектәрҙе( һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр, баһалау лексикаһы) һәм грамматик күренештәрҙе таныу һәм телмәрҙә ҡулланыу.
Социомәҙәни компетенция.
Географик атамаларҙы, билдәле балалар әҫәрҙәренең персонаждарын, популяр әкиәттәрҙең сюжеттарын, балар фольклорын ҙур булмаған әҫәрҙәрен(шиғырҙар. йырҙар) белеү;
Б. Танып белеү сфераһы:
Башҡорт һәм рус телдәренең күренештәрен сағыштыра белеү; өлгө буйынса күнегеүҙәр эшләй белеү; ҡағиҙәләр, таблицаларҙы ҡуллана белеү; үҙ-үҙеңде баһалай белеү;
В. Дөйөм ҡиммәттәргә йүнәлеш сфераһында:
Башҡорт телен фекер, хис-тойғо, эмоцияларҙы белдереү сараһы булараҡ ҡабул итеү;
Балалар фольклоры ярҙамында башҡорт халҡының рухи ҡиммәттәрен үҙләштереү;
Г.Эстетик сферала:
Башҡорт телендәге хис-тойғо һәм эмоцияларҙы белдереүсе сараларҙы үҙләштереү; балалар әҙәбиәте үрнәктәре менән танышҡанда матурлыҡты танырға өйрәнеү;
Д. Хеҙмәт сфераһы:
Уҡыу прцесында билдәләнгән планға ярашлы эшләй белеү.
6.Уҡыу предметының йөкмәткеһе.
Төп йөкмәтке линиялары.
Башҡорт теле курсында түбәндәге йөкмәтке линияларын билдәләп була:
телмәр эшмәкәрлегенең төп төрҙәрендә коммуникатив оҫталыҡтар;
тел саралары һәм уларҙы ҡулланыу күнекмәләре;
социомәҙәни компетенция;
дөйөм уҡыу һәм махсус уҡыу оҫталыҡтары.
5 классата уҡыу предметының төп йөкмәткеһе.
С. Муллабаев. Шатлыҡлы иртә.
Тасуири уҡыу күнекмәләре үткәреү. Уҡыусыларҙың йәйге тәьҫораттары менән уртаҡлашыу, уҡыу, белем, яңы уҡыу йылы тураһында әңгәмә ойоштороу.
Б. Бикбай. Туған тел. Р. Ғарипов. Туған тел.
Шиғырҙарҙа туған телде данлау, хөрмәтләү мотивтарының сағылышы. Тасуири уҡыу күнекмәләре. Туған телдең ҡәҙере, уны белеүҙең мөһимлеге тураһында әңгәмә.
Әминбәк (башҡорт халыҡ әкиәте).
Әкиәттең йөкмәткеһен үҙләштереү, әкиәт стилендә һөйләү күнекмәләре үткәреү. Һүҙлек өҫтөндә эш.
К. Кинйәбулатова. Көҙ еткәс. Ф. Рәхимғолова. Көҙгө Урал. Р. Ғарипов. Торналар. Н. Иҙелбай. Дүрт миҙгел.
Б. Ноғоманов. Йәйбикә менән Көҙбикә.
Әҫәрҙәрҙә көҙгө тәбиғәттең тасуирланыуын ҡарау, уны үҙең күргәндәр менән сағыштырыу. Шиғырҙарҙы тасуири уҡыу, һүрәттәр төшөрөү. Яңы һүҙҙәрҙе, һүҙбәйләнештәрҙе үҙләштереү. Сағыштырыу тураһында төшөнсә биреү.
М. Кәрим. Сыйырсыҡ балаһы. А. Йәғәфәрова. Яҡшылыҡ.
Әҫәрҙәрҙең йөкмәткеһен үҙләштереү. Үҙ һүҙҙәрең менән һөйләү күнекмәләре үткәреү. Хикәйә менән әкиәтте сағыштырыу.
Н. Әминева. Тыуган ер. Д. Бураҡаев. Урал тауҙары. Тыуған ер (ҡобайыр). Т. Ғәниева. Уралиә тигән ил (әкиәт).
Р. Ниғмәти. Йәмле Ағиҙел буйҙары (поэманан өҙөк). Ф. Рәхимғолова. Мин – Башҡортостандан. Ә. Вахитов. Аҡһаҡал аманаты.
«Минең тыуған төйәгем» темаһына әңгәмә. Тасуири уҡыу күнекмәләре. Тыуған ер, тыуған төйәк, Башҡортостан, Урал тураһындағы башҡа әҫәрҙәрҙе иҫкә төшөрөү.
А. Йәғәфәрова. Дуҫлыҡ менән шаярмайҙар (әкиәт). Ф. Мөхәмәтйәнов. Ҡыҙыҡ һүҙ. Ф. Иҫәнғолов. Хәмит күпере. Йылмайыу. Р. Ғарипов. Алма.
Шиғырҙар өҫтөндә тасуири уҡыу күнекмәләре үткәреү. Әкиәттәрҙең һәм хикәйәнең йөкмәткеһен үҙләштереү, уларҙа дуҫлыҡ, хеҙмәт темаһының сағылышын ҡарау. Образдарға характеристика биреү. Яңы һүҙҙәр үҙләштереү.
С. Әлибаев. Ҡыш. Н. Мусин. Ҡоралайҙар. В. Әхмәҙиев. Ҡышҡы урманда. Ҡ. Даян. Шыршы. М. Кәрим. Ҡыш бабай бәләкәй саҡта.
Шиғырҙарҙа ҡышҡы тәбиғәттең матурлығының, шыршы байрамының тасуирланыуы. Тасуири уҡыу күнекмәләре үткәреү. Хикәйәләрҙең йөкмәткеһен үҙләштереү, һөйләргә өйрәнеү. Образдарға характеристика биреү. Яңы һүҙҙәрҙе, һүҙбәйләнештәрҙе үҙләштереү. Шиғри телмәр һәм проза телмәре. Хикәйәләү тураһында төшөнсә.
Башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижады. «Аҡъял батыр», «Ҡамыр батыр» әкиәттәре. Мәҡәлдәр. Йомаҡтар. Таҡмаҡтар. Йырҙар.
Башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижады тураһында дөйөм белешмә биреү, уның традицион жанрҙарын барлау, һәр жанрға хас үҙенсәлектәрҙе асыҡлау. Әкиәттәрҙең тематик төркөмдәрен ҡарау. Әкиәттәрҙең йөкмәткеһен үҙләштереү, әкиәт стилендә һөйләү күнекмәләре үткәреү. Әкиәт геройҙарына характеристика биреү. Мәҡәлдәрҙең, йомаҡтарҙың, таҡмаҡтарҙың, йырҙарҙың жанр үҙенсәлектәренә төшөнөү.
Р. Солтангәрәев. Эшләп ашаһаң. З. Биишева. Йәшәү – хеҙмәт. Ф. Туғыҙбаева. Яңы күлдәк. «Ҡәмән менән Сәмән, картуф сәскән Сәлмән» әкиәте.
Әҫәрҙәрҙә хеҙмәткә һөйөү тәрбиәләү, һөнәр һайлау. «Минең буласаҡ һөнәрем» темаһына әңгәмә. Төрлө һөнәрҙәр тураһында мәҡәлдәр йыйыу, йырҙар тыңлау.
Д. Бүләков. Яралы китап. Ғ. Рамазанов. Ағайым хаты. Ә. Вахитов. Өс бөртөк бойҙай. М. кәрим. Дан кәпәс түгел.
Н. Мусин. Атайымдың ос һәнәге.
Хикәйәләрҙә һуғыш темаһының бирелеше. Фронтта һәм тылда ил азатлығы өсөн көрәш. Образдарға характеристика. Әҫәрҙәрҙең йөкмәткеһен тасуири һөйләргә өйрәнеү. Һүҙлек өҫтөндә эш. Тәржемә күнекмәләре үткәреү. Хикәйә тураһында төшөнсә.
Ә. Әминев. Әсикмәк. Ф. Мөхәмәтйәнов. Әсәйем ҡулы. Әсә йөрәге (ҡобайыр). Ғ. Аллаяров. Таҫтамал.
К. Кинйәбулатова. Әсә күңеле.
Әҫәрҙәрҙә әсә образының бирелешен асыҡлау. Шиғырҙарҙы тасуири итеп уҡыу күнекмәләре үткәреү. Хикәйәләрҙең йөкмәткеһен үҙләштереү, һөйләргә өйрәнеү.
Р. Назаров. Яҙ килә. З. Хисмәтуллин. Сыйырсыҡ. С. Әлибаев. Яҙҙы кем килтергән? М. Кәрим. Һеңлемдең төшө.
Ҡ. Даян. Торналар. Р. Ғарипов. Һабантурғай йыры.
Әҫәрҙәр өҫтөндә тасуири уҡыу күнекмәләре үткәреү. Шиғырҙарҙа миҙгелдәр алмашыныуы, тәбиғәттең уяныуы, яҙ килеүе, ҡоштарҙың, хайуандарҙың тормошондағы үҙгәрештәрҙе күҙәтеү. Хикәйәләрҙең йөкмәткеһен үҙләштереү, һөйләү, тәржемә күнекмәләре үткәреү. Яҙ тураһында әңгәмә үткәреү, ижади эштәр башҡарыу. Йәнләндереү тураһында төшөнсә.
«Айыу менән бал ҡорттары» башҡорт халыҡ әкиәте. Б. Ноғоманов. Ҡарһылыу менән Яҙһылыу. Ғ. Хисамов. Аҡъяурын сал бөркөт.
Әҫәрҙәрҙең йөкмәткеһен үҙләштереү, һөйләү, һүҙлек, тәржемә эшен башҡарыу. Әкиәт геройҙарының эштәрен барлау. Ауыҙ-тел ижады һәм әҙәбиәт.
М. Кәрим. «Өс таған» повесынан өҙөктәр.
Өҙөктәрҙең йөкмәткеһен үҙләштереү, ҡысҡырып, дөрөҫ интонация менән уҡыу күнекмәләре үткәреү. Әҫәрҙә ысын дуҫлыҡтың сағылышын ҡарау, дуҫлыҡ тураһында әңгәмә ойоштороу. Ғабдулла, Вәзир, Айҙар образдарына характеристика биреү.
А. Игебаев. Еңеү көнө. К. Мәргән. Ҡурайсының үлеме. Р. Ниғмәти. Еңеүселәргә дан. В. Исхаҡов. Миҙал һәм малай.
Еңеү көнөнә арналған шиғырҙарҙы тасуири уҡыу. Шағирҙарҙың был иҫтәлекле тарихи ваҡиғаға, еңеүселәргә мөнәсәбәтен, ватансылыҡ тойғоларының сағылышын күҙәтеү, Еңеү көнө, Бөйөк Ватан һуғышы, халҡыбыҙҙың ил азатлығы өсөн һуғышта күрһәткән батырлығы тураһында әңгәмәләр ойоштороу, ижади эштәр башҡарыу. Яңы һүҙҙәрҙе үҙләштереү, тәржемә эштәре башҡарыу. Еңеү тураһында йырҙар өйрәнеү.
Р. Назаров. Тракторсы йыры. З. Хисмәтуллин. Урман ҡунағы. С. Агиш. Турыҡай. М. Ғафури. Һарыҡты кем ашаған?
Шиғырҙы тасуири итеп уҡыу күнекмәләре үткәреү. Үҙ һөнәреңә, хеҙмәткә һөйөү, ил, халыҡ, киләсәк алдында бурыс төшөнсәләре тураһында фекер алышыу. Сәсмә әҫәрҙәрҙе тасуири итеп уҡыу үҙенсәлектәренә төшөнөү. Мәҫәлдәрҙең мәғәнәһенә төшөнөү, йөкмәткеһен үҙ һүҙҙәрең менән һөйләп өйрәнеү. Әҫәрҙе ролдәргә бүлеп уҡыу, образдарға характеристика биреү.
Аллегория һәм мәҫәл тураһында төшөнсә.
С. Муллабаев. Йомарт йәй. Б. Рафиҡов. Йондоҙ һанаусы малай. М. Кәрим. Ап-аҡ мөғжизә.
Шиғырҙа йәйге тәбиғәттең тасуирланыуы. Үҫемлектәрҙең, бөжәктәрҙең тормошон күҙәтеү. Йәй, йәйге каникул, йәйге эштәр тураһында әңгәмәләшеү, ижади эштәр башҡарыу. Тасуири уҡыу күнекмәләре. Хикәйәләрҙең йөкмәткеһен үҙләштереү, образдарға характеристика биреү, яҙма эштәр эшләү. Йәйге тәбиғәткә экскурсия ойоштороу.
6 класста уҡыу предметының төп йөкмәткеһе.
Йырым минең – Башҡортостан.
З.Биишева”Башҡортостан”. Р.Ғарипов “Дан һиңә, Дан Башҡортостан!”. С.Яруллин “Башҡорт аты”. Башҡорт теле буйынса алдағы кластарҙа үтелгәндәрҙе ҡабатлау. Башҡорт әҙәби теле. Уның нормалары тураһында төшөнсә биреү.
Уҙған ғүмер – ҡалған хәтер.
“Ҡолой кантон”( Башҡорт халыҡ йыры). Ғ Хөсәйенов “Рудасы Исмәғил Тасим улы” (повестан өҙөк). Һүҙ төркөмдәре тураһында төшөнсә. Үҙ аллы һәм ярҙамсы һүҙ төркөмдәре.
Ил һаҡлап, азатлыҡ даулап.
Ғ.Хөсәйенов”Алдар батыр ҡиссаһы”. Степан Злобин “Салауат Юлаев”. Һүрәтләү сралары. Исемдәрҙең һан,эйәлек, килеш һәм хәбәрлек категориялары менән үҙгәрешенең үҙенсәлектәрен, ялғауҙарының фонетик варианттарының ҡулланышын практик күҙәтеү күнегеүҙәре. Бәйет тураһында төшөнсә.
Ағиҙелкәй алҡын, һыуы һалҡын.
Башҡортостан йылғалары тураһында белешмә. Башҡорт халыҡ йыры “Йәмле Ағиҙел буйҙары”. Тамыр, яһалма, ҡушма сифаттар.
Тау башында балҡый бер ҡала.
Р.Янбулатов”Гүзәл Өфөм – баш ҡалам”(йыр). А.Камалов”Боронғо башҡорт ҡалалары”.Минең тыуған ҡалам.
Башҡорт йолалары.
А.Ҡобағошов”Ҡарға бутҡаһы тәмлеме?” Т.Ҡарамышева” Кәкүк сәйе”. Башҡорт йолаларры тураһында белешмә. Һүҙҙәр һәм һүҙбәйләнештәр.
Башҡорт аштары.
Ҡ.Даян “Башҡорт ҡымыҙы”. М.Өмөтбаев”Башҡорт ҡорото”. Н.Сафин “Бишбармаҡ”. Башҡорт халҡының милли аштары тураһында белешмә. Сифаттарҙың үҙгәреше. Башҡорт һәм рус телендәге оҡшаш һәм айырмалы яҡтарҙы билдәләү. Сифат темаһын ҡабатлау.
Әсәм теле – сәсән теле.
Башҡорт теле (белешмә) . З.Биишева “Башҡорт теле”. Башҡорт халыҡ әкиәте “Яҡшы һүҙ – йән аҙығы”.Ә.Вахитов “Һүҙ хаҡында баллада”. Алмаш. Төп үҙенсәлектәре. Рус телендәге алмаштар сағыштырыу, тәржемә күнекмәләре үткәреү. Килтерелгән текстарҙан алмаштарҙы табыу.
Башҡорттар китте һуғышҡа.
Ҡ.Даян “Шайморатов генирал” (йыр). Ә.Бикчәнтәев “Бөркөт һауала үлә”. Алмаштарҙың башҡорт телендә мәғәнә үҙенсәлектәре, төркөмсәләре, телмәрҙә ҡулланыу.
Тылсымлы әкиәттәр.
Башҡорт халыҡ әкиәттәре (белешмә). “Аҡъял батыр” . “Алдар менән шайтан”. Тормош- көнкүреш әкиәттәре. “Ҡурай”. “Ҡурай моңо”. Йомаҡтар. Алмаш төркөмсәләрен ҡабатлау. Һандар. Ябай һәм ҡушма һандар. Һандарҙың телмәрҙә ҡулланылышы.
Боронғо әҙәби ҡомартҡыларыбыҙ.
Ҡол Ғәли “Йософ ҡиссаһы”. “Ҡармасан менән Сәрмәсән”. С.Юлаев. М.Аҡмулла Нәсихәттәр. Сәсәндәр ижады.
Башҡортостандың халыҡ шағирҙары, яҙыусылары.
М.Ғафури, Р.Ниғмәти, М.Кәрим, С.Ҡудаш, Р.Ғарипов, Н.Нәжми, Р.Бикбаев, Ә.Атнабаев, М.Кәримов, Т.Йосопов, А.Филиппов, А.Игебаев, Ҡ.Аралбай, З.Биишева, Ә.Хәкимов, Н.Мусин, Н.Асанбаев, Ғ.Хөсәйенов, С.Паварисов. Һандарҙың төркөмсәләре.
Дуҫлыҡ менән көслөбөҙ.
Ҡ.Аралбай “Дуҫлыҡ һәйкәле”. М.Кәрим “Беҙҙең өйҙөң йәме”. З.Биишева “Дуҫ булайыҡ”.
7 класста уҡыу предметының төп йөкмәткеһе.
Халыҡ ижады тураһында. Әкиәттәр.
Әкиәттәр тураһында түбән кластарҙа үтәнде иҫкә төшөрөү.Тематик яҡтан әкиәттәрҙең төркөмдәре: тормош-көнкүреш, тылсымлы, батырҙар һәм хайуандар тураһындағы әкиәттәр.
Хайуандар тураһындағы әкиәттәр. “Етем төлкө”, “Айыу менән бал ҡорто”. Тылсымлы әкиәттәр. “Алтын алма”, “Әбйәлил”. Тормош – көнкүреш әкиәттәре. “Алтын тамсы”, “Һаранбай менән Зиннәт ағай”.
Әкиәттәрҙе мәғәнәүи өлөштәргә бүлеү. Исемдәр биреп план төҙөргә өйрәтеү.
Әҙәбиәт теорияһы. Эпитет, гтпербола, аллегория төшөнсәләрен ҡабатлау.
Риүәйәт һәм легендалар.
Риүәйәт һәм легендаларға төшөнсә биреү. Уларҙың тематик бүленеше, оҡшаш һәм айырма яҡтары. Ер-һыу, ырыу-ҡәбилә тарихы: “Етегән йондоҙ”, “Ай менән Зөһрә”. Ырым-ышаныу: “Сыңрау торна”. Тарихи риүәйәттәр: “Бошман Ҡыпсаҡ батыр”. Тормош-көнкүреш риүәйәте: “Ғилмияза”.
Ҡылымдарҙың затлы һәм затһыҙ, барлыҡ-юҡлыҡ формалары. Ҡылымдарҙың күләм һәм йүнәлеш категориялары менән практик таныштырыу күнегеүҙәре.Төп йүнәлештән башҡа ҡылым йүнәлештәренең айырым ялғауҙары булыуын күрһәтеү һәм башҡорт телендә биш йүнәлеш: төп йүнәлеш, ҡайтым йүнәлеше, төшөм йүнәлеше, йөкмәтеү йүнәлеше һәм уртаҡлыҡ йүнәлеше барлығын практик миҫалдарҙа күрһәтеү.
Ҡылымдарҙың затлы формаларының үҙенсәлектәрен: һан, зат, заман менән үҙгәрешен асыҡлау, уларҙы рус теленә тәржемә итеү күнегеүҙәрен эшләтеү.
Хәбәр һөйкәлеше ҡылымдары, уларҙың мәғәнәләре, заман формалары, һан, зат менән үҙгәреше, ниндәй һөйләм киҫәге була алыуы.
Хәҙерге заман хәбәр һөйкәлеше ҡылымдары, уларҙың мәғәнәләре, яһалышы, үҙгәреше.
Йырҙар.
Йыр тураһында төшөнсә. Боронғо һәм хәҙерге йырҙар. Оҙон һәм ҡыҫҡа йырҙар. Йырҙарҙа көй һәм моңдоң әһәмиәте. Тематикаһы һәм йөкмәткеһе яғынан йырҙарҙың төркөмдәргә бүленеше. Халыҡтың рухи тормошонда йырҙың роле. Тарихи һәм лирик йырҙар. “Эскадрон”, “Урал”. Тыуған ил һәм халыҡ берҙәмлеге тураһында “Йәйләүек”. Ҡасҡындар тураһында”Буранбай”, “Бейеш”. Кантон башлыҡтары тураһында”Тәфтиләү”, “Ҡолой кантон”. Ҡатын-ҡыҙҙар яҙмышы тураһында”Зөлхиҙә”, “Ғилмияҙа”.
Хәбәр һөйкәлеше ҡылымдарының үткән заманы.
Таҡмаҡтар.
Таҡмаҡтар тураһында төшөнсә. Бейеү таҡмаҡтары. Уйын таҡмаҡтары. Таҡмаҡтарҙың башҡарылыу үҙенсәлектәре, уларҙың йырҙарҙан айырмаһы.
Алтын көҙ.
М.Тажи “Алтын көҙ”, Ф.Рахимғолова “Көҙ” шиғырҙарында көҙгө тәбиғәттәң , көҙ билдәләренең һүрәтләнеше.
Әҙәбиәт теорияһы: Поэтик телдәге һүрәтләү сараларын ҡабатлау. Метафора тураһында төшөнсә.
М.Ғафури “Ҡыр ҡаҙы” хикәйәһенең идея-тематик йөкмәткеһе. Малайҙың һәм уның атаһының ҡыр ҡаҙына ҡарата мөнәсәбәте. Хикәйәлә ҡоштарға, хайуандарға һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү һәм ярҙам итеү мотивы. Кеше һәм тәбиғәт темаһына әңгәмә үткәреү.
Бойороҡ һөйкәлеше ҡылымдарының эш ҡушыуҙы, бойороуҙы белдереүе, яһалышы, һан, зат менән үзгәреше, барлыҡта йәки юҡлыҡта килеүе.
Уҡыу – белем шишмәһе.
Р.Байбулатов “ Нурлы күҙҙәр”. Н.Мусин”Тайғаҡ баҫма”.Әҫәрҙәрҙә дуҫлыҡ, тырышлыҡ, тоғролоҡ, намыҫлылыҡ һәм әхлаҡпроблемаларының сағылышы. Хәмзә һәм уҡытыусы, һуғыш ветераны Уғатар ағай образдары. Рәхмәт менән хас сифаттар. Хәмзәнең ҡылығын баһалау.
Теләк һөйкәлеше ҡылымдары, уларҙың яһалышы, мәғәнәһе, үҙгәреше.
Дуҫлыҡта – берҙәмлек.
Б.Бикбай”Рус теле”, Р.Сафин”Дуҫлыҡ”, Ш.Бикҡол”Дуҫлыҡ”, М.Кәрим “Миләш”. Был шиғырҙарҙа дуҫлыҡты данлау. Ысын дуҫлыҡты баһалау. Рус һәм башҡорт халҡы араһындағы дүҫлыҡҡа һоҡланыу, ғорурланыу тәрбиәләү.
Р.Байбулатов”Һарыбай” .Әҫәрҙең идея-тематик йөкмәткеһен үҙләштереү. Унда дуҫлыҡтың сағылышы. Төп геройҙың характерҙарына хас сифаттар.
Ә.Бикчәнтәев “Бакенщиктар илаҡ булмай”. Әҫәрҙең йөкмәткеһен үҙләштереү. Унда батырлыҡтың сағылышы. Ата һәм ул образдары.
Шарт һөйкәлеше ҡылымдары, уларҙың яһалышы, мәғәнәһе, үҙгәреше.
Хеҙмәте юҡтың – хөрмәте юҡ.
М.Ғафури”Гөлдәр баҡсаһында” шиғырында эшсәнлек, дуҫлыҡ һәм дошманлыҡтың ҡапма-ҡаршы һүрәтләнеүе.
М.Ямалетдинов”Ураҡ өҫтө” шиғырындаураҡ ваҡытында иген урыусы комбайнерҙың хеҙмәте. Уйылдан образы.
Ж.Кейекбаев”Оморҙаҡ бабай”. Хикәйәнең идея-тематик йөкмәткеһен үҙләштереү.Оморҙаҡ бабай образына хас сифаттар.
Ҡылымдарҙың затһыҙ формалары: сифат ҡылым, хәл ҡылым, исем ҡылым, уртаҡ ҡылым. Уларҙың зат, һан менән үҙгәрмәүе.
Исем ҡылымда ҡылым билдәләре: барлыҡ-юҡлыҡ, ҡылым күләмдәре һәм йүнәлештәре ялғауҙарын ҡабул итә алыуы. Исем билдәләре: килеш, һан, эйәлек категориялары менән үҙгәреүе.
Исем ҡылымдарҙың исемгә күсеүе. Исем ҡылымдарҙы рус теленә тәржемә итеү.
Ж.Кейебаев “Туғандар һәм таныштар” романынан өҙөк.Башҡорт халҡының йылҡысылыҡ, солоҡсолоҡ һөнәрҙәре тураһында әңгәмә ойоштороу, яҙма эштәр башҡарыу.
Уртаҡ ҡылым, уның мәғәнәһе, яһалышы, барлыҡ-юҡлыҡ менән үҙгәреше.
Башҡортостан – ғәзиз ерем.
Ә.Үтәбаев “Башҡортостан” шиғырында лирик геройҙың кисерештәрендә башҡортостан, тыуған ил образы. А.Игебаев “Онотманым һине, ауылым” шиғырында хистәр байлығы. Тыуған ерҙең күңелгә яҡын булыуын еткереү.
Сифат ҡылым, унда бер үк ваҡытта сифатлыҡ һәм ҡылымлыҡ мәғәнәһенең булыуы, йәғни предметтың, заттың билдәһен уның эше, хәрәкәте буйынса белдереүе.Сифат ҡылымдың заман менән үҙгәреүе.
М.Кәрим”Ҡайын япрағы тураһында”. Шиғырҙа ҡайын һәм япраҡ образы. Башҡортостандың данлы тарихының сағылышы.
Ап –аҡ ҡарҙар яуа.
К.Кинйәбулатова”Һаумы аҡ ҡыш!”, Ш.Бикҡол “Урман”, Ә.Әхмәт-Хужа “Эй, Ҡыш бабай, Ҡыш бабай!”, Г.Ғәлиева”Ҡарһылыу”. Шиғырҙарҙа ҡыш миҙгеленең, тәбиғәт күренештәренең һүрәтләнеше.
Хәл ҡылым, уларҙың яһалышы, мәғәнәләре, төрҙәре, үҙенсәлектәре. Хәл ҡылымдар процестың билдәһен белдереүҙәре менән рәүештәргә оҡшай, ә уларҙың барлыҡ-юҡлыҡ, күләм, йүнәлеш ялғауҙары ҡабул итеүе- ҡылымлыҡ билдәләре. Хәл ҡылымдың ҡулланышы һәм дөрөҫ яҙылышы.
Ә.Әһлиуллин”Биҙәкле сана”. Әҫәрҙең йөкмәткеһен үҙләштереү. Боронго сана яһау һөнәренең сағылышы. Имаметдин ҡарттың һөнәре, халыҡ араһындағы абруйы. Әҫәрҙә дуҫлыҡ, татулыҡ мотивы.
Ҡылым төркөмсәләренең рус теленә тәржемә ителеү үҙенсәлектәрен практик эштәр башҡарғанда күҙәтеү, уларҙы тәржемә итеү күнекмәләрен үҫтереү.
Ҡылымдарҙы дөйөмләштереп ҡабатлау.
Ил намыҫы – ир күңелендә.
Р.Шәкүр “Һаҡта тора илдең улдары” шиғырында Тыуған илде, тыныслыҡты һаҡлаусы ил улдары образдары.
Ф.Аҡбулатова “Атай икмәге” хикәйәһе. Йөкмәткене үҙләштереү. Әҫәрҙә Бөйөк Ватан һуғышының һүрәтләнеше.
Рәүештәр.Уларҙың мәғәнәләре.
В.Исхаков “Кеше күңеле- тәрән дарья”. Әҫәрҙең идея – тематик йөкмәткеһен үҙләштереү. Исеменең мәғәнәһен асыҡлау. Һуғыш осоронда тылда халыҡтың тормошо һәм эшсәнлеге.
Рәүеш төркөмсәләре: төп рәүеш, ваҡыт рәүеше, урын рәүештәре, оҡшатыу-сағыштырыу рәүештәре, күләм-дәрәжә рәүештәре, сәбәп-маҡсат рәүештәре тураһында төшөнсә.
Ғәзиздәрҙән –ғәзиз әсәләр.
Г.Юнысова “Әсәйҙәр байрамы”, “Йырлайым әсәйҙәр тураһынла”. Ф.Мөхәмәтдинов “Әсәйем ҡулы” шиғырҙарын һәм йырҙы тасуири уҡыу. Әсәйҙәр изгелегенең, бөйөклөгөнөң сағылышы.
Ф.Иҫәнғолов “Бер ҡаҙаҡ май”. Әҫәрҙә әсә һәм бала араһындағы мөнәсәбәтте баһалау.
Ә.Бикчәнтәев “Яраланған бүре күҙҙәре”. Әҫәрҙә әсәнең ҡыҙын үҙаллы тормошҡа әҙерләүе. Г.Яҡупова “Әсәйҙәр ниңә ҡартая?”, “Мейес әбей”. Әсә менән бала, ейән менән өләсәй мөнәсәбәттәре тураһында әңгәмә ойоштороу.
Теркәүестәр. Уларҙың һөйләм киҫәктәрен һәм ҡушма һөйләмдә ябай һөйләмдәрҙе бәйләп йөрөүе. Теркәүестәрҙең төркөмсәләре: теҙеү һәм эйәртеү теркәүестәре, уларҙың телмәрҙәге ҡулланышын күҙәтеү.
Теркәүес һүҙҙәр: парлы һәм яңғыҙ теркәүес һүҙҙәр, уларҙың һөйләмдәрҙе һәм һөйләм киҫәктәрен бәйләүе күрһәтеү алмаштары менән белдерелә, яңғыҙ теркәүес һүҙҙәр: һорау һәм күрһәтеү алмаштары менән белдерелгән парлы теркәүес һүҙҙәр.
Эх, күңелле яҙ килә!
Р.Ниғмәти “Яҙ килде,яҙ” шиғырында яҙ килеү менән тәбиғәттең уяныуын, яҙғы эштәр башланыуының һүрәтләнеше.
Р.Гариповтың”Һабантурғай” шиғырында яҙ килтереүсе һабантурғай образы.
Һ.Дәүләтшина “Айбикә” повесы.Әҫәрҙә азатлыҡ өсөн көрәштең, ҡатын-ҡыҙҙың рухи үсешенең һүрәтләнеше.Ауыл кешеһе йәшәйешенең сағылышы.
Бәйләүестәр. Бәйләүестәрҙең төркөмсәләре, мәғәнәләре. Уларҙың телмәрҙәге әһәмиәте. Синоним бәйләүестәрҙе ҡулланыу күнекмәләрен нығытыу.
Тел – тере шишмә.
Ҡ.Аралбай “Башҡорт теле”, Ғ.Байбурин” Тыуған илемә” шиғырҙарында тыуған телгә, илгә, халыҡҡа ихтирам һәм дан йырланыуы.
М.Кәрим “ Оҙон – оҙаҡ бала саҡ” повесы. Идея-тематик йөкмәткеһен үҙләштереү.Әҫәрҙә әҙәп-әхләҡ мәсьәләләре.
Киҫәксәләр. Уларҙың айырым һүҙгә йәки һөйләмгә ниндәй булһа ла мәғәнә төҫмөрләнеше биреүсе ярҙамсы һүҙ булыуы тураһында төшөнсә. Киҫәксәләрҙең төркөмсәләре, уларҙың дөрөҫ яҙылышы, телмәрҙә дөрөҫ ҡулланыу күнекмәләрен нығытыу.
Йәмле йәй.
М.Ғафури “Болон” шиғырында йәйге болон матурлығының тасуирланыуы.
Мөнәсәбәт һүҙҙәр. Уларҙың һөйләмдә хәбәр булып килеүе, шулай уҡ һөйләмгә төрлө модаллек мәғәнәләрен биреүгә лә хеҙмәт итеүе, дөрөҫ яҙылышы.
Х.Назар “Йәйге йәшен” Әҫәрҙә йәйге тәбиғәт күренештәренең һүрәтләнеше.
Ымлыҡтар. Уларҙың кешеләрҙең хис-тойғоһон, теләк-ынтылышын белдереүе. Ымлыҡ төрҙәре, телмәрҙәге әһәмиәте, дөрөҫ яҙылышы. Ымлыҡтарҙың яңы һүҙҙәр яһауҙа нигеҙ булыуы. С.Әлибай “ Ямғыр теләү” шиғырында ямғыр теләүҙең һүрәтләнеше.
Н.Игеҙйәнова “Өйөрөлмәк” әҫәренең йөкмәткеһен үҙләштереү. Әҫәрҙә һүрәтләнгән хәл-ваҡиғаларҙы баһалау. Әҫәрҙең төп идеяһын һәм образдарын асыу.
8 класска уҡыу предметының төп йөкмәткеһе.
Мәктәп – белем шишмәһе – 3 сәғәт.
С.Әлибай. Мәктәп юлы. Н. Мусин Һабаҡ.
Шиғирҙарҙа мәктәп тормошо менән мәктәп юлының бәйләнеше, әҫәрҙәрҙә балаларҙың йәйге каникулдағы эштәренең һүрәтләнеше.
Н.Мусин Һабаҡ. Хикәйәлә юмор аша кәмселекте фашлау.
Һүҙбәйләнештәр, уларҙың яһалышы һәм төҙөлөшө. Ҡушма һүҙ һәм һүҙбәйләнеш, уларҙың оҡшашлығы һәм айырмаһы. Һөйләмдә һүҙҙәр бәйләнеше: теҙмә һәм эйәртеүле бәйләнеш, уларҙы барлыҡҡа килтереүсе саралар.
Халыҡ ижады – халыҡ хазинаһы - 4
Ике сәсән, Сура батыр ҡобайырҙарының идея-тематик йөкмәткеһен үҙләштереү, образдарын асыу.
Бәйләнешле телмәр үҫтереү.
Көҙ – хеҙмәт һәм байлыҡ миҙгеле – 4
Көҙгө ямғыр, Көҙгө көн шиғырҙарында көҙгө моңһоу тәбиғәттең һүрәтләнеше.
Һөйләмдең баш киҫәктәре.
Эйә менән хәбәр. Эйәнең төп билдәләре һәм грамматик бирелеше. Составы. Эйә менән хәбәрҙең килеү урыны. Эйә менән хәбәр араһында һыҙыҡ.
Р.Ханнанов Икмәк ҡәҙере. Әҫәрҙә көҙгө ураҡ, игенсе хеҙмәтенең һүрәтләнеше.
Р.Өмөтбаев Әмир баҫыуы. Ябай халыҡтың һуғыш йылдарындағы фиҙәҡәр хеҙмәте. Тыл менән фронттың берҙәмлеге. Бригадир Әмирҙең кешелеклеге, НКВД кешеләренең аяуһыҙлығы.
Башҡортостан – алтын бишек -2
А.Игебаев Башҡортостан – илгенәм, Башҡортостан, И.Кинйәбулатов Дуҫлыҡ төйәге шиғырҙарында Башҡортостан, Тыуған ер образдары. Башҡортостандың данлы тарихы.
Һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре.
Аныҡлаусылар, уларҙың бирелеше, һөйләмдә исем менән белдерелгән киҫәккә ҡарауы.
Тиң һәм тиң булмаған аныҡлаусылар.
Тиң булмаған аныҡлаусыларҙың предметтарҙы, заттарҙы төрлө яҡтан асыҡлауы, өҫтәлмәлектәр, уларҙың үҙенсәлектәре.
Салауат батыр ир ине – 4
Салауат батыр ҡобайыры, Ф.Күзбәков Яу ораны бит һин, Салауат!, Ф.Рахимғолова Салауат, Т.Дәүләтбирҙина Салауат рухы. Шиғырҙарҙа башҡорт халҡының милли батыры Салауат рухының сағылышы. Илен, халҡын һөйөүсе, ирек өсөн көрәшеүсе Салауат образы.
Я.Хамматов Салауат романы Әҫәрҙә Салауат образында йыр-моңға, тәбиғәткә ғашиҡ, көслө, батыр үҫмерҙең һүрәтләнеше.
Тарихи осорға характеристика.
Урын хәле. Ваҡыт хәле. Уларҙың телмәрҙәге роле.
Ҡыш - 6
Ш.Бабич Ҡышҡы юлда,М.Ғәйфуллина Ҡыш моңдары. Ҡышҡы тәбиғәттең һүрәтләнеше. Шиғырҙарҙы тасуири уҡып, ҡышты тасуирлау сараларын асыҡлау.
Маҡсат хәле, Сәбәп хәле.
Б.Рафиҡов Бүреләр. Әҫәрҙең йөкмәткеһен үҙләштереү. Бер ғайләнең тормошо аша һуғыш йылындағы аслыҡтың,ауыр тормошотоң һүрәтләнеше.
И.Теләүембәтов маралым таңы. Әҫәрҙә кейектәрҙең ҡышҡы көнитмешенең һүрәтләнеше. Кешеләрҙең тәбиғәткә мөнәсәбәте.
Шарт хәле. Кире хәл.
Хәлдәрҙең мәғәнәләре, Үҙҙәре эйәргән һүҙҙәргә бәйләнеү саралары , бирелеше.
Күләм-дәрәжә хәле.
Данлы йылдар, шанлы йылдар – 10
М.Кәрим Үлмәҫбай Поэмаһы.Үлмәҫбай, теребай образдары аша Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы башҡот яугирҙарының батырлыҡтарын һүрәтләү.
Ябай һөйләм синтаксисы.
Н.Ғәлимов Яуҙан ҡайтҡан ҡурай. Әҫәрҙең идея-тематик йөкмәткеһен үҙләштереү. План төҙөп һөләргә өйрәнеү.
Р.Өмөтбаев Генирал Кусимов әҫәренән өҙөк. Бөйөк Ватан һуғышында башҡорт атлыларының ҡаһарманлығын асыҡлау.
Тиң киҫәкле һөйләмдәр.
Тиң киҫәктәр тураһында төшөнсә, уларҙың һөйләмдә бер үк һүҙгә ҡарауы, бер һорауға яуап булыуы.
Тиң киҫәктәрҙе бәйләүсе теркәүестәр.
Тиң киҫәктәр эргәһендә дөйөмләштереүсе һүҙҙәр.
Әсәйем – күңел ҡояшым – 5
Ш.Биҡҡол Әсәйемдең кәңәштәре.
Ике һәм бер составлы һөйләмдәр.
Т.Ғиниатуллин Әсә һәм бала. Әҫәрҙә әсә һәм бала образдары, уларҙың үҙ-ара мөнәсәбәтенең сағылышы.
Бер составлы һөйләмдәрҙең төрҙәре.
Тулы һәм кәм һөйләмдәр.
Әҙәп барҙа – иман бар – 4
Х.Назар Өс һүҙ. Шиғырҙың йөкмәткеһен үҙләштереү, төп идеяһын асыҡлау.
Һөйләмдең айырымланған эйәрсән киҫәктәре.
Айырымланыу тураһында төшөнсә. Өҫтәлмәлектәрҙең айырымланыуы.
М.Ямалетдинов Иман. Хикәйәнең идея-тематик йөкмәткеһен асыҡлау.
З.Ғәлимов Ялан сәскәләре. Әҫәрҙә атай һәм улдың мөнәсәбәте. Атай үрнәге, уның менән ғорурланыу, татыу ғаилә мөнәсәбәттәрен күрһәтеү.
Шаулап-гөрләп яҙ килә - 4
Р.Ғарипов Яҙғы йыр. Шиғырҙа тәбиғәттең йәнләнеүен һүрәтләгән сараларҙы асыҡлау.
Айырымланған эйәрсән киҫәктәр эргәһендә тыныш билдәләре.
З.Ураҡсин Алмағас, Сәскә ғүмере. Хикәйәләрҙә кешенең тәбиғәткә мөнәсәбәте.
Хәлдәрҙең айырымланыуы. Хәл әйтемдәре.
Р.Сафин Тол ҡатындар һәм аяҡһыҙҙар бейеүе. Шиғырҙа һуғыштан һуңғы ауыр осорҙоң һүрәтләнеүе.
Ай уралым, Уралым! – 8
Ҡ. Аралбай Ер тураһында ете һүҙ. Б.Бикбай Ер,. Шиғыр һәм поэманан өҙөктә ерҙе һаҡлау, ер өсөн көрәш проблемаларының сағылышы.
Һөйләм киҫәктәре менән бәйләнеше булмаған һүҙҙәр.Өндәш һүҙҙәр һәм улар эргәһендә тыныш билдәләре.
Ж. Кейекбаев урал тураһында ҡобайыр.
Уралдың сал тарихының һүрәтләнеше, ер, азатлыҡ, көрәш темаларының сағылышы.
Инеш һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр. Инеш һөйләмдәр.
Н.Мусин Һуңғы солоҡ романынан өҙөк.
М.Уразаев Еҙ ҡурай. Яуҙа башын һалған яугир иҫтәлеге булараҡ ҡурай образы.
Тура һәм ситләтелгән телмәр тураһында төшөнсә.
Тура телмәр эргәһендә тыныш билдәләренең ҡуйылышы.
Йәй - 14
Ф.Рәхимғолова Бал ҡорто һәм күбәләк. Башҡорт балы тураһында әңгәмә ойоштороу.
А.Йәғәфәрова кескәй шишмә. План төҙөп һөйләргә өйрәнеү.
Ш.Янбаев Дегәнәк. Кеше тормошонда үҫемлектәрҙең әһәмиәте.Ашарға яраҡлы һәм яраҡһыҙ үҫемлектәр тураһында әңгәмә.
Р.Солтангәрәев Һуңғы һунар. Нәфселек һәм намыҫлылыҡ проблемалары. Дункандың тоғро дуҫ булыуы.
Ә.Хәмәтдинова Йәшел дарыухана Әҫәрҙә һүрәтләнгән үләндәрҙең шифаһын асыҡлау.
9 класста уҡытыу предметының төп йөкмәткеһе.
V – VIII синыфтарҙа үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
Морфология буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау. Ябай һөйләм синтаксисы буйынса ҡабатлау.
Башҡорт халыҡ ижады.
”Урал батыр” эпосы.”Иҙүкәй менән Мораҙым” эпосы.
Ҡушма һөйләм синтаксисы.
Ҡушма һөйләм тураһында төшөнсә. Ҡушма һөйләм һәм уның төрҙәре. Теҙмә һәм эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр. Теҙмә ҡушма һөйләмдәр. Теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәр, уларҙа тыныш билдәләренең ҡуйылышы.Текәүесле теҙмә ҡушма һөйләмдәр. Эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр. Баш һәм эйәрсән һөйләм.
Боронғо әҙәби ҡомартҡылар.
Мәхмүд Ҡашғари ”Диуану лүғәт әт – түрк”. Йософ Баласағуни “Ҡутадғу билиг”, “Айтулдының Көнтыуҙыға хеҙмәткә барыуы”, “Уғыҙнамә”, “Ҡорҡот – ата”. Ҡол Ғәли “Ҡисса – Йософ”, “Буҙйегет”.
Эйәрсән һөйләм төрҙәре.
Эйә һөйләм. Хәбәр эйәрсән һөйләм. Аныҡлаусы һөйләм. Тултырыусы һөйләм.
Урта быуат әҙәби ҡомартҡылары.
Ҡотобтоң “Хөсрәү вә ширин” поэмаһының ҡыҫҡаса йөкмәткеһе . Сәйф Сарайҙың “Гөлөстан бит – төрки” поэмаһы тураһында. Хәрәзмиҙең “Мөхәббәтнамә” әҫәре. Хөсәм Кәтибтең “Жөмжөмә Солтан” әҫәре тураһында.
Милли - колониаль иҙеүгә ҡаршы көрәш.
Батыршаның батшаға яҙған хаты тураһында.
“Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу”. “Бахтиәрнамә”.
Йырауҙар.
Һабрау.” Һабрауҙың Уралға төбәп әйткәне.” Асан Ҡайғы “Асан – ата “йыры. Ҡаҙтуған йырау.
Сәсәндәр ижады.
Ҡобағош сәсән “Аҡмырҙа сәсән менән Ҡобағош сәсәндең әйтешкәне”. Ҡарас сәсән “Ҡарас менән Аҡша”. Ерәнсә сәсән “Ерәнсә сәсәндең Әбелхәйер ханға әйткәне”. Байыҡ сәсән “Байыҡ сәсәндең ҡаҙаҡ аҡыны Бохар менән әйтешкәне”. Буранбай Йәркәй сәсән “Бөҙрә тал”. Ишмөхәмәт сәсән”Саңды үҙәк”. Ғәбит сәсән”Иҙел менән Яйыҡ”.
Хәл һөйләмдәр.
Ваҡыт һөйләм. Урын һөйләм. Рәүеш һөйләм. Сәбәп һөйләм. Маҡсат һөйләм. Күләм – дәрәжә һөйләм. Шарт һөйләм. Кире һөйләм.
Салауат Юлаев.
“Яу”, “Тирмәмдә”, “Уҡ”,”Зөләйха”, “Бүгәсәүгә ҡушылып, ир-батырға ҡуш булып.” Тажетдин Ялсығол “Рисалә -и ғәзизә”, “Сәфәрҙә юлдаштарға миһырбанлыҡ бәйәне”.”Тарихнамә - и Болғар”. Ғәбдерәхим Усман. “Мөһиммәт әз – заман”.
Рус ғалимдары һәм яҙыусылары ижадында Башҡортостан темаһы.
Башҡортостан тураһында рус яҙыусылары.
Ҡатмарлы синтаксик төҙөлмәләр.
Күп эйәрсәнеле ҡушма һөйләмдәр һәм уларҙа тыныш билдәләре. Ҡатнаш ҡушма һөйләмдәр һәм уларҙа тыныш билдәләре. Теҙемдәр һәм уларҙа тыныш билдәләре.
Ғәли Соҡорой.”Тәуарих – Болғария” әҫәре тураһында. Мифтахетдин Аҡмулла. “Шиһабетдин мәржәни мәрҫиәһе”, “Урыным зиндан”, “Инсафлыҡ”, М.Аҡмулланың шиғыр – ҡобайырҙары. Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев. “Йомран иле”, Үткән заманда башҡорт ҡыҙҙарының оҙатылыуы”, “Ҡайыш илә йүкә”, “Башҡорттар”.
Тыныш билдәләренең ҡуйылышын ҡабатлау.
Һөйләм аҙағындағы тыныш билдәләре. Өтөрҙөң ҡуйылыу осраҡтары. Һыҙыҡтың ҡуйылыу осраҡтары. Нөктәле өтөрҙөң ҡуйылыу осраҡтары. Ике нөктәнең ҡуйылыу осраҡтары. Йәйәләр һәм тырнаҡтарҙың ҡуйылыу осраҡтары.
Ризаитдин Фәхретдин.
“Әсмә”, Сафуан Яҡшығолов. “Башҡорт ағаларыма хитап”, “Дим буйы”. Фәтхелҡадир Сөләймәнов “Тимербай ҡурайсы”, “Салауат батыр”.
Морфология, синтаксис буйынса үтелгәндәрҙе дөйөмләштереү һәм системаға һалыу.
Мәжит Ғафури.
“Себер тимер юлы йәки милләттең хәле”, “1906 йылдан 1907 йылға васыят”, “1907 йылдың яуабы” , “Шағирҙың алтын приискыһында”.
Шәйехзада Бабич.
“Халҡым өсөн”, “Бер минут”, “Көрәшеп үткәр ҡыҫҡа ғүмереңде”, “Көтәм”, “Башҡортостан”, “Башҡорт халҡына көйлө хитап”, “Ғазазил”.
Календарь – тематик план.
№
Үткәреү
ваҡыты.
Дәрестең темаһы.
Дәрес
тибы.
Эшсәнлек
төрө
Уҡыусылар
ҙың белеменә
ҡарата төп
талаптар
Йыһаҙлау
Контроль төрө
Өйгә эш
План
буйы
нса
Фак
тик
1.
3.09
С.Муллабаев “Шатлыҡлы иртә”.
Б.Бикбай “Туған тел”.
Әҙәби әҫәрҙә өйрәнеү
Тасуири уҡыу,текст өҫтөндә эшләү
Яҙыусы тура
Һында ҡыҫҡа
са мәғлүмәт бирә белеү. Әҫәрҙәрҙе тас
уири уҡыу, йөкмәткеһен
һөйләү. Мәктәпкә, уҡыуға ҡарата һөйөү
тойғоһон үҫтереү.
Дәреслек, портрет,
Тасуири уҡырға.
2.
10.09
Башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәре.
Яңы материал.
Һүҙҙәге
өндәр составын тикшереү
, дөрөҫ
әйтеү
һәм яҙыу.
Уҡыусыларҙың фонетика буйынса белемдәрен
тәрәнәйтеү.Тел
белеменең фонетика бүлеге һөйләм өндәрен
офоэпия бүлеге
һүҙҙәрҙе дөрөҫ әйтергә орфаграия бүлегенең дөрөҫ яҙарға өйрәтеүен үҙләштереү. Өн һәм хәрефте айыра белеү.
Транскрипция
Һүҙгә фонетик анализ.
5-се күнегеүҙе эшләргә.
3.
17.09
“Әминбәк” әкиәте.
Әҙәби әҫәрҙе өйрәнеү дәресе.
Әкиәт уҡыу, һорау
ҙарға яуап биреү, биремдәр үтәү, һүҙлек эше, ха
рактеристика.
Әкиәт менән танышыу, йөкмәт
кеһен һөйләү, һорауҙарға яуап
биреү. Әкиәттәге ыңғай һәм кире образдарҙы табыу, уларға хас сифаттарҙы билгеләү. Халыҡ ижады тураһында ғомуми мәғлүмәт биреү, уның жанрҙары, төрҙәре.
Йөкмәткеһен һөйләргә.
4.
24.09.
Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр.
- уы, -үе өндәре.
Яңы материал
Һүҙҙәге өндәр составын тикшереү, дөрөҫ әйтеү һәм яҙыу.
Уҡыусыларҙың фонетика буйынса белемдәрен
тәрәнәйтеү.Тел
белеменең фонетика бүлеге һөйләм өндәрен
офоэпия бүлеге
һүҙҙәрҙе дөрөҫ әйтергә орфагра
ия бүлегенең дөрөҫ яҙарға өйрәтеүен үҙләштереү. Өн һәм хәрефте айыра белеү.
Транскрипция
Һүҙгә фонетик анализ
5.
1.
10
К.Кинйәбулатова “Көҙ еткәс”.
Б.Ноғманов “Йәйбикә менән Ҡөҙбикә”.
Әҙәби әҫәрҙе өйрәнеү дәресе.
Теория өйрәнеү дәресе.
Яңы төш
өнсәләр менән таныштырыу,һорауҙара яуап
биреү, биремдәр үтәү, һүҙлек эше,
Шағирҙар тураһында
ҡыҫҡаса мәғлүмәт бирә белеү. Авторҙарҙың төп фекерен билгеләү, әҫәрҙең йөкмәткеһен һөйләү.Сағыштырыу
һүрәтләү сараһы тураһында төшөнсә биреү. Туған яҡ тәбиғәтенең матурлығын күрә белергә өйрәтеү.
Дәреслек, портрет.
“Көҙ еткәс” ятларға.
6.
8.
10
Баҡорт телендә тартынҡы өндәр.
Яңы материал
Һүҙҙәге өндәр составын тикшереү, дөрөҫ әйтеү һәм яҙыу.
Уҡыусыларҙың фонетика буйынса белемдәрен
тәрәнәйтеү.Тел
белеменең фон
етика бүлеге һөйләм өндәренофоэпия бүлеге һүҙҙәрҙе дөрөҫ әйтергә орфаграия бүлегенең дөрөҫ яҙарға өйрәтеүен үҙләштереү. Өн һәм хәрефте айыра белеү.
Транскрипция
Һүҙгә фонетик анализ
43-сө күнегеүҙе эшләргә.
7.
15.
10
Диктант.
Белемдәрен тикшереү.
Материалды үҙләштереүҙе тикшереү.
Ҡағиҙәләрҙе ҡабатла.
8.
22.
10
М.Кәрим “Сыйырсыҡ балаһы”.
Әҙәби әҫәрҙе өйрәнеү дәресе.
Һөйләшеү үткәреү
Һорауға яуапбиреү,биремдәр үтәү, һүҙлек эше,
Яҙыусының тормош юлы тураһында белешмә биреү. Тәбиғәткә ҡарата һөйөү тойғоһон арттырыу.
Дәреслек, портрет.
10-сы биремде үтә.
9.
29.
10
Ҡалын һәм нәҙек һуҙынҡылар.
Яңы материал.
Һүҙҙәге өндәр составын тикшереү, дөрөҫ әйтеү һәм яҙыу.
Уҡыусыларҙың фонетика буйынса белемдәрен тәрәнәйтеү.Тел
белеменең фонетика бүлеге һөйләм өндәрен офоэпия бүлеге һүҙҙәрҙе дөрөҫ әйтергә орфаграия бүлегенең дөрөҫ яҙарға өйрәтеүен үҙләштереү. Өн һәм
хәрефте айыра белеү.
Транскрипция.
Һүҙгә фонетик анализ
58- се күнегеүҙе эшләргә.
10
5.
11
Н.Әминева “Тыуған ер”
“Тыуған ер“ (ҡобайыр)
Әҙәби әҫәрҙе өйрәнеү дәресе.
Һөйләшеү үткәреү
Һорауға яуапбиреү,биремдәр үтәү, һүҙлек эше,
Яҙыусының тормош юлы тураһында белешмә биреү. Тыуған ергә ҡарата һөйөү тойғоһон арттырыу.
Дәреслек, портрет.
“Тыуған ер” ятларға.
11
12.
11
Т.Ғәниева “Уралиә тигән ил”.
Әҙәби әҫәрҙе өйрәнеү дәресе.
Һөйләшеү үткәреү
Һорауға яуапбиреү,биремдәр үтәү, һүҙлек эше,
Яҙыусының тормош юлы тураһында белешмә биреү. Тыуған ергә ҡарата һөйөү тойғоһон арттырыу.
Дәреслек, портрет.
Йөкмәтке һөйләргә.
12
19.
11
Р.Ниғмәти “Йәмле Ағиҙел буйҙары”.
Ф.Рахимғолова “Мин-Башҡортостандан!”.
Әҙәби әҫәрҙе өйрәнеү дәресе.
Һөйләшеү үткәреү
Һорауға яуапбиреү,биремдәр үтәү,
Яҙыусылар тураһында ҡыҫҡаса белешмә биреү. Тасуири уҡыу күн
екмәләрен нығытыу. Тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү.
Дәреслек, п
ортрет,Ағиҙел төшкән һү
рәттәр, фо
толар
“Мин –Башҡортостандан!” ятларға.
13
26.
11
Ә.Вахитов “Аҡһаҡал аманаты”.
Әҙәби әҫәрҙе өйрәнеү дәресе
Һөйләшеү үткәреү
Һорауға яуап биреү,биремдәр үтәү,
Яҙыусының тормош юлы тураһында белешмә биреү. Тыуған ергә ҡарата һөйөү тойғоһон арттырыу.
Дәреслек, портрет.
10-сы биремде үтәргә.
14
3.
12
Антонимдар.
Антонимдар тура
Һында бе
лемдәрҙе
иҫкә төшөрөү.
Күнегеүҙәр эшләү.
Антоним тураһында төшөнсә биреү.
Дәреслек.
72-се күнегеүҙе эшләргә.
15
10.12
Диктант.
Белемдәрен тикшереү.
Материалды үҙләштереүҙе тикшереү.
Ҡағиҙәләрҙе ҡабатла.
16
17.
12
А.Йәғәфәрова “Дуҫлыҡ менән шаярмайҙар”.
Әҙәби әҫәрҙе өйрәнеү дәресе
Яңы төш
өнсәләр менән тан
ыштырыу,һорауҙарға яуап
биреү, биремдәр үтәү, һүҙлек эше,
Әкиәт менән таныш
ыу, Һорауҙарға яуап биреү. Әкиәттәге ың
ғай һәм кире образд
арҙы табыу,уларға хас сифаттарҙы билдәләү.
Дуҫтарҙың кәрәк булыуына, ысын дуҫ булырға инандырырға.
Дәреслек, портрет, картиналар
4-се һорауға яуап бир.
17
24.
12
Ф.Иҫәнғолов “Хәмит күпере”.
Әҙәби әҫәрҙе өйрәнеү дәресе
Яңы әҫәр
менән тан
ыштырыу,һорауҙарға яуап
биреү, биремдәр үтәү, һүҙл
ек эше,
Яҙыусының тормош юлы тураһында белешмә биреү.
Дәреслек, портрет.
7- се һорауға яуап бир.
18
14.
01
Ф.Иҫәнғолов “Йылмайыу”.
Әҫәрҙе анализлау дәресе.
Дәреслек, портрет.
Йөкмәткеһен һөйләргә.
19
21.
01
Омоним.
Омоним тураһында белемдәрҙе тикшереү.
Күнегеүҙәр эшләү.
Омоним тураһында төшөнсә биреү.
Дәреслек.
“Ҡыш “ятларға.
20
28.
01
Н.Мусин “Ҡоралайҙар”.
Әҙәби әҫәрҙе өйрәнеү дәресе
Яңы әҫәр
менән тан
ыштырыу,һорауҙарға яуап
биреү, биремдәр үтәү, һүҙл
ек эше,
Яҙыусының тормош юлы тураһында белешмә биреү. Тәбиғәткә һөйөү тойғоһо үҫтереү. Тәбиғәткә ҡарата һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү.
Дәреслек, портрет.
“Кешенең матурлығы нимәлә?” хикәйә төҙө.
21
4.
02
М.Кәрим “Ҡыш бабай бәләкәй саҡта”.Проза телмәре һәм шиғри телмәр.Хикәйәләү тура
Һында төшөнсә.
Әҙәби әҫәрҙе өйрәнеү дәресе.Теория өйрәнеү дәресе.
Яңы әҫәр
менән таныштырыу,һорауҙарға яуап
биреү, биремдәр үтәү, һүҙлек эше,
Яҙыусы тураһында белешмә биреү.
Йөкмәтке һөйләргә.
22
11
02
Ижек.
Яңы тема.
Һүҙ составы тураһында төшөнсә биреү
Күнегеүҙәр эшләү.
Дәреслек.
97-се күнегүҙе эшләргә.
23
18.
02
Инша.
Һөйләм үҫтереү.
Материалды үҙләштереүҙе тикшереү.Уҡыу
сыларҙың үҙаллы эш
сәнлеге, һорауҙарға яуап биреү. Йөкмәтке һөйләү. Образдарға хара
ктеристика биреү, айырмалы яҡтарын күрһәтеү
Яҙып бөтөрөгә.
24
25.
02
Башҡорт халыҡ әкиәте “Аҡъял батыр”.
Әкиәтте өйрәнеү дәресе.
Яңы әҫәр менән таныштырыу.
Халыҡ ижады тураһында ғомуми мәғлүмәт биреү, уның жанырҙары. Әкиәт тураһында мәғлүмәт биреү.Уның төрҙәре.
Дәреслек.
Уҡырға139-153 се биттәр.
25
3.
03
Бшаҡорт халыҡ ижады. Йомаҡ .Мәҡәл. Йыр.
Әҙәби әҫәрҙе өйрәнеү дәресе.Теория өйрәнеү дәресе.
Яңы әҫәр менән таныштырыу.
Йомаҡтар һәм мәҡәл
дәр тураһында төшөнсә биреү, халыҡ йырҙарының үҙенсәлектәрен өйрәтеү. Халыҡ ижадына һөйөү һәм ихтирам тойғолары үҫтереү.
Дәреслек. “Б.х.и.”китаптары.
“Урал” йы
рын ятларға.
26
10.
03
Башҡорт телендә баҫым.
Яңы тема.
Башҡорт телендә басымдың ниндәй ижектәргә төшөүе тураһындабелешмә биреү.
Күнегеүҙәр эшләү.
Дәреслек.
120-се күнегеүҙе эшләргә.
27
17.
03
Р.Солтангәрәев “Эшләп ашаһаң”.
Әҙәби әҫәрҙе өйрәнеү дәресе
Яңы әҫәр
менән тан
ыштырыу,һорауҙарға яуап
биреү, биремдәр үтәү, һүҙлек эше,
Яҙыусы тураһында белешмә биреү.
“Беҙҙең ба
ҡса” темаһ
ына һүрәт төшөрөргә
28
24.
03
“Кәмән менән Сәмән, картуф сәскән Сәлмән.”
Әҙәби әҫәрҙе өйрәнеү дәресе
Яңы әҫәр
менән тан
ыштырыу,һорауҙарға яуап
биреү, биремдәр үтәү, һүҙл
ек эше,
Әкиәт менән таныш
ыу, Һорауҙарға яуап биреү. Әкиәттәге ың
ғай һәм кире образд
арҙы табыу,уларға хас сифаттарҙы билдәләү.
Дәреслек.
Уҡырға, йөкмәткеһен һөйләргә.
29
7.
04
Һүҙьяһалыш һәм һүҙ составы.
Яңы тема.
Һүҙ соста
вы тураһ
ында төшөнсә биреү.
Күнегеүҙәр эшләү.
Дәреслек, карточкалар.
131-се күнегеүҙе эшләргә.
30
14.
04
Диктант.
Һөйләм үҫтереү.
Материалды үҙләштер
еүҙе тикшереү.
31
21.
04
Д.Бүләков “Яралы китап”
Әҙәби әҫәрҙе өйрәнеү дәресе
Кешеләр араһында дуҫлыҡ , бер-береңә иғтибарлы булыу мәсьәләләрен актуальләштереү
Дәреслек, портрет.
Уҡырға, йөкмәткеһен һөйләргә.
32
28.
04
Ә.Вахитов “Өс бөртөк бойҙай”.
Әҙәби әҫәрҙе өйрәнеү дәресе
Яңы әҫәр
менән тан
ыштырыу,һорауҙарға яуап
биреү, биремдәр үтәү, һүҙл
ек эше,
Яҙыусының тормош юлы тураһында белешмә биреү. Хикәйәне аңлатмалы уҡыу. Йөкмәткене үҙләштереү. Ҡабат хеҙмәт темаһын күтәреү.
Дәреслек, портрет.
Уҡырға, йөкмәткеһен һөйләргә.
33
5.
05
Н.Мусин “Атайымдың ос һәнәге”.
Әҙәби әҫәрҙе өйрәнеү дәресе
Яңы әҫәр
менән тан
ыштырыу,һорауҙарға яуап
биреү, биремдәр үтәү, һүҙл
ек эше,
Яҙыусының тормош юлы тураһында белешмә биреү. Хикәйәне аңлатмалы уҡыу. Йөкмәткене үҙләштереү. Ҡабат хеҙмәт темаһын күтәреү.
Дәреслек, портрет.
Уҡырға 246-254 биттәр.
34
12.
05
С.Агиш “Турыҡай”.
Әҙәби әҫәрҙе өйрәнеү дәресе
Яңы әҫәр
менән тан
ыштырыу,һорауҙарға яуап
биреү, биремдәр үтәү, һүҙл
ек эше,
Яҙыусының тормош юлы тураһында белешмә биреү. Бәйләнешле фекрләй белеү һәләт
ен, дөрөҫ һөйләмдәр төҙөү оҫталығын үҫтереү. Йорт хайуанд
дарына мөхәббәт тәрбиәләү.
Дәреслек, портрет, аттар һүрәттәре.
Һүрәт төшөрөргә
35
19.
05
Контроль диктант.
Белемдәрен тикшереү
Материалды үҙләштереүҙе тикшереү.
36
26.
05
М.Ғафури “Һарыҡты кем ашаған?” “Ат менән эт”, Мәҫәл, аллегория.
Әҙәби әҫәрҙе өйрәнеү дәресе.Теория өйрәнеү дәресе
Яңы әҫәр
менән тан
ыштырыу,һорауҙарға яуап
биреү, биремдәр үтәү, һүҙлек эше,
Мәҫәлдәрҙе тел-һүрәт
ләү саралары яғынан анализлау, һорауҙарға яуап биреү, тема буйы
нса фекер алышыу. Йөкмәткеһен һөйләү, был жанр әҫәрҙең үҙенсәлеген билгеләү.
Дәреслек, портрет.
Ятларға, һүрәт төшөрөргә.
Башҡорт (дәүләт) телен өйрәнеү өсөн уҡыу - уҡытыу методик ҡулланмалар.
Ғафаров Б.Б. Әҙәбиәт уҡытыу методикаһы. – Өфө: Китап, 2008.
5-9 кластарҙа башҡорт телен уҡытыу методикаһы. Аҙнағолов Р.Ғ. һ.б. Өфө: Китап,1996.
Башҡорт теленән урта мәктәп, гимназия, махсус урта белем биреүсе уҡыу йорттары уҡыусылары өсөн күргәҙмә әсбап. – Өфө, 2005.
Башҡорт әҙәбиәтенән урта мәктәп, гимназия, махсус урта белем биреүсе уҡыу йорттары уҡыусылары өсөн күргәҙмә әсбап. – Өфө, 2005.
Башҡорт әҙәбиәте буйынса аудио-видеоәсбап. - Өфө: Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы, 2005.
Башҡорт теле. 5 – 6 кластар өсөн электрон дәреслек.
Аслаев Т. Х., Атнағолова С.В. Телмәр үҫтереү буйынса сюжетлы картиналар.-Өфө: Китап, 1996
Башҡорт теле грамматикаһы таблицаларҙа. Фонетика. Морфология. - Башҡортостандың бәләкәй даһийы. Өфө : «Эдвис» уҡытыу – методика үҙәге, 2008.
Материаль – техник ҡулланмалар.
телевизор
видеомагнитофон
DVD плеер
компьютер
принтер
Төп һәм өҫтәлмә әҙәбиәт.
Башҡорт теле: Рус мәктәптәренең 5-се класында уҡыусы башҡорт балалары өсөн өсөн дәреслек. Хажин В.И., Вилданов Ә.Х. – Өфө: Китап, 2008
Ғәбитова З.М. Телмәр үҫтереү дәрестәре. – Өфө: Китап, 2009.
Башҡортса – русса мәҡәлдәр һәм әйтемдәр һүҙлеге. – Өфө: Китап, 1994.
Әүбәкирова З.Ф., Әүбәкирова Х.E., Дилмөхәмәтов М.И. Мин башҡортса уҡыйым – Өфө: Китап, 2007.
Башҡорт теле таблицаларҙа, схемаларҙа hәм ҡағиҙәләрҙә. Әүбәкирова З.Ф.– Өфө, 2006.
Тел төҙәткестәр, тиҙәйткестәр, һанамыштар. Төҙөүселәр: Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө: Эшлекле династия, 2008.
Журналдар: «Башҡортостан уҡытыусыһы», «Аҡбуҙат», «Аманат».
Номер материала: ДВ-464946
Не нашли то что искали?
Вам будут интересны эти курсы:


text:
Сауҙа итеүҙең инновацион технологияларына өйрәтәсәктәр
Өфөнөң сауҙа предприятиелары етәкселәрен сауҙа итеүҙең инновацион технологияларына уҡытасаҡтар. "Сауҙа эволюцияһы-2009. Бизнеста инновацион технологиялар" бушлай семинары июнь башында Башпотребсоюзда үтәсәк.
Уҡыуҙы БР Эшҡыуарлыҡ буйынса дәүләт комитеты һәм Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте ярҙамында Башҡортостан сауҙа ассоциацияһы, БР сауҙа-сәнәғәт палатаһы, "Сауҙа проекты" компанияһы ойоштора.
БР Сауҙа-сәнәғәт палатаһынан хәбәр итеүҙәренсә, семинарҙа сауҙа һәм йәмәғәт туҡланыуы өлкәһендә эшләүсе 200-ләп предпритие етәксеһе һәм эшҡыуар ҡатнашыуы көтөлә. Улар үҙ бизнесын үҫтереү өсөн мөһим мәғлүмәт аласаҡ һәм коллегалары менән тәжрибә уртаҡлашасаҡ.
Семинар дәрестәрендә сертификатлаштырыу, клиенттар йәлеп итеү технологиялары, электрон документтар әйләнеше, кадрҙар потенциалы менән идара итеүҙә аутсорсинг технологияларын файҙаланыу тураһында һүҙ барасаҡ.


text:
Интеллектуаль йәштәрҙең федераль интернет-порталы Башҡортостандың йәш ғалимдары менән хеҙмәттәшлек итергә әҙер
Интеллектуаль йәштәрҙең интернет-порталы йәш ғалимдарға һәм белгестәргә ориентирланған конференциялар, семинарҙар, түңәрәк өҫтәлдәр ойоштороу һәм үткәреү менән шөғөлләнгән кешеләрҙе хеҙмәттәшлек итергә саҡыра. Ресурс үткәреләсәк саралар тураһында бушлай мәғлүмәт урынлаштырыу мөмкинлеге бирә. Был мәғлүмәт артабан автоматик рәүештә порталда теркәлгән ҡулланыусыларға ебәрелә. Әйткәндәй, 2011 йылдың декабренә ҡарата уларҙың иҫәбе 4800 кешенән ашҡан булыуы билдәле.
Тематик бүлектәрҙә мәғлүмәт урынлаштырыу өсөн порталда теркәлеп, логин һәм пароль ярҙамында порталға инергә, үҙегеҙгә кәрәкле тематик бүлекте һайларға һәм «Сара (конференция) өҫтәргә»/«Грант өҫтәргә» гиперһылтанмаһына баҫырға кәрәк (мәғлүмәт урынлаштырыу өсөн һайланған бүлеккә ҡарап).
Интеллектуаль йәштәрҙең интернет-порталы «Рәсәй йәш ғалимдар союзы» дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы проекты булараҡ 2005 йылда булдырылған.
Проект буйынса тулыраҡ мәғлүмәт өсөн: http://bash.rosmu.ru/


text:
Уҡыу йылы башында Ишембайҙа Башҡорт кадет корпусы өсөн спорт комплексы һәм ятаҡ асыласаҡФото: Олег Яровиков
Уҡыу йылы башында Ишембайҙа Башҡорт кадет корпусы өсөн спорт комплексы һәм ятаҡ асыласаҡ
Уҡыу йылы башында Ишембайҙа Башҡорт кадет корпусы өсөн спорт комплексы һәм ятаҡ асыласаҡФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 11 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Илья Спиридонов/.
Яңы уҡыу йылына Волга буйы федераль округының Башҡорт кадет корпусы өсөн тәғәйенләнгән физкультура-һауыҡтырыу комплексы һәм 230 урынға иҫәпләнгән ятаҡ сафҡа индереләсәк. Был хаҡта Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитовҡа республиканың Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе Хәлит Мәхмүтов хәбәр итте.
Спорт комплексы төҙөлөшө 2014 йылдың сентябрендә башланды. Бөгөнгө көндә 25 миллион һум үҙләштерелгән. Нигеҙ 70 процентҡа ҡоролған, металл конструкцияларҙы ҡуйыу башланған.
Дөйөм ятаҡ төҙөлөшөнә 2015 йылдың ғинуарында старт бирелде. Хәҙер нигеҙ соҡорон ҡаҙыу эштәре алып барыла, тимер-бетон нигеҙ блоктарын монтажлау бара.
— Был бик яуаплы эш. Ваҡытында һәм сифатлы итеп төҙөргә кәрәк, — тине республика Башлығы, подрядсыларға мөрәжәғәт итеп. — Һеҙ уны августа сафҡа индерергә тейешһегеҙ.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, Ишембайҙа урынлашҡан кадет корпусы 2013 йылдың сентябрендә республика кадет мәктәп-интернаты базаһында асылды. Хәҙерге көндә бында 320 кадет, шул иҫәптән 18 ҡыҙ белем ала. Инфраструктураны үҫтереү сиктәрендә уҡыу корпусын, ашхананы капиталь ремонтлау, әлеге ятаҡты киренән икенсе уҡыу корпусы итеп йыһазландырыу һәм һауа-десант ҡаласығын төҙөү ҡаралған.


text:
Баш ҡалаға Пакистан Премьер-министры Наваз Шәриф килде Фото: сараның рәсми сайтынан
Баш ҡалаға Пакистан Премьер-министры Наваз Шәриф килде
Баш ҡалаға Пакистан Премьер-министры Наваз Шәриф килде Фото: сараның рәсми сайтынан
ӨФӨ, 2015 йыл, 9 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
9 июлдә Башҡортостанға эш сәфәре менән Пакистан Премьер-министры Наваз Шәриф килде. Өфө аэропортында уны һәм тормош иптәшен республика Башлығы Рөстәм Хәмитов ҡаршы алды.
Башҡортостандың баш ҡалаһында Наваз Шәриф Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы ағзалары булған дәүләт башлыҡтары Советы ултырышында ҡатнашасаҡ. Был ойошма менән Пакистан күҙәтеүсе ил булараҡ хеҙмәттәшлек итә. Шулай уҡ Пакистан Президенты БРИКС-ҡа ингән дәүләт һәм хөкүмәт башлыҡтарының осрашыуына саҡырылған, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Белешмә. 2014 йылда Башҡортостан менән Пакистан араһында тышҡы сауҙа әйләнеше 565,1 мең доллар тәшкил иткән. Ошо сумманың 86 проценты экспорт тауарҙарына тура килә.
Республиканан Пакистанға химия сәнәғәте продукцияһы оҙатыла. Пакистандан Башҡортостанға медицина техникаһы изделиелары, күн һәм трикотаж бирсәткәләр, һарыҡ тиреһенән тегелгән кейем-һалым һәм башҡа тауарҙар килтерелә.
Шулай уҡ бөгөн Өфөгә эш сәфәре менән Үзбәкстан Президенты Ислам Кәримов, Ҡаҙағстан Президенты Нурсолтан Назарбаев килде. Кисен Ҡырғыҙстан Президенты Алмазбәк Атамбаевтың килеүе көтөлә.


text:
Фото:
Хәйбулла районында иң яҡшы йәш уҡытыусы билдәләнде
Фото:
Хәйбулла районында тәүгә йәш уҡытыусылар араһында педагогик оҫталыҡ конкурсы үткәрелде. Бәйгенең финал туры Бүребай ауылы мәктәбендә үтте, унда һайлап алыу йомғаҡтары буйынса иң күп балл йыйған биш йәш уҡытыусы ҡатнашты.
Финалистар төрлө конкурстарҙа көс һынашты. Һөҙөмтәлә Уфимский ауылы мәктәбенең информатика уҡытыусыһы Зилә Ғәниева еңеүсе булды, тип хәбәр иттеләр район хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлегенән. Аҡъяр ауылының 2-се мәктәбенән инглиз теле уҡытыусыһы Альбина Вирясова, Мәмбәт ауылы мәктәбенән башланғыс кластар уҡытыусыһы Альбина Харисова, Бүребай ауылы мәктәбенән инглиз теле уҡытыусыһы Әлфиә Мансурова һәм Әбүбәкер ауылы мәктәбенән шулай уҡ инглиз теле уҡытыусыһы Сулпан Ишемова конкурс призерҙары булды.
Бәйгелә еңеүсе һәм призерҙар Хәйбулла районы хакимиәтенең мәғариф бүлеге дипломдары һәм аҡсалата премиялар менән наградланды.


text:
Рөстәм Хәмитов Ҡаҙағстан Премьер-министры Серик Әхмәтов менән осрашты
Бөгөн, 9 октябрҙә, Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов етәкселегендә республиканың рәсми делегацияһы Астанаға килде.
Ҡаҙағстан Республикаһы Хөкүмәтендә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Ҡаҙағстандың Премьер-министры Серик Әхмәтов менән осрашты.
Осрашыу барышында Серик Әхмәтов Башҡортостан делегацияһын Астанаға килеүе менән тәбрикләне һәм милләт-ара мөнәсәбәттәрҙең юғары кимәлдә булыуын билдәләне.
— Һигеҙ йыл төбәк-ара хеҙмәттәшлек барышында беҙҙең мөнәсәбәттәребеҙ ярайһы уҡ юғары кимәлдә һалынды, — тине Ҡаҙағстан Республикаһы Премьер-министры. — Хәҙер Ҡаҙағстанда Башҡортостан Республикаһы көндәре үтә. Был Рәсәй менән Ҡаҙағстан араһында мөнәсәбәттәрҙе нығытыу өсөн яҡшы импульс булып торор, тип уйлайым.


text:
- Подробности
- Просмотров: 386
ҠАЛА АГЛОМЕРАЦИЯҺЫ, тығыҙ производство, хеҙмәт, мәҙәни-көнкүреш, рекрацион бәйләнештәре һәм уртаҡ транспорт инфраструктураһы булған торамаларҙың (башлыса ҡала торамалары) төркөмләп урынлашыу рәүеше. Терр. структураһы б‑са бер үҙәкле — тирә-яғындағы ҡалған бөтә торамаларҙы үҙ йоғонтоһона буйһондорған һәм уларҙан ҙурыраҡ булған бер үҙәк ҡала; күп үҙәкле — үҙ-ара бәйле бер нисә үҙәк ҡала Ҡ.а. айырып йөрөтәләр. БР‑ҙа урбанизацияның хәҙ. этабында Өфө һәм формалашып килгән Стәрлетамаҡ- Салауат агломерацияһы айырыла. Өфө агломерацияһы составына урман-парк бүлкәте һәм ял итеү зонаһы м‑н Өфө ҡ., Благовещен ҡ., Шишмә р‑нының Шишмә ҡасабаһы һәм 2‑се Алкин а., Иглин р‑нының Иглин, Көҙөй, Урман, Оло Теләк, Турбаҫлы, Таутөмән аа., Өфө р‑нының Жуков а., БАССР‑ҙың 15 йыллығы ис. Йоматау шифаханаһы а. һәм ҡала янындағы а.х. пр‑тиелары инә. Өфө агломерацияһының формалашыуына һәм үҫешенә уның транспорт магистралдәре (Һамар—Өфө— Силәбе тимер юлы һәм автомобиль юлы, Себерҙән Рәсәйҙең Европа өлөшөнә үткән үткәргес торбалар, суднолар йөрөй торған Ағиҙел й.) киҫешкән урында урынлашыуы булышлыҡ итә. Терр. структураһы б‑са ул бер үҙәкле, был коммуникацияларҙың үҙәк характерлы булыуы м‑н билдәләнә. Үҙәктең ныҡ ҙурайып китеүе һәм уның тышҡы зонаһының насар үҫеше Өфө агломерацияһына хас һыҙат. Өфөлә БР‑ҙың төрлө тарафынан, РФ‑тың Урал (металл), Себер (нефть) һ.б. төбәктәренән килгән сеймал эшкәртелә. Өфө агломерацияһы ҙур һәм тиҙ үҫеүсе Ҡ.а. ҡарай. Респ. халҡының 27,7%‑ын (1,1 млн яҡын кеше) үҙендә туплаған. Стәрлетамаҡ-Салауат Ҡ.а. составына бер-береһенән 20—25 км алыҫлыҡта урынлашҡан Стәрлетамаҡ, Салауат һәм Ишембай ҡҡ. инә. Коммуникацияларҙың һыҙма характерҙа булыуы уның күп үҙәкле терр. структураһын билдәләй. Урындағы һәм ситтән килтерелгән сеймалды сығарыу һәм эшкәртеү иҫәбенә үҫешә. Үҫешкән транспорт-иҡт. бәйләнештәр ҡала яны торама пункттарынан (Иглин, Шишмә һ.б.) эшсе көс килеүенең нигеҙе. Өфө, Стәрлетамаҡ, Салауат, Ишембай күсенгән ауыл халҡы тупланған (улар иҫәбенә агломерация халҡының 50%‑тан ашыуы формалаша) үҙәктәр булып тора.
Әҙәб.: Хисматов М.Ф. Территориальная организация производительных сил Башкирии и пути её совершенствования. Уфа, 1987.
М.Ф.Хисмәтов
Тәрж. Х.А.Шәрипова