text:
- Подробности
- Просмотров: 278
ФЕНОЛОГИЯ (гр. phainomenа — күренеш һәм ...логия), тәбиғәт миҙгелдәрендәге күренештәр, уларҙың башланыу ваҡыты һәм был ваҡытты билдәләгән сәбәптәр т‑дағы фән. Термин фәнгә Ш.Морран тарафынан индерелә (1853). Дөйөм, шәхси, фәнни, ғәмәли Ф.; йәнһеҙ тәбиғәт (метеорологик һәм гидрологик күренештәр), биофенология (фито-, зоофенология) һәм экологик Ф. айырыла. Ботаника, зоология, экология, метеорология, климатология, гидрология һ.б. м‑н бәйле. Ф. төп ысулы булып визуаль күҙәтеүҙәр тора.
Башҡортостанда Ф. өлкәһендәге тикшеренеүҙәр Рус география йәмғиәте тарафынан башлана. 19 б. аҙ. фенологик күҙәтеүҙәр м‑н Урал тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәте, 1886—1934 йй. ағалы‑ҡустылы Юрьевтар (фенологик календарь төҙөлә), 20 б. 50-се йй. башлап Е.В.Кучеров етәкс. Рус ботаника йәмғиәтенең Ф. комиссияһы (Башҡортостан тәбиғәте календары), Е.Н.Клобукова-Алисова (баллы үҫемлектәр, сүсле үҫемлектәр тикшерелә) һ.б. шөғөлләнә. Фенологик күҙәтеүҙәр Башҡ‑н гидрометеорология һәм тирә‑яҡ мөхит мониторингы идаралығында, Ботаника баҡса‑институтында, Биология институтында, ҡурсаулыҡ һәм заказниктарҙа, Бөрө р‑нындағы “Берендей” дендрологик паркында һ.б. алып барыла. Күп йыллыҡ мәғлүмәттәр респ. геогр. атластарын, фенологик карталарын төҙөгәндә ҡулланыла (Р.Р.Исмәғилев, Кучеров, И.М.Япаров).
Әҙәб.: Записки Башкирского филиала Географического общества СССР. Материалы по фенологии Башкирии. Уфа, 1973. Вып.7.
Н.В.Маслова
Тәрж. И.М.Япаров


c: text/html

text:
Топ Уставында Шәхси Затлы Фоллс Реактив Сиоукс, Көньяҡ Дакота-минең менән шылтыратып компанияһы самолеты Ҡуртымға 877-647-9100 авиаперелет буш булмаһын өсөн смета аяҡ күренмәйәсәк. Кем булһа ла теләр инем шәхси самолеты буйлап? Әммә хәҙер, хатта күберәк сәбәптәр булған, һәм был хаҡта хыяллана башлай, уның өсөн туҡталырға ниәтләй..
A private jet is usually associated with luxury, and with that luxury, a hefty price tag. But when you think about all that you must endure using a commercial flight with a major airline, the cost doesn't seem all that far out of reach anymore.
Commercial flights these days have many setbacks that often deter travelers as well as frustrate them. With the extra layers of security that just keeps getting piled on at the check-in lines, having to deal with not being able to bring what you may need on the plane, as well as having to deal with numerous other passengers often in cramped quarters, a private jet starts to look even better.
Беҙ Тәҡдим Иткән Хеҙмәттәр Исемлегендә
Шәхси Ауыр Чартер Рейсы Самолеты
Шәхси чартер рейсы самолетын ҡаршы. Беренсе Класс Коммерция Авиакомпанияһы
You can have access to a private jet air charter Sioux Falls South Dakota flight service to any destination of your choosing, without the hassle of long lines and strict security measures. A private plane offers you more convenience, privacy, and peace of mind knowing that you will get to your destination on time and often without having to worry about long lines and making a connecting flight.
You can fly straight to your destination without detours, and into a private airfield, and since you are using a smaller aircraft you often avoid the overcrowded major airports which can be a huge benefit.
A private plane for rent in Sioux Falls South Dakota will give you access to a reliable service at a surprisingly affordable cost. Юҡ, йәки баланы багаж күберәк юғалтыу, тикшереү юҡтан ғына сәғәткә тиклем күберәк булһа, аша үтеү өсөн хәүефһеҙлек, һәм рейстарҙы йыш ҡына өйөрө менән юҡ кимәлдә һәм коммерция эштәрен күберәк тауыш менән илап болтовней. Һеҙ тыныс һәм уңайлы сәйәхәт ҡылырға мөмкин..
Разминать һәм һеҙҙең аяҡ баҫыу, әгәр һезгә кәрәк, башҡа яратҡан музыкаһын тыңлай тыңлай аппараты, йәки яратҡан фильм ҡарау. Һеҙ үҙегеҙ менән килтереп, һеҙгә самолеттар кәрәк, мәҫәлән тиҙлекле ноутбук, Wi-Fi интернетҡа инеү, something that often commercial flights either charge extra for and only allow at designated times.
If you enjoy peace of mind, privacy, and hassle-free travel you may be wondering can I book a last minutes empty leg aircraft deal near me Sioux Falls South Dakota? You can book these kinds of deals and much more with our service at affordable prices. You would be surprised at how affordable renting a private charter jet can be. For the convenience of having a private flight without the hassles and headaches, and often with a minimal amount of passengers, you can enjoy peace of mind, комфорт, and luxury that is well within your reach.
List of Public and Private airports for jet fly air transportation also known as Joe Foss Field aviation СУ-Фолс шулай уҡ булараҡ билдәле. Minnehaha County
СУ-Фолс, Rowena, Renner, Брэндон, Crooks, Сәй, Гаррисберг, Baltic, Хартфорд, Шишмә Үҙәнендә, Лайонс, Garretson, Chancellor, Worthing, Lennox, Ҡарағас, Beaver Creek, Гумбольдт, Hills, Dell Rapids, Кантон, Colton, Светафорын, Inwood, Паркер, Davis, Монро, Steen, Trent, Алворд, Монтроз, Луверн, Честер, Canistota, Йәшмә, Фэрвью, Херли, Марион, Рок-Рэпидс, Хардвик, Ihlen, Egan, Colman, Хадсонға, Kanaranzi, Doon, Вентворт, Viborg, Rock Valley, Сентервилл, Trosky, Beresford, Магнолия, Flandreau, Салем, Kenneth, Мэдисон, Бриджуотер, Pipestone, Эджертон, КАСКО, Ратленд, Джордж, Эдриан, Freeman, Leota, Хаварден, Ирен, Альчестер, Эллсворт, Ваконда, Лисмор, Литл-Рок, Сиу Сентер , Нкунда, Уинфред, Бойденный, Спенсер, Чендлер, Эмери, Айртон, Мэтлок, Канованың, Чатсворт, Голландияла, Скворцов, Вудсток, Рашмор, Рамона, Менно, Вильмонт, Элктон, Морис, Синай, Эштон, Аврора, Ҡала Хәнәүәт, Волга, Хилл Мишна, Шелдон, Сибнуть, Бербанк, Брукингс, Лейк-Уилсон, Gayville, Александрия, Бигелоу, Оливета, Меклинг, Говард, Акрон, Уҡыу, Шифахана, Айона, Күл Бентон, Ютик, Hospers, Ruthton, Альтон, Олдхэм, Lesterville, Ышанам, Brunsville, Уортингтон, Янктон, Фултон, Мышы Нөктәһе , Слейтон, Изге Елена, Тайлер, Вестфилд, Шотландия, Гранвиль, Мелвин, Арчер, Wynot, Марс Л, Санборн, Арлингтон, Аҡ, Фульда, Ocheyedan, Kaylor, Oyens, Maskell, Федор, Parkston, Балатон, Мерриллға, Брюс, Авок, Ньюкасл, Лейк-Преста, Тан, Фавор, Брюстерҙың, Карфаген, Рассел, Арко, Фордайс, Primghar, Ҡала Мөмкин, Трипп, Харис, Митчел, Димок, Гарвин, Ремсен, Крофтон, Паалалинный, Түңәрәк Күл, Карп, Хендрик, Джефферсон, Бурһыҡ, Айвенго, Dovray, Хартли, Ponca, Tyndall, Astoria, Хартингтон, Toronto, Hinton, De Smet, Lynd, Marcus, Okabena, Lake Park, Estelline, Heron Lake, Artesian, Сиу-Сити , North Sioux City, Calumet, Erwin, Трейси, Lake Norden, Уэстбрук, Делмонт, Letcher, Sutherland, Everly, Мериден, Cleghorn, Brandt, Эйвоне, Larrabee, Джексон, Kingsley, Coleridge, -Вернон, А., Dixon, Спрингфилд, Көньяҡ-Сити Сиокс, Маршалл, Ghent, Lawton, Storden, Блумфилд, Тонтон, Уолнат-Гров, Портерҙың, Iroquois, Брайант, Minneota, Royal, Pierson, Dante, Cherokee, Петерсон, Ревир, Moville, Cavour, Milroy, Wausa, Washta, Magnet, Quimby, Lamberton, Niobrara, Center, Linn Grove, Lucan, Willow Lake, Aurelia, Correctionville, Коттонвуд, Йель, Веста, Ванда, Кушинг, Гурон, Тишкина, Wabasso, Гольштейн, Сифорт, Урман Күле, Verdigre, Winnetoon, Крейтон, Плотницкий, Эхо, Галва, Бельвью резиденцияһы, Шаллер https://www.sfairport.com/

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 346
КАТАЛИТИК РЕАКЦИЯЛАР. Электрон (окисланыу, ҡайтарылыу, гидрирлау, дегидрирлау, кислород ингән тотороҡһоҙ берләшмәләр тарҡалыу — окисланыу‑ҡайтарылыу катализы) йәки протон (крекинг, гидратациялау, дегидратациялау, күп кенә изомерлаштырыу реакциялары, органик матдәләрҙе конденсациялау — кислота‑нигеҙле катализ) күсешенә бәйле К.р. айыралар. К.р. иҫәбенә ш. уҡ к‑талар ярҙамында тиҙләтеп ҡатмарлы эфирҙарҙы гидролизлауҙы, фосфор‑кислоталы катализаторҙар булғанда олефиндарҙы гидратациялауҙы, алюмосиликат катализаторҙары ярҙамында углеводородтарҙың изомерлашыуын һәм крекингын, алкиллаштырыу, полимерлашыу һ.б. индерәләр. Гомоген К.р. ваҡытында катализатор һәм реагенттар бер үк фазала була, гетероген К.р. ваҡытында катализатор үҙ аллы фаза хасил итә. Гетероген‑гомоген К.р. ҡаты хәлдәге катализатор йөҙөндә башлана, эретмәлә дауам итә. Термодинамика йәһәтенән — бөтә К.р. ҙа үҙ аллы процесс, ирекле энергияның (Гиббс энергияһы) кәмеүе м‑н бара. Гомоген радикаллы К.р. — газдарҙа (катализатор сылбырлы реакцияны башлап ебәрә), ионлылары — күбеһенсә эретмәләрҙә (реакцияны эретмәләр катализлай), молекулярҙары реакцияға инеүсе матдәләр һәм катализаторҙарҙан циклик комплекстар барлыҡҡа килтереү стадияһы аша бара. К.р. билдәле баҫым аҫтында һәм т‑рала газ йәки шыйыҡ хәлдәге реакция ҡатышмаһын катализатор өлөшсәләре м‑н тултырылған реактор аша үткәреп атҡаралар. К.р. күләм тиҙлеге (ваҡыт берәмеге эсендә катализаторҙың күләм берәмеге аша үткән газ йәки шыйыҡсаның күләме), конверсия (реакция ваҡытында әүерелдерелгән матдәнең өлөшө), сығышы (алынған продукттың баштағы матдә миҡдарына сағыштырмаһы; %‑тарҙа күрһәтелә), етештереүсәнлек (реакцияла ваҡыт берәмеге эсендә күләм берәмегендә күпме продукт барлыҡҡа килеүе) м‑н характерлана. Башҡортостанда К.р. нефть эшкәртеү һәм нефтехимия пр‑тиеларындағы сәнәғәт процестарында киң ҡулланыла (ҡара: Сәнәғәт катализы). “Газпром нефтехим Салават”, “Каустик”, “Уфаоргсинтез” ААЙ‑ларындағы, “Каучук” ЯАЙ‑ндағы күп процестар углеводородтарҙы дегидрирлау К.р. нигеҙләнгән. К.р. һәм катализаторҙарҙы әҙерләү технологияларын эшләү өлкәһендәге тикшеренеүҙәр 60—90‑сы йй. НИИнефтехимда үткәрелә. К.р. б‑са тикшеренеүҙәр Нефть техник университетында, Нефтехимия эшкәртеү институтында, Нефтехимия һәм катализ институтында алып барыла.
Әҙәб.: Боресков Г.К. Катализ. В 4 ч. Ч.1—2. Новосибирск, 1971; Имашев У.Б. Промышленная органическая химия на предприятиях Республики Башкортостан. Уфа, 2000.
Р.М.Мәсәғүтов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 397
КОЛХОЗ‑СОВХОЗ ТЕАТРҘАРЫ, ауыл халҡын хеҙмәтләндереү өсөн тәғәйенләнгән дәүләт күсмә театрҙары. Башҡортостанда 20 б. 30‑сы йй. башында башлыса һәүәҫкәр драма түңәрәктәренән ойошторола: Баймаҡ (1932; ҡара: Сибай башҡорт драма театры), Ауырғазы (ҡара: Салауат башҡорт драма театры), Дүртөйлө (икеһе лә — 1933), Ҡыйғы (ҡара: Минһажев Ғ. исемендәге Ҡыйғы башҡорт халыҡ театры), Саҡмағош (икеһе лә — 1934), Балтас, Бәләбәй, Бишбүләк (бөтәһе лә — 1935), Дәүләкән, Яңауыл (икеһе лә — 1936); 40‑сы йй. — Борай (1942; ҡара: Борай татар халыҡ театры), Учалы (1943), Йомағужа (1948) һәм башҡалар. К.‑с.т. репертуарын башлыса Башҡорт драма театры һәм Урыҫ драма театры постановкаларының үҙгәртелгән йәки ҡыҫҡартылған варианттары тәшкил иткән. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында К.‑с.т. һаны күпкә кәмей, һуғыштан һуң башлыса ҡала һәм район стационар театрҙары, һуңыраҡ халыҡ театрҙары ауылдарға йөрөп спектаклдәр ҡуя башлай. 50‑се йй. 1‑се ярт. К.‑с.т. эше туҡтатыла. К.‑с.т. формалашыуына һәм үҫешенә респ. күренекле театр эшмәкәрҙәре Х.Бохарский, Ҡ.Ғ.Бәкеров, В.Ғ.Ғәлимов, Д.А.Дмитриев, Г.С.Егиазаров, Б.Ғ.Имашев, В.Мортазин-Иманский, А.Ҡ.Мөбәрәков, Е.Сыртланова-Шляхтина, С.Н.Сәйетов һ.б. булышлыҡ итә.
Һ.С.Сәйетов
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
"Башҡортостан – дуҫлыҡ бишеге" тип аталған фольклор байрамы төп сара булараҡ 16 декабрь Өфө ҡалаһында уҙғарылһа, Аҡмулла нәсихәттәре тигән республика кимәлендәге байрам 17 декабрь Миәкә районында барасаҡ.
Мифтахетдин Аҡмулла бөтә төрки донъяһында ысын мәғәнәһендә халыҡ шағиры булып танылды. Уның ижадында бер яҡтан көнсығыш поэзияһының иң яҡшы традициялары сағылһа, икенсенән – Аҡмулла шиғырҙары мәғрифселектең өр-яңы идеялары һәм рухы менән һуғарылды – тап Аҡмулла башҡорт, татар, ҡаҙаҡ әҙәбиәттәре үҫешенә өр-яңы йүнәлеш бирҙе.


text:
Журнал тураһында / "Аҡбуҙат"ҡа бағышлана
“Аҡбуҙат” журналының 3-сө һанына КҮҘӘТЕҮХәйерле көн, "Аҡбуҙат"тың тоғро дуҫтары!
"Аҡбуҙат” журналының 3-сө һанына КҮҘӘТЕҮ
Һаумыһығыҙ, ҡәҙерле дуҫтар! Күркәм Яҙ менән һеҙҙе! Март ҡояш көндән көн сағыуыраҡ, саф һауала "яҙ еҫе” танауҙы ҡытыҡлай. Ә урамдарҙа теләр-теләмәҫ кенә ыңғыр-шыңғыр килеп ҡарҙар ирей. Кәйефтәр күтәренке, эх, күңелле лә һуң һағындырып көткән яҙҙарҙы ҡаршы алыуы. Оҙаҡламаҫ, йылы яҡтарҙан ҡоштар ҙа ҡайтыр. Ә һеҙ, дуҫтарым, яратҡан "Аҡбуҙат”ығыҙҙың 3-сө һанын ҡулға алып, шул ҡоштар моңон тыңлап, сихри бер донъяға сумырһығыҙ. Шулай булһын өсөн беҙ бар тырышлығыбыҙҙы, күңелебеҙҙе биреп ижад итәбеҙ. Ә инде, белеүегеҙсә, журналыбыҙҙың һәр бер бите балалар донъяһына арналған. Унда һеҙҙең ижад емештәрегеҙ, билдәле танылған авторҙарҙың хикәйәләре, шиғырҙары, әкиәт-көләмәстәре менән ҡайтанан осрашырһығыҙ. Рәхим итегеҙ!
Шулай итеп, шиғырҙар шәлкеме менән танышайыҡ:
шағирә Рәшиҙә Мансурова ”Кескәй улымдың шуҡлығы” һәм дә
...Буҙа эсһәң, йәнгә рәхәт,
Тәнгә тарала сихәт.
Ҡомартҡылай тәрбиәңә,
Әсәкәйем, мең рәхмәт! — тигән һүҙҙәр менән әсәһенә оло хөрмәтен, бөтмәҫ рәхмәтен белдергән "Буҙа” исемле шиғырын яҙған. Әгәр ҙә был шиғри юлдар һеҙҙе аҙыраҡ һағышҡа һалһа, Ринат Сөләймәнов ҡулланған юмористик һүҙҙәр кәйефтәрегеҙҙе күтәреп ебәрер. Ул өләсәһенә күстәнәскә алып ҡайтҡан киптерелгән икмәк йәки сохарыйҙы —"Ҡала йыуасаһы” тип атап шиғри юлдарға һалған. Был биттә Миңлегөл Тайсинаның яҙға бағышланған күстәнәсе лә бар икән. Бер-ике юлын уҡып, танышып үтәйек:
…Серле лә һуң, гүзәл дә һуң
Эх, яҙ айҙары… — тип күңелдәрҙе дәртләндерә ул, һәм дә
…Гөрләүектәр һикерешеп
Уйнап туймайҙар… — тип, әтерһең дә беҙҙе лә шул "сылтыр-сылтыр” килеп аҡҡан гөрләүектәрҙе күҙәтергә саҡыра.
"Тамыр күрһәтә, Тамыр!”— тип башлана инде хәҙер 25 йыл рәттән "Тамыр” балалар һәм үҫмерҙәр телеканалының һәр бер эфиры. Ярты сирек быуат эсендә ниндәй генә үрҙәр яуламаны ла ниндәй генә уңыштарға өлгәшмәне улар. Афариндар! "Аҡбуҙат” журналы ла ҡайнар сәләмдәр менән ҡотлауҙар ебәрә! Теле һәм радио эфирҙарығыҙ яңғырап торһон! Һөйләп, йырлап телдәрегеҙ, уйнап, бейеп аяҡтарығыҙ талмаһын! Киләсәгегеҙ яңынан-яңы уңыштарға күмелһен! "Аҡбуҙат”тан да күстәнәс-бүләк, ҡабул итеп алығыҙ, Миңлегөл Нәзирова апайығыҙ ижады:
Күңелдәрҙе дәртләндереп,
Саҡыра Тамыр иле.
Йылы, нурлы Сәңгелдәктән
Асыла сабый теле. ..., —тип яҙа шағирә "Мөғжизәле "Тамыр” илендә” тип аталған шиғырында. Дауамы әлбиттә журнал биттәрендә.
Күҙәтеүҙең дауамы бар....


text:
“Көҙгө усаҡтар”. Халыҡ шағиры, Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты Муса Ғәли шиғырҙары. Башҡортостандың халыҡ артисы Фирҙәт Ғәлиев уҡый. 2001 йылғы яҙма.
Шағирә Тамара Искәндәрова-Юлдашева шиғырҙары.
Милиция майоры Мозаһит Деләүеров шиғырҙары. Башҡортостандың халыҡ артисткаһы Әнисә Яхина уҡый, 2012 яҙма.
Рәшит Назаров шиғырҙары. Әхтәм Әбүшахманов уҡый, 1996 йылғы яҙма.
“Kөҙгө моңдар”, радиокомпозиция. Авторҙары Тамара Ғәниева, Булат Рафиҡов, Абдулхаҡ Игебаев, Назар Нәжми.Ьашҡортостандың халыҡ артисткаһы Наилә Ғәләүетдинова уҡый. 1984 йылғы яҙма.
“Бөйөк Рәсәй – беҙҙең оло йорт “, радиокомпозиция. Башҡортостандың халыҡ артистары Наилә Ғәләүетдинова һәм Әхәт Мортазин уҡый, 2008 йылғы яҙма.


text:
Башҡортостанда йәшәүсе халыҡтарҙың туған телдәрен үҫтереүгә йөҙәрләгән миллион һум йүнәлтеләсәк – Рөстәм Хәмитов
Башҡортостанда йәшәүсе халыҡтарҙың туған телдәрен үҫтереүгә йөҙәрләгән миллион һум йүнәлтеләсәк – Рөстәм Хәмитов Фото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2017 йыл, 3 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Башҡортостан биләмәһендә йәшәүсе халыҡтарҙың туған телдәрен яҡлауға һәм үҫтереүгә бер нисә йөҙ миллион һум йүнәлтеләсәк. Ошондай һандарҙы килтерҙе төбәк етәксеһе Рөстәм Хәмитов Милләт-ара берҙәмлекте һәм татыулыҡты нығытыуға булышлыҡ итеү мәсьәләләре буйынса Советтың һәм Республика халыҡтары ассамблеяһы советының уртаҡ ултырышында.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, сентябрҙә Рәсәй Федерацияһы Президентының йөкләмәләрен бойомға ашырыу өсөн Рөстәм Хәмитов дәүләт телдәрен һәм республика халыҡтары телдәрен үҫтереү буйынса саралар тураһында указға ҡул ҡуйҙы. Документ өс төп йүнәлеш буйынса эште күҙаллай: Башҡортостандың дәүләт телдәрен һәм ундағы халыҡтарҙың телдәрен һаҡлау һәм үҫтереү буйынса дәүләт программаһын; республиканың дәүләт телдәрен һәм ундағы халыҡтарҙың телдәрен һаҡлауға, пропагандалауға һәм үҫтереүгә йүнәлтелгән проекттарҙы тормошҡа ашырыу өсөн йыллыҡ республика Башлығы гранттарын әҙерләү; шулай уҡ башҡорт телен һаҡлау һәм үҫтереү буйынса фонд ойоштороу.
— Өс йүнәлештең һәр ҡайһыһы етди рәүештә финансланасаҡ. Ул йөҙәрләгән миллион һумдан ашыу суммалар менән иҫәпләнәсәк, – тип белдерҙе Рөстәм Хәмитов. – Мәҫәлән: республика Башлығы гранттары – кәмендә 50 миллион һум. Фондтың башланғыс суммаһы ғына яҡынса 50 миллион һум буласаҡ. Дәүләт телдәрен һәм Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәрен һаҡлау һәм үҫтереү буйынса программа 100 миллион һумдан артасаҡ. Йәғни был ошо йүнәлештәге эшмәкәрлекте финаслауҙа ысынлап та ҙур алға китеш. Һуңғы йылдарҙағы финанслау менән сағыштырмаса, ул бер нисә тапҡырға ғына түгел, ә тиҫтәләгән тапҡырға артасаҡ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 442
АЛЛЮВИАЛЬ ТУПРАҠ, йылғаларҙың һыубаҫар туғайҙарында аллювий (ташылдыҡ) ултырмаларынан барлыҡҡа килгән тупраҡ төрө. Башҡортостанда аллювийҙың тупланыу процесына, кәҫ, глей һәм торф барлыҡҡа килеүенә ҡарап, йылға үҙәне буйында — аллювиаль кәҫле (ҡатламлы ябай, ҡатламлы йоҡа) һәм аллювиаль болон (ярмалы‑ҡатламлы); һыубаҫар туғайҙың үҙәк өлөшөндә — аллювиаль болон (ярмалы, ярмалы‑сәтләүекле, ҡараға оҡшаш тупраҡ, урман‑болон); һыубаҫар туғайҙың киртләс буйында аллювиаль һаҙ (болон‑һаҙ, ләмле‑глейлы, торфлы‑глейлы, торф ятҡылығы) тупрағын айырып йөрөтәләр. Тупраҡ киҫелешендә (өҫтән аҫҡа) кәҫле, минераль йәки торфлы, иллювиаль‑глейлы горизонттар һәм тупраҡ булдырыусы тоҡом айырыла. Тупраҡтың уңдырышлылығы аллювий ҡатламдарының физик һәм химик составына бәйле, һыубаҫар туғай үҙәненән үҙәк һәм киртләс буйына табан тупраҡтың органик һәм минераль матдәләр запасы, дөйөм азот һәм фосфор миҡдары, нигеҙҙәр м‑н туйындырылыуы һәм биологик активлығы арта. Һыубаҫар туғайҙың үҙәк өлөшөндәге А.т. йәшелсә, мал аҙығы культуралары үҫтереү, культуралы көтөүлектәр, сабынлыҡтар өсөн ҡулланыла. А.т. дөйөм майҙаны 850 мең га тәшкил итә (1995). А.т. башлыса төньяҡ урман‑дала зонаһында һәм көньяҡ урман‑дала зонаһында, Башҡортостандың Урал алдында Ағиҙел й. һәм уның ҡушылдыҡтарының (Ашҡаҙар, Тере Танып, Дим, Өршәк, Сәрмәсән һ.б.), Башҡортостандың Урал аръяғында Урал й. һәм уның ҡушылдыҡтарының һыубаҫар туғайҙарында таралған.
Әҙәб.: Туровцев М.М., Меринов М.М. Почвы пойм Башкирской АССР. Уфа, 1957.
И.М.Ғәббәсова
Тәрж. Р.М.Шәрипова


text:
- Подробности
- Просмотров: 235
СОЛТАНАЙ АУЫЛЫ МӘҘРӘСӘҺЕ, 19 б. 1‑се ярт. Пермь губернаһының Уҫы өйәҙе Солтанай а. (Пермь крайының Барҙы р‑ны) мәсете эргәһендә асыла, тип фараз ителә. Ырымбур мосолман диниә назараты ҡарамағында булған. Айырым шәхестәр аҡсаһына тотолған. Ир балалар ҡабул ителгән. Уҡыу программаһына дини предметтар (ҡара: Дини тәғлимәт) м‑н бергә ғәрәп теле, геогр., матем., төрки әҙәбиәте һ.б. дәрестәр ингән. Китапханаһы булған. Мәҙрәсә м‑н Ш.Сөнчәләй, Ш.Тулвинский эшмәкәрлеге бәйле. Революциянан (1917) һуң ябыла.
Ә.С.Мәүликәева
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Көньяҡ полюс
Көньяҡ ҡотоп, Көньяҡ полюс — Ер шарының әйләнеү күсәре Көньяҡ ярымшар яғында ер йөҙөн киҫеп үткән урын. Антарктидалағы Поляр яҫы тау эсендә бейеклектә урынлашҡан.
Көньяҡ ҡотоп тирәһендә боҙ ҡалынлығы — 2840 метр. Һауаның уртаса температураһы −48,9 °C (иң юғары −12,3 °C, иң түбән −82,8 °C).
1911 йылдың декабрь айында Көньяҡ Ҡотопҡа Руаль Амундсен етәкселегндәге норвег экспедицияһы барып етә. Был төркөмдә шулай уҡ Олаф Бьоланд, Сверр Хассел, Хельмер Хансен һәм Оскар Вистинг була. 1912 йылдың ғинуар айында — Роберт Скотт етәкселегендәге инглиз экспедицияһы Көньяҡ Ҡотопты яйлай. 1929 йылда американлы Р. Бэрд беренсе булып Көньяҡ Ҡотоп өҫтөнән самолётта осоп үтә. 1958 йылда В. Фукс һәм Э. Хиллари етәкселегендәге британ-Яңы Зеландия экспедицияһы Уэдделл дингеҙенән Росс дингеҙенә Көньяҡ Ҡотоп аша беренсе тапҡыр саңғыла һәм сылбырлы тәгәрмәсле тракторҙа трансарктик юл үтә.
Көньяҡ Ҡотопта 1957 йылдан АҠШ-тың Амундсен-Скотт ғилми станцияһы эшләй. Боҙҙар күсеше арҡаһында 2006 йылда станция ҡотоптан 100 метр самаһы ситтә булыуы билдәләнә. Көньяҡ ҡотопта боҙ аҫтында юғары энергиялы нейтрино детекторы IceCube эшләй. Детектор 1450—2450 метр боҙ аҫтында урынлашҡан, 1 кубик километр боҙ Черенков радиаторы урынына файҙаланыла.
Йөкмәткеһе
Асыу тарихы һәм ҡаҙаныштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1819 йылдың 31 мартында Крузенштерн диңгеҙ министры де Траверсеға поляр һыуҙарҙы өйрәнеү зарурлығы тураһында хат ебәрә. Хатта Крузенштерн ике экспедиция әҙерлергә тәҡдим итә — Төньяҡ һәм Көньяҡ ҡотопҡа. Һәр экспедицияға икешәр судно ебәрергә планлаштыра. 1819—1821 йылдарҙағы Көньяҡ ҡотоп экспедицияһына айырыуса иғтибар бүлә.
Нәтижәлә Антарктиданы аса, әммә көньяк материктың һыҙаттары һәм геологияһы XIX быуат аҙағына тиклем билдәһеҙ булап ҡала.
В 1839—1843 йылдарҙа Джеймс Кларк Росс «Эребус» «Террор» корабльдерендә үҙ заманы өсөн масштаблы Арктиканы тикшереү үткәрә, диңгеҙ һәм уның исеме менән аталған боҙлоҡ шельфын аса. 1841 йылда Джеймс Росс антарктида вулкандары булыуын аса, уларҙы корабль исемдәре менән Эребус и Террор тип атайҙар. В 1842 йылда Росс кешеләре беренсе булып көньяҡ киңлектең 78° сиген уҙалар. Тик Британия 60 йыл буйы Көньяҡ ҡотопҡа яңы экспедициялар сараһын үткәрмәй.
1897 йылда Норвегия поляр тиешереүсеһе Фритьоф Нансен егелгән эттәрҙә Көньяҡ ҡотопты яулау планын иғлан итә, әммә ул план тормошҡа ашмай.
Новегия тикшереүсеһе Карстен Борхгревинк 1899—1900 йылдарҙа Адэр морононда беренсе тапҡыр ҡыш үткәрә. Һуңынан «Южный Крест» экпедиция судноһы көньяҡҡа табан йүнәлә, 1839—1843 йылдарҙа Джеймс Росс тапҡан Бөйөк боҙ барьерға барып сыға. Борхгревин барьерҙың эске өлөшөнә кергән диңгеҙ ҡултығы булыуын аса, ҡултыҡты Кит ҡултығы тип атайҙар. 16 февралдә Борхгревинк, Уильям Колбек эт егелгән саналарҙа барьерға менеп 10 миль (16 км) төпкәрәк үтәләр һәм көньяҡ кнлектең 78° 50' сиген уҙалар, был көньяҡ ҡотапто өйрәнеү тарихында рекорд була.
Планетаның көньяк сиген яулауҙа икенсе аҙымды 1893 йылда Клемент Маркэм ойошторған Британия арктик экспедицияһы (1901—1904) була. Экспедиция начальнигы — Роберт Скотт. Экспедицияла буласаҡ бөйөк Антарктиканы өйренеүселәр Эрнест Генри Шеклтон, Эдвард Адриан Уилсон ҡатнаша. 1902 йылдың 2 ноябрендә был өсәү Көньяк ҡотопҡа походҡа сыға. Команданың әҙерһеҙ булыуы, егелгән эттәр менән мөғәләмә итеү күнеҡмәләре булмауы, шулай уҡ эске конфликттар, 30 декабрҙа команданы, көньяҡ киңлектең 82°11' һыҙатын үтеп (Скотт үлсәүе буйынса 82°17'), кире боролорға мәжбүр итә, улар 59 көндә көньяҡ ҡотопҡа тиклем юлдың өстәр бер өлөшөн үтә. Скотт, Уилсон һәм Шеклтон «Дискавери»ға 1903 йылдың 3 февралендә әйләнеп ҡайта. Уларҙың походы 93 тәүлек дауам итә, был ваҡыт эсендә 960 миль (1540 км) ара үтәләр. Среднесуточный переход равнялся 16 км[1].
1907 йылда Шеклтон егелгән эттәр урынына пони егеп үҙ экспедицияһын уҙғара. 1908 йылдың 29 октябрендә Шеклтон поляр поход күнекмәләре булмаған Джейсон Адамс, Эрик Маршалл һәм Фрэнк Уайлд менән берлектә Көньяҡ ҡотопҡа походҡа сыға. Тәүге план буйынса команда 4 ғинуарҙа Көньяҡ ҡотопҡа етергә тейеш була. Шеклтон яңы маҡсат ҡуйырға мәжбүр була: ҡотоптан 100 диңгеҙ миле (185 км) урынға барып етергә. Кешеләр бирешә, һәм 1909 йылдың 9 ғинуарында 88°23′ көньяҡ киңлек һәм 162° көнсығыш оҙонлоҡ сигендә, юлға сығыр алдынан бирелгән, «Юнион Джек» (Бөйөк Британия флагы), ҡаҙай. Кешеләр бирешә, һәм 1909 йылдың 9 ғинуарында 88°23′ көньяҡ киңлек һәм 162° көнсығыш оҙонлоҡ сигендә, юлға сығыр алдынан бирелгән, «Юнион Джек» (Бөйөк Британия флагы), ҡаҙай. Беренсе экспедиция тураһында отчёт яҙылған латун цилиндр ҡарға күмелә. Поляр плато король Эдуард VII хөрмәтенә атала[2]. Экспедицияның 73-сө көнөнә барыһы ла иҫән-һау әйләнеп ҡайта.
Роберт Скотт 1910 йылда үҙ экспедийияһын ойоштора. Улар Антарктидаға киткәндә, британлылар норвегиялылар Руал Амундсен экспедицияһы менән ярыша икәне билдәле була. Ике команда бер береһенән 650 км алыҫлыҡта урынлаша һәм күсенеү өсөн төрлө ысулдар ҡуллана, Скотт пони һәм механик снегоходтарға ышаныс белдерә, Амундсендың ҙур булмаған командаһы (9 кеше) һәм йөҙләгән эте була. 1911 йылдың 20 октябрендә эт егелгән дүрт санала юлға сығып, 14 декабрҙа 52 егелгән эт менән Амундсен командаһы (барлығы 5 кеше), поляр платоны текә Аксел Хейберг боҙлоғо аша үтеп, Көньяҡ котопто яулай. 1912 йылдың 26 ғинурында Амундсен командаһы тулы составта базаға әйләнеп ҡайта, 11 генә эт ҡала.
Аттар үлеү һәм автотранспорт боҙолоу сәбәпле Скотт командаһы үҙ көсөнә генә ышынырға мәжбүр була. 1912 йылдың 17 ғинуарында 5 кешелек Скотт командаһы Көньяҡ котопҡа барып етә, кешеләр бик йонсоған була. Британияның полюс командаһы кире юлда тулыһынса вафат була. Бынан һуң ҡотопта кешеләр тик 1956 йылда ғына аяҡ баҫалар.
Һауа юлы менән самолётта Көньяҡ ҡотопҡа беренсе тапҡыр 1928 йылдың 29 ноябрендә АҠШ армия капитаны Ричард Ивлин Бэрд барып етә, әммә төшмәй. Америкалылыр 1956 йылдың 31 октябрендә адмирал Джордж Дюфек башланғысы менән «Амундсен — Скотт» базаһын төҙөй башлай, бөтә төҙөлөш материалдары һәм ҡышлау припастары һауа юлы менән килтерелә.
Британия Берләшмәһе Экспедицияһы эшмәкәрлеге барышында ҡоро ер буйлап Көньяҡ ҡотопҡа барып етергә ирешәләр. Баштараҡ ҡотопҡа барып етеү бөтөнләй ҡаралмай, әммә Яңы Зеландия ҡатнашыусыһы Эдмунд Хиллари — билдәле спортсмен — үҙ ирке менән Көньяҡ ҡотопҡа юллана һәм 1958 йылдың 4 ғинуарында барып етә. 19 ғинуарҙа уға экспедиция начальныгы Вивиан Фукс ҡушыла, артабан ул юлын дауам итә һәм март башына Росс диңгеҙенә сыға, Антарктика материгын ҡоро юл менән үтеү тамамлана.
1980 йылдың 4 декабрендә сэр Ранульф Файнс етәкләгән Трансглобаль экспедиция Көньяҡ ҡотопҡа барып етергә ирешә.1989 йылдың 11 декабрендә Трансантарктик экспедиция ағзалары 221 көндә егелгән эттәрҙә, механик транспорт ҡулланмай бөтә ҡитғаны иң киң урынында киҫеп сыға. СССР-ҙан командала Виктор Боярский ҡатнаша.
1989 йылдың 30 декабрендә Арвид Фукс һәм Рейнольд Мейснер Көньяҡ ҡотопҡа барып етергә ирешә, улар эттәр һәм механик транспорт ҡулланмайса, мускул көсө һәм елкәндәр ҡулланып, Антарктида аша сыға.
Ҡотопто билдәләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Географик Көньяҡ полюс ҙур булмаған билдә һәм боҙға ҡаҙалған ҡолға менән билдәләнгән, йыл һайын йылдың беренсе көнөндә боҙ ҡатламы хәрәкәте булғанға дөрөҫләп ҡуйыла. Билдәлә Руаль Амундсен һәм Роберт Ф. Скотт килеп етеүге ирешкән дата һәм был полярниктарҙың ҙур булмаған цитаталары яҙылған. Эргәһенә Америка Ҡушма Штаттары флагы ҡуйылған.[3][4][5].
Географик Көньяҡ полюстан йыраҡ түгел церомониаль Көньяҡ полюс, Амундсен — Скотт станцияһында фотоға төшөү өсөн махсус урын, билдәләнгән. Был урынға Антарктида тураһында килешеү илдәре флагтары менән уратып алынған терәү өҫтөндәге металл шар ҡуйылған.
Климат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡыш ваҡытында көньяҡ ярымшарҙа (23 март — 23 сентябрь) Көньяҡ ҡотопҡа бөтөнләй ҡояш яҡтыһы төшмәй. Майҙан июльгә тиклем, оҙон эңерҙәр араһында, ай яҡтыһын һәм төньяҡ балҡышын иҫәпкә алмағанда, тулы ҡараңғылыҡ хөкөм һөрә. Йәй көнө (23 сентябрь — 23 март) ҡояш горизонт өҫтөндә, сәғәт йөрөнә ҡаршы хәрәкәт итә. Тик ул бер ваҡыттала юғары күтәрелмәй, иң бейек нөктәһе 22 декабрьҙа горизонт өҫтөнән 23,5° бейеклектә . Ер өҫтөнә төшкән ҡояш яҡтыһының ҙур өлөшөн аҡ ҡар кире сағылдыра. Диңгеҙ кимәленән юғары кимәлдә булыуы 2800 м һәм йылылыҡ булмауы менән берлектә Көньяҡ ҡотоп планеталағы иң һалҡын һәм ҡырыҫ урын булып тора, шулай ҙа иң түбән температура рекорды Төньяҡ ҡотопта түгел, шулай уҡ диңгеҙ кимәленән юғары урынлашҡан Антакркдидалағы Рәсәй станцияһы «Восток» янындағы нөктәлә[6] теркәлгән. Көньяҡ ҡотоп климаты Төньяҡ ҡотоп менән сағыштырғанда күпкә һалҡыныраҡ, бының сәбәбе — Көньяҡ ҡотоп ҡалҡыулыҡта һәм диңгеҙ ярҙарынан йыраҡ урынлашҡан, Төньяҡ ҡотоп диңгеҙ кимәлендә һәм төрлө яҡтан, йылылыҡ резервуары булап хеҙмәт иткән, океан менән уратып алынған.
Йәй уртаһында (дөрөҫөрәге, декабрь аҙағында) ҡояш иң юғары 23,5° бейеклектә булғанда, ғинуар температураһы −25,9 °C-ҡа етә. Ҡышын уртаса температура −58 °C тирәһе була. Иң юғары температура (−12,3 °C) 2011 йылдың 21 июлендә Амундсен-Скотт станцияһында теркәлгән, ә иң түбән температура 1982 йылдың 23 июлендә (−82,8 °C) теркәлгән (Ерҙә иң түбән температура 1983 йылдың 21 июлендә «Восток» сианцияһында −89,2 °C теркәлгән).
Астрономик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көньяҡ ҡотоптың координаталары көньяҡ киңлектең 90 градусы. Ҡотоптың оҙонлоғо юҡ, сөнки полюс аша бөтә меридиандар ҙа үтә.
- Ҡотопта көн оҙонлоғо 187 тәүлек. Төн — 178 тәүлек, шуның 15—16 тәүлегендә аҡ төндәр күҙәтелә.
Ер үҙ күсәре тирәләй әйләнгәнгә түгел, ЕрҠояш тирәләй әйләнгәнгә көн менән төн алышына, тәүлек әйләнәһенә Ҡояш күк көмбәҙендә горизонталь түңәрәк буйынса, дөрөҫөрәге ҡыя спираль буйынса хәрәкәт итә. Ҡояш горизонт өҫтөнә күтәрелгәс, 3 айҙан артығыраҡ (йәйге ҡояш торошона тиклем) күтәрелә, йәйге ҡояш торошо ваҡытында иң бейек нөктәлә була (күктә горизонталь хәрәкәт итеүен дауам итә), һуңынан 3 ай дауамында батыуын дауам итә. Атмосфера рефракциялары вариациялары булыу сәбәпле Ҡояш сыҡҡанын йәки байығанын бер нисә мәртәбә күрерге мөмкин. Ҡояштың үҙ диаметрының, 32′ тирәһе, рефракциялары булғанға, Ҡояш ике полюстанда күренә.
- Ҡотопта горизонт өҫтөндә Ҡояш бейеклеге, йәйге ҡояш торошо көнөндәге ≈23°26′ бейек күтәрелмәй. Сағыштармаса был күп түгел, ошо бейеклектә Мәскәү киңлегендә көн уртаһында 21 февралдә йәки 21 октябрҙа була.
- Күк көмбәҙендә Ай хәрәкәте Ҡояш хәрәкәтенә оҡшаған, тик айырмаһы шунда, тулы цикл бер йыл түгел, ә тропик ай (яҡынса 27,32 тәүлек). Ай ике аҙна буйы ҡыя спираль буйынса горизонттан иң бейек нөктәгә тиклем күтәрелә, киләһе аҙнала байый, һуңынан ике аҙна горизонт аҫтында була. Горизонт өҫтөнән Айҙың иң юғары бейеклеге 28°43′.
- Көньяҡ ҡотопта күк көмбәҙе экваторы горизонт һыҙығы менән тура килә. Күк көмбәҙе экваторынан көньяҡтағы йондоҙҙар батмайҙар, төньяҡтағы барлыҡ йондоҙҙар сыҡмай, сөнки горизонт өҫтөндәге йондоҙҙар бейеклеге үҙгәрмәй. Надирҙа Поляр йондоҙ (дөрөҫөрәге — донъяның төньяҡ полюсы), ә зенитта — донъяның Көньяҡ полюсы. Горизонт өҫтөндә йондоҙҙар бейеклеге даими һәм уларҙың ауышлағына тигеҙ (рефракцияны иҫәпкә алмағанда).
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Төньяҡ ҡотоп
- Көньяҡ магнит ҡотоп
- Тыныслыҡ (антарктик станция)
- Шәреҡ (антарктик станция)
- Антарктика
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Preston, 1999, p. 67
- ↑ Шеклтон1, 1910, p. 210
- ↑ «Marker makes annual move», Antarctic Sun. January 8, 2006; McMurdo Station, Antarctica.
- ↑ http://www.classicalarchives.com/prs/astro/Antarctica/0640-Sign_at_the__moving__actual_geographical_South_Pole.jpg
- ↑ Kiefer, Alex South Pole Marker (January 1994). Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 ғинуар 2013. 24 март 2008 тикшерелгән.
- ↑ Science question of the week, Goddard Space Flight Center.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Көньяҡ полюста асыу (Амундсен — Скотт) Зиновий Каневский мәҡәләһе, «Аванта+, География», Мәскәү, 1994 йыл
- С. Курий — нисек эттәр Көньяҡ полюсты асты — «Время Z» журналында мәҡәлә
- Көньяҡ ҡотоп фотопанорамаһы 360° — ҡарау өсөн рәсемгә баҫырға
- Көньяҡ ҡотопта һауа торошо — 6 сәғәт һайын метеомәғлүмәт (инг.)
- Веб-камера — Көньяҡ полюс онлайн
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Полюсы Земли // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)


text:
Сәйәсмән
Сәйәсмән, сәйәси эшмәкәр — сәйәси эшмәкәрлек менән профессиональ нигеҙҙә шөғөлләнгән кеше. Сәйәси эшмәкәрлек башҡарма (президент, премьер-министр, министрҙар кабинеты ағзаһы) һәм закондар сығарыу (төрлө кимәл парламенттарының, ҡала советтарының депутаттары һ.б.) власы органдарында, шулай уҡ сәйәси партиялар функционерҙары сифатында тормошҡа ашырыла ала. Сәйәсмәндең төп маҡсаты — власҡа килеү.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Сәйәсәт
- Сәйәси власть
- Сәйәси ораторҙар
- Сәйәси партия
- Политология
- Сәйәси клуб
- Дәүләт эшмәкәре
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ракитянский Н. М. Личность политика: теория и методология психологического портретирования
- Сайт о биографиях политических деятелей.. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 август 2011. 23 июль 2011 тикшерелгән.
- Сайт о политике и политиках. Новости политики, биографии и др.. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 август 2011. 25 март 2009 тикшерелгән.
- HomoPoliticus. Политики и государственные деятели России. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 август 2011. 25 март 2009 тикшерелгән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 226
ТОРЛАҠ ТӨҘӨЛӨШӨ ФОНДЫ, ДУП. Торлаҡ һәм уға бәйле объекттар төҙөлөшөнөң инвесторы, заказсы‑төҙөүсеһе, генераль подрядсыһы функцияларын үтәй; торлаҡ төҙөлөшөн финанслай; һәр кем алырлыҡ торлаҡ баҙарын формалаштырыуға, йорттар төҙөүҙең производство базаһын үҫтереүгә, яңы технологияларҙы, фән һәм техника ҡаҙаныштарын индереүгә һ.б. булышлыҡ итә. Өфөлә урынлашҡан. Респ. бөтә ҡалалары һәм райондарында эшләй. 2010 й. 160 кеше эшләгән; устав фонды күләме — 235,5 млн һум. 1997 й. Башҡортостан Республикаһы Президенты эргәһендә Торлаҡ төҙөлөшө фонды булараҡ ойошторола, 2004 й. алып БР‑ҙың Торлаҡ төҙөлөшө фонды исемен һәм хәҙ. статусын йөрөтә.
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 423
“ЛЕРМОНТОВ ҮҘӘГЕ” Башҡортостан Республикаһы хәйриә йәмәғәт ойошмаһы, тыуған ил мәҙәниәтен пропагандалау маҡсатында булдырылған. Өфөлә урынлашҡан. 1992 й. ойошторола. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: М.Ю.Лермонтовтың тормошон һәм ижадын өйрәнеү, уға арналған саралар, камерный әҙәби‑муз. һәм тематик осрашыуҙар, күргәҙмәләр ойоштороу. Үҙәк “Лермонтов мираҫы” (“Лермонтовское наследие”, Мәскәү) ассоциацияһы м‑н, Лермонтовтың Рәсәйҙәге һәм сит илдәрҙәге нәҫелдәре м‑н ижади бәйләнеш тота, Бөтә Рәсәй Лермонтов көндәрен үткәреүҙә ҡатнаша, БР‑ҙың, РФ‑тың, сит илдәрҙең әҙәби һәм художестволы музейҙары м‑н хеҙмәттәшлек итә.
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
- Подробности
- Просмотров: 926
ДӘҮЛӘТ ФЛАГЫ, дәүләт гербы һәм дәүләт гимны менән бер рәттән дәүләттең рәсми символы. Башҡортостан Республикаһында БР-ҙың 1992 й. 25 февр. “Башҡортостан Республикаһының Дәүләт флагы тураһында” ғы Законы менән раҫланған. Авторҙары — О.Е.Асабина, У.Т.Мәсәлимов. БР Конституцияһына һәм БР‑ҙың 1999 й. 6 июлендәге “Башҡортостан Республикаһының дәүләт символикаһы тураһында”ғы Законына ярашлы, Д.ф. зәңгәр, аҡ һәм йәшел төҫтәге горизонталь һыҙаттарҙан торған өс төҫлө тура мөйөшлө туҡыманан ғибәрәт. Аҡ һыҙаттың уртаһында алтынһыу түңәрәк эмблема һүрәтләнгән, уның эсенә стилләштерелгән ҡурай сәскәһе төшөрөлгән. Д.ф. төҫтәре һәм эмблемаһы билдәле бер символик мәғәнәгә эйә. Зәңгәр төҫ — респ. халыҡтарының аңлайышлы, изге һәм саф ниәттәрен; аҡ — тыныслыҡ һөйөүҙе, асыҡлыҡты, үҙ-ара хеҙмәттәшлеккә әҙер булыуҙы; йәшел — азатлыҡты, тормоштоң мәңгелеген кәүҙәләндерә; ҡурай сәскәһе — дуҫлыҡты, уның ете тажы Башҡортостан Республикаһы терр‑яһында йәшәгән халыҡтарҙың берләшеүенә башланғыс һалған ете ырыуҙы символлаштыра. БР‑ҙың Д.ф. дәүләт власы һәм идара органдары биналарының өҫтөндә даими күтәрелеүле тора, республиканың юғары вазифалы кешеләренең кабинеттарына һ.б. ҡуйыла. Д.ф., БР-ҙың Д.ф. т‑дағы положение талаптарын үтәп, дәүләт һәм милли символ сифатында биҙәү өсөн файҙаланыу рөхсәт ителә. Халыҡ алдында Д.ф. ихтирамһыҙлыҡ күрһәткән өсөн юридик яуаплылыҡ ҡаралған.
З.И.Йәнекәев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Иғтибар үҙәгендә – матбуғатҡа яҙҙырыу
26 ноября 2014 йыл | Матбуғат
24 ноябрҙә БР Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы етәксеһе Борис Мелкоедов 2015 йылдың тәүге ярты йыллығына матбуғат баҫмаларына яҙылыу бу-йынса видеоселектор кәңәшмәһе уҙғарҙы. Уның эшендә "Рәсәй Почтаһы”ның филиалы, БР Федераль Почта элемтәһе идаралығы директоры Ирек Ғәлимов һәм ваҡытлы матбуғатҡа яҙҙырыуға яуаплы етәкселәр ҡатнашты.
Һынауҙа һынатмайыҡ!
24 ноября 2014 йыл | Матбуғат
- "Табын”дың шәмбе һаны булманы. Почтальоныбыҙ редакциянан таптырығыҙ, тине. Гәзитте бөтә уҡыусыларға ла етерлек итеп баҫтырмайһығыҙмы ни? – аҙнаның тәүге эш көнө ошондай шылтыратыуҙарҙан башланды. Уларҙың һәр береһенә гәзит булмауҙың сәбәбен аңлатып бирергә тура килде. Эйе, үткән шәмбе Талбазы почтампынан Красноусол почта бүлексәһенә 100 дана "Табын”ды ебәрергә "онотҡандар”. Һөҙөмтәлә, был һан уҡыусыға шаршамбы көнө генә барып етте.
Ун көнлөктә яҙылып өлгөрөгөҙ!
01 октября 2014 йыл | Матбуғат
4 октябргә тиклем гәзитебеҙгә осһоҙораҡ хаҡҡа яҙылырға мөмкин булыуы хаҡында хәбәр иткәйнек инде. "Табын”дың дуҫтары был мөмкинлекте ҡулдан ысҡындырмаҫ, гәзиткә дәррәү яҙылырҙар тип өмөтләнәбеҙ. Шулай итеп, 4 октябргә тиклем һеҙ "Табын”ға 585 һум 24 тингә, пенсионерҙар – 534 һум 34 тингә яҙыла алаһығыҙ. Шәмбе һанын ғына алдырырға теләүселәр 6 айға 387 һум 72 тингә, пенсионерҙар 349 һум 92 тингә яҙыла ала.
“Гәзиткә яҙыл да бүләктәр отошонда ҡатнаш!”
24 сентября 2014 йыл | Матбуғат
"Рәсәй Почтаһы” 25 сентябрҙән 4 октябргә тиклем ваҡытлы матбуғатҡа яҙылыусыларҙы дәртләндереү, әүҙемләштереү ниәтендә "Гәзиткә яҙыл да бүләктәр отошонда ҡатнаш!” реклама акцияһы үткәрә.
25 сентябрҙән 4 октябргә тиклем Матбуғатҡа яҙылыу ун көнлөгө була
24 сентября 2014 йыл | Матбуғат
2015 йылдың беренсе яртыһына матбуғат баҫмаларына яҙылыуҙы әүҙемләштереү, гәзит-журналдарҙың тиражын арттырыу маҡсатында "Рәсәй Почтаһы” 25 сентябрҙән 4 октябргә тиклем Бөтә Рәсәй буйынса матбуғатҡа яҙылыу ун көнлөгө иғлан итте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 193
ТЕЛӘҮҒОЛ ҠУРҒАНДАРЫ, 14—15 бб. археологик ҡомартҡыһы. Ҡыуандыҡ ҡ. көнбайышҡа табан 5 км алыҫлыҡта Һаҡмар й. уң ярында Алатекәтау түбәһендә урынлашҡан. 1980 й. В.А.Ивановтарафынан асыла һәм тикшерелә. Ҡомартҡы таш-тупраҡ өйөп яһалған 4 ҡурғандан (диам. 4—4,6 м) тора, улар араһында 2 ир‑егет, 1 ҡатын‑ҡыҙ ҡәбере һәм буш ҡәбер (кенотаф) табылған. Мәйеттәр оҙонса түңәрәк ҡәбер соҡорҙарында (тәрәнлеге 1 м тиклем) салҡан һалып, башы м‑н төньяҡҡа һәм көнбайышҡа ҡаратып ерләнгән; ҡатын‑ҡыҙ ҡәберендә йоҡа таҡта йәшник табылған. Ир‑егет ҡәберҙәрендә ҡорал (тимер бысаҡтар, тимер һәм һөйәк уҡ башаҡтары, һаҙаҡ элмәктәре), арка формаһындағы тимер өҙәңгеләр, хайуан һөйәктәре, ҡәберҙәрҙең береһендә — 14 б. (Үзбәк һәм Йәнебәк хандар идара иткән осор) ҡараған 2 көмөш тәңкә, эйәрле ат ҡалдыҡтары, ҡатын‑ҡыҙҙыҡында баш кейеме киҫәктәре (баҡыр тәңкә тегелгән туҙ көпшә, ҡыҙыл, фараз ителеүенсә, ебәк туҡыма киҫәге), көҙгөләр (йәшел ебәк ҡап эсендә) табылған. Р.М.Йосопов тикшеренеүҙәре б‑са, ир‑егеттең баш һөйәктәре европеоид, ҡатын-ҡыҙҙыҡы башлыса монголоид антропологик типтарына ҡарай. Ҡомартҡылар ҡыпсаҡтарҙан ҡалған, тип фараз ителә. Т.ҡ. материалдары Археология һәм этнография музейында һаҡлана.
В.А.Иванов
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Башҡортостанда III «Йәйге Кубок 2018» төбәк-ара юмор кубогы уҙғарыла
08 августа 2018 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Башҡортостандың Бөрйән районында Рәсәйҙә Ирекмән йылына һәм Башҡортостанда Ғаилә йылына арналған III «Йәйге Кубок 2018» төбәк-ара юмор кубогы ойошторола. Сара 14 августа була.
Башҡортостандың Милли архивы тарихи документтарҙың күсмә күргәҙмәләрен ойоштора 1
08 августа 2018 йыл | Йәмғиәт
Байрам барышында Башҡортостандың Милли архивы «Архив документтарында — Учалы районы тарихы» темаһына күсмә күргәҙмә ойошторҙо. Унда ревизия яҙмалары, легендар полководец Муса Мортазиндың шәхси архивынан документтар, уҙған быуаттың 30-60-сы йылдарының партия һәм комсомолдың район комитеттары материалдары күсермәләре һәм «Табын», «Беҙ — табындар» китаптары ҡуйылғайны. Республика Милли архивы директоры урынбаҫары Нияз Сәлимов күргәҙмәләге документтар һәм китаптар тураһында ентекле мәғлүмәт бирҙе.
Республикала һауа температураһының ҡапыл түбәнәйеүе көтөлә
08 августа 2018 йыл | Яңылыҡтар
Башҡортостанда һауа температураһының ҡапыл түбәнәйеүе көтөлә. Башгидрометүҙәк синоптиктары мәғлүмәттәренә ярашлы, иртәгә, 9 августа уҡ, республикала һауа температураһыныъң көндөҙ 14-19, көньяҡта 24 градусҡаса йылы булыуы күҙаллана. Төндә һиҙелерлек температура тирбәлеүҙәре фаразланмай.
Өфөлә «Башнефть-Новойл» эшсеһе лифт шахтаһына төшөп һәләк булған
08 августа 2018 йыл | Яңылыҡтар
Дәүләт хеҙмәт инспекцияһы Ростехнадзорҙың республика идаралығы менән берлектә Өфөләге «Башнефть-Новойл» заводында булған бәхетһеҙ осраҡты тикшерә башланы.
Башҡортостандың Благовещен районында үткән дауыл эҙемтәләре хаҡында тулыраҡ мәғлүмәт билдәле булды
08 августа 2018 йыл | Яңылыҡтар
Башҡортостандың Благовещен районында үткән дауыл эҙемтәләре хаҡында тулыраҡ мәғлүмәт билдәле булды. 7 августа төндә, халыҡтың күбеһе йоҡлаған мәлдә, Осиповка ауылында көслө ел башлана. Көсәйгән сағында өйҙәрҙең ҡыйыҡтарын алып ташлай.


text:
- Подробности
- Просмотров: 446
ЙОМАҠ ТОРАМАЛАРЫ, бронза быуаты археологик ҡомартҡылары. Береговка археологик микрорайоны ҡомартҡылары төркөмөнә инәләр. Мәләүез р‑ны Йомаҡ а. эргәһендә Ағиҙел й. иҫке үҙәненең уң ярында ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. 4 торама табылған. Й.т.I ауылдан көньяҡ-көнсығышҡа табан 0,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 1952 й. В.П.Викторов тарафынан асыла, 1978 й., 1982 й. В.С.Горбунов өйрәнә. Майҙаны 4800 м2, 134 м2 ҡаҙылған. Оҙонса түңәрәк формалағы торлаҡ табылған (15×20 м). Керамика Абаш мәҙәниәте, Алакүл мәҙәниәте, Бура мәҙәниәте һауыттарынан ғибәрәт. Эш ҡоралдары (таш иген онтағыстар, төйгөстәр), металл эшкәртеү әйберҙәре (таш һандалдар, балсыҡтан яһалған иретеү табағы ярсыҡтары), хайуан һөйәктәре табылған. Й.т.II ауылдан көньяҡ-көнбайышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 1978 й. Горбунов тарафынан асыла һәм тикшерелә, 1987 й. Горбунов м‑н М.Ф.Обыдённов өйрәнә. Майҙаны 12 мең м2, 240 м2 ҡаҙылған. Таш усағы, хужалыҡ соҡоро һәм ҡоҙоғо булған тура мөйөшлө 13 ер өҫтө торлағы (5,6×10,4 м) табылған. Керамика Алакүл, Бура, Межа мәҙәниәте һауыттарынан ғибәрәт. Эш ҡоралдары (бронза беҙҙәр, таш иген онтағыстар, төйгөс, ҡырғыс, арҡыры балта), ҡорал (таш бысаҡтар, һөйәк уҡ башаҡтары), металл эшкәртеү ҡоралдары (таш сүкеш, балсыҡтан яһалған иретеү табаҡтары, тигелдәр, сүместәр), хайуан һөйәктәре табылған. Й.т.III ауылдан көнбайышҡа табан 2—2,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 1987 й. Горбунов тарафынан асыла һәм өйрәнелә. 320 м2 ер ҡаҙылған. Усаҡлы 5 торлаҡ, улар тирәләй бағана соҡорҙары, көл табылған. Эш ҡоралдары (таш төйгөс, орсоҡбаш, һөйәк беҙ һәм тишкестәр), бронза сулпы, металл эшкәртеү ҡоралдары асыҡланған. Й.т.IV ауылдан көньяҡҡа табан 0,7 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Юл төҙөү эштәре барышында табылған, 1989 й. Горбунов тарафынан тикшерелә. 412 м2 ҡаҙылған. 6 ҡоролма, ш. иҫ. тура мөйөшлө 2 ер өҫтө торлағы (яҡынса 9×12 м), табылған. Керамика Абаш һәм Бура мәҙәниәте һауыттарынан ғибәрәт. Металл иретеү табаҡтары ярсыҡтары, таш балталар, бронза беҙ, һөйәк бырауҙар һәм тишкестәр табылған. Халҡы малсылыҡ һәм тимер эшкәртеү м‑н шөғөлләнгән. Й.ҡ. материалдары БДПУ фондында һаҡлана.
Әҙәб.: Горбунов В.С. Поселенческие памятники бронзового века в лесостепном Приуралье. Куйбышев, 1989.
В.С.Горбунов
Тәрж. М.В.Хәкимова


text:
Башҡортостан ҡурсаулығы
Башҡортостан ҡурсаулығы (йәки Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығы) — Башҡортостандың Бөрйән районында урынлашҡан, ғәйәт бай үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһын, күп төрлө тәбиғәт ҡомартҡыларын, Көньяҡ Уралдың ҡатнаш һәм киң япраҡлы урман комплексын берләштергән ҡурсаулыҡ.
Йөкмәткеһе
ТарихыҮҙгәртергә
Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы 1929 йылдың 3 сентябрендә заповедник ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә, һәм ул 1930 йылдың 11 июнендә эшләй башлай. 1951 йылда ҡурсаулыҡ бөтөрөлә һәм уның биләмәләрендә урман хужалығы ойошторола. Урманды әүҙем һәм контролһеҙ киҫеү башлана. 1958 йылдың ноябренән ҡурсаулыҡ тергеҙелә, 1986 йылға тиклем бөгөнгө «Шүлгәнташ ҡурсаулығы»н да үҙ эсенә ала һәм уның исеме менән йөрөтөлә[1].
Маҡсаты һәм бурыстарыҮҙгәртергә
Ҡурсаулыҡ Көньяҡ Уралдың үҙәгендә, Бөрйән районының матур тәбиғәт ҡосағында 75 мең гектар майҙанды биләй. Ойошторолоуының тәүге көндәренән үк бындағы тәбиғәт байлығын һаҡлауға һәм ишәйтеүгә ҙур иғтибар бирелә, бар-төр һунарсылыҡ тыйыла.
Бөтә донъяға билдәле Шүлгәнташ мәмерйәһе РСФСР хөкүмәте ҡарары менән әһәмиәтле һәм мөһим тәбиғәт ҡомартҡылары комплекстары иҫәбенә индерелде. 1959 йылда бында юғары палеолит дәүерендә йәшәгән тәүтормош кешеләренең ҡаяға төшөргән уникаль һүрәттәре табылды.
Ҡурсаулыҡ территорияһы ике ҙур өлөштән тора: Үҙән һәм Ағиҙел буйы биләмәләре. Бында 800-ҙән ашыу үҫемлек төрҙәрен осратырға мөмкин, уларҙың күптәре СССР-ҙың «Ҡыҙыл китабына» индерелгән). Урмандары осһоҙ-ҡырыйһыҙ, саф һыулы йылғалары балыҡҡаға бай, бында хәҙер һирәк осрай торған бағыр, бәрҙе һәм ҡыҙылбалыҡ та һаҡланған.
100-ҙән ашыу төрлө баллы сәскә атҡан туғайҙары умартасылыҡ, ә урмандары солоҡсолоҡ өсөн бигерәк тә уңайлы.
Ҡурсаулыҡтың төп бурыстарының береһе — ошо тәбиғәт ҡомартҡыларын һаҡлап ҡалыу.
Ҡурсаулыҡтың хайуандар донъяһыҮҙгәртергә
Ҡурсаулыҡтың хайуандар донъяһы ғәжәп бай һәм күп төрлө. Хеҙмәткәрҙәрҙең күҙәтеүе аҫтында бөтә кейектәр һәм ҡоштар иректә йәшәй. Бында мышы, марал, ҡоралай, ҡуян, шәшке, һары шәшке, тау шәшкеһе, айыу, һеләүһен, бүре, төлкө, тейен, бөркөт, һуйыр, ҡор, сел, ябалаҡ һәм башҡа йәнлектәр, ҡоштар бар. Хайуандар тураһында тейешле хәстәрлек күрелә: маралдар, мышылар, ҡоралайҙар өсөн ҡышҡылыҡҡа бесән әҙерләнә, күп урындарға таш тоҙ ҡуйыла. Ҡоштар өсөн оялар эленә.
ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә
- ↑ «ООПТ России» сайты. Башкирский Заповедник (рус.) (Тикшерелгән 4 март 2016)
ҺылтанмаларҮҙгәртергә
- Кучеров Е. В., Ниғмәтуллин А. Ф., Япаров И. М. Башҡорт ҡурсаулығы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- «ООПТ России» сайтында ҡурсаулыҡ тураһында
- «СканЭкс» үҙәге сайтында Башҡортостан ҡурсаулығы картаһы тураһында
- florAnimal сайтында ҡурсаулыҡ тураһында


text:
Ленин Владимир Ильич(В. И. Ленин битенән йүнәлтелде)
Ҡалып:Взвешенность Ҡалып:Однофамильцы3 Ҡалып:Перенаправление
[8]. Икенсе фараз буйынса, ул Екатерина II Рәсәйгә саҡырып килтергән немец колонистары ғаиләһенән[9]. Лениндың нәҫелен тикшергән совет яҙыусыһы Мариэтта Шагинян раҫлауынса, «Александр Бланк украин булған».
1879—1887 йылдарҙа Владимир Ульянов Семберҙәге беренсе классик гимназияла уҡый һәм, уны алтын миҙалға тамамлап, Ҡазан университетының юридик факультетына уҡырға инә. Үҙенең уҡыусыһының латинды һәм телде үҙләштереүҙәге ҙур уңыштары айҡанлы уға тарих-тел факультетына инергә кәңәш биргән гимназияның ул саҡтағы етәксеһе Ф. М. Керенский (Рәсәйҙең 1917 йылдарҙағы Ваҡытлы Хөкүмәте башлығы Александр Керенскийҙың атаһы) Володя Ульяновтың был аҙымын тәрән ҡәнәғәтһеҙлек менән ҡабул итә[10].
1887 йылға тиклем Владимир Ульяновтың ниндәйҙер революцион эшмәкәрлеге тураһында бер нимә лә билдәле түгел. Был ваҡытҡа ул суҡынған була һәм 16 йәшенә тиклем урындағы православие дине ойошмаһына ҡарай. Уның диндән ситләшеүе 1886 йылға тура килә тип фаразларға кәрәк[11]. Уның гимназиялағы Дин предметы буйынса билдәләре тик «отлично» була[12], ҡалған фәндәр буйынса ла шулай уҡ яҡшы уҡый. Уның өлгөргәнлек аттестатында бары бер «дүртле» билдәһе — логиканан була. Гимназияның 1885 йылғы уҡыусылары исемлегендә Владимир — «зирәк, тырыш һәм йыйнаҡ уҡыусы. Бар предметтар буйынса ла бик яҡшы өлгәшә. Үҙен өлгөлө тота» тип билдәләнгән. 1880 йылда уҡ, беренсе синыфты тамамлағандан һуң, ул тәүге бүләккә лайыҡ була — тышлығына «Инсафлылыҡ һәм уңыштар өсөн» тип баҫып яҙылған китап менән маҡтау ҡағыҙы бирелә.
1887 йылдың 8 (20) майында өлкән ағаһы Александр Ульянов, император Александр III-не үлтерергә теләүселәр заговорында ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп, үлем язаһына хөкөм ителә. Александрҙың революцион эшмәкәрлеге хаҡында бер ни белмәгән Ульяновтар ғаиләһе өсөн был оло ҡайғы була.
Ҡазан университетында Владимир студенттарҙың Лазарь Богораз етәкләгән «Халыҡ азатлығы» («Народная воля») тигән йәшерен түңәрәгенә йәлеп ителә. Өс айҙан һуң, университеттың яңы уставы айҡанлы сыҡҡан студенттар сыуалышында ҡатнашҡаны өсөн ул уҡыуҙан ҡыуыла[13]. Сыуалыштарҙан зыян күргән инспектор һүҙҙәренсә, Ульянов ғауғасы студенттарҙың беренсе рәтендә була.
Был ваҡиғаларҙан һуң икенсе төндә башҡа ҡырҡ студент менән бергә Владимир ҙа ҡулға алына. Улар барыһы ла университеттан ҡыуыла һәм һөргөнгә оҙатыла. Владимир Ульянов 1888—1889 йылдың ҡышына тиклем Ҡазан губернаһының Лайыш өйәҙе Кокушкино ауылында (хәҙер Татарстандың Питрәч районы Ленино-Кокушкино ауылы) йәшәй.
Тикшереү ваҡытында, йәш Ульяновтың алда телгә алынған Богораз түңәрәге менән бәйләнеше асыҡланғанлыҡтан һәм уның ағаһының батшаға ҡаршы булғаны өсөн, үлем язаһына тарттырылғанлыҡтан, ул полиция күҙәтеүе аҫтында булырға тейешле «ышанысһыҙҙар» исемлегенә эләгә. Шул сәбәптән уға университетта уҡыуын дауам итергә рөхсәт ителмәй, әсәһенең был турала юллауҙары бер-бер артлы кире ҡағыла. Америка ғалимы, Рәсәй тарихы белгесе Ричард Пайпс билдәләүенсә[14],
Йөкмәткеһе
Революцион эшмәкәрлегенең башыҮҙгәртергә
1888 йылдың көҙөндә Ульянов Ҡазанға ҡайтырға рөхсәт ала, һуңыраҡ Рәсәйҙә марксизмды тәүге пропагандалаусыларҙың береһе Николай Федосеев ойошторған түңәрәккә инә. Бында Карл Маркс, Фридрих Энгельс һәм Георгий Плеханов әҫәрҙәрен өйрәнәләр һәм тикшерәләр. Был турала 1924 йылда Н. К. Крупская «Правда» гәзитендә түбәндәгеләрҙе яҙып сыға: «Плехановты Владимир Ильич мөкиббән булып ярата. Плеханов уның үҫешендә ҙур роль уйнай, дөрөҫ революцион ҡараш табырға ярҙам итә, шуға ла Плеханов уның өсөн оҙаҡ ваҡыт юғары өлгө (ореол) була: Плеханов менән хатта ваҡ ҡына айырымлыҡтарҙы ла ул ныҡ ауыр кисерә»[15].
1889 йылдың майында М. А. Ульянова Һамар губернаһына ҡараған Алакаевкала 83,5 дисәтинә (91,2 гектар) ер биләме булған имение һатып ала, һәм ғаилә шунда йәшәргә күсенә. Әсәһенең ныҡышмалы үтенесенә ҡаршы килә алмаған Владимир хужалыҡ менән идара итеп ҡарай, әммә әллә ни эш ҡыра алмай[16]. Яҡын-тирәлә йәшәгән крәҫтиәндәр, яңы хужаларҙың тәжрибәһеҙлегенән файҙаланып, уларҙың атын һәм ике һыйырын урлап алып китә[16]. Һөҙөмтәлә Ульянова башта ер биләмәһен, аҙаҡтан өйөн дә һата[16]. Совет заманында был ауылда Лениндың йорт-музейы булдырыла[17].
1889 йылдың көҙөндә Ульяновтар ғаиләһе Һамар ҡалаһына күсенә. Ленин бында ла урындағы революционерҙар менән бәйләнеш тота.
Ричард Пайпс фекеренсә, 1887—1891 йылдар арауығында йәш Ульянов, язалап үлтерелгән ағаһы артынан, «Халыҡ азатлығы» («Народная воля») яҡлы булып китә. Ҡазанда һәм Һамарҙа уның ағзаларын махсус эҙләп таба, уларҙан был ваҡытта «һөнәри революционерҙарҙың» конспирациялы һәм дисциплиналы ойошмаһы булып күренгән ошо хәрәкәттең практик эшмәкәрлеге хаҡында белешмә ала.
1890 йылда властар йомшара һәм Владимир Ульяновҡа экстерн рәүешендә имтиханға әҙерләнергә рөхсәт бирә. 1891 йылдың ноябрендә Ленин Петербург университетының юридик факультеты курсы буйынса экстерн формала имтихан тапшыра[18]. Бынан һуң ул иҡтисад темаһына бик күп хеҙмәттәр өйрәнә, бигерәк тә ауыл хужалығы буйынса земство отчеттарына ҙур иғтибар бүлә.
1892—1893 йылдар барышында Плеханов хеҙмәттәренең ныҡлы тәьҫире аҫтында Лениндың фекерҙәре «Халыҡ азатлығы» («Народная воля») хәрәкәте ҡараштарынан социал-демократик йүнәлешкә үҙгәрә башлай. Ул 1893 йылда уҡ заманы өсөн яңы доктрина эшләй: унда халҡының биштән дүрт өлөшө крәҫтиәндәр булған Рәсәй «капиталистик ил» итеп иғлан ителә. Ленинизмдың төп ҡараштары (кредоһы) 1894 йылда тулыһынса формалаша: «рус эшсеһе, барлыҡ демократик элементтарҙы етәкләүгә күтәрелеп, абсолютизмды ҡолатасаҡ һәм рус пролетариатын бөтә илдәрҙең пролетарийҙары менән бергә асыҡ сәйәси көрәш юлынан еңеүле коммунистик революцияға алып барасаҡ».
Тикшеренеүсе М. С. Восленский «Номенклатура» хеҙмәтендә билдәләүенсә,
1892—1893 йылдарҙа Владимир Ульянов Һамарҙа адвокат ярҙамсыһы була, башлыса енәйәт эштәрен алып бара"[19].
1893 йылда Ленин Санкт-Петербургка күсә һәм адвокат ярҙамсыһы хеҙмәтен дауам итә[20]. Петербургта ул марксистик политэкономия проблемалары, рус азатлыҡ хәрәкәте тарихы, Рәсәй империяһы ауылдары һәм сәнәғәтенең реформанан һуң капиталистик эволюция тарихтары буйынса хеҙмәттәр яҙа. Уларҙың бер өлөшө легаль донъя күрә. Был ваҡытта шулай уҡ социал-демократик партия программаһын эшләй. В. И. Лениндың публицист һәм бай статистик материалдар нигеҙендә Рәсәйҙә капитализм үҫешен тикшереүсе булараҡ эшмәкәрлеге уға социал-демократтар һәм оппозицион ҡарашлы либераль эшмәкәрҙәр араһында, шулай уҡ рус йәмғиәтенең башҡа күп кенә даирәләрендә киң билдәлелек килтерә[21].
Ричард Пайпс фекеренсә, 1893 йылда Петербургка килгәндә, 23 йәшендә Ленин шәхес булараҡ тулыһынса өлгөрә:
1895 йылдың майында Ульянов сит илдәргә сығып китә: Швейцарияла Георгий Плеханов, Германияла — Вильгельм Либкнехт, Францияла — Поль Лафарг һәм халыҡ-ара эшселәр хәрәкәтенең башҡа эшмәкәрҙәре менән осраша. Шул уҡ йылда, Петербургҡа ҡайтҡас, Юлий Мартов һәм башҡа йәш революционерҙар менән бергә тарҡау марксистик түңәрәктәрҙе "Эшселәр синыфын азат итеү өсөн көрәш союзы"на берләштерә[22]. Плеханов йоғонтоһонда Ленин, батша Рәсәйен ярым феодаль ил тип иғлан итеп, уны «капиталистик» ил тип атаған үҙенең элекке доктринаһынан өлөшләтә баш тарта. Хәҙер инде «Либераль буржуазия» менән берлектә самодержавиены ҡолатыу уның өсөн иң яҡын маҡсатҡа әйләнә. «Көрәш союзы» эшселәр араһында әүҙем пропаганда эшмәкәрлеген йәйелдерә, 70-тән артыҡ листовка баҫтырып тарата[23]. 1895 йылдың декабрендә "Союз"дың башҡа күп ағзалары менән бер рәттән Ульянов ҡулға алына. Йылдан артыҡ төрмәлә тотолғандан һуң, 1897 йылда Енисей губернаһы Минусинск өйәҙенең Шушенское ауылына өс йылға һөргөнгә ебәрелә.
Бында ул йыйылған материалдары нигеҙендә «Рәсәйҙә капитализм үҫеше» («Развитие капитализма в России») тигән китабын яҙа, ул «легаль марксизм»ға һәм «народниклыҡ» теорияһына ҡаршы йүнәлтелгән була[24]. Дөйөм алғанда, һөргән осоронда 30-ҙан артыҡ хеҙмәт яҙа[25], Петербург, Мәскәү, Түбәнге Новгород, Воронеж һәм башҡа ҡалаларҙың социал-демократтары менән бәйләнештәрҙе яйға һала. 1890-сы йылдар аҙағында «К. Тулин» псевдонимы менән В. И. Ульянов марксистик даирәләрҙә билдәлелек яулай. Һөргөндә Ульянов крәҫтиәндәргә юридик мәсьәләр буйынса кәңәштәр бирә, улар өсөн төрлө документтар төҙөй[19].
Беренсе эмиграцияһы (1900—1905)Үҙгәртергә
1898 йылда Минск ҡалаһында Петербург «Көрәш союзы» лидерҙарынан башҡа РСДРП-ының I съезы була, унда 9 делегат ҡатнаша. Съезд Рәсәй социаль-демократик эшселәр партияһын (Российская социаль-демократическая рабочая партия) ойоштороу тураһында Манифест ҡабул итә[26]. Үҙәк Комитеттың съезда һайланған барлыҡ ағзалары һәм делегаттарҙың күпселеге шунда уҡ ҡулға алына, үҙ делегаттарын съезға ебәргән ойошмалар полиция тарафынан тар-мар ителә. "Көрәш союзы"ның Себерҙә һөргөндәге етәкселәре ил буйынса таралған күп һанлы социаль-демократик ойошмаларҙы һәм марксистик түңәрәктәрҙе гәзит ярҙамында берләштерергә ҡарар итә.
1900 йылдың февралендә, һөргөн ваҡыты бөткәндән һуң, Ленин, Мартов һәм Александр Потресов Рәсәй ҡалаларын йөрөп сыға һәм урындағы ойошмалар менән бәйләнеш урынлаштыра. 26 февралдә Ульянов үҙенә һөргөндән һуң йәшәргә рөхсәт ителгән Псков ҡалаһына килә. Бында апрелдә дөйөм Рәсәй эшселәр гәзите "Искра"ны булдырыу буйынса ойоштороу кәңәшмәһе үтә. Унда В. И. Ульянов-Ленин, Степан Радченко, Пётр Струве, Михаил Туган-Барановский, Юлий Мартов, Александр Потресов, Александр Стопани ҡатнаша. Шул уҡ айҙа Ленин йәшерен рәүештә бер көнгә Псковтан Ригаға барып килә. Латыш социал-демократтары менән һөйләшеүҙәрҙә «Искра» гәзитен сит илдән Рәсәйгә Латвия порттары аша индереү мәсьәләләре тикшерелә ref>М. Мистре Ленин в Риге . 1900 йылдың май башында Владимир Ульянов Псковта сит илгә сығыу өсөн паспорт ала. 19 майҙа ул Петербургка китә, ә 21 майҙа уны полиция тотҡарлай. Ульяновтың Псковтан Подольск ҡалаһына ебәргән багажы ла ентекле тикшерелә, әммә унда китаптарҙан башҡа бер ни тапмай[27]. Шулай итеп, полицияның социаль-демократты ҡулға алыу операцияһы уңышһыҙлыҡҡа дусар була. Инде тәжрибәле конспиратор В. И. Ленин үҙенә ҡаршы ҡулланылырлыҡ бер нәмәгә лә сәбәп бирмәй. Псков жандарм идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, «сит илгә киткәнсе, Псковта йәшәү осоронда ғәйепкә алырлыҡ бер ни ҡылманы». Лениндың Псков губерна земствоһының статистика бюроһында эшләүе һәм губернаны статистик тикшереү программаһын әҙерләүҙә ҡатнашыуы ла уға ныҡлы «ышыҡлау» булып хеҙмәт итә[28]. Баш ҡалаға рөхсәтһеҙ барыуынан башҡа бүтән ғәйебе табылмағанлыҡтан, ун көндән һуң уны ебәрәләр[29].
1900 йылдың июнендә Владимир Ульянов әсәһе Мария Александровна һәм оло апаһы Анна Елизарова-Ульянова менән Өфөгә, бында һөргәндә булған ҡатыны Надежда Константиновна Крупская янына килә[30].
1900 йылдың 29 июлендә Ленин Швейцарияға китә, унда Плеханов менән гәзит һәм теоретик журнал сығарыу тураһында һөйләшә[31]. «Искра» гәзите редколлегияһына (һуңыраҡ «Заря» журналы ла сыға башлай) «Освобождение труда» төркөмөнөң эмиграцияла булған өс вәкиле — Плеханов, Павел Аксельрод һәм Вера Засулич, шулай уҡ "Көрәш союзы"нан — Ленин, Мартов һәм Потресов инә. Гәзиттең уртаса тиражы 8000 дана булһа, ҡайһы бер һандары — 10 000-гә тиклем етә. Баҫманы таратыуға Рәсәй империяһы биләмәләрендә йәшерен ойошмалар селтәре булдырыу ярҙам итә. «Искра» редакцияһы Мюнхенда урынлаша, ә Плеханов Женевала ҡала. Аксельрод элеккесә Цюрихта йәшәй. Мартов менән Засулич та Рәсәйҙән килеп етмәй. Мюнхенда аҙ ғына йәшәгәндән һуң Потресов та уны ҡалдырып китә. «Искра» гәзитен сығарыу буйынса төп эштәрҙе Ульянов башҡара. "Искра"ның тәүге һаны 1900 йылдың 24 декабрендә баҫыла. 1901 йылдың 1 апрелендә, Өфөләге һөргөнөн тултырып, Н. К. Крупская Мюнхенға килә һәм «Искра» редакцияһында эшкә тотона"[32].
1901 йылдың декабрендә «Заря» журналында «Аграрный вопрос и „критики Маркса“» исемле мәҡәлә донъя күрә — был Владимир Ульяновтың «Н. Ленин» тигән псевдоним менән баҫтырған тәүге хеҙмәте була[33][34].
1900—1902 йылдар арауығында Ленин революцион хәрәкәттә был осорҙа башланған дөйөм көрсөк (кризис) тәьҫирендә «үҙ иркенә бирелгән революцион пролетариат тиҙҙән, бары тик иҡтисади талаптар менән генә сикләнеп, батша самодержавиеһы менән көрәштән баш тартасаҡ» тигән һығымтаға килә.
1902 йылда «Что делать? Наболевшие вопросы нашего движения» тигән хеҙмәтендә Ленин үҙенең партия хаҡындағы концепцияһын иғлан итә: ул партияны үҙәкләштерелгән хәрби ойошма тип күҙаллай («партия нового типа» — «яңы тип партияһы»). «Беҙгә революционерҙар ойошмаһы бирегеҙ, һәм беҙ Рәсәйҙе түңкәрәсәкбеҙ!» («Дайте нам организацию революционеров, и мы перевернём Россию!») тип яҙа ул. Был мәҡәләһендә Ленин шулай уҡ тәүге тапҡыр үҙенең «демократик централизм» доктринаһын аныҡ итеп әйтеп бирә: революционерҙар партияһының ҡаты (ҡәтғи) иерархик төҙөлөшө — (строгой иерархической организации партии революционеров).
Батша разведкаһының сит илдәге агентураһы Мюнхенда «Искра» эҙенә төшә, шуға ла 1902 йылдың апрелендә гәзит редакцияһы Лондонға күсә. Ленин менән Крупская, Мартов һәм Засулич та шунда китә[35]. 1902 йылдың апреленән 1903 йылдың апреленә тиклем В. И. Ленин Рихтер фамилияһы аҫтында Н. К. Крупская менән Лондонда йәшәй. Улар башта йыһазлы бүлмәләрҙә, аҙаҡтан Британ музейынан алыҫ булмаған йортта фатирҙа тора. Владимир Ильич музей китапханаһында йыш була[36]. 1903 йылдың апрелендә, «Искра» гәзитен баҫыу күсерелеү сәбәпле, Ленин да ҡатыны менән Лондондан Женеваға күсенә[37]. Унда улар 1905 йылға тиклем йәшәй[38].
РСДРП-ның II съезында ҡатнашыуы (1903 йыл)Үҙгәртергә
1903 йылдың 17 июленән 10 авгусҡа тиклем Лондонда РСДРП-ның II съезы була. Ленин уны әҙерләүҙә әүҙем ҡатнаша: «Искра» гәзитендә һәм «Заря» журналында мәҡәләләр баҫтырыу менән бер рәттән 1901 йылдың йәйенән алып Плеханов менән бергә партия программаһы проекты өҫтөндә эшләй, устав проектын әҙерләй[39]. Программа ике өлөштән тора — программа-минимум һәм программа-максимум; уларҙың беренсеһе батшалыҡты ҡолатыуҙы һәм демократик республика төҙөүҙе, ауылда крепостнойлыҡ хоҡуҡ ҡалдыҡтарын бөтөрөүҙе, атап әйткәндә, крепостнойлыҡ хоҡуҡты юҡҡа сығарғанда, помещиктар киҫеп алған ерҙәрҙе крәҫтиәндәргә кире ҡайтарып биреүҙе, һигеҙ сәғәтлек эш көнө индереүҙе, милләттәрҙең үҙбилдәләнеш хоҡуғын таныу һәм уларҙың тигеҙлеген индереүҙе күҙ уңында тота; программа-максимум партияның аҙаҡҡы маҡсатын — социалистик йәмғиәт төҙөүҙе һәм был маҡсатҡа ирешеү шарттарын — социалистик революцияны һәм пролетариат диктатураһын билдәләй[39].
Съездың үҙендә Ленин бюро составына һайлана, программа, ойоштороу һәм мандат комиссияларында эшләй, бер нисә ултырышта рәйеслек итә һәм көн тәртибендәге барлыҡ мәсьәләләр буйынса ла тиерлек сығыш яһай[39].
РСДРП-ның Үҙәк Комитетын һайлағанда Ленин яҡлылар күпселек тауышты ала. Был осраҡлы хәл, артабанғы ваҡиғалар күрһәтеүенсә, партияны бөтөнләйгә «большевиктар»ға һәм «меньшевиктар»ға бүлә.
Беренсе рус инҡилабы (1905—1907)Үҙгәртергә
1904 йылдың аҙағына уҡ, киңәйә барған стачка хәрәкәте фонында, «большевиктар» һәм «меньшевиктар» фракциялары араһында ойоштороу мәсьәләләренән тыш сәйәси йәһәттән дә ҡапма-ҡаршылыҡтар барлыҡҡа килә[40].
Рәсәйҙәге 1905—1907 йылдар революцияһын Ленин сит илдә — Швейцарияла ҡаршылай.
РСДРП-ның 1905 йылдың апрелендә Лондонда үткән III съезында Ленин был революцияның төп бурысы — «Рәсәйҙә самодержавиены һәм крепостнойлыҡ хоҡуҡ ҡалдыҡтарын бөтөрөү» тип билдәләй.
Революция осороҮҙгәртергә
Һөргөнлөктән ҡотолғас, өҙлөкһөҙ революцион эшсәнлеккә бирелә. Ҡулға алыныуҙан ҡасып, эмиграцияла була, Рәсәйҙәге революцион хәрәкәт, социал-демократик партия менән ситтән тороп етәкселек итә, төрлө оппортунистик ағымдар менән көрәш алып бара, күп төрлө сығыштар, теоретик хеҙмәттәр яҙа.
1917 йылдың апрелендә Ленин Рәсәйгә ҡайта һәм, февраль айында уҙған буржуаз-демократик революцияны социалистик революцияға үҫтереү маҡсатын күҙҙә тотоп, эстәлеге менән ҡатлаулы, характеры менән ғәйәт дәрәжәлә киң эшсәнлек алып бара башлай. Октябрь революцияһынан һуң самаһыҙ ауыр шарттарҙа совет дәүләтен төҙөү эшенә керешә. Граждандар һуғышын туҡтатыу, эске ҡаршылыҡтарҙы йыра-йыра, Рәсәй өсөн кәмһетеүле солохты яулау, аслыҡ менән көрәш ойоштороу, хәрәбәләр дәрәжәһендә ҡалған сәнәғәтте, транспортты торғоҙоу, иҡтисадты яңынан, яңы принциптар нигеҙендә ҡороу пландарын әҙерләү, партия эсендә барған дискуссияларға сик ҡуйыу, бәхәсле проблемаларҙы хәл итеү, спекуляция, саботаж, ҡоротҡослоҡҡа ҡаршы көрәш асыу, съездар, кәңәшмәләр, улар өсөн резолюциялар әҙерләү. Сит ил делегацияларын, шулай уҡ Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән килгән "ходок"тарҙы ҡабул итеү, ата-әсәһеҙ ҡалған йәтим балаларға ярҙам ойоштороу, ғалимдәргә хеҙмәт шарттарын булдырып, фән үҫешенә юл асыу, күп милләтле дәүләттә милли мәсьәләне хәл итеү, һәр яҡлап бөлгөнлөк һәм хәйерселек баҫҡан йәш, яңы йәмғиәтте яҡлау һәм уны һаҡлап ҡалыу өсөн, ҡораллы көстәр ойоштороу, социалистик йәмғиәт принциптарын тормошҡа ашырыу юлында аяуһыҙ көрәш алып барыу. Оҙаҡ йылдар дауамында интеллектуаль һәм физик яҡтан ошондай күтәренке эш алып барыу Лениндың сәләмәтлеген ҡаҡшатмай ҡалмаған, әлбиттә, һәм был глобаль күләмдәге проблемалар, уйҙар солғанышында йәшәү уны ҡотолғоһоҙ рәүештә ваҡытһыҙ үлеүгә алып барған. Ленин гигант күләмле революцион һәм ойоштороу эше менән бергә теория, шул иҫәптән философия теорияһы өлкәһендә эшләүҙән дә ситләшмәгән.
ТәнҡитҮҙгәртергә
Ленин күп милләтле дәүләттә милли мәсьәләне сисеү юлдарын эҙләүҙә ғәжәйеп дәрәжәлә тапҡыр рәүештә ике ҡапма-ҡаршы тенденцияны, практик эшсәнлектә, конкрет әйткәндә, милли сәйәсәттә бының ҡотолғоһоҙлоғон, объективлығын иҫтән сығармаҫка кәрәк тигән нәтижә яһай. Ленин теорияла, шулай уҡ ғәмәли эшсәнлегендә лә хаталар ебәрә. Теория өлкәһендә уның империализмдың яҡын киләсәктәге яҙмышы тураһындағы, эшселәр синыфының теләһә ниндәй ижтимағи шарттарҙа ла революционлығы, уны абсолютҡа әүерелдереү кеүек нәтижәләре тарихи ысынбарлыҡ тарафынан иҫбатланманы.
ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә
- ↑ веб-страница
- ↑ Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия — Кирилл и Мефодий (компания), 1996.
- ↑ Ленин Владимир Ильич // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1973. — Т. 14 : Куна — Ломами. — С. 294–300.
- ↑ data.bnf.fr: اوپن ڈیٹا پلیٹ فارم, платформа відкритих даних, платформа открытых данных, plateforme de données ouvertes, piattaforma di dati aperti, Opendata-Plattform, otevřená data platforma, åben-data-platform, տվյալների բաց շտեմարան, platforma za odprte podatke, plataforma de datos abierta, plataforma de dados aberta, платформа адкрытых дадзеных, платформа на отворените данни, platforma otwartych danych, ашық деректер платформасы, ачык маалыматтарды платформа, açıq data platforma, ochiq ma'lumotlar platforma, açık verilerin platformu, платформа отвореног података, platforma otvorenih podataka, platforma otvorenog podataka, platforma otvorených údajov, πλatφόpua avoιktώv δeδouέvwv, platformu atklātā datu, platforma atvira duomenų, platvormi avatud andmete, avoimen datan foorumi, nyílt adatok platformja, პლატფორმა ღია მონაცემები, платформа за отворени податоци, нээлттэй мэдээллийн тавцан, platformă de date deschise, platformo de malferma datumoj, open data platform, плятформа адкрытых зьвестак, Усьтэм даннойёслэн платформазы — 2011.
- ↑ SNAC
- ↑ Encyclopædia Britannica
- ↑ (unspecified title)
- ↑ Yohanan Petrovsky-Shtern (Йоханан Петровский-Штерн) [1] = Lenin's Jewish Question — 1-е. — Издательство Йельского университета (Yale University Press), 2010. — P. 224. — ISBN 9780300152104.
- ↑ Пейн Р. Ленин. М., 2008. С. 42.
- ↑ Елизарова-Ульянова А. И. Ленин Владимир Ильич. // Деятели СССР и революционного движения России: энциклопедический словарь Гранат. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — С. 498.
- ↑ Смирнов М. Ю. Религия и Библия в трудах В. И. Ленина: новый взгляд на старую тему
- ↑ Логинов В. Т. Глава 1. Начало пути, Аттестат зрелости // Выбор пути — Республика, 2005. — P. 448. — 1500 экз. — ISBN 5-250-01891-2.
- ↑ Ленин // Новый энциклопедический словарь: 48 томда. — СПб., Пг.: 1911—1916.
- ↑ Пайпс Ричард. Русская революция: В 3 кн. Кн. 2. Большевики в борьбе за власть. 1917—1918. Глава 1. Ленин и истоки большевизма
- ↑ Цит. по: Шуб В. Политические деятели России. — С. 157.
- ↑ 16,0 16,1 16,2 Р.Сервис «Ленин. Биография», с. 92
- ↑ Дом-музей В. И. Ленина в с. Алакаевка
- ↑ Логинов В. Т. Владимир Ленин. Выбор пути: Биография. — М.: Республика, 2005. — 447 с.
- ↑ 19,0 19,1 Е. Тетерев Октябрьская революция и адвокатура: путь к правовому государству и гражданскому обществу
- ↑ С 28.02.1889 г. М. Ф. Волькенштейн стал присяжным поверенным в Санкт-Петербурге.// Список присяжных поверенных округа Санкт-Петербургской судебной палаты и их помощников к 31 января 1914 г. Санкт-Петербург, 1914. — С.17.
- ↑ История России XX — начала XXI века / А. С. Барсенков, А. И. Вдовин, С. В. Воронкова; под ред. Л. В. Милова. — М.: Эксмо, 2007. — 960 с.
- ↑ Ленин В. И. Полное собрание сочинений. — Т. 2. — С. 660. — «Даты жизни и деятельности В. И. Ленина».
- ↑ Костин А. Ф. Ленин — создатель партии нового типа. (1894—1904 гг.). — М., 1970.
- ↑ В. И. Ленин «Развитие капитализма в России».
- ↑ Статья П. В. Волобуева из кн.: Политические деятели России 1917. Биографический словарь. — М., 1993.
- ↑ БСЭ
- ↑ И. Н. Лукина. Книги Ленинской библиотеки
- ↑ И. Н. Лукина По поводу одной статьи о В. И. Ленине
- ↑ Синельников А. В. Шифры и революционеры России
- ↑ Ленин в Уфе
- ↑ В. И. Ленин, «Полное собрание сочинений», т. 4, стр. 553, разд. «Даты жизни и деятельности В. И. Ленина», подг. Никольской, Л. Ф.
- ↑ Е. Зазерский, А. Любарский «Ленин. Эмиграция и Россия». Политиздат, 1975.
- ↑ «Аграрный вопрос и "критики Маркса"» — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (3-е издание)
- ↑ Ленин: Жизнь и смерть / Роберт Пейн; Пер. с англ. О. Л. Никулиной; введ. авт.; от редакции. — 3-е изд. — М.: Молодая гвардия, 2008. — 667[5] с.: ил. — (Жизнь замечательных людей: сер. биогр.; вып.1120) — ISBN 978-5-235-03137-1.
- ↑ История газеты «Искра» в Советской исторической энциклопедии
- ↑ По ленинским местам Европы
- ↑ Биохроника Ленина 1903 (январь-июль)
- ↑ Ленин в Женеве
- ↑ 39,0 39,1 39,2 Ҙур совет энциклопедияһы : в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
shelokhтөшөрмәләре өсөн текст юҡ
СығанаҡтарҮҙгәртергә
- Воспоминания о Владимире Ильиче Ленине: в 10 томах (вышло 8 томов). — М.: Политиздат, 1989—1991.
- Подборка воспоминаний о В. И. Ленине
- Бессонов Б. Н. Владимир Ленин — собиратель земель Русских — М.: Алгоритм, 2007. — (Великий Октябрь). — 4000 экз. — ISBN 978-5-9265-0440-5.
- Бонч-Бруевич В. Д. Воспоминания о Ленине — М.: Наука, 1969. — 544 б.
БиблиографияҮҙгәртергә
Ғилми эштәрҮҙгәртергә
- Гейфман А. Революционный террор в России. 1894—1917. / Пер. с англ. Е. Дорман. — М.: КРОН-ПРЕСС, 1997. — 448 с. — (Серия «Экспресс») — ISBN 5-232-00608-8.
- А. Г. Латышев. Рассекреченный Ленин — 1-е. — Москва: Март, 1996. — 336 б. — 15 000 экз. — ISBN 5-88505-011-2.
- Логинов, В. Т. Неизвестный Ленин — Москва: Эксмо:Алгоритм, 2010. — 576 б. — (Гении и злодеи). — ISBN 978-5-699-41148-1.
- Красный террор в годы Гражданской войны: По материалам Особой следственной комиссии по расследованию злодеяний большевиков. Под ред. докторов исторических наук Ю. Г. Фельштинского]] и Г. И. Чернявского / London, 1992.
- профессор Пушкарёв, С. Г. Ленин и Россия. Сборник статей — 1-е. — Франкфурт-на-Майне: Посев, 1976.
- Авторский коллектив Института марксизма-ленинизма Биографическая хроника Ленина — 1-е. — Мәскәү Т. 1-12.
Периодик матбуғатҮҙгәртергә
Документтар тупланмаларыҮҙгәртергә
- Ленин, В. И. Неизвестные документы. 1891—1922 гг. — Москва: РОССПЭН. — 607 б. — ISBN 5-8243-0154-9.
Лениндың хеҙмәттәреҮҙгәртергә
- Ленин В. И. Полное собрание сочинений (в формате PDF) — 5-е изд. — М.: Издательство политической литературы, 1967.
- Ленин В. И. Полное собрание сочинений (постранично) — 5-е изд. — М.: Издательство политической литературы, 1967.
- Ленин В. И. Полное собрание сочинений (в формате DOC) — 5-е изд. — М.: Издательство политической литературы, 1967.


text:
Беҙҙең консультанттар
Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы, С.Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, танылған ҡурайсы.
Профессор, Башҡортостандың халыҡ артисы, С.Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, Бөтә Рәсәй конкурсы һәм Бөтә донъя фестивале дипломанты, СССР Тыныслыҡ фонды лауреаты, виртоуз баянсы.
Башҡортостандың халыҡ шағиры, филология фәндәре докторы, профессор, БР Фәндәр Академияһының ағза-корреспонденты, БР атҡаҙанған фән эшмәкәре, С.Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, БР Дәүләт Йыйылышы –Ҡоролтай депутаты.


text:
- Подробности
- Просмотров: 506
БАРМИН Леонид Николаевич (16.4.1931, Белорет ҡ. — 16.6.1995, Екатеринбург ҡ.), инженер-металлург. Техник ф. д‑ры (1972), проф. (1972). РФ‑тың атҡ. фән һәм техника эшмәкәре (1991), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1978). Урал политехник ин‑тын тамамлағандан һуң (Свердловск ҡ., 1955) шунда уҡ эшләй: 1970 й. алып технология ф‑ты деканы, 1972—79 йй. уҡыу-уҡытыу эштәре б‑са проректор, 1975 й. башлап һаҡлағыс һәм нығытҡыс ҡаплауҙар каф. мөдире. Фәнни хеҙмәттәре металлургияла иретмәләрҙең төҙөлөшөн һәм үҙ-ара тәьҫир итешеүен өйрәнеү м‑н бәйле. Б. ҡатнашлығында иретелгән шлактарҙа водород булыу формалары билдәләнә, байтаҡ окисланыу-ҡайтарылыу металлургик реакцияларының кинетик константалары табыла һәм механизмдары асыла. Уйлап табыуҙары РФ‑тың металлургия пр‑тиеларында индерелгән. 290‑дан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 23 уйлап табыу авторы. СССР‑ҙың Дәүләт пр. лауреаты (1982).
Р.Х.Ғарифуллин
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 364
ЙӘЙҒОР КҮБӘЛӘК (Catocala fraxini), шайтан күбәләктәре ғаиләһенә ҡараған бөжәк. Евразияның киң япраҡлы урман зонаһында таралған. Ҡанаттарының ҡоласы 8—8,5 см, алғы ҡанаттары зәңгәрһыу һоро төҫтә, ҡуйы һоро, ҡара тулҡынлы һыҙатлы, артҡылары — ҡара, киң зәңгәр таҫмалы һәм аҡ сәсәкле. Инә күбәләк ағас ҡабығы ярығына һәм ботағына йомро йомортҡалар һала. Ҡарышлауығының оҙонлоғо 9 см яҡын, ҡуйы төк м‑н ҡапланған, һоро. Ағас япрағы араһында йоҡа ҡурсаҡ көбөндә ҡурсаҡлана. Ҡурсағы эре, оҙонлоғо 5—6 см, ҡуйы көрән. Күбәләктең осоп сығыу ваҡыты июль—сентябрҙә. БР шарттарында йылына 1 быуын үҫә. Йомортҡаһы ҡышлай. Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Ағас һуты м‑н, ҡарышлауығы — тирәк, ҡорос ағас һ.б. япрағы м‑н туҡлана. Аҙ һанлы төр, БР‑ҙың урман һәм урман дала зонаһының ҡатнаш урмандарында осрай.
М.Г.Миһранов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text: Рәсәйҙә балалар баҡсаларында урын табылмағандарға пособие түләнә. Дәүләт Думаһында ошоға бәйле закон проекты ҡаралды. Уға ярашлы, балалар баҡсаһына сиратта тороусыларға 3 мең һум биреләсәк. Аҡсаны балаға ете йәш тулғансы түләргә тәҡдим ителә. Илдә һуңғы ваҡытта балалар баҡсаһына сират мәсьәләһе эҙмә-эҙлекле хәл ителә башланы. Әммә ҡайһы бер төбәктәрҙә һаман да урындар етмәй. Бала ҡарау өсөн түләү ҙур түгел, ата-әсәләр тиҙерәк эшкә сығырға теләй. Шуға балалар баҡсаһында урын етмәгәндә, уны пособие менән алмаштырырға тәҡдим ителде.


text:
Яңы йыл байрамдарында пенсия таратыу графигы баҫылып сыҡты
Яңы йыл байрамдарында пенсия таратыу графигы баҫылып сыҡты Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ӨФӨ, 2017 йыл, 29 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Яңы йылда Башҡортостанда пенсия 3 ғинуарҙа почта бүлексәләренең эш графигына ярашлы таратыла башлай, тип хәбәр иттеләр Пенсия фондының Башҡортостан буйынса бүлексәһенең матбуғат хеҙмәтенән.
Пенсия һәм башҡа түләүҙәр тапшырыу көнө пенсионерҙарҙың декабрь пенсияһы квитанцияларында билдәләнгән. 9 ғинуарҙа пенсиялар билдәләнгән график буйынса таратыла.
Кредит ойошмалары пенсияларҙы килешеү менән билдәләнгән ваҡытта тарата.
Пенсия фондының республика буйынса бүлексәһе 1,175 миллион пенсионерға аҡса түләй. Уларҙың 40 проценттан ашыуы пенсияһын – почта бүлексәләрендә, ҡалғандары банктарҙа ала.
http://www.bashinform.ru/news/1099618-v-bashkirii-opublikovan-grafik-dostavki-pensiy-v-novogodnie-prazdniki/


text:
Башҡортостандың 100 йыллығына әҙерлек барған көндәрҙә әле һүҙ башларға йыйынған ваҡиға айырым урын алып торалыр, сөнки башҡорт теленең күп быуатлыҡ тарихында уның киләсәге хаҡында ошондай юғарылыҡта һүҙ булғаны юҡ ине. Ғәмәлдә иһә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитовтың уҙған йыл Өфөнөң Дим районында журналистар менән осрашыуы ошо йәһәттән башҡорт теле тарихында тәрән эҙ ҡалдырыр ваҡиға булды. Иң элек унда башҡорт телен дәүләт теле һәм туған тел булараҡ өйрәнеү хаҡында күтәрелгән проблемалар күҙҙә тотола. Асылда Башҡортостан Башлығының киң мәғлүмәт саралары аша йәмәғәтселек менән бәйләнешкә инеүе лә ине был.
Белеүебеҙсә, башҡорт теле республиканың дәүләт теле сифатында хеҙмәт итеүгә тотош бер быуатҡа тартылған оҙон һәм ябай уҡ булмаған юл үтеп килде. Әле Рөстәм Хәмитов яңы социаль-иҡтисади шарттарҙа уның артабанғы үҫешен тәьмин итеү хаҡында һүҙ алып бара, ошо өлкәлә башҡараһы эштәргә киләсәк күҙлегенән баһа бирә. Шуны айырым билдәләп үтке килә: быға ҡәҙәр башҡорт телен мәктәптә туған тел булараҡ уҡытыу мәсьәләһен республиканың бер генә етәксеһенең дә уны бер бөтөн этник тел сифатында шундай юғарылыҡта ҡуйғаны булманы. Хәҙерге башҡорт теленә ҡарата һаман да уҙған быуаттың 20-се йылдарынан килгән ҡараштың өҫтөнлөк итеүе үҙе быға шаһит. Башҡорт теле грамматикаһының бөгөн дә көньяҡ һәм көнсығыш диалекттары сигендә ҡалып килеүе шунан да. Әле беҙ иһә башҡорт теленең төньяҡ һәм көнбайыш һөйләштәренә ҡараған диалекттың туған телдә урын алыуы хаҡында һүҙ алып барабыҙ.
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов башҡорт теле мәсьәләһен ошо өс диалект — көньяҡ, көнсығыш һәм төньяҡ-көнбайыш диалекттары — берлегендә бер бөтөн уҡып-яҙыу теле итеп күҙаллай, уның киләсәген шунда күрә. Шул сәбәпле уның бер интервьюһында “төньяҡ-көнбайыш башҡорттары һөйләшенең башҡорт теленең үҙаллы диалекты булыуы ғилми нигеҙҙә күптән аныҡланған” тигән һүҙҙәре тәрән мәғәнәгә эйә. Образлы итеп әйткәндә, был башҡорт теленең быҫҡып ятҡан усағына, төрлө ваҡытта уға башҡорт халҡының Ш. Хоҙайбирҙин, Д. Юлтый, Т. Байышев кеүек күренекле шәхестәре ҡуҙ һалған усаҡҡа көтмәгәндә йән өрөүгә тиң ваҡиға булды. Асылда был тотош бер халыҡтың, был осраҡта башҡорт халҡының, үҙаллы этнос булараҡ, бер бөтөнлөгө кеүек проблемаға барып тоташа ине.
Башҡортостан Башлығы тарафынан Өфөнөң Дим районында башҡорт теленә ҡағылышлы күтәрелгән мәсьәлә һәр йәһәттән күп яҡлы, уны күп милләтле республикала туған телдәргә ыңғай мөнәсәбәткә һәм уларҙы өйрәнеү программаһына тиңләргә булыр ине. Шул уҡ ваҡытта бында бер сиктән икенсеһенә һуғылыу тайпылыштарына юл ҡуймау, уны уйлап, тыныс хәл итеү хаҡында ла һүҙ бара. Башҡортостан Башлығы яңы социаль-иҡтисади шарттарҙа башҡорт теленең артабанғы үҫешен хәл итеү хаҡында белдереп, был өлкәлә башҡараһы эштәргә киләсәк күҙлегенән баһа бирә, уның киң ҡоласлы, бер үк ваҡытта үтә яуаплы бурыс икәнен айырым билдәләй.
Рөстәм Хәмитов республика тормошонда мөһим мәсьәләләр хәл ителгәндә ошондай юлды тәү тапҡыр ғына һайламай. Әле килеп, башҡорт телен бер үк ваҡытта дәүләт теле һәм туған тел сифатында уҡытыуҙы камиллаштырыу тураһында һүҙ барғанда уның журналистар менән осрашыуы шуны раҫлай. Белеүебеҙсә, унда күтәрелгән мәсьәләләрҙең иң мөһимдәренең береһе — хәҙерге башҡорт әҙәби теленең дәүләт статусын тотош этносҡа бер үк дәрәжәлә хеҙмәткә ҡуйыуға ҡайтып ҡалалыр.
Бөгөнгө башҡорт теле грамматикаһындағы күплек аффикстары, йәғни дүрт бөгөлөш нормаһы айырыуса башҡорттарҙың үҙаллы милләт булараҡ яңы ижтимағи-сәйәси һәм социаль-иҡтисади шарттарҙа бер этнос сифатында ойошоуына тарҡаулыҡ индерә ине. Шулай итеп, әҙәби тел, халыҡ мәғарифын үҫтереүҙең берҙән-бер һәм мөһим сараһы булараҡ, шул маҡсатта үҙ халҡына хеҙмәт итеүҙән ситләштерелде.
Әлбиттә, әҙәби тел өлкәһендә үҙ ваҡытында килеп тыуған бындай хәлдең объектив сәбәптәре булған кеүек, субъектив мәлдәре лә бар. Уны хатта бер йәһәттән “бала саҡ ауырыуы” сифатында ла ҡабул итергә булалыр, сөнки хәҙерге башҡорт әҙәби теленең тәүге аҙымынан уҡ туған тел һөйләштәре араһында буталып ҡалыуында ошо сәбәпсе, тип әйтеү урынлы булыр кеүек. Беҙ уны шул уҡ ваҡытта административ факторға таянған субъектив ҡараштың өҫтөнлөк алыуына ҡайтарып ҡалдырыу яғындабыҙ. Тамъян-ҡатай һөйләшен әҙәби тел итеп таныуҙа яһалған тәүге аҙымдың Ҡыуаҡан һөйләшенең рәсми рәүештә “Төп башҡорт теле” сифатында ҡабул ителеүенә бары шул күҙлектән генә баһа бирергә мөмкин. Әммә, белеүебеҙсә, хәҙерге башҡорт әҙәби теле тарихының был тәүге этабының ғүмере ҡыҫҡа булды. Уны бөгөн ҡулланышта булған әҙәби тел үҙенсә хәл итте.
Ошолай хәҙерге башҡорт әҙәби теленең бер көн килеп тотош бер халыҡтың уҡыу-яҙыу теле итеп танылыуының үҙ тарихы бар. Һәм ябайҙан уҡ түгел. Билдәле булыуынса, Академүҙәк 1922 йылда Башҡортостан Халыҡ мәғариф комиссарлығы (Башнаркомпрос) ҡарамағында ойошторола. Уның әҙәби тел мәсьәләһендә әһәмиәте ҙур була. Тап бына ул беҙ хәҙерге башҡорт әҙәби теленә бәйле һүҙ көрәштергән мәсьәләнең килеп тыуыуына сәбәпсе лә. Был Академүҙәктең 1924 йылдың 2 мартында уҙғарылған ултырышына ҡайтып ҡала. Ул хәҙер инде үҙенең Ҡыуаҡан һөйләшен “төп башҡорт теле” итеп 1923 йылдың 17 декабрендә ҡабул иткән ҡарарына күҙ йомоп, нигеҙҙә, Юрматы һөйләшенән килгән тел нормаһын әҙәби телгә нигеҙ итеп алырға мәжбүр булһа ла, күплек аффикстарының Ҡыуаҡан һөйләшенә хас нормаһын, бөгөн дә әҙәби телгә бәйләнешле бәхәсле булып ҡала килгән күплек аффикстарының “-тар-тәр”, “-дар-дәр”, “-ҙар-ҙәр”, “-лар-ләр” формаһында дүрт төрлө йөрөтөлөүен һаҡлап алып ҡала.
Шулай итеп, хәҙерге башҡорт әҙәби теленең яҙмышы ултырышта ҡатнашыусыларҙың ике тауышҡа ҡаршы биш тауышы менән хәл ителә. Ғәмәлдә был Академүҙәктең үҙе буйһонған Башҡортостан Халыҡ мәғарифы комиссарлығы үткәргән сәйәсәткә етди төҙәтмә индереүгә тиң була. Әҙәби тел өлкәһендә уның тарихына инеп ҡалған “юрматысылар”ға һәм “ҡыуаҡансылар”ға, “ларсылар”ға һәм “тарсылар”ға бүленеү, шулай уҡ “Юрматыға Ҡыуаҡан ҡойроғо ҡушып” тигән фраза шул саҡтан килә лә.
Әммә мәсьәлә, өҫтән ҡарағанда, күплек аффикстарына ғына ҡайтып ҡалғандай тойолһа ла, асылда иһә тотош бер халыҡтың, был осраҡта башҡорт халҡының, үҙаллы этнос булараҡ бер бөтөнлөгө кеүек этник проблемаға барып бәйләнә. Йә ул әҙәби теленең бер бөтөнлөгөнә таянып, үҙ дәүләтен булдырыуға өлгәшкән тәүге көндәренән был тарихи процестың, йәғни этностың, бер бөтөнлөгө аң-зиһененең уяныуына һәм нығыныуына рухи йәһәттән эске көс бирә, йә ошо күплек аффикстары шул тарихи процесты тотҡарлаусы, уға тарҡаулыҡ индереүсе аҫтыртын ҡеүәткә әүерелә.
Йыйып ҡына, ҡабатлап әйткәндә, күплек аффикстарының дүрт бөгөлөш нормаһы башҡорттарҙың үҙаллы милләт булараҡ яңы ижтимағи-сәйәси һәм социаль-иҡтисади шарттарҙа бер этнос сифатында ойошоуына тарҡаулыҡ индерә, хатта тарҡаулыҡ индереп кенә ҡалмай, уны тарҡата ла. Шулай итеп, әҙәби тел, халыҡ мәғарифын үҫтереүҙең берҙән-бер һәм мөһим сараһы булараҡ, шул маҡсатта үҙ халҡына хеҙмәт итеүҙән ситләштерелә, хатта уны бүлгеләгән, артҡа тартҡан көскә әүерелә ине.
Ошо фекерҙе дауам иттереп, әҙәби телдең яңы социаль-иҡтисади һәм ижтимағи-сәйәси шарттарҙа үҙ халҡы тормошона айыҡ баһа биреүселәрҙең иң тәүгеһе Ш. Хоҙайбирҙин булды, тип раҫлау хаҡ булыр. Алда һүҙ булғанса, ул әҙәби тел мәсьәләһенә ошо күҙлектән яҡын килеүе менән хәҙерге башҡорт әҙәби теленең күп йәһәттән үҙ өҫтөнә төшкән бурысты үтәүгә һәләтле булып сығыуына нигеҙ һалды. Башҡорт теленең башҡорттар йәшәгән төбәктә мәктәпкә үтеп инеүен был күпкә еңелләштерҙе, ул һөйләштә үҙенсәлеген һаҡлаһа ла, милләт өсөн уртаҡ уҡыу-яҙыу теленең өҫтөнлөк алыуына юл асты. Әммә тел өлкәһендә яһалған тәүге аҙымдан тороп ҡалған мираҫ — күплек аффикстарының дүрт бөгөлөш нормаһы уның иңенә ауыр йөк булып ятты. Ошолай әҙәби телдең камиллыҡҡа ынтылышы туҡтап ҡалғандай булды, хатта был уның өсөн артҡа табан йөҙ менән боролоуға тиң ине. Бөгөн дә башҡорт теле шул саҡта үҙ иңенә көсләп һалынған был йөктән арына алмай. Ул, уның милләт өсөн уртаҡ уҡыу-яҙыу теле булып танылыуына юлын ябып, ошо өлкәлә камиллашыуын тотҡарлап килә.
Әле һүҙ башҡорт телен мәктәптә дәүләт теле сифатында өйрәнеү менән бер ваҡытта уны туған тел булараҡ уҡытыу хаҡында барғанлығы аңлашыла торғандыр. Белеүебеҙсә, был иң элек, алда әйтелгәнсә, башҡорттар йәшәгән төбәктәге мәктәптәрҙең эш тәжрибәһенә ҡайтып ҡала. Ошо саҡ урындағы һөйләштәр менән әҙәби тел араһындағы үҙ-ара мөнәсәбәт ҡалҡып сыға ла. Һуңғыһының рәсми рәүештә танылыу аша үҙ көсөнә инеүе күп йәһәттән был мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыуҙы еңелләштерһә лә, шул уҡ ваҡытта тәүгеһе яғында был мәсьәләлә килеп тыуған сепаратизм йоғонтоһо әҙәби телдең формалашыуына үҙ билдәһен һалмай ҡалманы. Был, алда һүҙ булғанса, әҙәби тел тураһында дәүләт кимәлендә ҡабул ителгән документ рухына ҡаршы барып, күплек аффикстарының хәҙерге нормаһының һаҡлап ҡалыныуы булды.
Үҙ ваҡытында әҙәби телгә бәйле килеп тыуған бындай хәлгә бөгөн дә әле аныҡ ҡына баһа биреп еткерә алмайбыҙ, уға асыҡлыҡ индереп, ғилми күҙлектән нөктә ҡуйғаныбыҙ юҡ. Әйтәйек, “аттап киттем” урынына “атлап киттем”, “йоҡтап китте” урынына “йоҡлап китте”, “баштан башта” урынына “баштан башла”, “эштәп ташта” урынына “эшләп ташла”, “йырҙап бөттө” урынына “йырлап бөттө” тип яҙғандан үҙ һөйләшебеҙгә бер төрлө лә кәмселек килмәгәненә инанған беҙ, тамъяндар, күплек аффикстарының да “-лар-ләр” нормаһында ҡулланылыуына ниңә ҡаршы булырға тейешбеҙ икән?
Һүҙ бит бөгөн беҙ уҡып-яҙған башҡорт теленә туранан-тура ҡағыла. Иң мөһиме — уның әҙәби теленең бөтә һөйләштәр өсөн дә дәүләт теле булған рус теле кеүек үк дөйөм ҡаҙаныш итеп танылыуы мөһим. Шул осраҡта ғына башҡорттарҙың әҙәби теле уның кеүек үк, йәғни рус теле кеүек үк, дәүләт теленә тиң юғарылыҡҡа сығасаҡ. Өҙөп кенә әйткәндә, башҡорт теленең бөтә һөйләштәрен дә индереп дәүләт теле статусына эйә булыуы уның әҙәби теле өҫтөнә төшә, һәм ул бының төп гарантына әүерелә. Йәғни тағы ла асыҡлап ҡуйғанда, башҡорт теле, рус теле менән бер дәрәжәләге дәүләт теле булған кеүек, уның әҙәби теле лә рус теле менән бер дәрәжәләге дәүләт теле итеп танылыуы мотлаҡ. Ошо хәҙерге башҡорт әҙәби теленең камиллашыу юлындағы тәбиғи процесс уға көсләп тағылған шәхси факторҙан килгән административ ҡыҫым аҫтында аҙағына алып барып еткереүҙән мәхрүм ителеп, әҙәби тел үҫешендә яңы хәл-торош килтереп тыуҙырҙы.
Әммә, бер ҡарағанда, ул инде күптән хәл ителгән дә кеүек. Ул хаҡта алда һүҙ булғайны инде, ләкин тел ғилеме яғынан был хаҡта рәсми һөйләшеү ҡуҙғатылмауы хәлде үҙ ағышына ҡуйғандай тойола, фән был йәһәттән ошондай көнүҙәк мәсьәләлә бурыслы булып ҡала. Ғәмәлдә Рөстәм Хәмитовтың журналистар менән осрашыуында күтәрелгән күп яҡлы проблема шул хаҡта ла. Был башҡорт теленең донъя телдәре араһында бер бөтөн этник тел сифатында танылыуына ышаныслы һәм ныҡлы гарант булған кеүек, уның үҙенең дә әҙәби тел хаҡына һөйләштәргә ҡарап бүленеүенә, шуның менән бер бөтөнлөгөн юғалтыу хәүефенә тарыуына сик ҡуя ине. Асылда әҙәби телдең тарихи миссияһы шуға ҡайтып ҡала ла. Ул — уның үҙ халҡына хеҙмәт итеүҙең төп ҡануны. Был — уның һөйләштәр башы аша үтеп, улар өсөн уртаҡ уҡыу-яҙыу теле итеп танылыуы. Башҡорт теле өсөн иһә ул бөгөн дә аҙағынаса хәл ителеүен көткән иң мөһим мәсьәләләрҙең береһе булып ҡала.
Ошо йәһәттән Башҡортостан Башлығы әле һүҙ барған осрашыу артынса тип әйтерлек ҡул ҡуйған республиканың дәүләт телдәрен һәм уның күп милләтле халҡының телдәрен үҫтереү саралары тураһындағы Указ — башҡорт теленең ХХI быуатҡа ҡарар тарихының яҡты бер бите. Был йәһәттән уны башҡорт теленең дәүләт теле итеп танылыуы хаҡында ҡабул ителгән документтар рәтенә ҡуйып ҡарау хаҡ булыр. Зиннур НУРҒӘЛИН,
БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре,
филология фәндәре докторы,
тарих фәндәре кандидаты,
Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы,
Башҡортостан Фәндәр академияһының почетлы академигы,
Халыҡ-ара төрки академияһы академигы.


text:
Республикабыҙҙың төрлө ҡалаларынан туғыҙынсы синыф уҡыусылары «Эколидер» конкурсының федераль этабында еңеүсе булып һөйөндө. Афариндар! Уларға бүләктең дә шәбе эләкте: «Артек» халыҡ-ара балалар үҙәгенә юллама!
Үҙҙәре лә ныҡ тырыштылар шул. Йәш экологтар яҙ көнө экологик дәрестәр, өмәләр, төрлө акциялар уҙғарҙы. Улар шулай уҡ «Берҙәм Рәсәй» партияһы проекты сиктәрендә ойошторолған «Бергәләп эшләйбеҙ» конкурсында республика, федераль кимәлдә лә иң-иңдәр тип танылды.
Экологик сменала Межгорьеның 3-сө мәктәбенән Саша Дронов, Бәләбәйҙәге 15-се мәктәптән Альбина Ширғәзина, баш ҡаланың 93-сө гимназияһынан Гөлшат Ғиләжевалар ял итәсәк. Уларға лагерға юллама һәм иҫтәлекле бүләктәрҙе «Рәсәй экологияһы» проектының төбәк координаторы Рәсүл Ғосманов тапшырҙы.
– Халыҡ-ара үҙәккә юлланғанда республикабыҙҙы лайыҡлы күрһәтергә кәрәк икәнен онотмағыҙ. Танышығыҙ, аралашығыҙ, үҙегеҙ йәшәгән ҡала тураһында һөйләгеҙ, көндәлектәр алып барығыҙ. Беҙҙең Башҡортостанда экологик хәрәкәт артабан да үҫеренә ышанабыҙ, – тине ул.
Әйткәндәй, был бәйгелә республикабыҙҙың 700 белем биреү учреждениеһы ҡатнашты, барлығы 570-тән ашыу экологик дәрестәр үткәрелде.
Г. ФАКИЛОВА.


text:
- Подробности
- Просмотров: 518
АҒЫУЛЫ БӘШМӘК, аҡһыл томшоҡ (Amanita phalloides), базидиомицеттар класының аманит һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған бәшмәк. Евразияла һәм Төньяҡ Америкала таралған. Эшләпәһенең диам. 5—10 см, йәш бәшмәктеке ҡыңғырау һымаҡ, һуңыраҡ яҫы ҡабарынҡы формала, тоноҡ йәшелдән һарғылт йәшел төҫкә тиклем, үҙәгенә ҡарай ҡараһыу. Өлгөргән эшләпәләренең пластинкалары айырым, аҡ. Һабының оҙонлоғо 8—12 см, ҡалынлығы 2 см тиклем, нигеҙенә ҡарай ҡалын, аҡ (һирәгерәк йәшкелт), буйлы яры балдаҡлы. Итсәһе аҡ. Ҡарт һәм кипкән А.б. насар сөсө еҫе бар. Япраҡлы ағастарҙың тамыры м‑н микоризаға инә.
Башҡортостанда киң япраҡлы урманда, дымлылыҡ күп булған урында үҫә (авг.—сентябрь). Тыштан А.б. ҡайһы бер пластинкалы бәшмәктәргә (һарыҡ бәшмәге, аҡ көләпәрә) оҡшаш. Емешлек тәндәре һәм споралары ағыулы. Ағыуланыу симптомдары 6—48 сәғәттән һуң беленә.
С.С.Хәйретдинов
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
- Подробности
- Просмотров: 490
ИДАРА ИТЕҮҘЕҢ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬ СИСТЕМАЛАРЫ, билдәһеҙлек шарттарында яһалма интеллект алымдарын һәм сараларын (эксперт системалар, аныҡ булмаған логика, нейрон селтәрҙәре, генетик алгоритмдар һ.б.) файҙаланып, техник объекттар һәм ойоштороу процестары м‑н идара итеү системалары. И.и.и.с. атом энергетикаһында, сәнәғәттең авиация һәм космос, нефть һәм газ, химия һ.б. тармаҡтарында ҡулланыла. 20 б. 90‑сы йй. алып Авиация техник университетында И.и.и.с. алымдары, алгоритмдары һәм программалары уйлап табыла һәм сәнәғәткә индерелә: соц.‑производство-баҙар системалары һәм уҡытыу-ғилми-инновацион комплекстар м‑н И.и.и.с. (Р.Ә.Бәҙәмшин, М.Б.Ғөзәйеров, Б.Ғ.Ильясов, Л.А.Исмәғилева), осоу аппараттарының көс ҡоролмалары һәм тиҙ хәрәкәт итеүсе робот техникаһы комплекстары м‑н И.и.и.с. (В.И.Васильев, С.С.Вәлиев, В.Н.Ефанов, В.Ц.Зориктуев, Ильясов, Ю.С.Кабальнов, Г.Г.Куликов, Р.Ә.Монасипов, А.И.Фрид), киҫкен һәм ғәҙәттән тыш хәлдәрҙә И.и.и.с. (В.Е.Гвоздев, Н.И.Йосопова, В.Г.Крымский, В.В.Миронов, С.В.Павлов, Л.Р.Черняховская). 1999—2000 йй. Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс-иҡт. ин‑тының Өфө филиалында ҡарарға килеүгә булышлыҡ итеүҙең нейроселтәрле системалары эшләнә, улар БР‑ҙың һалым хеҙмәте эшендә ҡулланыла (Н.Д.Бублик, С.А.Горбатков). 2000‑се йй. башлап Нефть техник университетында нефтте һәм нефть продукттарын эшкәртеү һәм транспортлауҙың сифаты м‑н күп кимәлле И.и.и.с. төҙөү өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып барыла (В.А.Буренин, А.П.Верёвкин, И.Р.Кузеев).
Әҙәб.: Нейрокомпьютеры в авиации (самолёты) /С.Н.Баранов [и др.]. М., 2004; Интеллектуальные системы управления /В.И.Васильев [и др.]. М., 2010.
В.И.Васильев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Хәрби Дан музейында Ленинград ҡамалышын өҙөүҙең 70 йыллығын билдәләнеләр
Хәрби Дан Республика музейында Ленинград ҡамалышын өҙөүҙең 70 йыллығына арналған осрашыу үтте. Сарала Ленинград фронтында ҡатнашҡан, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны Мәхмүт Булатов; сығышы менән Ленинградтан Владимир Добролюбов, Өфөнөң 17-се балалар китапханаһы мөдире, «Өфө һәм өфөлөләр» музейы директоры Светлана Сабирова, хәҙер Башҡортостандың баш ҡалаһында йәшәүсе, оборонала ҡатнашҡандар һәм ҡамалышлы Ленинградта йәшәгәндәр ҡатнашты.
Ветерандарҙың һөйләүҙәрен тыңларға спорт йүнәлешендәге 5-се Республика мәктәп-интернаты, 83-сө мәктәп, Башҡорт иҡтисад лицейы уҡыусылары килгәйне.
Йыйылғандар «Блокада. 5-я попытка» документаль фильмының фрагменттарын, шулай уҡ фотоларҙы һәм «Ленинград ҡамалышы» открыткалар серияһын ҡараны. Светлана Сабированың, ҡамалышлы Ленинградтан сығарылған, үҙенең музей экспонаттарының тарихы тураһында һөйләүе ҡыҙыҡлы булды. Иван Праксин ғаиләһенең ҡомартҡылары ул ысын иҫтәлек. Был әйберҙәр XVII быуаттан алып быуындан быуанға күсеп килгән.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, Ленинград эргәһендәге һуғыштарҙа Башҡортостандың меңләгән яугиры алышҡан, күптәре унда һәләк булған һәм уларҙың ҡәберҙәре әле һаман табылмаған. Республиканың эҙләү отрядтары йыл һайын Ленинград өлкәһенә бер нисә тапҡыр экспедиция менән барып ҡайта, яугирҙарҙың мәйеттәрен табып, һаҡланып ҡалған һалдат медальондары йәки наградалары аша шәхсилеген асыҡлай.
Иҫтәлекле датаға республиканың ҡалаларында һәм райондарында төрлө саралар уҙғарыла: тематик күргәҙмәләр, ветерандар менән осрашыуҙар, класс сәғәттәре, лекциялар.


text:
Республика Милли музейының әҙәби ҡунаҡханаһы күренекле яҙыусылар менән осрашыуға саҡыра
ӨФӨ, 2015 йыл, 18 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Башҡортостандың Милли музейында «Әҙәби ҡунаҡхана» үҙ эшен дауам итә. Бөгөн, 18 мартта, унда Башҡортостандың халыҡ шағиры, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, филология фәндәре докторы Рауил Бикбаев менән «Тамаша» журналының баш мөхәррире, драматург Сөләймән Латипов ҡунаҡта буласаҡ.
Әҙәбиәт йылына арналған проектта билдәле әҙиптәр һәм шағирҙар ҡатнаша. Осрашыуҙар әҙәби ҡунаҡханала ай һайын уҙғарыла. Проекттың төп маҡсаты — яҙыусылар менән йәнле аралашыу өсөн майҙансыҡ ойоштороу.
Әҙәби ҡунаҡханаға килеүселәр Милли музейҙың 35 залын ҡарап сыға ала. Ҡатнашыу өсөн ғаризалар (347) 272-32-54 телефоны буйынса ҡабул ителә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 552
ИЛТАБАН ҺЫУҺАҠЛАҒЫСЫ, Урал йылғаһында. Плотинаһы йылға тамағынан 2372 км алыҫлыҡта Учалы р‑ны Илтабан а. эргәһендә урынлашҡан. Һыуһаҡлағыстың һыу йыйыу бассейны 733 км2 (йылға басс. 0,3%‑ы), уртаса йыллыҡ ағым күләме 98 млн м3; һыуһаҡлағыстың тулы күләме 4,9 млн м3; һыу өҫтө майҙаны 3,8 км2, оҙонлоғо 6,3 км, уртаса тәрәнлеге 1,3 м (макс. 4,2 м). Гидроузел составы: түбән баҫымға иҫәпләнгән, тупраҡтан өйөп һалынған быуа (оҙонлоғо 700 м, өҫкө һырты б‑са киңлеге 8 м, макс. бейеклеге 6,5 м), ташҡынды ағыҙғыс (оҙонлоғо 87 м, киңлеге 20 м), авария ваҡытында һыуҙы сығарыу өсөн 4 ҡорос торбанан торған сифон (диам. 0,5 м, оҙонлоғо 77,5 м). Һыуы сөсө, гидрокарбонат‑магнийлы, кальцийлы, магний‑кальцийлы. Тәғәйенләнеше — “Кровля” ААЙ‑н һыу менән тәьмин итеү. 1974 й. төҙөлә, 1998 й. үҙгәртеп ҡорола.
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Мәҙрәсә
Мәҙрәсә (ғәр. مدرسة, «өйрәнә торған урын») — мосолмандар өсөн дини урта уҡыу йорто.
Йөкмәткеһе
Аңлатма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәҙрәсәлә уҡытыу‑тәрбиә эше менән мөҙәрис, мулла һәм мөғәллимдәр етәкселек итә.
Мәҙрәсәлә малайҙар һәм ҡыҙҙар айырым уҡытыла. Бында уҡыу башлыса түләүһеҙ булған. Уҡыу курсы алты йылдан туғыҙ йылға тиклем барып еткән.
Әҙерлек кимәле буйынса шәкерттәр 3 баҫҡысҡа бүленә:
- башланғыс (ибтидаи),
- урта (рушди),
- өлкән (иғдадиә).
Уҡытыу программаһына ғәрәп теле, Ҡөрьән һәм уның тәфсирҙәре, хәҙистәр, философия, ҡалам, шәриғәт, ислам тарихы, догматика, логика, фикһ һәм башҡа фәндәр ингән. Элгәре Башҡортостан мәҙрәсәләрендә уҡытыу башланғыс кластарҙа — төрки, өлкәндәрҙә ғәрәп һәм фарсы телдәрендә алып барылған
Мәҙрәсәне тамамлаусылар университетҡа уҡырға керә алған.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәсет янындағы тәүге мәҙрәсә — Әл-Ҡарауин 859 йылда Мароккола асыла. Хәһерге ваҡытта Әл-Карауин мәҙрәсәһе даими рәүештә эшләүсе донъялағы иң боронғо юғары уҡыу йорто тип иҫәпләнә. Мәҙрәсәләр IX—XIII быуаттарҙа мосолмандар күп йәшәгән илдәрҙә, ғәҙәттә мәҙрәсәләр ҙур мәсеттәр янында барлыҡҡа килгән. Урта быуаттарҙы мәҙрәсәләр уҡыу йорто ғына түгел, мосолмандар өсөн мәҙәни үҙәк тә булып торған. Шулай уҡ революцияға тиклемге Рәсәй төбәктәрендә (Бохара, Сәмәрҡанд, Хиуа, Урта Волга буйы, Башҡортостан, Көньяҡ Урал, Себер һәм башҡа урындарҙа) мәҙрәсәләр эшләп килә.
XVII быуаттың 2‑се яртыһында Башҡортостанда беренсе мәҙрәсәләр асыла. XIX быуаттың 2‑се яртыһында йәҙитселлек йоғонтоһонда яңы ысуллы мәҙрәсәләр («Ғәлиә», «Ғосмания», «Рәсүлиә», «Хөсәйениә» һ. б.) барлыҡҡа килә.
1865 йылға ҡарата Өфө губернаһында 814 мәктәп һәм мәҙрәсә булһа, ә 1913 йылда — 579 мәктәп һәм 32 мәҙрәсә иҫәпләнгән, уларҙа барлығы 90 меңдән ашыу шәкерт уҡыған. 1917 йылғы революциянан һуң мәҙрәсәләрҙең күпселеге ябыла, ҡалғандары берҙәм хеҙмәт йәки милли совет мәктәптәренә үҙгәртелә.
Хәҙерге заманда Башҡортостанда Өфө ҡалаһында «Ғәлиә», Мәрйәм Солтанова исемендәге, Рәсәй ислам университеты, Стәрлетамаҡ ҡалаһында «Нур әл‑Иман», Октябрьский ҡалаһында «Нуруль Ислам» һәм башҡа мәҙрәсәләр эшләп килә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аминов Т. М. История профессионального образования в Башкирии. Начало XVII века — до 1917 года. М., 2006.
- Фархшатов М. Н. Народное образование в Башкирии в пореформенной период. 60—90-е годы 19 в. М., 1994.


text:
Республика Башлығы Рөстәм Хәмитов һәләтле балаларға ярҙам итеү буйынса кәңәшмә үткәрҙе. Унда Башҡортостан Хөкүмәте ағзалары, юғары уҡыу йорттары етәкселәре, белем биреү учреждениелары вәкилдәре ҡатнашты.
– Минең ҡарашҡа, бөтә балалар ҙа талантлы, һәләтһеҙ балалар юҡ. Бер яҡтан, беҙҙә улар менән эш төрлө йүнәлештә алып барыла. Әммә шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер юҫыҡта икенсе төрлөрәк эшмәкәрлек итеү кәрәклеген яҡшы аңлайбыҙ. Беҙҙә әлеге өлкәлә министрлыҡтар, муниципалитеттар, юғары уҡыу йорттары, йәмәғәт ойошмалары эшләй. Тик улар араһында әүҙем бәйләнеш һалынмаған, бөтәһе лә тарҡау, – тине ул сығышында.
Республика олимпиада хәрәкәтенә, автор мәктәптәренә ярҙам итеү, һәләтле сығарылыш синыф уҡыусыларын асыҡлау, оҙатыу һәм беркетеү системаһын үҫтереү мөһимлеген билдәләне. Булдыҡлы, һәләтле йәштәрҙең ситкә китеүенә борсолоп, уларҙы үҙебеҙҙә ҡалдырыу һәм ҡайтарыу өсөн шарттар, яңы эш урындары булдырырға кәрәклеген дә белдерҙе.
Башҡортостандың мәғариф министры Гөлназ Шафиҡова әле республикала һәләтле балаларҙы һәм йәштәрҙе үҫтереү концепцияһы әҙерләнеүен һөйләне. Ул нимәнән ғибәрәтме? Йәш таланттарға булышлыҡ итеү системаһын булдырыуҙы, уҡытыусыларҙың тәжрибәһен арттырыуҙы, юғары уҡыу йорттары менән бәйләнеш булдырыуҙы күҙ уңында тота.


text:
- Подробности
- Просмотров: 193
ТОЛУОЛ, метилбензол, С6Н5СН3, ароматик углеводородтарҙың типик төрө. Нефттә, таш күмер, ҡарағай ыҫмалаһы составында бар. Яна торған ароматик еҫле төҫһөҙ шыйыҡса; t иреү ‑94,99 °С, t ҡайнау 110,62 °С, t тоҡаныу 4 °С; тығыҙлығы 866,9 кг/м3, һауа м‑н ҡушылмаһының шартлау сиге күләмгә 1,27—7,0%, үҙенән‑үҙе янып китеү т‑раһы 536°С. Спирттар, углеводородтар м‑н ҡушыла, органик эреткестәрҙең күбеһендә яҡшы эрей. Һыу, метил спирты, уксус к‑таһы һ.б. м‑н азеотроп ҡатышмалар, “сэндвич” тибындағы күсемле металдар м‑н заряд күсереүле, хром трикарбонилы м‑н “зонт” тибындағы комплекстар һ.б. барлыҡҡа килтерә. Нитратлаштырыу, галогенлау, сульфирлау, каталитик окисланыу, гидрирлау һ.б. реакцияларға инә. Лайлалы тиресәне һәм тын алыу юлдарын ҡуҙғыта, нервыларҙы ярһыта, ҡоҫтора, күп концентрацияһы иҫте юғалтыуға килтерә; ПДК‑һы 50 мг/м3. Түбән т‑раларҙа ҡайнаған тура нефтьҡыуыуйәки каталитик крекинг продукттарына риформинг үткәреп, газойль һәм риформинг рафинаттары пиролизы (экстракция йәки экстрактив ректификация м‑н таҙарталар) м‑н алына; кокс газынан эшкәртелмәгән бензол компоненты (көкөрт к‑таһы м‑н таҙарталар һәм ректификация м‑н айырып алалар), күп күләмдә бензол һәм этилендан стиролды синтезлағанда өҫтәмә продукт булараҡ сығарыла. Т. күп өлөшө бензол, фенол, капролактам, толуилендиизоцианат итеп эшкәртелә; ҡалғаны пластик массалар, нитроцеллюлозалы, алкид лактар һәм эмальдәр (ҡара: Лак һәм лак‑буяу материалдары) алғанда эреткес сифатында, мотор яғыулыҡтарының юғары октанлы компоненты, галоген‑, сульфо‑, нитро‑ һәм башҡа сығарылмалар алыр өсөн сеймал итеп ҡулланыла. Буяуҙар, шартлаусан матдәләр, фарм. препараттары, төрлө ярымпродукттар, типография буяуҙары етештереүҙә, резина сәнәғәтендә һ.б. файҙаланыла. Башҡортостанда тротил алыр өсөн нефть фракциялары пиролизы м‑н Т. етештереү 1943 й. Өфө НЭЗ‑ында, 411‑се Ишембай пиролиз з‑дында (ҡара: Ишембай катализаторҙар махсуслаштырылған химия заводы) башлана (1945 й. алып производстволар туҡтатыла). 50‑се йй. башлап Т. “Салаватнефтеоргсинтез” (ҡара: “Газпром нефтехим Салават”), “Уфанефтехим” ААЙ‑лары етештергән.
Р.Н.Хлёсткин
Тәрж. Л.Н.Абдрахманова


text:
- Подробности
- Просмотров: 714
ГИДРОГРАФИК СЕЛТӘР, ниндәй ҙә булһа бер терр‑я сиктәрендә булған бөтә һыу ағымдары һәм ятҡылыҡтары (йылғалар, күлдәр, һаҙлыҡтар, һыуһаҡлағыстар). Г.с. төҙөлөшө климатҡа (яуым-төшөмдөң йыллыҡ күләме, парға әйләнеү кимәле), урындың рельефына, геол. төҙөлөшөнә бәйле. Г.с. иң мөһим күрһәткесе булып йылға селтәренең йышлығы тора, ш. уҡ күлдәр һәм һаҙланыу коэффициенты (күл йәки һаҙлыҡ өҫтө майҙанының терр‑я майҙанына ҡарата нисбәте) иҫәпкә алына. Башҡортостанда Г.с. күпселек өлөшөн йылғалар селтәре тәшкил итә, уның иң йыш урыны булып (ҡара: табл.) Башҡортостан (Көньяҡ) Уралы (көнбайыш битләүендәге йылғалар — Нөгөш, Һәләүек, Егән, Еҙем, Инйәр, Ләмәҙ, Эҫем һ.б. бассейны) һанала, иң һирәге — Башҡортостандың Урал алды (Ағиҙел буйы убалы тигеҙлеге, Өфө яйлаһы); һирәк Г.с. карст һәм көпшәк ҡомташлы-балсыҡлы ултырмалар үҫешкән райондарға хас. Башҡортостандың Урал аръяғында Г.с. йышлығы көнсығышҡа табан кәмей. Респ. 1000‑гә яҡын күл (ш. иҫ. күл өҫтө майҙаны 0,1 км2 кәмерәк булған) бар, улар башлыса Башҡортостандың Урал алдында урынлашҡан (иң ҙурҙары — Асылыкүл, Ҡандракүл). Һаҙлыҡтар, нигеҙҙә, һыубаҫар туғайлы киң йылғалар (Ағиҙел, Ҡариҙел, Ыҡ, Дим, Тере Танып һ.б.) үҙәнен биләй, терр‑яның уртаса һаҙланыуы 0,4% тәшкил итә. Респ. иң ҙур һыуһаҡлағыстар — Ҡарман һыуһаҡлағысы, Нөгөш һыуһаҡлағысы, Павловка һыуһаҡлағысы һ.б.
Әҙәб.: Балков В.А., Воронина Т.В. Густота речной сети, факторы её развития и значение для рационального природопользования //Проблемы охраны окружающей среды на Урале. Уфа, 1995.
В.А.Загорский
Тәрж. И.М.Япаров
Ҡайһы бер йылға бассейндары буйынса Башҡортостандың
гидрографик селтәре


text:
Башҡортостан вәкилдәре Бөтә Рәсәй сәнәғәт конференцияһында ҡатнаша
ӨФӨ, 2015 йыл, 3 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Башҡортостан вәкилдәре «Заводтар эшләгәндә генә илебеҙ йәшәй» Бөтә Рәсәй конференцияһында ҡатнаша. Сара 8 июндә Мәскәүҙең ВДНХ майҙансығында асыла. Форумды «Эшлекле Рәсәй», «Рәсәй терәге», Рәсәй сәнәғәтселәре һәм эшҡыуарҙары союзы, Рәсәйҙең Сауҙа-сәнәғәт палатаһы һәм Бойондороҡһоҙ профсоюздар федерацияһы ҡатнашлығында Дөйөм Рәсәй халыҡ фронты ойоштора.
Конференция эшендә 700 кеше: Дөйөм Рәсәй халыҡ фронты, шул иҫәптән уның төбәк бүлексәләре, министрлыҡ, сәнәғәт предприятиелары, йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре ҡатнаша.
Конференцияның төп темалары: сәнәғәт тармағында һөнәри белем биреүҙе үҫтереү, яңы сәнәғәт сәйәсәтенең өҫтөнлөктәре, сәнәғәт үҫеше институттары эшмәкәрлегенең һөҙөмтәлелеге һәм башҡалар.
Дөйөм Рәсәй халыҡ фронтында Бөтә Рәсәй сәнәғәт конференцияһына аккредитация алырға була. Бының өсөн киң мәғлүмәт сараһының исемен, исем-шәрифте, вазифаны, телефон номерын һәм электрон почтаны күрһәтергә кәрәк. Бәйләнеш: 89057638866, Шакирова Виктория, press@onf.ru.