text:
Газета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Страница 285
ЭСКЕСЕЛӘРГӘ – ЯРТЫ МИЛЛИОН ҺУМ ШТРАФ
Яңылыҡтар таҫмаһы // 27-11-2012, 11:55
РФ Хөкүмәте Рәйесе Дмитрий Медведев ошондай тәҡдим менән сығыш яһаны
“Светофорҙың ҡыҙыл уты янғанда транспортта елдереүсе, тиҙлекте арттырыусы һәм ҡаршы юлға сығыусы водителдәр өсөн билдәләнгән штрафтың күләме ярты миллион һум булырға тейеш! Был штраф күләме Мәскәү һәм Санкт-Петербург ҡалаларында йәшәүселәр өсөн күрһәтелгән. Ә инде төбәктәрҙә йәшәүселәр ошондай уҡ ҡағиҙә боҙоуҙар өсөн 250 мең һум штраф түләргә тейеш”. Ошондай тәҡдимде Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте башлығы Дмитрий Медведев үҙенең интернеттағы блогында индерҙе....
“Йәшлек”те яратҡандар гел йәш ҡалыр”, – ти Башҡортостандың төп телеканалында иң сибәр алып барыусыларҙың береһе Фаягөл Дәүләтйәрова
Яңылыҡтар таҫмаһы // 23-11-2012, 15:03
“Йәшлек”-фараз” конкурсы тураһында беҙҙең дуҫтарыбыҙ яҡшы белә һәм ҙур теләк менән ҡатнаша. Шарттары бик ябай – бирелгән купонға тейешле мәғлүмәтте, гәзитебеҙҙең буласаҡ тиражын күрһәтеп, яҙылыу тураһындағы квитанцияның күсермәһен ҡушып, редакцияға ебәрергә генә кәрәк. Иң теүәл фаразлаған өс кешене бик шәп бүләктәр көтә. Дөрөҫ фаразлаусылар һаны күберәк булһа ла яҡшы, барыбер бүләктәребеҙ етә.
Бына бер бүләгебеҙҙе тотоп торған Фаягөл Дәүләтйәрованы күбегеҙ беләлер. Ул да “Йәшлек”тең яҡын дуҫы....
“Мин нисек Яңы йыл ҡаршыланым”
Яңылыҡтар таҫмаһы // 16-11-2012, 14:27
Ҡар яуыу ғына түгел, саҡ ҡына буран да булып алды инде – ҡыш килә еребеҙгә, ҡыш! Саф миҙгелдең иң күңелле һәм матур мәле – Яңы йыл байрамы ла Ҡаф тауҙары артында түгел. Шул уңайҙан ошо байрамға ҡағылышлы матур һәм мажаралы хәтирәләрегеҙ менән уртаҡлашып алығыҙ әле, дуҫтар − «Йәшлек» гәзите «Мин нисек Яңы йыл ҡаршыланым» тигән конкурс иғлан итә!
...
...
Хәрби табип һеҙҙең һорауҙарға яуап бирә
Яңылыҡтар таҫмаһы // 13-11-2012, 12:40
Киләсәктә Рәсәй Ҡораллы Көстәре сафын тулыландырасаҡ Башҡортостан егеттәренең һаулығы нисек? Һаулығында ниндәй тайпылыштар булғандарҙы армияға алмайҙар? Хәрби-табип комиссияһының эше менән ҡәнәғәт булмағанда ҡайҙа мөрәжәғәт итергә? Был һорауҙарға яуап табырға теләйһегеҙ икән, 27 ноябрҙә сәғәт 11-ҙә гәзит уҡыусылар менән „тура бәйләнеш”кә киләсәк БР Хәрби комиссариатының Республика хәрби-табип комиссияһы рәйесе, запастағы полковник Роберт Әмин улы Йыһангировҡа шылтырата алаһығыҙ. Һорауҙарығыҙҙы хат, ye02@yandex.ru адресы буйынса электрон почта, 273-46-38 телефоны аша бирергә мөмкин.
...
...
“Йәшлек”һеҙ йорт – күңелһеҙ
Яңылыҡтар таҫмаһы // 2-11-2012, 12:22
“Яратам гәзитегеҙҙе!” – тип шатлыҡлы йөҙөн балҡытып килеп инде иртә менән редакцияға бер дуҫыбыҙ. Һәм… беҙгә яңы көнгә бөтмәҫлек дәрт өҫтәне ошо йылы һүҙе.
Ысынлап та, дуҫтар, бер-беребеҙгә йылы мөнәсәбәттә булһаҡ, ярҙам ҡулы һуҙышһаҡ, донъябыҙ ҡалай ҙа яҡтырып китер, әллә күпме ыңғай кисерештәр менән йәшәр инек....
Ысынлап та, дуҫтар, бер-беребеҙгә йылы мөнәсәбәттә булһаҡ, ярҙам ҡулы һуҙышһаҡ, донъябыҙ ҡалай ҙа яҡтырып китер, әллә күпме ыңғай кисерештәр менән йәшәр инек....
Иғлан
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 2-11-2012, 11:34
«Йәшлек» гәзитенә даими эшкә водитель талап ителә. Белешмәләр өсөн телефон − 273-46-38.
...
...
Асыҡларға ярҙам итегеҙ
Яңылыҡтар таҫмаһы / Объявления // 30-10-2012, 11:41
Полиция хеҙмәткәрҙәре республика халҡына ярҙам һорап мөрәжәғәт итә − Асы – Белорет юлында, Архангел районы биләмәһендә, табылған ир мәйетенең кемдеке булыуын асыҡларға кәрәк.
Бәшмәккә барыусылар тапҡан мәйет инде әкренләп тарҡала башлаған. Һәләк булыусы ҡыҫҡа еңле, нәҙек һыҙатлы аҡ футболка, «Армани джинс» тип яҙылған күк төҫлө джинсы, асыҡ күк трусик, ҡара туфли кейгән булған. Салбарының һул кеҫәһендә күк биҙәкле аҡ ҡулъяулыҡ табылған. 33 – 42 йәштәр тирәһендә, буйы – 180 – 185 см, ҡара сәсе бер аҙ салланған, аяҡ кейеме размеры – 42. Йәнә бер билдәһе: һул ҡулы...
Бәшмәккә барыусылар тапҡан мәйет инде әкренләп тарҡала башлаған. Һәләк булыусы ҡыҫҡа еңле, нәҙек һыҙатлы аҡ футболка, «Армани джинс» тип яҙылған күк төҫлө джинсы, асыҡ күк трусик, ҡара туфли кейгән булған. Салбарының һул кеҫәһендә күк биҙәкле аҡ ҡулъяулыҡ табылған. 33 – 42 йәштәр тирәһендә, буйы – 180 – 185 см, ҡара сәсе бер аҙ салланған, аяҡ кейеме размеры – 42. Йәнә бер билдәһе: һул ҡулы...
Дуҫтар, әүҙемерәк булһағыҙсы
Яңылыҡтар таҫмаһы // 26-10-2012, 13:10
Бер көн редакциябыҙға: ”Йөҙөм һырҙар менән биҙәлһә лә, сәсемә аҡ ҡарҙар һырыһа ла, мин һәр ваҡыт һинең менән, яратҡан гәзитем”, − тигән юлдар яҙылған хат килеп төштө. Ейәнсура районының Ибрай ауылынан Әбделғәлим Дәүләтҡолов ағайҙан ине ул. Ошондай йылы һүҙҙәргә нисек ҡыуанмайһың инде!...
Анонс!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 23-10-2012, 13:54
“Йәшлек” ауыр саҡта ла ярҙамсы
Яңылыҡтар таҫмаһы // 23-10-2012, 13:53
Кире хис-тойғолар беҙҙең сәләмәтлекте бөтөрә. Был хәҡиҡәт хәҙер берәүгә лә сер түгел. Шулай булғас, һаулығығыҙҙы гел яҡшы торошта тотор өсөн һеҙгә фәҡәт тыныс булырға, төрлө кисерештәрҙән, стрестан һаҡланырға кәрәк. Күңелегеҙгә ауыр булған саҡтарҙа “Йәшлек”те ҡулығыҙға алһағыҙ, бәлки, еңел булып ҡалыр, тигән фекерҙе еткермәксебеҙ. Баҫмабыҙҙа мотлаҡ үҙегеҙгә оҡшаған мәҡәләне табырһығыҙ.
Мәскәү подписка хаҡын арыу ғына арттырһа ла, һеҙҙең ярҙам менән киләһе йылда ла халҡыбыҙға күпләп таралырбыҙ, тигән өмөттә ҡалабыҙ.
Ярты йылға яҙылыу хаҡы − 407 һум да 58 тин.
Бергә булдыҡ, бергә ҡалайыҡ!
...
Мәскәү подписка хаҡын арыу ғына арттырһа ла, һеҙҙең ярҙам менән киләһе йылда ла халҡыбыҙға күпләп таралырбыҙ, тигән өмөттә ҡалабыҙ.
Ярты йылға яҙылыу хаҡы − 407 һум да 58 тин.
Бергә булдыҡ, бергә ҡалайыҡ!
...
[/aviable]


c: text/html

text:
Ура-а-а-а! Һағынып көткән Яңы йыл да килеп етте. Ҡышҡы каникулда рәхәтләнеп сана, саңғы, конькиҙа шыуып ял итәһегеҙҙер. Шул арала «Йәншишмә»гә лә күҙ һалырға онотмағыҙ. «Мәҙәк һүрәт – тапҡыр яуап»та йыл хужаһына арналған фотоһүрәткә ҡыҙыҡлы яуап уйларға ваҡытығыҙ күберәк булыр.
Гәзиттең 48-се һанында сыҡҡан «изге күңелле» тауыҡ хаҡында күп кенә хаттар алдыҡ. Улар араһында Өфө ҡалаһынан Сулпан Ғәлина, уҡыусы Миңзәлә Ибраһимова ла (ҡайҙан икәнен яҙмаған) бар ине. Ә уңышлыларын һеҙҙең иғтибарға тәҡдим итәбеҙ.
Береһенән-береһе уҙҙырып яуап ебәреүселәр әлеге лә баяғы Әбйәлил районы Рауил мәктәбендә уҡыусы йәш хәбәрселәребеҙ булды.
Лилиә Солтанова:
Йылы, иркен ҡанаттары
Тауыҡбикә апайҙың.
Үҙ балаһы кеүек күрҙе
Көсөктәрен Аҡбайҙың.
Динара Ғәлләмова:
Әсәйҙәре ҡайҙа булған?
Көсөктәр бит өшөгән.
Уйлап тормай, бәпәйҙәр, тип
Тауыҡ кәрзингә ингән.
Баймаҡ районының Билал ауылынан Наҙгөл Күсәрбаева ла ҡалышмаған:
Аҡбикә тигән бер тауыҡ
Бик изгелекле булған.
Үҙ ҡанаты аҫтына
Ике көсөктө алған.
Һәр мәҙәк һүрәт «Йәншишмә»беҙ уҡыусыларын әүҙемләштереп ебәрә. Күп балалар бөтөнләй көтөлмәгән яуап ебәреп, үҙҙәренең тәрән фекерләй алыуын иҫбатлай.
Даими авторыбыҙ Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалында белем алыусы Таңсулпан Ибраһимова ла яуапһыҙ ҡалмаған:
Киң күңелле тауыҡ булыу
Бары файҙаға ғына.
Индем, ниһайәт, Гиннестың
Рекордтар китабына.
Сос тауыҡ булып сыҡты әле. Бер ҙә юғалып ҡалмаған, үҙенә дан алыр өсөн төрлө юлдар һайлаған.
Илсур Билаловтан хат алғас, нисек ҡыуанғаныбыҙҙы белһәгеҙ. Ниһайәт, егеттәр ҙә «йоҡо»ларынан уянды. Дүрт юллыҡтары ниндәй бит әле, туп-тура иң уңышлылар кәштәһенә менеп ятты:
Быйылғы биш себешемде,
Урлап алып китте ҡарға.
Икенсе йыл бер яуыз да
Килә алмаҫ беҙҙең янға.
Бына әле тырышамын
Көсөктәрҙе яҡларға.
Улар миңә ярҙам итер
Себештәрҙе һаҡларға.
Мәрхәмәтле тауыҡ хаҡында бәйән иткән Илсур. Ана шулай гел дә ҡатнашып тор, йәме! Беҙгә лә күңелле булып китте һинең хатыңды уҡыуы.
Алда әйтелгәнсә, Нуриман районы Иҫке Бүрес ауылынан Алина Фәйрүзова ебәргән фотоны тәҡдим итәбеҙ, рәхәтләнеп ижад итегеҙ, йылмайтығыҙ, көлдөрөгөҙ, фантазияғыҙҙы егегеҙ.
Яңы йылда һеҙгә яңы уңыштар теләйбеҙ, атай-әсәйҙәрегеҙ, туғандарығыҙ имен-һау булһын.
Дилара АРСАЕВА.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Джеймс Уатт
Джеймс Уатт (ингл. James Watt; 19 ғинуар, 1736 — 19 август, 1819) — шотланд инженеры, уйлап табыусы-механик. Эдинбург король йәмғиәте (1784), Лондон король йәмғиәте (1785), Париж фәндәр академияһы (1814) ағзаһы[1]. Уның исеме менән ҡеүәт берәмеге аталған — Ватт.
Ике йүнәлештә эш итеүсе пар машинаһы уйлап тапҡан. Уатттың эштәре башта Англияла, артабан бар донъяла сәнәғәти революцияға килтерә.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кесе Джеймс Уатт 1736 йылдың. 19 ғинуарында Гринокта тыуа. Тыумыштан сирләшкә генә малай Гриноктағы мәктәптә уҡый башлаһа ла, йыш ауырыуҙары арҡаһында ата-әсәһе өйҙә генә белем бирергә ҡарар итә. Баланың өйҙән ситтә берҙән-бер шөғөлө балыҡ тотоу була. Малайҙың бер мәл ерҙә ниндәйҙер һыҙыҡтар һыҙып ултырғанын күреп, атаһының дуҫы мәктәпкә бирергә кәңәш итә, йәгәһе, ваҡытын юҡ нәмәләргә сарыф итә. Әммә атаһы улының Эвклид мәсьәләләрен сисеп ултырыуын белдерә.
Үҫмер сағында астрономия, химик тәжрибәләр менән мауыға, үҙ ҡулдары менән нимәлер эшләргә ярата, «оҫта ҡуллы» тип һоҡланалар. Атаһы балта оҫтаһы ҡоралдары бүләк иткәс Джеймс атаһыуйлап сығарған ҡорамалдарҙың моделдәрен эшләргә ярата.
Башланғыс синыфтф тамамлар йәш еткәс уны гимназияға бирәләр. Үҫмер күп уҡый, яҡшы өлгәшә, алған белемен тормошта тикшереп ҡарарға ынтыла.
Белем алыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
18 йәш тулғанда Уаттың әсәһе үлеп ҡала, атаһының да сәләмәтлеге ҡаҡшай, эше лә бармай башлай. Егеткә үҙе көсө менән көн күрергә тура килә Джеймс үлсәү приборҙары менән бәйле шөғөлгә тотонорға ҡарар итә. Шотландияла быға уҡытмайҙар, Уатт бер йылға Лондонға китә. Ҙур ауырлыҡ менән Моргантигән кешегә уҡырға инә, тик аҡсаһы бер йылға түләргә генә етә. У Легаль рәүештә уҡыусы була алмағас, ул башкөллө эшкә сума.
Ябай ғына линейкаларһәм циркулдәр башлап, ул ҡатмарлыраҡ ҡулайламаларға күсә бара. Тиҙҙән квадрант, сектор, теодолит эшләй башлай. Уның бер буш ваҡыты ла ҡалмай, сөнки хужаға ла бил бөгә, кистәрен заказ үтәй. Аслы-туҡлы йәшәй. Уҡыусы статусы булмағас, Ост-Һиндостан компанияһына хәрби хеҙмәткә алыу ҡурҡынысы ла янай.
Һаулығы ҡаҡшап, ул Шотландияға үҙ эшен асыу ниәте менән ҡайта. Мюрхед тигән ағаһында Глазгола йәшәй башлап, октанттар, параллель линейкалар, барометрҙар, телескоп кәрәк-яраҡтары һәм башҡа ҡорамалдарҙы йүнәтеүгә тотона. Әммә ҡаланың һөнәрселәр берлеге уның цех тәртиптәренә ярашлы эшләргә рөхсәте юҡ, тип, Шотландияла берҙән-бер шундай белгес булыуына ҡарамаҫтан, ҡамасаулай башлай. Осраҡлы хәл Уатты ҡотҡара — Глазго университетына астрономик ҡорамалдар ҡайтарталар. Профессор ағаһының таныштары аша егеткә уларҙы тәртипкә килтереү бурысы йөкмәтелә һәм ул фән ҡорамалдары мастеры итеп тәғәйенләнә. Бының өсөн ул университетта бәләкәй генә оҫтахана аса. Шунан алып ул урта быуаттарҙа һөнәрселектә йәшәп килгән тәртиптәргә ҡарамай эш итеү мөмкинлеге ала. Университетта Уатт химик Джозеф Блэк менән таныша. Дуҫының химия буйынса эҙләнеүҙәре өсөн яңы ҡорамалдар уйлап сығара.
1759 йылда Уатт архитектор һәм бизнесмен Джон Крейг менән хеҙмәттәшлек итә башлай. Улар төрлө ҡорамалдар менән рәттән музыка ҡоралдары һәм хатта уйынсыҡтар ҙа сығара. Эш табышлы булып сыға һәм Уатт ниһайәт хатта ярҙамсылар тотоу мөмкинлеге ала Ул Крейга.
1763 йылда Уатт алыҫ туғаны Маргарет (Пегги) Миллерға өйләнә. 1772 йылда ҡатыны бәпесләй алмай үлеп ҡала. Уларҙың биш балаһынан икәүһе генә ғүмерле булып сыға: кесе Джеймс (1769—1848) һәм Маргарет (1767—1796). Икенсе тапҡыр 1777 йылда Энн Мак Грегорға өйләнеп, ике балалары тыуа: улы Грегори (1777—1804), (геолог һәм минеролог булып китә), ҡыҙы Джэнет (1779—1794). Энн иренән ҡалып, 1832 йылда вафат була.
Уйлап табыуҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1759 йылда Уатттың дуҫы Джон Робинсон уны боҫто (парҙы) хәрәкәт энергияһы өсөн ҡулланыу мөмкинлеге менән ҡыҙыҡһындыра. Ньюкомен уйлап сығарған пар машинаһы шахталарҙан һыуҙы һурып сығарып өсөн генә ҡулланыла һәм бер нисек тә камиллаштырылмай. Уның принциптарын белгән кеше лә булмай, Уаттҡа барыһын да үҙенә баш ватырға тура килә. Уңышһыҙлыҡтарҙан хатта күңеле ҡайтып ҡуя.
1763 йылда унан Глазго университеты физика профессоры Джон Андерсо Ньюкомендың пар машинаһы макетын йүнәтеүен һорай. Уаттың эҙләнеүҙәре, үҙгәртеүҙәре һөҙөмтәһендә макет эшләй башлай Эш барышында Уатт машинаның етешһеҙлектәрен асыҡлай.
Боҫ менән төрлө тәжрибәләр яһап ҡарап, ул үҙе өсөн күп асыштар яһай. 1765 йылда, ниһайәт, ул конденсат өсөн айырым камера кәрәклегенә төшөнә.
1769 йылда был асышына патент ала. Әммә машинаны эшләргә аҡсаһы етмәй. Бер ни тиклем ярҙамды Джозеф Блэк күрһәтә.
Уаттҡа Бирмингемда литейного завода (ингл. Soho Foundry) юғары квалификациялы ҡорос ҡойоусылар менән эшләгән Мэттью Болтон ярҙамға килә. П Джоном Уилкинсон кәрәкле цилиндрҙы һәм поршенде эшләп сығара заводе, выпускающем пушечные ядра (ингл. Bersham Ironworks) в Рексэме (ингл. Wrexham), Северный Уэльс (ингл. North Wales).
Уатт пар цилиндрын айырым урынлаштыра, 1782 йылда ике йүнәлешле машина уйлап сығара. Пар машинаһының етештереүсәнлеге дүрт тапҡырға арта[2].
Эшҡыуар Мэттью Болтон менән хуҙмәттәшлеккә ингәнсе машина бер файҙа ла килтермәй. Уларҙың берлектәге компанияһы «Boulton and Watt» 25 йыл уңышлы эшләй һәм Уатт бай кеше булып китә.
Патенттар буйынса хөкөм эштәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яңы машинаның даны таралғас, уға оҡшатырға маташыуҙар китә Ялған моделдәр бик хәүефле була, Уатт менән Болтондың фирмаһының абруйына зыян килтерә һәм улар судҡа мөрәжәғәт итергә тура килә. Был ваҡытты һәм көстө күп алһа ла, ысын хужалар судта үҙ хоҡуҡтарын яҡлап ҡала.
Рәсәй тәҡдимдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй фәндәр академияһы Уатты эшкә саҡыра. Инглиз инженерына үҙ маҡсаттарына ярашлы эшләргә мөмкинлек биреү һәм 1000 фунтов стерлинг[3] түләү вәғәҙә ителә Уаттың Рәсәйгә күсеү теләге шау-шыу тыуҙыра. Шағир Эразм Дарвин: «Илаһым, рус айыуы, һеҙҙе эләктереп алғанын ишеткәс, ҡотом осто! Мөмкин булһа, унда бармаһағыҙ ине. Утлы машинағыҙ Һеҙҙе бында ҡалдырыр тип өмөт итәм». Уатт Рәсәйгә күсмәй.
Ҡартлығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вальтер Скотт Уаттың күп ҡырлы белеменә хайран булып, бер романының баш һүҙендә ошо хаҡта яҙа. Ҡарт көнөндә Уатт скульптураларҙың күсермәләрен эшләй торған эйдограф тигән машинаһын камиллаштырыу менән шөғөлләнә.
83 йәшендә вафат була һәм Һэндсвортта ерләнә.
Гриноктағы коллежға һәм үҙе юллашҡан китапханаға Уатт исеме бирелгән.
Хеҙмәттәрен таныу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1784 йылда Уатт Эдинбург Король йәмғиәте ағзаһы итеп алына. 1787 йылда Роттердамда Батавиан эксперименталь фәлсәфә йәмғиәте ағзаһы булып китә. 1806-ла Глазго университетының почётлы хоҡуҡ докторы. 1814 йылда Француз академияһы мөхбир ағза итеп һайлай.
Ай йәмғиәте ағзаһы.
2009 йылдың 29 майында Англия банкыһы Уатт һәм Болтон портреттары менән 50 £ сығарыуҙарын хәбәр итә. Был аҡса әле әйләнештә.
Ватт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡеүәт берәмеге булараҡ Уатт «ат көсө» берәмеген алырға тәҡдим итә. 1882 йылда Британия инженерҙары ассоциацияһы ҡеүәт көсөнә уның исемен бирергә тәҡдим итә. Техника тарихында үлсәү берәмегенә кеше исеме ҡушылған тәүге осраҡ был.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Петрушевский Ф. Ф. Ватт, Джеймс // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Уатт // Большая советская энциклопедия: В 65 томах / гл. ред. О. Ю. Шмидт — 1-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1947. — Т. 55 (Трихоцисты — Украинское искусство). — Б. 488. — 986 б. — 45 000 экз.
- Уатт // Большая советская энциклопедия: в 51 томе / Б. А. Введенский — 2-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1956. — Т. 43 (Топсель — Уженье). — Б. 582—583. — 672 б.
- Каменский А. В. Джеймс Уатт. Его жизнь и научно-практическая деятельность // Гутенберг. Уатт. Стефенсон и Фултон. Дагер и Ньепс. Эдисон и Морзе: Биографические повествования. / Н.Ф. Болдырев — 2-е изд. — Челябинск: Урал, 1995. — Б. 101—182. — 438 б. — 25000 экз. — ISBN 5-88294-066-4.
- Келле В. Ж. Джеймс Уатт — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (3-е издание)
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Супотницкий М. В. Патенты — на пути технического прогресса.. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 8 июль 2008 тикшерелгән.
- 19 ғинуарҙа тыуғандар
- 1736 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Шотландияла тыуғандар
- 19 августа вафат булғандар
- 1819 йылда вафат булғандар
- Англияла вафат булғандар
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Бөйөк Британия физиктары
- XVIII быуат тарихы
- Франция фәндәр академияһы ағзалары
- Машина төҙөүселәр
- Эдинбург короллеге йәмғиәте ағзалары
- Алфавит буйынса уйлап табыусылар
- Ғалимдар хөрмәтенә аталған физик үлсәү берәмектәре
- Бөйөк Британия уйлап табыусылары


text:
- Подробности
- Просмотров: 314
НЕФТЕХИМИЯ СИНТЕЗЫ, нефть углеводородтары һәм углеводород газдар нигеҙендә ҙур күләмдә органик һәм органик булмаған сеймал етештереү. Сәнәғәттә Н.с. юлы м‑н 5 меңдән ашыу химик продукттар алына: бутил спирттары, химик сүстәр, синтетик каучуктар, метил спирты, поливинилхлорид, полипропилен, сополимерҙар м‑н полистирол, полиэтилен, этил спирты һ.б. Түбән молекуляр алкандар, алкендар, арендар (башлыса бензол, ксилолдар, толуол) Н.с. өсөн сеймал булып тора. Н.с. төп процестары: галогенлау, гидратация, гидрирлау, дегидрирлау, окисланыу, пиролиз, поликонденсация, полимерлашыу, сульфохлорлау һ.б. Башҡортостанда нефтехимия продукцияһын етештереү Б.В. һуғышы йылдарында Өфө нефть эшкәртеү заводында, Ишембай газолин, пиролиз (411‑се) һәм көкөрт з‑дтарында (ҡара: Ишембай катализаторҙар махсуслаштырылған химия заводы) башлана. 50‑се йй. Н.с. эре тоннажлы продукция етештереү 18‑се комб‑тта (ҡара: “Газпром нефтехим Салават”), Өфө синтетик спирт з‑дында (ҡара: “Уфаоргсинтез”), Яңы өфө нефть эшкәртеү заводында, Черниковка НЭЗ‑ында (ҡара: “Уфанефтехим”) ойошторола. Н.с. өлкәһендәге фәнни тикшеренеүҙәр 50‑се йй. Башҡ‑н нефть эшкәртеү ҒТИ‑нда (Г.А.Берг, Рәфҡәт М.Мәсәғүтов һ.б.), ӨНИ‑лә (Ә.З. Бикҡолов, П.А.Сенцов һ.б.) башлана. 1958 й. ӨНИ‑лә Н.с. технологияһы б‑са инженерҙар әҙерләй башлайҙар. 1960 й. алып НИИнефтехимда В.Н.Кулаков етәкс. илдә тәүге тапҡыр пиромеллит диангидридын, фенолды пар фазаһында метил спирты м‑н о‑крезол һәм 2,6‑ксиленолға каталитик алкиллаштырыу технологиялары эшләнә, Бөтә союз органик синтез ҒТИ‑нда (Мәскәү) фенол һәм ацетон, Бөтә союз майҙар ҒТИ м‑н берлектә (С.‑Петербург) маргарин етештереү б‑са майҙарҙы гидрирлау катализаторҙары булдырыла. 1961 й. башлап ӨНИ‑лә ароматик углеводородтарҙың окисланыу процесы (М.Ғ.Сәфәров), уларҙың экстракцияһы (В.А.Кутов, Б.М.Грошев), ароматик карбон к‑таһының тоҙҙарын изомерлаштырыу һәм диспропорцияландырыу б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә (А.З.Зарипов, Р.Н.Хлёсткин, В.Х.Хәмәев). 1969 й. алып КПСС‑тың 22‑се съезы ис. Өфө НЭЗ‑ы м‑н берлектә яңы ҡатмарлы эфир берләшмәләрен алыу техноло‑ гияһы, уларҙы синтетик майҙар һәм пластификаторҙар сифатында һынап ҡарау эштәре башҡарыла, 1973 й. — Бөтә Союз үҫемлектәрҙе химик һаҡлау саралары (Өфө һәм Щёлков филиалдары) һәм Бөтә Рәсәй ветеринар ҡошсолоҡ ҒТИ‑лары (Ленинград) м‑н берлектә нефть сеймалы нигеҙендә пестицидтар алыу б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә.
Әҙәб.: И м а ш е в У.Б. Промышленная органическая химия на предприятиях Республики Башкортостан. Уфа, 2004; История создания и развития химической и нефтехимической промышленности Республики Башкортостан. В 4 т. Т.1. Основные процессы и продукты предприятий нефтехимического комплекса. М., 2007.
Р.Н.Хлёсткин
Тәрж. Н.Д.Исҡужина


text:
- Подробности
- Просмотров: 509
ВУЛКАНИЗАЦИЯ, каучукты резинаға әүерелдереү. В. ваҡытында каучук макромолекулалары арҡыры химик бәйләнештәр ярҙамында 3‑үлсәмле вулканизацион селтәргә “ҡорола”; һөҙөмтәлә уның ныҡлығы, йылыға һәм һыуыҡҡа сыҙамлығы, һығылмалылығы һ.б. арта. Каучук һәм төрлө ингредиенттар (В. активаторҙары һәм тиҙләткестәре, тултырғыстар һ.б.) ҡатышмаһын көкөрт (көкөртлө В.), органик пероксидтар, синтетик ыҫмалалар, металл оксидтары һ.б. м‑н юғары т‑раға еткереп (термохимик); ҡайһы берҙә ионлы нурланыш тәьҫирендә (радиацион) үткәрелә. Башҡортостанда 20 б. 40‑сы йй. башынан көкөртлө В. Өфө эластомер материалдар, изделиелар һәм конструкциялар заводында — бутадиен һәм тәбиғи каучук, 50‑се йй. аҙағынан хлоропрен һәм нитриль каучуктар, бутилкаучук һ.б. нигеҙендә төрлө резиналар һәм резина‑техник изделиелар алыуҙа төп технологик процесс булып тора. 60‑сы йй. — пр‑тиела цинк һәм магний оксидтары м‑н хлоропрен каучуктары В., 90‑сы йй. башынан ҙур тиҙлектәге электрондар ағымы тәьҫирендә цис-изопрен, этилен‑пропилен каучуктары В. үҙләштерелә. Изопрен, бутадиенстирол, кремнийорганик каучуктар нигеҙендәге ҡатышмаларҙың термохимик В. технологияһы кабелдәргә һәм электр сымдарына изоляцион ҡапламалар (мәҫ., “Уфимкабель” ААЙ‑нда), резина деталдәр (ӨМЭПБ, “БЭТО”) етештергәндә һәм автомобиль камераларын ремонтлау пункттарында ҡулланыла.
Н.Н.Сигаева
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Башҡортостанда яңы автобус сығарырға һәм Голландия технологиялары буйынса теплица төҙөргә күҙаллайҙар
Башҡортостанда яңы автобус сығарырға һәм Голландия технологиялары буйынса теплица төҙөргә күҙаллайҙар Фото: автор
ӨФӨ, 2018 йыл, 16 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостандың өҫтөнлөклө инвестиция проекттары исемлеген дөйөм 2,2 миллиард һум инвестиция күләме менән дүрт яңы проект тулыландырҙы, тип хәбәр иттеләр республикалағы Иҡтисади үҫеш министрлығының матбуғат хеҙмәтендә.
Ошо проекттарҙы уңышлы тормошҡа ашырғанда төбәктә 140 яңы эш урыны булдырыласаҡ.
Башҡортостандың яңы өҫтөнлөклө проекттары араһында – йылына 1000 берәмеккә тиклем 42ХХ яңы пассажир автобусы моделен сығарыу буйынса инвестиция проекты.
Ҙур проекттың инвесторы булып «НефАЗ» асыҡ акционерҙар йәмғиәте сығыш яһай.
Финанслау күләме 149 миллион һум тәшкил итә. Проектты 2018-2019 йылдарҙа тормошҡа ашырыу күҙалланған. Уның ярҙамы менән төбәктә 20 яңы эш урыны барлыҡҡа киләсәк.
Өфө районының «Алексеевка» совхозында 2,5 гектар майҙанда теплицаны ассимиляция яҡтыртыу системаһы менән тәьмин итеү һәм Голландия технологияларын ҡулланып, 5 гектар майҙанда яңы теплица төҙөү күҙаллана.
Иҡтисади үҫеш министрлығында билдәләүҙәренсә, инвестиция проекты «Башҡортостанда иҡтисади хәлде яҡшыртыуға, республика продукцияһының конкуренция һәләтлеген үҫтереүгә, баҙарҙы бөтә халыҡ ҡатламы һатып алырлыҡ юғары сифатлы аҙыҡ-түлек менән байытыуға йүнәлтелгән».
Бынан тыш, инвестиция проекты «Алексеевка» совхозының 2016-2021 йылдарға 5 гектар майҙанда яңы теплицалар төҙөү һәм дөйөм 30 гектар майҙанда иҫке теплицаларҙы яңыртыу буйынса инвестиция программаһының бер өлөшө булып тора. Дөйөм инвестиция күләме – 1,4 миллиард һум.
Проектты ғәмәлгә ашырыу ваҡыты – 2018-2039 йылдар. Дөйөм алғанда, «Алексеевка» совхозында 54 яңы эш урыны булдырыу күҙаллана.
Икенсе инвестиция проекты «Учалы элеваторы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә майлы культураларҙы майға һәм төпрәгә эшкәртеүгә йүнәлтелгән.
Инвестиция күләме 311 миллион һум тәшкил итә. Проектты 2020 йылға тиклем ғәмәлгә ашырыу күҙаллана. Социаль һөҙөмтә – яңы 36 эш урыны булдырыу.
Шулай уҡ республиканың Учалы районында изоляция түбә ябыу материалдарын етештереүҙә ҡулланылған грануланы етештереү өсөн төҙөлөш таштары карьерын эшкәртеү буйынса проектты тормошҡа ашырыу планлаштырыла.
«СтройМинерал» заводы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте уның инвесторы булып сығыш яһай. Был проектты уңышлы ғәмәлгә ашырған осраҡта йыл һайын 200 мең тонна төҙөлөш ташы сығарыу күҙаллана.
Дөйөм инвестиция күләме 121,5 миллион һум тәшкил итәсәк. Дөйөм алғанда 30 яңы эш урыны булдырыласаҡ.
Проектты тормошҡа ашырыу ваҡыты 2018-2020 йылдарға күҙалланған.
Башҡортостандың Өҫтөнлөклө инвестиция проекттары исемлегендә дөйөм 195 миллиард һумдан ашыу торған бөтәһе 57 проект бар. Ошо проекттар ярҙамында төбәктә 12,5 меңдән ашыу яңы эш урыны ойоштороп буласаҡ.
http://www.bashinform.ru/news/1186446-v-bashkirii-planiruyut-vypusk-novykh-avtobusov-i-stroitelstvo-teplitsy-po-gollandskim-tekhnologiyam/


text:
Рөстәм Хәмитов Нестеров премияһы дәғүәселәренең эштәре менән таныштыФото: Олег Яровиков
Рөстәм Хәмитов Нестеров премияһы дәғүәселәренең эштәре менән танышты
Рөстәм Хәмитов Нестеров премияһы дәғүәселәренең эштәре менән таныштыФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 18 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов М.В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында барған «Йолалар һәм рухилыҡ» Нестеров премияһына дәғүәселәрҙең эштәренең Республика тематик күргәҙмә-конкурсы экспозицияһы менән танышты.
Музей директоры Айрат Тереғолов һүҙҙәренсә, премияға бөтәһе 150-ләп эш дәғүә итә. Республиканың 27 билдәле рәссамының һәм дүрт алдынғы сәнғәт белгесенең 57 графика, һынлы сәнғәт, биҙәү-ҡулланма сәнғәте, скульптура һәм әҙәбиәт әҫәре беренсе турҙы үткән. Атап әйткәндә, күргәҙмәлә Виктор Домашников, Салауат Ғиләжетдинов, Тәлғәт Мәсәлимов, Ринат Миңлебаев, Фирҙәнт Нуриәхмәтов, Виктор Суздальцев, Юлиә Устюгова кеүек рәссамдарҙың эштәре тәҡдим ителгән.
Күргәҙмә-конкурс музейҙың яңы бинаһында 24 декабргә саҡлы үтә.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, һынлы сәнғәт һәм сәнғәт белеме өлкәһендә М.В. Нестеров исемендәге Башҡортостан Республикаһы Дәүләт премияһы Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитовтың Указына ярашлы булдырылған. Ул бөйөк һынлы сәнғәт әҫәрҙәре эшләгән, шулай уҡ сәнғәт, художество тәнҡите теорияһы һәм тарихы өлкәһендә тикшеренеүҙәр өсөн ике йылға бер тапҡыр бирелә. Уның күләме 500 000 һум тәшкил итә.
http://www.bashinform.ru/news/1093799-rustem-khamitov-posetil-vystavku-proizvedeniy-nominantov-nesterovskoy-premii/


text:
- Подробности
- Просмотров: 376
ТАШ КҮМЕР, үҫемлектәрҙән барлыҡҡа килгән ҡаты янар файҙалы ҡаҙылма. Ялтыр, ярым тоноҡ йәки тоноҡ йөҙлө ҡара һәм һоро‑ҡара төҫтәге тығыҙ тау тоҡомо булып тора. Ҡатлам һәм линзалар рәүешендә ята. Т.к. сәнәғәттә классификациялағанда уның төп технологик үҙенсәлектәрен (яныу йылылығы, осоусан матдәләрҙең сығышы, бешкәклеге һ.б.) билдәләгән күрһәткестәр ҡулланыла. Т.к. электр энергетикаһында, химия сәнәғәтендә һ.б. файҙаланыла. Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында Кама күмер басс. ҡараған Т.к. ятыштары билдәле. Йәше — визе ярусы. Ятыш тәрәнлеге 900—1450 м, ҡалынлығы 28 м тиклем, ҡатламдар һаны 4—6. Яныу йылылығы 6700—7900 ккал/кг. Көллөлөгө 20—25%, көкөрт миҡдары 3—4%, бешкәклеге түбән.
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
- Подробности
- Просмотров: 258
ТАҘАРТЫУ ҠОРОЛМАЛАРЫ, производство, ямғыр, хужалыҡ‑көнкүреш ағынты һыуҙарында булған бысраҡты таҙартыр өсөн инженер ҡоролмалары йыйылмаһы. Ағынты һыуҙарҙы таҙартыу производствола файҙаланыу йәки һыу объекттарына ағыҙыу маҡсатында башҡарыла. Бысраныу кимәленә һәм таҙартыуҙың талап ителгән дәрәжәһенә бәйле механик (иләк, ҡапҡан, рәшәткә, тондороу ҡоролмаһы һ.б.), биол. (аэротенк, биофильтр, метантенк, һуғарыу, фильтрлау баҫыуҙары һ.б.), физик-химик (хлоратор, парға әйләндергес, яңыртҡыс, озонатор, ультратауыш, бактерицид һ.б. ҡоролмалар) һәм өҫтәмә (камералы, шахталы, циклонлы мейестәрҙә термик юл м-н таҙартыу һ.б.) Т.ҡ. айырыла. Башҡортостанда тәүге Т.ҡ. (уларҙа механик юл м‑н таҙартыу ғына булған) 1939 й. Өфөнөң көньяғында, 1954 й. төньяғында файҙаланыуға тапшырыла. 1965 й. алып Стәрлетамаҡ, Октябрьский ҡҡ., 1966 й. — Өфөнөң Дим р‑нында, 1974 й. — Совет р‑нында ағынты һыуҙарға механик таҙартыуҙан һуң биологик таҙартыу үткәрелә. 60‑сы йй. сәнәғәт пр‑тиеларының ағынты һыуҙарында булған зарарлы матдәләрҙе санитария‑гигиена яғынан баһалау б‑са тикшеренеүҙәр башлана, таҙартыуҙың сифат кимәлен күтәреү ысулдары һ.б. уйлап табыла (БДМУ, Өфө хеҙмәт мед. һәм кеше экологияһы ҒТИ, БР Гигиена һәм эпидемиология үҙәге һ.б.). 70‑се йй. башлап ӨДНТУ‑ла ағынты һыуҙарҙы таҙартыу б‑са фәнни тикшеренеүҙәр алып барыла (В.Н.Зенцов, М.С.Клявлин, М.И.Курганский, В.Д.Назаров, Р.И.Хангилдин һ.б.), ағынты һыуҙарҙы таҙартыуҙың энергияны һаҡлаусы технологиялары, һыу таҙартыу ҡоролмаһы, фильтрлаусы һәм сорбциялаусы актив материалдар, Аҡъяр а., ҡала тибындағы Шишмә ҡасабаһында, “Йоматау” шифаханаһында һәм башҡа урындарҙа Т.ҡ. проекттары эшләнә һәм производствоға индерелә. “Салаватнефтемаш” ААЙ‑нда нефтте йыйыу һәм әҙерләү б‑са промысла объекттарында ағынты һыуҙарҙы механик юл м‑н эмульсиялы нефттән һәм ҡаты өлөшсәләрҙән таҙартыр өсөн тондороу ҡоролмалары, “Туймазыхиммаш” ААЙ‑нда Т.ҡ. өсөн ҡорамал (ләм һурғыс, ләм ҡырғыс һ.б.) етештерелә. 2002—04 йй. ӨДНТУ‑ла Кассель ҡ. ун‑ты (Германия) м‑н берлектә ағынты һыуҙарҙы ауыр металл иондарынан таҙартыу технологияһы уйлап табыла. Шулай уҡ ҡара: “Башкоммунводоканал”, Канализация, Һыу таҙартыу.
М.С.Клявлин
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 515
БАЛЕТ МУЗЫКАҺЫ, хореографик кәүҙәләнеште иҫәпкә алып, сценарий планы нигеҙендә ижад ителеүсе, балет спектаклен оҙатып барған һәм уның художестволы идеяһын һәм образлы драматик йөкмәткеһен асып биргән музыка. Б.м. үҙ эсенә масштабы һәм драматургия функциялары б‑са төрлө булған традицион классик формаларҙы — соло (вариациялар, монологтар, сәхнә күренештәре), ансамбль номерҙарын (адажио, па-де-де, па-де-труа), күмәк бейеүҙәр (сюита, дивертисмент) һ.б. — ала. Масштаблы симфониялаштырылған хореографик сәхнә күренештәре м‑н берләшә алған номерлы структураға эйә. Башҡортостанда Б.м. формалашыуы 20 б. 40-сы йй. башҡа муз.‑сәхнә жанрҙарының (опера, музыкаль комедия, инструменталь һәм симфоник музыканың төрлө формалары) үҙләштерелеүе һәм үҫеше м‑н бер үк ваҡытта башлана һәм илдәге музыкаль мәҙәниәттең дөйөм үҫеше м‑н бәйле. Тәүҙә Б.м. М.М.Вәлиевтең “Һаҡмар”, Н.К.Чемберджиҙың “Ҡарлуғас”, “Аҡбуҙат” кеүек тәүге операларҙың бер өлөшө булып тора һәм халыҡ йырҙарыннан, инструменталь көйҙәр интонацияларына нигеҙләнгән традицион йолаларҙан, халыҡ уйындарынан, әйлән‑бәйлән йырҙарынан һәм көнкүрешкә бәйле бейеү эпизодтарынан ғибәрәт була. Тәүге башҡ. балеты “Сыңрау торна” ла халыҡ көйҙәре (“Сыңрау торна”, “Ҡара юрға”, “Ирәндек”, “Перовский”, “Заһиҙә” һ.б.) киң файҙаланыла. Бында башҡ. мелосы үҙенсәлектәре классик балет жанрҙары һәм формалары м‑н берләшә, спектаклдең музыкаһында һәм хореографик партитураһында симфониялаштырыу алымдары ҡулланыла. “Тау бөркөтө” һәм А.С.Ключарёвтың “Горная быль” (“Тау риүәйәте”) балеттары башҡ. балетындағы яңы тарихи‑героик йүнәлеште билдәләй. Был спектаклдәрҙең милли үҙенсәлеге халыҡ көйҙәрен өҙөмтәләүҙә, оркестрҙа ҡурай һәм ҡумыҙ яңғырашын имитациялаусы музыка ҡоралдарын ҡулланыуҙа, импровизацияланған оҙон көй стихияһын вариантлы симфоник үҫеш м‑н берләштереүҙә сағыла. М.Ғафуриҙың ш. уҡ исемле повесы б‑са ҡуйылған Х.Ш.Заимов һәм А.Г.Чугаевтың “Ҡара йөҙҙәр” (“Черноликие”) балеты башҡорт әҙәбиәте һәм театрҙың хореография м‑н үҙ‑ара бәйләнешенең тәүге тәжрибәһе булып тора. Образдарҙы асыуҙа психологик башланғысты көсәйтеү, өҙөмтәләрҙән баш тартыу һәм муз. фольклор м‑н самалы бәйләнгән оригиналь автор тематизмын булдырыу, монотематизм принциптарын файҙаланып, музыканы симфониялаштырыу — былар Б.м. яңылыҡ була. 60—70‑се йй. башында Б.м. байыуы Н.Ғ.Сабитов эшмәкәрлеге м‑н бәйле. Композитор Б.м. жанр‑тематик сиктәрен киңәйтә, заманса сюжеттарға балеттар (“Гөлнәзирә”, “Яратам һине, тормош”, “Айгөл иле”) һәм балалар өсөн тәүге балет әҫәрҙәрен (“Буратино”, “Мурзилка-космонавт”) ижад итә. Сабитовтың Б.м. образдар сфераһын сағыштырыу яңы саралар һәм жанр‑стиль алымдары м‑н байытылған. Спектаклдә уйнаған төп геройҙарҙың характеристикаһында башҡ. музыкаһына хас пентатоника өҫтөнлөк итә. Композитор халыҡ көйҙәренән өҙөмтәләр килтереү м‑н бер рәттән халыҡ музыкаһы жанрҙары (оҙон көй, ҡыҫҡа көй, ҡобайыр, таҡмаҡ) үҙенсәлектәренә таяна, революцион йырҙар, заманса ҡала фольклоры, эстрада музыкаһы һәм джаз интонацияларын һәм ритмдарын индерә. Кире образдар — Европа бейеү жанрҙары вальс, мазурка, тангоның гротеск һынылышы (“Гөлнәзирә”); һуғыш һәм агрессия көсө Д.Д.Шостаковичтың “Ленинград симфонияһы” (“Ленинградская симфония”) музыкаһына стилистик яҡтан яҡын булған марштың киҫкен график интонациялары (“Яратам һине, тормош”) һәм баҫып алыусылар темаһында сериялы техника элементтары м‑н остинато көй‑ритм формулалары ярҙамында (“Айгөл иле”) һүрәтләнә. Сабитовтың Б.м. сағыу оркестр колориты, музыка ҡоралдарының киң мөмкинлектәрен оҫта ҡулланыу айырып тора. Б.м. беренсе тапҡыр оркестр яңғырашында яңы тембр булараҡ хор файҙаланыла (“Айгөл иле”). Сабитовтың Б.м. башҡ. муз. театры тарихында иң юғары баҫҡыстарҙың береһенә әүерелә һәм башҡ. композиторҙары ижадында балет жанрының артабанғы үҫеш юлдарын билдәләй.
70—90‑сы йй. Б.м. 20 б. муз. һәм пластика лексикаһына ҡараған яңы стиль йүнәлештәрен эҙләү м‑н билдәләнә. М.Х.Әхмәтовтың “Маугли”, Р.М.Хәсәновтың “Ҡурай тураһында легенда” (“Легенда о курае”), Л.З.Исмәғилеваның “Хужа Насретдин” балеттарында әкиәт-легенда, “Ай тотолған төндә” балетында соц.‑көнкүреш темалары дауам итә. Фольклорҙың айырым элементтарының синтезы, халыҡ музыкаһы формалары һәм жанрҙарының заманса композитор техникаһы м‑н берләшеүе балеттарҙың музыкаль телен әүҙем яңыртыуға булышлыҡ итә. Образдар өлкәһен полярлаштырыу әкиәти һәм реаль сюжеттарҙы асыуҙа артабан үҫеш һәм яңы аңлатма ала. Уҫал хан (“Ҡурай тураһында легенда”), фанатик аҡһаҡалдар, яуыз Дәрүиш һәм йүләр Диуана (“Ай тотолған төндә”), риба алыусы һаран Йәғәфәр һәм ебегән фалсы Гуслия Гуссейндарҙың (“Хужа Насретдин”) музыкаль характеристикаларында гротеск элементтары ҡулланыла. Композиторҙар, үҙенсәлекле тембрлы көнсығыш музыка ҡоралдары яңғырашын ҡабатлап, оркестрҙың һүрәтләү саралары өлкәһендә тәжрибә үткәрәләр. Бөтөн балет композицияһын булдырыу музыкаль туҡыманы симфониялаштырыу, сюита һәм туранан‑тура үҫеш принциптарын лейтмотив техникаһы м‑н берләштереү һөҙөмтәһендә өлгәшелә. Хәҙ. Б.м. интонацион‑тематик аркалар, реминисценциялар, ҡатмарлы полифоник үрелмә һәм темаларҙы өҫтәп һалыу алымдары, аһәңлелек, лад, тембр һәм жанр яғынан трансформацияланып, киң ҡулланыла. Милли музыка жанрҙары элементтары 20 б. композицияһы саралары — яңы оригиналь атҡарылыш тапҡан полистилистика, сериялы техника алымдары, алеаторика, сонористика — м‑н берләшә.
Әҙәб.: Ахмадеева Г.Н. Башкирский балет. Уфа, 2003.
Ғ.Н.Әхмәҙиева
Тәрж. Р.Й.Мәхийәнова


text:
Автор: Ишмурзина Лилия Мансуровна. Воспитатель МДОБУ д/с "Снегурочка". г Сибай, республика Башкортостан ( әҙерлек төркөмө өсөн).
Маҡсат: Балаларҙы башҡорт халҡының йолалары һәм ғөрөф ғәҙәте менән таныштырыу; туған телгә һөйөү һәм ихтирам тәрбиәләү.
Борон – борондан мосолмандар тормошта иң мөһим ваҡиғаларҙы ихлас күңелдән байрамса билдәләп үтә торған булғандар. Науруз байрамы ла шундай йолаларҙың береһе. “науруз” – фарсы һүҙе, “яңы көн” тигәнде аңлата, төн менән көндө яҙғы тигеҙләшкән осорона тап килә.
(сәхнә алдында бәләкәй ҡыҙ өләсәһе менән)
Ҡыҙ гәзит уҡый: (белдереү)
- Өләсәй, һин йәш саҡта был байрамды үткәрә торғайнығыҙмы?
Өләсәй:
- Үткәрмәгән ҡайҙа ул. Үткәргәндә лә нисек үткәрә торғайныҡ. Науруз байрамына халыҡ алдан әҙерләнә торған ине. Уйын төрҙәрен уйлай, һәр өйҙә һый әҙерләнә. Бигерәктә бойҙай ашамлыҡтарына өҫтөнлөк бирелә, сөнки бойҙай аштың иң өлкәне.
Ҡыҙ:
- Ә Науруз тигән һүҙ нимәне аңлата?
Өләсәй:
- Науруз – яңы көн тигәнде аңлата . Ғалимдар фекеренсә төрки халыҡтары беҙҙең эраға тиклем мең йылдар элек үк Науруз байрамын үткәргәндәр. Эй күңелле үтә торғайны был байрамдар: күпме йыр, бейеү, ярыштар үткәрелә ине. Ил – йортҡа тыныслыҡ , ҡырҙарға мул уңыш , мал –тыуарға үрсем теләйҙәр ине. Бер береһенә изге теләктәр әйтәләр ине.
Эй, балам, ниңә мин быларҙы һиңә һөйләп торам әле. Әйҙә минең менән, минең йәшлеккә бер аҙым яһайыҡ.
(йәйләү. Байрамға әҙерлек бара, тирмән тарталар, ти бешә, бауырһаҡ бешерәләр. Ҡыҙҙар урындыҡҡа әҙер ризыҡтарҙы ашъяулыҡҡа ҡуялар, ғамаҡлайҙар).
- -Науруз йылға баш булыр,
- Бойҙай башҡа баш булыр,
- Бойҙай уңһа аш булыр
- Уңмаһа аш таш булыр,
- Йылдың башы уң булһын
- Ризығы муң булһын
- Игендәр шашып уңһын
- Ҡаҙандар ташып торһон
- Бир хоҙай көндөн һилен,
- Донъялар булһын имен.
Сәхнәгә ҡыҙҙар, малайҙар төркөм булып инәләр. Бер малайҙың ҡулында ҡолға.
1-се бала:
Йыйылығыҙ, йыйылығыҙ барығыҙ!
Науруз етте, Науруз етте белегеҙ!
Наурызсылар килде һеҙгә,
Ни һөйөнсө бирерһегеҙ?!
2-се бала:
Ас ишеген керәбеҙ
Науруз әйтә киләбеҙ
Хәйер доға ҡылабыҙ
Аш- һыу көтөп торабыҙ.
Бергә: Науруз мөбәрәк булһын, яңы йылығыҙ ҡотло булһын.
(Әбей, бабай өйҙә)
- Әссәләмәғәләйүм! (ҡуш ҡуллап күрешәләр)
Әбей:
- Рәхим итегеҙ, балалар! Науруз ҡотло булһын!
Ҡыҙ:
- Килә Науруз, даулап, шаулап
- Бәхет шатлыҡтар яулап,
- Науруз мөбәрәк булһын
- Яңы йылығыҙ ҡотло булһын.
Әбей:
- ҡаҙҙар ҡанат бирһен
- Торналар аяҡ бирһен
- Ҡыҙҙарым ҙур үҫегеҙ
- Кейәүгә сығып китегеҙ.
(балаларға бауырһаҡ бирә)
Малай:
- Науруз хаҡы бер алтын
- Ҡарама алтан – йотан,
- Ҡараһаң , бир ике алтын
- Науруз мөбәрәк булһын.
(бабай балаларға ваҡ аҡса бирә)
Бергә:
- Науруз әйттек беҙ һеҙгә,
- Хаҡын бирегеҙ беҙгә:
- Йәшегеҙ етһен йөҙгә,
- Малығыҙ артһын көҙгә, Науруз мөбәрәк булһын.
Алып барыусы: әйҙәгеҙ дуҫар, бергә йыйылғанда күңел асайыҡ, йырлайыҡ, бейейек. Әйҙәгеҙ “Йәшерәм яулыҡ” уйнайыҡ.
1-Ҡыҙ:
-Уйын менән мауығып Науырызбикә тураһында оноттоҡ түгелме? Наурузбикәһеҙ байрам була мы ни?
2-Ҡыҙ:
Ҡыш бабай менән бәхәсләшеп, ерҙе йәшәртмәк булып ҡырҙа йөрөйҙөр, эҙләргә кәрәк.
Малай: Нишләй ҡыш бабай һуңлай икән? Әйҙәгеҙ бергәләп саҡырайыҡ.
Бергә: Ҡыш бабай, Ҡыш бабай! Һин ҡайҙа? Ҡарһылыуҙа күренмәй. Науризбикә һеҙҙең тирәлә күренмәйме?
Ҡыш бабай:
- О –һо – һо! Улдарым, ҡыҙҙарым! Мин алыҫҡа китергә йыйынам. Ҡарһлыуҙа минең менән. Һеҙҙең яҡтарҙан бер ҙә киткем килмәһә лә сигенергә тура килә. Наурузбикә бик көслө, дәртле. Ҡояш менән икәүләп көндөҙ миңә күҙ асырға ла ирек бирмәйҙәр. Батшалыҡты ҡыйын булһа ла Наурузбикәгә бирергә тура килә. Ул хәҙер килеп етер. Уның өлгөрмәгән ере юҡ. Минәндә теләгеҙ аҡ юл үҙенә. Хушығыҙ!
Алып барыусы: Үҙе килер булғас, бейеп күңел асайыҡ (малайҙар бейеүе башҡарыла)
Алып барыусы: Әйҙәгеҙ Наурузбикәне саҡырайыҡ!
Бергә:
- Наурузбикә, Наурузбикә,
- Нур биреүсе Нурбикә,
- Гөл биреүсе Гөлбикә
- Сылтырбикә, Яҙбикә.
- Кил беҙгә, кил беҙгә!
Өшөтәм уйыны.
- Ана Наурызбикәнең тауышыла ишетелә.Минәндә аҡ юл теләгеҙ үҙенә. Хушығыҙ!
Өләсәй:
-Хуш киләһең , Наурузбикә!
Наурызбикә:
- Һаумыһығыҙ улдарым, ҡыҙҙарым. Сәләм һеҙгә яҙғы ҡояштан. Көн менән төн тигеҙләшкән ваҡытта балаларым кешеләргә бәхет теләгеҙ. Бер – берегеҙгә яғымлы булығыҙ. Тәнегеҙгә сихәт , күңелегеҙгә изгелек хисе тулыр.
Эльмира:
- Әйҙәгеҙ Наурузбикә менән бейеп алайыҡ.
( бейеү Яҙ килә).
Наурызбикә:
-Э-э-эй афариндар, бигерәк матур бейенегеҙ.Балала
- Әгәр 1 мартта йылы булып, тамсы тамһа, ҡар тиҙ китәр.
- Март башында турғай эсерлек һыу булһа , йыл яҡшы килер.
- 25 мартта ямғыр яуһа, арыш игене уңыр.
Өләсәй:
Наурызбикә беҙ йомаҡта сисә беләбеҙ:
Балалар : әйе
Инәй. Ярай улай булғас, тыңлағыҙ.
Бабайым килә ҡағынып,
Аҡ толобон ябынып.
Был кем була инде?
2-се ҡыҙ. Ҡыш була инәй.
Инәй. Дөрөҫ ҡыҙым.
йәй ҙә егет, ҡыш та егет,
йөрөй йәшел кейем кейеп.
1-се ҡыҙ. Шыршы, йәшел шыршы.
Инәй. Һай афарин, балам, дөрөҫ!
Ишектән керә, түргә уҙа,
Ҡулһыҙ һүрәт төшөрә,
Телһеҙ тешләй.
3-сө ҡыҙ. Һалҡын була был.
Инәй. Дөрөҫ, ҡыҙым тап шулай.
Йәшенле ямғыр етте,
Күккә көйәнтә элде.
Кем яуап тиҙерәк табыр,
Ул нимә була
1-се ҡыҙ. Йәйғор
Инәй. Ай алла, дөп дөрөҫ.
Утта янмай, һыуҙа батмай,
Тышта таш була,
Өйгә инһә, һыу була.
4-се ҡыҙ. Боҙ, боҙ, әйеме, инәй?
Инәй. Тамсылап ҡына тамһа ла ,
Бөтә ерҙе һуғара.
Арағыҙҙа кем тапҡыр
Исеме уның……
1-се ҡыҙ. ямғыр, ҡыш, инәй, шулаймы?
Наурызбикә:
-Бигерәк елгерҙәр икән, яуаптарын дөрөҫ әйттеләр.
Кирелә, кирелә урман эйәһе килеп инә. Ҡулында тубырсыҡтар менән кәрзин.
Урман эйәһе:
- Ниндәй тауыш ул. Тамле генә төштәр күреп йоҡлап ята инем ҡысҡырышып уяттығыҙ.
Наурызбикә:
- Беҙҙә Урман эйәһе Науруз байрамы. Балалар менән уйнайбыҙ , йырлайбыҙ, бейейбеҙ.
Урман эйәһе:
- Ыста минеңдә уйнағым килә. (тубырсыҡтар мн уйын).
- Бигерәк шәп малайҙар һәм ҡыҙлар булып сыҡтылар.
Өләсәй:
-улар ней яҙ тураһында йырҙа беләләр.
Йыр
Урман эйәһе:
- Һеҙҙең менән күңелле лә ул, миңә китер кәрәк.Урманда ағастарҙы, йәнлектәрҙе, ҡоштарҙы ҡарап сығайым. Һыуыҡ бабай өшөтмәгән микән. Ярай һау булығыҙ балалар, Наурузбикә, өләсәй.
(сығып китә)
Өләсәй:
- әйе шул Урман эйәһе һинең эшең күп. Ә беҙ балалар менән тәбиғәтте һаҡларбыҙ :йылғаларҙы таҙа тоторбоҙ, ағастар ултыртырбыҙ.
Наурузбикә:
-миндә барығыҙға ла иҫәнлек – һаулыҡ теләйем, донъялар тыныс булһын, зәңгәр күгебеҙҙе ҡара болоттар ҡапламаһын. Урман эйәһе менән миндә юлға сығайым
Урман эйәһе, Наурузбикә:
-Ярай һау булығыҙ балалар, өләсәй.
(сығып китәләр).
Өләсәй:
- Э-э-эй балаҡайларым самауырым ҡайнап киткән әйҙәгеҙ инеп сәй эсеп алайыҡ.
Поделиться:
1 комментарий
-
Бик йөкмәткеле, һәйбәт сценарий. Афарин!


text:
Бөтә донъя банкы
Бөтә донъя банкы, Донъя банкы (ингл. World Bank, рус. Всемирный банк) — үҫешеүсе илдәргә финанс һәм техник ярҙам ойоштороу маҡсатында булдырылған халыҡ-ара финанс ойошма[1].
Бөтә донъя банкы 1944 йылда нигеҙләнә. Төрлө йылдарҙа «Бөтә донъя банкы» исеме аҫтында төрлө ойошмалар эшләй. Мәҫәлән, иң тәүҙә был ойошманың исеме тик «Халыҡ-ара реконструкция һәм үҫеш банкы» менән ассоциациялана.
Бөгөнгө көндә Бөтә донъя банкы составына 5 ойошма керә[1]:
- Халыҡ-ара реконструкция һәм үҫеш банкы;
- Халыҡ-ара үҫеш ассоциацияһы;
- Халыҡ-ара финанс корпорацияһы;
- Инвестицияларҙы гарантиялау буйынса күп яҡлы агентлыҡ;
- Инвестицион бәхәстәрҙе хәл итеүсе халыҡ-ара үҙәк;


text:
Башҡортостанда алтын ятҡылығы табылған
Башҡортостанда алтын ятҡылығы табылған Фото: асыҡ сығанаҡтарҙан
ӨФӨ, 2018 йыл, 12 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.
Башҡортостандың Хәйбулла районында геологтар «алтын» ер участкаһы тапҡан. Белгестәр ҡиммәтле металл ятҡан урынды Новопетровск майҙаны сиктәрендә билдәләгән. Участканы өйрәнеү буйынса эштәр 28 квадрат саҡрым майҙанда уҙғарылған.
«346-510 метр тәрәнлектә билдәләү, аналитика һәм геофизик эштәр менән берлектә эҙләнеү скважиналары бырауланған. Метасоматик үҙгәргән серицит-хлорит-кварц тоҡомо ҡалынлығында күп ҡатламлы юлаҡлы-бөрсөклө, ҡуйы бөрсөклө һәм тотош, ҙур баҡыр-колчеданлы мәғдән ятҡылығы асыҡланған», — тип хәбәр ителә «Рәсәй геологтары»ның рәсми сайтында.
Хәҙер рәсми органдар алтын сығарыуға лицензия алырға, шахталар ҡаҙырға ниәтләнә. Холдингта иҫәпләүҙәренсә, етештереүҙең килемлелеге 16,3 процент тәшкил итәсәк.
http://www.bashinform.ru/news/1115265-v-bashkirii-nashli-mestorozhdenie-zolota/


text:
Башҡортостанда бәлиғ булмағандар өсөн «комендант сәғәте» ҡышҡы ваҡытҡа күсте, тип хәтергә төшөрҙөләр Өфө хакимиәтендә. 1 октябрҙән 30 апрелгә тиклем 17 йәшкәсә балалар һәм үҫмерҙәр ата-әсәһенән йәки опекунынан башҡа төнгө сәғәт 10-дан иртәнге 6-ға тиклем йәмәғәт урындарында йөрөмәҫкә тейеш.
Тулыһынса уҡырға “Башҡортостанда балалар өсөн «комендант сәғәте» ҡышҡы ваҡытҡа күсте” »
Бөгөн, 15 октябрҙә, Башҡортостан хакимиәтендәге оператив кәңәшмәлә төбәк Башлығы вазифаһын башҡарыусы Радий Хәбиров республика Һаулыҡ һаҡлау министрлығының эшен ҡаты тәнҡитләне.
Тулыһынса уҡырға “Радий Хәбиров Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау системаһында тәртип урынлаштырыуҙы талап итте” »
Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров үҙенә команда төҙөү принциптары хаҡында хәбәр итте. Был хаҡта Радий Фәрит улы социаль селтәрҙәрҙәге рәсми сәхифәләрендә яҙҙы.
Тулыһынса уҡырға “Яңы команда булырмы?” »
Бүләктәр һеҙҙе көтә.
Дуҫтар, 4 октябрҙән 14-нә тиклем 2019 йылдың тәүге ярты йыллығына гәзит-журналдарға яҙылыу ун көнлөгө барасаҡ. Форсаттан файҙаланып, осһоҙораҡ хаҡҡа яҙылып ҡалырға тырышығыҙ. «Аҙна һайын – отош» акцияһын быйыл да дауам итәсәкбеҙ, шуның өсөн квитанцияларығыҙҙың күсермәһен редакцияға ебәрергә онотмағыҙ. Бүләктәр күптән әҙер.
Ун көнлөк барышында
«Йәншишмә» гәзитенә ярты йылға яҙылыу хаҡы – 461 һум 46 тин. Индексы – П2765. Тулыһынса уҡырға “Арзан хаҡҡа яҙылып ҡалығыҙ!” »
Башҡортостан – тыуған төйәгем һин,
Күлдәр иле, изге Ватаным.
Иркен һулыш алып йәшәгәнгә:
– Йәндәшем! – тип һине атаным.
Тулыһынса уҡырға “Башҡортостан – йәнтөйәгем” »
Илдар ҡустым менән «Урал батыр»ға арналған һын янында.
Башҡорт халҡының тарихында күренекле урындарҙы алып торған данлы шәхестәр бихисап. Ҡараһаҡал, Алдар, Күсем батырҙар, Салауат, Юлай, Кинйә, Ҡаһым түрә кеүек халҡы күңелендә мәңгегә ҡалған ҡыйыу ир-егеттәр, ысынлап та, булған, йәшәгән, көрәшкән. Үҙҙәре һәләк булһалар ҙа, исемдәрен үлемһеҙ иткәндәр.
Тулыһынса уҡырға “Батыр рухы алға әйҙәй” »
Мәктәптең көслө йәш спортсылары Сыңғыҙ Иҙрисов, Ильяс Юлбарыҫов, Айҙар Рахманғолов, Алһыу Шәйхулова, Наҙгөл Рахманғолова, Гөлназ Юлбарыҫова, Артур Дәүләтшин һәм Булат Абдуллин.
Жәлил Кейекбаев исемендәге Сәйетбаба мәктәбе коллективы тормошондағы бер яңылыҡ хаҡында быйыл йәй башында ғына ишетеп ҡалғайным. Баҡтиһәң, иң ҙур башҡорт ауылындағы уҡыу йорто бынан өс йыл элек «Сәләмәт быуын – көслө төбәк» тигән федераль программаға эләккән икән. Шул тәжрибә нигеҙендә бында 2016 йылда спорт синыфы асылған.
«Саф һауала сәләмәтлегебеҙҙе нығытабыҙ!» – тиҙәр өсөнсө спорт синыфының малай һәм ҡыҙҙары.
Тулыһынса уҡырға “Спортһыҙ – донъя йәмһеҙ!” »
Тыуған яҡ һәр кешегә ҡәҙерле һәм яҡын. Әммә уны яратыу ғына етмәй, тарихын да белергә кәрәк. Төйәгебеҙҙәге урман-тауҙарҙың, йылға-күлдәрҙең исемдәре ниндәй серле! Уларҙы өйрәнеү һәм киләһе быуынға еткереү мөһим. Шуның өсөн дә Баҙансат ауылы тирәһендәге ер-һыу атамалары исемлеген туплау, легендаларын өйрәнеү һәм төркөмләү эшенә тотондом. Ауылдағы олатайҙар, инәйҙәр менән осрашып, уларҙан әллә күпме мәғлүмәт алдым. Әле һеҙгә тәҡдим иткән хеҙмәт емешемдә Тимерхан Нурисламовтың яҙмаларын ҡулландым.
Тулыһынса уҡырға “Баҙансат ауылы” »
Ләйсән Мәхмүтова, Гөлнәзирә Вәхитова ҡул эштәре менән.
Илкәнәй мәктәбендә ҡуйылған күргәҙмәлә эштәрҙең ниндәйе генә юҡ ине! Һәр береһенә күпме күңел йылылығы, күҙ нурҙары һалынған.
Оҫта ҡуллы балаларҙың үҙҙәре менән дә танышмайынса булдыра алманыҡ. Алтынсыла уҡыған Ләйсән Мәхмүтова, мәҫәлән, икенсе синыфтан сигеү сигә башлаған. Буш ваҡыты булдымы, яратҡан шөғөлөнә тотона. Әсәһе канваның ниндәй генә һүрәтлеһен алып бирмәй?! Мәрйен, төҫлө мулине менән сигә торғандары ла бар. Өйҙә ҡул эштәре әллә күпме йыйылып киткән. Сигеүҙәре бигерәк матур! Ана, канваға сиккән «Эләгерһең әле!» йәнһүрәтенән бүреһе, раузалары, сәскә тотоп тороусы айыуы нисек матур! Ләйсән бишенсе синыфта ырғаҡ менән схема буйынса төрлө әйберҙәр бәйләргә өйрәнгән.
Тулыһынса уҡырға “Һоҡландыра эштәре” »
Һүҙебеҙ ҡаҡ тураһында. Башҡорттар уны алма, ҡайын еләге, ҡарағат, ҡурай еләге, балан һәм башҡа төрлө емештәрҙән ҡоя.
Әйҙәгеҙ, был тәмлекәсте алманан үҙебеҙ әҙерләп ҡарайыҡ. Теләһәгеҙ, банан ҡушырға ла мөмкин. Ә улар магазиндарҙа йыл әйләнәһенә һатыла. 1 килограмм алмаға шунса банан кәрәк буласаҡ.
Тулыһынса уҡырға “Тәмле лә, файҙалы ла” »


text:
Ул бер-нисә йыл элек телевидениела эшләп китте, компанияла радио студияһы директоры булды, һуңынан Новосибирскийға Дәүләт телерадиокомпанияһы генераль директоры итеп алдылар, унан йәнә Өфөгә ҡайтты. Гүзәл Ибраһимова ГТРК-ға килгәс уны эштән алды. Һуңғы ваҡытта Ғәлим Яҡупов мәҙәниәт министры урынбаҫары булды.
Башҡортостан дәүләт телерадио-компанияһында яңы етәксе
Ул бер-нисә йыл элек телевидениела эшләп китте, компанияла радио студияһы директоры булды, һуңынан Новосибирскийға Дәүләт телерадиокомпанияһы генераль директоры итеп алдылар, унан йәнә Өфөгә ҡайтты. Гүзәл Ибраһимова ГТРК-ға килгәс уны эштән алды. Һуңғы ваҡытта Ғәлим Яҡупов мәҙәниәт министры урынбаҫары булды.


text:
- Подробности
- Просмотров: 563
ЗӘҠӘТ (ғәр. — таҙарыныу), шәриғәттә мөлкәткә һәм килемгә һалынған, мосолман бурыстарының береһе тип иҫәпләнгән һалым; исламдың мотлаҡ 5 ғәмәленең береһе. Ислам дәүләттәрендә З. ябай дәүләт һалымы булып тора. З. түләү, мөлкәтте һәм килемде “таҙартып”, бәрәкәтле итә, тип һанала. Мосолман календары б‑са билдәле бер ваҡытта (йола б‑са рамаҙан айында) йылына 1 тапҡыр түләнә. Ғәҙәттә, З. йыллыҡ аҡса килеменең 2,5%‑ын, уңыштың 10%‑ын, мөлкәттең (мал, тауар һ.б.) 2,5%‑ын тәшкил итә. Йыйылған мөлкәт ҡазый ҡарамағында була һәм урындағы мосолман йәмәғәтселегенең фәҡир һәм мохтаж ағзаларына тартып бирелә. Башҡ. йәмғиәтендә З. көйләнмәгән, мәсеттәрҙе, мәктәптәрҙе һәм мосолман руханиҙарын ҡарауға тотонолған. 20 б. 90‑сы йй. башынан ҡайһы бер мосолмандар З. даими түләй. Ураҙа тамамланған көндө өлкән йәштәге мосолмандар фытырҙы байрам иткәндә (ҡара: Ураҙа байрамы) ярлыларға таратыу өсөн фытыр З. бирә.
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 505
АРКТОУС (Arctous), арса һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 4 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда альп А. үҫә. Түшәлеп үҫеүсе, япраҡ ҡойоусы бәләкәй ҡыуаҡ, бейеклеге 15—55 см. Һабағы һорғолт, тамырланыусы. Япрағы кире йомортҡа йәки оҙонса-эллипс формаһында, ваҡ бысҡы ситле, нигеҙенә ҡарай оҙон шына һымаҡ тарайған, керпексәле һаплы, нәҙек, яланғас, япраҡтың аҫҡы өлөшөндә ныҡ беленеп тороусы ҡуйы һеңерсә селтәре бар. Сәскәһе йәшкелт аҡ, көршәк формаһында, ваҡ, былтырғы ботаҡтарҙың остарында ҡыҫҡа тәлгәштәргә (уның нигеҙендә 3—4 тәңкә һымаҡ япраҡ бар) йыйылған. Май—июндә сәскә ата. Емеше тумалаҡ, һутлы төшлө (тәүҙә ҡыҙыл, көҙ һуңында ҡуйы ҡыҙыл), авг.—сент. өлгөрә. Машаҡ һәм Нәре һырттарының (Белорет р-ны) тау тундраһында үҫә. Ағыулы үҫемлек, емеше ҡоҫтора һәм ашҡаҙан ауыртыуын тыуҙыра. Реликт, БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
С.С.Хәйретдинов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Үлән хоккейы
Үлән хоккейы — командалы спорт уйын төрө (һәр команда ун бер кешенән тора), был уйында ике команда уйнай, сәкән һәм һөйәктән торған ҡаты туп ҡулланыла. Ярыштарҙы ойоштороуы менән Халыҡ-ара үлән хоккейы федерацияһы (франц. Fédération Internationale de Hockey, FIH) шөғөлләнә. Халыҡ-ара хоккей федерацияһына 126-нан ашыу ил инә.
Үлән хоккейының шулай уҡ ябыҡ бинала уйнала торған төрө бар — индорхоккей, ул айырым спорт төрө булып һанала. Был ике уйын бер-береһенән уйын майҙанының ҡаплауы менән генә түгел, шулай үк майҙансыҡтың бәләкәйерәк, ә һәр командалағы уйынсылар һаны кәмерәк булыуы менән дә айырыла.
Үлән хоккейы Голландия, Германия, Испания, Бельгия, Англия, Ирландия, Аргентина, Австралия, Яңы Зеландия, КАР, Һиндостан, Пакистан һәм Малайзияла ҙур популярлыҡ яулаған.
Йөкмәткеһе
Уйын ҡағиҙәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хоккейҙың бөтә төрҙәрендә кеүек, уйынсылар сәкән файҙаланалар. Уйындың маҡсаты — сәкән файҙаһында тупты дәғүәсе ҡапҡаһына индереү. Уйынсыларға, ҡапҡасынан башҡа, тупты аяҡ йәки ҡул менән тейергә ярамай. Шулай уҡ тупты сәкәндең яҫы яғы менән ғына тейергә була, ә сәкәндең түңәрәк яғы тупҡа тейһә штрафлы удар бирелә. Уйынсыларҙың аяҡтарында — ябай спорт аяҡ кейеме. Бөтә донъяла үлән хоккейын яһалма ҡапламала уйнайҙар.
Уйын ваҡытында, дәғүәсегә ҡарағанда, күберәк гол индергән команда еңеү яулай. Тигеҙ иҫәп булһа, бер команданың да еңмәүен иғлан итәләр (ҡайһы бер турнирҙарҙа өҫтәмә ваҡыт ҡулланырға мөмкин, ә ул ваҡыт тамамланһа — буллит).
Европа хоккей лигаһы ла (EHL) бар. Был лигала бөтә Европаның иң яҡшы командалары ҡатнаша, бында ҡағиҙәләр ныҡ үҙгәрелгән. Ғәҙәттә, үлән хоккейның карточкалары (штрафтар) ошолай буленгән:
- ҡағиҙәләрҙе боҙоү бик ҙур булмаһа судья йәшел карточка ҡурһәтә-иҫкәртеү, ә EHL да йәшел карточка — ул ҡағиҙәләрҙе боҙған уйынсыны 2 минутҡа уйындан сығара;
- ҡәҙимге үлән хоккейы чемпионаттарында һары карточка — уйынсы уйын майҙансығынан судья ҡарамағына 2—5 минутҡа сығарыла, ә EHL 5—10 минутҡа;
- ҡыҙыл карточка, ҡәҙимге чемпионаттарҙала, шулай үк EHL — уйын аҙағына тиклем уйын майҙанынан сығарыу һәм буласаҡ мачтарҙан бушатыуҙы аңлата, был боҙолған ҡәғиҙәләргә ҡарап билдәләнә.
Уйында 11 кешенән торған ике дәғуәсе команда ҡатнаша. Үлән хоккейы буйынса ябай чемпионаттарында уйын 70 минут дауам итә.— 45 минутлыҡ 2 тайм һәм 10 минут тәнәфес, ә EHL да 17 минут 30 секундтан торған 4 тайм, һәм таймдар араһында 5 минутлыҡ тәнәфестәр.
Һуғыу туңәрегенән башҡарылған һуғыу гол булып һанала.
Әгәр ҙә туп һөжүм иткән команданан ялан һыҙығынан сыҡһа,ҡапҡанан һуғыу уйнала. Әгәр ҙә туп һаҡланыусылар яғынан китһә, туп мөйөштән уйнала.
Әгәр ҙә һаҡлаусылар командаһының уйынсыһы түңәрәктә һуғыу ҡәғиҙәләрен боҙһа, һөжүм иткән команда штрафлы мөйөштән һуғыу уйнатыла.
Ҡапҡасы тупты тәненең ниндәй булһа ла өлөшө менән йәки сәкәндең уйын яғы менән генә кире ҡаға ала. Пенальти тик бер осраҡта тәғәйенләнә- әгәр ҙә туп ҡапҡасыға ҡыҫылһа, йәки ҡапҡасы тупты ҡулы менән махсус һуғып сығарһа.
Пенальти ваҡытында ҡапҡасы өсөн « үлгән зона» булып һулғы аҫҡы мөйөш, ерҙән 40 сантиметрҙан 60 ҡа тиклем (ҡапҡасының буйына ҡарап) һәм өҫкө уң «девятка» (әгәр ҙә ҡапҡасы правша булһа).
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Правила соревнований. Хоккей на траве. Федерация хоккея на траве России, 2011 год, Москва.


text:
Төмән өлкәһе
Төмән өлкәһе (рус. Тюменская область) — Рәсәйҙәге өлкә. 14.08.1944 көндә төҙөлдө[1].
Төмән өлкәһенең уставына ярашлы Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец округтар өлкә составына инә, ләкин Рәсәйҙен тулы хоҡуҡлы региондар булып ҡалалар[2].
Йөкмәткеһе
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төмән өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма власть[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төмән өлкәһе Губернаторы — Төмән өлкәһе башлығы һәм Төмән өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Төмән өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Төмән өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Төмән өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.
Суд власы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төмән өлкәһе суд системаһы составында:
- Төмән өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙең юғары судының түбәнге инстанция суды
- Төмән өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙең юғары судының түбәнге инстанция суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Төмән өлкәһе өлкә думаһы
Өлкә Парламенты — Төмән өлкәһе өлкә думаһы.
Файҙалы ҡаҙымалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Нефть ятҡылыҡтары— Самотлорское, Приобское, Фёдоровское ,Мамонтовское, Красноленинское; газ — Уренгойское, Медвежье, Ямбургское. Нефть 700 метрҙан 4 км тәрәнлеҡтә ята. Шулай уҡ торф, сапропель, кварц, известняк ятҡылыҡтары бар. Поляр Уралдын көнсығышта алтын, көмөш, баҡыр, көкөрт, никель, хром, свинец табылды. Өлкәлә — Обь, Иртыш, Тобол ағалар.
Эре ҡалалар (округтарһыҙ)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Cәнәғәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өлкәлә Башнефть-Полюс ЯСЙ, Транснефть, Рәсәй селттәре, Сургутнефтегаз, Газпром етештереү Надым, Газпром етештереү Ноябрьск, Газпром етештереү Уренгой, Газпром етештереү Ямбург эшләй.
Халыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Милли состав:


text:
Көн һәм аҙна яңылыҡтары
"Ишет мине, әсәй"
Дуҫтарыбыҙ
Элемтә
Элемтэ
тура эфир телефоны:
8(347) 2-461-481
редакция:
8(347) 2-461-482
8(347) 2-461-483
Хаттар өсөн адресыбыҙ: 450076, Өфө ҡалаһы, Ғафури урамы, 9/1. «Ашҡаҙар» радиоһы редакцияһы.
Тапшырыуҙарға, алып барыусыларға һорауҙарығыҙҙы, теләк-тәҡдимдәрегеҙҙе шулай уҡ ashkadar@tv-rb.ru адресына яҙа алаһығыҙ.
ЯҢЫ ТАПШЫРЫУҘАР
Ырымбур өлкәһе. М. Буранғоловҡа стелла ҡуйылды
"Түңәрәк өҫтәл" артындағы һөйләшеүҙә Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы, тарих фәндәре кандидаты Нурислам Ҡалмантаев һәм яҙыусы, журналист Сәрүәр Сурина ҡатнашты.
Ҡурсаҡ театры актерҙары-тылсымсылар…
Башҡортостандың халыҡ артисткаһы, театр сәнғәтен үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн К.С.Станиславский миҙалы менән бүләкләнеүсе актриса Миңлеғаян Сафина
Алып барыусы: Фәнүзә Баһауетдинова
Урал батыр фатихаһы
Йәмәғәт эшмәкәрҙәре, "Берҙәмлек" ойошмаһы ағзалары Әлфиә Йосопова, Шәүрә Солтанова һәм Йомадил Йомағужин "Түңәрәк өҫтал" артында үҙҙәренең уй-фекерҙәре менән уртаҡлашты.


text:
Стәрлетамаҡ мәктәбенә һөжүм иткән үҫмерҙе тикшереү өсөн Мәскәүгә ебәрәләр
Стәрлетамаҡ мәктәбенә һөжүм иткән үҫмерҙе тикшереү өсөн Мәскәүгә ебәрәләр Фото: социаль селтәрҙәр
ӨФӨ, 2018 йыл, 16 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.
Стәрлетамаҡта урындағы мәктәптәрҙең береһендә класташтарына һәм уҡытыусыһына бысаҡ менән ташланған үҫмерҙе тәфтишселәр Мәскәүгә ебәрә. «Тикшереү аҫтындағы кешене берҙәйлеккә психиатрия тикшереүе уҙғарыу өсөн Мәскәүгә ебәрәләр. Малайҙы Сербский исемендәге милли психиатрия һәм наркология медицина тикшеренеүе үҙәге белгестәре ҡараясаҡ», — тип хәбәр итте «РИА Яңылыҡтар» агентлығына Рәсәй Тәфтиш комитетының төбәк буйынса тәфтиш идаралығы вәкиле.
18 апрелдә иртән коррекция мәктәбе уҡыусыһы класташтары ултырған информатика кабинетына инеп, үҙе менән килтергән бысаҡ менән бер уҡыусының ҡулын киҫкән, уҡытыусыны сәнскән. Һуңынан яныусан матдәне һибеп, ут тоҡандырған һәм үҙен яралаған. Янғындан бер кем дә зыян күрмәгән. Янғын сигнализацияһы эшләгәс, икенсе ҡаттағы кластарҙың береһенән уҡыусы ҡыҙ ҡурҡышынан тәҙрәнән һикергән. Үҫмерҙе һәм зыян күреүселәрҙе дауаханаға оҙатҡандар. 20 апрелдә иртән бөтәһен дә дөйөм палаталарға күсергәндәр.
Башҡортостандың Тәфтиш комитеты ваҡиға буйынса «Ике һәм унан күберәк кешене үлтермәксе булыу» һәм «Иғтибарһыҙлыҡ» статьялары буйынса ике енәйәт эше ҡуҙғатҡан. Стәрлетамаҡтағы хәл быйыл Рәсәйҙә һигеҙенсе оҡшаш осраҡ булды.
http://www.bashinform.ru/news/1186656-podrostka-napavshego-na-shkolu-v-sterlitamake-etapiruyut-v-moskvu-dlya-ekspertizy/


text:
Күктән ергә төштөк...27.06.2018
Илебеҙҙә барған Футбол буйынса донъя чемпионатында хәл иткес уйындар мәле етте. Рәсәй спортсылары тәүгеләрҙән булып төркөмдәге өсөнсө матчын уҙғарҙы. Һөҙөмтә һөйөнөслө түгел.
Сәғүд Ғәрәбстанын һәм Египетты ҡыйратҡас, барлыҡ халыҡ күктең етенсе ҡатына менгәндәй ҡыуанды. Бына бит, теләгәндә булдыралар! Әммә Уругвай кеүек көслө командаға ҡаршы тороу шунда уҡ хәлгә айыҡ аҡыл менән ҡарарға мәжбүр итте... Ҡыуанырлығы юҡ – ватандаштарыбыҙ 0:3 иҫәбенә еңелде. Уларға ҡарар ҡабул иткәндә тиҙлек тә, һөжүм мәлендә оҫталыҡ та, сит илдәрҙең иң яҡшы беренселектәрендә уйнау тәжрибәһе лә етешмәне.
Хәҙер ил йыйылма командаһы сығышына үҙгәрештәр индерергә кәрәк, сөнки уны бик көслө дәғүәсе көтә. Ниндәй һығымталар яһалғанын 1 июлдә күрербеҙ. Тап шул көндә Мәскәүҙең “Лужники” стадионында Испания – Рәсәй матчы үтә. Уның еңеүсеһе генә донъя кубогына ярышты дауам итәсәк. Кем булыр ул?


text:
Бейеклек, ғорурлыҡ, һағыш...
27 февраля 2013 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Бығаса хәтеребеҙҙә булмаған ваҡиға - метеорит яҡтыһының сағыулығына шаһит булған көндө, Сәйетбаба урта мәктәбендә һағышлы ла, яҡты ла кисә уҙҙы. Яҙыусы, ғалим яҡташыбыҙ Әнүр Вахитовтың тыуыуына 80 йыл айҡан-лы Хәтер кисәһе ине ул. Сараға райондың башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары, методистар, китапханасылар, шәхесте күреп белгән замандаштары, дуҫтары, шәкерттәре, туғандары, республикабыҙҙың төрлө баҫмаларында эшләүсе яҡташ журналистар йыйылды.
Полиция хәбәр итә
27 февраля 2013 йыл | Хоҡуҡ
(4-19 февраль)
Ирен үлтергән
4 февралдә фельдшер-акушерлыҡ пунк-ты фельдшеры полицияға С.-ның үле кәүҙәһе табылыуы хаҡында хәбәр итә. Үлемдең сәбәбе – һул яҡ күкрәк ситлегендә, йәғни йөрәк тапҡырында бысаҡ менән йәрәхәттәр һалынған. Асыҡланыуынса, иргә йәрәхәттәрҙе ҡатыны һалған. Был факт буйынса РФ Енәйәт Кодексының 105-се статьяһы 1-се бүлеге буйынса енәйәт эше асылған. Тикшереү бара.
Ирен үлтергән
4 февралдә фельдшер-акушерлыҡ пунк-ты фельдшеры полицияға С.-ның үле кәүҙәһе табылыуы хаҡында хәбәр итә. Үлемдең сәбәбе – һул яҡ күкрәк ситлегендә, йәғни йөрәк тапҡырында бысаҡ менән йәрәхәттәр һалынған. Асыҡланыуынса, иргә йәрәхәттәрҙе ҡатыны һалған. Был факт буйынса РФ Енәйәт Кодексының 105-се статьяһы 1-се бүлеге буйынса енәйәт эше асылған. Тикшереү бара.
Сәсән дә, батыр яугир ҙа
27 февраля 2013 йыл | Йәмғиәт
"Яҡташтар” проекты үткәндәр менән бөгөнгөнө бергә бәйләү, тарихи шәхестәр йөҙөндә тыуған яҡтың үткәне менән яҡынданыраҡ танышыу, тыуған төйәккә һөйөү уятыуҙы маҡсат итеп ҡуя. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, тарихи шәхестәребеҙҙе бик аҙ беләбеҙ шул. Ошо хатаны бер аҙ булһа ла төҙәтеү маҡсатында үҙенең башҡарған эше, ҡылыҡ-фиғеле менән яҡты эҙ ҡалдырған, халыҡ мәнфәғәте өсөн йәнен аямай көрәшкән, азатлыҡ өсөн йәнен фиҙа ҡылған сәсән-импровизатор, ҡыйыу яугир, оҫта ойоштороусы, Кәлсер-Табын волосы старшинаһы Килдеш Агиев менән таныштырып үтмәксебеҙ.
Сәсән дә, батыр яугир ҙа
27 февраля 2013 йыл | Йәмғиәт
"Яҡташтар” проекты үткәндәр менән бөгөнгөнө бергә бәйләү, тарихи шәхестәр йөҙөндә тыуған яҡтың үткәне менән яҡынданыраҡ танышыу, тыуған төйәккә һөйөү уятыуҙы маҡсат итеп ҡуя. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, тарихи шәхестәребеҙҙе бик аҙ беләбеҙ шул. Ошо хатаны бер аҙ булһа ла төҙәтеү маҡсатында үҙенең башҡарған эше, ҡылыҡ-фиғеле менән яҡты эҙ ҡалдырған, халыҡ мәнфәғәте өсөн йәнен аямай көрәшкән, азатлыҡ өсөн йәнен фиҙа ҡылған сәсән-импровизатор, ҡыйыу яугир, оҫта ойоштороусы, Кәлсер-Табын волосы старшинаһы Килдеш Агиев менән таныштырып үтмәксебеҙ.
Яңы плацдарм әҙерләнә
27 февраля 2013 йыл | Сәйәсәт
АҠШ менән мөнәсәбәттәр киҫкенләшкән бер мәлдә Рәсәйҙең Латин Америкаһында үҙенә союздаштар эҙләргә ынтылыуы, Италияла парламент һайлауҙары үтеүе үткән арауыҡтың мөһим сәйәси ваҡиғалары булғандыр.


text:
Өфөлә «Сал Өфөлә "Салауат Юлаев» хоккей клубы кубогы»ның миҙгел алды турниры башланды
30 июля 2018 йыл | Спорт
Өфөлә «Салауат Юлаев» хоккей клубы кубогы»ның миҙгел алды турниры башланды
Минздрав Башкортостана: федеральные и региональные льготники полностью обеспечены лекарствами
30 июля 2018 йыл | Һаулыҡ һаҡлау
Тамаҡ - тамуҡҡа илтә
27 июля 2018 йыл | Хоҡуҡ
Уҙған кис Туймазы районының Үрге Троицк ауылында ҡот осҡос фажиғә булған.
Августа республикалағы эшләүсе пенсионерҙар өҫтәмә аҡса аласаҡ
27 июля 2018 йыл | Йәмғиәт
Августа республикалағы эшләүсе пенсионерҙар өҫтәмә аҡса аласаҡ
Башҡортостанда 200 меңдән ашыу эшләүсе пенсионер август пенсияһына өҫтәмә аҡса аласаҡ. Пенсия фондының төбәк бүлексәһендә аңлатыуҙарынса, уларға пенсияны, ҡәҙимгесә, ғаризаһыҙ ҡайтанан иҫәпләйәсәктәр.
Тигеҙ иҫәпкә тамаланды
27 июля 2018 йыл | Спорт
«Нефтсе» стадионында УЕФА Европа лигаһы квалификацияһының икенсе раунды сиктәрендә «Өфө» һәм «Домжале» араһында көсөргәнешле уйын үтте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 505
ИНСТАЛЛЯЦИЯ (ингл. installation), хәҙ. һынлы сәнғәттә йыйыу объекты булып торған әҫәр; унда формаһы, күләме, фактураһы, төҫө м‑н айырылған, нигеҙҙә, элек ҡулланылған предметтар һәм уларҙың өлөштәре авторҙың уйына ярашлы төрлө ысулдар м‑н эшкәртелә (семәрләү, балауыҙлау, үртәү, быраулау, шымартыу, төҫләндереү, буяу һ.б.) һәм беркетелә (иретеп йәбештереү, елемләп йәбештереү, әүәләү һ.б.); концептуаль сәнғәт төрө. И., ассамбляж кеүек үк, — рәссамдың бер үк ваҡытта аңлы һәм интуитив, ассоциатив һәм фантазиялы фекерләүе һөҙөмтәһе булып торған ирекле композиция, тик, ассамбляждан айырмалы рә¢ ештә, башлыса күләмкиңлек формаһында ғәмәлгә ашы- рыла. Рәсәйҙә 20 б. 60—70‑се йй. барлыҡҡа килгән И. сәнғәте андеграунд йәки нонконформизм (рәсми булмаған сәнғәт) рәссамдарының ижады м‑н бәйле. БР-ҙа И. 80‑се йй. аҙағында, ғәмәлдә, рәсем сәнғәте, графика, скульптура өлкәһендә эшләгән рәссамдар ижадында барлыҡҡа килә. Н.Ғ.Байбуриндың ижади концепцияһы иҫке предметтарға яңы асыл биреүҙән тора: уның “Хәтер ҡоҙоғо” (1989; художестволы эшкәртелгән ағас киле, уның ауыҙының формаһы халыҡтың тарихи үткәне м‑н сағыштырыла), “Тирмә ишеге” (1993; ағас, бронза, күн) И. күп ҡатлы образлы мәғәнә һалынған. Р.Н.Бураҡанов И. композиция алымдарының ябай һәм образдарҙың күп мәғәнәле булыуы м‑н айырыла. “Матурлыҡ менән осрашыу” (металл, оргалит, алкид, кварц ҡомо, киндер, майлы буяу) композицияһында торба — тамашасы кәүҙәһе, картина ҡыҫанына һуҙылған киндер — картина йәки таныш күренеште асҡан тәҙрә, ә торба эсенән һибелгән электр яҡтылығы кеше күңеленең нуры м‑н сағыштырыла. “Көн яҡтырыу билдәһе” (металл, оргалит, алкид; икеһе лә — 1998) И. түңәрәк төрлө мәғәнәгә эйә: ҡояш, нимб, аҡыл сатҡыһы һ.б. Е.А.Винокуровтың “Ям биҫтәһе. Николай Васильевич Первушин олатай иҫтәлегенә” (2002; ағас формалар, ҡыңғырауҙар, шөңгөр, дағалар, өҙәңгеләр, сүс, бау, ҡайыш) И. ш. уҡ авторҙың тарихи көнкүреш әйберҙәре донъяһына тартылыуы күренә; киңлектә урынлашыу рәүеше м‑н ул ассамбляжға яҡын тора. Ә.Ф.Ғәлиндең ҙур форматлы И. образдарҙың ассоциатив-символик мәғәнәһе төрлө материалдар һәм уларҙың фактура сифаттары м‑н “уйнау”ға ҡоролған. “Дәшти Ҡыпсаҡ” серияһынан “Әруах” (1995) һәм “Дала векторҙары” (1997; икеһе лә — кейеҙ, ағас, металл, күн, ат ялы, анилин буяуҙар) И. автор тарафынан башҡорттарҙың традицион биҙәү‑ҡулланма сәнғәте техникаһында (кейеҙ баҫыу, ағас семәрләү) образдың милли колоритын көсәйтеү өсөн тәбиғи материалдар индереп (ат ялы, сүкелгән еҙ) эшләнгән художестволы формаларҙан ҡоролған. И. алымдарын үҙ эштәрендә рәссам‑модельерҙар (ҡара: Кейемдең һыҙмаһын һәм моделен әҙерләү сәнғәте), скульпторҙар В.Г.Лобанов (“Аквариум”, 1996; “Флюгер”, 2005), Ф.С.Нуриәхмәтов (“Мөхәббәт колоннаһы”, 1994; “Әй колоннаһы”, 2005) һ.б. ҡуллана. И. эштәре Башҡортостан биҙәү-ҡулланма сәнғәтенең Беренсе (1997) һәм Икенсе (2002) респ. күргәҙмәләрендә, “Гравицаппа” (1997, 1998), “Объекттар” (2005; бөтәһе лә — Өфө) концептуаль сәнғәт күргәҙмәләрендә һ.б. күрһәтелә.
Әҙәб.: Профессиональное декоративно-прикладное искусство Башкортостана: кат. 1-й респ. выст. /авт.-сост. С.В.Евсеева. Уфа, 1997; Профессиональное декоративно-прикладное искусство Башкортостана: кат. 2‑й респ. выст. /авт.-сост. С.В.Игнатенко. Уфа, 2002; Объекты: кат. выст. Уфа, 2005.
С.В.Игнатенко
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 279
САДИҠОВА Фәриҙә Вәли ҡыҙы (11.7.1956, БАССР‑ҙың Ейәнсура р‑ны Байыш а.), селекционер. Биол. ф. канд. (1997). БР‑ҙың атҡ. урман белгесе (2003), РФ‑тың почётлы урман хеҙм‑ре (2007). БДУ‑ны тамамлағандан һуң (1978) Өфө урман хужалығы производство берекмәһенең комплекслы производство лаб. урман тупрағы ғилеме бүлеге инженеры, 1985 й. алып Ағиҙел урман хужалығы производство берекмәһенең агроном‑агрохимигы, 1986 й. — Өфө ярҙамсы а.х. агроном‑агрохимигы; 1987 й. башлап Ағиҙел урман продукттары комб‑тының агрохимигы, 1990 й. — агроучастка нач., 1991 й. — Өфө урман хужалығы нач.; 1992 й. — Өфө урман хужалығы техникумы дир., бер үк ваҡытта 2008 й. алып БДАУ‑ҙа уҡыта. Фәнни эшмәкәрлеге урман питомниктары тупрағының үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә, цитрус, экзотик үҫемлек (банан, гранат, ҡәһүә һ.б.) сорттарын сығарыуға һәм уларҙы ябыҡ грунт шарттарында үҫтереү технологияһын эшләүгә арналған. С. тарафынан лимон (Лейсан, Салават, Урман) һәм цитрон (Зиля, Уралтау) сорттары сығарыла, лимондарҙы бүлмә шарттарында үҫтереү б‑са тәҡдим эшләнә. 40‑тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 5 уйлап табыу авторы.
Х е ҙ м.: Уфимский лимонарий //Цветоводство. 2000. №1; Экологические аспекты выращивания лимонов в Уфимском лимонарии //Лесной вестник. 2000. №3.
Тәрж. Ф.Ғ.Ғәлиев


text:
- Подробности
- Просмотров: 421
“БАШКИНОВИДЕОПРОКАТ”, Башҡортостан дәүләт ижади‑производство идаралығы, БР‑ҙың кино селтәре м‑н етәкселек итә, уны техника м‑н тәьмин итеүҙе тормошҡа ашыра, халыҡҡа кино күрһәтеүҙе ойоштора, кинофильмдар, видеокассеталар һатып алыу һәм прокатҡа сығарыу, киновидеофильмдарҙы теркәү, киновидео- эшмәкәрлекте лицензиялау м‑н шөғөлләнә. Өфөлә урынлашҡан. “Б.” составында: “Родина” к/ т, Ҡыйғы р‑ны Үрге Ҡыйғы а., Мәләүез, Нефтекама ҡҡ. филиалдары. 1050 кино ҡоролмаһы бар, ш. иҫ. 51 ҡала һәм 999 ауыл кино ҡоролмаһы. Фондтарҙа 20 меңдән ашыу нәфис һәм 14 мең документаль фильм күсермәһе иҫәпләнә. 1919 й. Өфө губерна башҡарма ком‑ты эргәһендәге фотокиносекция булараҡ ойошторола, 1922 й. Башҡ‑н мәғариф ХК эргәһендәге фотокинобүлек итеп үҙгәртелә. 1924 й. Өфөлә “Совкино” Урта Волга бүлексәһе вәкиллеге асыла; уның м‑н 1926 й. фотокинобүлек фильмдарҙы прокатҡа сығарыу функцияһын уның ҡарамағына тапшырыу т‑да килешеү төҙөй. 1934 й. вәкиллек “Росснабфильм” тресының өлкә бүлексәһе, 1940 й. башынан алып “Союзкинопрокат”тың Башҡ‑н бүлексәһе, 1940 й. аҙ. — “Главкинопрокат”тың Башконтораһы, 1949 й. алып Кинофильмдарҙы прокатҡа сығарыу б‑са Башконтора тип атала башлай, 1988 й. БАССР‑ҙың Кинофикация б‑са дәүләт комитеты м‑н берләштерелә һәм БАССР Мәҙәниәт министрлығы эргәһендәге Респ. производство киновидеоберекмәһе, 1991 й. башлап БАССР‑ҙың Дәүләт ижади‑производство киноберекмәһе, 1992 й. — БР МК эргәһендәге Дәүләт ижади‑производство кинопрокат идаралығы, 2001 й. “Б.” Башҡ‑н дәүләт ижади‑производство идаралығы тип атала башлай. 2009 й. “Башҡортостан” киностудияһына фильмдар прокаты бүлеге булараҡ ҡушыла.
Н.Н.Дьяконова
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
Иммунлыҡ системаһы
Имму́нлыҡ систе́маһы — умыртҡалы хайуандарҙа булған органдар системаһы, организмды төрлө сирҙәрҙән ҡурсалай торған органдар һәм туҡымаларҙан тора, шеш күҙәнәктәрен һәм патогендарҙы (сир ҡуҙғытыусы микроорганизмдарҙы) таный һәм юҡҡа сығара. Иммунлыҡ системаһы күп төрлө сир ҡуҙғытыусыны таный — вирустарҙан алып паразит ҡорттарға хәтле — уларҙы үҙ күҙәнәктәренең биомолекуларынан айыра ала. Сир ҡуҙғытыусыларҙы таныуҙы уларҙың яраҡлашыуы һәм хужа организмды инфекциялауҙың яңы ысулдарын тәбиғи (эволюцион)үҫтереүе ауырлаштара.
Иммунлыҡ системаһының төп маҡсаты — сит агентты — сир тыуҙырыусы микроорганизм, сит есем, ағыулы матдә йәки организмдың сифаты үҙгәргән күҙәнәген юҡ итеү тора. Шулай итеп, кешенең биологик үҙенсәлеге булдырыла.
Ныҡ үҫешкән организмдар системаһында сит агенттарҙы таныу һәм юҡ итеүҙең күп ысулы бар: был процесс иммунитет яуабы тип атала. Иммунитет яуабы формаларын тыумыштан булған һәм йәшәү дәүерендә туплаған реакцияларға бүләләр. Улар араһындағы айырма шунда- йәшәү дәүерендә булдырылған иммунитет билдәле бер төр антигендарҙы тиҙ айырып ала (высокоспецифичный) һәм яңынан осрашҡанда уларҙы тиҙерәк бөтөнләйгә юҡҡа сығара. Антигендар тип организмда сит агенттар кеүек булған һәм организмдың үҙенсәлекле реакцияһын тыуҙырған молекулаларҙы йөрөтәләр. Мәҫәлән, һыу сәсәге (ветрянка (рус.)), ҡыҙылса (корь (рус.)), дифтерия менән ауырыған кешеләрҙә шул сирҙәргә ғүмерлек иммунитет барлыҡҡа килә. Аутоиммун реакциялар осрағында антиген булып организмдың үҙе эшләп сығарған молекулаһы тора.
Йөкмәткеһе
Иммунитет механизмдарының эволюцияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сирҙе ҡуҙғытыусыны таныу һәм зыянһыҙлауға йүнәлтелгән ҡурсалау механизмдары, прокариоттарҙа ла бар: мәҫәлән, ҡай бер бактерияларҙа уларҙы вирус йоғоуҙан һаҡлай торған фермент системаһы була. Ҡайһы бер төп иммунитет механизмдары эволюция процессында боронғо эукариоттарҙа үҫешкән һәм уларҙың бөгөнгө нәҫелдәрендә, шул иҫәптән үҫемлектәрҙә һәм хайуандарҙа һаҡланып ҡалған. Шундай механизмдарға микробтарға ҡаршы пептидтар, дефензиндар, үҙенсәлекле эҙмә-эҙлелектәрҙе таныу рецепторҙары һәм комплемент системаһы инә.
РНК-ның айырым рәүештә тик енси органдарҙың күҙәнәктәрендә эшләп сығарылыусы ҡыҫҡа фрагменттары (2000-се йылдарҙа асылған), транспозондарҙың әүҙемлеген баҫтыра ала (геном буйлап күсеп йөрөгәндә, мутацияларҙы булдырыуы мөмкин)һәм әсә яғынан тоҡомона тапшырыла. Дрозофилдарҙың тоҡомо ДНК менән бер комплектта молекуляр күсергес (молекулярный переключатель) ала — ул зыянлы генетик элементтарҙың әүҙемлеген баҫа[1].
Ҡатмарлыраҡ механизмдар яңыраҡ, умыртҡалыларҙың эволюцияһы һөҙөмтәһендә үҫешкәндәр[2].
Умыртҡалыларҙың иммунитет системаһы (мәҫәлән, кешенеке) күп төрлө аҡһымдарҙан, күҙәнәктәрҙән, органдарҙан һәм туҡымаларҙан тора, уларҙың бер береһенә йоғонтоһо ҡатмарлы һәм үҙгәреүсән. Шундай яҡшыртылған иммунитет реакцияһы булғанға, умыртҡалыларҙың системаһы яраҡлаша, һәм сит матдәләрҙе, йәиһә күҙәнәктәрҙе таныу һөҙөмтәлерәк була бара. Яраҡлашыу процессында иммунологик хәтер булдырыла, ул ошо ҡуҙғытыусы менән яңынан осрашҡанда организмды тағы ла һөҙөмтәлерәк итеп ҡурсаларға мөмкинлек бирә. Шундай төр ғүмер барышында булдырылған иммунитет вакцинация ысулы нигеҙендә ята.
Йылы тәнлеләрҙә гомеостазды һаҡлау ике төр иммунитет механизмы аша бара(төрлө ваҡытта эволюцион рәүештә килеп сыҡҡандар): температура (дөйөм тәьҫир) һәм антиматдәләр (айрым тәьҫир) — (избирательное воздействие).
Иммунитет ҡурсалауы этаптары күп төрлө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иммунлыҡ системаһы организмды инфекциянан бер нисә этапта ҡурсалай, һәр этап һайын ҡурсалауҙың айырым үҙенсәлеге арта бара. Иң ябай ҡурсалау һыҙығы булып физик барьерҙар тора, улар организмды инфекциянан (бактерия һәм вирустарҙан) һаҡлай. Әгәр ҙә сир ҡуҙғытыусы ошо барьерҙар аша үтеп инһә, уға ҡаршы ике арала үҙенсәлекһеҙ реакцияны тыумыштан булған иммунитет системаһы булдыра. Тыумыштан булған иммунлыҡ системаһы барлыҡ үҫемлектәрҙә һәм хайуандарҙа[3]бар. Әгәр ҙә сир ҡуҙғытҡыс тыумыштан бирелгән иммунитет механизмының тәьҫиренә бирешмәй икән, умыртҡалылыларҙа ҡурсыуҙың өсөнсө кимәле бар — ғүмер барышында булдырылған иммунитет ҡурсыуы. Иммунитет системаһының был төрө үҙ яуабын (реакцияһын) инфекция барышында сит биологик материалды яҡшыраҡ таныу өсөн яраҡлаштыра. Ошондай яуап сир ҡуҙғытыусыны юҡ иткәндән һуң иммунологик хәтер булараҡ һаҡланып ҡала. Ул ғүмер барышында булдырылған иммунлыҡ механизмдарына ошондай уҡ сир ҡуҙғытыусы яңынан килеп сыҡһа, тағы ла тиҙерәк һәм көслөрәк яуап бирергә мөмкинлек бирә[4].
Тыумыштан булған иммунитет та, ғүмер барышында булдырылғаны ла иммунитет системаһының үҙ молекулаларын сит молекулаларҙан айыра белеүенә бәйле. Иммунологияла үҙ молекулалары тип иммунлыҡ системаһының организмдағы сит компоненттарҙан айыра алғандарын атайҙар[5]. Киреһенсә, сит тип ситтән ингән молекулалар атала. «Сит» молекулаларҙың бер класы антигендар тип йөрөтөлә (термин ҡыҫҡартылған ингл. antibody generators — «вызывающие антитела» һүҙенән сыҡҡан) һәм үҙенсәлекле иммун рецепторҙары менән бәйле, иммунлыҡ яуабын ҡуҙғытыусы матдәләр[6]тип билдәләнә.
Өҫтәге барьерҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Организмдарҙы инфекцияларҙан механик, химик һәм биологик барьерҙар һаҡлай. Инфекциянан һаҡлаусы механик барьерҙарҙың беренсе өлөшө (этап) булып, күп кенә үҫемлектәрҙең япраҡтарының балауыҙ япмаһы, быуынтыҡ аяҡлылар экзоскелеты, йомортҡаның ҡабығы һәм тире тора[7]. Тик организм тирә-яҡ мөхиттән бөтөнләй айырылып тора алмай, шуның өсөн организмдың тышҡы мөхит менән аралашыуын ҡурсалаусы башҡа системалар бар — һулыш алыу, аш һеңдереү системаһы һәм бәүел сығарыу менән енси система. Был системаларҙы даими эшләүсе һәм ситтән берәй нимә ингәндә ҡүҙғып китә торғандарына бүләләр . Даими эшләүсе система булып, трахеяның эске яғындағы төксәләр тип аталған ваҡ ҡына төктәр тора, ваҡ ҡына туҙан бөртөктәре, үҫемлектәрҙең һеркәһе, йә иһә башҡа сит әйберҙәр үпкәгә инмәһен өсөн улар тиҙ генә юғарыға табан хәрәкәттәр яһай. Микроорганизмдар шулай уҡ күҙ йәше һәм бәүел менән йыуҙырып сығарыла. Тын юлына һәм аш һеңдереү системаһына бүленеп сығарылған лайла микроорганизмдарҙы ҡамаштырыу һәм уларҙың хәрәкәтен туҡтатыу өсөн хеҙмәт итә[8].
Әгәр ҙә даими эшләүсе механизмдар етелек түгел икән, организмды «авария» тәртибендә таҙартыусы механизмдар эшкә ҡушыла (йүткереү, сүскереү, ҡоҫоу һәм эс китеү (диарея).
Бынан тыш химик ҡурсыу барьерҙары бар. Тире һәм тын юлдары микробтарға ҡаршы пептидтар, мәҫәлән, бета-дефензиндарҙы[9]бүлеп сығара. Лизоцим һәм фосфолипаза A кеүек ферменттар, төкөрөктә, күҙ йәштәрендә һәм күкрәк һөтөндә бар һәм уларҙың шулай уҡ микробтарға ҡаршы тәьҫире бар[10][11]. Инәлек еңсәһенән сыҡҡан бүленделәр күрем башланғандан һуң химик барьер булып торалар, аҙ әселегә (кислоталыға) әйләнәләр. Спермала ҡуҙғырыусыларҙы юҡ итә торған дефензиндар һәм цинк бар[12][13]. Ашҡаҙанда тоҙ кислотаһы һәм протеолитик ферменттар аҙыҡ менән килеп эләккән микроорганизмдарға ҡаршы көслө химик ҡурсыусы факторҙар булып торалар.
Бәүел сығарыу — енси трактта һәм ашҡаҙан-эсәк трактында биологик барьерҙар бар, улар дуҫ микроорганизмдарҙан (комменсалдарҙан) тора. Ошо шарттарға яраҡлашҡан, сир тыуҙырмаусы микрофлора сир тыуҙырыусы (патоген) бактериялар менән, ҡай саҡта йәшәү шарттарын — pH күрһәткесен, йә иһә тимер миҡдарын[14] үҙгәртеп, аҙыҡ һәм йәшәү даирәһе өсөн көрәшә. Был сир ҡуҙғытыусы микробтарға сирҙе булдырыу өсөн кәрәк булған хәтле миҡдарға етергә бирмәй. Антибиотиктарҙың күбеһе бактерияларға айырып тәьҫир итмәгәнлектән (мәҫәлән, бәшмәктәргә зыян итмәй), бактерияларға ҡаршы терапия бәшмәкле микроорганизмдарҙың «артыҡ үҫеп» китеүенә , кандидоз сиренә (лайлалы тире боҙолоуына) килтереүе бар[15]. Пробиотик флораны, мәҫәлән, йогурт кеүек әсе һөт ризыҡтарындағы лактобациллалар кеүек таҙа культураларҙы ҡабул итеү , балаларҙа эсәк инфекциялары ваҡытында кәрәкле микроб популяциялары балансын тергеҙергә ярҙам итә. Шулай уҡ тикшеренеүҙәр бактериаль гастроэнтерит, эсәктәр ялҡынһыныуы, бәүел юлы инфекциялары һәм операциянан һуңғы инфекциялар ваҡытында пробиотиктарҙы ҡулланыуҙың өмөтлө икәнен күрһәтә[16][17][18].
Иммунологик хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иммунологик хәтер — иммунлыҡ системаһының организм элек осрашҡаны булған антигенға (патогенға) тиҙ һәм көслө яуап бирә алыуы.
Бындай хәтер алдараҡ булған, үҙенсәлекле антиген клондары (В-күҙәнәктәре, Т-күҙәнәктәре кеүек) тарафынан һаҡлана, улар тәғәйен бер антигенға беренсел яраҡлашыуҙы үткәнлектән, функцияларын әүҙем үтәй .
Әлегә хәтер айырым эшмәкәрлеге булған, оҙаҡ йәшәгән күҙәнәктәр формалашыуы нәтижәһендә булдырыламы, йә булмаһа хәтерҙең организмға тәү тапҡыр иммунлашыу үткәндә организмға килеп эләккән даими антиген тарафынан лимфоциттарҙы яңынан стимуллауымы икәне асыҡланмаған .
Иммунодефициттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иммунодефициттар (ИДС) — иммунологик реактивлыҡтың (организмдың иммунлы ҡурсыу функцияһы) боҙолоуы, иммуннлыҡ аппаратының бер, йә бер нисә компоненты, йә уның менән тәьҫир итешеүсе үҙенсәлекһеҙ факторҙарҙың төшөп ҡалыуы.
Аутоиммунлы процестар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аутоиммунлы процестар — күп осраҡта оҙайлы ваҡыт булған, туҡымаларға оҙаҡ ваҡыт зыян итеүсе хәл. Был тәү сиратта аутоиммунлы яуапты (реакцияны) туҡымаларҙың антигендары туҡтарға бирмәй, дауам иттереп тороуы менән бәйле.
Артыҡ һиҙеүсәнлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Артыҡ һиҙеүсәнлек (гиперчувствительность) — аггравация (арттырыу) һәм адекват булмаған формаларҙа үтә торған иммунлыҡ яуабы, бының һөҙөмтәһендә туҡымалар боҙола .
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Биологи изменили классические представления о наследственности
- ↑ Beck, Gregory; Gail S. Habicht (November 1996). «Immunity and the Invertebrates» (PDF). Scientific American: 60-66. Проверено 2007-01-01.
- ↑ Litman G, Cannon J, Dishaw L (2005). «Reconstructing immune phylogeny: new perspectives.». Nat Rev Immunol 5 (11): 866-79. PMID 16261174.
- ↑ Mayer, Gene Immunology - Chapter One: Innate (non-specific) Immunity. Microbiology and Immunology On-Line Textbook. USC School of Medicine (2006). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 1 ғинуар 2007 тикшерелгән.
- ↑ Smith A.D. (Ed) Oxford dictionary of biochemistry and molecular biology. (1997) Oxford University Press. ISBN 0-19-854768-4
- ↑ Ройт, Иммунология. 2000. ISBN 5-03-003305-X
- ↑ Alberts Bruce Molecular Biology of the Cell; Fourth Edition — New York and London: Garland Science. — ISBN ISBN 0-8153-3218-1.
- ↑ Boyton R, Openshaw P. «Pulmonary defences to acute respiratory infection.». Br Med Bull 61: 1-12. PMID 11997295.
- ↑ Agerberth B, Gudmundsson G. «Host antimicrobial defence peptides in human disease.». Curr Top Microbiol Immunol 306: 67-90. PMID 16909918.
- ↑ Moreau J, Girgis D, Hume E, Dajcs J, Austin M, O'Callaghan R (2001). «Phospholipase A(2) in rabbit tears: a host defense against Staphylococcus aureus.». Invest Ophthalmol Vis Sci 42 (10): 2347-54. PMID 11527949.
- ↑ Hankiewicz J, Swierczek E (1974). «Lysozyme in human body fluids.». Clin Chim Acta 57 (3): 205-9. PMID 4434640.
- ↑ Fair W, Couch J, Wehner N (1976). «Prostatic antibacterial factor. Identity and significance.». Urology 7 (2): 169-77. PMID 54972.
- ↑ Yenugu S, Hamil K, Birse C, Ruben S, French F, Hall S (2003). «Antibacterial properties of the sperm-binding proteins and peptides of human epididymis 2 (HE2) family; salt sensitivity, structural dependence and their interaction with outer and cytoplasmic membranes of Escherichia coli.». Biochem J 372 (Pt 2): 473-83. PMID 12628001.
- ↑ Gorbach S (1990). «Lactic acid bacteria and human health». Ann Med 22 (1): 37–41. PMID 2109988.
- ↑ Hill L, Embil J (1986). «Vaginitis: current microbiologic and clinical concepts.». CMAJ 134 (4): 321-31. PMID 3510698.
- ↑ Reid G, Bruce A (2003). «Urogenital infections in women: can probiotics help?». Postgrad Med J 79 (934): 428-32. PMID 12954951.
- ↑ Salminen S, Gueimonde M, Isolauri E (2005). «Probiotics that modify disease risk». J Nutr 135 (5): 1294–8. PMID 15867327.
- ↑ Reid G, Jass J, Sebulsky M, McCormick J (2003). «Potential uses of probiotics in clinical practice». Clin Microbiol Rev 16 (4): 658-72. PMID 14557292.


text:
Бутҡа
Бутҡа — һыуҙа (йәиһә һөттә), ҡайһы бер айырым осраҡта тоҙ, шәкәр, тәмләткестәр, емеш-еләк һәм кипкән емештәр, ҡайнатмалар ҡушып, бөртөклөләрҙән бешерелгән ашамлыҡ ул.
Бутҡа рус халыҡ аш-һыуында (кухняһында) киң таралған; күп илдәрҙә традицион иртәнге аш. Традиция (йола) буйынса бутҡаны балсыҡ һәм суйын һауыттарҙа мейестә бешергәндәр, хәҙер шулай уҡ кәстрүлдә кухня плитаһында йәки СВЧ-мейестәге махсус һауытта бешерәләр.
Рәсәйҙә армияла, бигерәк тә поход шарттарында, иң йыш әҙерләнгән эҫе ашамлыҡ төрө ул бутҡа булған. Шунандыр ҙа, армиялағы ашнаҡсыны йыш осраҡта «бутҡа бешереүсе» («кашевар») тип атау киң таралған. Ә һалдаттар үҙҙәре ҡайһы бер бутҡа төрҙәренә жаргон атамалар биргән, мәҫәлән, арпа бутҡаһын армияла үҙенсәлекле тышҡы күренеше менән хәрби жаргонса шрапнель йәки болт тип йөрөтөләр. Шулай уҡ армияла арпа һәм һоло бутҡаларын кирзуха тиҙәр, арпа бутҡаһын тағы наркоман бутҡаһы (бөртөклөнөң рус телендәге атамаһын боҙоп әйткәндән — пёрловая) тип тә атайҙар.
Бутҡа шулай уҡ балалар туҡланыуының айырылғыһыҙ өлөшө булып тора.
Бутҡаға һөт, зәйтүн емеше, брынза, аҙ миҡдарҙа майлы сыр, аҡ май, йөҙөм, ҡураға, киптерелгән емеш-еләк һәм башҡа файҙалы һәм тәмле өҫтәмәләр ҡушып ашарға була.
Бутҡа төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡарабойҙай бутҡаһы — ҡарабойҙай ярмаһынан әҙерләнгән бутҡа, рус, белорус, украин һәм поляк аш-һыуының (кухняһының) популяр ашамлығы;
- Борсаҡ бутҡаһы — диетик продукт, күп ашамлыҡ ҡиммәтенә эйә һәм туҡлыҡлы (калориялы);
- Манный бутҡаһы — беренсе ашамлыҡтарға һибеү өсөн (засыпка), йә манныйҙан яһалған сумар булараҡ ҡулланыла; икенсе ашамлыҡтарҙа — бутҡа, ҡоймаҡ, запеканка (ҡыҙҙырыла), биточка (ҡуйы бешерелгән манный ярмаһынан табала ҡурып әҙерләнә), котлет; татлы ашамлыҡтар өсөн — татлы манный (гурьев) бутҡаһы, суфле, пудинг, мусс һәм башҡалар; бәлеш (манник) әҙерләү өсөн; шулай уҡ ит фаршына ҡушыу өсөн;
- Һоло бутҡаһы — иртәнге аш булараҡ, ябай ғына ысул менән әҙерләнгән, һәр ваҡыт ҡул аҫтында ғына булған файҙалы ашамлыҡ. Шотланд халҡы өсөн һоло бутҡаһы — бөтөн илдең төп ашы тип күрһәтерлек;
- Арпа бутҡаһы — бешерелгән арпа ярмаһынан һөттә йәки һыуҙа әҙерләнгән ашамлыҡ;
- Эшкәртелмәгән арпа ярмаһы бутҡаһы (ячневый) — түңәрәкләп шымартылмаған (шлифовка, полировка) арпанан әҙерләнә, шуның өсөн күҙәнәклеккә (клетчатка) бик бай;
- Тары бутҡаһы — тышы һыҙыртылған тары ярмаһынан бешерелә;
- Дөгө бутҡаһы;
- Кукуруз бутҡаһы (Мамалыга, Полента);
- Машлы (ваҡ ноҡот борсағынан) бутҡа;
- Талҡан бутҡаһы;
- Бойҙай бутҡаһы;
- Яҫмыҡ бутҡаһы;
- «Дубинушка» бутҡаһы — кәстрүлгә ҡатлап һалынып, төрлө ярманан һәм йәшелсәләрҙән әҙерләнгән бутҡа;
- Гурьев бутҡаһы.


text:
Талхина, Динә Азат ҡыҙы
Япраҡ йәшәргән сер:[әкиәттәр]/ Динә Талхина;[рәс. Глеб Голубев].-Өфө: Китап, 2017.-92 б.: төҫлө һур.
Балалар өсөн бик күп шиғырҙар, әкиәттәр авторы Динә Талхинаның “Япраҡ йәшергән сер” китабы кескәйҙәрҙе мөғжизәле әкиәт иленә сәйәхәт итергә саҡыра. Яҙыусының был китабына кесе һәм урта йәштәге мәктәп балалары өсөн “Тылсымлы күлдәктәр”,
“Йәйғор тураһында әкиәт”, “Миҙгелдәр”, “Ҡарлуғастар” кеүек һ.б. әкиәттәр, хикәйәләр индерелде. Китапҡа индерелгән ниндәй генә әҫәрен алып уҡып ҡарама, һәр береһендә тиерлек кеше менән тәбиғәт араһындағы бәйләнеш тасуирлана, миҙгелдәрҙең алмашыныуы, хайуандарҙың, ҡош-ҡорттарҙың, ағастарҙың, сәскәләрҙең, япраҡтарҙың телгә килеүе, ғөмүмән, кешелек донъяһы менән тәбиғәт донъяһының үҙ-ара мөнәсәбәте һүрәтләнә.Книга поступила в Байгильдинскую, Новокулевскую, Павловскую, Красноключевскую, Первомайскую сельские модельные. Башшидинскую, Бикмурзинскую, Нимисляровскую, Новобирючевскую, Новосубаевскую, Старокулевскую, Укарлинскую, Староисаевскую, Старобирючевскую, Сарвинскую сельские и детскую библиотеки.


text:
Шәкәр сөгөлдөрө уңышы яҡшы
Республиканың Стәрлебаш, Өфө һәм Федоровка райондарында шәкәр сөгөлдөрөн ҡаҙыу тамамланды.
"Тағылма" операцияһы
Республика биләмәһендә үҙйөрөшлө машиналар һәм уларға тағылмалар менән файҙаланыуҙа хоҡуҡ боҙоуҙарҙы профилактикалау маҡсатында “Тағылма” операцияһы үтә.
“Ит тә, икмәк тә етештергән мәләүездәргә рәхмәт”
Районға БР Хөкүмәте Премьер - министры, республика ауыл хужалығы министры Илшат Фазрахманов килде.
Тәжрибә уртаҡлаштылар
Салауат исемендәге хужалыҡта “Картуф яланы көнө” семинар – кәңәшмәһе ойошторолдо.
Нөгөш буйҙарында эш гөрләй
Райондың ауыл хужалығы предприятиелары һәм крәҫтиән-фермер хужалыҡтарында ураҡ эштәре менән бергә мал аҙығы әҙерләү кампанияһы ҡыҙа.
Бында уңыш әсе тир менән һуғарыла
Эшҡыуар “Әлимғужин” фермер хужалығында сәсеүлек майҙаны - 900 гектар.
Маҡсатыбыҙ - үҫтерелгәнде юғалтыуһыҙ йыйыу
“Ғирфатов” хужалығының Тирәкле ауылы биләмәһенә яҡын урынлашҡан сәсеүлек ситтәре күптән инде янғын хәүефһеҙлегенә ҡаршы эшкәртелеп, һөрөлгән.
Игенсенең уңғанлығы башаҡтарҙа сағыла
Салауаттар булдыра, быға шик юҡ!
“Ғирфатов”,”Старт”, Салауат исемендәге хужалыҡтар районда беренселәрҙән булып ужым культураларын сабыуҙы башланы.
“Трактор” айлығы дауам итә
Район - ҡалала “Трактор” айлығы дауам итә
“Ярина” – беҙҙең берҙәмлек билдәһе
Ямаевтар бөгөн 900 гектарҙан артыҡ ерҙә иген культураларын, шәкәр сөгөлдөрөн, көнбағыш үҫтереп, юғары уңыш алыуға көс һала.Ямаевтар бөгөн 900 гектарҙан артыҡ ерҙә иген культураларын, шәкәр сөгөлдөрөн, көнбағыш үҫтереп, юғары уңыш алыуға көс һала.
Илдар был юлы ла яҡташтарын ҡыуандырҙы!
Ер һөрөү буйынса Рәсәй Чемпионаты быйыл Суздаль ҡалаһында үтте.
Мал аҙығы туплана
Миҙгел эштәре бер-береһен алмаштырып килә. Сәсеү, сәсеүлектәрҙе тәрбиәләүҙән һуң, аграрийҙар бесәнгә төшә.Миҙгел эштәре бер-береһен алмаштырып килә. Сәсеү, сәсеүлектәрҙе тәрбиәләүҙән һуң, аграрийҙар бесәнгә төшә.
Иң яҡшы трактор иптәш Волковта
Воскресенский ауыл биләмәһендә шәхси хужалыҡтар тракторҙары техник яҡтан тикшерелде.
Культуралар тигеҙ шытҡан
Йыл һайын һабантуй байрамы алдынан агросәнәғәт комплексы белгестәре хужалыҡтар баҫыуҙарын тикшерә. Быйыл өс кешенән торған комиссия, атап әйткәндә, райондың баш агрономы Аркадий Шафиҡов, “Россельхознадзор” үҙәгенең 8-се бүлеге начальнигы Раиса Мортазина, “Россельхозцентр” учреждениеһының Мәләүез бүлексәһе начальнигы Виктор Кризский биш эре хужалыҡ сәсеүлектәрен баһаланы.
Етештерелгән тауарҙың сифаты ла, күләме лә юғары
Агросәнәғәт комплексы эшселәре йәйен-ҡышын туҡтамай эшләй. Ғүмерен үҫемлекселек, малсылыҡҡа бәйле кешеләрҙең тормошо үтә тынғыһыҙ. Юғары күрһәткестәргә өлгәшеү, сифатлы продукция алыу - төп маҡсат. Мәләүез ерендә бурысына тап төшөрмәй, намыҫлы эшләгән кешеләр йәшәй. Тармаҡ эшмәкәрлеге менән ауыл хужалығы идаралығы начальнигы Ринат Сәйфетдинов таныштырҙы
Оҫталар барҙа - баҫыуҙар шаулай
Яҙғы сәсеү эштәре тамамланғас, йыл да “Һабансылар ярышы” конкурсы ойошторола.
Мал аҙығы әҙерләү өсөн техника әҙер
“Ашҡаҙар” кооперативында мал аҙығы йыйыу комбайндары, трактор, үҙйөрөшлө сапҡыстарҙың техник тикшереүен ойоштороу буйынса төбәк семинар-кәңәшмәһе үтте.
Ауыл халҡы әүҙем
Аптраҡ ауыл биләмәһе халҡы әүҙемлеге, тырышлығы менән айырылып тора. “Урындағы башланғыстарҙы хуплау” программаһын үтәүҙә лә актив ҡатнаша улар.
Уңғандың эше ырай
“Иҫәнов” фермер хужалығының сәсеүлек майҙаны 900 гектар тәшкил итә. Беҙҙең ижади төркөм аграрийҙарҙың бойҙай сәскән мәленә тура килде.


text:
Сөннәт ғәмәлдәр
Сөннәт ғәмәлдәр
Сөннәт ғәмәлдәр — пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд Мостафа салаллаһу ғәләйһи үәссәләм күп тапҡыр ҡылған үә ул ғәмәлде ҡылыусы сауаплы булыр тип һөйләгән ғәмәлдәр. Хәҙрәти Мөхәммәд өммәтенән булған кешегә сөннәт ғәмәлдәрҙең һәр береһен ҡылырға тырышыу тейешле. Сөннәт ғәмәлде ҡылған кеше сауаплы булыр, ғөҙөрһеҙ (сәбәпһеҙ) ҡылмаған кеше ҙур гонаһлы булмаһа ла, ҡиәмәт көнөндә шелтәгә тейешле булыр. Үә дәхи пәйғәмбәребеҙҙең шәфәғәтенә лайыҡлы булмаҫ. Мөьмин үә мосолман кешегә ҡылыуы тейешле булған сөннәт ғәмәлдәрҙең мәшһүрҙәре 70:
1. Һәр бер яҡшы үә изге эштәрҙе “Бисмилләһ” менән башлау.
2. Сөскөргәндән һуң “Әлхәмдүлилләһ” тийеү.
3. Иманлы кешеләргә осрағанда сәләм биреү.
4. Аш ашарға ултырғанда ике ҡулды йыуыу.
5. Аш ашап бөтөргәс, ауыҙҙы, ике ҡулды йыуыу.
6. Ашай һәм эсә башлағансы “Бисмилләһ” әйтеү.
7. Ашап-эсеп бөткәс “Әлхәмдүлилләһ’’ тип, Аллаһу Тәғәләгә шөкөр ҡылыу.
8. Тәғәмде ултырып ашау.
9. Ашты уң ҡул менән алып ашау.
10. Эскәндә кәсәне уң ҡул менән тотоу.
11. Көршәк, сынаяҡ һәм ағас һауыттарҙан ашап-эсеү.
12. Икмәктән төшкән валсыҡтарҙы йыйып ашау.
13. Күберәге арпа икмәге ашау.
14. Аш алдынан һәм һуңынан бер аҙ тоҙ ҡабыу.
15. Ҡатыны һәм бала-сағалары менән бер табында ашау.
16. Һөт, зәм-зәм һыуы үә хуш еҫле әйберҙәр бирелгәндә ҡабул итеп алыу.
17. Аҡ, йәшел һәм ҡара төҫлө ҡейемдәр кейеү.
18. Кейемдәрҙе нәжестән һаҡлап, таҙа тотоу.
19. Кейемдәрҙе туҙғансы кейеү
20. Туҙған кейемдәрҙе йыуып, фәҡирҙәргә биреү
21. Намаҙ уҡығанда башҡа сәллә кейеү
22. Йоҡларға ятҡанда тәһәрәтле ятыу
23. Йоҡларға ятҡанда мисвәк, щетка менән ауыҙҙы таҙартыу
24. Тәһәрәт алғанда мисвәк истиғмәл ҡылып, ауыҙҙы таҙа тотоу
25. Таң атҡансы тиклем йоҡонан тороу
26. Ҡөрьән уҡыр алдынан “Әғүҙү”не әйтеү
27. Фарыз намаҙҙарын йәмәғәт менән уҡыу
28. Фарыз намаҙҙарын уҡыр алдынан аҙан үә ҡамәт уҡыу
29. Намаҙҙарҙы мәхәллә мәсетендә уҡыу
30. Иртә, өйлә, аҡшам, йәстү үә йома намаҙҙарын сөннәттәре менән уҡыу
31. Рамаҙанда тәравих намаҙҙарын уҡыу
32. Тәравих намаҙҙарында Фатиха сүрәһе артынан ҡушып уҡый- уҡый Ҡөрьәнде хәтем ҡылыу
33. Рамаҙанда иң аҙы бер тәүлек ҡәҙәр мәсеттә үткәреү
34. Рамаҙанда ҡояш байығас, аҡшам намаҙын уҡығансы ауыҙ асыу
35. Рамаҙанда таң алдынан сәхәр ашау
36. Йома, ике ғәйет көндәрендә, Ғәрәфә көнөндә ғөсөл ҡойоноу
37. Ураҙа ғәйете көнөндә таң атҡас ҡояш сыҡҡансы бер татлы тәғәм
менән ифтар итеү
38. Ҡорбан ғәйете көнөндә таң атҡандан һуң ғәйет намаҙы уҡығансы
ураҙа, тотҡан кеше һис бер тәғәм үә һыу ҡапмайынса тороу
39. Ҡорбан ғәйете намаҙынан һуң бер татлы тәғәм йәки ҡорбан
һурпаһы менән ифтар ҡылыу
40. Ғәйет көндәрендә яҡшы кейемдәр кейеү
41. Ауыҙҙы еҫтән һәм тәғәмдән таҙа тотоу
42. Мыйыҡтың ауыҙға керерлектәрен ҡыҫҡартып киҫеү
43. Тырнаҡтарҙың артыҡтарын киҫеү
44. Ҡултыҡ үә сат йөндәрен алыу
45. Ир балаларҙы ун йәшкә тиклем сөннәткә ултыртыу
46. Ҡатын-ҡыҙҙҙарға бармаҡтарына ҡына яғыу
47. Оло кешеләрҙе ололау
48. Кеселәргә шәфҡәтле үә мәрхәмәтле булыу
49. Яҡын ҡәрҙәштәрҙе үә күршеләрҙе, дуҫтарҙы саҡырып ҡунаҡ итеү
50. Килгән ҡунаҡты ҡаршы алыу
51. Һәр кемгә дәрәжәһенә күрә илтифат үә хөрмәт ҡылыу
52. Кеше йортона кергәнсе рөхсәт һорау
53. Кеше менән күрешкәндә ҡул тотошоу
54. Тәрбиә ҡылырға көсө етәрлек булған кешегә ҡатын алып
Өйләнеү
55. Сәләмәт булған ҡыҙға үҫеп еткәс кейәүгә барыу
56. Туйҙы халыҡҡа изһар (асыҡ) ҡылып мәшһүр итеү
57. Туй мәжлесе өсөн аш әҙерләү
58. Әҙәмгә зарар килтерә торған хайуандарҙы бөтөрөү
59. Иманһыҙ кешеләргә тәүфиҡ үә һидәйәт теләп доға ҡылыу
60. Асыуланышҡан кешеләрҙе килештерергә тырышыу
61. Үҙенә булыуын теләгән эштең башҡа кешегә лә булыуына күңел
менән риза булыу
62. Үҙенә булмауын теләгән эштең башҡа кешегә лә булмауын теләү
63. Ышаныслы мохтаж кешеләргә бурысҡа аҡса биреп тороу
64. Ғәрәп телен өйрәнеп, яҡшы белеү
65. Ҡатын –ҡыҙҙарға һәр бер урында риғәйә (хәстәр) һәм ярҙам
ҡылыу
66. Йорт эштәрендә ҡатыныңа кәңәш итеү
67. Юлға һәм сәфәргә юлдаштар менән сығыу
68. Ғибрәтләнеү өсөн ҡәберҙәрҙе зыярат ҡылыу
69. Ауырығанда табибҡа күренеп дауаланыу
70. Һәр бер ғибәҙәтте сөннәттәре менән үтәү. Мәҫәлән: тәһәрәттә — 20, тәйәммүмдә — 6, ғөсөлдә — 10, намаҙҙа — 25, ураҙала — 6, хажда 10 сөннәт бар.
Имамға ярҙамға китабынан. ДУМ РБ, Автор Саяхов Р. Л
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 29.01.2017 в 02:09, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Батанов Николай Яковлевич
Батанов Николай Яковлевич (16 сентябрь 1916 йыл — 13 март 1983 йыл) — Башҡортостандың партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Батанов Николай Яковлевич 1916 йылдың 16 сентябрендә Һамар губернаһы Боғорослан өйәҙе Берёзовка ауылында (хәҙер — Ырымбур өлкәһе Әсекәй районы Баландино ауылы)[1][2] тыуған.
Белеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1936 йылда Чкалов (хәҙер Ырымбур) уҡытыусылар институтын тамамлаған.
Хәрби хеҙмәттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1938 йылдың сентябренән 1946 йылдың сентябренә тиклем Алыҫ Көнсығышта Совет Армияһында хеҙмәт итә, Япония милитаристарына ҡаршы һуғышта ҡатнаша.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1931 йылдан башлап — Боғорослан районы Кривая Лука ауылы мәктәбендә уҡытыусы. 1936−1938 йылдарҙа Дәүләкән район халыҡ мәғарифы бүлеге инспекторы, Башҡорт АССР-ының Боҙаяҙ районы (хәҙер Ауырғазы районы) Болотин ауылы ете йыллыҡ мәктәбендә директор булып эшләй.
Административ карьераһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1946 йылдың ноябрендә ВКП(б)-ның Боҙаяҙ район комитетының икенсе секретары, 1952 йылдың июлендә — КПСС-тың Хәйбулла район комитетының беренсе секретары итеп һайлана. 1962 йылдың декабрендә Ҡырмыҫҡалы колхоз-совхоз производство идаралығының партия комитеты секретары, ә 1965 йылда — КПСС-тың Ҡырмыҫҡалы район комитетының беренсе секретары итеп һайлана. 1972 йылдың ғинуарынан 1979 йылдың ғинуарына тиклем КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында парткомиссия рәйесе булып эшләй[3].
РСФСР-ҙың бишенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1959—1963), Башҡорт АССР-ының дүртенсе, бишенсе, алтынсы, етенсе, һигеҙенсе, туғыҙынсы саҡырылыш Юғары Советының депутаты (1955—1980) итеп һайлана[1].
Эшмәкәрлеген баһалау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Николай Батанов сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереүгә ҙур өлөш индерә. 1952—1956 йылдарҙа уның етәкселеге аҫтында Хәйбулла районында 77 мең гектар сиҙәм ер күтәрелә, өс яңы сиҙәм совхозы ойошторола, иген әҙерләү 2,6 тапҡырға арта.
1956 йылда райондың колхоз һәм совхоздары 133 521 гектар майҙандың һәр гектарынан 15,1 центнер иген йыйып ала, был планға ҡарата 105 процент тәшкил итә, дәүләткә бөтәһе 1015 мең центнер ашлыҡ тапшыра, был район һуңғы өс йыл эсендә тапшырғандан 384 мең центнерға күберәк була.
Сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштергәндәге, 1956 йылда уңыш йыйыу һәм иген етештереүҙә айырым ҡаҙаныштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1957 йылдың 11 ғинуарындағы указы менән Николай Батановҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1983 йылдың 13 мартында вафат була.
Наградалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957)
- Ленин ордены (1957)
- Октябрь Революцияһы ордены (1971)
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1965)
- «Почёт Билдәһе» ордены (1976)
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
- Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Маҡтау Ҡағыҙҙары (1966, 1976)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Герои труда: Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6 .
- Башкирская энциклопедия / Гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа: науч. изд-во «Башкирская энциклопедия», 2005. — Т. 1: А-Б. — 624 с. — ISBN 5-88185-053-X
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 И.Каримова
- ↑ Баландино, село Асекеевского района Оренбургской области. Наши предки (2016-03-06). 2 сентябрь 2016 тикшерелгән.
- ↑ Мы гордимся ими - Хайбуллинский район - 450 лет в составе России. Тәүге сығанаҡтан архивланған 10 апрель 2013. 30 март 2013 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Батанов Николай Яковлевич. «Герои страны» сайты.
- Батанов Николай Яковлевич — Башҡорт энциклопедияһы (Тикшерелгән 30 май 2017)
- Алфавит буйынса шәхестәр
- 16 сентябрҙә тыуғандар
- 1916 йылда тыуғандар
- Рәсәй империяһында тыуғандар
- Һамар губернаһында тыуғандар
- Боғорослан өйәҙендә тыуғандар
- Әсекәй районында тыуғандар
- 13 мартта вафат булғандар
- 1983 йылда вафат булғандар
- Өфөлә вафат булғандар
- Социалистик Хеҙмәт Геройҙары
- Ленин ордены кавалерҙары
- Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары
- «Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары
- 8-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары
- 9-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары
- 5-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары
- 7-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары
- 4-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары
- 6-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары


text:
Туғыҙ йыл элек Әминә Бахрами 24 йәшлек бик сибәр ҡыҙ булған. Электротехника университетында уҡыған ваҡытта унан 5 йылға йәшерәк Мәджид Мовахеди уға күҙ һала. Ике йыл дауамында Әминәнең ҡулын һорай. Әммә ҡыҙ уға кейәүгә сығыуҙан баш тарта. «Минең артымдан күп егеттәр йөрөй ине. Хатта университет профессорҙары ла ата-әсәйемдән ҡулымды һорарға килә торғайны», - тип хәтерлай Әминә. Мәджид унивеститетта осратҡанда йә телефон аша Әминәнең тап уға кейәүгә сығыуын ныҡышмалы талап иткән. Мәджид ҡыҙҙың уны кире ҡағыуын бик ауыр кисергән.
Университеттан һуң Әминә Тегеран лабораторияһында эшләй башлай. Бер көн Мәджид «миңә тормошҡа сыҡмаһаң, һинең тормошоңда башҡа бер ниндәй ҙә ир булмаясаҡ » тип ҡурҡытҡан. Полиция ҡыҙҙың ошо ҡурҡытыуға ҡарата ғаризаһын алғас, һәм бер ниндәй ҙә физик һөжүм булмағанын асыҡлағас, эш ҡуҙғатмай. Ике көн үткәс, Әминә эштән өйөнә ҡайтырға тип автобус туҡталышында торғанда Мәджид уны ҡыуып етеп битенә нимәлер һибә. «Тәүҙә эҫе һыу тип уйлағайным, әммә һүңынан был кислота икәнен аңланым»,- тип иҫенә төшөрә был фажиғәле ваҡытты Әминә. Иран ҡыҙы күреү һәләтен юғалта. Ул ғына түгел, йөҙө бөтөнләй боҙола. Иран хөкүмәте Әминәгә зәғифлек буйынса пенсияһы түләй башлай һәм ул әлеге ваҡытта Испанияла дауалана. Күреү һәләтен кире ҡайтарыу өсөн Испания докторҙары уға 17 операция яһаған, әммә уларҙың ярҙамынан алға китеш юк тиерлек.
"Ҡарарға илем өсөн килдем"
Был ҡот осҡос ғәмәлде ҡылыусыға Әминә Бахрами судтан «ҡисас» язаһын бирергә талап иткән. Шәриғәт ҡанундары буйынса «ҡисас» ул ҡылғандың кешегә үҙенә кире әйләнеп ҡайтыуы. Был осраҡта инде Маджид Мовахедиҙың үҙен кислота менән һуҡырайтыу тигәнде аңлата. Суд быйыл енәйәтсенең һәр күҙенә 5 тамсы кислота тамыҙып һуҡырайтырға тигән ҡарар сығара һәм яза көнөн 31-сы июлгә билдәләй. Әммә Әминә бар көсөн йыйып Мовахедиҙы ғәфү итергә һәм язаға тарттырмаҫҡа була. «Ҡөръән беҙгә үс алыу хоҡуғы бирә. Шул уҡ ваҡытта ул ғәфү итергә лә өйрәтә», - ти Бахрами.
Уның был ҡарары бик күптәрҙе ғәҗәпләндерҙе. Ҡыҙҙың ете йыл буйы тап ошо язаны бирҙерер өсөн көрәшеүе һәм һуңғы минуттарҙа үҙен зәғифләүсене ғәфү итеүен аңламаусылар ҙа бихисап.
Был хәл халыҡ-ара йәмәғәтселек иғтибарын йәлеп итте. Күптәре язаны «кешелекһеҙ» һәм «ҡырағайҙарса» тип тәнҡит иткәйне. «Мин был ҡарарға илемдең ихтыяждарын, мәнфәғәттәрен күҙ уңында тотоп килдем. Сөнки минең һәр аҙымымды күп илдәр күҙәтеп торҙо», - ти ул. Бәлки был ҡатындың шәхси ҡарары түгел, ә Тегерандың донъя тәнҡитенән ҡасыу юлы булғандыр тигән фекерҙәр ҙә бар. Әминә Бахрами Мовахедиҙан һаман аҡсалата компенсацияһын көтөүен белдерә. Ҡатын-ҡыҙ булған өсөн уға ирҙәр компенсацияның яртыһы, ул 100 млн томан, түләнергә тейеш. Әммә Әминә үҙенең ғазаптары өсөн 200 млн томан (200,000 америка доллары самаһы) биреүен талап итә. «Мин ярым кеше түгел, миңә тулы ҡан аҡсаһы түләнергә тейеш!»,- тип белдерә ул.


text:
- Подробности
- Просмотров: 439
ЛЕВИН Арон Иосифович (7.4.1908, Бәләбәй ҡ. — 1999, Мәскәү), инженер‑электрохимик. Техник ф. д‑ры (1942), проф. (1943). Урал политехник ин‑тын тамамлаған (Свердловск ҡ., 1932). Бәләбәй йәш пионерҙарҙың кантон бюроһын ойоштороусы (1924). 1926—28 йй. Дәүләкән, Бәләбәй кантон комсомол ком‑ттары секретары. 1936 й. алып Урал политехник ин‑тында: 1942—47 йй. химия‑технология ф‑ты деканы, бер үк ваҡытта 1944—77 йй. электрохимик производстволар технологияһы каф. мөдире. 1981 й. — Дәүләт төҫлө металдар ҒТИ‑нда (Мәскәү). Фәнни хеҙмәттәре ауыр һәм төҫлө металдарҙың гидрометаллургияһы, гальванотехника өлк. тикшеренеүҙәргә, ток сығанаҡтарын камиллаштырыуға, металдарҙы коррозиянан һаҡлау проблемаларына арналған. Б.В. һуғышы йылдарында Л. тарафынан биметалл алыу технологияһы уйлап табыла, ул пуля һәм снарядтар етештереү өсөн Пышма баҡыр‑электролит з‑дында (Свердловск өлк. Үрге Пышма ҡсб) индерелә. Л. етәкс. Силәбе электролит‑цинк з‑дында цинк етештереү үҙләштерелә, гальваник ысул м‑н ҡапламалар эшләү өсөн комплекслы электролиттар уйлап табыла, улар Уралдағы машиналар әшләү з‑дтарында индерелә. 300‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 26 уйлап табыу авторы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орд. м‑н бүләкләнгән.
И.Н.Сираева
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов