text:
Төпкөлдә лә тормош ҡайнай.
Ереклегә юлландыҡ. Йылға үҙәненән барғанда иҫ киткес матур тәбиғәт ҡосағы ҡаршы ала. Үрелеп ҡараһаң, кәпәсең төшөп китерлек бейек ҡаялар, тар тарлауыҡтар, ҡая-таштар араһына йәбешеп тиерлек үҫкән һомғол ҡарағайҙар үҙе бер гүзәллек тыуҙыра.
Ҡағыу, Беләүташ ҡаяларын, тау араһынан Еҙемгә килеп ҡушылған Рәүәт, ҡая-таштар араһынан шарлауыҡ булып ағып төшкән Шаршы йылғаһын артта ҡалдырып, Ҡыяюл ҡаяһына яҡынлаштыҡ.
– Хәҙер алыҫ ҡалмай, – тип аңлатма бирә үҙе Ерекле ауылында тыуып үҫкән, был тирәләге һәр ҡая-ташты, ер-һыу атамаһын биш бармағылай белгән Валерий Евгеньевич.
Быға тиклем Ерекле ауылында бер нисә йыл элек төндә генә булғанлыҡтан, был төбәктәге илаһи матурлыҡты һоҡланып ҡарап барам. Ә фотохәбәрсебеҙ Наил Латиповтың редакцияла 29 йыл эшләү дәүерендә ауылға тәүләп аяҡ баҫыуы. Шуға ла икебеҙгә лә хозур тәбиғәт ят булып күренә.
Толпарҙан Ереклегә тиклем Еҙем буйлап 20 километр юл үтеп, ауылға яҡынлаштыҡ. Бына Ерекле ауылы йорттары ла күренде. Ауыл тигәс тә инде, Еҙем йылғаһының уң яҡ ярында – өс, һул ярында дүрт йорт күренә. Уларының да береһе буш тора.
Ауыл Советы депутаты Рим Ваһапов йортона туҡталабыҙ. Иркен ихатаһында ниндәй генә техника юҡ! Ике “ГАЗ-66”, “Т-40”, “ЮМЗ” тракторҙары, уларға төрлө тағылмалар, башҡа төр техника теҙелеп киткән. Тау-урман төбәгендә булыуға ҡарамаҫтан, урамында 6-сы, 12-се маркалы “Жигули” автомобилдәре, бер нисә “УАЗ” машинаһы ултыра. Арыраҡ ялан кәртәлә бер өйөр йылҡы малы бесән кертләтә. Хужа беҙҙе ихласлап, алдан хәбәр итмәй килһәк тә, күптәнге таныштарын осратҡандай, әйҙүкләп өйөнә саҡырҙы.
– Ошо ауылда тыуып үҫтем. Тыуған ауылым, уның тәбиғәте шул тиклем оҡшай. Ҡаратау, Ҡараташ, Аҡбейек, Айыуморон, Әлмәрҙәк, Елмерҙәк, Сыуалташ буйҙарын, Боланторол, Ҡырташ тауҙарын нисек итеп ҡалдырып китмәк кәрәк?!
Тормош иптәшем Әлфиә күрше Белорет районынан. Өс балабыҙ бар. Оло улым менән ҡыҙым Стәрлетамаҡ ҡалаһында йәшәй, яңыраҡ ейәнсәрем тыуҙы. Бәләкәй улыбыҙ Арыҫлан Красноусол башҡорт гимназия-интернатының I класында уҡый. Башлыса мал аҫрап, умарта тотоп ғүмер кисерәбеҙ, – ти Рим Рәмир улы.
Эйе, рәсми рәүештә фермер хужалығы ойоштормаһа ла, уның хужалығы фермерҙарҙыҡын хәтерләтә. Егерме баш йылҡы малы, тиҫтәнән ашыу һыйыр малы, шуның дүртәүһе — һауын һыйыры, күпләп һарыҡ аҫрайҙар, 25–30 баш умарта тоталар. Әлбиттә, был тиклем хужалыҡты алып барыу өсөн көнө-төнө йүгерергә, тир түгергә тура килә. Йәй көндәрендә Еҙем буйлап ағып төшкән туристар күбәйә. Уларға ауыл хужалығы продукцияһы һатып, байтаҡ ҡына килем алалар.
– Ҡайһы ваҡыт икмәк бешереп өлгөртөп булмай. Мейестә ҡабарып бешкән бер түтәрәмде 100 һумға һатабыҙ, унда ла еткереп булмай. Һөт, ҡаймаҡ, эремсек, ҡорот та үтә, бал һатыу буйынса ла проблема юҡ, – ти хужабикә Әлфиә Миңлебай ҡыҙы.
Эйе, бындағы халыҡ башлыса ошондай ауыл хужалығы продукцияһы һата. Туристар һарыҡ малын тереләй ҙә алып китә. Шуға ла бында күпләп һарыҡ аҫраусылар бар.
Бөгөн Ерекле ауылында 24 кеше иҫәпләнә, шуның 17-һе даими йәшәй. Ауылда электр уты булмағас, бөгөнгө уңайлыҡтар – телевизор, интернет, кеҫә телефоны хаҡында һүҙ ҡуҙғатыуы ла уңайһыҙ. Дөрөҫ, бындағы халыҡтың һәр береһендә кеҫә телефоны, йорттарында телевизор бар.
Генератор ярҙамында кино ҡарай алалар, тау башына менеп булһа ла, кеҫә телефонынан һөйләшәләр. “Еҙем” тәбиғәт паркы сафҡа инһә, кеҫә телефоны бәйләнеше булыр, тип өмөт итә бындағы халыҡ. Юл торошо ла маҡтанырлыҡ түгел. Әммә нисек кенә булмаһын, ауырлыҡтарға ҡарамаҫтан, зарланырға яратмайҙар, тырышып, емертеп донъя көтә бындағы халыҡ.
– Зарланырлығы юҡ, башҡаларҙың төшөнә лә инмәгән вертолетта ғына оса улар. Толпар ауылында Өфөнән ҡайтып йөрөгән бер “текә” башҡорт ике ҡатлы коттедж һалды, вертолетта ғына килеп-китә. Ереклеләрҙе лә йөрөтә. Ялҡауланмағандарға бында йәшәргә була, – ти ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы Валерий Локоленко.
Дөрөҫ һүҙгә яуап юҡ, ялҡауланмаһаң, ҡайҙа ла йәшәргә була.


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 424
ЙЫЛҒАЛАР, үҙҙәре һалған юл б‑са аҡҡан, үҙҙәренең һыу йыйыу бассейнының ер өҫтө һәм ер аҫты һыуҙары м‑н туйынған һыу ағымдары. Рельефтың уйпат формаларында — үҙәндәрҙә ағалар. Й. башы (башланған урыны) һәм тамағы (диңгеҙгә ҡойған йәки башҡа Й. м‑н ҡушылған урыны) айырыла. Й. күлдәрҙән, һаҙлыҡтарҙан, ер аҫты һыуҙары сығанаҡтарынан (мәҫ. Ҡорғаҙаҡ) башлана. Диңгеҙгә йәки күлгә дөйөм ағым йәки ҡылымыҡтар системаһы м‑н ҡойған Й. йыйылмаһы Й. системаһын барлыҡҡа килтерә, ул төп Й., 1‑се дәрәжә (төп Й. ҡойоусы), 2‑се, 3‑сө һәм артабанғы дәрәжә ҡушылдыҡтарынан (ҡушылдыҡтарҙың ҡушылдыҡтары) тора. Й. йыл әйләнәһенә туйыныу үҙенсәлектәренә ҡарап, яҙғы ташҡын, ташҡын, межень Й. айырып йөрөтәләр. Теге йәки был терр‑ялағы Й. йылға селтәрен барлыҡҡа килтерә; уның структураһы урындың геол. төҙөлөшөнә, рельефына, климатына, йылға селтәренең тығыҙлыҡ коэф., Й. үҙәненең ауышлығына һ.б. бәйле. Режимының формалашыу шарттарына ҡарап, тигеҙлек, тау, күл, һаҙлыҡ, карст Й.; оҙонлоғо б‑са — бәләкәй (100 км тиклем), уртаса (100—500) һәм ҙур (500 км ашыу) Й. айырыла. Ағымын көйләү һәм хужалыҡта файҙаланыу өсөн Й. һыуһаҡлағыстар, гидроэлектростанциялар һ.б. гидротехник ҡоролмалар төҙөйҙәр. Башҡортостанда дөйөм оҙонлоғо 57366 мең км булған 12725 Й. бар, күп Й. оҙонлоғо 10 км әҙерәк. Башҡортостандың Урал алдына йылға селтәренең түбән тығыҙлығы хас (Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегендә 0,25—0,35 км/км2 һәм Өфө яйлаһында 0,2—0,3 км/км2), Й. башлыса тигеҙлек тибында, һыу йыйымы карстың киң таралыуы, түбән дымлылыҡ м‑н айырыла (Дим, Ҡармасан, Өҫән, Өфө, Сәрмәсән, Тере Танып, Әй йй. һ.б.). Карст Й. осрай: Атыш сумған, Ағуй уҙған (Ләмәҙ й. басс.), Саруа һ.б. Респ. йылға селтәренең ҙур тығыҙлығы (0,6—0,8 км/км2) Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көнбайыш битләүендә (Егән, Еҙем, Ләмәҙ, Нөгөш, Эҫем йылғалары һ.б.) күҙәтелә. Йыйырсыҡланыу зонаһында Й. тау тибына ҡарай, үҙәндәре меридиональ йүнәлешле, тау‑ара уйпатлыҡтарында башланып, тау һырттарын киҫеп үтә (Ағиҙел, Инйәр, Йүрүҙән йй. үрге ағымы). Башҡортостандың Урал аръяғы Й. йылға селтәренең түбән тығыҙлығы (0,2 км/км2 кәм) һәм миҙгел б‑са һыу ағымының (Кесе һәм Оло Ҡыҙыл, Төйәләҫ, Урал, Һаҡмар йй.) көйләнгәнлеге хас. Ағиҙел һәм Өфө йй. урта һәм түбән ағымында суднолар йөрөй (ҡара: Йылға транспорты). Саруа һәм Яманйылға йй. — тәбиғәт ҡомартҡылары.
В.А.Загорский
Тәрж. Х.А.Шәрипова

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ҡурай тик башҡорт ерендә генә үҫә!..Донъяла тиңе булмаған музыка ҡоралы, башҡорт халҡының моң сығанаҡтарының береһе мәшһүр ҡурайыбыҙ тик Урал тауҙарында ғына үҫә тип беләбеҙ. Ысынлап та, ул донъяның башҡа бер ерендә лә тамырланмай, ул – халҡыбыҙҙың изге ере тыуҙырған, Аллаһ Тәғәлә тик...
«ЙОМШАҠҠАЙЫМ!» – ТИЕП ӨНДӘШ...Һәр нәмәгә ижади ҡараған уңған һәм һәләтле кешеләр күп арабыҙҙа. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, шағирә, «Тамыр» балалар телеканалы мөхәррире Рәзилә САЛАУАТОВА – шундайҙарҙан. Шиғри күңелле ҡыҙ өйҙә шаршау, салбар,...
Һаҡсыллыҡ – күркәм сифатУның үҙе булдырған матур донъяһы бар: «Мөхәббәтле миҙгел» тип атала ул. Интернет киңлектәрендә унда күптәр фәһемле кәңәштәр, фекерҙәштәр таба, күңел төшөнкөлөгөнә бирелгәндәр ихлас теләктәрҙән ҡанатланып киткәндәй була, хужабикәләр тәмле-тәмле...
Ҡабарып бешкән әпәкәй...Икмәк бөтәһенә лә баш, ти халыҡ әйтеме. Ысынлап та, ҡабарып бешкән хуш еҫле әпәкәй – һәр табындың күрке, йәме. Бөгөн магазин кәштәләрендә икмәктең ниндәй генә төрө юҡ! Ағы ла, ҡараһы ла, әсеһе лә, сөсөһө лә, төрлө орлоҡтар, тәмләткестәр ҡушылғаны ла...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
«Приазовский край» гәзите редакцияһы йорто
«Приазовский край» гәзите редакцияһы йорто — Дондағы Ростов ҡалаһының Оло Баҡса урамында,18/31 урынлашҡан бина[1]. Революцияға тиклем бында «Приазовский край» гәзите редакцияһы урынлашҡан. Йорт төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә[1].
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йорт 1880-се йылдар аҙағында төҙөлә[2]. 1890-сы йылдарҙа унда «Приазовский край» редакцияһы торған. Етәкселекте үҙ ҡулына алғандан һуң, совет власы бинаны милли объектҡа үҙгәрткән. 2000-се йылдар аҙағында йорт Ростов ҡала хакимиәтенең балансында тора һәм файҙаланылмай[3].
Архитектураһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Призовский край» гәзите редакцияһы йорто Оло Баҡса һәм Туғанлыҡ тыҡрығы мөйөшөндә тора. Бина тура дүрт мөйөш формалы, эсендә ҡоҙоҡ формалы ишек алды бар. Бина эсендәге бүлмәләр барыһы ла бер рәттә һәм уларҙың ишектәре коридорға табан асыла.
Редакция йорто кирбестән һалынған, ҡыйыҡ башлы. Фасады классицизм стиле элементтарын файҙаланып төҙөлгән. Йорттоң берҙәм композицияһын бинаның бер формалағы һәм ҙурлыҡтағы тәҙрәләре һәм аттиктары билдәләй. Оло Баҡса урамынан беренсе ҡатҡа инеү ишеге пилястрҙар менән билдәләнгән. Икенсе ҡаттағы тәҙрәләр өс мөйөшлө фронтонлы порталдар менән биҙәлгән. Балкондары тышҡа табан бөгөлгән металл рәшәткәле. Фасадты биҙәүҙә архивольттар, декоратив йоҙаҡтар һәм сандриктар ҡулланылған.
Мемориаль таҡталар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йорт фасадында ике мемориаль таҡта тора. Беренсе 1968 йылда ҡуйылған таҡтала был гәзит редакцияһында 1896—1898 йылдарҙа яҙыусы Александр Серафимович Серафимович (1863—1949) эшләгән тип яҙылған.
1978 йылда фасадҡа ҡуйылған икенсе таҡтала был гәзит редакцияһында 1893—1895 йылдарҙа яҙыусы Алексей Иванович Свирский эшләгән тип яҙылған.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Ростов-на-Дону (объекты культурного наследия регионального значения). Официальный портал Правительства Ростовской области. 28 август 2013 тикшерелгән.
- ↑ Шулепова Э. А. Материалы свода памятников истории и культуры РСФСР. Ростовская область. — М.: Изд-во НИИ культуры, 1990. — Б. 21.
- ↑ О здании редакции газеты “Приазовский край”. voopiik-don.ru. 6 сентябрь 2013 тикшерелгән.
Әҙәбиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Захарьянц Т. Н., Иноземцев Г. А., Семерик П. В. Ростов-на-Дону — Ростов-н/Д., 1949. — Б. 128.


text:
Төркиәнең Измир ҡалаһында үткән Халыҡ-ара шашка буйынса Донъя Кубогында Башҡортостан намыҫын яҡлаусы ете спортсы ла юғары һөҙөмтәләр яулап, иң яҡшы унау исемлегенә инеүгә өлгәште.
18 халыҡ-ара гроссмейстер, дүрт халыҡ-ара мастер һәм алты Бөтә донъя шашка федерацияһы мастеры ҡатнашҡан TURKISH OPEN халыҡ-ара турнирында “Башҡортостан” шашка клубының (Өфө ҡалаһы) уңышлы сығыш яһауы – оло мәртәбә.
Өфөнән Александр Георгиев менән Стәрлетамаҡтан Муродулло Амриллаев 11 балл йыйып, абсолют чемпион Иван Трофимовтан (Санкт-Петербург) бер генә балға ҡалышты.
Ҡатын-ҡыҙҙар араһында бер юлы дүрт спортсы унышар балл йыйып, тәүге урындарҙы бүлеште. Еңеүселәр рәтендә биш тапҡыр донъя чемпионкаһы Тамара Танһыҡҡужина ла бар ине. Өҫтәмә критерийҙар буйынса ул өсөнсө урынды яуланы.
Шулай уҡ Өфөнән Айгөл Иҙрисова (етенсе урын), Ишембайҙан Агата Парахина (туғыҙынсы урын) һәм Өфөнән Кристина Осипова ла (унынсы урын) үҙҙәрен көслө һәм өмөтлө шашкасылар итеп танытты.


text:
Мәҙәни яңылыҡтар
Бөгөн, Башҡортостандың Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәрҙәре көнө алдынан, Өфөлә Шәһит Хоҙайбирҙин һәйкәленә сәскә һалыу тантанаһы үтте. Унда республиканың Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы вәкилдәре, «Республика Башкортостан» нәшриәт йорто директоры Венера Хәкимова, Журналистар союзы рәйесе Артур Дәүләтбәков, республиканың төп киң мәғлүмәт саралары мөхәррирҙәре, журналистар ҡатнашты. Был көндә Матбуғат йортоноң туғыҙынсы ҡатында Башҡортостан Журналистар союзының яңы бинаһын асыу тантанаһы булды. Һуңынан Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге йорт-музейҙа Рәсәй журналистар союзының 100 йыллығына арналған «Журналистика – беҙҙең яҙмышыбыҙ» республика конкурсы лауреаттарына дипломдар тапшырылды. Тантанаға күп йылдар тармаҡта фиҙаҡәр хеҙмәт иткән Башҡортостан журналистикаһы ветерандары саҡырылғайны. Салауат ҡалаһының «Һайлау» гәзитенән Зәбир Исламов, «Благовар хәбәрҙәре» район гәзите мөхәррире Лира Ғафарова, «Ватандаш» журналының баш мөхәррир урынбаҫары Сәлимйән Бәҙретдинов «Журналистика – беҙҙең яҙмышыбыҙ» конкурсының өсөнсө дәрәжә дипломдарына лайыҡ булды. «Ейәнсура таңдары» район гәзитенең бүлек мөдире Виктория Демидова (Куянова) «Немного бомж, немного дипломат» тигән эше һәм Башҡортостан юлдаш телеканалы хәбәрсеһе Рафиҡ Әхмәтшин «Башҡортостандың алтын тауышы» Әхәт Мортазиндың тормошо һәм ижады тураһында сюжеты өсөн конкурста икенсе урынды алды. «Яңылыҡтар — беҙҙең һөнәребеҙ» китабы өсөн «Башинформ» агентлығының баш мөхәррир урынбаҫары Алик Шакиров «Журналистика – беҙҙең яҙмышыбыҙ» конкурсы еңеүсеһе тип танылды. Кесаҙна, 14 июндә, республика киң мәғлүмәт саралары журналистары Ҡариҙел районында йолаға әүерелгән «Журфест» байрамында ҡатнаша.


text:
- Подробности
- Просмотров: 225
ТОРОН БӘШМӘКТӘРЕ (Ustilaginales), базидиомицеттар класына ҡараған бәшмәктәр тәртибе. 40 заты, яҡынса 1300 төрө билдәле, бөтә ерҙә лә таралған. Башҡортостанда бер нисә тиҫтә төрө табылған. Спораларының шытыу ысулы б‑са устиляго һәм тиллеция һымаҡтар ғаиләләренә бүленә. Мицелийы дикариотик, еп рәүешле, быуынлы, үрелмәләр барлыҡҡа килтерә. Спора осороу ваҡытында мицелийы спораларға (телиоспоралар, йәки торон споралары, йәки хламидоспоралар) тарҡала. Яҙын, хужа-үҫемлектең төрлө өлөштәрендә телиоспоралар шытып сыҡҡанда, базидиоспоралар м‑н базидиялар барлыҡҡа килә. Копуляциянан һуң базидиоспоралар шытып сыға һәм үҫемлек туҡымаларына үтеп инеүсе мицелий барлыҡҡа килтерә. Күп сәскәле үҫемлектәрҙең паразиттары, айырыуса иген ҡыяҡлылар өсөн зарарлы. Үҫемлектәрҙең төрлө ағзаларын, башлыса емшәндәрен, башаҡтарын, һеперткеләрен, сәкәндәрен, ш. уҡ һабаҡтарын, япраҡтарын, һирәгерәк тамырҙарын зарарлай, уларҙы тулыһынса йәки өлөшләтә юҡҡа сығара (ҡара: Торон).
Р.Ғ.Миңлебаев
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 375
НИҒМӘТУЛЛИН Роберт Искәндәр улы (17.6.1940, Мәскәү), инженер-механик, математик. РФА‑ның (1991), БР ФА‑ның (1997) акад., физика‑матем. ф. д‑ры (1971), проф. (1974). Тереғоловтар нәҫеленән, И.Н.Ниғмәтуллиндың улы. Н.Э.Бауман ис. Мәскәү юғары техник уч‑щеһын (1963), МДУ‑ны (1965) тамамлаған. 1963 й. алып МДУ‑ның Механика ин‑тында эшләй: 1970 й. башлап өлкән ғилми хеҙм‑р, 1974 й. – лаб. мөдире. 1986 й. алып Төмән ҡ.: РФА Себер бүлексәһенең Себерҙе үҙләштереү проблемалары ин‑ты дир. урынбаҫары, бер үк ваҡытта Төмән ун‑тының күп фазалы системалар механикаһы каф. мөдире, 1990—95 йй. РФА Себер бүлексәһенең Күп фазалы системалар механикаһы ин‑ты директоры. 1993—2006 йй. РФА‑ның Өфө ФҮ Президиумы рәйесе, 1995—2004 йй. БР ФА‑ның президенты. 2006 й. башлап Мәскәүҙә: РФА‑ның Океанология ин‑ты дир., бер үк ваҡытта 2010 й. алып МДУ‑ның газ һәм тулҡын динамикаһы каф. мөдире. Фәнни хеҙмәттәре йылылыҡ физикаһы, күп фазалы системалар механикаһы, акустика, яныу һәм шартлау физикаһы, ядро физикаһы һәм химик физика проблемаларына һ.б. арналған. Н. тарафынан күп фазалы системалар механикаһының хәҙ. заман концепцияһы эшләнгән, күп фазалы мөхиттәрҙең хәрәкәтен тасуирлау өсөн арауыҡта уртасалау нигеҙләнгән; яйлатып кокслау ҡулайламаһындағы углеводород сеймалын йылытыу өсөн тәғәйенләнгән торба һымаҡ мейестәрҙең коксландырыу механизмы асыҡланған (В.Ш.Шаһапов һ.б. м‑н берлектә), интенсив акустик тәьҫир аҫтында шыйыҡлыҡ ҡыуыҡсалары эсендәге газдың үтә ныҡ ҡыҫылыуы ысулы (Шаһапов, И.Ш.Әхәтов һ.б. м‑н берлектә) һ.б. уйлап табылған. Н. тарафынан эшләнгән моделдәр һәм иҫәпләп сығарыу методикалары яңы техника объекттарын проектлағанда, атом энергетикаһы ҡулайламаларында, үткәргес торба транспортында һ.б. янар һәм янмаусы системаларҙың ике фазалы ағымы булған ҡоролмаларында авария ситуацияларын анализлау һ.б. өсөн файҙаланыла. Н. тарафынан күп фазалы мөхиттәр механикаһы өлкәһендә ғилми мәктәп асылған. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 21 уйлап табыу авторы. РФ Дәүләт думаһының 3‑сө саҡырылыш, БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың 1— 2‑се саҡырылыш депутаты. СССР‑ҙың Дәүләт пр. (1983), Ленин комсомолы пр. (1973), РФА Себер бүлексәһенең 1‑се дәрәжә пр. (1990), РФ Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге пр. (2012) лауреаты. Почёт (2000), 4‑се дәрәжә “Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн” (2011) орд. м‑н бүләкләнгән.
Х е ҙ м.: Основы механики гетерогенных сред. М., 1978; Динамика многофазных сред: в 2 ч. М., 1987.
С.Ф.Урманчеев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Төбәктә ике предприятие Инновацияларға булышлыҡ итеү фондынан үҫеш өсөн 15 миллионлыҡ гранттар алды
Төбәктә ике предприятие Инновацияларға булышлыҡ итеү фондынан үҫеш өсөн 15 миллионлыҡ гранттар алды Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ӨФӨ, 2018 йыл, 28 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
Инновацияларға булышлыҡ итеү федераль фонды дирекцияһы «Коммерциялаштырыу» программаһы буйынса сираттағы алтынсы конкурс һайлауҙың һөҙөмтәләрен раҫланы.
Конкурс сиктәрендә 2017 йылдың 10 ноябренән 25 декабренә тиклемге осорҙа бирелгән ғаризалар ҡаралған. Конкурсҡа Рәсәйҙең 46 төбәгенән йәмғеһе 282 ғариза килгән, уларҙың икәүһе рәсми билдәләр буйынса кире ҡағылған.
Финанслауға 55 ғариза кәңәш ителгән. Башҡортостандың Кесе һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттары өсөн төбәк инжиниринг үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, улар араһында Башҡортостандан ике предприятие бар. Ул – нефть-газ сәнәғәте өсөн вертикаль күп баҫҡыслы насостар нигеҙендә «АММА» блок-модулле насос станциялары серияһын етештереүҙе ойоштороу менән шөғөлләнеүсе «АММА» ғилми-етештереү предприятиеһы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте, шулай уҡ нефть һәм газ скважиналарының эргә-тирә колонналарын цементлау өсөн заманса техник саралар комплексы серияларын етештереүҙе ойоштороу менән шөғөлләнеүсе «АРТ-Оснастка» акционерҙар йәмғиәте. Улар икәүһе лә үҫеш өсөн гранттар алды – һәр ҡайһыһына 15-шәр миллион һум бүленде.
2018 йылдың аҙағына саҡлы фондтың өҫтәмә финанс саралары килеп сыҡҡанда финаслауға 12 ғариза кәңәш ителгән.
Конкурста еңеүселәрҙең исемлеге менән Инновацияларға булышлыҡ итеү фонды сайтында танышырға мөмкин.
http://www.bashinform.ru/news/1122577-dva-predpriyatiya-iz-bashkirii-poluchili-15-millionnye-granty-na-razvitie-ot-fonda-sodeystviya-innov/


text:
М. Ғафури исемендәге БДАД театры актрисаһы, йырсы Фирүзә Аллаярова. Зилә Сәғәҙиева алып бара.
Матбуғаттың хәлен һораһағыҙ... ”Тамаша” журналының баш мөхәррире Фәнил Ҡоҙаҡаев, БР журналистары берлеге рәйесе, “Йәшлек” республика йәштәр гәзите баш мөхәррире Артур Дәүләтбәков һәм Дүртөйлө районының “Юлдаш” гәзите баш мөхәррире Хәмит Нәбиев.
Йырланмаған йырҙар ҡалмаһын.Ҡунаҡта БР атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Фәрүәз Камалетдинов.
Бер мәктәп өлгөһөндә белем сифаты хаҡында һөйләшеү. Ҡунаҡта Өфө ҡалаһы Дим биҫтәһенең 102-се мәктәбе уҡытыусылары Зилә Ямалетдинова һәм Альмира Бәҙретдинова.
Башҡорт әҙәби мөхите, әҙәбиәттәге һуңғы яңылыҡтар. Күренекле әҙип, ,,Ағиҙел,, журналының мөхәррире Әмир Әминев менән осрашыу.
Юбилейың менән, нурлы “Нур”!
Өфө “Нур” дәүләт татар театры баш режиссеры Әбелхәйер Сәфиуллин, театр актрисалары Резида Фәхруллина һәм Гөлназ Мөхәмәҙиева. Зилә Сәғәҙиева алып бара.
- « БЕРЕНСЕ БИТ
- ‹ АЛДАҒЫ БИТ
- …
- 194
- 195
- 196
- 197
- 198
- 199
- 200
- 201
- 202
- …
- КИЛӘҺЕ БИТ ›
- ҺУҢҒЫ БИТ »


text:
Бөтә нәмә ҡабатлана ерҙә, ҡабатланмай бары ғүмерҙәр
17 сентября 2014 йыл | Хаттар
Үткән йылдың 15 сентябре - йәкшәмбе иртәһе беҙҙең ишегебеҙгә ҡайғы һөрөмө алып керҙе. Был иртәлә балаларыбыҙ - улыбыҙ Илгиз һәм киленебеҙ Гөлшат ҡот осҡос юл фажиғәһенә эләкте. Иҫерек шофер арҡаһында егерме һигеҙе лә тулмаған киленебеҙҙең фажиғә урынында ғүмере өҙөлдө, улыбыҙ оҙаҡҡа сәләмәтлеген юғалтты.
ПОЛИЦИЯ ХӘБӘР ИТӘ
17 сентября 2014 йыл | Хоҡуҡ
ПОЛИЦИЯ ХӘБӘР ИТӘ
(20 август – 5 сентябрь)
Ҡайҙа юл билдәләре юҡ?
17 сентября 2014 йыл | Хоҡуҡ
БР Ғафури район прокуратураһы Ғафури районы биләмәһендә юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге ҡануниәтен үтәү йәһәтенән тикшереүҙәр уҙғарҙы.
Беҙҙең спортсылар - беренсе!
17 сентября 2014 йыл | Спорт
Күптән түгел Өфө ҡалаһында "Хеҙмәткә һәм оборонаға әҙер!” Бөтә Рәсәй физкультура спорт комплексы республика фестиваленең финал этабы уҙҙы.
Был сараны республиканың Мәғариф министрлығы Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы менән берлектә "Башҡортостандың хәрби-спорт фонды” ярҙамында ойошторҙо.
Был сараны республиканың Мәғариф министрлығы Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы менән берлектә "Башҡортостандың хәрби-спорт фонды” ярҙамында ойошторҙо.


text:
- Подробности
- Просмотров: 302
РАЩЕПКИН Константин Егорович [14.11.1926, Ырымбур губ. Сорокин а. (Ырымбур өлк. Пономарёвка р‑ны) — 8.11.1978, Өфө], инженер‑механик. Техник ф. д‑ры (1972), проф. (1976). БАССР‑ҙың атҡ. фән һәм техника эшмәкәре (1976), СССР‑ҙың нефть сығарыу сәнәғәте (1969), нефть сәнәғәте (1972) отличнигы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. ӨНИ‑не тамамлағандан һуң (1957) Бөтә Союз нефтте һәм нефть продукттарын йыйыу, әҙерләү һәм күсереү ҒТИ‑нда эшләй: 1960 й. алып 5‑се лаб. проектының баш инженеры, 1961 й. — лаб. етәксеһе, 1966 й. — фәнни эштәр б‑са дир. урынбаҫары, 1977 й. — директоры. Фәнни эшмәкәрлеге үткәргес торба транспорты системаларының ышаныслы һәм хәүефһеҙ булыуын тәьмин итеү проблемаларына арналған. Ғәмәлдәге магистраль нефть үткәргестәренең ышаныслылығын тәьмин итеү б‑са фәнни йүнәлешкә нигеҙ һалыусы, ер аҫты үткәргес торбаларын коррозиянан һаҡлар өсөн “Пластобит” тибындағы изоляция ҡаплауҙары авторы. Р. етәкс. нефтте һәм нефть продукттарын ҡыуыуҙы туҡтатмайынса нефть үткәргестәрҙе ремонтлау технологияһы, үткәргес торбаларҙың өҫтөн таҙартыр өсөн машина һәм механизмдар комплексы эшләнгән. Уйлап табыуҙары БР‑ҙың, РФ‑тың һәм БДБ илдәренең үткәргес торба транспорты пр‑тиеларында индерелгән. 400‑гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 72 уйлап табыу авторы. И.М. Губкин ис. пр. лауреаты (1973). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орд. м‑н бүләкләнгән (1974).
Х е ҙ м.: Обнаружение утечек нефти и нефтепродуктов в трубопроводах. М., 1969 (авторҙ.); Надёжность магистральных трубопроводов. М., 1972 (авторҙ.).
И.К.Ращепкин
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 467
АНДРЕЕВ Иван (суҡынғанға тиклем Баҡай; ? — 21.2.1791, Өфө), Өфө провинцияһының яңы суҡындырылғандарынан (дәүләт крәҫтиәндәренән һәм типтәрҙәрҙән) Уложенный комиссия депутаты. Суҡындырылған татарҙарҙан. 1767 й. Өфө провинцияһы Түбәләс а., 80‑се йй. Стәрлетамаҡ өйәҙе Аҫаутамаҡ а. йәшәй. Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы. Комиссияға яңы суҡындырылғандар м‑н аҫаба башҡорттар, тау заводы хужалары м‑н казак старшиналары араһында ер мөнәсәбәттәрен көйләү, йөкләмәләрҙе һәм йән башына һалымдарҙы кәметеү, пошлиналар йыйған ваҡытта башбаштаҡлыҡтарҙы бөтөрөү һ.б. т‑да наказ индерә. Сауҙа ирке т‑дағы сығыштарҙы яҡлай; “Аҫыл һөйәктәр хоҡуҡтары проекты”н тикшергәндә эҙмә‑эҙлекһеҙ позиция биләй. 1777 й. депутат исеменән мәхрүм ителә.
Әҙәб.: Флоровский А.В. Состав Законодательной комиссии 1767—74 гг. Одесса, 1915.
И.М.Васильев
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 214
ПОЛИТОЛОГИЯ (гр. politiká — дәүләт йәки йәмәғәт эштәре һәм ...логия), сәйәсәт т‑дағы фән. П. бүлектәре: сәйәси тәғлимәттәр тарихы, сәйәсәт теорияһы, сәйәси системалар һәм уларҙың институттары, халыҡ‑ара мөнәсәбәттәр, дәүләт‑адм. эшмәкәрлек һәм ойоштороу ҡарарҙары, власть мөнәсәбәттәре һәм федераль (милли), төбәк кимәлендә идара итеү һ.б. Башҡортостанда П. өлкәһендә фәнни тикшеренеүҙәр БДУ (1989 й. нигеҙләнгән), ӨДНТУ (1990), Башҡ‑н дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү акад. (1995), П. кафедраларында, ш. уҡ респ. башҡа юғары уҡыу йорттарының ижт. фәндәр каф. (Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының сәйәси системаһы, төбәк сәйәсәте һәм милли сәйәсәт, милләт‑ара мөнәсәбәттәр, йәмәғәтселек фекере, сәйәси мәҙәниәт һәм технологиялар үҫеше өйрәнелә; сәйәсәт методологияһы һәм теорияһы эшләнә) алып барыла. П. проблемаларына А.А.Вальков, Д.Ж.Вәлиев, Ю.Н.Дорожкин, И.Ғ.Илешев, З.И.Йәнекәев, Ю.Н.Никифоров, Ф.М.Раянов, Ф.Ғ. Сафин, В.К.Сәмиғуллин, Р.М.Төхвәтуллин, М.М.Үтәшев, Ф.С.Фәйзуллин, Р.Ә.Хәзиев, М.Ә.Әйүпов һ.б. хеҙмәттәре арналған.
Ю.Н.Никифоров
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 269
СИБАЙ ПЕДАГОГИЯ КОЛЛЕДЖЫ, 1963 й. пед. уч‑щеһы булараҡ асыла, 1994 й. хәҙ. статусын ала. Уҡытыу көндөҙгө бүлектә башланғыс кластарҙа уҡытыу, мәктәпкәсә белем биреү, өҫтәмә белем биреү педагогикаһы, музыка белеме, ғәмәли информатика, физик культура б‑са алып барыла. Ағас эше һәм слесарлыҡ оҫтаханалары, 3 компьютер класы, тегелгән әйберҙәр һәм аҙыҡ әҙерләү технологияһы кабинеты, музыка м‑н шөғөлләнеү өсөн 12 кабинеты, тамаша, хореография, 2 спорт, 2 уҡыу залы, китапханаһы бар. Уҡыу йорто м‑н Б.М.Мәмбәтҡолов һ.б. эшмәкәрлеге бәйле. 7 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән (2015), улар араһында — Р.Ғ.Буканова, Ә.М.Ғайсин, С.Ә.Мөхәмәтйәнов.
З.Р.Йәнбәкова
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 543
БЕЛОРЕТ ҺЫУҺАҠЛАҒЫСЫ, Ағиҙел йылғаһында. Плотинаның һыу ағыҙғыс ҡапҡаһы йылға тамағынан 1320 км алыҫлыҡта Белорет ҡ. эргәһендә урынлашҡан. Гидроузел ағыҙғысында йылғаның һыу йыйыу майҙаны 1720 км2 (йылға басс. 2%‑ы), уртаса йыллыҡ ағым күләме 353 млн м3, һыуһаҡлағыстың тулы күләме 7,4 млн м3, файҙалы күләме 5,9 млн м3; һыу өҫтө майҙаны 1,48 км2, оҙонлоғо 7 км, уртаса киңлеге 0,21 км (макс. 1,5 км), уртаса тәрәнлеге 3,5 м (макс. 8 м), эшләнеш призмаһы 4,9 м, һыу кимәленең уртаса йыллыҡ тирбәлеш амплитудаһы 5 м. Гидроузел составы: уртаса баҫымға иҫәпләнгән, тупраҡтан өйөп һалынған, һыртына асфальт түшәлгән плотина (оҙонлоғо 800 м, өҫкө һырты б‑са киңлеге 40—60 м, макс. бейеклеге 13 м); һыу алыу ҡоролмаһы, йәйәүлеләр өсөн аҫылмалы күпер. Һыуы сөсө. Тәғәйенләнеше: ағымды миҙгелле көйләү, Белоретты һыу менән тәьмин итеү. Ш. уҡ рекреация өсөн файҙаланыла. Тирлән һыуһаҡлағысы м‑н берлектә көйләнә.
18 б. 2‑се ярт. Белорет заводын һыу м‑н тәьмин итеү өсөн төҙөлә. Тупраҡ плотинаның оҙонлоғо яҡынса 790 м, киңлеге 10—30 м, бейеклеге яҡынса 8 м була; йыуылыуҙан һаҡлау өсөн ҡарағас бағаналарҙан шпунттар ҡуйыла, ташҡын һыуын көйләүсе шлюздары була. 1957 й. реконструкция үткәрелә.
А.Н.Данилов
Тәрж. И.М.Япаров


text:
- Подробности
- Просмотров: 471
БАҘАРҘАР, хеҙмәт күрһәтеү, тауар һәм ресурстар м‑н алмашыуға бәйле баҙар мөнәсәбәттәрен тормошҡа ашырыу сфераһы. Хосуси милекселәр тейешле Б. аша фирмаларға иҡт. ресурстарын (хеҙмәт, капитал, сеймал һ.б.) һата; етештереүселәр һатып алынған ресурстарҙы тауар етештереү һәм хеҙмәт күрһәтеүҙе ойоштороу өсөн файҙалана, уларҙы һуңынан продукция Б. һата. Баҙар мөнәсәбәттәре объекттарының иҡт. тәғәйенләнеше б‑са етештереү саралары Б., тауар һәм хеҙмәт күрһәтеү (ҡулланыусылар Б.), мәғлүмәт, финанс, хеҙмәт баҙарҙары һ.б. айырыла; тауар төркөмдәре б‑са — ҡулланыусылар тауарҙары баҙарҙары, етештереү тәғәйенләнешендәге тауарҙар, сеймал һәм материалдар Б. һ.б.; геогр. урынлашыуы б‑са — урындағы (локаль) Б., төбәк, милли, донъя Б.
Башҡортостанда баҙар үҙгәртеп ҡороу осоронда Б. бөтә төп төрҙәре формалаша. Ҡиммәтле ҡағыҙҙар эмиссияһы күләме, фонд Б. әйләнеше, төп эмитенттарҙы баҙар капиталлаштырыуы һәм финанс Б. башҡа күрһәткестәре б‑са БР РФ‑тың алдынғы ун субъекты иҫәбенә инә. Шулай уҡ ҡара: Баҙар конъюнктураһы, Маркетинг, Баҙар иҡтисады.
Г.М.Россинская
Тәрж. Р.М.Шәрипова


text:
МИЛЛӘТ НИГЕҘЕ — ДИН ҺӘМ ТЕЛ!
МИЛЛӘТ НИГЕҘЕ — ДИН ҺӘМ ТЕЛ!
Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты рәйесе мөфтөй Нурмөхәмәт хәҙрәт Ниғмәтуллин:
— Бисмилләһир-рахмәнир-рахим. Әл-хәмдү лил-ләһи раббил-ғаләмин Үәс-саләтү үәссәләмү ғәлә мүхәммәдән үә ғәлә әлиһи үә әсхәбиһи әжмәғин.
«Ҡөрьән Кәрим»дә Аллаһ Тәғәлә «бисмилләһир-рахмәнир-рахим» тип донъяла йәшәгән бөтөн кешегә мөрәжәғәт итә. «Мин һеҙҙе бер атанан, бер әсәнән яраттым», — ти Раббыбыҙ. Быны бөгөн генетика ғилеме менән шөғөлләнгән ғалимдар ҙа раҫлай.
Шулай булғас, барыбыҙ ҙа бер телдә һөйләшергә тейеш инек, ләкин Аллаһ Тәғәлә аяттың дауамында: «Мин һеҙҙе төрлө милләт, халыҡ, ҡәбилә итеп яраттым», — тигән. Тимәк, был бүленеш — Хоҙайҙың хикмәте. Һәр милләткә айырым үҙенсәлек хас.
«Телегеҙҙең төрлө булыуы — Аллаһ Тәғәләнең барлығына бер дәлил», — тиелә «Ҡөрьән»дә. Хоҙай барлыҡҡа килтергән был хазинаны һаҡлау — милләттәрҙең изге бурысы. Шул тиклем бөйөк ул тел: уның эсендә күпме изге фекер, фәлсәфә, мәғәнә ята, әкиәт, әйтем, ҡобайыр һәм башҡа ижади ҡомартҡылар бар! Улар әле лә яҙыла.
Хоҙай Тәғәлә милләттәрҙе бер-береһе менән танышһын, төрлө тел өйрәнһен, ғилем уртаҡлашһын өсөн яратҡан.
Донъяға килгән һәр кеше иң тәүҙә туған телен өйрәнә, уҡый башлағас, дәүләт телен, сит телдәрҙе үҙләштерә. Борон-борондан тәржемәселәр иң кәрәкле һөнәр эйәләре булып иҫәпләнгән. Күпме тел белһәң, донъяға ҡараш та шул ҡәҙәр киң була.
Милләттең төп нигеҙе — тел һәм мәҙәниәт. Улар бер бөтөндө тәшкил итә. Туған телгә, мәҙәниәткә, йолаларға ғаиләлә иғтибар бар икән, милләт тә йәшәйәсәк. ӘхмәтЗәки Вәлиди «Башҡорт халҡына хушлашыу хаты»нда ике бөйөк ҡиммәтебеҙгә — динебеҙгә һәм телебеҙгә — һөжүм буласағы тураһында белдергән. Был һүҙҙәрҙе тарих иҫбатланы.
Динебеҙҙе һаҡлаһаҡ, телебеҙ ҙә имен булыр. Ғабдулла Туҡайҙың «Эй, туған тел, эй, матур тел, атам-әсәмдең теле», Рәми Ғариповтың «Йөрәгендә халҡы булмағандың кеше булырға ла хаҡы юҡ» тигән һүҙҙәре юҡтан ғына әйтелмәгән. Хөрмәтле ҡәрҙәштәр, телебеҙ бер телдән дә кәм түгел. Уны аралашыу кимәлендә генә түгел, ә төбөнә төшөп өйрәнергә, барлыҡ ижади ҡомартҡыларын белергә ынтылырға тейешбеҙ. Бергәләп эшләһәк, сабыйҙарыбыҙҙа йырҙарыбыҙға, әҙәбиәтебеҙгә, сәнғәтебеҙгә мөхәббәт уятһаҡ ҡына милләтебеҙ һаҡланыр.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 21.07.2018 в 01:07, и размещена в категории вәғәздәр. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 286
ФАМЕН ЯРУСЫ, девондың өҫкө бүлегенең өҫкө бүлексәһе. Франс ярусында ята, турней ярусы м‑н ҡаплана. А. Дюмон тарафынан Арден тауҙарында айырып күрһәтелә (1855), Фамен (Бельгия) төбәге исеме м‑н аталған. Стратотибы эзбизташтарҙан, ҡомташтарҙан, һәүерташтарҙан тора. Ф.я. ултырмалары БР терр‑яһында киң таралған. Көньяҡ Уралдың көнбайыш битләүендә маҡар, мырҙаҡай, ҡушйылға, лытва горизонттарына бүленә. Платформалы өлөшөндә башлыса эзбизташтарҙан ғибәрәт, ҡалынлығы 300 м тиклем, Уралдың алғы йыйырсыҡтарында — ҡалынлығы 500 м тиклем, Йылайыр синклинорийының үҙәк өлөшөндә һәм Магнитогорск мегасинклинорийының көнбайыш битләүендә йылайыр свитаһына айырылған вулканомикт ҡатламдарҙан (граувакка ҡомташтары, алевролиттар, балсыҡлы һәүерташтар) тора, ҡалынлығы 1500 м тиклем, тип фараз ителә.
Әҙәб.: Девонские отложения Башкирии. Ч.1. Стратиграфия. М., 1961; М а с л о в В.А., А р т ю ш к о в а О.В. Стратиграфия и корреляция девонских отложений Сибай‑Баймакского района Башкирии. Уфа, 2002.
В.А.Маслов
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Проблема » Страница 6
Бүре түгел, "әсәй" ҡурҡыныс
Махсус бит / Проблема // 1-09-2016, 12:15
Башҡортостандың бер ҡалаһында яңыраҡ ҡына ҡот осҡос енәйәтте – бер баланың үлтерелеү фактын тикшерә башланылар. Мәрхүм булған ҡыҙыҡайҙы һәм унан бер йәшкә генә кесе һеңлеһен яҡын туғаны балалар йортонан үҙенә ҡарарға алған булған. “Хөкүмәт йорто”на эләккән балаларҙы алырға килгән ҡатынды әллә ни тикшереп тә тормағандар, моғайын. Сөнки ул – 10 һәм 11 йәшлек ҡыҙҙарҙың бик яҡын ғына ҡандаш туғаны. Бәлиғ булмағандарҙы ғаиләгә алыу процесы әле яңыраҡ ҡына теркәлгән, быйыл июль баштарында ғына. Тик балаҡайҙарға яңы ғаиләлә оҙаҡ йәшәргә тура килмәгән шул: ҡыҙҙарҙың береһе баҡый донъяға күскән, икенсеһе балалар йортона ҡайтарылды......
Бер урында әйләнгән тәгәрмәстең маҡсаты юҡ
Махсус бит / Проблема // 18-08-2016, 14:52
Урманда йәшәгән тейен нисектер ҡала паркына килеп эләгә. Ундағы бер аттракционда тәгәрмәс әйләндергән тейенде күреп, уның был сәйер шөғөлө тураһында ҡыҙыҡһынып, һүҙ ҡуша. Тегеһе эре генә:
– Күрмәйһеңме ни, эш менән булышам. Һинең һымаҡ буш йөрөмәйем.
– Эшең нимәнән ғибәрәт һуң?
– Тәгәрмәс әйләндерәм. Кис хужам килеп ала ла, эшләгәнем өсөн ашарға бирә.
– Ә бының ни файҙаһы бар һуң?
– Эй, ҡалай наҙанһың. Әле генә аңлаттым да инде. Әйткәндәй, ҡайҙа һинең тәгәрмәсең?
– Миңә уның бер кәрәге лә юҡ: мин унһыҙ ҙа үҙемде арыу тоям.
– Тейендәр тәгәрмәсһеҙ йәшәй алмай: һәр беребеҙҙең тәгәрмәсе булырға тейеш.
– Ә һин нишләп урманға барып йәшәмәйһең? Унда сәтләүек йыйып, үҙеңде үҙең туйындырыр, оя яһап, балалар үҫтерер инең.
– Һин наҙан урман тейене. Сәтләүектең һаулыҡ өсөн зыяны тураһында белмәйһеңме ни? Урманда тейендәр йәшәй алмай.
– Юҡсы, – тип ғәжәпләнгән урман тейене. – Әйҙә, минең менән урманға барайыҡ. Үҙең күрерһең ундағы хөрриәтте.
– Юҡ, миңә тәгәрмәсте ташлап китергә ярамай. Берҙән, уны ташлап сығыуы ҡурҡыныс: әйләнеп торған нәмәләре арҡаға һуғып ауырттыра. Тик хужам ғына килеп, тәгәрмәсте туҡтатып, мине сығара ала. Икенсенән, уны ташлап сығып китһәм, астан үләм бит. Өсөнсөнән, беҙ – ҡала тейендәре – эшһеҙ тора алмайбыҙ. Беҙҙең урманда йөрөргә ваҡытыбыҙ ҙа юҡ. Әйткәндәй, урманда мине кем ашатыр?
Урман тейене, ҡала тейененең ҡарашын үҙгәртергә түҙемлеге етмәгәс, үҙенең яратҡан төйәгенә ҡайтып киткән, ти.
...
Янғындар – урмандың ҡурҡыныс дошманы
Махсус бит / Проблема // 15-08-2016, 11:09
Ике аҙна элек тотош республиканы монар ҡапланы. Зәңгәрһыу пәрҙә аҫтында хатта ҡояштың да нурҙары һүрән генә төшөүе күптәрҙе хәүефкә һалды. Метеорологтар был күренеште Себер урмандарындағы торф ятҡылыҡтары янғандағы төтөндөң беҙгә лә килеп етеүе менән аңлатты. Нисәмә мең саҡрым аша һауаға таралған янғын ҡалдыҡтарының беҙгә килеп етеүе генә лә ундағы уттың ниндәй ҙур майҙандарҙы биләп алыуы тураһында һөйләй. Хәтерегеҙҙәлер, 2010 йылдың ҡоро йәйендә 20 төбәктә урман янғындары ҡоторҙо. Хатта утты ваҡытында ауыҙлыҡлай алмауы арҡаһында 127 ауыл тулыһынса юҡҡа сыҡты, 53 кеше һәләк булды. Ә бит ауыл халҡы ут ҡамауында тороп ҡалғас, тик эре йылғаларға ғына төшөп тороп ҡотолоп ҡалған. Рязань, Пермь, Ульяновск, Владимир өлкәләре, Мари Иле, Мордва Республикалары янғын ғәрәсәтенән ҙур зыян күрҙе. Хатта эш федераль юлдарҙы ябыуға тиклем барып етте....
Эттәр серенадаһы
Махсус бит / Проблема // 10-08-2016, 20:46
Түләгәндә кемдер алдана
Махсус бит / Проблема // 1-08-2016, 20:30
Оло быуын кешеләре яҡшы хәтерләйҙер: совет осоронда ашханаларҙа өҫтәлдәрҙә иркен ятҡан икмәк, тоҙ, гәрсис өсөн халыҡ түләмәй торғайны. Төпкөл ауылдан килгән бер инәй гәрсисте бал тип яңылышып, бер ҡалаҡ тултырып алып ҡабып, уңайһыҙ хәлгә ҡалғанын һөйләп көлгәне әле һаман иҫтә. Бушлай медицина, белем биреү, торлаҡ, бик арзан ғына (бушлай тип әйтерлек) коммуналь-торлаҡ хеҙмәттәре, шифахана, ял йорттарында һаулыҡты нығытыу, бензин-солярка кеүек тауар совет йәмғиәте өсөн ғәҙәти булды. Бының кире эҙемтәләре лә бар ине: икмәкте малға ашатыу, яғыулыҡты төрлө нәмәгә сарыф итеү... Киләһе быуын коммунизмда йәшәйәсәк, тип өмөтләндергән коммунистар партияһы өсөн тора-бара күпселек тауарҙың бушлай биреләсәге, аҡсаның юҡҡа сығасағы шик тыуҙырмай ине. Бер-береңә бурысҡа биреп торған аҡса өсөн процент алыу башҡа ла инеп сыҡманы. өмәләрҙә бушҡа эшләү, бер-береңә эскерһеҙ ярҙам итеү ҙә йәмғиәттәге микроклиматтың яҡшы булыуына булышлыҡ итте....
Башҡаларға Хоҙай минең йән ғазаптарын күрһәтмәһен...
Махсус бит / Проблема // 6-07-2016, 14:24
Һаҡмарҙың ҡороҡ-тышауҙарын кем сисер?! йәки Бала саҡтың яҡты хәтирәләре
Махсус бит / Проблема // 20-06-2016, 10:58
Банк картаһынан аҡсағыҙ юғалмаһын тиһәгеҙ...
Махсус бит / Проблема // 16-06-2016, 17:03
Банк карталарынан аҡса юғалтыу осраҡтары йыш ҡабатланып тора. Кемдер мобиль банк беркетелгән телефонына вирус индерә, икенсе берәүҙәр банк хеҙмәткәре булып шылтыратҡан кешегә пин-кодын һәм аҡса иҫәбен хәбәр итә. Пластик банк карталары эйәләренә полиция түбәндәге кәңәштәрҙе иҫтә тоторға кәңәш итә.
...
...
Ата балаһы хур булмаҫ йәки Ғаиләлә ирҙең ролен күтәрергә ваҡыт етте түгелме?
Махсус бит / Проблема // 10-06-2016, 12:31
Рәсәй календарында, рәсми булмаһа ла, яңы байрам билдәләнә башланы. Уны 1909 йылда Америка ҡыҙы Сонора Додд уйлап сығарған. Сиркәүҙә әсәйҙәргә арналған вәғәзде тыңлағас, атайҙар ҙа айырым байрамға лайыҡ бит, тип уйға ҡала ул. Ҡыҙҙың әсәһе алтынсы балаһын тапҡанда үлеп ҡалғас, атаһы балаларын яңғыҙы тәрбиәләп үҫтерә. Ғаилә башлығына хөрмәт йөҙөнән ҡыҙ әлеге байрамды булдырырға тәҡдим итә лә инде. Һуңынан Президент Линдон Джонсон уны рәсмиләштереп ҡуя....
Мәскәү модаһы беҙгә лә еттеме?
Махсус бит / Проблема // 6-06-2016, 10:46
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 295
ФРАНЦИЯ, Ф р а н ц и я Р е с п у б л и к а һ ы, Көнбайыш Европалағы дәүләт. Майҙаны — 551,5 мең км2. Баш ҡалаһы — Париж. Дәүләт башлығы — президент. Халҡы — 66,4 млн кеше (2014), 94%‑ы — француздар. Рәсми тел — француз теле. Диндарҙарҙың күпселеге — католиктар. БР‑ҙың Ф. м‑н бәйләнештәре РФ һәм Ф. мөнәсәбәттәре сиктәрендә алып барыла. БР Президенттары М.Ғ.Рәхимов (1993, 1995, 2008), Р.З.Хәмитов (2012, 2013) етәкс. делегацияның, БР Хөкүмәте делегацияһының (1998, 1999, 2006—08) — Ф.; Ф. РФ‑тағы илсеһе етәкс. Хөкүмәт делегацияһының (1998), Ф. РФ‑тағы Илселеге (2011), француз бизнесы вәкилдәре (2013, 2015) делегацияларының, Ф. РФ‑тағы Илселеге советниктарының (1999, 2004—08), француз эшлекле даирәләренең (1981, 1991, 1998, 2003, 2006—09, 2010, 2014) БР‑ға рәсми визиттары була. 1997—2010 йй. Ф. төбәк вәкиллеге бурыстарын БР‑ҙың Австриялағы Вәкиллеге башҡара. Ф. делегаттары Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы [ҡара: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы)] эшендә ҡатнаша. Агросәнәғәт комплексы, нефть эшкәртеү сәнәғәте, нефтехимия сәнәғәте һ.б. өлкәләрҙә ике яҡ өсөн файҙалы хеҙмәттәшлек булдырылған. БР‑ҙың тышҡы сауҙа әйләнешендә Ф. өлөшөнә 1,1% тура килә (2012). БР‑ҙың һәм Ф. тышҡы сауҙа әйләнеше 150 млн АҠШ доллары тәшкил итә. БР‑ҙың Ф. экспорты 100 млн доллар иҫәпләнә; уның тауар структураһында нефть һәм нефть продукттары, химия продукттары һ.б. өҫтөнлөк итә. Ф. машиналар эшләү продукцияһы, химия продукттары, металл изделиелар һ.б. импорты 50 млн доллар тәшкил итә. БР‑ҙа — Ф. мәҙәниәте көндәре (1997), Француз киноһы фестивалдәре (бөтәһе лә — Өфө); Ф. ЮНЕСКО штаб-квартираһында “Башҡортостан: Рәсәй менән 450 йыл бергә” Халыҡ-ара презентация (2008), БР‑ҙың инвестициялар һәм производство потенциалы презентацияһы (2012), ЮНЕСКО м‑н 15 йыл хеҙмәттәшлек итеүгә арналған БР презентацияһы (2013; бөтәһе лә — Париж) була. Башҡортостан м‑н Ф. араһында күптәнге тарихи бәйләнештәр бар. Башҡ. полктары рус-прусс-француз һуғышында (1806—07), Ватан һуғышында (1812) һәм рус армияһының сит илгә походтарында (1813—14) ҡатнашҡан. Париж күргәҙмәләрендә Златоуст ҡорал фабрикаһы изделиелары ҡуйылған. Ф. Ә.Ә.Вәлидов, Б.И.Николаевский, М.А.Осоргин һ.б., ш. уҡ Аҡтар хәрәкәтендә ҡатнашҡан байтаҡ кешеләр эмиграцияла булған. Икенсе донъя һуғышы йылдарында Өфөлә халыҡ-ара коммунистик хәрәкәт (ҡара: Коммунистик Интернационал башҡарма комитеты) эшмәкәрҙәре француз яҙыусыһы Ж.‑Р.Блок, Ф. Коммунистар партияһы ген. секретары М.Торез һ.б. йәшәгән һәм эшләгән. 1959—60 йй. “Кребс” француз фирмаһынан Стәрлетамаҡ химия з‑ды (ҡара: “Каустик”) өсөн терегөмөш ысулы м‑н каустик сода һәм хлор; 1976—82 йй. “Спейшим” француз фирмаһынан “Минудобрения” пр‑тиеһы өсөн бөртөклө ҡатмарлы ашламалар етештереү ҡорамалы һатып алына. 1978 й. “Thomson CSF Telephone” француз фирмаһы м‑н килешеү б‑са Өфө коммутация аппаратураһы з‑ды (ҡара: “БЭТО”) төҙөлә, ш. уҡ йылда Ф. республикаға лимузин тоҡомло һыйыр малы килтерелә. 1970 йй. француз белгестәре Башҡортостан нефть эшкәртеү һәм нефтехимия пр‑тиеларында ҡорамалдарҙы монтажлай, көйләй һәм эшләтеп ебәрә, артабан улар ҡатнашлығында был производстволар модернизациялана. 2011 й. Өфөлә “Ашан” һәм “Леруа Мерлен” француз ваҡлап һатыу селтәрҙәре гипермаркеттары асыла.
Башҡорттарҙың антропологияһын — Ш.Э.Уйфальви, башҡорт ихтилалдарын (17—18 бб.) — Р.Порталь, башҡорттарҙың Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыуын П. Паскаль һ.б. өйрәнгән (ҡара: Башҡорттар тураһында фән, Историография). БР ФА‑ның сит ил ағзалары итеп Ж.Батай һәм А.Каган һайланған. Нефтехимия һәм катализ институты м‑н Пьер һәм Мария Кюри ун‑ты (Париж), Перспективалы материалдар физикаһы институты һәм Руан ун‑ты, Гренобль Милли политехник ин‑ты ғалимдары һ.б. берлектәге тикшеренеүҙәр үткәрә. 2004 й. Шүлгәнташ археологик ҡомартҡыһында ҡая һүрәттәрен өйрәнеү б‑са БР һәм Ф. ғалимдарының берлектәге экспедицияһы ойошторола. Башҡорт дәүләт университеты һәм Сержи-Понтуаз (2013), Көнбайыш Бретань ун‑ттары (Брест ҡ., 2016), Авиация техник университеты, Педагогия университеты һәм Тулуза III—Поль Сабатье ун‑ты м‑н хеҙмәттәшлек булдырыла.
Ф. темаһы башҡ. фольклорында, М.Ғәлиҙең “Франция дәфтәренән” шиғырҙар циклында (1972), Я.Х.Хамматовтың “Төньяҡ амурҙары” романында (1983; урыҫса тәржемәһе “Северные амуры”, 1987) сағылыш тапҡан. В.Гюгоның “Гаврош” (1935, 1960), Ш.Перроның “Итекле бесәй” (“Кот в сапогах”; 1952) әҫәрҙәре һ.б. башҡорт теленә тәржемә ителгән; Ә.Һ.Бикчәнтәев, М.Кәрим һ.б. әҫәрҙәре француз телендә нәшер ителгән. 1997 й. Ф. РФ‑тағы Илселеге Милли китапханаға француз телендә 1 мең китап бүләк итә (2009 й. ҡарата китапхананың француз уҡыу залында 7 мең китап иҫәпләнә). Өфөлә Художество галереяһында һәм Милли китапханала француз рәссамы М.‑К.Пажель (1999, 2001, 2003), “Мираҫ” галереяһында скульпторҙар Б.Готье һәм М.Лессианың (2010) шәхси күргәҙмәләре үткәрелә. Парижда Р.Х.Нуриев йәшәгән һәм эшләгән. Ф. А.Ә.Абдразаҡов, И.И.Дилмөхәмәтов, Р.А.Заһретдинов, Р.Г.Зарипов, Л.С.Ҡыуатова, Й.М.Иҫәнбаев, Ф.М.Саттаров, Г.Ғ.Сөләймәнова, Р.Ғ.Туйсина һ.б. сығыш яһаған; рәссамдар Р.Х.Әхмәтвәлиев____________, С.К.Дергун, Р.И.Килмәмәтов һ.б. эштәре күргәҙмәгә ҡуйылған. Ф. Ғәскәров Ф. исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбленең (1973, 2013), Опера һәм балет театры труппаһының (1995, 2016), Өфөлә “Францияның йәш балеты” труппаһының гастролдәре (1995, 1997) була. Урыҫ драма театры сәхнәһендә француз реж. С.Раппено — Л. Сальвэр романы б‑са “Себендәр ҡеүәте” (“Могущество мух”; 2000), Башҡорт драма театры сәхнәһендә француз реж. С.Лоик Р.Вальсер романы б‑са “Бенжамент институты” (“Институт Бенжамента”) (2009) спектакль ҡуйған.
БР‑ҙа 15 француз йәшәй (2010). “Башҡортостан—Франция” дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек респ. йәмғиәте эшләй.
Г.Т.Хөсәйенова
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Синоптиктар декабрҙең икенсе декадаһында һауа торошоноң ниндәй буласағын хәбәр итте
Синоптиктар декабрҙең икенсе декадаһында һауа торошоноң ниндәй буласағын хәбәр итте Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ӨФӨ, 2017 йыл, 12 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Синоптиктар декабрҙең икенсе декадаһында һауа торошоноң ниндәй буласағын һөйләне. Рәсәй Гидрометеорология мәғлүмәттәре буйынса, 10-20 декабрҙә республика биләмәһендә уртаса тәүлек температураһының норманан 1-2 градусҡа юғары, республиканың көньяғында нормаға ярашлы булыуы көтөлә.
Был аҙнала төбәктә көндәрҙең һалҡынса тороуы, урыны менән бер аҙ ҡар яуыуы фаразлана.
Башҡортостан гидрометеорология үҙәгендә уҙған аҙналағы һауа торошо тураһында ла һөйләнеләр. Ҡыштың тәүге көндәрендә, ниһайәт, ҡар ятты. 4 декабрҙә республиканың төньяҡ райондарында 13 миллиметрға тиклем көслө ҡар яуыуы билдәләнде, ул бындағы ҡар ҡатламының артыуына килтерҙе. Төбәктең көньяҡ яртыһында ҡар һуңыраҡ – 7 декабрҙә генә ятты. Осор аҙағына төбәктең көнсығышында көслө ҡар яуҙы, елдең тиҙлеге секундына 16 метрға тиклем етте. Аҙна аҙағына һауа температураһы түбәнәйҙе: төндә -8,-14, төньяҡта -20, көндөҙ -7,-14 градусҡа тиклем.
http://www.bashinform.ru/news/1091343-v-bashkirii-sinoptiki-rasskazali-kakuyu-pogodu-zhdat-vo-vtoroy-dekade-dekabrya-/


text:
Ҡыуаныс
Иртәгәһенә районға осрашыуға барырға йыйынып йөрөйөм. Шул саҡ интернет селтәре аша бер уҡыусы миңә хат яҙа: “Ағай, беҙҙең мәктәпкә киләһегеҙ икән. Шул дөрөҫмө?” “Әлбиттә”. “Ур-ра-а-а! Улай булғас, дәрестәр булмай икән! Рәхмәт, ағай! Һеҙгә тағы бер үтенесем бар: иртәрәк килегеҙ ҙә оҙағыраҡ һөйләргә тырышығыҙ инде. Алтынсы дәрес бөткәнсе...”
Эй, бер ҡатлы бала саҡ! Дөрөҫөн әйткәндә, мәктәп йылдарында үҙем дә шулай шатлана инем. Әгәр ҡунаҡ бик ҡыҙыҡ һөйләһә, осрашыу оҙағыраҡ барһын өсөн, юрамал бер-бер артлы һорауҙар яуҙыра торғайным.
Иҫемдә, мәктәптә билдәле һунарсы менән осрашыу булды. Ул шул тиклем ҡыҙыҡ итеп һөйләй. Айыуҙың ни тиклем аҡыллы булыуы, тереләй бүре тотоп алып ҡайтыуы, ҡуяндарҙы урманда нисек ҡыуалап тотоуҙары тураһындағы хәтирәләрен ауыҙ асып тыңлайһың. Ағай, һөйләшеүҙе яйлап тамамлауға алып барһа, тағы һорау бирә һалам. Шулай итеп, һорашмаған йәнлек, ҡош-ҡорт ҡалманы. Ҡунаҡты ла ҡайтарғы килмәй. Белгән йәнлектәр буйынса яуап алып бөткәс, “Терпегә һунар итәләрме?” тип һораным.
Был ғәҙәтемде университетта уҡығанда ла ташламаным. Дөрөҫөрәге, телгә әүәҫ икәнемде белеп, курсташтарым үҙҙәре һорай торғайны: “Бөгөн профессор Фәләновтың лекцияһы була. Ул ике сәғәт буйы туҡтамай яҙырға ҡуша. Ҡул талып бөтә. Әйҙә һин уны һөйләндер әле...”
Профессорҙы лекцияһынан әүрәтеү эше лә еңелдән түгел. Теләһә ниндәй мәғәнәһеҙ һорауҙар бирһәң, әңгәмә бик ҡыҫҡа булыуын көт тә тор, шуға был эшкә етди әҙерләнәм. Ғалимдың һуңғы арала сыҡҡан китаптарын ҡараштырам, гәзиттә баҫылған мәҡәләләрен уҡыйым...
— Һеҙҙең яңыраҡ фундаменталь китабығыҙ донъя күрҙе. Был бит тотош институт атҡара торған эш, ә һеҙ бер үҙегеҙ нисек яҙа алдығыҙ?..
— Мәшһүр актер Арыҫлан Мөбәрәков Өфөгә һал менән ағып килгән. Һеҙҙең заманда шулай ауыр инеме?..
— Ағай, ә академик булыр өсөн нимә эшләргә кәрәк?..
Шулай һорауҙар бер-бер артлы яуа ла яуа. Ә лекция ваҡыты яйлап үтә. Студенттар рәхәтләнеп тыңлай, ғалим ихласлап яуап бирә.
* * *
Ә бына профессорҙар Мөхтәр Әхтәмов, Рафаэль Аҙнағолов, Миңһылыу Усмановаларҙың лекцияһын еңел генә әңгәмәгә үҙгәртеп була ине. Сығырға ваҡыт етһә: “Уф, ике сәғәт үтеп тә киткән икән. Баймөхәмәтов, башҡа беҙҙе улайтып төп теманан ситләштермә!” — тип йылмайып, бармаҡ янап ҡуялар. Ә профессор Ғәле Сәйетбатталовҡа инәлеп торорға ла кәрәкмәй ине. Оло йәштә булғанға, лекция уҡып арый, күрәһең. “Ана, ун монографиям бар шул тема буйынса. Уныһын үҙегеҙ ҙә уҡый алаһығыҙ, шуның өсөн яҙҙым да. Әйҙәгеҙ беҙ тормош тураһында һөйләшеп алайыҡ”, — ти торғайны Ғәле Ғәле улы. Шуға ла Сәйетбатталовтың тормош тураһында лекцияһын түҙемһеҙләнеп көтөп ала инек.
Ҡайһы бер уҡытыусылар тәүҙә әүрәп китә лә, хәйләмде аңлап, шунда уҡ ике яҡлы һөйләшеүҙе туҡтата. “Етәр, Баймөхәмәтов. Былай ҙа 15 минут ваҡытымды алдың. Теманы дауам итәбеҙ”. Гелән китап буйынса ғына ла уҡып булмай. Ана шундай әңгәмәләр, ҡыҙыҡлы кешеләр менән осрашыуҙар ҡайһы саҡта йылдар буйына уҡыған дәрестәрҙән дә ҡәҙерлерәк була икән.
* * *
Студенттар менән осрашыу бара. Мине сәхнәгә саҡырып, өҫтәл артына ултырттылар. Тәүҙә уйлағандарымды һөйләп бирҙем. Ғәҙәттә, китап яҙыу тарихы, уға бәйле хәл-ваҡиғалар менән уртаҡлашаһың.
— Ә хәҙер һорауҙарығыҙҙы бирә алаһығыҙ, — тинем студенттарға.
Иң артҡы рәттә ултырған егет ҡулын күтәрҙе:
— Ағай, һыуығыҙҙы эсһәң буламы?
Бөтәһе лә “пырх” итеп көлөргә тотондо. Тамағы кипкән булған уның, күрәһең. Егетте ғәйепләп булмай, һорау бирҙе бит.Хәстәрлек
“Һеҙ берәй ҡасан боҙҙан яланаяҡ атлағанығыҙ бармы? Хәтерләге лә килмәй ҡот осҡос минуттарҙы. Боҙҙан бер нисә аҙым атлағас та, осло сөйгә баҫҡандай тойолдо. Аяҡтар йәбешә, ә мин алға барам. Ҡырт-ҡырт-ҡырт... Бер аҙға ғына туҡталғайным, уң табаным боҙло ергә ҡуша йәбешеп өлгөрҙө. Мин уны йән көсөмә тартып алдым. Артабанғы һәр аҙымымдан ҡанлы эҙ ҡала ине...
Даянға барып етергә күп тә түгел. Гараж да артта ҡалды. Әммә түҙерлек хәл юҡ. Аяҡтарымды ла тоймайым. Әйтерһең дә, мин ҡарҙан йә иһә боҙҙан түгел, ә мамыҡтан йүгерәм. Башҡа ла эҫе булып китте. Күҙ алдым томаланды. Бына мин еңел генә итеп ҡарға ауҙым шикелле. Әммә ауыртыуҙы һиҙмәйем...
— Берәй ереңде ауырттырҙыңмы, балаҡайым?
— Әсәй! Әсәкәйем! Мин һине ныҡ итеп һағындым. Ниңә беҙҙе ҡалдырып киттең, ә? Бында һинһеҙ ҡыйын...
— Тыныслан, күгәрсенкәйем. Үҙем дә янығыҙҙа булмағас, йәнемә урын тапмайым. Бына бөгөн дә шул тиклем рәнйенем. Иҫән булһам, берәүҙән дә ауыр һүҙ ишеттермәҫ инем. Ҡалайтайым икән, Хоҙайым?! Аяғың ауыртмаймы, улым?
— Юҡ, әсәкәйем. Бер ҙә ауыртмай. Ниңәлер, баяғы ҡарҙан яланаяҡ йүгергәндә йылы мамыҡҡа баҫып барғандай тойолдо.
— Һин мамыҡҡа баҫып барманың, Ильясым, ә минең... устарыма. Йәнкиҫәгемдең аяҡтарын өшөтмәйем тип баҫҡан урыныңа үҙемдең устарымды ҡуйып барҙым...
— Рәхмәт һиңә, әсәкәйем. Һине шул тиклем яратам. Килеп ал инде беҙҙе, зинһар...
— Булмай шул, ғәзизем! Әммә мин һәр саҡ һеҙҙең менән. Хәлемдән килгәнсә ҡурсаларға тырышырмын. Тик бер үк яуыз эшкә юл бирмәгеҙ, йәме. Һеҙҙең өсөн аҙаҡ миңә ҡыҙарырға тура килмәһен. Ярай, хуш, балаҡайым. Онотма — мин һәр саҡ янығыҙҙа...
Бәй, мин төшөмдә генә әсәйем менән һөйләшкәнмен икән! Уянып киткәндә, медпунктта ята инем...”
“Ҡалдырма, әсәй!” повесындағы ошо өҙөк күптәрҙең күңеленә үткәндер, күрәһең. Китап донъя күргәс, осрашыуҙарға йыш саҡыра башланылар.
Ошо өҙөктән тәьҫирләнеп, ауыл ерендә булғанда оло инәйҙәр гелән миңә йөн ойоҡ бүләк итә. “Мә, улым, бүтән аяғың өшөмәһен”, — тиҙәр, арҡамдан һөйөп.
Тәүҙә был күренеш ятыраҡ ине, тора-бара күнегеп бөттөм. Инде алдан белеп торам, әгәр клубта сығыш яһаһам, мотлаҡ бер-ике кеше ойоҡ бүләк итәсәк. Шулай бер йыл эсендә әллә ун йыллыҡ запас барлыҡҡа килде.
Баймаҡ районы буйлап осрашыуҙарҙа йөрөйөм. Өс ауылда булғандан һуң, тағы әллә күпме ойоҡбаш алып ҡайттым. Беҙҙең халыҡ үтә ихлас, мәрхәмәтле ул. Үҙеңдең замандаштарыңдан бындай иғтибар күреү, хәстәрлеген тойоу шатлыҡлы ла, мәртәбәле лә.
Баштараҡ был хаҡта бүтәндәргә һөйләмәй йөрөнөм. Һәр ойоҡто беренсе тапҡыр бүләк алғандай ҡыуанып ҡабул иттем. “Рәхмәт, минең былай ҙа шунса пар ойоғом бар”, — тип һөйләмәйһең бит инде. Һәр кеше һиңә тип әҙерләгән әйберҙең бик кәрәкле булыуын теләй.
Йомғаҡлау кисәһе Баймаҡ ҡалаһында үтте. Унда барып еткәнсе сумкам ойоҡтар менән ярайһы уҡ тулғайны. Осрашыу мәлендә йәнә ойоҡбаштарым артты. Был юлы барыһын да һөйләп, халыҡты көлдөрөп алырға булдым:
— Тиҙҙән повестың дауамын яҙасаҡмын. Унда Ильясты боҙҙан ялан аяҡ түгел, ә шыр яланғас йүгерттерерҙәр инде, тип торам...
Шунсама ойоҡбашты ҡайҙа ҡуйып бөткән икән, тип уйлайһығыҙҙыр. Үҙемә бер-икеһен ҡалдырҙым да, ҡалғандарын таныштарыма, туғандарыма, дуҫ-иштәремә тараттым.
Бүтәндәрҙең дә аяғы өшөмәһен...Шәп бүләк
Етенсе класта уҡығанда әртис булам тип хыяллана башланым. Мәктәптә лә, балалар йортонда ла уҙғарылған бер концерттан да ситтә ҡалмайым. Йырлайым, бейейем... Тора-бара ауылдың билдәле “артисы” булып киттем. Кешеләр маҡтағанға ҡыуанып, үҙемдең хыялым хаҡында һөйләп ташлағанмын. Ә мәктәптә ундайыраҡ хәбәр берәүҙең ҡолағына салындымы — бөттө! Хәҙер үк бөтәһенә лә билдәле була.
— Һин көҙгөгә ҡарағаның бармы? — тине бер көн тиҫтерҙәремдең береһе. — Һинең һымаҡ кәкре аяҡты кем унда алһын?
Бүтән “артист булам” тип һөйләнмәнем. Хыялымдан тамам төңөлдөм. Был һүҙҙәрҙән һуң шул тиклем ғәрләндем. Бәлки, ул саҡта аяҡтарым, ысынлап та, кәкре булғандыр. Йылдар үтеү менән, шөкөр, төҙәлде. Ә был күңелде рәнйеткән һүҙҙәр хәтерҙә уйылып ҡалды.
Ярай, артист булырға яҙмаған тип уйландым эстән генә. Ә шулай ҙа район үҙәгендәге ПТУ-ла уҡырға теләмәнем. Ул саҡта беҙҙе гелән шунда уҡырға ебәрәләр ине. Һүҙем юҡ, эшсе һөнәре бик хөрмәтле, кәрәкле ул. Әммә күңел ятмағас, ни ҡылаһың...
Ни өсөндөр Өфө ҡалаһы үҙенә ылыҡтырҙы шул саҡ. Инде баш ҡалаға барып, берәй университетҡа уҡырға инәм тип хыяллана башланым. Берҙе ауыҙ бешкәс, шишмә һыуын да өрөп эсәһең, тиҙәр бит. Был юлы университет тураһында берәүгә лә һөйләмәнем.
Шулай хыялланып, әллә ниндәй пландар ҡороп йөрөгәндә, класташым миңә үҙенсәлекле бүләк эшләне. Хотей статуэткаһын бирҙе. Ҡорһаҡлы, ауыҙы йырылған, ҡолаҡтары һалбырап торған бабай һынын күргәнегеҙ барҙыр.
— Был ябай әйбер түгел, — класташым бәләкәй генә һынды усыма һалды. — Хотей тип атала. Уны япондар бәхет килтереүсе Алла тип иҫәпләй. Әгәр берәй хыялың бар икән, Хотей һиңә ярҙам итәсәк. Бының өсөн көн дә ошо статуэтканың эсен 300 тапҡыр ышҡырға кәрәк. Ышҡығанда теләгеңде эстән генә ҡабатлайһың. Аҙаҡ хыялың тормошҡа ашҡанын үҙең дә һиҙмәй ҡалырһың.
Миңә шул ғына етә ҡалды. Хәҙер Хотейҙы ҡулдан төшөрмәҫтәй булдым. Көн дә йоҡлар алдынан шул статуэтканың эсен 300 тапҡыр ышҡыйым. Шул уҡ ваҡытта 300 тапҡыр “университетҡа инә алһам ярар ине” тип ҡабатлайым. Ҡайһы саҡ һандарҙа буталып китәм. Әгәр теүәл 300 мәртәбә эшләмәһәм, хыялым тормошҡа ашмаҫ тип ҡурҡам. Шуға тағы “контрольный” тип яңынан ҡорһағын ыуырға тотонам.
Күпме шулай эшләгәнмендер, хәтерләмәйем. Һәр хәлдә статуэтканың буяуы ҡойолоп, ҡорһағы ашалып, танымаҫлыҡ хәлгә әйләнеп бөттө.
ХI класты тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетына уҡырға индем. Бишенсе курста уҡып йөрөгәндә “Башҡортостан” гәзитенә эшкә алдылар. Журналист булараҡ хеҙмәт юлымды башланым. Тормошом көйләнде... Хыялым барыбер тормошҡа ашты.
Йылдар үткәс, теге класташым менән осраштыҡ.
— Айгиз, үҙеңә бүләк иткән әйберҙе иҫләйһеңме? — тине ул, йылмайып.
— Әлбиттә, хәтерләйем.
— Ә мин бит унда яңылышҡанмын.
— Нисек?
— Хотейҙың эсен көнөнә 300 тапҡыр түгел, ә өс тапҡыр ышҡыһаң да еткән икән...
Кеше тәбиғәте буйынса күп ғәмәлгә ышана. Ниндәйҙер һынға табына, уның ярҙамына өмөтләнә. Бәлки, был яҡшылыр ҙа, сөнки ни тиклем күберәк хыял, юғарыраҡ маҡсаттар менән йәшәйһең, шул тиклем улар тормошҡа ашыусан. Алла ярҙам итәме, кеше үҙе өлгәшәме — быныһы инде икенсе мәсьәлә.
Шуға ҙур хыялдар менән йәшәгеҙ.“Союзға алығыҙ”
Бер драматург Яҙыусылар союзы рәйесенең кабинетына килеп инә лә өҫтәлгә шап иттереп ҡалын папкаһын һала.
— Минең ҡатынымды союзға алығыҙ. Бына бөтә документтарҙы әҙерләнем, рекомендациялар алдыҡ, — тип үтенесен белдерә.
— Ниндәй китаптар яҙған һуң ҡатынығыҙ? — тип төпсөнә рәйес.
— Ниндәй тип ни. Бөтөн пьесаларым да уның менән авторлыҡта яҙылды. Ижад емештәребеҙ уртаҡ.
— Ә ҡайҙа белем алған ул?
— Өфө кулинария училищеһында.
— Әле берәй редакцияла эшләйме?
— Юҡ, 1975 йылдан алып ашханала эшләй. Кәтлиттең әллә нисә төрөн бешерә белә.
— Ҡустым, һин яңылыш килгәнһең, — ти йылмайып рәйес, — был бит Яҙыусылар союзы. Ашнаҡсылар союзы Ленин урамында урынлашҡан.


text:
- Подробности
- Просмотров: 485
“БАШҠОРТОСТАН” ҡунаҡхана комплексы, ЯСЙ. Өфөлә урынлашҡан. 6 ҡатлы бинала (архитектор В.В.Максимов проекты) 114 номер, ресторан бар. 1941 й. “Башҡортостан” ҡунаҡханаһы булараҡ файҙаланыуға тапшырыла, 1997 й. алып ЯАЙ, 2002 й. хәҙ. статусын ала. 1997—2002 йй. бинаға яңыртыу үткәрелә (архитектор П.А.Винкельман). Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бында А.А.Богомолец етәкс. Украина ССР‑ы ФА эргәһендәге оборонаға ярҙам итеү фәнни-техник ком‑ты урынлаша; 26‑сы Рыбинск мотор з‑ды (ҡара: Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе) белгестәре, Коммунистик Интернационал башҡарма комитеты эшмәкәрҙәре, яҙыусылар С.Нерис, Н.С.Рыбак, М.Ф.Рыльский йәшәй. Бина — БР‑ҙың тарихи ҡомартҡыһы (1987).
Д.Ғ.Күскилдин
Тәрж. Р.Х.Сәғитов


text:
Гравитация
Гравитация (тартылыу, бөтә ғаләм тартылышы, тяготение) (лат. gravitas — «тартылыу») — барлыҡ матди есемдәр араһындағы үҙ-ара ныҡлы бәйләнеш. Түбән тиҙлектә яҡынлашҡанда һәм тартылыу көсө көсһөҙ булғанда Исаак Ньютондың тартыу көсө теорияһы менән, дөйөм осраҡта Альберт Эйнштейндың сағыштырмалыҡтың дөйөм теорияһы менән аңлатыла. Гравитация дүрт типтағы төп бәйләнештең иң көсһөҙө булып тора. Квант яланында гравитацион бәйләнеш әле эшләнмәгән гравитацияның квант теорияһы менән аңлатылырға тейеш.
Гравитация йәки тартылыу көсө донъяла төп көс булып тора. Был мәҡәлә өс өлөштән тора.
- Гравитация есемдәрҙе аҫҡа төшөргә мәжбүр итә.
- Ньютон закондары: гравитация Ҡояш системаһын тотоп тора.
- Энштейндың дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы: донъяла гравитация роле.
Йөкмәткеһе
- 1 Көндәлек гравитация
- 2 Гравитация теорияһы тарихы
- 3 Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы
- 4 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 5 Иҫкәрмәләр
- 6 Һылтанмалар
Көндәлек гравитация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ауырлыҡ һәм масса[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ерҙең тартыу көсө бөтә есемдәрҙе лә тартып тора, шуға есемдәр аҫҡа төшә тип әйтәбеҙ. Беҙ быны есемдәрҙең ауырлығы бар, шуға аҫҡа төшә тип әйтәбеҙ. Ысынында иһә, гравитация көсө үҙгәрһә, есемдең ауырлығы ла үҙгәрә. Ай Ерҙән бәләкәйерәк һәм Айҙа тартылыу көсө Ерҙәге менән сағыштарғанда 1/6 өлөшө генә. Шулай итеп есемдең ауырлығы даими түгел, Айҙа есемдәр еңелерәк була. Есемдең матдә миҡдары ғына үҙгәрмәй. Ул масса тип атала. Ерҙә ғәмәлдә ауырлыҡ һәм масса бер үк төшөнсә. Айға осһаҡ, былар төрлө төшөнсә икәне асыҡлана.
Беҙ ике төшөнсәне асыҡланыҡ.
- Ауырлыҡ даими түгел; масса даими.
- Тартылыу көсө есемең массаһына бәйле. Ерҙә есемдәр Айға ҡарағанда көслөрәк тартылалар. Кешенең дә тартылыу көсө бар, әммә ул бик бәләкәй һәм ғәмәлдә иҫәпкә алынмай.
Ерҙең массаһы бар. Материяның һәр киҫәксәһенең массаһы бар. Һәр есемде Ер үҙенә тартып тора һәм улар ҙа Ергә тартыла. Был көс гравитация тип атала һәм есемдең ауырлығын булдыра.
Тартылыу көсө һәм гравитация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көндәлек тормошта был һүҙҙәр бер үк маҡсатта ҡалланыла. Ғалимдар тартылыу көсө тип есемде Ергә тартылып торған көстө атайҙар, тартылыу теорияһы өсөн гравитация һүҙе ҡулланыла.
Гравитация теорияһы тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Галилео[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тартылыу көсөн өйрәнеү өсөн Галилео Пизан башняһынан шарҙар ташлап эксперимент үткәреүе тураһында хикәйәт бар. Был эксперимент ергә ирекле төшкән бөтә есемдәр ҙә бер үк тиҙләнеш менән бер үк тиҙлектә төшә төшә икәнен иҫбат итә. Есемдәрҙең тиҙләнеше есемдең ауырлығына бәйле түгел.
Кеплер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йоханнес Кеплер планеталарҙың хәрәкәт итеүен өйрәнә. 1909 йылда һәм 1916 йылда Планеталарҙың орбита формаһы һәм орбита тирәләй хәрәкәт итеү тиҙлеге турыһында өс законын нәшер итә, тик уларҙың ни өсөн шулай хәрәкәт итеүен аңлата алмай.
Ньютон[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1687 йылда инглиз математигы Исаак Ньютон Принципия китабын яҙа. Ул донъяла бөтә есемдәр тартылыу көсө менән тартылып тора тип яҙа. Тартылыу көсө есемдәрҙең массаһына тура бәйләнештә һәм уларҙың араһындағы йыраҡлыҡтың квадратына кире бәйленештә тип яҙа. Уран орбитаһын өйрәнеп ошо теория нигеҙендә Нептун планетаһы барлыға асыла.
Һуңғараҡ, Ньютон теорияһы Меркурийҙан Ҡояшҡа яҡыныраҡ планета барлығын асыуҙа ҡулланыла. Был теорияның теүәл булмауы асыҡлана. Был хаталар Альбер Энштейндың Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында төҙәтә. Ньютондың теорияһы Дөйөм сағыштырмасылыҡ теорияһына ҡарағанда ябайыраҡ, иҫәпләү еңел булған өсөн әлегә тиклем ҡулланыла.
Динамик тигеҙләнеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ни өсөн Ер Ҡояшҡа килеп төшмәй? Был бик мөһим һорау. Сөнки Ер Ҡояш тирәләй әйләнә һәм динамик тигеҙләнештә тора. Ер Ҡояш тирәләй әйләнә һәм үҙәктән ҡасыу көсө Ерҙе Ҡояштан ситкә этәй, шул уҡ ваҡытта Ер менән Ҡояш араһында тартылыу көсө бар. Ике көс үҙ-ара динамик тигеҙләнештә. Ни өсөн Ер әйләнеүен дауам итә? Сөнки быны таҡтатыусы көс юҡ.
Ньютондың беренсе законы буйынса "Әгәр есемгә башҡа есем тәьҫир итмәһә, тынлыҡтағы есем тынлыҡта ҡала, хәрәкәт иткән есем хәрәкәтен дауам итә ".[1]
Көсһөҙ тартылыу көсө һәм яҡтылыҡ тиҙлегенән күпкә түбән тиҙлектәр өсөн бөтә донъя тартылыу законы ҡулланыла.[2][3]
Аурлыҡты юғалтыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Есем ирекле төшкән ваҡытта есемдең хәрәкәт итеүе тартыу көсө менән тигеҙләшә һәм есем ауырлығын юғалта.
Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Махсус сағыштырмалыҡ теорияһында гравитация иҫәпкә алынмай; ә Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында, киреһенсә, гравитация тартыу көсө төп урынды улып тора.
Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында есемдең хәрәкәтен үҙгәртеүсе тартылыу көсө юҡ. Тартылыу көсө арауыҡ-ваҡыт үҙенсәлеген үҙгәртеүсе булараҡ ҡарала. Үҙ сиратында был есемдең тура һыҙыҡ буйынса хәрәкәт итеүен үҙгәртеүгә килтерә. Арауыҡ-ваҡыт моделе есемде кәкере һыҙыҡ буйынса хәрәкәт итергә мәжбүр итә.
Көсһөҙ тартылыу көсө һәм тиҙлеге яҡтылыҡ тиҙлегенән күпкә түбән шарттарҙа Ньютондың бөтә донъя тартылыу көсө законы үтәлә. Ҡояш системаһында осошто планлаштырғанда Ньютон тигеҙләмәһе ҡулланыла. Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының күп кенә эҙемтәләре бар.
Гравитацион тарҡалыу һәм йышлыҡ күсеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тартылыу көсө ваҡыт ағымына тәьҫир итә. Гравитация упҡынына йүнәлтелгән яҡтылыҡта зәңгәр төҫ яғына күсеш, кире яҡҡа йүнәлтелгәнендә ҡыҙыл төҫ яғына күсеш күҙәтелә. Был күренештәр гравитация йышлығы күсеше исеме менән билдәле.
Дөйөм алғанда ҙур массала есем янында ваҡыт ағымы әкренәйә, унан ситтә тиҙләнә; был эффект гравитация ваҡыты киңәйеүе исеме менән билдәле[4][5].
Яҡтылыҡтың ситкә тайпылышы һәм гравитацияла ваҡытының тотҡарланыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы буйынса яҡтылыҡ массалы есемдең гравитация яланында йүнәлешен үҙгәртә; ҙур массалы есем янында яҡтылыҡ юлы есем яғына кәкерәйә. Күктә күҙәтелгән йондоҙҙар һәм айырым квазарҙар янынан Ҡояш үткәндә уларҙың яҡтылығы ситкә тайпыла, был күренеш Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһын иҫбатлай.[6]
Гравитация яланында яҡтылыҡтың юлы үҙгәреүе гравитацияла ваҡыттың тотҡарланыуы тип атала (Шапиро тотҡарланыуы); гравитация яланын үтеү өсөн яҡтылыҡҡа оҙағыраҡ ваҡыт талап ителә. [7][8]
Тартылыу көсө арауыҡ геометрияһына ла тәьҫир итә.[9]
Гравитация тулҡындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гравитация тулҡындары — арауыҡ-ваҡыт кәкрелегендәге шаҙра. Улар сығанаҡтан таралған тулҡын кеүек тарала. Уларҙың барлығын 1915 йылда Энштейн Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында телгә ала. Ошо теорияға ярашлы гравитация тулҡындары гравитация нурланышы кеүек энергияны ташый. Аҡ кәрләләрҙән тоған бинар йондоҙҙар һәм нейтрон йондоҙҙары гравитация тулҡындарын табып була торған яҡтылыҡ сығанағы булып торалар. Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһына ярашлы, гравитация тулҡындарының тиҙлеге яҡтылыҡ тиҙлегенән ҙурыраҡ була алмай.
1993 йылда физика буйынса Нобель премияһы Хюль-Тейлор бинар йондоҙ системаһын өйрәнеү өсөн бирелә. Был тикшереүҙәр гравитация тулҡындары математик үҙенсәлек кенә түгел икәнен күрһәтә.
2016 йылдың 11 февралендә LIGO Scientific Collaboration һәм Virgo Collaboration ике ҡара упҡын ҡушылған ерҙә гравитация тулҡындары таралыуы тураһында хәбәр итә. Гравитация тулҡындарын улар Advanced LIGO детекторы ярҙамында билдәләй. 2016 йылдың 15 июлендә гравитация тулҡындары тағы бер тапҡыр детекторға еләгә. Гравитация тулҡындарыг тотоу өсөн тағы ла детектор-обсерватирялар төҙөлә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Икенсе космос тиҙлеге
- Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы
- Ньютон закондары
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Duncan, Tom. 1995. Advanced physics for Hong Kong: I. Mechanics & Electricity. John Murray.
- ↑ Barbour, Julian B. and Herbert Pfister 1995. Mach's principle: from Newton's bucket to quantum gravity. Birkhäuser, p. 69. ISBN 0-8176-3823-7
- ↑ Eriksson, Ingrid V. 2008. Science education in the 21st century. Nova Books, p. 194. ISBN 1-60021-951-9
- ↑ Rindler, Wolgang 2001. Relativity: special, general and cosmological. Oxford University Press, 24–26. ISBN 0-19-850836-0
- ↑ Misner, Charles W; Thorne, Kip. S. & Wheeler, John A. 1973. Gravitation. W.H. Freeman, ISBN 0-7167-0344-0
- ↑ Kennefick, Daniel 2005. Astronomers test general relativity: light-bending and the solar redshift. In Renn, Jürgen (ed) One hundred authors for Einstein. Wiley, 178–181. ISBN 3-527-40574-7
- ↑ Ohanian, Hans C. & Ruffini, Remo 1994. Gravitation and spacetime. Norton, table 4.4 on p. 200. ISBN 0-393-96501-5
- ↑ Stairs, Ingrid H. 2003. Testing general relativity with pulsar timing. Living Rev. Relativity 6. [1]
- ↑ Will, Clifford M. 2006. The confrontation between general relativity and experiment. Living Rev. Relativity. 9, 3.[2]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Gravity Probe B experiment The Einstein website from Stanford University
- Gravity for kids (useful Q & A)
- How stuff works: How does gravity work?
- NOVA - PBS NOVA. Galileo's experiments
- Gravity - Kepler and Newton: excellent summary
- Newton's Law of Universal Gravitation on Project PHYSNET
- PhysOrg.com. Alternative theory of gravity may explain large structure formation—without dark matter


text:
Салауат Юлаев проспектында авария булған, бер кеше йәрәхәтләнгән
Салауат Юлаев проспектында авария булған, бер кеше йәрәхәтләнгән Фото: Өфөләге Граждандарҙы яҡлау идаралығы видеоһынан скриншот
ӨФӨ, 2018 йыл, 17 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.Бөгөн иртән Салауат Юлаев проспектында авария булған — юғары тиҙлектә елдергән «Тойота Камри» бағанаға бәрелгән.
Иртәнге сәғәт 6 тирәһендә шаһиттар Өфөләге Граждандарҙы яҡлау идаралығына юл фажиғәһе тураһында хәбәр иткән. Тиҙ арала урынға килеп еткән патруль-ҡотҡарыу отряды хеҙмәткәрҙәре водителгә һәм пассажирға тәүге ярҙам күрһәткән.
Тикшерелмәгән мәғлүмәттәр буйынса, «Тойота Камри» водителе инспекторҙың туҡтарға тигән талабын үтәмәгәнлектән, эҙәрлекләү тураһында ҡарар ҡабул ителгән. Баҡалы урамы янындағы күпер аҫтында хоҡуҡ боҙоусы идара итеү һәләтен юғалтып, бағанаға бәрелгән. Һөҙөмтәлә машинаның алғы яғы ысҡынған һәм янып киткән.
http://www.bashinform.ru/news/1159255-v-ufe-na-prospekte-salavata-yulaeva-proizoshla-sereznaya-avariya-est-postradavshiy/


text:
Өфөлә республиканың 100 йыллығына арнап, муниципаль берәмектәр араһында иғлан ителгән “Башҡортостан тарихы биттәре” марафоны дауам итә.
2 октябрҙә Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында Бөрйән районы вәкилдәре сығыш яһай. Сара барышында район ойошмалары һәм предприятиеларының бай күргәҙмәһе, халыҡ ҡулланыуы тауарҙары, һынлы сәнғәт өлгөләре, ҡортсолоҡ продукцияһы, сувенирҙар, милли ризыҡтар менән танышыу, уларҙы һатып алыу мөмкин буласаҡ. Артабан киске сәғәт 7-лә филармония сәхнәһендә Бөрйәндең үҙешмәкәр коллективтары һәм халыҡ таланттары ҡатнашлығында ҙур концерт көтөлә.
Шулай уҡ байрам сиктәрендә төшкө сәғәт 2-нән филармония алдындағы майҙанда бал йәрминкәһе ойошторола.


text:
Рәсәй Федерацияһының Дәүләт Думаһы депутаты Зариф Байғусҡаров “Башинформ” агентлығында үткән матбуғат конференцияһында шулай тине.
Зариф Закир улы, яҙғы сессияла закондар сығарыу эшмәкәрлегенә йомғаҡ яһап, үҙе шәхсән биш закон проекты эшләүҙә, тағы 23-өндә авторҙаш булыуын, 53-өнә төҙәтмәләр индереүҙә ҡатнашыуын билдәләне.
Депутат әйтеүенсә, һәр закон кешенең йәшәү рәүешен яҡшыртырға тейеш. Был йәһәттән үткән осорҙа шаҡтай ыңғай күренештәр бар. Мәҫәлән, бөгөн күп функциялы үҙәктәр халыҡҡа уңайлы хеҙмәт күрһәтә. Әммә бығаса райондарҙа уларҙа дәүләт пошлинаһын түләү өсөн махсус урындар булманы. Ошо сәбәпле ауылдан килеүселәрҙең күп ваҡыты сарыф ителде.
Кәмселекте бөтөрөү маҡсатында, үҙәктәрҙең үҙендә үк түләүҙе башҡарыу өсөн махсус закон ҡабул ителгән. Ә ул нисек тормошҡа ашырыла һуң? Зариф Закир улы МФЦ-лар буйынса тикшереү үткәреп, республикала был эш тейешле кимәлдә башҡарылмауын асыҡлаған. Әлеге ваҡытта саралар күрелә.
Депутат тормошобоҙҙа йыш осраған күңелһеҙ күренештәрҙе закон тарафынан көйләү йәһәтенән комитеттың һөҙөмтәле эшмәкәрлеге хаҡында бәйән итте. Мәҫәлән, белем биреү өлкәһендә ҡыуаныслы һөҙөмтәләргә өлгәшелгән. Мәғлүм булыуынса, XI класты тамамлағандарға Берҙәм дәүләт имтиханы ойошторған өсөн уҡытыусыларға өҫтәмә аҡса түләнһә лә, туғыҙынсынан һуң дөйөм дәүләт имтиханы алыусыларға бындай саралар ҡаралмағайны. Зариф Закир улы комитеттың ошо мәсьәләне күтәреп, уңышлы ҡабул ителеүе хаҡында белдерҙе. Яңы закон 2019 йылдың 1 ғинуарынан үҙ көсөнә инә. Шулай уҡ туған телдәрҙе яҡлау, был юҫыҡтағы законды камиллаштырыу буйынса ла шаҡтай мөһим эштәр башҡарылған.
Депутат бөгөнгө матбуғат саралары хаҡында ла үҙ фекерен еткерҙе. “Райондарҙа күп йөрөгәс, халыҡ менән аралашҡас, белеп, күреп торам: интернет заманы булһа ла, өлкән быуын башлыса гәзит-журнал уҡый. Шуға үҙем мохтаждарға ваҡытлы матбуғат сараларына подписка бүләк итәм. Бүтәндәр ҙә ошондай алым менән, беренсенән, халыҡты ҡыуандырһа, икенсенән, баҫмаларҙың тиражын арттырыуға ҙур өлөш индерер ине”, – тине ул.
Юл ҡағиҙәләре боҙған өсөн штраф быға тиклем дөйөм ҡаҙнаға китһә, киләһе йылдан улай булмаясаҡ. Депутаттарҙың тырышлығы менән хәҙер был аҡса бары урындағы юлдарҙы төҙөкләндереүгә йүнәлтеләсәк.
Конференцияла ҡатнашыусылар Зариф Закир улының социаль селтәрҙәр менән дуҫлығы хаҡында ла ҡыҙыҡһынды.
– Башлыса “Бәйләнештәр” сайтында, “Фейсбук”та ултырам, – тине ул. – Тәүҙә ярҙамсым бар ине, әммә был алым оҡшаманы. Хәҙер тулыһынса үҙем күҙәтәм.


text:
- Подробности
- Просмотров: 383
КЕСЕРТКӘН БИҘГӘГЕ (лат. urtica — кесерткән), тире ауырыуы, күбеһенсә аллергик, тән тиреһенә йәки лайлалы тиресәләргә ҡапыл күберсектәр ҡалҡып сығыу м‑н билдәләнә. К.б. аллергик, псевдоаллергик һәм паразитар ауырыуҙарға бәйле төрҙәрен айыралар. Киҫкен һәм хроник формаларҙа үтә. К.б. үҫешенә аш һеңдереү һәм гепатобилиар системаларҙағы хроник инфекция сығанаҡтары, аллергендар (медикаментоз, аҙыҡ, һеркә, саға торған бөжәктәр ағыуы һ.б.), химик матдәләр, физик йоғонто (ультрафиолет нурланыш, һыуыҡ) һ.б. булышлыҡ итә. Төп симптомдары: тоноҡ алһыу төҫтәге йомро йәки башҡа формалағы күберсектәр, йыш ҡына бергә ҡушылып ҙур зарарланған урындар барлыҡҡа килтерәләр, ҡысыталар. К.б. йыш ҡына Квинке шешенеүе м‑н оҙатыла. Диагностика өсөн лаб. тикшереүҙәр (ҡан анализы), аутосыворотка ҡулланып тире аша тикшереү һәм провокацион (физик йөкләнеш) тестар һ.б. мәғлүмәттәр файҙаланыла. Дауалау: организмдан аллергенды сығарыу, антигистаминлы, шешеүгә ҡаршы һ.б. препараттар ҡулланыу. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: тамаҡ шешеү, коллапс (анафилактик шаңҡыу), ашҡаҙан-эсәктәрҙән ҡан китеү. Иҫкәртеү: К.б. үҫешенә булышлыҡ иткән факторҙарҙы бөтөрөү, хроник ауырыуҙарҙы дауалау һ.б. Ауырыуҙы диагностикалау, иҫкәртеү һәм дауалау ысулдарын камиллаштырыу б‑са фәнни тикшеренеүҙәр Медицина университетында алып барыла: нефтехимия пр‑тиелары эшселәрендә К.б. барлыҡҡа килеүе (Ә.Н.Бикбулатова), ауырыуҙың организмға дарыу препараттары тәьҫире арҡаһында үҫеүе (Д.Н.Лазарева һ.б.) сәбәптәре, Башҡортостандың төрлө р‑ндарында К.б. эпидемиологияһы (Х.Х.Ганцева) тикшерелә, К.б. дифференциаль диагностикалау өсөн тикшереүҙең хемилюминесцент ысулдары өйрәнелә (В.М.Друх).
Х.Х.Ганцева
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
1924 йыл
1924 (бер мең туғыҙ йөҙ егерме дүртенсе) йыл — кәбисә йыл, григориан календары буйынса шишәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1924 йылы, 2 мең йыллыҡтың 924 йылы, XX быуаттың 24 йылы, XX быуаттың 3 ун йыллығының 4 йылы, 1920 йылдарҙың 5 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мөстәҡимов Зәйнулла Мөстәҡим улы — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
- 5 февраль — Мөхәмәтйәнов Шәкирйән Юныс улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
- 22 март — Ёлкин Иван Сергеевич, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
- 3 апрель — Сәйетов Ғабдулхай Сәйет улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
- 5 апрель — Домашников Борис Фёдорович, СССР-ҙың халыҡ рәссамы.
- 7 апрель — Өмөтбаев Рамаҙан Ғимран улы, Башҡортостандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы һәм публицист.
- 2 май — Ғиләжетдинов Тажетдин Баһауетдин улы (1924—2012), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
- 28 май — Шәриф Бикҡол, яҙыусы, РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
- 22 август — Аҡназаров Зәкәриә Шәрәфетдин улы, совет дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре. 1962—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе.
- 28 август — Сабир Йыһаншин, партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим, 1971—1985 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы мәғариф министры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Педагогия фәндәре кандидаты.
- 29 август — Суфиян Поварисов, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2011).
- 10 октябрь — Аскин Ғәйфетдин Ғәфиәт улы (1924—2007), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
- 24 декабрь — Миржанова Сәриә Фазулла ҡыҙы, башҡорт тел белгесе, төркиәтсе, филология фәндәре докторы.
- 25 декабрь — Аҡтуғанов Мәхмүт Сафа улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
Вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 21 ғинуар — Владимир Ильич Ленин, совет дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре, революционер, большевиктар фирҡәһен ойоштороусы, Халыҡ Комиссарҙары Советының (СССР һәм РСФСР хөкүмәтенең) председателе.
- 21 декабрь — Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы, революционер, партия һәм дәүләт эшмәкәре, яҙыусы.


text:
Монголдар
Монго́лдар (монг. монголчууд) — монгол телдәрендә һөйләшеүсе һәм күп быуатлы уртаҡ тарих, мәҙәниәт, ғөрөф-ғәҙәттәр менән тығыҙ бәйле ҡәрҙәш халыҡтар төркөмө. ҠХР-ҙа, Монголияла һәм Рәсәй Федерацияһы төбәктәрендә — Бүрәт Республикаһында, Ҡалмыҡстанда, Иркутск өлкәһендә, Байкал аръяғы крайында йәшәйҙәр[4].
10 миллиондан ашыу кеше үҙен монгол тип һанай. Шуларҙың 3 миллионы — Монголияла, 4 миллионы — Эске Монголияла, 3 миллионға тиклем — Ҡытайҙың Ляонине, Ганьсу һ. б. провинцияларында, Синьцзян-Уйғыр автономиялы районыда йәшәй.
Монгол халыҡтары составына тел билдәләре буйынса түбәндәге этник төркөмдәр инә: халха-монголдары, тарбаргуты, бүрәттәр, таройраты(ҡалмыҡтар), көньяҡ монголдар (чахарҙар, хорчиндар, харачиндар, арухорчиндар, тумэттар, джалайттар, авгалар, авганарҙар, баариндар, чипчиндар, му-мянгаттар, наймандар, аохандар, оннюттар, дурбэн-хухэттар, ураттар, горлостар, ордосцтар, хонгираттар, джаруттар, узумчиндар, хэшигтендар, хучиттар), шулай уҡ монгорҙар (ту), даурҙар, дунсяндар, баоаньдар. Согво-аригиҙар тибет телендә һөйләшә. Афғанстандағы моғулдар һәм хазарҙар ҙа монгол сығышлы, әммә бер нисә быуат иран телле мосолман булып йөрөйҙәр.
Йөкмәткеһе
Атамаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тикшеренеүселәрҙең ҡайһы берҙәре (мәҫ. Н. Ц. Мункуев), монгол этнонимы беренсе тапҡыр «Цзю Тан шу» Ҡытай сығанағында («Старая история династии Тан», 945 йылдан төҙөлә башлаған) «мэн-у ши-вэй» — «монгол-шивэйҙар» формаһында һәм «Синь Тан шу» («Новая история [династии] Тан», 1045—1060 йылдарҙа төҙөлә) сығанаҡтарында «мэн-ва бу» — «мэн-ва ҡәбиләһе» формаһында осрай. XII быуаттың төрлө кидань һәм ҡытай сығанаҡтарында был ҡәбиләләр өсөн мэнг-ку, мэнгули, мангуцзы, мэнгу го[5]:238 атамалары ҡулланыла.
«[…] XII быуатта Хабул-хандың [сн. 1] аҡһөйәктәр ырыуы Борджигин атамаһын йөрөтә һәм монгол атамаһын бер нисә күрше ырыу һәм ҡәбиләне үҙенә буйһондороп, 1130 йылда бер ырыу-олоҫ, бер сәйәси бөтөнлөк булдырғандан һуң ала; ошо олоҫҡа ниндәйҙер боронғо һәм бөйөк халыҡ йәки ырыу хөрмәтенә монгол атамаһы бирелә […]»
— монголдар тарихын өйрәнеүсе Б. Я. Владимирцов
Күрәһең, мангут ырыуы (монг. мангуд) монголдарҙың боронғо атамаһы булғандыр ҙа[6].
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҙәк Азияла беҙҙең эраға тиклем II—I меңъйыллыҡтарҙа йәшәгән протомонгол ҡәбиләләре таш плитка ҡәберлектәр мәҙәниәтенә нигеҙ һала[7][8]. Беҙҙең эраға тиклем 209-сы йылда Модэ батша Монгол платоһында Хунну дәүләтен төҙөй (беҙҙең эраға тиклем 209 йылдан алып беҙҙең эраның II быуатына тиклем) башлай. Монгол ғалимдары Хуннуҙы протомонголдарға индерә. Сяньби дәүләте (93—234), Төньяҡ Вэй (386—534), Жужань ҡағанаты (330—555), Кидан (907—1125), Ҡараҡытай ханлығы (1125—1218) протомонгол дәүләттәре XIII быуатҡаса йәшәгән.
Хамаг Монгол[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XII быуатта өс йылға ҡушылған урында монголдарҙың дәүләт берәмеге — Хамаг Монгол («Все Монголы») олоҫо ойошторола. Уның беренсе хакимы Хабул-хан[сн. 1] була. Ул «Монголдарҙың серле һүҙе»нә («Сокровенное сказание монголов») ярашлы, нирун-монголдарҙың («таҙа монголдар»), 27 ҡәбиләһен берләштерә, улар араһында хиад-борджигиндар һәм тайджиуттар[5]:238-239 ҡәбиләләре өҫтөнлөк итә. Был монголдарҙан башҡа Хамаг Монгол берләшмәһенә инмәгән һәм Өс йылға менән күршеләш булған өлкәләрҙә күсмә тормош алып барыусы дарлекин-монголдары («ғөмүми монголдар») булған.
Монгол империяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIII быуатта монголдар Сыңғыҙхан һәм уның ике быуын вариҫтары етәкселегендә эпоханың иң әһәмиәтле империяһын төҙөй. Был ваҡытта ҡәбилә бүленеше бөтөрөлә һәм уның урынына потумэндар һәм ғәскәр төрҙәре буйынса бүленеш индерелә. Һөҙөмтәлә империя эпохаһына тиклем әһәмиәтле урын биләгән ҡәбиләләрҙең этнонимдары (мәҫәлән, салджиут) империя сигендә генә һаҡланып ҡала һәм дәүләт тарҡалғандан һуң уларҙы ғәскәри төр нигеҙендә барлыҡҡа килгән яңылары тулыландыра (мәҫәлән, торгоут шарайд, кубдут). Монголдарҙың билдәле бер өлөшө үҙен борджигиндарға — Сыңғыҙхандың һәм уның туғандарының вариҫтарына индерә.
Юань империяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIII быуат һуңында Сыңғыҙхандың ейәне Хубилай баш ҡалалары Пекин һәм Шанду булған Юань династияһына нигеҙ һала. Монгол аҡһөйәктәре араһындағы дошмандарын еңгәндән һуң ул үҙенә хәҙерге Монголияның ҙур территорияһын буйһондора. Монголдарҙың билдәле бер өлөшө хакимиәттең юғары ҡатламын һәм Хубилай, уның вариҫтары тарафынан йәлеп ителгән икенсе, монгол булмаған халыҡтар менән бер рәттән Ҡытайҙың эске ғәскәрен тәшкил итә. Һөҙөмтәлә Көньяҡ Ҡытайҙағы Юньнань монголдары кеүек халыҡ төркөмө барлыҡҡа килә. 1368 йылда монгол аҡһөйәктәре араһындағы үҙ-ара бәрелештәрҙән һуң, Чжу Юаньчжан ғәскәрҙәре монголдарҙы Ҡытайҙан төньяҡҡа ҡыуып, Пекинды ҡулына ала һәм Мин династияһын иғлан итә.
Монголдар Кесе хандар осоронда[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIV—XVII быуаттарҙа Монголия территорияһын чингисидтар һәм ойраттар — көнбайыш монголдары үҙ-ара бүлеп, яйлап ҡеүәтле Джунгар ханлығын төҙөй.
XVII—XIX быуаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1640 йылда һуңғы дөйөм монгол съезы үтә, уның эшендә халха-монголдар ҙа, ойраттар ҙа (шул иҫәптән, ҡалмыҡтар ҙа) ҡатнаша. 1670—1690 йылдарҙа ойрат лидеры Галдан-Бошогту Джунгарияла беренсе булып үҙен хан тип иғлан итә, Ебәк юлындағы ҡайһы бер ҡалаларҙы үҙенә буйһондора һәм Үҙәк Монголияға уңышлы походтар яһай. Кенәз-чингисидтар үҙҙәренең союздаштарына — маньчжурҙарға ярҙам һорап мөрәжәғәт итә, һуңғылары үҙ сиратында монголдар маньчжур императорының подданыйлығын алған шарттарҙа ғына ярҙам күрһәтергә ризалаша.
XVII быуатта монгол халыҡтарының ерҙәре һәм халыҡтары үҙҙәре лә ниндәйҙер дәрәжәлә Ҡытайға һәм Рәсәйгә буйһона. Цин империяһында Эске һәм Тышҡы Монголия монголдары төрлө кимәлдәге хоҡуҡтарғы эйә була һәм ирекле аралашыу мөмкинлеген юғалта. Һөҙөмтәлә айырым халыҡтар барлыҡҡа килә. Ҡатнашлыҡ һәм оҡшашлыҡтың күҙгә күренеп алмашыныуы күҙәтелә. Мәҫәлән, ер эшкәртеүсе дагурҙар хәҙерге Аги районы ерҙәрен Ҡытай ҡулында ҡалған территорияларын ташлап китергә тырышҡан, күсмә тормош алып барыусы бүрәттәр өсөн бушатып, Байкал аръяғынан Маньчжурияға күсә.
XX быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1911 йылда Эске Монголияның Маньчжурияның Цин империяһынан бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә, ә Рәсәйҙәге инҡилабтарҙан һуң РСФСР составында монгол халыҡтары йәшәгән Бүрәт-Монгол АССР-ы (1923) һәм Ҡалмыҡ АССР-ы (1935) автономиялы берәмектәре ойошторола. 1912 йылға тиклем Тыва Цин династияһы власы аҫтында була. Эске Монголия өсөн Ҡытай Республикаһында автономия иғлан ителә, һуңынан (1936—1945) уның территорияһының бер өлөшөндә Ҡытай менән һуғыш барышында япон милитаристары ярҙамында Мэнцзян («монгол сик буйы ерҙәре») дәүләте ойошторола. Уның башында борджигин кенәзе Дэмчигдонров тора. Был дәүләт Икенсе донъя һуғышында Японияның капитуляцияһынан һуң үҙенең йәшәүен туҡтата. Мэнцзян администрацияһының бер өлөшө Тайванға, бер ни тиклеме Монголияға ҡаса.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Population of China according to ethnic group 2010
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Бүрәттәрҙе, ҡалмыҡтарҙы һәм монголдарҙы индереп.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам.: см.
- ↑ Монголы // БРЭ. Т.21. М., 2013.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 Чингисиана: свод свидетельств современников / Пер., сост. и коммент. А. Мелехин — М.: Эксмо, 2009. — 728 б. — ISBN 978-5-699-32049-3.
- ↑ История Монголии (2003) Том 2
- ↑ Н. Наваан, Бронзовый век Восточной Монголи
- ↑ История Монголии, Том I, 2003
Төшөрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Первый хан улуса Хамаг Монгол («Все Монголы») в долине рек Онон, Керулен и Туул в XII веке, дед Чингисхана (Тэмужина).
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Штайндорф Л. Чужая война: военные походы монголов в 1237—1242 г. в хронике Фомы архидиакона Сплитского //Древняя Русь. Вопросы ми. 2008. № 4 (34). С. 18-29
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Фотокаталог Музея антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамера) РАН
- Карты с долей народов по уездам КНР


text:
Ҡуянтау ауылы эргәһендәге “Аҡъял” ипподромында Рәсәй, республика, төбәк-ара ат спорты ярыштары ойоштороу бөгөн инде матур йолаға әүерелде. Бынан дүрт йыл элек ул саҡтағы Баймаҡ тәжрибә хужалығы директоры И.Х. Ситдыҡовтың тырышлығы менән төҙөлгән был ипподром районда ат спортын үҫтереү йүнәлешендә яһалған мөһим аҙымдарҙың береһе булды. Бына шул ваҡыттан алып “Аҡъял” Баймаҡ районы ғына түгел, ә Урал аръяғы төбәгенең, хатта Башҡортостан һәм күрше өлкәләрҙең ат спортын яратыусыларын үҙенә туплаған үҙәккә әйләнеп бара. Быйылғы ат спорты ярыштары Республика көнөнә һәм 1812 йылда еңеүҙең 200 йыллығына арналды һәм юғары кимәлдә үтте. Бәйгене Баймаҡ районы хакимиәте ойошторҙо. Әйткәндәй, “Аҡъял”дағы ярыштарға тамаша ҡылырға Сибай ҡалаһы, Бөрйән районы хакимиәттәре башлыҡтары, бихисап ҡунаҡтар һәм райондың халыҡ хужалығы тармағы ветерандары килгәйне.
Ат спорты ярыштарының көсөргәнешле һәм мауыҡтырғыс буласағы алдан төҫмөрләнде. Исемдәре Башҡортостанда ғына түгел, ә Рәсәй кимәлендә лә билдәле булған ат спорты мастерҙарының, арғымаҡтарҙың һәм юртаҡтарҙың ҡатнашасағы шуға ишара ине. Республикала үткән бәйгеләрҙә алдынғылыҡты бирмәгән “Аҡморон” АХК-һының Алтынай, Орлик, Север, Мустанг ҡушаматлы менге аттарының, “Баймаҡ” ҒПБ-һының Клайпеда, Норильск, Камгия, Нежная ҡушаматлы юртаҡтарының старт һыҙығына баҫыуы был ярыштарға үҙенсәлекле биҙәк өҫтәне, уны мауыҡтырғыс тамашаға әүерелдерҙе.
Ярыштарҙы асыу тантанаһында сығыш яһап, муниципаль район хакимиәте башлығы И.Х. Ситдыҡов ат спортының районда киң үҫеш ала барыуын һыҙыҡ өҫтөнә алды, бәйгеселәргә һәм халыҡҡа БР Хөкүмәтенең, “Аҡбуҙат” ипподромы етәкселегенең сәләмдәрен еткерҙе.
Ат спорты ярыштары 11 заезда үткәрелде. Юртаҡтар өсөн 8 заезд ойошторолдо, ҡалған бәйгеләрҙә менге аттары көс һынашты. Шуныһы үҙенсәлекле, һәр бәйге арҙаҡлы яҡташтарыбыҙ иҫтәлегенә һәм күренекле даталарға арнап үткәрелде. 1812 йылда еңеүҙең 200 йыллығына, Республика көнөнә, Баймаҡ ҡалаһы ойошторолоуына – 75, Баймаҡ ҡойоу-механика заводына 100 йыл тулыуға арналған, Социалистик Хеҙмәт Геройҙары Риза Яхин, Фира Ниғмәтуллина, башҡорт халҡының арҙаҡлы улы Алдар батыр, афған яуы ҡаһарманы Дамир Самарбаев, мәғариф ветераны Төхвәт Аслаев иҫтәлектәренә ярыштар ойошторолдо.
Әйтергә кәрәк, баймаҡтар ярыштарҙа һынатманы. Төрлө заезда үткәрелгән юртаҡтар бәйгеһендә “Баймаҡ” ҒПБ-һының Клайпеда, Норильск, Камгия, Гранит һәм Нежная ҡушаматлы аттары иң көслөләре булып сыҡты. Уларҙы ярыштарға танылған мастерҙар Снежана менән Рәмзил Таймасовтар әҙерләгән. Силәбе өлкәһенең төрлө райондарынан килгән юртаҡтар ҙа уңышлы сығыш яһаны.
Шулай ҙа менге аттар сабышы ат ярыштарының иң мауыҡтырғыс өлөшө булды һәм уның биҙәгенә әүерелде. 2000 метрға уҙышыуҙа “Юлыҡ” ЯСЙ-һының Ислам Байсурин идара иткән Отрада ҡушаматлы бейәһе иң етеҙе булып сыҡты. “Баймаҡ” ҒПБ-һының Габриель (Илназ Алтыншин), “Аҡморон” АХК-һының Гриф (Салауат Әбдрәшитов) ҡушаматлы менге аттары артабанғы урындарҙы бүлеште.
Баймаҡ районының башҡорт тоҡомло аттары өсөн айырым заезд ойошторолғайны. Шуныһы үкенесле, республикала иң күп йылҡы малы аҫралған һәм ат спорты үҫешкән төбәк был бәйгегә ни бары 7 арғымаҡ ҡына ҡуя алды. Улар 4000 метр араға ярышты. Көсөргәнешле бәйгелә былтырғы республика чемпионы, “Аҡбуҙат” ипподромында үткән ярыштарҙа төп призды яулаған “Аҡморон” АХК-һының Алтынай ҡушаматлы арғымағы (һыбайлыһы Фәрит Яҡупов) берәүҙе лә алдына сығарманы. Ошо уҡ хужалыҡтың Север (Фәнис Баҡтыбаев), Орлик (Рөстәм Моратов), Сапсал (Динар Вәлиев) ҡушаматлы аттар ҙа һынатманы һәм артабанғы призлы урындарҙы яуланы.
Менге аттар өсөн үткәрелгән аламан бәйгелә лә аҡморондар ҙур уңышҡа өлгәште. Салауат Әбдрәшитовтың Мустангы менән Динар Вәлиевтың Корнеты 6000 метрлыҡ ауыр дистанцияла еңеүселәр булып танылды. Әйткәндәй, 1-се урынға бүләк тә елле булды – Салауат Әбдрәшитовҡа ҡолон тапшырылды.
Бәйге еңеүселәре муниципаль район хакимиәте һәм спонсорҙар әҙерләгән Почет грамоталары һәм аҡсалата премиялар менән бүләкләнде. Ат спорты тамашаһы ваҡытында район халыҡ ижады үҙәге артистары тарафынан матур концерт номерҙары күрһәтелде, Ҡуянтау ауылының “Сударушки” ансамбле сығыш яһаны. Йәмәғәт туҡланыуы предприятиелары ла эшләне.
Ғөмүмән, бик тә ойошҡанлы, мауыҡтырғыс үтте был ат спорты байрамы. Ул был спорт төрөнөң районда һуңғы йылдарҙа киң үҫеш ала барыуын тағы бер ҡат иҫбатланы, бәйгеселәрҙе яңы үрҙәргә рухландырҙы. Шул уҡ ваҡытта Урал аръяғы төбәген иҡтисади үҫтереүҙең уртаса сроклы комплекслы программаһын тормошҡа ашырыу маҡсатында ипподромды яңы кимәлгә күтәреү буйынса эштәр алып барылыуы ла ҙур хуплауға лайыҡ. Ҡаланың 75 йыллығын лайыҡлы ҡаршы алыу сиктәрендә киләһе йылда Ҡуянтауҙа заман талаптарына яуап биргән ипподром барлыҡҡа киләсәк. Әле был тәңгәлдә проект эштәре алып барыла.
Азамат Мөхәмәтшин.
Айбулат Ишназаров фотоһы.


text:
Бөрөлә заманса перинаталь үҙәк барлыҡҡа киләсәк
Бөрөлә заманса перинаталь үҙәк барлыҡҡа киләсәк Фото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2018 йыл, 21 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Граждандарҙы ҡабул итеү барышында Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитовҡа Бөрөлә йәшәүсе Вера Цирульникова мөрәжәғәт итте. Ул ҡалала ҙур перинаталь үҙәк төҙөү кәрәклеге хаҡында һөйләне.
Уның һүҙҙәренсә, ҡулайлаштырылған иҫке бинала урынлашҡан урындағы бала табыу йорто Башҡортостандың төньяғындағы биш район халҡын хеҙмәтләндерә һәм ғәмәлдә туп-тулы. Палаталарҙа тығыҙ, медицина персоналдарына эш йөкләмәһе юғары.
— Был проблема күптән бар, – тип аңлатты Вера Цирульникова. – Ошондай шарттарҙа өс балам донъяға килде. Бала табырға ниәтләнгән йәш ғаиләләр заманса һәм уңайлы бала табыу йортона килһен ине.
Республика етәксеһе Бөрөлә перинаталь үҙәк төҙөлөшө хаҡында ҡарар ҡабул ителеүен, оҙаҡламай проект эштәре башланыуын хәбәр итте.
— Һеҙҙең исемдән Бөрө халҡын ышандыра алам. 2018 йылда яңы үҙәк проектлай башлайбыҙ, ә 2019 йылда төҙөй башлайбыҙ, – тине Рөстәм Хәмитов. – Объект иһә, ғөмүмән әйткәндә, арзан түгел – 400 миллион һум. Әммә беҙ нимәгә барғаныбыҙҙы аңлайбыҙ. Аҡса тулы күләмдә күҙалланған. 2020 йыл аҙағына төҙөлөштө тамамларға тырышырбыҙ.
Уның һүҙҙәренсә, яңы перинаталь үҙәк республиканың төньяғында йәшәүселәрҙе хеҙмәтләндерәсәк.
http://www.bashinform.ru/news/1132265-v-birske-poyavitsya-sovremennyy-perinatalnyy-tsentr/


text:
Зина – ҙур гонаһ
Зина – ҙур гонаһ
Исламда иң ҙур гонаһтарҙың береһе булып зина тора. Был гонаһлы ғәмәл әҙәм балаларын бик түбән дәрәжәгә төшөрә. Был хаҡта Аллаһы Тәғәлә Ҡөръәндә былай ти: “Зина ҡылыу кеүек фәхеш эштәрҙең асыҡ эшләнә торғандарына ла, йәшерен эшләнә торғандарына ла яҡын бармағыҙ...” (“Әл-Исра” сүрәһе, 17:32)
Был аятта оло һәм кесе зина тураһында һүҙ бара. Икеһенән дә йыраҡ булыу кәрәк (үбеү, ҡарау кеүек зиналарға яҡын килмәү).
Пәйғәмбәребеҙ ﷺ әйтеүенсә, ҡулдар, аяҡтар һәм күҙҙәр зина ҡыла алалар. Шуға күрә ҡарарға ярамай торған нәмәләргә күҙҙе йомоу, күрһәтергә ярамаған ағзаларҙы йәшереү кәрәк.
Аллаһы Тәғәлә ирҙәргә һәм ҡатын-ҡыҙҙарға хәрәм әйберҙәргә ҡарауҙан тыйған, ғәүрәттәребеҙҙе зинанан һаҡларға ҡушҡан.
Юғары дәрәжәле бер сәхәбә былай тигән: “Зинанан йыраҡ булығыҙ, сөнки зина үҙе менән алты афәт алып килә: өсәүһе – был донъяла, һәм өсәүһе – әхирәттә. Донъялағы афәттәргә килгәндә, ризыҡтың тар булыуы, ғүмерҙең ҡыҫҡарыуы, йөҙҙөң ҡарайыуы. Әхирәт афәттәре ошолар: Аллаһтың асыуы, ҡаты һорау алыныуы һәм ахыр сиктә тамуҡҡа эләгеүе.
Көндәрҙән бер көндө Муса ғәләйһиссәләм Аллаһынан һораған: “Йә Раббым, зина ҡылыусыға ниндәй яза булыр?” Шунда Аллаһы Тәғәлә әйткән: “Беҙ ҡиәмәт көнөндә зина ҡылыусыға махсус уттан яһалған күлдәк кейҙерербеҙ, шул күлдәктән хатта ҙур тауҙар ҙа туҙанға әйләнер”. Иблискә бер боҙоҡ фәхеш ҡатын-ҡыҙ мең боҙоҡ иргә ҡарағанда күпкә һөйкөмлөрәк. Сөнки бер боҙоҡ ҡатын меңдән артыҡ ирҙе аҙҙырырға мөмкин.
Мөхәммәт салләллаһү ғәләйһи үә сәлләм әйткән: “Зина таралһа, афәттәр күбәйер һәм дауалай алмаҫлыҡ ауырыуҙар барлыҡҡа килер. Бөгөнгө көндә дауаһы булмаған ауырыуҙар арта бара. Бының төп сәбәбе фәхеш кеүек насар ғәмәлдәр икәнен күптәр аңламай. Аллаһ ғазаплаһа ҡаты ғазаплай, тик Раббыбыҙ сабыр итә: “Ҡолдарым тәүбәгә килмәҫме икән”, — ти.
Йәнә, Пәйғәмбәребеҙ (с.ғ.с.) былай тигән: “Кем дә булһа зина ҡылһа – уның иманы сығыр һәм күләгә һымаҡ башы өҫтөндә булыр, ә шул ғәмәлен (йәғни зинаны) тамамлағас, иманы кире ҡайтыр.” Уйланырға урын күп. Ғалимдарҙың һүҙҙәренә ҡарағанда, әгәр кеше зина ваҡытында үлһә, донъянан иманһыҙ киткән булып һаналыр.
Тарихҡа күҙ һалайыҡ. Лут ғәләйһиссәләм заманында ирҙәр бер-береһе менән яҡынлыҡ ҡылған. Ике ирҙең енси мөнәсәбәткә инеүе – зинан да ҙурыраҡ гонаһ. Әнәс ибн Мәлик (Аллаһ унан раҙый булһын) риүәйәт итә, Мөхәммәт ғәләйһиссәләм әйткән:
“Әгәр бер ир кеше икенсе бер ир менән зина ҡылһа – йәннәттең еҫен дә һиҙмәҫ, уның еҫе 500 йыллыҡ сәфәр йыраҡлығында ғына һиҙелер”.
Шулай уҡ тағы бер риүәйәт килә: “Әгәр берәй ҡатын енси теләк менән берәр егетте үпһә, был ҡатынды Аллаһ 500 йыл буйы ыҙа сиктерер, әгәр бер егет берәй ҡыҙҙы (никахһыҙ көйө) енси теләк менән үпһә – ул етмеш саф ҡыҙ менән зина ҡылған кеүек булыр, ә кем саф, йәғни бер кем дә теймәгән ҡыҙ менән зина ҡылһа – етмеш мең ҡатын-ҡыҙ менән зина ҡылған кеүек гонаһлы булыр”.
Уйлаған уйҙарыбыҙға ла иғтибар итеү бик мөһим. Сөнки кешенең башында ниндәй генә уйҙар йөрөмәй. Берәр ҡатын-ҡыҙ менән зина ҡылыу тураһында уй булырға мөмкин. Был осраҡта зина ҡылмаһаң да, ҡылған кеүек гонаһ яҙыла. Бысраҡ уйҙарҙан арынырға кәрәк. Ни тиклем уйҙар саф, таҙа, тирә-яҡ донъя ла шул тиклем яҡтыраҡ булыр.
Мөхәммәт ғәләйһиссәләмдән һорағандар: “Кешене йәһәннәм әһелдәре рәтенә эләгеүенә нимә этәрә?” Аллаһ рәсүле былай тип яуап биргән: “Тәндең ике өлөшө: ауыҙ (тел) һәм бот араһындағы ағза”.
Пәйғәмбәребеҙ (с.ғ.с) бер сәхих хәҙисендә әйтә: “Кем яңаҡ араһындағыһын (йәғни телен) һәм аяҡ араһындағыһын хәрәмдән һаҡлай, мин уға ожмах вәғәҙә итәм”.
Мөхтәрәм мосолман ҡәрҙәштәр! Аллаһ беҙгә динебеҙҙе юҡтан ғына бирмәне. Кешеләр фани донъяла ла, мәңгелек йортобоҙ – әхирәттә лә бәхетле булһындар өсөн Раббыбыҙ Ислам динен яралтты. Әҙәм балалары дөрөҫ йәшәһендәр, Хаҡ Тәғәләнең бойороғон үтәһендәр, тыйғанынан тыйылһындар, гонаһ-хаталарҙан, айырыуса, зина кеүек әшәке ғәмәлдәрҙән йыраҡ булһындар һәм бәхеткә ирешһендәр, тине. Аллаһты, пәйғәмбәрҙәрҙе, фәрештәләрҙе, изге китаптарҙы танымаған кеше бәхетле була алмай. Диндән йөҙ сөйөргән әҙәм заты үҙ үҙенә зыян килтерә. Аллаһ бит бәндәһенә тик яҡшылыҡ ҡына теләй.
Шайтан үәсүәсәһенә бирешмәйек, йәмәғәт. Нәфсебеҙҙе тәрбиәләйек. Аллаһтың рәхмәтенә ирешкәндәрҙән булырбыҙ, иншәәАллаһ!
Айгиз БУРАНҒОЛОВ
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 09.08.2018 в 23:49, и размещена в категории вәғәздәр. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 226
УРАЛ ЯНЫ СЫУАШ ПЕДАГОГИЯ ТЕХНИКУМЫ. 1918 й. Өфөлә сыуаш уҡытыусылар семинарияһы булараҡ асыла, 1920 й. алып 3 йыллыҡ пед. курстары, 1922 й. — У.я.с.п.т., 1937 й. башлап пед. уч‑щеһы. 1930 й. Бәләбәй ҡ. күсерелә, 1941 й. Бәләбәй пед. уч‑щеһы (ҡара: Бәләбәй педагогия колледжы) составына инә. Сыуаш һәм мордва (1930 й. алып) бүлектәре эшләй. Уҡытыу көндөҙгө, ситтән тороп уҡыу һәм экстернат формаһында түбәндәге һөнәрҙәр б‑са алып барыла: башланғыс кластар уҡытыусыһы, мәктәпкәсә учреждениелар тәрбиәсеһе (1932 й. алып). Тыуған яҡты өйрәнеү музейы, тегеү, ағас эше һәм китап төпләү оҫтаханалары, китапханаһы, 3 ятағы, йәшелсә баҡсаһы була. Уҡыу йорто м‑н Г.И.Комиссаров, П.М.Миронов, А.Э.Тюлькин һ.б. эшмәкәрлеге бәйле. 800‑ҙән ашыу белгес әҙерләнгән, улар араһында П.Е.Васильев, Ф.Н.Вуколов‑Эрлик, А.И.Тимофеев.
А.А.Кондратьев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Фарсы ҡултығы
Фарсы ҡултығы[4] (фарс. خلیج پارس, Фарс[5]) — Иран һәм Ғәрәбстан ярымутрауы араһындағы ҡултыҡ. Ормуз боғаҙында Оман ҡултығы һәм Һинд океаны менән менән тоташҡан. Гидрологик режим буйынса диңгеҙ булып иҫәпләнә[6].
Йөкмәткеһе
Фарсы ҡултығы ярында урынлашҡан илдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Оман, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Сәғүд Ғәрәбстаны, Ҡатар, Бахрейн, Кувейт, Ираҡ һәм Иран.
Фарсы ҡултығына ҡойоусы йылғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шатт-эль-Араб һәм уға ҡушылып аҡҡан Тигр һәм Евфрат йылғалары.
Атамаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡултыҡтың атамаһы ғәрәп илдәре араһында бәхәс тыуҙыра. Уларҙың күбеһе ҡултыҡты Ғәрәп ҡултығы тип атау яғында.
Флора[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фарсы ҡултығы һыу үҫемлектәренә симбиоз хасил итә. Сөсө һыу менән тоҙло һыуҙың ағымдарының ҡушылыуы күп крабтар, ваҡ балыҡтар, бөжәктәр өсөн питомник булып тора. Ә был ваҡ балыҡтар һәм бөжәктәр менән күп һанлы ҡоштар туйына.  Ҡалып:Цитируют web
Регион[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гидрологик, гидрохимик һәм башҡа параметрҙар буйынса Фарсы ҡултығы диңгеҙҙәргә инә. Ҡултыҡ геополитик яҡтан бик мөһим булған нефть ятҡылыҡтарына бай. Шуға бәйле 1991 йылдағы һуғыш Фарсы ҡултығы һуғышы тип аталды.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Kämpf, Jochen; Sadrinasab, Masoud (2005.), str. 130.
- ↑ CIA: Coastline (2012.)
- ↑ Smith, Robert W. (11.9.1981.), str. 11.
- ↑ Словарь географических названий зарубежных стран / отв. редактор А. М. Комков — 3-е изд., перераб. и доп. — М.: Недра, 1986. — Б. 279.
- ↑ Инструкция по русской передаче географических названий Ирана. — М.: Наука, 1979. — С. 49.
- ↑ БСЭ
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Персидский залив // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Персидский залив


text:
Башҡортостан бюджеты 19 миллиард һумға арта
Башҡортостан бюджеты 19 миллиард һумға арта Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 17 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттары алдағы пленар ултырышта быйылғы бюджеттың килем өлөшөн 19,13 миллиард һумға арттырыуҙы күҙ уңында тотҡан «2018 йылға һәм 2019, 2020 йылдарҙың план осорона Башҡортостан Республикаһының бюджеты тураһында» Башҡортостан Республикаһы Законына үҙгәрештәр индереү тураһында» закон проектын ҡарарға ниәтләй.
«16,48 миллиард һум күләмендәге ошо аҡсаның төп өлөшөн ойошмалар табышына һалым тәшкил итә, – тине Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы Ҡоролтай рәйесе Константин Толкачев. – Бынан тыш, төбәккә федераль ҡаҙнанан 2,46 миллиард һум өҫтәмә субвенциялар бүленә, Торлаҡ-коммуналь хужалыҡты реформалауға булышлыҡ итеү фонды линияһы буйынса керемдәр күләме 126 миллионға күберәк, социаль йүнәлешле коммерцияға ҡарамаған ойошмаларға субсидиялар биреү өсөн Социаль маҡсатлы программалар фондынан 30 миллион. Өҫтәмә килемдәр коммуналь инфраструктура ҡоролмаларын яңыртыуға, республиканың 100 йыллығы уңайынан объекттар төҙөүгә һәм реконструкциялауға, республиканың агросәнәғәт комплексына дәүләт ярҙамына, халыҡҡа юғары технологиялы медицина ярҙамы күрһәтеүгә, төрлө тармаҡта эшләгән хеҙмәткәрҙәрҙәрҙең эш хаҡын арттырыуға йүнәлтелә».
http://www.bashinform.ru/news/1159342-byudzhet-bashkortostana-uvelichitsya-na-19-milliardov-rubley/


text:
Өфө Дәүләт автоинспекцияһы «Бурыслы» операцияһын башланы
Өфө Дәүләт автоинспекцияһы «Бурыслы» операцияһын башланы Фото: автор
ӨФӨ, 2017 йыл, 19 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
17-26 октябрҙә Өфөлә «Бурыслы» операцияһы уҙа. Баш ҡаланың Дәүләт автоинспекцияһы матбуғат хеҙмәте мәғлүмәте буйынса, Рәсәйҙең Административ хоҡуҡ боҙоуҙар тураһында кодексында ҡаралған административ штрафты ваҡытында түләмәгән өсөн «административ язаны башҡарыуҙан баш тартыу» статьяһы буйынса гражданға ҡарата административ эш ҡуҙғатыла.
Статья икеләтә штраф һалыуҙы, ләкин мең һумдан кәм түгел, йәки 15 тәүлеккә тиклем ҡулға алыуҙы, йә иһә илле сәғәткә тиклем мәжбүри эштәрҙе күҙ уңында тота.
Яза төрөн суд органдары хәл итә.


text:
På onsdag är det dags igen för ett nytt idé-möte om Holms Framtid.
Lokal: Йорт Österströms.
Tid/datum: Onsdagen 16 januari kl. 19:00.
ALLA är välkomna att lyssna och diskutera över en rykande kopp kaffe!
.
För er som inte var med på föregående mötet diskuterades bl.a. vindkraftverken byggstart o. bygdepeng, hjärstartaren, livräddar-utbildning på Holmvallen, kommande luciafirande i kyrkan. Möjlighet att beställa hem matkassar från Liden.
Alla insocknes liksom utsocknes intresserade är varmt välkomna! Vi hoppas att det skall göra att många kommer och ett bra samarbete kan fortsätta utvecklas i Holmbygden.
Läs mer vad som diskuterades senast på Församlingshemmet 5/12
KLICKA HÄR FÖR VISA.
- Holmhallen kovland менән бәйләнештәр ҡыҙыҡһындыра. вса вса.
- Loviken еран ҡыҙыҡ, әгәр был ваҡиға gimåfors hjärtstartare алырға мөмкин.. Эйе, ул бик бәхетле булып булмай шунда, бында кеше бик күп. Олле фондының план Фриск/hjärtstartaren өсөн аҡса фондтары һәм идара итеү, шуның менән бәйле.
- 16 декабрь, Томас Åslin был яңы белем менән SMS-выручалочка.
- Ветродвигатель ентекле тикшереп булмай..
- Ана HBU осрашыу үтә. ассоциацияһы менән бәйле иҡтисади ел турбиналары.һыу. bygdepeng.
- Беҙ күбеһенсә саҡыра Норлинг Бьорн, mittlandia, уба лидерҙары менән бәйле проекты..
- Календарға ҡарай. holmbygden.se/kalender мөмкин булған бөтә сараларҙы һәм унда ассоциацияһы осрашыу. Һеҙ күрергә мөмкин. календары, йәмғиәте һәм башҡа эшмәкәрлек өсөн кәңәшмәгә оҙаттылар алдынан наезжать.
- Телефон элемтәһе менән мөһим билдәләнде, хәүефһеҙлек. Яуаплылыҡ муниципалитеттарға. Trygghetsalarm.
- Убаларындағы һүрәттәрҙә һәм интернет менән телекоммуникация селтәрҙәрен һәм коммуникацияларын менән насар насар Österström. Ир кеше comviq бл.ә. бында насар яҡтыртыу. Был мөмкинлектән, иң яҡшы алыу өсөн бәйләнеш?
Киләһе осрашыу өсөн:
- Томми менән тикшереү leaderprojektet.
- Артабан ҡарап vinroth ekonomiskförening ана янна. bygdepeng.
- Эйек менән ҡыҙыҡһыныусылар өсөн вса holmhallen kovland һөйләшеү Гунилла
- Ларс-тип ыҡ ана Йоран лидный. һәм заказға продукттар тиклем барыу өсөн Хольм.
Киләһе осрашыу: Шаршамбы. 16:йылдың ғинуарында.:19.00 Österström н.


text:
- Подробности
- Просмотров: 233
ТАТАР-БАШҠОРТ ДРУЖИНАҺЫ, РСФСР ХКС‑ы һәм Үҙәк мосолман комиссариаты саҡырыуы нигеҙендә 1918 й. июнь аҙағында Өфөлә башҡорт һәм татарҙарҙан Ҡыҙыл гвардия отряды (ҡара: Ҡораллы халыҡ хәрби ойошмалары) булараҡ ойошторола. Июлдән — А.М.Чеверёв отряды, сент. алып РККА‑ның Көнсығыш фронтындағы Икенсе армияһының 28‑се уҡсылар див. составына инә. Граждандар һуғышы барышында 1918 й. июлендә Бөгөлмә һәм Сарапул ҡҡ. тирәһендә Чехословак айырым корпусы частарына ҡаршы алышта, сент.—нояб. — Ижевск-Воткинск операцияһында, 1919 й. майында — Алабуға, Сарапул, Әгерже ҡҡ., июндә — Ижевск, Красноуфимск ҡҡ. алыуҙа, июлдә Екатеринбург операцияһында ҡатнаша. Батальонға үҙгәртелә. Ком. — Ш.Ә.Хоҙайбирҙин (1918 й. июнь—июле.)
Р.Н.Рәхимов
Тәрж. М.Х.Хужин