text:
- Подробности
- Просмотров: 1091
ЗӘКИ Шәмсетдин (ысын исеме Ғөбәйҙуллин Шәмсетдин Йәрмөхәмәт улы; 1822, Ырымбур губ. ш. уҡ исемле өйәҙе Бөрйән улусы Изәк а., хәҙ. БР‑ҙың Көйөргәҙе р‑ны Зәк-Ишмәт а., — 1865 й. сент., Таганрог ҡ.), башҡ. суфый шағиры. Тыумыштан һуҡыр була (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, бала саҡта һуҡырая). Балыҡлы ауылы мәҙрәсәһендә, Ҡазанда уҡый. Тыуған ауылында, Стәрлебаш мәҙрәсәһендә уҡыта. Шағир булып китеүенә һиҙелерлек йоғонто яһаған көнсығыш әҙәбиәтен яҡшы белә. Шиғырҙарын төрки, ғәрәп һәм фарсы телдәрендә яҙа. З. әҫәрҙәренә фәлс. тәрәнлек, тапҡыр теллелек, көйлөлөк, башҡ. фольклоры традицияларына эйәреү хас. Шағир кешеләрҙең яман ғәҙәттәрен ғәйепләй, донъя ләззәттәренән ваз кисергә саҡыра (“Бән ходаның бер ғәрибе” — “Мин Хоҙайҙың бер мосафиры”, “Борадәр, ғөррә улма был йыһанә” — “Был донъянан алданма” һ.б.); байлыҡ һәм шөһрәткә ынтылыусыларҙы тәнҡитләй (“Берәй шәкестәи нәфес” — “Бер ҡәбәхәткә”). “Тәҡәт, сабырым ҡалманы” (“Арыным, сабырлығым ҡалманы”), “Аҡыздым ҡанлы йәшем” (“Ағыҙҙым ҡанлы йәшем”) һ.б. шиғырҙары Аллаһты сикһеҙ һөйөү тойғоһо м‑н һуғарылған. Дини шағир булараҡ, З. кеше аңының ҡөҙрәтенә ышана (“Өйрәнмәк кәрәк”, “Булғай‑булмағай” һ.б.). Аттар, Науаи, Сәғҙи, Физүли, Фирҙәүси һ.б. әҫәрҙәрен төрки теленә тәржемә итә. Ижадында башлыса ғәзәл, мәҫнәүи, робағи, ш. уҡ мәктүб, мөнәжәт, хитап формаларын файҙалана. З. тәүге шиғырҙары яҙып барылмай, һуңыраҡ уларҙы Ырымбур губ. Орск өйәҙе (Баймаҡ р‑ны) Байым ауылынан шәкерте Заһретдин әл‑Бөрйәни яҙып ала. З. фәлс. хат‑трактаты м‑н 5 шиғырын Р.Ф.Фәхретдинов тәүге тапҡыр “Аҫар” (“Мираҫ”; 1907) китабында баҫтыра. Ғилми архивта З. әҫәрҙәренең айырым күсермәләре һәм З. биографияһы т‑да мәғлүмәттәр, уның 40‑ҡа яҡын шиғыры ингән ҡулъяҙма йыйынтыҡ (1915 й. Зәк-Ишмәт а. имамы Зиннәтулла Мөхәммәт‑Рәхими төҙөгән), ТТӘИ‑нең Ғ.Б.Хөсәйенов ис. ғәрәп графикалы ҡулъяҙмалар һәм иҫке баҫма китаптар фондында 25‑тән ашыу шиғыры тупланған йыйынтыҡ (1979 й. Бөрйән р‑ны Килдеғол а. археографик экспедиция ваҡытында табыла) һаҡлана. З. исеме тыуған ауылындағы урамға бирелгән, Зәк‑Ишмәт урта мәктәбе бинаһына таҡтаташ ҡуйылған.
Әҙәб.: Ҡунафин Ғ.С. Башҡорт әҙәбиәте тарихы. XIX быуаттың беренсе яртыһы. Өфө, 2009; Шарипова З.Я. Пером и словом. Уфа, 1993.
Ғ.С.Ҡунафин, З.Я.Шәрипова
Тәрж. М.Ә.Ҡотлоғәлләмов


c: text/html

text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Мәҙәниәт » Күңелдәргә ҡанат ҡуя һөйөү хистәре...
Күңелдәргә ҡанат ҡуя һөйөү хистәре...
йәки йырлап ҡына йәшәп буламы?
Ғаилә ҡороу – етди аҙым. Йәшлектәге ҡайнар хисте тормош үҙенең һынауҙары, ауырлыҡтары менән һүндерергә тырышҡанда, ике йәр бер бөтөн булғанда ғына улар һүнмәй ҡала. Ир менән ҡатын бәхетле минуттарҙы ла, ҡайғылы саҡтарҙы ла тигеҙ үтергә бурыслы. Ысын мөхәббәт, мәңгелеккә ҡоролған ғаилә шулай була ла инде.
Сибай концерт-театр берекмәһе артистары – Сөмбөл һәм Ғәйсәр Моратовтар тап ана шундай бер-береһенең ҡәҙерен белеп йәшәгән ғаилә лә инде.
Уларҙың матур мөхәббәт тарихы 2005 йылда, Сөмбөл Нефтекама дәүләт филармонияһынан Сибайға эшкә күскәс башлана. Ә Ғәйсәр уны Өфө дәүләт сәнғәт училищеһында уҡып йөрөгәндә үк күргән була: буласаҡ йырсы яҡташы Баязит Байназаровтың концертында ҡатнаша. Тик ул саҡта егет килеп һүҙ ҡушырға, танышырға батырсылыҡ итмәй. Ә бына моңло тауышлы, баҫалҡы ғына ҡара һылыу ҡыҙ Сибай филармонияһында эш башлағас, улар тәүҙә хеҙмәттәштәр булараҡ, аҙаҡ инде дуҫтарса аралаша башлай. Шаяртырға яратҡан, башҡа егеттәрҙән ярҙамсыллығы, етдилеге, хатта бер аҙ оялсанлығы менән айырылып торған Ғәйсәрҙе Сөмбөл дә оҡшата. Гастролдәр ваҡытында ла ул үҙен ышаныслы дуҫ, хәстәрлекле кеше итеп күрһәтә.
Тимерҙе ҡыҙыуында һуғырға кәрәклеген яҡшы белгән егет, оҙаҡ уйлап тормай, һөйгән йәрен ата-әсәһе менән таныштырырға үҙҙәренә алып ҡайта. Оҙаҡ йылдар балалар баҡсаһында тәрбиәсе булып эшләгән Руфина Лотфулла ҡыҙы буласаҡ киленен тәү ҡараштан оҡшата. Танышыуҙарына ярты сәғәт тә үтмәй, улар инде күптәнге таныштар кеүек, көлөшә-серләшә аш-һыу әҙерләй башлай. Һынсыл ҡатын йәшертен генә йәш ҡыҙҙың оҫта ғына итеп ҡамыр баҫҡанын, тиҙ-тиҙ генә манты эшләгәнен күҙәтеп торғас, улына фатихаһын бирә.
– Мин ҡәйнәмдәр менән тиҙ уртаҡ тел таптым да ул, ә бына Ғәйсәр атай-әсәйемдәр менән танышырға килгәс, бер аҙ ҡаушаны. Беренсенән, мин уларға буласаҡ кейәүҙе алып ҡайтыуым хаҡында әйтмәнем. Бөрйән районына гастролгә барғайныҡ, концертҡа тиклем ваҡыт бар, тип беҙҙең ауылға һуғылырға булдыҡ. Икенсенән, ғүмере буйы уҡытыусы булып эшләгән атай-әсәйемдәр талапсан холоҡло. Мәктәп директоры вазифаһында эшләүсе коммунист атайымды әйтеп тә тораһы юҡ! Хатта үҙем дә ҡурҡып, теҙ быуындарым ҡалтырай башлағайны инде, – тип көлөп хәтерләй Сөмбөл. Нисек кенә булмаһын, егет уй-ниәттәренең етди икәнен аңлатып, ҡыҙҙарына өйләнергә теләүен әйтә. Ә кем һуң үҙ балаһына бәхет теләмәй, бер-береһен өҙөлөп һөйгән йәштәргә ҡаршы сығыусы булмай.
Әйткәндәй, Ғәйсәр ҙә, Сөмбөл дә зыялылар, уҡымышлылар нәҫеленән. Сибай ҡалаһының гимназия-интернатында уҡыған саҡта ейәнен башлыса яҙыусы-фронтовик Әмир Моратов тәрбиәләй. Шулай ҙа уның күңеле әҙәбиәткә түгел, ә моңға тартыла. Был йәһәттән ул атаһына оҡшаған (беренсе “Ҡош юлы” гитарала уйнап йырлаусыларҙың фестивалендә гран-при яулаусы Венер Моратовты күптәр беләлер), хәйер, Руфина апай ҙа ауылда һәм балалар баҡсаһында үткән барлыҡ мәҙәни сараның уртаһында ҡайнай. Ә Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, РФ-ның мәғариф милли өҫтөнлөклө проекты гранты лауреаты Фәнүзә Фәсхетдин ҡыҙы менән Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре Ривал Рәхмәт улы Баймырҙиндарҙы Бөрйән районында хөрмәтләп, абруйлап ҡына торалар. Ике билдәле нәҫелдең туғанлашыуы юҡҡа түгел, барыһына ла мөхәббәт тигән бөйөк хис сәбәпсе.
Туй шаулап-гөрләп, уйын-көлкө, йыр-бейеү менән үтеп китә. Һәм, әлбиттә, йәш ғаилә бер бөтөн булып тормош арбаһына егелә. Ә ул көн һайын тигәндәй яңы һынауҙарын ҡуя, мәшәҡәттәр сығара.
– Ғаилә тормошо көн һайын кафеға йөрөү, бүләк ташыу түгел бит ул, тигеҙ генә бармай. Ике мөхиттә үҫкән, ике төрлө тәрбиә алған ир менән ҡатын йәшәй-йәшәй генә бер-береһенә өйрәнә. Беҙ ҙә тәүге осорҙа бәхәсләшеп китә инек, бер нисә сәғәт һөйләшмәй ултырған да булды. Бәлки, кем кемде еңә, тигән уй ҙа булғандыр. Эштә күңелһеҙ ваҡиғалар булһа, төшөнкө кәйеф өйгә эйәреп ҡайта. Быларҙың барыһы ла беҙҙе һынаны. Ваҡыт үтә торғас, ҡайһы ерҙә өндәшмәй ҡалырға икәнен, бәхәс тыуһа, ваҡытында туҡтарға кәрәклеген аңлай башланыҡ, – ти Ғәйсәр Венер улы, ғаилә тормошоноң тәүге йылдары тураһында һүҙ сыҡҡас. – Хәҙер өй йылыһының ни икәнен аңлайым, һәр хәлдә эштәге хәл эштә ҡала, өйгә йылмайып ҡайтып инәм. Ғүмерлек тормош иптәше итеп Сөмбөлдө һайлағаныма үкенмәйем: ул ысын башҡорт ҡатыны. Һәр нәмәне сабыр итеп үткәрә белә, ир һүҙен өҫтөн ҡуя. Аш-һыуға ла оҫта, гастролдәр йыш булыуға ҡарамаҫтан, өйҙө тәртиптә тота.
– Ғәйсәрҙә ир-егеткә хас булырға тейешле барлыҡ сифат та бар, – тип һөйләшеүгә ҡатыны ла ҡушыла. – Олатай-өләсәй тәрбиәһе – ғәҙеллек, ярҙамсыллыҡ, ихтирам, яуаплылыҡ кеүек холҡо миңә ныҡ оҡшай. Йорттағы бар эште лә (ә шәхси йорттоң мәшәҡәттәре һанап бөткөһөҙ) үҙе атҡарып сығырға тырыша. Бала менән өлгөрә алмай китһәм, аш-һыу әҙерләшергә лә ярҙам итә. Йырсы булараҡ, сәнғәттән алыҫ кеше менән тормош көтөүҙе күҙ алдына ла килтерә алмайым. Әгәр ике йырсы дуэт йырлаһа, тамашасылар араһында төрлө имеш-мимеш китә, уларҙы һөйәркә яһап, өйләндереп бөтәләр. Ә миңә Сибай филармонияһының барлыҡ ир-егет солисы менән йырларға тура килә. Ғәйсәр йырҙың сәхнә образы икәнлеген аңлай, хатта тауыш режиссеры булараҡ, ҡайһы бер урындарын хисһеҙ йырлағанһығыҙ, тип тәнҡитләп тә ала.
Бөгөн Моратовтарҙың Кәрим исемле улдары үҫә, эштән дә бәхеттәре бар: профессиональ яҡтан үҫкән шәхестәр. Бала саҡ дуҫтары, туғандары, хеҙмәттәштәре менән аралашып, матур итеп донъя көтәләр. Ғәйсәр шәхси студия асҡан, Урал аръяғы ғына түгел, хатта баш ҡала йырсылары ла унан аранжировка эшләтә. “Сибай ҡалаһы миңә уңыш ҡапҡаһын асты!”– ти Сөмбөл. Был ысынлап та шулай: бер йыл да үтеп өлгөрмәй, ғаилә ҡора, “Ирәндек моңдары – 2006” бәйгеһендә гран-при яулап, машина менән бүләкләнә, тәүге концерт программаларын сәхнәгә сығара, йырсы булараҡ танылыу яулай. Ул беҙгә Ғәйсәрҙең бер кескәй серен дә асты: ире талантлы музыкант ҡына түгел, матур йырлай ҙа икән. Улар хатта “Мәңгегә яратырға” тигән йырҙы ла бергәләп яҙғандар. Тик оялсан егет сәхнәгә сығырға батырсылыҡ итә алмай. Шуғалыр ҙа ул баянсынан тауыш режиссеры булып, пульт артында ултырыуҙы өҫтөн күрә. Һәр хәлдә, тамашасы булараҡ, Моратовтарҙың сәхнә пары булып китеүенә лә өмөтләнеп ҡалам.
Гөлнур ҠЫУАТОВА.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 391
ЙӘНЕКӘЕВТӘР, 1) кенәздәр нәҫеле. Нәҫелде башлап ебәреүсе — Йәнекәй Тенишев, кенәз Бейхан нәҫеленән. 16 б. 2‑се ярт. Ҡасим ханлығының Темников ҡалаһында кенәз һәм воевода була. Пётр I 1713 й. 3 нояб. указы нигеҙендә мосолман мырҙалар м‑н бер рәттән Й. дворян дәрәжәһенән мәхрүм ителә. Императрица Екатерина II 1784 й. 22 февр. һәм 1796 й. 15 майындағы исемле указдары м‑н Муса Нәҙершаулы Й., уның ҡустыһы Хөсәйен Сөләймәнулы Й. һәм уларҙың вариҫтарына (барлығы 19 вәкил) дворян дәрәжәһе һәм кенәз титулы ҡайтарыла. 18 б. 70—80‑се йй. улар Тамбов наместниклығының Темников өйәҙенән Ырымбур губернаһына күсенә һәм керҙәшлек килешеүе б‑са Ҡазан даруғаһының Дыуанай улусы Бәшир а. (хәҙ. Саҡмағош р‑ны Иҫке Бәшир а.) башҡорттарының аҫаба ерҙәренә килеп ултыра. Билдәле булғандары: Сәлимгәрәй Мөхәммәтгәрәй улы Й. (1850—?), полковник. Ырымбур юнкерҙар уч‑щеһын тамамлаған. 12‑се Төркөстан уҡсылар батальонында хеҙмәт итә; Сәхибгәрәй Мөхәммәтгәрәй улы Й. (15.8.1856, Ырымбур губ. Бәләбәй өйәҙе Боғаҙы улусы Яңы Ҡарғалы а., хәҙ. БР‑ҙың Благовар р‑ны Үрге Ҡарғалы а., — 1929, Ташкент ҡ.), ген.-майор. Ырымбур юнкерҙар уч‑щеһын тамамлаған. Дәүләт ополчениеһының Ташкент дружинаһы командиры. Й. нәҫеле Өфө, Тамбов, Тула, Һарытау һәм Ырымбур губ. дворян нәҫел тарихы китабының 6‑сы киҫәгенә яҙылған. Й. нәҫеленә Рәф.С.Йәнекәев, Рифҡ.С.Йәнекәев һ.б. ҡарай. 2) Дворяндар нәҫеле. Нәҫелде башлап ебәреүсе — мырҙа Йәнекәй Ҡолдашев (16 б.). 16 б. 2‑се ярт. Темниковта хеҙмәт итә. Уның 5 улынан Тереғол Йәнекәй улы Ҡолдашев (ҡара: Тереғоловтар) билдәле. Пётр I 1713 й. 3 нояб. указы м‑н мосолман мырҙалар м‑н бер рәттән Й. дворянлыҡтан мәхрүм ителә, императрица Екатерина II 1784 й. 22 февр. һәм 1796 й. 15 майындағы исемле указдары м‑н дворян дәрәжәһе ҡайтарыла. Баҙамша Ғәҙелша улы Й., Мансур Ғәҙел‑шаулы Й. һәм Рахманғол Ғәҙелша улы Й. билдәле. Улар 18 б. 70‑се йй. Темников өйәҙенән Ырымбур губ. күсенә һәм керҙәшлек килешеүе нигеҙендә Ҡазан даруғаһының Ҡаңлы улусы Ҡарғалы а. башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә төпләнә. Шул уҡ улус башҡорттары м‑н 1777 й. килешеү б‑са файҙаланыу өсөн Ҡарғалы й. (Сәрмәсән й. ҡушылдығы) буйында 14 мең дисәтинәнән ашыу ер алалар. Шулай уҡ Ниғмәт (Ниғмәтулла) Сәлимгәрәй улы Й. [20.1.1893, Өфө губ. Бәләбәй өйәҙе Яңы Ҡарғалы а., хәҙ. БР‑ҙың Благовар р‑ны Үрге Ҡарғалы а., — 1971 й. февр., Фирғәнә ҡ.] билдәле, хәрби эшмәкәр. Бригада комиссары (1936). Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. “Хөсәйениә” мәҙрәсәһендә уҡыған. 1914—18 йй. рус армияһында, өлкән унтер‑офицер (1915); 1919—37 йй. һәм 1940 й. Ҡыҙыл Армияла. 1917 й. һәм 1918 й. 1—2‑се Бөтә Рәсәй мосолман хәрби съезы (ҡара: Мосолман съездары) делегаты. 1918 й. Бәләбәй өйәҙ башҡарма ком‑ты рәйесе урынбаҫары. 1920—21 йй. Бохара халыҡ респ. Хәрби назаратының (комиссариат) сәйәси идаралығы начальнигы. 1923 й. алып Үҙәк Төрки хәрби‑сәйәси мәктәбе (Ҡазан) нач. һәм хәрби комиссары, 1926 й. — ТАССР ҮБК ис. Берләшкән татар‑башҡ. хәрби мәктәбенең хәрби комиссары, бер үк ваҡытта 1927 й. башлап нач. вазифаһын башҡарыусы, 1936 й. башлап М.В.Фрунзе ис. Омск берләшкән хәрби мәктәбенең сәйәси бүлеге нач. һәм хәрби комиссары. 1937 й. репрессиялана, 1939 й. аҡлана. 1940—55 йй. Урта Азия респ. адм. хужалыҡ һәм уҡытыу эшендә. ТАССР ҮБК‑ның 4—6‑сы (1923—27) һәм 8—9‑сы (1928—34) саҡырылыш, ТАССР ҮБК Президиумының 10‑сы саҡырылыш (1934—36) ағзаһы. Үзбәк ССР‑ының Ҡыҙыл Байраҡ (1967), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1933) орд. м‑н бүләкләнгән; Искәндәр Фазлетдин улы Й. (25.9.1913, Өфө губ. Бәләбәй өйәҙе Яңы Ҡарғалы а., хәҙ. БР‑ҙың Благовар р‑ны Үрге Ҡарғалы а., — 26.4.1975, Өфө), Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы. К.А.Тимирязев ис. Башҡ. пед. ин‑тын тамамлаған (Өфө, 1947). 1930—34 йй., 1946—48 йй. һәм 1953 й. башлап Ҡырмыҫҡалы р‑ны һәм Өфө мәктәптәрендә, 1938—41 йй. һәм 1948—53 йй. К.А.Тимирязев ис. Башҡ. пед. ин‑тында эшләй. 1941 й. Көнбайыш фронттың 22‑се армияһы 186‑сы уҡсылар див. элемтәсе булып, 1945 й. 4‑се Украина фронтының 18‑се армияһы 17‑се уҡсылар корпусында хеҙмәт итә. 1941 й. сент. әсирлеккә эләгә. 1944 й. июнендә 800‑гә яҡын әсирҙең фашистарҙың концентрацион лагерынан ҡасыуына етәкселек итә, К.Готвальд ис. партизандар отрядын ойоштороуҙа ҡатнаша һәм 1945 й. яҙына тиклем Польша һәм Чехословакияла диверсион төркөмгә етәкселек итә. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы орд. м‑н бүләкләнгән (1957). 18 б. Й. нәҫеле Ырымбур губ. дворян нәҫел тарихы китабына яҙылған. Й. нәҫеленә Ә.Ә.Йәнекәев, В.Ғ.Йәнекәев, Ғ.Х.Йәнекәев, Д.Ә.Йәнекәев, Д.Ғ.Йәнекәев, Р.Ғ.Йәнекәев, Р.И.Йәнекәев, Т.Ғ.Йәнекәев, Х.К.Йәнекәев, С.Ә.Йәнекәева, Ә.Еники һ.б. ҡарай.
Әҙәб.: Еникеев И.Ф. Фронт за фронтом: записки партизана. Уфа, 1974; Дворянские роды Российской империи. 1721—1917. Т.3: Князья. М., 1996; Еникеев С.Х. Очерк истории татарского дворянства. Уфа, 1999; Мамлеев М.Ш., Мамлеев Р.Ф. Каргалинские корни. Уфа, 2003.
Ғ.Һ.Булатов, Н.И.Йәнекәев, С.Х.Йәнекәев, Ә.Ғ.Тереғолов, Т.И.Әминев
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
- Подробности
- Просмотров: 574
БАҘЫ, йылға, Ағиҙел й. һул ҡушылдығы. Шаран р‑ны Михайловка а. көнсығышҡа табан 2,5 км алыҫлыҡта башлана. Көньяҡтан төньяҡҡа табан Шаран, Саҡмағош, Илеш, Дүртөйлө р‑ндары буйлап аға һәм Ағиҙел й. (тамағынан 110 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 123 км, басс. майҙаны 1590 км2, дөйөм түбәнәйеүе 150 м. Башлыса ҡар һыуы м‑н туйына. Йыллыҡ аҡманың 65%‑ы яҙғы (апр.—май), 20%‑ы йәйге-көҙгө (июнь—окт.), 15%‑ы ҡышҡы (нояб.—март) осорҙарға тура килә. Илеш р‑ны Рсай а. эргәһендә уртаса йыллыҡ һыу сығымы 2,5 м3/с тәшкил итә. Басс. Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының төньяғында һәм өҫкө пермдең өфө ярусы һәм ҡазан ярусының алевролиттары, ҡомташтары, эзбизташтары, доломиттары, мергелдәре һәм аргиллиттарынан торған Кама‑Ағиҙел тигеҙһеҙ уйһыулығында урынлашҡан. Ландшафтары йыуылған ҡара тупраҡтағы урманлы даланан тора, көнбайыш өлөшөндә һоро урман тупрағында киң япраҡлы урмандар осрай. Басс. 8%‑ын урман ҡаплаған, 65%‑ы һөрөлгән. Иң ҙур ҡушылдығы — Кеүәш (һул).
В.А.Балков
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 492
ДИСПАНСЕРЛАШТЫРЫУ, ауырыуҙар үҫешен иҫкәртеүгә һәм ғүмер оҙонлоғон арттырыуға йүнәлтелгән халыҡ һаулығы торошон динамик күҙәтеү ысулы. Д. балалар, үҫмерҙәр, йөклө ҡатындар, айырым производстволарҙа махсус хеҙмәт шарттарында эшләгәндәр, хроник ауырыуҙарға дусар булғандар, инвалидтар һ.б. йәлеп ителә. Һаулыҡ торошона ҡарап йылына 1—4 тапҡыр йәки ай һайын үткәрелә. Башҡортостанда халыҡты Д. 20 б. 20‑се йй. башлана һәм сифилис, туберкулёз һ.б. социаль ауырыуҙарҙы бөтөрөүгә ярҙам итә. Башҡортостанда нефть сығарыу, нефтехимия сәнәғәте үҫеше сәнәғәт пр‑тиелары эшселәрен һәм һөнәри ауырыуҙары булған кешеләрҙе Д. ысулдарын эшләүгә һәм ғәмәлгә индереүгә булышлыҡ итә (Л.М.Карамова, Ғ.М.Мөхәмәтова һ.б.). 80‑се йй. ҡарата респ. диспансерҙарҙың киң селтәре булдырыла; Д. ҡала һәм ауыл халҡы йәлеп ителә. 30‑сы йй. алып венерик ауырыуҙар (М.М.Ғафаров, Т.Д.Калмыкова, С.М.Трайнин, А.К.Якубсон һ.б.), трахома (К.Р.Беленький, Ғ.Х.Ҡоҙаяров, В.И.Спасский һ.б.), глаукома (М.Т.Аҙнабаев, М.А.Кальметьева), ревматизм (Б.Х.Әхмәтова), шәкәр диабеты (С.В.Базанова), йөрәктең ишемия ауырыуы (Әхмәтова, Л.Н.Минһажетдинова), стоматологик ауырыуҙар (Ю.Д.Барышева, Е.В.Боровский, Г.З.Демченкова), туберкулёз (М.М.Азаматова), наркологик ауырыуҙар (И.Р.Байков), ювениль хроник артриттар (Р.Н.Вәлиева, В.А.Малиевский), яман шештәр (Р.Т.Бүләков, Ш.Х.Ганцев, В.Н.Ручкин), ашҡаҙан‑эсәк ауырыуҙары (А.Я.Крюкова) һ.б. м‑н ауырығандарҙы Д. проблемалары өйрәнелә.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Рамаҙан аҙағы һәм Ҡәҙер кисе
Рамаҙан аҙағы һәм Ҡәҙер кисе
Рамаҙан айының һуңғы ун көнө һәм Ҡәҙер кисе тураһында
Беренсе хөтбә
Ҡәҙерле мосолмандар! Тиҙҙән Рамаҙан айының һуңғы ун көнө башланасаҡ. Ошо көндәр башланғанда пәйғәмбәребеҙ ғибәҙәткә тағы ла әүҙемерәк керешкән, хатта ҡатындарын да ҡалдырып торған, уларҙы төнгө намаҙҙарға уятҡан. (“Әл-Бүхари”, “Мүслим” хәҙис йыйынтыҡтарынан). Уның Рамаҙан айындағы беренсе егерме көнө лә беҙҙең көндәребеҙ кеүек булмаған, әлбиттә, ә һуңғы ун көн ураҙала ул нисек йәшәгәнен күҙ алдығыҙға килтерергә тырышығыҙ! Пәйғәмбәребеҙҙең ҡатыны Ғәйшә: «һуңғы ун көндә Аллаһтың рәсүле башҡа көндәрҙә тырышмаған кеүек тырыша торғайны» — тине (“Мүслим” хәҙистәр йыйынтығынан). Көслө бер хәҙистә әйтелгәнсә, ул ( Фатима менән Ғәлиҙең ишеген шаҡып: «Тороп намаҙ уҡымайһығыҙмы ни?» — ти торған. (“Әл- Бүхари”, “Мүслим” хәҙис йыйынтыҡтарынан). Рамаҙан айының һуңғы ун көнөндә пәйғәмбәребеҙҙең ҡылған тағы ла бер ғәмәле иғтикәф булған. Иғтикәф -кешенең мәсеттә ҡалып, тышҡа сыҡмай, ғибәҙәттәр менән генә мәшғүл булыуы. Ғәйшә хәбәр итеүенсә: «Пәйғәмбәр вафат булғанға ҡәҙәр Рамаҙандың һуңғы ун көнөн иғтикәфтә үткәрә торғайны. Киткән йылында ул егерме көн иғтикәфтә булды» (“Әл-Бүхари”, “Мүслим” хәҙистәр йыйынтығынан).
Пәйғәмбәребеҙ иғтикәфтә булған ваҡытта тик доға һәм зикерҙә булған, кешеләр менән аралашмаған, уларҙың йыназаларында ла ҡатнашмаған, ауырыуҙарын да барып күрмәгән. Ул хатта мәсеттең эсендә кешеләргә күренмәҫ өсөн айырым урын (ишекле ҡыуыш формаһында) әҙерләгән. Ләкин был көндәрендә лә ул тәненең таҙалығын ҡайғыртҡан — мәсеттең тәҙрәһенән башын сығарып, Ғәйшә әсәбеҙҙән сәстәрен йыуҙыртып таратҡан. (Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләмдең өйө мәсеткә ҡуш, стена аша булған). Шуға күрә имам Әхмәт иғтикәф ҡылған кешенең йәмәғәт менән аралашыуын хуп күрмәгән, хатта Ҡөрьән уҡытыу һәм ғилем бирергә һораһалар ҙа. Иғтикәф ҡылғанда кеше мәсеттән сыҡмай, өйөнә ҡайтмай, ҡатыны менән яҡынлыҡ ҡылмай. Шулай ҙа кешенең ҡатыны мәсеткә килеп, ирен ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа күрә ала. Ағай- эне! Әгәр Рамаҙан айының беренсе көндәрендә теләгән ғибәҙәттәрегеҙҙе ҡылып өлгөрмәһәгеҙ, ашығығыҙ — тағы ла ун көнөгөҙ бар! Әгәр был ун көндә лә кеше үҙенең нәфсен еңә алмаһа, уның ошо хәҙис аҫтына эләгеүе бар: «Өмөтһөҙлөк һәм хәсрәткә батһын шундай кеше — кем Рамаҙан айына кереп сыҡты, ләкин уға гөнаһтары ғәфү ителмәне). Шуға бар көсөбөҙҙән тырышайыҡ, донъя эштәрен һәм мәшәҡәттәрен ҡалдырып торайыҡ. Халыҡ әйтмешләй, «кеше үлһә лә, уның өс көнлөк эше ҡала». Беҙ белмәйбеҙ, бәлки ниндәйҙер донъяуи эштәребеҙ менән йүгереп йөрөп, киләһе Рамаҙанға тиклем йәшәп тә етмәҫбеҙ! Ә быйылғы Рамаҙандан үҙебеҙгә тулыһынса файҙа сығара алмаһаҡ, Ҡиәмәт көнөндә бик ныҡ үкенеүебеҙ бар. Шуға ошо айҙа ҡылына торған бөтә изге эштәрҙе лә эшләп өлгөрәйек — күберәк тәүбә ҡылайыҡ, Ҡөрьән уҡыйыҡ, йыш- йыш доғалар менән Аллаһҡа ялбарайыҡ, мосолмандарҙы ифтарҙарға (ауыҙ асырға) саҡырайыҡ, тәрәүихтәрҙе һәм төнгө намаҙҙарҙы ихлас күңел менән ҡылайыҡ. Бер хәҙистә әйтелгәнсә, «Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм иң йомарт кеше була торғайны, ә уның иң йомарт булған ваҡыты Рамаҙан айында — уға Джибрил фәрештә килеп Ҡөрьәнде өйрәткән айҙа — булды. Джибрил уға Рамазан айының һәр төнөндә килеп Ҡөрьәнде өйрәтә ине һәм Джибрил килгән ваҡытта пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм хәйер ҡылыуға елдән дә тиҙерәк булды» («Әл-Бухари», «Муслим» хәҙис йыйынтыҡтарынан).
Икенсе хөтбә
Ҡәҙерле мосолмандар! Рамаҙан айының һуңғы ун көнө һәм төндәре Ҡәҙер кисе арҡаһында айырым урын алып тора. Ҡәҙер кисе — ул Рамаҙандың 21, 23, 25, 27, 29-сы төндәренең береһе. Ҡәҙер кисе тураһында хәҙистәрҙә күп әйтелгән. Мәҫәлән, Ибн Түмәр һөйләгән бер хәҙистә әйтелгәнсә, ҡайһы бер сәхәбәләр төштәрендә Ҡәҙер кисенең һуңғы ете төндә булыуын күргән. Быны белгән пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм «Күреүемсә, һеҙҙең төштәрегеҙ һуңғы ете төндө күрһәтә, Шулай булғас, Ҡәҙер кисен көткән кеше уны һуңғы ете төндә эҙләһен» — тигән («Әл-Бүхари» хәҙистәр йыйынтығынан). Шулай уҡ Ибн Ғәббәс һүҙҙәренән риүәйәт ителеүенсә, пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм: «Ҡәҙер кисен һуңғы ун төндә көтөгөҙ — туғыҙ, йә ете, йә биш көн ҡалғас» — тине («Әл-Бүхари» хәҙистәр йыйынтығынан). Икенсе бер хәҙистә пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм Ҡәҙер кисе тураһында: «Миңә Ҡәҙер кисе күрһәтелгән ине, ләкин аҙаҡ ул миңә онотторолдо. Ул һуңғы ун төндә. Ул асыҡ төн, һыуыҡта, эҫе лә түгел. Был төндә ай йондоҙҙарҙы ҡаплаган кеүек. Шайтандар был төндә таң атҡансы сыҡмай» — тине (Ибн Хиббән һәм Ибн Хузәймә риүәйәт иттеләр). Шулай уҡ пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм: «Ҡәҙер кисен һуңгы ун көндөң таҡ кисендә эҙләгеҙ» — тигән («Әл-Бүхари». «Мүслим» хәҙис йыйынтыҡтарынан). Күп ҡәрҙәштәр Ҡәҙер кисе Рамаҙан айының тик 27-се төнөнә тура килә тип уйлаһалар ҙа, был дөрөҫ түгел. Билдәле йылда уның ниндәй төнгә тура килеүен бер кеше лә белмәй — Аллаһ Тәғәлә быны сер итеп ҡалдырған. Шулай булмаһа, кешеләр Рамаҙан айының бөтә көндәрендә һәм төндәрендә вайымһыҙ йөрөрҙәр ҙә, Ҡәҙер кисәһендә генә ғибәҙәткә керешерҙәр ине. Ә бит Аллаһ Тәғәлә беҙҙең «бер көнлөк» йә «бер төнлөк» мосолман булыуыбыҙҙы теләмәй, ә беҙҙең төҙәлеүебеҙҙе талап итә. Ҡәҙер кисе — йылдың иң бөйөк төнө, сөнки унда ҡылынған ғибәҙәттәр мең ай, йәғни 80 йыл ғибәҙәттәрҙән дә өҫтөн: «Ысынлап та, Беҙ уны (Ҡөрьәнде) Ҡәҙер кисендә индерҙек. Ҡәҙер кисенең нимә икәнен һиңә нимә белдерер? Ҡәҙер кисе мең айҙан да хәйерлерәк. Ул төндө Раббыларының рөхсәтеңән төрлө эштәр өсөн күктән фәрештәләр һәм Рух төшә. Ул — таң атҡанға тиклем тыныслыҡ», — тиелгән Ҡөрьәндә. («Ҡәҙер» сүрәһе, 97: 1 — 5 аяттар). Ҡәҙер кисенән «ятып ҡалмаҫ» өсөн, Рамаҙаңдың бөтә һуңғы төндәрендә лә тырышайыҡ. «Кем Ҡәҙер кисендә ныҡлы иман һәм биреләсәк сауапҡа тулы өмөт менән намаҙҙарҙы ҡылһа, шуның, бынан алда булган гөнаһтары ғәфү ителер», — тиелгән, бит хәҙистә. («Әл-Бүхари», «Мүслим» хәҙис йыйынтыҡтарьшан). Кем Рамаҙан айының башында вайымһыҙ булды, кем уның һуңғы көндәрендә лә ғибәҙәттәрҙә тырышманы, шул исмаһам Ҡәҙер кисенән ятып ҡалмаһын — һәр кистә тәрәүихтәрен ҡылып, доға һәм зикерҙәрҙә тырышһын!
Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм ҡатыны Ғәишәгә ошо кистәрҙә әйтелә торған доғаны өйрәтте һәм «Йә Аллаһ! һин Ғәфү итеүсе, Ғәфү итеүҙе яратаһың, мине лә ғәфү итсе!», — тип йыш әйтергә ҡушты. Ҡайһы бер мосолмандарҙың ҡылған хаталарына иғтибарығыҙҙы йәлеп иткем килә: күп ҡәрҙәштәр «бөгөнгө төн Ҡәҙер, кисе була ала микән?» тип саманан тыш уйланып, белемле кешеләргә шылтыратып, күкте күҙәтеп күп ваҡыттарын әрәм итә.Сөннәт буйынса был көндәрҙә һәм төндәрҙә күберәк Ҡөрьән уҡырға, намаҙ, доға, зикер, тәүбә ҡылырға кәрәк. Әгәр ошо эштәрегеҙ Ҡәҙер кисенә тура килһә, һеҙ ул кисте белмәһәгеҙҙә сауаптарығыҙ юғалмаҫ. Ә Ҡәҙер кисенең ниндәйҙер ғәләмәттәрен күреп тә, уны башҡа төндәр һымаҡ ҡәҙимгесә үткәргән кеше хәйерле эштәрҙән мәхрүм булыр. Аллаһ Тәғәлә Рамаҙан айын иң яҡшы рәүештә оҙатырға ярҙам итһен, был көндәрҙә ҡылған ғибәҙәттәребеҙҙе ҡабул әйләһен, әмин!
"Йома хөтбәләре" китабынан
Ҡәҙер кисе хаҡында хикмәттәр — ошо биттә уҡығыҙ;https://nazir1965.com/din/%D2%A1%D3%99%D2%99er-kise-xa%D2%A1ynda-xikm%D3%99tt%D3%99r.html#more-6060
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 04.06.2017 в 02:25, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Ғаиләм – минең ҡәлғәм, ә уның ныҡлығы – әсәйем Миңзәлә һәм атайым Хәлит Боҫҡоновтар. Беҙҙең тамағыбыҙ туҡ, өҫтөбөҙ бөтөн булһын өсөн атайым хужалығыбыҙҙа күп итеп мал үрсетә, тәрбиәләй, өй янында ҙур баҡса тота. Әсәйем табышты әрәм итмәй, төрлө аҙыҡтар әҙерләй.
Беҙ ғаиләлә алты бала: биш ул һәм бер ҡыҙ: Хәлим, Фәһим, Илсаф, Шәһит, Мәрәһим һәм Зөлхизә. Мин – дүртенсе малай. Өс ағайымдың ҡанаты аҫтында үҙемде ышаныслы тоям. Ҡустым менән һеңлемә үрнәк булырға тырышам. Һәр эштә атай-әсәйгә ярҙам итәбеҙ: бесән әҙерләйбеҙ, баҡсала картуф утап-күмеү, ҡышын малға һыу эсереү беҙҙең өҫтә. Йәйен күмәкләп Аҡтүш битендә еләк йыябыҙ. Ҡышын тәмләп шул ҡайнатма менән сәй эсеүҙәре ни тора!
Мине иң ныҡ ҡыуандырғаны – беҙҙең өҫтәлдә бер ҡасан да иҫерткес эсемлек ултырмай. Ҡайһы берәүҙәр кеүек атайыбыҙ ғаиләбеҙҙе ҡалдырып, алыҫ ерҙәргә лә китмәне. Аллаға шөкөр, барыһы ла бар. Күпләп мал ҡарап, шуның иҫәбенә йәшәйбеҙ.
Туғыҙынсы тиҫтәһен ҡыуған Вәли олатайым менән Мәхмүзә өләсәйем – беҙҙең кәңәшселәребеҙ. Ололар һүҙе – аҡылдың үҙе, ти әсәйем.
Үҫеп еткәс, мин дә әллә ҡайҙа китергә теләмәйем. Үҙемдең Һәмәнемдә ҡалып, иген үҫтерәсәкмен. Әле тәжрибә түтәлем инде өс йыл рәттән туҡ башаҡтар менән тула. Һәр береһенән күпмегә тиклем борсаҡ алып була икән, тип тәжрибә үткәреп, эҙләнеү эше алып барам. Ул – бик ҡыҙыҡ һәм фәһемле шөғөлөм.
Әле III синыфта уҡыйым. Һәр көн талпынып, ҙур теләк менән уҡыуға барам, сөнки унда беҙҙе уҡытыусыбыҙ Эльмира Морат ҡыҙы Ғәбдрәшитова белем серҙәренә төшөндөрөргә көтөп тора, киләсәктә яҡшы кешеләр булырға өйрәтә. Аҙаҡ мәктәптән өйөмә ашҡынып ҡайтам, унда мине аңлаған туғандарым, арҡа терәр атайым, иркәләнер әсәйем бар.
Шәһит БОҪҠОНОВ, III синыф уҡыусыһы.
Баймаҡ районы, Билал мәктәбе.


text:
Башҡортостанда күп балалы әсә ике йәшлек ҡыҙын араҡы менән «дауалаған» өсөн хөкөм ителә
Башҡортостанда күп балалы әсә ике йәшлек ҡыҙын араҡы менән «дауалаған» өсөн хөкөм ителә Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ӨФӨ, 2018 йыл, 24 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Учалы район-ара прокуратураһы «ата-әсәнең бәлиғ булмаған балаһын тәрбиәләү буйынса бурыстарын тейешенсә үтәмәүе» статьяһы буйынса 35 йәшлек биш балалы әсәгә ҡарата енәйәт эше буйынса ғәйепләү актын раҫланы.
Район прокуратураһының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, ҡатын оҙаҡ ваҡыт үҙенең ата-әсәлек бурысын үтәмәгән. Ике йәшлек ҡыҙы алдында спиртлы эсемлектәр эскән, уның менән ҡаты мөғәләмәлә булған, матди яҡтан тәьмин итмәгән.
«Быйыл апрель айында ҡатын балаһының сирле икәнен белә тороп, дауаханаға мөрәжәғәт итеү урынына уға араҡы эсергән. Тейешенсә дауаламау һөҙөмтәһендә ҡыҙыҡай ауыр хәлдә Учалы дауаханаһының реанимация бүлегенә оҙатылған. Табиптар уға ике яҡлы пневмония менән менинго-энцефалит диагнозын ҡуйған. Насар туҡланыу арҡаһында баланың организмы хәлһеҙләнгән», — тип аңлатма бирҙеләр күҙәтеү ведомствоһында.
Учалы табиптары ауыр хәлдәге сабыйҙы артабан дауалау өсөн ашығыс рәүештә Өфөгә күсерергә мәжбүр булған.
Әле ҡатындың бер балаһы социаль приютҡа урынлаштырылған, ҡалғандары иһә Учалы ҡала дауаханаһының балалар бүлегендә дауалана.
«Ғәйепләнеүсе үҙ ғәйебен тулыһынса таныны. Прокуратура енәйәт эшен мировой судьяға ебәрҙе. Райондың опека һәм попечителлек органдары судҡа ҡатынды әсәлек хоҡуғынан сикләү тураһында ғариза яҙған», — тип хәбәр иттеләр Учалы район-ара прокуратураһынан.
http://www.bashinform.ru/news/1163227-v-bashkirii-mnogodetnaya-mat-poydet-pod-sud-za-to-chto-lechila-dvukhletnyuyu-doch-vodkoy/


text:
Саха Республикаһы
Саха́ Республикаһы, Яҡутстан (саха Саха Республиката, Саха Сирэ) — Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә булған дәүләт (республика), Рәсәй субъекты, Алыҫ Көнсығыш федераль округына инә.
Майҙаны буйынса Рәсәй Федерацияһының иң ҙур регионы; шулай уҡ, Яҡутия — доньяла иң ҙур административ-территориаль берәмек. Баш ҡалаһы — Яҡутск.
1922 йылдың 27 апрелендә төҙөлгән.
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сиктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яҡутияның яр буйы һыҙығының оҙонлоғо — 4 500 километрҙан артығраҡ. Яҡутияның 2/5 өлөшө төньяҡ поляр түңәрәк артында урынлашҡан. Республиканың төньяҡтан көньяҡҡа хәтле оҙонлоғо — 2 500 км, көнсығыштан көнбайышҡа — 2 000 км.
Рельеф[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яҡутияның 2/3 өлөшөн тауҙар биләй. Иң бейек нөктәһе — Еңеү түбәһе (3147 м, башҡа мәғлүмәттәрҙә — 3 003 м; Черский тау һыртында урынлашҡан), йәки Мус-Хая тауы (2959 м, икенсе мәғлүмәттәр буйынса 3 011 м). Республикала шулай уҡ Үрге Яна һырты урынлашҡан.
Яҡутияның көнбайыш өлөшө иң ҙур яҫы таулыҡтарның береһе — Урта Себер яҫы таулығы.
Эре түбәнлектәр: Үҙәк Яҡутия түбәнлеге, Колыма түбәнлеге, Төньяҡ Себер түбәнлегенең көнсығыш өлөшө.
Гидрография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Саха Республикаһы — иң күп йылғалы (700 мең йылғалар) һәм күлле (800 мең күлдән артығрак) төбәктәренең береһе. Иң зур йылғалар: Лена (оҙонлоғо — 4 400 км), Вилюй (2650 км), Оленёк (2292 км), Алдан (2273 км), Колыма (2129 км), Индигирка (1726 км), Олёкма (1436 км), Анабар (939 км) һәм Яна (872 км).
Эре күлдәр: Бустак, Лабыңкыр һ.б.
Тәбиғәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Саханың биләмәһе 4 географик сиктәрҙә урынлашҡан: тайга урмандары, тундра, урманлы тундра, арктик сүлдәре. Яҡутия күпселек мәңгелек туңлыҡ зонаһында урынлашҡан.
Үҫемлектәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тайгала ҡарағас күпселекте тәшкил итә, шулай ук ҡарағай, кедр стланигы, шыршы, ҡайын, уҫак; көньяҡтағы райондарҙа — Себер кедры, таулы райондарҙа еҫле тирәк һәм чозения таралған.
Хайуандар дөньяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Саха тайга-тундра зоогеографик зонаһында урынлашҡан. Бында морж, нерпа, тюлень, аҡ айыу йәшәй (утраулы территорияһында); мышы, төньяк боланы, кабарга, ҡарлы тәкә, изюбр, һоро айыу, бүре, ҡызыл төлкө, аҡ төлкө, кеш, аҫ, себер көҙәне, шәшке һ. б.
Республиканың һалҡындарҙа балыҡтарҙың 50 төрө йәшәй, ҡоштарҙың 250 төрө бында оя ҡора.
Климат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Климат — киҫкен континенталь, ҡыштың оҙон һәм йәйҙең ҡыҫҡа булыуы менән айырылып тора тора.
Сәғәт бүлкәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яҡут (Саха) өс сәғәт бүлкәтенә ҡарай:
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беренсе мең йыллыҡ урталарында эвенктарҙың һәм эвендарҙың боронғо ата-бабалары Яҡут еренә килеп ултыра. Был төбәккә сахаларҙың килеүе уларҙы төньяҡҡараҡ сигенергә мәжбүр иткән.
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй дәүләт статистика комитеты мәғлүмәттәре буйынса республиканың халыҡ иҫәбе 959 689 кеше тәшкил итә. (2016). Халыҡ тығыҙлығы — 0.31 кеше/км2. Ҡала халҡы — 65.09 % (2015).
Милли составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Саха Республикаһында 1989 йылда — 4190, 2002 йылда — 2335 башҡорт йәшәгәне теркәлгән[9].
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рәсәйҙең федератив ҡоролошо
- Халыҡ һаны буйынса Рәсәй төбәктәре
- Рәсәй төбәктәре эске региональ продукты буйынса
- Майҙан буйынса Рәсәй төбәктәре
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ О государственном бюджете Республики Саха (Якутия) на 2010 год
- ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
- ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
- ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
- ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
- ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
- ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
- ↑ Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
- ↑ Йосопов Р. М. Башҡорт диаспоралары // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Спорт » Страница 50
Ҡышҡы спорт төрҙәрен үҫтереү өсөн
Новости / Спорт // 31-08-2010, 11:38
Рәсәйҙең Тау саңғыһы спорты һәм сноуборд федерацияһы президенты Светлана Гладышева менән осрашыуҙа Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов беҙҙә сноуборд буйынса донъя кубогы этабын үткәреү хаҡында һөйләште.
Һәм 2011 – 2012 йылдарҙағы миҙгелдә республикала параллель слаломда сноуборд буйынса донъя кубогы этаптарының береһен үткәрергә тәҡдим итте. Башҡортостан Президенты, республикала халыҡ-ара ярыштар ойоштороу өсөн тейешле шарттарҙың барыһы ла булдырыласаҡ, тип билдәләне. Светлана Гладышева үҙ яғынан ойоштороу буйынса ярҙам күрһәтергә вәғәҙә итте....
Һәм 2011 – 2012 йылдарҙағы миҙгелдә республикала параллель слаломда сноуборд буйынса донъя кубогы этаптарының береһен үткәрергә тәҡдим итте. Башҡортостан Президенты, республикала халыҡ-ара ярыштар ойоштороу өсөн тейешле шарттарҙың барыһы ла булдырыласаҡ, тип билдәләне. Светлана Гладышева үҙ яғынан ойоштороу буйынса ярҙам күрһәтергә вәғәҙә итте....
Ҙур спорт тирәләй
Новости / Спорт // 28-08-2010, 16:03
Плющенкоға юлды япмаҡсылар...
Конькиҙа фигуралы шыуыу буйынса халыҡ-ара союз, билдәле Рәсәй спортсыһы, Олимпия уйындары чемпионы Евгений Плющенконы үҙ ҡарамағында уҙғарылған бәйгеләрҙән ғүмерлеккә ситләтте.
Хәҙер ул донъя һәм Европа беренселегендә генә түгел, ә Олимпия уйындарында ҡатнашыу хоҡуғынан да мәхрүм ителде.
Был ҡарарға уларҙы спортсының, йәрәхәт алыуына һылтанып, донъя беренселегендә ҡатнашыуҙан баш тартып, икенсе бәйгелә, йәғни «Боҙ королдәре» телевизион шоуында ҡатнашыуы килтерҙе. Ә бит уның, йәрәхәт алыу сәбәпле, бер ярышта ла ҡатнашырға хоҡуғы булмай. Шуға ла белгестәр, исеменә ҡарамай, уны ошо ҡаты язаға тарттырырға булды. Тик Евгений бының менән риза түгел, 2014 йылда буласаҡ Сочиҙағы Олимпия уйындарында ҡатнашасағына ышана....
Конькиҙа фигуралы шыуыу буйынса халыҡ-ара союз, билдәле Рәсәй спортсыһы, Олимпия уйындары чемпионы Евгений Плющенконы үҙ ҡарамағында уҙғарылған бәйгеләрҙән ғүмерлеккә ситләтте.
Хәҙер ул донъя һәм Европа беренселегендә генә түгел, ә Олимпия уйындарында ҡатнашыу хоҡуғынан да мәхрүм ителде.
Был ҡарарға уларҙы спортсының, йәрәхәт алыуына һылтанып, донъя беренселегендә ҡатнашыуҙан баш тартып, икенсе бәйгелә, йәғни «Боҙ королдәре» телевизион шоуында ҡатнашыуы килтерҙе. Ә бит уның, йәрәхәт алыу сәбәпле, бер ярышта ла ҡатнашырға хоҡуғы булмай. Шуға ла белгестәр, исеменә ҡарамай, уны ошо ҡаты язаға тарттырырға булды. Тик Евгений бының менән риза түгел, 2014 йылда буласаҡ Сочиҙағы Олимпия уйындарында ҡатнашасағына ышана....
Марат Сафин: «Ғүмер бер генә, ҡыуана ла, борсола ла белергә кәрәк...»
Новости / Спорт // 28-08-2010, 16:01
Билдәле Рәсәй тенниссыһы Марат Сафин 1980 йылдың 27 ғинуарында Мәскәүҙә тыуған. 1997 йылдан – профессиональ тенниссы. Иң тәүге ҙур уңышҡа 2000 йылда АҠШ-тың асыҡ беренселегендә өлгәшә. 2002, 2004 йылдарҙа Австралияның асыҡ беренселегендә финалға сығып, отола. 2005 йылда ошо уҡ бәйгелә еңеүсе була. Рәсәй йыйылма командаһы составында ике тапҡыр Дэвис кубогын яулай. Мәскәүҙең «Спартак» футбол командаһы өсөн «ауырый». 2009 йылда ҙур теннистан китә....
Таныш булығыҙ: буласаҡ юлаевсылар
Новости / Спорт // 21-08-2010, 15:33
Роберт НИЛЬССОН, һөжүмсе. Швеция легионеры. 1985 йылдың 10 ғинуарында тыуған. Швецияла «Лександ», «Юргорден» клубтары өсөн сығыш яһай. Һуңғы ваҡытта НХЛ-дың «Нью-Йорк Айлендерс» һәм «Эдмонтон Ойлерс» командалары өсөн уйнай. Һуңғы миҙгелдә «Эдмонтон» өсөн 60 уйын уҙғарып, 27 (10+17) мәрәй туплай. 2008 йылда Швеция йыйылма командаһы составында донъя беренселегендә ҡатнаша. Командала 10 һаны аҫтында сығыш яһаясаҡ....
Олег Сапрыкин:«Атайым булышлыҡ итмәһә, хоккейсы булмаҫ инем»
Новости / Спорт // 21-08-2010, 15:26
«Мин – юлаевсы ...» рубрикаһын дауам итеп, беҙ быйылғы миҙгелдә составты тулыландырған яңы уйынсыларҙан башларға булдыҡ. Ул – Олег Сапрыкин.
Олег Сапрыкин 1981 йылдың 12 февралендә Мәскәүҙә тыуған. ЦСКА хоккей мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе, 16 йәшенән төп команда составында сығыш яһай башлай. Үҫмер сағында уҡ Көнбайыш хоккей лигаһының «Сиэтл» клубына китеп, унда ике миҙгел уйнай. 114 уйында 77 гол индереп, 82 тапҡыр уңышҡа ирешә. Һуңынан НХЛ-дың «Калгари» командаһында сығыш яһай башлай. 2003 йылда Сапрыкинды Рәсәй йыйылма командаһына саҡыралар. НХЛ-дағы локаут ваҡытында Рәсәйгә ҡайтып, туған клубына ярҙамға килә. Унан һуң «Финикс»ҡа әйләнеп ҡайта. Унда йыл ярым сығыш яһағас, «Оттава» клубына алмаштырыла. Яңы командала төп урын йүнләп бирелмәгәс, ЦСКА-ға әйләнеп ҡайта һәм уның менән өс йылға контракт төҙөй. Һуңғы миҙгелдә СКА-ла уйнай. Олег Рәсәй йыйылма командаһы составында 2009 йылда донъя чемпионы исемен яулай. Ике тапҡыр Стэнли кубогы өсөн финалда ла сығыш яһай. «Салауат Юлаев» командаһы менән өс йылға контракт төҙөгән....
Олег Сапрыкин 1981 йылдың 12 февралендә Мәскәүҙә тыуған. ЦСКА хоккей мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе, 16 йәшенән төп команда составында сығыш яһай башлай. Үҫмер сағында уҡ Көнбайыш хоккей лигаһының «Сиэтл» клубына китеп, унда ике миҙгел уйнай. 114 уйында 77 гол индереп, 82 тапҡыр уңышҡа ирешә. Һуңынан НХЛ-дың «Калгари» командаһында сығыш яһай башлай. 2003 йылда Сапрыкинды Рәсәй йыйылма командаһына саҡыралар. НХЛ-дағы локаут ваҡытында Рәсәйгә ҡайтып, туған клубына ярҙамға килә. Унан һуң «Финикс»ҡа әйләнеп ҡайта. Унда йыл ярым сығыш яһағас, «Оттава» клубына алмаштырыла. Яңы командала төп урын йүнләп бирелмәгәс, ЦСКА-ға әйләнеп ҡайта һәм уның менән өс йылға контракт төҙөй. Һуңғы миҙгелдә СКА-ла уйнай. Олег Рәсәй йыйылма командаһы составында 2009 йылда донъя чемпионы исемен яулай. Ике тапҡыр Стэнли кубогы өсөн финалда ла сығыш яһай. «Салауат Юлаев» командаһы менән өс йылға контракт төҙөгән....
Ҙур спорт тирәләй
Новости / Спорт // 17-08-2010, 11:00
«Салауат Юлаев» һәм «Толпар» көсөн һынай
«Салауат Юлаев» хоккейсылары, миҙгел алдынан әҙерлек күнекмәләрен дауам итеп, Швецияға юлланды. Тәүге контроль уйында улар урындағы «Алмтуна» командаһы менән осрашты һәм уны 6:2 иҫәбенә отто. Шайбаларҙы өфөләрҙән ике тапҡыр Сапрыкин, ҡалғандарын Григоренко, Радулов, Торесен менән Антипов индерҙе. Шулай уҡ юлаевсылар составына әйләнеп ҡайтҡан Өфө хоккей мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе Волков бер тапҡыр гол индереүгә булышлыҡ итте. Бынан тыш юлаевсылар тағы ике уйын үткәрәсәк....
«Салауат Юлаев» хоккейсылары, миҙгел алдынан әҙерлек күнекмәләрен дауам итеп, Швецияға юлланды. Тәүге контроль уйында улар урындағы «Алмтуна» командаһы менән осрашты һәм уны 6:2 иҫәбенә отто. Шайбаларҙы өфөләрҙән ике тапҡыр Сапрыкин, ҡалғандарын Григоренко, Радулов, Торесен менән Антипов индерҙе. Шулай уҡ юлаевсылар составына әйләнеп ҡайтҡан Өфө хоккей мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе Волков бер тапҡыр гол индереүгә булышлыҡ итте. Бынан тыш юлаевсылар тағы ике уйын үткәрәсәк....
«Юрматы» футболсылары еңде
Новости / Спорт // 4-08-2010, 12:20
Футбол буйынса Башҡортостан чемпионатының 11-се турының старт матчында тәүге еңеүсе билдәләнде. Салауатта Өфөнөң «Динамо-Юниор»ы «Юрматы» менән көс һынашты. Тәүге таймда көсөргәнешле алыш 0:0 менән тамамланды. Ә икенсе таймда Руслан Адршин менән Антон Пановтың голдарына ҡунаҡтар Виталий Прутяндың мәргән тубы менән яуап бирҙе – 2:1. «Юрматы», 30 мәрәй йыйып, турнир «экватор»ын үтеп китте....
Беҙҙән – алтау!
Новости / Спорт // 3-08-2010, 18:08
Башҡортостан биатлонсылары августа Словакияла үтәсәк Европа чемпионатына барасаҡ.
Өфөлә йәйге биатлон буйынса ил чемпионаты һәм беренселеге тамамланды. Унда 196 спортсы 11 – 16 августа Словакияла үтәсәк Европа чемпионатында ҡатнашыу хоҡуғын яулау өсөн көс һынашты. Дүрт көн дауам иткән ярыштарҙа Башҡортостан биатлонсылары ике тиҫтәгә яҡын миҙал яуланы. Ә Рәсәй йыйылма командаһына бер юлы алты спортсы эләкте. Улар: Виталий Кабардин, Антон Бабиков, Вадим Ҡотлойәров, Марат Вәлиев, Луиза Дмитриева һәм Татьяна Казакова....
Өфөлә йәйге биатлон буйынса ил чемпионаты һәм беренселеге тамамланды. Унда 196 спортсы 11 – 16 августа Словакияла үтәсәк Европа чемпионатында ҡатнашыу хоҡуғын яулау өсөн көс һынашты. Дүрт көн дауам иткән ярыштарҙа Башҡортостан биатлонсылары ике тиҫтәгә яҡын миҙал яуланы. Ә Рәсәй йыйылма командаһына бер юлы алты спортсы эләкте. Улар: Виталий Кабардин, Антон Бабиков, Вадим Ҡотлойәров, Марат Вәлиев, Луиза Дмитриева һәм Татьяна Казакова....
Велоспортсыларыбыҙ ике сарала
Новости / Спорт // 3-08-2010, 12:18
Август башында Ленинград өлкәһенең Сосновый Бор ҡалаһында үтәсәк Рәсәй йәштәренең велоспорт-маунтинбайк буйынса II йәйге спартакиадаһында Башҡортостандан Вячеслав Ахмаметьев, Николай Курнов, Максим Кондрашов, Кирилл Егоров, Рәмил Халиков һәм Артур Шайморатов республика данын яҡлаясаҡ. Улар шулай уҡ 10 – 16 августа Санкт-Петербургта үткәреләсәк велосипед спорты буйынса финал ярыштарында ла ҡатнашасаҡ....
[/aviable]


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Урман-ҡырға сығып аҙашһағыҙ, түбәндәге кәңәштәрҙе хәтерегеҙҙән сығармағыҙ
Урман-ҡырға сығып аҙашһағыҙ, түбәндәге кәңәштәрҙе хәтерегеҙҙән сығармағыҙ
- Мал-тыуар эҙҙәре, бесән кәбәндәре, сабылған ялан кеше торлағының яҡында булыуы тураһында һөйләй.
- Юғары вольтлы электр сымдарынан айырылып киткән тармаҡ мотлаҡ кешеләр йәшәгән йәки эшләгән урынға алып сығыр. Ҡунырға тура килһә, эргәгеҙҙә шылтырлап торған ҡулайламалар элегеҙ. Януар-фәлән урап үтер. Йоҡларға ботаҡ-үләндәрҙән ҡыуыш эшләгеҙ.
- Төнгө ҡараңғыла атламағыҙ.
- Бер нисә кеше аҙашһағыҙ, гел бергә ҡалығыҙ. Бер-берегеҙҙән айырылмағыҙ.
- Аҙашҡан кеше үҙен эҙләгәндәрҙән тиҙерәк атлай. Юғалған еренән көн эсендә 40 саҡрым алыҫлыҡҡа китә ала.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
Рөстәм Хәмитов тимер юлда шыйыҡландырылған газ ҡулланырға тәҡдим итте
Рөстәм Хәмитов тимер юлда шыйыҡландырылған газ ҡулланырға тәҡдим итте Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 11 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов, шыйыҡландырылған тәбиғи газ киләсәге хаҡында һөйләп, уны тимер юл ташыуҙа ҡулланырға тәҡдим итте.
— Ҡыҫылған йәки шыйыҡландырылған газ отошлораҡ тигән юҫыҡта бәхәстәр дауам итә. Шыйыҡландырылған газдың баҙарҙа мөһим урын алыуы аңлашыла. Уны тәү сиратта ауыр йөк машиналары һәм тимер юл өсөн ҡулланыу һөҙөмтәле булыр ине. Шуға күрә был йүнәлеште лә үҫтерәсәкбеҙ, – тип хәбәр итте төбәк етәксеһе. – Даими ҡулланыусыларҙың береһе – Куйбышев тимер юлы. Уның бөгөнгө көнгә Башҡортостан Республикаһы биләмәһендә электр үтмәгән участкалары байтаҡ.
http://www.bashinform.ru/news/1090582-rustem-khamitov-predlozhil-ispolzovat-szhizhennyy-gaz-na-zheleznoy-doroge/


text:
Бала табыу йорттары
Бала табыу йорттары — ауырлы ҡатындарға бала тапҡансы, бала тапҡанда һәм бала тапҡандан һуңғы осорҙа, шулай уҡ яңы тыуған балаларға квалификациялы медицина ярҙамы күрһәтеүсе стационар тибындағы дауалау‑иҫкәртеү учреждениелары.
Йөкмәткеһе
Дөйөм мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҙ аллы йәки күп йүнәлешле һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының структура бүлеге булараҡ эшләй. Бала табыу йорттары дөйөм һәм махсус (йөрәк, бөйөр ауырыулы, эндокрин патологиялы, резус‑конфликтлы ауырлы, ауыры төшөү ҡурҡынысы булған һ.б. ҡатындар өсөн) төрҙәргә айыралар. Физиол. (ҡабул итеү, бала табыу, бала тапҡандан һуңғы, яңы тыуғандар), күҙәтеү (ҡабул итеү һәм сығарыу бүлмәһе, бала табыу һәм изоляция блоктары, бала тапҡандан һуңғы һәм яңы тыуғандар өсөн палаталар), ауырлыларҙың патологияһы, диагностика һ.б. бүлектәре бар; Бала табыу йорттары күбеһендә ҡатын‑ҡыҙҙар консультациялары эшләй.
Башҡортостандағы бала табыу йорттары тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Өфөлә беренсе бала табыу йорттары 1910 йылда асыла, 1923—24 йылдарҙа әсәлек һәм балалыҡты һаҡлау учреждениелары, әсә һәм бала йорттары, ауырлы ҡатындар өсөн консультациялар ойошторола (ҡара: Әсәлек һәм балалыҡты һаҡлау). 1913 й. Башҡортостанда ауырлылар һәм бала табыусылар өсөн 134 койка, 1940 — 1076, 1960 — 3277, 1965 — 4181 акушер‑гинекологик койка булған; ауырлыларға уларҙың экстрагениталь патологияһын иҫәпкә алмайынса мед. ярҙамы күрһәтелгән; ауыл ерендә стационарҙа бала табырға ярҙам итеү 61% тәшкил иткән. 70—80‑се йй. Өфөлә махсуслаштырылған Бала табыу йорттары (йөрәк‑ҡан тамырҙары, эндокрин системаһы патологиялары һәм резус‑конфликт ситуациялы ҡатындар өсөн) асыла. 1995 й. алып ҡайһы бер Б.т.й. индивидуаль бала табыу залдары булдырыла, әсә һәм баланың бергә булыуы практикаға индерелә башлай. 2009 й. респ. 4 үҙ аллы Бала табыу йорттары (Өфөлә 3‑сө, 4‑се, Белорет һәм Салауат ҡҡ.), 10 күп профилле ҡала дауалау‑иҫкәртеү учреждениеһында һәм бөтә үҙәк район дауаханаларында тиерлек акушер бүлектәре, Респ. перинаталь үҙәге эшләй .
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Медицина үҙәктәре
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бала табыу йорттары // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.


text:
- Подробности
- Просмотров: 232
САРКОМАСТИГОФОРҘАР (Sarcomastigophora), иң ябайҙар тибы. 3 ярым тибы (ҡамсылылар, опалиналар, саркодлылар), яҡынса 25 мең төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. Башҡортостанда 50‑нән ашыу төрө бар. Бер күҙәнәкле колониаль организмдар. Кәүҙә формаһы төрлө: даими (күпселек ҡамсылыларҙа), даими булмаған (саркодлыларҙа) йәки яҫы (опалиналар). Күҙәнәктәре мембрана йәки тығыҙ тышҡы тышса м‑н ҡапланған (пелликула); күп төрҙәрҙең ҡабырсағы йәки эске һөлдәһе бар (һөлдә капсулалары, энәләр һ.б.). Хәрәкәт итеү һәм аҙыҡты эләктереү ағзалары булып псевдоподиялар һәм ҡамсылар тора. Ядроһы бер йәки бер нисә, цитоплазмала аш һеңдереү һәм ҡыҫҡартыу (бүлеп сығарыуҙы һәм осморегуляцияны тормошҡа ашыра) вакуолдәре урынлашҡан. Ҡайһы бер төрҙәренең яҡтылыҡҡа һиҙгер булған “күҙ”е (стигмаһы) һәм хлорофиллы хроматофорҙары бар. Үрсеүе башлыса енесһеҙ (ике йәки күп өлөштәргә бүленеү), ҡайһы бер төрҙәрҙә — енси (ҡамсы йәки амёба гаметаларының ҡушылыуы). С. — автотрофтар, гетеротрофтар һәм миксотрофтар (туҡланыуҙың төрлө типтарын берләштерә), ҡайһы берҙәре — паразиттар. Сөсө һыуҙа, тупраҡта һәм башҡа организмдарҙа (ҡайһы бер С. симбионт булараҡ) йәшәй. Аҙыҡ сылбырҙарының компоненттары булып тора, һыу ятҡылыҡтарының үҙ аллы таҙарыуында, тупраҡ һәм ултырма тоҡомдарҙың барлыҡҡа килеүендә ҡатнаша, биологик индикацияла ҡулланыла. Ҡайһы бер С. кеше һәм хайуандарҙың паразитар ауырыуҙарын тыуҙыра.
Ю.В.Островская
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Кушнаренко ауылында таш һындар паркы барлыҡҡа килде. Халыҡ оҫтаһы Ағиҙел эргәһендәге ҡаяла мифик һындарҙы уйып яһай.
Әле ҙур дүрт скульптура әҙер, ҡышҡа тиклем тағы ла бер нисә һын барлыҡҡа киләсәк. Элекке эшҡыуар, белеме буйынса уҡытыусы-рәссам, хәҙер инде ташты уйып һын яһаусы Илфир Хәйруллин быйыл хаҡлы ялға сыҡҡан. Эшһеҙ тороп күнекмәгән оҫта буш ваҡытын үҙенсәлекле ижадҡа арнарға ҡарар иткән.
Кушнаренко ауылындағы “Самолет” паркында әкиәти йәнлектәрҙе: йоҡоға талған бесәйҙе, көләкәс аждаһаны, аҡыллы йыланды һәм йыртҡыс крокодилды күрергә мөмкин.


text:
- Подробности
- Просмотров: 431
БАШКИРСКИЙ МЕСТНЫЙ, ҡылсыҡһыҙ ваҡ күстерә сорты. 1940—43 йй. ҡылсыҡһыҙ ваҡ күстерәнең урындағы популяцияһынан Х.Н.Фәтҡуллин (Башҡ‑н дәүләт селекция ст.; ҡара: Шишмә тәжрибә‑производство хужалығы) тарафынан сығарылған. Һабағы 1,2 м тиклем бейеклектә, төҙ, йығылмай, йомшаҡ ҡыуаҡ. Япраҡлылығы яҡынса 60%. Сәскәлеге — тармаҡлы, ҡылсыҡһыҙ һепертке. Орлоғо асыҡ көрән. 1000 орлоғоноң ауырлығы 3—4 г. Ҡышҡа, ҡоролоҡҡа сыҙамлы, яҙын һәм сабып алынғандан һуң яҡшы үҫә. Уңдырышлылығы (ц/ га): йәшел масса — 120,0, бесән — 18,0, орлоҡ — 0,9; йәшел массала (ҡоро матдәгә күсереп иҫәпләгәндә) 17,1% сей протеин, 26,4% клетчатка бар (Шишмә тәжрибә‑производство хужалығы, 1993). БАССР б‑са 1961 й. ҡулланылышҡа индерелгән,дала һәм урман‑дала ауыл хужалығы зоналарында үҫтерелә.
Р.З.Ғәлимуллин
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
Мәхмүтов Зәки Ғиззәт улы
Мәхмүтов Зәки Ғиззәт улы (25 ғинуар 1934 — 17 февраль 2008) — башҡорт йырсыһы (бас). РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1982), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1976) һәм атҡаҙанған (1971) артисы. Мәжит Ғафури исемендәге премия лауреаты (2007).
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Зәки Ғиззәт улы Мәхмүтов 1934 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Красноусол районы Үтәк ауылында тыуған.
1954 йылдан алып Башҡорт опера һәм балет театры хорында йырлай. Аҙаҡ Өфө сәнғәт училищеһының вокал бүлегенә уҡырға инә, Т. И. Жоголева класында уҡый. 1960 йылда уҡыу йортон тамамлай.
1963 йылдан алып Башҡорт опера һәм балет театрында солист була.
1958—1963 йылдарҙа һәм 1976 йылдан Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй.
1970 йылда Гнесиндар исемендәге Музыкаль-педагогик институтын уңышлы тамамлай (Г. А. Мальцева класы).
1998—2007 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта.
Ижади эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Аслаев», «Азамат», «Аҡһаҡ ҡола», «Ғайса ахун», «Ҡаһым түрә», «Ҡуңыр буға», «Мәҙинәкәй», Сәлимәкәй", «Уйыл» һәм башҡа башҡорт халыҡ йырҙарын башҡара.
Хөсәйен Әхмәтов, Заһир Исмәғилев, Рафиҡ Сәлмәнов, Рим Хәсәнов һәм башҡа композиторҙарҙың күп кенә йырҙарын һәм романстарын тәүге башҡарыусы ла була.
Киң диапозондағы көслө, моңло тауышы опера һәм балет театры сәхнәһенән бик тә үҙенсәлекле яңғырай.
Ҡолой Балтасов, Сураман, Юлай Аҙналин («Салауат Юлаев»), Ямай («Ағиҙел тулкындары»), Мулла («Ҡоҙаса»), Аяҙгөл («Шәүрә»; барыһы ла — З. Исмәғилев), Ныязғол («Дауыл»), Скула (А. П. Бородиндың "Кенәз Игорь"ы), Малюта Скуратов (И. А. Римский-Корсаковтың "Царская невеста "һында) һәм башҡа геройҙарҙың сағыу образдарын тыуҙыра.
Ульяновскиҙа (1968), Ленинградта (1969), Сыуаш АССР-ында (1981) БАССР мәҙәниәте көндәрендә, Якут АССР-ында (1978) БАССР әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә ҡатнаша. СССР буйлап һәм сит илдәрҙә (Болгария, Германия, Латин Америкаһы, Польша, Финляндия һ.б.) гастролдә була.
7 уҡытыу—методик ҡулланма авторы.
Башҡорт йыр сәнғәтен пропагандалауға индергән ҙур өлөшө һәм юғары башҡарыу оҫталығы өсөн 2007 йылда Зәки Мәхмүтовҡа Башҡортостан Республикаһының «Мәжит Ғафури — 21 быуат» мәҙәниәт фонды ижтимағи ойошмаһы булдырған Мәжит Ғафури исемендәге премия бирелә.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1982)
- Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1976)
- Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1971)
- Мәжит Ғафури исемендәге премия лауреаты (2007).
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2003 йылдан Ғафури районында Зәки Мәхмүтов исемендәге призға башҡорт йырын башҡарыусылар бәйгеһе ойошторола.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мифтахов Риф. Аяҡтары — юлда, күңелендә — йырҙар. // Ағиҙел, Өфө, 1978, № 5.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ишкинина Г. А. Махмутов Закий Гизатович.//Статья в Башкирской энциклопедии. (баш.)
- Аюпова В. Х. Махмутов Закий Гизатович.// Башкортостан: краткая энциклопедия — Уфа: Башкирская энциклопедия, 1996. — Б. 386. — 672 б. — ISBN 5-88185-001-7.
- 25 ғинуарҙа тыуғандар
- 1934 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Ғафури районында тыуғандар
- 17 февралдә вафат булғандар
- 2008 йылда вафат булғандар
- Өфөлә вафат булғандар
- Алфавит буйынса музыканттар
- Башҡортостандың атҡаҙанған артистары
- Башҡортостандың халыҡ артистары
- РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары
- Шәхестәр:Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры


text:
Ҡытай цивилизацияһы
Ҡыта́й (, «үҙәк дәүләт», «урталыҡ дәүләт») — Көнсығыш Азиялағы ил. Ҡытай иң боронғо цивилизацияларға ҡарай, ул үҙенә бихисап мәҙәниәттәр һәм дәүләттәр туплаған.
Ҡытайҙың оҙайлы һәм өҙлөкһөҙ тиерлек тарихы бар, шулай уҡ боронғо ҡатмарлы яҙма системаһна эйә.XIX быуатҡа тиклем донъяның алдынғы дәүләттәренең береһе һаналып,Көнсығыш Азияла иң төп мәҙәни үҙәк булып тора. Бөгөнгө көнгәсә Ҡытай күрше дәүләттәргә ҙур йоғонто яһап тора. Ҡытай — күп фәнни асыштар, уйлап табыуҙар иле, ул кешелек яҙмышын үҙгәртеүгә ҙур өлөш индергән. Был асыштар араһында — Бөйөк дүрт уйлап табыу: ҡағыҙ, компас, дары һәм китап баҫыу.
Йөкмәткеһе
Этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Чжунго[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Чжунго» (中國/中国) — ҡытайҙың үҙатамаһы. Беренсе иероглиф «"чжун"» (中) «үҙәге» йәки «уртаһында» тигәнде аңлата. Икенсе билдәһе «го» ( 國йәки 国) «ил» һәм «дәүләттәр» тип тәфсирләнә. XIX быуаттан башлап һәм көнбайыш һәм рәсәй тарихсылары «Урталыҡ дәүләт» йәки «Урталыҡ империя» тип йөрөтә. Әммә был дөрөҫ тәржемә тип булмай, сөнки «"чжунго"» һүҙе элек-электән «Асман аҫты» , Күктәрҙең үҙенән идара итеүгә мандат бирелгән Күк (Асман) улының биләмәләре тигәнде аңлатҡан. Шуға ярашлы, теүәл тәржемә - «Үҙәк ил» йәки «Үҙәк дәүләт ».
«Чжунго» термины Ҡытай тарихында даими ҡулланылмаған. Ул заманына күрә төрлө мәҙәни һәм сәйәси мәғәнә төҫмөрө алған [1].
Терминдың асылы Ҡытайға төньяҡ күсмә халыҡтарҙың баҫып инеүе һәм Хуанхэ йылғаһы үҙәнендә үҙ дәүләттәрен ҡора башлау менән үҙгәргән. Этник яҡтан ҡытай булмаған халыҡтар үҙ биләмәләрен - «чжунго», Көньяҡ Ҡытайҙағы ысын ҡытайҙар хөкүмәттәрен «варвар» тип йөрөтә башлаған. Шулай итеп, 1-се мең йыллыҡта «чжунго» термины этник булыуҙан туҡтап, сәйәси төшөнсәгә әйләнгән.
Шулай булғанда ла урта быуаттарҙа «чжунго» этник мәғәнәһен бик үк юғалтып бөтмәгән. Тан династияһы осоронда ҡытай ерҙәре төньяҡтан да, көньяҡтан да берләшкән булған «чжунго» термины тотош ерҙәргә лә ҡулланылған.
XX быуатта «чжунго» термины беренсе тапҡыр Ҡытай Республикаһы атамаһында ҡулланылған (中華民國, « Чжунго халыҡ дәүләте»). 1949 йылда Ҡытай халыҡ Республикаһы атамаһында ла (中华人民共和国) рәсми рәүештә ошо һүҙ ҡулланыла.
«Ҡытай» тигән милләтте аңлатҡан һүҙ ҙә бөгөн (中国人, чжунго жэнь) ошо уҡ терминды ҡулланып яһалған. «Чжунго» һүҙен өҫтөн ҡуйып ҡулланыу ҠХР-ҙағы аҙ һанлы халыҡтарҙың ҡытайлашыуына килтерә.
Сирика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сирика, Серика[2] (грек. Enpιkή, лат. Serica) —Ҡытайҙың антик атамаһы[3]. Был сер тигән халыҡтар иле (Хань) тигәнде аңлата (бор. грек. Eῆpeς, лат. Seres «ебәк кешеләр»)[4][5][6]. Моғайын, ҡытайса «си» (絲, 丝 — ебәк) тигәндән килеп сыҡҡандыр. Ошо атаманан лат. sericum — «ебәк туҡыма» тигән төшөнсә килеп сыҡҡан.
Син, синдәр[3] (бор. грек. Eῖvaι, лат. Sinae) тип антик авторҙар, атап әйткәндә Клавдий Птолемей[7], Көньяҡ Ҡытай кешеләрен атағандар[4]. Улар Sera Metropolis һәм Sinae Metropolis ҡалаларын Бөйөк ебәк юлының ахырғы туҡталҡалары тип атай. Был ҡалаларҙың теүәл урыны билдәле түгел[8]. Sinae латин префикстары Sino- һәм Sin--ға әйләндерелгән, улар менән Ҡытайға бәйле предметтарҙы һәм күренештәрҙе билдәләйҙәр[9]. Урыҫ телендә был префикстар «синология]», «синолог» һәм башҡа шундай һүҙҙәрҙә ҡулланыла.
Ҡытай[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Киң таралған фараздар буйынса, «Ҡытай» атамаһы «Ҡатай» һүҙенән килеп сыҡҡан. Был һүҙ ҡытайҙың үҙенән түгел, ә Маньчжуриянан килгән күсмә прото-монгол ҡәбиләһе — кидандарҙан (ҡатайҙарҙан) килеп ингән.907 йылда улар Төньяҡ Ҡытайҙы баҫып ала һәм унда үҙ затынан Ляо династияһын барлыҡҡа килтерә . Уларҙы XII—XIII быуатта икенсе күскенселәр — чжурчжэндәр (монголдар) ҡыҫырыҡлап сығара, әммә этноним Төньяҡ Ҡытай топонимы булып нығынып ҡала. Европа сауҙагәрҙәре, атап әйткәндә Марко Поло ярҙамында, был атама «Катай» (Cathay) рәүешле булып урта быуаттарҙағы Көнбайыш Европаға килеп инә. Шул яҡтарҙан ул күпселек славян телдәренә лә килеп инә һәм бөгөнгә ҡәҙәр Асман аҫтындағы был илде « Китай » (Ҡытай) тип атау дауам итеп килә. Көнбайышта әле лә шағирәнә мәғәнәлә Ҡытайҙы «Катай» тип атау осраштырып ҡуя.
«Ҡытай» термины ошо осраҡтарҙа ҡулланылыуы мөмкин:
- Ҡытай Халыҡ Республикаһы (КХР) — был дәүләткә материктағы Ҡытай, шулай уҡ Гонконг һәм Макао инә;
- Тайвань Ҡытай Республикаһы — Тайвань һәм янындағы утрауҙар ингән дәүләт;
- «Төп Ҡытай» — тарихи-мәҙәни төбәк, «этник Ҡытай», уға Маньчжурия, Эске Монголия, Тибет һәм Көнсығыш Төркөстан(Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы) инмәй.
- «Бөйөк Ҡытай» — социаль-иҡтисади төбәк, уға материктағы Ҡытай, Гонконг, Макао һәм Тайвань инә.
«Ҡытай» һүҙе «чжунго» тигән мәғәнәгә алмаш — ул этник төркөмгә түгел , ә «Үҙәк дәүләт»кә ҡарата ҡулланыла. Шул уҡ ваҡытта Ҡытайҙа борондан хакимлыҡ итеп килгән хань тигән титуллы милләт ил халҡының 90 % -ан тәшкил итә. Хәҙер инде Ҡытайҙағы был милләткә инмәгән халыҡтар ҙа ассимиляцияға бирелә бара.
Ҡатайҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатай ҡәбиләләре, Ҡытайҙан киткәс, донъя буйлап сәселгән. Бер тармаҡ Урал тауҙары яғына киткән һәм башҡорт халҡының ырыуы булып формалашҡан. Күпселек тикшеренеүселәр уларҙың тамырҙарының ҡара-ҡитайҙарға йәки кидандарға барып тоташыуын раҫлай. Тарихсы-этнограф Рим Йәнғужин билдәләүенсә, «Тарихи-этнографик әҙәбиәттә ҡатайҙарҙың ҡара-ҡитайҙарҙан йәки кидандарҙан сығыуын раҫлаған фекер йөрөй. Ә бына кидандарҙың үҙҙәренең ҡайҙан килеп сығыуы хаҡында фекер төрлөсә . Шулай ҙа тикшеренеүселәрҙең күбеһе уларҙы монгол сығышлы тип иҫәпләй… Һуңғы йылдарҙа ҡара-ҡытайҙарҙың төркиҙәрҙән сығыуы хаҡында фекер нығый бара»[10].
China[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
China атамаһы французса фарс. چین (Čini) тигәндән килеп сыҡҡан[11] санскр. चीन (cīna) ҡыт. 秦, ҡытай Цинь династияһы атамаһынан алынған (б.э.т. 221—б.э.т. 206)[9]. Тәүге тапҡыр Дуарте Барбозаның 1518 йылдар тирәһендә яҙылған китабында телгә алына[12] уны 1555 йылда Ричард Иден инглиз теленә тәржемә иткән [9].
Ҡытайҙың China атамаһын Үҙәк Европала: португал, испан, инглиз, немец һәм румын телдәрендә ҡулланалар. Поляк телендә - Chiny. Kina атамаһы башлыса Төньяҡ Европала, атап әйткәндә, Данияла, Норвегияла һәм Швецияла, шулай уҡ серб-хорват телендә ҡулланышта. Грецияла Kίva тип атайҙар.
Тарихынан[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡытай — донъяның иң боронғо цивилизацияларының береһе. Ул Тигр һәм Евфрат шумерҙары, һиндтәр һәм Боронғо Мысыр цивилизациялары менән бер ҡатарҙа тора. Ҡытай цивилизацияһының үҙенсәлеге шунда - ул башҡа цивилизация үҙәктәренән айырым йәшәп үҫешкән. Бөгөн Көнсығыш Азияла ҡулланылған яҙманың логографик системаһы тәү сиратта Ҡытай ҡаҙанышы.
Археологик табылдыҡтар күрһәтеүенсә,хәҙерге ҡытай биләмәләрендә боронғо Homo erectus төр кеше 2,24 миллион — 250 мең йыл элек йәшәгән булған. Пекин эргәһендә Чжоукоудянь тип аталған урында синантроп тип аталған кеше һөлдәһе ҡалдыҡтары табылған, улар 550-300 мең йыл элек йәшәгән. Ябай таштан яһалған ҡоралдар ҡулланған, ут сығара белгән.
Тарихта тәүге танылған династия - Шан династияһы (икенсе исеме Инь), Көнсығыш Ҡытайҙа улар беҙҙең эраға тиклем XVIII һәм XII быуаттарҙа Хуанхэ йылғаһы үҙәнен биләп йәшәгән.
Был династияннан һуң дошманлашып йәшәгән ҡәбиләләрҙе Цинь династияһы (б.э.т.221 йылдан) берләштергән.
Уны Хань династияһы б.э.т. 206 йылдан 220 йылдарға тиклем тотҡан
Ҡытайҙың төньяғына III—VI быуатта күсмә халыҡтар һөжүм итеп, империя тарҡалғандан һуң 580 йылда Суй уларҙы яңынан династияһы берләштерә. 1271 йылда монгол хакимдары Һүбиләй Юань династияһын иғлан иткән. 1368 йылда монголдарға ҡаршы ихтилалдар һөҙөмтәһендә, Ҡытай яңы этник Мин династиянһы башлаған, ул Ҡытайға 1644 йылға тиклем идара иткән.
Ҡытайҙың һуңғы императорҙар династияһы Цинды илде яулап алған манжурҙар башлаған була.Ул 1911 йылда революциянан һуң ҡолатыла.
Фән[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡытайҙың технологик асыштары:
Башҡа асыштар:
- Боронғо Ҡытайҙа математика архитектура һәм географияла ҡулланыла. Математик Цзу Чунчжи 463 йылда уҡ Пи билдәһен өтөрҙән һуң етенсе һанға тиклем теүәл итеп иҫәпләп сығарған булған. Унарлы система менән иҫәпләү Ҡытайҙа беҙҙең эраға тиклем XIV быуаттан уҡ ҡулланылған. Математиктар Чжу Шицзе, Ян Хуэй һәм Лю Жусенасыу «Паскаль өсмөйөшөн» Паскаль үҙе төшөргәнгә тиклем йыл 350 йыл алдан уҡ төшөрөп ҡуйған була.
- Биология ғәмәли фәндәрҙә — фармацевтикала һәм гербологияла айырата үҫеш ала.
- Көнбайыш ҡытай медицинаһы һәм хирургия көнбайыштарҙан ҡайтыш булмаған.
- Хәрби өлкәлә инновациялар - арбалет, сәптәр эшләү, утлы залп биргән арбалеттар, требушет, гәрсис нигеҙендә ағыулы газ, рельеф картаһы, һауа йыландары, ракета, дары, граната һәм тәүге бронза пушкалар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Дмитриев С. В., Кузьмин С. Л. Что такое Ҡытай? Срединное государство в историческом мифе и реальной политике // Восток. — 2012. — № 3. — С. 5—19.
- ↑ Раймонд Рамсей Открытия, которых никогда не было = No Longer on the Map — Амфора, 2002. — 253 б. — ISBN 5-94278-181-8.
- ↑ 3,0 3,1 Ҡалып:ВТ-РСКД
- ↑ 4,0 4,1 Серы // Словарь античности = Lexikon der Antike / Пер. с нем. / Редкол.: В. И. Кузищин (отв. ред.) и др. — М.: Прогресс, 1989. — 704 б. — ISBN 5-01-001588-9.
- ↑ Клавдий Птолемей. География. VII, 5
- ↑ Аммиан Марцеллин. Деяния. XXIII, 6, 1
- ↑ Клавдий Птолемей. География
- ↑ Luc-Normand Tellier Urban World History — Québec: Presses de l'Université du Québec, 2009. — P. 155. — 660 p. — ISBN 978-2760515888.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 Politics in China: An Introduction / Edited by William A. Joseph — 2 edition. — Oxford University Press, 2014. — P. 6. — 576 p. — ISBN 978-0199339426.
- ↑ Ҡатай [1]
- ↑ china (инг.). Oxford University Press (2018). 10 май 2018 тикшерелгән.
- ↑ Literature of Travel and Exploration: An Encyclopedia / Edited by Jennifer Speake — Routledge, 2003. — P. 593. — 1350 p. — ISBN 978-1579582470.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гордиенко А. Н., Куделев П. Е., Перзашкевич О. В. Китай. История, культура, искусство — М.: Эксмо, 2008. — 160 б. — (Иллюстрированные энциклопедии мировой культуры и истории). — 5000 экз. — ISBN 978-5-699-29268-4.
- Кравцова М. Е. История культуры Китая — СПб.: Лань, 1999. — 416 б. — 3000 экз. — ISBN 5-8114-0063-2.
- Маслов А. А. Китай. Колокольца в пыли. Странствия мага и интеллектуала — М.: Алетейя, 2005. — 376 б. — (Сокровенная история цивилизаций). — 2000 экз. — ISBN 5-98639-025-3.
- Дмитриев С. В., Кузьмин С. Л. Что такое Китай? Срединное государство в историческом мифе и реальной политике // Восток. — 2012. — № 3. — С. 5-19.
- Дмитриев С. В., Кузьмин С. Л. Империя Цин как Китай: анатомия исторического мифа // Восток. — 2014. — № 1. — С. 5-17.
- Сравнительное изучение цивилизаций: Хрестоматия / Сост. Б. С. Ерасов — М.: Аспект пресс, 1999. — 555 б. — ISBN 5-7567-0217-2.
- Мясников, Владимир Степанович Квадратура китайского круга: избранные статьи. Кн. 1 / В. С. Мясников; Институт востоковедения РАН — М.: Восточная литература, Типография «Наука», 2006. — 547 б. — (Corpus Sericum).
- Фортунатов, Владимир Валентинович История мировых цивилизаций / В. В. Фортунатов — М.: Питер, 2011. — 527 б. — ISBN 978-5-498-07315-6.
- Мигунов, Николай Иванович О специфике трансформационных процессов китайской цивилизации // Вестник Ленинградского государственного университета им. А.С. Пушкина : Научный журнал / Под ред. В. Н. Скворцова. — СПб.: ЛГУ имени А.С. Пушкина, 2011. — ISSN 1818-6653.


text:
- Подробности
- Просмотров: 568
ДАЛАЛАР, кәҫлек ҡыяҡлылары һәм күрәндәре өҫтөнлөк иткән үлән ксерофиттары төркөмдәренән торған үҫемлектәр донъяһы тибы. Башҡортостан Д. үҫемлектәр япмаһы нигеҙен кәҫлек ҡыяҡлылары (бүтәгә, Залесский ҡылғаны, сүл һолобашы һ.б., һылыу ҡылған) тәшкил итә, улар м‑н төрлө Д. үләндәре (башаҡлы юшан, урыҫ бөрмәкәйе, ябай ерек ҡураһы һ.б.) һәм ҡуҙаҡлылар (астрагал, йылҡы борсағы, ҡыйыҡтаж, люцерна төрҙәре, тау клеверы һ.б.) берләшә. Д. төркөмдәре составында ҡыуаҡлыҡтар (ҡырлы тубылғы, ҡыуаҡлы сейә, ҡыуаҡлы селек, тәпәш миндаль һ.б.) үҫеүе мөмкин. Д. төр байлығы 80—100 төр/100 м2 етә. 18—19 бб. ҡара тупраҡлы тигеҙлек Д. күпселек өлөшө һөрөлә, 20 б. 60‑сы йй. сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергәндә юҡ ителә. Д. төп массивтары (көньяҡ битләүҙәрҙәге ҙур булмаған урындарҙа) Башҡортостандың Урал аръяғында һәм Башҡортостандың Урал алдында һөрөргә яраҡһыҙ ерҙәрҙә һаҡланып ҡала. Д. күп өлөшө өлгөрмәгән ташлы тупраҡҡа тура килә, шул сәбәпле уларҙың составында — петрофиттар (саталы ҡоторма, себер суҡмарбашы, үтә ябай оносма, ҡанүлән төрҙәре һ.б.), тау тоҡомдары сыҡҡан урындарҙа ҡуян кәбеҫтәһе һәм энәле ҡәнәфер өҫтөнлөк итә. Урман‑дала зонаһында, бигерәк тә Башҡортостандың Урал аръяғының төньяҡ өлөшөндә һәм респ. төньяҡ‑көнсығышында Д. дөйә ҡылған, тар япраҡлы ҡылған һәм болон төрҙәре (болон клеверы, дарыулы ҡырҡъяпраҡ, сысҡан кәрешкәһе, ябай аҡ сәскә һ.б.) үҫкән төньяҡ варианты таралған. Башҡортостандың Урал аръяғының көньяҡ өлөшө Д. Лессинг ҡылғаны осрай, үлән төрлөлөгө кәмей; уның тигеҙлек өлөшөндә Лерх әреме һәм татыр үләне үҫкән тоҙло Д. таралған. Үләндәргә бай, әммә үлән төрҙәре аҙ (40‑тан аҙыраҡ төр) булған реликт тау Д. үҙенә башҡа варианты Башҡортостан ҡурсаулығы терр‑яһында осрай. 70—80‑се йй. респ. Д. байтаҡ өлөшө күпләп мал көтөү арҡаһында боҙола, был көтөүлек дигрессияһына һәм үҫемлек төркөмдәрендә бүтәгәнең, ваҡ әремдең, ялбыр ҡылғандың өҫтөнлөк итеүенә килтерә. 90‑сы йй. мал кәмеүе һәм уңдырышһыҙ һөрөнтө ерҙәрҙе ҡулланылыштан сығарыу иҫәбенә тәбиғи мал аҙығы ерҙәре майҙанын арттырыу һөҙөмтәһендә Д. тергеҙеү процесы (мал көтөүҙән һуңғы демутация) башлана. Респ. Д. үҫемлектәрҙең БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән 70‑кә яҡын һирәк төрө (муртыҡ арышбаш, Коржинский татлы тамыры, шырт еҙүлән, Биберштейн тюльпаны һ.б.) үҫә.
Әҙәб.: Крашенинников И.М., Кучеровская-Рожанец С.Е. Природные ресурсы Башкирской АССР. Т. 1. Растительность Башкирской АССР. М.; Л., 1941; Жудова П.П. Геоботаническое районирование Башкирской АССР. Уфа, 1966.
Б.М.Миркин, С.М.Ямалов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Ҡәҙерле дуҫтар, февраль башында гәзитебеҙҙә «Мәктәбем ғорурлығы» тигән яңы конкурс иғлан иткәйнек. Бик күп хаттар килде. Бәйгене күтәреп алғанығыҙ өсөн ҙур рәхмәт һеҙгә, уҡыусыларыбыҙ, береһенән-береһе һәләтлерәк ҡыҙҙар һәм егеттәр менән таныштырҙығыҙ.
Белем усағыбыҙҙа ҡыҙыҡһыныусан, белемгә ынтылыусан, тырыш, туған телен яратыусы балалар күп. Бөгөн һүҙем Тусыбай мәктәбенең V синыфын тамамлаған Әлмир Ғилемшин һәм Илнара Ғәфүрова тураһында. Район, республика кимәлендәге күп төрлө олимпиада, бәйгеләрҙә ҡатнашҡан уҡыу алдынғылары улар.
Һәр республика, район, ауыл, ҡала үҙенең арҙаҡлы улдары, ҡыҙҙары менән ғорурлана. Сәйетбаба, тиһәк, иң беренсе күҙ алдына 10 яҙыусы тәрбиәләп сығарған Жәлил Кейекбаев исемендәге мәктәп күҙ алдына килеп баҫа. Ғорурланырлыҡ уҡыусыларыбыҙ бөгөн дә етерлек. Шуларҙың береһе – Азалиә Аҙнаева. Мәктәптә иң әүҙем уҡыусыларҙың береһе. Шиғри күңелле ҡыҙ ул. Йыл да мәктәп уҡыусылары араһында «Табын» район …
Continue reading ‘Шиғри күңелле ҡыҙ’ »
Игеҙәктәр Инсаф һәм Илшат Мансуровтар 2009 йылдың 4 ноябрендә хозур тәбиғәтле Байназар ауылында тыуған. Улар тырыш, эшһөйәр, уңған, ҡыйыу булып үҫеп килә. Балалар баҡсаһына йөрөгәндә һүрәт төшөрҙөләр, күңелле уйындар уйнанылар, йырланылар, бейенеләр. Һәр байрамда шиғырҙар һөйләнеләр.
Баланың һәләте бәләкәйҙән беленә. Бының өсөн бары тик ата-әсәнең, уҡытыусының уға башланғыс синыфтан уҡ иғтибар бүлеүе кәрәк. Мәктәптең ғорурлығы булырҙай ҡыҙҙар һәм малайҙарҙың ижади мөмкинлектәрен үҫтереүҙә улар мөһим роль уйнай. Бөрйән районының белем усаҡтарында алдынғы уҡыусылар бихисап. Район һәм республика кимәлендә үткәрелгән мәҙәни сараларҙа, спорт ярыштарында, уҡыуҙа ла һынатмай улар. Гөлназ Әхмәтова Иҫке Собханғол мәктәбенең …
Continue reading ‘«Урал батыр»ҙың мең юлын ятлаған!’ »
Мәктәбебеҙҙең бер нисә алдынғы уҡыусыһы тураһында яҙып үткем килә. Улар бөтәһе лә яҡшы уҡыуҙары, һәләттәре, әүҙемлектәре менән айырылып тора. XI синыфты тамамлаған Миләүшә МӘХМҮТОВА спорт яғынан шәп. 2014 йылда саңғы буйынса Башҡортостан йыйылма командаһына инеп, Анапаға ярышҡа барҙы һәм II урын яуланы. ГТО нормативтарын үтәүҙә лә иң-иңе булды. – Ваҡытымды бушҡа үткәрергә яратмайым, шунлыҡтан һүрәт …
Continue reading ‘Киләсәк – һәләтлеләр ҡулында’ »
Һылыу ҡыҙ Гүзәлиә ИШҠЫУАТОВА ғаиләләрендә иң кесе бала булғанлыҡтан, һәр ваҡыт апаһынан һәм ағаһынан өлгө алып үҫә. Яҡындары гелән уға яҡшы кәңәштәрен биреп, ярҙамлашып һәм ҡурсалап ҡына тора. Бала сағынан эшһөйәр, сәмсел, уңған булған. Әле X синыфты тамамланы. Тик яҡшы билдәләргә генә өлгәшә. Мәктәп тормошонда бик әүҙем ҡатнаша.
VIII синыфты тамамлаған Алһыу Ҡоломбәтова өсөн был уҡыу йылы уңыштарға бай булды. Мәктәп, район, республика күләмендә уҙғарылған төрлө сараларҙа булып, еңеү артынан еңеү яуланы. Математика, физика, йәмғиәтте өйрәнеү, тарих фәндәренән район олимпиадаларында ихлас ҡатнашты. Физиканан район, «Гагарин кубогы» исемендәге Бөтә Рәсәй олимпиадаһының республика этабында ҡатнашып, шул уҡ фәндән тағы ла еңеүсе булды. Йәмғиәтте өйрәнеү, тарих …
Continue reading ‘Алһыу өсөн шатланабыҙ’ »
Мәктәптә үткәрелгән линейкаларҙа аҙна һайын Почёт грамотаһы сығып алыусы синыфташығыҙ бармы һеҙҙең? Ә бына минең әхирәтем Рәйсә Мырҙабулатова – тап шундай уҡыусыларҙың береһе. Һәләтле ҡыҙыҡай һүрәт төшөрөргә, ҡул эштәренә, бейергә маһир. Шулай уҡ спорт менән дә шөғөлләнә. Саңғыла оҫта йөрөй, шашка уйнай, мәктәптең баскетбол, волейбол, мини-футбол командаларының алмаштырғыһыҙ ағзаһы. Футболды малайҙарға ҡарағанда ла шәберәк уйнай …
Continue reading ‘Уға ҡарап һоҡланабыҙ’ »
Кем ул мәктәптең ғорурлығы булырҙай уҡыусы? Беҙҙең мәктәптә лә бар ундайҙар. X синыфты тамамлаған Тәнзилә Таһирова булыр ул. Шундай дәртле, өлгөр, әүҙем үҙе. Бер ниндәй конкурс, олимпиада, ярыштарҙан ҡалмай. Һәр береһендә ҡатнашырға тырыша. Спортта ла иң-иңе! Тәнзиләнең иң ҙур ҡаҙанышы – «Аманат»тың йыл һылыуы – 2016» тигән исем алыуы. Тағы ла был журналдың «Йәш хәбәрсе»һе …
Continue reading ‘Йәш хәбәрсе лә үҙе’ »


text:
«Башҡортостан» телерадиокомпанияһы «Күп милләтле Рәсәй» конкурсында еңеү яуланы
«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы киң мәғлүмәт сараларында тыуған яҡтың милли-мәҙәни йолаларын һәм традицияларын иң яҡшы яҡтыртыуға VI «Күп милләтле Рәсәй» бөтә Рәсәй асыҡ журналистар конкурсында еңеүсе булды. Конкурс һөҙөмтәләре буйынса телекомпания «Радиотапшырыуҙар шәлкеме» номинацияһында «Между Волгой и Уралом», «Шире круг» шәлкемдәре, шулай уҡ «Ауылым офоҡтары» һәм «Абажур» радиотапшырыуҙары өсөн беренсе урынға лайыҡ булды.
БР Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары буйынса агентлығынан хәбәр итеүҙәренсә, бәйгегә Рәсәйҙең 52 төбәгенән йәмғеһе 739 эш ҡабул ителгән. Уларға Татарстан Республикаһы Дәүләт Советы рәйесе урынбаҫары, Татарстан Журналистар союзы рәйесе Римма Ратникова рәйеслегендәге компетентлы жюри баһа биргән.
«Между Волгой и Уралом» радиожурналы сиктәрендә тапшырыуҙар шәлкемен бына инде күп йылдар дауамында «Радио России – Башкортостан» радиотапшырыуҙар хеҙмәте начальнигы Римма Сәрүәрова алып бара. Быйыл тапшырыуға 55 йыл тулды.
«Шире круг» шәлкеме өҫтөндә хәбәрсе Роза Кузьменко эшләй. «Ауылым офоҡтары» тапшырыуын – радиожурналист Ғәлимйән Ибәтуллин, «Абажур» тапшырыуын Эльвира Арыҫланова алып бара.
Еңеүселәрҙе тәбрикләү тантанаһы 28 ноябрҙә Ҡазанда үтә. Республика телерадиокомпанияһы исеменән Римма Сәрүәрова сығыш яһаясаҡ.


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Спорт » Страница 2
Үҙҙәре – баш, үҙҙәре түш саҙалылар…
Новости / Спорт // 17-05-2018, 09:00
йәки Ейәнсура районында бер бәләкәй генә ауыл күптәргә миҫал булырлыҡ
«Йәшәй беләләр ҙә инде был яҡта. Халҡыбыҙҙың боронғо ғөрөф-ғәҙәттәрен, дини йолаларын, мәҙәниәтен әлегә тиклем һаҡлап ҡалып, йәшәү ҡанунына әйләндереүе шаҡ ҡатырғайны», – тип бынан ете йыл элек Ейәнсура районының Саҙалы ауылы халҡы тураһында баҫмабыҙҙа бәләкәй генә мәҡәлә сыҡҡайны. Улар шул ваҡытта Еңеү көнөнә арналған волейбол ярышы ойоштороп, уны ауыл һабантуйына әйләндереүҙе маҡсат итеп ҡуйғайны.
...
Уңыштарға юлдың еңел булғаны юҡ
Новости / Спорт // 4-05-2018, 07:30
Өфөләге “Тархан” командаһы тураһында грэпплинг менән ҡыҙыҡһынған йәш егеттәребеҙ яҡшы хәбәрҙар. Исеме ҡолаҡҡа ятыраҡ тойолған был спорт төрө самбо, дзюдо, ирекле көрәш һәм джиу-джитсу нигеҙендә барлыҡҡа килгән.
“Тархан”ды етәкләгән Динар Аҡмырҙин – грэпплингты республикала танытыуға, йәйелдереүгә үҙ өлөшөн индереүселәрҙең береһе. Ныҡышмалы, маҡсаттарына ынтылышлы был егет сығышы менән Учалы районының Мансур ауылынан, сәләмәт йәшәү рәүешен үҙ иткән Гөлсара Талха ҡыҙы менән Ривал Ғарифулла улы Аҡмырҙиндарҙың баш балаһы. Еңел атлетика, дзюдо менән шөғөлләнгән атаһынан, саңғы менән дуҫ әсәһенән күрмәксе, Динар бик иртә спортҡа ылыға. Ылыҡмаҫ ереңдән ылығырһың да: дүрт-биш йәшендә үк “Тыныс йоҡо, кескәйҙәр!” тапшырыуын ҡарар өсөн уға тәүҙә тирләп-бешеп төрлө-төрлө күнекмә яһарға кәрәк булған. Ата-әсә, спартанды тәрбиәләгәндәй, үтә ҡаты тотонған кеүек тойолһа ла, Динар, киреһенсә, миңә ныҡ оҡшай торғайны, тип йылмайҙы:
– Физик күнекмәләрҙән һуң...
Бил бирмәҫ батыр
Новости / Спорт // 27-04-2018, 08:00
Салауат районының Тирмән ауылы егете Вилдан Хажиморатов милли көрәш буйынса Рәсәй чемпионы исеменә лайыҡ булды. Күптән түгел Ҡазанда үткән ил беренселегендә ул үҙ ауырлыҡ категорияһында шундай юғары спорт ҡаҙанышына иреште.
Вилдан Өфө яғыулыҡ-энергетика колледжының икенсе курсында белем ала – буласаҡ газсы. Милли көрәш менән мәктәп йәшенән шөғөлләнә. Баш ҡалаға, Рәми Ғарипов исемендәге 1-се республика башҡорт гимназия-интернатына килгәс, уҡытыусы-тренеры Йәлил Йосопов етәкселегендә был спорт төрөн ныҡлап үҙләштерә, ярыштарға йөрөй. Ул йыл һайын Башҡортостан беренселегендә ҡатнашып, дүрт тапҡыр республика чемпионы була. Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Муса Гәрәев иҫтәлегенә былтыр Илеш районында үткән республика турнирында ла еңде. Пермдә уҙған “Урал Кубогы” Бөтә Рәсәй ярышында икенсе урын алһа, ил беренселегендә лә һәр йыл һайын уңышлы сығыш яһай.
Вилдан Хажиморатов кеүек Башҡортостан данын яҡлаған, бил бирмәҫ батырҙар – бөтәбеҙ өсөн дә ҙур ғорурлыҡ.
Айҙар НОҒАМАНОВ.
Салауат районы.
...
«Салауат Юлаев»та – яңы баш тренер
Новости / Спорт // 17-04-2018, 07:00
«Салауат Юлаев» клубы етәкселеге командаға баш тренер итеп быға тиклем Эркка Вестерлундтың ярҙамсыһы вазифаһын башҡарған Николай Цулыгинды тәғәйенләне.
Килешеү бер йылға төҙөлгән. Цулыгинға элекке тәрбиәләнеүсебеҙ, быға тиклем «Автомобилист» командаһында тренер булып эшләгән Николай Заварухин ярҙамға киләсәк. Улар заманында бергә юлаевсылар составында уйнай. Оҙаҡламай 43 йәшен билдәләйәсәк белгес, төп составтан тыш, «Толпар» үҫмерҙәрен дә тәрбиәләй. Уйынсы булараҡ, «Салауат Юлаев»тан тыш, «Аҡ барс», «Северсталь», «Металлург» (Мг.), «Нефтехимик», «Динамо» (Мәскәү), «Себер», «Торпедо»ла һәм НХЛ менән АХЛ-да өс миҙгел уйнай. Етәкселәр беҙҙеке булғас, бәлки, үҙ уйынсыларыбыҙға ла иғтибар артыр… Тик әлегә һаман ситтәгеләргә күҙ һалалар. Әйтәйек, яңыраҡ уҙған миҙгелдә «Амур» клубы ҡапҡаһын һаҡлаған Финляндия легионеры Юха Метсоланың Өфөгә киләсәге хаҡында һүҙ таралды.
29 йәшлек ҡапҡа һаҡсыһы Хабаровскиҙа өс миҙгел уҙғарып, быйыл Көньяҡ Кореяла уҙған Олимпия уйындарында ла ҡатнаша. Әлегә уның менән һөйләшеү уҙғарылған. Шулай уҡ «Авангард»тан һөжүмсе Дмитрий Кугрышев һәм Петр Хохряковтың да килеүе ихтимал. Тәүгеһе уҙған миҙгелдә ЦСКА-нан Омскиға күсһә, Хохряков иһә СКА командаһынан бынан ике йыл элек уларға килгәйне.
...
Семён Елистратовҡа «Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы» тигән маҡтаулы исем бирелде
Яңылыҡтар таҫмаһы / Спорт // 10-04-2018, 09:41
2018 йылда Пхенчхандағы Олимпия уйындары призеры Семен Елистратов «Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы» тигән маҡтаулы знак менән бүләкләнде. Өфө шорт-трексыһына лайыҡлы награданы республиканың йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры Андрей Иванюта тапшырҙы. Шулай уҡ шорт-трек буйынса Рәсәй йыйылмаһы остазы һәм Семен Елистратовтың тренеры Андрей Максимов «Башҡортостандың иң яҡшы тренеры» исеменә лайыҡ булды.
Коньяҡ Кореяла яулаған олимпия бронзаһынан тыш, был миҙгелдә Башҡортостан спортсыһы шулай уҡ Канадала Донъя чемпионатында өс бронза награда һәм Рәсәй чемпионатында ике алтын һәм бер көмөш миҙал яуланы....
Иң етеҙ саңғысылар ҡайҙа? Учалыла һәм Ҡалтасыла!
Новости / Спорт // 22-03-2018, 10:00
Йәш саңғысылар араһында «Йәншишмә» гәзите призына быйылғы республика ярышы Күмертауҙа үтте. Унда барлығы 24 команда, йәғни 140 уҡыусы ҡатнашты.
Шәхси беренселектә 2006 – 2007 йылғылар араһында өс километр араға малайҙарҙан Лёня Колбин (Ҡалтасы), ике километр араға ҡыҙҙарҙан Наташа Ковнир (Күмертау) еңһә, ә 2004 – 2005 йылғылар араһында өс километр араға Ғаян Кәримов менән Саша Новикова (икеһе лә – Учалынан) иң етеҙе булды. Ҡатнаш эстафетала учалылар беренсе урын алды.
Командалар араһында дөйөм һөҙөмтә буйынса кесе йәш төркөмөндә ҡалтасылар «иң-иң»е булһа, ә оло йәш төркөмөндә учалылар – чемпион!
Күмертауҙа «Йәншишмә» гәзите призына уҙған саңғы ярыштары еңеүселәрен бүләкләүҙә ярҙам иткәндәре өсөн Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе Әмир Ишемғоловҡа, «РИА-Медоптик» офтальмология үҙәге директоры Рәшит Искәндәровҡа һәм «Башбланкиздат» асыҡ акционерҙар йәмғиәте директоры Гөлсәсәк Әлибаеваға ҙур рәхмәт !
М. КӨЙӘРМӘНОВ.
И. ҒӘЙНУЛОВ фотоһы....
Финалға торошло сирекфинал
Новости / Спорт // 19-03-2018, 12:59
Рәсәй атлеттары – алтынсы
Новости / Спорт // 6-03-2018, 07:00
Иң шәп хоккейсылар – Әлшәйҙән!
Новости / Спорт // 27-02-2018, 09:22
Туймазы ҡалаһында Башҡортостан Республикаһының Ауыл спорт уйындарының шайбалы хоккей буйынса финалы үтте.
Бындай сара төбәктә ун алтынсы тапҡыр ойошторола. Еңеүсе титулына Әбйәлил, Әлшәй, Балтас, Дыуан, Ҡариҙел, Ҡырмыҫҡалы, Өфө һәм Саҡмағош райондарынан һигеҙ команда көс һынашты.
Бәйге бик ҡыҙыу барҙы, был тәбиғи – һәр кем еңеүсе булырға теләй. Тәүҙә, йәрәбә буйынса ике төркөмгә бүленеп, егеттәр сәкәндәрен сәкәләштерҙе. Мәрәйҙәр һанына ҡарап командалар финалға сыҡты. Шулай итеп, Әлшәй егеттәре – беренсе, әбйәлилдәр – икенсе, саҡмағоштар өсөнсө урын алды. Еңеүсе – «Дим» командаһы Сочи ҡалаһында уҙасаҡ Бөтә Рәсәй ярыштарына юлланасаҡ.
Командалар үҙҙәренә ярҙам күрһәткән район хакимиәттәренә, уларҙың спорт комитеттарына, ойошмаларға һәм шәхси эшҡыуарҙарға оло рәхмәтен еткерә.
Л. ҺИҘИӘТОВА....
Данлыҡлы биатлонсы уйындарһыҙ ҡалмаҡсы
Новости / Спорт // 24-01-2018, 09:00
йәки Уле Эйнар Бьорндаленға үҙ карьераһындағы алтынсы Олимпия уйындарынан һуң етенсеһенә ишек ябылырмы?..
Донъяның данлыҡлы биатлонсыһы, Норвегия спортсыһы Уле Эйнар Бьорндален оҙаҡламай башланасаҡ сираттағы Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашмаясаҡ.
Ул 1994 йылдан алып алты уйында ҡатнаша һәм һигеҙ тапҡыр Олимпия уйындары чемпионы була. Бынан тыш, дүрт көмөш һәм бер бронза миҙал яулай. Донъя беренселегендә дан ҡаҙанған спортсы 20 тапҡыр чемпион исемен ала.
Әлеге уҙған биш донъя этабы һөҙөмтәһе буйынса оҙаҡламай 44 йәшен тултырасаҡ ветеран 18-се урындан да юғары күтәрелә алмай, Норвегия йыйылма командаһы составына эләкмәне. Үҙе иһә, Кореяла уҙасаҡ Олимпия уйындарына ныҡлап әҙерләнгәнмен, уңышҡа ла өлгәшергә ышанысым бар, тип иҫәпләй.
Нишләйһең, ҡасан да булһа был көн һәр спортсыға ла етергә тейеш.
...
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 553
АБЫҘ (фарс. хафиз — халыҡ йырсыһы һәм йыраусыһы), йәмәғәт эшмәкәре, Ҡөрьән белгесе. А. ислам таралған осорҙа барлыҡҡа килә, башҡорттарҙа 12 б. алып билдәле. Аҡһаҡалдар, батырҙар, сәсәндәр м‑н бер рәттән А. халыҡтың ижт.‑сәйәси тормошонда ҙур роль уйнаған. Батырша, Килмәк Нурышев, Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Кинйә Арыҫланов һ.б. А. башҡорт ихтилалдарының (17—18 бб.) идеологтары һәм етәкселәре була. А. дипломатик сараларҙа ҡатнаша, адм. эшмәкәрлек м‑н шөғөлләнә (Абдулла Йосопов, Арыҫлан Бикмәтов, Хафизгилде Ҡудашев һ.б.). 18 б. аҙ. А. ин‑ты үҙенең ижт.-сәйәси мәғәнәһен юғалта. Хәҙ. башҡорт телендә А. тип абруйлы кешегә (ғәҙәттә өлкән йәштәге) ҡарата әйтелә.
Әҙәб.: Хөсәйенов Ғ.Б. Башҡорт халҡының рухи донъяһы. Өфө, 2003.
Ғ.Б.Хөсәйенов
Тәрж. Р.Р.Мәһәҙиева


text:
- Подробности
- Просмотров: 556
АЛТЫНБАШ (Trollius), лютик һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 30‑ҙан ашыу төрө билдәле. Төньяҡ ярымшарҙың уртаса һәм субарктик бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда европа А. таралған. Бейеклеге 30—60 см булған күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, ябай (ҡайһы ваҡыт аҙ тармаҡлы), һутлы, шыма. Тамыр эргәһе япрағы эре, бармаҡ бүленешле, һабағыныҡы ултырма, сиратлы. Сәскәһе эре, күп осраҡта яңғыҙ, гомогам, һары йәки алтын һары, тумалаҡ. Май—июндә сәскә ата. Емеше күп япраҡлы, июнь—июлдә өлгөрә. Аҡлан, урман ситтәре, дымлы болон, ҡыуаҡлыҡ, дала сауҡалыҡтарында үҫә. Респ. бөтә терр‑яһында таралған, әммә көньяҡта һирәк осрай. Декоратив, баллы, ағыулы үҫемлек. Составында алкалоидтар, каротиноидтар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында һәм халыҡ ветеринарияһында ҡулланыла. Европа А., азия А. һәм ҡытай А. эре сәскәле гибридтары декоратив үҫемлек булараҡ үрсетелә.
С.С.Хәйретдинов
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
- Подробности
- Просмотров: 569
АНАЭРОБТАР (гр. аn- — кире приставка һәм аэробтар), молекуляр кислород бөтөнләй йәки өлөшләтә булмаған мөхиттә йәшәүгә һәм үҫеүгә һәләтле организмдар. Йәшәү өсөн энергияны А. органик, һирәгерәк органик булмаған матдәләрҙе, ирекле кислород ҡатнашлығынан тыш йәки яҡтылыҡ энергияһын файҙаланып (пурпур бактериялар), әсетеп ала. Бөтөнләй кислород булмағанда ғына үҫешә торған (нигеҙҙә, бактериялар) облигат (мотлаҡ) һәм кислород булған мөхиттә лә йәшәргә һәләтле (бактериялар, сүпрә бәшмәге, иң ябайҙар, ҡорттар һ.б.) факультатив (мотлаҡ булмаған) А. айырыла. Облигат А. Clostridium төрөнә ингән ҡайһы бер бактериялары атмосфера азотын фиксациялай, кеше һәм хайуандар ауырыуын (ботулизм, газлы гангрена, һын ҡатыу ауырыуы һ.б.) тыуҙыра ала. А. микроорганизмдар микробиология сәнәғәтендә органик кислоталар, спирттар алыу өсөн, ағынты һыуҙарҙы биологик таҙартыу өсөн ҡулланыла. БР‑ҙа А. нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү ҡорамалдарының биокоррозияһы сәбәпсеһе булараҡ тикшерелә (И.Б.Рәжәпова, Р.Х.Хәзипов); тупраҡ нефть м‑н бысранғанда, органик матдәләрҙең гумификацияһы ваҡытында анаэроб микроорганизмдарҙың һан һәм төр составы үҙгәреүе өйрәнелә (Р.К.Андресон, Н.Ә.Кирәева, Ф.Х.Хәзиев).
Н.Ә.Кирәева
Тәрж. Г.Р.Ҡунафина


text:
Төньяҡ-көнсығыш райондары бизнесмендарын аҡса табыу буйынса курстар көтә
15 — 31 октябрҙә Ҡариҙел һәм Дыуан райондарында эшҡыуарҙар өсөн курстар үткәреләсәк. Яңы эш башлаусы төньяҡ-көнсығыш бизнесмендары өсөн семинарҙар бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереү төбәк программаһы сиктәрендә ойошторола.
— Бәләкәй бизнесты кадрҙар менән тәьмин итеү, эшҡыуарҙарҙың финанс яҡтан наҙанлығы — эшҡыуарлыҡ үҫешенә ҡамасаулаған иң киҫкен проблемаларҙың береһе, — тип белдерҙе Бышҡортостандың Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты рәйесе Руслан Кинйәкәев 2011-2015 йылдарға республиканың төньяҡ-көнсығыш төбәген социаль-иҡтисади йәһәттән үҫтереү программаһын тикшереүгә арналған киңәйтелгән Хөкүмәт ултырышында.
Финанстар буйынса белем алыу бушлай буласаҡ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 507
ИҠТИСАДИ РЕФОРМАЛАР, иҡтисад Башҡортостанда тәүге И.р. 1950 й. Х.Я.Тахаев тарафынан терр‑яларҙа халыҡтың тығыҙлығы һәм урынлашыу кимәле, транспорт шарттары һәм производство бәйләнештәре б‑са үткәрелә, иҡт.‑геогр. райондар бүленә: Үҙәк Ағиҙел буйы Башҡортостаны (төбәктәр: Өфө һәм Стәрлетамаҡ), Көнбайыш Башҡортостан, Төньяҡ Башҡортостан (Түб. Ағиҙел-Танып һәм Төньяҡ-Көнсығыш), Таулы Башҡортостан (Белорет-Егән һәм Көньяҡ-Көнсығыш). В.Н.Кузнецов һәм М.Д.Маслов тарафынан транспорт үҙәктәре барлыҡҡа килеү нигеҙендә транспорт‑иҡт. райондар айырыла: Үҙәк Ағиҙел буйы (төбәктәр: Өфө, Стәрлетамаҡ—Күмертау т. юлы участкаһы), Көнбайыш (Волга-Бөгөлмә һәм Шишмә—Абдуллин т. юлы участкалары), Төньяҡ (Ҡазан—Свердловск т. юлы, Түб. Ағиҙел, Ҡариҙел й. һәм Төньяҡ-Көнсығыш участкалары) һәм Таулы Башҡортостан (Белорет тар колеялы т. юлы, Орск—Ырымбур, Учалы—Мейәс, Магнитогорск—Сибай участкалары). 1965 й. М.Ф.Хисмәтов 4 иҡт.‑геогр. районды бүлеп күрһәтә: Урта Ағиҙел буйы, Көнбайыш, Төньяҡ һәм Таулы Башҡортостан. 70‑се йй. Ғ.З.Хәмиҙуллин һәм Р.М.Зөфәров пр‑тиеларҙың урынлашыуы нигеҙендә, тәбиғи‑иҡт. шарттарҙы иҫәпкә алып, 2 провинция, 7 зона, 16 а.х. райондарын айыра. 1969—89 йй. СССР ФА БФ‑тың Иҡт. тикшеренеүҙәр бүлегендә (М.Н.Иҫәнбаев һ.б.) БАССР‑ҙың иҡт. төбәктәре барлыҡҡа килеү мәсьәләләре өйрәнелә, тәбиғи‑иҡт. шарттар һәм ресурстар барлығы, сәнәғәт производствоһының терр. тупланыу кимәле (үҙәк, көньяҡ, көнбайыш, төньяҡ‑көнбайыш, төньяҡ‑көнсығыш, Урал иҡтисади төбәктәре; Стәрлетамаҡ-Салауат, КүмертауМәләүез, Туймазы-Октябрьский, Бәләбәй-Дәүләкән, Белорет-Учалы, Сибай-Баймаҡ соц.‑иҡт. системалар төркөмө), тармаҡтар төҙөлөшө үҙенсәлектәре, производствоны махсуслаштырыу йүнәлештәре һәм производство‑иҡт. бәйләнештәр б‑са И.р. уҙғарыла. 90‑сы йй. Хисмәтов тарафынан тәбиғәт шарттары ярашлығы, тармаҡ һәм тармаҡ‑ара комплекстар һәм сәнәғәт узелдарының урынлашыуы нигеҙендә Урал алды һәм Урал соц.‑иҡт. райондар айырыла; М.Н.Иҫәнбаев тарафынан БР терр‑яһында территориаль‑производство комплекстарының урынлашыуы б‑са төньяҡ‑көнбайыш иҡтисади төбәк, төньяҡ иҡтисади төбәк, төньяҡ-көнсығыш иҡтисади төбәк, көнбайыш иҡтисади төбәк, үҙәк иҡтисади төбәк, көньяҡ иҡтисади төбәк, Урал иҡтисади төбәге бүленә. КПСС ҮК Пленумының 1965 й. 29 сент. ҡабул ителгән “Сәнәғәткә идара итеүҙе яҡшыртыу, планлаштырыуҙы камиллаштырыу һәм сәнәғәт производствоһын иҡтисади дәртләндереүҙе көсәйтеү тураһында” ҡарарына ярашлы, реформа (Косыгин реформаһы) башлана, уның б‑са халыҡ хужалығы м‑н идара итеүгә иҡт. алымдар индереү, пр‑тиеларҙың, берекмәләрҙең һәм ойошмаларҙың хужалыҡ итеүҙә үҙаллылығын киңәйтеү, производство һөҙөмтәләрен яҡшыртыу өсөн матди дәртләндереү саралары индереү ҡарала. Совнархоздар бөтөрөлә һәм тармаҡ б‑са дөйөм союз, союзресп. министрлыҡтары һәм ведомстволары ҡабаттан тергеҙелә, директив план күрһәткестәре һаны 30‑ҙан 9‑ға тиклем ҡыҫҡартыла; пр‑тиелар производство ойоштороуҙың шәхси һығылмалы системаларын үҙ аллы эшләй. Хаҡтар сәйәсәтенә ярашлы, һатыуҙың күмәртә хаҡтары табышты һәм рентабеллелекте тәьмин итә. А.х. продукцияһының һатып алыу хаҡтары күтәрелә, пландан тыш алынған уңышҡа льготалы түләү индерелә, запчастарға һәм техникаға хаҡтар, крәҫтиәндәр өсөн килем һалымы нормалары кәметелә. Мәҫ., 1969—71 йй. “Башнефтехимзаводы” ПБ‑нда Башҡ‑н иҡт. эксперименты үткәрелә, уның һөҙөмтәһендә пр‑тие биш йыллыҡ планды 2,5 йылда үтәй: етештереү күләме — 32%‑ҡа, хеҙмәт етештереүсәнлеге — 33,7%‑ҡа, уртаса эш хаҡы 20,1%‑ҡа арта; эшләүсе персонал һаны 1467 кешегә ҡыҫҡара (бушатылған эшселәр иҫәбенә сафҡа индерелгән башҡа производстволар комплектлана). 1966—79 йй. СССР‑ҙа уртаса йыллыҡ милли килемдең үҫеш темпы 6,1% тәшкил итә. 90‑сы йй. И.р. барышында планлы иҡтисадтан милек һәм идара итеүҙең күп төрлө формалары булған баҙар иҡтисадына күсеү тормошҡа ашырыла. Рәсәйҙә тышҡы сауҙа реформалары, хаҡтарҙы либералләштереү, хосусилаштырыу уҙғарыла. 1998 й. 1000:1 коэф. м‑н деноминация үткәрелә. Экспорттан килгән төп килем сығанағы булып сеймал ресурстары тора. Иҡт. секторҙары араһындағы тигеҙһеҙлек халыҡ килемендәге айырымлыҡтарҙың ҡырҡа үҫеүенә килтерә; эшһеҙлек кимәле арта, тотороҡло валютаға ҡарата һумдың курсы түбәнәйә, түләмәү көрсөгө һәм аҡса м‑н иҫәпләшеүҙе бартерға әйләндереү, сәнәғәт производствоһы структураһында үҙгәрештәр (фәнгә таянған производстволар кәмеүе, яңы технологияларҙы туҡтатыу) һ.б. барлыҡҡа килә. БР‑ҙа И.р. төбәк үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып үткәрелә; фәнгә таянған һәм юғары технологиялы продукция етештереү күләмдәрен арттырыуға, прогрессив технологиялар ҡулланыуға, инновацион менеджмент кимәлен күтәреүгә (ҡара: Иҡтисади инновация), иҡтисадтың сеймалға йүнәлтелеүен кәметеүгә, тәбиғи һәм а.х. сеймалын сәнәғәт эшкәртеүенә йәлеп итеүгә, тармаҡ-ара һәм тармаҡ эсендәге диспропорцияларҙы бөтөрөүгә, экспортҡа йүнәлтелгән производстволарҙы үҫтереү нигеҙендә экспорт һәм импорт структураһын камиллаштырыуға, һөҙөмтәле тышҡы иҡт. эшмәкәрлек алып барыуға (ҡара: Тышҡы иҡтисади бәйләнештәр), бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереүгә (ҡара: Эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге), РФ төбәктәре м‑н иҡт. хеҙмәттәшлеккә һ.б. йүнәлтелгән. 2009 й. (2000 й. м‑н сағыштырғанда) тулайым төбәк продукты һәм сәнәғәт етештереүе — 1,5 тапҡырға, а.х. тулайым продукты — 1,4, төп капиталға инвестициялар 1,8 тапҡырға арта; 10,1 млн м2 ашыу торлаҡ файҙаланыуға тапшырыла. Шулай уҡ ҡара: Милли иҡтисад.
Ҡ.Н.Йосопов, Д.Х.Мусина
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 504
ГВОЗДЕВ Владимир Ефимович (1.1.1956, Өфө), электрон техника инженеры. Техник ф. д-ры (2000), проф. (2003). БР-ҙың атҡ. фән эшмәкәре (2007). ӨАИ‑ны тамамлағандан һуң (1978) шунда уҡ эшләй (2006 й. алып мәғлүмәт системаларын проектлауҙы автоматлаштырыу каф. мөдире); бер үк ваҡытта 1998—2004 йй. БР‑ҙың Йәшәйеш хәүефһеҙлеге ҒТИ‑нда бүлек мөдире, 2003 й. — дир. урынбаҫары. Фәнни эшмәкәрлеге техник системаларҙың ышаныслы булыуын аҙ һанлы эксперименталь мәғлүмәттәр б‑са тәьмин итеү, статистик анализдың ғәмәли ысулдарын уйлап табыу, территориаль системаларҙың торошо б‑са геомәғлүмәттәр туплау һәм уның математик моделен әҙерләү, корпоратив мәғлүмәт системаларын проектлау мәсьәләләренә арналған. Г. ҡатнашлығында БР экологик мониторингыһының берҙәм дәүләт системаһы (ҡара: Экологик мониторинг), ғәҙәттән тыш хәлдәрҙе иҫкәртеү һәм бөтөрөү б‑са респ. автоматлаштырылған мәғлүмәт-идара итеү системаһы булдырылған. 250-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 13 уйлап табыу авторы.
Хеҙм.: Информационное обеспечение контроля и управления состоянием природно‑технических систем. Уфа, 2002 (авторҙ.); Интеллектуальные системы управления и контроля газотурбинных двигателей. М., 2008 (авторҙ.); Статистическое исследование территориальных систем. М., 2008 (авторҙ.).
Н.В.Давиденко
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Халыҡ-ара Аҡмулла көндәре йылдағыса бөйөк башҡорт шағир-мәғрифәтсеһе һәм фекер эйәһенең тыуған төйәге Миәкә районында тамамланды. Унда Башҡортостандың Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе, шағир, республиканың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Риф Тойғонов, Башҡортостандың халыҡ шағиры Марат Кәримов, фольклорсы, филология фәндәре докторы, профессор, Салауат Юлаев исемендәге, М. Аҡмулла исемендәге премиялар лауреаты Әхмәт Сөләймәнов, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусылары — философия фәндәре докторы, профессор Әхмәт Дәүләтҡолов, педагогия фәндәре кандидаты Мәрхәбә Дәүләтшина һәм филология фәндәре кандидаты Зәки Әлибаев, Башҡортостан Мәҙәниәт министрлығының бүлек етәксеһе Алһыу Сирғәлина һәм башҡалар ҡатнашты.
Көн буранлап тороуға ҡарамаҫтан, шағирҙың кендек ҡаны тамған ергә аяҡ баҫҡас та улар Аҡмулла шишмәһенә ашыҡты. Ҡышҡы сатлама һыуыҡта ла тау битләүенән сылтыр-сылтыр ағып ятыусы көмөштәй саф шишмә һыуынан ауыҙ иткәс, Өфө ҡунаҡтарын музейға саҡырҙылар. Уның директоры, яҙыусы, М. Аҡмулла исемендәге премия лауреаты Фәнис Янышев һуңғы йылдарҙа ҡуйылған ҡомартҡылар менән таныштырҙы, һорауҙарға яуап бирҙе.
Туҡһанбайға килеүселәр Сафар мәктәбенә һуғылмай үтмәй. Әҙиптәрҙең күбеһе менән уҡыусылар бер нисә мәртәбә осрашҡан булһа ла, был юлы ла Аҡмулла вариҫтары ҡунаҡтарҙың сығышын тын да алмай йотлоғоп тыңланы. Шағирҙар яңы әҫәрҙәре менән таныштырһа, уҡытыусылар Халыҡ-ара Аҡмулла көндәрендә баш ҡалабыҙ Өфөлә булып үткән саралар тураһында һөйләне. Бына уларҙың ҡайһы берҙәре: М. Аҡмулла исемендәге премия лауреаттарының галереяһы асылған; мәғрифәтсе исемендәге премияға лайыҡ булғандар гуманитар фәндәр буйынса оҫталыҡ дәрестәре үткәргән; Фәнис Янышевтың урыҫ, башҡорт һәм татар телдәрендә нәшер ителгән "Аҡмулла аманаты" китабының исем туйы булған; "Шиғриәт ҡанаттары" кисәһендә мәғрифәтсенең шиғырҙарын донъя халыҡтары телдәренә тәржемә итеүселәрҙең конкурсына йомғаҡ яһалған; "Этнофест-2013" халыҡ-ара йәштәр фестивалендә ҡатнашыусыларҙың гала-концерты бик күп тамашасы йыйған; халыҡ-ара фәнни-ғәмәли конференцияла Рәсәйҙең төрлө төбәгенән генә түгел, Ҡытай, Һиндостан, Төркиә, Ҡаҙағстан, Азербайжан, Ҡырғыҙстан һәм башҡа илдәрҙең ғалимдары ла ҡатнашҡан. Ғөмүмән, республикабыҙҙа йыл да йөҙҙән ашыу сара үткәрелә.
Сафар мәктәбендә мәшһүр яҡташтарының ижадын өйрәнеүгә иғтибар ҙур. Уҡыусылар араһында йылдың-йылы шиғыр ятлаусыларҙың бәйгеһе ойошторола. Мәктәп директоры Фәйрүзә Абдулова әйтеүенсә, VI класс уҡыусылары Гөлсәсәк Йосопова менән Гүзәл Ибраһимова Аҡмулланың — утыҙар, VII кластан Лиана Абайдуллина егерме алты шиғырын яттан белә. Мәғрифәтсенең портретын ағаста көйҙөрөп яһау буйынса районда иғлан ителгән ярышта VIII класс уҡыусыһы Дилә Миңләхмәтова беренсе урынды алған, Регина Иҙиәтуллина — икенсе урында.
Район мәҙәниәт һарайында Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премияның быйылғы лауреаты иғлан ителде. Ул — Башҡортостандың ТӨРКСОЙ-ҙағы вәкиле, тарих фәндәре кандидаты Әхәт Ғөбәй улы Сәлихов. Күгәрсен районының Бикеш ауылында тыуып үҫкән, Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлағас, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләгән. Төркиәнең Истанбул ҡалаһында Мимар Синан исемендәге университеттың Социаль фәндәр институтында стажировка үтеп, магистр диссертацияһын яҡлаған. Мәжит Ғафури исемендәге премия лауреаты, төрлө иҫтәлекле миҙалдары һәм почет грамоталары бар.
— Әхәт Сәлихов премияға Мифтахетдин Аҡмулланың "Башҡорттарым, уҡыу кәрәк!" тигән китабын башҡорт һәм төрөк телдәрендә сығарыуға индергән өлөшө өсөн лайыҡ булды, — тине үҙ сығышында Миәкә районы хакимиәте башлығы Зәйнулла Насиров. — Ул беҙҙең әҙәбиәтебеҙ һәм мәҙәниәтебеҙ донъя уҡыусыларына барып етһен өсөн ең һыҙғанып эшләй, классиктарыбыҙҙың әҫәрҙәрен төрөк һәм инглиз телдәрендә нәшер итеүҙә ярҙамлаша.
"Ғалимдарын танымаған халыҡтың зиһене томаланыр, йырсыларын тыңламаған халыҡтың ҡолағы һаҡбайланыр, рәссамдарын тамаша ҡылмаған халыҡтың күҙе һуҡырайыр, ә шағирҙарын һанға һуҡмаған халыҡтың зиһене лә томаланыр, ҡолағы ла һаҡбайланыр, күҙе лә һуҡырайыр һәм өҫтәүенә йөрәге туңып боҙға әйләнер", — тип яҙа Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәрим көндәлектәрендә (22. Х. 1995).
Аллаға шөкөр, ХIХ быуаттың икенсе яртыһында ижад майҙанына сыҡҡан М. Аҡмулла бындай аяныслы яҙмышҡа дусар булманы. Ул халҡыбыҙҙы аң-белемгә әйҙәүсе, ғәҙеллеккә, яҡтылыҡҡа, сафлыҡҡа өндәүсе, башҡорт әҙәбиәте тарихында юйылмаҫ эҙ ҡалдырған сәсән-шағир булып йәшәне, йәшәй һәм йәшәйәсәк. 2007 йылдан бирле үткәрелеп килгән Халыҡ-ара Аҡмулла көндәре — быға асыҡ дәлил.