text:
Алтын Урҙа
Алтын Урҙа (Джучи Улусы, төрөк Ҙур Улус — «Бөйөк дәүләт»[14]) — Евразиялағы урта быуат дәүләте.
1224 йылдан 1266 йылға саҡлы Монгол империияһы составында булған[15].
1266 йылда Мәнгү-Тимер хан осоронда, империя үҙәгенә буйһоноуҙы формаль килеш һаҡлап, тулы үҙаллылыҡҡа өлгәшкән.
1320-се йылдар башында Үзбәк хан дәүерендә ислам дәүләт дине тип иғлан ителгән.
XV быуат уртаһына Алтын Урҙа бер нисә үҙ аллы ханлыҡҡа тарҡалған; уның номиналь рәүештә иң юғары тип һаналған үҙәк өлөшө — Ҙур Урҙа — XVI быуат башында йәшәүҙән туҡтаған.
Йөкмәткеһе
- 1 Атамаһы һәм сиктәре
- 2 Тарих
- 3 Дәүләт ҡоролошо һәм административ бүленеше
- 4 Армия
- 5 Халҡы
- 6 Ҡалалар һәм сауҙа
- 7 Хөкөмдарҙар
- 8 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 9 Иҫкәрмәләр
- 10 Әҙәбиәт
- 11 Һылтанмалар
Атамаһы һәм сиктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Алтын Урҙа» атамаһы Рустә 1566 йылда «Ҡазан тарихы» тигән тарихи-публицистик хеҙмәттә, ул дәүләт күп йылдар элек емерелгәндән һуң, тәүләп ҡулланылған. Быға тиклем бөтөн рус сығанаҡтарында ла «Урҙа» һүҙе «Алтын» сифаты менән ҡулланылмаған. XIX быуаттан башлап термин тарихнамәлә нығынды һәм Джучи улусын йәиһә (контекстан сығып) уның баш ҡалаһы Һарай ҙа ингән көнбайыш өлөшөн тулы итеп атау маҡсатында ҡулланыла.
Алтын Урҙа һәм көнсығыш (ғәрәп-фарсы) сығанаҡтарынан үҙ дәүерендә был дәүләттең берҙәм атамаһы ҡабул ителмәгәнлеге күренә. Ул ғәҙәттә «улус» терминына ниндәйҙер эпитет («Олоғ улус») йәиһә хаким исемен («Беркә улусы»), мотлаҡ хәҙерге заманда идара иткәнен дә түгел, мәҫәлән, элегерәк тәхеттә ултырғанын («Үзбәк, Беркә илдәренең хакимы», «Үзбәк ере хакимы, Туҡтамыш хан илселәре») ҡушып әйткәндәр. Бының менән бер рәттән ғәрәп-фарсы сығанаҡтарында йыш ҡына Дешт-һәм-Ҡыпсаҡ тигән иҫке географик термин ҡулланылған[16]. «Урҙа» һүҙе шул уҡ сығанаҡтарҙа хакимдың ставкаһын (күсереп йөрөтөлгән лагерь) аңлатҡан (ул һүҙҙе «ил» мәғәнәһендә ҡулланыу миҫалдары тик XV быуаттан башлап ҡына күҙәтелә). «Алтын урҙа» һүҙбәйләнешен(фарс. آلتان اوردون, Urdu-i Zarrin), «алтын парад сатыр» мәғәнәһендә, ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн Баттут Үзбәк хандың резиденцияһын тасуирлағанда ҡулланған. Рус йылъяҙмаларында (летопись) «урҙа» һүҙе ғәҙәттә ғәскәр тигәнде аңлатҡан. Ул һүҙҙе ил атамаһы сифатында даими ҡулланыу XIII—XIV быуаттар сигендә (рубеж) башланған, быға тиклем атама сифатында "Татарҙар"тигән термин ҡулланылған[17]. Көнбайыш-европа сығанаҡтарында был илде «Ҡомандар иле», «Ҡомания» йәиһә «татарҙар державаһы», «татарҙар ере», «Татария» тип атау ҡабул ителгән булған[16]. Ҡытайҙар монголдарҙы «татарҙар» (тар-тар) тип атаған[18].
Урҙаның сиктәрен XIV быуаттың беренсе ярты йыллығында йәшәгән ғәрәп тарихсыһы Әл-Ғүмәри былай тип билдәләгән:
Был дәүләттең Джейхун яғынан сиктәре — Хорезм, Сығанаҡ, Сайрам, Яркенд, Дженд, Һарай, Маджар ҡалаһы, Азака-Кака, Аҡса-Ҡәрмән, (Феодосия)Ҡафа, Судак, Саҡсин, Үкәк, Болғар, Себер өлкәһе, Ибир, Башҡурд һәм Сулман…[19]
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Джучи Улусының (Алтын Урҙаның) барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сыңғыҙ хандың империияны үҙенең улдары араһында бүлгән 1224 йыл-Джучи Улусының барлыҡҡа килеү ваҡыты. Джучиҙың улы Батуҙың (рус йылъяҙмаларында Батый) Көнбайыш походынан һуң (1236—1242) улус көнбайышҡа табан киңәйгән һәм Түбәнге Волга буйы уның үҙәгенә әйләнгән. 1251 йылда Монгол империяһының баш ҡалаһы Ҡараҡоромда уҙған ҡоролтайҙа бөйөк хан итеп Толуйҙың улы Мүнкә тәғәйенләнә. Батый, «ырыуҙағы өлкән» кеше (аҡа), күрәһең, үҙенең улусында тулы автономияға эйә булыу теләгенән, Мүнкәне хуплаған[20]. Сығатай һәм Үгәҙәй тоҡомдары, джучисылар һәм толуидсыларҙың дошмандары, язаға тарттырылған, ә уларҙан тартып алынған (конфискацияланған) биләмәләрҙе Мүнкә, Батый һәм уларҙың власын таныған башҡа сыңғыҙлылар бүлешеп алған.
Монгол империяһынан айырылып сығыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Батый үлгәндән һуң уның Монголияла Мүнкә хан һарайында йәшәгән улы Һартаҡ тәхет вариҫы тип тәғәйенләнгән. Әммә өйгә ҡайтырға юлға сыҡҡан яңы хан көтмәгәндә вафат булған. Кескәй Улағсы — Батыйҙың икенсе улы хан тип иғлан ителгән[21] (башҡа мәғлүмәт буйынса Һартаҡтың улы, Батыйҙың ейәне[22]). Ләкин ул да тиҙҙән яҡты донъянан киткән.
Беркә (1257—1266), Батыйҙың ҡустыһы, Улус тәхетенә килгән. Беркә йәштән үк ислам динен ҡабул иткән, ләкин был күскенсе күмәк халыҡты исламлаштырыуға килтермәгән, күрәһең, уның сәйәси аҙымы ғына булғандыр. Хакимдың был аҙымы Иҙел Болгары һәм Урта Азиялағы әһәмиәтле ҡала үҙәктәре сауҙа даирәләренең хуплауына килтергән, белемле мосолмандарҙы хеҙмәткә йәлеп итеү мөмкинлеге биргән[23]. Ул идара иткән дәүерҙә ҡала төҙөлөшө әһәмиәтле масштабтарға еткән, урҙа ҡалаларында мәсеттәр, манаралар, мәҙрәсәләр, Ҡарауан- һарайҙар төҙөлгән. Беренсе сиратта, төҙөлөш был ваҡытта Һарай-Беркә, тип йөрөтөлгән (Һарай-Беркәне һәм Һарай аль-Джедидты бәхәсле тиңләүгә урын бар) дәүләттең баш ҡалаһына, Һарай-Батый ҡалаһына, ҡағылған[24]. Баҫып алынғандан һуң аяҡҡа баҫҡан Урта Иҙелдәге (Волга) Болғар ҡалаһы улустың иң мөһим иҡтисади һәм сәйәси үҙәктәренә әйләнгән.
Беркә Ирандан һәм Мысырҙан ғалимдарҙы, дин белгестәрен, шағирҙарҙы, Хорезмдан — һөнәрселәр һәм сауҙагәрҙәрҙе саҡырған. Көнсығыш илдәре менән сауҙа һәм илселек бәйләнештәре һиҙелерлек йәнләнгән. Яуаплы дәүләт вазифаларына Ирандан һәм ғәрәп илдәренән сыҡҡан юғары белемле кешеләр тәғәйенләнгән, был, әлбиттә, күскенсе монгол һәм ҡыпсаҡ юғары ҡатламының ризаһыҙлығына килтергән. Әммә ризаһыҙлығын әлегә асыҡтан-асыҡ күрһәтмәгәндәр.
Дунай улусының Иҙел улусы менән көрәше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәнгү-Тимер хакимлығы йылдарында (1266—1282) Джучи Улусы үҙәк хөкүмәттән тулыһынса бойондороҡһоҙлоҡ алған. 1269 йылда Талас йылғаһы үҙәнендә уҙған ҡоролтайҙа Мәнгү-Тимер, Бораҡ, Хайду берен-бере бойондороҡһоҙ хаким итеп танығандар һәм, әгәр үҙҙәренең бойондороҡһоҙлоғона ҡул һуҙа ҡалһа, Ҡытайҙа идара иткән бөйөк хан Хубилайға ҡаршы союз төҙөгәндәр[15]
Мәнгү-Тимерҙың вафатынан һуң илдә Нуғай исеме менән бәйләнгән сәйәси көрсөк (кризис) башланған. Нуғай, Сыңғыҙ хандың вариҫтарының береһе, Мәнгү-Тимер идаралығында дәүләттә әһәмиәте буйынса икенсе урында торған бәкләрбәк вазифаһын биләгән. Уның шәхси улусы Алтын Урҙаның көнбайышында (Дунай янында) урынлашҡан булған. Нуғай үҙ дәүләтен төҙөү маҡсатын ҡуйған, Туда-Мәнгү (1282—1287) һәм Тула-Буға (1287—1291) идара иткән йылдарҙа ул үҙенең власына Дунай, Днестр, Узеу (Днепр) буйындағы бик ҙур территорияны буйһондорған.
Нуғайҙың туранан-тура ярҙамы менән һарай тәхетенә Тохта (1291—1312) тәғәйенләнгән. Тәүҙәрәк яңы хаким үҙенең яҡлаусыһын гел тыңлаған, ләкин тиҙ арала, дала аристократияһына таянып, уға ҡаршы сыҡҡан. Оҙайлы көрәш 1299 йылда Нуғайҙың еңелеүе менән тамамланған, һәм Алтын Урҙаның берҙәмлеге аяҡҡа баҫтырылған.
Алтын Урҙаның ҙур үҫеш алыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үзбәк хан (1313—1341) һәм уның улы Жанибәк (1342—1357) идара иткән осорҙа Алтын Урҙа үҙенең ҙур үҫешенә өлгәшкән. 1320-се йылдарҙың башында Үзбәк-хан, «динһеҙҙәрҙе» физик юҡ итеү менән ҡурҡытып, исламды дәүләт дине тип иғлан иткән. Ислам динен ҡабул итергә теләмәгән әмирҙәрҙең[26] фетнәһе аяуһыҙ баҫтырылған. Уның ханлыҡ иткән йылдары ҡаты үс алыу, язалауҙар менән билдәле. Алтын Урҙаның баш ҡалаһына барырға тейешле кенәздәр, унда үҙ үлемен табыу ҡурҡынысынан, балаларына рухи васыят, атай нәсихәттәрен яҙып ҡалдырғандар. Уларҙың бер нисәһе унда, ысынлап та, үлтерелгән. Үзбәк Һарай әл-Джәдид («Яңы һарай») ҡалаһын төҙөгән, ҡарауан сауҙаһын үҫтереүгә күп иғтибар биргән. Сауҙа юлдары хәүефһеҙ генә түгел, төҙөк тә булған. Урҙа Көнбайыш Европа, Кесе Азия илдәре, Мысыр, Һиндостан, Ҡытай менән йәнле сауҙа мөнәсәбәттәрендә булған. Үзбәктән һуң рустар, «мәрхәмәтле», тип йөрөткән уның улы Жанибәк хан тәхеткә ултырған[27].
«Бөйөк солғаныш (замятня)»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
.
1359 йылдан 1380 йылға саҡлы алтын урҙа тәхетендә 25-тән артыҡ хан алмашынған, ә күп улустар бойондороҡһоҙ булырға тырышҡан. Рус сығанаҡтарында был осор "Бөйөк солғаныш (замятня)"тигән атама алған.
Джанибәк хан тере саҡта әле (1357 йылдан алдараҡ) Мәнгү-Тимер Шибан Улусы ханы тип иғлан ителгән[28]. Ә 1359 йылда Берҙебәк ханды (Джанибәктең улын) үлтереү Батуидтар династияһын юҡҡа сығарған, был хәл һарай тәхетенә Джучилар көнсығыш тармағынан төрлө претенденттарҙы килтергән. Үҙәк властың тотороҡһоҙлоғонан файҙаланып, Урҙаның ҡайһы бер өлкәләре, Шибан Улусы һымаҡ, үҙҙәренең хандарын ҡуйған.
Ялған исемдә йөрөүсе (самозванец) Көлпәнең Урҙа тәхетенә хоҡуғын үлтерелгән хандың кейәүе һәм бер үк ваҡытта бәкләрбәге төмәнсе Мамай тарафынан шундуҡ шикләнеп ҡабул ителгән. Нәтижәлә Мамай, Үзбәк хан дәүерендәге күренекле Исәтәй әмирҙең ейәне, Урҙаның көнбайыш өлөшөндә, Иҙелдең (Волганың) уң яҡ ярына саҡлы ерҙәрҙә, үҙ аллы улус булдырған. Сыңғыҙсы булмағанлыҡтан, Мамай хан титулын йөрөтә алмаған, шуның өсөн Батыйҙар ырыуынан булған марионетка-хандар эргәһендә бәкләрбәк вазифаһы менән генә силәнгән.
Шибан Улусы хандары, Мәнгү-Тимер вариҫтары, Һарайҙа нығынып ҡалырға тырышҡандар. Хакимдар калейдоскоп тиҙлеге менән алыштырылғанлыҡтан, улар ысынлап нығынырға өлгөрмәгән. Иҙел буйы сауҙагәрҙәренә көслө хан власы кәрәкмәгәнлектән, хандарҙың яҙмышы сауҙагәрҙәр юғары ҡатламының илтифатлығына, күңел ятышына ныҡ бәйләнгән булған.
Мамайҙың өлгөһөндә әмирҙәрҙең башҡа вариҫтары ла шулай уҡ үҙаллылыҡҡа ынтылыш белдергән. Диңгеҙ-Буға, ул да Исәтәйҙең ейәне, үҙаллы Һырдаръялағы улусын булдырырға тырышҡан. 1360 йылда Диңгеҙ-Буғаға ҡаршы баш күтәреп, уны үлтергән Джучидтар, үҙҙәренең араһынан хан иғлан итеп, барыбер уның сепаратизм сәйәсәтен дауам иткән.
Салчен, шул уҡ Исәтәйҙең өсөнсө ейәне һәм шул уҡ ваҡытта Джанибәк хандың да ейәне, Хажи-Тарханды яулап алған. Хөсәйен-Суфый, Нангудай әмирҙең улы һәм Үзбәк хандың ейәне 1361 йылда Хорезм бойондороҡһоҙ улусына нигеҙ һалған[29]. 1362 йылда литва кенәзе Ольгерд Днепр йылғаһы бассейнындағы ерҙәрҙе яулап алған.
Алтын Урҙалағы солғаныш, Мавераннахр — Мәүераннаһр әмире Тамерлан ярҙамы менән Туҡтамыш сыңғыҙсылары 1377—1380 йылдарҙа, башта Урус-хан улдарын ҡыйратып, Һырдаръя улустарын, ә һуңынан, Мамайҙың Мәскәү кенәзлеге (Вожала еңелеү (1378)) менән туранан-тура конфликтынан файҙаланып, Һарай тәхетен баҫып алғас ҡына, туҡтатыла. Туҡтамыш 1380 йылда Куликов ҡаты алышынан һуң Мамай йыйған ғәскәр ҡалдыҡтарын Калка йылғаһы буйында ҡыйратҡан[30][31].
Туҡтамыш хакимлығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Туҡтамыш (1380—1395) хакимлыҡ иткән йылдарҙа болалар туҡтатылған һәм үҙәк власть яңынан Алтын Урҙаның бөтөн төп территорияһын контролдә тотҡан. 1382 йылда хан Мәскәүгә поход ойошторған һәм урҙа ҡаҙнаһына яһаҡ түләтеүҙе яңынан тергеҙгән. Хәле нығынып алғас, Туҡтамыш алдараҡ союз мөнәсәбәттәрендә торған урта азия хөкөмдары Тамерланға ҡаршы сыҡҡан. 1391—1396 йылдарҙағы һәләкәтле походтары Һөҙөмтәһендә Тамерлан Туҡтамыштың ғәскәрен Теректа ҡыйратҡан (1395), иҙел буйы ҡалаларын, шул иҫәптән Һарай-Беркәне, Ҡырым ҡалаларын һ.б. яулап алған һәм емергән. Алтын Урҙа, ҡабат аяҡҡа баҫа алмаҫлыҡ булып, емертелгән.
Алтын Урҙаның тарҡалышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIV быуаттың 60-сы йылдарынан, Бөйөк солғаныш (замятня) дәүеренән, Алтын Урҙа тормошонда мөһим сәйәси үҙгәрештәр булып үткән. Дәүләттең тарҡалыуы аҡрынлап башланған. Улус үҙәгенән алыҫыраҡ ятҡан идарасылар ысынбарлыҡта үҙаллылыҡ алған, айырым алғанда, 1361 йылда Урҙа-Эджен улусы үҙаллылыҡ алған. Әммә 1390-сы йылдарға тиклем Алтын Урҙа әле бер бөтөн дәүләт булып ҡалған, ләкин Тамерлан менән һуғышта еңелгәндән һуң һәм иҡтисади үҙәктәр таланғандан һуң, 1420-се йылдарҙан башлап тарҡалыу процесы шәбәйгән.
1420-се йылдар башында Себер ханлығы, 1428 йылда — Үзбәк ханлығы, шунан Ҡазан (1438), Ҡырым (1441) ханлығы, Нуғай Урҙаһы (1440-сы) һәм Ҡаҙаҡ ханлығы (1465) барлыҡҡа килгән[32]. Кесе Мөхәммәт хан үлгәндән һуң Алтын Урҙа берҙәм дәүләт булыуҙан туҡтаған.
Джучисылар дәүләттәре араһында төп дәүләт булып формаль рәүештә Оло Урҙа һаналған. 1480 йылда Оло Урҙа ханы Әхмәт Иван III-нөң буйһоноуын талап иткән, ләкин был тырышлыҡ уңышһыҙ тамамлана, һәм Русь тулыһынса татар-монгол иҙеүенән ҡотолған. 1481 йылдың башында, ставкаһына себер һәм нуғай атлыларының һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә, Әхмәт үлтерелгән. Уның балалары осоронда, XVI быуат башында, Оло Урҙа йәшәүҙән туҡтаған.
Дәүләт ҡоролошо һәм административ бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күскенсе дәүләттәрҙең традицион ҡоролошона ярашлы, Джучи Улусы 1242 йылдан һуң ике: уң (көнбайыш) һәм һул (көнсығыш) ҡанатҡа бүленгән. Батый Улусы уң ҡанаты, Өлкәне, тип һаналған. Монголдар көнбайышты аҡ төҫ менән күрһәткән, шуның өсөн Улус Батый Улусы Аҡ Урҙа (Ак Орда) тип аталған[33]. Уң ҡанаты көнбайыш Ҡаҙағстан, Иҙел буйы, Төньяҡ Ҡаф тауы территорияларын, дон һәм днепр далаларын, Ҡырымды үҙ эсенә алған. Һарай-Батый уның үҙәге булған.
Джучи Улусының Һул ҡанаты уң ҡанатына буйһонған хәлдә булған, ул үҙәк Ҡаҙағстандың ерҙәрен һәм Һырдаръя йылғаһы үҙәнен биләгән. Монголдарҙа көнсығыш күк төҫ менән билдәләнгән, шуның өсөн һул ҡанат Күк Урҙа (Кок Орда) тип йөрөтөлгән. Һул ҡанаттың үҙәге Урҙа-Баҙар булған. Унда хан итеп Батыйҙың өлкән ағаһы Урҙа-Эджен тәғәйенләнгән.
Ҡанаттар, үҙ сиратында, Джучиҙың улдары биләгән улустарға бүленгән. Башта бындай улустар 14-кә яҡын булған. 1246—1247 йылдарҙа көнсығышҡа сәйәхәт иткән Плано Карпини, ҡуналҡаларын күрһәтеп, Урҙала түбәндәге лидерҙарҙы: Днепрҙың көнбайыш ярында Куремсаны, көнсығышта Мауциҙы, дон далаларында Батыйҙың һеңлеһенә өйләнгән Картанды, Иҙелдә (Волга) Батыйҙың үҙен һәм Яйыҡтың (Урал йылғаһы) ике ярында ике мең башын күрһәткән. Беркәнең ерҙәре Төньяҡ Ҡаф тауында булған, ләкин 1254 йылда Батый был биләмәләрҙе үҙенә тартып алған, Беркәгә Иҙелдән көнсығышҡа күсергә бойорған[34][35].
Тәүҙәрәк улустарға бүлеү тотороҡһоҙлоҡ менән айырылып торған: биләмәләр башҡаларға бирелгән һәм сиктәрен үҙгәрткән. XIV быуат башында Үзбәк хан ҙур административ-территориаль реформа уҙғарған: Джучи Улусы башында хан тарафынан тәғәйенләнгән улус әмирҙәре (улусбәктәр) торған 4 эре улусҡа, Һарай, Хорезм, Ҡырым һәм Дешт-һәм-Ҡыпсаҡ улустарына, бүленгән[36]. Бәкләрбәк иң төп улусбәк булған. Вәзир әһәмиәте буйынса артабанғы юғары дәрәжәле түрә (сановник) булған. Ҡалған ике вазифаны айырым юғары дәрәжәле йәиһә ниндәйҙер уңышҡа өлгәшкән сановник биләгән. Ошо дүрт өлкә башында төмәнсе торған 70 ваҡ биләмәгә (төмәнгә) бүленгән[16].
Улустар улус тип аталған тағы ла вағыраҡ биләмәләргә бүленгән. Һуңғылары биләмә хужаһының рангыһына (төмәнсе, мең башы, йөҙ башы, ун башы) бәйләнгән төрлө дәүмәлдәге административ-территориаль берәмектән торған[16].
Һарай-Батый (хәҙерге Әстерхан янында) Батый осоронда Алтын Урҙаның баш ҡалаһы булған; XIV быуаттың беренсе яртыһында баш ҡаланы (хәҙерге Волгоград ҡалаһы янында хан Беркә (1255—1266) төҙөгән) Һарай-Беркәгә күсергәндәр. Үзбәк хан дәүерендә Һарай-Беркәнең атамаһын Һарай Әл-Джәдид тип үҙгәрткәндәр.
Армия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урҙа ғәскәрендә алышта уҡсыларҙың хәрәкәтсән (мобиль) атлы массаларын ҡулланған традицион тактиканы файҙаланған атлы ғәскәр өҫтөнлөк иткән. Уның үҙәгендә, нигеҙҙә урҙа хакимының гвардияһын тәшкил иткән юғары ҡатламдан торған ауыр ҡораллы отрядтар торған. Алтын урҙа яугирҙарынан тыш, хандар ғәскәренә буйһондоролған халыҡтарҙан һалдаттар, Иҙел буйы,Ҡырым һәм Төньяҡ Ҡаф тауынан ялланған һуғышсылар алғандар. Урҙа яугирҙары бик оҫта ҡулланған төп ҡорал йәйә булған. Беренсе тапҡыр уҡтар менән һөжүм иткәндән һуң күмәк һөңгө атакаһында һөңгө ҡулланыу ҙа киң таралған булған. Йөҙлө ҡоралдарҙың иң популяры палаш һәм ҡылыс булған. Һуҡма-ярсыҡлаусы ҡорал да: суҡмар, шестопёрҙар, һуҡҡыс-чекандар, клевецтар, киҫтән ҡулланғандар.
Урҙа яугирҙары араһында ламелляр һәм ламинар металдан панцирь, XIV быуаттан — һайман (кольчуга) һәм түңгәләкле-пластинкалы боронғо хәрби кейем һәм ҡорал (доспехи) киң таралған булған. Иң киң таралған боронғо хәрби кейем (доспех) эстән металл пластиналар (куяк) менән көсәйтелгән хатангу-дегель булған. Шуға ҡарамаҫтан, урҙалылар ламелляр панцирҙарҙы файҙаланыуын дауам иткәндәр. Монголдар бригантин тибындағы доспехтар менән файҙаланған. Ҙур көҙгөләр, муйынсаҡтар, беләҙектәр (наручи) һәм бысаҡ яндары (поножи) таралған булған. Ғәмәлдә меч-ҡылыстар сабля-ҡылыстар тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарылған. XIV быуат һуңында ҡоралдар араһында пушкалар барлыҡҡа килгән. Урҙа яугирҙары ялан нығытмаларын, айырып алғанда ҡайһы бер хәрби-техник асыштар — арбалеттар ҡуллана башлағандар.
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Алтын Урҙала төрөк (ҡыпсаҡтар, иҙел болғарҙары, хорезмийлылар, башҡорттар һ.б.), славян, фин-уғыр (мордва, сирмештәр, вотяктар һ.б.), төньяҡ ҡаф таулылар (ястар, аландар, черкастар һ.б.) халыҡтар йәшәгән.[13] Аҙсылыҡта булған монгол юғары ҡатламы урындағы төрөк халҡы араһында тиҙ арала ассимиляцияланған. XIV б. һуңына — XV б. башына Алтын Урҙаның күскенсе халҡы «татарҙар» этнонимы менән билдәләнгән[13][37].
Алтын Урҙала иҙел татарҙарының, ҡырым, себер татарҙарының этногенезы формалашҡан.[37] Алтын Урҙаның көнсығыш ҡанаты төрөк халҡына ҡараған хәҙерге ҡаҙаҡтар, ҡарағалпаҡтар һәм нуғайҙарҙың нигеҙен тәшкил иткән.
Ҡалалар һәм сауҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дунайҙан Иртышҡа тиклемге ерҙәрҙә XIV быуаттың беренсе яртыһында күтәрелеш кисергән көнсығыш матди мәҙәниәтенә хас тышҡы күренешле 110 ҡала үҙәге табыштары археологик рәүештә теркәлгән. Алтын Урҙа ҡалаларының дөйөм һаны, моғайын, 150-гә яҡын булғандыр.[38] Ҡарауан сауҙаһының ҙур үҙәге башлыса Һарай-Батый, Һарай-Беркә], Үвәк, Болғар, Хажи-Тархан, Бельджамен, Ҡазан, Джукетау, Маджар, Мохши, Азак (Азов), Ургенч һ.б. ҡалаларында урынлашҡан булған.
Генуэзлыларҙың Ҡырымдағы (Готия капитанлығы) һәм Дон тамағындағы сауҙа колониялары Урҙа тарафынан буҫтау, Туҡыма|туҡыма һәм етен киндере, ҡорал, ҡатын-ҡыҙ биҙәүестәре, зәргәр (ювелир) әйберҙәр, аҫыл таштар, тәмлекәстәр, хуш еҫле ыҫмала (ладан), иләп эшкәртелгән йәнлек тиреләрен, күн, бал, балауыҙ, тоҙ, иген, урман, балыҡ, ыуылдырыҡ, зәйтүн майы һәм ҡолдар|ҡолдар һатыу өсөн файҙаланғандар.
Ҡырым сауҙа ҡалаларынан көньяҡ Европаға ғына түгел, шулай уҡ Урта Азияға, Һиндостанға һәмҠытайға сауҙа юлдары башланған. Урта Азияға һәм Иранға илткән сауҙа юлдары Волгабуйлап уҙған. Волга-дон кәмәләрҙе һөйрәп сығарған урын (переволока) аша Дон менән, уның аша Аҙау һәм Ҡара диңгеҙҙәр менән бәйләнеш булдырылған.
Дәүләттең тышҡы һәм эске сауҙа мөнәсәбәттәре Алтын Урҙа сүкеп сығарған аҡсалар: көмөш дирхәмдәр, баҡыр пулдар һәм һумдар менән тәьмин ителгән.
Хөкөмдарҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Алтын Урҙа башлыҡтары тәүге әҙерҙә Монгол империяһы бөйөк ҡағанының хакимлығын танығандар.
- Джучи, Сыңғыҙ хандың улы (1224—1227)
- Батый (1208 йыл тирәһе—1255 йыл тирәһе), Джучиҙың улы (1227—1255 йыл тирәһе), орлоҡ[39] (йыһангир) Улустың Йекэ Монголы (1235—1241)
- Һартаҡ, Батыйҙың улы (1255/1256)
- Улагчи, Батыйҙың улы (йәиһә Һартаҡтың улы) (1256—1257) Батыйҙың тол ҡалған ҡатыныБоракчин-ҡатын регентлығында
- Беркә, Джучиҙың улы (1257—1266)
- Мүнкә-Тимер, Туҡандың улы, Батыйҙың ейәне (1266—1269)
Хандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мүнкә Тимер (1269—1282), Алтын Урҙаның Монгол империяһына буйһонмаған беренсе ханы
- Туда Мәнгү (1282—1287)
- Тула Буға (1287—1291)
- Тохта (1291—1312)
- Үзбәк хан (1313—1341)
- Тинебәк (1341—1342)
- Джанибәк (1342—1357)
- Берҙебәк (1357—1359), Батый ырыуының һуңғы вәкиле
- Көлпә (1359йылдың авгусы—1360 йылдың ғинуары)
- Науруз хан (1360 йылдың ғинуар-июне)
- Хызыр хан (1360 йылдың июне—1361 йылдың авгусы), Орда-Эджен ырыуының беренсе вәкиле
- Тимер-Хужа хан (1361 йылдың август—сентябре)
- Урҙамәлик (1361 йылдың сентябрь—октябре), Тоҡа-Тимур ырыуының беренсе вәкиле
- Килдебәк (1361 йылдың октябре—1362 йылдың сентябре)
- Мурад хан (1362 йылдың сентябре—1364 йылдың көҙө)
- Мир Пулад (1364 йылдың көҙө—1365 йылдың сентябре), Шибан ырыуының беренсе вәкиле
- Азиз шәйех (1365 йылдың сентябре—1367)
- Абдуллах хан (1367—1368)
- Хәсән хан, (1368—1369)
- Абдуллах хан (1369—1370)
- Мөхәммәт Булаҡ хан (1370—1372), Толонбәк-ханым регентлығында
- Урус-хан (1372—1374)
- Черкес-хан (1374 йыл—1375 йыл башы)
- Мөхәммәт Булаҡ хан (1375 йылдың башы—1375 йылдың июне)
- Урус-хан (1375 йылдың июнь—июле)
- Мөхәммәт Булаҡ-хан (1375 йылдың июле—1375 йылдың аҙағы)
- Ҡағанбәк (Айбек хан) (1375 йылдың һуңы—1377)
- Арабшах (Ҡары-хан) (1377—1380)
- Туҡтамыш (1380—1395)
- Тимер Ҡотлоғ (1395—1399)
- Шаҙыбәк (1399—1408)
- Пулад-хан (1407—1411)
- Тимер хан (1411—1412)
- Джалал әд-Дин хан (1412—1413)
- Кәримбирҙе (1413—1414)
- Кәпәк (1414)
- Чокре (1414—1416)
- Джаббар-Бирҙе (1416—1417)
- Дәрүиш хан (1417—1419)
- Ҡәҙербирҙе (1419)
- Хажи Мөхәммәт (1419)
- Оло Мөхәммәт (1419—1423)
- Бараҡ хан (1423—1426)
- Оло Мөхәммәт (1426—1427)
- Бараҡ хан (1427—1428)
- Оло Мөхәммәт (1428)
- Кесе Мөхәммәт (1428)
- Оло Мөхәммәт (1428—1432)
- Кесе Мөхәммәт (1432—1459)
Бәкләрбәктәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Нуғай, Джучиҙың бүләһе, бәкләрбәк (1256—1267, 1280—1300)
- Иҡсар (Илбаҫар), Тохтаның улы, бәкләрбәк (1299/1300—1309/1310)[40]
- Ҡотлоғ Тимер, бәкләрбәк (1309/1310—1321/1322 йылдар тирәһе)[41]
- Алау, Джанибәктең бәкләрбәге
- Мамай, бәкләрбәк (1357—1359, 1363—1364, 1367—1369, 1370—1372, 1377—1380)
- Едигей, Манғыт Балтысаҡ бәктең улы, бәкләрбәк (1395—1419)
- Мансур бей, Едигейҙың улы, бәкләрбәк (1419)
- Наурус бей, Олоғ Мөхәммәт һәм Кесе Мөхәммәт эргәһендәге бәкләрбәк.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ ДОКУМЕНТЫ->ЗОЛОТАЯ ОРДА->ПИСЬМА ЗОЛОТООРДЫНСКИХ ХАНОВ (1393-1477)->ТЕКСТ
- ↑ Григорьев А. П. Официальный язык Золотой Орды XIII-XIV вв.//Тюркологический сборник 1977. М, 1981. С.81-89."
- ↑ Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — 703 с., илл. ISBN 0-9530650-3-0
- ↑ Фасеев Ф. С. Старотатарская деловая письменность XVIII в. / Ф. С. Фасеев. – Казань: Тат. кн. издат., 1982. – 171 с.
- ↑ Хисамова Ф. М. Функционирование старотатарской деловой письменности XVI-XVII вв. / Ф. М. Хисамова. – Казань: Изд-во Казан. ун-та, 1990. – 154 с.
- ↑ Письменные языки мира, Книги 1-2 Г. Д МакКоннелл, В. Ю. Михальченко Академия, 2000 Стр. 452
- ↑ III Международные Бодуэновские чтения: И.А. Бодуэн де Куртенэ и современные проблемы теоретического и прикладного языкознания : (Казань, 23-25 мая 2006 года) : труды и материалы, Том 2 Стр. 88 и Стр. 91
- ↑ Введение в изучение тюркских языков Николай Александрович Баскаков Высш. школа,, 1969
- ↑ Татарская энциклопедия: К-Л Мансур Хасанович Хасанов, Мансур Хасанович Хасанов Ин-т Татарской энциклопедии, 2006 Стр. 348
- ↑ История татарского литературного языка: XIII-первая четверть XX в Институт языка, литературы и искусства (ИЯЛИ) имени Галимджана Ибрагимова Академии Наук Республики Татарстан изд-во Фикер, 2003
- ↑ http://www.mtss.ru/?page=lang_orda Э. Тенишев Язык межнационального общения золотоордынской эпохи
- ↑ Атлас истории Татарстана и татарского народа М.: Издательство ДИК, 1999. - 64 с.: илл., карт. под ред. Р. Г. Фахрутдинова
- ↑ 13,0 13,1 13,2 Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв. Автор: В. Л. Егоров Издательство: Либроком Год: 2009
- ↑ Золотая Орда
- ↑ 15,0 15,1 Почекаев Р. Ю. Правовое положение Улуса Джучи в Монгольской империи 1224—1269 гг.. — Библиотека «Центральноазиатского исторического сервера». Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 17 апрель 2010 тикшерелгән.
- ↑ 16,0 16,1 16,2 16,3 См.: Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв — М.: Наука, 1985.
- ↑ Султанов Т. И. Как улус Джучи стал Золотой Ордой.
- ↑ Мэн-да бэй-лу (полное описание монголо-татар) Пер. с кит., введ., коммент. и прил. Н. Ц. Мункуева. М., 1975, с. 48, 123—124.
- ↑ В. Тизенгаузен. Сборник материалов, относящихся к истории Орды (стр. 215), арабский текст (стр. 236), русский перевод (Б. Греков и А. Якубовский. Золотая Орда, стр. 44).
- ↑ Вернадский Г. В. Монголы и Русь = The Mongols and Russia / Пер. с англ. Е. П. Беренштейна, Б. Л. Губмана, О. В. Строгановой — Тверь, М.: ЛЕАН, АГРАФ, 1997. — 480 б. — 7000 экз. — ISBN 5-85929-004-6.
- ↑ Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Пер. с персидского Ю. П. Верховского, редакция проф. И. П. Петрушевского — М., Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1960. — Т. 2. — Б. 81.
- ↑ Джувейни. История завоевателя мира // Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. — М., 1941. — С. 223. Прим. 10.
- ↑ Греков Б. Д., Якубовский А. Ю. Часть I. Образование и развитие Золотой Орды в XIII—XIV вв. // Золотая Орда и её падение — М.—Л., 1950.
- ↑ Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв — М.: Наука, 1985. — Б. 111—112.
- ↑ Соборная мечеть. — Сайт «Болгарского государственного историко-архитектурного музея-заповедника». Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 17 апрель 2010 тикшерелгән.
- ↑ Шабульдо Ф. М. Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского
- ↑ Н. Веселовский Золотая орда // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- ↑ Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов в 13-18 веках // Генеалогия Торе — Алма-Ата, 2008. — Б. 50. — 1000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9.
- ↑ Сабитов Ж. М. Указ. соч — Б. 45.
- ↑ Карамзин Н. М. История государства Российского.
- ↑ Соловьёв С. М. История России в древнейших времён.
- ↑ Р. Ю. Почекаев. Суд и правосудие в Золотой Орде.
- ↑ Существует точка зрения, что деление на Белую Орду и Синюю Орду относится только к восточному крылу, обозначая, соответственно, улус Орды-Эджена и улус Шибана.
- ↑ Гийом де Рубрук. Путешествие в Восточные страны.
- ↑ Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII-XIV вв — М.: Наука, 1985. — Б. 163-164.
- ↑ Егоров В. Л. Глава четвёртая. Административно-политическое устройство Золотой Орды // Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв. / Отв. редактор В. И. Буганов — М.: Наука, 1985. — 11 000 экз.
- ↑ 37,0 37,1 «Атлас истории Татарстана и татарского народа» М.: Издательство ДИК, 1999. — 64 с.: илл., карт. под ред. Р. Г. Фахрутдинова
- ↑ В. Л. Егоров. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв. Москва «Наука» 1985 г. с — 78, 139
- ↑ Монгол империяһы армияһының Баш командующийы
- ↑ Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — Б. 9, 88. — 232 б.
- ↑ Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды — Б. 116—117.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Карпини, Джованни Плано, Гийом де Рубрук. История Монголов. / Путешествие в восточные страны. — СПб.: 1911.
- Греков Б. Д., Якубовский А. Ю. Золотая Орда и её падение — М., Л.: Издательство АН СССР, 1950.
- Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв. / Отв. редактор В. И. Буганов — М.: Наука, 1985. — 11 000 экз.
- Закиров С. Дипломатические отношения Золотой Орды с Египтом / Отв. редактор В. А. Ромодин — М.: Наука, 1966. — 160 б.
- Исхаков Д. М., Измайлов И. Л. Этнополитическая история татар в VI — первой четверти XV века. — Казань: Институт истории Академии наук Татарстана, 2000.
- Карышковский П. О. Куликовская битва. — М., 1955.
- Кулешов Ю. А. Производство и импорт оружия как пути формирования золотоордынского комплекса вооружений // Золотоордынская цивилизация. Выпуск 3 — Казань: Изд. «Фэн» АН РТ, 2010. — Б. 73-97.
- Кульпин Э. С. Золотая Орда. — М.: Московский лицей, 1998; М.: URSS, 2007.
- Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.) — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 б. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5.
- Сафаргалиев М. Г. Распад Золотой Орды — Саранск: Мордовское книжное издательство, 1960.
- Фёдоров-Давыдов Г. А. Общественный строй Золотой Орды — М.: Издательство Московского университета, 1973.
- Фёдоров-Давыдов Г. А. Религия и верования в городах Золотой Орды..
- Волков И. В., Колызин А. М., Пачкалов А. В., Северова М. Б. Материалы к библиографии по нумизматике Золотой Орды // Федоров-Давыдов Г. А. Денежное дело Золотой Орды. — М., 2003.
- Широкорад, А. Б. Русь и Орда. М.: Вече, 2008.
- Рудаков, В. Н. Монголо-татары глазами древнерусских книжников середины XIII—XV вв. М.: Квадрига, 2009.
- Трепавлов, В. В. Золотая Орда в XIV столетии. М.: Квадрига, 2010.
- Каргалов, В. В. Свержение монголо-татарского ига. М.; УРСС, 2010.
- Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. СПб.: Евразия, 2010.
- Каргалов, В. В. Конец ордынского ига. 3-е изд. М.: УРСС, 2011.
- Каргалов, В. В. Монголо-татарское нашествие на Русь. XIII век. 2-е изд. М.: Либроком, 2011 (Академия фундаментальных исследований: история).
- Тулибаева Ж. М. «Улус-и арба-йи Чингизи» как источник по изучению истории Золотой Орды // Золотоордынская цивилизация. Сборник статей. Выпуск 4. — Казань: Институт истории им. Ш.Марджани АН РТ, 2011. — С. 79-100.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Золотая орда // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Все ханы Золотой Орды // Татарский мир, 2004, № 17.
- Завоевание Руси татаро-монголами // Интерактивная карта.
- Бережков Михаил Николаевич, Русские пленники и невольники в Крыму на сайте «Руниверс»
- Джучиды.ру: on-line библиотека по истории Золотой Орды и её наследия
- Заметки о Золотой Орде. на сайте «Мировая археология»
- Золотая Орда в Астрахани.
- Кризис в Сарае (Золотоордынские ханы 60—70-х годов XIV в.).
- Кузьмин А. Г. Утверждение господства Золотой Орды над Русью.
- Почекаев Р. Ю. Правовое положение Улуса Джучи в Монгольской империи 1224—1269 гг.. — Библиотека «Центральноазиатского исторического сервера». Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 17 апрель 2010 тикшерелгән.
- Череванский В. П. Хронология событий в ходе борьбы России с татаро-монголами. — СПб.: Государственная Типография, 1898.— 42 с. на сайте Руниверс
- Расцвет Улуг Улуса (Золотой Орды).
- Русь и Орда: как это было?
- Улусы первых Джучидов. Проблема терминов Ак-Орда и Кок-Орда.
- Хронология Золотой Орды.
- Политика Золотой Орды.
- Сочнев Ю. В. Формирование конфессиональной политики золотоордынских ханов и датировка ярлыка Менгу-Темира
- Кофнер Ю. Ю. Экономика Золотой Орды (1240—1480)
- Мифы о Золотой Орде


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 450
БАЙМАҠ‑БҮРЕБАЙ СВИТАһЫ, девондың урындағы стратиграфик бүлексәһе. Ф.И.Ковалёв Баймаҡ ҡ. һәм Хәйбулла р‑ны Бүребай а. тирәһендә ирәндек свитаһы составынан айырып күрһәтә (1948). Ултырмаларҙың тасуирламаһын И.С.Анисимов (1967), М.Ш.Биков (1967), А.А.Захаров (1967), А.М.Косарев (1973), А.И.Кривцов (1970), В.А.Маслов (1993), В.М.Попов (1966), И.Б.Серавкин (1969), П.Ф.Сопко (1983), В.С.Шарфман (1959) һ.б. бирә. Һәр ҡайһыһы бер нисә ҡатламдан торған 2 ярым свитаға бүленә. Аҫҡы свита — базальт, спилит‑вариолит (пиллоу‑базальт) һәм базальт‑дацит, өҫкөһө базальт‑андезибазальт һәм андезибазальт‑андезит‑дацит‑риолит ҡатламдарынан тора. Б.‑б.с. ултырмалары Баймаҡ р‑ны Түбә а. алып Хәйбулла р‑ны Первомайский а. тиклем (оҙонлоғо — 120 км, киңлеге — 16 км тиклем) Таналыҡ й. буйлап һуҙыла. Свитаның йәше — аҫҡы девондың эмсский ярусы. Көнбайышта — Төп Урал һынылышы зонаһының ордовик‑силур комплекстары, көнсығышта Көнбайыш Ирәндек һынылышы буйындағы ирәндек свитаһы м‑н сиктәш. Ирәндек ултырмалары м‑н ҡаплана. Свитаның аҫҡы контакты асылмаған. Өҫкө өлөшө һирәк кремнезёмлы һәм вулканоген ултырма тау тоҡомдары ҡатламдарын үҙ эсенә алған һелте, урта һәм әсе составлы вулканоген тоҡомдарҙан тора. Тоҡомдарҙың төҫө башлыса йәшкелт һоро. Ҡалынлығы — яҡынса 2000 м. Вулканиттарҙың кремнезёмлы ҡатламдарында конодонттар осрай. Свитаға Бүребай, Маҡан, Октябрьский, Юбилейный, Гай (Ырымбур өлк.) алтын‑колчедан полиметалы һәм баҡыр колчеданы ятҡылыҡтары инә.
Әҙәб.: Серавкин И.Б. Вулканизм и колчеданные месторождения Южного Урала. М., 1986.
И.Б.Серавкин
Тәрж. Э.М.Юлбарисов

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Лыжичко Руслана Степановна
Руслана Степановна Лыжичко (укр. Руслана Степанівна Лижичко; 24 май 1973) — Украина йырсыһы, автор-башҡарыусы һәм продюсер. «Евровидение — 2004» йырҙар конкурсы еңеүсеһе, шуның өсөн шул уҡ йылда «Украинаның халыҡ артисы» исемен ала. Ире Александр Ксенофонтов менән берлектә «Luxen Studio» реклама-продюсерлыҡ агентлығы хужаһы. Львовтың Почетлы гражданы[1].
Йөкмәткеһе
- 1 Биографияһы
- 2 Дискографияһы
- 3 Сәйәси эшмәкәрлеге
- 4 Ҡыҙыҡлы факттар
- 5 Иҫкәрмәләр
- 6 Һылтанмалар
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Руслана Лыжичко 1973 йылдың 24 майында Львовта Нина Аркадьевна һәм Степан Иванович Лыжичколар ғаиләһендә тыуа. Әсәһе (ҡыҙ фамилияһы — Сапегина) 1950 йылдың 7 ғинуарында Екатеринбургта тыуған, 1975 йылдан Львовта Нефтехимия институтында эшләй, 1996 йылдан — Руслананың «Люксен» студияһының продюсерлыҡ агентлығында баш медиа-менеджер. Атаһы тыумышы менән Ивано-Франковск өлкәһенең Рогатин районы Пуповецки ауылынан, Нефтехимия институтында теплотехник булып эшләгән, һуңынан үҙенең фирмаһын булдыра. Ата-әсәһе 1981 йылда айырылыша. [2][3]
Руслана музыкаға әсәһе башланғысы менән өйрәнә башлай, музыка мәктәбенә йөрөй, төрлө төркөмдәрҙә, шул иҫәптән «Горизонт», «Орион» һәм «Улыбка» балалар ансамблендә йырлай. Львовтың 52-се мәктәбенән һуң 1995 йылда Львов консерваторияһын дирижер һәм пианист һөнәрҙәре буйынса тамамлай.
Руслананың Анна исемле апаһы бар.
Карьера башы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Карьераһын 1996 йылдағы «Славян базары» фестивале еңеүсеһе булараҡ башлай. Шул уҡ йылда Украинала «Йыл йырсыһы», шул уҡ ваҡытта «Дзвінкий Вітер» клипы менән «Иң яҡшы видео» номинацияларына индерелә. Ошо уҡ ваҡытта Александр Ксенофонтов уның продюсеры һәм йырҙарының авторы булып китә. 1995 йылдың 28 декабрендә Руслана уға кейәүгә сыға.
1997 йылда «Руслана Раштыуа менән» проекты өҫтөндә эшләй башлай — Львовтан беренсе Раштыуа телепрограммаһы.
1998 йылда тәнҡитселәрҙән яҡшы баһалар алған «Дзвінкий Вітер» исемле беренсе альбомы донъя күрә. «Світанок» йыры «Золотая Жар — птица 98» призын «Йылдың иң яҡшы йыры» номинацияһында алды.
Европалағы уңышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Атаһы сығышы менән Көнбайыш Украинанан, уның ата-бабалары гуцулдар (украиндарҙың этник төркөмө) булған. Руслана гуцул көйҙәрен, трембита һәм башҡа халыҡ ҡоралдарының тауыштарын заманса бейеү яңғырашы менән берлектә үҙенең аранжировкаларында ҡуллана башлай.
2003 йылда «Дикі Танці» исемле альбомы сыға һәм ул украин тарихында тәүге һәм берҙән — бер 5 тапҡыр платинлы альбом булып ҡала, уның дөйөм тиражы 0,5 миллион дана. 2004 йылдың көҙөндә күп кенә Европа илдәрендә һатыуға сығарылған «Wild Dances» альбомының инглиз телендәге версияһы сыға. Румынияла Руслан «Иң яҡшы сит ил альбомы» өсөн 2004 йылда бүләк ала, ә Венгрия уны ошондай уҡ премияға номинациялай, әммә Lordi алға сыға.
«Евровидение — 2004» конкурсында ҡатнашыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2004 йылда Руслана «Wild Dances» композицияһы менән Истанбулда үткән «Евровидение» йыр конкурсында ҡатнашты[4]. Руслана Евровидение-2004 конкурсының полуфиналында 2-се урын алды, ә 2004 йылдың 16 майында финалда 280 очко йыйып беренсе урын яуланы. Швейцариянан тыш бөтә илдәр ҙә Руслана өсөн тауыш бирҙеләр.
Евровидение еңеүсеһе булараҡ, Руслана 2005 йылда «Heart on Fire» йыры менән конкурсты асты, шулай уҡ саҡырылған ҡунаҡ хоҡғында «The Same Star» йырын башҡарҙы.
Шулай уҡ 2006 йылда «Wild Dances» йыры немец телевидениеһында «Евровидениеның иң яҡшы йыры» тип табылды.
2008 йылда Руслана беренсе мәртәбә конкурста ҡатнашҡан Әзербайжанда милли һайланышты асты.
«Wild Energy»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2008 йылда йырсы «Амазонка» альбомын сығарҙы.
Шулай уҡ сәйәси эшмәкәрлектә лә күренеп ҡала: Руслана Виктор Ющенконың һайлау алды кампанияһында ҡатнаша, 2006 йылда йырсы «Беҙҙең Украина» партияһынан Украинаның Юғары Радаһына һайлана, әммә һуңыраҡ мандаттан баш тарта. Бынан тыш, йырсы Львов өлкәһендә Украина президенты кандидаты Юлия Тимошенконың ышаныслы вәкилә була. Шулай уҡ Руслана Киевта Евромайҙанды яҡлай, уның әүҙем ҡатнашыусыһы була.
«Ил тауышы»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2011 йылдың май айында «1+1» украин каналында «Ил тауышы» («Голос Країни») музыкаль шоу — проектында йондоҙло тренер сифатында ҡатнаша. 22-се май көнө проекттың башланған көнө, Руслана Диана Арбенина, Стас Пьеха һәм Александр Пономарев менән берлектә һәр кем үҙ командаһына профессионал вокалистар араһынан 14 кеше һайлап ала. Проекттың «фишкаһы» — ҡатнашыусыларҙы үҙҙәрен күрмәйенсә һайлау, сөнки тренерҙар махсус креслаларҙа сәхнәгә арты менән ултыралар.
Саундтректар яҙҙырыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2008 йылдың 29 апрелендә Grand Theft Auto IV (Microsoft Xbox 360 һәм Sony PlayStation 3, ПК-версияһы 3 декабрьҙә сыға) уйыны донъя күрә, унда Руслана радиостанцияларҙың береһендә — (Vladivostok FM) — диджей була. Шулай уҡ уйында «Дикие танцы» йырының украин версияһы күрһәтелә.
Дискографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Альбомдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1998 — Миг весны. Звонкий ветер (укр.)баш.
- 1999 — Последнее рождество 90-х (укр.)баш.
- 2003 — Добрый Вечер Тебе… (укр.)баш.
- 2003 — Дикие Танцы (укр.)баш.
- 2004 — Wild Dances
- 2008 — Амазонка (укр.)баш.
- 2008 — Wild Energy (укр.)баш.
- 2012 — Мій Брат! (в первом издании "Ей-форі-Я") (инг.)баш.
Ремикстар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыйынтыҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Видеоклиптар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Һин (Tи) (1998)
- Яҙ мәле (Мить весни) (1998)
- Таң (Світанок) (1998)
- Һеҙҙең төшөгөҙгә лә инмәгән (Вам і не снилось) (1998)
- Принцесса тураһында баллада (Балада про принцесу) (1998)
- Бишек йыры (Колискова) (1998)
- Диско менән хушлашыу (Прощання з диско) (2001)
- Беләм мин (Знаю я) (2001)
- Хәйерле кис һиңә (Добрий вечір тобі) (2002)
- Коломийка (2003)
- Эй, уйнарбыҙ ҙа (Ой, заграй ми) (2003)
- Ҡырағай бейеүҙәр (Дикі танці) (2004)
- Wild Dances (2004)
- Dance with the Wolves (2004)
- Ring Dance with the Wolves (2005)
- Wind song (2005)
- Йөрәк ритмында (В ритмі серця) (2005)
- Беҙ беренсе булабыҙ (Ми будем перші) (New energy generation)(2005)
- Әйт миңә (Скажи мені) (2005)
- The Same Star (2005)
- Ҡырағай энергия (Дика енергія) (2006)
- Хыялдар ауазы (Відлуння мрій) [Ukr. version of «Moon of Dreams»] (2008)
- Moon of Dreams (feat. T-Pain) (2008)
- Утмы, боҙмо (Вогонь чи лід) (Все не те…) (2008)
- Ҡырағай фәрештә (Дикий ангел) [Ukr. Version of «Silent Angel»] (2008)
- Silent Angel (2008)
- Wow [Ukr. Version of «I’m so amazing»](2011)
- I’m so amazing (2011)
- Шалала (2011)
- Әйҙә, уйна (Давай, грай!) (2012)
- Минең ағайым (Мій брат) (2012)
- Был - эйфория! (Це — Ей-форі-Я)! (2012)
- Рахманинов (Рахманінов) (2013)
Сәйәси эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ющенконан Тимошенкоға тиклем[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2004 йылдағы Ерән революция осоронда Руслана Украина президентына кандидат булған Виктор Ющенконы әүҙем яҡлай[5]. Үҙенең ҡарарын ул, Виктор Ющенко халыҡты ойошторорға тырыша, тип аңлата[6].
2004 йылдың май айынан 2005 йылдың февраленә тиклем Руслана Степановна — Украина Премьер-министры Виктор Януковичтың советнигы (йәмәғәтселек башланғысында). Вазифаға тәғәйенләнгән саҡта ул үҙе сәйәсәт менән шөғөлләнергә ниәте юҡлығы тураһында, үҙен тик музыкала күреүен белдерә[6].
2006 йылдың март айынан Руслана «Беҙҙең Украина» блогынан Юғары Раданың депутаты була. Тимошенконың һайлау алды кампанияһында ул Ющенконы һәм уның командаһын тәнҡит утында тотмауҙарын үтенә, коалиция булдырыу яҡлы була. Бер аҙҙан үҙ теләге менән депутат мандатынан баш тарта.
2010 йылдағы Украинала үткән Президент һайлауҙарында ул Юлия Тимошенко өсөн бик әүҙем сығыш яһай һәм Львов өлкәһендә уның ышаныслы вәкиле була, ТИО № 120[7][8][9].
Евромайҙан һәм унан һуңғы ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2013 йылдың аҙағында — 2014 йылдың башында Евромайҙанда ризаһыҙлыҡ белдергәндәрҙе яҡлап әүҙем сығыш яһай. Нәҡ 2013 йылдың 30 ноябрендә Евромайҙан митингы арҡаһында ул тауышын юғалта һәм Балалар Евровидениеһында үҙенең музыкаль — бейеү хоры менән сығыш яһай алмай. 2013 йылдың декабрендә «Майҙан» халыҡ берләшмәһе президиум һайлай, бер ай дауамында уның координаторы йырсы Руслана Лыжичко була[10]. Ғинуар аҙағында ул уны үлтерергә әҙерлек барыуы тураһында белдерә[11]. «Майҙан» халыҡ берләшмәһе Советының рәйестәше булыуҙан баш тарта, был урында сәйәсмән булырға тейешлеге тураһында белдерә[12].
2013 йылдың 5 декабрь көнө, «әгәр ҙә үҙгәрештәр хәл ителмәһә», ул үҙен Евромайҙанда яндырырға ант итә[13].
Украинала ҡаты сәйәси кризис осоронда, 2014 йылдың 31 ғинуарында АҠШ-тың дәүләт секретаре Джон Керри украин оппозицияһы лидерҙары — «Український Демократичний Альянс за Реформи» сәйәси партияның етәксеһе Арсений Яценюк, (рос. «Украинский демократический альянс за реформы»), Украинаның халыҡ депутаты Виталий Кличко һәм Руслан Ложечко менән Мюнхенда осрашыуы тураһында билдәле булды.
РФ вице-премьеры Дмитрий Рогозин Твиттерҙа был осрашыуҙы «цирк» тип атаны һәм осрашыуға тағы ла Верка Сердючканы саҡырырға тәҡдим итте[14][15][16]. 2014 йылдың 1 февралендә Руслана Лыжичко АҠШ-тың дәүләт секретаре Джон Керри һәм оппозиция лидерҙары А Яценко, П. Порошенко һәм В. Кличко менән ҡатнашты[17]. 2014 йылдың ғинуарында Киевта тәртип һаҡлаусылар менән бәрелештә йәш ағыҙа торған газдан зыян күрә. «Бик ныҡ баш ауырта һәм хәл торошо насар», — тип яҙҙы ул үҙенең Facebookтағы битендә[18].
Руслананың кандидатураһы яңы Украина хөкүмәте ойошторолған саҡта күҙ уңында тотолдо[19]. Әммә ул хөкүмәткә инеүҙән баш тартты, «Майҙан волонтеры» булып ҡалыу теләге тураһында белдерҙе[20][21]. Украинала власть алмашынғандан һәм Виктор Янукович ситләтелгәндән һуң Руслана люстрация үткәрергә һәм Халыҡ Ышанысы Хакимиәте булдырыуға өндәне[22].
Руслана Лыжичко «Бөркөт» махсус тәғәйенләнгән милиция бүлексәһенең тарҡатылыуына тос өлөш индерҙе. 2014 йылдың 12 мартында Киев административ округ суды уның Украина Эске эштәр Министрлығының 2004 йылдың 18 майындағы 529 -сы һанлы «„Бөркөт“ махсус тәғәйенләнгән милиция бүлексәһе тураһында Положениены раҫлау» һәм Украина Эске эштәр Министрлығының 2013 йылдың 24 октябрендә 1011 -се һанлы «Бөркөт» йәмғиәт хәүеһеҙлеге махсус тәғәйенләнгән милиция бүлексәһе тураһында Положениены раҫлау" приказдарын яраҡһыҙ тип танылыу тураһында дәғүәһен ҡәнәғәтләндерҙе. Шулай итеп, суд «Бөркөт» махсус бүлексәһен законһыҙ формирование тип таныны[23].
2014 йылдың март аҙағында Руслана яңы украин хакимиәтен тәнҡитләп сығыш яһай. Ул хәҙерге украина хакимиәтенә «проблемалар» булдырырға вәғәҙә итә , әгәр хакимиәт «майҙанды ишетмәһә». Уның фекеренсә, премьер-министр Яценюк һәм президенттың ваҡытлыса вазифа бурыстарын башҡарыусыһы Турчинов халыҡ менән аралашмайҙар һәм уларҙың талаптарын ишетмәйҙәр[24]. Ул, хәрбиҙәрҙең һәм сәйәсмәндәрҙең ғәмһеҙлеге арҡаһында Украина «Крымды Рәсәйгә бүләк итте», тип һанай[25].
Батырлығы, бирешмәүсәнлеге һәм Майҙанда милли мәнфәғәттәрҙе яҡлағаны өсөн Львов депутаттары Русланаға Украины Геройы исемен биреү тураһында үтенеү тураһында ҡарар сығаралар[26].
2014 йылдың 1 сентябрендә Руслана Украинаның көнсығышында утты туҡтатыуҙы һәм баш күтәреүселәр менән һөйләшеүҙәр башларға өндәне, шул уҡ ваҡытта ул Путинды «Украинаның берҙән — бер реаль дошманы» тип белдерҙе[27].
- Украинаның халыҡ артисткаһы.
- «Интеллектуаль батырлығы өсөн» ордены (2014) — ОМОН -ға ҡаршы ҡыйыулығы, волонтер эшмәкәрлеге һәм милицияла күп сәғәтлек һорау алыуҙары өсөн[28].
- Василий Стус исемендәге премия (2014) — Евромайҙанда күрһәткән актив гражданлыҡ позицияһы өсөн[29].
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Украин фантастары Марина һәм Сергей Дяченко Русланаға «Дикая Энергия. Лана» романын бағышланылар (Руслана романдың төп геройының прототибы).
- Руслана бөтә кеше алдында, Украинала бер ниндәй ҙә үҙгәрештәр булмаһа, Евромайҙанда үҙен яндырырға вәғәҙә итте.
- Йырсы «Forbes» журналы версияһы буйынса 2013 йылда ун иң популяр ҡатын-ҡыҙҙарҙың араһына инде. Был уның Евромайҙандағы сығыштары менән бәйле.
- Руслана һүҙҙәре буйынса, ул бала саҡтан өйҙә бер үҙе ҡалырға ҡурҡа: «Ата-әсәйем мине бер үҙемде ҡалдырып ҡайҙалыр киткәнен бик яратмай инем. Айырыуса кистәрен ҡурҡыныс була торғайны, ҡараңғы төшкәс. Әле лә был ҡурҡыу үтмәгән, инде ҙурайһам да. Хәҙер беҙ тормош иптәшем менән ҙур шәхси өйөбөҙҙә йәшәйбеҙ, Саша командировкаларға китә, мин бик насар йоҡлайым, ғәҙәттә кисен берәй фильм ҡарайым һәм йоҡлап китергә тырышам, тик тынлыҡ булмаһын. Саша былай ғына һуңлап китһә, уны ут яндырған көйө көтәм».
- Руслана GTA 4 — ла Vladivostok FM радиостанцияһында — DJ.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Во Львове певица Руслана стала почетным гражданином города
- ↑ Руслана Лыжичко пошла в бабушку. Gazeta.ua. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 ноябрь 2012.
- ↑ Мама Русланы: Дочка с зятем обожают мои котлетки! — БЛИК.
- ↑ Новости за май 2004 года, связанные с проведением Конкурса Песни Евровидение 2004.. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 октябрь 2007.
- ↑ Руслана Лыжичко — Энциклопедия звезд — LADY.tsn.ua
- ↑ 6,0 6,1 Руслана изменила мнение о Януковиче и поддержала Ющенко | Украинская правда
- ↑ Доверенные лица кандидата в Президенты Юлии Тимошенко — Юлия Тимошенко.
- ↑ Тимошенко отозвала певцов из должностей доверенных лиц
- ↑ Доступ ограничен
- ↑ «Икону» Евромайдана пригласили на заседание в Брюссель — Росбалт.
- ↑ Певица Руслана боится покушения на свою жизнь — Росбалт.
- ↑ Руслана Лыжичко отказывается от должности в НО «Майдан» | Новости Киева
- ↑ Евромайдан — Руслана — Руслана поклялась сжечь себя на Евромайдане, «если не произойдут изменения», однако позже на своем блоге в Facebook сообщила, что сказанные ею слова не стоит воспринимать всерьез. — Светские новости — гламур на 1+1 — ТСН.ua
- ↑ Госсекретарь США встретится с Кличко и Русланой, в РФ предложили позвать ещё и Сердючку — Политика — Главред
- ↑ Российский политик поиздевался над Кличко
- ↑ Dmitry Rogozin (Rogozin) в Твиттере
- ↑ BBC News: «Ukraine unrest: EU and US clash with Russia in Munich»
- ↑ Певица Руслана пострадала во время столкновений под Святошинским РУВД — Korrespondent.net
- ↑ Певицу Руслану намерены ввести в состав нового правительства — Политика — zn.ua
- ↑ Руслана отказалась входить в Кабмин — Певица не отвечает критериям Майдана.
- ↑ Руслана отказалась войти в состав нового правительства
- ↑ Певица Руслана: При создании правительства пора вспомнить слово «люстрация» — Росбалт.
- ↑ Суд признал спецподразделение «Беркут» незаконным формированием, Информационный портал «Fakty.ictv.ua» (12 март 2014). 2 апрель 2014 тикшерелгән.
- ↑ Руслана обвинила власть в том, что она «не слышит Майдан» и «подарила» Крым Путину — Политика — ТСН.ua
- ↑ Руслана обвинила власть в том, что она «не слышит Майдан» и «подарила» Крым Путину.
- ↑ На Львовщине депутаты хотят чтобы Руслана Лыжичко стала Героем Украины
- ↑ Руслана Лыжичко призвала остановить огонь на Донбассе | Культура | Вести
- ↑ Певица Руслана попала в десятку самых влиятельных женщин мира — Росбалт.
- ↑ За активность на Евромайдане Руслану наградили премией имени Стуса — Росбалт.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ruslana.ua — Русланы рәсми сайты
- Официальный международный фан-клуб. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 ноябрь 2012.
- RuslanaTV. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 ноябрь 2012.
- Знаменитости Украины. Лыжичко Руслана. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 ноябрь 2012.
- Выступление на конкурсе «Евровидение 2004» на YouTube
- Ҡалып:LastfmLast.fm
- Руслана: «Несмотря ни на что, я все равно остаюсь настоящей украинкой!». «Кругозор плюс!». Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 декабрь 2012.
- Ҡалып:Myspace(англ.)Ҡалып:MyspaceMyspace
- http://muzznews.org/2014/01/samye-populyarnye-jenshiny-2013-goda/


text:
Башҡортостан Хөкүмәтендә балалар ялы мәсьәләһе тикшерелде
Башҡортостан Хөкүмәтендә Балаларҙың, үҫмерҙәрҙең, йәштәрҙең ялын һәм мәшғүллеген тәьмин итеү, һаулығын нығытыу буйынса ведомство-ара республика комиссияһының ултырышы уҙҙы. Кәңәшмәне БР Хөкүмәте премьер-министры урынбаҫары Лилиә Ғүмәрова үткәрҙе.
— Балаларҙың һаулыҡтарын нығытыу һәм йәйге ялын ойоштороу Хөкүмәт эшенең стратегик йүнәлеше булып тора. Йыл һайын балаларҙың һаулыҡтарын нығытыуҙың төрлө формалары, шул иҫәптән әҙ сығымлы, менән тәьмин итеү 96 процент тәшкил итә, ҡала ситендәге лагерҙарҙа – 86 процент. Яҡшы һан, әммә һандар артынан сифат барырға тейеш. Бөгөн һауыҡтырыу ҙа, үҫешеү ҙә үҙ һөҙөмтәһен бирәсәк инфраструктураны үҫтерергә кәрәк, — тип билдәләне вице-премьер.
Кәңәшмәлә балалар ялы өлкәһендә яңы нормативтар индереү тикшерелде.
Республиканың мәғариф министры Әлфис Ғаязов хәбәр итеүенсә, профилле лагерҙарға ихтыяж ҙур. 2013 йылда 74 көн дауамында 486 профилле лагерь 20 меңдән ашыу кешене йәлеп итте. Быйыл шул уҡ учреждениелар иҫәбендә 21 көн дауамында өҫтөмә 50 профилле смена ойоштороу планлаштырыла, унда тағы ла 1,5 мең бала ял итә аласаҡ. «Ул путевканың уртаса хаҡын түләү мехнанизмын ҡулланыу менән бюджет средстволары иҫәбенә эшләнәсәк. Профилле сменаларҙың йүнәлешенә ҡағылғанда, улар төбәктең базалы уҡыу пландарында нигеҙләнәсәк һәм тәү сиратта һәләтле балалар һәм «олимпиадасылар» менән эште уратып аласаҡ», — тип аңлатты министр.
2015 йылдан алып ауыр тормош шарттарында ҡалған балаларҙың ялын федераль бюджеттан финанслау туҡтатыласаҡ. БР Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры урынбаҫары Ольга Кабанова, ял иткән балаларҙың иҫәбе кәмемәйәсәк, йөктө үҙ өҫтөнә республика бюджеты ала, тип белдерҙе. «Әгәр 2013 йылға 14 миллион һум планлаштырылған булһа, 2014 йылда аҙ тәьмин ителгән ғаиләрҙән балаларға ял итеү өсөн 20 миллион һум бүленгән. 2014 йылға һәм 2015-2016 йылдар план осорона бюджетты формалаштырғанда республика бюджетынан средстволарҙы арттырыу буйынса тәҡдимдәр индерәсәкбеҙ», — тип хәбәр итте министр урынбаҫары.
Муниципаль берәмектәр араһында финанстар балалар иҫәбенә ярашлы бүленсәк, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Лилиә Ғүмәрова.
Вице-премьер урындағы властарға медицина лицензиялау талап иткән балалар учреждениеларында медицина кадрҙарын һайлап алыуҙы алдан хәстәрләргә һәм уларҙың хеҙмәтенә түләүҙе уйларға тәҡдим итте, сөнки ул Һаулыҡ һаҡлау министрлығы компетенцияһына инмәй.
Министрлыҡ мәғлүмәттәренә ярашлы, 2014 йылда ҡала ситендәге лагерҙа бер көн булыу 605 һум тәшкил итәсәк (2013 йылға ҡарағанда 35 һумға ҡиммәтерәк), шифахана тибындағы учреждениела – 702 (40 һумға ҡиммәтерәк), ике тапҡыр туҡланыу менән көндөҙгө лагерҙа – 79, өс тапҡыр туҡланыу менән – 116 (4 һумға ҡиммәтерәк).


text:
9-10-2017, 12:33 / ---
Тормош мәктәптән башлана
Олойылға мәктәбе 80 йыллыҡ юбилейын билдәләне. Ауылдарҙың үҫеше, яҡты киләсәге бөгөнгө мәктәптәрҙең эшмәкәрлегенә, ниндәй йүнәлештә эшләүенә лә туранан-тура бәйләнгән тиһәк, бер ҙә хата булмаҫ. Мәктәп күмәк балаларҙың шат тауышынан гөрләп тора, ауыл урамдары буйлап бәләкәй ҡыҙҙар һәм малайҙар йүгереп йөрөй икән, был ауылдың киләсәге өмөтлө тип, һис икеләнмәй, әйтергә була. Ә инде ошо ауылдың төрлө структураларының, халыҡтың мәктәпте һаҡлап ҡалыу өсөн тырышлыҡ һалыуын, был йәһәттән әүҙемлек күрһәтеүен барыһына ла өлгө итеп ҡуйырға була....


text:
Пенсия йәшенә етербеҙме, әллә алдан китербеҙме?
Һуңғы мәғлүмәттәр күрһәтеүенсә, бөгөн төбәктә 1,075 миллиондан артыҡ пенсионер йәшәй, шуларҙың 308 меңдән артығы эшләй. Хаҡлы ялға сығыусыларҙың 980,7 меңе хеҙмәт пенсияһы ала, уның уртаса күләме - 8849,3 һум. 94,4 мең кеше дәүләт пенсияһы ала, шуларҙың 90,4-е социаль пенсияға эйә. Ундайҙар өсөн пенсияның уртаса күләме 6130,1 һәм 5952,4 һум тәшкил итә.
РФ Хөкүмәте пенсияға сығыу йәшен оҙайтыу идеяһынан баш тартты. РФ хеҙмәт министрлығы иһә, быға алмашҡа хеҙмәт стажын 40-45 йылға тиклем оҙайтырға һәм ваҡытынан алда хаҡлы ялға ебәреүҙән баш тартыу мөмкинлеге тураһында үҙ фекерен белдерә. Түбәндәге таблица үҫешкән илдәрҙә ирҙәрҙең уртаса ғүмер оҙонлоғо 70, ҡатын-ҡыҙҙың - 80-дән артыҡ икәнлеген күрһәтә. Әгәр Рәсәйҙә ирҙәргә пенсия йәше планкаһын 65-кә оҙайтҡанда, ирҙәр уны күпме генә алып өлгөрәсәк һуң?


text:
- Подробности
- Просмотров: 542
ГЕОГРАФИЯ (гео... һәм ...графия), тәбиғи һәм терр. хужалыҡ комплекстарын, уларҙың компоненттарын өйрәнеүсе фәндәр тупланмаһы. Г. урындағы, төбәк һәм глобаль кимәлдә геогр. мөхит компоненттарының урынлашыу законлыҡтарын, кеше һәм тәбиғәт бәйләнеше процестарын, йәмғиәт һәм тәбиғәтте файҙаланыуҙың терр. ойошмаһының ғилми нигеҙҙәрен, йәмғиәттең тотороҡло үҫеш ҡанундарын өйрәнә. Тәбиғи (физик‑геогр.) һәм ижт. фәндәргә бүленә. Тәбиғи геогр. фәндәргә — комплекслы физик география һәм унан айырылып сыҡҡан геоморфология, тупраҡ Г., гидрология, климатология, биогеография, палеогеография, тарихи география һ.б.; ижт. фәндәргә иҡтисади һәм социаль география, халыҡ географияһы, сәйәси Г. һ.б. ҡарай. Геогр. фәндәр комплексына ш. уҡ илдәрҙе өйрәнеү һәм ғәмәли геогр. фәндәр (мед. Г., хәрби Г., рекреацион география, мәҙәниәт Г. һ.б.) инә. Фәндәр араһында мөһим урынды картография алып тора. Башҡортостан терр‑яларының физик‑геогр. тасуирламаһы 1768—74 йй. ойошторолған Академик экспедиция материалдарында, В.И.Геннин, В.Н.Татищев һ.б. хеҙмәттәрендә сағылдырыла. 19 б. 1‑се ярт. геогр. тикшеренеүҙәр Г.П.Гельмерсен, А.Гумбольдт, Э.К.Гофман, Г.Розе, Г.Е.Щуровский, Э.А.Эверсманн һ.б. исемдәр м‑н бәйле, 2‑се ярт. төрлө ғилми йәмғиәттәр (Рус география йәмғиәте, Урал тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәте һ.б.) ойошторола, уларҙың ағзалары В.Д.Аленицын, О.Е.Клер, А.И.Оводов, С.Г.Рыбаков, Л.П.Сабанеев, Д.Н.Соколов, Л.А.Тилло һ.б. Башҡортостан географияһын өйрәнеүгә ҙур өлөш индерәләр. 60‑сы йй. башлап — геоботаника, биогеография һәм геоморфология, 70‑се йй. — гидрология һәм метеорология, 20 б. башынан — ландшафты өйрәнеү ғилеме, 30‑сы йй. — иҡт. геогр., 80‑се йй. уртаһынан геоэкология б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла.
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Аляска ҡултығы
Аляска ҡултығы (ингл. Gulf of Alaska)[1] — Аляска ярымутрауы яр буйы һәм көнбайышта Кадьяк утрауынан көнсығышта Александр архипелагына тиклем һуҙылған һыҙат менән сикләнгән Тымыҡ океан ҡултығы.
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Максималь тәрәнлеге — 5659 м. Бихисап бухталар һәм эстуарийҙар бар. Төп порттары: Сьюард, Принс-Руперт (Канада).
Ҡултыҡ яр буйҙаәры ныҡ йырғыланған, ярҙарында урмандар, тауҙар һәм боҙлоҡтар менән ҡапланған. Һуңғылары араһында Төньяҡ Америкала иң ҙур үҙән боҙлоғо — Хаббард боҙлоғо бар.
Аляска ҡултығында углеводород ятҡылыҡтары табылған.
1980 йылдан ҡултыҡтың төньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ өлөшөндөге күп кенә яр буйы утрауҙары Аляска диңгеҙ милли ҡурсаулығына индерелгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Карта США, ГУГК, 1988 год


text:
Салауат Харасов республиканың Контроль-иҫәп палатаһы рәйесе итеп һайланды
Бөгөн Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың 19-сы ултырышында депутаттар Башҡортостан Республикаһы Контроль-иҫәп палатаһы рәйесе вазифаһына Салауат Харасовты тәғәйенләне. 2008 йылдың 15 майынан БР Контроль-иҫәп палатаһын етәкләүсе Валерий Кургузов күптән түгел икенсе эшкә күсеү сәбәпле эштән китеү тураһында ғариза биргәйне.
Салауат Фәттәх улы Харасов 1961 йылдың 10 майында Тажикстанда тыуған. 1982 йылда – Новосибирск юғары хәрби-сәйәси училищеһын, ә 1997 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған, белгеслеге – юриспруденция.
1978-1992 йылдарҙа Ҡораллы Көстәр сафында хеҙмәт иткән; 1992-1994 йылдарҙа РФ Эске эштәр министрлығының Өфө юғары мәктәбендә уҡыған; 1994 йылдан 2002-гә тиклем – РФ Федераль һалым полицияһы хеҙмәте Идаралығында; 2002-2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты Аппаратының яғыулыҡ-энергетика комплексы, химия тармағы һәм ер аҫты байлыҡтарынан файҙаланыу бүлегенең баш белгесе булып эшләгән.
2003 йылдан 2009 йылға тиклем — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратының хоҡуҡ экспертизаһы һәм административ органдар бүлегенең баш белгесе, бүлек мөдире урынбаҫары, БР Хөкүмәте Аппаратының суд вәкәләтлеге һәм административ органдар бүлеге мөдире урынбаҫары; 2009 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең коррупцияға ҡаршы сәйәсәтте ғәмәлгә ашырыу бүлеге мөдире.


text:
- Подробности
- Просмотров: 435
БОРАЙ НЕФТЬ ЯТҠЫЛЫҒЫ, респ. төньяҡ-көнбайышында Яңауыл, Ҡалтасы һәм Борай р‑ндарында урынлашҡан. Башҡорт көмбәҙенең төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге көмбәҙ рәүешле 12 ҡалҡыулыҡҡа (Таң, Көнсығыш Боҫтай һ.б.) тура килә. Оҙонлоғо — яҡынса 12 км. Ятыштары көмбәҙле, ҡатламлы, литологик. Аҫҡы карбондың тула һәм бобрик горизонттары, өҫкө девондың паший горизонты терриген ултырмалары, ш. уҡ урта карбондың мәскәү ярусы һәм башҡорт ярусы, аҫҡы карбондың турне ярусы, өҫкө девондың фамен ярусы карбонат ултырмалары нефтле. Ултырмалар тәрәнлеге 950—1850 м. Төп запастары визе ярусы терриген ҡатлауының 5 ҡатламында ята; ҡатламдар бырауланған, запастарҙың байтаҡ өлөшө эшкәртелгән. Урта һәм аҫҡы карбон, өҫкө девон карбонат ултырмалары, айырым участкаларын иҫәпкә алмағанда, файҙаланыуға тапшырылмаған. Нефте ауыр (тығыҙлығы 0,886 г/ см3), уртаса ҡуйылыҡта (12,4 МПа•с), юғары көкөртлө (яҡынса 2,7%), газ факторы 12—31 м3/м3. 1972 й. асыла, 1973 й. файҙаланыуға тапшырыла. “Краснохолмскнефть” НГДУ‑һы эшкәртә. 550 скважина бырауланған.
К.С.Баймөхәмәтов
Тәрж. Э.М.Юлбарисов


text:
Фото:
Саҡмағош ауылында балалар баҡсаһын реконструкциялау тамамланған
Фото:
Республика Президенты Рөстәм Хәмитов педагогтар кәңәшмәһе үткән көнбайыш райондар буйлап эш сәфәрендә йөрөнө. Август кәңәшмәһе сиктәрендә төбәк башлығы реконструкцияланған һәм яңынан төҙөлгән мәғариф учреждениеларын ҡараны.
Саҡмағош ауылында Рөстәм Хәмитов 5-се балалар баҡсаһында булды. 1992 йылда асылған мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы 180 балаға иҫәпләнгән, әммә әлеге мәлдә ата-әсәләр баҡсаға 260 баланы йөрөтә. Булған майҙандарҙың етәрлек кимәлдә булмауы арҡаһында балалар баҡсаһына һуңғы арала Балалар ижады үҙәге урынлашҡан бинаны бирергә ҡарар ителә. Шулай итеп, икенсе корпус арҡаһында балалар баҡсаһы бер аҙ иркенәйәсәк. Реконструкция тамамланғас, баҡсаға 80 бала киләсәк.
Республика башлығын районда балалар баҡсаһы урындары менән бәйле хәл ҡыҙыҡһындырҙы. Уға, әлеге ваҡытта 539 урынға ата-әсәләрҙән 545 ғариза бирелгән, тип яуап бирҙеләр. Район властары был проблеманы ведомстволарға бирелгән элекке балалар баҡсаларын кире ҡайтарыу һәм яңыларын төҙөү юлы менән хәл итергә йыйыныуҙарын әйтте.
Реконструкциялау барышында 5-се балалар баҡсаһы бинаһы танымаҫлыҡ булып үҙгәргән. Уйын, йоҡо һәм туалет бүлмәләре менән бөтә дүрт төркөм дә файҙаланыуға әҙер. Заказ буйынса эшләтелгән балалар мебеле сағыу һәм матур ғына түгел, хәүефһеҙ, уңайлы һәм ышаныслы ла. Рөстәм Хәмитов бындай сифатлы мебелдең ҡайҙа эшләнеүе менән ҡыҙыҡһынды, асыҡланыуынса — Башҡортостанда, Дүртөйлөлә икән. Үҙгәртеп ҡоролған бинала шулай уҡ процедуралар кабинеты һәм туҡланыу бүлеге лә урынлашҡан.
Рөстәм Хәмитов төркөмдәр бүлмәләрен ҡарап сыҡты, урынлашыу шарттары һәм туҡланыуҙы ойоштороу менән ҡыҙыҡһынды. Осрашыу аҙағында республика башлығы, бәләкәй балалар менән эшләүҙең еңелдәрҙән булмауын аңлап, балалар баҡсаһы коллективына уңышлы эш теләне.


text:
Республикала мари гимназияһы асыласаҡ
Башҡортостанда мари милли гимназияһы барлыҡҡа киләсәк. Уның моделен әҙерләү БР халыҡтары телдәрен өйрәнеү, үҫтереү һәм һаҡлау буйынса республика программаһын тормошҡа ашырыу сиктәрендә алып барыла. Гимназияны Мишкә районында асыу планлаштырыла. Был хаҡта БР Хөкүмәте ҡарамағындағы «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» БР Законын тормошҡа ашырыу буйынса комиссия ултырышында БР мәғариф министры Әлфис Ғаязов хәбәр итте.
— Милли гимназиялар асыу – программаны ғәмәлгә ашырыу буйынса мөһим бурыстарҙың береһе, — тине ул. Бөгөн республикалағы 133 гимназия һәм лицейҙарҙың 55-е милли һанала. Былар башҡорт, татар, сыуаш гимназиялары. Уларҙың матди-техник базаһына етди иғтибар бирелә. Һуңғы йылдарҙа бер милли гимназия реконструкцияланды һәм алты яңыһы төҙөлдө.
Әлфис Ғаязов йәнә, Башҡортостандағы мәктәптәрҙең 43 проценты милли уҡыу йорто булып тора, 73 проценттан ашыу уҡыусы республикала туған телендә белем ала, тип билдәләне.


text:
10.04.2018
Өфө ҡалаһы Киров районы хакимиәте Коммуналь хужалыҡ идаралығы ҡарамағына юлдар, ихаталар һәм йорттар, парктар, тыҡрыҡтар ҡарауын, ә ихаталар, йорттар үҙҙәре, ихаталарҙан сығыу юлдары - Өфө ҡалаһы Киров районы Торлаҡ хужалығы идараһы ҡарамағында булыуын иҫкә төшөрәбеҙ.
10.04.2018
6 апрель Калинин районында 219-сы балалар баҡсаһында һәм 112-се мәктәптә донъя халыҡтары әкиәттәрен башҡорт телендә һөйләүселәр араһында “Һаумы, һаумы, әкиәт!” район конкурсы үтте. Балалар башҡорт, татар, урыҫ, немец, монгол, үзбәк халҡы әкиәтәрен башҡортса һөйләп ишеттерҙе. Ҡатна...
10.04.2018
Ошо көндәрҙә гимназияның 9, 10, 11-се класс уҡыусылары Мәжит Ғафури исмендәге Башҡорт академия драма театрында Башҡортостандың халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың төп әҫәрҙәренең береһе – «Ҡара йөҙҙәр» спектаклен ҡараны.
09.04.2018
Бөгөн, 4 апрель көнө, Өфө ҡалаһы Ленин районы хакимиәтенең оператив йыйылышы барышында муниципаль хеҙмәткәрҙәренә ГТО билдәләре тапшырылды.
09.04.2018
«Төрлө төҫлө өмөләр» акцияһын Октябрь районы башлай. 14 апрелдә ирекмәндәрҙе Ҡариҙел йылғаһы буйына саҡырабыҙ. Ҡалдыҡтарҙы сортлауҙан һәм сеймалды эшкәртеүҙән килгән аҡсалар ауырыу балаларҙың реабилитацияһына йүнәлтеләсәк.
09.04.2018
Орджоникидзе районының 48-се башҡорт лицейында алдынғы уҡытыусыларҙың эш алымдарын өйрәнеү һәм уртаҡлашыу маҡсатында педагогик идеялар фестивале үтте.
06.04.2018
2018 йылға мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәренә Башҡортостан башлығы гранттары тапшырылды. Тейешле документ республиканың Мәҙәниәт министрлығы сайтында баҫылған. Мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәренә бөтәһе 3,6 миллион һум йүнәлтелгән.
05.04.2018
Сираттағы оператив кәңәшмәлә Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы Ирек Ялалов 2018 йылдың төҙөкләндереү миҙгеленә билдәләнгән юлдарҙағы масштаблы ремонт эштәре тураһында иҫкә төшөрҙө.
05.04.2018
Ҡала хакимиәтенән хәбәр итеүҙәренсә, экологик сара барышында ҡалдыҡтарҙы айырып йыйыу ойошторола. Уны эшкәртеүҙән килгән табыш ауырыған балаларҙы дауалау өсөн тотонола. Тәүге шәмбе өмәһе 14 апрелдә Октябрь районында ойошторола. Артабан эстафета Дим биҫтәһенә тапшырыла. Хәйриә акцияһы май аҙағында Ле...
05.04.2018
Әкиәт һөйләүселәр мәктәбен үҫтереү, донъя халыҡтары әкиәттәре өлгөләрен һаҡлау һәм тергеҙеү маҡсатында район бәйгеһе йыл да ойошторола.
05.04.2018
Өфөлә күренекле башҡорт йырсыһы Вәхит Хызыровтың яңы китабының исем туйы үтә.
04.04.2018
Соҡорҙарҙы ямау – юл ҡатламы артабан емерелмәһен өсөн ваҡытлыса сара. Башҡортостанда түбән температурала ҡулланыла торған ҡойолған асфальт технологияһы менән файҙаланалар. Ҡатышма ҡойғандан һуң 30-40 минуттан ҡата.
You a watching 5 page of 177


text:
Бали диңгеҙе
Бали диңгеҙе (ингл. Bali Sea, индон. Laut Bali — Тымыҡ океанда Ява утрауының көнсығышы һәм Бали, Ломбок, Сумбава, Сулавеси, Мадура утрауҙары араһында урынлашҡан диңгеҙ. Майҙаны 40 мең кВ.км., уртаса тәрәнлеге 411 м. Һыу температураһы 27-28°C. Тоҙлолоғо 33,0-34,0‰. Төбө вулкан туфынын барыҡҡа килгән ултырма менән йәйелгән. Диңгеҙҙен көньяғындағы утрауҙарҙа бер нисә эре вулкан бар: Батур (һуңгы атылыу 1926 й.), Агунг (һуңғы атылыу 1964 й.), Тамбора һ.б..
Төп порты — Сурабая (Ява утрауы).


text:
Туймазыла торлаҡ фондына идара итеү мәсьәләләре тикшереләсәк
16 ноябрҙә Туймазы ҡалаһында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов рәйеслегендәге Хөкүмәт Президиумының «Торлаҡ фонды менән идара итеү проблемалары һәм уны камиллаштырыу буйынса саралар тураһында» темаһына күсмә ултырышы үтәсәк.
Атап әйткәндә, күп фатирлы йорттар менән идара итеүҙе камиллаштырыу, торлаҡ милекселәре ширҡәттәре идара компаниялары эшмәкәрлегенең үтә күренмәле булыуын тәьмин итеүгә бәйле мәсьәләләрҙе ҡарау планлаштырыла.
Бынан тыш торлаҡ-коммуналь хужалыҡ өлкәһендәге яңылыҡтарҙың береһе — граждандарҙың торлаҡ-коммуналь хеҙмәттәр өсөн түләүҙәрен ресурстар менән тәьмин итеүсе ойошмалар һәм торлаҡ фонды менән идара иткән ойошмалар араһында бүлеү механизмын индереү тураһында һүҙ алып барыласаҡ.
Хәтерегеҙгә төшөрәйек, бындай күрһәтмәне 4 октябрҙәге Дәүләт Советы Президиумы ултырышы йомғаҡтары буйынса Рәсәй Президенты Дмитрий Медведев биргәйне.
«Түләүҙәрҙе бүлеү» механизмы торлаҡ-коммуналь хеҙмәттәр өсөн айырым компанияларға түләүҙе күҙ уңында тота. Коммуналь хеҙмәттәр өсөн түләгән документта хеҙмәт күрһәткән бөтә ойошмалар ҙа күрһәтеләсәк.
Шулай итеп, граждан аҡсаны әлеге кеүек идарасы компанияға түгел, ә аныҡ ойошмаларға түләйәсәк, идарасы компаниялар иһә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн үҙҙәренә тейешле аҡсаны ғына аласаҡ. Ә түләү ҡағыҙы бер нисәүгә бүленмәй, әүәлгесә берҙәм булып ҡаласаҡ.


text:
Башҡортостанда Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығын билдәләүгә әҙерлек планы раҫланды Фото: Лариса Ветлугина коллажы
Башҡортостанда Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығын билдәләүгә әҙерлек планы раҫланды
Башҡортостанда Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығын билдәләүгә әҙерлек планы раҫланды Фото: Лариса Ветлугина коллажы
Башҡортостан Президентының «1941-1945 йылғы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70 йыллығын байрам итеүҙе әҙерләү тураһында»ғы Указын үтәү өсөн республика башлығы үҙенең бойороғо менән алдағы юбилей саралары планын раҫланы.
Инвалидтарҙың, һуғышта ҡатнашыусыларҙың, шулай уҡ уларға тиңләнгән кешеләрҙең йәшәү шарттарын яҡшыртыу өсөн, атап әйткәндә, Өфөлә урынлашҡан, Республика һуғыш ветерандары клиник госпиталенең реабилитациялау бүлексәһенә капиталь ремонт эшләргә һәм уны медицина ҡорамалдары менән йыһазландырырға; торлаҡтарҙы артабан ремонтлау һәм төҙөкләндереү маҡсаты менән уларҙы тикшерергә; ветерандарға медицина, социаль һәм көнкүреш хеҙмәтләндәреү ярҙамын күрһәтергә кәрәк.
Бынан тыш, һуғышта ҡатнашыусыларҙың һәйкәлдәренә, обелисктарға һәм мемориаль таҡтаташтарға сәскәләр һалыу менән тантаналы митингтар үткәреү; сувенир продукцияһын ойоштороу һәм сығарыу; тыл хеҙмәткәрҙәренә һәйкәлгә проекттар конкурсын үткәреү һәм уны Өфөлә ҡуйыу; Дан бульвары аллеяһын төҙөкләндереү һәм ике тапҡыр Советтар Союзы геройы Муса Гәрәевтың бюсын Башҡортостандың баш ҡалаһы территорияһында яңы урынға күсереү; «Мемориал-Башҡортостан» дөйөмләштерелгән мәғлүмәттәр банкын ойоштороу өсөн ҡорамалдар һатып алыу һәм башҡа иҫтәлекле-мемориал һәм мәҙәни-күмәк саралар ҡаралған.


text:
РФ Президентының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиленең эшсе төркөмө Өфөнөң инвестиция климатын өйрәнә
РФ Президентының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиленең эшсе төркөмө Өфөнөң инвестиция климатын өйрәнә. Тулы хоҡуҡлы вәкил Михаил Бабичтың ҡушыуы буйынса ойошторолған, төркөмдө уның ярҙамсыһы Сергей Валенков етәкләне.
Белгестәр, инвестиция климатын яҡшыртыуға йүнәлтелгән, Өфө хакимиәтенең Рәсәй Федерацияһы ҡануниәтен һәм Рәсәй Президенты ҡарарҙарын үтәүгә анализ уҙғарасаҡ. Бындай эш Волга буйының башҡа ҡалаларында ла үткәреләсәк, ә Башҡортостандың баш ҡалаһы эшсе төркөмдөң башланғыс урыны булып тора.
15 апрелдә Өфө хакимиәтендә кәңәшмә уҙҙы, унда эшсе төркөм ағзалары, РФ Президентының Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиллеге аппараты, Өфө прокуратураһы, Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө буйынса идаралығы, Монополияға ҡаршы федераль хеҙмәттең БР буйынса идаралығы, Федераль һалым хеҙмәтенең БР буйынса идаралығы, Юстиция министрлығының БР буйынса идаралығы, БР Хөкүмәте хеҙмәткәрҙәре ҡатнашты. Сергей Валенков инеш һүҙендә федераль башҡарма власть органдарының территориаль органдары менән үҙ-ара хеҙмәттәшлек итеү тәртибен билдәләне.
Өфө хакимиәте башлығы Ирек Ялалов уңайлы инвестиция климаты булдырыу буйынса, шул иҫәптән төҙөлөш өлкәһендә лә, ҡаланың власть органдары эшмәкәрлеге тураһында һөйләне.
Фекер алышыу ваҡытында эшсе төркөмдөң артабанғы эшмәкәрлек регламенты билдәләнде.


text:
Күк йөҙөндә Урал батыр исемле яңы йондоҙ барлыҡҡа килде
Халыҡ-ара күк йөҙө есемдәре каталогында Пегас йондоҙлоғондағы йондоҙға «Урал батыр» исемен биреү тураһында яҙыу индерелгән. Теркәү тураһында мәғлүмәттәр «Роскосмос» матбуғат баҫмаһында баҫылған.
Милли эпос геройы исемен күк йөҙө есеменә биреү инициативаһы менән Башҡорт дәүләт университетының Учалы вәкиллеге сығыш яһаны.
Сертификатҡа башҡорт, рус һәм инглиз телендә башҡорт халыҡ эпосынан өҙөк яҙылған:
«Яҡшылыҡ булһын атығыҙ,
Кеше булһын затығыҙ!».
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, 15 майҙа Башҡорт дәүләт педагогия университеты алдындағы майҙанда һәм Учалыла бер үк ваҡытта башҡорт халыҡ эпосына арналған флешмоб үтте. Бының тураһында алдан «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы мәғлүмәттәрендә хәбәр ителгәйне.
— Сертификат тап беҙ акцияны үткәргән көндә бирелде, халыҡ беҙҙе дәррәү күтәрҙе, был бик символиклы, — тип шатлыҡлы яңылыҡ менән уртаҡлашты флешмобты ойоштороусыларҙың береһе, шағирә Лариса Абдуллина. — Хәҙер Урал батырыбыҙ Күктә лә атта саба, сөнки ул пар ҡанатлы Пегас аты йондоҙлоғонда!


text:
Республика аграрийҙары ҙур ауыл хужалығы күргәҙмәһендә ҡатнашасаҡ
8 октябрҙән 11-енә тиклем Мәскәүҙә Ауыл хужалығы һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнөнә арналған «Алтын көҙ» күргәҙмәһе үтәсәк. Унда илебеҙҙең күп төбәктәренән һәм сит илдәрҙән вәкилдәр йыйыласаҡ.
Башҡортостан экспозициялары 140 квадрат метр майҙанды биләйәсәк. Ауыл хужалығы техникаһы һәм ҡорамалдары ҡуйыласаҡ, республика агросәнәғәт комплексының малсылыҡ, үҫемлекселек ҡаҙаныштары һәм башҡалар күрһәтеләсәк.
БР Ауыл хужалығы министрлығы матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, быйыл был күргәҙмәне үткәреү үҙенсәлеге булып стендтарҙың мәғлүмәтлелеген күтәреү торасаҡ. Мәҫәлән, Башҡортостан агросәнәғәт комплексы стендында төбәктең паспортын урынлаштырыу ҡаралған. Шулай уҡ инвестиция проекттары менән таныштырыу, традицион аҙыҡ-түлек продукттарын тәмләп ҡарау һәм һатыу ҙур урын аласаҡ.
Сара сиктәрендә эшлекле бәйләнештәрҙе нығытырға булышлыҡ итеүсе бик күп мөһим осрашыуҙар үткәреләсәк. Белгестәр өсөн ғилми-ғәмәли семинарҙар һәм конференциялар үткәреү планлаштырыла.


text:
- Подробности
- Просмотров: 521
БАҒАРЪЯҘ, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. Ишембай һәм Ғафури р‑ндары буйлап субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 9 км, киңлеге 3 км тиклем, абс. бейеклеге 477 м. Рельефында текә битләүҙәр һәм ҡаялы яланғас тау тоҡомдары, тау араһы уйһыулыҡтары өҫтөнлөк итә. Аҫҡы карбондың турней ярусы һәм визе ярусының карбонатлы тоҡомдарынан (ҙур һәм ҡатламлы эзбизташтар, аргиллиттар, һирәгерәк доломиттар һ.б.) ғибәрәт. Карст таралған. Рәүҙәк й. үрге ағымында ер аҫты аҡмалары бар. Ландшафтар киң япраҡлы урмандарҙан (имән, йүкә, йыла, саған) тора. Б. итәгендә йоҡа ҡатламлы ташлы һәм һоро урман тупраҡтарында имән урмандары үҫә.
И.М.Япаров
Тәрж. И.М.Япаров


text:
Экология һәм айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре йылында мәктәбебеҙҙә бик күп саралар үткәрелде. Тирә-яҡты һаҡлау эшенә уҡыусылар ҙа, уҡытыусыларыбыҙ ҙа әүҙем ҡушылды. Ауыл, мәктәп биләмәһен таҙартыу буйынса өмәләр ойошторолдо. Мәктәп баҡсаһына үҫентеләр ултырттыҡ, экологик акцияларҙа ҡатнаштыҡ, асыҡ синыф сәғәте үткәрҙек. Унда тыуған еренә ерегеп, уның байлығын ҡәҙерләргә тырышып йәшәгән хеҙмәт ветерандарын саҡырҙыҡ. Синыф етәксебеҙ Флүрә Ғәлимйән ҡыҙы Ғатауллина тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү тураһында һөйләне. Ауылыбыҙҙа һаҡланырға тейешле тәбиғәт биләмәләре лә бик күп икән: Суҡташ, Бәбәләш тауҙары, Һаҡмар йылғаһы, Алдар батыр утары, Саҡмағош быуаһы… Был урындар – ауылдаштарыбыҙҙың байрамдар үткәргән, ял иткән ерҙәре.
Йәйге осорҙа сәйәхәттәргә лә йөрөнөк. Ғәҙелша шарлауығының матурлығына һоҡландыҡ, ә бына Талҡаҫ күленә барғас, унда тәбиғәттең бысраныуына борсолдоҡ. Дәрестәрҙә, синыф сәғәттәрендә тыуған төйәгебеҙҙе һаҡлау тураһында күп һөйләшәбеҙ, ләкин ошондай күренештәр аптырата. Ҡайһы бер уҡыусыларҙы матурлыҡты күрә белергә, тәбиғәтте һаҡларға әллә өйрәтмәйҙәрме икән? Беҙҙең мәктәп балалары был йәһәттән күптәргә өлгө булып тора. Яҙ еткәс, экологик акциялар үткәреп, Һаҡмар, Таулы йылғалары буйҙарын сүп-сарҙан таҙартабыҙ, ҡый түкмәһендәр, тип күҙәтәбеҙ. Ни тиһәң дә, был урындарҙа үҙебеҙ рәхәтләнеп ял итәбеҙ, һыу инәбеҙ бит.
Әйҙәгеҙ, дуҫтар, тәбиғәтте һаҡлау эшендә ололар менән берҙәм булайыҡ, сөнки был – беҙҙең изге бурысыбыҙ.
Илүзә ЯҠУПОВА, VIII синыф уҡыусыһы.
Баймаҡ районы, Ниғәмәт мәктәбе.


text:
Әл-Андалус
Әл-А́ндалус (ғәр. الأندلس) — Мосолман Испанияһының атамаһы, урта быуаттарҙа (711—1492) Пиреней ярымутрауының мосолмандар хакимлығы осорондағы территорияһы. Ҡайһы саҡта был атама дини-сәйәси ҡоролоштарына ҡарамайынса төбәктең барлыҡ илдәренә ҡарата ҡулланылған. Был атаманан көньяҡ Испания ерҙәренең атамаһы — Андалусия һаҡланып ҡалған. Пиреней ярымутрауы территорияһында иң һуңғы мосолман дәүләте Гранада әмирлеге 1492 йылда католиктар менән баҫып алына.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
711 йылда Пиреней ярымутрауын ғәрәптәр һәм бәрбәрҙәр яулап алғас, Әл-Андалус Омейядтар хәлифәлеге составында була. Һуңыраҡ бында бойондороҡһоҙ Кордова хәлифәлеге барлыҡҡа килә. 1031 йылда хәлифәлек күп кенә бәләкәй дәүләттәргә (тайфаларға) тарҡала. Төньяҡта христиан короллектәре көсәйә барыу менән улар мосолман дәүләттәрен яулап ала башлағандар. 1492 йылда Гранада әмирлеге баҫып алынғас, ярымутрауҙа мосоман дәүләттәре ҡалмай. Мосолмандарҙың күпселеге көсләп суҡындырыла. XVII быуат башында суҡындырылған һәм суҡындырылмай ҡалған ғәрәптәрҙең нәҫелдәре илдән тулыһынса ҡыуылғандар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мусульманская Испания (VIII—XV вв) на сайте «Руниверс»
- Анонимные авторы. Испанские средневековые хроники: Хроника Карденьи I. Хроника Карденьи II. Анналы Толедо I. Анналы Толедо II. Анналы Толедо III.. www.bloknot.info (А. Скромницкий) (2011-08-24). Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 февраль 2012. 28 сентябрь 2011 тикшерелгән.
- Darío Fernández-Morera: «The Myth of the Andalusian Paradise», The Intercollegiate Review, 2006


text:
Дили
Ди́ли (тет. , индон. и ингл. Dili, порт. Díli) — Көнсығыш Тиморҙағы иң ҙур ҡала һәм уның баш ҡалаһы. Кесе Зонд утрауҙары иң көнсығышындағы Тимор утрауының төньяҡ ярында урынлашҡан[1]. Дили — Көнсығыш Тиморҙың төп порты һәм коммерция үҙәге, уның халҡы — 193 563 кеше[2]. Бында Коморо аэропорты урынлашҡан, ул Көнсығыш Тиморҙың милли батыры Николау Лобат хөрмәтенә аталған. Ҡала шулай уҡ үҙ биләмәһенә ҡараған административ Дили районының баш ҡалаһы булып тора.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1520 йылда португалдар тарафынан нигеҙ һалына, улар Дилиҙы 1769 йылда Португалияның баш ҡалаһы итеп Тиморҙы билдәләй. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Япония оккупацияһы аҫтында була. Португал Тиморын деколонизациялау процесы, Португалиялағы авторитар режим ҡолағандан һуң, 1974 йылда башлана. 1975 йылдың 28 ноябрендә Көнсығыш Тиморҙың бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. Әммә 9 көндән һуң, илгә индонезия армияһы бәреп инә, һәм Көнсығыш Тимор Индонезияның 27-се провинцияһы тип иғлан ителә.
Бының артынса уҡ 1975 йылдан1999 йылға тиклем Индонезия көстәре менән бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшеүселәр араһында партизандар һуғышы бара, һуғыш барышында Көнсығыш Тиморҙың унар меңләп кешеһе һәм ҡайһы бер сит ил граждандары һәләк була. 1999 йылда БМО баҫымы аҫтында Көнсығыш Тиморҙа үҙбилдәләнеш мәсьәләһе буйынса референдум үткәрелә. Һөҙөмтәлә халыҡтың 78,5 % бойондороҡһоҙлоҡ өсөн тауыш бирә һәм 2002 йылдың 20 майында Дили яңы бойондороҡһоҙ дәүләт Тимор-Лешти Демократик Республикаһының баш ҡалаһы исемен яулай..
Һәйкәлдәр һәм ҡоролмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бик күп биналар Индонезия хәрбиҙәре һәм урындағы боевиктар ойошторған1999 йылғы сыуалыштар арҡаһында юҡҡа сыҡҡан. Әммә ҡалала Португалия дәүерендә төҙөлгән күп йорттар һаҡланған. Португалияның элекке губернаторының резиденцияһы хәҙерге көндә ил премьер-министрының резиденцияһы булып тора. Элек ул Индонезия губернаторы һәм БМО-ның Көнсығыш Тиморҙағы һәм Ваҡытлы хакимиәте тарафынан ҡулланылған.
Католик сиркәүе индонезия оккупацияһының ҡаршылыҡ күрһәтеү үҙәгенә әйләнгән. Был хаҡта иҫтәлек итеп Непорочный Зачатие соборы төҙөлгән, унда Көньяҡ-көнсығыш Азияла иң ҙур собор, Дилиҙағы рим-католик епархияһының резиденцияһы урынлашҡан. Шулай уҡ бында 1976 йылғы индонезия аннекцияһына бағышланған билдәле Берләшеү монументы ла урын алған. Һында һүрәтләгән кеше традицион тимор кейемендә, уның ҡул суғында өҙөлгән сынйыр, был һәйкәл емерелмәгән.
Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дили Көнсығыш Тиморҙағы берҙән-бер халыҡ-ара аэропорт — Президент Николау Лобатуҙың Халыҡт-ара аэропорты тарафынан хеҙмәтләндерелә. Шулай уҡ Баукау, Суаи һәм Окусиҙа бер нисә осоу-ултырыу һыҙаты бар, улар эске рейстары өсөн ҡуллана. Дили аэропорттарының осоу-ултырыу һыҙаты һуңғы йылдарға тиклем, Boeing 737 йәки Hercules С-130 кеүек самолеттарҙан ҙур булғанын ҡабул итә алмай ине, ләкин 2008 йылдың ғинуарында Португалияның EuroAtlantic Airways авиакомпанияһы Лиссабондан тура рейстар өсөн Боинг 757 ҡуллана, ул Португалия Республикаһы Милли гвардияһының 140 ағзаһын килтерә. Португалия идаралығы ваҡытында иң оҙон осоу-ултырыу һыҙаттары булған Баукау аэропорты халыҡ-ара рейстар өсөн ҡулланыла, әммә Индонезия баҫып ингәндән һуң, ул индонезия хәрбиҙәре ҡулы аҫтына күсә, һәм ул граждандар транспорты өсөн ябыла.
Туғанлашҡан ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Туғанлашҡан ҡалалар булып Дилиҙа иҫәпләнә[3]:
- Барселона, Испания
- Дарвин, Австралия
- Канберра, Австралия
- Сидней, Австралия
- Коимбра, Португалия
- Лиссабон, Португалия
- Окинава, Япония
- Сан-Паулу, Бразилия
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Dili in in Encyclopædia Britannica Online (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 февраль 2013. 5 февраль 2013 тикшерелгән.
- ↑ the Democratic Republic of Timor-Leste. Ҡалып:Webarchive
- ↑ Timor-Leste's Community (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 май 2013. 5 февраль 2013 тикшерелгән.


text:
Сарматова баҡсаһы (Таганрог)
Сарматова баҡсаһы — Таганрог ҡалаһы халҡының мәҙәни ял итеү урыны. Баҡса XX быуаттың тәүге сирегендә барлыҡҡа килә. Был йәйге ял итеү баҡсаһына А. С. Сарматова[1] тигән ханым нигеҙ һалған. Биләмәһе Италия тыҡрығында урынлашҡан була[2].
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Грек урамы мөйөшөндәге һәм Таганрогтың Италия тыҡрығындағы 3-сө номерлы йорттар араһында урынлашҡан. XX быуаттың тәүге сирегендә барлыҡҡа килгән. Уға элекке бейеүсе, йырсы А. С. Сарматова нигеҙ һалған. Ленин урамында тротуар өҫтөндә «Сарматова Баҡсаһы» тигән вывеска элеп ҡуйылған. Йәйге баҡса — ҡала халҡының тиҫтә йыл дауамында мәҙәни ял урындарының береһе.
Башта был урында Сарматова ханым миниатюралар театры аса. Ул ике террасанан торған бәләкәй генә майҙанда урынлашҡан була. Бында йыш ҡына эстрада номерҙары ҡуйыла. Уны ҡарарға сит ил кешеләре, урындағы юристар һәм офицерҙар килә. Ял итергә килгән ҡунаҡтар өсөн «Буфф» атамаһы аҫтында ресторан эшләй. Унда һәр төрлө эсемлектәр, шулай уҡ француз коньягы менән виски тәҡдим ителә. Буфетта туңдырма, морс, һыра, кеүәҫ, сельтер һыуы, ситро һатыла. Эстрада тамашаһы киске сәғәт унда башлана, ә ресторан төнгө икегә тиклем эшләй.
Граждандар һуғышы ваҡытында баҡса бер аҙ эшләмәй тора. Һуңынан тағын эшләп китә һәм халыҡ мәғәрифе идаралығы Комитеты ҡарамағына тапшырыла. Артабан Сарматова баҡсаһы Таганрог драма театры филиалы булып китә. Уның менән Сәйәси -ағартыу (Политпросвет) художество секцияһы етәкселек итә. Бында Советтар Союзы ваҡытында Клавдия Шульженко, Вадим Козин, Владимир Коралли, Изабелла Юрьева,Яков Скомаровский эстрада оркестры сығыш яһай.
1930 йылдар аҙағында эстрада, Италия тыҡрығына йәнәш, йәйге баҡсаның өҫкө террасаһында урынлашҡан була. Хәҙер был урында педагогия институтының дөйөм ятағы төҙөлгән. Шулай уҡ, өҫкө террасала 200—300 тамашасыға иҫәпләнгән оҙон ағас эскәмйәләр ҡуйылған.
1928 йылда кәртәләп алына. Эскәмйәләр аҙаҡ ағас ҡойма менән уратып алына. Һауа шарттары боҙолғанда тамашасыларҙы һаҡлау өсөн өҫтөн япма менән ҡаплайҙар. Түбәнге террасаһында кафе, ресторандар, фонтан, ҡыуаҡтар урынлашҡан. Гравий менән ҡапланған[3] юлдар һалынған.


text:
2-се мәктәптең I «В» синыфы уҡыусылары Лилиә Рәсим ҡыҙы Фәхретдинова етәкселегендә Туймазы ҡалаһының янғын һүндереү бүлексәһенә сәйәхәткә барҙы. Уның маҡсаты уҡыусыларҙы ошо һөнәр эйәләре менән таныштырыу, һәр ерҙә хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен үтәү мотлаҡ икәнен аңлатыу ине. Балалар янғын һүндереү машиналарының ни өсөн ҡыҙыл төҫтә, ҙур булыуын, утлы ғәрәсәт менән нисек көрәшергә һәм уны нисек һүндерергә кәрәклеге тураһында ла белде.
Ҡыҙҙар, малайҙар янғын һүндереүселәрҙең махсус кейемдәре менән танышып, баш кейеме – касканы кейеп тә ҡараны. Хушлашҡанда кескәйҙәр янғын хәүефһеҙлеге ҡағиҙәләрен онотмаҫҡа, һәр ваҡыт иҫтә тоторға һүҙ бирҙе.
Гөлназ ЙОСОПОВА, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.
Туймазы ҡалаһы.


text:
НИНДӘЙ УЛ БАШҠОРТ ҠУРСАҒЫ?
Ҡурсаҡ – зиһенде үҫтереүсе иң яҡшы уйынсыҡтарҙың береһе. Уның менән уйнау баланың хис-тойғоларын байытыуға, бүтәндәрҙе тыңлай белеү, иптәшлек тойғоһон үҫтереүгә булышлыҡ итә. «Ҡурсаҡһыҙ бәләкәй ҡыҙыҡай – балаһыҙ ҡатын кеүек», – тигән Виктор Гюго. Ысынлап та, ҡыҙсыҡҡа ҡурсаҡ уйнау бик мөһимме? Ул ниндәй хис-тойғолар, сифаттар тәрбиәләй? Ә үҙ ҡулдарың менән ҡурсаҡ тегеү өсөн идеяларҙы ҡайҙан алырға? Бала саҡты хәтергә төшөрөп, ҡурсаҡ яһауҙы тергеҙергә ниәтләнәбеҙ.
Ойоштороусылар: “Башҡортостан ҡыҙы” журналы редакцияһы, “Селтәр” башҡорт халыҡ костюмы студияһы.
Бәйгенең маҡсаттары һәм бурыстары: халыҡ ҡурсаҡ эшләү традицияларын, башҡорт биҙәү-ҡулланма сәнғәтен тергеҙеү, һаҡлау, үҫтереү һәм пропагандалау; Башҡортостандың халыҡ ҡурсаҡтары өлгөләрен, уларҙы эшләүсе оҫталарҙы асыҡлау; ҡатнашыусыларҙың һөнәри оҫталығын арттырыу һәм яңы ижади эштәргә дәртләндереү; яңы идеялар биреү, ижад ҡомарын үҫтереү; үҫеп килеүсе быуынды башҡорт биҙәү-ҡулланма сәнғәтенең нигеҙҙәренә өйрәтеү.
Талаптар һәм бәйгене үткәреү тәртибе:
Бәйгелә 18 йәштән алып барыһы ла ҡатнаша ала. Уҡыу йорттары, ижади коллективтар, клубтар, йәмәғәт ойошмалары эштәре лә ҡабул ителә. Бәйгегә Башҡортостанда ғына түгел, ә Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә йәшәүселәрҙең дә ҡушылыуын көтөп ҡалабыҙ.
Ҡатнашыусылар дүрт номинацияла көс һынашасаҡ:
- “Быуаттар ауазы” (боронғо халыҡ ҡурсағын ижад итеүҙе тергеҙеү);
- “Этнографик кейемдәге ҡурсаҡ”;
- “Автор ҡурсағы”;
- “Иң яҡшы композиция”.
Бәйге ике этапта үткәрелә. Тәүге турҙа ҡатнашыу өсөн 2017 йылдың майынан алып 20 декабргә тиклем ҡурсаҡтың фотолары менән ғаризаны bashkizi@yandex.ru электрон адресы буйынса (“Башҡорт ҡурсағы” тип билдәләргә) ебәрергә кәрәк. Фоторәсемдәр яҡшы сифатлы (dpi 300), төрлө ракурстан төшөрөлөргә тейеш. Фото аҫтына ҡатнашыусының тулы исеме, йәше, районы, ауылы, эшләү йылы, ҡурсаҡтың нимәнән башҡарылыуы, ниндәй алым ҡулланылыуы, үлсәме, боронғо халыҡ ҡурсағын тергеҙгәндә мәғлүмәттең кемдән алыныуы яҙыла.
Һайлап алынған ҡатнашыусылар икенсе этапҡа саҡырыла. Һорауҙар өсөн телефон: 289-65-50.
2018 йылдың февралендә үтәсәк бәйгенең йомғаҡлау тантанаһында башҡорт фольклоры өлгөләрен башҡарыусыларҙың көс һынашыуы, ҡурсаҡ эшләү буйынса оҫталыҡ дәресе, ошо темаға арналған китаптар һәм ҡурсаҡтар күргәҙмәһе лә үткәреү ҡарала. Сараға тарихи һәм этнографик башҡорт кейемендә килеү хуплана. Иң яҡшы эштәр республика, Рәсәй, халыҡ-ара сараларҙа үткәрелгән күргәҙмәләрҙә ҡатнашыу өсөн һайлап алына. Иң үҙенсәлекле эштәр “Башҡортостан ҡыҙы” журналы биттәрендә донъя күрәсәк.
Ҡатнашыусылар портфолио тапшыра. Унда ғариза, ҡурсаҡтың паспорты, фотоматериал бергә туплана. Ғариза һәм паспорт өлгөләре “Башҡортостан ҡыҙы” журналының сайтында бар.
Ҡурсаҡтар төрлө материалдан (туҡыма, ағас, ҡағыҙ йә башҡа ҡул аҫтындағы әйберҙән) эшләнергә мөмкин. Ҙурлығы 50 сантиметрҙан артмаҫҡа тейеш. Икенсе этапҡа үткән ҡурсаҡтарҙың ике данала яһалыуы мотлаҡ. Бер авторға 5 ҡурсаҡҡа тиклем тәҡдим итергә рөхсәт ителә.
Бәйге эштәрен баһалау талаптары:
- Художество образының аһәңлелеге, үҙенсәлеге, матурлығы һәм сағыулығы.
- Портфолио йөкмәткеһенең автор эшенә тап килеүе.
- Эштәрҙә костюмдың матурлығы ғына түгел, башҡорт халҡының мәҙәниәте һәм рухи ҡиммәттәре лә, көндәлек тормошо һәм урындағы ғаилә традициялары ла сағылырға тейеш.
Бәйгелә ҡатнашыусы эштәрҙе мәҙәниәт һәм сәнғәт белгестәренән торған жюри баһалай. Еңеүселәргә Гран-при, лауреат һәм дипломант исемдәре бирелә. Бынан тыш, теләк белдергән бағыусыларҙың махсус бүләктәре лә булыуы бар.
ariza.pdf [100,17 Kb] (cкачиваний: 57)
ursaty-pasporty.pdf [85,86 Kb] (cкачиваний: 51)
Теги: Башҡорт ҡурсағы


text:
Өфөнән 20 саҡрым ғына алыҫлыҡта ятҡан Иглин районы борондан иҡтисадты, хужалыҡты үҫтереүҙе, йәшәү кимәлен яҡшыртыуҙы иң мөһим бурыс итеп алып,
Өфөнән 20 саҡрым ғына алыҫлыҡта ятҡан Иглин районы борондан иҡтисадты, хужалыҡты үҫтереүҙе, йәшәү кимәлен яҡшыртыуҙы иң мөһим бурыс итеп алып,
Әммә ошо ҡағиҙәне боҙоп, әҙәм балаһы, үҙенең нәфсеһе ҡотортоуы сәбәпле, һәр төрлө әшәкелектәргә, енәйәттәргә, хатта тирә-йүндә йәшәүсе халыҡтарҙы ҡырыуға тиклем барып етә. Ерҙең тарихы шулай.
Айҙар МОРАТШИН.
Йылайыр районы.
Ғөмүмән, был мәсьәләгә бәйле артыҡ борсолаһы түгел, дарыуханаға бараһың да, комплектланған аптечканы һатып алаһың.


text:
Мөхәммәт Юныс
Мөхәммәт Юныс (бенг. মুহাম্মদ ইউনুস) — бангладеш банкиры, иҡтисад профессоры, иҡтисади һәм социаль үҫеште аҫтан төҙөү буйынса тырышлығы өсөн 2006 йылдың Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаты була.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мөхәммәт Юныс 1940 йылдың 28 июнендә Британия Һиндостаны Бенгалияның (хәҙерге Бангладештың) Читтагонг ҡалаһы янындағы Батуа ауылында тыуған.
1960 йылда Бангладеш республикаһының иң боронғо юғары уҡыу йортон — Дакка университетын бакалавр, 1961 йылда — магистр булып тамамлай. Белемен артабан АҠШ-та дауам итер өсөн 1965 йылда Фулбрайт программаһының лауреаты була һәм уның стипендияһын алыуға өлгәшә, ә 1971 йылда Вандербильт университетын (АҠШ) иҡтисад докторы дәрәжәһе менән тамамлай.
1970 йылдан алып 1972 йылға тиклем Теннеси штаты университетында (АҠШ) иҡтисад профессоры вазифаһында уҡыта. Һуңынан Бангладештың Читтагонг университетында иҡтисад фәндәренән уҡыта. 1976 йылдан алып университет эргәһендәге үҫеш проекты етәксеһе итеп тәғәйенләнә.
Бангладештың ярлы ауылдарының береһенә бара һәм уның йәшәүселәре фәҡирлектән сыға алмауының сәбәбтәрен асыҡлай. Крәҫтиәндәр төбәк ростовщиктарынан бик ҙур процентҡа һәм шундай ҡыҫҡа ваҡытҡа кредит алғандар, шуға ла улар үҙҙәре етештергән тауарын баҙарҙа һатып аҡса эшләп өлгөрә алмағандар һәм һөҙөмтәлә, бурысҡа батмаҫ өсөн, тауарҙарын бик аҙ хаҡҡа кредиторҙарына бирергә мәжбүр булғандар. Мөхәммәт Юныс ярлы крәҫтиәндәрҙең бурыстарын ҡайтара һәм үҙе уларға бәләкәй сумма менән бик аҙ процентҡа, бер ниндәй залогһыҙ һәм яуаплылыҡты өҫтөнә алыусыларһыҙ кредит бирә башлаған. Әммә Юныс шарт ҡуйған: кредит алыусылар, ҡағиҙә булараҡ, ғаилә бизнесын киңәйтергә йәки асырға тейеш булғандар. Был осорҙа күптәре доктор Мөхәммәт Юныстың был ҡылған эшен мәрхмәтле сәйерлек тип иҫәпләгәндәр. Ләкин тиҙҙән шуныһы асыҡланған: ҡайтарылмаған кредиттың кимәле 3 проценттан кәм булған[2]. Шулай итеп, Мөхәммәт Юныс микрокредит концепцияһын төҙөй һәм Grameen Bank асып 1983 йылда уның генераль директоры итеп һайлана.
1996 йылда Бангладеш Хөкүмәтенең кәңәшсеһе итеп тәғәйенләнә. Иҡтисади һәм социаль үҫеште аҫтан төҙөү буйынса тырышлығы өсөн 2006 йылдың Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаты була.
Ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1967 йылда үҙе һымаҡ Вандербильт университетында белем алған рус эмигранттарының ҡыҙы Вера Форостенко менән никахлаша. 1979 йылда уларҙың Моника исемле ҡыҙҙары тыуа, хәҙерге ваҡытта ул АҠШ-та опера йырсыһы. Тиҙҙән был никах тарҡала һәм Юныстың ҡатыны ҡыҙы менән бергә АҠШ-ҡа күсеп китәләр. Һуңыраҡ Мөхәммәт Юныс йәнә өйләнә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Читтагонг ҡалаһы янында
- ↑ Статьи: Lenta.ru: Экономика: Деньги: Формула бедности
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Юнус, Мухаммад — Лентапедияла мәҡәлә. 2012 йыл.
- Современное устройство мира превратило людей в машины по производству денег — Мухаммад ЮНУС Интервью на сайте ИТАР-ТАСС
- 28 июндә тыуғандар
- 1940 йылда тыуғандар
- Азатлыҡ Президент миҙалы менән наградланыусылар
- Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Алфавит буйынса эшҡыуарҙар
- Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаттары
- Юғары иҡтисад мәктәбенең атҡаҙанған профессорҙары
- Социаль эшҡыуарҙар
- АҠШ шәхестәре
- Бангладеш шәхестәре


text:
Цæгат Ирыстоны Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон университеты ректорæй равзæрстой ОГЪУАТЫ Аланы. Ректоры æвзæрстытæ цыдысты 11 апрелы ЦИПУ-йы коллективы уæнгты конференцийы. Уый тыххæй фехъусын кодта университеты пресс-службæ
Конференцийы архайæг 106 делегатæй 101 схъæлæс кодтой Огъуайы-фырты кандидатурæйыл. Ныр УФ-йы Ахуырад æмæ наукæйы министрады Огъуаты Аланимæ бафысдзысты фæллойадон бадзырд фондз азы æмгъуыдмæ.
Раздæр УФ-йы Ахуырад æмæ наукæйы министрады аттестацион къамис ректоры бынатмæ æвзæрстытæм снысан кодта дыууæ кандидатурæйы — ЦИПУ-йы ректоры хæстæ æххæстгæнæг Огъуаты Алан æмæ ЦИПУ-йы наукон фарстаты фæдыл проректор, историон наукæты доктор Туаты Бертæйы. Уыцы-иу рæстæг университеты структурон дæлхайæдты та æвзæрст æрцыдысты, ректоры кæм æвзæрстой, уыцы конференцийы делегаттæ. Æвзæрстыты бæрæггæнæнтæ куы фехъусын кодтой, уæд Огъуаты Алан се ‘ууæнчы тыххæй бузныг загъта æмбырды архайджытæн, университеты æппæт коллективæн дæр æмæ зæрдæ бавæрдта, йе ‘ппæт зонындзинæдтæ æмæ хъарутæ университет хъомысджындæр кæнынмæ кæй сараздзæн, уымæй. «Университеты райрæзты хъуыддаджы нæ размæ бирæ хæстæ ис. Ахуырад æмæ наукæйы федералон министрад æмæ республикæйы разамынды æххуысæй уыцы нысантæ къухы кæй бафтдзысты, уымæй мæ ныфс ис»,— йæ раныхасы фæбæрæг кодта Огъуайы-фырт.
Цæгат Ирыстоны разамонæджы номæй ног æвзæрст ректорæн арфæ ракодта РЦИ-Аланийы Сæргълæууæджы æмæ РЦИ-Аланийы Хицауады Администрацийы разамонæг Челæхсаты Рустем. Йæ ныхасмæ гæсгæ, Огъуаты Аланмæ ис наукон, ахуырадон æмæ административон куысты хорз фæлтæрддзинад. Уыцы æууæл ахъаз уыдзæн университеты дарддæры райрæзтæн, йæ коллективы æнтыстджындæр архайдæн. Огъуаты Алан йæ рæстæджы каст фæци ЦИПУ-йы экономикон факультет, 2002 азы бахъахъхъæдта кандидатон диссертаци, 2010 азы та — докторон диссертаци. 2008 азы каст фæци УФ-йы Хицауады цур Финансон академи. 2004 азæй фæстæмæ уыд ЦИПУ-йы хистæр ахуыргæнæг, кафедрæйы доцент æмæ профессор, 2009 азæй фæстæмæ — университеты проректор. 2008 азы йæ равзæрстой РЦИ-Аланийы Парламенты депутатæй. 2011 азæй фæстæмæ — РЦИ Аланийы ахуырад æмæ наукæйы министр. 2015 азы октябры нысангонд æрцыд республикæйы Хицауады Сæрдары хæдивæгæй. 2016 азы июлæй фæстæмæ æххæст кодта ЦИПУ-йы ректоры хæстæ.
Нæ уацхæссæг


text:
- Подробности
- Просмотров: 793
“БАБСАҠ МЕНӘН КҮСӘК”, башҡ. ауыҙ‑тел ижады ҡомартҡыһы, эпос. Төп геройҙары Бабсаҡ бей һәм Ҡарағөлөмбәт образдарын һәм ваҡиғаларҙы ҡапма‑ҡаршы трактовкалауҙары м‑н айырылған ҡыпсаҡ (“Күсәк бей”) һәм бөрйән (“Бабсаҡ бей менән Ҡарағөлөмбәт бей”) версияларында билдәле. Ҡыпсаҡ версияһын тәүге тапҡыр 1916 й. С.М.Мөхәмәтҡолов Ырымбур губ. Орск өйәҙе Үрге Этҡол а. (хәҙ. Баймаҡ р‑ны 2‑се Этҡол а.) яҙып ала (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, “Ҡарағай‑ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһе” нигеҙендә төҙөлгән). Шиғри‑проза формаһында йәшәй. Ҡыпсаҡ версияһы варианттарын (“Ҡиссаи Күсәк бей”, “Ҡыпсаҡ менән Күсәк” һ.б.) М.А.Буранғолов, Л.Н.Лебединский, С.Ф.Миржанова, М.М.Сәғитов, Ғ.Сәләм яҙып ала. Бөрйән версияһын тәүге тапҡыр 1939 й. А.Карнай Бөрйән р‑ны Иҫке Собханғол а. яҙып ала. Проза формаһында йәшәй. Бөрйән версияһы варианттарын (“Мәсем хан”, “Тойғон бей” һ.б.) Ғ.Әмири, Ғ.Сәләм, Н.Д.Шоңҡаров һ.б. яҙып ала. Эпоста бөрйән һәм ҡыпсаҡ ырыуҙарының ике быуын ғүмере дауамында үҙ‑ара ыҙғышыуы сағылдырыла. Әҫәр Мәсем хан етәкс. башҡ. ырыуҙарының тормошон, уларҙың ханлыҡҡа һөжүм иткән ҙур, “бығаса күренмәгән” йыртҡысҡа ҡаршы көрәштә берләшеүен һүрәтләй. Ҡыпсаҡ версияһына ярашлы, Бабсаҡ ул йыртҡысты үлтерә, ә Ҡарағөлөмбәт батырлыҡты үҙе ҡылғанлығын иҫбат итергә тырыша, һәм һүҙен һүҙ итә алмағас, Бабсаҡты үлтерә. Бөрйән версияһы б‑са, йыртҡыс м‑н алышта Ҡарағөлөмбәт еңеүсе булып сыға. Ваҡиғаларҙың артабанғы һүрәтләнеше ике версияла ла бер үк: Бабсаҡты үлтергәндән һәм ҡыпсаҡтарҙы юҡ иткәндән һуң, Ҡарағөлөмбәт Бабсаҡтың ауырлы ҡатынына өйләнә; Бабсаҡтың улы Күсәк, үҫеп, атаһы өсөн үс ала, Ҡарағөлөмбәтте үлтерә һәм уның бөтә ырыуын юҡ итә; бер малай ғына иҫән ҡала, унан аҙаҡтан бөрйән ырыуы тергеҙелә (“бөрйән” этнонимы “бер йән” тигәндән алынған, тигән фекер йәшәй). Эпоста Күсәктең ҡылыҡтары ике төрлө баһалана: ҡарымтаның хаҡлығы таныла, ләкин геройҙың яуызлығы ғәйепләнә. Ике версияның нигеҙенә һалынған идея бер үк: ырыу‑ара ыҙғыштарҙы ғәйепләү һәм башҡ. ырыуҙарын берләшергә саҡырыу. Эпостың 30‑ға яҡын варианты Ғилми архивта һаҡлана.
Әҙәб.: Мәргән К. Башҡорт халҡының эпик ҡомартҡылары. Өфө, 1961; Сәғитов М.М. Боронғо башҡорт ҡобайырҙары. Өфө, 1987.
Б.С.Байымов
Тәрж. Р.М.Шәрипова


text:
Республикала һәр һыйырҙан уртаса тәүлек һауымы 13,3 килограмм тәшкил итә
Башҡортостанда һәр һыйырҙан уртаса тәүлек һауымы бөгөнгө көндә 13,3 килограмм тәшкил итә, тип хәбәр иттеләр БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән. Бер йыл элек был күрһәткес 100 грамға кәмерәк ине.
Һауым буйынса иң юғары күрһәткестәр Стәрлетамаҡ, Саҡмағош, Мәләүез һәм Тәтешле райондарында күҙәтелә. Был райондарҙа һәр һыйырҙан көн һайын 17-18,8 кг һөт һауып алына.
Республика хужалыҡтары араһынан Саҡмағош районының «Герой» ауыл хужалығы етештереү кооперативы алдынғы позицияны биләй. Бында һәр һыйырҙан тәүлегенә 27 кг һөт һауыла. Икенсе урында – Мәләүез районының «Ашҡаҙар» ауыл хужалығы етештереү кооперативы (һәр һыйырҙан 26 кг һөт), өсөнсө урында Стәрлетамаҡ районының Калинин исемендәге агросәнәғәт предприятиеһы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте (һәр һыйырҙан 25 кг һөт) килә.


text:
Быяла
Быяла — материал һәм есем. Кварц ҡомон иретеп, махсус ысул менән эшкәртеп яҺаған үтә күренмәле ҡаты матдә[1]. Ул кешелек тормошонда иң боронғо дәүерҙәрҙән үк ҡулланыла.Төрлөлөгө менән көнкүрештең төрлө тармаҡтарында осратырға мөмкин.
Физик-механик характеристикалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Тығыҙлығы уның химик составы менән бәйле. Минималь тығыҙлығы кварц быялаларҙа — 2200 кг/м3. Ҡурғаш, висмут, тантал, барий булған быяларҙа тығыҙлыҡ 7500 кг/м3 тиклем етә. Көнкүрештә йыш ҡулланылған натрий-кальций-силикаты быяларҙа, шул иҫәптә тәҙрәләр - 2500-2600 кг/м3.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Башҡортостан таможняһы – Рәсәйҙә иң яҡшыларҙың береһе
Башҡортостан таможняһы 2009 йыл йомғаҡтары буйынса Рәсәй Федерацияһы таможня органдарының иң яҡшы коллективына конкурсында «Иң яҡшы эске таможня коллективы» номинацияһында II урын яуланы.
Еңеүселәрҙе билдәләгәндә таможня түләүҙәрен йыйыу, таможня контроле кеүек күрһәткестәрҙе үтәү генә түгел, шулай уҡ вазифалы кешеләрҙең профессионализм кимәле, таможня закондары талаптарын тормошҡа ашырыу процесында тышҡы иҡтисади эшмәкәрлектә ҡатнашыусылар менән хеҙмәттәшлек итеү, хеҙмәт дисциплинаһы, хоҡуҡ һаҡлау эшмәкәрлеге, үҙешмәкәрлектә ҡатнашыу һәм спорт ҡаҙаныштары ла иҫәпкә алынды.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, 2006 һәм 2007 йылдарҙа Башҡортостан таможнясылары Рәсәй Федераль таможня хеҙмәте таможнялары араһында икенсе һәм өсөнсө урындар алғайны инде.
"Таможня 2009 йылда сираттағы уңышына Башҡортостан Республикаһының бөтә власть органдары, көс структуралары һәм контроллек итеүсе органдар менән уңышлы хеҙмәттәшлек итеүе, таможня коллективының эшен юлға һалыу һөҙөмтәһендә өлгәште", — тип билдәләне йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса баш дәүләт таможня инспекторы Игорь Мешков.


text:
Ҡапыл ғына ғашиҡ булабыҙ. Холҡо ниндәй булыуға ҡарамаҫтан, уйламаған кешене оҡшатаһың да ҡуяһың. Юҡ икән, артыңдан йүгереп, күтәреп йөрөргә әҙер булһын, күңелгә ятмай. Һөйгәнеңдең насар сифаттарын күрмәйһең, ул хатта донъялағы иң изге йән кеүек тойола. Бына ниндәй оло көскә эйә ул һөйөү тойғоһо.
Уны кисермәгән кеше юҡтыр донъяла! Мөхәббәт, тип башын юғалтып, мәктәптә гел «бишле»гә генә уҡығандар араһында насар билдәгә төшкәндәр ҙә, киреһенсә, сәмләнеп, «өслө»нән юғары баһаға күтәрелгәндәр ҙә бар. Үткән аҙнала Изге Валентин көнө ғашиҡ йәндәр өсөн уй-хистәрен еткереп ҡалыу йәһәтенән бик уңайлы булды. Йәшерен янып-көйөп йөрөгәнсе, исемһеҙ генә хат ебәреү ҙә күңелде бушата. Фатима Мостафина исемендәге 20-се башҡорт гимназияһына беҙ ҡуйған «Мөхәббәт» йәшнигенә барлығы 40-тан ашыу хәбәр һалынғайны. Күптәре ҡыҫҡа ғына яҙыуҙарҙан торҙо. Валентинкалар Диана, Наҙгөл, Айгөл, Айсулпан, Нәркәс, Ғәлиә, Ләйсән, Камила, Айһылыу, Гөлфиә исемле ҡыҙҙарға, Арыҫлан, Булат, Рушан, Мирон, Данис, Наил исемле егеттәргә тәғәйенләнгән, исемдәрен ҡуймағандар ҙа етерлек булды. Бер нисәүһен һеҙгә лә тәҡдим итәбеҙ.
Һин шундай матур, аҡыллы ҡыҙһың, Нәркәс! Мин һине үлеп яратам.
Рушанды яратам, ул – донъяла иң-иңе.
Бер көн үҙеңде күрмәй торһам да, ҡыйын булып тора. Һин минең ҡояшым кеүекһең. Киләсәктә бергә булһаҡ ине.
Мөхәббәт йәшкә ҡарамай, тиҙәр. Ун бер йәшкә өлкән булһаң да, мин һине оҡшатам. Ә һин быға нисек ҡарайһыңдыр, был – минең өсөн сер.
Айсулпан! Һин – матур һәм аҡыллы ҡыҙыҡай. Шулай булып ҡал.
Азалиә! Ни өсөн был йөрәк ярым-йорто эшләнгән, тиһең? Минең күңелем сағылышы ул. Зинһар, йөрәгемде яндырмасы!
Сәскәм һин минең. Камила, мин һине яратам.
Арыҫлан! Был тойғоно нисек исемләргә лә белмәйем. Һине күрһәм, ҡойолам да төшәм, ҡыҙарам. Нимәлер әйтергә уҡталһам да, ҡаушап ҡалам. Ҡыҫҡаһы, мин һиңә ғашиҡ булдым.


text:
Раил Сарбаев Мәскәүҙә үткәрелгән кәңәшмәлә ҡатнашты
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры Раил Сарбаев 5 мартта эш сәфәре менән Мәскәүҙә булып ҡайтты. Бында ул РФ субъекттарының социаль-иҡтисади үҫешен баһалау параметрҙарын камиллаштырыу мәсьәләһе һәм Волга буйы федераль округының мәғлүмәт-аналитика системаһын булдырыу перспективалары буйынса округ кәңәшмәһендә ҡатнашты. Кәңәшмәне РФ Президентының Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле Григорий Рапота алып барҙы. Кәңәшмәлә Рәсәй иҡтисади үҫеш министры урынбаҫары Андрей Клепач, Волга буйы төбәктәренең дәүләт власы органдары етәкселәре ҡатнашты.
Кәңәшмәлә ҡатнашыусылар дәүләт идараһы һөҙөмтәлелеген күтәреүгә булышлыҡ итеүсе хәҙерге заман технологияларын индереүҙең, атап әйткәндә, төбәк хакимиәттәре эшмәкәрлегендә яңы мәғлүмәт технологияларын файҙаланыу менән бәйле төп йүнәлештәрҙе тикшерҙе. Башҡортостан илдә "БР социаль картаһы" кеүек прогрессив системаны ғәмәлгә ашырған берҙән-бер төбәк булыуы билдәләнде.
Шул уҡ көндө БР Хөкүмәте Премьер-министры Раил Сарбаев Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе урынбаҫары, РФ финанс министры Алексей Кудрин менән осрашты. Унда Башҡортостан Республикаһының төрлө федераль инвестицион һәм социаль программаларҙа ҡатнашыуы менән бәйле мәсьәләләр тикшерелде. Республика предприятиеларына кредит биреүҙе киңәйтеү, Башҡортостан биләмәһендә юл селтәрен үҫтереү, федераль бюджеттан республика социаль учреждениеларын тотоуға өҫтәмә трансферттар бүлеү мәсьәләләре ҡаралды.
Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Хоҡуҡ департаментында РФ Хөкүмәтенең оборона комплексы предприятиеларына, шулай уҡ республиканың юл, транспорт һәм ауыл хужалығы техникаһы етештереүсе предприятиеларына ярҙам итеүгә ҡағылышлы бер нисә документ әҙерләү менән бәйле мәсьәләләр тикшерелде.
Эш сәфәрендә Раил Сарбаевты БР Хөкүмәте Премьер- министрының беренсе урынбаҫары, финанс министры Айрат Ғәскәров оҙатып йөрөнө.
10 мартта Раил Сарбаев Мәскәүҙә РФ Хөкүмәте Рәйесе урынбаҫары, сәнәғәтте һәм энергетиканы үҫтереү мәсьәләләре менән етәкселек итеүсе Игорь Сечин менән осрашты. Осрашыуҙа республика предприятиеларына, шул иҫәптән федераль әһәмиәттәге предприятиеларға дәүләт ярҙамы мәсьәләләре тикшерелде. Әңгәмә барышында Күмертау авиация производство предприятиеһын, Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһен яңыртыуға финанс ярҙамы айырып күрһәтелде.


text:
Йәштәр йәмәғәт палатаһы комиссиялары 2010 йылға план төҙөнө
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай ҡарамағындағы икенсе саҡырылыш Йәштәр йәмәғәт палатаһының бөтә һигеҙ комиссияһы февралдең тәүге ун көнөндә үҙ ултырыштарын үткәрҙе һәм 2010 йылға эш пландарын төҙөнө. Палата ағзалары йәштәрҙең мәнфәғәттәренә, йәштәр эшҡыуарлығын үҫтереү өлкәһендә социаль мөһим проекттар әҙерләү һәм тормошҡа ашырыуға, волонтерлыҡ хәрәкәте, фәнде үҫтереү һәм йәш ғалимдарға ярҙам, йәштәрҙең хеҙмәт эшмәкәрлегенә, мәктәптәрҙе спорт инвентары менән тәьмин итеүгә ҡағылышлы закондарҙы камиллаштырыу буйынса тәҡдимдәр әҙерләргә йыйына.
Шулай уҡ муниципаль берәмектәрҙең йәштәр советтары менән үҙ-ара эш итеү мәсьәләләре лә ҡаралды.