text:
Рамаҙан айында мәжлес мәсьәләһе
Рамаҙан айында мәжлес мәсьәләһе
Башҡорт ҡатын-ҡыҙы * Башкорт катын-кызы төркөмөндә 15 июнь көнө Рамаҙан айында көндөҙ мәжлес үткәреү буйынса һорау сығып, шуға ошо комментарийҙәр яҙылды. Бында миндә үҙ фекеремде әйтеп китәм.
Һорау: Алла бирһә, Изге Рамаҙан айында балаға исем ҡушырға, Ҡорбан салырға ине. Көндөҙ ҡунаҡ саҡырырға яраймы икән, әллә ауыҙ асырға ғына саҡырырға яраймы? Туғандарҙын балалары бәләкәй, кискә арып, мыжый башларҙар инде.
Асия: Аллаһы Тәғәлә бөтә донъя халҡына ураҙа тоторға әмер биргәндә, үҙегеҙ ураҙа тотмаған хәлдә лә нисек итеп көндөҙ ҡунаҡ саҡырып, ашап эсеп ултырмаҡ кәрәк. Килешкән эш түгел инде. Аллаһҡа ҡаршы сығып нисек сауап алырға. Ауыҙ асыуға саҡырһағыҙ икеләтә сауап алырһығыҙ: 1) ураҙа тотҡан кешене ауыҙ астырып һыйлап; 2) ҡорбан салып, ҡорбан итен ашатып.
Гульшат: Асия, мулалар үҙҙәре шулай тип әйткәс ярайҙыр инде элегерәк әбейҙәр әйтә торғандар ине, Алла ҡушмаған эш булмаҫ тип. Ярамаһа муллалар улай әйтмәҫтәр ине инде.
Зәйтүнә: Асия. Ҡушылам. Рамазан айын хөрмәт итеп, унда ҡуйылған бурыстарын өҫтөн ҡуйыу яҡшы булыр. Был айҙа шундай матур дингә ярашлы эштәр ниәтләгәнһеҙ икән, бар ҡағиҙәләрен үтәргә кәрәк. Балаларға ла фәһем күрһәтеү кәрәк. (әле сәғәт унда улар йоҡламай, көндөҙ ял иттереп алһындар).
Филюзә: Күргәнем бар, мулланын исем кушып, хатта никах уҡып ҡайтып киткәнен. Күңелгә нык ҡыйын булып ҡала, hүҙ йыҡмай киләләр инде тип уйлайым.
Гузәл Ситдыҡова Филюзәгә: Филюзә, ысын динле мулла ашар өсөн йөрөмәй бит ул ундай йолаларға. Беҙҙең дә ейәнебеҙгә исемде ураҙа ваҡытында ҡуштырырға тура килде. Хәҙрәт килеп, исем ҡушып, оҙаҡ ҡына һөйләшеп ултырып, балаларыбыҙҡа нәсихәттәр биреп ҡайтып китте, Аллаһы Тәғәләнең рәхмәттәре булһын.
Мурат Лукманов: Әлеге ваҡытта беҙҙә ҡояш һуң байый. Дөрөҫөн әйткәндә, оло кешегә ул ваҡытта әллә ҡайҙа барып ауыҙ асып йөрөүе еңел түгел. Ләкин, Ҡөръән ашына әйтһәләр, кеше баш тарта алмай, теләмәһә лә барырға мәжбүр була. Хәлһеҙ кешене ыҙалатып сауап алып булмай. Шуға күрә, бигерәк тә ололарҙы, сирлеләрҙе, йәш балалы ғаиләләрҙе ифтарға көсләп саҡырмаҫҡа тәҡдим итәм. Кемделер ашатып ярҙам итәбеҙ, тип уйлаһаҡ, әле ундай мохтажлыҡ та күҙәтелмәй. Һис юғында, өйөнә алып барып бирә алабыҙ. Һөйҙөрөгөҙ, нәфрәт уятмағыҙ, еңеләйтегеҙ, ауырайтмағыҙ, тигән. Дин талабын да онотмайыҡ. Йөрөй алғандар менән бергәләшеп, күңелле итеп ауыҙ асыуҙар, әлбиттә, бик яҡшы. Был ифтарға ҡағылды.
Исем ҡушыу, никах, өй туйлау, мәрхүмдәрҙе иҫкә алыуға килгәндә, мин көндөҙ үткәреү яғындамын. Беҙ төнгә ҡалдырғандан ғына ураҙа тотмаған ҡәрҙәштәребеҙ көндөҙөн ашамай-эсмәй йөрөмәйҙәр бит. Тәмәкеһенә, ғәйбәтенә, хатта хәмеренә лә ҡайһы берәүҙәр юлын асып ҡуя. Ошо ваҡытта бер мәжлес үткәреп, Рамаҙан айы тураһында матур нәсихәт әйтһәң, тәрбиә бирә алһаң, халыҡтың ғилеме артып, күңеле нурланып ҡала. Ҡайһы берәүҙәр хатта ураҙа тоторға теләк белдерә.
Зәйтүнә: Мурат хәзрәт, яуабығыҙҙың был темаға ҡағылышлыһына ҡарата өлөшөндә мәсьәләне тәрәнерәк ебәрһәк...... Никах, ҡорбан ашын көндөҙ үткәргәндә ураҙа тотоусы ҡунаҡтар ҙа булһа? Унан мәжлес муллаһыҙ булмай-ураҙалағы мулланың (йәш кеше булмаһа) уларҙы өгөтләй торған оҙон вәғәҙәр һөйләгәндән һуң, хәле аңлашыламы? Улар тәмле итеп аш-һыу бешерелгән еҫтәрҙе еҫкәп ҡайтып китәләрме? Халыҡты, ураҙа тотмағандарын да, был изге айҙы хөрмәтләргә, уның тәртибен һаҡларға өйрәтергә тейеш түгелбеҙме? Был ураҙа тотмағандарҙың, тәмәке тартҡандарҙың һ.б. хоҡуғын яҡлау (аҡлау) кеүек булмай микән?
Мурат Лукманов: Өгөт-нәсихәтте ғөмүмән артыҡ оҙаҡҡа һуҙырға кәрәкмәй. Оҫталыҡ ҡыҫҡалыҡта, тапҡырлыҡта, хикмәттә. Өҫтәл артында ураҙа тотоусыларҙың булыуы бик яҡшы. Тере миҫал, үрнәк була. Беҙҙең төп юлыбыҙ күркәм рәүештә халыҡты яҡшылыҡҡа өндәү, яманлыҡтан тыйыу. Әлеге ваҡытта халыҡтың эсендә (унан ситтә түгел) ошо хәрәкәтте, аңлатыу эшен алып барһаҡ бик һөҙөмтәле булыр, иншәә Аллаһ.
Күп кенә йылдар һынап киләм, көндөҙ мәжлес ҡорорға ярамай тигәндәр, ғәҙәттә кискә ҡалдырмай, икенсе айға тип кисектерә, унан, бөтөнләй һыуынып, ситләшкәндәр ҙә бар. Был Ҡөръән айы ла бит, үҙебеҙ генә ләззәтләнеп йөрөмәйек әле, исмаһам шулай халыҡты аяттар тыңларға күнектерәйек. Юғиһә, мәжлес үткәрергә яраймы, тип һорайҙар ҙа, юҡ тигән яуап ишеткәндән һуң, сабыйҙарын шайтан һыуы менән йыуа башлағандары ла осрап тора. Уныһына беҙҙән рөхсәт тә һорап тормайҙар. Ошо мәжлестәрҙә тәрбиәләһәк, киләсәктә урамда ла улай булмаҫ.
Мурат Лукманов: Әгәр муллаға аш артында ултырыу ауыр тойолһа, өҫтәлгә ризыҡ ҡуйҙыртмайынса ғына аят уҡып, нәсихәт һөйләп алһын...
Шулай ҙа, һәр имам шундай эшмәкәрлек алып барһын, тик шулай ғына эшләргә кәрәк, тип ныҡышмайым. Тәрбиә ҡылыуҙың ошо мөмкинселеге лә бар, уны инҡар итергә кәрәкмәй һәм һүҙе үткән кеше уны ҡулланһын. Башҡалар иһә, шикләнеп ҡарамаһын.
Минең фекер:
Әссәләмүғәләйкүм үә рәхмәтуллаһи үә бәрәкәтүһү мосолман ҡәрҙәштәр. Аллаһ Тәғәлә: “Кем ошо Рамаҙан айында ураҙа тотмай, шул киләһе ураҙаға тиклем Аллаһ ҡарғышында булыр” тип, әйтә. Беҙ, динле кешеләр был турала беләбеҙ, ә, башҡалар был хаҡта белмәй бит әле. Уларҙын динебеҙ хаҡындағы белемен үҙебеҙҙең алған белем менән бер тигеҙ күрергә тейеш түгелбеҙ. Халыҡтын наҙанлығы — совет осоро атеизмы идеологияһы һөҙөмтәһе. Динебеҙ тураһыда мәғлүмәт етерлек тип әйтһәктә, әлегә бик һирәктәр генә ҡыҙыҡһына һәм үтәй Аллаһ Тәғәләнең ҡушҡандарын. Пәйғәмбәрбеҙ ғәләйһиссәләм дингә көсләп саҡырмағыҙ, ә, өгөт-нәсихәттәр менән эш итегеҙ тип әйтә бит. Ҡайһы бер хәҙрәттәр мәжлестәргә рамаҙан айында көндөҙ (ураҙа ваҡытында) йөрөмәгеҙ тип әйтәләр. Был фекерҙе яңылышыу тип уйлайым. Беҙҙен халыҡ үҙен мосолман тип йөрөтһәлә, Аллаһ Тәғәләне таныуҙы һәм ҡушҡандарын үтәү хаҡында, тыйылғандарынан тыйылыу тураһында бер нәмә лә белмәй. Уларға был хаҡты еткереү бер-нисә йыллыҡ ҡына эш түгел. Һәр кем бирелгән тәҡдиренән һәм самаһынан уҙып иманға килмәҫ. Бер генә быуындағы халыҡтың барыһын да дингә килтереп булмаҫ. Совет осоронда дингә ҡаршы тәрбиәләнгән, бер Ленинды Аллаһ итеп күргән һәм уларҙаң тыуып-үҫкән быуындар ҡапыл ғына дингә килеүҙәре бигерәк икелле. Сабыр булыр кәрәк, өгөт-нәсихәттәрҙә булып, әкрен генә ҡабаланмай Аллаһ Тәғәлә ҡушҡандарын үтәргә саҡырырға кәрәк. Пәйғәмбәрҙәр тарихынан ҡарағыҙ, нисәмә йылдар улар сабыр итеп өгөт-нәсихәттә булған, Мөхәммәд пәйғәмбәрбеҙгә Ҡөрьән Кәрим аяттары нисәмә йыл ингән?
Әле беҙҙең арала нисә процент мосолман бар, дин ҡәғиҙәләрен үтәгәндәре? Бер-ике процент түгелме? Бәлки аҙыраҡтыр. Арабыҙҙа ҡалған 98-99 процент, үҙҙәрен мосолман тип һанаған кешеләрҙең саҡырыуына (мәжлесенә) бармайым тип әйтергәме? Бөгөнгө көндә, беҙ, ураҙа айында көндөҙ аяттар уҡып, мәжлестәр үткәрмәгеҙ тип ҡапыл ғына тыя алмайбыҙ. Тыйыр өсөн уларҙың дин белемле булыуы ғибәрәт. Әле халыҡтың уйлағаны: ҡояш байығас, аят (Ҡөрьән Кәрим) уҡырға ярамай тигән уйҙа һәм башҡа шөбһәлә. Ифтар – ауыҙ астырып, мәжлес үткәреүҙең сауаптары хаҡында белмәйҙәр. Төнгө ғибәҙҙәтәрҙең иң сауаплы икәне бик һирәктәргә мәғлүм. Бар йоланы ла ҡояш байығансы эшләп ҡалырға тигән уйҙа. Бына шуға тәҡәберләнеп, (саҡырылған ергә бар тигән) ҡарышып, саҡырған кешене хөрмәт итмәй, мәжлестәрендә динебеҙ хаҡында вәғәздәр һөйләмәһәк (бигерәктә Рамаҙан айы хаҡында был айҙа) беҙ ниндәй имам булабыҙ? Тәҡҡәбер булһан, иртәгә кем һине тыңлар? Кем мәсеткә барыр? Кешеләрҙең күңелендә насар тәҫирәт ҡалдырып, шул арҡала динебеҙҙе түбәнәйтәбеҙ түгелме?
Бына әле аҫтағы яҙыуҙарҙа: бер мулла, аҫылған кешенең йыназаһына бармаған, шул арҡала мәрхүмдең улы ла йәне көйөп эсеп алып, аҫылынған. Шул ҡылығы менән дин “ғилеме” кешеһе нимәгә өлгәште? Уның хаҡы бар инеме кешенең нисек үлгәненә ҡарап, хөкөм сығарырға? Әллә Аллаһ Тәғәлә тиңләшергә теләйме? Русса әйтмешләй: “Не судите, да сами не судимы будете” тигәнде иҫегеҙгә төшөрәм. Беҙҙең хаҡыбыҙ юҡ мәрхүмдең нисек үлгәнең тикшерергә, әгәр мәйет йыуылып кәфенләнмәһә һәм уға йыназа уҡылмаһа был ҙур гонаһ һәм ул ошонда йәшәүсе халыҡтың өҫтөнә төшә, ә халыҡҡа кем баш – имам-хатыйб. Ул фарыз ғәмәлде үтәмәне. Фарыз — шәриғәт буйынса мотлаҡ үтәлергә тейешле ғәмәл. Фарыз ғәмәл икәненә инанмаған кеше иһә иманһыҙ булыр. Әйе, беҙҙең шәриғәт (фикх) китаптарында әйтелгән: үҙҙәрен үлтергән кешеләргә (аҫылынған, атылған, һыуға үҙ теләге менән батҡан, эсеп үлгәндәр һәм башҡаһы) йыназа уҡымағыҙ тип. Тик, бында халҡындың исмаһам 50 проценты диндәме (Аллаһ Тәғәләне танығаны, намаҙ уҡыусы, ураҙа тотоусы һәм башҡаһы)? Халҡына өйрәт, еткер диненде, мәсеттәренде тултыр, шунан хөкөм сығарырһын. Халыҡтың әлегә эскелекте хуп күреүе лә шул атеизм пропагандаһы һөҙөмтәһе. Мин үҙемдең сайтҡа “Аллаһ Тәғәләнең араҡы эсеүселәргә язаһы” тигән мәҡәләне фәһем өсөн ҡуйҙым. Дөрөҫ, беҙ (мосолмандар) араҡы эскән ерҙәргә аяҡ баҫырға тейеш түгел. Уларҙы хуплап ултырһаҡ, диндән сығабыҙ түгелме? Тик, бына эскән туғандарыбыҙҙың хәлен белешмәйенсә (мәжлестән тыш), йәки хәмерҙән тыйылмаған ата-әсәне ташлап уларҙың фатихаһын ала алабыҙмы? Туғанлыҡ ептәрен өҙгән һәм ата-әсәнең фатихаһын алмаған кеше йәннәткә инмәҫ тип әйтелә бит. Кем генә булыуҙарына ҡарамаҫтан уларҙы ҡәҙерләү беҙгә мотлаҡ. Шул уҡ мосолман ҡатындын ире хәмер менән дуҫ булыуы ла был ҡатын-ҡыҙҙын иренә ҡарата бурысынан азат итмәй. Тәҡдире Аллаһынан һәм йәннәте иренән түгелме? Эскелеккә һалышҡан кеше ярҙам һорай икән, кем уны беҙгә ебәрҙе? Аллаһ Тәғәлә түгелме? Динебеҙ Ҡөрьән Кәримгә һәм хәҙистәргә таянып ҡоролған, ләкин шул Ҡөрьән аяттарын һәм хәҙистәрен һәр бер ғалим ғүмер буйы өйрәнеп, үҙ фекеренән сығып, нигеҙләп нәсихәттәр яҙған. Һәр ғалимдың фекере үҙенсә, аңлатмаһыла үҙе аңлағанса. Динебеҙҙә фекерҙәр төрлөсә, ләкин ғалимдар бер уртаҡ төшөнсәгә килеп нисек ғәмәл-ғибәҙәттәрҙе үтәргә ошо хәҙистәр һәм Ҡөрьән Ҡәримдән алған. Шуға ла ҡаршылыҡтар бар икән аңлатмаларҙа ҡурҡынысы юҡ. Дин хөкөмдәрелә ошо барыһыла намаҙ уҡып, ураҙа тотоп, көслө хаҡ мосолмандар заманында яҙылған. Әлегә динебеҙ яңы баш ҡалҡыта һәм бер нәмәлә белмәгәндәрҙе упҡынға ташлайыҡмы? Күберәк белемгә ынтылайыҡ. Хәҙистәр пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд ғәләйһиссәләм әйткәненән һәм тормошонан алынған. Ә, инде пәйғәмбәрбеҙ ғәләйһиссәләм тура Джәбрәил фәрештә аша Ҡөрьән Кәрим аяттарын Аллаһ Тәғәләнәң алған. Мәҙһәбтәрҙә (эйәреү юлдары) төрлөсә. Ҡөрьән Кәрим шундай мәғлүмәт (мөғжизә), бер ҡасан да уның төбөнә төшөп етмәҫһегеҙ! Һәм, бер ғалимда тулыһынса Ҡөрьәнде белдем тип әймәҫ – “биш-алты һүҙҙән торған аятына” ғына тиҫтәсә томдар, китабтар, аңлатмалар яҙыла.
Кем, хәҙерге мәлдә үҙ белдеге менән хәҙистә шулай яҙылған тип, фәтүә сығарып, ҡысҡырып йөрөй – меҫкен. Наҙанлыҡта булмағыҙ, ул хәҙистәрҙе боронғо ғалимдар беҙгә аңлатып китаптар яҙған, шул еткән. Ғилем алғанда ла, кемдән алырға, ҡайҙан уҡырға, ҡайһы ғалимдын яҙмаларын өйрәнергә белер кәрәк. Беҙ Әбү Хәнифә мәҙһәбенән икәнде лә онотмағыҙ. Икенселәрҙекен тикшереп буталмағыҙ. Шәриғәттә бәйән ителмәгән, аңлатылмаған ғәмәлдәрҙең хөкөмдәрен күп тикшереп гонаһлы булмағыҙ тип әйтелә.
Үҙемдә, тәүге дингә килгән йылдарҙа ни эшләп ул былай, теге тегеләй яҙа, йә эшләй тип, дөрөҫ түгел тип, уйлай торғайным. Яйлап, белем ала килә, остаздар менән аралаша килә ғилем дә арта һәм уның дауамлы булыуы хәйерле. Шуға ла ҡәтғи рәүештә мәжлестәрҙе ураҙа айында үткәрергә ярамай тигән һүҙ ваҡытһыҙ, иң башта халҡына ислам белемен еткер, төшөндөр, аңлат. Бына быйыл минең иң яҡын кешем, ҡатыным, был Рамаҙан айында ураҙаны тәүге тапҡыр тота, минең әллә нисә йыл имам хатыйб булыуыма ҡарамаҫтан. Иң яҡын кешегә шуны еткереү күпме ваҡыт алды. Инша Аллаһ, тулы бер айға ураҙаһын тултырыр. Ә башҡа кешегә шуны бер-ике вәғәз менән еткерә аламмы? Юҡ! Әлеге ҡатынымды холҡон белеп, уны ҡурҡытып, йә икенсе юл менән күндерә алмаҫ инем. Ул минә ҡарышып ураҙа тотмаҫ ине. Халҡыбыҙҙы ла бер юлы пятилеткалар менән дингә күндереп булмаҫ. Уларҙың күңеленә – дин, муллалар һәм абыстайҙар өсөн генә бирелгән ғибәҙәт тип, ялған фекер һалынған. Ошо динебеҙҙең асылына төшөнөү өсөн бер-ике генә быуын етмәҫ. Халыҡ менән яҡшы мөғәлләмдә булып, һауаланмай, кешеләрҙе ҡәҙерләйек, улар араһында татыулыҡ урынлаштырайыҡ. Әлеге ауылдаштарыбыҙ киләсәктә, мин был муллаға, был мәсеткә барам, тегенеһе шуға, шул ергә барам, тип йөрөмәһен ине. “Аҡ инәйҙәребеҙҙә” бисмиллаға килеп, динебеҙҙе күтәрһендәр ине. Сәхнәлә генә кәмит күрһәтеүҙе ғәҙәт итеп алдылар бит. Әлеге ваҡыттарҙа улар үҙ ара ике-өскә бүленеп, бер-береһенә ҡаршы сығып, талашып, ниндәй мәсхәрәлә йөрөйҙәр. Аллаһ Тәғәләне асыуы һәм ҡарғышылыр уларға. Ағинәй тигән исемгә ҡара тап төшөрәләр. Халҡыбыҙға динебеҙҙе пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм өйрәткәнсә өгөт-нәсихәттә көсләмәй еткерәйек. Ҡапыл ғына, улар белмәгән эштәрҙән тыйыу юлы менән түгел, был кире һөҙөмтә бирәсәк. Һәр кем үҙен был донъяла камил аҡылы, дөрөҫ һәм көслө тип һанай, шуға ла уларға көсләп аҡыл тағыу – бушҡа тырышыу.
Бына, социал селтәрҙәрҙә ҡайһы берәүҙәр: однокласниктә, йә контакта страница асҡас, ни эшләп йөҙҙәрен йәшерәләр? Фото юҡ, ни эшләп? Пәйғәмбәр тип, һеҙҙе бер кемдә һанамаҫ һәм өйөр-өйөр булып артығыҙҙан эйәрмәҫ. Ә инде ФСБ-ға барыһы ла мәғлүм: кем ҡайҙан, ҡайһы айфондан, йәки компьютерҙән, йәки интернеттең ҡайһы мөйөшөнә ингәнегеҙҙе. Исемдәрегеҙҙе лә үҙ телебеҙҙә ҡуйығыҙ. Муслим такой-то, Ахмад такой – тип диндең шейхтары, оло ғалимдар итеп хис итеү кәрәкмәй. Йәки ошо исем аҫтында “Артемчик Шотландский” тип мосолман дине таратыу буламы? Был исемдәр аҫтында беҙҙең башҡорттар. Ни эшләп үҙ исемегеҙ менән эш итмәҫкә? Аҫтыртын ғына дин еткерәбеҙ тип маташыумы? Пәйғәмбәребеҙ дингә өндәгәндә йөҙөн йәшергәнме? Исемен үҙгәртеп йөрөгәнме? Был үҙ фотонды страницаға ҡуйыу тураһында мәсьәлә ҡатын-ҡыҙҙарға ҡағылмай. Әҙәп мәсьәләһе һәм сихыр, күҙ тейеүе хаҡ. Аҙағы – ауырыуға һалынып, тиҙ ҡартайып, был донъянан китеү ҡурҡынысы. Минең страницаға комментарий яҙыр алдынан сәләм бирегеҙ мосолмандар! Нишләп минең комментарийҙы юйҙын тип аҡмаҡланмағыҙ, минең страница минеке, һеҙҙең кеҫәгеҙ түгел.
Ҡөрьәндән һәм хәҙистәрҙән фәтүә сығармағыҙ. Бындай фәтүәләрҙе динебеҙҙә хәҙерге мәлдә мөфтийҙәр сығарырға ҡурҡалар. Тәрән аҡыл эйәһе булып ҡыланмағыҙ, мәҫәлән: ҡасан Рамаҙан айы ураҙаһын тота башларға — башҡаларҙан айырылып, ай күренгәнен көтөп. Пәйғәмбәребеҙҙең яҡын дуҫы, бер сәхәбә “үҙ ғәрәптәренә” Ҡөрьәндән һәм хәҙистәрҙән толкование (төпкөл аңлатма) сығарырға тыйған, яңылышмаһындар өсөн, ә бында ултырыусылар урыҫ теле менән аҡыл өйрәтергә маташа. Бына шуға ла белемгә ынтылығыҙ, тегендә-бында яҙылған тип тырышмағыҙ. Евангелие китабыла Аллаһынан, тик халыҡ тырыша торғас уны үҙгәртеп яҙҙы — Аллаһ Тәғәләнән яҙҙы. Яҙғандарҙы иң башта һәйбәтләп уҡығыҙ, ҡысҡырыр алдынан. Муллалар талайҙар тип ҡысҡырыусылар бар. Яҙам, — мохтаж, ярлы, фәҡир һәм башҡа кешегә саҙаҡа таратығыҙ тип, былары муллалар талай тип оран һалалар. Уларға мәрхәмәтлек йөҙөнән фәҡиргә саҙаҡа биреү үтә ҡыйын ғәмәл – уларға ошо донъяны һәм байлыҡты кем бирҙе икән.
Бына яңыраҡ бер хәҙистә:”Аллаһы Тәғәлә үҙенең бер бәндәһенә изгелек теләһә, уға кешеләрҙең ихтияжын юнәлтә, кешеләр уға үҙҙәренең төрлө мәсьәләләре менән мөрәжәғәт итерҙәр”, тип әйтелә. Ошо әйтелгәндәндәрҙән сығып, беҙ динле кешеләр үҙебеҙҙә ғилем бар икән, шуны 100 процент менән халыҡҡа аңлайышлы һәм тулы еткерергә бурыслыбыҙ. Халыҡтан өҫтөн булып үҙҙебеҙҙе әллә кемгә ҡуймайыҡ, бәлки эргәләге кеше беҙҙән дә камиллы һәм иманлылыр. Аллаһ Тәғәләнең иң яҡын һөйөклө кешеһелер. Үҙ хәлебеҙҙе, үҙ динебеҙҙе ҡайғыртайыҡ, кеше динен тикшермәйек, бер кем дә хаталаныуҙан һаҡланмаған, иманы ла ни хәлдә булыуын белмәйбеҙ, бәлки, беҙҙекенән өҫтөндөр. Аллаһ Тәғәлә барыбыҙғала ризығын биргән шикелле, бәрәкәт үә иманынан да яҙырмаһын. Аллаһү Әкбәр.
Был мулла рөхсәт бирә тип уйламағыҙ әлеге ураҙа айҙарында, самаһын белеп эш итегеҙ, динебеҙҙе хуплау һәм уны күтәреү иң оло үә сауаплы ғәмәлдер. Тик Аллаһ Тәғәләнең рәхмәтендә булырһығыҙ. Ин ша Аллаһ.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 24.06.2017 в 03:40, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


c: text/html

text:
IV Көнсығыш иҡтисад форумы барышында республика Хөкүмәте Премьер-министры Рөстәм Мәрҙәнов Рәсәй тура инвестициялар фонды генераль директоры урынбаҫары Александр Малах менән осрашты.
Башҡортостан биләмәһендә инвестиция проекттарын тормошҡа ашырыуҙа Рәсәй фондының ҡатнашыуы осрашыуҙа тикшерелгән төп темаға әүерелде. Республика иҡтисади үҫеш министры Сергей Новиков әйтеүенсә, сентябрҙә төбәктән сәнәғәт етештереүе һәм агросәнәғәт комплексы өлкәһендәге ун инвестиция проекты буйынса паспорттар Рәсәй тура инвестиция фондына ебәрелгән. Улар буйынса инвестиция күләме 30 миллиард һумдан ашыу тәшкил итә.
Сара йомғаҡтары буйынса ошо өлкәләге хеҙмәттәшлекте әүҙемләштереү, республикала инвестиция проекттарын ғәмәлгә ашырыуҙы артабан да көйләү йәһәтенән килешеүгә өлгәшелде.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 456
ДРЕНАЖЛАУ, ҡоролмаларҙы һәм ауыл хужалығы ерҙәрен киптереү, ер өҫтө һәм ер аҫты һыуҙарының ағыуын һәм оптималь кимәлдә тороуын булдырыу саралары (архитектура-планлаштырыу, төҙөкләндереү, конструктив, мелиорация һәм гидротехника) комплексы. Конструктив үҙенсәлектәре б‑са вертикаль, горизонталь һәм ҡатнаш Д.; асыҡ (ер өҫтө) һәм ябыҡ (ер аҫты), мәжбүри (һыуҙы электр насостары ярҙамында ағыҙыу) Д. бүленә. Ҡоролмаларҙы ябыҡ Д. ҡатламлы (һыуҙы ҡатламдың периметры буйлап һалынған дренаж торбалары аша ебәреү өсөн бөтә ҡоролма аҫтына ваҡ таш түшәлә), стена буйындағы (ҡыуышлыҡтарҙы күмгәнгә тиклем һыу дренаж селтәренә йүнәлтелә, ер аҫтындағы стеналар рулонлы синтетик материал м‑н ҡаплана), ҡулсалы (дреналар ҡоролманың тышҡы периметры буйлап урынлаштырыла), нурҙар рәүешендә (әҙер терр‑яларҙа горизонталь скважиналар яһала), бер йүнәлеш һыҙығында (дренаж торбалары һуҙылған объекттарҙың — юлдар, галереялар, тоннелдәрҙең буйына һалына), торбалы (һыу үткәргес торбалар юл полотноһының эсендә арҡыры һалына) төрҙәренә бүленә. Һыубаҫар яр буйы терр‑яларында тәүҙә алдан билдәләп ҡуйылған иң бейек һыу кимәленән 0,5 м кәм булмаған бейеклеккә тиклем, йыуҙырып килтереп, тупраҡ өйөлә. 1819 й. В.И.Гесте тарафынан әҙерләнгән Өфөнө планлаштырыу проекты ҡаралтыларҙың (ш. иҫ. Каруанһарай), бейек яйлала ятҡан терр‑яларҙан һыуҙың тәбиғи рәүештә ағып төшөүен булдырыуҙы иҫәпкә алып, рациональ урынлаштырылыуын күҙ уңында тота. Д. ҡала төҙөлөшөндә киң ҡулланылыш ала. Ябыҡ Д. — ҡойма ямғыр канализацияһын төҙөгәндә (керамика, тимер‑бетон, асбест-цементтан һ.б. яһалған дренаж торбаларын ҡулланып); ябыҡ ҡатламлы Д. — автомобиль юлдарын яңыртҡанда (ш. иҫ. “Туймазытекс” ЯАЙ етештергән синтетик материалдарҙы файҙаланып), ш. уҡ Каруанһарайҙы яңынан төҙөгәндә; ябыҡ ҡатламлы мәжбүри Д. ер аҫты һыуҙарының кимәле юғары булған шарттарҙа Өфөлә ике торбалы автоюлдар тоннелен, Өфөләге “ТЭЦ-5” ойошмаһында көсөргәнешле эшләгән ҡаҙанлыҡ бинаһын һ.б. объекттарҙы төҙөгән ваҡытта файҙаланыла. Сипайлов биҫтәһендә (Өфө) тәүҙә яҡынса 7 м ҡалынлыҡтағы ҡомло тупраҡ йыуҙырып өйөлгән.
Ауыл хужалығы ерҙәрен Д. киптереүсе (артыҡ дымланған тупраҡты киптереү өсөн) һәм тоҙһоҙландырыусы (ҡоро зоналарҙа тупраҡтың тоҙланыуына ҡаршы көрәшеү өсөн) төрҙәргә бүленә. Артыҡ дымланыуҙың урындағы сәбәптәре рельефтың үҙенсәлектәренә, ер өҫтөнөң тәбиғи дренажланыу дәрәжәһенә, тупраҡты дымландырыуҙың гидрологик (һыу баҫыу, һыу килеү), гидрогеологик (ер аҫты һыуҙарының ерҙе дымландырыуҙа ҡатнашыуы) шарттарына бәйле. А.х. ерҙәрен Д. ысулдары дымландырыуҙың тибына бәйле: атмосфера яуым‑төшөмө — ер өҫтөнән ағып китеүҙе тиҙләтеү (каналдар, тар үҙәктәр, ер өҫтөн тигеҙләү, агромелиорация) һәм тупраҡтың һарҡылған һыуҙы туплау һәләтен арттырыу, мәҙәнитехник эштәр; ер аҫты һыуҙары — һыу кимәлен кәметеү (каналдар, тәбиғи дреналарҙы тәрәнәйтеү, горизонталь асыҡ һәм ябыҡ Д. һ.б.); тау бите ағымдары — тау канауҙары, һаҡлағыс дамбалар, һыу ағымының үҙәнен көйләү; һыу баҫыу (ташҡын) — ташҡын һыу ағымының үҙәнен көйләү, вал яһау, һыуһаҡлағыс төҙөү; һыу баҫыу — кеше эшмәкәрлегенән ерҙең артыҡ дымланыуының сәбәптәрен бөтөрөү. 20 б. 60‑сы йй. башынан респ. а.х. ерҙәрен Д. б‑са проектлау-эҙләнеү эштәре “Башгипроводхоз” ин-тында, дренаж системаларын ремонтлау һәм хеҙмәтләндереү “Башмелиоводхоз” ДУП-ында алып барыла. 70‑се йй. а.х. ерҙәрен Д. респ. терр-яһының төньяҡ өлөшөндә (Балтас, Борай, Краснокама, Салауат һ.б. р-ндарҙа), башлыса көтөүлектәр һәм сабынлыҡтарҙа башҡарыла. Иглин, Бөрө, Белорет һ.б. р-ндарҙа һөрөнтө ерҙәрҙе киптереү б‑са эштәр алып барыла.
Әҙәб.: Пономаренко Ю.В., Анпилов В.Е. Лучевой дренаж застроенных территорий. М., 1989.
Э.И.Мөлөков
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Ғәрәп телен өйрәнеү буйынса башҡорт телендәге әҙәбиәт бик әҙ, шуға ла ғәрәп телен Ҡөрьән Академияһында онлайн өйрәнеү – иң шәп ҡарар. Барыһы ғәрәп алфавитын өйрәнеүҙән башлана (башлаусылар өсөн ғәрәп теле). Төп һәләттәргә эйә булғандарға алға киткәндәр өсөн ғәрәп теле һәм ҡөрьәни ғәрәп теле буйынса дәрестәр булдырылыу осоронда. Ғәрәп көнсығышына йыш сәфәр ҡылғандарға йәки унда күсергә теләүселәргә ғәрәп телен өйрәнергә кәрәк.
Һеҙ уҡыуҙы әлеге ваҡытта булған кимәлдән башлайһығыҙ: программа яңы башлаусыларға һәм ғәрәп телен һәм Ҡөрьәнде оҙаҡ өйрәнеүселәргә иҫәпләнгән. Былар барыһы – тулыһынса ТҮЛӘҮҺЕҘ!
Эффектив ҡыҙыҡһындырыу ысулдары материалды бер нисә тапҡыр тиҙерәк үҙләштерергә мөмкинселек бирә. Мәғлүмәтте еткереүҙең төрлө ысулдары һәм шәхси ҡараш төрлө үҙләштереү юлдарын уятыуға булышлыҡ итә, өйрәнеүҙе ҡыҙыҡлы итә һәм уны һеҙҙең белемдәрегеҙгә, маҡсаттарығыҙға һәм ҡыҙыҡһыныуҙарығыҙға ярашлы көйләй. Ирешкән һөҙөмтәләрегеҙҙе һеҙ аныҡ күрәһегеҙ.
Ҡөрьән белгестәре тарафынан әҙерләнгән ҡабатланмаҫ аудио-, видео-китапханалар һәм башҡа материалдар ҡыҙыҡһындырған темаға материал йыйырға мөмкинлек бирә. Уҡыуҙа оҫталығығыҙға, маҡсаттарығыҙға, ҡыҙыҡһыныуҙарығыҙға бәйле индивидуаль тәҡдимдәр алығыҙ. Интерактив күнекмәләр материалды 2 тапҡыр еңелерәк үҙләштерергә ярҙам итә.
Ғәрәп телендә яҡынса 240 миллионлаған кеше һөйләшә. Ҡөрьән хәфиздәре, дин ғалимдары, белем эҙләүсе талиптар һәм ғәрәп телендә һөйләшкән кешеләр араһында һеҙ файҙалыраҡ уҡыйһығыҙ һәм һүҙҙәрҙе генә түгел, ә уларҙың дөрөҫ әйтелешен дә тиҙерәк иҫегеҙҙә ҡалдыраһығыҙ. Ғәрәп телле төркөмдә аралашыу алынған белемдәрҙе һәм һәләттәрҙе туҡтауһыҙ камиллаштырырға ярҙам итә.
Яңы мәғлүмәтте тиҙ һәм эффектив өйрәнеү һәм иҫтә ҡалдырыу өсөн булған күп ҡабатланмаҫ ҡорамалдар уҡыуҙы аҙағына саҡлы үтергә ярҙам итә. Грамматиканы, әйтелеште, тәфсирҙе һәм ғилем факттарын белеүҙе тикшереүсе автоматик тестар: балалар өсөн, ололар өсөн, экспресс-курс, ялҡауҙар өсөн, киңәйтелгән курс һәм башҡалар.
Уникаль методика һәм ҡорамалдар һәр уҡыусының һөҙөмтәләрен күҙәтергә һәм теге йәки был талипты ниндәй дисциплинанан тарттырырға кәрәклеген күрергә мөмкинлек бирә. Уҡыу барышы таблицаһы, күп һанлы тестар һәм электрон көндәлектәр – былар барыһы күп ваҡытты һаҡлап ҡала, сөнки һеҙгә уҡыусылар алған белемдәрҙе ҡулдан тикшерергә һәм баһаларға кәрәкмәй.
Ҡөрьәнгә өйрәтеүҙе иртә йәштән башлағыҙ – балалар мәғлүмәтте, губка шикелле, һеңдерәләр һәм шул уҡ саҡ алған белемдәрен ҡуллана башлайҙар. Академия дисциплиналарын өйрәнеүҙәге ҡаҙаныштары өсөн, балаларҙы уҡыуға өҫтәмә ҡыҙыҡһындырыусы, хуплау системаһы булдырыла (тамғасыҡтар, медальдар һәм рейтингтар). Һеҙ балағыҙҙың өлгәшеүен күҙәтә алаһығыҙ.
Белем был 3 өлөш бергә булған саҡта ғына белемгә әүрелә: уҡытыусы, уҡыусы һәм уҡыусының уҡыусыһы. Ҡөрьән Академияһында һеҙ уҡый һәм уҡыта ғына түгел, ә шулай уҡ белемдәрегеҙ менән бүлешә, уларҙы артабан тарата һәм үҙ өлкәгеҙҙә белгескә әүрелә алаһығыҙ.


text:
Ҡасҡын ауылы халҡы бер көндә ике оло эш башҡарған – зыярат ҡоймаһын яңыртҡан һәм ҡыйлыҡты кәртәләгән.
Староста Шамил Хәбиров, иртә менән һәр өйгә инеп, ауылдаштарын дөйөм эшкә йыйған. Бер бригада зыярат биләмәһен таҙартҡан, ағас бағаналарҙы тимер торбаға алыштырған, профнастил ҡуйған, ә Ильяс Хәбиров һәм Ринат Хәбиров сүп-сарҙы үҙ тракторҙарында алып сыҡҡан. Ул арала икенсе төркөм ҡыйлыҡты кәртәләгән, Айбәк Хәбиров уны шәхси тракторы менән күмгән.
– Өмәгә сыға алмағандар аҡсалата ярҙам итте. Ҡасҡындарға изге эштәрендә район Советы депутаты Валерий Шәрифуллин да теләктәшлек күрһәтте – иретеп йәбештереү өсөн генератор биреп торҙо, – ти Йылболаҡтамаҡ ауыл советы рәйесе Әнүәр Вәлиәхмәтов.


text:
«Йәшә, урман!» Бөтә Рәсәй акцияһы бара. Уға ихлас ҡушылып, ата-әсәләр менән бергәләп ағас ултыртыу өмәһен ойошторҙоҡ.
Беҙҙең I «Б»синыфы тирә-яҡты ҡороған ағас ботаҡтарынан таҙартты. Һуңынан инде мәктәп биләмәһе тирәләй 25 төп ҡарағай үҫентеһе ултыртып сыҡтыҡ. Үҙҙәренең яратҡан уҡытыусыһы Айгөл Низаметдинова етәкселегендә III «А» синыфы ла өмәлә әүҙем ҡатнашты.
Ағас ултыртҡан көндө беҙ «Ҡарағай көнө» тип атаныҡ. Был ваҡиға һәр беребеҙҙең хәтерендә уйылып ҡалды. Йыл һайын синыф менән уны билдәләйәсәкбеҙ. Уҡыусылар киләсәктә тәбиғәткә һаҡсыл булып үҫер, тип ышанабыҙ.
Миҙхәт БАЙРАМҒОЛОВ, уҡытыусы.
Салауат районы, Янғантау мәктәбе.


text:
- Подробности
- Просмотров: 539
БАШҠОРТ АССР‑ЫНЫҢ ХАЛЫҠ СӘСӘНЕ, маҡтаулы исем. Импровизаторлыҡ сәнғәте өлкәһендә күрһәткән ҙур хеҙмәттәр өсөн бирелгән. БАССР ЮС‑ы Президиумының 1944 й. 14 апр. Указы м‑н булдырыла. Исем биреү һәм унан мәхрүм итеү Яҙыусылар союзы һәм Башҡ-н тел, әҙәбиәт һәм тарих ҒТИ‑ның (ҡара: Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты) тәҡдиме б‑са БАССР ЮС‑ы Президиумы тарафынан башҡарыла. 1944 й. 18 апр. бер тапҡыр бирелә, был исемгә М.А.Буранғолов (1950 й. исемдән мәхрүм ителә, 1959 й. кире ҡайтарыла), Ф.Д.Дәүләтшин, С.Ә.Исмәғилев лайыҡ була. БАССР ЮС‑ы Президиумының 1990 й. 9 февр. Указы м‑н бөтөрөлә.
Әҙәб.: Галин С.Ә. Тел асҡысы халыҡта: Башҡорт фольклорының аңлатмалы һүҙлеге. Өфө, 1999.
С.Ә.Галин
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 408
ЙЫЛҒА ДРЕЙССЕНАҺЫ (Dreissena polymorpha), ҡабырсаҡтар төрө. Башлыса сөсө һыуҙа, ш. уҡ Каспий, Азов, Арал һәм Ҡара диңгеҙҙәрҙә таралған. Ҡабырсағы өсмөйөш формаһында, оҙонлоғо 3—5 см, йәшкелт һары төҫтә, көрән һыҙатлы. Йоҙаҡ тештәре юҡ. Мантияһында аяғын һәм биссусын (беркетеүсе еп) сығарыу өсөн тишек бар. Й.д. — айырым енесле хайуан. Инә заттар йомортҡаларын айғолаҡтарының тышҡы пластинкаларына һала. Балағорто (велигер) бер аҙ ваҡыт йөҙөп йөрөй, аҙаҡ һыу төбөнә төшә һәм биссус ярҙамында субстратҡа берегә. Интенсив үрсеү осоронда балағорттарҙың һаны 1 м3 һыуҙа 50 данаға етеүе мөмкин. Һыуҙағы детрит (ҡара: Детритофагтар), бактериялар, бер күҙәнәкле ылымыҡтар һ.б. м‑н туҡлана. Һыуһаҡлағыстарҙа, йылғаларҙа һәм күлдәрҙә тереклек итә, оло заттар, таштарға, свайҙарға, батҡан ағастарҙың олондарына, суднолар төбөнә һ.б. йәбешеп, хәрәкәтһеҙ йәшәү рәүеше алып бара. Ағиҙел й. Охлебинин а. алып тамағына тиклем, Ҡарман һыуһаҡлағысында йәшәй; 20 б. 30‑сы йй. башында Й.д. һирәкләп Ҡармасан й. тамағында осрай. Й.д. һыуҙы һөҙә һәм уны биол. таҙартыуға булышлыҡ итә. Һыу ятҡылыҡтары төбөндә, гидротехник ҡоролмаларҙың торбаларында һәм һыу ағымдарында ҙур өйкөмдәр барлыҡҡа килтереп, һыуҙың насостарға һәм турбиналарға үтеүен ҡыйынлаштыра. Йәш Й.д. — балыҡтар өсөн аҙыҡ.
Р.Ф.Биккенин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Мысыр (шулай уҡ Египет, ғәрәп телендә مصر Миср/Miṣr [misˤɾ], мысыр ғәрәп телендә مصر Маср/Maṣr [ˈmɑsˤɾ], урыҫ телендә Египет), рәсми исеме — Мысыр ғәрәп республикаһы, — Африканың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә һәм Азиялағы Синай ярымутрауында урынлашҡан ил, Синай ярымутрауы ярҙамында Африканан көньяҡ-көнбайыш Азияға оҙон күпер яһап тора. Майҙаны — 1 001 450 кв. км. Мысыр төньяҡтан Урта диңгеҙ, төньяҡ-көнсығыштан Ғәззә Секторы һәм Израиль менән, көнсығыштан Ҡыҙыл диңгеҙ, көньяҡтан Судан һәм көнбайыштан Ливия менән сикләнгән. Баш ҡалаһы — Ҡаһирә.
Мысырҙа 80 миллиондан ашыу кеше йәшәй; уларҙың күпселеге Нил буйында, бик аҙ өлөшө сүллектәрҙә йәшәй.
Мысыр үҙенең боронғо цивилизацияһы һәм донъяляғы иң билдәле һәйкәлдәре, шулар араһында Гизалағы пирамидалар һәм Ҙур Сфинкс менән танылған. Көньяҡтағы Луксор ҡалаһын «асыҡ һауалағы иң оло музей» тип атайҙар — бында Карнак һарайы, Батшалар үҙәне һымаҡ бик күп боронғо архитектура һәйкәлдәре урынлашҡан.


text:
Кем ул Иблис?
Кем ул Иблис?
Ҡөръән Кәримдә: Аллаһы Тәғәлә бар донъяны, күк-ғәләмде һәм беҙҙе һыуҙан яратты, бар ҡылды әйтелә. Хәҙерге ваҡытта фән ғәлимдәре быны иҫбатланылар. Шулай уҡ Аллаһы Тәғәлә һыуҙан утты ла яратты. Ҡайһы берәүҙәр әйтерҙәр: «Һыу менән ут — дошман», — тип. Әммә был уй наҙанлыҡтан, хатта, һыуҙы әллә ҡасан машиналарҙын яғыулығы итеп ҡуланалар.
Бына ошо уттан Аллаһ Тәғәлә бер ир затынан булған эйәне яратты.
Ул уттан яратылған зат бик тә йылғыр булды, күккә осарға теләһә, күккә менде, ерҙә йөрөгөһө килһә, ерҙә сәйәхәт итте. Уның алдында йылға, диңгеҙ, тау, ҡая таш һымаҡ килеп тыуған ҡаршылыҡтарҙың береһе лә кәртә булманы, барыһында үтә сығып йөрөнө. Ҡайҙа теләһә шунда иркенәйеп йөрөр ине. Әммә, буйһонған ут булараҡ, уның йөҙө-тәне сөм-ҡара күмер кеүек ине. Әгәр ҙә күҙенә дәрт уты төшһә, бөтөн тәне осҡонланып китә ине... Әгәр ҙә шуның өҫтөнә Аллаһы Тәғәлә исеме менән һыйынып таш ырғытһаң, янып юҡҡа сығар ине. Был хикмәттәре менән бик тә ғәжәйеп күренде.
Беҙгә килеп еткән хәбәрҙәрҙән самум утының ялынан яратылған был затҡа Мәриж тигән исем биргәндәр. Был зат донъялыҡта һөрөләсәк бөтә ендәрҙең беренсеһе һәм шуларҙың атаһынан ине.
Мәриждың яратылға көнөнән башлап бар нимәгә ихтыяры етеп тә яңғыҙ булыуы хәүефле ине. Бөтә йән эйәләре, уның, кемлеген күреп торғанлыҡтан, эргәһенә килергә һәм уның менән дуҫлашырға ҡурҡтылар. Аллаһы Тәғәләгә һыйындылар һәм тағы ла тырышыбыраҡ табыныу итә, яҡшы теләк әйтә башланылар. Әммә Мәриж уларҙың ни эшләгәнлектәрен баштараҡ белә-күрә аңлап еткермәне, унан һуң, Аллаһы Тәғәләнән мәрхәмәт өмөт итеп табыныуҙарын күргәс, эштең асылын ныҡлы төптән аңламайынса, Хаҡ Тәғәлә алдында башын эйеп йөрөй башланы. Шул рәүешле уның яңғыҙлығы, тағы ла артты һәм ул:
— Минең бәғеремде янғыҙлыҡ һалҡыны өшөтә, шунлыҡтан, әй, Хаҡ Аллаһы Тәғәлә, мөхәббәт утында янып сәждәгә килә алмай, — тип зарланды.
— Теләген ниндәй? — тигән тауыш килде.
— Бер иптәшем булһа ине, минең кеүектәр күп булһа ине... — тип теҙеп һалған Мәриж.
Уның был үтенесе ҡабул ителде. Аллаһы Тәғәләнән бойороҡ ишетелде:
— Мин һиңә иптәшкә бер йәр яратырмын һәм һеҙҙән үҙегеҙ кеүек балалар тыуар, әммә ғибәҙәттән, шөкөрҙән өҙөлмәгеҙ, боҙоҡлоҡҡа төшмәгеҙ, ә инде улай булһа ҡалһа, ғүмерегеҙ буйы менән яҡты донъяның күҙенән ҡасып йәшәргә мәжбүр булырһығыҙ, — тине.
— Ниндәй талап итһәң, шул үтәлер, — тип һүҙ бирҙе Мәриж. Шулай ант менән теләге беркетелгәс, мәңге Аллаһы Тәғәлә алдында ҡолы булырмын, тип уйланы ул. Әммә, уның аҡылы һәм хәтере ҡыҫҡа булыр, Мәриждың аҫылы ла ут ине шул.
Аллаһы Тәғәлә ҡөҙрәте менән Мәриждың күҙ алдында ут теленән бер зат яратылды. Ул ҡатын затынан ине. Әйтерҙәр ине, ул ғәжәйеп дәрәжәлә сибәр ине. Йөҙөндә нур алһыулығы булып, күҙҙәрендә күмер осҡоны йәшеренгән ине. Исемен, Мәрижға оҡшатып, Мәрижа тип ҡуштылар... Мәриж менән Мәрижә бер-береһен күреүгә, әллә ҡасанғы таныштар кеүек, бер — береһенә йылмайҙылар.
Әйтерҙәр, һөйөү бөтә йән эйәләре өсөн дә бер төрлө. Ул — рухты күтәрер, хыялдарға ҡанат бирер. Әгәр ҙә берәүҙе һағыш баҫһа, башҡаларҙан ситләштерһә, һөйөү уға киләсәк көнгә юл күрһәтер, яҡтыға сығарыр. Әммә һөйөнөс менән ҡайғы-хәсрәт икеһе пар итеп яратылғанға күрә, һөйөнөс артынан ҡайғы-хәсрәт, бәлә-ҡаза артынан һөйөнөс бер-береһенә эйәреп йөрөрҙәр, бары тик икеһе бергә, йәнәшә генә килмәҫтәр. Әгәр ҙә бергә йөрөр булһалар, ул ваҡытта бер кемдең дә хәсрәте лә, бәхете лә күренмәҫ ине. Һөйөнөс һәм көйөнөс бер-бер артлы йөрөп, һәр бер бәндәләргә аҡыл һабағы бирерҙәр һәм Аллаһы Тәғәләгә һыйыныу ғилемен өйрәтерҙәр.
Мәриждың Мәрижәғә күҙе төштө, улар береһенең ир енесенән, икенсеһенең ҡатын икәнлегенә төшөнөп алдылар. Икеһенең араһында теләк саҡмаһының осҡоно йүгерҙе, күҙҙәре янды, теләктәре ҡеүәтләнде. Быға тиклем Аллаһы Тәғәлә бар ҡылған йән эйәләре, йәғни фәрештәләр, барыһы ла енесһеҙ ине. Шуға күрә был хикмәтте береһе лә аңламанылар. Хаҡ Тәғәлә Мәриж менән Мәрижаның бындай үҙенсәлеген уларҙан йәшерҙе һәм, белмәһендәр өсөн; ул фәрештәләргә оят бирҙе. Ә Мәриж менән Мәрижа оятһыҙ булдылар. Шуға күрә лә кемдәрҙең енси бергәлеккә тәҡәте ирешһә, фәрештәләр уларҙан оялып, юҡ булырҙар. Ә ен ҡәүеме иһә, үҙ сираттарында, ояттың ни икәнен белмәйгәнлектән, күҙ йома йәки ситкә китә белмәҫтәр. Шуның менән ендәрҙән фәрештәләрҙе айырыуы еңел булыр. Хатта ҡатын-ҡыҙ башындағы яулығын сисһә, фәрештәләр оялып сығып китерҙәр.
Был турала Мөхәммәд пәйғәмбәр менән ҡатыны Хәҙисә араһындағы булған хәл дәлилдер. Мөхәммәд ғәләйһиссәләмгә тәүге аяттар Джәбрәил фәрештә тарафынан ингәс: пәйғәмбәребеҙ хәүефләнеп, икеләнеп ҡатынынан һорай:
- Миңә Аллаһ Тәғәләнән тип бер зат аяттар тапшырҙы, енме әллә фәрештәме икәнең белә алмайым, әле эргәбеҙҙә тора, — тине.
Ҡатыны Хәҙисә: Бына башымдағы япмаһы алһам, әгәр фәрештә булһа оялып сығып китер, ен затынан булһа урынында ҡалыр.
Башындағы япманы алғас, фәрештәнең сығып китеүен пәйғәмбәребеҙ күрә.
Мәриж менән Мәрижаның бергәлегенән бер уғыл бала донъяға килде. Уға Ен тип исем ҡуштылар, «ендәр» тип атау бына ошо ваҡыттарҙан һуң ҡалды.
Ендәр ер йөҙөндә бик тиҙ ишәйҙеләр, үҙ иректәрендә булдылар, теләһәләр, күктә гиҙҙеләр, теләһәләр, ерҙә йөрөнөләр. Шулай итеп, доньяның ерен-күген бер күреп йәшәнеләр. Башта Аллаһы Тәғәләгә табынһалар ҙа, дәүерҙәр үтеү менән, һуңға табан боҙолоп бөттөләр, ғибәҙәттең нимә икәнлеген оноттолар, үҙҙәренең ут асылы булыуҙары менән маҡтандылар, танау сөйҙөләр.
Ә ендәрҙең ошо рәүешле ҡыланыуҙарына Ер бик ныҡ мәсхәрәләнде, уларҙан нисек арынырға белмәй, оҙаҡ ваҡыт Аллаһы Тәғәләгә, үҙенең сабыр һәм түбәнселекле булыуы арҡаһында, үтенес менән мөрәжәғәт итә алманы. Әммә ендәрҙең ер йөҙөн тамам туҙҙырып бөтөүҙәренә инде түҙерлек түгел ине. Күңеленә зар йыйылып һәм сабыры юғалғас:
— Аллаһы Тәғәлә, ҡөҙрәтең менән күбектән мине бар ҡылдың, түҙемлек һәм сабырлыҡ, күндәмлек һәм түбәнселек бирҙең, әммә минең йөҙөмә боҙоҡ заттарҙы ебәрҙең, уларҙы йәшәттең, хәсрәтем сиктән ашты, шәфҡәтеңде бирсе?! — тип Аллаһы Тәғәләнән үтенде Ер.
— Мин уларға пәйғәмбәрҙәр ебәрәм, йәшәү тәртиптәренә өйрәтәм, донъя үә дин ғилеменән хәбәрҙәр бирәм, — тип белдерҙе Ерҙең зарына ҡаршы. Һәм Аллаһы Тәғәлә ен ҡәүеме араһына бер-бер артлы һигеҙ йөҙ пәйғәмбәрҙе ебәрҙе, әммә уларҙы былар үлтереп барҙылар, Аллаһы Тәғәләне бар тип таныманылар, ғибәҙәткә күңел ҡуйманылар, нәсихәттәрҙең асылын аңламанылар, сүпкә сығарҙылар һәм барыһы ла шул рәүешле бик күп хаталандылар.
Ул ваҡытта ендәр араһында кешенең дошманы Иблис тыуған һәм үҫеп еткән инде ине. Уның ҡатыны булып, исемен Лиһә тип, атап йөрөтә инеләр. Былар бер-береһенә бик тә иғтибарлы инеләр, ғишыҡтары көслө булып, тормошто яраттылар.
Аллаһы Тәғәләнең ен ҡәүеменең һигеҙ йөҙ пәйғәмбәрҙе үлтереүҙәренә асыуы килде һәм ул уларҙы ергә төшөрҙө, вәхи ирештереп ҡараны, булманы, шунан һуң өҫтәренә ут ебәрҙе һәм барыһын көйҙөрә башланы.
Был тиклем мәхшәрҙәрҙе кешенең күҙ алдында килтереүе ауыр, хатта Нух ваҡиғаһы, йәғни ерҙе һыу баҫып китеү ҙә был тиклем ҡот осҡос булмағандыр. Ендәр барыһы ла тереләй көйҙөләр, әммә араларынан Иблис ғибәҙәткә теҙләнде, Аллаһы Тәғәләнән үҙенең һәм ҡәүеменең ҡылған гөнаһтары өсөн бер туҡтауһыҙ тәүбә итте, рәхимлеккә, шәфҡәткә өмөтләнде. Әйтерҙәр, Аллаһы Тәғәлә үҙенең ҡолдарын ярлыҡар, әгәр ҙә улар аҙашҡандарын аңлаһалар һәм Аллаһы Тәғәләнең бары тик үҙенә генә һыйынһалар, тип.
Аллаһы Тәғәлә исеме менән ғибәҙәт ҡылған Иблискә ут яҡын килә алманы. Быны күреп, ул тағы ла нығыраҡ һәм көслөрәк итеп уҡыуын белде. Ғибәҙәте ысын мәғәнәһендә ысын күңеленән ине. Аллаһы Тәғәләнән ярлыҡау иреште һәм Иблисте ут дәһшәтендә ҡалған ер өҫтөнән, башҡа ендәрҙән айырып, күккә күтәрҙе. Был хәлдәрең кисергәнлектән, Иблис ғибәҙәтен ташламаны. Башҡа ендәр иһә ер йөҙөнән тамуҡ ҡырына ҡыуылдылар.
Иблис күктәрҙең беренсе ҡатында ҡалдырылды. Мең йыл ғибәҙәттә булды. Был тиклем дә дин эйәһе һәм ҡолоҡ ҡылыуы өсөн Аллаһы Тәғәлә уға фәрештәләрҙең барлыҡ сифаттарын бирҙе һәм исемен Ғазазил тип — атаны. Быға Иблис бик тә һөйөндө, хәҙер инде ул Иблис тә түгел, ен дә түгел, ә Ғазазил һәм ниндәй генә бит — фәрештә.
Аллаһы Тәғәлә уға тағы ла шәфҡәтен күрһәтте, ғилем эйәһе яһаны, күктәрҙең етенсе ҡатына күтәрҙе, йәннәткә индерҙе. Ғазазил һаман да ғибәҙәтен ташламаны, фәрештәләргә имам булып, уларға серҙәрҙе асып, ғилем өләшә башланы. Дәрәжәһе үҫте.
Шунан ҡала әйтерҙәр: шайтан да имамлыҡ иткән тип. Был һүҙҙәр хаҡ булыр. Бының өсөн бер ҙә алыҫ бараһы түгел, кешеләр араһында үҙҙәрен ғилемсе бәндәләр итеп күрһәткән йәһилдәргә ғына бағырға кәрәк, барыһы ла асыҡтан-асыҡ күренер. Хәҙер шундай кешеләр бар, үҙҙәрен имам дәрәжәһендә йөрөтөрҙәр, әммә күңелдәре диндән бик алыҫта торор, ҡулдарына «Ҡөръән» алып, уны уҡыр булһалар ҙа, халыҡ алдында мөнбәр тотып, хөтбә үә намаҙҙа бәндәләрҙе үҙҙәренә эйәртһәләрҙә ни хикмәт, ҡылған ғәмәлдәре һәм һөйләгән һүҙҙәре менән Аллаһы Тәғәлә теләгән үә өмөт иткән фиғелдәрҙән алыҫта ҡалырҙар, ғәйепһеҙ бәндәләрҙе кәмһетеп, уларҙың өҫтөнә бысраҡ атарҙар, нисек тә булһа үҙҙәрен өҫтөн сығарырға теләп, башҡаларҙы иҙеп-йәберләп үтәрҙәр. Бындайҙар майҙан алдында бер төрлө һүҙ йөрөтөп, халыҡ артына баҫыуға, арҡаларына сыбыртҡы менән һуғырға ла күп һорамаҫтар. Ундай имамдарҙа иман да, дин дә тормаҫ. Ҡылған ғибәҙәттәре Хаҡ Тәғәләгә барып ирешмәҫ, аҙашыу үә алдау сыйфатын тотор. Шайтан да имам булған, әммә тәкәбберлекте үҙенә юлдаш итеп алған.
Ғазазил етенсе күк ҡатламында ете мең етмеш йыл ғибәҙәт итә. Хәсән Басри хәҙрәттәренән бөгөнгө көнгә килеп ирешкән мәғлүмәт буйынса шул билдәле, Аллаһы Тәғәлә уны ожмах хазинаһының һаҡсыһы дәрәжәһенә күтәрҙе. Бындай ҙа оло хөрмәттәр өсөн, билдәле, шөкөрҙәр ҡылмайса мөмкин түгел. Ғазазил бәндәләр хисабында ҡалды. Йәннәт үә күктәрҙә уның ирке бар ине. Имам булараҡ, ул үҙенә бөтөн фәрештәләрҙең олоһон-кесеһен эйәртеп, Хаҡ Тәғәләнең серҙәрен күрһәтеп йөрөнө. Ҡулында йәннә хазинаһының асҡыстары булғанлыҡтан барыһына ла үҙен хужа итеп хис итте. Әммә, ни тиклем генә ғорур булмаһын, үҙен бик ожмаҡ эйәһе тип хис итеүенә ҡарамаҫтан, Аллаһы Тәғәләгә ғибәҙәттән өҙөлмәне, башҡаларға ла өйрәтте ул. Йәннәттә үҙен мәңгелек ҡаласаҡ зат кеүек белде!
Көндәрҙән бер көндө Ғазазил ғәҙәте буйынса йәннәт ишеген асып сыҡты, Аллаһы Тәғәләгә шөкөр-рәхмәттәрен еткерҙе һәм:
— И Алла, ер өҫтөндәге ваҡыттарымда күпме ауырлыҡтар күреп, был көнөмдә һарайында бик матур гиҙеп йөрөрмөн, ҡайғы-хәсрәттең ни-нимә икәнлеген дә белмәмен, рәхим-шәфҡәт эйәһе булыуҙарыңа һөйөнөс үә шатлыҡтар кисереп, сәғәҙәт диңгеҙҙәрендә йөҙәрмен, ҡайһы ҡолоңа был тиклем ниғмәттәр насыйп булыр, белмәмен, үҙемде затығыҙға ҡаратып тотармын, — тип доға ҡылды һәм өҫкә табан баҡты. Унда Аллаһы Тәғәләнең бөйөк серҙәренән булған береһе асылды, Ғазазилға тәҡдирен белдерергә теләне, күҙҙәрен йәннәт ишегенең өҫтөнә йүнәлдерҙе.
Бынан шул билдәле булды, әгәр ҙә Аллаһы Тәғәлә үҙенең ҡолдарына килер көндәрҙә нимә күрергә яҙғанлыҡты белдерергә теләһә, берәй көнөндә ишара итәр, шуның менән тура, хәҡиҡәт юлын һайларға талап ҡуяр. Әгәр ҙә бәндәнең башында Хаҡ Тәғәләнән килгән ғилем юҡ икән һәм дә күңеле лә йоҡлап ҡалған булһа, эше — ҡурҡыныс. Күҙенә төртөлөп торғанды атлап үтәр, үҙен һәләкәт баҙарына килтерер һәм иманы менән һатыу итәр. Ғазазил менән дә шул уҡ хәл булманымы? Ул да үҙенә-үҙе соҡор ҡаҙманымы? Барыһы ла мин-минлек, тәкәбәрлек, үҙ-үҙеңә ышаныу билгеһе, барыһы ла ахмаҡлыҡ емеше, барыһы ла ҡылған эш менән күңел сафлығының бер-береһенә ярашмауы сәбәбенән. Әҙәм балаларының кемлеге үҙҙәренән булған кеүек, һайлаған юлдары ла тотҡан теләктәренән. Кешеләр башҡаларға атап бәддоға уҡыр алдынан үҙҙәренә күҙ сите менән генә булһа ла күҙ ташлаһындар. Юғиһә Мәккә ҡалаһынан һижрәт ҡылғансы кәферҙәргә атап ләғнәт уҡыуын кемдәр генә үтенмәне, әммә Мөхәммәд пәйғәмбәр уларға күнмәне, ҡарындаштарын ла, дошмандарына ла йәбер күрһәтергә теләмәне, уларҙың ахмаҡлыҡтарына түҙеп йәшәне. Хаҡ бәндәләр бына шулай үҙ-үҙҙәрен ҡулда тотҡанда ғына сөннәт эйәһе булып хисаплана алалар.
Ғазазилдың күҙҙәре йәннәт ишегенең өҫтөнә табан күтәрелде, унда ул Аллаһы Тәғәлә әмерен тотмаған бер ҡолдың ожмахтан һөрөләсәге тураһында яҙылған яҙыуҙы уҡыны. Был хәбәрҙән һуң йөрәге әрнеп ҡуйҙы һәм үҙ-үҙен белештермәйенсә, үтенеп:
-- Әй, Аллаһы Тәғәлә, әгәр ҙә әмереңде үтәмәйсә йәнәттән һөрөләсәк бер ҡоллоң буласаҡ икән, ул ваҡытта уға атап ләғнәт уҡырға рөхсәт бир?! — тип һораны.
Ҡат-ҡат үтеүенән һуң Аллаһы Тәғәлә рөхсәтен ирештерҙе. Ғазазил мең йыл рәттән бер артлы ләғънәт уҡыны. Әммә уның үҙенә әйләнеп ҡайтасағын белмәне.
Әйтерҙәр, кешене ҡарғама, яртыһы үҙеңә ҡайтыр, тип. Бынан шул билдәле булды: кешегә яманлыҡ теләгән үә ләғнәт уҡыған кешеләрҙең үҙ өҫтәренә яфаһы төшәр, бәддоғаның бергә бүлешергә тура килер. Бәндәләр өҫтөнә ямалыҡ юллаған бәндәләр, дөрөҫөн әйткәндә, ҡәһәр һуҡҡан Иблис эйәрсене булырҙар. Сөнки ләғнәтте уҡыусы кеше, иң беренсе, Шайтан ине, наҙандар уға эйәрҙеләр, итәгенә тағылдылар, ғазап баҙына табан юл тоттолар.
- Мең йыл буйына ләғънәт уҡыны, Ғазазилдың күңеле тынысланды.
Шунда Аллаһы Тәғәләнең хәбәре иреште: ер йөҙөнөң мәлиге итеп Әҙәмде яратасаҡ икән. Ниндәй хикмәт, тәкәбберлеге арҡаһында Ғазазилдың күңелендә көнсөллөк уты ҡайнап сыҡты. Әйтерҙәр, был ла уттан зәһәр ут юҡ, тип, хәсәтлек (хөсөтлөк), яғни көнсөллөк, Ғазазилдың күңел күҙен ҡаплап китте, һәләкәткә йүнәлдерҙе.
Аллаһ Тәғәлә тарафынан Әҙәм ғәләйһиссәләм яратылды. Унан һуң Аллаһы Тәбарәкә үә Тәғәлә Әҙәм ғәләйһиссәләмгә сәждә ҡылмаҡлыҡ менән фәрештәләргә әмер ҡылды, Иблистән башҡалары сәждә ҡылдылар. Ул ләғин сәждә ҡалмағанлығы өсөн Аллаһы Тәғәләнең эргәһенән һөрөлөп, ләғнәттә ҡалды, унан һуң Аллаһы Тәғәлә фәрештәләргә йәннәттән бер тәхет килтереп, Әҙәм ғәләйһис-сәләмде ултыртып, күктәрҙе сәйәр ҡылдырырға әмер ҡылды. Тәхетте килтереп, Әҙәм ғәләйһиссәләмде ултыртып, күктәрҙе сәйәр ҡылдырҙылар, унһигеҙ мең пәрҙәләрҙе һәм һәр береһендә нәмәләр бар, һәммәһен сәйәр ҡылды. Унан һуң Аллаһы Тәғәлә Әҙәм ғәләйһиссәләм өсөн ҡанаттары, баштары, ҡойроҡтары төрлө гәүһәрҙәр менән зиннәтләнгән Мәймүнә исемендә бер ат яратты. Әҙәм ғәләйһиссәләм атҡа атланып, тирә-яғында фәрештәләр йөрөгән хәлдә йәннәткә инделәр. Йәннәткә ингәндән һуң, Аллаһы Тәғәлә йоҡоны яратты.
Әҙәм ғәләйһиссәләм йоҡланы. Аллаһы Тәғәлә шул ваҡыт Әҙәмдең һул яҡ ҡабырғаһынан хәҙрәте Һауаны яратты, уны зиннәт менән зиннәтләне. Шул хәлдә Әҙәм ғәләйһиссәләмдең башы осонда ултырҙы.
Хәҙрәте Әҙәм, уянғандан һуң, хәҙрәте Һауаны күрҙе. Фәрештәләр, һынар өсөн, хәҙрәте Әҙәмдән:
— Был кем? — тип һоранылар.
Хәҙрәте Әҙәм:
— Һауалыр, — тип яуап бирҙе.
Тағы бер ҡат: .
— Ни өсөн Һауа тип әйтәһең? — тинеләр.
— Ит менән ҡандан яратылғаны өсөн, — тине.
Бер ни тиклем ваҡыт шул йәннәттә булып Аллаһы Тәғәлә тарафынан тыйылған нәмәне ашап, ғәйепле булып, Әҙәм Һауа менән йәннәттән сығарылалар. Өҫтәрендәге кейемдәре юғалды, бары ике япраҡ менән ғәүрәттәрен ураттылар, кәүҙәләре алмашынып, тәңкә менән ҡапланған тәндәре тирегә әйләнде. Бары тик, иҫтәренә төшөрһөндәр өсөн, бармаҡ остарында ғына ҡалды.
Йәннәттән сығарылғас, Әҙәм — Сәрәндип тауына (Цейлонда), Һауа —Хижаз ере тирәһенә төштө, бер-береһенән өс йөҙ йыл айырым торҙолар һәм, үкенеп, һәр икеһе иланылар.
Әҙәм менән Һауа хәҙрәттәребеҙҙең баштарына килгән бөтә бәләләр Аллаһы Тәғәләнең әмерен боҙғандары өсөн булған кеүек, Иблис өҫтөндә лә ләғнәт Хаҡ Тәғәләнең теләгенә буйһонмауынан килде. Шулай итеп, яратылыштарынан уҡ башлап ендәр менән әҙәмдәр бер-береһенә дошман итеп үҙҙәрен күрһәттеләр. Бынан һуң, хаҡлы бәндәләр һис ҡасан да Шайтанға эйәрмәҫтәр, тигән өмөттә ҡалырға мөмкин ине, әммә лә ләкин лә барыһы ла тигеҙ үә тәртиптә генә бара алманы шул.
Боронғо ғәрәптәр Иблисты «Харис» тип атап йөрөттөләр. Аллаһы Тәғәлә Әҙәмде тупраҡтан бар ҡылыуға, уға йән индермәгән ваҡытта эргәһенә Ғазазил килде. Эсенә төрттө. Ауыҙынан кереп, артынан сыҡты. Имам һәм ғилем эйәһе булыуы менән ғорурланып, шәкерттәре алдында:
— Был буш эсле бит. Нисек фәрештәләрҙән өҫтөн торһын, ти. Мин унан түбән булһам, гөнаһ алам, өҫтөн сыҡһам, үҙен һәләк итәм, — тип белдерҙе. Әҙәмде юҡ итеү юлдарын эҙләне.
Иблис, Әҙәм ғәләйһиссәләмде хурлыҡлы итеүгә иреште, әммә үҙе лә күктәрҙән ерҙәргә һөрөлде, һәр хәлдә оса, йүгерә, йөҙә белә ине. Ә был һөнәрҙәрҙең береһе лә — Әҙәмдә күренмәне.
Шайтандың ҡеүәте етешкән әйберҙәрҙең өстән беренә генә уның көсө етә ине, ул да булһа, аяҡ өҫтө йөрөү. Ә юлға сыҡҡан бәндәләрҙе аҙаштырыуы бик еңел, сөнки улар ҡанатҡа таянмайҙар, дөрөҫ барғандарын күктән күрә алмайҙар, һыуға керһәләр, хәлдәре бөтөп, һыу төбөнә батыр булалар. Шуның өсөн дә Шайтан әҙәмдәрҙе аҙаштыра, юлдан яҙҙыра торған ине. Был хәлдә Әҙәм ғәләйһиссәләм бик күп яуызлыҡтарын күрҙе һәм Аллаһы Тәғәләнән бер фәрештә үтенде, ярҙамын һораны.
Бәндәләрҙе юлдан яҙҙырмаһын өсөн, Шайтанға ҡаршы Аллаһы Тәғәлә Әҙәмдең ярҙамына тип Һади исемле юл күрһәтеүсе фәрештәне яратты; исемен атаған һәр кемдең янына килә, аҙашҡан ерҙән сығара, мәкерҙән һаҡлай торған булды. (Был осраҡта Аллаһ Тәғәләнән һорар кәрәк ярҙамсы фәрештәңде ебәр тип)
Әйтерҙәр ти, әҙәм балалары, үҙ-үҙҙәрен онотоп, юлда артыҡ һүҙ һөйләшеп барғас һәм, бәхәскә кереп, берһен-берһе кәмһеткәс, уларҙың ҡаршыларына бер зат осраны. Ҡиәфәте бер йолҡош кешене хәтерләтә ине. Юлсылар, уны туҡтатып, юл һоранылар. Был зат уларға, фәлән табанға барығыҙ, тип күрһәтте. Киттеләр. Әммә донъяның бөтөнләй икенсе яғына килеп сыҡтылар. Бында ендәр мәжлес ҡороп, эсеп — йырлашып ята инеләр. Юлсылар, аңдарыңа килеп, тиҙ генә боролдолар ҙа элекке эҙҙәренә төштөләр. Тағын шул кеше осраны. Әммә юл белешмәнеләр, бәлки, ҡамсыларын сығарып, һуғырға ниәтләнеләр, бары тик һуға ғына алманылар, теге зат юҡҡа сыҡты. Шуның менән беленде, Шайтан булған икән.
Юлсылар төбәп барыуҙарын белделәр, бары тик аҙашҡан ерҙәренән сыға алманылар. Шунан һуң, саф урынға килеп, таҙа һыуҙан тәһәрәтләнеп, Аллаһ Тәғәләгә үтенеп намаҙ уҡынылар һәм юл күрһәтеүен үтенделәр. Аттарына менеп атланғас, теҙгендәрен ебәреп; юлдың йүнәлешен Аллаһ Тәғәләгә тапшырҙылар һәм барыр ерҙәренә килеп сыҡтылар. Әйтерҙәр, ат башынан Һади фәрештә тотоп барҙы, тип.
Иблис:“Мин — уттан яратылған, ут булырмын, ул – ерҙән яратылған, ер булыр! – тип белдерә һәм: “Мин барыбер өҫтөн сығармын” – ти.
Беҙгә Әҙәм балаларына, ошо донъяла аҙашмаҫ өсөн: “Әғүҙү билләһи минәш шайтанир раджим” — тип әйтергә ҡала. Мәғәнәһе: Иблис һәм уның ярандары шайтандарҙың ҡотортоуҙарынан ҡасып Аллаһ Тәғәләнең һағы аҫтына һыйынам.
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр Фәрит Яхиндең “Пәйғәмбәрҙәр, фәрештәләр, Әхирәт” китабынан алынды
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 17.02.2017 в 02:36, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
- Подробности
- Просмотров: 353
ОРНИТОЛОГИЯ [гр. oјrnis (oјrnithos) — ҡош һәм ...логия], зоологияның ҡоштарҙы өйрәнеүсе бүлеге. Уларҙың анатомияһын, биологияһын, систематикаһын, физиологияһын, экологияһын һәм геогр. таралышын өйрәнә. Башҡортостан терр‑яһында ҡоштарҙы өйрәнеү Ырымбур экспедицияһында (1734—44) (И.К.Кирилов, В.Н.Татищев, П.И.Рычков һ.б.) һәм Академик экспедицияларҙа (И.И.Лепёхин, П.С.Паллас һ.б.) ҡатнашыусылар тарафынан башланған. 19 б. Башҡортостандың көньяҡ өлөшөндә һунар төрҙәре торошон С.Т.Аксаков, Н.Самойлович, орнитофаунаның күп төрлөлөгөн А.П.Богданов, Н.А.Зарудный, Э.А.Эверсманн өйрәнгән. 19 б. аҙ. П.П.Сушкин Өфө губернаһында тереклек итеүсе ҡоштарҙың 240‑тан ашыу төрөн тасуирлай, 20 б. башында уларҙың биологияһын А.Н. Карамзин, А.А.Райский, А.П.Толстой, составын һәм һаны үҙгәреүен Г.Г.Штехер һ.б. өйрәнә. 30‑сы йй. ҡоштарҙың экологияһын А.А.Герке, С.А.Северцов, С.И.Снигиревский (Башҡорт ҡурсаулығы терр‑яһында), С.С.Птушенко (Инйәр й. басс.) өйрәнә, 30—40‑сы йй. — С.В.Кириков, 50‑се йй. Е.М.Воронцов (Горький ҡ.), Н.Д.Григорьев, В.А.Попов (икеһе лә — Ҡазан), В.Д.Ильичёв, С.Г.Приклонский (икеһе лә — Мәскәү) тикшереүҙәр үткәрә. 60‑сы йй. Башҡорт дәүләт университетында — һыуҙа йөҙөүсе ҡоштар экологияһын (Ә.Ф.Мәмәтов), Башҡ. ҡурсаулығында ҡор һымаҡтарҙың популяцияһын (М.М.Творогова, К.А.Филонов) өйрәнеү башлана. 70‑се йй. алып БДУ‑ла һыуҙа йөҙөүсе ҡоштарҙың биологияһы, экологияһы, продуктлылығы өйрәнелә һәм уларҙы һаҡлау б‑са тәҡдимдәр эшләнә, таралышы аныҡлана һәм орнитофаунаның төрлө төркөмдәренең экологик үҙенсәлектәре асыҡлана (В.А.Валуев, Мәмәтов һ.б.), Педагогия университетында ҡоштарҙың биологияһына һәм үҙ‑үҙен тотошона антропоген факторҙарҙың тәьҫире өйрәнелә (С.А.Нехорошков, Г.В.Ямалова). А.В.Бурзянцев, Е.В.Карев, В.Е.Фомин һ.б. ҡоштарҙың популяциялары торошон тикшерә, уларҙы төрлө экосистемаларҙа, ш. иҫ. махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләрендә, хисаплау һәм һаҡлау ысулдарын эшләй.
Әҙәб.: И л ь и ч ё в В.Д., Ф о м и н В.Е. Орнитофауна и изменение среды (на примере Южно‑Уральского региона). М., 1988; М а м а т о в А.Ф. Водоплавающие и околоводные птицы Башкортостана. Уфа, 2005.
Ә.Ф.Мәмәтов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Баш ҡалала белем алғас, каникул көндәрен түҙемһеҙләнеп көтөп алам. Бигерәк тә оҙайлы йәйге ялдарҙы. Ауыл эштәрен дә һағынам. Ҡайтҡас та атайым, әсәйем менән картуф ултырттыҡ, аҙаҡ сүбен утап, күмдек. Өләсәйемә лә ярҙам итештем. Баҡсаһында эш бөткәс, утынын ярып бирҙем. Өләсәйем, эй, шатланды инде! «Улым ҙурайған, эшемде бөтөрөп китте, рәхмәт балаҡайым», – тип күңелемде үҫтереп ебәрҙе, тәмлекәстәр менән һыйланы.
Ғаиләбеҙ менән йәйҙең һәр көнөн файҙалы итеп үткәрергә тырыштыҡ. Еләк бешеү менән көн дә әсәйем менән урманға йөрөнөк. Быйыл көртмәле лә, ҡайын еләге менән ер еләге лә ныҡ уңды. Көн дә һәр беребеҙ 5-әр литрлы биҙрәләрҙе тултырып ҡайттыҡ. Ҡышҡылыҡҡа ҡайнатмалар әҙерләнек, һатып апаруҡ аҡса эшләнек. Уға миңә мәктәп кәрәк-яраҡтары, кейем-һалым алдыҡ. Бесән башланғас, бер көн ҡалмай, атай-әсәйемә ярҙамлаштым. Саптым да, әйләндереп йыйҙым да.
Беҙ яңы йорт та һалабыҙ. Атайым менән тышын таҡта менән көпләнек. Мин көҙгө каникулға ҡайтыуға ул тулыһынса әҙер буласаҡ, Алла бирһә.
Бабайым менән балыҡҡа йөрөүҙәр каникулымдың иң онотолмаҫ көндәренең береһе булғандыр, моғайын. Ҡармаҡҡа эләккән сабаҡтарҙың ҡояшта ялтырап ятыуын күрһәгеҙ! Ә кистәрен уларҙы табала ҡыҙҙырып, кетерҙәтеп кенә ашауы һуң! Ҡышҡыһын бабайым мине суртанға ла алып барасаҡ.
Бына шулай каникулым һиҙелмәй үтеп тә китте. Әле бар көсөмдө һәйбәт уҡыу өсөн һалам. Оҙаҡламай беренсе сирек тә тамамланыр. Ә минең яҡындарымды яҡшы билдәләр менән шатландырғым килә.
Данил ШАҺИВӘЛИЕВ, VIII «А» синыфы уҡыусыһы.
Өфө ҡалаһы, Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге интернат-гимназия.


text:
追記を閉じる▲
Мои файлы [20] Вход на ... Өсөнсө класс өсөн башҡорт дәүләт теленән дәрес планы.
Мои файлы. Өсөнсө класс өсөн башҡорт дәүләт теленән дәрес планы. Маҡсат: 1) Һөнәрҙәр темаһына ҡараған һүҙҙәрҙе ҡабатлау теманы системалаштырыу һәм...
өсөнсө класс өсөн башҡорт дәүләт теленән дәрес планы мои файлы
Мои файлы [20] Вход на ... Өсөнсө класс өсөн башҡорт дәүләт теленән дәрес планы.
Мои файлы. Өсөнсө класс өсөн башҡорт дәүләт теленән дәрес планы. Маҡсат: 1) Һөнәрҙәр темаһына ҡараған һүҙҙәрҙе ҡабатлау теманы системалаштырыу һәм...
q=өсөнсө класс өсөн башҡорт дәүләт теленән дәрес планы мои файлы&uri=8bbad67840e40bbd9eb3ed8a611313e9
өсөнсө класс өсөн башҡорт дәүләт теленән дәрес планы мои файлы. о статград по русскому языку 7 класс 2015 2016 вариант ря 70102
өсөнсө класс өсөн башҡорт дәүләт теленән дәрес планы мои файлы. основным гдз по русскому языку 2 класс текстовые тренажеры голубь 3 мая
«7 класс өсөн башҡорт теленән Хәлдәр темаһы буйынса дәрес планы». Уҡытыу: Хәл эйәрсән киҫәге һәм төркөмдәре менән танышыу.
7-се класс өсөн башҡорт теленән дәрес: Ҡошҡа әйләнгән эбей. 2 синыф өсөн башҡорт теленән календарь - тематик план
Башҡорт теле – башҡорт халҡының туған теле һәм Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле булып һанала. Башҡорт теленән 6 класс өсөн эш программаһында...


text:
Башҡортостанда ижади һәләтлеләрҙе «Минең ерем Рәсәй-2018» конкурсында ҡатнашырға саҡыралар
Башҡортостанда ижади һәләтлеләрҙе «Минең ерем Рәсәй-2018» конкурсында ҡатнашырға саҡыралар Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 20 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.
Рәсәй Ауыл хужалығы министрлығының V «Минең ерем Рәсәй-2018» ижади конкурсы башланды. Ул 2020 йылға тиклем Ауыл хужалығын үҫтереү дәүләт программаһын үтәү сиктәрендә уҙғарыла.
Конкурс ойошторолғандан башлап 2014 йылда 81 төбәктән 15 меңдән ашыу ғариза ҡаралған, уларҙың йөҙләгәне ярайһы уҡ күләмдә аҡсалата премияға лайыҡ булған.
Конкурсҡа 2015 йылдың 1 ғинуарынан 2018 йылдың 31 авгусына тиклем телевидениела, радиола эфирға сыҡҡан, матбуғат киң мәғлүмәт сараларында һәм интернетта баҫылып сыҡҡан проекттар ҡабул ителә. Эштәр Рәсәй ауылының ыңғай образын булдырыуға, ауыл биләмәләрен үҫтереүҙең алдынғы тәжрибәһен таратыуға, ауыл хужалығы хеҙмәтенең мөһимлеген күтәреүгә, халыҡ йолаларын һаҡлауға, Рәсәй ауылын тартым үҙәгенә әйләндәрергә булышлыҡ итеүгә өндәлгән.
Ғаризалар 2018 йылдың 31 авгусына тиклем ҡабул ителә.
Быйыл, конкурс тураһындағы Положениеға ярашлы, теләһе ҡайһы номинацияла ҡатнашыу өсөн кәмендә өс мәҡәләнән торған проектты тәҡдим итергә кәрәк.
Конкус еңеүселәрен һәм призерҙарын бүләкләү тантанаһы октябрҙә ғәҙәттәгесә ВДНХ ҡабул иткән «Алтын көҙ-2018» 20-се бөтә Рәсәй агросәнәғәт күргәҙмәһендә үтә.
Номинациялар, ҡатнашыу шарттары һәм наградалар тураһында тулыраҡ конкурс сайтында.
Белешмә өсөн телефондар: 8 (495) 411-81-45, 8-903-755-48-54.
http://www.bashinform.ru/news/1188275-tvorcheskikh-zhiteley-bashkirii-priglashayut-k-uchastiyu-v-konkurse-moya-zemlya-rossiya-2018/


text:
Өфөлә трамвай линияларын төҙөүҙе 2021 йылға тиклем кисектереп торҙолар
Өфөлә трамвай линияларын төҙөүҙе 2021 йылға тиклем кисектереп торҙолар Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 16 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.
Өфөлә баш ҡаланың төньяғын һәм көньяғын тоташтырасаҡ яңы трамвай юлдарын төҙөү 2021 йылға тиклем кисектерелә. Был турала «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡала округы халҡын транспорт менән хеҙмәтләндереүҙе үҫтереү» муниципаль программаһына үҙгәрештәр индереү тураһында»ғы норматив документта әйтелә.
Алдан Менделеев урамы буйлап электр транспорты линияларын дауам итеү һәм ҡаланың ике өлөшөн Рәсәй урамы буйлап тоташтырыу проекты тураһында хәбәр ителде. Ләкин Өфө чиновниктары бирелгән ваҡыт эсендә бюджеттан тыш аҡса таба алмаған. Шулай уҡ муниципалитетта ғәмәлдәге трамвайҙарҙы һәм троллейбустарҙы яңыртыуҙан баш тартҡандар.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, Өфө электр транспортын үҫтереүгә яҡынса иҫәптәр буйынса 5,3 миллиард һум һалынған.
http://www.bashinform.ru/news/1186344-v-ufe-otlozhili-stroitelstvo-tramvaynykh-liniy-do-2021-goda/


text:
Евклид алгоритмы
Евкли́д алгори́тмы — ике бөтөн һандың иң ҙур уртаҡ бүлеүсеһен (йәки ике киҫектең уртаҡ үлсәмен) табыу өсөн эффектив алгоритм. Алгоритм уны беренсе башлап «Башланғыстар»ҙың VII[1] һәм X[2] китаптарында һүрәтләгән грек математигы Евклид хөрмәтенә шулай аталған. Иң ябай осраҡта Евклид алгоритмы ыңғай бөтөн һандар парына ҡулланыла һәм, бәләкәй һандан һәм ҙур һан менән бәләкәй һандың айырмаһынан торған яңы пар барлыҡҡа килтерә. Ошо процесс һандар тигеҙ булғанға тиклем дауам итә. Табылған һан бирелгән парҙың иң ҙур уртаҡ бүлеүсеһе була ла инде.
Алгоритмдың беренсе тасуирламаһы Евклидтың «Башланғыстар» китабында (б.э.т. яҡынса300 йыл) бирелгән, ул бөгөнгө көндә лә ҡулланылған иң боронғо һанлы алгоритм[3]. Алгоритмдың оригиналы тик натураль һандар һәм геометрик оҙонлоҡтар (ысын һандар) өсөн тәҡдим ителгән була. Ләкин XIX быуатта ул Гаусстың бөтөн һандары кеүек башҡа типтағы һандарға һәм бер үҙгәреүсәнле полиномдарға дөйөмләштерелә. Был хәҙергә дөйөм алгебрала евклид балдағы тигән төшөнсә барлыҡҡа килтерҙе. Һуңғараҡ Евклид алгоритмы төйөндәр һәм күп үлсәмле полиномдар кеүек башҡа математик структуралар өсөн дә дөйөмләштерелә. Был алгоритм өсөн күп теоретик һәм практик ҡулланылыш бар. Айырып әйткәндә, ул электрон коммерцияла киң таралған асыҡ асҡыслы RSA[4] криптографик алгоритм өсөн нигеҙ булып тора. Алгоритмдар шулай уҡ һыҙыҡлы диофант тигеҙләмәләрен сығарғанда[5], өҙлөкһөҙ кәсерҙәр төҙөгәндә[6], Штурм методында[7] ҡулланылалар. Евклид алгоритмы дүрт квадраттың суммаһы тураһында Лагранж теоремаһы[8], арифметиканың төп теоремаһы[9] һ.б. кеүек хәҙергә һандар теорияһы теоремаларын иҫбат итеү өсөн төп инструмент булып тора.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарих
- 2 Тасуирлама
- 3 Ҡулланылышы
- 4 Вариациялар һәм дөйөмләштереү
- 5 Иҫкәрмәләр
- 6 Әҙәбиәт
- 7 Һылтанмалар
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо грек математиктары был алгоритмды ἀvθuφaίpeσις йәки ἀvtavaίpeσις — «үҙ-ара алыу» тип атайҙар. Был алгоритм Евклид тарафынан асылмаған, сөнки ул Аристотель Топигында[3] телгә алына. Евклид «Башланғыстарында» ул ике тапҡыр — VII китапта ике натураль һандың иң ҙур уртаҡ бүлеүсеһен[1] табыу өсөн һәм X китапта ике бер төрлө дәүмәлдең[1] иң ҙур уртаҡ үлсәмен табыу өсөн телгә алына. Ике осраҡта ла, ике киҫектең «дөйөм үлсәмен» табыу өсөн, алгоритмдың геометрик тасуирламаһы бирелә.
Математика тарихсылары фаразлауынса, тап Евклид алгоритмы (эҙмә-эҙ үҙ-ара алыу процедураһы) ярҙамында сағыштырғыһыҙ булған дәүмәлдәрҙең (квадраттың яғы һәм диагонале, төҙөк бишмөйөштөң яҡтары һәм диагоналдәре)[10] булыуы асыҡланған. Әйтергә кәрәк, был фараздың етерлек документаль раҫламаһы юҡ. Ике натураль һандың иң ҙур уртаҡ бүлеүсеһен эҙләү алгоритмы боронғо ҡытайҙың туғыҙ китаптан торған Математика трактатының I китабында ла тасуирланған.
Тасуирлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөтөн һандар өсөн Евклид алгоритмы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
и — бер үк ваҡытта нулгә тигеҙ булмаған бөтөн һандар булһын, ти, һәм
- һандар эҙмә-эҙлелеге
шулай билдәләнгән, һәр — алдағынан алдағы һанды алдағы һанға бүлеүҙән ҡалдыҡ, әһуңғыһынан алдағы һуңғыһына ҡалдыҡһыҙ бүленә, йәғни:
Ул саҡта ИҘУБ(a, b), a һәм b-ның иң ҙур уртаҡ бүлеүсеһе, rn-ға, был эҙмә-эҙлелектең[11] һуңғы нулдән айырмалы быуынына, тигеҙ.
Шундай r1, r2, ..., rn-ҙың булыуы, йәғни теләһә ниндәй бөтөн m һәм бөтөн n ≠ 0 өсөн m-ды n-ға ҡалдыҡлы бүлеү мөмкин икәнлеге, m буйынса индукция ярҙамында иҫбатлана.
Был алгоритмдың урынлы булыуы түбәндәге ике раҫлауҙан[12] килеп сыға:
- a = b⋅q + r булһын, ул саҡта ИҘУБ(a, b) = ИҘУБ(b, r).
- k — a һәм b һандарының мотлаҡ иң ҙур түгел, ә теләһә ниндәй уртаҡ бүлеүсеһе булһын,ти. Ул саҡта a = t1⋅k и b = t2⋅k, бындаt1 и t2 — билдәләмә буйынса бөтөн һандар. Ул саҡта k һаны ла b һәм r һандарының уртаҡ бүлеүсеһе була, Сөнки b k-ға билдәләмә буйынса бүленә, ә r = a - b⋅q = (t1 - t2⋅q)⋅k (йәйә эсендәге аңлатма бөтөн һан, ошонан сығып, k r-ны ҡалдыҡһыҙ бүлә).
- Кире раҫлау ҙа дөрөҫ һәм 2 пунктҡа оҡшаш иҫбатлана: b һәм r-ның теләһә ниндәй бүлеүсеһе шулай уҡ a һәм b-ның бүлеүсеһе була.
- Ошонан сығып, (a, b) һәм (b, r) һандар парҙарының бөтә уртаҡ бүлеүселәре тап килә.совпадают. Икенсе төрлө әйткәндә, (a, b) һандар парының , (b, r) һандар парының бүлеүсеһе булмаған уртаҡ бүлеүселәре юҡ, һәм киреһенсә.
- Шул иҫәптән, иң ҙур уртаҡ бүлеүселә шул уҡ ҡала.
Шуны иҫбат итергә һоралғайны ла инде.
- Нулдән айырмалы теләһә ниндәй r өсөн ИҘУБ(r, 0) = r (сөнки 0 нулдән башҡа теләһә ниндәй бөтөн һанға бүленә).
Геометрик Евклид алгоритмы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Оҙонлоҡтары a һәм b булған ике киҫек бирелһен, ти.Ҙур киҫектән бәләкәйен алабыҙ һәм ҙур киҫекте килеп сыҡҡан айырма менән алмаштырабыҙ. Был операцияны, киҫектәр тигеҙ булғанға тиклем, ҡабатлайбыҙ. Әгәр был хәл тыуһа, бирелгән киҫектәр үлсәнмәле, һуңғы табылған киҫек уларҙың иң ҙур уртаҡ үлсәме була. Әгәр уртаҡ үлсәм булмаһа, процесс сикһеҙ дауам итә. Ошондай күренештә алгоритм Евклид тарафынан тасуирланған[2] һәм циркуль һәм линейка ярҙамында башҡарыла.
Миҫал[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Евклид алгоритмын һүрәтләү өсөн a = 1071 һәм b = 462 һандарының ИҘУБ табыуҙы ҡарайбыҙ. Тәүҙә 1071-ҙән 462-нең тапҡырлы ҡиммәтен, айырма 462-нән кәм булғанға тиклем, алабыҙ. Беҙ ике тапҡыр 462-не алабыҙ (q0 = 2), 147 ҡалдығы килеп сыға:
- 1071 = 2 × 462 + 147.
Бынан һуң 462-нән 147-нең тапҡырлы ҡиммәтен, ҡалдыҡ 147-нән кәмерәк булғансы, алабыҙ. Беҙ 147-не өс тапҡыр (q1 = 3)) алырға тейешбеҙ, ҡалдыҡ 21 килеп сыға:
- 462 = 3 × 147 + 21.
Аҙаҡ 147-нән 21-ҙең тапҡырлы ҡиммәтен, ҡалдыҡ 21-ҙән кәмерәк булғанға тиклем, алабыҙ. Беҙ 21-ҙе ете тапҡыр (q2 = 7 алырға тейешбеҙ, ҡалдыҡ ҡалмай:
- 147 = 7 × 21 + 0.
Шулай итеп a > b > r1 > r2 > r3 > … > rn эҙмә-эҙлелеге был конкрет осраҡта ошолай булып күренә:
- 1071 > 462 > 147 > 21.
Һуңғы ҡалдыҡ нулгә тигеҙ булғас, алгоритм 21 һаны менән тамамлана һәм ИҘУБ(1071, 462) = 21.
Аҙымдар таблица формаһында түбәндәгесә:
Ҡулланылышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Евклидтың киңәйтелгән алгоритмы һәм Безу нисбәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
өсөн формулаларҙы ошолай итеп күсереп яҙырға була:
- ИҘУБ
Бында s һәм t бөтөн һандар. Иң ҙур уртаҡ бүлеүсене күрһәтеү Безу нисбәте тип атала, ә s һәм t һандары — Безу коэффициенттары [13]. Безу нисбәте Евклид леммаһын һәм арифметиканың төп теоремаһын иҫбатлағанда төп урынды алып тора..
Сылбырлы кәсерҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Евклид алгоритмы сылбырлы кәсерҙәр менән тығыҙ бәйләнгән[14]. a/b сағыштырмаһын сылбырлы кәсер рәүешендә күрһәтергә мөмкин:
- .
Бында һуңғы быуынынан башҡа сылбырлы кәсер минус тамғаһы менән алынған Безу коэффициентына t/s тигеҙ:
- .
Евклид алгоритмын биргән һуңғы тигеҙлекте ошо формала яҙырға мөмкин:
Тигеҙлектең уң яғындағы һуңғы ҡушылыусы һәр ваҡыт артабанғы тигеҙләмәнең һул яғының кире ҡиммәтенә тигеҙ. Шуға күрә тәүге ике тигеҙләмәне ошолай берләштерергә мөмкин:
Өсөнсө тигеҙлек r1/r0 аңлатмаһының знаменателен алмаштырыу өсөн ҡулланылырға мөмкин. Табабыҙ:
Һуңғы ҡалдыҡтар сағыштырмаһы rk/rk−1 һәр ваҡыт эҙмә-эҙлелектәге артабанғы тигеҙлекте ҡулланып алмаштырылырға мөмкин, һәм шулай һуңғы тигеҙләмәгә тиклем.Һөҙөмтәлә сылбырлы кәсер килеп сыға:
Юғарыла килтерелгән #миҫалда миҫалда ИҘУБ(1071, 462) иҫәпләнде һәм ярашлы рәүештә 2, 3 һәм 7-гә тигеҙ булған qk бүлендектәр табылды. Шуға күрә 1071/462 бүлендеге ошолай яҙылырға мөмкин:
Һыҙыҡлы диофант тигеҙләмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Диофант тигеҙләмәһе — ул бөтөн һанлы коэффициентлы һәм бер йәки бер нисә үҙгәреүсәнле тигеҙләмә, шуның менән бергә уның тик бөтөн тамырҙарын ғына табыу маҡсаты ҡуйыла. Ундай тигеҙләмәнең сикһеҙ күп сығарылышы булырға, сикле һанда сығарылышы булырға йәки бөтөнләй сығарылышы булмаҫҡа мөмкин. Иң ябай диофант тигеҙләмәһе - ике үҙгәреүсәнле һыҙыҡлы тигеҙләмә:
бында a, b, c — бөтөн һандар. Евклид алгоритмы ярҙамында бындай типтағы тигеҙләмәнең тулы сығарылышын табырға мөмкин[12]. Иң тәүҙә был алгоритм ярҙамында d = ИҘУБ(a, b) табырға була. Аҙаҡ, Евклидтың киңәйтелгән алгоритмын ҡулланып, шундай k һәм l табыла:
Йәғни x = k һәм y = l - тигеҙләмәнең c = d булғандағы сығарылышы. Әгәр c = q⋅d, ул саҡта x = q⋅k, y = q⋅l - бирелгән тигеҙләмәнең сығарылышы булыуы килеп сыға, сөнки:
Киреһенсә, әгәр тигеҙләмәнең бер генә булһа ла сығарылышы булһа, ул саҡта c d-ға бүленә. Был шунан килеп сыға, d a-ны ла, һәм b-ны ла бүлә (тимәк бөтә һул яғын), шуға күрә c-ны ла (уң яғын) бүлергә тейеш. Шулай итеп, һыҙыҡлы диофант тигеҙләмәһенең бер генә булһа ла сығарылышы шул саҡта һәм тик шул саҡта була, әгәр c ИҘУБ(a, b)-нә бүленһә.
Вариациялар һәм дөйөмләштереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Евклид балдағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Евклид алгоритмын ҡулланып булған балдаҡтар евклид балдаҡтары[15] тип атала. Уларға бөтөн һандар балдаҡтары һәм күпбыуындар балдаҡтары инә.
Күпбыуындар өсөн дөйөмләштерелгән Евклид алгоритмы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Евклид алгоритмы һәм киңәйтелгән Евклид алгоритмы тәбиғи рәүештә ирекле k яланында бер үҙгәреүсәнле k[x] күпбыуындар балдағында дөйөмләштерелә, сөнки ундай күпбыуындар өсөн ҡалдыҡлы бүлеү ғәмәле билдәләнгән. Күпбыуындар өсөн Евклид алгоритмын башҡарғанда, бөтөн һандарға Евклид алгоритмын ҡулланғандағыға оҡшаш рәүештә, полиномиаль ҡалдыҡтар (PRS)[16] эҙмә-эҙлелеге килеп сыға.
Билдәләмә буйынса cont(f) — Z[x] — күпбыуындың йөкмәткеһенән f(x) күпбыуынының коэффициенттарының ИҘУБ-ы булһын, ти. . f(x)-тың cont(f)-ҡабүлендеге f(x)күпбыуынының примитив өлөшө тип атала һәм primpart(f(x)) тип тамғалана. Был билдәләмәләр Z[x]балдағында ике p1(x) һәм p2(x)күпбыуындарының ИҘУБ-ын тапҡанда кәрәк була. Бөтөн һандар өҫтөндә күпбыуындар өсөн түбәндәге дөрөҫ:
НОДНОД
НОДНОД
Шулай итеп, ике ирекле күпбыуындың ИҘУБ-ын табыу примитив полиномдарҙың ИҘУБ-ын табыуға ҡайтып ҡала.
p1(x) һәм p2(x) Z[x]-тан, уларҙың дәрәжәләре өсөн deg(p1(x)) = m һәм deg(p2(x)) = n, m > n нисбәте үтәлгән ике примитив күпбыуын булһын, ти. Күпбыуындарҙы ҡалдыҡлы бүлеү бүленеүсенең өлкән коэффициентының бүлеүсенең өлкән коэффициентына теүәл бүленеүен талап итә, дөйөм осраҡта ҡалдыҡлы бүлеүҙе башҡарыу мөмкин түгел. Шуға күрә псевдобүлеү алгоритмын индерәләр, был бөтөн һандар өҫтөндә күпбыуындар күмәклегенә ингән псевдобүлендек һәм псевдоҡалдыҡ табырға мөмкинлек бирә.
Псевдобүлеүҙе ошолай аңларға кәрәк: бүлеүҙән алда полиномы полиномына ҡабатлана, йәғни:
бында һәм — ярашлы рәүештә псевдобүлендек һәм псевдоҡалдыҡ.
Шулай итеп, , шуның менән бергә . Ул саҡта Евклид алгоритмы түбәндәге аҙымдарҙан тора:
1. Йөкмәткеләрҙең ИҘУБ-ын иҫәпләү:
НОД.
2. Примитив өлөштәрен иҫәпләү:
3. Полиномиаль ҡалдыҡтар эҙмә-эҙлелеген төҙөү:
4. Һөҙөмтәне кире ҡайтарыу:
Әгәр булһа, ул саҡта -ны кире ҡайтарырға, кире осраҡта -ны кире ҡайтарырға.
Алгоритмдың тиҙләтелгән версиялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бөтөн һанлы Евклид алгоритмын тиҙләтеү ысулдарының береһе булып симметрик ҡалдыҡ[17] ҡулланыу тора:
- бында
- Полиномдар өсөн тиҙләтелгән Евклид алгоритмы версияларының береһе, алгоритмдың аралағы ҡиммәттәре, нигеҙҙә, юғары дәрәжәгә бәйле булыуына нигеҙләнгән. «Бүлгеслә һәм идара ит» стратегияһын ҡулланыу алгоритмдың асимптотик ҡатмарлылығын[17]
кәметергә мөмкинлек бирә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Мордухай-Болтовской, 1949, с. 11—13
- ↑ 2,0 2,1 Мордухай-Болтовской, 1949, с. 103—105
- ↑ 3,0 3,1 Кнут, 2001, с. 378
- ↑ Menezes, 1996, с. 286
- ↑ Курант, 2001, с. 74—76
- ↑ Виноградов, 1952, с. 14—18
- ↑ Энгелер, 1987, с. 24—31
- ↑ Тихомиров, 2003, с. 11—14
- ↑ Калужин, 1969, с. 6—14
- ↑ Цейтен, 1932, с. 112-114
- ↑ Виноградов, 1952, с. 9-10
- ↑ 12,0 12,1 Курант, 2001
- ↑ Хассе, 1953
- ↑ Виноградов, 1952
- ↑ Курош, 1973
- ↑ Панкратьев, 2007
- ↑ 17,0 17,1 Gathen, 2013
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Евклид башланғыстары / ғәрәп теленән тәржемә һәм комм. Д. Д. Мордухая-Болтовский Выгодский М. Я. и Веселовский И. Н. редакцияһы — ГИТТЛ, 1949. — Т. 2. — 511 б.
- Виноградов И. М. Һандар теорияһы нигеҙҙәре — М.-Л.: ГИТТЛ, 1952. — 180 б. — ISBN 978-5-811-40535-0.
- Курант Р., Роббинс Г. Глава I, § 4-кә өҫтәлмә. // Нимә ул математика? — 3-e изд., испр. и доп. — М., 2001. — 568 б. — ISBN 5-900916-45-6.
- Абрамов С. А. Самый знаменитый алгоритм // Квант / под ред. А. Л. Семёнов — МИАН, 1985. — вып. 11. — С. 44–46. — ISSN 0130-2221
- Кнут Д. Э. Программалаштырыу сәнғәте — Вильямс, 2001. — Т. 2. — 829 б. — ISBN 5-8459-0081-6.
- Menezes A., van Oorschot P., Vanstone S. Handbook of Applied Cryptography — CRC-Press, 1996. — 816 б. — (Discrete Mathematics and Its Applications). — ISBN 0-8493-8523-7.
- von zur Gathen J., Gerhard J. Modern Computer Algebra — Cambridge University Press, 2013. — 808 б. — ISBN 978-1-107-03903-2.
- Панкратьев Е. В. Компьютерлы алгебра элементтары — ИНТУИТ, 2007. — 217 б. — ISBN 978-5-955-60099-4.
- Тихомиров В. М. Боронғо бөйөк математиктәр һәм уларҙың бөйөк теоремалары — 2-е изд., испр. — МЦНМО, 2003. — 16 б. — ISBN 5-94057-110-7.
- Калужин Л. А. Арифметиканың төп теоремаһы — Математика буйынса популяр лекциялар. — М.: Наука, 1969. — 33 б.
- Хассе Г. Һандар теорияһы буйынса лекциялар — Сит ил әҙәбиәте нәшриәте. — 527 б.
- Энгелер Э. Элементар математиканың метаматематикаһы — М.: Мир, 1987. — 128 б.
- Цейтен Г. Г. Боронғо һәм урта быуаттарҙағы математика тарихы — ГТТИ, 1932. — 232 б.
- Курош А. Г. Лекции по общей алгебре / под ред. О. Н. Головин — 2-е изд. — Наука, 1973. — 400 с.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Евклид алгоритмы методын тасуирлау һәм программалар коды [1].
- Евклид алгоритмын нигеҙләү
- e-maxx.ru-ла Евклид алгоритмы
- C# киңәйтелгән Евклид алгоритмын тормошҡа ашырыу


text:
Элеккеләрҙән ҡалған риүәйәттәр
Элеккеләрҙән ҡалған риүәйәттәр
Ғабдулла бин Ғаббастан ҡалған бер хәҙистә әйтелә: «Ҡиәмәт көнөндә ирендәре аҫылынып, тештәре ыржайып торған ҡарт бер ҡарсыҡ һүрәтенә индереп, донъяны мәхшәр майҙанына килтерҙәр.
— Эй, халыҡтар! Һеҙ быны таныйһығыҙмы? — тип фәрештәләр ауаз һалыр.
— Нәғүҙе билләһ — Аллаһ һаҡлаһын! — тиерҙәр кешеләр быны танымауҙары тураһында белдереп.
— Эй, бисаралар! Был — һеҙ һөйгән, һеҙ ололап туя алмаған донъя. Уға ҡарата ҡомһоҙлоҡ күрһәтеп, һеҙ фәҡир-меҫкендәрҙең күңелен күрмәнегеҙ, уларҙы бар тип тә белмәнегеҙ Шуға динегеҙҙе һаттығыҙ. Ә ул бына шундай сүрәттә, — тиелер һәм:
— Донъяны утҡа атығыҙ! — тип фарман бирелер. Шул саҡ донъя әйтер: «Эй, Раббым! Минең бит үҙемә эйәргән, мине менән бергә йөрөгән дуҫтарым да бар ине. Улар ҡайҙа? — тиер
— Донъя менән бергә уның дуҫтарын да утҡа атығыҙ! — фарман бирелер.
«Аллаһтың үҙ ҡолдарына ҡарата мәрхәмәт-шәфҡәте булараҡ бәндәләргә бирелгән байлыҡ-муллыҡ менән донъя рәхәтлектәре йылмайып-көлөп йәшәргә сәбәп булһа ла, — тигән Мәүләнә Джәләлетдин Руми, — уның алтын-көмөштәре ауыҙҙы томалап аҙашыуға алып барған ҡотҡо. Уйлай белгән кешегә сама сиктәрен белмәгән зиннәттәргә ҡарағанда хәйерселек менән фәҡирлек яҡшыраҡ. Байлыҡ ул йылмайып-көлөп кенә бәндәләр алдына ау ҡороп ҡуя ла, йомшаҡ ҡына итеп ҡатыға ултырта йәки түбәнлеккә төшөрә».
«Донъя тормошо ул Беҙҙең ихтыярыбыҙ менән күктән ишерелгән ямғыр һыуҙарына оҡшаш, — тип хикәйәт килтерә Ҡөръән. — Ерҙәге үҫемлектәр унан тереклек һәм көс ала ла, аҙаҡ шул һуттарҙың дымы ла ҡалмай елдә осоп китерлек хәлгә төшөп, ҡороп бөтә. Мал һәм балалар — донъя тормошоноң биҙәге. Әммә ул мәңгелек түгел, мәңге ҡаласаҡ нәмә — ғәмәлдәр. Раббың хозурында улар хәйерлерәк тә, сауаплыраҡ та». «Әл-Кәһеф», «Мәмерйә» сүрәһе, 45—46-сы аяттар
Ундай сауаптарға лайыҡ булыу өсөн иман да, тырышлыҡ та кәрәк.
Бай булыуға ҡаршы түгел дин, байлыҡ менән мауығып артыҡ та ҡомһоҙланып китеүҙе хупламай. Ауыл ерҙәрендә лә элек урамға сыҡһа, йәйәү йөрөгән кеше — йәйәүлегә, атлап барған — ултырып торғанға, атта барған атлап барғанға сәләм биреп кенә торған. Әле машина күбәйҙе: сәләм биреүсе лә юҡ, туҡтап тороусы ла.
«Тормош ул шундай ҡыҙыҡ бер нәмә: бөгөн көлөп йәшәргә мөмкинлек бирә, иртәгә илар көнгә төшөрә. Ә бит донъялағы михнәттәрҙең былай ҙа сиге юҡ. Алтын-көмөш ҡолона әйләнеп киткәндәр улар ҡорған ауға эләгеп, михнәттәрен тағы ла арттыра төшә, — тигән Хәрири атлы бер ғалим. — Ер йөҙөндә йәшәгән күпме кешеләр алтын-көмөш ялтырауына алданып аҙғынлыҡҡа, йәбер-золомға төшөп китмәне, әммә һуңғы сиктә барыбер донъя уларҙың үҙҙәренә арҡаһы менән боролдо һәм ҡаты итеп үс алды. Шуның өсөн донъя һине бәләләрҙән ҡотола алмаҫ хәлгә төшөрөп, пыран-заран килтермәһен тиһәң, мәғәнәһеҙгә әйләнмә, һаҡ бул. Шул ваҡытта ғына рухи көс, рухи хазина, рухи аҙыҡ таба алырһың».
«Үҙ ҡолдарын Аллаһ һәр ваҡыт күҙәтеп кенә тора, — тип яҙа Ғабдрахман бин Насир Әс-Сәғҙи, — һәр кем нимә өсөндөр яралтып бер ителгән, һәр кемгә Аллаһ үҙе маңлайына яҙып ҡуйылғанға барыу мөмкинлеге бирә. Әгәр ҙә кеше бәхетле, ғәҙел, тәҡүә йәки диндар булыу өсөн яралтылған булһа, Аллаһ уға донъя ләззәттәрен дә бирә, әхирәттә аласаҡ сауаптарынан да мәхрүм итмәй. Әгәр ҙә кеше хәҡиҡәтте аңламаҫ хәлгә төшөп, гонаһтарға бирелеү өсөн яраптылған икән, Аллаһ уға малы менән ҡәнәғәтлек табыу мөмкинлеге бирә, гонаһтар эшләп йөрөүгә лә ҡамасауламай. Әммә әхирәт өсөн өлөш ҡалдырмай».
Шуның өсөн дә иманлы бәндәләр һәр ваҡыт:
«Эй, Раббыбыҙ! Беҙ Һиңә инандыҡ, Һинең барлығың — хаҡ. Беҙҙең гонаһтарыбыҙҙы ярлыҡа һәм ут ғазаптарынан һакла!» — тип доға ҡылып ҡына тора. «Әлү Ғимран», «Ғимран ғаиләһе» сүрәһе, 16-сы сүрә
«Аллаһтан ҡурҡа белгәндәргә Ул төрлө хәлдәрҙән сығыу юлын да үҙе үк күрһәтеп тора. Көтмәгән-уйламаған ерҙән ҡотолоу юлын асып ризығын да бирер.
Әгәр ҙә кеше үҙенең бөтә эштәрен Аллаһуға тапшыра белһә, уның хәжәттәрең үтәү өсөн дә Аллаһ үҙе етә». «Талаҡ» сүрәһе, 2—3-сө аят
«Бер ваҡыт бер мәрхүмде,ерләүҙә ҡатнашып йөрөгәндә ҡулына кескәй генә таяҡ тотоп алған пәйғәмбәребеҙ, ғәләйһис-сәләм, беҙҙең эргәбеҙгә килде, — тип хәтерләр булған мөьминдәр әмире Ғәли хәҙрәт. — Башын түбән эйгән хәлдә ул ергә ултырҙы, беҙ уны уратып алдыҡ. Шул ваҡытта таяғы менән тупраҡты таратҡылап ул: «Һеҙҙең арағыҙҙа йә йәннәттәр йә йәһәннәмдә урын аласағы, яҙмыштың йә насар, йә яҡшы булыуы алдан уҡ билдәләнеп ҡуйылмаған бер кем дә юҡ»
«Эй, Аллаһ илсеһе! Улай булһа, тәҡдирҙә яҙылғанды көтөп, йәннәт өсөн тип тырышып йөрөүҙәрҙең мәғәнәһе ҡалмай түгелме? Маңлайына «бәхетле булыр» тип яҙылғандар — бәхетле, бәхетһеҙҙәр иҫәбенә индерелгәндәр — бәхетһеҙ буласаҡ», — тигәндәр сәхәбәләр.
— Юҡ, — тигән пәйғәмбәр, — бәхетлеләрҙең — бәхеткә, бәхетһеҙҙәрҙең — насарлыҡҡа барыу юлына Аллаһ үҙе еңеллек бирер.
Быға дәлил итеп ул Ҡөрьәндең: «Төрлө кешенең ғәмәлдәре лә төрлө-төрлө: әгәр ҙә берәү Аллаһ бойорғандарҙы үтәп, тәҡүәлеге менән башҡаларҙан айырылып торһа, Аллаһтан ҡурҡып, гонаһтарҙан һаҡланһа, Аллаһтың берлеген, Исламдың, Ҡөрьәндең һәм пәйғәмбәрҙең хаҡлығын таныһа, уны дәлилләп тә торһа, Беҙ уға хозурлыҡ урыны булған йәннәттәргә алып барыусы ғәмәлдәрҙе еңеләйтербеҙ», — тигән аятын уҡый.
Был хөкөмдәрҙе хәтерҙә генә тотоуҙың әһәмиәте бөгөн бигерәк тә мөһимдер. Сөнки үлем менән шаярыуҙар артыҡ та күбәйеп китте шикелле. Үлем тураһында уйланыуҙар бөтөнләй юҡ дәрәжәһендә.
Ҡөрьәндең беҙ: «Кешеләрҙең Беҙ береһен-береһе үлтерә башлағандары өсөн бәни Исрааил ҡәүеменә: «Әгәр ҙә берәү кеше үлтермәгән, ерҙә боҙоҡлоҡ таратып йөрөмәгән кешене үлтерһә, был уның бөтә кешеләрҙе үлтереүенә тиңләшер; әгәр ҙә берәү бер кешене үлемдән ҡотҡарып ҡалһа, был инде бөтә кешеләрҙе, кешелекте үлемдән ҡотҡарып ҡалған кеүек булыр», — тигән аяттарын оноттоҡ.
Был онотоуҙар үҙе лә — гонаһ.
Дин өйрәтә: «Аллаһы Тәғәлә беҙҙе төрлө-төрлө итеп яралтҡан, — ти. — Төрлө-төрлө булған хәлдә лә насарлыҡтар саманы үтеп китмәһен, Аллаһы Тәғәләнән оялығыҙ. Ризыҡтарығыҙҙы бүлеп биргән кеүек, Ул холҡоғоҙҙо ла бүлеп биргән».
Әгәр ҙә бәндә ниндәйҙер бер насарлыҡҡа барып юлыға икән, Аллаһы Тәғәлә ярҙамы менән уны бәндәләрҙән йәшерә лә белһен һәм тәүбә итһен. Насарлығын йәшерә лә белмәй, тәүбә лә итмәй йөрөгән кешегә Аллаһ шәриғәт буйынса язаһын да бирергә тейеш була.
«Аллаһ, — тигән пәйғәмбәр, ғәләйһис-сәләм, — бөтә нәмәлә яҡшы булғанды ярата».
Тормошҡа, ғүмергә ҡарата яҡшы була белгән кешегә ғүмер үҙе лә яҡшы.
«Үҙенең мәрхәмәт-шәфҡәтен Аллаһ йөҙ өлөшкә бүлеп, уның туҡһан туғыҙын үҙ хозурында ҡалдыра, бер өлөшөн генә ергә төшөрә.
Ергә төшөргән шул бер өлөш Аллаһ яралтып бар иткән бөтә булмыштарҙың бер-береһенә ҡарата мәрхәмәтле булыуы, хатта бер йылҡының тояҡтарын ҡолонона тейҙереүҙән ҡурҡып, аяҡтарын күтәреберәк китеүе өсөн дә етә», — тигән пәйғәмбәр.
Миһырбанлыҡ өлгөләре хәҙистәрҙә аҙ түгел.
«Бер ваҡыт Аллаһ илсеһе хозурына әсиргә алынғандарҙы килтерҙеләр, — тип хәтерләр булған Ғүмәр ибн Әл-Хаттаб. — Әсирлектә бала имеҙеүсе бер ҡатын да бар ине. Араларында сабый бала күргән һайын ул уны күкрәгенә алып, имеҙергә тырышып ҡына торҙо. Быны күреп ҡалған пәйғәмбәр шул саҡта: «Һеҙ нисек уйлайһығыҙ: был ҡатын үҙ балаһын утҡа ташлай аламы?» —тип һорап ҡуя. «Юҡ, быны ул бер ваҡытта ла эшләй алмаҫ»,— тинек. «Аллаһтың үҙ ҡолдарына ҡарата мәрхәмәте бына ошо ҡатындың сабыйҙарға булған мәрхәмәтенән дә олораҡ», — ти пәйғәмбәр.
Башҡортса дини календарь, 2011 йыл
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 28.07.2018 в 00:54, и размещена в категории тарих, риүәйәттәр, легендалар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
8 декабрь
8 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 342-се көнө (кәбисә йылында 343-сө). Йыл аҙағынаса 23 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Болгария — Студенттар көнө.
- Македония — Студенттар көнө.
- Румыния — Конституция көнө.
- Үзбәкстан — Конституция көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1861 — Румыния дәүләтенә нигеҙ һалына.
- 1991 — Беловежье килешеүе нигеҙендә БДБ (СНГ) ойошторола.
- 1992 — Рәсәй Федераль ҡаҙналығы ойошторола.
- 2004 — Көньяҡ Америка милләттәр союзы төҙөлә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Әхсән Баян (тулы исеме Әхсән Фәтхелбаян улы Баянов, 8.12.1927—7.05.2013), шағир, прозаик һәм драматург, Татарстан Республикаһының халыҡ шағиры (2004) һәм Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1999), Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Илеш районының Ашман ауылынан.
- Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы (8.12.1957) — яҙыусы, шағир, драматург һәм журналист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004), Мифтахетдин Аҡмулла, Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге әҙәби премиялар һәм Күгәрсен районының Зәйнәб Биишева исемендәге премияһы лауреаты.
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1815 — Адольф фон Менцель, немец рәссамы.
- 1844 — Эмиль Рено, беренсе мультипликацион фильм төшөрөүсе.
- 1861 — Жорж Мельес, француз режиссёры.
- 1957 — Сәрүәр Сурина, башҡорт яҙыусыһы һәм шағиры, драматург, журналист, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004), бер нисә әҙәби премия лауреаты.
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1864 — Джордж Буль, инглиз математигы.
- 1978 — Голда Меир, Израиль премьер-министры.
- 1980 — Джон Леннон, британ йырсыһы, «The Beatles» ҡатнашыусыһы.
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
- Подробности
- Просмотров: 458
ИНӘ ҠОРТ ҺӨТӨ, ашатыусы эшсе ҡорттарҙың өҫкө яңаҡ һәм йотҡолоҡ биҙҙәре секреты. Бер инә көбөнә бал ҡорттары 0,2—0,5 г И.ҡ.һ. һала. Химик составы бал ҡорттары туҡланған һеркәгә бәйле. И.ҡ.һ. ҡоро матдәһендә 10—58% аҡһым, 5—18% май, 5—15% углевод, минераль матдәләр, витаминдар һ.б. биологик актив матдәләр бар. Бал ҡорто ғаиләһенең бөтә зат балағорттары өсөн тәүге 3 тәүлектә аҙыҡ булып хеҙмәт итә, өлкән инә һәм инә балағорттары өсөн берҙән‑бер специфик аҙыҡ булып тора. И.ҡ.һ. м‑н туҡланыу эшсе ҡорттар һәм инә ҡорттоң морфологик айырмалыҡтарын, инә ҡорттоң үрсемлелеген билдәләй. Өлкән инә ҡорт эшсе ҡорттан 2 тапҡырға ауырыраҡ, тәүлегенә 2,5—3,0 мең йомортҡа һала. И.ҡ.һ. медицинала (апилак, витадон һ.б. эшләйҙәр), парфюмерия-косметика сәнәғәтендә ҡулланыла. Башҡортостанда И.ҡ.һ. майҙың 2‑се ярт. алып июнь аҙағына (төп бал йыйыу осороноң башы) тиклем әҙерләйҙәр, миҙгел эсендә бер ғаиләнән яҡынса 100 г алалар. И.ҡ.һ. составын өйрәнеү һәм уны алыу технологияһын эшләү б‑са тикшеренеүҙәр Аграр университетта, Умартасылыҡ һәм апитерапия үҙәгендә үткәрелә. Шулай уҡ ҡара: Умартасылыҡ.
Әҙәб.: Шакиров Д.Т. Пчеловодство. Уфа, 1993; Гиниятуллин М.Г., Ишемгулов А.М. Комплексное использование пчелиных семей. Уфа, 2001.
М.Ғ.Ғиниәтуллин, И.В.Шафиҡов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 331
“РӘСҮЛИӘ”, юғары мәҙрәсә. 1884 й. Троицк ҡ. 5‑се йәмиғмәсете эргәһендәҡаҙаҡ байы И.Алтынсарин аҡсаһына асыла. Инициаторы һәм нигеҙһалыусыһы — З.Х.Рәсүлев. Ырымбур мосолман диниә назараты ҡарамағында була, мосолман халҡыныңһәм Рәсүлевтең шәхси аҡсаһына тотола. Уҡытыу‑тәрбиә эшенәмөҙәрис м‑н мәсеттең имам‑хатибы етәкселек итә. Урта мәҙрәсәнеңөлкән һәм урта кластарын тамамлаған һәм ҡабул итеү имтихандарын уңышлы тапшырған ир балалар ҡабул ителгән. 20 б. башында уҡыу түләүле була башлай (йылына 8 һум). Уҡыу курсы — 11 йыл. 1893 й. башлап уҡыу процесы яңы уҡытыу ысулы б‑са алып барыла (ҡара: Йәдитселек). Уҡыу программаһына Ҡөрьән тәфсире һәм хәҙистәр өйрәнеү, төрки теле, ғәрәп теле, мосолман каллиграфияһы, ислам тарихы, дөйөм тарих, логика, этика, гигиена, геогр., химия, физика, зоология, пед. һ.б. инә. 1901 й. студенттар “Ғилми йәмғиәт” ойоштора. “Р.” м‑н Ш.Бабич, М.Бикмәтов (ҡара: Бикмәтовтар), Рәсүлев, Ғ.З.Рәсүлев һ.б. эшмәкәрлеге бәйле. Мәҙрәсәләбашҡорттар, татарҙар, ҡаҙаҡтар һ.б. төрки халыҡ вәкилдәре белем ала. 1913 й. 240 шәкерт уҡый, улар араһында М.Ғафури, Инан Әбделҡадир, Ғ.Иркәбаев, Я.Ғ.Йомаев, М.Сиражетдинов, М.С.Үтәбаев, М.Х.Халиҡов, М.М.Хәсәнов, Шәмиғол хәлфә, Ш.Әминев‑Тамъяни. 1919 й. ябыла. Мөҙәристәре: З.Рәсүлев (1884 й. алып), Ғ.З.Рәсүлев (1905 й. алып). Мәҙрәсә 1886 й. алып Алтынсариндың аҡсаһына төҙөлгән ағас бинала, 1905 й. — З.Рәсүлев һ.б. аҡсаһына һалынған 2 ҡатлы кирбес бинала урынлаша.
Әҙәб.: А б у б а к и р о в а М., Ш а м с у т д и н о в И., Х а с а н ж а н о в а Р. Историю оставить народу своему. Троицк, 2002.
Р.Н.Ғиззәтуллин
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина
“РӘСҮЛИӘ”, юғары мәҙрәсә. 1884 й. Троицк ҡ. 5‑се йәмиғмәсете эргәһендәҡаҙаҡ байы И.Алтынсарин аҡсаһына асыла. Инициаторы һәм нигеҙһалыусыһы — З.Х.Рәсүлев. Ырымбур мосолман диниә назараты ҡарамағында була, мосолман халҡыныңһәм Рәсүлевтең шәхси аҡсаһына тотола. Уҡытыу‑тәрбиә эшенәмөҙәрис м‑н мәсеттең имам‑хатибы етәкселек итә. Урта мәҙрәсәнеңөлкән һәм урта кластарын тамамлаған һәм ҡабул итеү имтихандарын уңышлы тапшырған ир балалар ҡабул ителгән. 20 б. башында уҡыу түләүле була башлай (йылына 8 һум). Уҡыу курсы — 11 йыл. 1893 й. башлап уҡыу процесы яңы уҡытыу ысулы б‑са алып барыла (ҡара: Йәдитселек). Уҡыу программаһына Ҡөрьән тәфсире һәм хәҙистәр өйрәнеү, төрки теле, ғәрәп теле, мосолман каллиграфияһы, ислам тарихы, дөйөм тарих, логика, этика, гигиена, геогр., химия, физика, зоология, пед. һ.б. инә. 1901 й. студенттар “Ғилми йәмғиәт” ойоштора. “Р.” м‑н Ш.Бабич, М.Бикмәтов (ҡара: Бикмәтовтар), Рәсүлев, Ғ.З.Рәсүлев һ.б. эшмәкәрлеге бәйле. Мәҙрәсәләбашҡорттар, татарҙар, ҡаҙаҡтар һ.б. төрки халыҡ вәкилдәре белем ала. 1913 й. 240 шәкерт уҡый, улар араһында М.Ғафури, Инан Әбделҡадир, Ғ.Иркәбаев, Я.Ғ.Йомаев, М.Сиражетдинов, М.С.Үтәбаев, М.Х.Халиҡов, М.М.Хәсәнов, Шәмиғол хәлфә, Ш.Әминев‑Тамъяни. 1919 й. ябыла. Мөҙәристәре: З.Рәсүлев (1884 й. алып), Ғ.З.Рәсүлев (1905 й. алып). Мәҙрәсә 1886 й. алып Алтынсариндың аҡсаһына төҙөлгән ағас бинала, 1905 й. — З.Рәсүлев һ.б. аҡсаһына һалынған 2 ҡатлы кирбес бинала урынлаша. Әҙәб.: А б у б а к и р о в а М., Ш а м с у т д и н о в И., Х а с а н ж а н о в а Р. Историю оставить народу своему. Троицк, 2002. Р.Н.Ғиззәтуллин Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Земфира Ғәлимова:
Минең атайым, данлыҡлы йырсы, башҡорт опера сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе Хәбир Ғәлимов.
Ул 1905 йылдың 5 февралендә Салауат районының Лағыр ауылында тыуған. Легендаларға ышанғанда, был ауыл милли батырыбыҙ Салауат Юлаевтың ғәскәре торған урында барлыҡҡа килгән. Олатайым мулла була. Ул да, өләсәйем дә йырларға ярата. “Йәйге кистә ауылымда гармун, скрипка, ҡумыҙ тауыштары, халыҡ йырҙары яңғырап торҙо”, - тип хәтерләр ине атайым. 15-17 йәштәрендә ул үҙе лә йырсы булараҡ танылыу ала. Йәш егетте төрлө йыйындарға һәм байрамдарға саҡыра башлайҙар.
1927 йылда атайым армияға китә. Өфө гарнизонында хеҙмәт итә. Һалдаттар төрлө конкурстарҙа ҡатнаша. Ижади ярыштарҙың береһендә композиторҙар Хәбибулла Ибраһимов һәм Ғәзиз Әлмөхәмәтов менән таныша. 1929 йылда атайым Башҡортостан радиоһында сығыш яһай. Был иһә уға тағы ла дәрт һәм ышаныс өҫтәй.
Рядовой Ғәлимов сәнғәт техникумының театр бүлегенә ғариза тапшыра. Уҡыу йорто етәкселәренең юллауы буйынса уны хәрби хеҙмәтенән ваҡытынан алда бушаталар. Техникумды тамамлағандан һуң атайым Башҡорт драма театрында хеҙмәт юлын башлай.
1932 йылда атайым Петр Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһының башҡорт студияһына уҡырға инә. Уны Ғәзиз Әлмөхәмәтов ойошторған була. Ул йылдарҙа опера театрының буласаҡ йондоҙҙары - Баныу Вәлиева, Зәйтүнә Иблаева, Ғабдрахман Хәбибуллин, Мәрйәм Ғабдрахманова ла Мәскәүҙә белем ала.
1938 йылдың 14 декабрендә Башҡортостанда опера һәм балет театры асыла. Атайым яңы театрҙа итальян композиторы Паизиеллоның “Тирмәнсе һылыуҡай” операһындағы төп герой – Барон партияһын башҡара. Тирмәнсе ҡыҙ партияһын Баныу Вәлиева йырлай.
Баныу Вәлиева иҫтәлектәренән
“Тирмәнсе һылыуҡай беҙҙең диплом эше. Мәскәүҙә беҙ уны башҡорт һәм рус телдәрендә әҙерләгән инек. Опера һәм балет театрын асыу тантанаһында уны башҡортса ҡуйҙыҡ. Спектакль шәп үтте. Бөтәһе лә йәш, матур. Тамашасыларҙың һорауы буйынса ике көндән операны русса башҡарҙыҡ. Советтар Союзындағы тәүге милли опера театрының асылыуы шулай булды.
Һаҡмар – беренсе милли операбыҙ. Мәсәлим Вәлиев яҙған әҫәрҙә Хәбир Ғәлимов Юлай партияһын башҡарҙы. Ҙур партия ине. Хәбир матур итеп йырлауҙан тыш, образды ла оҫта итеп тыуҙырҙы. Талантлы актер булды”.
“Салауат Юлаев” операһы мәшһүр композиторыбыҙ Заһир Исмәғилевтың диплом эше. Ул ижад ителгәндән һуң уҡ сәхнәлә ҡуйыла. 1955 йылда Мәскәүҙә уҙғарылған Бөтә Союз әһәмиәтендәге ҙур мәҙәни сарала – Башҡорт сәнғәте һәм әҙәбиәте декадаһында тәҡдим ителә. Атайым иһә операла төп ролде башҡара.
Мәскәүҙәге декаданан һуң атайым Башҡорт дәүләт филармонияһына күсте. Ул яңы ғына ойошторолған эстрада бригадаһына етәксе итеп билдәләнде. Ошо айҡанлы Опера һәм балет театры хакимиәте уның тураһында былай тип яҙғанын хәтерләйем:
“Хәбир Ғәлимов Мәскәү консерваторияһында уҡыған йылдарында уҡ үҙенең ҡабатланмаҫ тенор тауышы, үҙенсәлекле тембры, ҙур вокал диапазоны һәм халыҡ йырҙарын бөтә нескәлегендә тапшырыу һәләте менән меңәрләгән тамашасының һөйөүен һәм ихтирамын яуланы. Опера театры асылған көндән алып 17 йыл дауамында Хәбир латип улы Ғәлимов театрҙың беренсе теноры булды. Ул тыуҙырған образдар опера сәнғәтенең алтын фондына инде”.
Атайым дәрләнеп филармонияла эшләй башланы. Үҙе етәкләгән коллектив менән республиканың район һәм ҡалаларында, колхоз-совхоздарҙа сығыш яһаны. “Беҙ ат егеп йөрөнөк. Арбала ла, санала ла күп саҡырымдар үттек. Әммә халыҡты йырһыҙ ҡалдырманыҡ”, тип иҫләр ине атайым.
Нәфис һүҙ оҫтаһы, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Ямал Исхаҡова.
Танылған музыкант Миңләхмәт Ғәйнетдинов атайымды остазы тип һанай.
Башҡортостандың халыҡ артисы Ғәлиә Солтанова ла атайымдың хеҙмәттәше. Ул да күңелендә матур иҫтәлектәр һаҡлай.
Нуриман районының Байгилде ауылында йәшәгән Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Рәсәйҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы Ришат Исмәғилев атайымды иҫ киткес ябай, мөләйем кеше итеп хәтерләй. Ришат Сәлих улына 97 йәш. Хәбир Латип улы менән осрашыуыбыҙ кисә генә булған һымаҡ, ти ул.
Атайым тере сағында уҡ легендаға әйләнде. Замандаштары уны кумирыбыҙ тип йөрөттө. Бөтә Советтар Союзында дан тотто ул.
Заһир Исмәғилев ғаилә дуҫтарыбыҙҙың береһе. “Һеҙҙә ҡунаҡ ҡына булманыҡ, һеҙҙә йәшәнек, тип шаярта торғайны Заһир ағай.
Иртә. Күҙемде асам. Атайым моңлана. Бөтә донъя нурға күмелә. Ул өйҙә булһа, беҙгә рәхәт. Атайым фортепианола уйнай, йыр өйрәнә. Мин ул башҡарған йырҙарҙы отоп ала барам. Композитор әҫәрҙәрен дә, арияларҙы ла күңелемә һеңдерәм. Ете йәшемдә музыка мәктәбенә йөрөй башланым. Йыр-моңға һөйөү миңә әсә һөтө менән ингәндер. Шуға ла музыкант булыуыма аптырарға кәрәкмәйҙер. Өйөбөҙҙән бер ваҡытта ла кеше өҙөлмәне. Йырсылар, композиторҙар, артистар, ғалимдар һәм яҙыусылар беҙҙең ғаилә дуҫтары ине. Гастролдән ҡайтҡандан һуң атайым һәр ваҡыт үҙенең бригадаһын ҡунаҡҡа саҡыра торғайны.
Әсәйем уның тоғро дуҫы, кәңәшсеһе, ярҙамсыһы, шәхси сәркәтибе, администраторы. Танылған йырсы булып китеүендә уның да өлөшө ҙур.
Ғаиләбеҙҙең нисә кешенән торғанын да әйтә алмайым. Сөнки ағайым менән апайымдан башҡа беҙҙә һәр саҡ туғандарыбыҙ, ауылдаштар, райондаштар йәшәне. Татыу һәм дуҫ инек. Атайым менән әсәйем уларға асыҡ йөҙ күрһәтте, ярҙам ҡулы һуҙҙы.
Һоҡланғыс пар ине Ғәлиә һәм Хәбир Ғәлимовтар. Хоҙай Тәғәлә уларға оло бәхет - ғүмерлек мөхәббәт бүләк иткән. Саф һөйөүҙәре яҙмыш һынауҙарына ҡаршы торорға көс биргән.
Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәрим иҫтәлектәренән:
“Хәбир Ғәлимов. Уның моңло һәм әҙәпле тауышы минең күңелемә һеңде. Йырсының тауышы әҙәпле тинем. Минеңсә, һүҙҙең генә түгел, тауыштың да әҙәплеһе һәм әҙәпһеҙе була. Бөгөн йәнгә ят, әҙәпһеҙ тауыштар ғәжәп ишәйеп китте. Был инде илһамдың ниндәй ерлектән, ниндәй сығанаҡтан килеүенә бәйләнгән. Хәбир ағай илһамын халыҡ рухынан, уның бөйөк ижади ҡаҙаныштарынан алды.
Хәбир Ғәлимовҡа Ғәзиз Әлмөхәмәтов үҙе фатиха бирҙе һәм эстафета тапшырҙы. Был фатиха артабан Мәғәфүр Хисмәтуллинға һәм Радик Гәрәевҡа күсте. Ошо дүртәү йыр сәнғәтендә йылытыр һары ҡалайҙан ҡырҡып епкә теҙелгән замана йондоҙҙары түгел, ә күктең үҙендә яралып балҡыған ҡеүәтле яҡтыртҡыстар булды”.
Данлыҡлы генералыбыҙ Таһир Күсимов уны “йырҙар маршалы” тип йөрөткән. Ә Баязит Бикбай уны “Йырҙар Салауаты” тип атаған. Атайымдың ижадын күптәр батырҙар ғүмере менән сағыштырҙы. Килешергә була. Ябай ауыл малайы үҙ тырышлығы менән сәнғәттең иң бөйөк нөктәһенә күтәрелә алған. Төрлө илдәрҙә Башҡортостанды, башҡорт йырын танытҡан. Йыр сәнғәтенә тоғро ҡалған. Ҡаһарманлыҡ түгелме ни был? Әлбиттә, ҡаһарманлыҡ.
Милли батырыбыҙ Салауат Юлаевтың тыуған яғы минең атайымдың да кендек ҡаны тамған ер. Ошо тупраҡтан көс-ғәйрәт алған. Атайым бесән сапҡан, көтөү көткән, атта елдергән һәм киң сәхрәләрҙе яңғыратып, халыҡ йырын йырлаған. Салауат ере әле лә атайымдың моңон һаҡлай, исемен онотмай... Хәбир Ғәлимов музейы эшләй. “Оҙон көй” район конкурсы ойошторола.
Атайым юртаҡ ат кеүек ярһып, ҡанатланып, халҡы күңеленә иң ҡәҙерле бүләген - йөрәк түренән урғып сыҡҡан моңон еткерергә ашыҡты. Ижады башҡорт йыр сәнғәтенең гүзәл тарихы, ҡәҙерле ҡомартҡыһы булып оҙаҡ һаҡланыр.
Йырҙары яҡты хәтирәләр уятыр, тетрәндерер, уйландырыр, һоҡландырыр...


text:
«ТОРМОШОБОҘ БАЛАЛАРҘА ҠАБАТЛАНА»Үтә лә тыйнаҡ был ханым матбуғатта, радио-телевидениела сығыш яһарға, ғөмүмән, үҙе, ҡаҙаныштары хаҡында һөйләргә яратмай. Тыйнаҡлығы баҫалҡылыҡтан түгел, ғәжәйеп тәрән әҙәптән. Ләкин ул телмәр тота икән, ауыҙынан сыҡҡан һәр һүҙен алтынға бәрәбәр...
ҮҘЕБЕҘҘЕҢ ФИРҘӘҮЕС!Бөтә донъяға билдәле ғалимә, РФ-тың һәм БР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре, филология фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми етәксеһе Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы Хисамитдинованың ғүмере...
ЙӘШӘҮ КӨСӨ – МӨХӘББӘТТӘ!Февралдең сатлама һыуығында тыуғанғалыр, ул иҫ киткес йылы кеше. Һуғыштан һуң донъяға килгәнгәлер, ул ошо күңел сыуаҡлығын барыһына ла өләшергә, рух күтәрергә, йәшәүгә яратыу, үҙ ғүмереңә ихтирам менән бағырға бер өлгө, саҡырыу. Республикала ғына...
ЙӨРӘГЕНДӘ – МОҢ ДАРЪЯҺЫБилдәле музыка белгесе, филология фәндәре кандидаты, Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты доценты Гөлназ Галинаның яҙған хеҙмәттәре, иңенә алған йөгө уны көслө рухлы, бай йөкмәткеле, киң фекер йөрөтөүсе, алдынғы ҡарашлы ғалимә,...
ҺӘР КЕМ ЕРҘӘ ГӘҮҺӘР«Боронғо Өфө» тарихи-мәҙәни музей-ҡурсаулығы директоры Гәүһәр Батталованы йәмәғәтселек иң беренсе нәүбәттә тележурналист булараҡ белә. Яҙмышы уға «бишле» билдәһе ҡуйған ғүмеренең матур бер артылышына еткәндә, тетрәндерерлек, күңелдең иң нескә...
Йәйғорло яҙмышҠыҙсыҡ йәшеллеккә төрөнгән бәрхәттәй сәхрәлә рәхәтләнеп уйнаны ла, ауылды уратып аҡҡан тылсымлы һыулы шишмәгә төшөп, битен сайҙы. Балҡып торған күҙҙәренән сая ҡыҙыҡһыныу ҙа, тилбер хыял да, йәнде тетрәтер һағыш та, йәшәүгә ынтылыш та һүнмәҫ нур...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов веломарафонда ҡатнаштыФото: Олег Яровиков, Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов веломарафонда ҡатнашты
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов веломарафонда ҡатнаштыФото: Олег Яровиков, Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте
ӨФӨ, 2018 йыл, 28 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов йәкшәмбе, 27 майҙа, «1000 велосипедсы көнө» спорт фестивалендә ҡатнашты.
Сарала ҡатнашыусыларҙы сәләмләп, Рөстәм Хәмитов быйылдан майҙың һуңғы йәкшәмбеһе Рәсәй Велопарадтар көнө тип иғлан ителеүен билдәләне.
«Үҙебеҙҙең байрам барлыҡҡа килде. Ошо уңайҙан һеҙҙе ҡотлайым! Алда йәй һәм көҙ – велосипедсылар миҙгеле. Беҙ велосипедта йөрөрбөҙ, тәбиғәткә, бер-беребеҙгә шатланырбыҙ. Әлбиттә, көс-дәрт, яҡшы кәйеф алырбыҙ, һаулыҡты нығытырбыҙ. Бөгөн майҙанға килгәндәрҙең барыһы ла афарин! Беҙ күп, 10 мең самаһы, тиҙәр. Әлеге велопарадты һигеҙенсе йыл ойошторабыҙ. Йәнә бер тапҡыр байрам менән ҡотлайым, иң изге теләктәремде еткерәм. Алға!».
Рөстәм Хәмитов байрамда ҡатнашыусылар менән бергә Өфөнөң Ленин исемендәге майҙанынан алып Конгресс-холға тиклем 10 саҡрым ара үтте.
Фестиваль майҙансығында Башҡортостан башлығы велохәрәкәт әүҙемселәре менән аралашты һәм стендтағы ҡала велосипед инфраструктураһы торошо хаҡында мәғлүмәт менән танышты.
Журналистар менән әңгәмәлә республика башлығы арауыҡты бер ниндәй ауырлыҡһыҙ, бер сәғәт туғыҙ минут эсендә үтеүе тураһында һөйләне.
«Ошо йоланы дауам итеү бик яҡшы. Мин велоуҙышты ойоштороусылар менән велосипед темаларын тикшерҙем. Республикала велоюлдар төҙөү программаһын әҙерләү тураһында һөйләшеп килештек. Был теманы үҫтерергә кәрәк тип иҫәпләйем. Әлегә велоспорт менән шөғөлләнеү өсөн заманса инфраструктура, мөмкинлектәр етешмәй. Шуға күрә замандан артта ҡалырға ярамай. Яңы юлдар төҙөрбөҙ, — тине Рөстәм Хәмитов. — Майҙың һуңғы йәкшәмбеһендә республиканың барлыҡ ҡалаларында велопарадтар уҙғарырға кәрәк тип уйлайбыҙ. Бөгөнгө велоуҙышты ойоштороусылар менән киләһе йылға ҡалалар араһында бүлеү варианттарын тикшерәбеҙ. Үҙем дә икенсе ҡалаға барырға теләйем, бәлки, Стәрлетамаҡҡа, Салауатҡа, Нефтекамаға – ҡарарбыҙ. Был хәрәкәтте үҫтерергә кәрәк. Халыҡтың машинанан велосипедҡа күсеп ултырыуы бик ҡыҙыҡ һәм мөһим. Шуға ынтылабыҙ ҙа».
Марафон тамамланғас, Конгресс-холл янында ғаилә һәм балалар майҙансыҡтары, концерт зонаһы асылды, төрлө оҫталыҡ дәрестәре һәм конкурстар ойошторолдо. Фестиваль инициаторҙары ҡул эштәре, кейем-һалым һәм велосипед символикаһы төшөрөлгән сувенирҙар йәрминкәһе уҙғарҙы. Сара барышында балалар һәм ҡарттар йорттарына ярҙам итеү өсөн хәйриә акциялары үтте.
Белешмә. «1000 велосипедсы көнө» Өфөлә 2011 йылдан уҙғарыла. Ошо ваҡыт эсендә унда 50 меңдән ашыу кеше ҡатнашты. Фестивалдең төп маҡсаттары — әүҙем, сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалау, көндәлек транспорт төрө булараҡ велосипедты популярлаштырыу, шулай уҡ велотранспорт инфраструктураһын үҫтереү мәсьәләләренә йәмәғәтселектең иғтибарын йәлеп итеү.
2018 йылдан спорт байрамы Бөтә Рәсәй Велопарадтар көнө сиктәрендә уҙа.
http://www.bashinform.ru/news/1164785-glava-bashkirii-rustem-khamitov-prinyal-uchastie-v-velomarafone/


text:
- Подробности
- Просмотров: 401
ӨФӨ МӘКТӘП‑ИНТЕРНАТЫ. 1999 й. башланғыс осоусылар әҙерләгән Өфө мәктәп‑интернаты булараҡ асыла. 2008 й. М.Ғ.Гәрәев исеме бирелә. 7 класс тамамлаған малайҙар һәм 4 класс тамамлаған ҡыҙҙар ҡабул ителә. Профилле уҡытыу теория (аэродинамика, самолёттың авиация һәм радиоэлектрон ҡорамалдары, самолёт һәм двигатель конструкцияһы, навигация, эҙләү‑ҡотҡарыу хеҙмәте) һәм ғәмәли (авиация, парашют‑десант, строевой әҙерлек, гарнизон, ҡарауыл һәм эске хеҙмәт нигеҙҙәрен өйрәнеү, Ҡурған ҡ. осоу практикаһы һ.б.) йүнәлештәр б‑са алып барыла. Компьютер кластары, китапханаһы, тамаша һәм тренажёр залдары, музейы, мед. пункты, йоҡо бүлмәләре бар. Вокаль‑инструменталь ансамбль, тынлы оркестр, ҡул һуғышы, тхэквондо, шайбалы хоккей, ирекле көрәш секциялары һ.б. эшләй. Уҡыу йортон 600‑ҙән ашыу кеше тамамлаған (2013). Тамамлаусылар уҡыуын башлыса хәрби юғары уҡыу йорттарында, ш. иҫ. проф. Н.Е.Жуковский һәм Ю.А.Гагарин ис. Хәрби‑һауа акад. (Воронеж ҡ.), В.Ф.Маргелов ис. Рязань юғары һауа‑десант команда уч‑щеһында, Юридик институтта һ.б. дауам итә.
Ф.Р.Хажиева
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Ватандаш(Ватандаш (журнал) битенән йүнәлтелде)
[[Категория:Ҡалып:Национальные издания]]Ҡалып:Языковая категория для
Ватандаш — Башҡортостан Республикаһында сығарылған ижтимағи-сәйәси, фәнни-популяр һәм нәфис журнал. Журнал 1996 йылдан айына бер тапҡыр сыға. Мәҡәләләр башҡорт, урыҫ, инглиз телдәрендә баҫыла. Ойоштороусылар —
Журналда публицистика, крайҙы, тарихты өйрәнеү өсөн материалдар, республикала, Рәсәйҙә, донъялағы ижтимағи ваҡиғалар тураһында мәҡәләләр баҫыла.
Баш мөхәррирҙәрҮҙгәртергә
- 02.2017 — Рәшиҙә Мәһәҙиева[1]
- 09.2015 — 02.2017 — Азамат Юлдашбаев[2]
ҺылтанмаларҮҙгәртергә
ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә
- ↑ Өфөлә «Ватандаш» журналына баш мөхәррир тәғәйенләнде. , 2017, 9 февраль (Тикшерелгән 10 февраль 2017)
- ↑ Азамат Юлдашбаев «Башҡортостан» гәзитенең директоры итеп тәғәйенләнде — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы


text:
Башҡортостандың баш ҡалаһында Матбуғат балы: 2017 йылдың иң яҡшы журналистары иғлан ителдеФото: Галина Бахшиева
Башҡортостандың баш ҡалаһында Матбуғат балы: 2017 йылдың иң яҡшы журналистары иғлан ителде
Башҡортостандың баш ҡалаһында Матбуғат балы: 2017 йылдың иң яҡшы журналистары иғлан ителдеФото: Галина Бахшиева
ӨФӨ, 2017 йыл, 18 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Башҡортостандың баш ҡалаһында Матбуғат балында иң яҡшы журналистарҙы иғлан иттеләр. Яҡшы йолаға әүерелгән сарала 2017 йылға йомғаҡ яһалды. Унда федераль, республика һәм район киң мәғлүмәт саралары, корпоратив баҫма вәкилдәре, төбәк министрлыҡтары һәм ведомстволары, алдынғы предприятиелар һәм компаниялар матбуғат хеҙмәте хеҙмәткәрҙәре ҡатнашты. Быйыл Матбуғат балында ҡатнашыусыларҙы видеомөрәжәғәт аша Ҡытай, Чехия, Америка Ҡушма Штаттары һәм Санкт-Петербург киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре сәләмләне.
Төрлө тармаҡ буйынса лауреаттар билдәләнде, шулай уҡ «Йыл журналисы» исеменә лайыҡ булыусы иғлан ителде. «Туймазинский вестник» гәзитенән Алексей Шильников еңеүсе булды. Бөтә Рәсәй телерадиокомпанияһы «Башкортостан» («Рәсәй1-Башҡортостан» телеканалы) дәүләт телерадиокомпанияһының Мәғлүмәт тапшырыуҙары хеҙмәтенең махсус хәбәрсеһе Эльвира Ямшанова «Иҡтисад һәм финанстар» номинацияһында наградаға лайыҡ булды, «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәрсеһе Ғәлиә Нәбиева «Сәйәсәт һәм йәмғиәт» номинацияһында билдәләнде.
«Тамаша» журналының баш мөхәррире Сөләймән Латыпов «Мәҙәниәт һәм сәнғәт» номинацияһында бөтәһен дә уҙып китте. «Башҡортостан ҡыҙы» журналының бүлек мөхәррире Әлмира Кирәева – «Социаль яҡлау» номинацияһында, «Аргументы и факты» гәзите журналисы Айгөл Мусина «Мәғариф» номинацияһында еңеү яуланы.
«Уфимские ведомости» гәзитенең спорт журналисы Марат Лотфурахманов – «Спорт һәм сәләмәт йәшәү рәүеше» номинацияһында, «Вся Уфа» продюсер үҙәге» телеканалы хәбәрсеһе, продюсер Илья Боровских «Сәләмәтлек» номинацияһында иң яҡшыһы булды.
«Башҡортостан юлдаш телевидениеһы» телекомпанияһының төп яңылыҡтар тапшырыуы редакцияһы хәбәрсеһе Азат Ғәлиуллинға – «Экология» номинацияһында, «Сибайский рабочий» гәзите хәбәрсеһе Альбина Ишморатоваға «Сәнәғәт һәм инвестициялар» номинацияһында награда тапшырылды. «Кесе ватан» номинацияһында «Ашҡаҙар таңдары» гәзите хәбәрсеһе Гөлфиә Әхмәрова бүләкләнде.
Башҡортостан Һаулыҡ һаҡлау министрлығының матбуғат хеҙмәте иң яҡшы матбуғат хеҙмәте тип аталды, «Республика Башкортостан» гәзитенән Елена Шарованың сәхифәһе – социаль селтәрҙә иң яҡшы журналист сәхифәһе.
«Башҡортостан юлдаш телевидениеһы»ның «Бизнес-проба» проекты Башҡортостан Иҡтисади үҫеш министрлығының махсус номинацияһында билдәләнде.
«Туймазинский вестник» гәзите редакцияһы Экология йылын иң яҡшы яҡтыртҡан өсөн Рус география йәмғиәтенең махсус номинацияһында бүләкләнде.
http://www.bashinform.ru/news/1093665-bal-pressy-v-stolitse-bashkortostana-nazvany-luchshie-zhurnalisty-2017-goda/


text:
- Подробности
- Просмотров: 530
ЗЕМСТВО БАШҠАРМАҺЫ БИНАҺЫ, 19 б. тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы. Өфөлә урынлашҡан (Цюрупа урамы, 12). 19 б. уртаһында төҙөлгән (архитекторы билдәһеҙ). Г рәүешендәге ике ҡатлы йорт бер ҡатлы өйҙәр араһында айырылып торған. Архитектураһына классик традициялар йоғонтоһон кисергән эклектизм хас. Ике ҡыя киҫелешле мөйөшө тәҙрәле аттик, ыҡсым балкон һәм ҡыйығына флюгер ҡуйылған башняһы м‑н иғтибарҙы йәлеп итеп тора. Бейек цоколь ҡат һәм антресоль йортто ҙурыраҡ күрһәтә. Тәүҙә йорт айырым шәхескә ҡараған, һуңыраҡ ҡала дауаханаһы өсөн һатып алынған, 1896 й. Өфө губерна земствоһы башҡармаһы ҡарамағына тапшырылған (ҡара: Земство), тип фараз ителә. Бинала Беренсе донъя һуғышы йылдарында — Өфө губернаһының Халыҡ ун‑ттары йәмғиәте, 1919 й. алып Игенселек ХК урынлашҡан була; 1941 й. башлап “Уфимкабель” ААЙ урынлаша.
Әҙәб.: Семёнова С.Ю. Как строилась и жила губернская Уфа (конец XVI — начало XX вв.): очерки. Уфа, 2004.
Тәрж. Х.Х.Минһажетдинова