text:
- Подробности
- Просмотров: 213
УЛОЖЕННЫЙ КОМИССИЯ, Я ң ы У л о ж е н и е п р о е к т ы н т ө ҙ ө ү к о м и с с и я һ ы, Собор уложениеһы сыҡҡандан һуң ғәмәлгә ингән Рәсәй империяһы ҡанундарын кодификациялау өсөн 1767—69 йй. булған Юғары Сенат ҡарамағындағы учреждение. Императрица Екатерина II 1766 й. 14 дек. манифесы м‑н булдырыла. Дворяндар (ҡара: Дворянлыҡ), ҡала кешеләре, дәүләт крәҫтиәндәре, казактар, (ҡара: Казак ҡатламы), “күскенсе булмаған ситтән килгән халыҡ” һәм үҙәк хөкүмәт учреждениеларынан (Сенат, Синод, коллегиялар һ.б.) депутат һайлауҙары үткәргәндән һуң Мәскәүҙә 1767 й. 30 июлендә эш башлай; 1768 й. февр. алып С.‑Петербургта урынлаша. У.к. м‑н маршал (рәйес) А.И.Бибиков һәм ген.‑прокурор А.А.Вяземский етәкселек иткән. Дөйөм канцелярия, Ҙур йыйылыш (576 депутат) һәм айырым комиссияларҙан (5‑әр депутат) торған. Ырымбур губернаһынан У.к. башҡорттарҙан депутат булып Баҙарғол Юнаев һәм Туҡтамыш Ишбулатов, дворяндарҙан — С.И.Аничков һәм И.П.Толстов, ҡала кешеләренән — И.Л.Коченев, А.С.Куприянов, А.И.Мисайлов һәм А.М.Подьячев, дәүләт крәҫтиәндәре һәм типтәрҙәрҙән — И.Андреев, Ибрай Таһиров, Т.Иванов (ул үлгәндән һуң — Г.Давыдов), Мансур Ибраһимов, А.Е.Монаков, Мөхәмәткәрим Ибраһимов, А.Г.Стариков, К.Фёдоров һәм Яким Бекбовов, казактарҙан — И.К.Акутин, Ф.П.Белоносов, П.И.Бурцев, Я.Колпаков, Т.И.Падуров, В.Тамбовцев, И.Тамбовцев һәм П.С.Хопренинов, мишәр һәм хеҙмәтле татарҙарҙан — А.М.Дәүешев, Әбделйәлил Мәҡсүтов һәм Әлмөхәмәт Ибраһимов, отставкалағы һалдат һәм однодворецтарҙан — И.Акрынов, И.Ахтемиров һәм И.М.Кузнецов (ул үлгәндән һуң — Д.Ф.Докшин), сауҙагәр татарҙарҙан — Мансур Булатаев, Минзәлә ҡәлғәһенең Смоленск шляхтичтарынан (ҡара: Полоцк һәм Смоленск шляхтаһы) — Е.К.Тихановский, суҡындырылған ҡалмыҡтарҙан И.Н.Дербетев (ул үлгәндән һуң — П.И.Крашенинников) һайланған. Заводҡа беркетелгән крәҫтиәндәрҙең мәнфәғәтен Ҡазан губернаһынан депутаттар П.Андреев һәм К.П.Якунин яҡлаған. Ҡайһы бер депутаттар Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75) ваҡытында баш күтәреүселәр хәрәкәттәрендә ҡатнашҡан (һөҙөмтәлә улар депутатлыҡ дәрәжәһенән мәхрүм ителгән). Ырымбур губ. депутаттарына Өфө һәм Ырымбур дворяндарынан — биләмәләрҙе киңәйтеү, ер милкенә монополияны нығытыу; башҡорттарҙан соц.‑иҡт. һәм сәйәси өҫтөнлөктәрҙе, үҙидараны һаҡлау кеүек мәсьәләләр күтәрелгән наказдар төҙөлгән. Өфө һәм Ырымбур сауҙагәрҙәре депутаттары Сәйет биҫтәһе татарҙарына һәм Ҡазан губ. урыҫ булмаған сауҙагәрҙәренә Ырымбур губ. һатыу итеүҙе тыйыу, сауҙагәрҙәргә сауҙа һәм сәнәғәт эшмәкәрлегенә айырым хоҡуҡтар биреү т‑да тәҡдимдәр еткерә. Дәүләт крәҫтиәндәре наказдарында ер етмәү, йөкләмәләр, ҙур һалымдар арҡаһында килеп тыуған ауыр иҡт. хәл сағылыш тапҡан; типтәрҙәр м‑н бобылдәр ҡәлғәләр төҙөү һәм тоҙ ташыу йөкләмәләре артыуға зарланған; төбәктең хеҙмәтле халҡы (башҡорт, мишәр, татарҙар һ.б.) сик һаҡлау шарттарын яҡшыртыу, ш. уҡ эш хаҡын казактарҙыҡы м‑н бер тигеҙ итеү, аҙыҡ‑түлек, дары һәм фураж м‑н тәьмин итеү, ҡаҙаҡтарҙан ат һатып алыуҙы рөхсәт итеү талаптарын ҡуйған. Башҡорттар һәм төбәктә йәшәгән урыҫ булмаған башҡа халыҡ наказдарҙа көсләп христианлаштырыуҙы, мәсет һәм мосолман руханиҙары эшмәкәрлеген күҙәтеүҙе туҡтатыу, старшина һәм старосталарҙың вәкәләттәрен киңәйтеү, третей судын һаҡлау зарурлығы т‑да фекерҙәрен белдерә. Тимерлек эшен үҫтереүҙе, тирмән төҙөүҙе сикләү һәм тыйыу сәйәсәте һ.б. башҡорт, татар һәм мишәр халҡында ризаһыҙлыҡ тыуҙырған. У.к. 204 ултырышында бер ҡарар ҙа ҡабул ителмәгән. У.к. ҡатламдар араһындағы ҡапма‑ҡаршылыҡ һәм киҫкен мәсьәләләр ҡуйыу хөкүмәткә оҡшамаған. Төркиә м‑н һуғыш башланыуҙы файҙаланып, Екатерина II 1769 й. ғин. Комиссияның Ҙур йыйылышын тарата.
Әҙәб.: Т а ш к и н С.Ф. Инородцы Приволжско‑Приуральского края и Сибири по материалам Екатерининской законодательной комиссии. Казань, 1922; К у л б а х т и н И.Н., К у л б а х т и н Н.М. Наказы народов Башкортостана в Уложенную комиссию 1767—1768 гг. Уфа, 2005.
И.М.Васильев
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 305
НЕСКӘГӨЛ (Eritrichium), күгәрсен күҙе һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 30 төрө билдәле, Евразияның уртаса һәм субарктик бүлкәттәрендә һәм Төньяҡ Американың көнбайыш өлөшөндә таралған. Башҡортостанда урал Н. үҫә. Мендәр формаһындағы күп йыллыҡ үлән, бейеклеге 3—7 см. Һабағы өҫкә ҡараған һырылып торған ҡуйы ҡаты төк м‑н ҡапланған. Тамыр яны япраҡтары ланцет формаһында, оҙонлоғо 0,5—1,5 см, розеткаға йыйылған, һабаҡтағылары — ҡыяҡ, ситтәре төклө, сиратлы. Сәскәһе ваҡ, зәңгәр төҫтә, һирәк суҡта. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — сәнскеле ваҡ сәтләүек, июль—авг. өлгөрә. Нәрәле һыртының ташлы тау далаларында осрай. Эндемик, БР‑ҙың һәм РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китаптарына индерелгән.
А.Р.Ишбирҙин
Тәрж. Г.А.Миһранова

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 281
РУБРУК Виллем (1215 й. һәм 1220 й. араһы — 1293), фламанд сәйәхәтсеһе, монах. 1253—55 йй. Монголдар империяһына Мүнке ханға француз короле Людовик IX тарафынан ебәрелгән дипломатик миссияны етәкләй. Р. маршруты Фәләстандан Урта Азияға Константинополь, Ҡырым, Волга й. түбәнге ағымы һәм Урал буйы далалары, хәҙ. Урта Азия һәм Көньяҡ Себер терр‑яһы аша үткән. “Көнсығыш илдәргә сәйәхәт” (“Путешествие в восточные страны”) китабы авторы. Унда Р. тарих, этнография һәм география б‑са материалдар бирә; “паскатир” исеме м‑н башҡорттарҙы телгә ала, Башҡортостанды Бөйөк Венгрияға тиңләй. Көнбайыш Европа сәйәхәтселәренән беренсе булып башҡорттар төйәк иткән биләмәләрҙе дөрөҫ һүрәтләй, атап әйткәндә, көнбайышта ул Волга буйы Болғары м‑н сиктәш тип билдәләй. Р., Плано Карпини, Юлиан һ.б. мәғлүмәттәре башҡорттарҙың килеп сығышының фин-уғыр теорияһына нигеҙ һала.
В.А.Иванов
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
Шишмә районы
Шишмә районы (рус. Чишминский район) – Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль район. Административ үҙәге – Шишмә эшселәр ҡасабаһы. Районда 32321 кеше йәшәй.
Йөкмәткеһе
Билдәле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дәүләт, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бикбулатов Мәхмүт Мөхәммәт улы (7.08.1948), дәүләт, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1999—2014 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Орджоникидзе районы хакимиәте башлығы. 1999—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр Палатаһы депутаты. Башҡортостандың Мотофедерацияһы президенты. II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы менән бүләкләнгән, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, Салауат Юлаев ордены кавалеры, Орджоникидзе районының почётлы гражданы. Сафар ауылынан[1].
- Ғайсин Хәлит Ғәлиәхмәт улы — Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған уҡытыусыһы, СССР-ҙың мәғариф отличнигы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән, Хеҙмәт һәм Бөйөк Ватан һуғышы ветераны.
- Ғәлиәкбәров Ғәйниәт Ғәлимулла улы (24.07.1917) — дәүләт һәм партия эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1962-1970 йылдарҙа Шишмә район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1970-1978 йылдарҙа КПСС-тың Шишмә район комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының 7-9 саҡырылыш (1967-1980) Юғары Советы депутаты. II дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. Шишмә районының Почётлы гражданы (2010). Сығышы менән хәҙерге Благовар районының Яңы Һынташ ауылынан.[2].
- Кирәев Арыҫланбәк Иҙиәт улы (26.09.1908—14.06.1952), ауыл хужалығы алдынғыһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1934—1952 йылдарҙа Ленин исемендәге колхоз комбайнсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1951). Түбәнге Тирмә ауылынан[3].
- Саҙретдинов Абрар Мәсәлим улы (4.04.1933), дәүләт, йәмәғәт һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим. Иҡтисад фәндәре кандидаты, Рәсәй Федерацияһының Ауыл хужалығы фәндәре академияһы академигы. Башҡорт АССР-ының VII, VIII һәм X саҡырылыш Юғары Советы, РСФСР-ҙың XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966, 1971, 1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1976) ордендары кавалеры. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Мәсетле районының почётлы гражданы (2005).
Хәрби хеҙмәткәрҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Байбурин Фәүзи Зәки улы (24.01.1943), хәрби хеҙмәткәр, отставкалағы I ранг капитаны. Ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1990)[4].
Ғалимдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ғайсина Рәйдә Мирғәле ҡыҙы (2.03.1938), ғалим-урыҫ теле белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. Филология фәндәре докторы (1984), профессор (1984). 1996—2011 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының хәҙерге урыҫ тел ғилеме кафедраһы мөдире. 1987—1996 йылдарҙа Башҡортостандың Ҡатын-ҡыҙҙар союзы рәйесе. Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2010), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987), Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001). Шишмә эшселәр ҡасабаһынан[5].
- Дәүләтов Әхмәт Сәғәҙәтгәрәй улы (10.08.1898—8.08.1974), ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, 1952—1970 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтының дөйөм хирургия кафедраһы мөдире. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 1942 йылдан 16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының медик-санитария эскадронының хирургия взводы командиры. Медицина фәндәре докторы (1965), профессор (1965). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967), РСФСР‑ҙың (1958) һәм БАССР‑ҙың (1943) атҡаҙанған табибы. 1‑се (1945) һәм 2‑се (1944) дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1970), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) ордендары кавалеры. Яңауыл ауылынан[6].
- Куликов Геннадий Григорьевич (9.08.1948), ғалим-инженер‑механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1991), профессор. (1991). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1992). Горный ауылынан[7].
Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Артистар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Бикбулатова Зәйтүнә Ислам ҡыҙы
- Уразмәтов Әхәт Сәлих улы
- Бикташева Тәлиғә Миңлевәли ҡыҙы
- Нафиҡова Асия Закуан ҡыҙы
Композиторҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йырсылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шағирҙар һәм яҙыусылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Кәримов Мостафа Сафа улы
- Байбурин Ғабдулла Ғиндулла улы
- Ғәлиев Ғабдрахман Ғәли улы
- Исмәғилев Сәйет Әхмәт улы
- Сәйфи Ҡудаш
- Хисмәтуллина Миңнегөл Хәбибйән ҡыҙы
Журналистар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Спортсылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дин эшмәкәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Справочный портал Кто есть кто в РБ → Карточка персоны: Бикбулатов Махмут Мухамметович (рус.) (Тикшерелгән 6 август 2018)
- ↑ Благоварская земля: годы и люди. — Уфа: Восточная печать, 2005. — 352 с. (рус.) (Тикшерелгән 21 июль 2017)
- ↑ Башҡорт энциклопедияһы — Кирәев Арыҫланбәк Иҙиәт улы (Тикшерелгән 22 сентябрь 2018)
- ↑ Башҡорт энциклопедияһы — Байбурин Фәүзи Зәки улы (Тикшерелгән 21 ғинуар 2018)
- ↑ Башҡорт энциклопедияһы — Ғайсина Рәйдә Мирғәле ҡыҙы (Тикшерелгән 1 март 2018)
- ↑ Башҡорт энциклопедияһы — Дәүләтов Әхмәт Сәғәҙәтгәрәй улы (Тикшерелгән 16 август 2018)
- ↑ Башҡорт энциклопедияһы — Куликов Геннадий Григорьевич (Тикшерелгән 7 август 2018)


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 20.11.2017
Йондоҙнамә (20-26 ноябрь)
Махсус бит // 20-11-2017, 11:20
Рабиғел әүүәл айында намаҙ ваҡыты
Новости / Иман // 20-11-2017, 11:09
Сәлимә ӘХМӘРОВА.
Конкурстар / Йәшлек гүзәле // 20-11-2017, 10:48
Үҫәргән һылыуымын, йәмле Ейәнсура районында тыуып үҫтем. Әлеге ваҡытта Күмертау ҡалаһының 3-сө башҡорт республика гимназия-интернатының 11-се класында белем алам.
Бәләкәй саҡтан йыр-бейеүгә ғашиҡмын. Гимназиябыҙҙың "Аҡсарлаҡ" бейеү ансамблендә сығыш яһайым.
Кешенең ҡиәфәте генә түгел, ә эске донъяһы ла матур булырға тейеш. Шуға күрә бөтә яҡлап үҫешергә тырышам. Китап уҡыу, фотоға төшөрөү, ҡул эштәре менән булышыу, аш-һыу бешереү яратҡан шөғөлдәремә әүерелде. "Көйөргәҙе һылыуҡайы – 2016" район гүзәллек конкурсында 1-се урын яулау мине ҡанатландырҙы, яңы мөмкинлектәр асты.
Киләсәккә хыялым – матур ғаилә ҡороу....
Бәләкәй саҡтан йыр-бейеүгә ғашиҡмын. Гимназиябыҙҙың "Аҡсарлаҡ" бейеү ансамблендә сығыш яһайым.
Кешенең ҡиәфәте генә түгел, ә эске донъяһы ла матур булырға тейеш. Шуға күрә бөтә яҡлап үҫешергә тырышам. Китап уҡыу, фотоға төшөрөү, ҡул эштәре менән булышыу, аш-һыу бешереү яратҡан шөғөлдәремә әүерелде. "Көйөргәҙе һылыуҡайы – 2016" район гүзәллек конкурсында 1-се урын яулау мине ҡанатландырҙы, яңы мөмкинлектәр асты.
Киләсәккә хыялым – матур ғаилә ҡороу....
«Йәшлек»ле лә, бүләкле лә булдылар
Яңылыҡтар таҫмаһы // 20-11-2017, 10:20
«Аҙна һайын – бүләк!» конкурсында был аҙнаның еңеүселәре – Ауырғазы районының Үтәймулла ауылынан Вазифа Ғәлиуллина менән Баймаҡ районының Мерәҫ ауылынан Рәшит Хәсәнов. Улар графин һәм стакандар йыйылмаһы һәм салат һауыттары менән бүләкләнә.
Еңеүселәргә призды алыу өсөн паспорт, СНИЛС, ИНН күсермәләре кәрәк. Үҙегеҙ килеп ала алмаған осраҡта, редакцияға балаларығыҙҙы йәки таныштарығыҙҙы ебәрергә мөмкин.
Бәйге декабрь аҙағына тиклем дауам итә. Гәзиткә яҙылыу тураһындағы квитанцияларығыҙҙың күсермәһен тиҙерәк ебәрергә ашығығыҙ. Ә инде «Республика Башкортостан» дәүләт унитар предприятиеһы уйнатҡан ҡиммәтле бүләктәргә лә эйә булғығыҙ килһә, «Йәшлек» менән район гәзитенә яҙылған квитанцияғыҙҙың да күсермәһен редакцияға ебәрергә онотмағыҙ....
Еңеүселәргә призды алыу өсөн паспорт, СНИЛС, ИНН күсермәләре кәрәк. Үҙегеҙ килеп ала алмаған осраҡта, редакцияға балаларығыҙҙы йәки таныштарығыҙҙы ебәрергә мөмкин.
Бәйге декабрь аҙағына тиклем дауам итә. Гәзиткә яҙылыу тураһындағы квитанцияларығыҙҙың күсермәһен тиҙерәк ебәрергә ашығығыҙ. Ә инде «Республика Башкортостан» дәүләт унитар предприятиеһы уйнатҡан ҡиммәтле бүләктәргә лә эйә булғығыҙ килһә, «Йәшлек» менән район гәзитенә яҙылған квитанцияғыҙҙың да күсермәһен редакцияға ебәрергә онотмағыҙ....
[/aviable]


text:
Һеҙ һүрәттә «Йәншишмә»нең йәш хәбәрсеһе, Байназар мәктәбенең VIII синыфын тамамлаған Зилиә Буранбаеваны күрәһегеҙ. Тәбиғәт ҡосағында фотоға төшкән был ҡыҙ тирә-яҡ донъяны күҙәтергә, тәбиғәттең серҙәрен өйрәнергә, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһын тикшерергә әүәҫ. «Башҡорт дәүләт ҡурсаулығының Башарт тауындағы тау далаларының үҫемлектәр составын өйрәнеү» тигән тема буйынса эҙләнеү эше алып барып, быйыл география фәненән республика конкурсында бик уңышлы сығыш яһаны. Шулай уҡ ошо тема менән Өфөлә үткән Вернадский исемендәге фәнни-ғәмәли конференцияла сығыш яһап, номинант исемен алыуға ла иреште. Әйткәндәй, Зилиә башланғыс синыфтарҙан уҡ төрлө конкурс-олимпиадаларҙа ҡатнашып килә.
– Уҡытыусым Фәнил Ғаяз улы Мөхәмәтйәнов менән йыл да «Парктар маршы» конкурсында ҡатнашып торабыҙ, экологик слеттарға ла йөрөйбөҙ. Йылдың ниндәй миҙгеле булыуға ҡарамаҫтан, Башҡорт дәүләт ҡурсаулығына экскурсияларға алып бара. Үҙенең тәбиғәтте яратыуын беҙгә, уҡыусыларына ла, күсерҙе, – ти ул.
Буш ваҡытын да әрәм-шәрәм итергә яратмай, файҙалы итеп үткәрергә тырыша Зилиә. Күберәк ғаилә, туғандары янында ял итергә, улар менән төрлө сәйәхәттәргә йөрөүҙе көтөп ала.
Ваҡытлы матбуғаттан да бер ҡасан да айырылмай. Өйҙәренә «Йәншишмә», «Йәшлек» гәзиттәре, «Аманат» журналы килә. Республиканың башҡа баҫмаларын интернет селтәренән дә уҡый. Райондың «Таң» гәзите менән дә дуҫ.
Йәйге каникулы ла күңелле генә үтә Зилиәнең. Июнь айында «Йондоҙсоҡ» командаһы менән район туристик слётында ҡатнашып, еңеүсе булғандар. «Йәйләү» лагерында ла ял итеп, ундағы иҫтәлекле, күңелле ваҡыттарҙы һаман онота алмай. Яңы дуҫтар ҙа тапҡан, туйғансы һыу ингән, төрлө-төрлө мауыҡтырғыс уйындар ҙа уйнағандар. Был көндәр иң бәхетле минуттарым булды, улар хәтеремдә оҙаҡ ҡына һаҡланыр әле, ти ул.
Зәлиә АЛТЫНБАЕВА.
Бөрйән районы, Байназар мәктәбе.


text:
- Подробности
- Просмотров: 433
ҒИЛМЕТДИНОВ Әмир Тимерйән улы (3.8.1955, БАССР‑ҙың Кушнаренко р‑ны Иҫке Мортаза а.), инженер‑технолог. Техник ф. д‑ры (1998). ӨНИ‑не тамамлағандан һуң (1977) шунда уҡ эшләй (2005 й. тиклем Стәрлетамаҡ филиалында). Фәнни хеҙмәттәре оксигенаттарҙы тикшереүгә һәм уларҙы файҙаланып альтернатив мотор яғыулыҡтары уйлап табыуға, эске яныулы двигателдәрҙең энергетик‑экологик характеристикаларын өйрәнеүгә арналған. Оксигенаттар нигеҙендә Ғ. юғары экологик характеристикалы бензиндар өсөн детонацияға ҡаршы юғары эффектлы өҫтәмәләр уйлап таба. 170‑тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 7 уйлап табыу авторы.
Х е ҙ м.: Перспективы и проблемы альтернативных моторных топлив. Уфа, 1998 (авторҙ.).
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Ҡыш бабай килде выжлап, Урман-ҡырҙар буйлап…
29 декабря 2012 йыл | Урындағы үҙидара
Бәрәкәтле, ырыҫлы йыл булһын!
29 декабря 2012 йыл | Урындағы үҙидара
Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?
29 декабря 2012 йыл | Сәйәсәт
* Ошо көндәрҙә ра-йон үҙәгенең Дауахана тыҡрығы урамында "Пятерочка” универсамы асылды.
* 26 декабрҙә Ташлы ауылында өйҙәргә газ ебәрелде.
Рөстәм Хәмитов Стәрлетамаҡ спирт-араҡы комбинатын техник яҡтан ҡайтанан йыһазландырыуға баһа бирҙе
29 декабря 2012 йыл | Сәйәсәт
Йома, 28 декабрҙә, Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Стәрлетамаҡҡа эш сәфәре барышына урындағы спирт-араҡы заводында булды. «Башспирт» асыҡ акционерҙар йәмғиәте филиалы булған заводта быйыл ҙур яңыртыу эштәре үткәрелгән.
Республика Прездентына бында иген ҡабул итеү, уны һаҡлау һәм эшкәртеү буйынса автоматлаштырылған комплекс төҙөлөүе хаҡында һөйләнеләр. Рөстәм Хәмитов иген эшкәртеү күләмдәре менән ҡыҙыҡһынды. «Башспирт» асыҡ акционерҙар йәмғиәте етәксеһе Николай Князев һүҙҙәренсә, яңыртыу эштәре үткәрелгәндән һуң предприятие тәүлегенә 180 тоннаға тиклем иген эшкәртә. Һатып алыу хаҡына килгәндә, бер тонна иген комбинатҡа 6800 һумға төшә.


text:
Әкиәт «Арпа батыр»
Әкиәт «Арпа батыр»
Борон-борон заманда бер әбей йәшәгән. Уның бер генә балаһы ла булмаған. Бер көндө әбей бер бөртөк арпа табып алып ашай. Күп тә тормай, уның бер улы тыуа. Әбей балаһына Арпа тип исем ҡуша. Кешеләр әбейҙән:
— Был баланы ҡайһылай таптың? — тип һорайҙар.
— Бер бөртөк арпа ашағайным, шунан яралды,— ти әбей.
Арпа бик батыр булып үҫеп етә. Үҙенә суйындан мең ботлоҡ суҡмар ҡойорға ҡуша. Кәртә-ҡаралтыһына берәй кешенең малы килеп инһә, бер һуғыуҙан үлтерә лә ашай ҙа ҡуя икән был. Кешеләр быны күрә алмай башлайҙар. Бер көндө Арпа батыр әсәһенә әйтә:
— Хуш, һау бул, мин сығып китәм. Кешеләр мине күрә алмайҙар,— ти.
Егет сығып киткән. Бара торғас, туғыҙ ҡолас йыуанлығындасы бер ағас күргән. Ағастың башы кәкре икән, шул кәкрелә өй дәүмәлендәге бер ҡош ултыра икән. Был ҡоштар батшаһы Сәмреғош икән. Арпа батыр суҡмарын ҡошҡа бәрә — суҡмар теймәй, ҡош осоп китә. Арпа батыр ары китә. Бара торғас, бер кеше күрә. Ул тауҙы тауға һуғып йөрөй, ти. Арпа батыр килә лә һаулыҡ һораша:
— Һауғынаһыңмы, Тау батыр! — ти.
— Үҙең иҫән генә йөрөйһөңмө, Арпа батыр? — ти тегенеһе.
Былар хәҙер икәүләшеп китәләр. Бара торғас, бер кешегә тап булалар. Был кеше бер күлдең һыуын уртлап ала ла икенсеһенә алып барып ҡоя, ти.
— Әссәләмәғәләйкүм, егет!
— Вәғәләйкүмәссәләм! — ти тегенеһе.
— Һауғынаһыңмы, Һыу батыр? — ти Арпа батыр.
— Үҙең һау ғына йөрөйһөңмө, Арпа батыр? — ти Һыу батыр.
Шунан былар ары өсәүләп китәләр. Бара торғас, бер туғайға килеп сығалар. Туғай уртаһында бер өй ултыра, өй тирәләй иҫәпһеҙ-һанһыҙ йылҡы малы йөрөй, ти. Батырҙар ошо өйҙә йәшәй башлайҙар. Бер көндө быларға үҙе бер ҡарыш, һаҡалы мең ҡарыш иргәйел килә лә:
— Алыш бармы, көрәш бармы? — ти.
— Алыш атаң башына, көрәш бар,— ти Арпа батыр. Шунан Һыу батырға әйтә:
— Иң элек һин көрәшеп ҡара,— ти.
Һыу батыр көрәшә башлай — еңелә.
— Хәҙер һин көрәшеп ҡара,— ти Арпа батыр Тау батырға. Тау батыр ҙа еңелә. Иң аҙаҡтан Арпа батыр үҙе көрәшергә тотона. Ҡартты һеңкелдәткәнсе ергә күтәреп һуға ла һаҡалынан бер уҫаҡҡа аҫып ҡуя. Батырҙар йоҡларға яталар. Иртән торһалар, ҡарт юҡ: һаҡалын өҙөп ҡасҡан. Ҡарттың һаҡалын сисеп алалар ҙа ҡан эҙе менән тегене ҡыуа сығалар.
Ҡарт бер ҙур ташҡа еткән дә таш аҫтына төшөп киткән. Шул таш аҫтындағы өңгә килеп еткәс, Арпа батыр:
— Йә, берегеҙ Төшөгөҙ! — ти.
Тау батырҙың да, Һыу батырҙың да төшкөһө килмәй. Иптәштәре төшмәгәс, Арпа батыр теге ҡарттың һаҡалынан арҡан ишкән дә таш ҡыуышынан үҙе төшөп киткән. Таш аҫтына төшөп, әҙерәк бара бирһә, бер өйгә тап була. Өйгә инһә, өс ҡыҙ ултыра.
— Һин ҡайҙан, егет? — тип һорайҙар ҡыҙҙар.
— Мин — мулла, ауырыуҙарҙы өшкөрөп терелтәм,— ти егет.
— Беҙҙең атайыбыҙ ауырып ҡайтты. Ул яҡты донъяға сыҡҡайны,— тиҙәр ҡыҙҙар.
— Өҫөгөҙ ҙә миңә ҡатын булһағыҙ, өшкөрөп ҡарайым,— ти Арпа батыр.
— Булырбыҙ, булырбыҙ, атайыбыҙҙы ғына терелт,— тиҙәр тегеләр.
Шунан Арпа батыр ҡарттың янына инә лә башын өҙә саба ла ҡуя. Сыға ла ҡыҙҙарға әйтә:
— Атайығыҙ терелде. Әйҙәгеҙ, хәҙер ер өҫтөнә, яҡты донъяға сығайыҡ,— ти.
Ҡыҙҙар риза булалар. Арпа батыр ер өҫтөнә үҙе төшкән арҡанға тағып, иң элек оло ҡыҙҙы, шунан уртансы ҡыҙҙы, шунан кесе ҡыҙҙы сығара. Иң аҙаҡтан үҙе күтәрелә башлай. Бының сығып килгәнен күреп ҡалалар ҙа иптәштәре арҡанды ҡырҡалар ҙа ҡуялар. Арпа батыр ер аҫтына барып төшә. Илап та, һыҡтап та ала.
Шунан тора ла китә. Бара биргәс, бер ҙур йылға буйына килеп сыға. Ҡараһа: бер уҫаҡ башында оя бар, ояла ике себеш ята. Егет себештәрҙән һорай:
— Инәйегеҙ ҡайҙа? — ти.
— Инәйебеҙ ер өҫтөнә әҙәм ашарға китте,— тиҙәр себештәр.
— Егет, һин бынан алыҫыраҡ кит: беҙҙе аждаһа ашай, юғиһә ул һине лә ашар.
— Мин аждаһаны үлтерәм,— ти ҙә егет аждаһаға ҡаршы китә. Аждаһа быны һоғонам тигәндә генә, егет уның башын өҙә сабып төшөрә. Аждаһаның кәүҙәһен тураҡлап, кәбән итеп өйөп ҡуя. Шунан себештәр янына килә лә:
— Мин аждаһаны үлтерҙем,— ти.
— Беҙ инәйебеҙгә әйтербеҙ, ул һине ер өҫтөнә сығарып ҡуйыр. Һин йәшенеп тор, юғиһә инәйебеҙ үҙеңде ашап ҡуйыр,— тиҙәр себештәр. Арпа батыр себештәрҙең ҡанаты аҫтына инеп ята. Сәмреғош ҡайта. Ҡайта ла себештәренә әйтә:
— Фу-фу! Әҙәм еҫе сыға. Бында әҙәм заты бармы ни? — ти.
— Бар,— тиҙәр себештәр.
— Ҡайҙа ул, күрһәтегеҙ әле миңә үҙен.
— Күрһәтмәйбеҙ. Һин уны ашайһың,— тиҙәр себештәр.— Ә ул кеше аждаһаны үлтереп, беҙҙе үлемдән ҡотҡарҙы. Уға теймәҫкә ант итһәң, күрһәтәбеҙ.
Сәмреғош ант итә. Себештәр егетте инәләренә күрһәтәләр ҙә:
— Инәй, ошо егетте яҡты донъяға сығарып ҡуйсы,— тиҙәр.
— Ярай,— ти Сәмреғош.— Туғыҙ батман ҡош атып ал,— ти.
Егет туғыҙ батман ҡош ата. Шунан батмандарҙы Сәмреғоштоң арҡаһына ҡуйып, үҙе лә менеп ултыра. Осоп китәләр былар. Осҡан саҡта Сәмреғош, әле бер яҡҡа, әле икенсе яҡҡа ҡарай; башын борған һайын, егет уға уңлы-һуллы ҡош ҡаптыра. Сәмреғош егетте яҡты донъяға алып сыға ла, хушлашып, кире осоп китә.
Егет иптәштәрен эҙләп китә. Бара торғас, ут яҡҡан урынға килеп һуғыла. Ҡараһа, кәлдә күмәс ята, күмәс, ҡара янып, күмергә өйләнгән. Егет ары китә. Бара бирһә, тағы ла ут яҡҡан урынға тап була. Бында ла күмәс бешеп ята. Арпа батыр туҡтап тормай, китә һала. Ҡыуып барып етә лә, ике иптәшенең дә башын саба ла өҙә. Ни өсөн тиһәң, арҡанды өҙөп, ташлап киттеләр бит. Ә ҡыҙҙарҙың өсөһөн дә үҙенә ала.
Батыр өйгә, әсәһе янына ҡайта. Ҡайтһа, ауылдың батшаһы үлеп ҡалған, ти. Арпа батыр үҙе батша булып ала. Әле булһа шул өс ҡатыны менән байман йәшәп ята, һаман байлығын арттырып, шул батшалыҡта идара итә, ти.
БАШҠОРТ ХАЛЫҠ ӘКИӘТТӘРЕ Баҫмага НУР ЗАРИПОВ әҙерләне ӨФӨ
БАШҠОРТОСТАН КИТАП НӘШРИӘТЕ 1990
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 02.07.2017 в 01:27, и размещена в категории Әкиәттәр һәм йәнһүрәттәр. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Яңы йыл шыршыһындағы уйынсыҡтарҙың бәйләнгән ҡул эштәренән генә торғанын күргәнегеҙ бармы икән? Моғайын, юҡтыр. Ә бына Федоровка районындағы Батыр ауылында йәшәүсе Бағаевтар ғаиләһендә шундай шыршы бар. Ундағы бөтә ҡар бөртөктәре ап-аҡ йөндән бәйләнеп, йәшел ботаҡтарға ҡунған.
Хужабикә Хәлисә Шаһыбал ҡыҙының ҡулы теймәгән нәмә юҡ йортта. Тотош бер бүлмә оҫта башҡарған эштәр менән биҙәлгән. Диван матур биҙәкле япма менән көпләнгән. Кәнәфиҙәргә лә ҡул эштәре ҡунған, уларға хатта ултырырға ҡыймай тораһың, һоҡланыуҙан күҙҙәр ҡамаша. Стенала бәйләнгән картиналар. Эйе-эйе, сигелгән түгел, ә бәйләнгән. Ошо көндәрҙә генә "Ете ҡыҙ" картинаһын тамамлап, район күргәҙмәһендә барлыҡ тамашасыны хайран итеп ҡайтты Хәлисә ханым.
Бер бүлмә ҡул эштәренән биҙәлгән тип әйтеүем бик үк дөрөҫлөккә тап килмәй, сөнки йорттағы бар нәмә күҙ нурҙары, күңел йылыһы менән башҡарылған.
Ир хәстәрле булһа, ҡатын таҫтарлы була, тиҙәр беҙҙең халыҡта. Хәлисә Шаһыбал ҡыҙы менән Миҙхәт Миңнәхмәт улы Бағаевтарға һоҡланмаған кеше юҡ. Ауылда беренселәрҙән бөтә уңайлыҡтары эстә эшләнгән йорт һалып кереп башҡаларға өлгө күрһәттеләр. Хәҙер башҡаланып сыҡҡан йәштәр ҙә, уңғандарға эйәреп, ошондай йорттар һала башланы.
Ике ҡатлы өйҙәге ҡорғандар, ултырғыс япмалары, мендәр тыштары, балаҫтар — барыһы ла хужабикәнең зауығы менән тегелгән, биҙәлгән, сигелгән.
Оҫталарҙың ҡул эштәре менән танышҡанда йыш ҡына: "Тағы нимәләр эшләй беләһегеҙ?" — тип һорау ғәжәп тә түгел кеүек. Ә бына Хәлисә Шаһыбал ҡыҙынан: "Һеҙ нимә эшләй белмәйһегеҙ ул?" — тип һорау урынлы һымаҡ.
Белорет районының Рысыҡай ауылында тыуған алты ҡыҙҙың барыһы ла ҡул эшенә маһир булып үҫә. Батырға килен булып төшкән Хәлисә ауыл халҡын алсаҡлығы, илгәҙәклеге һәм уңғанлығы менән хайран ҡалдыра. Уны төпкөлдән төшкән килен тип йөрөтәләр. Ҡатын-ҡыҙҙарға матур, килешле күлдәктәр тегеп ҡыуандыра. Кәләштәр туй күлдәге тегеп биреүен һорап килә. Йәш килендәр алъяпҡысҡа заказ бирә. Мәктәп балаларының сәхнә кейемдәренә мохтажлыҡ кисереүен күреп, Хәлисә ханым ең һыҙғанып эшкә тотона. Үҙе ғүмер буйы ошо ауыл мәктәбендә уҡытып, 35 йыл хеҙмәт стажы менән бик күп маҡтаулы исемдәргә лайыҡ булып, хаҡлы ялға сыға. Башҡортостандың халыҡ мәғарифы отличнигы, атҡаҙанған уҡытыусы, хеҙмәт ветераны йәмәғәт эштәренән дә ситтә ҡалмай. 30 йылдан ашыу ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе була. Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәйҙең Почет грамоталарына лайыҡ Хәлисә Шаһыбал ҡыҙы бөгөн дә йәмәғәт эштәренең уртаһында ҡайнап йәшәй. Сит яҡтарҙан килгән ҡунаҡтарҙы мотлаҡ Бағаевтарҙың йортона алып киләләр. Бында халҡыбыҙҙың боронғо шифалы эсемлеге буҙа һәр саҡ әҙер, табын йәмләп татлы бауырһаҡтар ултырыр.
Батыр ауылындағы Бағаевтар атайымдың әсәһе Мәрхәбә өләсәйем яғынан нәҫел булараҡ, бында үҙемдең дә булғаным бар. Ә инде улыбыҙ үҫә төшкәс, үҙебеҙҙең ауылда бик яҡын туғандар ҡалмағас, йәйгеһен Батырға Бағаевтарға ҡунаҡҡа ебәрҙек. Ауыл ризыҡтары менән һыйланып, ҡулынан килгәнсә өй эштәрендә ярҙамлашып, Ашҡаҙарҙа һыу инеп, ҡарайып, ит ҡунып ҡайтҡан бишенсе класты тамамлаған Азамат үҙе өсөн шундай асыш яһаған.
— Беләһеңме, әсәй, Бағаевтар ни өсөн бай йәшәй? — тип һораны ул.
— Ни өсөн һуң?
— Сөнки улар иртән тора ла көн буйына барыһы ла эшләй ҙә эшләй.
Бер нәмә лә тырышлыҡһыҙ барлыҡҡа килмәгәнен Бағаевтар ғаиләһендә балалары ана шулай кескәй саҡтарынан уҡ белеп үҫә.
— Беҙ бәләкәй ваҡытта, әллә атай-әсәй бөтөнләй йоҡламаймы икән, тип уйлай торғайныҡ, — ти ҡыҙҙары Зөлфиә. — Сөнки уяныуыбыҙға әсәйебеҙ мөғжизәләр әҙерләп ҡуя: йә тегелгән матур күлдәк, йә пальто, йә бәйләнгән кофта, башлыҡтар көтә ине. Һеңлем Гүзәл, ҡустым Айбулатты башҡаларҙа булмаған кейемдәр кейҙереп үҫтерҙе. Яңы йыл костюмдарыбыҙ шундай үҙенсәлеклелеге менән айырылып тора, бүтәндәрҙекенә оҡшамауы менән йәлеп итә һәм һәр ваҡыт беренсе урынға лайыҡ була ине.
Бағаевтар ике миҙгелде — йәйҙе һәм ҡышты — айырыуса ярата. Йәйен хужабикә донъяларын йәмләп мең төрлө сәскәләр үҫтерә, хатта мал өйөн (уны һарай тип әйтергә тел дә әйләнмәй) ап-аҡҡа буяп, тыш яҡтан төрлө төҫтәге сәскәләрҙән йәйғор эшләп ҡуя. Ә хужа күпләп умарта тота, ишле мал аҫрай, ҡош-ҡорт үрсетә. Өфөлә йәшәүсе өс балаларының ғаиләләрен файҙалы ризыҡтар менән һыйлай, ә артып ҡалғанын Мәләүез баҙарына алып бара. Уңған хужабикә һөт, май, ҡаймаҡ, эремсек, ҡатыҡ, ҡорот, ҡаҙылыҡ, ҡош ите, йәшелсә тейәп үҙе машинала елдерә. Машина тигәндән, тәүге тәгәрмәсле техниканы ла иренең әсәһе — Рәхимә ҡәйнәһе менән бергә шәл бәйләп, һатып шуның аҡсаһына йүнләйҙәр. Йәш саҡтарында "Урал" мотоциклы менән хатта Ырымбурға тиклем картуф һатырға йөрөйҙәр. Йорт ҡуяндары тоталар, мамыҡ кәзәләре үрсетәләр.
Йәйҙең йәмле көндәрендә ауылдағы оло инәйҙәрҙе, күрше-күләнде машиналарына ултыртып, йәш саҡтарында ҡыҙырып йөрөгән ялан-ҡырҙарын күрһәтеп алып ҡайталар, бер юлы шифалы үләндәр ҙә, еләк-емеш тә йыялар.
Көҙгө мәшәҡәттәр тамамланып, ҡыш еткәс инде ҡул эштәренә сират етә. Оҙон төндәрҙә, йәйҙе һағынып, Хәлисә мәңге шиңмәй торған гөлдәр бәйләй, иптәше Миҙхәт рамдар әҙерләй, икәүләп бына тигән картина һәм сираттағы биҙәк менән өйҙәрен тағы ла матурлап ебәрәләр. Ырғаҡ — Хәлисәнең иң яратҡан ҡоралы, уның менән нимәләр генә бәйләмәй.
— Яңыраҡ ҡайтһаҡ, беҙҙе тағы бер сюрприз ҡаршыланы, — ти Зөлфиә. — Иҙәндән түшәмгә тиклем ҙур булып үҫкән гөл тирәләй әсәйебеҙ "күл" яһаған, шунда 12 аҡҡош "йөҙөп" йөрөй. Оригамиҙы үҙләштереп, һәр беребеҙгә — балаларына, ейәндәре, ейәнсәренә — тәғәйенләп аҡҡоштар яһаған.
Ата-әсәнең уңғанлығы, әлбиттә, балаларына ла күскән. Ике ҡыҙҙары Зөлфиә менән Гүзәлдең дә белмәгән һөнәре юҡ. Улдары Айбулат атаһынан күп эшкә өйрәнгән. Улар хаҡында һөйләй башлаһаң, һәр береһе тураһында мәҡәлә яҙырға мөмкин.
Бағаевтар ғаиләһендә бик матур бер йола ғәҙәткә ингән: ҡатын-ҡыҙҙарға түңәрәк тыуған көндәре уңайынан теген машинаһы бүләк итәләр. Шәп бит! Хужабикәгә бик кәрәкле нәмә.
Хәлисә ханымдың бүләктәрен иһә ауылдағы өлкән йәштәге бабай-инәйҙәр ҙә алып ҡыуанып тора. Бабайҙарға үҙ ҡулдары менән әҙерләнгән түбәтәйҙәр, инәйҙәргә, апай-еңгәйҙәргә мосолман байрамдарында, никахтарҙа ябына торған яулыҡтар тегеп бирә. Был яулыҡтар ябай ғына түгел, ә өсмөйөшлө итеп яһалған, ебәк йәки башҡа йоҡа, бер төҫтәге туҡыманан эшләнеп, сәсте ҡаплап, маңлайға төшөп торған ере тәңкәләр һәм сәйлән-мәрйендәр менән биҙәлгән. Уны ябынып сәхнәлә сығыш яһарға ла, туй мәжлесендә ултырырға ла була.
...Тиҙҙән тағы Яңы йыл байрамы етә. Бағаевтарҙың өйө ейәндәре — Сыңғыҙ, Баязит, Зәлифә, Бәхтийәр, Даниярҙың (ниндәй матур башҡорт исемдәре!) күңелле тауыштары менән туласаҡ. Олатай менән өләсәй донъяһында улар — иң көтөп алынған ҡәҙерле ҡунаҡ. Өләсәйҙәре ғәзиздәренә бүләкте күптән әҙерләп ҡуйған инде. Бәйләнгән уйынсыҡтар — Буратино, ташбаҡа, эт... әллә нисә төрлө көләкәстәр — бәләкәстәрҙе көтә.


text:
Хаттар / Фотолар / Мөғжизә иле-мәктәбем
Зәйнәб Биишева исемендәге 140-сы башҡорт гимназияһы
Зәйнәб Биишева исемендәге 140-сы башҡорт гимназияһында бик фәһемле осрашыу үтте. Беҙгә үҙенең аҡбуҙ атына атланып «Аҡбуҙат» журналының яуаплы сәркәтибе Айнар Рәзән улы Байбулатов килде.Был осрашыуға бик күп уҡыусылар йыйылды. Хөрмәтле ҡунаҡ журнал менән таныштырҙы, рубрикалар тураһында һөйләне, уҡыусылар менән бик мауыҡтырғыс уйындар үткәрҙе. Иң отҡорҙар һәм әүҙемдәр бүләктәргә лайыҡ булды.
Балалар «Аҡбуҙат» журналына һүрәттәрен, шиғырҙарын, фотоһүрәттәрен ебәреп торорға һүҙ бирҙе.
«Аҡбуҙат» журналын алдырып, баҫманың тормошонда әүҙем ҡатнашҡан өсөн Зәйнәб Биишева исемендәге140-сы башҡорт
гимназияһы коллективы һәм уҡыусылары ат сувениры менән бүләкләнде. «Был бүләк менән беҙ ныҡ ғорурланабыҙ һәм
киләсәктә тағы ла әүҙемерәк буласаҡбыҙ!» — тип вәғәҙә итте балалар.
Кескәйҙәр өсөн башҡорт телендә сыҡҡан «Аҡбуҙат»журналын уҡып, беҙҙең уҡыусылар ысын башҡорт рухлы булып
үҫәләр. Ошондай йылы осрашыуҙар йышыраҡ булыр, тип өмөтләнә гимназия уҡыусылары.
Альбина Назарова.
Зәйнәб Биишева исемендәге 140-сы башҡорт гимназияһының башланғыс кластар уҡытыусыһы.
УВАЖАЕМЫЙ ПОСЕТИТЕЛЬ, МЫ РАДЫ, ЧТО ВЫ У НАС В ГОСТЯХ.
ВЫ МОЖЕТЕ ПРИСЛАТЬ СВОИ МАТЕРИАЛЫДЛЯ ПУБЛИКАЦИИ
.


text:
Һынлы сәнғәт
Живопись, һынлы һүрәт сәнғәте[1] — һынлы сәнғәттең бер төрө, күргән образдарҙы төҫлө буяуҙар ярҙамында ҡағыҙҙа һүрәтләү; Ысынбарлыҡтағы төрлө күренеш һәм предметтарҙы буяуҙар менән һүрәтләй торған һынлы сәнғәт төрө һәм ошо сәнғәт төрөнөң әҫәре[2]; төрлө төҫтәге майлы буяуҙар менән төшөрөлгән һүрәт[3].
Живопись 5 төргә бүленә: станоклы, ҙур күләмле, биҙәүле, театр биҙәүле, миниатюр[4]. Станок менән төшөрөлгән рәсем, эш итеү урынынан, икенсе урында башҡа рәүештә үҙләштерергә мөмкин. Дөйөм алғанда, был картиналар, мольберт ярҙамында яһалған (йәғни станок). Мольберт ҡулланылған рәсем сәнғәтендә күбеһенсә майлы буяуҙар һүрәтләнә, әммә башҡа төрлө буяуҙы ҡулланыуҙары мөмкин (темпера, акрил һәм башҡалар). Картиналар рамда һуҙылған йәки йәбештерелгән киндерҙә яҙыла. Элек уның урынына ағас таҡталар һәм нәҙек ҡалынлыҡтағы материалдар киң ҡулланылған.
Ҙур күләмле живопись түбә таҡтаһында һәм стеналарҙа төшөрөлә. Элек һыулы буяуҙар менән дымлы штукатуркаға һүрәтләгәндәр (фреска). Италияла XVI быуатҡа тиклем кипкән «таҙа фрескала» деталдәр темпера ярҙамында төшөрөлгән. «Таҙа фрескалар» һирәк осрай торған рәссам оҫталығын талап итә, шуға күрә башҡа техникалар ҡулланылған, мәҫәлән, бындай уҡ ныҡлы түгел ҡоро штукатуркалағы живопись — секко, һуңыраҡ һүрәттәрҙе уға килешмәгән майлы буяуҙар менән үтәйҙәр.
Ҡағыҙҙағы төҫлө һурәттәр (акварель, гуашь, пастель һәм башҡалар) формаль (мәҫәлән, урыны буйынса коллекцияла) графикаға һанала, әммә был рәсемдәр йыш ҡына живопись кеүек ҡабул ителә. Барлыҡ башҡа ысулдар менән эшләнгән төҫлө һурәттәр график тип атала, шул иҫәптән компьютер технологиялары ярҙамындағы һурәттәр ҙә.
Бигерәк тә киң билдәле живопись һүрәттәренә нәҙек ҡалынлыҡтағы материалдарҙа эшләнгән рәсемдәр инә: киндер, ағас, полотно һәм башҡалар.
Шулай уҡ живопистың тар төшөнсәһе киндерҙә, картонда һәм башҡа шундай материалдарҙа майлы буяуҙар менән төшөрөлгән һүрәттәр.
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь (З. Г. Ураксин, Ю. З. Ураксин, 2004)
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
- ↑ Русско-башкирский словарь по изобразительному искусству (Р. Р. Фатихов)
- ↑ Владимирская А., Владимирский П. Искусство для простых смертных. М.: Вильямс, 2006.


text:
12 ғинуар
12 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 12-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 353 көн ҡала (кәбисә йылында 354).
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
- Рәсәй — Прокуратура хеҙмәткәрҙәре көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1968 — «Башҡортостан ҡыҙы» журналының 1-се һаны баҫылып сыға.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дятлов Игнатий Семёнович (12.01.1925—31.07.1999), Советтар Союзы Геройы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Уҡсылар взводы командиры, лейтенант.
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Диваев Рәшит Мансур улы(12.01.1929—7.09.2010) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған агрономы (1981).
- Ғайсин Усман Барый улы (12.01.1954), тарихсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2000), профессор (2005).
Дөйөм исемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1903 — Игорь Васильевич Курчатов, совет атом бомбаһын уйлап табыусы физик-ядерщик һәм академик.
- 1907 — Сергей Павлович Королёв, совет ғалимы, ракета-космос техникаһын уйлап табыусы һәм етештереүҙе ойоштороусы, ғәмәли космонавтикаға нигеҙ һалыусы.
- 1956 — Николай Иванович Носков, Рәсәй музыканты
Был көндө вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1956 — Фәррәх Дәүләтшин, Башҡортостандың халыҡ сәсәне (1944).
Йыл көндәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Әрмән теле
Әрмән теле (հայերէն, հայերեն, [hɑjɛɾɛˈn]) — һинд-европа телдәр ғаиләһенә ҡараған, айырым бер тармаҡҡа бүленеп сыҡҡан әрмән халҡының теле[3][4].
Әрмән теленең грек теленә яҡын туғанлығы тураһындағы[5], хәҙер үле телдәр иҫәбенә кергән — фригий, фракий, дак, иллирий һәм пеоний телдәре менән палеобалҡан телдәр тармағына берләшкән булған тигән күп фараздар бар. Әммә, хәҙерге заман тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, грек һәм фригий телдәренең әрмән теле менән яҡын туғанлығы тураһындағы фараздар тел материалы нигеҙендә раҫланмағаны асыҡланды[6][7][8]. Бынан тыш, фригий теле боронғо грек һәм боронғо македон телдәренә яҡыныраҡ. Башҡа һинд-европа телдәренә ҡарағанда боронғо грек телен фригий теле менән[7][8][9][10]күберәк һыҙаттар берләштерә, башлыса, грек һәм фригий телдәре һинд-европа телдәренең көнбайыш — кентум, ә әрмән теле көнсығыш — сатем төркөмөнә ҡарай.
Һинд-европа телдәре араһында әрмән теле боронғо яҙмаһы булған телдәрҙең береһе . Хәҙерге әрмән алфавиты Месроп Маштоц тарафынан б. э. 405 йылында яҙылған. Хәҙерге көндә көнбайыш әрмән һәм көнсығыш әрмән варианттары бар. Үҙенең оҙон тарихи үҫешендә[11], һинд-европа теленең тармағы булараҡ, артабан әрмән теле төрлө һинд-европа һәм һинд-европа телдәренә ҡарамаған башҡа телдәр менән — тере телдәр һәм хәҙер үле телдәр менән йәнәш йәшәгән, уларҙан, хәҙерге көнгә яҙма сығанаҡтар аша еткерелмәгән мәғлүмәтте үҙләштереп, бөгөнгө көнгә тиклем килтереп еткергән. Төрлө осорҙарҙа әрмән теле менән хетт һәм иероглифтар ҡулланған лувий, хуррит, урарт, аккад телдәре, арамей, сүриә, ғәрәп, парфян телдәре, фарсы, грузин, грек һәм латин телдәре үҙ-ара бәйләнештә йәшәгән. Был мәғлүмәт бигерәк тә әрмән теленән үҙҙәре өйрәнгән телдәр тарихы буйынса факттар йыйыусы урартологтарға, ирансыларға, картвелсыларға мөһим.
Ер йөҙөндә барыһы әрмән телендә — 5,9[2] — 6,7[3] миллионға яҡын кеше һөйләшә. Массачусетс[12] технологик институты тикшеренеүҙәренә ҡарағанда, әрмән теле донъяның 50 иң әһәмиәтле телдәренең береһе[13].
Йөкмәткеһе
- 1 Әрмән теленең лингвистик үҙенсәлектәре
- 2 Алфавит
- 3 Диалекттарҙың төп төркөмдәре
- 4 Әрмән теленең үҫеш тарихы
- 5 Әрмән телен өйрәнеү тарихы
- 6 Әрмән теленең яҙмаһы
- 7 Әрмән телендә баҫма китап һәм матбуғат баҫмалары
- 8 Иҫкәрмәләр
Әрмән теленең лингвистик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Егише, « Ижади эшкә аңлатма биреү», V быуат[14]«Тарҡалғандан һуң оло берҙәм тел матурлыҡ тыуҙы: грек теле— наҙлы, римленең — киҫкен, һунндың — ҡурҡыныс, сүриәленең— ярлыҡау өмөт итеүсе, фарсының — затлы, аландың — сәскәле, готтың — мыҫҡыллы, мысырлының — әллә ҡайҙан йәшерелгән һәм ҡараңғы урынданишетелгәндәй, индустың — ләпелдәк, ә әрмәндең — татлы һәм барлыҡ телдәрҙе үҙ эсенә алырлыҡ. Һәм бер төҫ нисек башҡа төҫ менән асыла, йөҙө — йөҙ менән, үҫеш — үҫеш менән, һәм сәнғәт — сәнғәт менән, һәм эш — эш менән, шулай уҡ тел тел менән матур»
Һөйләмдә һүҙҙәр тәртибе типологияһы — башлыса SOV.
Фонетикаһында 6 һуҙынҡы һәм 30 тартынҡы фонема:
- боронғо этабында:
- ҡайһы бер төрлө модификациялы һинд-европа фонологик системаһы;
- һуҙынҡыларҙың оҙонлоҡ буйынса айырмаһын юғалтыу;
- ижекле сонанттарҙың һуҙынҡыға һәм ижекһеҙ сонанттарҙың тартынҡыға күсеүе; — яңы фрикатив фонемаларҙың барлыҡҡа килеүе; — аффрикаталарҙың барлыҡҡа килеүе;
- гермтартынҡыларының күсеүенә оҡшаған шартлаусы өндәрҙең өҙлөгөүле үҙгәреше; тартынҡыларҙың өс рәте (яңғырау, һаңғырау, ышҡылыулы); урта периодта: -яңғырауҙың һаңғырауланыуы һәм һаңғырауҙың яңғырауланыуы; -дифтонгыларҙың монофтонглашыуы; Яңы периодта: — ике төп диалект һәм ике әҙәби норма (консонантизмда айырымланыу).
- Аналитизм элементтары булған өҫтөнлөклө агглютинатив морфология;ҡайһы бер диалекттарҙа икелекле һан ҡалдыҡтарының һаҡланыуы;
- постпозитив билдәлелек артикле;
- күрһәтеү алмаштарының өс рәтле системаһының һаҡланыуы;
- ҡылым һәм исем нигеҙҙәре, ҡайһы бер килеш һәм ҡылым ялғауҙары, һүҙьяһалыш суффикстары барлыҡҡа килеүендә һинд-европа төп принциптарының һаҡланыуы;
- 2 һанда үҙгәрештең булыуы;
- көнсығыш варианттағы род категорияһының юғалыуы;
- күплек һаны барлыҡҡа килеүенең агглютинатив принцибы;
- 7 килештең (төп, эйәлек, төбәү, төшөм, сығанаҡ, кисектереү, урын-ваҡыт) танылыуы — (көнсығыш әрмән телендә генә) һәм үҙгәртеүҙең (склонение) 8 тибы (тейешле тышҡы йәиһә эске ялғауҙар ярҙамында 6 тышҡы һәм 2 эске склонение);
- һинд-европа алмаш төркөмсәләренең барыһы тиерлегенең һаҡланыуы;
- ҡылымдың өс 3 залогы-йүнәлеше (действительный-төп, страдательный-ҡайтым һәм урта), 3 заты, 2 һаны, 5 һөйкәлеше (хәбәр, бойороҡ, теләк, шарт, мәжбүр итеү), 3 ваҡыты (хәҙерге, үткән, киләсәк), 3 хәрәкәт виды (эшләнеп торған, эшләнгән, эшләнергә тейеш булған), көнсығыш әрмән тел вариантына ярашлы ҡылым үҙгәрешенең 2 тибы булыуы[15] һәм көнбайыш әрмән телендә 3 тибы (3 төрлө көнбайыш әрмән ҡылым үҙгәреше (спряжение) — консерватив, үҙендә i-серияһын һаҡлай, шул уҡ ваҡытта көнсығыш әрмән телендә улар 2: көнбайыш әрмән теленең a, e, и i -гә тамамланған 1-се, 2-се, 3-сө үҙгәреш (спряжение) формаһы урынына a, e-лы серия ғына һаҡланған, Ашхарабарҙағы i формалары e-гә тамамланған үҙгәрешкә йәнәшәлек менән бәйләнә, ябай һәм аналитик формалар (аналитик формаларҙың өҫтөнлөгө күҙәтелә), боронғо периодта уҡ аналитик ҡылым констукцияларының күренеүе, 7 причастие бар.
Дон әрмәндәренең нор-нахичеван (ҡырым-аний) (төгәл күрһәткәндә Чалтырь һәм Ҡырым ауылдары субдиалекты) диалекты, уға аҙ һанлы ҡылымдар ҡараһа ла, боронғо әрмән теленән ҡалған u-ға тамамланған ҡылым үҙгәрешен һаҡлаған. Миҫалдар: k’tsutsunum, k’tsutsunus, k’tsutsune, k’tsutsununk, k’tsutsunuk, k’tsutsunun; g’ulum, g’ulus, g’ule, g’ulunk, g’uluk, g’ulun; g’desnum, g’desnus, g’desne, g’desnunk, g’desnuk, g’desnun; k’temuztsunum, k’temuztsunus, k’temuztsune, k’temuztsununk, k’temuztsunuk, k’temuztsunun һ.б.;
Субстратлы күренештәр:
- Һинд-европа телдәре өсөн аффрикаттар системаһы уникаль һәм үҙенең булыуы менән субстратлы күренештәргә бурыслылыр.
- хәҙерге этапта исемдәрҙе, тик күплек формаларҙа ғына, агглютинатив үҙгәртеү. Әрмән телендәге (осетин һәм тохар телендәге кеүек) күплектәге исемдәрҙең үҙгәрешен (склонение) боронғо һинд-европа үҙгәрешенең (склонение) дауамы йәиһә үҫеше тип һанарға ярамай. Берлектәге килештәр һинд-европа ялғауҙарын (флексияларын) дауам иткәндә, күплек формаһындағы үҙгәрешкә (склонение) субстрат, һәм адстрат, һәм суперстрат ҡатламдар йоғонто яһаған булырға тейеш. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, бәлки, был күренеш тохар телендәге «төркөм флексияһы» на яҡындыр, исемдәрҙе күплектә үҙгәрткәндә был телдә типологик оҡшаш структуралар күҙәтелә.
- төркөм флексияһы. Исем — сифат төркөмө килеш билдәләре буйынса тик исемдеке кеүек оформить ителә. Препозицияла сифат үҙгәрешһеҙ. Был да грабарҙа булған күренеш, унда сифаттар һан һәм килештә үҙгәргән булған.
- ялғауҙар (послелогтар).
- аныҡлаусының аныҡланыусы һүҙ алдында килеүе.
Алфавит[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әрмән теле оригиналь әрмән алфавитын ҡуллана. Алфавит 405 йылда ғалим һәм рухани Маштоц тарафынан уйлап сығарылған. Тәүҙән үк 36 хәрефтең 7 -һе һуҙынҡы өндәрҙе биргән, ә 29 хәреф тартынҡы өндәрҙе һүрәтләгән. Бер мең дә алты йөҙ йыл дауамында әрмән алфавиты бер үҙгәрешһеҙ йәшәп килә тиһәк тә була[16]. XII быуатта тағы ике хәреф өҫтәлгән — Օ һәм Ֆ. Үҙенең оҙон-оҙаҡ тарихында әрмән хәрефтәренең яҙылышы ҡайһы бер үҙгәрештәр кисергән. Иң тәүге формаһы йоморо еркатагир, уның икенсе төрө — тура һыҙыҡлы еркатагир. Еркатагир (тимер яҙма) отличался монументаллеге менән айырылып торған, XIII быуат аҙағына саҡлы өҫтөнлөклө (доминировал) булған. Был дәүерҙән башлап шәберәк яҙыу формаһы — болоргир — таралыу алған. Уның беҙҙең көндәргә тиклем еткән экземплярҙары X быуат аҙағына ҡарай. Урта быуаттарҙа каллиграфик шхагир һәм нотргир таралған була.
Диалекттарҙың төп төркөмдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Диалекттар тураһында мәғлүмәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Езник Кохбаци V быуаттың беренсе яртыһында әрмән диалекттарын билдәләү тәңгәлендә тәүге аҙым яһаған. Ул «түбәнге» һәм «үрге» диалекттар тураһында яҙған[17]. VII быуатта әрмән Анонимы Дионисий Фракийскийҙың "Грамматика сәнғәте"нә аңлатмаһында былай тип яҙған[18]:
Ысынбарлыҡта һәм телмәр варианттарында төрлөсә бар, мәҫәлән: բազուկ (bazuk), պազուկ (pazuk), փազուկ (phazuk)
Степанос Сюнеци, VII—VIII быуаттар киҫелешендә йәшәгән икенсе аңлатма авторы, әрмән диалекттарын «сиктәге телмәр» һәм "үҙәк өлкәләрҙәге телмәр"гә бүлгән[18]. Сюнеци 7 периферия диалекттарын һанап бирә[19]: корчай, тай, хут, Дүртенсе Әрмәнстан, спер, сюник һәм арцах (Таулы Карабах). Арцах диалектында классик боронғо әрмән элементтары һаҡланған[20]. Әрмән Тайк диалектының ҡайһы бер элементтары[21] Тао-Кларджетиҙа Х быуаттың икенсе яртыһында[22]күсереп яҙылған грузин ҡулъяҙмаларында күренә. XI быуатта Григор Магистрос աւ -ның օ[23]-ға трансформацияһы тураһында яҙған.
Дөйөм мәғлүмәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Диалекттарҙың көнсығыш төркөмө һәм көнсығыш әрмән әҙәби теле — элекке СССР-ҙа (ҡайһы бер иҫкәрмәнән башҡа — Дондағы Ростов ҡалаһы һәм Ростов өлкәһенең Мясниковский районының Ҡырымдан күсеп килгән һәм бынан алда Ани ҡалаһынан, Көнбайыш Әрмәнстандан һәм Ҡаф тауының Ҡара диңгеҙ буйынан ҡыуылған, XIX быуатта Ғосман империяһынан килгән көнбайыш диалектында һөйләшкән әрмән халҡы, шулай уҡ бында джавахк, ширак һәм Арагацотндың ҡайһы бер әрмәндәрен индерергә кәрәк), Иранда һәм Һиндостанда таралған. Әҙәби телдең көнсығыш әрмән варианты — Әрмәнстан Республикаһының рәсми теле.
- Диалекттарҙың көнбайыш төркөмө һәм көнбайыш әрмән әҙәби теле — әрмән диаспоралары диалекты, Яҡын Көнсығышта, Европала һәм Америкала, элекке СССР территорияһында — көнбайыш әрмән теленең нор-нахичеван диалектында һөйләшкән Ҡырым ярымутрауынан күсеп килгән әрмәндәр компакт йәшәгән Дондағы Ростов ҡалаһында һәм уға йәнәш ятҡан Ростов өлкәһенең Мясниковский районында (Чалтырь, Ҡырым, Оло Салы, Султан-Салы, Несветай һ. б.); һәм Ғосман империяһынан күсерелгән Ҡаф тауының Ҡара диңгеҙ ярында йәшәгән әрмәндәрҙә таралған.
Әрмән теленең үҫеш тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яҙма тел булғанға тиклемге период[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әрмән теленең формалашыуы әрмән халҡының барлыҡҡа килеү процессы менән бәйләнгән. Фәнни даирәләрҙә таралған фараздар буйынса праәрмән телен йөрөтөүселәр, мушкалар, Урарту дәүләте барлыҡҡа килмәҫ элек б. э. т. XIII—IX быуаттарҙа Балҡандан Әрмән ҡалҡыулығына күсенгән һәм һуңғараҡ Мелитена[24] атамаһы менән билдәле булған өлкәлә йәшәргә ҡалғандар. Аҙсылыҡ тәшкил иткән праәрмән халҡы Әрмән ҡалҡыулығында йәшәгән хурритар, урарттар, лувийҙар һәм семиттар менән ҡушылған, әммә, шулай булһа ла, үҙ теленең нигеҙен һаҡлап ҡалған һәм икенсе телдәрҙән үҙләштереүҙең[25] эре пласын булдырған. Асылда протоәрмән теле һинд-европа телдәренең анатолий тармағына ла, һинд-иран, славян[11] тармаҡтарына ла ҡарамаған. Уның һүҙлек фонды, шулай уҡ фонетик үҙгәрештәре был тармаҡтарҙан[11] айырмалы һәм күпкә йыраҡ. Тикшеренеүҙәр әрмән теленең фонетикаһы ғәмәлдә, һинд-европа фонетик составын түгел, күпселеген урарт телен[11] тергеҙгәнен күрһәтә. Урарту дәүләте төп халҡының теле ошолай алмашынған.
Әрмән телендә шаҡтай күп һанлы хуррит-урарт һүҙҙәре күҙәтелә; күпселек осраҡта был үҙләштереүҙәр хуррит-урарт субстратынан әрмән теле йүнәлешендә, шулай ҙа айырым осраҡтарҙа киреһенсә үҙләштереү осрағын да — һинд-европа протоәрмән теленән урарт теленә күсереүҙе — иҫтән сығармаҫҡа кәрәк[26]
Әрмән теленә б. э. т. IX—VII быуаттарҙағы оҙайлы ике теллелек йоғонто яһаған, әрмән теленең һинд-европа элементтары Әрмән ҡалҡыулығының боронғо халҡы — урарттарҙың (Геродотса «алародийҙарҙың») шынаға оҡшаған яҙыу (клинопись) текстарында[27]һаҡланған урарт телендә ҡатлауланған.
Дарий I-нең бехистун яҙыуында, б. э. т. яҡынса 520 йылда, әрмәндәр һәм Ахеменидтарҙың боронғо иран монархияһындағы бер өлкә булған Әрмәнстан телгә алына. Әрмән теленең барлыҡҡа килеүе буласаҡ Әрмәнстандың элекке халыҡтарының телдәрен ассимиляциялауға дусар итеү юлы менән тормошҡа ашырылған. Урарттарҙан башҡа был быуаттар дауамында барған процеста тағы ла бик күп халыҡтар ҡатнашты. Б. э. т. II быуатҡа әрмән халҡының формалашыу процесы тамамлана. Б. э. т. I быуат — б. э. I быуаты сиктәрендә Страбон ул йәшәгән дәүерҙә Әрмәнстан халҡы бер телдә һөйләшкән, тип хәбәр итә[28](«бер теллеләр»). Әрмән яҙмаһын булдырғанға тиклем эш ҡағыҙҙарын тултырыу, мәктәптә уҡытыу, сиркәүҙә ғибәҙәттәре сүриә, грек йәки фарсы телендә алып барылған[29]. Һинд-европа тел ғилеме үҫешенең башында әрмән телен, фарсы теленән үҙләштереүҙәре күп булғанлыҡтан, фарсы төркөмөнә ҡараған тел тип йөрөткәндәр. 1870 йылдарҙан уҡ алман ғалимы Генрих Гюбшман әрмән теле һинд-европа ғаиләһе телдәренең[30] үҙенә башҡа бер тармағы икәнен иҫбатлай. Заманса тикшеренеүҙәр фарсы теленән үҙләштереүҙәрҙең һаны артыҡ күп түгеллеген һәм төрлө мәғлүмәт буйынса яҡынса 1400 һүҙ икәнен күрһәтте.
Яҙма осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәби һәм яҙма әрмән теле тарихы 3 периодҡа бүленә:
- Боронғо әрмән теле — V—XI быуаттар;
- Урта быуат әрмән теле — XI—XVII быуаттар;
- Хәҙерге заман әрмән теле — XVII быуаттан хәҙерге көндәргә саҡлы[31].
Классик йәиһә боронғо әрмән теле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Боронғо әрмән теле б. э. V быуатына ҡараған яҙма һәйкәлдәр аша билдәле, 405—406 йй. Месроп Маштоц хәҙерге көндә билдәле әрмән алфавитын төҙөгән. Шул саҡта формалашҡан боронғо әрмән әҙәби теле («грабар», йәғни «яҙма тел»[32]), нигеҙҙә әрмән диалекттарының береһенә таянған, грамматик һәм лексик яҡтан тулы һәм әҙәби телмәр баҫҡысына күтәрелгән тел булып нығынған. Төп фаразға ярашлы грабар нигеҙендә Айрарат диалекты ята. КЛЭ мәғлүмәтенә таянһаң, грабар б. э. т. II быуатта уҡ, әрмән дәүләтенең барлыҡҡа килгән дәүерендә, булдырылған[33].
Боронғо әрмән теле башлыса әрмән руханиҙары тарафынан эшкәртелгән, улар араһында, мәҫәлән, боронғо әрмән әҙәби теленә нигеҙ һалыусы Езник Кохбаци (374/380—450)[34]. V йөҙйыллыҡ һуңында уҡ, әрмән телен фән күҙлегенән сығып өйрәнеү башланғас, әрмәндәрҙең тәүге үҙ аллы грамматик хеҙмәттәре барлыҡҡа килгән . Классик әрмән телендә Хоренаци, Езник, Егише, Парпеци, Товма, Нарекаци һ. б. кеүек арҙаҡлы авторҙар әҫәрҙәрен яҙған. «Грабар», айырым бер грамматик канон сиктәренә индерелгәнлектән, үҙенең билдәле бер үҫеш стадияһында тотолоп ҡалған саҡта ла, йәнле әрмән халыҡ теле ирекле үҫеүен дауам иткән. Классик әрмән теле VII быуаттан башлап[3]яйлап ҡына аралашыу теле булыуҙан туҡтай, әммә XI йөҙйыллыҡҡа ул ҡулланылыштан төшөп ҡала башлай. Шулай булһа ла, төрлө жанрҙарҙағы әҫәрҙәр классик әрмән телендә XIX быуатта ла ижад ителгән[32].
Урта быуат әрмән теле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Билдәле бер эпохала грабар йәки классик әрмән теле үҙенең урта әрмән теле тип аталған яңы эволюция фазаһына аяҡ баҫа. Был этап XI—XVII быуаттар[35]периодын үҙ эсенә ала. Тик XII быуаттан башлап ҡына урта әрмән периоды яҙма һәйкәлдәрҙә асыҡ сағылған. Әрмән мәҙәниәтенең Бейек урта быуаттағы тел яғынан көслө үҫешенең мөһим эҙемтәһе — урта әрмән телендә яҙылған әҙәби әҫәрҙәрҙең барлыҡҡа килеүе[36]. Урта әрмән теле Киликий әрмән батшалығының дәүләт теле булған[3]. Әрмән тарихының киликий периодында (XI—XIV бб.), ҡала тормошоноң көсәйеүе, Көнсығыш менән Көнбайыш арһында сауҙа үҫеше, Европа дәүләттәре менән бәйләнеш булдырыу, дәүләт төҙөлөшө һәм тормошоноң европалашыуы менән бәйле, халыҡ теле классик боронғо әрмән яҙма теле менән тиң хоҡуҡлы, тип атарлыҡ телгә, яҙма телдең мөһим ағзаһына әүерелгән. XIII быуаттың уртаһында урта әрмән теленең хоҡуҡтарын Вардан Аревелци (1198—1271 йылдар тирәһендә)[37] яҡлаған. Урта әрмән теле күбеһенсә киң уҡыусыға төбәлгән (шиғриәт, йөкмәткеһе юридик, медицина һәм ауыл хужалығы темаларына ҡағылған хеҙмәттәр) әҫәрҙәр теле булған. Был телдә урта быуат Әрмәнстанының күренекле ғалимдары һәм яҙыусылары Мхитар Гераци, Вардан Айгекци, Фрик, Костандин Ерзнкаци, Амирдовлат Амасиаци, Наапет Кучак һәм башҡа бик күптәр ижад иткән.
Әрмән телендә китап баҫтырыу XVI быуат башында Акоп Мегапарт эшмәкәрлеге арҡаһында барлыҡҡа килгән.
Хәҙерге заман әрмән теле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әрмән теле эволюцияһы тарихындағы артабанғы баҫҡысты XVII быуатҡа урта әрмән теленән үҫешкән яңы әрмән теле кәүҙәләндерә. Тик XIX быуат урталарына ғына яңы әрмән теле гражданлыҡ хоҡуҡтарына эйә була. Ике яңы әрмән теле айырыла — береһе «көнбайыш» (төрөк Әрмәнстаны һәм уның Көнбайыш Европалағы колониялары), икенсеһе «көнсығыш» (Әрмәнстан һәм уның Рәсәйҙәге колониялары һ. б.). Урта һәм яңы әрмән телдәре боронғо әрмән теленән грамматик яҡтан да, һүҙлек яғынан да күпкә айырыла. Морфологияла бик күп яңылыҡтар барлыҡҡа килә (мәҫәлән, исемдәрҙең күплек һаны барлыҡҡа килеүендә, ҡылымдың ҡайтым йүнәлеше формаларында һ. б.), һәм шулай уҡ формаль составтың ябайлаша барыуында. Синтаксис үҙ сиратында бик күп үҙенсәлектәргә эйә. Әрмәнстан Республикаһы халҡы әрмән теленең көнсығыш вариантын ҡуллана (ашхарабар).
2005 йылда әрмән яҙма теленең 1600 йыллығы киң байрам ителде.
Әрмән телен өйрәнеү тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
V—X быуаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әрмән телен тәүге өйрәнеүсе тип Месроп Маштоцты атайҙар (361—440), ул 406 йылда әрмән алфавитын төҙөгән. Алфавитты төҙөгәс, Маштоц ғалим-монахтар төркөмө менән әрмән теленең фонетик һәм орфографик нормаларын билдәләй[38]. V быуаттың икенсе яртыһында әрмән теленә Дионисий Фракийскийҙың «Грамматика сәнғәте» (б. э. т. II—I бб.), һәм шунан һуң әрмән телен өйрәнеүенең, тел өйрәнеү фәнендәге үҙ ҡараштары формалашыуының яңы этабы башланған[39] һәм ул әрмәндәрҙең беренсе үҙ аллы лингвистик дисциплинаһы булған[40]. Был йөҙйыллыҡтан һуң грамматика буйынса бик күп хеҙмәттәр барлыҡҡа килә[40]. Был хеҙмәт башҡа иртә урта быуат һәм урта быуат Әрмәнстан телсе-ғалимдарының — Мамбре Верцанохтың (V быуат), Давид Анахттың (V—VI века), Мовсес Кертогтың (VII быуат)[41] һәм башҡаларҙың тикшеренеү эштәренең нигеҙен тәшкил иткән. Езник Кохбаци (374/380—450) тәүләп әрмән диалекттарын айырыу буйынса тырышлыҡ һалған[39], уларҙы «түбәнге» һәм «үрге» диалекттарға айырған[17]. Давид Грамматик (V—VI бб. "Грамматик аңлатмаһы"нда[42] әрмән теленең этимология принциптарын төркөмләү эшенә айырата ҙур өлөш индергән[39]. Давид этимологияны билдәләгәндә етерлек һаҡлыҡ күрһәтер кәрәк тигән һәм «  табыу һәр кемдең   түгел, ә тик аҡыл менән эш итеүселәр эше»[43]тип билдәләгән. Степанос Сюнеци (VI — 735 й. үлгән), грамматика беренсе сығанаҡ булараҡ әҙәбиәткә таянырға тейеш, әҙәбиәт кенә грамматиканың дөрөҫ яҙыуҙы (орфография) һәм дөрөҫ әйтелеште (орфоэпия) хәл итеүҙәге, әҙәби тексты тәнҡитләүҙәге әһәмиәте тураһында һорауҙар ҡуя һ. б., тигән[39]. Сюнеци әрмән диалекттарын беренсе тапҡыр төркөмләгән (классификация)[19], үҙәк һәм периферия диалекттарын айыра, әрмән теленең 7 периферия диалектын һанап сыға[19],уларҙың әҙәби әһәмиәтен билдәләй[44]:
Һәм шулай уҡ үҙ телеңдең урта һәм үҙәк диалекттарын ғына түгел, ил ҡырындағы барса, корчай һәм хут һәм Дүртенсе Әрмәнстан һәм спер һәм сюний һәм арцах диалекттары булһынмы, белергә /кәрәк/, сөнки был /диалекттар ҙа/ шиғыр төҙөү һәм шулай уҡ тарих өсөн файҙалы
VII быуат аҙағында алфавит тәртибендә теҙелгән тәүге һүҙлектәр барлыҡҡа килгән[39]. Ошо типтағы һүҙлектәрҙең береһе грек ономастиконының тәржемәһе һанала. Бында боронғо еврей хәрефтәре атамалары теҙмәһе бирелгән, шунан әрмән теленә тәржемә ителгән һәм әрмәнсә яҙылыштағы боронғо еврей һүҙҙәре килтерелә[45]. X быуаттың һуңында уҡ әрмән лексикографияһы көслө үҫеш юлына баҫа[39]. Амам Аревелци менән авторҙаш булып IX быуаттың икенсе яртыһында яҙылған Грамматик хеҙмәт[46][47] башлыса дини эстәлекле була[39]. Багратидтарҙың бойондороҡһоҙ Әрмәнстан батшалығы тергеҙелеү менән мәҙәниәт һәм фәндең бөтөн төрҙәренең, шул иҫәптән фәлсәфәүи мәсьәләләр, грамматика, риторика һәм бөтөн элекке фәнни традициялар менән ҡыҙыҡһыныуҙың яңы үҫеше башлана.
XI—XVI быуаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Илдәре бойондороҡһоҙлоғон юғалтһа ла, Әрмәнстандың ғалимдары һәм дин әһелдәре әрмән теленә бағышланған һүҙлектәр һәм грамматик хеҙмәттәр яҙыуын дауам иткән. Әрмән грамматик фекеренең яңы үҫеше XI һәм бигерәк тә XII—XIII быуаттарҙа билдәләнгән[39]. Григор Магистрос (990—1059 тирәһендә) грамматик хеҙмәтенә үҙенән алда йәшәгән бөтөн әрмән грамматика төҙөүселәренең идеялар компиляцияһын индерә. Этимологияны өйрәнгәндә, ул өндәрҙең артикулятор классификацияһын һәм башҡа телдәр материалын иҫәпкә ала[39][48], этимологияны дәлилһеҙ аңлатмаларҙан арындыра, уның фәнни нигеҙен бирә. Магистрос әрмән теле менән йәнәш торған телдәрҙе өйрәнеү кәрәклеген раҫлай, дәлилһеҙ этимологиялаштырыуға ҡаршы сыға[39]:
Әгәр ҙә кемдер оҡшаш һүҙҙәрҙе этимологиялаштырһа, ул ҙур хата эшләй. Беҙҙең ватандаштарыбыҙҙың һәм хатта аҡыл эйәһе тиңендә торғандарҙың да күп тапҡыр шундай һүҙҙәрҙе этимологиялаштырыуын күрҙек һәм бының сәбәбе — тел белмәүҙә[48]
Беренсе орфографик реформа осорҙоң мөһим ваҡиғаһы булған. XII быуаттың икенсе яртыһында Аристакес Грич әрмән теленең орфографик һүҙлеген яҙа[49][50]. Дәүерҙең Грамматика сәнғәтенең иң әһәмиәтле һәйкәле булып Ованес Ерзнкаци Плузаның (1230—1293 тирәһе) 1291 йылда тамамланған «Грамматик аңлатмалар йыйынтығы» әҫәр-компиляцияһы тора. Ерзнкаци боронғо әрмән һәм урта әрмән телдәренән миҫалдар менән ҡылымдарҙы зат һәм һанда үҙгәртеү таблицаларын килтерә[39]. Есаи Нчециның (1260/1265— 1338 тирәһе), Ованес Цорцорециның (1270-гг.—1338) («Грамматикаға ҡыҫҡаса күҙәтеү»), Григор Татевациның хеҙмәттәре билдәле (1346—1409). Аракел Сюнеци (1350—1425 тирәһе) в "Грамматика буйынса ҡыҫҡаса анализ"ында телмәр барлыҡҡа килеүҙең физиологик нигеҙҙәренә туҡтала, ижектәрҙең бөтөн төрҙәренең ентекле классификацияһын бирә[51]. Әрмән лингвистикаһы үҙешенә әһәмиәтле өлөш индергән Геворг Скевраци (XIII — 1301) 3 хеҙмәт авторы: «Ижек үҙенсәлеге тураһында күрһәтмә», «Просодия тураһында ҡулланма» һәм «Яҙыу сәнғәте тураһында кәңәш»[49]. Скевраци Аристакес Гричтың лингвистик принциптарын артабан үҫтерә, беренсе булып әрмән телендә ижеккә бүлеү принцибын хәл итә, орфоэпия, пунктуация һорауҙары менән шөғөлләнә, юлдан юлға күсереү ҡағиҙәләрен тикшерә[49]. Скевраци тәҡдим иткән ҡағиҙәләр, бер аҙ ғына үҙгәрештәр индереп, әрмән телендә әлегә тиклем ҡулланыла[49]. Ованес Крнеци (1290/1292—1347) 1344 йылда тамамлаған «Грамматика тураһында» хеҙмәтендә[52] әрмән телен тулы тасуирлай, синтаксисының[53]тулы курсын яҙып бирә. Вардан Аревелци (1198—1271 тирәһе), ике хеҙмәт авторы[39], «Һүҙ төркөмдәре тураһында» тигән хеҙмәтендә шулай уҡ әрмән теле синтаксисының принциптарын тасуирлай, функциональ нигеҙҙә һүҙҙең 8 өлөшөн таба. Аревелци урта әрмән теленең хоҡуҡтарын яҡлай, телдәге үҙгәрештәрҙе тәбиғи процесс тип ҡабул итә[37]:
Әгәр ҙә кемдер erkotasan (боронғо әрмән телендәге «ун ике») урынына tasnewerku (йәнле һөйләү телендәге «ун ике») тиһә, бының нимәһе насар
Бейек урта быуаттарҙа әрмән лексикографияһы үҫеше дауам иткән. Айырым авторҙар һәм әҫәрҙәр буйынса ғына түгел, дөйөм йүнәлешле бик күп аңлатмалы һүҙлектәр яҙылған. XI—XII быуатта баҫылған әрмән-фарсы «Вардан китабы һүҙлеге» билгеле. Ике телле йәки өс телле һүҙлектәрҙән XIII йәки XIV йөҙйыллыҡта сыҡҡан «Ғәрәп-фарсы-әрмән һүҙлеге» билдәле. Ул өҙөктәр кеүек кенә һаҡланған һәм 225 кенә һүҙҙән тора[54]. Фәлсәфәүи һәм медицина йүнәлешле терминологик һүҙлектәр һаҡланғандар[54].
Акоп Крымеци (1360—1426), орфография өлкәһендәге белемдәрен дөйөмләштереп, «Үткер (осло) һәм еңелләштерелгән баҫымдар тураһында» тигән хеҙмәт яҙған[45]. XVI быуатта Азария Джугаеци « Грамматикаға аңлатмалар» китабының авторы һәм Давид Зейтунци йәшәгән. 1567 йылда Абгар Токатеци әрмән теленең беренсе баҫма әлифбаһын[55] — «Кесе грамматика йәки әлифба» («Փոքր քերականություն կամ այբբենարան») баҫып сығара (ҡулъяҙмалар — V быуаттан).
XVII—XVIII быуаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XVI быуат уртаһынан Европа ғалимдары ла әрмән теле менән ҡыҙыҡһына башлай, әммә әрмән телен өйрәнеү Европала тик XVII быуаттың беренсе яртыһынан ғына башлана. Ошо йөҙйыллыҡтан ғына әрмән тел ғилеме тарихы грамматиктар тарафынан яһалма рәүештә индерелгән латин әйтелеш формалары арҡаһында «латинлаштырылған әрмән теле» тип йөрөтөлгән яңы тарихи периодына аяҡ баҫа. Ләкин шуға ҡарамаҫтан, был период әрмән лингвистик фекер үҫешендәге мөһим аҙым булып тора. Ғалимдар әрмән теленең бөтөн төҙөлөшөн тасуирлаған, уның үҙенсәлектәренә тағы ла тәрәнерәк үтеп ингәндәр.
1624 йылда Франческо Ривола, башҡа авторҙарҙың хеҙмәттәре менән сағыштырғанда, көслө латинлаштырыуға һәм ҡағиҙәләрҙе «рационализациялау»ға дусар ителеп өлгөрмәгән «Әрмән грамматика»һын баҫып сығара. 1637 йылда Симеон Джугаеци (XVI быуат аҙағы —1657) әрмән теленең бөтөн аспекттарын — грамматикаһын, фонетикаһын һ. б. ентекле анализлап, «Грамматика тип аталыусы китап» тигән хеҙмәт яҙа. Артабанғы тикшеренеүсе Клемент Галанус була, ул 1645 йылда әрмән теленә бағышланған «Грамматика һәм логика» китабын баҫып сығарған[39]. Шулайуҡ ул үҙенән алдағы йылдарҙа йәшәгән башҡа әрмән грамматиктары фекеренә таянған. Воскан Ереванци (1614—1674), тел тураһында бер нисә китап авторы[56], "Грамматика китаб"ында (1666) боронғо әрмән телен өйрәнеүҙе асып бирә[57]. 1674 йылда баҫылған Ованнес Оловтың (1635—1691) «Әрмән теленең таҙалығы йәки әрмән грамматикаһы» хеҙмәте тәьҫирендә әрмән стилистикаһын ғилми өйрәнеү эпохаһы башланған[58]. Шул уҡ йылда «Әрмән грамматикаһы» (лат.) баҫылып сыға. Ованес Джугаеци (Мркуз) 1693 йылда, Симеон Джугаеци принциптарына таянып, «Ҡыҫҡаса грамматика һәм логика» һын яҙған[59]. Хачатур Карнеци (Эрзрумци) (1666—1740), Дионисийҙы аңлатыусы әрмән ғалимдарының принциптарын «латинлаштырылған грамматика» принциптары менән тура килтереп, үҙенең "Грамматика китаб"ын яҙған[59].
XVII—XVIII быуаттар арауығында әрмән аҡыл эйәләре сағыштырыу-тарих тел ғилеменә яҡын эш башҡаралар[39].
XVIII быуаттың беренсе яртыһынан йөҙ йылға яҡын дауам иткән грамматиканы латинлаштырыу позицияһынан ситләшеү билдәләнә. Иоанн Иоахим Шрёдер (1680—1756) 1711 йылда үҙенең ентекле тасуирлауы менән айырылып торған «Әрмән теленең хазинаһы»[60]тигән хеҙмәтен баҫтырып сығара. Китапта шулай уҡ «граждан» теленең көнсығыш төрө тасуирлана. Шредер Клемент Галанусты һәм Ованес Оловты яһалма яңылыҡтар индереүе өсөн тәнҡитләй. Мхитар Себастаци (1676—1749) алдағы йылдарҙа йәшәгән күпкенә ғалимдарҙы латинлаштырыуҙа һәм яһалма яңылыҡтар индереүҙә ҡәтғи тәнҡитләй. 1730 йылда Венецияла уның «Боронғо әрмән теленең грамматикаһы» донъя күрә. Һуңғараҡ был хеҙмәт 1753 йылда төҙөлгән грузин грамматикаһына нигеҙ була[61]. XVIII быуатта Багдасар Дпирҙың (1683—1768) ентекләп яҙылған ҡыҫҡа грамматикаһы шаҡтай билдәлелек менән файҙалана. Тәү тапҡыр ул 1736 йылда баҫыла һәм шул уҡ йөҙйыллыҡта тағы ике тапҡыр яңынан баҫылып сыға. Себастацинан һуң Багдасар Дпир грамматиканы латинизмдарҙан һәм рационалистик яңылыҡтарҙан күберәк дәрәжәлә таҙарта[61]. Әрмән лингвистикаһы тарихында 1779 йылда донъя күргән Микаел Чамчяндың (1738—1823) «Әрмән теленең грамматикаһы» мөһим ваҡиға була. Был хеҙмәт үҙенең ғилми төгәллеге һәм деталлеге менән айырылып тора. Чамчян грамматикаһы Мхитар Себастаци системаһына нигеҙләнгән. 1781 йылда яңы әрмән телендә беренсе баҫма әлифба сыға[55].
XVII—XVIII быуаттарҙа шулай уҡ лексикография ла үҫешен дауам иткән: Франческо Риволының (1621) «Բառգիրք Հայոց. Dictionarium armeno-latinum», Аствацатур Нерсесовичтың «Dictionarium latino-armenum» (1695 йыл, 17500 һүҙ), Якоб Виллоттың «Dictionarium novum armeno-latinum» (26000 һүҙ), Степанос Рошканың һүҙлектәре (1670—1739), Еремии Мегрециҙың аңлатмалы[65] һүҙлеге (1698 йыл, 8500 һүҙ) һ.б. Ул замандың әрмән лексикографияһы ҡаҙанышы булып Мхитар Себастациҙың 37000 һүҙлек статьяһынан торған ике томлы «Әрмән теле һүҙлеге» (1749—1769 йй.) иҫәпләнә[66]. 1788 йылда Санкт-Петербургта Клеопатра Сарафяндың беренсе әрмән-урыҫ һүҙлеге сыға[67].
XIX быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIX быуатта әрмән лингвистик фекере үҙенең күп быуатлы үҫеш тарихының артабанғы фазаһына күсә. Быуат башының әһәмиәтле ғалимдарынан Габриэль Аветикянды (1751—1827), «Әрмән грамматикаһы» (1815) авторын һәм бер нисә грамматик хеҙмәт авторы (1852, 1857) Арсен Багратуниҙы (1790—1866) атарға була. Арутюн Авгерян (1774—1854) ике телле һүҙлектәрҙән тыш (әрмән-инглиз, 1825, инглиз-әрмән 1821, һ. б.) әрмән теле этимологияһы буйынса хеҙмәт яҙған (1821). Габриэл Аветикян, Хачатур Сюрмелян и Мкртич Авгерян 1836—1837 йылдарҙа Венецияла хәҙерге көнгә тиклем үҙенең ғилми баһаһын юғалтмаған 2 томлы аңлатмалы "Әрмән теленең яңы һүҙлеге"н төҙөгән. Минас Бжшкян (1777—1851) «Әрмән теле грамматикаһы» (1840) һәм тағы бер күп телле грамматика авторы. Китап Рәсәй империяһының ҙур алтын миҙалына лайыҡ булған. Көнсығышты өйрәнеүсе немец ғалимы Генрих Петермандың эҙләнеү эштәре ошо осорға ҡарай. XIX быуат уртаһында хәҙерге заман әрмән теленең грамматикаһын Арсен Айтынян (1866) һәм С. Паласаян (1870) яҙалар.
Әрмән теленең яҙмаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
V быуатҡа тиклем әрмән яҙмаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
V быуатҡа тиклем Әрмәнстанда грек һәм арамей яҙмалары бигерәк киң таралыш алған. Шул уҡ ваҡытта б. э. т. III—I бб. боронғо әрмәндәрҙең храм китаптары һәм йылъяҙмалар төҙөй торған махсус «жрец яҙмалары» булған тигән фекер йәшәй[68]. IV быуат башында христиан динен алғансыға тиклем боронғо Әрмәнстанда мәжүси ышаныуҙар буйынса Тир — яҙма аллаһы культы булған. Б. э. V быуатына саҡлы сит тел әҙәби традицияһы үҫеш алған. Ҡайһы бер ғалимдар раҫлауынса, ғалим һәм христиан тәғлимәтен таратыусы Месроп Маштоц ниндәйҙер бер епископ Даниил тапҡан боронғо әрмән алфавитын тергеҙгән тиҙәр. Боронғо әрмән тарихсылары Корюн, Мовсес Хоренаци һәм Лазар Парпеци «Даниил яҙмалары»[69] тураһында хәбәр иткәндәр. Унан да алдараҡ ҡалдырылған яҙмалар бар. Әрмән яҙмаһы булғанлыҡты Ипполит Римский (II—III бб.)[70] һәм Өлкән Филострат (II—III бб.)[71] туранан тура күрһәткән:
Ҡайсандыр Памфилияла муйынына алтын ҡулса тағылған инә барсты тотоп алғандар, һәм шул ҡулсала әрмәнсә яҙылған була: «Аршак батша— Нисей аллаһына»
Боронғо әрмән һ. б. авторҙарға таянһаҡ (мәҫәлән Диодор Сицилийский[72], б. э. т. I б.), V быуатҡа тиклем әрмән һарайында арамей һәм грек телдәрендә яҙғандар тибеҙ, әммә арамей һәм грек яҙмалары менән әрмәнсә лә яҙғандар тип әйтеп була. Мовсес Хоренаци (480 йй.) "Әрмәнстан тарихы"н яҙғанда, уның раҫлауынса, батша ҡулъяҙмалары киң билдәле булған[73]:
Әммә әйтеүҙәре мөмкин: ул ваҡытта яҙма һәм әҙәбиәт булмағанлыҡтан, бер-бер артлы өҙлөкһөҙ сығып торған төрлө һуғыштар арҡаһында (был шулай булды тип). Ләкин был фекер нигеҙһеҙ, һуғыштар туҡтап торған саҡтар булған бит, фарсы һәм грек яҙмаһы кеүек, шул телдәрҙә ауылдарҙа һәм ҡалаларҙа һәр өйҙәге милек тураһында, общиналарҙа барған мөлкәт өсөн дәғүәләшеүҙәр һәм килешеүҙәр, бигерәк тә — борондан килгән мал-мөлкәткә мираҫлыҡ рөхсәте алыу буйынса хәҙерге көнгә тиклем һаҡланып килгән күп төрлө китаптар.
Хоренаци "Храм тарихы"н[74] яҙған Олюмп исемле (I—II бб. тирәһендә) жрец тураһында хәбәр иткән, әммә уның ниндәй телдә яҙғанын хәбәр итмәй. III быуатта сүриә ғалимы Вардесан уларҙы сүриә һәм грек телдәренә тәржемә иткән. XIII быуатта йәшәгән йылъяҙмасы Вардан Аревелци мәжүсилек заманынан уҡ әрмән яҙмаһы булған тип фаразлаған[75]:
Батша Левон дәүерендә Киликияла әрмән хәрефтәре менән мәжүси батша Хайкиданың исеме һырланған аҡса тапҡандан һуң, борондан (ҡалған) әрмән яҙмаларының барлығы дәлилләнгән
Плутарх мәғлүмәттәре буйынса, Бөйөк Әрмәнстандың батшаһы Артавазд II (б. э. т. I б.) грек телендә драмалар яҙған. Ул әрмән сит ил теле әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы. Б. э. т. I б. Арташес батша улы әрмән шағиры Вруйр[76] йәшәгән һәм ижад иткән. Григор Мәғрифәтсе (III—IV бб.) үҙенең дини хеҙмәттәрен грек һәм парфян телендә яҙған.
Месроп Маштоц 405—406 йылдарҙа хәҙерге әрмән алфавитын төҙөгәнгә саҡлы әрмән яҙма һәм әҙәби традициялары булғанлығы дөйөм билдәле. Күп цивилизациялар тарихынан белеүебеҙсә, яҙма мәҙәниәт баштан туған телдә үҫешә алмаған осраҡтар күп (Азияла бигерәк тә ғәрәп, фарсы, Европала латин һәм грек телдәре) йәиһә туған телдә үҫешһә лә, яҙма башҡа телдеке булған (бигерәк тә арабица һәм латиница).
V—XVIII быуаттар яҙма мираҫы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әрмән яҙмаһы донъялағы иң боронғо яҙмаларҙан һанала[35], б. э. 406 йылынан бирле. Хәҙерге баһа буйынса, V—XVIII быуаттар арауығында яҙылған 30 мең[77] әрмән ҡулъяҙмаһы, шулай уҡ 4 мең[78] фрагменталь манускрипт һаҡланған. Яҙма мәҙәниәттең беренсе һәйкәлдәре б.э. V быуатынаҡарай[79], ләкин быуаттар дауамында сит ил баҫҡынсылары тарафынан күп ҡулъяҙмалар юҡ ителгән (Степанос Орбелян XI б. ғына 10 мең тип күрһәтә). Әрмән китап баҫмаһының барлыҡҡа килеүенән (1512 й.) алып 1800 йылға тиклем 1154[80] атамалы әрмән китабы баҫылған (СНГ һәм Прибалтика телдәре араһында рус телле баҫмаларҙан ҡала икенсе урында). Акоп Мегапарт эшмәкәрлеге ярҙамында әрмән теле үҙ регионындағы телдәр генә түгел, Азияның күп телдәре араһында беренсе баҫма китап теле булып тора.
Антик әҙәбиәттең һәм яҙмаһының унарлаған һәйкәлдәре беҙгә тик әрмән теленә тәржемә аша килеп еткән, шулар араһында Зенон, Евсевий Кесарийский, Аристид, Филон Александрий, Иоанн Златоуст һ. б. хеҙмәттәрен һанап китергә була, ә әрмән теленә тәржемә ителгән Аристотель һәм Платондың әҫәрҙәре оригиналға иң яҡыны тип һанала.
Әрмән телендә баҫма китап һәм матбуғат баҫмалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
СНГ (БДС), Прибалтика телдәре, Азияның күп телдәре араһында әрмән теле беренсе баҫма китап теле булған[90]. Әрмән телендә китап баҫыу башланғандан 1800 йылға тиклем 1154 атамалы[80] китаптар баҫыла (СНГ һәм Прибалтика телдәре араһында, рус телле баҫмаларҙан ҡала икенсе урында). Иоган Шильдбергер, латин шрифты ҡулланып, Майнцта 1475 йылда әрмән телендәге беренсе баҫманы тормошҡа ашыра («Атайыбыҙ» доғаһы).
1486 йылда Бернард фон Брайнденбах әрмән тексын ксилографик типографияла баҫтырған. 1512 йылда Венецияла Акоп Мегапарт «Урбатагирк» тигән тәүге китап баҫтыра. XVI быуатта донъя күргән 32 әрмән китабы, шуның 19 фәҡәт әрмән телендә баҫылған[91]. 1616 йылда Ованес Карматенянц Львовта әрмән нәшриәтенә, Украина территорияһындағы тәүге типографияға нигеҙ һала. 1639 йылда Джугала (Джулфа) — Ирандағы тәүге типографияға нигеҙ һалына[92]. 1666—1668 йылдарҙа Амстердамдағы әрмән типографияһында Альбрехт Дюрер иллюстрациялары менән тәүге Библия баҫылып сыға. 1675 йылда яңы әрмән телендә, «ашхарабар»ҙа, беренсе баҫма китап донъя күрә.
Беренсе әрмән типографияларына 1512 йылда Венецияла һәм 1567 йылда Константинополдә нигеҙ һалына, шунан әрмән типографиялары Римдә (1584), Львовта (1616), Миланда (1621) Парижда (1633), Ливорнола (1643), Амстердамда (1660), Марселдә (1673), Лейпцигта (1680) , Падуела (1690), Лондонда (1736), Санкт-Петербургта (1781) һ. б. ерҙә асыла.
XIX быуатта Мәскәүҙә (1820), Шушта (1828), Нью-Йоркта (1857), Ереванда (1876), Бостонда (1899) һ.б. ерҙә әрмән типографиялары асылған.[93] Дөйөм алғанда, 1920 йылға тиклем, донъяла күләмендә әрмән телендә китаптар, журнал һәм гәзиттәр баҫтырыусы 460-тан артыҡ типография эшләгән.
1696 йылда Амстердамда әрмән телендә беренсе географик карта баҫылған.
Беренсе әрмән журналы «Аздарар» («Хәбәрсе») 1794 йылда Мадраста (Һиндостан) сыҡҡан, 1799 йылдан Венецияла «Тарегрутюн» журналы (хроника) баҫылған. XIX быуат башында «Тарегрутюн» (1800—1802), «Еганак бюзандиан» (1803—1820), «Ишатакаран» (1807—1808), «Дитак бюзандиан» (1808), «Дитак бюзандиан» (1812—1816), «Айели калкатиан» (1820), «Штемаран» (1821—1823) һ.б. ваҡытлы матбуғат донъя күргән.[94]
Көнсығыш әрмәндәрҙең беренсе аҙналыҡ гәзите «Аревелян цануцмунк» («Восточныя известія») Әстерхәндә 1815 йылда баҫыла.
Григориан календары, Рим, 1584 йыл
«История Армении» Мовсеса Хоренаци, Амстердам, 1695 йыл
Апракос, Венеция, 1686—1688 йй.
Әрмәнстан конституцияһы. Ш. Шаамирян, Мадрас, 1773 йыл
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ В Иракском Курдистане армянский язык признан официальным
- ↑ 2,0 2,1 Armenian//Ethnologue, 2015
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Armenian language — Британника энциклопедияһында
- ↑ С. И. Брук, Вяч. Вс. Иванов, (Большая советская энциклопедия. — Т. 30. — М., 1978. — С. 467—470): К древним диалектам арийских племён восходят современные нуристанские (кафирские) языки в Афганистане, занимающие промежуточное положение между двумя основными группами арийских языков: индийской и иранской, составляющими вместе с греческими и армянскими языками восточную группу индоевропейских языков (внутри неё и греческий, и армянский, ещё до 2-го тыс. до н. э. отделившиеся от индоиранского, представляют каждый особую подгруппу).
- ↑ Encyclopedia of linguistics / Strazny Ph. — New York: Fitzroy Dearborn, 2005. — Б. 80. — 1243 б. — ISBN 1-57958-391-1.
- ↑ <Vavroušek P. Frýžština // Jazyky starého Orientu — Praha: Univerzita Karlova v Praze, 2010. — S. 129. — ISBN 978-80-7308-312-0.
- ↑ 7,0 7,1 J. P. Mallory, Douglas Q. Adams. Encyclopedia of Indo-European culture — London: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997. — P. 419. — ISBN 9781884964985.
- ↑ 8,0 8,1 Brixhe C. Phrygian // The Ancient Languages of Asia Minor — New York: Cambridge University Press, 2008. — P. 72.
- ↑ <Fortson B. Indo-European language and culture. An Introduction — Padstow: Blackwell Publishing, 2004. — P. 403.
- ↑ Vavroušek P. Frýžština // Jazyky starého Orientu — Praha: Univerzita Karlova v Praze, 2010. — S. 128—129. — ISBN 978-80-7308-312-0.
- ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 <Дьяконов И. М. Предыстория армянского народа — Ереван: Издательство АН Армянской ССР, 1968.
- ↑ Global Language Netowrk
- ↑ Исследование: армянский язык вошел в число самых влиятельных языков мира
- ↑ Армен АЙВАЗЯН.
- ↑ В. А. Плунгян К описанию армянской глагольной парадигмы: «темпоральная подвижность» и перфектив Армянский гуманитарный вестник. — 2006, № 1. — С. 7-20
- ↑ Армения в III — IV вв. // Всемирная история. — Т. 2, гл. XXV.
- ↑ 17,0 17,1 А. В .Десницкая, С. Д. Кацнельсон. // История лингвистических учений: средневековый Восток. — Л.: Наука, 1981. — С. 12.
- ↑ 18,0 18,1 А. С. Гарибян. Роль и значение морфологической классификации армянских диалектов Р. Ачаряна в развитии армянской диалектологии // Историко-филологический журнал. — Ер., 1976. — № 1. — С. 61.
- ↑ 19,0 19,1 19,2 А. В .Десницкая, С. Д. Кацнельсон. // История лингвистических учений: средневековый Восток. — Л.: Наука, 1981. — С. 13.
- ↑ Л. Ш. Аванесян. К вопросу о связях древнеармянского языка и карабахского диалекта // Историко-филологический журнал. — Ер., 1977. — № 1. — С. 141-147.
- ↑ И. Абуладзе. Армянские приписки грузинской рукописи X века и их значение для армянской диалектологии // Вестник Матенадарана. — Ер., 1958. — № 4. — С. 38-41.
- ↑ И. Абуладзе. Армянские приписки грузинской рукописи X века и их значение для армянской диалектологии // Вестник Матенадарана. — Ер., 1958. — № 4. — С. 35.
- ↑ Г. Б. Джаукян. Армянская диалектология и вопрос о происхождении армянских диалектов // Историко-филологический журнал. — Ер., 1959. — № 2-3. — С. 305.
- ↑ (Внутри Армении больше распространена альтернативная теория о том, что армяне ещё ранее жили в области Хайаса, упоминаемой в хеттских текстах.
- ↑ A.E. Redgate.
- ↑ Дьяконов И. М. Хурритский и урартский языки // Языки древней Передней Азии — Москва, 1967. — Б. 137.
- ↑ Дьяконов И. М. Предыстория армянского народа. История Армянского нагорья с 1500 по 500 г. до н. э. Хурриты, лувийцы, протоармяне / Еремян С. Т. — Ереван: Издательство АН Армянской ССР, 1968. — 266 с. — 1000 экз.
- ↑ Страбон, кн.
- ↑ Э.Г.Туманян Древнеармянский язык — М.: Наука, 1971. — Б. 6.
- ↑ Языки мира: Реликтовые индоевропейские языки Передней и Центральной Азии / РАН.
- ↑ Melkonian Zareh Գործնական Քերականութիւն - Արդի Հայերէն Լեզուի (Միջին եւ Բարձրագոյն Դասընթացք) — Fourth. — Los Angeles, 1990. — P. 137.
- ↑ 32,0 32,1 Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред. А. А. Сурков — М., 1962 Т. 1. — Б. 318—319.
- ↑ Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред. А. А. Сурков — М., 1964 Т. 2. — Б. 317.
- ↑ Философская Энциклопедия. В 5-х т. / Под редакцией Ф. В. Константинова — М.: Просвещение, 1960—1970.
- ↑ 35,0 35,1 Армянский язык // Большая Советская Энциклопедия. 3-е изд. / Гл. ред. А. М. Прохоров. — М.: Советская Энциклопедия, 1970. — Т. 2. Ангола — Барзас. — С. 248—249.
- ↑ А. В .Десницкая, С. Д. Кацнельсон. // История лингвистических учений: средневековый Восток. — Л.: Наука, 1981. — С. 30.
- ↑ 37,0 37,1 А. В .Десницкая, С. Д. Кацнельсон. // История лингвистических учений: средневековый Восток. — Л.: Наука, 1981. — С. 13-14.
- ↑ Парпеци, кн.
- ↑ 39,00 39,01 39,02 39,03 39,04 39,05 39,06 39,07 39,08 39,09 39,10 39,11 39,12 39,13 И. П. Сусов. 4.5. Формирование лингвистической мысли в Армении // История языкознания — М., 2006.
- ↑ 40,0 40,1 А. В .Десницкая, С. Д. Кацнельсон. // История лингвистических учений: средневековый Восток. — Наука, 1981. — С. 7.
- ↑ А. В .Десницкая, С. Д. Кацнельсон. // История лингвистических учений: средневековый Восток. — Л.: Наука, 1981. — С. 23-24.
- ↑ Армянская советская энциклопедия — Т. 3. — Б. 305.
- ↑ А. В .Десницкая, С. Д. Кацнельсон. // История лингвистических учений: средневековый Восток. — Л.: Наука, 1981. — С. 16.
- ↑ Н. Адонц. Дионисий Фракийский и армянские толкователи — Пг., 1915. — Б. 181—219.
- ↑ 45,0 45,1 А. В .Десницкая, С. Д. Кацнельсон. // История лингвистических учений: средневековый Восток. — Л.: Наука, 1981. — С. 47.
- ↑ Studia Patristica By International conference on patristic studies 14 Oxford, Frances Margaret Young, M. Edwards, P. Parvis, 100
- ↑ A. Vauchez, R. Barrie Dobson, A. Walford, M. Lapidge, Encyclopedia of the Middle Ages, pp. 108—109
- ↑ 48,0 48,1 А. В .Десницкая, С. Д. Кацнельсон. // История лингвистических учений: средневековый Восток. — Л.: Наука, 1981. — С. 17.
- ↑ 49,0 49,1 49,2 49,3 А. В .Десницкая, С. Д. Кацнельсон. // История лингвистических учений: средневековый Восток. — Наука, 1981. — С. 46.
- ↑ Армянская советская энциклопедия — Т. 2. — Б. 62.
- ↑ А. В .Десницкая, С. Д. Кацнельсон. // История лингвистических учений: средневековый Восток. — Л.: Наука, 1981. — С. 33.
- ↑ С. С. Аревшатян. К истории философских школ средневековой Армении (XIV в.) — Ер.: АН Армянской ССР, 1980.
- ↑ Армянская советская энциклопедия — 1980 Т. 6. — Б. 567.
- ↑ 54,0 54,1 А. В .Десницкая, С. Д. Кацнельсон. // История лингвистических учений: средневековый Восток. — Л.: Наука, 1981. — С. 48.
- ↑ 55,0 55,1 Армянская советская энциклопедия — Т. 1. — Б. 339.
- ↑ А. В .Десницкая, С. Д. Кацнельсон. // История лингвистических учений: средневековый Восток. — Л.: Наука, 1981. — С. 39.
- ↑ Армянская советская энциклопедия — Т. 8. — Б. 623.
- ↑ Армянская советская энциклопедия — Т. 6. — Б. 563.
- ↑ 59,0 59,1 А. В .Десницкая, С. Д. Кацнельсон. // История лингвистических учений: средневековый Восток. — Л.: Наука, 1981. — С. 38.
- ↑ Johann Joachim Schröder Thesaurus linguae Armenicae, antiquae et hodiernae — Amsterdam, 1711.
- ↑ 61,0 61,1 А. В .Десницкая, С. Д. Кацнельсон. // История лингвистических учений: средневековый Восток. — Л.: Наука, 1981. — С. 42.
- ↑ Յովհաննէս Կոստանդնուպոլսեցի. Քերականութիւն Լաթինական, Հռոմ, 1675
- ↑ Երեմիա Մեղրեցի. Բառգիրք Հայոց, Լիվոռնո, 1698
- ↑ М.
- ↑ Franz Josef Hausmann. Wörterbücher: ein internationales Handbuch zur Lexikographie — Walter de Gruyter, 1991. — Б. 2368.
- ↑ А. В .Десницкая, С. Д. Кацнельсон. // История лингвистических учений: средневековый Восток. — Л.: Наука, 1981. — С. 50.
- ↑ А. В .Десницкая, С. Д. Кацнельсон. // История лингвистических учений: средневековый Восток. — Л.: Наука, 1981. — С. 51.
- ↑ Всемирная история. Энциклопедия. Том 2, гл.
- ↑ Хоренаци, кн.
- ↑ Hippolitus Werke, IV, Bd. Die Chronik, Leipzig, стр. 58
- ↑ Филострат Старший. Жизнь Аполлония Тианского (217 год)
- ↑ Диодор Сицилийский, кн.
- ↑ Хоренаци, кн.
- ↑ Хоренаци, кн.
- ↑ Всеобщая история Вардана Великого — М., 1861. — Б. 63.
- ↑ Хоренаци, кн.
- ↑ Dickran Kouymjian Notes on Armenian Codicology. Part 1: Statistics Based on Surveys of Armenian Manuscripts // Comparative Oriental Manuscript Studies Newsletter no. 4. — 2012. — С. 19.
- ↑ 78,0 78,1 Армянская советская энциклопедия — Т. 6. — Б. 695.
- ↑ Michael E. Stone. Apocrypha, Pseudepigrapha, and Armenian studies: collected papers — Peeters Publishers, 2006. — Т. II. — Б. 772.
- ↑ 80,0 80,1 ARMENOLOGY RESEARCH NATIONAL CENTER
- ↑ Армянская советская энциклопедия — Т. 5. — Б. 660.
- ↑ Армянская советская энциклопедия — Т. 3. — Б. 297.
- ↑ Армянская советская энциклопедия — Т. 7. — Б. 628—629.
- ↑ Армянская советская энциклопедия — Т. 4. — Б. 470.
- ↑ 85,0 85,1 Армянская советская энциклопедия — Т. 6. — Б. 160.
- ↑ Армянская советская энциклопедия — Т. 7. — Б. 659.. Манускрипт имеет 601 страниц, вес — 28 кг, 55,3×70,5.
- ↑ 104 манускриптных страниц, вес — 19 гр, 3×4 см.
- ↑ См.
- ↑ Аздарар — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (3 издание)Большой советской энциклопедии (3 издание). С возникновения армянского периодического издания до 1920 года вышло более 1800 наименований армянских газет и журналов. (самый древний журнал в мире, который издается непрерывно по сей день, армянский «Базмавеп» (с 1843 года, Венеция).
- ↑ Первые печатные книги: на белорусском — 1517, эстонском — 1525, литовском — 1547, русском — 1564, латышском — 1585, грузинском — 1629, турецком — 1729, азербайджанском — 1820, персидском — 1830 и т.
- ↑ Армянская советская энциклопедия — Т. 13 (Сов. Армения). — Б. 463.
- ↑ Рафаел Ишханян, История армянской книги, Т. 1, Ереван, 1977, стр. 351—379 (на арм. яз.), см. комм. 14
- ↑ Левонян Г. Армянская книга и искусство книгопечатания. Ер., 1956.
- ↑ Армянская советская энциклопедия — Т. 13 (Сов. Армения). — Б. 452—460.


text:
- Подробности
- Просмотров: 454
ВИБРАЦИЯ АУЫРЫУЫ, организмға оҙайлы вибрация тәьҫире арҡаһында барлыҡҡа килгән һөнәри ауырыу. Шулай уҡ тауыш, һалҡын тейеү, ныҡ арыу, эш урынында кәүҙәне дөрөҫ тотмау, индивидуаль һиҙгерлек һ.б. В.а. килтереүе мөмкин. Башлыса авиация, машиналар эшләү, тау сәнәғәте һәм а.х. тармаҡтары эшселәрендә осрай (ҡара: Вибрациялы техника). Вибрация тәьҫиренә ҡарап локаль (мәҫ., ҡулға) һәм дөйөм (бөтә организмға) В.а. айырыла. Локаль тәьҫир итеүҙең төп симптомдары: ҡул ауыртыу һәм уның т‑ра үҙгәреүенә үтә һиҙгерлеге, шешенеүе, бармаҡ һәм ҡул суғы цианозы һ.б.; дөйөм — баш, йөрәк тәңгәле, аяҡ ауыртыу, баш әйләнеү, тиҙ арыу һ.б. Диагностика анамнезға һәм ҡан тамырҙарының, мускулдарҙың һ.б. функциональ торошон инструменталь тикшереү мәғлүмәттәренә нигеҙләнә. Дауалау медикаментоз, физиотерапевтик (УФ‑нурланыш, кислородлы, тоҙло-ылыҫлы ванналар, энә-рефлекс терапияһы, дауалау физкультураһы, массаж һ.б.). Шифахана-курорт учреждениеларында дауаланыу тәҡдим ителә. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: периферик һәм үҙәк нервы системаһының ҡаҡшауы, хәрәкәт итеү аппаратының дистрофик боҙолоуы һ.б. Иҫкәртеү сифатында хеҙмәттең санитария ҡағиҙәләрен үтәү, В.а. килтереүсе факторҙарҙы бөтөрөү, диспансерлаштырыу тәҡдим ителә. Хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы институтында ауырыуҙы диагностикалау һәм дауалау ысулдарын эшләү һәм камиллаштырыу б‑са фәнни тикшеренеүҙәр алып барыла (Р.А.Алаҡаева, Ә.Б.Бәкеров, З.Г.Подрез, А.Р.Шәйәхмәтов һ.б.). Шулай уҡ ҡара: Һөнәри ауырыуҙар.
Г.Г.Максимов
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 420
ДЫУАН КАНТОНЫ, 1919 й. 20 мартында АСБР составында ойошторола. 1917 й. ойошторолған автономиялы Башҡортостандың Д.к. сиктәре нигеҙ итеп алынған. Кантон составына Златоуст өйәҙенең 10 улусы (Балаҡатай, Дыуан-Мәсетле, Ибрай, Ҡалмаҡҡол, Мырҙалар, Нәсибаш, Түб. Ҡыйғы, Үрге Ҡыйғы, Һикеяҙ һәм 2‑се Әйле) инә. Төньяҡта — Ҡошсо кантоны, көнсығышта — Красноуфимск өйәҙе, көньяҡта — Златоуст өйәҙе, Көҙәй кантоны, көнбайышта Бөрө өйәҙе, Златоуст өйәҙе, Көҙәй кантоны м‑н сиктәш була. Адм. үҙәге — Арҡауыл а. (хәҙ. Салауат р‑ны). 1919 й. сент. бөтөрөлә, терр‑яһы Дыуан-Ҡошсо кантоны составына инә.
Ф.Ғ.Нуғаева
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Яҙғы ташҡын ваҡытта бер егет кәләш әйттерергә бара. Уға Кәмәлек йылғаһын аша сығырға кәрәк була. Ҡурҡаҡ кейәү булып, боролоп ҡайтмам инде, тип егет боҙо күтәрелгән Кәмәлекте аты менән сыҡмаҡ була һәм, шунда боҙ аҫтында ҡалып, һәләк була. «Кәмәлек» тигән йырҙы ана шул егеткә кәләш булырға тейешле ҡыҙ сығарған, тиҙәр. Был йыр Саратов әлкәһе башҡорттары араһында киң таралған.
Кәмәлеккәй буйы, ай, шау ҡамыш,
Шул ҡамыштан сыға бер тауыш.
Тауыштары шоңҡар ҙа, ай, тауышы,
Буйҡайҙары бохар ҡамышы.
Анау яҡтан килгән ҡара болот
Боҙ булып та тағы яуырмы?
Яҙғы ташҡын аҡҡан, ай, һыу кеүек,
Ҡыҙ йәштәре шулай ағырмы?
һандуғастар һайрар, ай, тирәктә,
Тауыштары китә йыраҡҡа.
Һандуғастың моңон, һай, ишеткәс,
Һағыш төштө минең йөрәккә.
Төшмәҫе лә, егет, Кәмәлеккә,
Һыу тулҡындары ҡағыр бит.
Инмәҫе лә, егет, ташҡын һыуға,
Ғәзиз башҡайыңды юйыр бит.
Кәмәлеккәй буйы дөм ҡарағай.
Үтеп кенә булмай ҙа ҡарамай.
Арыҫландай егет, ай, булһаң да,
Кәңәш итмәй эшләү ярамай.


text:
“Бәхетле булыуың хаҡында уңға-һулға һөйләп йөрөмә – күҙ тейер”, тиҙәр. Динебеҙ ҡанундары нигеҙенә лә шул мәғәнә һалынған. Ошо тыйыуҙарҙы иҫтә тотоп, бөгөнгө тормошома шөкөр итеп, ырыҫ серҙәре менән уртаҡлашырға ниәт иттем.
...Беҙ апайым менән әсәйебеҙ тәрбиәһендә үҫтек. Атайыбыҙ хаҡында шуны ғына белә инем: ул, ғаиләһен ташлап, икенсе ҡатынға сығып киткән, алыҫта – ҡала яғында йәшәй. Өләсәйем әйтеүенсә, булдыҡһыҙ, бешмәгән кеше булған. “Аҡса табырға ла эшкинмәне. Ярай әле әсәйең ваҡытында ҡотолдо”, – тиер ине.
Бәләкәйҙән йорт-ихаталағы барлыҡ ауыр эштәргә егелдек. Әсәйем туҡтауһыҙ зарланыр, йыш ҡына сығырынан-сығып туҙыныр, әрләр ине. Ауыр тормошонда ниңәлер гел беҙҙе ғәйепләне. “Бына һеҙ булмаһағыҙ...”, “ошолар тип ғүмерем заяға үтте”, “атайығыҙ һымаҡ әҙерҙе көтөп...” – шундай һүҙҙәрҙе көн дә тиерлек ишетә инек. Ир тигәнде ен һымаҡ күреп буй еткерҙек.
Туғыҙынсы кластан һуң башҡа уҡыманым. Әсәйемдең янында ҡалыу мөмкин булмағас, ҡалаға эш эҙләп китеп, тәүҙә баҙарҙа тауар ташыуҙа ярҙамлашып йөрөнөм, унан бер йылдан сауҙа үҙәктәренең береһенә йыйыштырыусы итеп алдылар. Шунда үҙем кеүек хеҙмәт күрһәткән бер ир менән танышып, күпмелер ваҡыттан бергә йәшәй башланыҡ. Минең һымаҡ ул да атайһыҙ үҫкән. Эш рәтен белмәүен, маҡсатһыҙлығын, көн уҙһын – сабата туҙһын тип йәшәүен алдан уҡ һиҙә инем инде. Фатирға түләү ваҡыты етһә, һәр ваҡыттағыса, аҡсаһы юҡ. Быға иҫе лә китмәй, оялмай ҙа. Минең арҡала йәшәп ятыуы хаҡында уйлап та бирмәй кеүек. Ә эштән һуң мотлаҡ һыра тотоп ҡайтырға онотмай...
“Ирҙәр кеше түгел” тигәнде бала саҡтан ишетеп үҫкәнгәлер, бер фатирҙа йәшәгән бәндәнең ҡылыҡтарына ғәжәпләнмәнем дә һымаҡ. Шундай булырға тейештер – ир бит. Ләкин бер аҙҙан был әҙәм шешәләштәрен эйәртеп ҡайта, дәғүәмә ҡаршы ҡул күтәрә башлағас, сыҙамлығым һынды: сығып киттем...
Ошо ваҡиғанан һуң осраттым Таһирҙы. Дауаханала оҙаҡ ҡына ятырға тура килгәйне, шунда ул палаталашыма – әсәһенә – килеп йөрөнө. Икеһе араһындағы мөнәсәбәтте тәүҙә ныҡ аптырап күҙәттем. Ышанманым, ялған кеүек күренде. Егет әсәһенең янында йүгереп йөрөй, әйткән һәр һүҙен иғтибар менән тыңлай, кәйефен күтәрергә тырыша, хәстәрләй, борсола... Көн дә килеп тора, өҫтәүенә бер нисә ҡат шылтырата. Мөләйем инәй ризығын минең менән һәр саҡ ихлас уртаҡлаша, дәртләндерергә ынтыла. Улы ла килгән һайын хәлемде белешә, “Нимә кәрәк – һорағыҙ, килтерермен. Бер ҙә уңайһыҙланмағыҙ”, – ти. Ошондай ғәжәп йылы мөхиттә үҙемде бөтөнләй икенсе кеше – ҡәҙерле ҡатын-ҡыҙ итеп тоя башланым. Баҡһаң, беҙҙең бөтөн бәхетебеҙ хәстәрлекле ир ҡулында икән. Ана бит, әсәй кеше олоғайған көнөндә улынан ҡайһылай оло хөрмәт күреп һөйөнә...
Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә иң яҡындарыма әйләнгән кешеләрҙән, шөкөр, Аллаһ Тәғәләм айырманы. Бына инде дүрт йылдан ашыу ҙур ғаилә булып бергә йәшәйбеҙ. Дин юлындағы ирем Таһир барыбыҙға ла – ҡәйнәмә, миңә, ике ҡыҙыбыҙға, туғандарына, әсәйемә (яңғыҙ ҡалған ҡәҙерлемде үҙебеҙгә күсереп алдыҡ) – ныҡлы терәк-таяныс. Аллаға шөкөр, элекке кеүек “Ҡайҙан аҡса алырға?” тип баш ватмайым, бар шөғөлөм яҡшы әсәй, ҡатын, килен, ҡыҙ, хужабикә булыу. Гүзәл зат Раббыбыҙ тарафынан тап шуның өсөн яралтылған да бит. Тәғәйенләнешем буйынса йәшәгәс, үҙемде асылып килгән сәскә кеүек тоям. Бөтөн ерҙе йәмләгем, изгелеккә, нурға күмгем килә!
Бала сағымдан айырмалы, үҙемде башҡаларға кәрәкле тип тоям хәҙер. Ҡыҙҙарыбыҙ менән атаһы араһындағы шул ҡәҙәр йылы мөнәсәбәтте күреп һөйөнәм. Эйе, бала яратылып үҫергә тейеш. Айырыуса атаһының һөйөүен тойоуы мөһим. Был – бәхеттең төп нигеҙе.
Сираттағы изге Рамаҙанда йәнә күмәкләшеп ураҙа тоттоҡ, һәр таңды доғалар, матур теләктәр менән ҡаршы алдыҡ. Раббыбыҙ һәр йортҡа, ғаиләгә ошондай күңел тыныслығы, ырыҫ-бәрәкәт бирһен ине, иншаллаһ. Ир ҙә, ҡатын да үҙ урынында булһын. Бер-беребеҙҙе ҡәҙерләйек, бәхетле итергә тырышайыҡ.
Стәрлетамаҡ ҡалаһы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 269
ПРОДУКЦИЯ АССОРТИМЕНТЫ, пр‑тие продукцияһында производство тармағында йәки ниндәй ҙә булһа бер тауар төркөмөндә айырым изделие төрҙәренең составы һәм нисбәте. Практикала деталле (йәйелдерелгән) һәм төркөмлө (ҙурайтылған) П.а. айырыла. Деталле П.а. составы продук‑ ция м‑н конкрет ҡулланыусыларҙы тәьмин итеү килешеүе б‑са асыҡлана, ул үлсәме, сеймал составы, тәғәйенләнеше һ.б. б‑са бүленергә мөмкин. Төркөмлө П.а. пр‑тие тарафынан ста‑ тистик отчётта күрһәтелә һәм пр‑тиелар, сәнәғәттең ярым тармаҡтары һәм тармаҡтары үҫешен характерлай. БР‑ҙа энергетикалағы төп продукция — электр һәм йылылыҡ энергияһы, нефть сығарыу сәнәғәте һәм нефть эшкәртеү сәнәғәтендә — нефть, автомобиль бензины, майлағыс майҙар, дизель яғыулығы; химия сәнәғәтендә һәм нефтехимия сәнәғәтендә — синтетик каучуктар, сода, минераль ашламалар, үҫемлектәрҙе һаҡлауҙың химик саралары, синтетик ыҫмалалар һәм пластмассалар, полиэтилен һәм полипропилен, пластификаторҙар, спирттар; ҡара металлургияла һәм төҫлө металлургияла — әҙер прокат, метиздар, суйын, ҡорос, тимер һәм баҡыр мәғдәндәре, баҡыр һәм цинк концентраттары, алтын һ.б. Машиналар эшләүҙә П.а. төрлө була — метиздарҙан алып металл ҡырҡыу (ҡара: Металл ҡырҡыу станогы) һәм ағас эшкәртеү станоктарына тиклем, нефть промыслаһы, нефть һәм газ эшкәртеү, химия сәнәғәте ҡорамалдары, автомобилдәр, вертолёттар, троллейбустар һ.б. БР‑ҙың урман сеймалы ресурстары (ҡара: Ағас эшкәртеү сәнәғәте) төрлө продукция етештерергә мөмкинлек бирә: шырпы, ҡағыҙ, ағас плиталар, мебель. Төҙөлөш материалдары сәнәғәтендә төп продукция төрҙәре иҫәбенә стена материалдары, цемент, шифер, йыйылма тимер‑бетон конструкциялары һәм деталдәре инә. Еңел сәнәғәттең П.а. — трикотаж, ойоҡ‑ойоҡбаштар һәм тегелгән, күн әйберҙәр, аяҡ кейеме; аҙыҡ‑түлек сәнәғәтенең П.а. ит һәм ит продукттары, һөт һәм һөт продукттары, он, ярма, икмәк, икмәк‑булка, макарон, кондитер һәм шарап‑араҡы изделиелары, консервалар, шәкәр ҡомо, үҫемлек майы тәшкил итә.
В.А.Васильева
Тәрж. Ф.Ғ.Ғәлиев


text:
- Подробности
- Просмотров: 579
ӨКӨ (Bubo bubo), ябалаҡ һымаҡтар отрядының ысын өкөләр ғаиләһенә ҡараған ҡош. Евразияла, Төньяҡ Африкала таралған. Ултыраҡ ҡош. Кәүҙә оҙонлоғо 62—72 см, ауырлығы 2,0—3,3 кг (инә ҡоштар эрерәк), ҡанатының ҡоласы 150—180 см. Арҡаһы ерәнһыу, һарғылт, ҡайһы берҙә аҡһыл төҫтә, ҡара көрән буй һәм арҡыры һүрәтле, кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө ерәнһыу, ҡыҙғылт‑ерән йәки аҡһыл төҫтә, боғағы, түше — ҡара буй таптар, ҡорһағы, ян‑яҡтары, ҡойроҡ аҫты көрәнһыу нәҙек йәки арҡыры буйҙар м‑н; тамағы аҡ төҫтә. Башында ҡалҡып торған ҡауырһындарҙан ҡолаҡтары бар. Күҙҙәренең төҫлө ҡатламы ҡыҙғылт һары. Суҡышы ҡеүәтле, ырғаҡлы, төбөндә бөгөлөп тора. Ҡанаты оҙон һәм киң. Аяғы көслө, тулыһынса ҡауырһынланған; тырнаҡтары ҙур, ҡара төҫтә. Моногам. Ояһын ерҙә, ҡаялар араһында, ҡайһы берҙә ағас баштарында ҡора йәки башҡа эре ҡоштарҙың иҫке ояларын биләй. Йылына 1 тапҡыр бала сығара, ояға 2—6 аҡ эре бөртөклө ҡабыҡлы йомортҡа һала. Инә ҡош 32—35 көн буйы баҫып ултыра. Эңер һәм төнгө йәшәү рәүеше алып бара. Ваҡ имеҙеүселәр (ирләндәр, йомрандар, ҡуяндар, ҡыр сысҡандары һ.б.), ҡоштар (ағуналар, бүҙәнәләр һ.б.), бөжәктәр м‑н туҡлана. Урмандарҙа, далала, тауҙарҙа, тигеҙлектәрҙә осрай. БР‑ҙа Бөрйән, Иглин, Йылайыр, Күгәрсен, Мәләүез, Өфө р‑ндарында билдәләнгән. БР‑ҙың һәм РФ‑тың Ҡыҙыл китаптарына индерелгән.
Ә.Ф.Мәмәтов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 332
ОСРАҠЛЫ ПРОЦЕСС (ихтимал, йәки стохастик), ваҡыт үтеү м‑н ниндәй ҙә булһа бер системаның торошо ихтималлыҡ законлыҡтарына ярашлы үҙгәреүе процесы. Гаусстың, Марктың О.п., стационар О.п. һ.б. айыралар. Төп бурыстары – О.п. ҡиммәттәрен прогнозлау һәм интерполяциялау, төрлө үҙгәртеүҙәрҙе өйрәнеү, процестарҙың характеристикаларын статик баһалау. О.п. теорияһы – ихтималлыҡ теорияһының бүлеге; тәбиғәттәге, фәндәге һәм техникалағы төрлө процестарҙы тасуирлау өсөн уның ысулдары һәм моделдәре файҙаланыла, мәҫ., Броун хәрәкәтенең моделдәре (газдарҙың молекуляр теорияһында), Пуассон О.п. моделе (киң хеҙмәтләндереү теорияһында) һ.б. Башҡортостанда О.п. өлкәһендә теоретик тикшеренеүҙәр 20 б. 70‑се йй. алып барыла. ӨДАТУ‑ла О.п. локаль ваҡыттарының үҙенсәлектәре тикшерелә, Стратоновичтың стохастик интегралын дөйөмләштергән симметрик интегралдар теорияһы төҙөлә, стохастик дифференциаль тигеҙләмәләрҙе сисеүҙең яңы ысулы табыла (Ф.С.Насиров); Математика ин‑тында аҡ шаулы һыҙыҡлы булмаған параболик тигеҙләмәләргә Гирсанов формулаһы дөйөмләштерелә, стохастик дифференциаль тигеҙләмәләрҙең асимптотик үҙенсәлектәре (Й.Ш.Ильясов), О.п. тайпылыу мәсьәләләре тикшерелә, Гаусстың осраҡлы хәрәкәт траекторияһының кәкре һыҙыҡ кимәленән артмауының асимптотикаһы билдәләнә (Н.Ҡ.Бәкеров); БДУ‑ла микро‑ һәм наноэлектронлы эмиссия приборҙарында О.п. статик һәм спектраль характеристикаларын компьютерҙар нигеҙендә экспери‑ менталь тикшереү ысулдары уйлап табыла һәм тормошҡа ашырыла, күп кимәлле һәм дөйөмләштерелгән телеграф сигналдарының матем. моделе тикшерелә (С.С.Гоц).
Әҙәб.: Г о ц С.С. Основы описания и компьютерных расчётов характеристик случайных процессов в статистической радиофизике. Уфа, 2005.
Н.Ҡ.Бәкеров
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Дмитрий Кашигин исемендәге 13-сө мәктәптең III «В» синыфында бик ҡыҙыҡлы хеҙмәт дәресе үтте. Ул Көньяҡ Урал халыҡтарының дуҫлыҡ фестиваленә арналғайны. Балалар менән бергә «Аҡ инәй» клубы ағзалары ла ҡатнашты унда.
Һәр кем алъяпҡыс, башына ҡалпаҡ кейгәйне. Һәр береһенең алдында – таҡта, уҡлау, он, ҡамыр һәм бәлеш өсөн эслек. Кескәйҙәр өләсәйҙәр ярҙамында үҙҙәре ваҡ бәлеш яһаны. Эш айышына тиҙ үк төшөндөләр һәм бер аҙҙан мейескә бешерергә лә ҡуйҙылар. Бәлеш бешкәнсе ағинәйҙәр Рәсәйҙә йәшәгән халыҡтар, уларҙың һәр береһенең милли кейеме, милли аш-һыуы барлығы тураһында һөйләне.
Төрлө уйындар ҙа уйнанылар. Дәрес буйы башҡорт халыҡ көйҙәре яңғырап торҙо. Ә аҙаҡ инде үҙҙәре бешергән ваҡ бәлештәр менән һыйландылар.
Дәрес-байрам шәп үтте. Бындай саралар балаларҙа бүтән халыҡтарға, йолаларына, мәҙәниәтенә ҡарата ихтирам тойғоһо тәрбиәләй. Үҙенә дуҫ һайлағанда, кеше уның ниндәй уй-маҡсаттар менән йәшәүен, тамырҙары ҡайҙан икәнен, ниндәй йолаларҙы һаҡлағанын белергә тырышырға тейеш.
СИЛӘБЕ ӨЛКӘҺЕНЕҢ
МЕЙӘС ҠАЛАҺЫ БАШҠОРТТАРЫ ҠОРОЛТАЙЫНЫҢ БАШҠАРМА КОМИТЕТЫ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 299
НЕФТЬ ЫҪМАЛАЛАРЫ, туйындырылған углеводородтарҙа эрей торған, түбән т‑раларҙа ҡайнаған юғары молекуляр гетероатомлы нефть компоненттары (массаһы б‑са 1—20%). Ҡара йәки көрән төҫтәге насар осҡан ҡаты йәки ныҡ йәбешкәк аморф матдәләр; уртаса мол. м. 400—1500; инерт атмосферала йомшарыу т‑раһы 35—90°С; тығыҙлығы яҡынса 1 г/см3. Составында (%‑тарҙа): углерод (78—88), водород (8—10), көкөрт (1—10), кислород (1—8), азот (2‑гә тиклем); аҙ миҡдарҙа — ванадий, никель, тимер, баҡыр, кобальт, хром, натрий, кальций, молибден, алюмин һәм нефттең металл‑порфирин комплекстары составына ингән башҡа металдар бар. Н.ы. башлыса ароматик, нафтенлы һәм гетероциклик фрагменттары булған конденсирланған берләшмәләрҙән тора. Циклдарында иң таралған урын алмаштырыусылар — алкил, алкенил (С7—С12), карбонил, карбоксил, гидроксил, сульфид, меркаптан һәм амин төркөмдәре. Н.ы. һауала түбән т‑раларҙа еңел окислана, инерт атмосферала 260—300°С алкандарҙа эреүсәнлеген юғалта һәм икенсел асфальтендарға әйләнә. Н.ы. төп өлөшө нефть йәки ауыр нефть ҡалдыҡтары составында эшкәртелә. Ауыр нефть ҡалдыҡтарының еңел углеводородтарҙа коагуляция юлы м‑н фракцияларға айырыу процесында Н.ы. эретмәлә ҡала; артабан уларҙы адсорбция һәм коагуляция ысулдары, юғары вакуумлы һәм азеотроп дистилляция, селективлы экстракция ысулдары м‑н айырып алалар. Н.ы. линолеум һәм асбестлы‑ыҫмалалы плиткаларҙы сығарғанда тоташтырған компонент, һыуыҡ битум мастикаларындағы өҫкө йөҙҙә актив компоненттар, битумдарҙың үҙлелеген һәм агдезия үҙенсәлектәрен яҡшырта торған өҫтәмә, пластификаторҙар, антиоксиданттар, антисептиктар булып тора. Башҡортостанда “Газпром нефтехим Салават”, “Уфаоргсинтез” ААЙ‑ларында Е төрөндәге Н.ы. пиролизы етештереү үҙләштерелгән (туйындырылмаған, ароматик, нафтен углеводородтары ҡатнашмаһы), уларҙы мотор яғыулығы, эреткестәр, ҡаҙанлыҡ яғыулығы компоненттары, ҡара нефть‑полимер ыҫмалалары алыу өсөн сеймал сифатында файҙаланалар. Нефтехимия эшкәртеү ин‑тында ауыр Н.ы. пиролизын комплекслы эшкәртеү технологияһы эшләнә, ул дистиллятты нефть пегы, техник углерод һәм “Аддифанс” суперпластификаторы етештереү өсөн сеймал алыу м‑н термополиконденсация процесын һәм фракцияларға айырыуҙы үҙ эсенә ала. Шулай уҡ ҡара: Асфальтлы‑ыҫмалалы матдәләр.
Л.В.Долматов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Башҡортостан гәзите » Яңы номер » 117 (27519)
№ 117 (27519) 10 октябрь 2018 йыл
“Башҡортостан” гәзитенең 10 октябрь һанына күҙәтеү
“Башҡортостан” гәзитенең байрам һаны тарихи шаңдауҙарҙан башлап бөгөнгө йәшәйешебеҙгә саҡлы матур бер сәхифә бүләк итә. Республиканың бөгөнгө ҡаҙаныштары, еңеүҙәре, социаль-иҡтисади хәле, мәғариф, мәҙәниәт, ауыл хужалығы, урман сәнәғәте, туризм өлкәһендәге үҫештәре — барыһы ла бөгөнгө һанда. Ғөмүмән, республикабыҙ бер быуатлыҡ юбилейына нисек әҙерләнә? “Апимондия” халыҡ-ара конгресына әҙерлек ниндәй кимәлдә? Байрам уңайынан Башҡортостанда тағы ниндәй социаль объекттар төҙөләсәк? Барыһы тураһында Римма Солтанованың “Кисә. Бөгөн. Иртәгә” материалында.
Тарихһыҙ киләсәк юҡ. Был һанда Әхмәтзәки Вәлиди, Шәйехзада Бабич, Муса Мортазин эҙҙәрен һаҡлаған Темәс тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музыйы менән яҡындан танышырға мөмкин. Башҡортостан гербы авторы Фазлетдин Ислахов тураһындағы хәтирәләр ҙә гәзит уҡыусыларыбыҙҙың күңеленә хуш килер.
Гәзиттең һуңғы бите иһә тулыһынса республикабыҙҙа ғүмер иткән милләттәргә арналды. Удмурт, немец, татар, урыҫ, тажик, йәһүд дуҫтарыбыҙҙың көнитмеше хаҡында “Башҡортостан — дуҫлыҡ иле, һәр милләт — уның гөлө” мәҡәләһендә.
һылтанмалар