text:
Башҡортостан
Башҡортостан Республикаһы ([әйтелеш] ) (Башҡортостан) — Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Конституцияларына ярашлы, үҙаллы демократик дәүләт[9][10]. Рәсәй Федерацияһы субъекты. Волга буйы федераль округына һәм Урал иҡтисади районына ҡарай. Пермь крайы, Свердловск, Силәбе, Ырымбур өлкәләре, Татарстан һәм Удмурт республикалары менән сиктәш.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Дәүләт ҡоролошо
- 3 Халҡы
- 4 География
- 5 Файҙалы ҡаҙылмалар
- 6 Климат
- 7 Хайуандар донъяһы
- 8 Үҫемлектәр донъяһы
- 9 Иҡтисад
- 10 Агросәнәғәт комплексы
- 11 Яғыулыҡ-энергетика комплексы
- 12 Машиналар эшләү комплексы
- 13 Ҡалалар
- 14 Райондар
- 15 Әҙәбиәт
- 16 Иҫкәрмәләр
- 17 Һылтанмалар
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
I һәм II Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары тарафынан һайланған Башҡорт мәркәз шураһы 1917 йылдың 15 ноябрендә Ырымбур, Өфө, Пермь, Һамар губерналарындағы башҡорт территорияларын Рәсәй республикаһының автономиялы өлөшө тип иғлан итә. Шураның ҡарары III Бөтә Башҡорт Ҡоролтайы тарафынан раҫлана (1917, 8 декабрь). 1919 йылдың 20 мартында «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү» нигеҙендә, Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы иғлан ителә. 1990 йылдың 11 октябрендә Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул ителә. 1992 йылдың 25 февраленән Башҡортостан Республикаһы тип атала башлай[11].
Республика Халыҡ-ара төрки халыҡтар мәҙәниәте һәм сәнғәте ойошмаһы — ТӨРКСОЙ-ҙың тулы хоҡуҡлы ағзаһы.
Дәүләт ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһы Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма хакимиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Башҡортостан Республикаһы Башлығы
Ҡарағыҙ: Башҡортостан Хөкүмәте
Башҡортостан Республикаһы Башлығы — Башҡортостан Республикаһының башлығы һәм Башҡортостан Республикаһының иң юғары вазифалы кешеһе. Башҡортостан Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Башҡортостан Конституцияһы менән билдәләнгән[12].
Суд власы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Башҡортостан суд системаһы
Башҡортостан суд системаһы составында:
- Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды
- Башҡортостан юғары суды, Рәсәйҙең юғары судының түбәнге инстанция суды
- Башҡортостан арбитраж суды , Рәсәйҙең юғары судының түбәнге инстанция суды
Закондар сығарыу власы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай
Башҡортостан Парламенты — Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай 2003 йылдан бер палатаһынан торған закондар сығарыу органы.
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡ һаны буйынса Башҡортостан Рәсәй Федерацияһында — етенсе, Волга буйы федераль округында беренсе урында тора.
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса[13] Башҡортостанда 4 104 336 кеше йәшәй. Уларҙың 2 626 613-ө ҡалала, 1 447 723-ө ауылда көн күрә. Бөтә халыҡтың 46,9%-н, йәғни 1 923 233-н ир-егеттәр тәшкил итә. Эре ҡалалары — Өфө (баш ҡала, 1 042,4 мең кеше), Стәрлетамаҡ (264,4 мең кеше), Салауат (158,6 мең кеше), Нефтекама (136,3 мең кеше), Октябрьский (108,6 мең кеше). Республикалағы барлыҡ халыҡтарҙың 90,2 % -ын иң күп һанлы өс милләт: башҡорттар (29,8 %), урыҫтар (36,3 %), татарҙар (24,1 %) тәшкил итә.
Халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төп мәғлүмәттәр[13].
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһы — Көньяҡ Урал тауҙарының түбәләре (иң бейек нөктәһе — Ямантау, 1 640 м.), карст мәмерйәләре, гүзәл күлдәре, шифалы сығанаҡтары, урмандары булған уникаль тәбиғәтле төбәк. Төбәктең 2/3 өлөшө Көнсығыш-Европа тигеҙлегенең көнсығыш өлөшөндә, Урал алдының тигеҙһеҙ-таулы тигеҙлегендә, 1/4-тән ашыу өлөшө Европа менән Азия киҫешкән Көньяҡ Урал һыртында, 1/10-дан кәмерәк өлөшө Урал аръяғының ҡалҡыулыҡлы-тигеҙ урынында урынлашҡан. Республиканың төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо — 550 км, көнбайыштан көнсығышҡа — 430 км. Дөйөм майҙаны — 143,6 мең кв.км.
Республика территорияһында Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығы урынлашҡан.
Һыу ресурстары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йылғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
13 мең самаһы йылға бар, уларҙың дөйөм оҙонлоғо 57 мең саҡрымдан ашыу. Иң ҙур йылғалар: Ағиҙел (1430 км), уның ҡушылдыҡтары Нөгөш (235 км), Эҫем (239 км), Ҡариҙел (918 км), Әй (549 км), Дим (535 км), шулай уҡ Һаҡмар (760 км) менән Ыҡ (571 км) йылғалары.
Күлдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күлдәр һаны 2700 тирәһен тәшкил итә. Уларҙың күбеһе Урал аръяғы райондарында урынлашҡан. Иң ҙурҙары — Асылыкүл һәм Ҡандракүл. Күлдәр балыҡҡа бай.
Файҙалы ҡаҙылмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостанда нефть, тәбиғи газ, күмер, тимер мәғдәне, алтын, баҡыр колчеданы ятҡылыҡтары бар.
Республика территорияһында 200 нефть һәм газ конденсаты ятҡылығы, 10 һоро күмер, 15 баҡыр колчеданы мәғдәне, 20-нән артыҡ тимер мәғдәне, 50-нән артыҡ сәсмә һәм руда алтыны ятҡылығы иҫәпкә алынған.
Геологтар платина һәм алмаз ятҡылыҡтары табылыуын раҫлай.
Климат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан климаты континенталь. Республика биләмәһендә уртаса йыллыҡ һауа температураһы — +0,3 °C-тан (тауҙарҙа) +2,8 °C-ҡа тиклем (тигеҙлектәрҙә). Ғинуарҙа уртаса темпратура — −18 °C булһа, июлдә — +18 °C. Яуым-төшөмдөң йыллыҡ миҡдары — 300—600 мм. Вегетация миҙгеле — 120—135 көн.
Температура[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡояшлы көндәр һаны яҡынса 287 көндән (Аксёнда) алып 261 көнгә (Белоретта) тиклем. Иң әҙ ҡояшлы көндәр декабрь, ғинуар айҙарына, иң күп ҡояшлы көндәр йәй айҙарына тура килә.
Һауа температураһының абсолют минимумы — −41 С°, абсолют максимум — +35С°. 0С° аша ныҡлы сығыуы яҙ көнө 4—9 апрелгә, көҙ көнө 24—29 октябргә, таулы райондарҙа 10—11 апрель һәм 17—21 октябргә тура килә. 0-дән юғары температуралы яҡынса 200—205 көн, тауҙарҙа 188—193 көн. Аҙаҡҡы ҡырау төшөү 21—30 майҙа, һуңға ҡалғаны 6—9 июндә, төньяҡ һәм таулы райондарҙа 25—30 июндә. Көҙгөһөн беренсе ҡырау төшөү 10—19 сентябрҙә, иң иртә ҡырау 10—18 августа күҙәтелә.
Яуым-төшөм[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йыллыҡ яуым-төшөм — 300—600 мм. Республика территорияһында, атмосфера циркуляцияһы менән бәйле, яуым-төшөмдөң айырмалы булыуы күҙәтелә. Быға Урал тауҙары йоғонто яһай. Урал тауҙарының көнбайыш яғында дөйөм яуым-төшөм 640—700 мм, көнсығыш яғында 300—500 мм-ҙан артмай. Яуым-төшөмдөң 60—70 % апрель— октябрь айҙарына тура килә. Иң иртә ҡар ҡатламы барлыҡҡа килеүе — 12-20 сентябрь, иң иртә тотороҡло ҡар ҡатламы ятыуы — 16-24 октябрь, таулы райондарҙа 5-12 октябрь, уртаса ҡар ҡатламы ятыу ваҡыты — 3-13 ноябрь. Уртаса ҡарҙан асылған ваҡыт — 14-24 апрель. Уртаса 153—165 көн, таулы райондарҙа 171—177 көн ҡар ята. Ҡар ҡатламы бейеклеге уртаса 36-55 см, иң ҡалын ҡатлам 106—126 см. Иң ҡалын ҡар ҡатламының тығыҙлығы — 240—300 кг/м3.
Хайуандар донъяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҫемлектәр донъяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Республика Европа менән Азия, Көнсығыш-Европа тигеҙлеге Урал тауҙары һәм Себер тигеҙлеге менән киҫешкән урында урынлашканға күрә, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы күп төрлө, бай. Бында Волга-Кама, Урал, Себер, Ҡаҙағстан төрҙәрен осратырға була.
Урмандар республиканың 40%-н биләй. Урал алдында ҡатнаш урман, төньяҡ һәм көнсығыш тау алды райондарында ылыҫлы-япраҡлы, ҡайын урмандары үҫә.
Урал алды өлөшөн ҡайын һәм имән ағаслы урман-дала, ҡылған үләнле дала биләй.
Иҡтисад[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан — индустриаль-аграр республика. Рәсәй Федерацияһында сәнәғәт етештереүе буйынса 10-сы урынды, ауыл хужалығы продукцияһы буйынса 3-сө урынды һәм төп фондтар буйынса 7-се урынды биләй. Республикала 500-ҙән артыҡ сәнәғәт предприятиеһы эшләй.
Алдынғы сәнәғәт төрө — машиналар төҙөү. Был өлкәлә приборҙар етештереү, нефть һәм химия машиналары төҙөү, авиация һәм машиналар төҙөү һ.б. Тағы ла барлығы 200 ашыу предприятиены берләштерә.
Агросәнәғәт комплексы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Агросәнәғәт комплексы — республиканың бик мөһим тармаҡ-ара комплексы. Уға ауыл хужалығы, уны етештереү саралары менән тәьмин итеүсе, ауыл хужалығына һәм уның продукцияһын эшкәртеүсе сәнәғәткә хеҙмәт күрһәтеүсе (техника йүнәтеү, төҙөү һ. б. ш.), ауыл хужалығы сеймалын ташыу, әҙерләү, һаҡлау һәм эшкәртеүҙе ғәмәлгә ашырыусы тармаҡтар инә.
Башҡортостан — илдең эре ауыл хужалығы районы. Ул ситкә иген, картуф, ит һәм һөт (эшкәртелгән хәлдә) сығара. Ауыл хужалығын үҫтереү өсөн бында бик уңайлы тупраҡ-климат шарттары бар. Урал алды һәм Урал аръяғы тигеҙлектәре уртаса климатлы бүлкәттә ята һәм 10° С-тан юғары температуралы бөтә осорҙа 1900—2200° йылы менән тәьмин ителә. Уртасанан һалҡыныраҡ бүлкәткә ҡараған Урал тауҙарында һәм Өфө яйлаһында был осорҙа йылылыҡ суммаһы 1500—1800° тәшкил итә, һалҡын булмаған көндәр бик аҙ (55—90 көн). Йылыға нығыраҡ туйынған тигеҙлектәрҙә яуым-төшөм миҡдары тауҙарҙағыға ҡарағанда аҙерәк һәм урыны менән, бигерәк тә республиканың көньяғында һәм көньяҡ-көнсығышында ауыл хужалығы ҡоролоҡтан һәм ҡыуан елдәрҙән зыян күрә. Урал алдында ҡар ҡатламының ҡалынлығы ужым ашлығын туңыуҙан һаҡларға, яҙ айҙарында һәм йәй башына тиклем тупраҡты дымға туйындырырға ярҙам итә. Урал аръяғында иһә ҡар ҡатламы йоҡа (15—25 см), ул ужым ашлыҡтарын туңыуҙан һаҡлай алмай. Әммә ере уңдырышлы, башлыса ҡара тупраҡлы.
Республикала ауыл хужалығы өсөн файҙаланыуға яраҡлы бик күп ер майҙаны бар. Һөрөнтө ер, сабынлыҡтар һәм көтөүлектәр 7,2 млн га, йәғни бөтә майҙандың 51%-ын биләй. Ауыл хужалығы ерҙәренең ҙурлығы буйынса Башҡортостан күрше төбәктәр араһында тик Ырымбур әлкәһенән генә ҡалыша. Ерҙәренең ауыл хужалығы өсөн үҙләштерелеү дәрәжәһе буйынса республика Рәсәй Федерацияһына ҡарағанда ике тапҡырға өҫтөн тора.
Ауыл хужалығы ерҙәренең өстән ике өлөшөн — һөрөнтө ерҙәр, өстән бер өлөшөн сабынлыҡтар менән көтөүлектәр тәшкил итә. Бындай нисбәт ауыл хужалығында үҫемлекселек менән малсылыҡты яҡшы яраштырырға мөмкинлек бирә.
Ауыл хужалығы ерҙәренең төп өлөшө Урал алды һәм Урал аръяғы тигеҙлектәрендә урын алған. Бында ерҙәр ауыл хужалығы өсөн уңай һәм һөрөнтө ерҙәр өҫтөнлөк итә. Ә таулы-урманлы зонала ауыл хужалығы өсөн үҙләштерелгән ерҙәр 7—10 %-ҡа тиклем ҡыҫҡара, шул уҡ ваҡытта һөрөнтө ерҙәр сабынлыҡ һәм көтөүлектәргә ҡарағанда 7—8 тапҡыр әҙерәк майҙанды биләй.
Башҡортостан Республикаһы шарттарында ауыл хужалығы етерлек хеҙмәт ресурстарына нигеҙләнә. Ауылда йәшәүселәрҙең һаны буйынса республика Рәсәйҙә Краснодар крайынан ҡала икенсе урынды алып тора.
Аҙыҡ-түлеккә ихтыяжды үҫтереүсе күп һанлы индустрия үҙәктәренең күбәйеүе ауыл хужалығы үҫеше өсөн мөһим этәргес көс булып тора. Икенсе яҡтан, республиканың сәнәғәт предприятиелары ауыл хужалығы предприятиеларын тупраҡҡа ашлама индереү машиналары, моторҙар, умартасылыҡ кәрәк-яраҡтары, малсылыҡ комплекстары өсөн вентиляторҙар, электр энергияһы, яғыулыҡ-майлау һәм төҙөлөш материалдары, газ, ашламалар, аҡһым-витамин ҡатнашмалары, йәшелсә үҫтереү парниктары, һуғарыу өсөн полимер материалдар һ. б. менән тәьмин итә. Баҙар мөнәсәбәттәре ауыл хужалығына ла ҙур үҙгәрештәр индерҙе, ул күп тармаҡлы булып үҫешә башланы. Башҡортостанда, тотош Рәсәй Федерацияһындағы кеүек үк, фермер хужалыҡтарының көс йыйып китә алмауын, бөтәһенән элек, кешеләрҙең быға психологик яҡтан әҙер булмауы һәм тупланма фондтар менән инфраструктураның (юл, коммуникация һ. б.) эре ауыл хужалығы предприятиеларына ҡулайлашҡан булыуы менән аңлатылалыр, күрәһең. Хәҙерге шарттарҙа тегеһен дә, быныһын да (психологияны һәм инфраструктураны) бер юлы емереү ҙур аҡылһыҙлыҡ булыр ине.
Иҡтисадты үҙгәртеп ҡороу шәхси ярҙамсы хужалыҡтарҙың үҫеүенә, кешеләр ҡулындағы мал һанының артыуына булышлыҡ итте, ҡала халҡына емеш-еләк һәм йәшелсә баҡсасылығы менән шөғөлләнергә ирек бирҙе. Эшләүселәренең матди хәлен яҡшыртыу маҡсатында һөт, ит етештереүсе, йәшелсә, картуф үҫтереүсе үҙ «аграр цехтарын» булдырырға мәжбүр булған предприятиелар һәм ойошмалар һаны көндән-көн арта. Бындай цехтарҙа хәҙер ит-һөттө эшкәртеүсе минизаводтар барлыҡҡа килә башланы.
Етештереүҙең ҡырҡа түбән төшөүе, уның матди-техник нигеҙен ныҡ ҡаҡшатҡан сәнәғәт һәм ауыл хужалығы продукцияларына хаҡтарҙың тигеҙ булмауы, көрсөклөккә илтеп терәгән башҡа күренештәр һаҡланып ҡалған колхоз һәм совхоздарҙың, башҡа тауар етештереүселәр кеүек үк, тыуып килгән баҙар шарттарына яраҡлашыуын ҡыйынлаштыра. Шулай ҙа шаҡтай ҙур алға китеш күҙәтелә, һорау менән файҙаланылмаған ҡайһы бер иген культуралары сәсеүлектәрен ҡыҫҡартып, урынына шәкәр сөгөлдөрө, картуф һәм йәшелсәне арттырыу иҫәбенә сәсеүлек майҙандары структураһына үҙгәрештәр индерелә. Ауыл хужалығы продукцияһын һаҡлау һәм эшкәртеүгә иғтибар күберәк бүленә башланы. Хужалыҡтар һәр ҡайһыһы, үҙ мөмкинлегенән сығып, яңы, шул иҫәптән сит ил технологияларын үҙләштерә, яңы төр үҫемлектәр индерә һ. б. Мәҫәлән, республиканың ҡайһы бер райондарында картуф үҫтереүҙең Голландия һәм Францияла ҡулланылған технологияларын үҙләштерәләр. Саҡмағош сөгөлдөр үҫтереүселәре, Германия фермалары тәжрибәһен файҙаланып, шәкәр сөгөлдөрөн ҡул көсө һалмай ғына үҫтереү технологияһын индерҙеләр.
Башҡортостанда ауыл хужалығына дәүләт ярҙамы күләме сағыштырмаса юғары кимәлдә һаҡлана. Шуға күрә тармаҡ, һуңғы йылдарҙағы климат, һауа торошоноң уңайһыҙ килеүенә, матди-техник тәьмин итеүҙәге ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, халыҡты аҙыҡ-түлек, эшкәртеүсе сәнәғәтте кәрәкле сеймал ресурстары менән тәьмин итә.
Республика агросәнәғәт комплексының структураһын сағылдыра. Унда ауыл хужалығы һәм эшкәртеүсе сәнәғәт үҙәк урынды алып тора. АСК-ны етештереү саралары менән тәьмин итеүсе тармаҡтарҙан Башҡортостанда ауыл хужалығы машиналарының, минераль ашламаларҙың һәм ағыулы химикаттарҙың, ҡатнаш аҙыҡ һәм һауыт-һыйышлыҡтарҙың шаҡтай күп төрҙәрен етештереү яйға һалынған. АСК-ның өсөнсө быуыны — ауыл хужалығы продукцияһын әҙерләү, ташыу һәм һаҡлау, агро-химия һәм ветеринария хеҙмәте күрһәтеү, фәнни һәм мәғлүмәти тәьмин итеү, тармаҡ әсән белгестәр әҙерләү.
Республика тәбиғәте һәм күп төрлө иҡтисад шарттары игенселек һәм малсылыҡ тармаҡтарын үҫтереү өсөн яҡшы.
Игенселек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Игенселек — ауыл хужалығының нигеҙе. Хәҙерге ваҡытта сәсеүлек майҙандары 4,2 млн га. Уның яртыһынан күберәген бөртөклө иген культуралары биләй. Яҙғы бойҙай төп иген культураһы булып тора, уның өлөшө бигерәк тә Урал алды һәм Урал аръяғы далаларында ҙур. Ужым арышы башлыса Урал алды төбәктәрендә игелә. Урал аръяғында ҡар ҡатламының ҡалын ятмауы был культураның яҡшы ҡышлауын ҡыйынлаштыра. Башҡортостан далалары — тары игеү, ә Урал алдының урманлы далалары ҡарабойҙай сәсеүлектәре өсөн уңай. Иген хужалығы республика ауыл хужалығының иң рентабелле тармағы. Игендең һәр центнерын үҫтереп алыуға сығымдар Рәсәй Федерацияһындағы уртаса кимәлдән әҙерәҡ.
Башҡортостан территорияһының күпселек өлөшөндә тупраҡ-климат шарттары бер нисә техник культура игеү менән шөғөлләнергә мөмкинлек бирә. Башҡортостан Рәсәй Федерацияһының көнсығышында сөгөлдөр сәсеүсе иң ҙур райондарҙың береһе булып тора. Сөгөлдөр баҫыуҙары Ағиҙелдең урта ағымында, көнбайыш райондарҙа уңдырышлы тупраҡ һәм йәйгеһен дым етерлек булған төбәктәрҙә таралған. Хужалыҡтар гектарынан 180—200 центнер, ә алдынғы сөгөлдөрсөләр хатта 400—500 центнер сөгөлдөр үҫтереп ала.
Көнбағыш техник культураларҙан әһәмиәте яғынан икенсе урында, уның сәсеүлектәре Урал алдының көньяҡ өлөшөндә таралған. Республика илдә картуф үҫтереү өсөн иң уңайлы тупраҡ-климат шарттары булған ареалдар иҫәбенә инә. Башҡортостан картуфтың тулайым йыйымы буйынса Рәсәйҙә тәүге урындарҙа тора. Картуф Уралдағы күрше райондарға, ә уны эшкәртеү продукттары (крахмал, киптерелгән картуф) Төньяҡ һәм Алыҫ Көнсығыш райондарына ебәрелә.
Республикала йәшелсә, ҡауын-ҡарбуз халыҡты яңы өҙөлгән хәлендә лә, урындағы емеш-еләк, йәшелсә сәнәғәте сеймалы сифатында ла тәьмин итеү өсөн етештерелә. Ҡалалар тирәләй һөтсөлөк-йәшелсәселек совхоздары ойошторолған, теплица комбинаттары төҙөлгән.
Баҡсасылыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баҡсасылыҡ та ҙур әһәмиәткә эйә. Ул 13 мең га майҙанды биләй. Баҡсалар индустриялы үҙәктәрҙе уратып алған, шулай уҡ Ағиҙел йылғаһының урта һәм түбән ағымында тәбиғәт шарттары уңайлы төбәктәрҙә киң таралған.
Малсылыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Малсылыҡ республика ауыл хужалығы продукцияһының яртыһынан күберәген бирә. Сабынлыҡтар менән көтөүлектәр 2,6 млн га майҙанды биләй. Әммә уларҙың продукт бире үсәнлеге юғары түгел. Шуға күрә улар кәрәкле мал аҙығының яртыһынан да аҙырағын бирә. Мал аҙығының ҡалған өлөшө кукуруз, тамыраҙыҡтар, ҡуҙаҡлы культуралар һәм сәселгән үлән иҫәбенә алына, улар сәсеүлектәрҙең һәр дүртенсе гектарын биләй. Республика сәнәғәте карбамид, аҡһым-витамин ҡатнашмалары, ылыҫ оно менән тәьмин итә. Малсылыҡта шулай уҡ шәкәр заводтары ҡалдыҡтары — һығынды, дөйөм туҡланыу предприятиелары ҡалдыҡтары файҙаланыла.
Башҡортостанда һыйыр малдарын үрсетеү малсылыҡтың төп тармағын тәшкил итә. Ҙур ҡалалар янында ит-һөт малсылығы яңы һауған һөт менән тәьмин итеүгә махсуслашҡан, ә ҡаланан алыҫ ятҡан урындарҙа һөттән май яҙалар, сыр эшләйҙәр, ә ҡайһы бер ерҙә һөт консервалары һәм һөт порошоктары етештерәләр.
Сусҡасылыҡты үҫтереүҙә унан ит һәм ыҫланған ит алыу төп йүнәлеш булып тора. Һарыҡсылыҡ иһә ярым нәҙек һәм нәҙек йөнлө һарыҡ аҫрау йүнәлешендә үҫтерелә. Кәзәләр мамыҡ һәм һөт бирә, кәзә мамығынан бына тигән итеп шәл бәйләйҙәр. Ҡошсолоҡто үҫтереүгә күп йәһәттән ҡалаларҙың байтағы эргәһендә ҙур-ҙур ҡошсолоҡ фабрикалары төҙөү булышлыҡ итте.
Йылҡысылыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йылҡысылыҡ менән умартасылыҡ Башҡортостан ауыл хужалығының үҙенсәлекле тармағы.
Аттар егеү өсөн, һөт һәм һуғым малы итеп тә аҫрала. Йылҡы итенән әҙерләнгән ҡаҙылыҡ һәм ҡарта, тултырмалар башҡорттарҙа затлы ризыҡтар иҫәбенә инә. Башҡорт аттары бер миҙгелдә 1600—1800 литр (ә ҡайһы берҙәре 3000 литрға тиклем) һөт бирә ала, унан шифалы эсемлек — ҡымыҙ яһайҙар. Республиканың көнбайыш дала райондарында дөйөм Рәсәй әһәмиәтендәге климат-ҡымыҙ шифаханалары булдырылған, унда үпкә шеше ауырыуҙары дауалана.
Умартасылыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XVIII быуатта уҡ әле танылған географ һәм тарихсы П. И. Рычков, умартасылыҡ Башҡортостан ауыл хужалығының «иң яҡшы һәм табыш бирә торған» тармағы, тип билдәләгән.
Хәҙерге ваҡытта бында Рәсәйҙә булған бөтә умарта күстәренең ун биштән бер өлөшө тупланған. Республиканың күп ауыл хужалығы предприятиелары умартасылыҡ менән шөғөлләнә. Бында умартасылыҡтың ғилми-тәжрибә базаһы бар, яһалма балауыҙ етештереү ойошторолған, шулай уҡ тармаҡ өсөн юғары әҙерлекле белгестәр тәрбиәләнә. Илдә умартасылыҡ кәрәк-яраҡтары етештереүсе ике заводтың береһе Стәрлетамаҡта урынлашҡан.
Республикала умартасылыҡты үҫтереү өсөн тәбиғәт шарттары иҫ киткес уңайлы — урмандарында һәм туғайҙарында 380 төргә тиклем баллы сәскә үҫә, шул иҫәптән 0,8 млн га ер биләп торған йүкә ағасы сәскәһенән алынған балға ни етә! 300 мең га тәшкил иткән ҡарабойҙай, көнбағыш, туҡранбаш, люцерна, емеш-еләк, йәшелсә һәм башҡа баллы сәскә үҫемлектәре лә умартасылыҡтың табышлы булыуы өсөн уңайлы шарттар тыуҙыра.
Республикала ғәжәп күп төрлө сәскәләр башҡорт балына иҫ киткес хуш еҫ һәм ҡабатланмаҫ тат бирә. Шуға ла уның башҡорт балы тигән даны бар, халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә һәм йәрминкәләрҙә ул күп тапҡыр миҙалдар һәм грамоталар яуланы. Умартасылыҡтың башҡа продукцияһы ла: балауыҙ, умарта елеме (прополис), инә ҡорт һөтө лә киң һорау менән файҙалана.
Яғыулыҡ-энергетика комплексы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан сөнәғәтенең төп үҙенсәлектәренең береһе — үҫешкән яғыулыҡ-энергетика комплексы. Хеҙмәттең дөйөм Рәсәй территориаль бүленешендә республика эре яғыулыҡ-энергетика базаһы булып сығыш яһай.
Республиканың яғыулыҡ-энергетика комплексы үҙенең структураһы яғынан арыу уҡ күп төрлө. Ул нефть, газ, һоро күмер сығарыу һәм эшкәртеүҙе, йылылыҡ һәм электрэнергияһы етештереүҙе, торба үткәргестәр һәм электр тапшырыу линия-ларының күп тармаҡлы селтәрен эсенә ала. Уларҙың күбеһе дөйөм Рәсәй күләмендәге әһәмиәткә эйә.
Нефть сығарыу сәнәғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан — илдең төп нефть сығарыу райондарының береһе. 1997 йылда уның өлөшөнә бөтә Рәсәйҙә сығарылған нефттең 9,1%-ы тура килде. Әгәр шул йылда ил буйынса дөйөм алғанда халыҡтың йән башына 2 тонна нефть тура килһә, Башҡортостанда ул 3,4 тонна булды.
Нефть сығарыу республикала ғына түгел, бөтә Урал — Волга төбәгендә 1932 йылда хәҙерге Ишембай ҡалаһы урынлашҡан ерҙән башлана. 1944 йылда Туймазы ятҡылығы асыла. 50-се йылдар уртаһынан Шкапов, ә 50-се йылдар аҙағынан Саҡмағош һәм Арлан ятҡылыҡтар төркөмө файҙаланыла башлай. 60-сы йылдарҙа нефтте Өфө янынан да табалар.
Нефть сығарыу сәнәғәтен үҫтереү Башҡортостан индустрияһының тармаҡ структураһында тәрән ыңғай үҙгәрештәр тыуҙырҙы, күп тармаҡлы комплекс барлыҡҡа килде. Ул нефть сығарыу тармағына нигеҙләнде. Ошо беренсе дәрәжәләге әһәмиәткә эйә булған тармаҡҡа сәнәғәттең бында элек эшләп килгән тармаҡтары яраҡлаштырылды.
Хәҙерге Башҡортостан хужалығының энергетика, нефть эшкәртеү, нефть химияһы һәм машиналар эшләү кеүек мөһим тармаҡтары тап бына нефть сығарыу базаһында барлыҡҡа килде һәм киң үҫеш алды. Республика хужалығының башҡа күп тармаҡтарында ла нефть сығарыу сәнәғәтенең ыңғай йоғонтоһо сағыла. Ишембай, Октябрьский, Туймазы, Нефтекама, Салауат ҡалаларының, шулай уҡ ҡала тибындағы тиҫтәләрсә ҡасабаларҙың барлыҡҡа килеүе «ҡара алтын» сығарыу һәм эшкәртеү менән бәйләнгән. Транспорт та тамырҙан үҙгәреш кисерҙе.
Нефть эҙләгән ваҡытта байтаҡ ҡына яңы минераль ресурстар (тәбиғи газ, таш күмер, аш тоҙо, шифалы һыу ҡатламдары, бромлы һәм йодлы тәрән ер аҫты һыуҙары һ. б.) асылды, улар сәнәғәттең сеймал базаһын һәм шифахана-курорт учреждениеларының дауалаусы факторҙарын ишәйтте.
50-се йылдар уртаһында Башҡортостан нефть сығарыу күләме буйынса илдең иҫке, иң ҙур нефть эшкәртеү төбәге Әзербайжан ССР-ын уҙып, СССР-ҙа беренсе урынға сыҡты. 1967 йылда республикала нефть сығарыу иң ҙур күләмгә (47,8 млн т) еткерелде. Әммә ятҡылыҡтар ярлылана барыу һөҙөмтәһендә артабан нефть сығарыу кәмей башланы. Бөгөн иһә Башҡортостан, йылына 14 млн т нефть сығарып, Төмән өлкәһенән һәм Татарстан артынан бара.
Республикала нефть сығарылған бөтә осорҙа ер ҡуйынынан 1,5 млрд т нефть алынған. Шуға күрә файҙаланылыусы күп кенә нефть ятҡылыҡтары (иң ҙурҙары — Туймазы, Шкапов һәм Арлан) ныҡ ҡына һайыҡты. Ләкин бынан Башҡортостандың нефть промыслаларының ғүмере бөттө йәки бөтөп бара, тип һығымта яһарға ярамай. Юғары дәрәжәлә үҙләштереүгә ҡарамаҫтан Башҡортостан Республикаһы территорияһы яңы нефть ятҡылыҡтарын асыу әсән арыу уҡ яҡшы перспективалы итеп ҡылыҡһырлана. Күптән түгел асылған шаҡтай ҙур Илеш нефть ятҡылығы бының асыҡ миҫалы. Нефть эҙләү яңынан-яңы майҙандарҙа һәм ер аҫтының тәрәнерәк ҡатламдарында алып барыла.
Башҡортостан Республикаһының нефть сығарыу сәнәғәте бик ҡатмарлы хужалыҡ, ул «Башнефть» нефть акционерҙар компанияһы (АНК) итеп ойошторолдо. Уның төп быуындарын нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереү менән шөғөлләнеүсе нефть һәм газ сығарыу идаралыҡтары (НГДУ), нефть запастарын тулыландырыу эшен башҡарыусы геология-эҙләнеү конторалары (ГПК), йылына йөҙҙәрсә разведка һәм эксплуатация скважиналары быраулаусы быраулау эштәре идаралыҡтары (УБР) тәшкил итә. «Башнефть» компанияһы составында нефттең эйәрсән газын йыйыу һәм уны ҡулланыусыларға ебәреү өсөн әҙерләү эше менән шөғөлләнеүсе «Башнефтегазпром» идаралығы бар.
«Башнефть» АНК-һы Октябрьский һәм Нефтекама ҡалаларында нефть промыслаһы ҡорамалдары заводтарын үҙ эсенә ала, был заводтар АНК-ның ҡорамалдарға һәм уларға запас өлөштәргә булған ихтыяжын ҡәнәғәтләндереү әсән төҙөлгән. Стәрлетамаҡта скважиналар быраулағанда ҡулланылыусы онтаҡ хәлдәге балсыҡ эшләп сығарыусы нефть махсус материалдар заводы эшләй. Бик киң территорияны биләгән технологик процестарҙы хеҙмәтләндереү әсән АНК-ның элемтә һәм авто-транспорт идаралыҡтары, төбәк мәғлүмәт үҙәге бар.
«Башнефть» ғилми-техник базаһы эсенә инженерлыҡ-иҡтисади тикшеренеүҙәр һәм нормативтар үҙәге, махсуслашҡан ғилми-тикшеренеү һәм проект институттары инә, улар ятҡылыҡтарҙы үҙләштереү проекттары төҙөү, нефть эҙләү эштәрен нигеҙләү, нефть сығарыуҙың иң һөҙөмтәле ысулдарын эшләү һәм ҡулланыуға индереү менән шөғөлләнә.
АНК-ға төҙөлөш һәм ремонт эш-тәренә бик күп көс һәм аҡса һалырға тура килә, сөнки ятҡылыҡтар иҫкереү менән уларҙағы нефть, газ һәм һыу үткәргестәр, һурҙырыу станциялары һәм башҡа йыһаз-ҡорамалдар иҫкерә, туҙа, яраҡһыҙға әйләнә. Шуға күрә «Башнефть» АНК-һының шаҡтай киң тармаҡлы төҙөлөш-мон-таж предприятиелары бар, улар Өфө һәм Ҡандра төҙөлөш-монтаж фирмаһы итеп берләштерелгән.
"Башнефт"тә эшләүселәр тиҫтәләрсә ҡалала һәм ҡала тибындағы ҡасабаларҙа, йөҙләгән ауылда йәшәй. Уларҙың бер өлөшө хатта күсмә тормош алып бара — үҙҙәренең йәшәгән урындарынан алыҫта эшләй. Шуға күрә, тармаҡҡа үҙ хеҙмәтләндереү әлкәһен булдырырға кәрәк. «Башнефть» сауҙа фирмаһы, «Мир», Цюрупа исемендәге һәм «Родина» агрофирмалары ошо эш менән шөғөлләнә лә — йәшелсә, картуф һәм башҡа аҙыҡ-түлек менән тәьмин итә.
Компанияның составында илленән ашыу мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениеһы, ике тиҫтә ял базаһы, шифахана-профилакторий, пансионат, унға яҡын пионер лагеры, егерме техник, мәҙәниәт йорто, клубтар һәм 1 млн квадрат метрҙан ашыу майҙанда торлаҡ йорттар иҫәпләнә. һәр НГДУ-ның үҙенең уҡыу-курс комбинаттары бар. Республиканың башҡа бер генә тармағында ла шул тиклем ныҡ үҫешкән һәм киң йәйелдерелгән социаль-мәҙәни хеҙмәтләндереү селтәре юҡ.
«Башнефтеснаб» филиалы «Баш-нефть» предприятиеларын матди-техник тәьмин итеү менән шөғөлләнә. АНК-ның бер нисә филиалы башҡа төбәктәрҙә урынлашҡан, Башҡортостан Республикаһы нефтселәре нефть продукттарын һатыу һәм кәрәк продукттарҙы алыу өсөн улар менән тығыҙ бәйләнеш тота.
Газ сәнәғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостанда газ сәнәғәте ҙур үҫеш алды. Нефть менән бергә скважиналарҙан эйәрсән газ да сыға. Туймазы һәм Приют газ эшкәртеү заводтарында унан шыйыҡ газ, газ бензины һәм ҡоро газ айырып алына. Шыйыҡ газ нефть химияһында сеймал итеп, транспортта бензин урынына, ә нефть эшкәртеүҙә газ бензины сифатында файҙаланыла, ҡоро газ иһә ҡала һәм ауылдарға яғыулыҡ итеп ебәрелә.
Республиканың төньяҡ-көнсығышында һәм Күмертау ҡалаһы тирәһендә урынлашҡан ҙур булмаған газ ятҡылыҡтарынан да бер ни тиклем газ алына. Янар газдың етмәгән өлөшөн Башҡортостан Рәсәйҙең башҡа төбәктәренән килтертә. Башҡортостан Республикаһында газды йыллыҡ ҡулланыу күләме 14 млрд м3-ҙан ашыу тәшкил итә. Газ үткәргестәр ҡороу киң ҡолас менән алып барыла.
Магистраль газ үткәргестәрҙән ситтә ятҡан ауылдар газ эшкәртеү заводтарынан махсус цистерналарҙа һәм баллондарҙа килтерелгән шыйыҡландырылған газдан файҙалана. Ҡайһы бер ҡалаларҙа 10-ға яҡын газ тултырыу станцияһы булдырылған. Ҡала һәм ауылдарға газ индереү буйынса Башҡортостан Республикаһы Рәсәйҙә беренсе урындарҙың береһен алып тора.
Күмер сәнәғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Халыҡ йәшәгән пункттарға газ индереү Башҡортостан халҡының көнкүреш кимәлен күтәреүҙә һәм һауаны сәләмәтләндереүҙә мөһим фактор булып тора. 50-се йылдарҙан алып Башҡортостанда күмер сәнәғәте үҫешә башлай. Күмертау ҡалаһы эргәһендә Көньяҡ Урал һоро күмер бассейнының Бабай ятҡылығы асыҡ ысул менән эшкәртелә. «Башкируголь» берекмәһе Ырымбур әлкәһенең Түл-гән ятҡылығында һоро күмер сығарыу менән шөғөлләнә.
Сығарылған күмерҙең бер өлөшө Күмертау ТЭЦ-ында файҙаланыла. Күмер дымлы һәм кәүшәк, калориялылығы түбән. Уны ташыу әсән брикетлау талап ителә. Күмертау брикет фабрикаһы ошо маҡсатта төҙөлдө. Һуңғы йылдарҙа һоро күмер брикеттары, конкурентлыҡҡа һәләте түбән булыу сәбәпле, киң һорау менән файҙаланылмай башланы. Шуға күрә күмер сығарыу күләме ҡыҫҡартылды. Башҡортостан һоро күмерҙәренең битумға бай булыуы уларҙың ыңғай яғы булып тора. Уларҙы энергохимик эшкәрткәндә янар газ, шыйыҡ яғыулыҡ, ашламалар, дуплау материалдары, тау балауыҙы, адсорбент (атмосфера һәм һыуҙы бысратыусы һәр төрлө матдәләрҙе үҙенә йотоусы) һәм башҡа күп нәмәләр алырға мөмкин.
Республиканың төньяҡ-көнбайышында нефть скважиналары быраулағанда таш күмер ҡатламдары асылды. Уларҙың ҡеүәте 7—15 м, урыны менән 25 метрға етә. Был ҡатламдар ер өҫтөнән 900 метрҙан ашыу тәрәнлектә ята. Мәҫәлән, Канада менән Бельгияла 1300—1500 м тәрәнлектәге шахталар бар, ә Донбасста 1000 м һәм унан да тәрәнерәк шахталарҙа күмер ҡатламдары үҙләштерелә. Күмертау карьеры эшкәртелеп бөттө, әммә боҙолған ерҙәрҙе 733 га майҙандағы һәм 160 м тәрәнлектәге карьерҙы, 807 га ерҙә 30— 40 м тау ҡатламдары өйөмдәрен хужалыҡ әйләнешенә индереү буйынса эште тамамларға кәрәк. Был ҙур соҡорға һыу ебәреләсәк һәм 50 га майҙанда һыу һаҡлағыс барлыҡҡа киләсәк. Карьерҙың битләүҙәрендә ағас һәм ҡыуаҡтар ултыртыласаҡ, күп йыллыҡ үләндәр сәселәсәк.
Күмер брикеты фабрикаһының саңды тотоп ҡалыусы фильтрҙарҙы йыуҙырғанда барлыҡҡа килгән шлам махсус һыйышлыҡтарға ебәрелә, унан өйөмдәргә өйөлә.
Электр энергетикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан ҡеүәтле электр энергетикаһына эйә. Республикала ҙур күләмдә табылған яғыулыҡ, хужалыҡтың динамикалы үҫеше, уның электр энергияһына ихтыяжы артҡандан-арта барыуы электр энергетикаһын үҫтереүгә булышлыҡ итте. Уны етештереү, тотош илдәге кеүек, өҙлөкһөҙ үҫте. Иҡтисад көрсөклөгә йылдарында ул һиҙелерлек кәмене. 1996 йылда 26,4 млрд кВтсәғ. энергия етештерелгән. Уның 97%-ы йылылыҡ, ә 3%-ы гидравлик электр станциялары тарафынан эшләп сығарылған.
Башҡортостанда 12 электр станцияһы эшләй, уларҙың береһе — ГЭС, ҡалғандары йылылыҡ станциялары, улар мазут һәм янар газ файҙаланып эшләй. Бөтә электр станциялары үҙ-ара электр тапшырыу линиялары менән тоташҡан һәм шуның менән республиканың берҙәм энергетика системаһына («Башкир-энерго» акционерҙар йәмғиәте) берләшкән.
Ҡарман ГРЭС-ы — Башҡортостандың иң ҙур йылылыҡ электр станцияһы (ҡеүәте 1,8 млн кВт). Ҡалған йылылыҡ электр станциялары йылылыҡ электр үҙәктәрҙән (ТЭЦ) ғибарәт. Улар электр энергияһы ғына түгел, ә быу һәм ҡайнар һыу рәүешендә йылылыҡ энергияһы ла етештерә. Технологик ихтыяждарға күп йылылыҡ ҡулланыусы нефть эшкәртеү, химия һәм нефть химияһы предприятиеларының киң ҡолас менән үҫтерелеүе Башҡорт-останда ТЭЦ-тарҙың да ҡырҡа өҫтөнлөк алыуы әсән шарт булды. Йылылыҡ биреү буйынса «Башкир-энерго» Рәсәйҙә икенсе урынды ("Мосэнерго"нан ҡала) алып тора, ә электр энергияһы етештереү буйынса Рәсәйҙәге 73 энергетика системаһының беренсе тиҫтәһе иҫәбенә инә.
ТЭЦ-та 1 кВтсәғ электр энергияһы етештереүгә тотонолған сы-ғымдар ғәҙәттәге йылылыҡ станция-ларындағыға ҡарағанда 2—2,5 тапҡырға аҙыраҡ, сөнки яғыулыҡтың бер өлөшө йылылыҡ етештереүгә китә. Шуға күрә Башҡортостандың йылылыҡ электр станциялары уңайлы техник-иҡтисади күрһәткестәр менән ҡылыҡһырлана: уларҙа 1 кВтсәғ электр энергияһы етештереүгә сағыштырмаса аҙыраҡ яғыулыҡ тотонола, уларҙа етештерелгән электр һәм йылылыҡ энергияларының үҙҡиммәте Рәсәй буйынса уртаса кимәлдән байтаҡҡа түбәнерәк.
Шуныһы ла мөһим, йылылыҡ электр үҙәктәре башлыса яғыулыҡ сығарылған урындан ситтә — электр станцияһы һәм йылылыҡ күп тотонолған Өфөлә, Салауатта, Стәрлетамаҡта, Благовещенскиҙа урынлашҡан. Ҡалған ике ТЭЦ һәм ГРЭС күмер һәм нефть сығарылған ерҙә (Күмертау, Ишембай һәм Ҡарманда) төҙөлгән.
Башҡортостан энергетика системаһы Урал һәм Волга буйы әлкәләре һәм республикаларының энергетика системалары менән тығыҙ бәйләнештә эшләй һәм Рәсәйҙең Европа өлөшө берҙәм энергетика системаһының бер быуынын тәшкил итә. 1996 йылда, мәҫәлән, «Башкирэнерго» Башҡортостанға яҡын ятҡан Удмуртияға һәм Пермь әлкәһенә 6165 млн кВтсәғ. электр энергияһы бирҙе һәм республиканың электр станцияларынан алыҫ ерҙәрҙәге ихтыяжды ҡәнәғәтләндерер әсән Та-тарстандан, Ырымбур, Силәбе һәм Свердловск әлкәләренән 5911 млн кВтсәғ. электр энергияһы алды. Был ике һан Башҡортостандың әүҙем электр балансы бар, йәғни электр энергияһын күрше төбәктәрҙән алғанға ҡарағанда ситкә күберәк бирә тигәнде аңлата.
1997 йылда «Башкирэнерго» акционерҙар йәмғиәтенә «иң динами-калы һәм баланслы үҫешкән әсән» «Рәсәйҙең иң яҡшы предприятиеһы» дипломы бирелде.
«Башкирэнерго» үҙенең етештереү потенциалын ишәйтеүҙе, техник-иҡтисади күрһәткестәрен яҡшыртыуҙы, конкуренцияға һәләтлелеген нығытыуҙы дауам итә. Электр техникаһы ҡорамалдары паркын камиллаштырыу, бөтә быуындарының ышаныслы һәм һаҡсыл эшләүен яҡшыртыу менән бер рәттән «Башкирэнерго» акционерҙар йәмғиәте Ҡарман ГРЭС-ының ҡеүәтен үҫтереү һәм Өфөлә 5-се ТЭЦ-ты төҙөү эштәрен дә алып бара. 500 кВтсәғ юғары вольтлы «Буй — Өфө» линияһын төҙөү тамамланып килә, ул Ҡарман ГРЭС-ының арзаныраҡ электр энер-гияһын республика баш ҡалаһына ебәрергә мөмкинлек бирәсәк.
Йылылыҡ электр станциялары һәм ҡаҙан цехтары һауаға көкөрт, азот, углерод окиселдарын, зарарлы ауыр металдар сығара. Ер атмосфераһында ошо бысраҡ ҡалдыҡтар юл ҡуйылған сиктән ашып китмәһендәр әсән, саң һәм газ хәлендәге ҡалдыҡтар төтөн сығарғыс торбалар аша һауала таратыла. Республиканың ҡайһы бер электр станцияларында торбаларҙың бейеклеге 400 м һәм унан да артығыраҡ. ТЭС мейестәрендә мазут яндырғанда уларҙың мөрйә торбалары көкөртлө ангидритты һәм азот окиселдарын һауала 1,5 мең км араға тарата ала. Был ҡалдыҡтар һыу пары менән реакцияға инеп, кислота ямғыры булып ергә яуа. Бындай ямғыр бик киң майҙанда ауыл хужалығы сәсеүлектәренә, урмандарға, тупраҡҡа, хайуандар донъяһына, кешеләрҙең һаулығына ҙур зыян килтерә.
Республика электр энергетикаһы гидроэнергетика ресурстарын үҙләштереү иҫәбенә үҙенең ҡеүәтен һиҙелерлек үҫтерә ала. Башҡортостан йылғаларында тупланған энергия запасы 1,5 млн кВт тип баһалана.
Был йәһәттән Ҡариҙел йылғаһы иң ҡеүәтле һәм файҙаланыу әсән сағыштырмаса һөҙөмтәле гидроэнергия сығанағы булып иҫәпләнә. Унда 50-се йылдарҙа 166 мең кВт ҡеүәтле Павловка ГЭС-ы төҙөлдө. Стәрлетамаҡ, Салауат, Ишембай, Мәләүез һәм Күмертау ҡалаларын һыу менән тәьмин итеүҙе яҡшыртыу маҡсатында Ағиҙел йылғаһының үрге ағымында Йомағужа һыу һаҡлағысы һәм 45 мең кВт ҡеүәтле гидроэлектр станцияһы төҙөлә башланы. Ҙур булмаған ГЭС Нөгөш һыу һаҡлағысында ла бар. Бәләкәйерәк йылғаларҙа ҙур булмаған гидроэлектростанциялар төҙөй башланылар, Белорет районында Үҙән ГЭС-ы (Үҙән йылғаһында) сафҡа индерелде лә инде; Әлшәй районында Ыҫлаҡ (Ҡорҫаҡ йылғаһында) һәм Мәсетле районында Ыҡ йылғаһында ГЭС-тар төҙөлә башланы.
Республика электр тапшырыу линияларының ҡуйы селтәре менән солғап алынған. Уларҙың оҙонлоғо, дөйөм алғанда, Ер шарын экватор буйынса ике тапҡыр уратып алырға етә.
Машиналар эшләү комплексы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Машиналар эшләү комплексы, халыҡ хужалығының бөтә тармаҡтарын машиналар, ҡорамалдар һәм приборҙар менән тәьмин итеп, етештереүҙе тиҙләтеүҙә, хеҙмәт етештереүсәнлеген күтәреүҙә, тотош илдең һәм уның райондарының иҡтисади һәм социаль үҫешен тәьмин итеүҙә бик мөһим роль уйнай.
Машиналар эшләү комплексы республиканың бөтә тармаҡ-ара комплекстары араһында продукцияһының ҡиммәте буйынса — өсөнсө, ә эшселәренең һаны буйынса беренсе урынды биләй.
Ҡорамалдарға һәм машиналарға урында һорауҙың үҫә барыуы, шулай уҡ бында юғары һөҙөмтәле яғыулыҡ һәм энергия менән тәьмин итеү системаһы, машиналар эшләү тармағы өсөн бик кәрәкле пластмассалар, резина-техник һәм лак-буяу әйберҙәре һәм техник быяла етештереү пред-приятиеларының булыуы республикала машиналар эшләү заводтарын урынлаштырыу өсән уңайлы ерлек булды. Республикала фәнни-конструкторлыҡ учреждениеларының һәм машиналар эшләү тармағы әсән кадрҙар әҙерләүсе уҡыу йорттарының киң селтәре булыуы ла бик мөһим ине.
Комплекс 130 предприятиены эсенә ала. Уларҙың күп өлөшө нефть, газ сығарыу һәм эшкәртеү тармағын техника менән тәьмин итеүгә бәйләнгән. Предприятиеларының дөйөм һаны һәм иҡтисади әһәмиәте яғынан улар Башҡортостан машиналар эшләү сәнәғәтендә иң алдынғы урындарҙың береһен алып тора.
Нефть промыслалары өсөн ҡорамалдар һәм аппаратура эшләп сығарыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Октябрьскийҙә, Ишембайҙа, Нефтекамала һәм Стәрлетамаҡта нефть промыслалары өсөн ҡорамалдар һәм аппаратура эшләп сығарыла, улар республикала ғына файҙаланылып ҡалмай, Рәсәй һәм БДБ-ның башҡа төбәктәренә лә оҙатыла.
Өфө һәм Туймазы заводтарында нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эҙләү һәм скважиналарҙы тикшереү өсөн кәрәкле геофизик һәм геологик приборҙар кеүек продукция ла киң һорау менән файҙаланыла. Торба үткәргестәр транспорты ихтыяжы өсөн Стәрлетамаҡта һәм Благовещенскиҙа торба һалғыстар һәм торба үткәргес арматуралары (келә, бик, ҡапҡастар) етештереү үҙләштерелде.
Октябрьскийҙә «Блокжилкомплект» акционерҙар йәмғиәте эшләй, бындай предприятиелар Рәсәйҙә лә һирәк осрай әле. Уның продукцияһы (шассиҙа — күсмә (мобиль) биналар һәм шассиһыҙ даими (стационар) биналар: йылылыҡ, канализация, электр ҡорамалдары менән тәьмин ителгән дөйөм ятаҡтар, ашханалар, һаулыҡ һаҡлау пункттары, магазиндар һ. б. ш.) ҡала һәм ауылдарҙан алыҫ урынлашҡан нефть, газ һәм башҡа файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарын үҙләштергәндә һәм файҙаланғанда алмаштырғыһыҙ булып тора.
«Салауатнефтемаш» ғилми-етештереү берекмәһе Рәсәйҙә нефть һәм газ эшкәртеү заводтары өсөн ҡорамалдар етештереүсе иң ҙур предприятиеларҙың береһе. Туймазы «Химмаш» һәм Күмертау «Нефте-химмаш» (Маячный ауылы) заводтары химия һәм нефть химияһы сәнәғәтен технологик ҡорамалдар менән тәьмин итә.
Төҫлө металлургия рудниктары һәм предприятиелары әсән ҡорамалдар «Горнас» (Өфө) һәм Баймаҡта Ш. Хоҙайбирҙин исемендәге машиналар эшләү заводтарында етештерелә. Күптәнге «Горнас» заводы ҡом һәм тупраҡ насостары эшләп сығарыуға, ә Баймаҡтағы завод тау ҡорамалдары өсөн запас частар етештереүгә махсуслашҡан.
Ауыл хужалығы машиналары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Республикала сәнәғәттең башҡа ҡайһы бер тармаҡтары өсөн дә технологик ҡорамалдар етештерелә. Учалыла, мәҫәлән, «Лесмаш» заводы эшләй, Стәрлетамаҡта — еңел сәнәғәт өсөн, Дәүләкәндә он тартыу предприятиелары осон ҡорамалдар етештерелә.
Республика иҡтисадында мөһим роль уйнаған ауыл хужалығын техника менән тәьмин итеү маҡсатында ауыл хужалығы машиналары эшләү тармағы үҫтерелә. 80-се йылдарҙа Нефтекамала «Башсельмаш» заводы төҙөлдө, ул тупраҡҡа минераль ашламалар һәм эзбиз индереү әсән машиналар, шулай уҡ трактор тағылмалары, сәскестәр һ. б. ш. эшләп сығара.
Бәләбәйҙәге «Бәлсельмаш» малсылыҡ фермалары әсән ҡорамалдар, «Өфөсельмаш» малсылыҡ биналарын елләтеү өсөн вентиляторҙар етештерә. Дәүләкәндә мал аҙығы етештереү машиналары эшләп сығарыла. Стәрлетамаҡта умартасылыҡ инвентары етештереүсе завод эшләй.
Белорет трактор рессоралары һәм пружиналар заводы ла ауыл хужалығы машиналары эшләү предприя-тиелары төркөмөнә ҡарай. Республиканың эшләп килгән ху-жалыҡ тармаҡтарын техника менән тәьмин итеүсе беҙ үрҙә ҡылыҡһырлап үткән машиналар эшләү сәнәғәте аҡрынлап барлыҡҡа килде һәм эшләп сығарған продукцияға һорау арта барған һайын нығына барҙы.
Әммә был Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фронтҡа яҡын төбәктәрҙән эвакуацияланған предприятиеларҙы республикала урынлаштырыуға ҡағылмай. Эвакуацияланған предприятиелар араһында машиналар эшләү заводтары ла байтаҡ ине (Ишембайҙа һәм Стәрлетамаҡта урынлаштырылған быраулау һәм нефть машиналары эшләү заводтары, Стәрлетамаҡта станоктар эшләү, Өфөлә кабель заводы һәм оборона әһәмиәтендәге бер нисә предприятие).
Башҡортостан машиналар эшләү сәнәғәтенең үҫешендә икенсе һикереш 70—80-се йылдарҙа яһалды. Шуның һөҙөмтәһендә 1970—1985 йылдарҙа машиналар эшләү тармағының тулайым продукцияһы республикала 5 тапҡыр, ә СССР-ҙа 3,5 тапҡыр үҫте.
Башҡортостанда машиналар эшләү тармағы үҫешенең ҡыҙыу осоро, нефть, газ һәм һоро күмер ятҡылыҡтарының запасы ярлыланыу сәбәпле, уларҙы сығарыу күләменең ҡырҡа кәмеү ваҡытына тура килде. Шуға бәйле рәүештә, машиналар эшләү кеүек күп хеҙмәт талап иткән тармаҡтың ҡеүәттәрен үҫтереү кәрәклеге ҡырҡа рәүештә алға баҫты. Быны ғәмәлгә ашырыу нефть һәм газ сығарыу тармаҡтарынан бушаған кешеләрҙе эш урыны менән тәьмин итергә мөмкинлек бирҙе.
Сағыштырмаса ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә республикала автомобилдәр эшләүсе бер төркөм заводтар барлыҡҡа килде, улар, нефть машиналары эшләү тармағы кеүек үк, дөйөм Союз күләмендә Башҡортостан махсуслашҡан тармаҡ булып әүерелде.
1971 йылда Бәләбәйҙә Волжск автозаводы әсән деталдәр эшләп сығарырға тейешле «Автонормаль» заводы сафҡа индерелде. Уның артынса Октябрьскийҙа «Авто-прибор» заводы (хәҙер «Апри» акционерҙар йәмғиәте) эшләй башланы, ул автомобилдең эш режимын күҙәтеүсе приборҙар (спидометр, датчик, манометр һ. б. ш.), кабиналарҙы йылытыу һәм елләтеү әсән электр двигателдәре етештереүгә махсуслашҡайны. Был приборҙар Рәсәйҙәге автомобиль заводтарына оҙатыла.
70-се йылдарҙың икенсе яртыһында Нефтекама үҙбушатҡыс автомобилдәр заводы (хәҙер — НефАЗ") эшкә башланы. Ул Кама, Мейәс, Түбәнге Новгород автозавод-тары шассийы нигеҙендә автоүҙбушатҡыстар, нефть продукттары, шыйыҡ ашламалар ташыу әсән автоцистерналар, ауыл хужалығы ихтыяждары әсән йөк автомобилдәре, нефтселәрҙе һәм газ сығарыусыларҙы хеҙмәтләндереүсе вахта автобустары, йөк автомобилдәренә тағылмалар эшләп сығара. Завод шулай уҡ ауыл хужалығы техникаһы етештереүҙе лә үҙләштерә. Эшләп сығарылған продукцияның юғары сифаты өсөн завод бер нисә тапҡыр халыҡ-ара бүләктәргә, шул иҫәптән 1977 йылда «Алтын Меркурий» призына, лайыҡ булды.
Өфөлә уның 425 йыллығын байрам итеү алдынан троллейбустар эшләп сығарыу яйға һалынды.' «Москвич-412» еңел автомобиленә двигателдәр етештереү 60-сыйылдарҙа уҡ әле Өфө моторҙар эшләү заводында (хәҙер «Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» — УМПО) үҙләштерелгәйне. Хәҙер был моторҙар нигеҙҙә Ижевск еңел автомобилдәр заводына ебәрелә.
Авиация моторҙары эшләү Өфөлә Бөйөк Ватан һуғышы алдынан башланғайны. Хәҙер иһә, Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе (УМПО) СУ һәм МИГ хәрби самолеттарына газ турбиналы двигателдәр етештерә.
Авиация етештереү предприятиеһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күмертау авиация етештереү предприятиеһы ла (Күм АП П) шаҡтай дәрәжәлә Башҡортостан машиналар эшләү сөнәғәтенең йөҙөн билдәләй. Ул тыныс тормош верто-леттары — КА-32 (Камов конструкцияһы) эшләп сығара һәм уларҙы Көньяҡ Корея, АҠШ, Аргентинаға һата. Башҡортостанда авиация төҙөлөшө әсән комплектлау деталдәре һәм узелдары етештереүсе предприятиелар уңышлы эшләй (Өфө «Гидравлика» агрегат предприятиеһы һәм Өфө агрегат производство берекмәһе).
Башҡортостан һәр ваҡыт төҙөлөш эштәренең ҙур күләме менән айырылып торҙо. Был төҙөлөш машиналары етештереү тармағының барлыҡҡа килеүенә һәм үҫешенә булышлыҡ итте. Стәрлетамаҡ «Строймаш» заводы бына ярты быуаттан ашыу нигеҙ бағаналары ҡағыу әсән сүкештәр етештерә. Уларҙы төҙөлөштә ҡулланыу йорт, производство биналары һәм башҡа ҡоролмаларҙың нигеҙҙәрен һалғанда эште шаҡтай тиҙләтә һәм ул байтаҡ арзаныраҡҡа төшә. Күптән түгел заводта бульдозерҙар эшләп сығара башланылар.
Туймазыла бетон бутау һәм бетон ташыу автомашиналары етештереү үҙләштерелде. 80-се йылдар аҙағында Белоретта механизацияланған ҡорамалдар, яйланмалар заводы сафҡа индерелде, ул электр дрелдәре, шымартыу машиналары, пневматик һөймәндәр, ҡырҡҡыс сүкештәр һ. б. ш. эшләп сығара. Завод продукцияһы Рәсәй менән БДБ-ла ғына түгел, ә Яҡын Көнсығыш һәм Европаның байтаҡ илдәренә һатыла.
Башҡортостанда киң төрҙәге продукция эшләп сығарыусы электр техникаһы сәнәғәте лә ҙур үҫеш алды. Түбән вольтлы электр двигателдәре, яҡтыртыу һәм телефон кабеле, һәр төрлө электр лампалары һәм башҡа күп продукция шулар иҫәбенә инә. «Өфөкабель», «Свет» (элекке электр лампалары заводы) «Электроаппарат», «Башэлектро-монтаж» предприятиелары һәм Октябрьскийҙағы «Низковольтник» заводы был тармаҡтың иң ҙур пред-приятиеларынан һанала.
Элемтә саралары етештереүҙә Өфөләге «БЭТО концерны» акционерҙар йәмғиәте төп урынды алып тора. Ул электронлы автоматлаштырылған телефон станциялары, телефон коммутаторҙары һәм радиоалғыстар эшләп сығара.
Автоматика приборҙары һәм саралары эшләп сығарыусы предприятиелар араһында Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе айырылып тора, ул илдә авиация машиналары эшләп сығарыусы иң ҙур завод булып һанала. Уның продукцияһы донъяның тиҫтәләгән илдәренә һатыла. Үҙ продукцияһын (биноклдәр, оптик прицелдар, монокулярҙар — ҡарау торбалары, медицина техникаһы изделиелары) сит илдәргә сығарыусы йәнә ҙур бер предприятие — Салауат оптика-механика заводы. Салауат ҡалаһының үҙендә үк етештерелгән юғары сифатлы быяланы файҙаланып эшләүсе был завод үҙ продукцияһын ҙур конкуренция шарттарына бирешмәҫлек итә.
Станоктар эшләү сәнәғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостандың станоктар эшләү сәнәғәте металл һәм ағас эшкәртеү өсөн станоктар етештерә. Стәрлетамаҡтың В. И. Ленин исемендәге станоктар эшләү заводы һанлы программа менән идара ителеүсе (ЧПУ) универсаль һәм махсус маркалы металл эшкәртеү станоктары етештерә. Был станоктар юғары сифаты һәм ҙур етештереүсәнлеге менән айырылып тора. Шуға ла, уны һатыу баҙары донъяның 70-тән ашыу илен үҙ эсенә ала. Ишембай станоктар заводы паркет һәм йышыу станоктары эшләп сығара.
Машиналар эшләү предприятиеларының бер өлөшө, төп продукциянан тыш, ҡайһы бер көнкүреш, мәҙәни-көнкүреш тауарҙары, хужалыҡ кәрәк-ярағы етештерә. Мәҫәлән, УМПО «Урал», «Агрос» мотоблокта-ры, «Рысь», «Барс» ҡар саналары, һыу мотоциклдары, Өфө агрегат производство берекмәһе саң һурҙырғыстар һәм электр үтектәре, Өфө приборҙар эшләү берекмәһе «Ағиҙел» электр бритваһы, электр сәс бөҙрәләткестәр, эш ҡоралдарының төрлө йыйылмалары һ. б. ш. эшләп сығара. Шулай ҙа был тауарҙар төрө әлегә бик сикләнгән. Республикала әлеге көндә халыҡ ҡулланыу тауарҙары етештереүгә махсуслашҡан бер генә машиналар эшләү предприятиеһы ла юҡ.
Баҙар мөнәсәбәттәре шарттарында машиналар эшләү сәнәғәте ауыр хәлдә тороп ҡалды. Был күп кенә машиналар эшләү предприятиелары продукцияһының конкуренцияға һәләтһеҙ һәм сит илдә генә түгел, хатта үҙебеҙҙең илдә лә уларға һорауҙың сикләнеүе менән генә бәйле булманы. Республикала хәрби-сәнәғәт комплексы предприятиелары байтаҡ.
Оборона продукцияһына заказдарҙың ҡырҡа кәмеүе сәбәпле, уны етештереү күләме лә ныҡ ҡыҫҡарҙы. Ҡеүәтле фәнни-техник потенциалы һәм юғары әҙерлекле белгестәре булған был предприятиеларҙы тыныс тормош продукцияһы етештереү юлына күсереү халыҡ ҡулланыу тауарҙары эшләп сығарыуҙы, ул тармаҡтарҙы заманса техника менән йыһазландырыуҙы, конкуренцияға һәләтле машиналар эшләү продукцияһы экспортын киңәйтеүҙе тәьмин итер ине. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Рәсәйҙә ХСК предприятиеларын конверсиялау программаһы әлеге көнгә тиклем эшләнмәгән. Шулай булғас, был предприятиеларҙы конверсиялауға дәүләт аҡса бүлмәй тигән һүҙ.
Машиналар эшләү заводтарының ҡалдыҡтарында тирә-йүнгә нефть продукттары, иреткестәр, ауыр металдар һәм башҡа төрлө зарарлы матдәләр сығарып ташлана. Гальваник шлам тип аталған нәмә — иретеп йәбештергәндә, металға кислота һәм тоҙҙар менән тәьҫир иткәндә хасил булған ултырмалар етди экологик проблема тыуҙыра. Шлам — зарарлы матдә һәм уны зарарһыҙлау мәсьәләһе машиналар эшләү предприятиеларының күпселегендә аҙағына тиклем хәл ителмәгән. Шунлыҡтан ул, ҡағиҙә рәүешендә, көнкүреш ҡалдыҡтары бушатылған урынға ташыла, унан ер өҫтө һәм ер аҫты һыуҙарына эләгеүе мөмкин.
Ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Райондар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһы составында 54 административ район, 21 ҡала, 2 ҡала тибындағы ҡасаба (Шишмә һәм Приют), 828 ауыл биләмәһе һәм 4434 ауыл иҫәпләнә[14][15].
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ахмедов Р. О реках, озерах и травах. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1988.
- Башкирия туристская. Путеводитель. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1985.
- Башкортостан сегодня. — Өфө: «Слово» нәшриәте, 1996.
- Вахитов Р. Ш. Пчелы и люди. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1992.
- Животный мир Башкортостана. — Өфө: Башҡ. «Китап» нәшр., 1995.
- Иванов В. М., Петров Е. М. Башкирский государственный заповедник. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1965.
- Кострин К. В. Нефть и газ на карте нашей Родины. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1967.
- Красная книга Башкирской АССР. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1987.
- Кучеров Е. В. Календарь природы Башкирии. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1984.
- Кучеров Е. В. и др. Памятники природы Башкирии. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1974.
- Кучеров Е. В., Мулдашев А. А., Галеева А. Х. Ботанические памятники природы. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1990.
- Кучеров Е. В. По Южному Уралу. Путевые заметки биолога-натуралиста. — Өфө: «Слово» нәшриәте, 1996.
- Марушин В. А. Вместе весело шагать. Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1988.
- Марушин В. А. Где отдыхать уфимцам. Пять путешествий по реке Инзер. — Өфө: «Нур» нәшриәте, 1998.
- Миркин Б. М., Наумова Л. Г., Куршаков С. В. Экология Башкортостана. Учебник для средней школы. — Өфө: Китап, 1999.
- Павлов Б. Покушение на заветное. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1992.
- Подземные дворцы Башкирии. Фотоальбом. — М.: Планета, 1984.
- Попов Г. В. Леса Башкирии (их прошлое, настоящее и будущее). — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1980.
- Природные ресурсы Башкирии и их охрана. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1975.
- Путеводитель по Каповой пещере. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1969.
- Рахимкулов М. Любовь моя — Башкирия. Литературно-краеведческие очерки. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1985.
- Ремезов Н. В. Быль в сказочной стране. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1986.
- Рычков П. И. Топография Оренбургской губернии. — Өфө: Китап, 1999.
- Сидоров В. В. Исследователи края Башкирского. Век XVIII. — Өфө: Китап, 1997.
- Словарь топонимов Башкирской АССР. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1980.
- Фаткуллин Р. А. Природные ресурсы РБ и рациональное их использо-вание. — Өфө: Китап, 1996.
- Хәйретдинов А. Ф. Рукотворные леса. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1984.
- Хакимов Р. Г. Здесь Азия встречается с Европой. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1967.
- Хисматов М. Ф. Башкирия моя. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1987.
- Шакуров Р. 3. По следам географических названий. — Өфө: Башҡ. китап нәшр., 1986.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Постановление Учредительного Курултая Башкурдистана
- ↑ Касимов С. Ф. Ахметзаки Валидов и образование автономии башкирского народа
- ↑
Переговоры Башкирского правительства с представителями Советской республики завершились подписанием 20 марта 1919 года Соглашение центральной Советской власти с Башкирским Правительством о Советской Автономной Башкирии|Соглашения Российского рабоче-крестьянского правительства с Башкирским правительством о советской автономии Башкирии. В результате республика Башкурдистан была преобразована в Советскую Автономную Социалистическую Республику — Башкирскую АССР
— Еникеев З. И., Еникеев А. З. История государства и права Башкортостана — Уфа: Китап, 2007. — Б. 417. — 432 б. — ISBN 978-5-295-04258-4.
- ↑ В период с 3 (4) февраля 1918 года по 3 (4) апреля 1918 года члены Башкирского Правительства находились под арестом в Оренбурге.
- ↑ ПЯТЬ АРГУМЕНТОВ В ПОЛЬЗУ СУВЕРЕНИТЕТА
- ↑ Декларация о государственном суверенитете
- ↑ Оценка численности постоянного населения на 1 января 2016 года и в среднем за 2015 год. Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 март 2016. 27 март 2016 тикшерелгән.
- ↑ Валовой региональный продукт по субъектам Российской Федерации в 1998-2010гг. (рус.) (xls). Росстат.
- ↑ Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы. 5-се ст., 1,2 -се пп.
- ↑ Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы. 1-се бүлек, 1-се глава, 1-се статья
- ↑ ЗАКОН Башкирской ССР от 25.02.92 N ВС-10/12 ОБ ИЗМЕНЕНИИ НАИМЕНОВАНИЯ ГОСУДАРСТВА БАШКИРСКАЯ СОВЕТСКАЯ СОЦИАЛИСТИЧЕСКАЯ РЕСПУБЛИКА
- ↑ Федеральный конституционный закон «О Правительстве Российской Федерации» kremlin.ru 17 декабря 1997.
- ↑ 13,0 13,1 Население Башкортостана: XIX-XXI века: статистический сборник / Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан. — Уфа: Китап, 2008. — 448 с.: ил.
- ↑ Административно-территориальное деление Республики Башкортостан
- ↑ Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан (pdf). Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан. Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 июнь 2013. 5 март 2013 тикшерелгән.


c: text/html

text:
Хорезмшаһтар дәүләте
Хорезмшаһтар Дәүләте (Хәрәзмшаһтар дәүләте; фарс. خوارزمشاهیان Khwārazmshāhiyān) — Амударъяның түбәнге ағымындағы Урта Азия дәүләте. XIII быуат башында Ала әд-Дин Мөхәммәт II дәүерендә юғары үҫеш кимәлен кисерә. Империяның был бөйөк сәскә атыуы көнсығыштан килгән яңы дошман ҡыҫымы аҫтында юҡҡа сығыуы алдынан була. Хорезм империяһын Сыңғыҙ хан монголдары ҡолата.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Билдәле булыуынса, хорезмшаһ титулы б. э. 305 йылында Афригидтар династияһына нигеҙ һалыусы тарафынан индерелә һәм 995 йылға саҡлы ҡулланыла. Күпмелер өҙөклөктән һуң, титул яңынан тергеҙелә. 1097 йылда төрөк сығышлы Хорезм губернаторы Экинчи ибн Кочкар сәлжүктәрҙән бойондороҡһоҙлоҡ һәм үҙен Хорезм шаһы тип иғлан итә, әммә ошо уҡ йылда үлтерелә. Сәлжүктәр Хорезмды яулап ала һәм хорезмшаһ тип бегдили ырыуы төрөгө Кутб Дин Мөхәммәт I тәғәйенләнә. Үҙенең идаралыҡ итеүе осоронда ул сәлжүк солтаны Санжар вассалы булып ҡала һәм уға лояллек һаҡлай.
Хорезмшаһ Атсыз[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уның вариҫы Ала әд-дин Атсыз даими рәүештә сәлжүк солтаны Санжар протекторатынан буйһоноуынан ҡотолорға ынтыла. 1138 йылда ул үҙенең сюзеренына ҡаршы баш күтәрә, Санжарҙан тар-мар ителгәнлектән, ҡасырға мәжбүр була. Әхмәд Санжар Хорезм тәхетенә туғаны Атсыз Сѳләймән шаһты ултырта. Әммә Сѳләймән шаһ Хорезмда власын һаҡлап ҡала алмай һәм 1141 йылда Санжар солтан Атсызды тәхеткә яңынан ултырта.
Шул уҡ йылда Урта Азияға көнсығыштан яңы дошман — Елюй Даша етәкселегендә ҡара ҡытайҙар килә. Сәлжүк солтаны Санжар үҙенең яҡын туғаны Ҡараханид Мәхмүт ханға ярҙамға килергә мәжбүр була. Ҡара ҡытайҙар менән Сәмәрҡәнд янындағы ҡаты алышта Санжар тулыһынса еңелә. Хорезмшаһ Атсыз Санжарҙың еңелеүенән файҙаланып, 1141 йылдың ҡышында Мерв ҡалаһын баҫып ала һәм талай, ә 1142 йылда Нишапурға яҡынлаша.
Әммә 1142 йылда уҡ инде Санжар солтан Атсызды тағы яһаҡ түләргә мәжбүр итә, бынан тыш Хорезмға ҡара ҡытайҙарға ла яһаҡ түләргә тура килә.
Ул үҙенең элгәрҙәре башлаған ерҙәрҙе йыйыу сәйәсәтен дауам итә, Хорезмға Джендты һәм Манғышлаҡты ҡуша. Күп күсмә ҡәбиләләр хорезмшаһ буйһоноуында була. Ғүмере аҙағына Атсыз Хорезмға Урта Азияның төньяҡ-көнбайыш өлөшөн буйһондора һәм ысынбарлыҡта уның күршеләренән бойондороҡһоҙ булыуына өлгәшә.
Хорезмшаһ Ил-Арыҫлан[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1156 йылда Атсыз вафат була, Хорезм тәхетенә уның улы Тажеддин Ил-Арыҫлан ултыра.
Атаһы кеүек, ул сәлжүк солтаны Санжарға һәм ҡара ҡытайҙарға яһаҡ түләй. Ил-Арыҫлан власҡа килеүгә бер нисә ай үтеүгә, 1157 йылда, Санжар вафат була һәм был Хорезмға сәлжүк ҡурсыуынан тулыһынса азат булыуға юл ҡуйя.
1160-сы йылдарҙа Ил-Арыҫлан Хорезм биләмәләренә Дехистанды һәм уның әйләнә тирәһендәге ерҙәрҙе ҡуша. Ул Хөрәсән ҡалаларын буйһондора, Ираҡ солтанатының ҡайһы бер ҡалаларын, Мәүерәнәһрҙе үҙенә буйһондорорға тырыша. 1172 йылда ҡара ҡытайҙарҙың Хорезмға походын уңышлы кире ҡаға. Бынан һуң бер аҙ ваҡыт үтеүгә Ил-Арыҫлан вафат була, ә уның улыдары Ала әд-дин Тәкәш һәм Жәләл-әд-дин Солтаншаһ тәхет өсөн көрәш башлай.
Хорезмшаһтар Солтаншаһ һәм Тәкәш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ил-Арыҫландың вафатынан һуң Тәкәштең кинйә ҡустыһы Солтаншаһ тәхетте биләй, әммә Тәкәш туғанының хакимлығын таныуҙан баш тарта һәм, яһаҡ түләүҙе вәғәҙәләп, хорезмшаһтарҙың төп дошмандарына — ҡара ҡытайҙарға ярҙам һорап мөрәжәғәт итә.
Уларҙың ярҙамы менән ҡустыһын ҡолатып, Тәкәш Хорезм тәхетен биләй. Власҡа килгәндән һуң, ул Солтаншаһты хуплаусы әсәһен үлтерергә бойора. Солтаншаһ ҡасып ҡотола һәм тағы ла егерме йыл дауамында, властан ситләтеү менән килешмәйенсә, хоҡуғын раҫларға маташа.
Хорезмшаһ Тәкәш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тик Солтаншаһ үлгәндән һуң ғына, 1183 йылда, Тәкәш Хорезмға бөтөнләйгә Мерв һәм Серахсты ҡуша (1193). Бынан тыш, ҡара ҡытайҙарҙың вассаллыҡ буйһондороуынан ҡотолорға ынтылып, Тәкәш Мәүерәнәһргә бер нисә поход ойоштора. 1176 йылда ул Көньяҡ Хөрәсәнде яулай, ә Горҙың (Афғанстан) хөкөмдарын үҙенең вассалына әйләндерә. 1187 йылда хорезмшаһ — Нишапурҙы, 1192 йылда — Рей ҡалаһын, ә ике йылдан һуң Ираҡты баҫып ала.
1194 йылда — Тәкәш көнбайыш-сәлжүк солтаны Рукн әд-Дин Тоғрул III ғәскәрҙәрен, ә 1196 йылда ғәббәсиҙәр хәлифе Насирҙы ҡыйрата.
Шулай итеп, Тәкәш шаһ идара иткән осорҙа Хорезм дәүләте Үҙәк Азияның иң ҡеүәтле дәүләттәренең береһенә әйләнә. Уның биләмәләре Арал диңгеҙенән һәм төньяҡта Һырдаръяның түбәнге ағымынан, көньяҡта Фарсы ҡултығына, көнсығышта Памирҙан көнбайышта Иран ҡалҡыулығына саҡлы йәйрәп ята, үҙе идара иткән дәүерҙә Хорезм территорияларын ике тапҡыр арттырыуға өлгәшә. Быларҙың барыһы менән бер рәттән Гүргәнждә Тәкәш нигеҙ һалған китапхана тураһында мәғлүмәт һаҡлана.
Хорезмшаһ Мөхәммәт II[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хорезмшаһ Тәкәш үлгәндән һуң, тәхеткә уның Хорезм биләмәләрен тағы ла киңәйткән кесе улы Ала әд-дин Мөхәммәт ултыра.
Хорезмшаһ Мөхәммәт II идаралығы ҙур Мерв ҡалаһын баҫып ала, һуғышып та тормай Абиверд, Серахс һәм Нисаны, Нишапурҙы ала, хорезмшаһтың туғанын әсирлеккә алып, Гератҡа оҙата. Гератты ҡамаған Мөхәммәт ғәскәрҙәре ай буйына уның оборонаһын өҙөргә тырыша. Йолом алғандан һуң ғына хорезмшаһ ҡәлғәне ҡамауҙан баш тарта. Был ваҡыт гуридтар хакимы Ғияс әд-Дингә Һиндостандан ағаһы — Шиһаб әд-Диндең ғәскәрҙәре килеп етә. Байтаҡ ҡына ҡан ҡойошло һуғыштарҙан һуң хорезмлыларға сигенергә тура килә. Мөхәммәт II-нең сигенеүсе ғәскәрҙәрен эҙәрлекләгәндә, Шиһаб әд-дин оборонаһына шаһтың әсәһе — батшабикә Түркән хатун етәкселек иткән Хорезмдың баш ҡалаһы Гүргәнжде уратып ала. Ҡара ҡытайҙар ярҙамы менән Мөхәммәт гуридтарҙы Хорезм сикәренә ҡыҫырыҡлап сығарыуға һәм солох килешеүе төҙөүгә өлгәшә, әммә һуңғылары һаман һуғыш асырға маташа.
1206 йылда, Шиһаб әд-Динде үлтергәс кенә, был хәүеф юҡҡа сыға. Гурид дәүләте, өлөштәргә тарҡалып, тиҙҙән Хорезм бойондороҡлоғона эләгә.
Мөхәммәт, гуридтарҙы еңгәндән һуң, ҡара ҡытайҙар менән һуғышҡа әҙерләнә башлай. Ләкин Хөрәсән һәм Сәмәрҡәнд хакимдарын һатып алған ҡара ҡытайҙар тәүге алыштарҙа уҡ хорезмшаһ армияһын ҡыйратҡандан һуң, Мөхәммәт күпмелер ваҡытҡа яҡындарының күҙ алдынан юғалып тора. Тик 1208 йылдың яҙында ғына Мөхәммәт Хорезмға ҡабат ҡайта. Үҙ дәүләтен нығытып алғандан һуң, үҙен азат итеүсе итеп ҡабул иткән ҡара ҡытай дәүләтенең мосолмандарына таянып, ҡара ҡытайҙарға ҡаршы көрәшкә тәүәккәл тотона. 1210 йылдың сентябрендә Һырдаръя аръяғындағы Иламиш тигеҙлегендәге алышта ҡара ҡытай ғәскәрҙәре еңелеүгә дусар ителә.
1212 йылда Сәмәрҡәндтә ҡараханлы Ғосман хан етәкселегендәге ихтилал тоҡана. Мөхәммәт уны ҡанһыҙ рәүештә баҫтырып, Көнбайыш-Караханид ханлығы юҡ иткәндән һуң, Сәмәрҡәндте үҙенең баш ҡалаһы итергә ҡарар итә. 1217 йылда Мөхәммәт, донъяуи ғына түгел, ә рухи етәксе булыу теләгенән мосолман донъяһы үҙәктәренең береһе булған Бағдадҡа походҡа йүнәлә. Әммә тау артылыштарын уҙған саҡта, уның ғәскәре, көслө яуған ҡарға эләгеп, байтаҡ юғалтыуҙар кисерә. Мөхәммәткә үҙ пландарынан баш тартырға һәм Сәмәрҡәндкә кире ҡайтырға тура килә.
1215 йылға хорезмшаһ власы Хорезмдың үҙенә, Мәүерәннәһргә,Төркмәнстанға, Афғанстанға, Иранға, Атрпатаканға, Хөрәсәнгә, Көньяҡ Ҡаҙағстанға, шулай уҡ башҡа территорияларға тарала.
Әммә көнсығыштан Сыңғыҙхан етәкселегендәге монголдар баҫып килә.
Монголдар менән һуғыш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Административ һәм хәрби аппаратта вазифа биләүсе ҡаңлы юғары ҡатламының өҫтөнлөгө Мөхәммәт II империяһының йомшаҡ урындарының береһе була.
Хорезмшаһ Мөхәммәттең әсәһе Түркән хатун сығышы менән төрки ҡаңлы ырыуынан[2] һәм шаһ һарайында ҙур йоғонтоға эйә була, ғәмәлдә үҙ туғандарын дәүләттәге төп вазифаларға тәғәйенләй. Уларҙың ярҙамы менән ысынбарлыҡта улына ҡаршы торған оппозицияны етәкләй. Монголдар ябырылыуы алдынан уларҙың мөнәсәбәттәре бигерәк киҫкенләшә. 1216 йылда Түркән хатун ҡыпсаҡтарҙың хорезмшаһҡа ҡаршы сығышын ойоштора. Был ихтилалды уның туғаны — Һырдаръя уйһыулығы наместнигы Ҡайыр хан Алып-Дерек етәкләй. Ҡыпсаҡтар еңелеүгә дусар ителә, әммә Түркән хатун, Ҡайыр ханға яза биреү түгел, хатта Отрарҙы тапшырыуҙы ныҡыша.
1218 йылда Сыңғыҙхан көнсығыштағы көнәркәштәргә бергәләп көрәшеү һәм үҙ-ара отошло сауҙа алып барыу тәҡдиме менән Мөхәммәткә илселеген ебәрә. Хорезмшаһ «башҡа дин тотоусылар (кафырҙар)» менән килешеүҙән баш тарта һәм Отрар хакимы Ҡайыр хан тәҡдиме буйынса илсе-сауҙагәрҙәрҙе язалап, ханға уларҙың баштарын ебәрә. Сыңғыҙхан Ҡайыр ханды биреүҙе талап итә, ләкин Мөхәмәд II, юғары ҡатламдың асыуынан ҡурҡып, баш тарта һәм монгол илселегенең тағы бер вәкилен язалай.
Хорезмшаһ, ғәскәрҙәренең монгол армияһынан өҫтөнлөгө өс тапҡыр артыҡ булыуына ҡарамаҫтан, хәрби етәкселәрҙең үҙенә ҡарата йәшерен һүҙ беркетеүенән ҡурҡып, армияһын бер нисә өлөшкә һәм гарнизонға бүлеп, ысынында иһә уны һәләкәткә килтерә.
Кучлукты еңгәндән һуң Сүбиҙәй-баһатур һәм Тохучар нойон етәкселегендәге монгол ғәскәре Хорезмдың сигенә яҡынлаша һәм хорезмшаһтың ғәскәре менән осраша. Хорезм ғәскәренең Мөхәммәттең улы Жәләл әд-Дин Менгебирҙе командалығындағы уң ҡанаты үҙ флангыһында уңышҡа өлгәшеп, үҙәктәге көстәренә һәм һул ҡанатына ярҙам итә. Һөжүм Ҡараңғы төшөүгә бер яҡ та хәл иткес һөҙөмтәләргә ирешә алмай. Төндә монголдар усаҡ тоҡандырып, алыш урынын ташлап китә. 1219 йылдың яҙында, Ҡытайҙы баҫып алыу кампанияһын тамамлай алмаған Сыңғыҙхан 50 меңлек армияһын Хорезмға ебәрә.
1219 йылда Сыңғыҙхан ғәскәрҙәренең Хорезмға һөжүме барышында Мөхәммәт II генераль алыш бирергә баҙнат итмәйенсә, армияһын дәүләттең төрлө ҡалаларында һәм ҡәлғәләрендә айырым отрядтарға тарҡатып ҡалдыра. Монголдарҙың ҡыҫымы аҫтында бер-бер артлы Отрар, Хожент, Ташҡәнт (Чач), Бохара, Сәмәрҡәнд, Балх, Мерв, Нишапур, Герат, Ургенч ҡалалары һәм башҡа эре хорезм ҡалалары ҡолатыла. Монголдар миллиондарса ҡала халҡын ҡырған, бер Мервта ғына 500 меңдән ашыу кешене юҡ ителә, ҡалғандары ҡоллоҡҡа һатыла.
Хорезмшаһ ғәскәре ҡалдыҡтары менән үҙенең фарсы биләмәләренә сигенә, һуңынан ҙур булмаған отряды менән Каспий буйы өлкәһенә ҡаса һәм Каспий диңгеҙендәге Абескун утрауында үпкә шеше өйәнәгенән вафат була. Мөхәммәттең улы һәм вариҫы Жәләл әд-Дин Менгебирҙе, алыҫта, Дели һәм Кесе Азияла тороп, тағы тиҫтә йылға яҡын монголдарға ҡаршы сығып маташһа ла, Хорезмшаһтар дәүләте йәшәүҙән туҡтай.
XIX быуатта хорезмшаһ титулы Хиуа дәүләтендә батшалыҡ иткән төрки ҡоңрат ҡәбиләһе вәкилдәренә бирелә.
Хорезм империяһы ҡыпсаҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIII быуат башында Хорезмдың иң ҡеүәтле осоро була, ул ысынбарлыҡта Хорезм, Мәүерәннәһр, Иран, Хөрәсән, хәҙерге Көньяҡ Ҡаҙағстан ерҙәрен берләштерә.
Хорезм империяһын Монголдар тар-мар иткәндән һуң, Ҡыпсаҡтар Джучи улусының төп көсөнә әйләнә.
Хорезмшаһтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Kathryn Babayan, Mystics, monarchs, and messiahs: cultural landscapes of early modern Iran, (Harvard Center for Middle Eastern Studies, 2003), 14.
- ↑ История Казахстана в персидских источниках. том 5. Алматы: Дайк-пресс, 2007,с.42. УЗБЕКСКИЕ ПЛЕМЕНА И РОДЫ
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Энциклопедический словарь «Историко-культурное наследие Туркменистана» под общей редакцией О. А. Гундогдыева и Р. Г. Мурадова Кузембайулы А., Адиль Е. История Республики Казахстан, — Астана, 2002 г. http://www.agnuz.info/tl_files/library/books/Hristianskiy_mir/page64.htm

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Булыр бала — биләүҙән27-09-2012, 01:31 // Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт // Баҫып сығарырға
Уның беҙгә эшкә килгән мәлен яҡшы хәтерләйем. Тәү ҡарашҡа баҙнатһыҙ, хатта оялсан кеүек күренһә лә, редакция тормошона бик тиҙ инеп китте, төрлө мәсьәләгә арналған ҡыйыу мәҡәләләр менән сығыш яһай башланы. Әле “Башҡортостан” гәзитенең юбилейына бәйле махсус рубрика өсөн материал туплағанда гәзит төпләнмәләрендә уның яҙмаларына йыш тап булам. Темалары төрлө: иҡтисад һәм эшҡыуарлыҡ, спорт, әҙәбиәт һәм мәҙәниәт, мәғариф һәм фән, һаулыҡ һаҡлау һәм демография... Эйе, Даян тема һайламай, ниндәйенә тотонһа ла, үҙ диңгеҙендә йөҙгәндәй. Фельетон, киңәйтелгән репортаж жанрҙарында ла үҙен күрһәтә алды, кәрәк саҡта тиҙ генә шиғырын да яҙып бирә.
Иҫләүемсә, бер мәл уны Бөрйәнгә яҙыусы Сөләймән Латиповтың юбилей кисәһенән репортаж әҙерләргә ебәргәйнек. Шаян тел менән бик уҡымлы итеп яҙылған ыҡсым ғына мәҡәлә, шулай уҡ район тормошонан тағы бер ҡосаҡ мәғлүмәт алып ҡайтты. Шул саҡ хеҙмәттәштәрем алдында: “Мал булыр был”, — тип һығымта яһаным. Яңылышмағанмын, булыр бала биләүҙән билдәле, тиҙәр бит.
Даяндың сәйәси темаға аналитик яҙмалары йәмәғәтселек тарафынан юғары баһа ала, күбеһе китапхана фондтарына ла ингән. Ул сифат менән генә түгел, тиҙлек менән дә алдыра: кискә ҡарай үткәрелгән мөһим сараларҙан оператив репортаждарын бер ваҡытта ла төнгәсә көтөп ултырырға тура килмәне.
Минеңсә, Даян Мәжитовтың яңылыҡҡа ынтылышы ифрат көслө. Редакцияла эш башлаған саҡта уҡ ул эшҡыуарлыҡ хаҡында тупланма ойошторғайны, аҙаҡ ир-атҡа арналған махсус биттәр сығарҙы. Автомобилдәр һәм юлдар тураһындағы “Тәгәрмәс” тип аталған ҡушымта ла — уның башланғысы. Шуныһын билдәләргә кәрәк: Даяндың тупланмалары һәр саҡ үҙенсәлекле, ҡабатланмаҫ була, ул һәр ҡайһыһы өсөн айырым рубрикалар ҙа уйлап сығара. Мәҫәлән, “Мыйығыңа ура”, “Һөнәрсе менән Өйрәнсек”, “Егеткә — ете һорау”, “Мәҙәк тә, ғибрәт тә” һәм башҡалар.
“Башҡортостан” гәзите биттәренә күҙ һалһаң, әле лә Даяндың ижади эшләүе күренә. Заман менән бергә зауыҡ, талаптар үҙгәреп тора, шуға күрә гәзит туҡтауһыҙ яңырырға, халыҡтың ихтыяжын иҫәпкә алып, яңы йүнәлештәрҙе үҙләштерергә тейеш. Даян быны яҡшы белә һәм гәзит мәнфәғәтендә ижади ҡеүәтен йәлләмәй.
Дөйөм алғанда, Даян Мәжитов Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияға лайыҡ, тип иҫәпләйем. Ул беҙҙең ышанысты, һис шикһеҙ, аҡлаясаҡ.


text:
Физик химия
Физи́к хи́мия (ҡыҫҡаса — физхимия) — химик матдәләрҙең әүерелеше, төҙөлөшө тураһындағы фән, химияның бүлеге. Физиканың теоретик һәм эксперименталь ысулдары менән химик күренештәрҙе өйрәнә. Химияның иң ҙур бүлектәренең береһе.
Йөкмәткеһе
- 1 Физик химия тарихы
- 2 Физик химияның өйрәнеү даирәһе
- 3 Физик химия бүлектәре
- 3.1 Коллоид химия
- 3.2 Кристаллохимия
- 3.3 Радиохимия
- 3.4 Термохимия
- 3.5 Атом төҙөлөшөн өйрәнеү
- 3.6 Металдар коррозияһы тураһында тәғлимәт
- 3.7 Иретмәләр тураһында тәғлимәт
- 3.8 Химик кинетика
- 3.9 Фотохимия
- 3.10 Химик термодинамика
- 3.11 Физик-химик анализ
- 3.12 Химик ҡушылмаларҙың реакцион һәләте теорияһы
- 3.13 Юғары энергиялар химияһы
- 3.14 Лазер химияһы
- 3.15 Радиация химияһы
- 4 Әҙәбиәт
- 5 Иҫкәрмәләр
Физик химия тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Физик химияға XVIII быуатта нигеҙ һалына. Хәҙерге фән методологияһындағы һәм танып-белеү теорияһы мәсьәләләрендәге «Физик химия»ны беренсе мәртәбә М. В. Ломоносов ҡуллана, ул 1752 йылда Петербург университеты студенттарына "Физик химия курсы"н уҡый. Ул үҙенең лекцияларында «Физик химия — ҡатмарлы есемдәрҙә барған химик операцияларҙы физик алымдар менән аңлатып бирә торған фән» тигән төшөнсә бирә. Ғалим үҙенең йылылыҡтың корпускуляр-кинетик теорияһы тигән хеҙмәтендә өҫтә ҡуйылған барлыҡ һорауҙарға тулы яуап бирә.
Концепцияның айырым гипотезаларын дәлилләүсе эксперименталь алымдар ошо ҡылыҡһырламала үткәрелә.
М. В. Ломоносов тикшеренеүҙәренең күп йүнәлешендә ошо принцептарға таяна: үҙе уйлап тапҡан "быяла тураһында фән"дә; масса һаҡланыу законын раҫлаусы төрлө тәжрибәләрҙә; эретмәләр тураһында тәғлимәттә — ул асҡан физика һәм химия феноменын өйрәнеү программаһы бөгөнгө көнгә тиклем үҫеш юлында.
Һуңынан был өлкәлә йөҙ йылға яҡын тәнәфес була, Рәсәйҙә беренселәрҙән булып физик һәм химик тикшеренеүҙәрҙе 1850 йылда Д. И. Менделеев дауам итә.
1865 йылда Харьков университетында Н. Н. Бекетов физик химия курсы буйынса лекцияларҙы дауам итә.
Рәсәйҙә беренсе физик химия кафедраһы 1914 йылда Санкт-Петербург университетында асыла, көҙөн Д. П. Коноваловтың уҡыусыһы М. С. Вревский мотлаҡ курсты уҡытыу һәм физик химиянан практик күнекмәләрҙе башлай.
Физик химия мәҡәләләрен нәшер итеүсе беренсе журналға 1887 йылда В. Оствальдом һәм Я. Вант-Гофф нигеҙ һала.
Физик химияның өйрәнеү даирәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Физик химия хәҙерге химияның төп теоретик нигеҙе булып тора, ул квант механикаһы, статистик физика, термодинамика, һыҙыҡһыҙ динамика, ҡыр теорияһы кеүек физиканың мөһим бүлектәренәдәге алымдарға таяна. Молекулалар төҙөлөшө, химик термодинамика, химик кинетика һәм катализ тәғлимәтен дә үҙ эсенә ала.
Физхимия электрохимия, фотохимия, өҫкө тартылыу көстәренең физик химияһы (шул иҫәптән адсорбция), радиацион химия, металдар коррозияһы, юғары молекулалы ҡушылмалар физик химияһы, полимерҙар физикаһы) кеүек айырым бүлектәргә бүленә. Физхимияға бик яҡын коллоид химия, физик-химик анализ һәм квант химияһы үҙ аллы фән булып тора. Физик химияның күпселек бүлектәренең тикшереү ысулдары һәм методологик алымдары буйынса башҡа бүлектәрҙән айырылып торған сиктәре бар.
Физик химия бүлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Коллоид химия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Колло́ид хи́мия (бор.-грек. kόλλa — елем) — фаза бүленешендә барлыҡҡа килгән дисперслы система һәм өҫкө күренештәр тураһындағы фән. Адгезия, адсорбция, сылатыу, коагуляцию, электрофорез кеүек күренештәрҙе өйрәнә һәм төҙөлөш материалдары, быраулау эштәре технологияларын камиллаштыра.
Кристаллохимия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кристаллохи́мия — кристалдар төҙөлөшөн һәм уларҙың матдә тәбиғәте менән бәйләнешен өйрәнә. Химияның бүлеге булараҡ, кристалохимия кристалография фәне менән бәйләнгән.
Радиохимия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Радиохимия — аҙ миҡдарҙағы матдәләр, шыйығайтылған иретмәләр һәм ион нурланышын өйрәнеүсе фән.
Термохимия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Термохи́мия — химик термодинамика бүлеге.
Атом төҙөлөшөн өйрәнеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
А́том (бор. грк. ἄtouoς — бүленмәй торған) — матдәнең сифатын билдәләүсе иң ваҡ киҫәксәләр. Атом ядронан һәм электрондарҙан тора. Төрлө атомдар берләшеп молекула барлыҡҡа килтерә.
Металдар коррозияһы тураһында тәғлимәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Корро́зия (лат. corrosio — ашалыу) — тирә-яҡ мөхит менән химик һәм физик-химик бәйләнеш һөҙөмтәһендә металдарҙың тарҡалыуы. Конструкция материалдарының термодинамик тотороҡһоҙлоғо коррозияға сәбәпсе булып тора. Көндәлек тормошта тимер «тутыҡҡан» тип әйтәләр. Полимерҙарҙың да тутығыуы билдәле.
Иретмәләр тураһында тәғлимәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иретмә — иретеүселә ирегән матдәләр булған бер төрлө ҡатнашма. Газ, шыйыҡлыҡ һәм ҡаты матдәләр иретмә була.
Химик кинетика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Химик кинетика йәки химик реакциялар кинетикаһы — химик реакцияларҙың ваҡыт эсендә үҙгәреү закондарын өйрәнеүсе физик химия бүлеге. Был закон тышҡы шарттар һәм химик әүерелеү механизмы менән бәйле.
Катализ — катализатор тигән матдәләр ҡатнашлығында химик реакцияның үҙгәреү процессы.
Фотохимия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фотохи́мия — ультрафиолет һәм инфраҡыҙыл нурланыш диапозонында яҡтылыҡ тәьҫирендә барған химик реакциялар. Тирә-яҡ мөхиттә барған күпселек реакциялар фотохимия менән бәйле. Фотохимияның әһәмиәтен күҙаллау өсөн фотосинтез, күреү, УФ-нурланыш тәьҫирендә атмосферала озон барлыҡҡа килеү күренештәрен әйтеп китеү ҙә етә.
Химик термодинамика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хими́к термодина́мика — процесстарҙы химик термодинамика ысулы менән өйрәнеүсе физик химия бүлеге.
Физик-химик анализ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Физик-химик анализ — геометрик анализлау өсөн системаның торошо һәм составы-үҙенсәлектәре даграммаларын төҙөп үткәрелгән ысул. Был ысул башҡа анализдар асыҡлай алмағын ҡушылмаларҙы (мәҫәлән, баҡырлы алтын ҡушылмаһын (CuAu)) билдәләргә мөмкинлек бирә.
Химик ҡушылмаларҙың реакцион һәләте теорияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Химик ҡушылмаларҙың реакцион һәләте теорияһы — химик ракциялар механизмын һәм химик әүерелеш актын өйрәнеүсе фән. Һуңғы йылдарҙағы иҫәп-хисап, квант химияһы өлкәләрендәге һәм физик-химик анализдар ошо фән үҫеше менән бәйле.
Юғары энергиялар химияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Юғары энергиялар химияһы — йылылыҡ тәҫьиренән башҡа матдәлә барған физик һәм химик процесстарҙы өйрәнеүсе фән. Йылылыҡтан башҡа ионлаштырыусы нурланыш, яҡтылыҡ, плазма, ультратауыш, механик бәрелеү ҙә химик процессҡа тәҫьир итә[1].
Лазер химияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Лазер химияһы — лазер нурланышында барған химик процесстарҙы өйрәнеүсе физик химияның бүлеге. Был фән химик процесстарға лазер нуры тәҫьирен өйрәнә[2]. Лазер тәьҫирендә йылылыҡ һәм фотохимик процессатар үтә. Лазер химияһы офтальмологияла, микрохирургия ҡулланыла.
Радиация химияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Радиация химияһы — матдәгә ионлаштырыусы нурланыш тәьҫирендә барған юғары энергиялар химияһының өлөшө, физик химияның бүлеге[3].
Электронагнит нурланыш, рентген нурланышы, гамма-нурҙар, синхротрон нурланыш, тиҙләтергән элементар киҫәксәләр ағымы (электрондар, протондар, нейтрондар, альфа-киҫәксәләр) ионлаштырау һәләтенә эйә.
- Радиация химияһы тарихы
Радиация химияһы 1895 йылда Вильгельм Рентген х-нурланышын асҡас һәм 1896 йылда Антуан Анри Беккерем радиоактив тарҡалыш барлығын асҡас барлыҡҡа килә.
1899—1903 йылдарҙа ирле-ҡатынлы М.Кюри һәм П. Кюри радиоактивлыҡ буйынса беренсе тәжрибәләр үткәрә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Химическая энциклопедия НИ «Большая российская энциклопедия», М., 1998;
- Некрасов, В. В. «Основы общей химии» в 2-х т., том 1, М.: «Химия», 1973. — 656 c.
- Вайс Е. Ф., Буйкр Е. В., Салмина А. Б. «Физическая химия» 2008
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Бугаенко Л. Т., Кузьмин М. Г., Полак Л. С. Химия высоких энергий. Химия, 1988. — 368 с.
- ↑ Башкин А. С. Химические лазеры / А. С. Башкин, В. И. Игошин, А. Н. Ораевский, В. А. Щеглов — М.: Наука, 1982.
- ↑ Пикаев А. К. Современная радиационная химия: Основные положения: Экспериментальная техника и методы. М.: Наука, 1985. 375 с.


text:
- Подробности
- Просмотров: 424
“БИТУМ”, ЯСЙ. Нефть эшкәртеү ҡалдыҡтарынан төҙөлөш материалдары етештерә. Салауат ҡ. урынлашҡан. Составы: атмосфера‑вакуумлы ҡыуыу һәм нефть битумы етештереү, тауар‑сеймал, йылылыҡ-энергетика цехтары; автотранспорт һәм ремонт участкалары; т. юл транспорты хеҙмәте. 2010 й. 173 кеше эшләгән. Төҙөлөш һәм юлдар өсөн нефть битумы, көнкүреш мейестәре өсөн яғыулыҡ, нефть эреткесе, мазут һ.б. етештерә. Продукцияһы БР‑ҙа һәм РФ‑тың башҡа төбәктәрендә һатыла, яҡын һәм алыҫ сит илдәргә сығарыла.
1980 й. төҙөлөш материалдары табыу һәм етештереү б‑са Салауат хужалыҡ иҫәбендәге ярҙамсы пр‑тиеһы булараҡ нигеҙ һалына, 1990 й. алып Салауат төҙөлөш материалдары з‑ды, 1991 й. хәҙ. статусын һәм исемен йөрөтә. 80—90‑сы йй. “Б.” йөҙләү һәм цоколь плиталары, тәбиғи таштан парапеттар етештерә, улар “Башпромбанк”, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы, “Салаватнефтемаш” һәм “Газпром нефтехим Салават” ААЙ‑лары, Опера һәм балет театры биналарын һ.б. төҙөү һәм яңыртыуҙа файҙаланыла.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Туймазыла шәхси ярҙамсы хужалыҡтарҙың конкурсы үтәсәк
Туймазыла «Райондың иң яҡшы шәхси ярҙамсы хужалығы» конкурсы иғлан ителгән. Туймазы районы хакимиәтенән хәбәр итеүҙәренсә, был конкурс йыл һайын уҙғарыла. Уның маҡсаты – ауыл халҡының эш әүҙемлеген арттырыу, бәләкәй форма хужалыҡтары алып барыуҙың алдынғы тәжрибәләрен дөйөмләштереү һәм уларҙың артабанғы үҫеше.
Бөгөнгө көнгә Туймазы районында 22 меңдән ашыу шәхси ярҙамсы хужалыҡ иҫәпләнә, улар төбәктең иҡтисади үҫешендә әүҙем ҡатнаша. Райондың тулайым ауыл хужалығы продукцияһының дөйөм күләмендә шәхси сектор өлөшө 52 процент тәшкил итә.
Халыҡ районда иген культураларын, шәкәр сөгөлдөрөн, көнбағыш, асыҡ һәм ябыҡ ерҙә йәшелсәләр үҫтереү, шулай уҡ һөтсөлөк һәм ит малын, ҡош-ҡорт аҫрау менән шөғөлләнә.


text:
Фото:
Башҡортостандың көньяҡ райондары халҡы урындағы инициативаларға булышлыҡ итеү программаһына инде
Фото:
Бөтә донъя банкы Башҡортостандың Урал аръяғында муниципаль берәмектәрҙә урындағы инициативаларға булышлыҡ итеү буйынса проектты ғәмәлгә ашыра. Был программа сиктәрендә Бөтә донъя банкы эксперттары өс көньяҡ районы – Йылайыр, Ейәнсура һәм Хәйбулла биләмәләре башлыҡтары һәм инициативалы халыҡтар төркөмдәре өсөн тренингтар үткәрҙе. Һәр ауыл биләмәһе территорияһында проблемалар бар. Бөтә донъя банкы менән тормошҡа ашырылған, урындағы инициативаларға булышлыҡ итеү буйынса программа был проблемаларҙы асыҡлауға һәм уларҙы бөтөрөүгә, граждандарҙың иң мөһим талаптарын хәл итеүгә йүнәлтелгән. Башҡа программаларҙан был программаның етди айырмаһы – ул халыҡтың әүҙем ҡатнашлығында бойомға ашырыла.
Беренсе һәм, бәлки, программаның иң мөһим этабы ауыл халҡы өсөн иң мөһим булып торған өҫтөнлөклө объектты һайлау өсөн халыҡтың йыйылышын үткәреүҙе күҙаллай. Йылайыр районында бөгөнгө көнгә вәкәләтле органдар бөтә ауыл биләмәләрендә халыҡ менән осрашыу ойошторған. Йыйылыштарҙа һәр ауыл биләмәһе халҡы урындағы үҙидара органдары менән бергә был проект ярҙамында хәл итә алырлыҡ өҫтөнлөктәрҙе һәм проблемаларҙы билдәләне. Был дөйөм алғанда юлдарҙы һәм ундағы ҡоролмаларҙы, инженер инфраструктураһын, социаль учреждениеларҙы ремонтлау; зыяраттарҙы, мемориалдарҙы рәтләү; балалар һәм спорт майҙансыҡтарын төҙөү, ремонтлау һәм йыһазландырыу; контейнер майҙансыҡтарын ҡороу; ҡалдыҡтар һәм сүп-сар йыйыу өсөн контейнерҙар ҡуйыу кеүек инициативалар.
Ауыл биләмәләре халҡы проектта бергәләп ҡатнашырға һәм уны бергәләп финанслауға үҙ ризалыҡтарын бирҙе. Программа халыҡтың ысын өҫтөнлөктәрен асыҡларға һәм тиҙ ваҡытта иң киҫкен социаль проблемаларҙы хәл итеү мөмкинлеге бирә, тип хәбәр итте Йылайыр районы хакимиәтенең мәғлүмәт эше бүлеге начальнигы Флүрә Сарбаева.


text:
Фото:
«Китап» нәшриәте башланғыс кластар өсөн яҙылған дәреслектәр авторҙары менән «Автограф көнө» үткәрә
Фото:
10 сентябрҙә Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәтенең «Башҡорт китабы йорто» магазинында (Октябрь проспекты, 2) «Автограф көнө» үткәрелә.
Теләге булғандар республика дөйөм белем биреү мәктәптәренең башланғыс кластары өсөн әҙерләнгән дәреслек авторҙары менән яҡындан аралаша аласаҡ. Осрашыуға башҡорт телендәге «Әлифба» һәм рус телендәге «Букварь» китаптарының авторы Фәниә Сынбулатова, милли мәктәптәрҙең беренсе класы өсөн «Литературное чтение» дәреслеге авторы Татьяна Харисова, милли мәктәптәрҙең башланғыс кластары өсөн «Русский язык» дәреслеге авторы Лира Әминеваның килеүе көтөлә.
Сара сәғәт 12-лә башлана.


text:
8 апрелдә илебеҙ мәктәптәрендә Бөтә Рәсәй Еңеү дәресе үткәрелә
ӨФӨ, 2015 йыл, 6 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
8 апрелдә илебеҙ мәктәптәрендә Бөтә Рәсәй Еңеү дәресе үткәрелә. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланыуға 70 йыл тулыуға арналған акция Рәсәйҙең Мәғариф һәм фән министрлығы тарафынан ойошторола.
«ТАСС» агентлығы хәбәр итеүенсә, сара илһөйәрлек эшен әүҙемләштереүгә һәм 9 майҙа Еңеү көнөн байрам итеүгә әҙерлеккә башланғыс буласаҡ.
Мәскәүҙең Рособрнадзор майҙансығында Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары һәм унда ҡатнашыусылар, Мәғариф һәм фән министрлығы, Мәҙәниәт министрлығы вәкилдәре, уҡыусылар һәм кадеттар йыйыласаҡ.
Онлайн режимында герой-ҡалалар буйлап «Тарих таҫмаһы» мәғариф маршруты бөтә Рәсәй дәресенең үҙенсәлеге буласаҡ. Бөтә Рәсәй Еңеү дәресе тамамланғас, министр Дмитрий Ливанов ил мәктәптәрендә Еңеү айлығы иғлан итәсәк. Балалар музейҙарға һәм мемориаль урындарға йөрөйәсәк, патриотик акцияларҙа ҡатнашасаҡ.


text:
Төбәктә йыл башынан инфляция 10,4 процент тәшкил иткән Фото: Олег Яровиков
Төбәктә йыл башынан инфляция 10,4 процент тәшкил иткән
Төбәктә йыл башынан инфляция 10,4 процент тәшкил иткән Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 8 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Башҡортостанда йыл башынан инфляция 10,4 процент, ноябрҙә — 0,5, Рәсәй буйынса уртаса — 12,1, ноябрь айында 0,8 процент тәшкил иткән. Башҡортостанстат мәғлүмәттәре буйынса, төбәктә ҡулланыусылар хаҡы индексы — 112,8, илдә 115 процент.
Статистиктар иҫәпләүенсә, ошо йылдың 11 айы йомғаҡтары буйынса инфляция кимәле 2014 йылғы күрһәткестән (8,8 процент) 1,6 процентҡа юғарыраҡ — 10,4 процент. Был — аҙыҡ-түлек тип һаналмаған тауарҙарға хаҡтарҙың тиҙ артыуы һөҙөмтәһе, тип аңлатма бирҙеләр статистик ведомствола.


text:
Ярат ауылына төш ауыуға ғына килеп етеүебеҙгә ҡарамаҫтан, китапханала, ғәҙәттәгесә, йәнлелек. Бөгөн бында буҙа ҡойоу мәктәбенең эш көнө икән. Уны Дилара Камил ҡыҙы Йәнбирҙина менән Шәһиҙә инәй Ғүмәрова алып бара.
– Китапхана – кешене рухи яҡтан ғына түгел, ә төрлө яҡтан да камиллаштыра торған урын, – тине Рима Исмәғилова. – Бында һәр кемде ҡыҙыҡһындырған мәғлүмәт табырға мөмкин. Китап, Интернеттан ғына түгел, ошондай түңәрәктәрҙән дә файҙалы кәңәштәр алабыҙ.
– Өләсәйем, әсәйем буҙа ҡойоу оҫталары булды, шунлыҡтан бала саҡтан был эсемлекте яратып эсеп үҫтем. Үҙем иһә был шөғөлгә 20 йыл элек тотондом, – тип уның һүҙен дауам итте Дилара Йәнбирҙина.
Тәүҙә ул әҙер буҙа менән башҡаларҙы һыйлап ҡарай. Оҡшаталар, маҡтайҙар. Әммә һатып алырға теләүсе генә табылмай. Шунлыҡтан ул үҙ ғаиләһе өсөн генә ҡоя башлай. Буҙа мең төрлө сир-зәхмәткә дауа, тиҙәр. Уның шифаһы хаҡында беҙгә йыйылған инәй-апайҙар, хатта балалар ҙа береһенән-береһе уҙҙырырға тырышып һөйләне. Әйткәндәй, буҙа эшләү мәктәбенә йөрөгәндәрҙең иң кесеһенә 7 йәш, иң олоһо 70 йәштән үткән.
– Халыҡ иҫерек йөҙҙәрҙе күреп арыны, эскелек һаҙлығынан ҡотолорға теләүселәр күп. Быйыл ауылыбыҙ менән республика кимәлендә иғлан ителгән “Айыҡ ауыл” акцияһына ҡушылырға ҡарар иттек, – тине Рима Исмәғилова. – Ошо юҫыҡтан милли эсемлек – буҙаны пропагандалау буйынса әүҙем эш алып барабыҙ. Урындағы ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе Г.М. Монасипованың инициативаһы менән китапханала буҙа эшләү мәктәбе асылды. Ул аҙнаның һәр шаршамбыһы үтә. Теоретик өлөшө китапханала, ә практик дәрес мәктәп ашханаһында уҙа. Аҙаҡ уны һәр кемгә эсеп ҡарарға, тәмләргә бирәбеҙ. Бөтәһе лә оҡшата. Элек буҙаны бер нисә генә кеше эшләһә, бөгөн иһә һәр кем ҡоя тиерлек.
Буҙа әҙерләү ысулдары төрлөсә. Әйткәндәй, Шәһиҙә инәй Ғүмәрова – Йомаштан, ә Дилара Йәнбирҙина Әбйәлил районы ҡыҙы. Уларҙың икеһе лә буҙаны әсәй-өләсәйҙәренән өйрәнгән рецепт буйынса әҙерләй. Осрашыуға Шәһиҙә инәй килә алманы, ә буҙаһын тәмләп ҡарарға форсат тейҙе. Үҙенә генә күрә әскелтем эсемлек бигерәк тә күңелгә ятып тора. Усаҡтан килгән төтөн тәме лә бар. Дилара Йәнбирҙина беҙгә оҫталыҡ дәресе күрһәтте: үҙе генә белгән алымдарҙы ҡулланып, буҙа ҡойоу серҙәре менән бүлеште. Үҙ ҡулдары менән теккән башҡорт милли кейемен, башына ҡашмауын кейеп “Бисмилла”һын әйтеп эшкә тотондо.
– Буҙа – туҡлыҡлы эсемлек, ҡымыҙ һымаҡ уҡ башҡорт милли аш-һыуы булып һанала, – тине Дилара Камил ҡыҙы һәр бер хәрәкәтенә аңлатма биреп. – Һыуһынды ғына ҡандырып ҡалмай, шифалы яғы менән дә баһалана. Буҙаны һолонан, әҙер “Геркулес”тан да эшләйҙәр. Һолоноҡо ҡарараҡ төҫтә килеп сыға, ә тәмендә айырма юҡ. Уны тәүҙә табала, йәки эҫе мейестә бер аҙ киптереп алырға кәрәк. Шул саҡта әскелтем тәме юғала. Ҡаҙанда малдың эс майын иретеп алырға кәрәк. Уға ит турағыс аша үткәрелгән геркулес онон һалып, әкрен генә утта бер сәғәт тирәһе ҡайнатып алаһың. 1 килограмм онға 8 литр һыу иҫәбе менән эшләйбеҙ. Бер стакан бойҙай оно ла (талҡан булһа ла ярай) ҡушырға мөмкин. Аҙаҡ килеп сыҡҡан массаны махсус һауытҡа ҡояһың, тиҙ өлгөрөп етһен өсөн бер аҙ әсетке һәм 1-2 стакан шәкәр өҫтәргә кәрәк. Шулай бер-ике көнгә йылы урынға ҡалдырабыҙ, ләкин эҫе ҡояш нурҙары төшөргә тейеш түгел. Даими болғап торабыҙ. Әсеп сыҡҡас, иләк аша бер нисә тапҡыр һөҙөп алабыҙ. Әгәр ҡуйы булһа, уға һыу өҫтәргә мөмкин. Бер стакан шыйыҡ ҡаймаҡ ҡушһаң, тәме тағы ла яҡшыра. Буҙаны оҙаҡ һаҡлап булмай. Уның шифаһы хаҡында бик күп һөйләргә була. Ашҡаҙан, бөйөр, бауыр, нервылар системаһы эшмәкәрлеген яҡшырта. Буҙа әҙерләү мәктәбенә йөрөгән һәр кем уны бөгөн өйөндә эшләй ала. Туйҙарға, башҡа байрамдарға заказ менән дә ҡойоп бирәм.
Дилара Камил ҡыҙының һәр бер әйткәнен хәтер һандығында ҡалдырырға тырышып йотлоғоп тыңлаған инәй-апайҙарға, ҡыҙҙарға күҙ һалам. Кемеһелер шунда уҡ яҙып ала, кемдер оҫтаға ярҙам итә. Шундай ҙа берҙәм халыҡ икән яраттар! Буҙаны әҙерләп һатыуға сығарыусылар ҙа бар. 1,5 литрлыҡ шешә яҡынса 100 һум тора. Төшөмлө тармаҡ икәнлеге аңлашылалыр, моғайын. Өҫтәүенә, сәләмәт тормош алып барған төбәк өсөн.
Буҙа ҡойоу Дилара Йәнбирҙинаның берҙән-бер шөғөлө түгел. Башҡорт милли костюмдары, милли кейем атрибуттары тегеү оҫтаһы ла ул. Энәне ҡулына беренсе тапҡыр өс йәшендә ала һәм шул ваҡыттан алып был эш ҡоралы менән бер ҙә айырылмай. Ярат мәктәбе уҡытыусыһы булараҡ ул был шөғөлөнә бер нисә йыл элек ныҡлап тотона. Бик күп эштәре араһынан иғтибарҙы мәрйен һәм алтын төҫлө уҡалар менән сигеп тегелгән камзул, түшелдерек, ҡашмауҙар, түбәтәйҙәр йәлеп итте.
– Ауылда бер ниндәй сара ла Дилара Камил ҡыҙынан тыш үтмәй, – тине Рима Исмәғилова. – Район кимәлендә уҙған “Оҫта ҡулдар” конкурсында “Милли йолаларҙы тергеҙеү” номинацияһына лайыҡ булды, “Толока” Бөтә Рәсәй нәшриәт йорто тарафынан ойошторолған конкурста призлы урын яуланы һ.б.
Ҡулыма әҙер костюмдарҙы алам. Төрлө-төрлө тәңкәләр, мәрйендәр менән биҙәлгән улар. Күҙҙең яуын алырлыҡ! Бер түшелдеректе әҙерләү өсөн яҡынса ике ай тирәһе ваҡыт талап ителә. Дилара Камил ҡыҙы уҡыусыларында был эшкә лә ҡыҙыҡһыныу уятырға тырыша. Мәҫәлән, улар үҙҙәре әҙерләгән кейемдәре менән төрлө сараларҙа, ижади конкурстарҙа даими сығыш яһай. Һуңғы ваҡытта костюмдарҙа заманса һыҙаттарҙы сағылдырырға тырыша. Быйыл район кимәлендә уҙған “Башҡорт милли костюмдарында – быуаттар мираҫы” конкурсында Ярат оҫтабикәһе “Башҡорт милли костюмдары” номинацияһында еңеү яулаған.
Яраттың оҫта ҡуллы апай-инәйҙәре менән осрашыуҙан ҙур тәьҫораттар алып ҡайтыу яғына ыңғайланыҡ. Улар тыуҙырған мөғжизәгә тиң ҡул эштәре – күҙ алдынан, ә ҡойған буҙаларының тәме тел осонан оҙаҡ ҡына китмәне.
Лилиә ТАКАЕВА.
Автор фотоһында: Д.Йәнбирҙинаның (уңдан икенсе) буҙаһы.


text:
Күп балалы ғаиләләрҙең ер участкаһы бирелгәндә социаль торлаҡ алыуға хоҡуғы һаҡланасаҡ
Дәүләт Думаһы беренсе уҡыуҙа «Рәсәй Федерацияһы Торлаҡ кодексының 56-сы статьяһына үҙгәрештәр индереү тураһында»ғы Федераль закон проектын ҡабул итте. Закон проектында әйтелеүенсә, бушлай ер участкаһы алыуға мөмкинлек бирелгән күп балалы ғаиләләрҙең социаль найм килешеүе буйынса торлаҡ алыуға хоҡуғы һаҡланасаҡ.
Бығаса йорт төҙөүгә ер участкаһы бирелгән күп балалы ғаиләләр һәм өс һәм унан күберәк балаһы булған граждандар социаль найм килешеүе буйынса торлаҡ алыуға мохтаждар иҫәбенән төшөп ҡала торғайны. Шулай итеп, Дәүләт Думаһы нигеҙҙә яҡланмаған халыҡ ҡатламына ҡараған һәм торлаҡ шарттарын үҙ аллы яҡшырта алмаған ғаиләләргә ҡарата социаль ғәҙеллекте тергеҙҙе. Депутаттар фекеренсә, күп балалы ғаиләләрҙең, шул иҫәптән йәш ғаиләләрҙең лайыҡлы шарттарҙа йәшәүен тәьмин итеү илдәге демографик хәлгә лә ыңғай йоғонто яһаясаҡ.
БР Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығының 2012 йылдың 1 ғинуарына ҡарата әҙерләнгән мәғлүмәттәренә ярашлы, Башҡортостанда 33,7 мең күп балалы ғаилә йәшәй, уларҙа 112 мең бала тәрбиәләнә. 2011 йылда республика бюджетынан был категорияға ҡараған граждандарҙың торлаҡ мәсьәләһен хәл итеүгә 100 миллион һум аҡса бүленгән, был иһә 42 ғаиләне торлаҡ менән тәьмин итергә мөмкинлек биргән. Торлаҡ сертификаты буйынса социаль түләүҙәрҙең уртаса күләме 2 миллион һумдан ашыу сумманы тәшкил иткән.


text:
Башҡортостандың КВН командаһы Сочиға оса
Башҡортостандың Шаяндар һәм тапҡырҙар клубы йыйылма командаһы 15 ғинуарҙа Сочиға оса, унда КВН командалары араһында «КиВиН-2013» халыҡ-ара фестивале үтәсәк, тип хәбәр итте Башҡортостандың КВН клубы рәйесе Денис Недопекин.
— Беҙҙең команда фестивалдә тәүгә ҡатнаша, унда донъяның төрлө илдәренән 600-ҙән ашыу команданың ҡатнашыуы көтөлә. Башҡортостан йәштәре уңышлы сығыш яһап, Үҙәк лигаға эләгер, тигән ышаныстамын, — тип өҫтәне ул.
Йыйылма команда составына Өфө, Стәрлетамаҡ, Салауат, Нефтекама, Учалы һәм Белорет ҡалаларынан 15 кеше инде.
Бығаса республика командаһының бөтә Рәсәй кимәлендәге ярыштарҙа ҡатнашҡаны булманы. 2012 йылдың көҙөндә БР Президенты Рөстәм Хәмитовтың ҡушыуы буйынса төбәктең КВН ассоциацияһына бүлмә бирелде. 2013 йыл бюджетына КВН хәрәкәтен үҫтереүгә аҡса һалынды.
Республиканың йыйылма командаһынан тыш халыҡ-ара фестивалдә Башҡортостан Республикаһының 2012 йылғы чемпионы – Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалынан «Гудвин» командаһы һәм Иглин районынан «Люди от сохи» командаһы ҡатнашасаҡ. БДУ-ның Бөрө филиалынан һәм Борай районының «Сельсовет»ынан йәштәр бер команда булып сығыш яһаясаҡ.


text:
Дарыухана пункты директорына хаҡтарҙы арттырған өсөн штраф һалынды
Өфөнөң «Вардо» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте дарыуханаһы директоры хаҡтар ҡуйыу тәртибен күҙәтмәгән өсөн 50 мең һум штраф түләйәсәк. Прокурор тикшереүе был дарыуханала мөһим һәм иң кәрәкле дарыуҙар хаҡтар дәүләт теркәүе процедураһы аша үткәрелмәүен һәм хаҡтарын арттырып һатылыуын асыҡланы.
Мәҫәлән, «Веролоперамид» 18 һум 10 тингә һатылған, ә уның рөхсәт ителгән иң юғары хаҡы — 18 һум 02 тин. 18 һум 30 тинлек «Цефотаксим» 1,0 порошогы (№ 50) 20 һум 50 тингә һатылған. Хәҙер был ҡағиҙә боҙоуҙар бөтөрөлдө, тип хәбәр иттеләр БР Прокуратураһы матбуғат хеҙмәтенән.


text:
Башҡортостанда бард йыры фестивале уҙғарыла
ӨФӨ, 2015 йыл, 2 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
12-14 июндә Ейәнсура районында «Ҡош юлы» IV асыҡ бард фестивале ойошторола. Быйыл фестиваль ваҡытһыҙ донъя ҡуйған шағир Ғилман Ишкининдың иҫтәлегенә арнала. Сарала 25 йәш автор-башҡарыусы ҡатнаша. Уларҙың 24-ен жюри ағзалары һайлап алған, ә 25-се ҡатнашыусы интернет аша тауыш биреү юлы менән билдәләнәсәк.
Бәйгеселәрҙе «Шау-Шоу» продюсер үҙәге продюсеры Заһир Ҡотлосурин рәйеслегендәге жюри ағзалары: кинорежиссер Айнур Асҡаров, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының йәштәр советы рәйесе Эдуард Ишбаев, йәмәғәт эшмәкәрҙәре, хакимиәт вәкилдәре, башҡарыусылар Заһир Ишкинин, Тимур Йәнсурин, Заһит Ҡунафин(МСБАШ), Лилиә Таңатова баһалаясаҡ.
Фестиваль-конкурс үҙешмәкәр композиторҙарҙың, шағирҙарҙың ижади эшмәкәрлеген әүҙемләштереү һәм оҫталыҡтарын арттырыуға ярҙам итеү маҡсатында ойошторола. Унда 16 йәштән өлкән гитарала уйнап йырлаусылар ҡатнаша. Ойоштороусылар хәбәр итеүенсә, конкурс ике этапта уҙғарыла. Тәүгеһендә башҡарыусылар йырҙарын видеоға төшөрөп, «Бәйләнештә» социаль селтәрендәге махсус биткә һала һәм анкета тултыра.
«Йыл йыры», «Тамашасылар һөйөүе», «Ғилман Ишкининдың шиғырына иң яҡшы йыр», «Йыл асышы», «Иң яҡшы социаль йыр» номинацияларында еңеүселәргә дипломдар, бүләктәр тапшырыласаҡ.
Сараны ойоштороусылар — Ейәнсура районы хакимиәте, Ейәнсура районының «Дозор» йәмәғәт ойошмаһы, «Шоңҡар» журналы редакцияһы, Өфө хакимиәтенең йәштәр сәйәсәте буйынса комитеты. Фестиваль тураһында тулыраҡ мәғлүмәт — «Бәйләнештә» социаль селтәрендәге рәсми төркөмдә.


text:
Мәскәүҙә башҡорт һылыуҡайҙары конкурсының финалсылары билдәләнде
ӨФӨ, 2016 йыл, 18 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Илебеҙҙең баш ҡалаһында «Мәскәү һылыуҡайы» конкурсының һайлап алыу туры уҙҙы. Финалға Гөлзифа Тутманова, Миләүшә Таһирова, Юлиә Әбүбәкирова, Регина Раянова, Әлфирә Торсонбаева, Фәйрүзә Әбсәләмова, Гүзәлиә Байегетова, Аҡйондоҙ Сараева, Илнара Ниязғолова, Айгөл Аллағолова сыҡты. Уларҙың барыһы ла Мәскәүҙең техник юғары уҡыу йорттарында белем ала. Ҡайһылары уҡыуҙан буш ваҡыттарында «Алтын Ай» һәм «Йыһан» төркөмдәрендә бейей.
Бәйгене ойоштороусылар һөйләүенсә, кастингта Мәскәүҙә йәшәгән башҡорт ҡыҙҙары ҡатнашҡан. Улар үҙҙәре менән таныштырған, ижади һәләттәрен күрһәткән. Жюри ағзалары һылыуҙарҙың тышҡы ҡиәфәтенән тыш, туған телен белеүенә, артислыҡ һәләттәренә лә иғтибар иткән .
«Ҡатнашыусыларҙы һайлап алыуы еңелдән булманы, — тине конкурсты ойоштороусыларҙың береһе Гүзәлиә Мырҙағәлина. — Барыһы ла финалда сығыш яһауға лайыҡ, һәр береһе үҙенсәлекле. Быйыл сәхнәлә үҙҙәренең сибәрлеген раҫларға теләүселәр уҙған йылдарға ҡарағанда күберәк булды».
Бәйгенең финалы 5 мартта уҙа. Һылыуҡайҙар аҫыл таштарҙан яһалған таж өсөн көс һынашасаҡ. Мәскәүҙең иң сибәр башҡорт ҡыҙы республика матурлыҡ бәйгеһендә илебеҙҙең баш ҡалаһы исеменән сығыш яһаясаҡ.
Мәскәүҙә башҡорт һылыуҡайҙары конкурсы өсөнсө тапҡыр уҙғарыла. Бәйгене ойоштороусылар — Мәскәүҙәге һәм Санкт-Петербургтағы республикабыҙ студенттары һәм аспиранттары ассоциацияһы һәм Башҡортостандың Мәскәүҙәге Тулы хоҡуҡлы вәкиллеге.


text:
- Подробности
- Просмотров: 295
МЕЩАНЛЫҠ (полякса mieszczane — ҡала кешеләре), революцияға тиклемге осорҙа Рәсәйҙә ҡала халҡының төрлө категорияларынан (һөнәрселәр, ваҡ йорт хужалары, сауҙагәрҙәр һ.б.) торған һалым түләүсе ҡатлам. 1775 й. губерна реформаһы б‑са мещандар иҫәбенә 500 һумлыҡ капиталы булған посад кешеләрен индерәләр. 1785 й. 21 апр. сыҡҡан “Рәсәй империяһы ҡалаларының хоҡуҡтары һәм мәнфәғәттәре грамотаһы” нан һуң был ҡатлам юридик яҡтан раҫлана. Мещандар йән башына һалым түләгән, рекрут йөкләмәһен үтәгән. Уларҙың күсеп йөрөү хоҡуғы сикләнгән була, тән язаһына тарттырыу рөхсәт ителгән. Мещандарҙың ниндәй ҡатламға ҡарауы нәҫел б‑са күсә килгән. Байып киткән мещандар сауҙагәрҙәр ҡатламына күскән, фәҡирлеккә төшкән сауҙагәрҙәр, ш. уҡ крепостнойлыҡтан азат ителгән крәҫтиәндәр мещан булып киткән. Реформалар (19 б. 60—80‑се йй.) үткәреү һөҙөмтәһендә мещандарға йән башына һалым һәм тән язаһы бөтөрөлгән, уларға дәүләт хеҙмәтенә инеү рөхсәт ителгән. Башҡортостанда М. күскенселек хәрәкәте иҫәбенә тулыланған. 1881 й. мещандар йәмғиәтенә Рәсәйҙең үҙәк губерналарынан күсенгән 24 меңгә яҡын крәҫтиән-күскенсе яҙыла. 1897 й. халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре б‑са, Ырымбур губернаһында мещандар халыҡтың 11%‑ын (175 мең кеше), Өфө губернаһында — 4%‑ын (87,7 мең кеше) тәшкил иткән. Ырымбур губ. мещандарҙың күпселеге Ырымбурҙа (39,8 мең) һәм Ырымбур өйәҙендә (26,1 мең), Өфө губ. — Өфөлә (18,6 мең) һәм Стәрлетамаҡ өйәҙендә (29,2 мең) йәшәгән. Өйәҙ ҡалаларында мещандар губерна ҡалаларына ҡарағанда күберәк булған: 19 б. аҙ. Өфөлә — 37,8%, Бөрө ҡ. — 45,3%, Златоуст ҡ. — 46,6%, Бәләбәй ҡ. — 55,4%, Стәрлетамаҡ ҡ. — 66,4%. Өфө һәм Ырымбур губ. мещандары араһында балта, ағас һәм тимер эше, тегенселек, аҙыҡ-түлек кәсептәре таралған була. 1867 й. Өфө губ. 7258 торлаҡ йорттоң 4000‑е мещандарҙыҡы булған, 1869 й. уларҙың торлаҡты ҡуртымға биреүҙән алған йыллыҡ килеме 200124 һумға еткән. 1801 й. ерҙәрҙе Генераль ыҙанлау ваҡытында мещандарға крәҫтиәндәр тотмайынса ер биләү рөхсәт ителә. 1905 й. Өфө губ. — 349, Ырымбур губ. 164 ер биләүсе мещан теркәлгән. Уларға төбәктәге ер фондының яҡынса 1%‑ы тура килеп, күпселеге уртаса алғанда 100—1000 дисәтинә ер биләгән. Эске ҡала сауҙаһында мещандарҙың тотҡан урыны һиҙелерлек булмай. Мещан йәмғиәттәре хәйриә һәм попечителлек м‑н шөғөлләнгән. РСФСР ХКС‑ының 1917 й. 10 нояб. “Ҡатламдарҙы һәм граждан чиндарын бөтөрөү тураһында” декреты м‑н мещандар ҡатлам статусын юғалта; артабан мещандар тип сәйәсәткә битараф булған, идеяһыҙ, фәҡәт үҙ мәнфәғәттәрен ҡайғыртҡан кешеләрҙе атай башлайҙар.
Н.С.Мысляева
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Ауылдарҙа эш булмағанлыҡтан, бөгөн күпселек йәштәрҙең ситкә ылығыуы һәм ерҙәребеҙҙең етемһерәп ҡалыуы, тыуған тупраҡҡа ҡәҙер-хөрмәт юғалыуы ҙур борсолоу уята. Ә бит туған телебеҙҙең, халҡыбыҙҙың яҙмышы уның менән бәйле лә баһа! Үҙ тупрағыбыҙҙы, тыуған еребеҙҙе юғалтыу телебеҙҙән, бер милләт, бер халыҡ булып йәшәүебеҙҙән яҙыуға тиң, тип уйлайым мин. Бөйөк шағирыбыҙ Шәйехзада Бабич: «Тупраҡ ҡәҙерен аңламау беҙҙең өлкән хатабыҙ», – тип юҡҡа ғына әйтмәгән бит.
Йәш быуындың иғтибарын ошо һорауҙарға йүнәлтеү өсөн Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се башҡорт интернат-гимназияһында «Ер хужаһы» III республика фәнни-тикшеренеү конференцияһы үткәрелде. Тыуған ергә, тупраҡҡа, тыуған төйәккә һөйөү-хөрмәт уятыу, дөрөҫ һөнәр һайлап, киләсәккә айыҡ аҡыл менән килеү, файҙалы ғилем алып, ысын мәғәнәһендәге ер хужалары тәрбиәләү конференцияның төп маҡсаты булды. Был сара шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы һәм ЮНЕСКО-ның 20 йыллыҡ хеҙмәттәшлегенә лә арналды.
Республикабыҙҙың 16 район һәм ҡалаһынан килгән 90-дан ашыу уҡыусының эше ошо ете номинация буйынса бүлеп баһаланды: «Минең ауылым», «Минең бизнес-планым», «Минең кәсеп», «Башҡортостан шарттарында үҫемлекселек», «Зоология һәм ветеринария», «Умартасылыҡ һәм бал биргән үҫемлектәр», «Тәбиғәт һәйкәлдәрен һаҡлау».
Ҡыҙҙар, егеттәр ғилми хеҙмәттәрендә ауыл хужалығы, сәнәғәт проблемаларына ҡағылған ниндәй генә темаларға мөрәжәғәт итмәй! Мәҫәлән, Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се башҡорт интернат-гимназияһының VII синыф уҡыусыһы Оскар Хәлитов әлеге көндә бик көнүҙәк булған гидропоника темаһына үҙ бизнес-планын әҙерләгән. «Күптәргә әлегә был фантастика төҫлө тойола. Әммә уны тиҙ арала тормошҡа ашырыу мөмкин», – ти ул етди йөҙ менән. Әлбиттә, тупраҡһыҙ шарттарҙа үҫемлектәр үҫтереүҙе үҙ эшенең нигеҙе итеп алған уҡыусының фәнни-тикшеренеү эше жюри ағзаларын да таң ҡалдырҙы, Оскарҙың эшен улар киләсәк проекты тип атап, ихлас маҡтанылар.
Жюри ағзалары итеп баш ҡалабыҙҙан Башҡорт дәүләт аграр университетының тупраҡ тураһындағы фән, ботаника һәм селекция кафедраһының мөдире, профессор, ауыл хужалығы фәндәре докторы Мөхәмәт Хәйбуллин, Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы министрлығының фән-ғилем учреждениелары менән үҙ-ара хеҙмәттәшлек бүлегенең алдынғы белгес-эксперты Алевтина Пицко, Рәсәй Федерацияһының агросәнәғәт комплексы хеҙмәткәрҙәренең профсоюз ойошмаһы рәйесе Ҡәҙриә Ғәйнетдинова, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының баш белгесе Рәйсә Күзбәкова саҡырылғайны. Уларҙың һәр береһе секция эштәрен етәкләп, еңеүселәрҙе билдәләне.
«Ер хужаһы» фәнни-тикшеренеү конференцияһының еңеүсеһе итеп Хәйбулла районының Аҡъярҙағы 1-се мәктәбенән Нәркәс Мөхәмәтова, үҙебеҙҙең белем усағынан Ильяс Рахманов, Дания Мырҙабаева, Элина Ғәзизова, Ишембай районының Урман-Бишҡаҙаҡ мәктәбенән Әҙилә Ғәлиуллина, Күгәрсен районы Яңы Хвалын мәктәбенән Гөлфиә Килсенбаева, Шаран мәктәбенән Дарья Бикташева, Баймаҡтан Солтан Джумаев билдәләнде. Республикабыҙҙың 12 ҡала һәм районынан 29 уҡыусы бәйгенең призёрҙары булып танылды.
Беҙ, киләсәк быуын вәкилдәре, туған башҡорт телебеҙҙең, ер-һыуыбыҙҙың яҙмышы һағында торабыҙ. Тап туған тупраҡ, ата-бабаларыбыҙҙан ҡалған мираҫ, беҙҙе берләштергән, телебеҙҙе, илебеҙҙе һаҡлап алып ҡалған. Шуның өсөн дә еребеҙҙең ҡәҙерен белергә, уны дөрөҫ файҙаланып, киләһе быуынға тапшырырға, илебеҙҙә үҙ еребеҙҙең хужалары булырға тейешбеҙ. Был – беҙҙең оло бурысыбыҙ, шуны онотмайыҡ, милләттәштәр!
Гөлсәсәк ШӘРИПОВА, йәш хәбәрсе.
Ишембай ҡалаһы, Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се башҡорт интернат-гимназияһы.


text:
Ташҡынға әҙерлек кәрәк
Уның эшендә муниципаль район хакимиәте башлығы урынбаҫарҙары И.В. Ручкина, И.В. Пинящук, Башҡортостан Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының Белорет территориаль комитеты рәйесе И.А. Пенкина ҡат- нашты. Виталий Артурович муниципаль хакимиәттәрҙең яҙғы ташҡынға әҙер- леге, уны бәлә-ҡазаһыҙ һәм мөмкин тиклем юғалтыуҙарһыҙ уҙғарып ебәреү, гидротехник ҡоролмаларҙың ниндәй кимәлдә булыуы тураһында һөйләне. Уның билдәләүенсә, Асы ҡоролмаһы әллә ни хәүеф тыуҙырмаһа ла, Тирлән, Әүжән, Үҙән ҡоролмаларын ентекле күҙәтеп торорға кәрәк. Статистика мәғлүмәттәренә ҡара- ғанда, Белоретта - 21, Әбйәлилдә - 38, Бөрйәндә - 11, Учалыла 3 тораҡ пункт хәүефле урында урынлашҡан. Тимәк, был ауылдар тураһындағы тулы мәғлүмәтте министрлыҡҡа ла биреп ҡуйырға кәрәк. Тау-ташлы, ҡуйы урманлы төбәктә йәшәгәндәр яҙғы ташҡынға алдан уҡ ныҡлы әҙерләнергә тейеш, сөнки быйыл ҡар күп. Ә был урындарҙағы ҡар ҡатламын бер кем дә үлсәп йөрөмәй. Филүс Флүр улы Рәсәй Федерацияһы субъекттарының ҡаты коммуналь ҡалдыҡтар менән эш итеү өл- кәһендә вәкәләттәре тураһында һүҙ алып барҙы. Шулай уҡ ул ҡаты коммуналь ҡалдыҡтарҙы сығарыу, йыйыу һәм үтилләү буйынса тѳбәк операторҙар эшмәкәрлеге схемаһы менән таныштырҙы. Әйткәндәй, һәр муниципаль берәмек оператор ролендә сығыш яһай ала. Әммә был яңы ысулдың ыңғай һәм кире яҡтарын ныҡлап уйлап эш итергә кәрәклеген аңлатты. Кәңәшмәнән һуң Өфө ҡунаҡтары райондың гидротехник ҡоролмалары һәм яңы полигон менән танышты.
З. СѲЛӘЙМӘНОВА.


text:
26-02-2016, 17:15 / ---
Сессия ултырышынан
Муниципаль район хакимиәте бинаһында муниципаль район Советының XXX ултырышы булып уҙҙы. Унда урман хужалығы министрының беренсе урынбаҫары С.А. Бәхтиәров, Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтай депутаттары И. И. Ғәбитов, Ю. Н. Щевелев, муниципаль район хакимиәте башлығы, муниципаль район Советы рәйесе, ойошма һәм предприятие етәкселәре, ауыл хакимиәттәре башлыҡтары, урындағы депутаттар ҡатнашты. Владислав Миронов менән Евгений Карепанов муниципаль район Советының һәм хакимиәтенең былтырғы эш һөҙөмтәләренә байҡау яһаны, 2016 йылға пландар һәм Рәсәй Федерацияһы Президентының Федераль Йыйылышҡа,...