text:
Шэньчжэнь
Шэньчжэ́нь (ҡытайса ябай 深圳, пиньин телендә: Shēnzhèn, урыҫса һүҙмә-һүҙ — «глубокая межа», башҡортса «тәрән ыҙан») — Ҡытай Халыҡ Республикаһының көньяғындағы Гуандун провинцияһындағы субпровинциаль әһәмиәттәге ҡала, Гонконг менән сиктәш. 2000 йылғы иҫәп алыу буйынса халҡы 7 008 831 кеше булһа[1], 2010 йылда 10 357 938-гә еткән[1]. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мәғлүмәттәрена ярашлы, халыҡ һанының үҫеш темптары яғынан Шэньчжэнь донъяның тәүге биш ҡалаһы иҫәбенә инә[2]. Сит ил һәм дәүләттең күләмле инвестициялары арҡаһында сағыштырмаса аҙ ваҡытта ҡала Ынйы йылғаһы дельтаһында ғына түгел, бөтөн ил кимәлендә эре сәнәғәт, финанс һәм транспорт үҙәгенә әүерелде. Бөгөн ул Ҡытайҙың иң йылдам үҫеш кисергән, конкурентлыҡҡа һәләтлелек йәһәтенән дүртенсе һәм экспорт күләме буйынса иң юғары торған ҡалаһы булып танылған. Бынан сығып, ул инвестициялар, яңы технологиялар йәлеп итеү йөҙөнән һәм бизнес алып барыуҙа юғары мәҙәниәтле булыуы яғынан үҙенсәлекле ҡапҡаға әйләнгән[3][4].
Был ерҙәрҙә ултыраҡ тормош менән IV быуаттан уҡ йәшәһәләр ҙә «Шэньчжэнь» исемен алған ҡалаға Баоань өйәҙе урынында ғәмәлдә 1979 йылда нигеҙ һалына. 2008 йылда ул ЮНЕСКО тарафынан «Дизайндың ижад ҡалаһы» итеп һайланды[5], 2011 йылда XXVI Бөтә донъя йәйге Универсиаданы үткәреү айҡанлы үҙенең тышҡы йөҙөн яңыртты һәм инфраструктураһын киңәйтте. Шэньчжэнь тәү сиратта күп ҡатлы йорттары, тематик парктары, төрлө тармаҡҡа бағышланған күргәҙмәләре аша, шулай уҡ электрон һәм электротехник сәнәғәт үҙәге булараҡ та киң танылыу алған (мәҫәлән киң таралған IPhone һәм IPad аппараттарының күп өлөшө нәҡ бында етештерелә[6]).
Йөкмәткеһе
- 1 Тарих
- 2 Географик характеристика
- 3 Халҡы
- 4 Административ бүленеше
- 5 Иҡтисады
- 6 Транспорт һәм элемтә
- 7 Туғанлашҡан ҡалалары
- 8 Иҫкәрмәләр
- 9 Һылтанмалар
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баштараҡ балыҡсылыҡ менән кәсеп иткән байюэ (百越) ҡәбиләләре йәшәгән был ерҙәргә б.э.т. III быуаттан ҡытай колонистары юллана. Хань династияһы осоронда дәүләт тоҙ сығарған ошо биләмәләр император яҡлауы аҫтында була. Әйткәндәй, исеме үк «тоҙ яланы» тип тәржемә аталған Яньтянь (盐田) ҡалаһынан көнбайышҡараҡ Чжуцзян йылғаһы ярҙарында әле лә тоҙ сығарыла. Хань империяһы ваҡытында һәм Өс батшалыҡ осоронда бындағы Баоань һәм Дунгуань райондары берҙәм Боло (Bóluó йәки 博羅) өйәҙе составында була. IV быуатта Көнсығыш Цзинь династияһы дәүерендә айырым Баоань өйәҙе ойошторола. Ул хәҙерге Шэньчжэнь һәм Дунгуань ҡалалары биләмәләрен алып торған Дунгуань (Dōngguān, Tung Kwun или 東官) провинцияһына инә. Уның үҙәге бөгөнгө Наньшань районы урынындағы Наньтоу (Nántóu, 南頭) ҡалаһында була, аҙағыраҡ ул Баоань (Po On, 寶安), Дуньмэнь (Tuen Mun, 屯門) һәм Синьань (San On, 新安) булып билдәлелек ала. VIII быуат йылъяҙмасылары яҙып ҡалдырғанса, Наньтоу Кантонға барыусы сит ил караптары өсөн туҡталҡа булған, ә урындағы гарнизон Чжуцзян йылғаһы дельтаһының көньяғын һаҡлаған. Тан династияһы хакимлек иткән 757 йылда Dōngguān (東官) провинцияһының исеме Dōngguǎn (東莞) итеп үҙгәртелә[7][8][9][10].
Этимология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡала атамаһы шэнь» и «чжэнь» иероглифтары ҡушылыуҙан яһалған һәм беҙҙеңсә тәржемәлә «тәрән соҡор» тигән мәғәнә бирә (урындағы халыҡ телендә «чжэнь» йәки «чонг» һуғарыу системаһын аңлата). Шэньчжэнь тәүге тапҡыр 1410 йылда Мин империяһы заманында телгә алына. Ҡала халҡы был исем менән бары тик уның иҫке өлөшөн — һуғарып эшкәртелгән Дунмэн (Лоху) урамы тирәһен генә атап йөрөтә. 2010 йылдың июленә тиклем «Шэньчжэнь» ике төрлөрәк мәғәнәлә ҡулланылып йөрөнө: 1) ҡаланың дүрт районын үҙ эсенә алған «Шэньчжэнь Ирекле иҡтисад зонаһы» (рус. Шэньчжэньская СЭЗ — Свободная экономическая зона) һәм 2) ҡала сите райондары ла ингән субпровинциаль әһәмиәтендәге ҡала. Бөгөн иһә «Ирекле иҡтисад зонаһыһына» ҡаланың бар биләмәһе лә инә[9][11][12].
Географик характеристика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шэньчжэнь Ынйы (Чжуцзян) йылғаһы дельтаһында урынлашҡан, көньяҡтан Гонконг, төньяҡ-көнбайыштан Дунгуань ҡалаһы менән сиктәш (уларҙың икеһенең дә үҙәгенә тиклем 60 саҡрым), төньяҡ-көнсығыш сиктәше — Хойчжоу ҡалаһы. Дунгуань ҡаланы Гуандун провинцияһы үҙәге Гуанчжоу ҡалаһынан «айырып» тора (Шэньчжэнь менән Гуанчжоу үҙәктәре араһы 100 саҡрымға яҡын). Ынйы йылғаһының ҡаршы ярында 60 саҡрым көньяҡ-көнбайышта Чжухай һәм Макао ҡалалары урынлашҡан[3]. Гонконг менән сик Шэньчжэнь (Шамчунь, ҡытайса 深圳河) һәм Шатоуцзяо (Шатаукок, ҡытайса 沙頭角河) йылғалары буйлап үтә. Ҡала майҙаны 1989 км² (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1953 йәғни 2050 км²[9][13]).
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шэньчжэнь Ҡытайҙың субтропик өлөшөндә, Төньяҡ тропик биләмәләрҙә урынлашҡан. Уның климаты эҫе һәм дымлы. Көньяҡ Ҡытай диңгеҙенең тәьҫиренән төбәктәге ҡыш йомшаҡ һәм сағыштырмаса ҡоро, ҡырауҙарһирәк була. Яҙ башы һәм көҙҙөң һуңғы өлөшө, ҡағиҙә булараҡ, шулай уҡ ҡоро, ә апрелдән яуым-төшөм күләме ҡырҡа арта һәм «ямғыр миҙгеле» октябрь урталарына тиклем һуҙыла (яҙ көндәре йәшенле һәм томанлы була). Йәй — иң муссонлы (диңгеҙҙән иҫкән ел) осоро, был ваҡытта һәм көҙ башында (июндән октябргәсә) ҡалаға йыш ҡына көнсығыш диңгеҙ ҡойондары (тайфундар) ябырыла.
Ҡалаға сәйәхәт өсөн иң матур саҡ һалҡынса һәм ҡоро булған октябрҙән декабргәсә. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме 1933—2214 мм, һауаның уртаса ҡышҡы температураһы 15—17 градус йылы, яҙын — 18—26, йәй — 28—30, көҙ— 27—21 градус (йыллыҡ уртаса температура 22,4—22,9 градус йылы)[3][14][15].
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1980 йылда Шэньчжэнь «Ирекле иҡтисад зонаһы» ойошторолғандан һуң ҡала халҡы үтә йылдам үҫә башлай: әгәр ҙә 70-се йылдар аҙағында унда 314,1 мең кеше йәшәһә (ҡаланың үҙендә, йәғни бөгөнгө Лоху, Футянь, Наньшань һәм Яньтянь райондарында — 30 меңгә яҡын), 1982 йылда — 351,9 мең, 1991-ҙә — 1 214,8 мең, ә инде 2000 йылда — 7 008,4 меңгә етә. 2010 йылда ҡала халҡы 10 358 мең кеше була (бер кв.километрға — 5201), ҡаланың үҙендә — 3 538 мең (бер кв.километрға — 8588 кеше)[17][18][19]. Даими яңы күсеп килеүселәр иҫәбенә 2010 йыл аҙағына халыҡтың дөйөм һаны 13,22 миллионға етә, шуларҙың ни бары 2,5 млн-дан күбәрәгендә генә «хукоу» була (йәшәгән урында теркәлеү һәм даими йәшәгән булып иҫәпләнеү), ә 7,8 млн-дан артығы, иҫәпкә алынып, завод ятаҡтарында һәм эш урынынан бирелгән фатирҙа йәшәгән хеҙмәт мигранттары, тағы ла 2,8 млн-дан артығыраҡ кеше бөтөнләй теркәлеүһеҙ йәшәй[3][20]. Шэньчжэнь Гуандун провинцияһында мигрантарҙың күплеге арҡаһында путунхуа һөйләү теле өҫтөнлөк алған берҙән бер ҡала. Бында шулай уҡ кантон диалекты һәм инглиз теле (айырыуса чиновниктар, белгестәр, бизнесмендар һәм йәштәр араһында) киң таралған. Ҡаланың көнсығыш өлөшөндә кантон һөйләшенең хакка[3] менән ҡушылмаһы булған дапэн (大鵬話) диалекты ҡулланыла.
Милли состав[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хакка халҡы вәкилдәре бөгөнгө Шэньчжэнь тирәһенә Үҙәк Ҡытайҙан XVII быуат аҙағында күсенә башлай. Цин ғәскәренең яр буйҙарындағы бар халыҡты тиерлек ҡыуып таратҡан 1661—1669 йылдарҙағы «Ҙур таҙартыу»ҙан («Большая чистка) һуң хаккалар буш ҡалған ерҙәргә йүнәлә һәм тиҙҙән өйәҙ халҡының яртыһын тәшкил итә. XIX быуатта улар йыш ҡына гуандундар менән һуғыша, шуға ла торған урындарын нығыта. Бөгөн хакка ауылдары һәм кварталдары Лунган, Пиншань, Дапэн, Яньтянь һәм Баоань райондарында һаҡланып ҡалған[21][22][23][24]. 1980 йылда Ирекле иҡтисад зонаһы ойошторолғас, Гуандундың үҙәк райондарынан һәм Ҡытайҙың башҡа провинцияларынан (бигерәк тә Хунань, Цзянси һәм Сычуань), шул иҫәптән хуэйцзу һәм уйғырҙарҙан торған күсенеүселәр ағымы Шэньчжэнға юллана. 2009 йыл уртаһына ҡалала 600 меңдән артыҡ аҙ һанлы милләттәр кешеләре рәсми йәшәй; улар араһында күпселекте чжуан, туцзя, мяо, дун һәм яо вәкилдәре күселекте тәшкил итә, шулай уҡ хуэйцзу, манжур, монгол, буй, корейҙар һәм башҡа халыҡтар бар[25].
Административ бүленеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҡтисад реформалары башланғансы Шэньчжэнь ҡалаһы Баоань (宝安县/寶安縣) өйәҙе составына ингән була, 1979 йылдың ноябрендә Гуандун провинцияһы хөкүмәтенә бойһондорола, ә 1980 йылдың майында рәсми нигеҙҙә Ҡытайҙың киң иҡтисади иреклектәргә эйә тәүге айырым иҡтисад зонаһына әйләнә. 1988 йылдың ноябренән Шэньчжэнь провинция кимәлендәге иҡтисади хоҡуҡлы административ берәмек (ҡала) статусын ала, 1992 йылдың февралендә үҙәк власть муниципаль хөкүмәткә урындағы ҡанун һәм ҡарарҙар ҡабул итеү хоҡуғын бирә[7].
Бөгөн Шэньчжэнь 10 (区 йәки Qū) районға бүленгән[26]:
1979 йылда тәүге район Лоху[27], 1993-тә — Лунган[28], 1998-ҙә — Яньтянь[29], 2007-лә — яңы район Гуанмин[30], ә 2009 йылда — яңы район Пиншань[31]. ойошторола. Тәүҙә «Махсус иҡтисад зонаһы» Лоху, Футянь, Наньшань һәм Яньтянь райондарын ғына үҙ эсенә алған булһа, 2010 йылдың июленән, биш тапҡырға тиерлек (396-нан 1953 км² тиклем) зурайып, ҡаланың бөтә райондарына ла киңәйтелә. 2011 йылдың декабрендә тағы ла ике яңы район ойошторола — Дапэн (Лунган районы юрисдикцияһында) һәм Лунхуа (Баоань районы юрисдикцияһында)[32][33][34].
Райондарҙың ҡыҫҡаса характеристикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡала райондары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Футянь — Шэньчжэндең административ һәм мәҙәни үҙәге булыу менән бергә ҡаланың яңы эшлекле, сауҙа һәм халыҡ йәшәгән районы; үҙ сиратында түбәндәге ваҡ райондарҙан тора: Футянь, Хуацянбэй, Наньюань,
Юаньлин, Шатоу, Сянмиху, Мэйлинь, Лянхуа һәм Хуафу.
- Лоху — Шэньчжэндең иҫке өлөшөн алып торған сауҙа-финанс һәм транспорт үҙәге; түбәндәге ваҡ райондарҙан тора: Дунмэнь, Сунган, Циншуйхэ, Дунсяо, Дунху, Хуанбэй, Наньху, Гуйюань һәм Ляньтан.
- Наньшань — порт районы, сәнәғәттең юғары технология тармаҡтары, күңел асыу, мәғариф һәм фән үҙәге. Ваҡ райондары: Наньшань, Наньтоу, Шахэ, Чжаошан, Юэхай, Таоюань, Сили, Шэкоу, Чивань һәм Мавань.
- Яньтянь — порт-сәнәғәт, күңел асыу һәм халыҡтың йәшәү районы, дүрт ваҡ райондан тора: Яньтянь, Шатоуцзяо, Мэйша һәм Хайшань).
Ҡала яны зонаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Баоань — сәнәғәт һәм халыҡтың йәшәү районы, бында халыҡ-ара аэропорт урынлашҡан.
- Лунган — сәнәғәт һәм халыҡтың йәшәү районы.
- Гуанмин — сәнәғәт һәм халыҡтың йәшәү районы.
- Пиншань — сәнәғәт һәм халыҡтың йәшәү районы.
- Лунхуа — сәнәғәт һәм халыҡтың йәшәү районы.
- Дапэн — милли парк, пляждар урынлашҡан, утрауҙары һәм диңгеҙ продуктары менән билдәле ял зонаһы.
Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ирекле иҡтисад зонаһы ойошторолғандан һуң Шэньчжэнь экспортҡа йүнәлтелгән сәнәғәт йәйелдереүсе халыҡ-ара корпорациялар менән бер рәттән туған телдәре контон диалекты булған хуацяо эшҡыуарҙарын да үҙенә тартыусы урынға әйләнә. Бигерәк тә арзан ер хаҡы һәм осһоҙ эшсе көстәр менән ул күрше Гонконг юнселдәрен ылыҡтыра[35].
90-сы йылдар аҙағында өҫтөнлөктәр бер ни тиклем үҙгәрә: осһоҙ экспорт тауарҙары етештереүгә аҡса һалыу урынына корпорациялар бихисап күләмле ҡытай баҙарына ҡарата борола. Был осорҙа ҡаланың торлаҡ һәм коммерциялы күсемһеҙ милек баҙары ныҡлап үҫеш ала, һәм ул башлыса байыған урта синыфҡа йүнәлеш ала. Бында шулай уҡ төп урынды Гонконг кампаниялары биләй. Яңы мең йыллыҡ башына Шэньчжэнгә йүнәлтелгән барлыҡ капитал һалыуҙарҙың 70 процентҡа яҡыны, ә экспортҡа тауар етештергән тармаҡтарҙа — 95 процентҡа ҡәҙәре уларҙың өлөшө була. Хәҙерге ваҡытта ҡала иҡтисадының этәргестәре — юғары технологиялы сәнәғәт, логистика (тауар һәм хеҙмәттәрҙе тәьмин итеүсенән ҡулланыусыға еткереү) һәм финанс хеҙмәттәре. 2010 йылда биотехнологик тармаҡытың, яңы энергетиканың һәм интернет-индустрияның үҫеш кимәле 30, 24,2 һәм 29,3 процент тәшкил итә, ә дизайн өлкәһендә 60 мең кеше мәшғүл була [3][36][37][38][39].
Транспорт һәм элемтә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Диңгеҙ судоходствоһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2010 йылға Шэньчжэнь контейнер тауарҙары әйләнеше буйынса донъяла дүртенсе һәм Ҡытайҙа Шанхай менән Гонконгтан ҡалып өсөнсө диңгеҙ порты ине [40]. Ҡаланың төп диңгеҙ порты райондары: Яньтянь (Yantian), Шатоуцзяо (Shatoujiao), Шэкоу (Shekou), Чивань (Chiwan), Мавань (Mawan), Дунцзяотоу (Dongjiaotou), Фуён (Fuyong), Сядон (Xiadong), Шаючон (Shayuchong) һәм Нэйхэ (Neihe). Причалдарҙың дөйөм оҙонлоғо 22 километрҙан ашыу. Шэньчжэндә өс ирекле сауҙа зонаһы (таможня зонаһы) — Яньтянь, Футянь һәм Шатоуцзяо зоналары [41][42][43], шулай уҡ алты логистика паркы урынлашҡан. «China Merchants Holdings» корпорацияһы Чивань һәм Шэкоу контейнер терминалдарын һәм в Шэкоу яғыулыҡ терминалын контролдә тота. Шулай уҡ уның ҡул аҫтында булған Шэньчжэнь паром терминалынан (урынлашҡан урыны Шэкоу), паромдар һәм һыу аҫты ҡанатлы суднолар пассажирҙарҙы Гонконг, Чжухай, Макао һәм Гуанчжоуға алып бара (терминалға аэропорт һәм төп тимер юл вокзалынан автобус йөрөй)[44]. 2004 йылда порт аша 135 млн тонна йөк үткән (алдағы йыл менән сағыштырғанда үҫеш — 20,3 %), тышҡы сауҙа әйләнеше 88,5 млн тонна (үҫеш — 30,5 %), контейнер терминалдарының тауар әйләнеше 13,6 млн TEU-нан артыҡ (үҫеш — 28,2 %). Пассажирҙәр ағымы 3,45 млн кешене тәшкил итә (үҫеш — 40,2 %)[45][46][47][48][49][50]. 2009 йылда Шэньчжэнь порты контейнер терминалдарының тауар әйләнеше 18,25 млн TEU, 2010 йылда — 22,51 млн TEU[152]. 40 халыҡ-ара контейнер компанияһы портты үҙҙәренең 150 суднолар йөрөү юлына индергән[51].
Туғанлашҡан ҡалалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 People’s Republic of China — Guangdong Administrative units (инг.)
- ↑ ООН назвала самые быстрорастущие города (рус.). Издательство "Экономика" (26 октября 2012). Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 ноябрь 2012. 3 ноябрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Overview. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 16 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Civic Economic Strength. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 14 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ Shenzhen designated as UNESCO Creative Cities. 27 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ How the U.S. Lost Out on iPhone Work. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 14 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ 7,0 7,1 历史沿革. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 5 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ Ted & Karen Rule, Shenzhen, Hong Kong, 2009
- ↑ 9,0 9,1 9,2 History. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 16 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ 深圳概貌. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 5 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ Shenzhen History. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 28 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ 深圳地名. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 6 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ В городе проводятся масштабные работы по насыпке и осушению прибрежной зоны, поэтому данные по площади города в разных источниках разнятся
- ↑ 深圳市气候资料(来源:深圳市气象局. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 23 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Shenzhen Weather. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 28 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Период самого стремительного роста населения города, когда его темпы достигали 30 % или 0,8 млн человек в год, завершился в 1994 году. За последние 10 лет население города росло в среднем на 3 — 5 % в год.
- ↑ 深圳市2010年第六次全国人口普查主要数据公报. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 22 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ 1982年广东省城乡人口分布. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 22 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ 深圳市第五次全国人口普查主要数据公报. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 22 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ 深圳市2009年国民经济和社会发展统计公报. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 27 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Hakka Tradition a Heritage for Shenzhen. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 1 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ Hakka History. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 1 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ Hakka Houses, Longgang. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 1 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ Hakka Houses in Longgang. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 1 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ 我市少数民族 常住人口60万. Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 май 2012. 3 май 2012 тикшерелгән.
- ↑ 深圳市2010年第六次全国人口普查主要数据公报. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 23 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Luohu District. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 20 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Longgang District. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 17 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Yantian District. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 18 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Guangming New District. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 17 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Pingshan New District. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 16 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Shenzhen to develop two new zones. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 15 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Administrative Divisions. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 16 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Shenzhen Special Economic Zone expanded. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 16 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Инвестиционные зоны Китая. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 9 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
autogenerated1төшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ The spirit of enterprise fades. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 15 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Comprehensive Economic Strength. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 16 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Economic Structure. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 15 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ Top 50 World Container Ports. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 13 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Futian Free Trade Zone. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 16 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Yantian Port Free Trade Zone. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 16 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Shatoujiao Free Trade Zone. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 16 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Shenzhen Transport - Boat. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 13 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ Shenzhen Port. 23 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Shenzhen Port. 23 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Convenient Transprotation. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 16 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Checkpoints and Transportation. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 16 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Modern Logistics. Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 май 2012. 16 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Shekou Ferry Terminal Service. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 май 2012. 27 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Ports and Transportation. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 май 2012. 15 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
Opening up to the Outside Worldтөшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ 国际友好城市一览表. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2012. 14 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ 第五章 友好城市. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2012. 14 март 2012 тикшерелгән.
- ↑ 友好交流 (ҡыт.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 март 2014. 19 февраль 2014 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Официальный сайт правительства Шэньчжэня
- Шэньчжэнь на Wikimapia
- Фото Шэньчжэня
- Аэровидеосъемка Шэньчжэня: Shenzhen & Hong Kong Sky View


c: text/html

text:
- Подробности
- Просмотров: 585
ЗОЛОТУХИН Михаил Георгиевич (4.5.1952, БАССР‑ҙың Күгәрсен р‑ны Мораҡ а.), химик‑технолог. Химия ф. д‑ры (1997). ӨНИ‑не тамамлағандан һуң (1974) Органик химия ин‑тында: 1986 й. алып өлкән ғилми хеҙм‑р, 1992 й. — төркөм етәксеһе. 1999 й. башлап сит илдә эшләй. Фәнни хеҙмәттәре йылылыҡҡа, химик тәьҫиргә һәм юғары температураға сыҙамлы полимерҙар синтезына һәм үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә арналған. З. тарафынан композиттарға бәйләүес матдәләр, сүсле материалдар, мембраналар эшләү өсөн перспективалы полиариленфталидтар алыу ысулдары эшләнә. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 20 уйлап табыу авторы. Ленин комсомолы пр. лауреаты (1982).
Тәрж. Л.И.Шарапова

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Башкиров Андрей Валерьевич
Андрей Валерьевич Башкиров (22 июнь 1970, Шелехов, СССР) — рәсәй хоккейсыһы, һул һөжүмсе. 2009/2010 миҙгелен үткәргәндән һуң уйынсы карьераһын тамамлай.
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәйҙә «Ермак» (Ангарск) һәм «Химик» (Воскресенск) хоккей клубтары өсөн уйнай башлай. Төньяҡ Америка буйлап күп сәйәхәт ҡыла, Шарлоттала һәм Хантингтонда (Көньяҡ-яр буйы хоккей лигаһы), Провиденста (АХЛ), Детройтта, Лас-Вегаста һәм Форт Уэйнда (ИХЛ) уйнап өлгөрә. 1997/98 йыл миҙгелендә иң яҡшы күрһәткестәргә өлгәшә — Форт Уэйн өсөн 65 матчта 28 гол индерә, 48 голды индереүҙә ҡатнаша.
2001—2005 йылдарҙа Швейцария чемпионатында «Лозанна» өсөн сығыш яһай. 2004/05 йыл миҙгелендә «Северсталь» (Череповецк) өсөн 22 матч үткәрә, бер шайба индерә, ике голды индереүҙә ярҙам итә. 2005 йылда ҡабаттан Швейцарияға килә. 2006 йылда, «Авангард» (Омск) хоккей клубының тәҡдимен ҡабул иткәс, Рәсәйгә ҡайта. МВД (Мәскәү өлкәһе) һәм «Себер» хоккей клубтарында уйнай.
Статистика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 22 июндә тыуғандар
- 1970 йылда тыуғандар
- Рәсәйҙә тыуғандар
- «Монреаль Канадиенс» хоккейсылары
- Провиденс Брюинз уйынсылары
- «Авангард» хоккей клубының уйынсылары
- «Ермак» командаһының хоккейсылары
- «Северсталь» хоккейсылары
- «Себер» хоккейсылары
- «Фрибур-Готтерон» хоккейсылары
- «Химик» Воскресенск хоккей клубының уйынсылары
- ХК МВД уйынсылары
- Хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһының уйынсылары
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса спортсылар
- КХЛ хоккейсылары
- МХЛ хоккейсылары
- Рәсәй хоккейсылары
- СССР хоккейсылары
- Алфавит буйынса хоккейсылар


text:
- Подробности
- Просмотров: 352
КАЛЬЦЕФИЛДАР, калькофиттар (лат. сalx — эзбиз һәм ...фил), башлыса кальций м‑н байытылған субстраттарҙа, ш. уҡ эзбизташтар, аҡбур, мергелдәр һ.б. сыҡҡан урындарҙа үҫкән үҫемлектәр. Ксероморф адаптив һыҙаттарының (япраҡтарының кәмеүе йәки хатта япраҡһыҙ булыу, япраҡтарҙың тышҡы йөҙө парланыуҙан балауыҙ ҡунығы йәки ҡуйы төк ярҙамында һаҡланыу һ.б.) күплеге аҡбур субстраттарының ҡоролоғона бәйле. К., ҡағиҙә булараҡ, ксерофит-петрофиттар (сатлы ҡоторма, үтә ябай оносма, ябай терпекәй үлән һ.б.). БР‑ҙа үҫкән К. араһында декоратив үҫемлектәр (аҡ умырзая, Патрэн ҡамғағы һ.б.), дарыу үҫемлектәре (себер ҡарағасы, ябай терпекәй үлән һ.б.), баллы үҫемлектәр (мугоджар ҡанүләне, ябай ерек үләне) һ.б. бар. К. һирәк төрҙәре БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән: аҡбур терпе үләне, Разумовский тәңкәғуҙағы һ.б., ш. иҫ. эндемиктар — башҡ. ҡояш сәскәһе, Клер астрагалы һ.б., реликттар — ҡандала ҡанүләне, яланғас еҫле сәскә һ.б. Ҡайһы бер К. (тоҙут әрем, эре сәскәле тәңкәғуҙаҡ) РФ‑тың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Л.Ғ.Наумова
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Яңылыҡтар
Төбәктә Рима Баталованың IV «Милләт йәшлеге» йәмәғәт премияһы конкурсына ғариза ҡабул итеү башланды
Башҡортостанда Рима Баталованың IV йәмәғәт премияһы конкурсы старт алды. Сараны «Милләт йәшлеге» төбәк йәмәғәт фонды ойоштора. Фонд мөмкинлектәре сикле йәш спортсыларҙы, тренерҙарҙы, инвалид балаһы булған йәш ғаиләләрҙе, ярҙам итеүселәрҙе, шулай инвалидтар проблемаһын яҡтыртҡан киң мәғлүмәт сараларын дәртләндереүгә йүнәлтелгән.
Бәйге дүртенсе йыл рәттән уҙғарыла. Премия республика Хөкүмәте һәм бөтә спорт йәмәғәтселеге, паралимпия хәрәкәте вәкилдәре һәм инвалид бала тәрбиәләгән ата-әсәләрҙең юғары баһаһына лайыҡ булды. Еңеүселәр ете номинацияла билдәләнә: «Йыл асышы», «Сикһеҙ спорт», «Паралимпия спорты өмөтө», «Еңеү сере», «Чемпион тәрбиәләү», «Күңел саҡырыуы буйынса», «Асыҡ ҡараш».
Конкурста ҡатнашыу өсөн ғариза тултырып, fond.batalova@gmail.com электрон адресы буйынса ебәрергә кәрәк. Уның формаһын «Милләт йәшлеге» фонды сайтынан алырға мөмкин. Ғаризалар 1 февралдән 5 мартҡа тиклем ҡабул ителә. Белешмә өсөн телефон: (347) 276-20-36.
/«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.


text:
Октябрь районының Тарихи-крайҙы өйрәнеү халыҡ музейы
Октябрь районының Тарихи-крайҙы өйрәнеү халыҡ музейы — Ростов өлкәһе Октябрь районының Каменоломни ҡасабаһы музейы.
Адресы: 346480, Ростов өлкәһе, Октябрь районы, Каменоломни ҡасабаһы, Шоссейная тыҡырығы, 10.
Тарихы һәм һүрәтләнеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1967 йылдың 9 майында Ростов өлкәһенең КПСС райкомы бюроһы һәм Октябрь районы райисполкомы ҡарарына ярашлы, Каменоломни ҡасабаһында Хәрби дан музейы ойошторола. Ул Тимер юлсылар мәҙәниәт йортоноң бер бүлмәһендә урынлаша. Ул ваҡытта музейҙа пионерға һәм ВЛКСМ сафына ҡабул итеү тантаналары үткәрелә. Йәмәғәт башланғысында музей менән Н. Г. Суворов етәкселек итә һәм 10 йыл дауамында (1967—1977 йылдың октябре) уның директоры була, экспонаттар һәм материалдар йыйыу буйынса ҙур эш башҡара.
Һуңынан ҡасабала музей өсөн яңы бина төҙөлә. 1978 йылда Г. Н. Суворов вафат булғандан һуң, музей ҡараусыһыҙ ҡала, һөҙөмтәлә бик күп экспонаттар һәм документтар юғала.
1987 йылда музей ҡабаттан асыла. Директор итеп Тимофей Петрович Присухин тәғәйенләнә. Коллекцияны тергеҙеүҙә уға элеккесә хәрби комиссар, подполковник И. Н. Касьянов ярҙам итә. 1987 йылдың майынан алып музей экспозицияһы ике тапҡыр киңәйтелә, ә 1996 йылда музей өсөн өҫтәмә рәүештә яңы бина бүленә.
Хәҙерге ваҡытта музей ике залында урынлашҡан: тарихи һәм хәрби хеҙмәт даны залы, тарих залы. Музейҙа 9 өыҙыл байраҡ һаҡлана, уның төп фондында 860 һаҡлау берәмеге иҫәпләнә.
Музейҙа бер нисә коллекция тупланған:
- «Яҙма сығанаҡтар». 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы наградалары документтары, фронт хаттары, Октябрь районы тарихы тураһында материалдар.
- «Фотографиялар». Һуғышҡа тиклемге һәм совет осоро фотолары, шәхси фотоальбомдар.
- «Нумизматика» коллекцияһы. Бөйөк Ватан һуғышының ордендары һәм миҙалдары, ҡатнашыусы билдәләре һ. б.
- «Тарихи-көнкүреш әйберҙәре» коллекцияһы. Дон казактарының шөғөлө, ғөрөф-ғәҙәттәре тураһында һөйләгән предметтар.
- «Ҡорал» коллекцияһы. Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы ҡорал һәм боеприпастар өлгөләре. Уларҙың барыһы ла Октябрь районы территорияһында табылған.
- «Сәнғәт» коллекцияһы. Шағирә һәм рәссам А. Д. Киселева картиналары.
1992 йылда Рәсәй Федерацияһының Мәҙәниәт министрлығы музейға «Халыҡ музейы» исемен бирә. Хәҙер ул — «Октябрь (ауыл) районының Тарихи-крайҙы өйрәнеү халыҡ музейы».
Музей эҙәрмәнлек, йәштәрҙе хәрби-патриотик тәрбиәләү буйынса эштәр алып бара. Эш һөҙөмтәһе булып «Беҙҙең бәләкәй Ватан» (Каменоломни ҡасабаһы тураһында), "Дон алды фажиғәһе " (1943 йылдың 14 ғинуарында совет яугирҙары отрядтарының фашистар менән алышы тураһында), «1943 йылда Октябрь (ауыл) районын азат итеү», «Ҡәҙерле яҡташтарым» очерктар баҫмалары тора.


text:
- Подробности
- Просмотров: 693
“АЗАМАТ”, башҡ. халыҡ йыры, оҙон көй. Тәүге тапҡыр М.Х.Хисмәтуллин 1937 й. БАССР‑ҙың Баймаҡ р‑ны Темәс а. С.Кулибаеванан яҙып ала һәм “Башҡорт халҡ йырҙары” йыйынтығында баҫтыра. “А.” варианттарын И.В.Салтыков, Ғ.З.Сөләймәнов, Х.Ф.Әхмәтов һ.б. яҙып ала.
Йыр лирик характерҙа. С.Ә.Галин фаразлауынса, идара итеүҙең кантон системаһы осоронда ижад ителгән. Риүәйәт б‑са, герой үлер алдынан йырлаған был йыр тормошта күпте күреп, күпте кисергән кешенең уй‑фекерҙәрен сағылдыра. Көйө киң диапазон, һалмаҡ темп, ижектәрҙең биҙәкләп һуҙып йырланыуы м‑н айырылып тора. Көйҙәге түбәнәйә барыусы хәрәкәт уға айырыуса баҙыҡлыҡ өҫтәй.
Тәүге һәм айырыуса сағыу башҡарыусыларҙың береһе Хисмәтуллин. “А.” тауыш һәм фп. өсөн Р.Ә.Мортазин, Д.Д.Хәсәншин, Әхмәтов, a cappella хоры өсөн Р.В.Сәлмәнов, М.П.Фоменков, солист һәм хор өсөн А.Г.Тихомиров эшкәртә. Йырҙың көйө М.М.Вәлиев һәм Н.И.Пейконың “Айһылыу” операһында файҙаланылған.
Әҙәб.: Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 1‑се кит. Өфө, 1974; Ахметов Х.Ф. Башкирские протяжные песни. М., 1978.
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
Александр Дубчек
Александр Дубчек (словак. Alexander Dubček; 27 ноябрь 1921, Угровец, Чехословакия — 7 ноябрь 1992, Прага, Чехословакия) — чех дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Чехословакия Коммунистар партияһы Үҙәк комитетының беренсе секретары вазифаһында 1968 йылдың ғинуарынан — 1969 йылдың апреленәсә була, Прага яҙы булараҡ билдәле реформалар курсының төп инициаторы[1][2].
Йөкмәткеһе
Бала сағы һәм йәшлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Этник словак, Александр Дубчек тыуған йозеф ауылда Угров ҡаланың Бановце-над-Бебравоу ҡалаһы эргәһендге Угровец словак ауылында балта оҫтаһы ғаиләһендә тыуа. Эшсе-мигрант ата-әсәһе АҠШ-та таныша.
1925 йылда Дубчектар ғаиләһе словак коммунистары төркөмө составында ғаиләһе СССР-ға, Ҡырғыҙстанға сыға. Унда «Интергельпо» кооперативын ойоштора; һуңыраҡ ғаилә Горькийға күсенә. Дубчек 1938 йылда тыуған яғына әйләнеп ҡайтҡанға тиклем Фрунзе һәм Горькийҙың урта мәктәптәрендә белем ала. Словакияла Дубчек Тренчин заводтарында тәүҙә слесарь өйрәнсеге, һуңынан ҡорамалдарҙы ремонтлау буйынса слесарь булып эшләй.
1939 йылда Чехословакия Компартияһына инә, немец ғәскәрҙәре Чехияға һәм Моравияға баҫып ингәндән һәм Словакия Йозеф Тисо етәкселегендә үҙаллылыҡ иғлан иткәндән һуң, антифашистик хәрәкәттә ҡатнаша. Дубница-над-Вагомда «Шкода» заводында тимерсе булараҡ, буласаҡ реформатор 1941—1944 йылдарҙағы Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында подпольщиктар менән тығыҙ бәйләнештә була. Словак милли ихтилалында ҡатнашып, ике тапҡыр яралана.
Һуғыштан һуң 1945 йылдан 1949 йылға тиклем Дубчек хеҙмәт юлын сүпрә етештереүгә махсуслашҡан Тренчин аҙыҡ-түлек предприятиеһында дауам итә.
1949 йылда партия хеҙмәтенә күсерелә, Словакия Компартияһының Тренчинск өлкә комитетында секретарь һәм беренсе секретарь була. Ә 1951 йылдан — Банская Битстрицела (1952 йылға тиклем) беренсе секретарь һәм Милли йыйылыш депутаты (1955 йылға тиклем). 1955 йылда Ян Амос Коменский исемендәге Братислава университетының юридик факультетын тамамлап, Мәскәүҙә КПСС Үҙәк комитеты ҡарамағындығы Юғары партия мәктәбенә инә. Уны 1958 йылда тамамлап, Словакия Компартияһының Братислава өлкә комитетына беренсе секретарь итеп тәғәйенләнә. 1960—1969 йылдарҙа Дубчек — секретарь, Словакия Компартияһы ҮК Беренсе секретары һәм президиум ағзаһы, шулай уҡ ЧССР Федераль Йыйылышы депутаты һәм Рәйесе.
Реформаторҙар лидеры[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Прага яҙы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1968 йылдың 5 ғинуарында Чехословакия Компартияһының беренсе секретары булып, Александр Дубчек Новотныйҙы алмаштырған Икенсе бөтә донъя һуғышы геройы президент Людвик Свобода ярҙамында ҙәмәлдәге режимды либералләштереүгә һәм демократлаштырыуға йүнәлтелгән үҙгәрештәр инициаторы булып сығыш яһай.
Ғәмәлдәр программаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1968 йылдың апрелендә Дубчектың фекерҙәштәре (Т. Рихта, О. Шик, П. Ауэсперг) Чехословакия Компартияһы етәкселәре раҫлаған «Ғәмәлдәр программаһы»[3] — "идея плюрализмы"н тәьмин итеү өсөн реформа программаһын тәҡдим итә.
Беренсе секретарь Дубчектың сәйәсәте ил халәөының киң ҡатламы араһында хуплау таба. 70 алдынғы фән һәм мәҙәниәт хеҙмәткәре реформа курсын хуплаған «Ике мең һүҙ» мәҡәләһенә ҡултамғаһын ҡуя. Бер үк ваҡытта партияның Новотный етәкселегендәге ортодоксаль даирәләрен эҙәрлекләү башлана. Улар дәүләт түңкәрелеше яһарға тырышыу һылтауы менән етәксе урындарҙан алына. Митингылар һәм демонстрациялар уҙа.
СССР-ҙың реакцияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бындай хәл Советтар Союзын хәүефләндерә. 1956 йылдағы Венгрия ваҡиғалары шаһиты Юрий Андропов Чехословакияны контролдә тотоу юғалыу хәүефен белдереп: «Улар илдән — Югославия, һуңынан Австрия кеүек нимәлер эшләргә йыйына», — тип белдерә.
Варшава килешеүе ғәскәрҙәрен индереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Прага яҙы һәм Бәрхәт инҡилап араһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1969 йылда Прагаға ҡайтҡандан һуң, Александр Дубчек формаль рәүештә Чехословакия Компартияһы Үҙәк комитетының беренсе секретары вазифаһында була һәм Федераль Йыйылышҡа етәкселек итә, сөнки Компартияның реформаторҙар ҡанатын яйлап ҡына бушата бара. Шуға күрә апрель пленумында Дубчек властан ситләштерелеп, уның урынына СССР-ға лояль булған Гусак Густав ҡуйыла.
Вазифаҡынан бушатылғас, 1969—1970 йылдарҙа Дубчек бер ни тиклем Төркиәлә илсе була. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: ул турана-тура оппортунизмда ғәйепләнмәй, әммә «уң оппортунистик оппоненттарға» ирек биреүҙә ғәйепләнә. Шул сәбәпле Дубчек 1970 йылда Чехословакия компартияһынан сығарыла, депутат статусынан яҙа һәм словак урман хужалығы лесничествоһына етәксе итеп ебәрелә. Бында ул 1981 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем эшләй.
Дубчек яңы дәүерҙә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1989 йылда Дубчек Чехословакияла Бәрхәт революцияһының актив ҡатнашыусыһы була. 28 декабрҙән ул Чехословакия Федераль Йыйылышы рәйесе вазифаһын биләй. 1990 йылдың февралендә Словакия социал-демократик партияһын (СДПС) ойоштора һәм ул тиҙҙән Социалистик интернационалға ҡушыла. 1992 йылдың 25 июнендә уны вазифаһында Михал Ковач алмаштыра.
Александр Дубчек һул демократтарҙың юлбашсыһы сифатында ҡаралара; ул ойошторған СДПС-та 1992 йылда 10 мең ағза иҫәпләнә (Чехияның шундай уҡ ойошмаһында, ЧСДП, 1990 йылдар уртаһында 12 мең ағза)[4].
1992 йылдың 1 сентябрендә Дубчек ултырған автомобиль чешской автостраде D1 (инг.)баш. Прага—Братислава юлында етди автоһәләкәткә эләгә. Умыртҡа һөйәге һәм күкрәк сителег ауыр йәрәхәтләнгән Дубчек дауаханаға оҙатыла һәм ике ай дауалана, уға операция яһала. Октябрь һуңында сәләмәтлеге ҡапыл насарлана, һәм, ике аҙнанан һуң, 1992 йылдың 17 ноябрендә ул вафат була[5].
партияның һәм илдең абруйлы лидеры һәләк булғандан һуң, ҡайһы бер сәйәсмәндәр Александр Дубчекты илдең сәйәси аренаһынан алып ташлау өсөн был автоһәләкәт махсус ойошторолған, тигән фекерҙәрен дә белдерә[6].
Был эш оҙаҡ йылдар дауамында тикшерелә. 2000 йылда енәйәт эше ябыла һәм Словакияның Эске эштәр министрлығы Дубчектың үлеме заговор һөҙөмтәһе, тип белдерә. Тикшереүҙәр Дубчек ултырған автомобиль насар һауа торошо шарттарында трассала рәхсәт ителмәгән юғары тиҙлек менән барғанын асыҡлай. Тиҙлекте арттарған өсөн осраҡлы рәүештә иҫән ҡалған шофер 12 айға төрмәгә ултыртыла[6].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Антон Каймаков. Шестидесятые годы — «оттепель» и Пражская весна. Radio Praha, 17-08-2005
- ↑ Владимир Лукин. Пражская весна
- ↑ Rezoluce ústředního výboru KSČ k politické situaci
- ↑ Социалистические партии // Энциклопедия Кольера. — Открытое общество, 2000.
- ↑ Alexander Dubcek, 70, Dies in Prague (New York Times, 8 November 1992)
- ↑ 6,0 6,1 Kopanic, Michael J Jr, «Case closed: Dubček’s death declared an accident, not murder», Central Europe Review (Vol 2, No 8), 28 February 2000.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Кончаловский А. С. От Андропова к Горбачёву (рус.) // Российская газета — Федеральный выпуск. — 30.03.2011. — № 5442 (66).
- 27 ноябрҙә тыуғандар
- 1921 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Словакияла тыуғандар
- 7 ноябрҙә вафат булғандар
- 1992 йылда вафат булғандар
- Прагала вафат булғандар
- КПСС Үҙәк комитетының Юғары партия мәктәбен тамамлаусылар
- Аҡ арыҫлан Ҙур Тәре ордены кавалерҙары
- 1-се класлы Людовит Штур ордены кавалерҙары
- 1-се класлы Прибина Тәреһе менән бүләкләнгәндәр
- Сахаров исемендәге премия лауреаттары
- Прага яҙы
- Чехословакия Коммунистар партияһы ағзалары
- Марксистар
- Социалистар


text:
Бөгөн сәғәт иртәнге биштән Өфөнөң Ағиҙел йылғаһы үткән төҙөкләндерелгән күперҙән хәрәкәт асылды.
Автоһәүәҫкәрҙәр иғтибарына әйтеп үтәргә кәрәк, бөгөнгө көндән алып йәнәшәләге яңы күперҙә реверсив хәрәкәт ойошторолдо – иртәнге сәғәттәрҙә дүрт полоса ҡалаға инеү, ике полоса ҡаланан сығыу өсөн, кискеһен иһә – өс полоса ҡаланан сығыу, өс полоса ҡалаға инеү тәғәйенләнә.
Әйтеп үтәргә кәрәк, иҫке күперҙән ике полоса буйынса сығырға мөмкин. Әммә төҙөкләнделегән күперҙән еңел транспорттарға ғына йөрөү рөхсәт ителә. Ҙур машиналарға һәм автобустарға йөрөү ҡәтғи тыйыла. Бынан тыш, күперҙә сәғәтенә 40 километр тиҙлектә генә йөрөргә мөмкин.
Хөрмәтле баш ҡалала халҡы һәм ҡунаҡтар, автоһәүәҫкәрҙәр!
Юл-транспорт ваҡиғаларын булдырмаҫ өсөн, реверсив хәрәкәт ойошторолған яңы күперҙә юл разметкаларына һәм реверсив светофорҙарға иғтибар итергә кәрәк. Иғтибарлы булығыҙ!


text:
Республикала мелиорация буйынса ғилми-техник совет ойошторалар
Республикала мелиорация буйынса ғилми-техник совет ойошторалар Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалиә Вәлиева/.
Башҡортостандың Ауыл хужалығы министрлығында мелирация буйынса ғилми-техник совет ойошторалар. Был хаҡта ҡарар ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге ерҙәр мелиорацияһын үҫтереүгә арналған кәңәшмәлә ҡабул ителде.
2018 йылдың 1 ғинуарына ҡарата мәғлүмәттәр буйынса, Башҡортостанда 40 мең гектар мелиорация ере иҫәпләнгән. 2018 йылға «Рәсәйҙә ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге ерҙәр мелиорацияһын үҫтереү» ярҙамсы программаһы менән төбәктә гидромелиорация сараларын тормошҡа ашырыуға 55 миллион һум бүлеү ҡаралған. Маҡсат – төбәктә мелиорация ерҙәренең майҙанын 1000 гектарға еткереү.
http://www.bashinform.ru/news/1187290-v-bashkirii-sozdadut-nauchno-tekhnicheskiy-sovet-po-melioratsii/


text:
«Ҡалдырма, әсәй!» китабы авторы Айгиз Баймөхәмәтов яңы китап сығарҙы
ӨФӨ, 2018 йыл, 19 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.
Өфөнөң «Инеш» нәшриәтендә башҡорт яҙыусыһы һәм журналист Айгиз Баймөхәмәтовтың «Ҡыҙыҡ был тормош...» исемле яңы китабы сыҡты. Уға билдәле замандаштар тураһында лаҡаптар, көлкөлө хикәйәләр, шулай уҡ яҙыусының шәхси архивынан фотолар ингән. Баҫманың тиражы – ике мең дана.
Беренселәрҙән булып «Ҡыҙыҡ был тормош...» йыйынтығын Башҡортостандың халыҡ шағиры Ҡәҙим Аралбай уҡыны. Ул йәш авторҙың яңы китабы республиканың әҙәби тормошонда ҡыуаныслы күренеш булыуын билдәләне. Үҙенең ижады менән Айгиз Баймөхәмәтов башҡорт прозаһы оҫтаһы Рәшит Солтангәрәевтың традицияларын дауам итә, тип иҫәпләй шағир.
Башҡорт яҙыусыһының яңы эше тураһында күренекле йырсы шағир, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Рәмил Сурағол да үҙ фекерен белдерҙе. «Айгиз менән бер нисә тапҡыр сит илдә командировкала булдым. Уның менән һәр саҡ күңелле: ул ҡыҙыҡлы әңгәмәсе, юмор тойғоһона эйә кеше. Иң ауыр һынауҙарҙы үтеп тә, егеттең оптимизмды юғалтмауы һәм күп нәмәгә йылмайыу менән ҡарауы ҡыуаныслы», — тип билдәләне авторҙың фекерҙәше.
Яҙыусы был юлы уҡыусыны көлдөрөргә булыуын билдәләне. Сөнки күп кенә уҡыусылар уның әҫәрҙәрен күҙ йәше түгеп уҡығанын яҙа.
Айгиз Ғиззәт улы Баймөхәмәтов – Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡортостан һәм Рәсәй Журналистар союзы ағзаһы, Ш.Бабич исемендәге Дәүләт йәштәр премияһы лауреаты. Балалар йорттары тәрбиәләнеүселәренең тормошо тураһында «Ҡалдырма, әсәй!» китабы ҙур билдәлелек килтерҙе. Китап рус, сыуаш, татар, ҡаҙаҡ, азербайжан телдәренә тәржемә ителгән, шулай уҡ Рәсәйҙең милли яҙыусылары баҫмалары араһында иң күп тиражлы булып тора.
http://www.bashinform.ru/news/1188018-avtor-knigi-ne-ostavlyay-mama-aygiz-baymukhametov-vypustil-novuyu-knigu/


text:
Каспий диңгеҙе
Каспи́й диңгеҙе (фарс. دریای خزر, авар. Хазар ралъад, әзерб. Xəzər dənizi, чеч. Каспий-хIорд, дарг. Каспила урхьу, ҡум. Хазар денгиз, лезг. Каспи гьуьл, лаҡ Каспи хьхьири, рут. Kaspy der'ya, төркм. Hazar deňzi) — Ерҙәге иң ҙур йомоҡ һыу ятҡылығы[1]. Уны иң ҙур тымыҡ күл, йәки ҙурлығына һәм төбөнөң океан тибындағы ер ҡабығы менән көпләнеүенә ҡарап, «диңгеҙ» тип атарға ла тулы нигеҙ бар Европа менән Азия тоташҡан ерҙә урынлашҡан. Һыуы тоҙло — Волга тамағы янында − 0,05 ‰ алып көньяҡ-көнсығышында 11—13 ‰ тиклем. Һыу кимәле тирбәлеп тора. 2009 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, диңгеҙ кимәленән 27,16 метрға түбән[2]. Хәҙерге көндәге майҙаны — сама менән 371 000 км², иң ҙур тәрәнлеге — 1025 м.
Йөкмәткеһе
- 1 Этимология
- 2 Географик урыны
- 3 Каспийҙың яр буйҙары
- 4 Физиография
- 5 Хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы
- 6 Каспий диңгеҙенең тарихы
- 7 Каспийҙы хужалыҡ яғынан үҙләштереү
- 8 Рекреация ресурсы
- 9 Экологик торошо
- 10 Каспийҙың хоҡуки статусы
- 11 Иҫкәрмәләр
- 12 Әҙәбиәт
- 13 Һылтанмалар
Этимология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Риүәйәттәрҙең береһендә диңгеҙҙең исеме б. э. т. 1 мең йыллыҡта Каспийҙың көньяҡ-көнбайыш ярында йәшәгән боронғо йылҡысы ҡәбиләләр-каспийҙар атамаһынан алынған тиелә. Төпкөл тарихтан килгән, төрлө халыҡтарҙа йөрөгән атамалары 70-тән артыҡ:
- Гиркан диңгеҙе — ҡала (хәҙерге Горган) һәм Гиркания провинцияһы исеменән.
- Джурджан диңгеҙе — Джурджан ҡалаһы исеменән (хәҙерге Горган).
- Хвалынск йәки Хвалисск —боронғо урыҫ исеме, Каспийҙа һатыу иткән Хорезм халҡы исеме менән (хвалиста) аталған.
- Хазар диңгеҙе — ғәрәпсә (Бахр-аль-хазар) исеме, фарсы телендә (Дарья-е хезар), төрөк,әзербайжан, ҡырым татарҙары телендә (Хазар денъизи), төркмәнсә (Хазар дензи);
- Абескунск диңгеҙе — Кура йылғаһы тамағындағы утрау һәм ундағы ҡаланың исеменән алынған (XIV быуатта диңгеҙ аҫтында күмелеп ҡалған)
- Сарай диңгеҙе;
- Дербент диңгеҙе — Дағстандағы Дербент ҡалаһы исеменән;
- Сихай Һәм башҡа исемдәре бар[3].
Әзербайжанда һәм Иранда Каспий диңгеҙен хәҙер ҙә Хазар йәки Мазендеран (Ирандың яры буйында йәшәгән халыҡ һәм провинцияның уртаҡ исеме) тип йөрөтәләр.
Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Каспий диңгеҙе Европа менән Азия сигендә урынлашҡан. Төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай сама менән — 1200 километр (36°34'—47°13' төньяҡ киңлек), көнбайыштан көнсығышҡа — 195-тән 435 километрға тиклем, уртаса 310—320 километр (46°—56° көнсығыш оҙонлоҡ) һуҙылған.
Каспий диңгеҙен физико-географик шарттарына ҡарап шарлы рәүештә 3 өлөшкә: Төньяҡ Каспий, Урта Каспий и Көньяҡ Каспий тип бүлеп йөрөтәләр. Төньяҡ һәм Урта Каспий араһындағы шартлы сик Чечень утрауы — Тюб-Караган мороно һыҙаты аша үтә. Ә Урта һәм Көньяҡ Каспий араһындағыһы — Чилов утрауы — Ган-Гулу мороны буйынса. Төньяҡ, Урта, Көньяҡ Каспий майҙандарының нисбәте − 25, 36, 39 процент.
Каспийҙың яр буйҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яр һыҙатының оҙонлоғо яҡынса 6500—6700 километр,ә утрауҙары менән бергә — до 7000 километр. Каспий диңгеҙенең яры күп өлөшендә тәпәш һәм тигеҙ. Төньяҡ яры ҡушылдыҡтар һәм Волга һәм Уралдың дельтаһындағы утрауҙар менән телгеләнгән һәм һаҙыматлы; һыу өҫтөн күп ерҙәрендә үҫентеләр сырмап бөткән. Көнсығышында-ярымсүлдәргә һәм ярымсүлдәргә барып терәлеүсе эзбизташлы ярҙар.
Ә инде иң бормалы-бормалы ярҙар — Апшерон ярымутрауының көнбайыш һыҙаты менән Ҡаҙаҡ ҡултығының, Ҡара-Боғаҙ-Голдың.көнсығыш һыҙаты. Каспий диңгеҙенә терәлеп торған биләмә Каспий яны тип атала.
Каспий диңгеҙе ярымутрауҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Каспийҙың эре ярымутрауҙары :
- Аграхан ярымутрауы
- Апшерон ярымутрауы. Каспийҙың көнбайыш ярында, Әзербайжан биләмәһендә, Ҙур Кавказдың төньяҡ-көнсығыш осонда урынлашҡан. Баҡы менән Сумғайыт ҡалалары ошо ярымутрауҙа.
- Бузачи
- Мангышлак, Каспийҙың көнсығыш ярында, Ҡаҙаҡстан биләмәһенә инә. Актау ҡалаһы ошо ярымутрауҙа.
- Мианкале
- Тюб-Караган
Каспий диңгеҙе утрауҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Каспий диңгеҙендә 50 эре һәм уртаса ҙурлыҡтағы утрау бар. Дөйөм майҙандары — 350 квадрат километр тирәһе.
Иң ҙур утрауҙары:
- Ашур-Ада
- Гарасу
- Гум
- Даш
- Бёюк-Зиря
- Зянбил
- Кюр Даши
- Хара-Зира
- Огурчинский
- Сенги-Мугань
- Тюлений
- Тюлень утрауы
- Чечень
- Чыгыл
Ҡара-Боғаҙ-Гол[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Көнсыығш ярында тоҙло күл Ҡара-Боғаҙ-Гол ята. Ул 1980 йылға тиклем тар ғына боғаҙ аша тоташып торған Каспийҙың бер ҡултығы булған. Унан Ҡара-Боғаҙ-Голды Каспий диңгеҙенән айырып торған дамба төҙөлгән. 1984 йылда һыу үткәргес ҡоролма эшләгәндәр. Шуның һөҙөмтәһенәдә Ҡара-Боғаҙ-Голдың кимәле бер нисә метрға түбән төшкән.
1992 йылда боғаҙҙы кире тергеҙгәндәр. Уның аша Каспийҙан Ҡара-Боғаҙ-Голға һыу килеп тора. Йылына был һыу 8—10 куб километр тәшкил итә (икенсе мәғлүмәттәр буйынса — 25 куб километр) һәм уның менән бергә 15 млн тонн тирәһе тоҙ килә.
Каспийҙың ҡушылдыҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Каспийға 130 йылға ҡушыла, уларҙың 9-ың дельтаһы бар. Каспийҙың иң эре ҡушылдыҡтары: Волга, Тирәк, Сулак, Самур (Рәсәй), Урал, Эмба (Ҡаҙаҡстан), Кура (Әзербайжан), Атрек (Төркмәнстан), Сефидруд (Иран) һ. б. Волга иң эреләренән булып, йылына уртаса һыу килеме 215—224 кубич километр. Волга, Урал, Тирәк, Сулак һәм Эмба йылғалары аша Каспий йыллыҡ һыу килеменең 88—90%-ын ала.
Яр буйы илдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Каспий яны дәүләттәренең Хөкүмәт — ара ихтисад конференцияһына ярашлы Каспий диңгеҙе биш илдең ярҙарын йыуа:[4]:
- Иран — көнъғынан, яр һыҙатының оҙонлоғо — 724 километр тирәһе;
- Ҡаҙаҡстан — төнъяғынан, төньяҡ -көнсығыштан һәм көнсығыштан, яр һыҙаты 2320 километр тирәһе;
- Төрөкмәнстан — көньяҡ-көнсығышта, яр һыҙаты, 1200 километр тирәһе;
- Рәсәй — көнбайышта, төньяҡ-көнбайышта яр һыҙаты 695 километр;
- Әзербайжан — төньяҡ көнбайыштан, яр буйы һыҙаты 955 километр[4].
Каспий ярындағы ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Баҡы — Каспий янындағы бик ҙур ҡала-порт, Әзербайжандың башҡалаһы. Апшерон ярымутрауының көнъяғында урынлашҡан. 2,5 млн кеше йәшәй(2010).
Тағы ла ҙур ҡалаларҙан — Сумғайыт (Апшерон ярымутрауының төнъяғында) һәм Ләнкәран (Әзербайжандың көньяҡ сигенән алыҫ түгел урынлашҡан). Апшерон ярымутрауынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай нефтселәр ҡасабаһы — Нефтяные Камни урынлашҡан. Уның ҡоролмалары яһалма утрауҙарҙа, таш ҡоролмаларҙа, технологик майҙандарҙа ултыра.
Красноводск ҡултығының төньяҡ ярында төркмән ҡалаһы Төркмәнбашы (элекке Красноводск); шулай уҡ,яр буйында, Төркмәнстан биләмәһендә иң ҙур курорт Аваза; көньяҡ ярындағы (Иран) иң ҙур ҡалаларҙан береһе — Энзели.
Каспийҙың көнсығыш ярында Ҡаҙаҡстандың ҡала-порты Актау, ә төньяҡтан Уралдың дельтаһында, диңгеҙҙән 20 км алыҫлыҡта Атырау ҡалаһы ята.
Рәсәй яғынан ярҙағы ҡалалар — Лагань, Махачҡала, Каспийск, Эҙбербаш, Дағстан Уттары һәм Дербент. Волганың дельтаһында, Каспийҙың төньяҡ ярынан 60 километр алыҫлыҡтағы Әстерхан ҡалаһы почта хеҙмәтен үтәй.
Физиография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һыуының майҙаны, тәрәнлеге, күләме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Каспий диңгеҙенең майҙаны менән күләме һыу тирбәлештәренә ҡарап үҙгәреп тора. Һыу кимәле 26,75 м булғанда Каспий сама менән 371 000 квадрат километр майҙан ерҙе биләй, күләме 78 648 куб километр[5] тәшкил итә.
Был донъялағы күл һыуҙары тупланмаһының 44 % тирәһе була. Иң тәрән урыны Көньяҡ-Каспий уйпатында — 1025 метр. Был күрһәткес буйынса (иң ҙур тәрәнлек) Каспий Байкалдан ғына (1620 м) (1435 м) ғына ҡалыша. Уртаса тәрәнлеге батиграфик үлсәүҙәр буйынса 208 метр[6]. Каспийҙың төньяҡ өлөше һай, иң тәрән урыны 25 метр, ә уртаса тәрәнлеге — 4 метр.
Һыу кимәленең тирбәлеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Каспийҙа һыу кимәле ныҡ тирбәлеп тора. Фәнни мәғлүмәттәр буйынса, һуңғы 3 мең йыллыҡта һыу кимәлендәге тирбәлештәр 15 метрға етә. Археология мәғлүмәттәре һәмяҙма сығанаҡтар буйынса Каспийҙың иң тәрән сағы XIV быуаттың башына тура килә.
Каспийҙың кимәлен махсус инструментар менән үлсәү, даими күҙәтеүҙәр 1837 йылдан алып барыла. Был арауыҡта иң ҙур тәрәнлек 1882 йылда (−25,2 м), иң һайыҡҡан сағы 1977 йылда (−29,0 м) теркәлгән. 1978 йылдан һыу кимәле арта килеп, 1995 йылда 26,7 метрға еткән. Ә инде 1996 йылдан тағы һайығыуға табан киткән[7]. 2001 йылдан яңынан арта барып 26,3 метр кимәленә еткән. Тирбәлештәрҙең сәбәбен ғалимдар климатҡа, геологик һәм антропоген факторҙарға бәйләй.
Һыуының составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Каспий тымыҡ (йомоҡ) диңгеҙ булараҡ, тоҙлолоғо океандыҡынан айырыла. Йылғаларҙан килгән һыу диңгеҙ һыуында хлоридтар нисбәтен кәметеп, карбонат, сульфат, кальцийҙың микдарын арттыра.
Иң даими (консерватив) иондар калий, натрий, хлор һәм магний. Кальций менән гидрокарбонат-ионда был сифат кәмерәк. Каспийҙа кальция менән магния катиондары Азовтыҡына ҡарағанда -ике тапҡыр, сульфат-анион өс тапҡыр күберәк,
Һыуҙың тоҙлолоғо бигерәк тә төнъяғында ныҡ үҙгәрә: Волга һәм Урал тамағы яғында 0,1 берәмек-тән (PSU)Урта Каспийҙа 10—11 берәмеккә(PSU)тиклем. Һай һыулы ҡултыҡтарҙа минералләшеү 60—100 г/кг-ға барып етергә мөмкин.
Төньяҡ Каспийҙа апрелдән ноябргә тиклемге боҙһыҙ ваҡытында тоҙло һыу фронтының үҙгәрә барыу күренеше күҙәтелә(фронт квазиширотного расположения). Йылға һыуҙары тәьҫиренән Каспийҙың бөтөн һуҙымында һыуҙың иң ныҡ сөсөләнеүе июнь айына тура килә.
Төньяҡ Каспийҙа тоҙло һыу яланы яһалыуға ел йүнәлеше яланы ныҡ тәьҫир итә. Урта һәм көньяҡ өлөштәрендә тоҙлолоҡ күрһәткесе улай ныҡ тирбәлеш яһамай. Нигеҙҙә ул, көньяҡ ҙәм көнсығыш йүнәлештәрҙә арта барып, 11,2—12,8 берәмек. PSU тәшкил итә. Ә түбәнгә ҡарай (төбөнә) тоҙлолоҡ бик әҙгә генә арта (0,1—0,2 берәмеккә PSU).
Каспийҙың тәрән ҡатламдарының вертикаль киҫемендә тоҙлолоҡ ҡиммәттәрен күрһәткән бөгөм (прогибы изогалин) һәм көнсығыштан материкҡа ҡараған битләүендә айырым нөктәләге (локальные экстремумы: минимум и максимум значения) иң түбән һәм иң юғары ҡиммәттәре — Көньяҡ Каспийҙың көнсығыш һарҡыуынан диңгеҙ төбөнә тоҙлораҡ һыуҙың шыуып төшөүе тураһында һөйләй.
Һыуҙың тоҙлолоғо, шулай уҡ, диңгеҙ кимәленә һәм материктан килгән һыу күләменә ныҡ бәйле.
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Каспийҙың климаты — төньяҡ өлөшендә континенталь, урта өлөшендә — уртаса климат, көнъяғында — субтропик. Ҡышҡыһын һауаның уртаса айлыҡ температураһы төньяҡ өлөшендә − 8…−10-дан көньяғында +8…+10, йәйгеһен — төньяҡ яғында +24…+25-тән көньяҡ яғында +26…+27 араларында үҙгәрә. Иң юғары температура +44 градус — көнсығыш ярында күҙәтелгән.
Яуым-төшөмдең уртаса йыллыҡ миҡдары − 200 миллиметр. Ҡорораҡ көнсығышында 90—100 миллиметрҙан, көньяҡ-көнбайыш ярына ҡарай(субтропик) 1700 миллиметрға етә. Каспийҙ өҫкө йөҙөнән һыуының парға әйләнеүе — йылына 1000 миллиметр тирәһе. Иң көслө парға осоу Апшерон ярымутрауында һәм Көньяҡ Каспийҙың көнсығыш өлөшендә — йылына 1400 миллиметр тирәһе.
Елдең уртаса йыллыҡ тиҙлеге-секундына 3—7 метр, башлыса төньяҡ елдәре өҫтөнлөк итә(роза ветров). Көҙгө һәм ҡышҡы айҙарҙа ел көсәйә. Тиҙлеге секундына 35—40 метрға еткән саҡтары һәүетемсә генә була. Апшерон ярымутрауы, Махачкала һәм Дербент — ел ныҡ булған урындарҙан һанала. Иң бейек тулҡындар ҙа-11 метр, шул өлкәләрҙә күҙәтелә.
Ағымдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Каспийҙа һыуҙың ағымы (циркуляцияһы)һыу килеменә һәм елдәргә бәйле. Иң ҙур һыу килемеТөньяҡ Каспийға тура килгәнлектән, төньяҡ ағымдар өҫтөнлөк итә. Көслө төньяҡ ағымы Төньяҡ Каспийҙан һыуҙы көнбайыш яр буйлап Апшерон ярымутрауына алып килә. Унда ағым ике тармаҡҡа бүленеп, береһе көнбайыш яр буйлап артабан китә, икенсеһе Көнсығыш Каспийға йүнәлә.
Хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хайуандар донъяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хайуандар донъяһы 1809 төрҙө үҙ эсенә ала. Шуларҙың 415 умыртҡалылар[5]. Каспийҙа 101 төр балыҡ асыҡланған. Унда -мәрсендәрҙең бөтә донъя тупланмаһының(запас) төп өлөше. Шулай уҡ, сөсө һыу балыҡтарынан диңгеҙ сабағы (вобла), һаҙан, һыла тереклек итә.
Каспий — карп, кефаль, килька, кутум, ҡорман, Һөмбаш (лосось), алабуға, суртан балыҡтарының, имеҙеүселәрҙән Каспий тюлененең йәшәү мөхите.
Үҫемлектәр донъяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Каспийҙың һәм ярҙарының үҫемлектәр донъяһы үҙ эсенә 728 төрҙө ала. Диңгеҙҙә ылымыҡтар өҫтөнлөк итә: диатом, ҡыҙыл, көрән, хара Һ. б. Сәскәлеләрҙән — зостера һәм руппия. Сығышы буйынса флораһы неоген дәүеренә ҡарай. Ҡайһы бер төрҙәр кеше тарафынан аңлы рәүештә күсерелеп ултыртылған йәки караптар төбөнә йәбешеп килгән.
Каспий диңгеҙенең тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Каспий диңгеҙенең килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Каспийҙың төбөн океан тибындағы ер ҡабығы көпләп тора.13 млн йыл элек Альп тауҙары барлыҡҡа килеп, Урта диңгеҙҙән Сармат диңгеҙен айырып ала. Сармат диңгеҙе бүленә барып, 1 млн йыл элек Каспий һәм Ҡара диңгеҙҙәренә тамам айырылып ҡуя[8].
Каспийҙың антропологик һәм мәҙәни тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Каспий диңгеҙенең көньяҡ ярындағы Хуто мәмерйәһендәге табылдыҡтар был төбәктә кешеләрҙең 75 йыл элек үк йәшәгәнен[9] күрһәтә.
Каспий тураһында тәүге мәғлүмәттәр, уның ярында йәшәүсе ҡәбиләләрҙә (массагеттар), Геродот яҙмаларында табыла. Б. э. тиклем V—II быуаттарҙа Каспий ярында сак ҡәбиләләре йәшәгән. Һуңғараҡ төрки ҡәбиләләре килгән. IV—V быуаттарҙа бында талыштар йәшәй.
Боронғо иран ҡулъяҙмалары буйынса урыҫтар Каспийҙа IX—X быуаттан күренә башлаған.
Каспий диңгеҙендә тикшеренеүҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Б. э. тиклем 285 и 282 йй. Селевк I ҡушыуы буйынса грек навархы һәм географы Патрокл Македонянин Каспий диңгеҙен өйрәнеү эштәрен башлап ҡарай[10].
Унан һуң Петр I фарманы буйынса 1714—1715 йй. А. Бекович-Черкасский етәкселегендә гидрографик экспедициялар ойошторола. 1720 йылдарҙа Карл фон Верден һәм Ф. И. Соймонов, һуңғараҡ — И. В. Токмачёв, М. И. Войнович етәкселегендә экспедициялар, һ. б. тикшеренеүселәр артабан өйрәнеүҙе дауам итәләр. XIX быуат башында И. Ф. Колодкин яр буйҙарына инструменталь төшөрөү эшләй.
19 быуатта Н. А. Ивашинцев тарафынан инструменталь географик төшөрөү башҡарыла. 1866 йылдан алып 50 йылдан артыҡ дауамда гидрология и гидробиология буйынса Н. М. Книпович етәкселегендә экспедициялар тикшеренеү үткәрә.
1897 йылда Астрахань фәнни-тикшеренеү станцияһы эшләй башлай. Совет власының тәүге йылдарында Каспийҙа И. М. Губкин һәм башҡа геологтар тарафынан нефть эҙләү, һыу балансын, кимәлен өйрәнеү буйынса геологик эҙләнеүҙәр башҡарыла.
Каспийҙы хужалыҡ яғынан үҙләштереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Нефть һәм газ табыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Каспий диңгеҙендә нефть һәм газ ятҡылыҡтары бик күп. Асыҡланған миҡдары 10 миллиард тонна тәшкил итә. Ә дөйөм нефть и газоконденсат ресурсы 18—20 миллиард тонна тип баһалана.
Каспийҙа нефть табыу 1820 йылда башлана. Бакуға яҡын ғына, Апшерон шельфында иң беренсе нефть скважинаһы төҙөлә.
XIX быуаттың икенсе яртыһынан, тәүҙә Апшерон ярымутрауында, аҙаҡ башҡа биләмәләрҙә лә нефть сәнәғәте киң йәйелдерелә.
1949 йылда Нефтяные Камниҙа башлап һыу аҫтынан нефть табыу башланғыс ала. 1949 йылдың 24 авгусында Михаил Каверочкиндың бригадаһы быраулау эштәренә тотона һәм 7 ноябрҙә күптән көтөп алынған нефть[11] сыға башлай.
Нефть менән газ табыуҙан тыш, Каспий ярында, һайлыҡтарында (шельф) тоҙ, эзбизташ, таш, ҡом, балсыҡ сығарыла.
Диңгеҙ транспорты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Каспий диңгеҙендә Баҡы — Төркмәнбаш, Баҡы — Аҡтау, Махачҡала — Аҡтау һ. б паром булдырылған.
Каспий диңгеҙе менән Азов араһында Волга йылғаһы, Дон һәм Волга-Дон каналы аша диңгеҙ юлы бәйләнештәре урынлаштырылған.
Балыҡсылыҡ һәм и диңгеҙ продукттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Балыҡсылыҡ (мәрсен һымаҡтар, ҡорман, һаҙан, судак, килька), ыуылдырыҡ алыу, тюлень аулау. Каспийға донъялала ауланған мәрсен һымаҡтарҙың 90 проценты тура килә. Рөхсәт ителгән аулауҙарҙан тыш, мәрсен һымаҡтарҙы йәшертен тотоу киң ҡолас алған.
Рекреация ресурсы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Каспий ҡомло пляждары, минераль һыуҙары һәм шифалы ҡойоһы, тәбиғәте ял һәм дауаланыу өсөн бик уңайлы шарттар тыуҙыра. Шулай ҙа, курорттары, сәйәхәт индустрияһы (туризм) үҫеше буйынса Ҡара диңгеҙҙән ҡалыша.
Һуңғы йылдарҙа Әзербайжанда, Иранда, Төркмәнстанда һәм Дағстанда был өлкәлә күп эштәр йәйелдерелә. Баҡы эргәһендәәүҙем рәүештә курорт төҙөлә. Әле Амбуранда донъя кимәленә еткереп курорт төҙөлгән дә инде.
Нардаран ҡасабаһы эргәһендә заманса туристик комплекс булдырылған.
Бильге һәм Загульба ҡасабаларындағы санаторийҙар киң танылыу алған.
Әзербайжандың төнъяғында Набрань янында курорт зонаһы үҫешеп килә.
Тик рекламаның булмауы, түбән кимәлдәге хеҙмәт күрһәтеүҙәр, хаҡтарҙың юғары булыуы арҡаһында сит илдәрҙән килеүселәр юҡ тиерлек.
Экологик торошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Каспийҙың экологик торошо диңгеҙ эсендә, ярға яҡын һайлыҡтарҙа(континентальном шельфта) нефть табыу, ташыу менән бәйле һыуҙың бысраныуына бәйле.
Бынан тыш уның ҡушылдыҡтары: Волга һәм башҡа йылғалар менән бысраҡ ағып килә.
Яр буйы ҡалаларының эшмәкәрлеге, Каспийҙың һыуы күтәрелеү сәбәпле һыу баҫыуҙар, браконьерлыҡ, мәрсен һымаҡ балыҡтарҙы ҡырағайҙарса аулау — былар ҙа экологик хәлдең тос өлөше булып тора.
Каспийҙың хоҡуки статусы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
СССР емерелгәндән һуң Каспийҙың нефть, газ һәм биологик ресурстарын бүлешеү хәҙергәсә көйләнеп бөтмәгән һәм ниғаз сәбәбе булып тора.
Каспий диңгеҙенең статусы тураһында һөйләшеүҙәрҙә Әзербайжан, Каҙаҡстан һәм Төркмәнстан Каспийҙы урта һыҙат буйынса бүлеү яғында булһалар, Иран Каспийҙың яны илдәр һәр береһе 1/5 өлөшен алырға тейеш ныҡыша.
Каспий — йомоҡ һыу ятҡылығы булып тора. Ул Донъя океаны менән бәйләнеше юҡ.
Каспий диңгеҙенә халыҡ-ара диңгеҙ хоҡуғы нормалары, шулай уҡ, диңгеҙ хоҡуғы буйынса БМО-ның 1982 йылғы Конвенцияһы (Конвенции ООН по морскому праву 1982 г.) ҡағыла алмай. Каспийға ҡарата «территориаль диңгеҙ», «үҙенә бер айырым ихдисади зона», «континенталь шельф» төшөнсәләрен ҡулланып булмай һ. б.
Каспийға ҡарата әлеге хоҡуҡи режим 1921 һәм 1940 йылдарҙағы совет-иран килешеүҙәре менән урынлаштырылған булған. Ә ул килешеүҙәр буйынса Каспий буйлап караптар йөрөүе, балыҡ тотоу Каспий илдәре өсөн ирекле (Каспий илдәре флагы булмаған илдәргә тыйылған). Каспийҙың хоҡуки статусы буйынса килешеүгә һаман да өлгәшеп бөтмәгәндәр.
Каспийҙың төбөн ҡулланыу маҡсатында сикләүҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй Федерацияһы менән Каҙаҡстан араһында Каспийҙың төнъяғындағы төбөн ҡулланыуҙа хоҡуҡтар (1998 йылдың 6 июленән, уға ҡарата 2002 йылдың 13 майынан Протокол) һәм сикләүҙәр буйынса килешеү төҙөлә (2002 йылдың 23 сентябренән). Шулай уҡ, рәсәй-әзербайжан-каҙаҡстан өс яҡлы килешеүе нигеҙендә йәнәшәләрендәге диңгеҙ төбөн сикләүсе һыҙаттар асыҡлана (2003 йылдың 14 майынан). Һәр илдең минерал ресурстарҙы эҙләү һәм табыу өсөн хоҡуҡ биргән сиктәрҙең географик координаталары билдәләнелә.
Каспийҙың диңгеҙ мөхитен һаҡлау буйынса (Рамочная)конвенция[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2003 йылдың 4 ноябрендә Таһаранда (Иран) биш Каспий яны илдәре: Әзербайжан Республикаһы, Иран Ислам Республикаһы, Каҙаҡстан Республикаһы, Рәсәй Федерацияһы һәм Төркмәнстан вәкилдәре тарафынан Каспийҙың диңгеҙ мөхитен һаҡлау буйына (Рамочная) конвенцияға ҡул ҡуйыла.
Конвенцияның маҡсаты «Каспийҙың диңгеҙ мөхитен бысраныуҙан һаҡлау, шулай уҡ биологик ресурстарын һаҡлау тергеҙеү, тотороҡло һәм маҡсатҡа ярашлы тотоноуҙы тәъмин итеү». Конвенция 2006 йылдың 12 авгусынан үҙ көсөнә инә.
Хәүефһеҙлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Каспий — донъя энергетикаһында бик мөһим регион. Шуға ла,Каспий яны илдәренең бындағы көстәр балансы тышҡы көстәр тәьҫиренә, шулай уҡ АҠШ, Ҡытай, ЕС баҫымына дусар. Каспийҙың тәбиғи ресурстарына киң дәирәлә геополитик ҡыҙыҡһыныу тыуыуы Рәсәйҙең милли мәнфәғәтенә ҡаршы сыға.
Энергетика һәм халыҡ-ара хәүефһелек өлкәһендә эксперт (НИУ ВШЭ) Александр Симонов Каспий хеҙмәттәшлек институнына биргән интервьюһында Каспийҙың ресурс потенциалы глобаль хәүефһеҙлектең[12][13] мөһим факторы тип атаны
Каспий регионы ихтисади һәм геополитик мәнфәғәттәрҙең сеймәлгән йомғағы булып тора. Каспийҙың статусын һәм тәбиғи ресурстарының яҙмышын көйләүҙәге билдәһеҙлек, Каспий яны илдәренең милли мәнфәғәте -регионды халыҡ-ара мәсьәлә кимәленә күтәрә.
Региондың потенциалы материктың энергетик хәүефһеҙлегенә йоғонтоһо әҙ түгел. Европа илдәренең һәм Китайҙың был регион биргән нефть менән газға ҡыҙыҡһыныуы, элекке, Европа өсөн ғәҙәти булған углеводородтар менән тәьмин итеү маршрутына ышаныстың кәмеүе региондан тәьмин итеүселәренә һәм ташыусыларына көсөргәнешле конкуренцияға[13] тыуҙыра.
Шулай итеп, Каспий яны илдәре үҙ-ара килешеп эшләгәндә генә тулыһынса файҙа алырға өлгәшәсәктәр. Ә инде һәр береһе үҙ мәнфәғәтен генә ҡайғыртһа, бының эҙемтәләрен әйтеүе ҡыйын. Һәр хәлдә файҙаһы ситкә китеүе мөмкин
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Каспийское море // Большая советская энциклопедия — М, 1969—1978.
- ↑ Resolution of conference «Climate and Water Balance Changes in the Caspian Region» (October 2010)
- ↑ Имена Каспия
- ↑ 4,0 4,1 Межправительственная экономическая конференция Прикаспийских государств — Астрахань 2008 год.
- ↑ 5,0 5,1 Azerbaijan — Каспийское Море
- ↑ Петепюр Цхдпнкнцхвеяйхе Юяоейрш Опнакелш Спнбмъ Йюяохъ
- ↑ Пачкалов А. В. Трансгрессия Каспийского моря и история золотоордынских городов в Северном Прикаспии // Восток — Запад: Диалог культур и цивилизаций Евразии. Вып. 8. Казань, 2007. С. 171—180
- ↑ История Чёрного моря
- ↑ The Search Engine that Does at InfoWeb.net
- ↑ seleucus1
- ↑ Росгидромет
- ↑ Александр Собянин: «Мир на Каспии не может быть нарушен в угоду реваншистским планам»
- ↑ 13,0 13,1 Александр Симонов Каспийский регион представляет собой сосредоточение весьма запутанного клубка как экономических, так и геополитических интересов. Институт каспийского сотрудничества (08.09.2014).
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Шлямин Б. А. Каспийское море. — М.: Географгиз, 1954. — 128 с.: ил.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Структура берегов и острова
- Литосфера Каспийского моря
- Каспийское море в книге: А. Д. Добровольский, Б. С. Залогин. Моря СССР. Изд-во Моск. ун-та, 1982.
- Зарина Габиева. Правовой статус Каспия
- В. Н. Михайлов, Г. И. Рычагов, Е. С. Повалишникова, «Являются ли недавний подъём уровня Каспийского моря и его последствия природной катастрофой?»


text:
«Бал ҡорто туйы» байрамында Башҡортостан командаһы беренсе урынды алды
«Бал ҡорто туйы» байрамында Башҡортостан командаһы беренсе урынды алды Фото: «Бал ҡорто туйы» фестивален ойоштороу комитеты
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалиә Вәлиева/.
Башҡортостан командаһы «Бал ҡорто туйы» бал байрамында ойошторолған умартасылар эстафетаһында еңеп сыҡты. Сара ошо ял көндәрендә Башҡортостандың Бәләбәй районы Мәтәүбаш ауылы эргәһендә уҙҙы.
Эстафетала икенсе урын — Татарстанда, өсөнсө — Ырымбур өлкәһе умартасыларында. Ҡатнашыусыларға тиҙлеккә рам эшләп, уға сым һуҙырға һәм балауыҙ табағын беркетергә кәрәк ине.
Шулай уҡ «Бал ҡорто туйы»нда иң яҡшы бал конкурсы үтте. Иң яҡшы үтә асыҡ һары төҫлө балды — Татарстандан Даниил Яруллин, ә иң яҡшы ҡыҙғылтыраҡ ҡуйы көрән балды Башҡортостандың Шишмә районынан умартасы Ирина Вишнякова етештерә.
«Урындарҙы байрам ҡунаҡтары һәм умартасылар билдәләне — улар балды тәмләп ҡараны һәм тауыш бирҙе. Быйыл байрамға Татарстан һәм Ырымбур өлкәһе умартасылары, шулай уҡ Архангел, Дүртөйлө, Шишмә, Бүздәк, Дәүләкән, Туймазы һәм Бәләбәй райондары вәкилдәре килде», — тип асыҡлыҡ индерҙеләр ойоштороу комитетында.
Башҡортостан умартасылары «Бал ҡорто туйы» байрамын беренсе тапҡыр 2013 йылда ойошторғайны. 2014 йылдан алып ойоштороу эштәренә Бәләбәй районы хакимиәте ҡушылды.
«Бал ҡорто туйы» — Рәсәйҙә умартасылыҡҡа һәм умартасылыҡ продукцияһына арналған иң йәш умартасылар байрамы. Бал фестивале миҙгел ябылғандан һуң уҙғарыла.
http://www.bashinform.ru/news/1212260-komanda-iz-bashkirii-pobedila-v-estafete-pchelovodov-na-prazdnike-pchelotuy/


text:
- Подробности
- Просмотров: 344
РАЕВКА ШӘКӘР ЗАВОДЫ. 1978 й. БАССР‑ҙың Әлшәй р‑нында нигеҙ һалына, 1984 й. файҙаланыуға тапшырыла. 1996 й. алып ААЙ, 2006 й__ябыла. 1998 й. башлап ҡамыш шәкәрен эшкәртеү технологияһы үҙләштерелә. Составына Раевка һәм Приют сөгөлдөр ҡабул итеү пункттары, технология, механизация, һығынды киптереү, тоҡ етештереү цехтары, шәкәр склады ингән. Шәкәр, патока һәм һығынды етештергән. 2005 й. 792 кеше эшләгән. Продукцияһы БР‑ҙа һәм РФ‑тың башҡа төбәктәрендә һатылған.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
“Һуғыш башланған!” тигән хәбәрҙе өләсәйем Абдуллина (Барлыбаева) Рауза Рәсүл ҡыҙы бер туған ағаһы Әбүбәкерҙән ишетә. Ағайҙар Күлйортау яғында юл һалып йөрөгән булалар. Репродукторҙарҙан хәбәр итәләр был яңылыҡты. Ауылға шунда уҡ кемде беренсе булып ебәрергә тигән “повестка” килә. Егеттәрҙе алып киткәс, бөтә халыҡ сыр-сыу килеп илаша. “Миңлеғәле ағайым 1942 йыл китте. Ул ауыл советы рәйесе булып эшләй ине. Һуғыштан кире әйләнеп ҡайтманы. Пленға эләгеп, “хәбәрһеҙ юғалды” тигән ҡағыҙы килде. Ауылдашыбыҙ, һуғыштан иҫән ҡайтҡан Иҫәнов Сафиулла ағай уның менән бергә Польшала концлагерҙа булған. “Йөҙ кешене бүлеп икенсе ергә алып киттеләр, Миңлеғәле шунда эләгеп китте,” – тип һөйләне Сафиулла ағай. Хаты бер-ике тапҡыр ғына килде. 1941 йыл киткән Әбүбәкер ағайым Житомирҙа яраланып ҡайтып килеп, ауыл советы рәйесе булып эшләп, кире һуғышҡа китте. Ул имен-аман кире әйләнеп ҡайтты”.
5-се синыфты уҡып бөтөп, 6-сы синыфҡа бара алмай өләсәйем, сөнки алып барып ашау өсөн аҙыҡ булмай. “1943 йылдың яҙында үҙ көнөмдө уҙем күрәм, тип сәсеүгә сығып киттем. Йәнәһе, үҙем табып ашайым. Унда 200 грамм һоло, 1 литр ҡатыҡ бирәләр. Һолоны тартып, бер сүмес ыумас эшләп, бер литр ҡатыҡты эсеп, көндәр буйы эшләйбеҙ. Сәсеүҙә ике пар ат менән ер тырматтым, иген үҫкәс утаүға сығабыҙ. Көҙ етһә, башаҡ йыябыҙ, көлтә бәйләбеҙ, уны тейәйбеҙ, һуңынан, үгеҙ егеп, эҫкерткә һалабыҙ. Ҡышҡыһын комбайн килеп, уны иген итеп һуға. Бөтә иген фронтҡа китә…”
Һуғыш ваҡытында ауылда ҡарт-ҡоролар, бала-сағалар ғына ҡала. Апай-еңгәйҙәр өсәр- дүртәр балалары менән ҡырға күсеп сығып, ҡыуыш ҡороп, һыйырҙарын алып сығып эшләй торған булғандар. Балалар ҡыуышта үҙ аллы ултырып ҡалғандар. Һуғышмай ҙа, талашмай ҙа, ҡайһылай теләй, шулай матур итеп уйнап, ҡыуыш эргәһендә ҡала торған булғандар 10 йәшкә тиклемге балалар. 11-12 йәштән эшләгәндәр бик һирәк була, бесәнгә сыҡҡанда өләсәйем 25-27 йылғы апайҙар менән иң бәләкәсе булып, ныҡышып эшләп йөрөгән. “Балалығым менән үҙемсә уҙ-уҙемде ҡарайым, тип уйлайым. Йәнәһе, үҙем үҙемә тамаҡ табып ашап йөрөйөм”.
Колхозда эшсе ҡулдар етешмәй, техника булмай. Иң яҡшы аттарҙы фронтҡа оҙаталар, үгеҙҙәр, һыйырҙар төп тартыу көсө булып ҡала. Халыҡ бесәнде ҡул менән саба, һәр кемдең айырым ҡул салғыһы бар. Апай-еңгәләр “иртәнге ҡайранға” сыға торған булғандар. “Иртәнге ҡайран” — ысыҡ ваҡытында күбә күбәләп булмағас, таң менән тороп, ашамай-эсмәй сығып, бесән сабыу. Бер быуа эшләп алғас, кемдең ниндәй аҙығы бар, шуны ашап, кире күбәләү эшенә тотоналар. Ат косилкаһы менән да сабып, ышыртҡыһы менән дә ышыртҡандар. “Ат менән ышырттылар, ҡул менән күбәләнек. Әгәр бесәнде өйөргә ат көсө ярҙам итһә, кеше башына 60 күбә тура килде. Ҡул менән тәгәрәтеп күбәләһәк, 40-ар күбәнән тура килә. Шул норманы үтәй торғайныҡ. 1943 йыл булды был.”
Өләсәйемдән йәш саҡтарында нисек күңел асыуҙары тураһында һорашам. Һуғыш ваҡытында ла, халыҡ кистәрен йыйылып, ниндәй генә ауырлыҡтар булмаһын, күңел аса торған булған. Ҡырҙа бесәндәме, иген сәсеүҙәме ятҡанда, кисен ауылға уйнар өсөн ҡайтҡандар. Ауылда ҡыштарын башҡа урын булмағас, клубтарҙа йәки арыған, ауырыған ҡорсаңғы аттарҙы ҡуйып, уларҙы йыуыр, йәки игенде һалыр булғандар. Шул сәбәпле, йәштәр күпергә килеп уйнағандар. Йәйәүләп 5-6 километр алыҫлыҡтағы Өс һаҙ, Бәләкәй йылға, Үрге туғай тип аталған ерҙәрҙән ҡайтып, “Түңәрәк”, “Наза”, “Ҡулъяулыҡ”, “Өс таған”, “Күрешеү” кеүек уйындарҙы уйнап, эштә арып-талыуҙарына ҡарамай, ер һелкетеп бейегәндәр. “Иртәнсәк әсәйҙәребеҙҙең бер тапҡыр уятыуына һикереп тора торғайныҡ, сөнки түшәктә иркәләнеп, тора алмай ятһаҡ, беҙҙе икенсе юлы ебәрмәҫтәр, тип эшкә йүгерәбеҙ. Аҙаҡтан, хатта һуғыштан һуң да, клубтар буш булманы, эшләмәне, уларҙы икенсе маҡсаттарҙа ҡулландылар, шуға күрә беҙ аулаҡ өйҙәрҙә йыйылып уйнай торғайныҡ. Үҙебеҙ йырлап, үҙебеҙ бейеп, күңел аса торғайныҡ. Гармун да булманы. Теүәлбаев Ғәйнетдин тигән ағай буш ваҡыттарында беҙгә килеп ултырып, һыҙғырып бейетә торғайны, беҙ шул һыҙғырыуға ла һикереп төшөп бейеп йөрөй торғайныҡ.”
Иген урыу кампанияһы бөтөп, ауылға ҡайтҡас, өләсәйемде ауыл советына телефонистка итеп эшкә алалар. Телефонда ғына эшләмәй ул, повесткалар, һалдат хаттарын да тарата. Ул ваҡытта гәзиткә яҙылыу тигән нәмә булмай, тик ауыл советына ғына күрше Аҡморон ауылынан “Башҡортостан”, “Ленинсе”, район гәзите килә торған була. Кис булһа, йәштәр шул гәзиттәрҙе уҡырға, репродукторҙан һуғыш хәбәрҙәрен тыңларға йыйыла. Өләсәйем төнгө 12 –гә тиклем дежурҙа ултыра, сөнки ниндәй булһа ла хәбәр төн уртаһында килә торған була. Һуғышҡа китеүгә “отправка” ҡағыҙҙарын кешеләргә алып бара. Повестка килгәндең иртәгәһенә үк кешеләр һуғышҡа китергә тейеш була. Ат менән Магнитогорск ҡалаһына тиклем барып, артабан поезға ултырып китәләр. “Ҡара төн. Ауылдарҙа яҡтылыҡ юҡ. Өйҙә йылтыр шәмдәр генә. Кешеләрҙең тәҙрәләрендә ҡорғандар ҙа юҡ. Мин, 13 йәшлек ҡыҙ, кешеләрҙең ишектәрен шаҡып йөрөйөм. “Повестка” алып барһам, бөтә ғаиләһе менән бергә илайым. “Ҡара ҡағыҙ” алып барһам, тағы ҡосаҡлашып илайбыҙ. “Хәбәрһеҙ юғалды”, тип килһә, барыбер шул үлгәндер инде, тип ҡайғырабыҙ. Кемдәндер ошонан һуң да ҡабаттан хат килә торғайны.
Бер ваҡыт Теүәнәев Мазһар тигән ағай “хәбәрһеҙ юғалды” тип килде. Мин уның туғандары менән тәгәрәшеп оҙаҡ иланым. Ләкин бер нисә айҙан һуң шатлыҡлы хәбәр килде: һалдат ҡаты яраланып, госпиталдә дауаланған һәм хәҙер фронтҡа оҙатылған. Бер аҙҙан яңынан һалдаттың хәбәрһеҙ юғалыуы тураһында ҡағыҙ килде. Был хәбәрҙе кисереүе тағы ла ауырыраҡ булды туғандарына. Ә һуңынан инде “ҡара ҡағыҙ”ы булды. Инде бөтә өмөттәр һүнгәс, ул барыбер ҡайтып килде. Баҡтиһәң, Мазһар ағайҙы дуҫтары бер алыш ваҡытында юғалталар, ауыр яраланған һалдаттың нисек госпиталгә оҙатылыуын күрмәй ҡалалар. Ә ул Еңеү яулап ҡайтты, тыуған колхозында эшләне… Ауылдаштарымдың күҙ йәштәрен күреүе ҡыйын булды. Көн һайын төнгө ун икенән һуң ғына дежурҙан ҡайтам, сөнки, һуғышҡа “отправка”, “ҡара ҡағыҙҙарҙы” тик телефон аша бирәләр ине.” Өләсәйем ошонда эшләгән ваҡыты тураһында һөйләгән саҡта ауыр көрһөнә. Ысынлап та кешеләргә ҡайғылы хәбәрҙәрҙе еткерер өсөн күпме рухи көс, батырлыҡ кәрәк! Ҡыуаныслы хәбәрҙәр, хаттар ғына килеп торһа, ҡана ла һуң! Сыр-сыу килеп илашҡан балалар, апайҙар, инәйҙәр менән бергә илап, йөрәге әрней өләсәйемдең. Кешеләрҙе йыуатып, кеше ҡайғыһын үҙ күңеленән үткәргән өләсәйем, яҙа белмәгән кешеләргә һалдат хаттарына яуап хаттары яҙырға ярҙамлашҡан. Сөнки ҡатындарҙың тик киске мәктәплек кенә белемдәре була. 13 йәшлек ҡыҙыҡайҙың ошондай эштә эшләүе, ауыр саҡтарҙа кешеләргә рухи яҡтан ярҙам, терәк булыуы ла — оло батырлыҡ бит ул!
Тылда бөтәһе лә — фронтҡа, бөтә нәмә – еңеү өсөн була. Иген дә, колхоздан малсылыҡ продукцияһы ла фронтҡа ебәрелә. Телефонистка булып эшләгән саҡта, төн булһа, ҡырҙан эшләп ҡайтҡан апай-еңгәйҙәрҙе заем, лотерея, ауыл хужалығы налогы, “самообложение” налогтарын түләтеү өсөн, өйҙән-өйгә йөрөп саҡырып йөрөргә тейеш була өләсәйем. Эш хаҡы булмағас, май, утын-бесән һатыпмы түләй торғайнылар. “Мотлаҡ рәүештә халыҡ 230 литр һөт йәки 9 кило 240 грамм май түләй, 46 кг ит, тауығы булмаһа ла 100 йомортҡа, һарығы булмаһа ла 2 тире, 2 кило йөн тапшырырға тейеш. Әгәр ҙә 46 кг итте түләй алмаһалар, һыйырҙың эсендәге быҙауын булһа ла яҙып алалар ине”. Шулай итеп, ауылдан бөтә аҙыҡ-түлек, иген һуғышҡа китә. Ҡыш булһа, ойоҡ-бейәләйҙәр бәйләп, посылкалар ебәрәләр.
“Бөтә ҡыш буйы ошо эштә эшләнем. 1944 йылдың яҙында тағы ла сәсеүгә сығырға теләк белдерҙем. Ул саҡта бик ҡаты апай ауыл советы рәйесе булып эшләй ине. “Һин өйрәнгәнһең, телефонистка булып эшләүеңде дауам ит”, — тип ебәрмәнеләр. Шулай тип әйткәс, үҙем ҡырға сыҡтым да киттем. Шунда миңә әйттеләр: “Беренсе “вербовка” булһа, һине ебәрәбеҙ”, — тип. Ысынлап та, иген йыйыу кампанияһы бөтөү менән, колхозға кеше ебәреү өсөн ун ҡыҙҙы ебәрергә тигән план килде. Мине лә шунда яҙҙылар. Минең бәләкәй булыуыма ҡарамаҫтан, “һин ҡайтҡансы һуғыш та бөтә, әлегә, бәләкәй булһаң да, ФЗО-ла (фабрично-заочное обучение) уҡып ал,”- тип Баймаҡ район советында әйттеләр. Алдап ебәрҙеләр. Бер ниндәй ҙә ФЗО түгел, Удмурт АССР-ына эшкә райондан 80-85-ләп үҫмер балаларҙы ебәрҙеләр. Беҙҙең ауылдан барғандар 25-26-ғы йылғы ҡыҙҙар ине, мин иң бәләкәйе 30- сы йылғы булдым. Беҙҙең Йомаш ауылынан 10 ҡыҙ барҙы. Һәр бер ерҙә кешеләрҙе бүлеп ҡалдырҙылар: Ижевскиҙа, Играла, ә беҙ Минелгә эләктек.”
Минель тигән станцияға ФЗО-ла уҡыясаҡбыҙ, тигән яҡты хыялдар менән килеп төшәләр ҡыҙҙар. “Урман. Барак эшләнгән, уның яртыһы ер аҫтында. Ҡатлы ағас карауат бар ине, беҙгә түшәгес, матрас һәм яҫтыҡ тышы бирҙеләр, беҙ шунда һалам тултырып алдыҡ та яттыҡ. Йоҡлап ятҡанда, төндә вагон килгән. Беҙҙе уятып, вагондарға бүрәнә тейәтергә сығарып ебәрҙеләр. Шулай итеп, көндөҙ урманға 7-8 километр алыҫлыҡҡа йәйәүләп, ҡул бысҡылары (!) менән ҡосаҡ йыуанлыҡ шыршыларҙы бысырға йөрөнөк. Тубыҡланып ултырабыҙ ҙа, ҡарҙы көрәйбеҙ, һуңынан, ун сантиметр ғына ҡалдырып, ағастарҙы бысабыҙ, тағын да уртаға бысып, дүртәр метрлап әҙерләйбеҙ. Ботағын өйөп яғабыҙ.
Унда “диләнкә” бөткәс, Андрейшура тигән ауылға алып барҙылар. Иртә таңдан ҡара кискә тиклем эшләнек. Ашхана ауыл рәйесенең йортонда ине. Дүртәр кеше бер фатирҙа яттыҡ. Удмурттарҙың бер бүлмәле өйҙәре, ишегенең өҫтөндә таҡта ҡуйып дүрт кеше генә һыйырлыҡ һәндерә эшләнгән. Унда баҫҡыс ҡуйып менәбеҙ. Эйелеп кенә ултырабыҙ. Утын тейәп, лыҡма һыу булып ҡайтҡас, кейемдәребеҙҙе лә киптерә алмай, шул һәндерәгә бишмәттәребеҙҙе элеп ҡуябыҙ. Бер-беребеҙгә йылы булһын, тип, ҡосаҡлашып йоҡлай торғайныҡ. Өйҙөң мейесен хужа бабай яғып йылытты. Уның улы һуғышта, ә килене икенсе ерҙә бригадир булып эшләй ине, 15 көнгә бер генә ҡайтып әйләнер булды. Шәм булмағас, бабай мөйөшкә сыра яғып ҡына ултыртып ҡуйыр булды.
Эшләгәндә бер вагонға 36 кубометр утын тура килә. Өс ҡыҙға тура килһә, шуны 12-шәр кубометрҙан тейәйбеҙ. Әгәр ҙә дүрт ҡыҙға тура килһә, 9-ҙар кубометр була, унда инде шатланабыҙ.. Елкәләребеҙгә һалып, вагонға ҡуйылған баҫҡыс буйлап мендереп, тейәйбеҙ. Иртәнсәк сейле-бешле 400 грамм икмәкте бер тәрилкә кәбеҫтә һыуы менән ашап китәбеҙ. Йәйәү барып, көнө буйы йөрөп, киске сәғәт 6-ла тағы шул кәбеҫтә һыуы менән 200 грамм икмәк ашайбыҙ, көндәр буйы һыу ҙә эсмәй йөрөйбөҙ. Тәүҙәрәк беҙгә бәшмәктән аҙыҡ бешереп ашатҡайнылар, ун дүртебеҙ ҙә ҡайтып ҡоҫтоҡ, сөнки быға тиклем уны бер ҡасан да ашап ҡарағаныбыҙ юҡ ине. Хәҙерге беҙҙең яҡта үҫкән һәйбәт бәшмәк кеүек түгел ине уныһы ла. Шунан, беҙ леспромхоз директорына күмәкләп барып, беҙ урыҫ ризығы бәшмәкте ашай алмайбыҙ, уны башҡа беҙгә ашатмағыҙ, тинек. «Нимә ашайһығыҙ һуң?»- тип һораны директор. «Кәбеҫтә һыуын», — тинек. «Кәбеҫтә лә урыҫтыҡы бит?». «Беҙҙең бер ҡасан да бәшмәк ашағаныбыҙ булманы, ә кәбеҫтә беҙҙең өсөн ят аҙыҡ түгел», — тип әйткәс, беҙгә иртәле-кисле кәбеҫтә һыуы менән икмәк бирә башланылар. Шул булды беҙҙең булған ризығыбыҙ.
Шулай итеп, аяҡ кейемдәребеҙ, бишмәттәребеҙ туҙып бөттө. Матрас тыштарынан итәкләп, башҡортсалап, күлдәктәр тегеп алдыҡ. Ауылға ҡайтҡас, мин уны буяп кейҙем. Сабата алып килделәр, уны быймабыҙҙың өҫтөнә ҡатлап кейҙек. Ағас ҡырҡыу эшендә 6 ай буйы эшләнек. Элек паровоздар ҙа, завод-фабрикалар ҙа утын менән эшләне. Беҙгә агитаторҙар килеп: “һеҙ яҡшы эшләһәгеҙ – һуғыш тиҙерәк бөтә”, — тип әйтәләр ине. Шуға күрә, беҙ ас булһаҡ та, яланғас булһаҡ та, Еңеү өсөн барлыҡ тырышлығыбыҙҙы һалып эшләнек. Беҙҙең көсөбөҙ бушҡа китмәне, күмәкләп еңдек фашизмды!”
1945 йылдың апрель аҙағы. Ҡара ер асылған, урыны-урыны менән генә ҡар ята. Өләсәйемдәрҙе өйҙәренә ҡайтарып ебәрәләр. Уларҙы мастерҙары Магнитогорскиға тиклем оҙатып килә. Ҡарталыға етмәҫ борон, “беҙҙең яҡта барыбер ҡара ер ул”, тип үҙәктәренә үткән, кейеп өйрәнмәгән сабаталарын вагондың тәҙрәһенән ырғытып ташлайҙар ҡыҙҙар. Ойоҡсан ғына ҡалалар. “Магнитогорскиға килеп төшһәк, 10 сантиметр тирәһе ҡар яуған. Хәҙерге вокзал яғындағы (элек “Иҫке Магнитка” тип аталған ҡасаба ине унда) фатирҙарға 4-5 ҡыҙҙы бер фатирға тура килдереп тараттылар. Бер әбей менән бабайҙа ҡунып сыҡтыҡ, иртәгәһенә артабан ҡайтырға сыҡтыҡ. Беҙ ялан аяҡ булғанға күрә, улар миңә һәм Исянова (Барлыбаева) Зәйнәпкә, бәләкәйһегеҙ икән әле, тип беҙҙе йәлләп, тапочкалар бирҙеләр.”Бәйләп алығыҙ, улар атыу еүешләнә”,- тинеләр. Ысынлап та, әбей менән бабай әйтеүенсә бәйләп алһаҡ та, еүешләнгәс, тапочкаларыбыҙ һуҙылып китте.
Йәнгел тигән ергә килеп йоҡланыҡ. Өйҙәренең ҡыйыҡтары юҡ, тәпәшәк кенә. Ҡар иреп, тигеҙ ҡыйыҡ аша өйҙөң эсенә ағып тора. Әрем кеүегерәк эре-торо үлән яғалар, шуның йылыһында ултырып таң аттырҙыҡ та, юлыбыҙҙы артабан дауам иттек. 5 май көнө, Магниттан сығып китеүгә дүртенсе көн тигәндә ауылыбыҙға йәйәүләп ҡайтып төштөк. Мин килеп етеү менән түшәккә йығылдым. Аяҡтар шешкән ине. Атлап йөрөп булмай. Имгәкләп кенә сығып инәм дә, кире ятам. Әсәйем төрлөсә дауаланы. Тирегә лә һалып ураны, һарыҡтың яҙғы йөнөнә лә ураны аяғымды, табаны ҡыҙҙырып, араҡы ҡойоп, унда ла баҫтырҙы. Шулай итеп, түшәктә ике ай яттым. Миңә ул саҡта ун биш йәш тулған ине. Һуғыш бөткән көнө “беҙ барыбер бирешмәнек!”, тип имгәкләп урамға сығып ултырҙым”, — тип һөйләй өләсәйем.
Өләсәйемдең бер туған апаһы Сәхипъямалдың һарыҡ фермаһында мөдир булып эшләгән сағы. 1945 йылдың 9 май көнө сводка бирергә тип идараға ингәндә, телефон зыңғырлай. Баймаҡтан шылтыратып, “Һуғыш бөттө, председателегеҙгә, халыҡҡа әйтегеҙ”, — тип хәбәр итәләр. Сәхипъямал инәйем бөтә халыҡҡа был ҡыуаныслы хәбәрҙе йөрөп әйтеп сыға. Өйгә ҡайтып әйткәс, Рауза өләсәйем: “Беҙҙең көсөбөҙ бушҡа китмәгән икән, һуғыштың бөтөүенә ярҙам иттек!” — тип илап ебәрә.
________________________________________________________________________________
Хөрмәтле дуҫтар, бер ҡасан да тарихыбыҙҙы, илебеҙҙең, ғорур халҡыбыҙҙың кисергән яҙмышын онотмайыҡ, Бөйөк Ватан һуғышының һуңғы шаһиттары булған инәй-олатайҙарҙы, өләсәй-олатайҙарҙы хөрмәтләйек, сөнки улар ошо беҙҙең матур тормош өсөн көрәштеләр. Баш эйәбеҙ. Һеҙгә ҙур рәхмәт!
Бөйөк Еңеү көнө менән барығыҙҙы ла!


text:
Шәхси чартер рейстары реактив самолеттар өсөн хәбәрләшеүе минең менән цитаталар, Сәйәхәт һәм ял өсөн уңайлы шәхси һәм эшлекле авиация самолетты ҡуртымға затлы наслаждайся аэрокосмос.
Шәхси чартер рейстары реактив самолеттар өсөн хәбәрләшеүе минең менән цитаталар
- Мин Чартер Рейсы Самолеты Менән Шәхси Сервис WysLuxury.
- Шәхси чартер рейстары реактив самолеттар өсөн хәбәрләшеүе минең менән цитаталар
- Мин Чартер Рейсы Самолеты Менән Шәхси Сервис WysLuxury.
- Лира 55 Шәхси Самолеттар Һатыу Өсөн
- Шәхси Хаҡы Чартер
- Буш Чартер Рейсы Асылды Аяҡ Шәхси Самолетында
- Шәхси Чартер Турбовинтовой
- Грант алыуға ҡаршы чартер рейсы самолеты авиация кардон
- The World's Biggest, Тиҙ, Шәхси Самолеты Ҡәҙерле
- Гольфстрим һипте интерьер детале айырым g550
- Шәхси Реактив Самолет Уоррен Баффет
- Airbus ACJ320neo Aerospace Private Jet Aircraft Plane Review
Теги
Шәхси чартер осошҡа хаҡы Арканзас Гүзәл һәм чартер рейсы самолеты Глобал Экспресс бомбардие xrs Глобал бомбардие прокат һәм чартер самолеты Экспресс xrs Шәхси самолеты Тусон зафрахтовывать Шәхси самолеты зафрахтовывать Висконсин Шәхси самолеты Фрахтование вайоминг штаты. Висконсин уставында шәхси самолеты Корпоратив чартер самолеты Мемфис берҙән-бер авиакомпания, эт Шәхси чартер осошҡа хаҡы Форт Майерс Гольфстрим 5 чартер самолеты Гольфстрим 5 шәхси самолеты уставы Гольфстрим 5 Шәхси чартер самолеты Гольфстрим 5 шәхси чартер самолеты Гольфстрим G550 Гольфстрим Интерьер G550. Гольфстрим буш чартер осошҡа. Шәхси чартер Туксон самолет хаҡы ПЭТ Шәхси самолеты булыуына йорт хайуандары Уставында шәхси самолеты Мемфис Уставында шәхси самолеты Туксон Шәхси самолетты ҡуртымға Мемфис Шәхси самолетты ҡуртымға Туксон Шәхси чартер Арканзас Шәхси компанияһы чартер Делавэр Шәхси компанияларҙың устав реактив сан-диего Шәхси компанияһы чартер Вайоминг Шәхси чартер рейсы самолеты Делавэр Шәхси самолеты чартер рейстары сан-диего Шәхси чартер Форт-Майерс тома шәхси чартер Шәхси чартер ценообразование Делавэр Флорида ценообразование шәхси чартер Шәхси чартер рейсы самолеты хаҡы сан-диего Шәхси чартер хаҡы Теннесси Флорида тарифтар шәхси чартер Тарифтар шәхси чартер Теннесси Реактив хеҙмәте уставын шәхси Делавэр Шәхси самолеты чартер рейстары сан-диего Шәхси самолетты ҡуртымға Вайоминг Шәхси чартер самолеты Висконсин Шәхси самолетты ҡуртымға мемфис. Шәхси самолетты ҡуртымға вайоминг штаты. Шәхси чартер осошҡа хаҡы висконсин


text:
Ауыл ерендә кооперация социаль-иҡтисади мәсьәләләрҙе уңышлы хәл итеүҙең һөҙөмтәле юлы
Ауыл ерендә кооперация социаль-иҡтисади мәсьәләләрҙе уңышлы хәл итеүҙең һөҙөмтәле юлы
Был турала бөгөн Хужалыҡ итеүҙең бәләкәй формаларына дәүләт ярҙамы буйынса өсөнсө Бөтә Рәсәй семинар кәңәшмәһендә билдәләнде. Фекер алышыуҙа Рәсәй ауыл хужалығы министрының ауыл биләмәләрен үҫтереү департаменты етәксеһе Владимир Свеженец, ил төбәктәренең тармаҡ министрлыҡтары вәкилдәре, Башҡортостандың район-ҡалалар вәкилдәре, аҙыҡ-түлек сәнәғәтселәре ҡатнашты. Конгресс холл фойеһында иһә Башҡортостан тауар етештереүселәренең бай күргәҙмәһе ойошторолдо.Йәйҙең һалҡын килеүенә ҡарамаҫтан, Шаран баҫыуҙарында еләк күптән бешкән. Уңдырышлы тупраҡта миҙгел хазинаһының төрлө сорттары өлгөрә. Фермерҙар уны күптән инде күрше республика һәм өлкәләргә оҙата. Яңыраҡ Өфөнөң сауҙа үҙәктәре менән дә килешеү төҙөлгән.
Нөгөш буйында саф кәзә һөтөнән тәбиғи сыр етештереү яйға һалынған. Хужалыҡ етештергән продукцияның күләме бәләкәй, әммә ихтыяж юғары.
Башҡортостан Рәсәйҙең ауыл хужалығы мәркәзенә әйләнә бара. Республикала етештерелгән аҙыҡ-түгел продукцияһы сифатлы, тәмле, экологик яҡтан таҙа. Шуға ла ил төбәктәре Башҡортостан менән бик теләп хеҙмәттәшлек итә. Һуңғы ваҡытта ғына республика ауыл хужалығы буйынса бер нисә Бөтә Рәсәй форумын ҡабул итте. Тимәк уртаҡлашыр өсөн тәжрибә, күрһәтер өсөн ҡаҙаныштар ҙа бар.
Ауыл хужалығында әле төп мәсьәлә бәләкәй етештереүселәрҙең тарҡаулығы. Күләмдәре бәләкәй булғанлыҡтан улар ҙур сауҙа ойошмаларына сыға алмай. Һөҙөмтәлә супермаркет кәштәләрендә уларҙың тауары юҡ кимәлендә.Тылсымлы сылбырҙы бары тик кооперация өҙә ала тигән фекерҙә белгестәр. Көстәрен бергә туплаусыларға хөкүмәт тә ярҙам ҡулы һуҙырға әҙер.
Рәсәй ауыл хужалығы министрлығының ауыл бимләмәләрен үҫтереү департаменты етәксеһе Владимир Свеженец та кооперация мәсьәләһенә туҡталды. Шул уҡ ваҡытта ауыл ерендә йәштәрҙең төпләнеүен тәьмин итеү өсөн социаль инфраструктура тураһында ла оноторға ярамай тип билдәләне ул телмәрендә. Уның фекеренсә,торлаҡ төҙөлөшө, ауылдарҙы газ, электр, һыу селтәренә тоташтырыу , мәғариф һәм мәҙәниәт усаҡтарының эшләп тороуы , йәғни уңайлы йәшәү мөхите, урындарҙа тауар етештереү күләменә туранан-тура йоғонто яһай.
Өфөлә үткән Бөтә Рәсәй күсмә кәңәшмәһе алдынан Рәсәй хөкүмәте премьер-министры Дмитрий Медведев ауыл хужалығы өсөн берҙәм төбәк субсидияһы күләмен 4 миллиард һумға тиклем күтәрҙе. Был илебеҙҙең субьекттары, шул иҫәптән Башҡортостанда эш башлаусы фермерҙарға дәүләт ярҙамы арттырыла тигән һүҙ.


text:
Мәғлүм булыуынса, хәҙерге көндә беҙҙең районда ағас эше менән шөғөлләнеүсе 41 шәхси эшҡыуар бер ойошмаға берләшеп эшләй. Берлеккә тигеҙ өлөш индергән эшҡыуарҙарҙың төп маҡсаты — ҙур эш күләме алып, заманса технологияларға нигеҙләнеп, сифатлы һәм һорау менән файҙаланған пиломатериалдар етештереү, уны отошло шарттарҙа һатыу, шуның менән район бюджетына тос өлөш индереү, урындағы халыҡ өсөн эш урындары булдырыу. Әле ойоштороу эштәре тамамланған, артабанғы эшмәкәрлекте билдәләүсе махсус проекттар әҙерләнгән. Районда ағас материалдары етештереү буйынса завод асыу, производствоны яйға һалыу мөмкинлеге бар. Әле был тәңгәлдә инвесторҙар менән һөйләшеүҙәр алып барыла. Рәжәп Байғондо улы әйтеүенсә, эшҡыуарҙар пиломатериалдар етештереүҙән тыш, урманды кире тергеҙеү менән дә шөғөлләнергә тейеш. Бында урман хужалығы хеҙмәткәрҙәре менән тығыҙ бәйләнештә эшләргә кәрәк. Шулай уҡ ҡалдыҡһыҙ производство булдырыу мөмкинлектәре лә бар. Әйткәндәй, әлеге мәлдә республикала ағас ҡалдыҡтарын эшкәртеү заводы асыу буйынса ойоштороу эштәре алып барыла. Тимәк, ҡеүәтле заводты ағас ҡалдыҡтары менән тәьмин итеүҙә беҙҙең урман сәнәғәтселәре лә ҡатнаша ала. «Һеҙ ошо ерҙең хужалары. Дәүләт тарафынан ошо тармаҡты үҫтереүгә иғтибар ҙур. Иң мөһиме, эшләгеҙ, ә ыңғай һөҙөмтәләр оҙаҡ көттөрмәҫ. Беҙ һеҙгә һәр саҡ ярҙам ҡулы һуҙырға әҙер», — тине Р.Нәбиуллин.
Аҙаҡтан министр эшҡыуарҙарҙың һорауҙарына яуап бирҙе. Шулай уҡ муниципаль район хакимиәте башлығы И.Х. Ситдыҡов райондағы хәлдәр, урман хужалығы өлкәһендәге мәсьәләләр һ.б. тураһында һөйләне.


text:
- Подробности
- Просмотров: 389
ОҘОНКҮЛ, Кесе Ҡыҙыл й. басс. күл. Учалы р‑ны Озёрный а. көнбайыш ситендә Көркәк һәм Оҙонҡыр һырттары араһындағы уйпатлыҡта урынлашҡан. Күл өҫтө майҙаны 4,6 км2, оҙонлоғо 4,5 км, уртаса киңлеге 1,2 км, уртаса тәрәнлеге 2,0 м (макс. — 4,1 м), һыу күләме 9,2 млн м3; һыу йыйыу майҙаны 36,5 км2. Тектоник күл, урта девондың ҡарамалыташ свитаһы базальттарында, риолиттарында, йәшмәләрендә барлыҡҡа килгән; соҡоро һуҙылған; төбө һөҙәк, сапропель м‑н ҡапланған. Ағар күл, Ҡылы й. (Кесе Ҡыҙыл басс.) ағып сыға. Ҡатнаш, башлыса ер өҫтө һыуҙары м‑н туйына. Һыуы сөсө. Күл эвтрофлы. Төньяҡ һәм көньяҡ ярҙары һөҙәк, көнбайыш һәм көнсығышы — текә. Тирә‑яғындағы ландшафы аҡһыл һоро тау‑урман тупрағындағы ҡарағай һәм ҡайын урмандарынан тора. Яр буйҙарын үҫемлектәрҙең урман һәм болон төрҙәре (тимофеевка, типсәк, әрем, ябай кесерткән) ҡаплаған. Күрән, ҡамыш, һаҙ ҡолонғойроғо, һыу үләне һ.б. үҫә. Табан балыҡ, ялтырсабаҡ, күл һәм осло моронло тәлмәрйендәр һ.б.; яр буйында күл аҡсарлағы, һоро өйрәк һ.б. йәшәй. Күлдең төньяҡ һәм төньяҡ- көнсығыш өлөштәре һаҙланған.
Ә.М.Гәрәев
Тәрж. А.Н.Күсеев


text:
- Подробности
- Просмотров: 277
ПРОФСОЮЗ КИТАПХАНАЛАРЫ, пр‑тиеларҙа йәки ведомстволарҙың мәҙәниәт һарайҙарында, йорттарында һәм клубтарында булған китапханаларҙы үҙ эсенә ала. Башҡортостанда тәүге П.к. 1905—07 йй. Ҡытаутамаҡ заводында барлыҡҡа килә. Респ. 1923 й. — 46 (дөйөм китап фонды — 36 мең һаҡлау берәмеге), 1940 й. — 99 (68 мең һаҡлау берәмеге), 1986 й. 260 (яҡынса 5 млн һаҡлау берәмеге) П.к. эшләй, китап уҡыусыларҙың дөйөм һаны яҡынса 450 мең кеше була. 1975—80 йй. П.к. 16 үҙәкләштерелгән китапхана системаһына берләштерелә, улар 90‑сы йй. башында тарҡатыла. Респ. 11 П.к. иҫәпләнә (500 меңдән ашыу һаҡлау берәмеге), китап уҡыусылар һаны — яҡынса 25 мең кеше (2012).
Иң эре П.к.: БР Профсоюздар федерацияһының республика китапханаһы. 1959 й. Өфөлә Башҡ‑н өлкә профсоюздар советының берләштерелгән китапханаһы булараҡ асыла, 1992 й. алып хәҙ. исемен йөрөтә. 1975 й. 40 филиалды берләштерә: “Октябрь баҫымы” типографияһы (ҡара: Өфө полиграфкомбинаты), өлкә гәзиттәре, Бөтә Рәсәй театр йәмғиәтенең Башҡ‑н бүлексәһе (ҡара: Театр эшмәкәрҙәре союзы), Дәүләт банкыһы (ҡара: Һаҡлыҡ банкыһы), Өфө сәнәғәт-сауҙа тегеү фирмаһы, “Мир” фирмаһы һ.б. китапханалары; 1990 й. — 34 филиал. Респ. П.к. өсөн методик һәм библиографик үҙәк функцияларын үтәй. Фондта 70 меңдән ашыу һаҡлау берәмеге була (2013). Йыл һайын 1 меңдән ашыу китап уҡыусыны хеҙмәтләндерә. Китапхана м‑н БАССР‑ҙың атҡ. мәҙәниәт хеҙм‑ре С.Й.Мәһәҙиева һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.
Белорет металлургия комбинаты китапханаһы, 1915 й. Белорет заводы идаралығы коллективы аҡсаһына асыла. 1977 й. китапхана ҡала производствоһының төрлө тармағындағы 17 П.к. берләштереп, уларҙың методик үҙәгенә әйләнә. Фондта 114 мең һаҡлау берәмеге иҫәпләнә (2003). Китапхана м‑н БАССР‑ҙың атҡ. мәҙәниәт хеҙм‑ре А.Ф. Климовцева һ.б. эшмәкәрлеге бәйле. 2003 й. Белорет ҡ. муниц. милкенә күсерелә.
Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе китапханаһы, 1934 й. “Ударник” (ҡара: Калинин М.И. исемендәге мәҙәниәт йорто) клубы эргәһендә асыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фонды эвакуацияланған заводтарҙың китапханалары иҫәбенә арта (ҡара: Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе). Фондта — 220 мең һаҡлау берәмеге (2003). Китапхана м‑н РСФСР‑ҙың атҡ. мәҙәниәт хеҙм‑ре Р.С.Чернова һ.б. эшмәкәрлеге бәйле. Фонд 2009 й. таратыла. Китаптарҙың бер өлөшө “ӨМЭПБ” ААЙ‑ның күсмә фондтарына, балалар һауыҡтырыу учреждениеларына, Өфө вуздарына бирелә.
Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводы китапханаһы, 1945 й. булдырыла. Фондтың нигеҙен инженер И.Шкловскийҙың шәхси китапханаһы тәшкил итә (200 китап). Фондта — 24 меңдән ашыу һаҡлау берәмеге (2003). Фонд 2010 й. таратыла. Стәрлетамаҡ ҡ. уҡыу йорттарына бирелә.
“Газпром нефтехим Салават” ААЙ китапханаһы, 1951 й. асыла. 1976 й. респ. тәүгеләрҙән булып китапхана системаларын үҙәкләштереү б‑са экспериментҡа ҡушыла, ҡаланың 9 П.к. берләштерә. Фондта — 465 мең һаҡлау берәмеге (2003). Китапхана м‑н БР‑ҙың атҡ. мәҙәниәт хеҙм‑ре З.Ғ.Боғҙанова һ.б. эшмәкәрлеге бәйле. Фонд 2012 й. таратыла. Муниц. милеккә күсерелә.
“Сода” ААЙ китапханаһы, 1952 й. Стәрлетамаҡ ҡ. асыла. Фондта 65 мең һаҡлау берәмеге була (2013). Йыл һайын 3 меңдән ашыу уҡыусыны хеҙмәтләндерә.
Башҡортостан нефтехимия компанияһы китапханаһы, 1999 й. Өфө нефть эшкәртеү пр‑тиеларының: Өфө нефть эшкәртеү заводының, Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводының, “Уфанефтехим”, “Уфаоргсинтез” ААЙ‑ларының китапханалары ҡушылыуы һөҙөмтәһендә ойошторола. Фондта — яҡынса 150 мең һаҡлау берәмеге була (2003). Китап фонды 2011 й. таратыла.
З.Ғ.Исмәғилева
Тәрж. Р.Р.Абдрахманов


text:
Балҡан тауҙары
Балҡан тауҙары (Ста́ра-Планина́[1][2], рус. Балка́ны, Балка́нские го́ры[3], болг. Ста́ра планина́, сер. Стара планина, бор. грек. Aἶuoς, лат. Haemus) — Болгарияны икегә бүлеп көнсығыштан көнбайышҡа табан һуҙылған ҙур тау системаһы, уның көнбайыштағы дауам өлөшө хәҙерге Сербия биләмәләренә сыға.
Һырт булып һуҙылған Балҡан тауҙары илде икегә — Төньяҡ һәм Көньяҡ Болгарияға бүлә. Болгар тарихи терминологияһына ярашлы, Стара-Планина Мёзияны (Төньяҡ Болгарияны) Балҡан ярымутрауының көнсығышындағы тарихи һәм географик өлкә Фракиянан һәм икенсе шундай уҡ тарихи һәм географик өлкә Македониянан айырып тора. Тауҙар һырты оҙонлоҡҡа яҡынса 555 километрға һуҙыла, уларҙың иң бейек нөктәһе (Ботев тауы) — 2376 метр.
Балҡан тау һырты Тимер ҡапҡалар янында Дунай йылғаһы менән «киҫелгән» Көньяҡ Карпат тауҙарының тәбиғи дауамы булып тора. «Балҡан ярымутрауы» һәм «Балҡандар» географик атамалары (топонимдары) нәҡ ошо тауҙар системаһының исеменән алынған. Был тау иле биләмәһе уҙған быуаттың 70-се йылдары аҙағынан совет һәм болгар географтары тарафынан СССР Фәндәр Академияһының География институты директоры Иннокентий Петрович Герасимов һәм Болгария Фәндәр Академияһының География институты директоры Ж. С. Гылыбов етәкселек иткән берлектәге проект буйынса өйрәнелә. Улар Стара-Планина һәм Кавказ территорияһын сағыштырып тикшерә[4].
Йөкмәткеһе
Геология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Стара-Планина башлыса кристалл хәлгә килгән тау тоҡомдары — палеозой һәм докембрий дәүерҙәренә ҡараған һәүерташ (рус. сланец һәм граниттарҙан, шулай уҡ мезозой дәүеренән килгән эзбизташ, ҡомташ, карст, төрлө таш, ҡырсын, балсыҡ ҡатнашып ҡатҡан тау тоҡомо — конгломераттарҙан тора. Балҡан тауҙары тигеҙләнгән түбәле һәм бер-береһенә параллель һуҙылған һырттарҙан хасил.
Төп артылыштар һәм үткәүелдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Петрохан артылышы
- Исҡыр йылғаһы тарлауығы
- Чурек үткәүеле
- Шипка артылышы
- Республика үткәүеле
- Вырбицкий артылышы.
Рельефы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Балҡан тауҙарының сағыштырмаса һөҙәк булған төньяҡ битләүҙәре аҡрынлап тау итәктәренә (Балҡан алдына) күсә һәм Түбәнге Дунай уйһыулығына тоташа; тауҙарҙың көньяҡ биттәре башлыса текә.
Гидрография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Стара-Планина буйҙарының көнбайышында Дунайҙың уң ҡушылдығы булған Искыр һәм көнсығышында Ҡара диңгеҙгә ҡойоусы Луда-Камчия йылғалары үҙәндәре йәйрәп ята.
Бында шулай уҡ Тимок, Лом, Огоста, Вит һәм Осым йылғалары ағып сыға, улар һыуҙарын төньяҡҡа, Дунайға алып бара.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Стара-Планина» атамаһы тәүге тапҡыр 1533 йылда теркәлгән. Стара-Планинаның төньяҡ битләүҙәре Болгар милли азатлыҡ хәрәкәте осорона ҡараған тарихи ҡомартҡыларға бай. Улар араһында 1877—1878 йылғы рус-төрөк һуғышы барышында Шипка артылышын обороналау хөрмәтенә ҡуйылған Азатлыҡ һәйкәле иң билдәлеһе. Бында ойошторолған «Стенето» милли паркы шулай уҡ маҡсатлы иғтибарға лайыҡ.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Словарь географических названий зарубежных стран / отв. редактор А. М. Комков — 3-е изд., перераб. и доп. — М.: Недра, 1986. — Б. 346.
- ↑ Болгария // Атлас мира / сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 1999 г., отв. ред.: Т. Г. Новикова, Т. М. Воробьева. — 3-е изд. стер., отпеч. в 2002 г. с диапоз. 1999 г. — М. : Роскартография, 2002. — С. 99. — ISBN 5-85120-055-3.
- ↑ Словарь географических названий зарубежных стран / отв. редактор А. М. Комков — 3-е изд., перераб. и доп. — М.: Недра, 1986. — Б. 34.
- ↑ Снытко В. А., Собисевич А. В. Международные эколого-географические проекты «Альпы — Кавказ» и «Кавказ — Стара-Планина» // География и экология: научное творчество, междисциплинарность, образовательные технологии. Материалы Международной научно-практической конференции (г. Мытищи, 16-17 февраля 2017 г.). — М., 2017. — С. 141—146.


text:
Был ғаилә барыһына ла кәңәш бирә, ярҙам итә
Улар күрше Ҡоръятмаҫ ауылынан. Ишетеп-күреп белһәм дә, яҡындан танышыуыбыҙға ун йыллап бар. Хәҙер улар миңә бер туғандарым кеүек. Был балҡып торған пар илле биш йылға яҡын бергә бер-береһен тулыландырып, бер иш булып, туған-тыумаса, яҡындарын һөйөндөрөп йәшәй. Йөҙҙәренән нур, йылылыҡ бөркөлөп тора. Һүҙем Рауза Шәкүр ҡыҙы менән Фәнүр Миңлейәр улы Низаметдиновтар тураһында.
Икеһе лә Ҡоръятмаҫ ауылында тыуып үҫкән. Мәктәпте тамамлағас, Фәнүр ағай, баянсыға уҡып, тыуған ауылында, күрше Алғала клуб мөдире булып эшләп ала. Училищеға уҡырға инеп, слесарь-ремонтлаусы һөнәрен үҙләштереп, 1962 йылда пароходта эш башлай. Унда эш миҙгелле булыу сәбәпле, ауылға әйләнеп ҡайта егет. Шунда Раузаны осратып, өйләнешергә ҡарар итә ике йәш йөрәк.
1964 йылдың апрелендә никахҡа кереп, район үҙәгенә күсәләр. Башта фатирҙа торалар. Автобазала механика заводында слесарь булып эшләй Фәнүр ағай. Раузаһы Стәрлетамаҡ педагогия институтының башҡорт теле факультетын тамамлап, уҡытыусы һөнәрен үҙләштерә. Интернатта, балалар баҡсаһында эшләй. Татыу, матур итеп йәшәп китә йәштәр. Фәнүр ағай өҙҙөрөп баянда уйнай, Раузаһы уға ҡушылып йырлай. Ғүмерҙәре буйы моң оҙата бара уларҙы.
Яҙмыш еле 70-се йылдар башында Ишембай тарафтарына ташлай йәштәрҙе. Фәнүр ағай Ишембай шифаханаһына мәҙәниәт хеҙмәткәре булып урынлаша. Рауза апай ҡала хакимиәтенең мәғариф бүлегенә методист итеп тәғәйенләнә. Бында ла йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша улар. Фәнүр ағай фольклор түңәрәге ағзаһы, академик хорға ун йыллап йөрөй.
“Ишембайнефть” нефть һәм газ сығарыу идаралығының 50 йыллығына ҙур концерт менән сығыш яһағандан һуң, ошо компанияға эшкә күсә, цехта бригадир булып эшләй, слесарҙарға етәкселек итә. Ҡайҙа ғына барһа ла, ҡулынан баяны төшмәй уның. Мәҙәни сараларҙа әүҙем ҡатнаша. Осоп бейеп, матур итеп йырлап, таҡмаҡтар әйткән Раузаһы менән ғүмер юлын бер-береһенә оло терәк-таяныс булып үтә улар.
Ишембайҙа алдынғы йәштәргә фатир ҙа бирәләр. Тик тыуған яҡ тарта уларҙы. Асылыҡай буйын, туғандарын, яҡындарын һағынып, үҙ яҡтарына ҡайтырға булалар. 1994 йылда, фатирҙарын Дәүләкәнгә алмаштырып, йәнтөйәккә күсенәләр. Фәнүр ағай “Йылытыу селтәре”нә эшкә урынлаша һәм хаҡлы ялға сыҡҡансы шунда эшләй. Рауза апай балалар баҡсаһына тәрбиәсе булып урынлаша.
Дәүләкән ҡалаһында Әхиәр Хәкимов музейында эшләп килгән “Дим” әҙәби берекмәһенең әүҙем ағзаһы Фәнүр ағай. Әҙәби берекмә сығарған дүрт йыйынтыҡта ла уның шиғырҙары урын алған. Унан тыш айырым баҫма итеп өс китабын сығарыуға өлгәшкән ул.
Тыуған яҡ тәбиғәте, ауыл кешеләре, тормош фәлсәфәһе – уның төп темалары. Берекмәлә уҙған һәр сара уның ҡатнашлығында уҙа. Баянда уйнай, үҙ шиғырҙарына көйҙәр яҙып башҡара. Ә инде хәләле – район мәҙәниәт йортоноң “Әхирәттәр” фольклор ансамбленең әүҙем ағзаһы Рауза Шәкүр ҡыҙы һәр ваҡыт уның янында.
Әйткәндәй, ошо ансамбль өсөн Фәнүр Миңлейәр улы 25-ләп йыр яҙған. Улар төрлө райондарҙа уҙған фольклор байрамдарында яңғырай. Ә инде беренсе шиғырҙары 2007 йылда “Салауат күпере” йыйынтығында донъя күргән. Бәләбәй ҡалаһында “Илһам шишмәләре” конкурсында ҡатнашырға насип булған уға.
Шундай татыу, һоҡланғыс пар улар. Икеһе лә ярҙамсыл. Уларҙың йылы усағына кемдәр генә йыйылмай. Әйткәндәй, Рауза Шәкүр ҡыҙын районда “Мать Тереза” тип тә, “МЧС” тип тә йөрөтәләр, сөнки ул һәр кемгә, һәр ваҡыт ярҙамға килергә әҙер. Ошо бәләкәй генә ҡатында шундай оло йөрәк тибә. Уның йылыһын тирә-йүнгә, туғандарына, яҡындарына, бөтөнләй ҡәрҙәш булмаған ярҙамға, аңлауға мохтаж кешеләргә һибеп йәшәй.
Ҡул эштәренә лә оҫта Рауза апай. Шәлдәрен дә, косынкаларын да бәйләй. Төрлө башлыҡ, түбәтәйҙәрҙе кемдәргә генә бәйләп бүләк итмәне. Ә ойоҡбаш, тапочкалар, бирсәткәләр…
Фатирына килеп керһәң музей һымаҡ. Мендәрҙәрҙә — сигелгән япмалар, стена, дивандарҙа — ҡорама әйберҙәр, иҙәндә – балаҫтар. Ҡасан өлгөрәһең, тип һораһаң, ихлас йылмая ла: “Минең ярҙамсым бар бит – Фәнүрем”, — тип көлә. Улар Фәнүр ағай менән ҡорама конкурсында ла ҡатнашҡан.
Тормоштоң ҡәҙерен белеп, һәр яңы тыуған көнгә ҡыуанып, бер-береһенә матур, иркә һүҙҙәр әйтеп кенә тора улар. Ишектәре ябылмай ҙа тиерлек. Кемдер ярҙам, кемдер кәңәш һорап, кемдер аңлау эҙләп күңелен бушатырға килә. “Башта тәмләп сәй эсеп алайыҡ, һуңынан һөйләшербеҙ”, – тип йылмайып ҡаршылай Рауза апай. Фәнүр ағай баянын күтәреп сыға, моңло көйҙәре менән йыуата, кәйефте күтәрә, донъя мәшәҡәттәрен оноттора. Уларҙың ғаилә усағы янында йылы, рәхәт. Күңел ял итә.
Дәүләкән ҡалаһы.
***
Ғашиҡтар хыялы
Һинең өсөн бер йыр булыр инем,
Һөйһәң, йырлар инең ҡыуанып.
Йөрәктәрҙе яҡынайта йырҙар,
Ай ҙа тыңлап торор һоҡланып.
Зәңгәр диңгеҙ булһам, саҡырырмын
Тулҡынымда һине наҙларға.
Һыйпап тыйнаҡ ҡына һөйөр инем,
Тулҡындарым һыйһа ярҙарға.
Йылы елдәр булып иҫә алһам,
Елем сәстәреңде таратыр.
Ваҡыт үткәнен дә һиҙмәҫ инем,
Ҡояш сығыр, алһыу таң атыр.
Яҡты ҡояш булып балҡыр инем,
Иртә таңдан һине уятып.
Алтын нурҙарымды һибер инем,
Ысын күңелдән янып, йән атып.
Был уйланыу, изге хыялдарым,
Һөйөү уты һиңә ҡарата.
Көндөҙ иҫтә, төндәремдә төштә,
Тик ғашиҡтар шулай ярата.
Рәхмәт һүҙе
Рәхмәт, Хоҙай, әлдә яратлҡанһың,
Бүлеп беҙҙе ике яртыға.
Бер яртыбыҙ шундай яҡты йөҙлө,
Ынтыла ул һәр саҡ яҡтыға.
Икенсебеҙ ҡырыҫыраҡ, ләкин
Ул — берәүһе ике яртының.
Хоҙай аҙаштырған төрлө яҡҡа,
Эҙләһен тип һәр кем яртыһын.
Эҙләп тапҡан һөйөү ныҡлы була,
Бына еттек ғүмер туйына.
Мөхәббәтте һаҡлап йәшәгәндәр
Бәхетлелер ғүмер буйына.
Ҡотлап һине, йәнем, рәхмәт әйтәм,
Әлдә һин бар яҡты донъяла.
Пар ҡанатлы иттең, терәк булдың,
Үҙ иңеңә ауыр булһа ла.
Дан йырлайыҡ игенсегә!
Иген баҫыуҙары йәйрәп ята,
Тулҡынлана икмәк диңгеҙе.
Комбайндар йөҙөп иген ура,
Икмәк — аҙыҡтарҙың нигеҙе.
Иген башаҡтары алтын, һары,
Ҡояш төҫөн улар алғандар.
Һуш китмәле булып иген уңған,
Игенселәр көсөн һалғанға.
Игенсенең даны күккә аша,
Сәскән ашлыҡтары уңғанда.
Тәмле икмәк барҙа, тормош йәмле
Дан йырлайыҡ, дуҫтар, уларға!
Ҡымыҙ — һаулыҡ нигеҙе
Борондан уҡ башҡорт халҡы
Йылҡы тотоп көн күргән,
Бейә һауып, ҡымыҙ эсеп,
Һау-сәләмәт йәшәгән.
Ир-егеттәр йылҡы көткән,
Ҡатын-ҡыҙ бейә һауған.
Тәүге ҡымыҙҙы тәмләргә
Хужа ҡунаҡ саҡырған.
Тирмә эсендә ултырып
Һалҡын ҡымыҙ эскәндәр.
Ҡунаҡ булғас, рәхмәт әйтеп,
Йырлап ҡайтып киткәндәр.
Электән килгән шөғөлдө
Йәш быуын дауам итә.
Ҡымыҙҙары тел йоторлоҡ,
Һаулыҡҡа ярҙам итә.
Көбөлә ҡымыҙ бешәләр
Ҡатын-ҡыҙҙар, еңгәләр.
Йөҙҙәре шат, балҡып тора,
Үҙ эштәрен беләләр.
Аш-һыу тулы өҫтәл өҫтө,
Тәнгә шифа ҡымыҙы.
Башҡортостанда дан алған
Яңы Яппар ҡымыҙы.Фәнүр НИЗАМЕТДИНОВ.
Дәүләкән ҡалаһы.


text:
Мишкә ауылындағы 1-се лицей Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы, Рәсәйҙең әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге дәүләт премияһы, Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, республиканың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Флорид Бүләковтың исемен йөрөтә башланы.
Лицей директоры Евгений Малмыгин әйтеүенсә, белем усағына Флорид Бүләковтың исемен бирергә Мишкә районы хакимиәте тәҡдим иткән. Иҫтәлекле ваҡиғаға яҙыусының яҡындары, хеҙмәттәштәре, Башҡортостандың Яҙыусылар союзы ағзалары, район хакимиәте етәкселеге килде. Тантанала уҡыусылар әҙиптең әҫәрҙәренән өҙөктәр уҡыны, концерт ҡуйҙы.