text:
Газета "Йәшлек" » Рубрикалар » ОЛО ЮЛҒА СЫҠҠАН ИЖАД ЮЛЫ
ОЛО ЮЛҒА СЫҠҠАН ИЖАД ЮЛЫ
йәки Атайҙан күргән – уҡ юнған
Ул төшөргән һүрәттәр, тыуҙырған образдар, ижад иткән әҫәрҙәр мәҙәни тормошобоҙҙоң сағыу биттәрен тәшкил итә. Тыуған ер, тыуған ил образы ‒ уның бөтә ижады буйына төп тема һәм тәрән кисерештәр сығанағы. Һүҙем – ысын илһөйәр, булмышы менән йәмәғәтсе, сәнғәт эшмәкәре, республикабыҙҙың Хәрби Дан музейының ғилми хеҙмәткәре, «Төньяҡ амурҙары» хәрби-тарихи клубы етәксеһе Илдар Ғиндулла улы Шәйәхмәтов хаҡында.
Үҙенең илһамлы ижад емештәре менән Башҡортостанға ғына түгел, бөтә Рәсәйгә билдәлелек яулаясаҡ рәссам Ғафури районы егете Сәйетбаба ауылында тыуған. Атаһы Ғиндулла Ширияздан улы ла, әсәһе Мәрйәм Фәйез ҡыҙы ла ғүмерҙәрен тулыһынса уҡытыусы һөнәренә бағышлап, бөгөн хаҡлы ялдалар. Илдар мәшһүр ғалим Жәлил Кейекбаевтың исемен йөрөткән Сәйетбаба урта мәктәбен тамамлағас, Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡырға инә. Әйткәндәй, диплом эшен дә Ж. Кейекбаев ижадына арнай. Буласаҡ рәссам данлы яҡташының тормош юлын һәм ижадын яҡшы өйрәнә. Уның эшенә мәшһүр скульптор, СССР Рәссамдар союзы ағзаһы Н. Калинушкин да юғары баһа бирә. Илдар Шәйәхмәтовтың эше 1986 йылда ғалимдың 75 йыллығына арналып, үҙе уҡыған мәктәптең стенаһына беркетелә. Мәктәп коллективы, ауыл, район йәмәғәтселеге уны иң ҡәҙерле бүләк итеп ҡабул итә. Һәм бына нисә йылдар инде рәссам тыуған мәктәбе менән бәйләнеште һис тә өҙмәй, һәр саҡ ҡулынан килгәнсә ярҙам күрһәтеп тора.
Илдар Шәйәхмәтов тыуған ауылы, район, республика һәм тотош ил тормошона, ғәзиз халҡының рухын күтәреүгә ҙур өлөш индергән шәхес. 1989 – 1995 йылдарҙа ул район башҡорттарының мәҙәни ойошмаһы «Еҙем»де етәкләне. Был ойошма «Урал» башҡорт халыҡ үҙәгенең иң әүҙем эш итеүселәренән һаналды. «Табын» гәзитен дубляж хәленән үҙ аллы гәзиткә әйләндереүҙә лә уның өлөшө ҙур булды. Ул саҡтағы мөхәрриребеҙ Ниязбай Сәлимов менән бергәләп бик ҙур эштәр атҡарҙылар. Был уҙамандарҙың изгелекле эштәрен һанап та, баһалап та бөтөрлөк түгел.
Һынлы сәнғәттең рәсем, акварель, график дизайн төрҙәрен үҙ иткән Илдар Ғиндулла улы үҙе уҡып сыҡҡан вузда – Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының художество-график факультетында – йәш быуынға ижад серҙәрен өйрәтте. Тынғыһыҙ рәссам һәм талантлы уҡытыусы үҙенең студенттары менән һәр йәйҙе Сәйетбаба мәктәбендә үткәрҙе. Шул осорҙа мәктәптә стеналарҙы биҙәү кеүек эштәр башҡарылды, уның һәм уҡыусыларының эштәре әле лә белем усағына йәм өҫтәп тора.
Мәктәбебеҙҙең 100 йыллығын, ауылыбыҙҙың 300 йыллығын билдәләү осоронда ла көсөн йәлләмәне оҫта рәссам. Сәйетбаба ауылының тарихи-мәҙәни үҙәге барлыҡҡа килгәс, унын бүлмәләрен биҙәү эшен дә башҡарҙы. Район гәзите «Табын»дың художество йәһәтенән йөҙөн билдәләүсе лә ул булды. Йәнә шуны ла билдәләп үтмәксемен, Илдар Ғиндулла улы Жәлил Кейекбаев исемендәге премияның билдәһен дә эшләтеүгә өлгәште. Был билдә хәҙер 14 лауреаттың түшен биҙәй.
Илдар Шәйәхмәтов әүҙем тормош позицияһы менән йәшәй. Башҡорт халҡының данлы тарихын өйрәнеү менән ҡыҙыҡһыныу уны «Төньяҡ амурҙары» хәрби-тарихи клубына килтерә. 1992 йылдан алып клубта ағза булып торһа, хәҙер иһә күп йылдар был ойошманы үҙе етәкләй. Башҡорт батырҙарының француз илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә күрһәткән ҡаһарманлыҡтарын бөтә донъя, Рәсәй кимәлендә билдәләнеүенә өлгәшеү, раҫлатыу өсөн аныҡ эштәре менән билдәле зат. 2010 йылдың 4 сентябрендә Мәскәү өлкәһендә үткән Бородино саралары осоронда башҡорт яугирҙарына арнап һәйкәл ҡуйырға ла өлгәште (һүрәте «Ватандаш» журналының 2011 йылда сыҡҡан 7-се һанының тышлығында урын алған).
2010 йыл Илдар Ғиндулла улы өсөн айырыуса емешле һәм уңышлы йыл булды. Данлы батырыбыҙ, халыҡ геройы М. Шайморатов етәкләгән 112-се Башҡорт атлы дивизияһы һуғышып үткән юлдарҙы байҡап, Украина ерендә башҡорт атлылары хөрмәтенә скверҙар, стелалар, мәрмәрҙән билдәләр ҡуйҙырыуға ла ҙур өлөш индерҙе. Ул йылда Украинаға ике тапҡыр барып ҡайтты, уның «Юлым төштө Украинаға» тигән юлъяҙмаһы «Йәшлек»тә күләмле итеп баҫылды, гәзит уҡыусылар уны яратып уҡыны.
Илдар Шәйәхмәтов генерал-майор, халыҡ геройы Миңлеғәле Шайморатов исемен мәңгеләштереүгә күп көс һалған замандаштарыбыҙҙың береһе, тип әйтһәк, һис кенә лә хата булмаҫ. Улай ғына ла түгел, халҡыбыҙҙың рухи юлбашсыһы, башҡорт автономияһын яулап алыуҙа ҙур ихтыяр көсө күрһәткән Әхмәтзәки Вәлиди етәкләгән башҡорт ғәскәрҙәренең дә батырлыҡтарын халҡыбыҙ күңеленә еткереүгә, реконструкциялауға үҙ өлөшөн индерә тора. Был эштәре менән ул башҡорт халҡының тарихын һәм мәҙәниәтен тергеҙеүҙе маҡсат итеп ҡуйған шәхес булараҡ киң танылыу ала. «Төньяҡ амурҙары»ның ҡылған изгелектәре хаҡында республика баҫмаларында әүҙем сағылдырыла.
Маҡсатына ирешеү өсөн оҙайлы юлдар, эҙләнеүҙәр, кәртәләр аша ла үтергә тура килә ир-уҙаманға. Республикабыҙға үҙаллылыҡ яулау йылдарында ла, районда «Еҙем» башҡорт милли үҙәгенең идара рәйесе булып эшләгәндә лә Красноусолдан Өфөгә күп йөрөргә тура килде уға, иҫәпләшеп тормай, эш араһында үҙ сығымдары иҫәбенә йөрөнө, әле лә шулай. Башҡарған эштәре барыһы ла үҙ ихтыяр көсөнөң ныҡлығы менән башҡарыла.
Өфөгә күсеп ҡала тормошона ла тиҙ күнегеп, әүҙем, ҡайнап торған тормошҡа сума тәжрибәле белгес. Үҙ өҫтөндә даими эшләүе, егәрле, тынғыһыҙ, инициативалы, принципиаль булыуы ла яңы ижади эштәргә әйҙәй. Әлбиттә, һәр саҡ ыңғай ҡарашҡа ғына юлығып булмай, юлыңда кәртәләр, ҡаршылыҡтар ҙа осрай эшләгән кешегә. Әммә Илдар Ғиндулла улы һыу ағымы ыңғайына ғына ағып китә торғандарҙан түгел. Башлаған эшенең тамамланыуын, һөҙөмтәһен күрмәйенсә тынысланмай.
Ижад кешеһенең булмышы уның әҫәрҙәрендә сағылалыр. И. Шәйәхмәтов әҫәрҙәренең бер өлөшө һынлы сәнғәттең геральдика һәм фалеристика төрҙәренә ҡарай. Был тармаҡтарҙың һәр береһе үҙенсәлекле сифаттар менән билдәләнә: геральдика – гербтарҙы өйрәнеү менән шөғөлләнгән махсус тарих фәне; фалеристика – орден, миҙал, түш значоктарының тарихын өйрәнә торған өҫтәмә тарихи дисциплина. 1999 йылды ул саҡтағы президентыбыҙ М. Рәхимов Бала йылы тип иғлан иткәс, рәссам уның эмблемаһын эшләй, 2004 йыл – Тирә-яҡ мөхит йылының, 2005 йыл – Наркомания, эскеселек һәм тәмәке тартыуҙы иҫкәртеү йылының эмблемаларын да эшләй. Бынан тыш, Ауырғазы, Ғафури райондары араһындағы сикте билдәләүсе сәнғәт ҡоролмаһын эшләп ҡуя. Ғафури, Иглин, Мишкә, Өфө ҡалаһының Калинин райондарының гербтарын, Аҡмулла исемендәге педагогия университетының В. Сухомлинский миҙалын, республиканың сифат билдәһен дә уйлап табыусы була. 2000 йылда хөкүмәт заданиеһы буйынса Башҡортостан флагтарының башағын эшләй. Ғафури районының Сәйетбаба ауылындағы Башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәктең эмблемаһы ла уныҡы.
Ниһайәт, Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты бинаһын да уның ике эше биҙәй: береһе – 1812 йылда башҡорт яугирҙарына, икенсеһе – 1941–1945 йылдарҙа 112-се Башҡорт атлы дивизияһына арналған ҙур форматлы паннолар.
«И. Шәйәхмәтов ижади ҡыҙыҡһыныуҙары үтә лә ҡатмарлы һаналған геральдика һәм фалеристика өлкәләренә бәйле булған рәссамды кәүҙәләндерә. Башҡортостан Республикаһында ул, бәлки, был йүнәлеште эҙмә-эҙлекле һәм ентекле өйрәнгән, барлыҡҡа килтергән һәм пропагандалаған аҙ һанлы авторҙарҙың береһе булып торалыр. Үҙенсәлекле тарихи сығанаҡ булараҡ гербтар һәм фалеристика әҫәрҙәре төбәк йәшәгән дәүер, уның мәҙәниәте һәм характеры тураһында тәүге мәғлүмәт еткерә, быны беҙ Шәйәхмәтов эштәрендә күҙәтәбеҙ ҙә инде. Геральдика өлкәһендәге хеҙмәтенән тыш И. Шәйәхмәтов символик лаконизм һәм образлылыҡтың мәғәнәһен тәрән аңлауҙы сағылдырып, бүләкләү знактары, төрлө вымпелдар һәм логотиптар проекттарын ижад итеүсе булараҡ та ҡыйыу тәжрибә үткәрә.
Дөйөм алғанда, рәссам Илдар Шәйәхмәтовтың эше перспективалы тойола, уның әҫәрҙәре ҡатмарлы геральдик образдарҙы тыуҙырыу бурысын аңлауҙы ышандырырлыҡ итеп күрһәтә», – тип юғары баһа бирә яҡташыбыҙҙың ижади хеҙмәтенә күренекле сәнғәт белгесе, РФ һәм БР Рәссамдар союзы ағзаһы, БР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Э. Фенина.
Республика, Рәсәй, халыҡ-ара кимәлдәге күргәҙмәләрҙә ҡатнашыу ҙа рәссам күңеленә илһам, рух, дәрт өҫтәй.
Илдар Шәйәхмәтов рәссам ғына түгел, бик оҫта хикәйәләүсе ҡәләм оҫтаһы ла. Уның яҙыусы, ғалим Ж. Кейекбаевҡа арнап яҙылған мәҡәләләре «Ағиҙел» журналында, «Истоки» гәзитендә, ә инде башҡорт яугирҙары, ата-бабаларыбыҙҙың данлы үткәне хаҡында бихисап яҙмаһы төрлө ваҡытлы матбуғат баҫмаларында – «Йәшлек», «Табын» гәзиттәрендә, «Ватандаш» журналында сығып тора. Ул «Ватандаш»тың лауреаты ла булып өлгөрҙө.
Жәлил Кейекбаевтың 100 йыллығын билдәләүгә арнап, ҙур тырышлыҡ һәм ныҡышмалылыҡ күрһәтеп, ғалимдың әкиәттәрен биш телдә – башҡорт, рус, немец, инглиз, төрөк телдәрендә сығартыуға өлгәште. 1812 йылғы Ватан һуғышына арнап башҡорт һәм рус телдәрендәге «Любезники, любизар» буям китабын төҙөүсеһе лә, нәшер итеүсеһе лә үҙе булды.
Рухи тормошобоҙға фиҙакәр хеҙмәттәре менән үҙенсәлекле тос өлөш индергән Илдар Ғиндулла улының был мәҡәләлә һанап үтелгән эштәренән башҡа хеҙмәттәре лә бихисап. Быларҙың барыһы ла ҡушып эшләтелгән эштәр түгел, ә күңел ҡушыуы буйынса яратып башҡарылған эштәре. Ошондай мөнәсәбәттә ижад итеү өсөн талант ҡына түгел, оло теләк, тәүәккәллек, ҙур яуаплылыҡ та кәрәк. Ил ҡаҙаныштары өсөн намыҫлы хеҙмәтен һалған, башҡорт халҡының данын күтәргән шәхесебеҙ менән хаҡлы рәүештә ғорурлана алабыҙ.
Римма ИШМЫРҘИНА,
филология фәндәре кандидаты,
Ж. Кейекбаев йорт-музейы директоры.
Ул төшөргән һүрәттәр, тыуҙырған образдар, ижад иткән әҫәрҙәр мәҙәни тормошобоҙҙоң сағыу биттәрен тәшкил итә. Тыуған ер, тыуған ил образы ‒ уның бөтә ижады буйына төп тема һәм тәрән кисерештәр сығанағы. Һүҙем – ысын илһөйәр, булмышы менән йәмәғәтсе, сәнғәт эшмәкәре, республикабыҙҙың Хәрби Дан музейының ғилми хеҙмәткәре, «Төньяҡ амурҙары» хәрби-тарихи клубы етәксеһе Илдар Ғиндулла улы Шәйәхмәтов хаҡында.
Үҙенең илһамлы ижад емештәре менән Башҡортостанға ғына түгел, бөтә Рәсәйгә билдәлелек яулаясаҡ рәссам Ғафури районы егете Сәйетбаба ауылында тыуған. Атаһы Ғиндулла Ширияздан улы ла, әсәһе Мәрйәм Фәйез ҡыҙы ла ғүмерҙәрен тулыһынса уҡытыусы һөнәренә бағышлап, бөгөн хаҡлы ялдалар. Илдар мәшһүр ғалим Жәлил Кейекбаевтың исемен йөрөткән Сәйетбаба урта мәктәбен тамамлағас, Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡырға инә. Әйткәндәй, диплом эшен дә Ж. Кейекбаев ижадына арнай. Буласаҡ рәссам данлы яҡташының тормош юлын һәм ижадын яҡшы өйрәнә. Уның эшенә мәшһүр скульптор, СССР Рәссамдар союзы ағзаһы Н. Калинушкин да юғары баһа бирә. Илдар Шәйәхмәтовтың эше 1986 йылда ғалимдың 75 йыллығына арналып, үҙе уҡыған мәктәптең стенаһына беркетелә. Мәктәп коллективы, ауыл, район йәмәғәтселеге уны иң ҡәҙерле бүләк итеп ҡабул итә. Һәм бына нисә йылдар инде рәссам тыуған мәктәбе менән бәйләнеште һис тә өҙмәй, һәр саҡ ҡулынан килгәнсә ярҙам күрһәтеп тора.
Илдар Шәйәхмәтов тыуған ауылы, район, республика һәм тотош ил тормошона, ғәзиз халҡының рухын күтәреүгә ҙур өлөш индергән шәхес. 1989 – 1995 йылдарҙа ул район башҡорттарының мәҙәни ойошмаһы «Еҙем»де етәкләне. Был ойошма «Урал» башҡорт халыҡ үҙәгенең иң әүҙем эш итеүселәренән һаналды. «Табын» гәзитен дубляж хәленән үҙ аллы гәзиткә әйләндереүҙә лә уның өлөшө ҙур булды. Ул саҡтағы мөхәрриребеҙ Ниязбай Сәлимов менән бергәләп бик ҙур эштәр атҡарҙылар. Был уҙамандарҙың изгелекле эштәрен һанап та, баһалап та бөтөрлөк түгел.
Һынлы сәнғәттең рәсем, акварель, график дизайн төрҙәрен үҙ иткән Илдар Ғиндулла улы үҙе уҡып сыҡҡан вузда – Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының художество-график факультетында – йәш быуынға ижад серҙәрен өйрәтте. Тынғыһыҙ рәссам һәм талантлы уҡытыусы үҙенең студенттары менән һәр йәйҙе Сәйетбаба мәктәбендә үткәрҙе. Шул осорҙа мәктәптә стеналарҙы биҙәү кеүек эштәр башҡарылды, уның һәм уҡыусыларының эштәре әле лә белем усағына йәм өҫтәп тора.
Мәктәбебеҙҙең 100 йыллығын, ауылыбыҙҙың 300 йыллығын билдәләү осоронда ла көсөн йәлләмәне оҫта рәссам. Сәйетбаба ауылының тарихи-мәҙәни үҙәге барлыҡҡа килгәс, унын бүлмәләрен биҙәү эшен дә башҡарҙы. Район гәзите «Табын»дың художество йәһәтенән йөҙөн билдәләүсе лә ул булды. Йәнә шуны ла билдәләп үтмәксемен, Илдар Ғиндулла улы Жәлил Кейекбаев исемендәге премияның билдәһен дә эшләтеүгә өлгәште. Был билдә хәҙер 14 лауреаттың түшен биҙәй.
Илдар Шәйәхмәтов әүҙем тормош позицияһы менән йәшәй. Башҡорт халҡының данлы тарихын өйрәнеү менән ҡыҙыҡһыныу уны «Төньяҡ амурҙары» хәрби-тарихи клубына килтерә. 1992 йылдан алып клубта ағза булып торһа, хәҙер иһә күп йылдар был ойошманы үҙе етәкләй. Башҡорт батырҙарының француз илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә күрһәткән ҡаһарманлыҡтарын бөтә донъя, Рәсәй кимәлендә билдәләнеүенә өлгәшеү, раҫлатыу өсөн аныҡ эштәре менән билдәле зат. 2010 йылдың 4 сентябрендә Мәскәү өлкәһендә үткән Бородино саралары осоронда башҡорт яугирҙарына арнап һәйкәл ҡуйырға ла өлгәште (һүрәте «Ватандаш» журналының 2011 йылда сыҡҡан 7-се һанының тышлығында урын алған).
2010 йыл Илдар Ғиндулла улы өсөн айырыуса емешле һәм уңышлы йыл булды. Данлы батырыбыҙ, халыҡ геройы М. Шайморатов етәкләгән 112-се Башҡорт атлы дивизияһы һуғышып үткән юлдарҙы байҡап, Украина ерендә башҡорт атлылары хөрмәтенә скверҙар, стелалар, мәрмәрҙән билдәләр ҡуйҙырыуға ла ҙур өлөш индерҙе. Ул йылда Украинаға ике тапҡыр барып ҡайтты, уның «Юлым төштө Украинаға» тигән юлъяҙмаһы «Йәшлек»тә күләмле итеп баҫылды, гәзит уҡыусылар уны яратып уҡыны.
Илдар Шәйәхмәтов генерал-майор, халыҡ геройы Миңлеғәле Шайморатов исемен мәңгеләштереүгә күп көс һалған замандаштарыбыҙҙың береһе, тип әйтһәк, һис кенә лә хата булмаҫ. Улай ғына ла түгел, халҡыбыҙҙың рухи юлбашсыһы, башҡорт автономияһын яулап алыуҙа ҙур ихтыяр көсө күрһәткән Әхмәтзәки Вәлиди етәкләгән башҡорт ғәскәрҙәренең дә батырлыҡтарын халҡыбыҙ күңеленә еткереүгә, реконструкциялауға үҙ өлөшөн индерә тора. Был эштәре менән ул башҡорт халҡының тарихын һәм мәҙәниәтен тергеҙеүҙе маҡсат итеп ҡуйған шәхес булараҡ киң танылыу ала. «Төньяҡ амурҙары»ның ҡылған изгелектәре хаҡында республика баҫмаларында әүҙем сағылдырыла.
Маҡсатына ирешеү өсөн оҙайлы юлдар, эҙләнеүҙәр, кәртәләр аша ла үтергә тура килә ир-уҙаманға. Республикабыҙға үҙаллылыҡ яулау йылдарында ла, районда «Еҙем» башҡорт милли үҙәгенең идара рәйесе булып эшләгәндә лә Красноусолдан Өфөгә күп йөрөргә тура килде уға, иҫәпләшеп тормай, эш араһында үҙ сығымдары иҫәбенә йөрөнө, әле лә шулай. Башҡарған эштәре барыһы ла үҙ ихтыяр көсөнөң ныҡлығы менән башҡарыла.
Өфөгә күсеп ҡала тормошона ла тиҙ күнегеп, әүҙем, ҡайнап торған тормошҡа сума тәжрибәле белгес. Үҙ өҫтөндә даими эшләүе, егәрле, тынғыһыҙ, инициативалы, принципиаль булыуы ла яңы ижади эштәргә әйҙәй. Әлбиттә, һәр саҡ ыңғай ҡарашҡа ғына юлығып булмай, юлыңда кәртәләр, ҡаршылыҡтар ҙа осрай эшләгән кешегә. Әммә Илдар Ғиндулла улы һыу ағымы ыңғайына ғына ағып китә торғандарҙан түгел. Башлаған эшенең тамамланыуын, һөҙөмтәһен күрмәйенсә тынысланмай.
Ижад кешеһенең булмышы уның әҫәрҙәрендә сағылалыр. И. Шәйәхмәтов әҫәрҙәренең бер өлөшө һынлы сәнғәттең геральдика һәм фалеристика төрҙәренә ҡарай. Был тармаҡтарҙың һәр береһе үҙенсәлекле сифаттар менән билдәләнә: геральдика – гербтарҙы өйрәнеү менән шөғөлләнгән махсус тарих фәне; фалеристика – орден, миҙал, түш значоктарының тарихын өйрәнә торған өҫтәмә тарихи дисциплина. 1999 йылды ул саҡтағы президентыбыҙ М. Рәхимов Бала йылы тип иғлан иткәс, рәссам уның эмблемаһын эшләй, 2004 йыл – Тирә-яҡ мөхит йылының, 2005 йыл – Наркомания, эскеселек һәм тәмәке тартыуҙы иҫкәртеү йылының эмблемаларын да эшләй. Бынан тыш, Ауырғазы, Ғафури райондары араһындағы сикте билдәләүсе сәнғәт ҡоролмаһын эшләп ҡуя. Ғафури, Иглин, Мишкә, Өфө ҡалаһының Калинин райондарының гербтарын, Аҡмулла исемендәге педагогия университетының В. Сухомлинский миҙалын, республиканың сифат билдәһен дә уйлап табыусы була. 2000 йылда хөкүмәт заданиеһы буйынса Башҡортостан флагтарының башағын эшләй. Ғафури районының Сәйетбаба ауылындағы Башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәктең эмблемаһы ла уныҡы.
Ниһайәт, Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты бинаһын да уның ике эше биҙәй: береһе – 1812 йылда башҡорт яугирҙарына, икенсеһе – 1941–1945 йылдарҙа 112-се Башҡорт атлы дивизияһына арналған ҙур форматлы паннолар.
«И. Шәйәхмәтов ижади ҡыҙыҡһыныуҙары үтә лә ҡатмарлы һаналған геральдика һәм фалеристика өлкәләренә бәйле булған рәссамды кәүҙәләндерә. Башҡортостан Республикаһында ул, бәлки, был йүнәлеште эҙмә-эҙлекле һәм ентекле өйрәнгән, барлыҡҡа килтергән һәм пропагандалаған аҙ һанлы авторҙарҙың береһе булып торалыр. Үҙенсәлекле тарихи сығанаҡ булараҡ гербтар һәм фалеристика әҫәрҙәре төбәк йәшәгән дәүер, уның мәҙәниәте һәм характеры тураһында тәүге мәғлүмәт еткерә, быны беҙ Шәйәхмәтов эштәрендә күҙәтәбеҙ ҙә инде. Геральдика өлкәһендәге хеҙмәтенән тыш И. Шәйәхмәтов символик лаконизм һәм образлылыҡтың мәғәнәһен тәрән аңлауҙы сағылдырып, бүләкләү знактары, төрлө вымпелдар һәм логотиптар проекттарын ижад итеүсе булараҡ та ҡыйыу тәжрибә үткәрә.
Дөйөм алғанда, рәссам Илдар Шәйәхмәтовтың эше перспективалы тойола, уның әҫәрҙәре ҡатмарлы геральдик образдарҙы тыуҙырыу бурысын аңлауҙы ышандырырлыҡ итеп күрһәтә», – тип юғары баһа бирә яҡташыбыҙҙың ижади хеҙмәтенә күренекле сәнғәт белгесе, РФ һәм БР Рәссамдар союзы ағзаһы, БР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Э. Фенина.
Республика, Рәсәй, халыҡ-ара кимәлдәге күргәҙмәләрҙә ҡатнашыу ҙа рәссам күңеленә илһам, рух, дәрт өҫтәй.
Илдар Шәйәхмәтов рәссам ғына түгел, бик оҫта хикәйәләүсе ҡәләм оҫтаһы ла. Уның яҙыусы, ғалим Ж. Кейекбаевҡа арнап яҙылған мәҡәләләре «Ағиҙел» журналында, «Истоки» гәзитендә, ә инде башҡорт яугирҙары, ата-бабаларыбыҙҙың данлы үткәне хаҡында бихисап яҙмаһы төрлө ваҡытлы матбуғат баҫмаларында – «Йәшлек», «Табын» гәзиттәрендә, «Ватандаш» журналында сығып тора. Ул «Ватандаш»тың лауреаты ла булып өлгөрҙө.
Жәлил Кейекбаевтың 100 йыллығын билдәләүгә арнап, ҙур тырышлыҡ һәм ныҡышмалылыҡ күрһәтеп, ғалимдың әкиәттәрен биш телдә – башҡорт, рус, немец, инглиз, төрөк телдәрендә сығартыуға өлгәште. 1812 йылғы Ватан һуғышына арнап башҡорт һәм рус телдәрендәге «Любезники, любизар» буям китабын төҙөүсеһе лә, нәшер итеүсеһе лә үҙе булды.
Рухи тормошобоҙға фиҙакәр хеҙмәттәре менән үҙенсәлекле тос өлөш индергән Илдар Ғиндулла улының был мәҡәләлә һанап үтелгән эштәренән башҡа хеҙмәттәре лә бихисап. Быларҙың барыһы ла ҡушып эшләтелгән эштәр түгел, ә күңел ҡушыуы буйынса яратып башҡарылған эштәре. Ошондай мөнәсәбәттә ижад итеү өсөн талант ҡына түгел, оло теләк, тәүәккәллек, ҙур яуаплылыҡ та кәрәк. Ил ҡаҙаныштары өсөн намыҫлы хеҙмәтен һалған, башҡорт халҡының данын күтәргән шәхесебеҙ менән хаҡлы рәүештә ғорурлана алабыҙ.
Римма ИШМЫРҘИНА,
филология фәндәре кандидаты,
Ж. Кейекбаев йорт-музейы директоры.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


c: text/html

text:
"Нефтекокс" тармаҡ-ара эшсе төркөмө ултырышы
28 майҙа Өфөлә "Нефтекокс" тармаҡ-ара эшсе төркөмөнөң сираттағы ултырышы үткәреләсәк. Уны ойоштороусылар — Рәсәй Нефть эшкәртеүселәр һәм нефтехимиктар ассоциацияһы һәм "БР нефть-химия эшкәртеү институты" дәүләт унитар предприятиеһы уны институт базаһында үткәрергә планлаштыра.
Ултырыш темаһы — "Нефть эшкәртеүҙә кокслау процестары роле, нефть кокстарының перспективалы технологиялары, ҡорамалдары, эшкәртеү һәм файҙаланыу йүнәлештәре".
Атап әйткәндә, "Энәле нефть коксы — электрод заводтары өсөн төп сеймал базаһы", "Кокс морфологияһына һәм составына сеймалға ультрадисперслы өҫтәмәләрҙең йоғонтоһо", "Һөҙөмтәлелекте һәм ышаныслылыҡты арттырыу өсөн кокс камералары люктарын асыу технологияһы", "Аҡрынайтылған кокслау ҡоролмаларын заманса проектлау", "Графитлы электродтар етештергәндә файҙаланылған нефть кокстарын "сит илдеке менән алмаштырыу" проблемалары" һәм башҡалар.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Башҡортостандың Рәсәй составында үҫешенә арналған конференцияФото: Олег Яровиков
Башҡортостандың Рәсәй составында үҫешенә арналған конференция
Башҡортостандың Рәсәй составында үҫешенә арналған конференцияФото: Олег Яровиков
Өфөлә «Башҡорттар Рәсәй Федерацияһы составында: тарих, хәҙерге заман, перспективалар» Халыҡ-ара ғилми-ғәмәли конференцияһы үҙ эшен башланы. Республикабыҙҙан, шулай уҡ илебеҙҙең башҡа төбәктәренән алдынғы ғилми йәмәғәтселекте йыйған был сараны Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты һәм Башҡорт дәүләт университеты ойошторҙо.
Был ғилми форум III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы алдынан үткәрелә һәм күп милләтле Рәсәйҙә башҡорттарҙың этник үҙенсәлеген һаҡлау юлдарын һәм принциптарын эҙләү стимулдарының береһе булып хеҙмәт итергә тейеш. Башҡортостан Республикаһы Президенты, алдағы ваҡиғаның мөһимлеген иҫәпкә алып, конференцияла ҡатнашыусыларға тәбрикләү сәләме ебәрҙе: «Был ғилми сара башҡорт халҡының күп быуатлыҡ тарихын һәм артабанғы үҫеш юлдарын, бөйөк Рәсәйҙе тергеҙеүҙә уның ҡатнашыуын тәрәндән өйрәнергә тейеш, — тиелә Президент тәбрикләүендә. —Беренсе һәм икенсе Бөтә донъя ҡоролтайҙарынан һуң үткән йылдар беҙҙең өсөн бик уңышлы булды. Улар республиканың сәйәси, социаль-иҡтисади һәм мәҙәни тормошонда мөһим үҙгәрештәр, бында йәшәүсе халыҡтар араһында бәйләнештәрҙе нығытыу менән билдәләнде. Беҙ йәмғиәтебеҙҙең артабанғы үҫеш перспективаларын берлектәге ижади хеҙмәттә, милли традицияларыбыҙҙы һәм ҡиммәттәребеҙҙе һаҡлауҙа һәм арттырыуҙа, Башҡортостан һәм бөтә Рәсәй халыҡтарын рухи-мәҙәни байытыуҙа күрәбеҙ».
БДУ ректоры, БР халыҡтары Ассамблеяһы рәйесе Әхәт Мостафин фекеренсә, конференция темаһы республикабыҙ өсөн дә, шулай уҡ бөтә ил өсөн дә үтә мөһим. Тап шуға күрә лә унда ҡатнашыу өсөн Силәбе, Һамар, Свердловск өлкәләренән, Пермь крайынан, Татарстан Республикаһынан һәм илебеҙҙең башҡа төбәктәренән Өфөгә байтаҡ ҡунаҡтар килде.
— Бөтә ҡатнашыусылар алдында торған бурыстарҙың береһе — илебеҙ өсөн федерализм принциптарын тергеҙеү ни тиклем мөһим булыуын күрһәтеү, — тип иҫәпләй Әхәт Мостафин. – Конференцияла Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең артабанғы үҫеш юлдары ҡараласаҡ. Беҙҙең университет был сараны ойоштороусыларҙың береһе булып сығыш яһауы менән ғорурлана. Киләсәктә бындай конференцияларҙы үҙебеҙҙең уҡыу йорто базаһында ла үткәрергә планлаштырабыҙ.
— Конференцияның мөһимлеге уның бер үк ваҡытта башҡорт халҡының үткәне, хәҙергеһе һәм киләсәге мәсьәләләрен солғап алыуына ҡайтып ҡала, — тип иҫәпләй Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары Румил Аҙнабаев. — Һәр халыҡтың үҙ тарихи үҫешендә күсеү һәм хәл иткес этаптары бар. Башҡорт халҡы тарихында ошондай этаптарҙың береһе булып үҙ ирке менән Рәсәй дәүләтенә ҡушылыуы торҙо.
Рәсәй составына инеү башҡорттар алдында яңы үҫеш юлдары асты. Улар тыныс йәшәү һәм хужалыҡ менән шөғөлләнеү мөмкинлеге алды, элекке сәйәси һәм территориаль тарҡаулыҡ бөтөрөлә. Рәсәйгә ҡушылыу этник тупланыуға, башҡорттарҙың берҙәм халыҡ булараҡ нығыныуына булышлыҡ итә.
Конференцияның эше көн буйына дауам итәсәк. Пленар ултырыштан тыш, өс секцияла докладтарҙы тикшереү ҡаралған: «Башҡортостан халыҡтары: Рәсәй составында күп быуатлыҡ үҫеш», «Башҡортостан Республикаһы башҡорт халҡын туплауҙа һәм үҫтереүҙә: хәҙерге торошо һәм перспективалар», «Башҡорт халҡының телен, рухи мәҙәниәтен һәм традицияларын үҫтереү проблемалары: тарих һәм хәҙерге заман».


text:
Фото:
Башҡортостан "НефАЗ"дары Һамар пассажирҙарын йөрөтәсәк
Фото:
Яҡын арала Һамарҙа 20 яңы автобус йөрөй башлаясаҡ, тип хәбәр итә Һамар ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең мәғлүмәт һәм аналитика бүлегенә һылтанма менән "ИА REGNUM-ВолгаИнформ". Автобустар паркын үҙебеҙҙә сығарылған "НефАЗ"дар һәм Италияның "Фиат"тары тулыландырасаҡ. Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, март аҙағында 20 "Фиат" (пассажирҙар аҙ йөрөгән маршруттарҙа урын алды), шулай уҡ Башҡортостанда йыйылған "НефАЗ" маркаһындағы 5 автобус ҡала урамдарына сығарылды. Нефтекаманан бөтәһе 48 машина ҡайтарыласаҡ. Шуларҙың 20-һе киләһе аҙна башынан башлап муниципаль маршруттарҙа пассажирҙар йөрөтәсәк. Һуңғы өс йыл эсендә Һамарҙа 134 яңы автобус һатып алынған. Шуларҙың ҙур өлөшөн Башҡортостанда етештерелгән автобустар алып тора.


text:
Октябрьский Рәсәйҙең йәш "классиктарын" ҡаршылай
29-30 майҙа Октябрьский ҡалаһының Спорт һарайында грек-рим көрәше буйынса Рәсәй йәштәре беренселеге үтә.
Ярыштар программаһына һигеҙ ауырлыҡ категорияһында алыштар индерелгән: 50, 55, 60, 66, 74, 84, 96 һәм 120 кг.
Спорт байрамында абруйлы ҡунаҡтарҙың – Башҡортостан Республикаһы Йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министры Александр Никериндың, олимпиада чемпионы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры Шамил Хисаметдиновтың (Мәскәү), Европа чемпионы, донъя чемпионатының көмөш призеры, атҡаҙанған спорт мастеры Геннадий Атмакиндың (Саранск), ике тапҡыр донъя Кубогы еңеүсеһе, СССР һәм Рәсәйҙең бер нисә тапҡыр чемпионы, атҡаҙанған спорт мастеры Михаил Елизарьевтың (Ульяновск) һәм Рәсәй Спорт көрәше федерацияһының көрәш бүлеге начальнигы, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры Николай Проказовтың (Мәскәү) килеүе көтөлә.


text:
Өфөлә ислам финанс инструменттары тураһында семинар үтте
Кисә Өфөлә «Аҡмулла» мәғрифәтселек клубы ултырышы сиктәрендә ислам финанс инструменттары тураһында семинар үтте. «Ағиҙел» башҡорт мәҙәни үҙәге (Ҡаҙағстан) рәйесе, Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты ағзаһы Азамат Рыҫкилдин ислам финанс системаһының тәбиғәте, уның инструменттарын роман-герман системаһы нигеҙендә төҙөлгән традицион иҡтисадҡа индереүҙең ҡыйынлыҡтары һәм ошо ислам системаһын Башҡортостанда үҫтереүҙең отошло яҡтары хаҡында һөйләне.
— Ислам финанстары – ростовщиклыҡҡа ҡарамаған иҡтисад инструменты ул, — тип билдәләне Азамат Рыҫкилдин. – Ислам системаһында аҡса һатыу тыйыла. Тауарҙар һатыуҙан ғына табыш алырға мөмкин, ә аҡсаны түгел – традицион банктар менән ислам инвестиция компаниялары араһындағы төп айырма ошонан ғибәрәт.
Азамат Рыҫкилдин әйтеүенсә, ислам финанстары хеҙмәттәшлек системаһына әүерелә, ә юғары процент менән аҡса алыу кабалаһына түгел. Бындай проекттар Ҡаҙағстанда индерелә башлаған да инде һәм әле үк яҡшы һөҙөмтәләр бирә. Ислам финанс инструменттары перспективалы һәм конкурент һәләтле, шуға уларҙы Башҡортостан Республикаһында ла индереү тураһында уйларға кәрәк.


text:
Мосолмандар Рамаҙан айын ҡаршыларға әҙерләнә
Башҡортостан мосолмандары изге Рамаҙан айын ҡаршыларға әҙерләнә, ул теүәл бер аҙнанан башланасаҡ. Изге ай башланыр алдынан Башҡортостандың бер нисә районында мәсеттәр асылды. Ғибәҙәт йорттарында ремонт эштәре тамамлана, биләмәләре таҙартыла.
19 июлдә ҡояш батыу менән бөтә донъя мосолмандары Рамаҙан айын ҡаршы аласаҡ. Башҡортостан мәсеттәрендә ошо айҙа ғына башҡарылыусы тәүге коллектив намаҙҙар башланасаҡ. Дин тотоусылар 20 июлдән, йоманан, ураҙа тота башлай.
Рамаҙан мосолмандар өсөн иң мөһим һәм абруйлы ай һанала. Ай дауамында ураҙа тотола: хаҡ мосолмандар көн яҡтыһында ашауҙан, эсеүҙән, интим мөнәсәбәттәрҙән баш тарта. Ҡояш байыу менән ифтар башҡарыла. Ауыҙ асыуға башҡа мосолмандар менән бергә ултырыу яҡшыраҡ. Күбеһенсә был ғәмәл мәсеттәрҙә башҡарыла. Таң алдынан мосолмандар тағы ашарға тейеш, сөнки уларға көн дауамында етерлек көс һәм энергия тупларға кәрәк.
Ураҙа тотоуҙың төп маҡсаты – Аллаһы Тәғәләгә ышанысты нығытыу, йәшәү рәүешеңә, өҫтөнлөклө һанаған нәмәләргә икенсе күҙлектән ҡарау, уларҙы ҡайтанан баһалау, рухи үҫеш. Дин тотоусылар өсөн Ураҙа – тыйылған ғәмәлдәрҙән йырағыраҡ тороу мөмкинлеге, рухи һәм физик яҡтан таҙарыныу, үҙең өсөн ысын тормош ҡиммәттәрен билдәләү ул.
Ураҙа – исламдың биш нигеҙ ташының береһе (Аллаһы Тәғәләнең берәү булыуына ышаныу, намаҙ, зәҡәт һәм Мәккәгә хаж ҡылыу менән бергә).
Сәхәр сәйе эсеү, ауыҙ асыу ваҡытын теүәл белһендәр өсөн, намаҙ, сәхәр һәм ифтар ваҡыты күрһәтелгән махсус календарҙар әҙерләнгән.
Изге айҙың тәүге ун көнө ураҙа тотоусыларға Аллаһы Тәғәләнең мәрхәмәтен, шәфҡәтен бирә, ә икенсе ун көнө гонаһтарҙан таҙарта, ә өсөнсөһө Тамуҡ утынан ҡотҡара, тип иҫәпләнә. Бынан тыш, был аралағы һәйбәт ғәмәлдәр өсөн изгелектәр үҙеңә өсләтә әйләнеп ҡайта. Был айҙа Ҡәҙер төнө була – яҡынса Рамаҙан айының 27-е төнө. Быйыл ул 15 авгусҡа ҡарай төнгә тап килә.
Мосолмандар ай дауамында мөмкин тиклем күберәк изге эштәр башҡарырға, хәйер таратырға, Ҡөрьән уҡырға, ҡунаҡтар саҡырырға, дин тотҡан ҡәрҙәштәренә йөрөргә, күмәкләп намаҙ уҡырға тырыша.
Изге ай дауамында һәр мосолман ярлылар һәм мохтаждарға фитр саҙаҡаһы түләргә бурыслы. Килеме йәшәү минимумынан кәм булғандарға ул 50 һум тәшкил итһә, байҙар 250 һумдан башлап ҡулынан килгәнсә ярҙам күрһәтергә тейеш. Сәләмәтлеге арҡаһында ураҙа тота алмағандарға һәр ураҙа көнө өсөн фиҙиә бирергә кәрәк. Был сумма оло кешене бер көн дауамында ашатырға етергә тейеш. Әммә Диниә назаратының, төп аҙыҡ-түлек продукттарына хаҡтарҙы иҫәпкә алып, был сумманы ҡайтанан ҡарауы ихтимал.
Рамаҙан айы һәм ураҙа тотоу Ураҙа байрамы менән тамамлана. Был көн Башҡортостанда ял көнө тип иғлан ителгән (быйыл ул 19 авгусҡа тура килә). Был көндө хаҡ мосолмандар мәсеттәргә йыйыла, байрам намаҙы уҡый, байрам ашы ашай. Беҙҙең төбәктә ураҙа тамамланыуға, ҡағиҙә булараҡ, былау әҙерләнә.


text:
Башҡортостан аграрийҙары кукуруз сәсеүҙе тамамланы
Башҡортостанда һуң ауыл хужалығы культураларын сәсеү тамамланды тиерлек. Бөгөнгө көнгә кукуруз тулыһынса сәселеп бөткән, бер аҙ ҡарабойҙайҙы сәсеп бөтөргә ҡалған, тип хәбәр иттеләр БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән.
Республиканың Ауыл хужалығын консультациялау үҙәге мәғлүмәттәре буйынса, был культура әлегә 74,6 мең гектарҙа сәселгән, планға ҡарата был 89 процент тәшкил итә.
Башҡортостандың 28 районында ҡарабойҙай сәсеү тамамланған. Шул уҡ ваҡытта 12 районда был культура өсөн планлаштырылғанға ҡарағанда күберәк майҙан бүленгән.
Шулай итеп, Мишкә районы хужалыҡтарында ҡарабойҙай планлаштырылғандан — 3,8 тапҡырға күберәк майҙанда, Благовар районында – өс тапҡырға, Хәйбулла районында – 2,7 тапҡырға, Стәрлетамаҡ районында 1,5 тапҡырға күберәк майҙанда сәселгән, тип хәбәр иттеләр БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән.


text:
Рөстәм Хәмитов Межгорье ҡалаһының социаль объекттарында булды
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов республика райондары буйлап эш сәфәре барышында Межгорье ҡалаһының социаль объекттарында булды.
«Йәшлек» балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә республика етәксеһе көрәш, аэробика, тренажер залдарын һәм хоккей ҡумтаһын ҡараны. Учреждениела йәмғеһе 11 секция эшләй. Мәктәп директоры Галина Четвертакова һүҙҙәренсә, хоккей менән, мәҫәлән, 65 бала шөғөлләнә, уҡыусылар төрлө ярыштарҙа даими ҡатнаша.
Шулай уҡ Рөстәм Хәмитов ҡаланың 2-се урта мәктәбендә булды. Учреждение 1988 йылда төҙөлгән. Унда 530 бала уҡый, 46 уҡытыусы эшләй. Мәктәптә ике заманса компьютер класы бар, дәрестәрҙә интерактив таҡта ҡулланыла. Уҡытыусылар һүҙҙәренсә, интернет тиҙлеге менән бәйле ҡайһы быр ҡыйынлыҡтар килеп тыуа. Әммә Межгорье хакимиәте башлығы Виктор Панченко хәбәр итеүенсә, оҙаҡламай төбәктә «Сотел» компанияһы эшләй башлаясаҡ. Ул ваҡытта был мәсьәлә хәл ителәсәк, тип көтөлә.
Мәктәптә өс спорт залы бар. Уларҙың береһендә сәләмәтлеге насар булған балалар шөғөлләнә. Рөстәм Хәмитов физика, химия, информатика, тыуған яҡ тарихы бүлмәләрен ҡарап сыҡты. Дөйөм алғанда, бинаны ремонтлауға, мәктәп директоры Ольга Орлова һүҙҙәренсә, 800 меңгә яҡын аҡса кәрәк.
Башҡортостан Президенты мәктәп янында урынлашҡан стадионда ла булды. Асыҡланыуынса, был территорияға ла ремонт талап ителә. Атап әйткәндә, бында түшәмде һәм йүгереү юлдарын яңыртырға кәрәк.


text:
Баш ҡала халҡын «Әҙәби бала саҡ»ҡа сәйәхәткә саҡыралар
ӨФӨ, 2015 йыл, 28 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
1 сентябрҙә Башҡортостандың Милли музейында «Әҙәби бала саҡ» акцияһына йомғаҡ яһау тантанаһы була. 5 марттан 25 авгусҡаса Милли музей ХХ быуатта нәшер ителгән балалар өсөн китаптар, китап уҡыусы балалар төшөрөлгән фотоһүрәттәр ҡабул итте. Белем көнөндә акцияға йомғаҡ яһала.
Музейҙа 1940-1980 йылдарҙағы балалар әҙәбиәтенең уҡыу залы асыла. Бында килгән һәр кем бала саҡта ата-әсәһенең, олатай-өләсәйҙәренең ниндәй китап яратҡанлығын белә, шиғырҙар һәм әкиәттәр, мажаралы һәм тарихи әҫәрҙәр уҡый ала. Тәҡдим ителгән йыйынтыҡтарҙың барыһын да музейға Өфө халҡы бүләк иткән.
Шулай уҡ ҡунаҡтар 1960-1980 йылдарҙа белем алған уҡыусыларҙың мәктәп кәрәк-яраҡтарын күрәсәк, ХХ быуат уртаһындағы әлифбалар һәм дәреслектәр менән танышасаҡ. «Уйҙа ғына ҡағыҙ китаптар, ҡараны дәфтәргә тамыҙмаҫ өсөн хәрефтәрҙе матур итеп яҙырға кәрәк булған осорға күсергә мөмкин буласаҡ», — тип билдәләнеләр акцияны ойоштороусылар.
Сара Совет урамы, 14 адресы буйынса көндөҙгә сәғәт 12-лә асыла. Телефон: 273-50-27.


text:
- Подробности
- Просмотров: 424
ГИДРОКРЕКИНГ, ауыр нефть фракцияларын юғары парциаль водород баҫымы тәьҫирендә каталитик эшкәртеү. 360—450°С т‑рала һәм 5—20 МПа баҫым аҫтында алюмокобальт һәм алюмоникельмолибден, алюмоникельвольфрам катализаторҙары ярҙамында үткәрелә. Г. ваҡытында юғары молекуляр углеводородтар тарҡала, артабан барлыҡҡа килгән продукттар гидрирлана; бер үк ваҡытта продукт көкөрт, азот, кислородлы, туйындырылмаған һәм металорганик берләшмәләрҙән таҙартыла. Нефтте беренсел ҡыуҙырыуҙан алынған вакуум газойлдәренә, каталитик крекингынан һәм кокслаштырыуҙан барлыҡҡа килгән ауыр газойлдәргә, майҙарҙы селектив таҙартыуҙан алынған экстракттарға, мазуттарға Г. үткәрелә. Башҡортостанда 20 б. 70‑се йй. уртаһында илдә тәүгеләрҙән булып Г. КПСС‑тың 22‑се съезы ис. Өфө НЭЗ‑ында (ҡара: “Уфанефтехим”) вакуум газойлдәрен эшкәртеү өсөн ҡулланыла башлай. 90‑сы йй. уртаһында Г. ҡоролмаһы (ҡеүәте йылына 1 млн т) үҙгәртеп ҡорола; процесс 360—420°С т‑рала һәм 10—12 МПа баҫым аҫтында алюмоникельмолибден катализаторының тотороҡло ағымында экологик таҙа дизель (дизель варианты) һәм реактив (кәрәсин варианты) яғыулыҡ алыу өсөн ике төрлө схема б‑са үткәрелә. Аҙ көкөртлө дизель яғыулығы һәм реактив яғыулыҡ, углеводород эреткестәр, трансформаторҙар өсөн, гидравлик һ.б. аҙ ҡуйылыҡтағы май компоненттарын етештереүҙә ҡулланыла.
А.Ф.Әхмәтов
Тәрж. Л.И.Шарапова


text:
Травертин
Траверти́н (итал. travertino, лат. lapis tiburtinus — тибур ташы) — эзбис туфы, поликристаллы ыуалыусан бөртөклө гомоген тау тоҡомо. Кальций карбонаты (күберәк арагонит, кальцит) минералдарынан тора. Ер аҫты һыуҙарынан кальций карбонаты ултырыу нәтижәһендә мәмерйәләрҙә сталактиттар һәм сталагмит барлыҡҡа килтерә.
Ер өҫтөнә сыҡҡас углекислый газ бүленеп сыға һәм һыуҙа эремәй торған кальций карбонаты барлыҡҡа килеү реакцияһы:
- Ca(HCO3)2 CaCO3+H2O+CO2.
Травертин биҙәү материалы буларыҡ ҡулланыла.
Травертин менән биҙәлгән объекттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Свойства и образование травертинов (рус.)
- Араратский травертин (рус.)


text:
Рөстәм Хәмитов: Һөт фестивале Башҡортостанда йыл һайын үткәреләсәк
— Был байрам, һис шикһеҙ, традицион сараға әйләнәсәк, — тине Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «Һөт иле — 2011» Бөтә Рәсәй һөт фестиваленең асылыуына арналған брифингыла. — Һөт фестивален беҙ Өфөлә йыл һайын, һәр көҙ һайын үткәрәсәкбеҙ.
Рөстәм Зәки улы бындай байрамдарҙы бөтә республика буйынса үткәреү мөмкинлеген дә инҡар итмәне.
— Бындай фестивалдәр үткәрерлек лайыҡлы ҡалаларыбыҙ, лайыҡлы район үҙәктәребеҙ бар, — тип билдәләне Башҡортостан Президенты. — Шуға күрә мин йылдың бер көнөндә бар республикала һөт байрамы билдәләнеүен теләр инем.
Рөстәм Хәмитов әйтеүенсә, ошо рәүешле Башҡортостан Рәсәй Федерацияһының иң һөтлө төбәге статусына эйә булыуын раҫлай.
— Артабан да был марканы йөрөтөр өсөн бар көсөбөҙҙө һаласаҡбыҙ. Һәм етештереү ҡеүәттәрен арттырасаҡбыҙ, — тип ышандырҙы Башҡортостан Президенты. – Бөгөн беҙ — лидерҙар, әммә конкуренттар етеп килә. Был Татарстан, Ростов өлкәһе һәм Краснодар крайы, Рәсәй Федерацияһының башҡа ҙур субъекттары. Шуға күрә беҙгә эшләргә, етештереү ҡеүәттәрен әүҙем арттырырға һәм бөгөн планлаштырған программаны үтәргә кәрәк.


text:
Фото:
Башҡортостан сауҙа ассоциацияһы «Хәтер» байрам акцияһын үткәрә
Фото:
Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 65 йыллығын байрам итеү сиктәрендә Башҡортостан сауҙа ассоциацияһы БР Эшҡыуарлыҡ һәм сауҙа буйынса дәүләт комитеты ярҙамында “Хәтер” акцияһын үткәрә.
Уҙған йылда «Хәтер» акцияһы Өфөлә генә үткәрелгәйне. Унда ҡулланыусылар баҙарынаң 428 предприятиеһы ҡатнашты, 25 меңдән ашыу кеше хеҙмәтләндерелде.
Быйыл ветерандарға һәм уларға тиңләштерелгән граждандар категорияһына социаль ярҙам күрһәтеү маҡсатында үткәреләсәк акцияла республиканың муниципаль район һәм ҡала округтарының халыҡты көнкүреш хеҙмәтләндереү һәм сауҙа предприятиелары ҡатнашырға иҫәп тота. БР Эшҡыуарлыҡ һәм сауҙа буйынса дәүләт комитетының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, әлеге ваҡытта 18 муниципаль берәмек акцияла ҡатнашырға теләк белдергән, сауҙа предприятиелары-ҡатнашыусылар иҫәбе һәм улар менән аҙыҡ-түлеккә һәм иң кәрәкле әйберҙәргә ташламалар күләме асыҡлана. Бер Өфөлә генә 465 сауҙа предприятиеһы ҡатнашырға планлаштыра.
Байрам көндәрендә селтәрле сауҙа предприятиелары тауарҙың бар ассортиментына ташлама эшләргә ниәтләй. «Пятерочка» һәм «Байрам» сауҙа селтәрҙәре республика территорияһындағы бөтә предприятиеларында ла ташламалар яһаясаҡ.
Был предприятиеларҙан тыш, ветерандарға һәм уларға тиңләштерелгән граждандарға башҡа төрлө милектәге предприятиелар ҙа (шәхси эшҡыуарҙар, сауҙа-сервис комплексы, бәләкәй магазиндар һәм башҡалар) социаль ярҙам күрһәтәсәк.
Мәҫәлән, Өфөнөң Октябрь районында шәхси эшҡыуар Иҙрисовтың «Хазина» һәм «Ихлас» магазиндарында һатыуға ҡуйылған бар ассортиментҡа, шулай уҡ «Вкусные продукты» магазинында кондитер изделиеларға 20 процентлы ташламалар билдәләнгән. «Новое поколение» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә 10-15-процентлы ташламаларҙан тыш һәр ветеранға бүләк тә тапшырыласаҡ. «Персей» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә, «Корсо» сауҙа-сервис комплексында, «Королев урамындағы» баҙарҙа — 5 процентлы, «Башҡортостан» сауҙа үҙәге асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә 10 — 20 процентлы ташлама ҡаралған. Ветерандар ғаиләһендә йәшәүсе йорт хайуандары өсөн «Ветна» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте 10-процентлы ташлама тәҡдим итә. Хужалыҡ кәрәк-ярағы менән сауҙа итеүсе магазиндар («Любимая дача», 11-се магазин, шәхси эшҡыуар Белогуровтың «Хозтовары» магазины) 5-10 процент ташлама бирә.
Орджоникидзе районында «Урал» сауҙа-сервис комплексында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы танытмаһын күрһәткәндә 10 апрелдән 9 майға тиклем иткә 20 процентлы ташлама бирелә. «Лопатино» сауҙа-сервис комплексында ветерандарҙы бар ассортиментҡа 10 процентлы ташлама менән ҡыуандырасаҡтар.
Өфөнөң Совет районында шәхси эшҡыуар Кумпан («Милли»эспрессо-бары) байрам көндәрендә бар ассортиментҡа 30 процентлы ташлама тәҡдим итә. «Добрый день — Косметик» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә һатып алған тауарға өҫтәп бүләк тапшырыласаҡ.
Дим районындағы «Лео» магазинында («Прима» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт) тауар һатып алғанда һәр ветеранға бер ҡап кәнфит тәҡдим ителә.
Шулай уҡ республиканың һәр муниципаль берәмегендә ветерандарға аҙыҡ-түлек йыйылмаһын бушлай тапшырыу ҡаралған.


text:
Башҡортостан аграрийҙары Рәсәй аграр хәрәкәте съезында ҡатнаша
БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары – ауыл хужалығы министры Эрнст Исаев етәкселегендәге республика делегацияһы Рәсәй аграр хәрәкәтенең V съезында ҡатнашыу өсөн Дондағы Ростовҡа юлға сыҡты.
Съезда закондар сығарыу һәм башҡарма власть, аграр бизнес, йәмәғәт ойошмалары, бөтә Рәсәй тармаҡ союздары, банктары вәкилдәре ҡатнашасаҡ, тип хәбәр иттеләр БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән. Рәсәй төбәктәренең аграр берләшмәләре делегаттары – меңдән ашыу кеше Рәсәй аграр хәрәкәте эшмәкәрлегенең йүнәлеш векторын, яңы маҡсаттарын һәм бурыстарын билдәләйәсәк.
V Съезд Рәсәйҙең аграр көстәрен бер дискуссия майҙансығында берләштергән ҙур форум буласаҡ. Съезда Рәсәй аграр хәрәкәте үҫеше өсөн дә, илдә берҙәм аграр фронт формалаштырыу өсөн дә әһәмиәтле ҡарарҙар ҡабул ителәсәк, тип планлаштырыла.


text:
Киң мәғлүмәт саралары араһында вертолет индустрияһы проблемаларын иң яҡшы яҡтыртыуға халыҡ-ара конкурс иғлан ителде
Рәсәйҙең киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре вертолет тематикаһы буйынса иң яҡшы мәҡәлә конкурсында ҡатнашыуға саҡырыла.
— Был проект донъяның төрлө илдәрендәге вертолет индустрияһы проблематикаһын, вертолеттар эшләү тармағындағы интеграцион процестарҙы һәм халыҡ-ара хеҙмәттәшлекте үҫтереүҙе яҡтыртыусы медиа вәкилдәре өсөн тәғәйенләнгән, — тип хәбәр иттеләр «Башинформ» агентлығына «Медиакратия» милли журналистар ассоциацияһында.
Быйылғы конкурс иҫәп буйынса икенсеһе буласаҡ – беренсе тапҡыр ул Вертолет индустрияһы ассоциацияһы башланғысы менән былтыр үткәрелгәйне. Ижади ярышта 2012 йылдың 1 ғинуарынан 1 майына тиклем донъя күргән материалдарын тәҡдим итеүсе теләһә ҡайһы киң мәғлүмәт сараһы журналистары ҡатнаша ала. Эштәр проблеманың көнүҙәклеген, объективлығын, техник яҡтан грамоталылығын һәм яҙыу стилен иҫәпкә алып баһаланасаҡ. Жюри составына матбуғат вәкилдәре лә, вертолет етештереү тармағы белгестәре лә инә.
Еңеүселәрҙе ҡиммәтле бүләктәр көтә.
Конкурс тураһында тулыраҡ мәғлүмәтте «Медиакратия» проектының www.mediacratia.ru сайтынан алырға мөмкин.


text:
19 майҙа баш ҡалала граждандар өсөн экологик өмәләр үтә
Шәмбе, 19 майҙа, Өфөнөң Ленин районы Нижегородка биҫтәһендә урынлашҡан күл буйын сүп-сарҙан таҙартыу буйынса өмә үтә.
Башҡортостан Республикаһы Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының матбуғат үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, күл буйын сүп-сарҙан таҙартыуҙа волонтерҙар, мәктәп уҡыусылары, шулай уҡ йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре ҡатнашасаҡ.
Шул уҡ көндө «Мусора.Больше.Нет» экология йәмәғәт хәрәкәте бер нисә өмә үткәрә. Граждандар өсөн экологик өмәләр Аврора урамындағы, Мәжит Ғафури исемендәге парк артындағы урмандарҙа, шулай уҡ Еңеү паркы биләмәһендә ойошторола.
Ҡаланы сүп-сарҙан таҙартыу һәм төҙөкләндереүгә һәр өфөлө үҙ өлөшөн индерә ала.
Экологик өмәләр 10 сәғәттә башлана.


text:
Башҡортостан ҡурайсылары йыйынға әҙерләнә
30 июндә Көйөргәҙе районының Ермолаев ауылы янында 1812 йылғы Ватан һуғышында еңеүҙең 200 йыллығына арналған ҡурайсылар йыйыны үткәрелә, тип хәбәр иттеләр Республика халыҡ ижады үҙәгендә.
Сара сиктәрендә тарихсылар, тарихи һәм документаль факттарға таянып, һуғыш ваҡиғалары тураһында һөйләйәсәк, йырсылар һәм ҡурайсылар Ватан һуғышына арналған әҫәрҙәр башҡарасаҡ. Шулай уҡ ҡатнашыусыларҙан киләсәк быуын өсөн почетлы «Тарих китабы»на автографтар йыйыласаҡ.
Шуныһы иғтибарға лайыҡ: Ырымбурҙа һәм Көйөргәҙе районы биләмәһендә йөҙ йыл элек ошондай уҡ ике йыйылыш үткәрелгән, ул ваҡытта ла ҡурайсылар ата-бабаларҙың данлы тарихын бәйән иткән йыр-моңдарҙы башҡарған.
Ҡурайсылар йыйынында ҡатнашыу өсөн 20 июнгә тиклем Республика халыҡ ижады үҙәгенең электрон адресына коллектив заявкалар бирергә кәрәк. Тулыраҡ мәғлүмәтте 8(347)289-65-50 телефоны аша һәм Халыҡ ижады үҙәге сайтынан алырға мөмкин.
Билдәле булыуынса, Наполеон армияһы менән көрәшкә 28 башҡорт атлылар полкы ойошторолған. Тарихсылар билдәләүенсә, казактар һәм милли ғәскәрҙәр араһында башҡорттар полктар иҫәбе буйынса Дон казак ғәскәрҙәренән һуң икенсе урында торған. 1812 йылғы Ватан һуғышына арналған музыкаль фольклор өлгөләре башҡорт халҡының рухи донъяһында айырым урын биләй. Донъя халыҡтары фольклорында «Кутузов» йырының, «Наполеон Бонапарт» маршының аналогтары юҡ.


text:
БДПУ студенты Болгарияла үткән XXII Йәйге Сурдлимпия уйындарында өс алтын миҙал яуланы
М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының физик культура факультеты студенты Илья Тришкин Болгарияла үткән XXII Йәйге Сурдлимпия уйындарында йөҙөү буйынса өс алтын миҙал яуланы. Спортсы шулай уҡ 200 метрлыҡ дистанцияла комплекслы йөҙөү буйынса бронза миҙалға ла эйә булды, тип хәбәр иттеләр юғары уҡыу йортоноң матбуғат үҙәгенән. Икенсе курс студенты Игорь Аширов етәкселеге аҫтында шөғөлләнә.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, XXII Йәйге Сурдлимпия уйындары Софияла үтә. Ярыштар 5 августа тамамлана.


text:
- Подробности
- Просмотров: 376
ҠАМСЫҒОРТТАР, трихоцефалдар (Trichocephalus), Trichocephalida отрядының нематодалар заты. Бөтә Ер шары буйлап таралған. 62 төрө билдәле, Башҡортостанда — 4 төрө. Оҙонлоғо 3—8 см. Кәүҙәһе 2 өлөштән тора: ауыҙ ҡыуышлығы м‑н ҡыҙыл үңәс урынлашҡан алғы өлөш (оҙон һәм сәс рәүешле) һәм эсәктәр, енси ағзалар урынлашҡан артҡы өлөш. Йомортҡалары мискә формаһында, тупраҡҡа хужаһының экскременттары м‑н эләгә. Балағорттары йомортҡала 21—28 көн үҫә. Кеше — йыуылмаған йәшелсә‑емеш ашағанда, мал аҙыҡ һәм һыу аша зарарлана. Кеше эсәгендә балағорт бер айҙан енси яҡтан өлгөрә, малда — 45 көндән. Ҡ., кеше һәм имеҙеүселәр эсәгенең лайлалы тиресәһенә үтеп инеп, ҡан м‑н туҡлана. Трихоцефалёз ауырыуын тыуҙыра.
М.Ғ.Баянов
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Изге эштәре менән абруй яуланы
Сәйфулла ағай дәртле, ихлас кеше. Хаҡлы ялда булыуға ҡарамаҫтан, әле лә эшләй. Йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша, ауылдаштарының яҙмышы ѳсѳн янып- кѳйѳп йәшәй. Ауылда үткән һәр сара, ѳмә, тѳҙѳкләндереү эштәре унһыҙ үтмәй. Шуға ла бар яҡтан да килгән Сәйфулла Таһировҡа ауылдаштары ышаныс белдереп, староста итеп һайлап ҡуя.
- Ауылдың ирҙәренең ире ин- де ул беҙҙең Сәйфулла ағай. Бѳтә эштәрҙә лә әүҙем ҡатнаша, халыҡты ойоштора белә. Староста эшен дәртләнеп, ихлас күңелдән башҡара. Беҙҙең уң ҡулыбыҙ. Үҙе әҙәпле, тәртипле булғас, ауылдаштар ҙа хѳрмәт итә, һүҙенә, кәңәштәренә ҡолаҡ һала. Аҡһаҡалыбыҙ ихтирамлы ғаилә башлығы. Сәйфулла ағай кеүек ир-егеттәр ауылдың таянысы булып тора, - ти Әзекәй ауыл хакимиәтенең эштәр идарасыһы Зѳбәйлә Тәлғәт ҡыҙы Мөхтәсарова. Тормош иптәшенән дә уңа Сәйфулла Таһир улы. Мәүлидә апай оҫта ҡуллы хужабикә, ҡулынан килмәгән эше юҡ. Уларҙың йорто һәр саҡ бѳхтә, ҡараулы.
- Сәйфулла ағай яҡындары ѳсѳн ѳҙѳлѳп тора, ғаиләһе ѳсѳн йән атҡан кеше. Тормош иптәше - Мәүлидә еңгәбеҙ менән иңгә- иң терәп, татыу ғүмер итәләр, 5 бала тәрбиәләп үҫтерҙеләр. Тормош булғас, тѳрлѳ мәлдәр була, тип йырҙа йырлағанса, улар ҙа бала ҡайғыһын кисерҙе: бер улдары уҡып йѳрѳгән саҡта үлеп ҡалды. Ауыр ҡайғыларын йѳрәктәренә баҫып, еңгәй менән ағай ҡалған балаларын ҡурсалап, ярҙам итеп йәшәй. Сәйфулла ағай һәр балаһына йорт һалырға ла ярҙамлашты. Шат, кѳләс йѳҙлѳ ағайыбыҙ менән ғорурланабыҙ, - ти Таңһылыу Мәһәҙей ҡыҙы Ба- сариева.
Сәйфулла Таһировтың старосталыҡ эшен етәкселәр ҙә һәр саҡ маҡтап телгә ала. Ошо аҙнала Әзекәй ауыл Советының сираттағы сессияһында муниципаль район Советы рәйесе Е.Я. Карепанов Сәйфулла Ильяс улына Маҡтау ҡағыҙын тапшырҙы. Сәйфулла Ильяс улы тәбиғәт биргән аҡылы, егәрлелеге, уңғанлығы, ябайлығы менән ауылдаштары араһында абруй яулаған. Ошондай ил терәге булған ир-егеттәребеҙ күберәк булһа, тормош һикәлтәләрен үтеү күпкә еңелләшер ине.
Рәмилә МУСИНА.


text:
Өфөлә серәкәйҙәр юҡ ителгән биләмәләр һәм дезинфекция сараларының тамамланыу ваҡыты билдәле булды Фото: Википедия
Өфөлә серәкәйҙәр юҡ ителгән биләмәләр һәм дезинфекция сараларының тамамланыу ваҡыты билдәле булды
Өфөлә серәкәйҙәр юҡ ителгән биләмәләр һәм дезинфекция сараларының тамамланыу ваҡыты билдәле булды Фото: Википедия
ӨФӨ, 2016 йыл, 26 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Өфөлә серәкәйҙәр юҡ ителгән биләмәләр һәм дезинфекция сараларының тамамланыу ваҡыты билдәле булды. «Башинформ» агентлығы Республика дезинфекция үҙәгендә ҡаланың ниндәй парктары һәм скверҙары ҡан эскес бөжәктәрҙән юҡ ителеүен, тағы ла ҡайҙа эштәр башҡарыласағын асыҡланы.
«Өс көн эсендә Салауат Юлаев һәйкәле янындағы урын, Дим районында мәҙәниәт һәм ял паркы, «Тулҡын» паркы һәм С.Юлаев исемендәге баҡса эшкәртелде. Йома, 27 майҙа, медицина дезинфекторҙары «Ҡашҡаҙан» паркында эштәр башҡарасаҡ», — тип хәбәр иттеләр үҙәктә.
7 июнгә тиклем баш ҡалала 320 гектар биләмәлә серәкәйҙәр юҡ ителәсәк. Һыу ятҡылыҡтарын дезинфекциялау тамамланған.
Медицина хеҙмәткәрҙәре ҡан эскес бөжәктәрҙе «ҡайнар томан» технологияһы ярҙамында юҡ итә. Был ысул кешеләр һәм хайуандар өсөн хәүефһеҙ.


text:
Башҡортостанда торлаҡ һатып алыу өсөн кредиттың уртаса күләме — 1,6 миллион һум Фото: Олег Яровиков
Башҡортостанда торлаҡ һатып алыу өсөн кредиттың уртаса күләме — 1,6 миллион һум
Башҡортостанда торлаҡ һатып алыу өсөн кредиттың уртаса күләме — 1,6 миллион һум Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2016 йыл, 15 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Олеся Серёгина/.
Кредит тарихының милли бюроһы мәғлүмәттәренә ярашлы, тәүге ярты йыллыҡ йомғаҡтары буйынса Башҡортостанда ғаилә өсөн ипотека кредитының дөйөм күләме 1,6 миллион һум тәшкил иткән. Кредиттың уртаса срогы — 14,4 йыл, ғаиләнең уртаса килеме иһә 59,9 мең һум тәшкил итә.
Сағыштырыу өсөн: былтыр тәүге ярты йыллыҡта республикала ипотеканың уртаса күләме — 1,4 миллион һум, кредиттың срогы — 14,4 йыл, ғаиләнең айлыҡ килеме 57,4 мең һум булған.
Беренсе ярты йыллыҡта банктар төбәк халҡына 19,2 миллиард һумлыҡ 13 729 торлаҡ кредиты биргән, был уҙған йылдағы күрһәткестәрҙән 63,3 һәм 70,5 процентҡа күберәк.


text:
Бала тыуғас – яңы һулыш28-11-2015, 01:06 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
“Улар – иң ҙур ҡаҙанышым!”
Илүзәһен йөрәк аҫтында йөрөткән саҡта Гүзәл Ҡунафина үҙе йәшәгән Красноусол ауылында балалар өсөн тауарҙарҙың наҡыҫлығына иғтибар итә. Бәпес тыуғас, карауат һәм коляска артынан Стәрлетамаҡҡа йә Өфөгә барырғамы ни? “Юҡ, Ғафури районы үҙәгендә балаларға махсус магазин булырға тейеш”, тигән ҡарарға килә буласаҡ әсә. Был ниәт ире Дамирға ла оҡшай. Бурысҡа аҡса, ҡуртымға бина алып, йәштәр теләктәрен тормошҡа ашыра.
Ике йылда эштәре алға киткән: Өфө һәм Стәрлетамаҡ ҡалаларындағы күмәртәләп һатыу базалары менән бәйләнеш яйға һалынған, район халҡының ихтирамын яулауға өлгәшелгән. Иң мөһиме – Ҡунафиндар быйыл ҡыҙҙарына ҡусты алып ҡайтҡан һәм барлыҡ уңайлыҡтары булған яландай йорт һалып ингән!
Уңған әсә, ике балаһын тәрбиәләүҙән тыш, ял көндәре магазинда һатыу итергә көс таба. Шул арала Интернеттан ябай шарҙан үҙенсәлекле уйынсыҡтар эшләргә өйрәнеп, заказдар ҡабул итә башлаған.
Бизнес күп ваҡытты алһа ла, ғаиләгә зыян килтерергә тейеш түгел, тигән фекерҙә Ҡунафиндар. Шуға ла улар бөтәһен дә бергә башҡарырға тырыша – тауар артынан дүртәүләп йөрөйҙәр, магазинға эшкә сыҡҡанда йыш ҡына балаларын да алып килеп уйнаталар.
– Һатып алыусыларҙан ҡолаҡ ҡаҡһам-ҡағам, әммә мотлаҡ дүрт-биш тапҡыр ҡайтып, улымды имеҙеп киләм. Ике йәшлек Илүзәбеҙ бәпесте ҡарашырға, әүрәтергә эшкинде. Биш айлыҡ Асҡарыбыҙ ун килограмлыҡ баһадирға әүерелде. Улар – минең иң ҙур ҡаҙанышым, – ти Гүзәл.
Бойоғорға ваҡыты юҡ
Һәр әсә балаларына тәмле торттар бешереп ашатырға ярата. Күгәрсен районының Мораҡ ауылында йәшәгән Зәлиә Хәсәнова ошо ғәҙәти эште бизнесҡа әүерелдергән. Күңел һалып әҙерләгән тәмлекәстәренән ауыҙ итеп ҡарамаусылар районда һирәктер, моғайын.
Ғаилә байрамдарына бешергән торттарын дуҫтары һәм туғандары оҡшатып, үҙенә лә эшләп биреүен һорай. Тора-бара заказдар яуа башлай. Һуңғы ике йылда Зәлиә был шөғөлдө шул тиклем үҙ итеп өлгөргән, хатта декретҡа тиклем бухгалтер булып эшләгәнен ҡайһы берҙә онотоп та ебәрә икән.
– Бала саҡтан уҡ һүрәт төшөрә белмәнем, миңә был һәләт бирелмәгәндер тип уйланым. Шуныһы ғәжәп: икенсегә әсәй булғас, рәсемдәр үҙенән-үҙе матур килеп сыға, торттарҙы ла еңел биҙәйем, – ти Зәлиә.
Заказды өлгөртөр өсөн уңғанбикә бисквиттарҙы төндә, балалары йоҡлағанда, бешерә. Иртән уларға кәрәкле форма биреп, ҡалалағы фабриканан яҙҙыртып алынған мастика тигән ҡуйы крем менән матурлай.
– Декреттағы ҡатын-ҡыҙға йыш ҡына аралашыу етмәй, ул кеше араһына сығырға ҡыйынһына башлай. Минең бойоғорға ваҡытым юҡ, сөнки көн дә тиерлек яңы таныштар табам, торттар өсөн биҙәктәр уйлап сығарам, кемдеңдер байрамын йәмләй алыуыма ҡыуанам. Тағы ла иремдең эш хаҡын көтөп ултырмайым, үҙемә етерлеге килеп тора, – ти оҫта ҡуллы ҡатын.
Әсәнән күргән – тун бескән, тигәндәй, туғыҙ йәшлек ҡыҙҙары Сабина мәктәптә яҡшы уҡый, яңыраҡ концертта бейеп тә ҡыуандырған. Кинйәләре Самира ла аралашыусан, сос бала булып үҫеп килә.
Ҡыҙҙар мехенди биҙәген ярата
– Улыбыҙ Сармат тыуғас, етдиерәк, ҡыйыуыраҡ булып киткәйнем, ҡыҙыбыҙ Әсилә күңелемде наҙға тултырҙы, – ти Ләйсән Ғарипова. – Ул ҡупшы кейенергә, прическалар эшләтергә ярата, ҙурайғас, иң матуры булам, тип хыяллана. Мехендиға тотоноуыма ла ике йәшлек ҡыҙым сәбәпсе.
Һинд, шәреҡ актерҙарының ҡул суҡтарындағы һүрәттәр барыһына ла яҡшы таныштыр. Мехенди тип аталған был семәр хәҙер Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙары араһында модаға инде. Кескәй Әсилә ҡулына ошондай биҙәк яһауҙарын һорай башлағас, әсәһе үҙе эшләп ҡарарға була.
– Тәбиғи ҡына буяуы менән биҙәнеү Исламда рөхсәт ителә, сөнки ул микробтарҙы үлтерә, һаулыҡҡа зыян килтермәй. Көн буйы мехенди яһап ултырған саҡтарымда ла арымайым, киреһенсә, күңел ял итә, – ти йәш әсә.
З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһын тамамлаған рәссам ул Ләйсән, шуға ла баш ҡалабыҙҙа шөғөлөн уның кеүек камил башҡарыусылар һирәк. Оҫта ҡуллы ҡатынды бөгөн төрлө күмәк сараларға йыш саҡыралар. Мәҫәлән, уҙған аҙнала мәрхәмәтлек акцияһында ҡатнашып, эшләгән аҡсаһын берәҙәк хайуандарға ярҙам өсөн тапшырған. Был аҙнала Әсәләр көнө уңайынан буласаҡ әсәйҙәрҙе бушлай биҙәндереп һөйөндөргән.
– Декрет ялым аҙағына яҡынлашып килә. Эшкә сыҡһам да, мехенди сәнғәтен ташламаясаҡмын – күңелгә лә ята, табыш та килтерә, – ти нәзәкәтле ҡатын.


text:
– Һай, бар ине шул шәп саҡтар! Эшенән дә ҡурҡып торманыҡ, донъяһын да көттөк, балалар ҙа үҫтерҙек, – тип ҡабатлап ҡуя.
– Аллаға шөкөр, бабай, Аллаға шөкөр, – ҡарсығы Зәйтүнә әбей уны йөпләй.
41 йәшемдә, таптым шул, – тип берсә аптыратты, берсә көлдөрҙө мине Ғәйшә апай, үҙе лә рәхәтләнеп кеткелдәп.
– Инәй, һеҙ 41 йәште “ҡартайғас” тип әйттегеҙ, ә хәҙергеһен – 100 йәшегеҙҙе — нисек атарға һуң, улай булғас? – тип йылмайҙым, инәйҙең күңелсәк һәм телдәр генә икәнен аңлап алғайным инде. Туймазы районының Ҡарамалы-Ғөбәй ауылында йәшәүсе Ғәйшә Сәйфетдин ҡыҙы Мөхәмәтйәнова менән осрашыуға уның ейәнсәре алып килде мине. Быға тиклем йөҙйәшәр кешене бер генә тапҡыр күргәнем булды, уныһы ла бик күптән инде.
Ошо ҡыҫҡа ғына мәғлүмәте, шулай уҡ редакцияға ебәргән “Ҡатнаш ғаилә: балалар нисек тәрбиәләнергә тейеш?” тигән мәҡәләһе менән Земфира Ғизетдин ҡыҙы күңелдәге ышанысты тулыһынса нығытып ҡуйҙы: ысынлап та, туған телде һаҡлау һәм үҫтереү – тәү сиратта ғаиләнең бурысы.
Ул Һабыр ауылында мәктәпкә барам тигәндә һуғыш башлана. Атаһы яуға алына һәм күп тә үтмәй хәбәрһеҙ юғала. Әсәһе бик йәшләй биш бала менән тороп ҡала. Ғаиләлә берҙән-бер малай уның уң ҡулына, ныҡлы терәгенә әйләнә.


text:
Фото:
Рязангә гуманитар ярҙам менән ике машина ебәрелде
Фото:
Гуманитар ярҙам тейәлгән егерме тонналыҡ ике йөк машинаһы Өфөнән Рязангә оҙатылған. Был турала бөгөн Өфө хакимиәтендәге оператив кәңәшмәлә уның башлығы Павел Качкаев хәбәр итте.
Өфөлөләр янғындан зыян күргән райондар халҡы өсөн бер нисә көн эсендә 45 мең самаһы көнкүреш кәрәк-яраҡтары йыйған.
— Ҡала халҡы үҙҙәре инициатива күрһәтте, — ти Павел Качкаев. – Берәү ҙә был акцияға маҡсатлы рәүештә иғтибар йәлеп итмәне.
Өфө халҡы әле лә янғындан зыян күреүселәргә ярҙамға кәрәк-яраҡ йыйыу пункттарына кейем-һалым, аяҡ кейеме, көнкүреш приборҙары алып килеүен дауам итә. Янғындан ҡаза күреүселәр уйынсыҡтарҙан алып кер йыуыу машиналарына тиклем бар нәмәгә мохтаж. Был кешеләр өйһөҙ генә түгел, иң кәрәкле әйберҙәрһеҙ ҙә тороп ҡалған бит.
Гуманитар ярҙамдың киләһе партияһы, Павел Качкаев әйтеүенсә, Өфөнән Түбәнге Новгород өлкәһенә оҙатыласаҡ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 393
ҠАРАНАЙ МОРАТОВ, Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы. Е.И.Пугачёвтың баш полковнигы. Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорто. Шул уҡ улустың сотнигы. Башҡорт ихтилалында (1755—56) ҡатнаша. Нуғай даруғаһы Меркет-Мең улусы Ҡаранай а. (Стәрлебаш р‑ны) йәшәгән. Ихтилалға 1773 й. нояб. ҡушыла. Ҡанбулат Юлдашев һәм Һамар Ҡасҡынов м‑н берлектә башҡ. отрядына (4 мең кеше) етәкселек итә, Стәрлетамаҡ пристанен, Табын ҡәлғәһен алыуҙа, Өфөнө ҡамауҙа ҡатнаша. Дек. башында Минзәлә баш күтәреүселәр үҙәген ойоштора һәм Кама буйы м‑н Башҡортостандың төньяҡ- көнбайыш халыҡтары хәрәкәтен етәкләй. 22 дек. Йәрмөхәмәт Ҡәҙермәтов м‑н берлектә Ҡазан губернаһының Сарапул а. ала. 1774 й. ғин. Ҡ.М. отрядтары Ҡазан губ. Алабуға а. һәм Минзәләне ҡамай. Яҙын Нуғай даруғаһы халҡын баш күтәреүселәр ғәскәренә мобилизациялай. Май— июлдә Ҡәнзәфәр Усаев һәм Ҡасҡын Һамаров м‑н берлектә П.М.Голицын, П.А.Шепелев, И.К.Маршилов, В.Меллин етәкселек иткән хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштар алып бара. Июлдә Ҡазан тирәһендә һуғыша, июль аҙағында Ҡәнзәфәр Усаев һәм Салауат Юлаев м‑н берлектә Нуғай даруғаһында отрядтар йыя. Сент.—окт. Ф.Ю.Фрейман етәкс. хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Окт. аҙағында Йылайыр ҡәлғәһе янында И.Л.Тимашевҡа (ҡара: Тимашевтар) ғәйебен танып килә. Ҡазан йәшерен комиссияһында тикшереү аҫтында була. Нояб. аҙағында Мәскәүгә ебәрелә, унда 1775 й. 10 ғин. Пугачёв һәм уның көрәштәштәрен язалау шаһиты була. Язанан азат ителә. Өфө провинция канцелярияһының йәшерен күҙәтеүе аҫтында тора. 1788 й. Бөрйән улусы старшинаһы булып хеҙмәт итә. Стәрлетамаҡ ҡ., Стәрлебаш р‑ны Стәрлебаш а. урамға Ҡ.М. исеме бирелгән; Стәрлебашта уға бюст ҡуйылған.
Әҙәб.: Таймасов С.У. Восстание 1773—1774 гг. в Башкортостане. Уфа, 2000; Кулбахтин Н.М. Башкирские вожди Крестьянской войны 1773—1775 годов. Ч.1. Уфа, 2005.
С.У.Таймаҫов
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Бүтәнсә был хаҡта яҙмаҫмын тип уйлағайным, сөнки файҙаһыҙ һәм һөҙөмтәһеҙ икәнен беләм. Әммә яңыраҡ “Башҡортостан” гәзитендә журналист Алһыу Әһлиуллинаның ҡомарлы уйындар хаҡында “Еңел аҡса бәхет килтермәй” тигән мәҡәләһен уҡығас, үткән йыл аҙағында үҙем менән булған бер мажараны яҙмай ҡала алманым.
“Баймаҡ моңдары-2000” район конкурсында ҡатнашып, еңеү яулауы үҫмерҙе сәнғәт юлына алып сыға. Өфө сәнғәт училищеһының Сибай филиалында Джон Мусин кеүек тауышты дөрөҫ ҡуйған уҡытыусыла белем алыу Айнурға “Ирәндек моңдары”, “Гәлсәр һандуғас” конкурстарында уңышлы сығыш яһарға ярҙам итә.
Күптән түгел Ҡыйғы районынан тиҫтәгә яҡын кеше Сыуаш Республикаһындағы мосолман тормошо менән яҡындан танышып ҡайтты. Делегация вәкилдәре араһында Владик Саяф улы ла булды. Дини ҡәрҙәшебеҙҙең сәфәр тәьҫораттары яҡташтарыбыҙға ҡыҙыҡлы ла, фәһемле лә булыр тигән ышаныстабыҙ. Һүҙ – Владик ЗАҺИРОВҡа.
Күптән бергә эшләгәс, ҡыҙҙар бер-береһе хаҡында яҡшы белә. Зөләйханың әсәһе лә, атаһы ла уҡытыусы булған. Хәҙер өлкәндәр инде. Ауылда үҙҙәре генә тора. Шулай ҙа ҡош-ҡорт тотоп, бер-береһенә терәк булып йәшәйҙәр ине.
– Уй-й-й, бигерәк ҡыйын булған икән, – тиеште ҡыҙҙар.
– Директорҙан һора ла ҡайтып кит, – тине Нәйлә.


text:
Ҡала
Ҡала — ҡағиҙә булараҡ, ауыл хужалығынан тыш башҡа эштәр менән шөғөлләнеүселәр йәшәгән урын.
Ҡала — халыҡ йәшәгән эре тораҡ пункт, унда йәшәгән кешеләр ауыл хужалығы менән шөғөлләнмәй. Үҫешкән хужалыҡ комплексы, иҡтисады бар, архитектура һәм инженер ҡоролмалар тупланмаһы булып һанала.
Ҡала термины ултыраҡ тирәләй һаҡланыу ҡоймаһы ер ҡулсаһы йәки ҡала стенаһы булыуҙан килеп сыҡҡан. Боронғо рус дәүләтендә ҡала тип ошондай ҡойма менән уратып алынған һәм халыҡ йәшәгән һәр эре пункт аталған. Ҡалалар сәнғәт һәм һөнәрселек, техник ҡаҙаныштар үҫеше үҙәге булып хеҙмәт иткән.
Үҫә килә, ҡалалар ҡала агломерациялары булдыра. Континенттар һәм илдәр өсөн айырыуса мөһим ролде баш ҡалалар һәм миллиондан ашыу халҡы булған агломерациялар, шул иҫәптән мегалополистар һәм глобаль ҡалалар уйнай.
Дөрөҫ ҡала төҙөлөшөн өйрәнеү менән махсус дисциплина — ҡала төҙөлөшө шөғөлләнә. Ул ҡала төҙөлөшө ҡағиҙәләрен, закондарын өйрәнә. Ҡала төҙөлөшө архитектура өлкәһендә барлыҡҡа килә. Тора-бара ҡалалар ҙурая төшә һәм уларҙы планлаштырыу өсөн гигиена, иҡтисад, экология, транспорт һ.б. тураһында өҫтәлмә белем кәрәк була.[1].
Йөкмәткеһе
- 1 Билдәләмә
- 2 Тарих
- 3 Хәҙерге ҡалалар
- 4 Ҡала төҙөлөшө
- 5 Ҡала үҫеше факторы
- 6 Ҡалалар экологияһы
- 7 Ҡала атмаларының килеп сығышы
- 8 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 9 Иҫкәрмәләр
- 10 Әҙәбиәт
- 11 Һылтанмалар
Билдәләмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тарихи фән контексында ҡала ун билдәгә эйә. Бының буйынса ул тәүге ваҡыттарҙағы ауылдарҙан, атап әйткәндә, һөнәрселәр оҫтаханаһы, сауҙа билдәләре (килтерелгән әйберҙәр, аҡса) һәм административ идаралыҡ — раҫлаусы мисәт һәм пломба), хәрби йыһазландырыу предметтары (ҡорал, хәрби ҡорамалдар), төрлө нығытмалар, таш төҙөлөш сәнғәте объекттары зодчество, яҙмалар, ҡиммәтле көндәлек тормош предметтары, биҙәүестәр, ҡала төҙөлөш усадьбалары, уратып алған ҡоймалар буйынса айырыла.
Хәҙерге тораҡ пункттарҙы ҡала категорияһына индереү законлы рәүештә башҡарыла; был осраҡта ҡала халҡы иҫәбе айырыла: 250 кешенән — Данияла, 50 мең кеше — Японияла.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөтә ҡалаларҙың һәм ауылдарҙың тарихы уларҙың барлыҡҡа килеүенән, ошо территорияла тәүге кешеләрҙең барлыҡҡа килеүенән һәм уларҙың туҡтауһыҙ ошонда йәшәүенән башлана. Традиция буйынса тораҡ пункттарҙың тарихын уларҙың тәү башлап телгә алыныуынан һанайҙар (дөрөҫ мәғлүмәт тапшырыусы башҡа ысул әлегә тиклем юҡ). Ҡала булғандан алып бер нисә тапҡыр уның статусы һәм исеме лә үҙгәрергә мөмкин. Бөгөн археологтар тарафынан табылған меңләгән реаль, боронғо һәм урта быуат ҡалалары билдәле. Ҡайһы берҙәренең территорияһына яңы ҡалалар төҙөлгән, икенсе берҙәрендә тормош өҙлөкһәҙ дауам итә. Тарих белгәнде, тикшергәнде хикәйәләү. Шуға күрә, ҡала тарихын уларҙың тәүге тапҡыр яҙма рәүештә иҫкә алыу ваҡытынан алып һанайҙар.
Боронғо донъя ҡалалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әлеге ваҡытта планетаның иң боронғо ҡалаһы булып беҙҙең эраға тиклем 8 мең йыллыҡтағы Чатал-Хююк ҡалаһы һанала. Башҡа ҡалалар беҙҙең эраға тиклем 5 мең йыллыҡтағылары ла мәҙәниәте буйынса ла, дәүмәле буйынса ла тура килмәй. Яҡынса беҙҙең эраға тиклем 5 меңенсе йылдан Дунайҙан буласаҡ Греция һәм Днепр яғына эре территориаль үҙәктәр тарала.
Триполь мәҙәниәте буйынса прото-ҡалалар (нығытылған ҡалалар), 5-12 мең халыҡ йәшәгән (Доброводтар, Майданецк, Петрендар һ.б. 250—400 гектар майҙанға эйә; Румыния, Молдавия, Украина).
Рәсәй территорияһында был осорҙоң иң эре ҡалаһы булып әҙ тикшерелгән Вожмариха тора. Арҡайым һәм Урал буйы территориаль үҙәктәре беҙҙең эраға тиклем 3-2 мең йыллыҡтан үҫешә. Археологик мәғлүмәттәр буйынса, Дербент (Дағстан) 5000 йыллығын билдәләне. Беҙҙең эраға тиклем 4-3 мең йыллыҡтар менән донъяға билдәле булған боронғо территориаль үҙәктәр даталана: Боронғо Месопотамияла — Ур, Урук, Ницер; Боронғо Египетта— Мемфис, Фивы; Һиндостанда — Мохенджо-Даро, Хараппа; Грецияла — Спарта, Афина.
Европа ҡалаларының дөйөм билдәле тарихын беҙҙең эраға тиклем 8-7 быуаттан Ереван (Әрмәнстан), Гадес (Испания), Массилия (Франция), Рим (Италия), Ольвия, Пантикапей (Керчь, Ҡырым) һ.б. башлай. Беҙҙең эраға тиклем VI быуатта — беҙҙең эраға тиклем V быуатта уҡ хәҙерге Рәсәй территорияһында Фанагория, Гермонасса, Танаис һәм башҡа антик ҡалалар барлыҡҡа килә. Тәүге ҡалалар промыслалар һәм ауыл хужалығы менән тығыҙ бәйләнгән була, сөнки йыш ҡына улар ултыраҡ игенселәр һәм малсылар тарафынан булдырыла. Күп илдәрҙә бәләкәй ҡалалар был бәйләнеште әлегә тиклем һаҡлай, ауыл хужалығы хеҙмәтенә эре ҡалалар халҡы ла тартыла.
Урта быуат ҡалалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рим, Константинополь, Херсонес Таврический (Севастополь, Ҡырым) тарихы күрһәтеүе буйынса, V быуаттан урта быуат ҡалалары антиклыҡ ваҡытында уҡ булдырылған традицион йәмғиәт тенденцияһын дауам итә. XI быуат—XII быуатрҙа Европа өлөшөнөң иң эре ҡалалары: Флоренция, Рим, Париж, Лондон, Кёльн, Киев һәм башҡалар.
Ҡалалар йыш ҡына һаҡланыу нығытмалары (замоктар, ҡәлғәләр һ.б.) булған урындарҙа һәм улар тирәләй үҫешә. Быны этимология ла сағылдыра: «ҡала» (сиркәү-славян телендә «градъ») уратып алынған, һаҡланған урын, тигәнде асыҡ аңлата (поляк һүҙе gród— крепость) [1]).
Русьтың Скандинав телендәге Гардарика лар атамаһы ҡушма һәм «ҡалалар дәүләте» тигәнде аңлата. Бында garđ шул уҡ индоевропа тамырынан килеп сыға — «городить», «огораживать».
Кешеләр баштан уҡ ҡалалар тирәһенә урынлашырға тырышҡан, сөнки улар кәрәк ваҡытта ошо стеналар артында ышыҡ тапҡан.
XIX—XX быуаттарҙа Көнбайыш Европала һәм АҠШ-та ҡалалар үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XIX быуатта ҡалаларҙың ҡыҙыу үҫеше сәнәғәт революцияһы арҡаһында була. Эре ҡала биҫтәләрендә башта ярлы ҡатлам вәкилдәре йәшәгән.
Әммә XIX быуатта уҡ Европала һәм АҠШ-та тимер юлы транспортының үҫеше арҡаһында, эре ҡалаларҙың абруйлы биҫтәләре барлыҡҡа килә, унда бай ҡатлам кешеләре йәшәй.
Ҡыҙыу субурбанизация (эре ҡалаларҙың биҫтәләр үҫеше) АҠШ-та Икенсе донъя һуғышынан һуң башлана. Халыҡтың ҡала янына күсеүенә шәхси автомобилдәрҙең күбәйеүе һәм юл селтәрҙәренең, шул иҫәптән, тиҙ йөрөшлө магистралдәрҙең үҫеше нигеҙ булып тора. Ошо уҡ ваҡытта АҠШ-тың ҙур ҡалалары үҙәгендә күп фатирлы иҫке өйҙәрҙә йәшәгән фәҡирҙәр күбәйә.
Субурбанизация ҡала агломерацияһын барлыҡҡа килтерә. (ингл. metropolitan areas). Донъяла майҙаны буйынса иң эре ҡала агломерацияһы — Нью-Йорк. Ул өс штат территорияһында урынлашҡан. Халҡы буйынса иң ҙур агломерация — Токио. Унда 35 млн кеше йәшәй.
Европа ҡала агломерацияһы АҠШ һәм Канада агломерацияһынан ҡала биҫтәләренең артыҡ ҙур булмауы һәм үҙаллы ҡала йәки ауыл булыуы менән айырыла. Уларҙың күбеһе йоҡо райондарына әйләнгән. Ундағы халыҡ көн һайын яҡындағы эре ҡалаға автобустарҙа эшкә йөрөй.
XX быуатта үҫешкән илдәр ҡалалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Күп кенә үҫешкән илдәр юғары урбанизация темпы менән айырылып тора. Бындай илдәрҙә күп миллионлы ҡала агломерацияларын булдырыу бара, мәҫәлән, Мехико, Буэнос-Айрес, Сан-Паулу, Рио-де-Жанейро, Калькутта, Мумбай һәм башҡалар. Әммә ауыл халҡының ҡалаларға килеүе, эшсе ҡулдарға мохтажлыҡты уҙып китә һәм урбанизация эшһеҙлек, ярым эшһеҙлек иҫәбен арттыра, төпкөл ҡала райондарын киңәйтә.
Үҫеш динамикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Индустриаль дәүер башланыу менән ҡала халҡы ҡыҙыу арта, сөнки күп кенә ауыл кешеһе юғары эш хаҡы һәм комфортлы тормош артынан эре ҡалаларҙа йәшәргә ынтыла.
XIX быуатта сәнәғәт ҡалалары һаны арта, ләкин XX быуат урбанизация быуаты тип һанала. Быны түбәндәге мәғлүмәттәр дәлилләй: 1900 йылда ҡалаларҙа 13 % халыҡ йәшәй, ә 2000 йылға — 47 %. Әлеге ваҡытта ҡалаларҙа планетаның яртыһынан күберәк кешеһе йәшәй.[2].
1994 йыл башына Рәсәйҙә ҡала халҡы 108,5 млн. кеше тәшкил итә, йәки бөтә халыҡтың 73%.
1950 йылда 83 ҡала иҫәпләнә, халҡы 1 млн.-дан ашыу була. 2000 йылда — 411. 2010 йылда — 800-ҙән ашыу.
2000 йылда — 18 ҡала, халҡы — 10 млн.-дан ашыу. 2005 йылда — 20 (22 ҡала, халҡы - 5—10 млн. кеше, 370— 1—5 млн, 433—500— 1 млн). 2010 йылдың апреленә улар һаны 23 етә.
Тикшереүселәр, әлеге тенденция дауам иткән осраҡта, ҡала халҡы һәр 38 йыл һайын икеләтә артып торасаҡ, тип раҫлай. Европала 50 % ҡала халҡы ҙур булмаған ҡалаларҙа йәшәй (5-10 мең кеше) , 25 % -ы — 10-250 мең кеше, һәм 250 меңдән ашыу кешеһе булған ҡалаларҙа йәшәгән.
Әлеге ваҡытта бөтә ҡалалар 1 % — тай ҡоро ер майҙанын алып тора.
Хәҙерге ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге ҡалалар төрө: бәләкәй (50 мең кеше), уртаса (50-1000 мең кеше), ҙур (100—250 мең кеше), эре (250—1000 мең кеше), иң эре (1миллион-дан — 3 млн-ға тиклем) һәм бик ныҡ эре (3 млн.-дан ашыу). 1980 йылдарҙа донъяла 220 миллионлы ҡала иҫәпләнгән.
Күп кенә эре ҡалаларҙың юлдаш ҡалалары барлыҡҡа килә. Йыш ҡына ҡалалар һәм юлдаш-ҡалалар берләшә һәм ҡала агломерацияһын барлыҡҡа килтерә. Уларҙың, үҙ сиратында, мегалополистарға берләшеүе ихтимал.
Рәсәйҙәге ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәйҙә ҡала статусы Рәсәй Федерацияһының субъекттары ҡануниәте менән билдәләнә. Шул уҡ ваҡытта, ҡалалар ике төргә бүленә: төбәк (өлкә, край, республика һ.б.) һәм район әһәмиәтендәге.
Мәҫәлән, Волгоград өлкәһендә халыҡ йәшәгән пунктты район әһәмиәтендәге ҡала тип атау өсөн ошондай шарттарҙы үтәргә кәрәк: халыҡ 10 меңдән кәм, эшселәре, хеҙмәткәрҙәре, уларҙың ғаилә ағзалары 85 проценттан кәм булмаҫҡа (формаль критерийҙар) тейеш; сәнәғәт һәм мәҙәни үҙәк булырға тейеш (баһалау критерийы).[5]. Әлбиттә, өлкә ҡарамағындағы ҡалалар өсөн талаптар юғарыраҡ.
Әммә был талаптар ҡәтғи тип һаналмай. Тораҡ пункттың ниндәйҙер критерийға (тәү сиратта формаль, айырыуса халыҡ иҫәбе буйынса) тура килмәүе, уның автоматик рәүештә ҡала статусын юғалтыуына килтермәй, сөнки бының өсөн тейешле норматив хоҡуҡи акт (өлкә законы) ҡабул ителергә кәрәк, ә халыҡтың һиҙелерлек булмаған үҙгәреше тәбиғи һанала.
Мәҫәлән, 2013 йылда Волгоград өлкәһе Серафимович ҡалаһының ни бары 9300 халҡы була. Бынан тыш, ҡала статусы ниндәйҙер сәйәси көс файҙаһына (Ингушетияның баш ҡалаһы Магас – Рәсәйҙең иң бәләкәй ҡалаһы, Федерация субъектының административ үҙәге һанала) ярашлы, ҡала тарихының һәм мәҙәниәтенең баһаһы кеүек (Чекалин (Рәсәйҙең иң бәләкәй ҡалаһы), Верхотурье, Верхоянск) булырға мөмкин.
1990 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһында 1030-ҙан күберәк ҡала иҫәпләнә, унда 73 % халыҡ йәшәй. Рәсәйҙә тораҡ пункт, унда 12 меңдән дә кәм булмаған кеше йәшәгән һәм халыҡтың 85%-ы ауыл хужалығында шөғөлләнмәгән осраҡта рәсми рәүештә ҡала статусын алырға мөмкин. Әммә Рәсәйҙә халҡы 12 меңдән кәмерәк булған бик күп ҡалалар (1092-нән 208) бар. Уларҙың ҡала статусы тарихи факторҙар һәм халыҡ иҫәбе үҙгәреү менән бәйле.
Ҡала төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡалаларҙы бер-береһе менән юлдар тоташтыра. Ҡала эсендәге юл урам йәки проспект тип атала. Урамдар буйлап биналар, торлаҡ йорттар һәм башҡа ҡоролмалар төҙөлә. Биналар комплексы торлаҡ һәм эш кварталдарына берләштерелгән Өйҙәр тирәләй кешеләргә йөрөү өсөн тротуарҙар һалынған. Ҡалаларҙа биналар һәм ҡаралтылар төҙөү төрө:
- сәнәғәт ҡаралтылары
- торлаҡ йорттар һәм халыҡты хеҙмәтләндереү
- туҡланыу урындары
- ял итеү урындары
- парктар
- кинотеатрҙар
- ресторандар
- күргәҙмәләр
- барҙар
- дискотекалар һәм бейеү урындары
- спорт ҡоролмалары
- дауаханалар һәм поликлиникалар
- мәғариф ҡоролмалары
- дини ҡоролмалар
- зыяраттар
- административ, ведомство һәм хөкүмәт ҡоролмалары
- офис биналары
Һәр ҡала юридик сиккә йәки ҡала һыҙығына эйә. Халыҡ һаны артыуына ҡарап, ҡала төҙөлөшө был юридик сик аша сыға. Юридик һәм фактик сиктәрҙең тура килмәүе ҡала хужалығы менән идара итеүҙе ҡатмарлаштыра. Ҡала администрацияһы транспорт һәм коммуналь хеҙмәттәр менән үҙ сигендә йәшәгән ҡала халҡын ғына түгел, ә ҡала янында йәшәүселәрҙе һәм көн һайын ҡалаға эшкә килеүселәрҙе лә хеҙмәтләндерергә мәжбүр.
Маятниклы миграция транспорт инфораструктураһына - яңы магистралдәр төҙөүгә, шул иҫәптән ҡаланың тарихи урындарына ла, транспорт ҡоролмаларына, тиҙ йөрөшлө транспорт линияларына ҙур аҡса һалыуҙы талап итә. Был проблеманы ҡала һәм ҡала яны халҡының сығымдарында уртаҡ ҡатнашып, йәки административ сикте киңәйтеп кенә хәл итеп була[6].
Ҡала үҫеше факторы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төп милли йәки халыҡ-ара сауҙа юлдары киҫешкән ерҙәге урын үҙ мәлендә төрлө ваҡытта Генуя, Венеция, Париж, Амстердам, Бөйөк Новгород, Данциг ҡалаларының үҫешенә килтерә. Шулай уҡ файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылығы урыны ла ҙур әһәмиткә эйә була.
Ҡалалар экологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡалаларҙа айырым микроклимат була. Бындағы һауа температураһы һәр ваҡытта ла тирә-яҡ мөхиттәге уртаса температуранан юғарыраҡ була. Ҡала атмосфераһының йылыныуы яғыулыҡ яныуынан, биналарҙы йылытыуҙан һәм уларҙан килгән йылылыҡтан килә. Ҡалаларҙа ҡар иртә ирей, үҫемлектәр иртә йәшәрә, йыш ҡына икенсе өлкәләргә ҡышларға киткән күсмә ҡоштар, үҙ инстинкттарын онотоп, ошонда ҡышларға ҡала.
Ҡалалар сәнәғәт производстволары һәм автомобиль транспорттары арҡаһында тирә-яҡ мөхитте бысратыусы мөһим сығанаҡ булып тора. Торлаҡ йорттар төҙөлөшө елдең тиҙлеген кәметә, был иһә бысратыусы матдәләрҙең һауала йыйылыуына килтерә. Ҡалаларҙың һәм ҡала яны биҫтәләренең киңәйеүе ауыл хужалығы биләмәләрен ҡыҫҡарта[7].
2012 йылда баҫылған «Хабитат» докладында ҡалаларҙа парник газдарын кәметеүгә саҡырыу бар. Бының өсөн түбәндәгеләр тәҡдим ителә:
- энергияны һаҡлау буйынса саралар үткәрергә;
- шәхси автомобилдәргә ҡаршы тороусы йәмәғәт транспортын үҫтерергә;
- күп ҡатлы биналар төҙөргә, сөнки тығыҙ төҙөлөшлө территориялар парник газдарының аҙ сығыуына булышлыҡ итә.
Ҡала атмаларының килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғәҙәттә, ҡала атамалары түбәндәгеләрҙән барлыҡҡа килә:
- Яҡындағы йылға исеменән
- мәҫәлән, Орша, Мәскәү, Һамар, Ишим, Омск, Сочи, Туапсе, Воронеж, Иркутск, Ленск, Ейск, Курск, Волгоград, Вологда, Ужгород, Шпола, Харьков, Минск, Полоцк
- йылғаға күрһәткән ҡушма атамалар (Дондағы Ростов , Днепропетровск, Иҫке Оскол, Яңы Оскол, Амурҙағы Комсомольск, Даугавпилс, Новохопёрск, Франкфурт-на-Майне, Франкфурт-на-Одере)
- Юлбашсыларҙың, геройҙарҙың, фән, сәнғәт эшмәкәрҙәренең, сәйәсмәндәрҙең, почетлы граждандарҙың, нигеҙ һалыусыларҙың, тәүге юл ярыусыларҙың, изгеләрҙең исемдәренән, фамилияларынан йәки ҡушаматтарынан. Бындай ҡалаларға, монарх үлгәс йәки конституцион ҡоролош үҙгәргәс, кеше баһаһы төшкәс, актуаллеген юғалтҡас, территорияны сит ил оккупанттары баҫып алғандандан йәки киреһенсә бойондороҡһоҙлоҡ яулағандан һуң (Николаев (Николаевск өлкәһе), Ульяновск, Вашингтон ( Колумбия округы), Ванкувер, Веллингтон, Казимир (ҡала), Куйбышев, Ленинград, Лениногорск, Ленинабад, Ленинакан, Шевченко (тораҡ пункт), Львов, Ивано-Франковск, Хмельницкий (ҡала), Кировоград, Ватутино, Владимир-Волынский, Екатеринодар, Хабаровск, Владимир (ҡала), Гагарин (Смоленск өлкәһе), Королёв (ҡала),Тольятти, Свердловск, Екатеринбург, Киров (Киров өлкәһе), Константинополь, Хошимин, Санта-Барбара, Сан-Франциско, Рим, Козьмодемьянск, Борисоглебск) икенсе исем бирелә.
- Был территорияла йәшәгән һәм йәшәүсе этник төркөмдәр атамаһы буйынса (Париж, Шайенн (ҡала), Карасәй)
- Географик йәки ландшафт үҙенсәлектәре буйынса (Пятигорск, Белгород, Красногорск, Зеленоград, Дивноморск, Североморск, Уральск, Анапа, Брянск, Червоноград, Ливерпуль, Владимир-Волынский, Красноярск, Семилуки)
- Был территорияның һөнәрҙәре, тарихи ваҡиғалары, тәбиғи ресурстары буйынса (Нефтеюганск, Магнитогорск, Кисловодск, Гусь-Хрустальный, Бобруйск, Рыбинск, Тбилиси, Мытищи), Тбилиси, Мытищи)
- Хайуандар һәм үҫемлектәр буйынса (Дубна, Сургут, Орёл (ҡала, Елец)
- Элекке ҡала атамалары исеменә «Яңы» һүҙе өҫтәү юлы йәки географик урын буйынса. Географик урын оҡшаш исемле ике ҡаланы бутамау өсөн дә файҙаланыла (Нью-Йорк, Яңы Орлеан, Яңы Уренгой, Усолье-Себе, ТүбәнгеНовгород, Новомосковск, Нововоронеж)
- Элекке йәки сит телдәге атамаларҙы яңыса уҡыу (Лондон, Далянь, Хельсинки, Сәмәрҡәнд)
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ А. Гутнов, В. Глазычев. Мир архитектуры — Москва: Молодая гвардия, 1990. — 351 б. — 200000 экз. — ISBN 5-235-00487-6.
- ↑ Ер ҡала тибындағы планетаға әйләнә.
- ↑ 3,0 3,1 World Population Prospects: The 2006 Revision and World Urbanization Prospects: The 2007 Revision (инг.). Population Division of the Department of Economic and Social Affairs of the United Nations Secretariat. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011. 30 апрель 2009 тикшерелгән.
- ↑ 4,0 4,1 World Urbanization Prospects: The 2005 Revision (инг.). Population Division of the Department of Economic and Social Affairs of the United Nations Secretariat. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 август 2011.
- ↑ Статья 1 «Волгоград өлкәһенең административ-территориаль төҙөлөш тураһында» № 139-ОД
- ↑ Общественная география современного мира
- ↑ Общественная география современного мира
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Арсеньев К. К., Латышев С. М., Город // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Иванов В. В. К семиотическому изучению культурной истории большого города // Иванов Вяч. Вс. Избранные труды по семиотике и истории культуры. Т. 4.— М., 2007, с. 165—179
- Макс Вебер Город
- Chandler, T. 1987. Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census. Lewiston, NY: Edwin Mellen Press.
- Modelski, G. 2003. World Cities: −3000 to 2000. Washington: Faros2000.
- А. Гутнов, В. Глазычев. Мир архитектуры — Москва: Молодая гвардия, 1990. — 351 б. — 200000 экз. — ISBN 5-235-00487-6.
- Хайдуков Д. С. Университетские города — обучение будущему // Мировой опыт и отечественные традиции управления человеческими ресурсами: Сб. материалов III Международной научно-практической конференции. МГУ / Под общ. ред. д. ф. н., проф. В. П. Пугачева;. — М.: МАКС Пресс, 2012.
- Зифельдт А. О происхождении слова «город»// «Филологические записки», Воронеж, 1913.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Буканова Р. Ғ., Мөхәмәтнуров И. Э. Ҡала // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-306-8.
- Вагин В. Социология города
- Казанцев В. И., Светуньков М. Г. Социология города. Учебно-методическое пособие
- Хайдуков Д. С. Университетские города — точки роста // Сб.: Материалы Международного молодёжного научного форума «Ломоносов — 2012». МГУ. — М.: МАКС Пресс, 2012.
- Э. Гидденс. Современный урбанизм
- Время пригородов?
- Доклад о состоянии городов мира (ООН), на английском языке


text:
17.05.2018
«Хәүефһеҙ һәм сифатлы юлдар» проекты сиктәрендә Зенцов урамы төҙөкләндерелә.
17.05.2018
Мостай Кәрим исемендәге 158-се Башҡорт гимназияһында 3А синыфында Ғаилә йылына арнап атай- әсәйҙәр менән берлектә, шау –гөр килеп шиғыр байрамы үтте. Башҡортостандың халыҡ шағиры, С.Юлаев исемендәге премия лауреаты Рәми Ғарипов шиғырҙарын һөйләүҙә уҡыусылар ғына түгел, атай – әсәйҙәр ...
14.05.2018
11 майҙа Калинин районының 58-се мәктәбендә “Өлгөлө башҡорт ғаиләһе - 2018” конкурсы үтте. Был конкурс Калинин районы ағинәйҙәре тәҡдиме буйынса үткәрелде. 4 башҡорт ғаиләһе: Абдрахмановтар, Фазыловтар, Исламшиндар һәм Абдуллиндар көс һынашты.
10.05.2018
Еңеү көнөндә өфөләр ҡулға таянып ерҙән кәүҙәне күтәреү буйынса «Еңеү рекорды» ҡуйҙы.
07.05.2018
Ошо көндәрҙә Мостай Кәрим исемендәге 158-се башҡорт гимназияһында Бөйөк Еңеү байрамы алдынан ҙур концерт ойошторолдо.
04.05.2018
Ҡулланыусылар хоҡуҡтарын күҙәтеү хеҙмәтенең республика идаралығы талпан энцефалитын профилактикалау буйынса ҡыҙыу линия ойошторҙо.
04.05.2018
Мостай Кәрим исемендәге 158-се Башҡорт гимназияһында экологик өмә үтте. Ғаилә йылына арнап, өмә сиктәрендә шулай уҡ бик сағыу сара – «Хеҙмәт төбө – хазина» исемле фестиваль ойошторолдо.
03.05.2018
Өфө ҡалаһы Киров районы Чесноковка ауылында ла фельдшер-акушер пункты төҙөләсәк.
01.05.2018
Өфөнөң урам-юл селтәрен таҙартыу өсөн Киров районында 30 берәмек техника талап ителә, 28 эшсе. Урамдарҙы таҙартыуҙан тыш, коммуналь хеҙмәттәр сүпте полигонға сығарыу менән дә шөғөлләнә.
30.04.2018
Тәртип һаҡсылары йәштәрҙең уяулығына һәм гражданлыҡ позицияһына иҫәп тота.
28.04.2018
19 - сы мәктәптә йәшәп килгән йоланы боҙмайынса “Һабантуй” байрамы ойошторолдо .
28.04.2018
Бөгөнгө көндө 69-сы белем биреү үҙәгендә мәктәпкәсә йәштәге балалар менән башланғыс класс уҡыусылары араһында бәйләнеш булдырыу төп бурыс булып тора. Ошоға нигеҙләнеп, йыл әйләнәһенә мәктәпкәсә әҙерлек төркөмө эшләгән эштәргә йомғаҡ яһап, мәктәп сиктәрендә матур сара үткәрелде.
You a watching 2 page of 177


text:
Футбол
Футбо́л (ингл. foot — аяҡ, ball — туп) — спорт командалы уйын төрө, төп маҡсаты — ҡаршы яҡ ҡапҡаһына ҡулдан башҡа аяҡ һәм башҡа тән ағзалары ярҙамында мөмкин тиклем күп туп индереү. Хәҙерге ваҡытта донъяла иң популяр һәм киң билдәле спорт төрө[1][2][3].
Йөкмәткеһе
Уйындың исемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Донъя футбол федерацияһы һәм Халыҡ-ара олимпия комитеты халыҡ-ара уйынды рәсми рәүештә «футбол» тип атай. Уйындың инглиз телендәге тулы исеме «association football» («Ассоциация ҡағиҙәләре буйынса футбол») 1863 йылда, инглиз Футбол ассоциацияһы барлыҡҡа килгәс, уйынды башҡа футбол төрҙәренән (регби («rugby football»), «Регби мәктәбе ҡағиҙәләре буйынса футбол»)[4]. Һүҙе 1892 йылдан ҡуллана[5]. Ваҡыт үтеү менән оҙон исем ҡыҫҡартылған.
«Соккер» термины Англияла 1880 йылдарҙа барлыҡҡа килгән («association» һүҙенән «-soc-» өлөшөнә «-er» суффиксы өҫтәлгән). Бөгөнгө көндә «соккер» исемен бер нисә инглиз телле дәүләттә генә ҡулланалар[6][7]. Мәҫәлән, Австралияла һәм Яңы Зеландияла электән футбол тип регбиҙы атайҙар. Ирландияла «футбол» терминын гэль футболына ҡарата ҡулланалар. Көньяҡ Африка Республикаһында иһә «соккер»исеме киң таралған. АҠШ һәм Канадала «соккер» термины осрай, сөнки футбол тип америка һәм канада футболын атайҙар. Англияла «соккер» исемен иҫкергән тип һанайҙар.
Дөйөм мәғлүмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Футбол тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге футболға оҡшаш уйындар күп халыҡтарҙа булған, ләкин беренсе яҙма ҡағиҙәләр 1848 йылда барлыҡҡа килгән. Футболдың тыуған йылы булып 1863 йыл һанала (футбол Ассоциацияһы барлыҡҡа килеп, ҡағиҙәләр төҙөлгән)[8]. Футбол элек-электән билдәле. Мысыр, Германия, Ҡытайҙа футболға оҡшаш уйындар булған. Уларҙың иң уңышлыһын итальяндар уйлап сығарып, гарпастум тип йөрөткәндәр. Заманса футбол барлыҡҡа килеү менән гарпастум онотолған. Инглиздәр футболды уйлап сығарғас, бар донъяға тарата башлағандар. Ул ваҡытта чемпионатта күп инглиз командалары ҡатнашҡан.
Уйын ҡағиҙәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Айырым футбол уйыны матч тип атала һәм 45 минутлыҡ ике таймдан тора. Беренсе һәм икенсе таймдар араһындағы тәнәфес 15 минут һуҙыла, командалар ял итә, тәнәфес бөткәс, ҡапҡалар менән алмашалар[9].
Уйын үлән йәки синтетик япмалы яланда үтә. Унда 7—11 уйынсы булған ике команда ҡатнаша. Бер уйынсы ҡапҡала тора һәм штраф майҙаны эсендә ҡул менән уйнай ала, уның төп маҡсаты — ҡапҡаға тупты үткәрмәү. Һәр футболсының урыны һәм бурыстары бар. Һаҡлаусылар күбеһенсә яландың үҙ яртыһында була һәм ҡаршы команда уйынсыларына ҡаршы тора. Ярымһаҡсылар уйын яланының уртаһында була, һаҡсыларға йәки һөжүм итеүселәргә ярҙам итә. Һөжүм итеүселәр күбеһенсә ҡаршы яҡта уйнай, уларҙың төп бурысы — ҡаршы яҡ ҡапҡаһына туп индереү.
Уйындың төп маҡсаты — ҡаршы команда ҡапҡаһына күберәк гол индереп, үҙ ҡапҡаңды яҡлап ҡалыу. Матчта ҡаршы ҡапҡаға иң күп туп индергән команда еңеүсе була.
Әгәр ҙә командалар ике тайм эсендә бер иш гол индерһәләр, бер яҡ та еңмәй йәки еңеүсе билдәләнгән матч регламенты буйынса баһалана. Был осраҡта өҫтәлмә ваҡыт — 15-шәр минутлыҡ ике тайм бирелә. Төп һәм өҫтәлмә ваҡыт араһында тәнәфес бирелә. Өҫтәлмә таймдар араһындағы ваҡыт урындарҙы алмаштырыу өсөн генә була. Элгәре беренсе гол индергән («алтын гол» ҡағиҙәһе) йәки өҫтәлмә таймдарҙың ҡайһыһында булһа ла еңгән («көмөш гол» ҡағиҙәһе) команда еңеүсе булып һаналғайны. Хәҙерге ваҡытта өҫтәлмә ваҡыт йә бөтөнләй уйналмай, йә тулыһынса уйнала (2 тайм 15-шәр минут). Әгәр ҙә өҫтәмә ваҡыт эсендә еңеүсене билдәләп булмай икән, матч һуңынан пенальти серияһы үткәрелә: ҡаршы команда ҡапҡаһына 11 м аранан бишәр туп тибелә. Пенальтиҙан һуң гол иҫәбе бер иш икән, еңеүсе билдәләнгәнсе тағы бер пар пенальти уйнала[10].
Футбол донъяла[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Донъя футбол федерацияһы (ФИФА) мәғлүмәттәре буйынса, 2001 йылда Ер шарында 250 миллион кеше футбол уйнаған. Уларҙың 20 миллиондан ашыуы — ҡатын-ҡыҙҙар. 1,5 миллион тирәһе команда теркәлгән һәм 300 000 профессиональ клуб бар.
Илдәр буйынса алғанда, беренсе урында АҠШ (18 миллион, уларҙың 40 % — ҡатын-ҡыҙҙар), унан һуң Индонезия (10 миллион), Мексика (7,4 миллион), Ҡытай (7,2 миллион), Бразилия (7 миллион), Германия (6,2 миллион), Бангладеш (5,2 миллион), Италия (4 миллион), Рәсәй (3,8 миллион) бар. Әммә футболсыларҙың һаны сифатҡа бәйле түгел. Футбол буйынса донъя чемпионаттарын күбеһенсә Европа һәм Көньяҡ Америка йыйылма командалары еңә, ә Уругвайҙа (ике тапҡыр Донъя футбол федерацияһы кубогын еңеүсе), Рәсәйҙә теркәлгән футболсыларға ҡарағанда, дөйөм халыҡ һаны әҙерәк.
Тактика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Футбол — команда уйыны булғас, үҙ-ара аңлашыусанлыҡ, бергә еренә еткереп уйнай алыу кеүек сифаттар беренсе урында тора. Уйынсыларҙың тактик төҙөлөшө мөһим. Заман футболында 4 һаҡлаусы, 4 ярымһаҡлаусы, 2 һөжүм итеүсе (4-4-2) менән уйын схемаһы таралған. Әммә схемалар һаны күп. Квалификацияларына ҡарап, уйынсылар үҙенекенән башҡа урындарҙа ла уйнай алалар.
Футбол структуралары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ойошмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Футболдың таралыуын күҙәтеү, идара итеү өсөн яуап биргән бер нисә ойошма бар. Төп ойошма булып Донъя футбол федерацияһы (ФИФА) һанала. Ул Швейцарияның Цюрих ҡалаһында урынлашҡан. Ул донъя ярыштарын ойоштора, мәҫәлән, донъя чемпионатын. Унан һуң континенталь ойошмалар һәм илдәр, өлкәләр, ҡалалар ойошмалары, һ.б. бара. Һәр береһенең футболды таратыу һәм популяр итеү, клубтарҙың эшмәкәрлеген тикшереү буйынса үҙ бурыстары бар.
Клубтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Футбол клубы — футбол төҙөлөшөнөң төп өлөшө. Ул уйынсыларҙы, эшләүселәрҙе, ойошмаларҙы берләштерә. Асылында үҙ инфраструктураһы, хеҙмәтләндереүсе эшселәре булған ойошмаға ингән футболсылар командаһы.
Ярыштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ярыштар — уйындың мөһим өлөшө. Уйындарҙы федерация ойоштора, һәр бер турнирҙың үҙ регламенты була. Ярыштар эске һәм халыҡ-ара төрҙәренә бүленә. Халыҡ-ара ярыштар, үҙ сиратында, клуб һәм милли йыйылма командалар араһында үтә.
Иң билдәле ярыштар:
ФИФА үткәргәндәре:
- Милли йыйылма командалар араһында
- Донъя чемпионаты
- Конфедерациялар кубогы
- Олимпия уйындары
- Клубтар араһында
Европа футбол ассоциациялары берләшмәһе (УЕФА) үткәргәндәре:
- Милли йыйылма командалары араһында
- Европа чемпионаты
- Клубтар араһында
Көньяҡ Америка футбол конфедерацияһы (КОНМЕБОЛ):
- Милли йыйылма командалар араһында
- Клубтар араһында
Футбол төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Футболдың күп төрҙәре бар: футзал (AMF) һәм футзал (ФИФА) — мини-футбол (залда махсус түшәм өҫтөндә уйнала), йорт футболы (төрлө түшәмдә төрлө уйынсылар һаны менән уйнала), пляж футболы (ҡомда уйнала), «йылға футболы» (тубыҡҡа тиклем һыуҙа уйнала, йыл һайын Англияның Бёртон ҡалаһында үтә), «һаҙ футболы» (һаҙлыҡта уйнала), һ.б.
Шулай уҡ виртуаль һәм өҫтәл футболы (спорт уйыны), ҡағыҙҙағы футбол (логик уйын) бар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Guttman Allen The Diffusion of Sports and the Problem of Cultural Imperialism // The Sports Process: A Comparative and Developmental Approach / Eric Dunning, Joseph A. Maguire, Robert E. Pearton — Champaign: Human Kinetics. — P. p129. — ISBN 0880116242.
- ↑ Dunning Eric The development of soccer as a world game // Sport Matters: Sociological Studies of Sport, Violence and Civilisation — London: Routledge. — P. p103. — ISBN 0415064139.
- ↑ Frederick O. Mueller, Robert C. Cantu, Steven P. Van Camp Team Sports // Catastrophic Injuries in High School and College Sports — Champaign: Human Kinetics. — P. p57. — ISBN 0873226747.
- ↑ Mazumdar, Partha The Yanks are Coming: A U.S. World Cup Preview (инг.). Embassy of the United States in London (5 июня 2006). Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 ноябрь 2012. 6 июнь 2009 тикшерелгән.
- ↑ Baily's Magazine of Sports & Pastimes, vol. lvii — London: Vinton, 1892. — P. 198.
- ↑ The Irish Times: Soccer. Тәүге сығанаҡтан архивланған 29 ноябрь 2012. 28 ноября 2012 тикшерелгән. (инг.)
- ↑ Independent.ie: Soccer. Тәүге сығанаҡтан архивланған 29 ноябрь 2012. 28 ноября 2012 тикшерелгән. (инг.)
- ↑ В.И. Малов, 2002, pp. 41-46
- ↑ Правило 7. Продолжительность игры. football-info.ru. Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 июнь 2013. 14 июнь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Правило 8. Начало и возобновление игр. football-info.ru. Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 июнь 2013. 14 июнь 2013 тикшерелгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Малов, В. И. Я познаю мир: Футбол — «Издательство Астрель», 2002. — Б. 10, 14, 17, 27, 34, 36, 38, 39, 41-46, 53, 49, 60, 61, 62, 64, 87. — ISBN 5-271-04556-0.