text:
Һыу ресурстарының федераль агентлығы
Һыу ресурстар буйынса федераль агентлыҡ (урыҫ. Федеральное агентство водных ресурсов, Росводресурсы) — Рәсәй Федерацияһы тәбиғи ресурстар һәм экология министрлығына буйһонған Рәсәйҙен Һыу ресурстар файзаланыу буйынса дәүләт орган. Һыу ресурстары даирәһендә федераль милек менән идары итеү һәм дәүләт хеҙмәте күрһәтеү функцияһын башҡара.
Рәсәй дәүләт һыу реестрын төҙөй.
Етәкселәр[үҙгәртергә]
- Хәмитов Рөстәм Зәки улы, 2004-2009 йылдар
- Селивёрстова Марина Валерьевна, 2009 йылдан
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Рәсми сайты (урыҫ.)
- Положение о Федеральном агентстве водных ресурсов (урыҫ.)


c: text/html

text:
Һары сәпсек
Һары сәпсек , һары кәмерсек(урыҫ.желтая трясогузка)- оҙон ҡойроғоң бәүелтеп йөрөүсе төҙөк кәүҙәле матур ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ағас ботаҡтарына ла ҡуна. Түбәһе, елкәһе һоро, арҡаһы йәш¬келт һоро. Ҡанаттары, ҡойроғо ҡара-көрән. Ҡанаттарын¬да киң генә ҡара һыҙыҡтар бар, ҡойроғоноң ике яҡ ситенән аҡ һыҙыҡтар үтә. Кәүҙәһенең аҫ яғы сағыу һары. Инә ҡоштарҙың төҫө тоноғораҡ. һарыбаш сәпсектән һоро түбәһе, ә тау сәпсегенән тамағында ҡара тап булмауы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «тсүйли».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Еүеш болондарҙа, туғайҙарҙа, һаҙлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бө¬жәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә оялай. Ҡара һипкелле 5—6 бөртөк йәшкелт аҡ йо¬мортҡаһы була.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Баян ҡош
Баян ҡош, сыбар һайыҫҡан, шыршы һыйыҫҡаны. (урыҫ. Кедровка, лат. Nucifraga caryocatactes) — турғайҙар төркөмөнә ҡараған ҡош. Рәсәйҙең ылыҫлы урмандарында йәшәй.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Парлашып та, күмәкләшеп тә йөрөйҙәр. Яҙғыһын, бала сығарған осорҙа, йәшертен һәм шым була, башҡа ваҡыттарҙа ҡысҡырып, күҙгә ташланып йөрөй. Түбәһе, елкәһе, ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара, ҡойроғоноң осо аҡ. Кәүҙәһенең ҡалған өлөшө аҡ төртөктәр менән сыбарланған ҡуңыр-көрән. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы тупаҫ: «рәәәж-рәәәж» йәки «кррәй-крәәй».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Башлыса шыршы һәм ҡарағай ор¬лоҡтары менән туҡлана, йылы яҡҡа китмәй, бер урын¬дан икенсе урынға күсеп йөрөй, һирәк осрай. Ҡайһы бер йылдарҙа бөтөнләй күренмәй. Ағастарҙа оялай. Ҡара һипкелле 4—5 йәшкелт һоро йомортҡаһы була. Б1лыҫлы ағастарҙың орлоғон таратып, файҙа килтерә.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
- Баян ҡош тел аҫтында моҡсайы бар. Ул унда 100 кедр сәтләүеген һыйҙыра һәм бол (запас) тота.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Альфред Брем Кедровка // Жизнь Животных — М.: Эксмо, 2009. — С. 320. — 960 с. — 51 000 экз. — ISBN 978-5-699-39094-6.


text:
Тинес
Тинес (урыҫ. Те́ча[1]) — Силәбе һәм Ҡорған өлкәләрендә аҡҡан йылға. Силәбе өлкәһендәде Иртәш күленән башлана, Ҡорған өлкәһендә Иҫәт йылғаһына ҡоя.
Өлкән ҡушылдыҡтары: Мишеләк, Өйөҙйылға , Баҫҡаҙыҡ.
Йылғаның исеме[үҙгәртергә]
"Тинес" -- йылғаның ысын башҡорт исеме. Урыҫса ул "Теча" тип атала.
Фажиғә[үҙгәртергә]
1949 -1956-сы йылдарҙа радиоактив матдлр байыҡтырған Маяҡ ойошмаһынан йылғаға радиоактив матдәләр бушатылды. 1957-се йылда Маяҡта шартлау булып, радиоактив матдәләр шаҡтай күберәк күләмдә йылғаға эләкте. Был фажиғәгә килтерҙе: йылғаның буйындағы күп ауылдарҙа (шул иҫәптән Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы һәм Ҡоншаҡ райондарының күп башҡорт ауылдарында) кешеләр яман шеш сирҙәре менән аурый башланы.


text:
Готфрид Лейбниц
Готфрид Вильгельм Лейбниц (нем. Gottfried Wilhelm Leibniz; 1646 йылдың 1 июле – 1716 йылдың 11 ноябре) – немец математигы һәм фәйләсуфы. Математика һәм фәлсәфә тарихында оло урын биләй.
Лейбниц Исаак Ньютондан айырым сикһеҙ бәләкәй һандар менән иҫәпләмәләрҙе һәм уларға нигеҙләнеп, дифференциаль иҫәпләмә һәм интеграль иҫәпләмәләрҙе керетә. Ул шулай уҡ цифрлы иҫәпләү машиналарының нигеҙен тәшкил иткән икешәрле һандар системаһын камиллаштыра.
Фәлсәфә өлкәһендә Лейбниц Рене Декарт һәм Бенедикт Спиноза менән бер рәттән, XVII быуаттағы рационализм ағымын яҡлап сығыусы ғалимдарҙың береһе була. Лейбниц шулай уҡ физикаға һәм технологияға ҙур өлөш индерә, ул башлап ҡулланған тамғалар һуңынан фәлсәфә, ихтималлыҡ теорияһы, биология, медицина, геология, психология, тел ғилеме, һәм компьютер фәндәре өлкәләрендә киң файҙаланыла.


text:
Бәйләүес
Бәйләүес (урыҫ.послелог)— һөйләмдәге эйәреүсе һүҙҙе эйәртеүсе һүҙгә, шулай уҡ эйәрсән һөйләмде баш һөйләмгә бәйләй торған ярҙамсы һүҙ төркөмө .
Бәйләүестәрҙең бүленеше
▲ Бәйләүестәр үҙҙәренән алда килгән һүҙҙең билдәле бер килештә тороуын талап итә һәм улар өс төркөмгә бүленә:
1. Төп йәки эйәлек килеште талап итеүсе бәйләүестәр: өсөн, менән, кеүек, һымаҡ, шикелле, төҫлө, һайын, арҡыры, аша, хаҡында, буйы, буйынса, арҡаһында, тураһында. Шофер менән икәүҙән-икәү генә ҡалғанбыҙ. (Р. Н.) Беҙ һинең өсөн тырышабыҙ. (Я. Х.) Минут һайын күңеле халҡым менән, халҡым өсөн генә һыҙлана. (Т. И.)
2. Төбәү килеште талап итеүсе бәйләүестәр: тикле, саҡлы, хәтле, хәтлем, ҡәҙәр, ҡәҙәре, ҡаршы, табан, ҡарай, ҡарамаҫтан, ҡарағанда, ҡарата. Төшкә табан Гөлйөҙөм ҙур өйҙә бер үҙе тороп ҡалды(Ф. И.) Хашимовтың был тәҡдимгә ҡаршы төшәсәген һиҙҙе ул. (Б. Б.)
3. Сығанаҡ килеште талап итеүсе бәйләүестәр: бирле, башҡа, бүтән, һуң, элек, борон, әүәл, башлап, алып, тыш. Төштән һуң Тимертауҙағы өләсәй ҙә килеп етте. (М. К Был йәйләү — элекке замандарҙан бирле маҡталып килгән йәйләүҙәрҙең береһе, (һ. Д.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
- Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1


text:
Логарифм
b һанының a нигеҙе буйынса логарифмы ( грек. λόYoς — «һүҙ», «отношение» һәм ἀpιθuός — «һан») — b һаны килеп сыҡһын өсөн a нигеҙен күтәрергә кәрәккән дәрәжә күрһәткесе. Мәҫәлән, 1000 һанының 10 нигеҙе буйынса логарифмы – 3, сөнки 1000 – ул 10 һанының 3-сө дәрәжәһе. Дөйөм алғанда, әгәр b = ax икән, x – b һанының a нигеҙе буйынса логарифмы, йәғни x = loga(b). Шулай итеп, log101000=3.
Логарифмдарҙы VXII быуат башында төрлө иҫәпләүҙәрҙә ярҙам булараҡ шотланд математигы Джон Непер ҡулланыуға индергән. Артабан ул тиҙ арала ғалимдар һәм инженерҙар тарафынан үҙләштерелгән.
10 нигеҙе буйынса логарифм унарлы логарифм тип атала һәм фәнни өлкәлә, айырыуса машиналар төҙөү өлкәһендә йыш ҡулланыла. e үҙгәрмәүсәне (урыҫ. постоянная e ≈ 2.718) буйынса логарифмды иһә натураль логарифм тип йөрөтәләр, ул бигерәк тә фундаменталь математикала оло мәғәнәгә эйә. 2 нигеҙе буйынса логарифм, йәки икешәрле логарифм, компьютер өлкәһендә ҡулланыла.


text:
Йәки йондоҙнамәгә ышанырға яраймы?
(«Ваҡыт!» гәзите, №1, 27.02.2010)«Яңылыш ҡарашты күптәр уртаҡ фекер тип тапһа ла, ул яңылыш ҡараш булыуҙан туҡтамай»
(Лев Толстой)
Һуңғы йылдарҙа, дөйөм халыҡ иҫәбенә ҡарата фәнни академиялар һәм ғалимдар һаны артыу менән бер рәттән, ябай халыҡтың ахмаҡлығы ла арта төштө. Был, бигерәк тә, халыҡтың юҡ-бар мәғлүмәткә ышаныуында асыҡ сағыла. Фән өлкәһендә «ялған фән» тигән төшөнсә бар, уны ғалимдар үҙҙәре «антифән» тип йөрөтә. Әлбиттә, ике тиҫтә йыл дауамында фәнде түбәнһетеү, ситкә этәреү сәйәсәте үҙ эшен башҡармай ҡалманы – был антифәндең сәскә атыуына булышылыҡ итте. Бынын һөҙөмтәһе булараҡ, ябай халыҡтың аңын томанлаусы, алдатыусы бихисап «академиктар» ҙа ҡалҡып сыҡты.
Антифәндең бөгөн иң сағыу лакмус ҡағыҙы – астрология. Антифән – тарихи төшөнсә. Мәҫәлән, мәңгелек двигателде эшләргә тырышыу үҙ ваҡытында ялған фән булмаған, сөнки һуңынан ғына уны эшләп булмауҙы иҫбатлағандар. Шулай уҡ, элек, Ҡояш менән Ер араһында бәйләнеште өйрәнгәнгә тиклем, астрология ла ялған фән булмаған. Ай менән Ҡояш тотолоуын, йондоҙҙарҙы өйрәнгән тәүге эҙләнеүҙәр осоронда кеше яҙмышына йондоҙҙарҙың йоғонтоһо тураһында бер гөлләмә уйҙырмалар, иҫбатланмаған да, әммә бер үк ваҡытта кире лә ҡағылмаған гипотезалар барлыҡҡа килә. (Был авторҙың мәсьәләгә донъяуи, йәғни «фәнни» яҡтан ҡарашы, ә ысынында иһә тәүге пәйғәмбәр һәм тәүге кеше Әҙәм ғәләйһи-ссәләм ваҡытынан уҡ иманлылар кеше яҙмышына йондоҙҙарҙың йоғонтоһо юҡ икәнен яҡшы белгән – ред.). Бөгөн был өлкәләге уйҙырма фараздар фәнни яҡтан кире ҡағылһа ла, күптәр уның ярҙамында легенда-миф ҡороп аҡса эшләүен, кеше алдауын дауам итә.


text:
Боронғо Рим
Боронғо Рим (лат. Roma antiqua) — Боронғо донъяның һәм антиклыҡтың алдынғы цивилизацияларының береһе. Б.э.т. VIII быуатта Рим ҡалаһы тирәһендә барлыҡҡа килә. Исемен ҡаланы (Roma) нигеҙләүсе Ромул[1] хөрмәтенә алған. Рим үҙәге Капитолий, Палатин һәм Квиринал менән сиктәш һаҙлыҡлы тигеҙлектә урынлашҡан. Цивилизация төҙөлөүгә этрусктар һәм боронғо гректар мәҙәниәте ҙур йоғонто яһаған.
Боронғо Рим хакимлығы аҫтында төньяҡтан хәҙерге Шотландия, көньяҡтан Эфиопия, көнсығыштан Әрмәнстан, көнбайыштан Португалияға тиклем ерҙәр булғанда, беҙҙең эраға тиклем II быуатта Боронғо Римдың иң ҡеүәтле сағы була.
Бөгөнгө доньяға Боронғо Рим рим хоҡуғын, ҡайһы бер архитектура формаларын (мәҫәлән, арка, көмбәҙ), һәм башҡа техник яңылыҡ (мәҫәлән, тәгәрмәсле һыу тирмәне) бүләк итте. Христианлыҡ дин буларак Рим империяһында барлыҡҡа килә. Латин теле Боронғо Рим дәүләтенең рәсми теле була. Дин оҙаҡ ваҡыт политеистик (ru:Политеизм) була. Алтын бөркөт (aquila) рәсми булмаған герб була. Христианлыҡҡа күскәс лабарум (байраҡ), һәм хризма (муйынға аҫылмалы тәре) барлыҡҡа килә.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
Боронғо Рим тарихын йәмғиәттең социаль-сәйәси торошон күрһәткән идара итеү формалары буйынса түбәндәге осорҙарға булеп була:
- Батшалар осоро (Б.э.т. 754/753 – 510/509 йылдар.).
- Республика (Б.э.т. 510/509 – 30/27 йылдар.).
- Иртә Рим Республикаһы (Б.э.т. 509–265 йылдар)
- Һуң Рим Республикаһы (Б.э.т. 264-27 йылдар)
- Империя (Б.э.т. 30/27 йылдар – Б.э. 476 йыл)
Батшалар осоронда Рим кескенә, Лаций (Латиндар кабиләһе йәшәгән провинция) биләмәһенең бер өлөшөн алған дәүләт булған. Иртә Республика осоронда күп һанлы һуғыштарҙан һуң Рим үҙ биләмәһен ҙурайта. Пирр һуғышынан һуң Аппенин ярымутрауы Рим контроле аҫтында ҡала. Италияны яулап алғандан һуң Рим Урта диңгеҙ буйында күренекле дәүләткә әүерелә. Был финикейҙар йәшәгән Карфаген дәүләте менән конфликтҡа килтерә. Өс Пучин һуғышынан һуң Карфаген тар-мар ителә, ҡала емерелә. Рим яңы ерҙәрҙе баҫып алырға ынтыла. Б.э.т. I быуатта Римды граждандар һуғышы тетрәндерә. Һуғышта еңеп сығыусы Октавиан Август принципат системаһын формалаштыра һәм Юлий-Клавдий династияһын башлап ебәрә, әммә был династия власта бер быуат та тора алмай.
Рим империяһының алға китеүе сағыштырмаса тыныс II быуатҡа тура килә. III быуатта власть өсөн көрәш сәйәси тотороҡһоҙлоҡ, тышҡы сәйәси ҡатмарлылыҡҡа килтерә.
Диоклетиан доминаты осоронда хакимлыҡты император ҡулында һәм уның бюрократик аппараты ҡулында туплау сәйәси хәлде бер аҙ тотороҡландыра.
IV быуатта Рим империяһы ике өлөшкә тарҡала. Христианлыҡ бөтә империяның рәсми дине булып таныла. V быуатта Көнбайыш Рим империяһына алман ҡәбиләләре күпләп күсеп килә, был дәүләт берҙәмлеген тулыһынса тарҡата. Алман юлбашсыһы Одоакром Көнсығыш Рим императоры Ромул-Августулды тәхеттән ҡолатып төшөрә. 476 йылдың 4 сентябре Рим империяһының бөтөү датаһы булып иҫәпләнә.
Дәүләт төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Боронғо Римда Магистрат, Сенат һәм комиция араһында закон сығарыу хоҡуғы бирелгән.
Магистраттар канун проектын (rogatio) сенатка тәҡдим иткән, сенатта уны тикшергәндәр. Башта сенатта 100 ағза булған, Республика дәүерендә 300 ағза булған. Сулла сенаторҙар һанын ике тапҡырга күбәйтә, һуңына уларҙың һаны йыш үҙгәреп тора. Сенаттағы урынды ординар магистратураны үткәндән һуң алып була, ләкин цензорҙың айырым сенаты вазифаһынан бушатырға махсус хоҡуғы була. Сенат һәр айҙың календа, нонна һәм ида көндерендә йыйыла. Ә шулай ҙа сенаты «уңайһыҙ» көндә йыймаҫ өсөн сикләүҙәр ҙә булған.
Комицияларҙың тик Риза (Uti Rogas – UR) һәм Ҡаршы (Antiquo – A) тауыш бирергә хоҡуғы булған. Улар закон проектын тикшереүҙә ҡатнаша, үҙ тәҡдимдәрен керетә алмағандар. Диктатор Квинт Публилий Филон кереткән ҡанундар буйынса, (Б.э.т. 339 йыл) халыҡ йыйылышы (комиция) раҫлаған закондар бөтә халыҡ өсөн мәжбүри булған. Юғары башҡарыу власы юғары магистратҡа бүленгән.
Ҡайһы саҡта 6 айға һайланған диктаторҙарға сикһеҙ хоҡуҡ бирелгән. Диктаторҙан тыш бөтә вазифалар ҙа коллегиаль булған.
Ҡанундар[үҙгәртергә]
Рим хоҡуғы – йәмғиәт төҙөлөшө, тормошо һәм эшмәкәрлегенә ярашлы рәүештә дәүләт тарафынан билдәләнә һәм һаҡлана торған ижтимағи тәртип ҡағиҙәләре башҡа дәүләттәрҙең хоҡуҡи системаларының нигеҙе.
Йәмғиәттең социаль структураһы[үҙгәртергә]
Йәмғиәт ике өлөштән – патрицийҙарҙан һәм плебстарҙан торған. Патриций — Боронғо Римдың ерле халҡы, ә плебс — килмешәк, шулай ҙа граждан хоҡуҡтары булған халыҡ. Патрицийҙар 100 ырыуға берләшкән. Баштараҡ патрицийҙарға плебс менән никахҡа кереү тыйылған. Был патриций ҡатламының сикләнгәнлегенә килтергән. Был ике ҡатламдан башҡа ҡолдар булған.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтамалар[үҙгәртергә]
- История древнего Рима (урыҫ.)
- X Legio — Боевая техника древности (включая фрагменты русских переводов римских авторов и статьи по военному делу Древнего Рима) (урыҫ.)
- Трёхмерные реконструкции древнеримской архитектуры (урыҫ.)
- Римская Слава Античное военное дело(урыҫ.)
- История, культура и искусство древнего Рима (урыҫ.)
- The Roman Law Library by Yves Lassard and Alexandr Koptev. (инг.)
- Искусство древнего Рима — Фотогалерея Стевана Кордича (инг.)


text:
ОКАТО
ОКАТО́ коды, ОКАТО́ һаны (урыҫ. Общероссийский классификатор административно-территориальных объектов һүҙҙәренән ҡыҫҡартма) — Рәсәй Федерацияһының барлыҡ төбәктәре һәм тораҡ пункттарының дөйөм төркөмләүсе исемлеге; статистика һәм иҡтисад кеүек өлкәләрҙә мәғлүмәтте ышаныслы, сағыштырырлыҡ һәм автоматик рәүештә эшкәртеү өсөн булдырылған.
Иҫәп-теркәү берәмектәре[үҙгәртергә]
ОКАТО исемлегенә түбәндәге теркәү административ бүленеш берәмектәре инә:
- республикалар
- крайҙар
- өлкәләр
- Федераль әһәмиәткә эйә булған ҡалалар
- автономлы өлкәләр
- автономлы округтар
- райондар
- ҡалалар
- ҡала райондары һәм округтары
- ҡала тибындағы ҡасабалар
- ауыл советтары
- ауыл тораҡ пункттары (ауылдар, ҡасабалар, утарҙар, станицалар һ.б.)
Административ бүленеш берәмектәре исемлектә иерархия рәүешендә төркөмләнә.
Берәмектәренең барыһы ла административ бүленеш буйынса төркөмдәргә бүленә; был төркөмдәр административ буйһоноу буйынса өс классификация кимәленә ҡарай. Билдәле кимәлгә ингән һәр берәмек үрге кимәлгә ҡараған ярашлы берәмеккә туранан-тура буйһона.
Классификацияның беренсе кимәленә федерал әһәмиәткә эйә булған берәмектәр ҡарай:
- республикалар
- крайҙар
- өлкәләр
- Федераль әһәмиәткә эйә булған ҡалалар
- автономлы өлкәләр
- * Рәсәй Федерацияһы составына ингән автономлы округтар.
Икенсе кимәлгә түбәндәгеләр ҡарай:
- край йәиһә өлкә составына ингән автономлы округтар
- Республика, край, өлкә, автономлы өлкә, Рәсәй Федерацияһы составына ингән автономлы округ райондары; ҡала-эсе райондары, Федераль әһәмиәткә эйә булған ҡала округтары
- республика, край, өлкәлргә буйһонған ҡалалар һәм ҡасабалар.
Өсөнсө кимәлгә түбәндәгеләр ҡарай:
- республика, край, өлкәләргә буйһонған ҡалаларҙың эске райондары һәм округтары
- районға буйһонған ҡалалар
- районға буйһонған ҡала тибындағы ҡасабалар
- ауыл советтары.
Ауыл тораҡ пункттары өсөнсө кимәл берәмектәре эсендә танытыла.
ОКАТО һаны төҙөлөшө миҫалы[үҙгәртергә]
Миҫал өсөн, Учалы районының Ҡарт Муйнаҡ ауылының ОКАТО һаны — 80 253 884 004. Был һан ошондай өлөштәрҙән төҙөлгән:
- 80 (1-се һәм 2-се һан урыны) — Башҡортостан республикаһы;
- 2 (3-сө урын) — ”район” билдәһе (классификацияның өсөнсө кимәле) – бынан һуң район тураһында мәғлүмәт бирелә;
- 53 (4-се һәм 5-се урын) — Учалы районы коды;
- 8 (6-сы урын) — ”ауыл советы” билдәһе – бынан һуң ауыл советы тураһында мәғлүмәт бирелә;
- 84 (7-се һәм 8-се урын) — Туңғатар ауыл советы коды;
- 004 (9-сы, 10-сы һәм 11-се урын) — Ҡарт Муйнаҡ ауылын танытҡан код.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- «Территориальное устройство России» сайтында ОКАТО тураһында мәғлүмәт
- ОКАТО СИРИУС НТ сайты – Интернетта ОКАТО һанын белеү өсөн.
- ОКАТО Адрес буйынса ОКАТО һанын белеү хеҙмәте.


text:
Баҫыу көйгәнәге
Баҫыу көйгәнәге (урыҫ. полевой, или обыкновенный лунь, лат. Circus cyaneus)— ҡарсығалар ғаиләһенән ҙур булмаған йыртҡыс ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҙурлығы ҡарғалам. Ҡанаттары һәм ҡойроғо оҙон булғанға, байтаҡ ҙур Күренә. Төҫтәре бер төрлө түгел, һырты аҡһыл һоронан алып ҡара-көрәнгә тиклем. Ҡорһаҡтары һәм ҡойроҡ төптәре аҡ. Ҡайһы берҙәренең аҫ яғы сыбар. Ҡанаттарының остары ҡара. Башҡа көйгәнәктәр¬ҙән ҡойроҡ төбө аҡ булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Яңғырауыҡлы сырылдай: «сырр-сырр».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Яланда, баҫыуҙарҙа йәшәй. Ваҡ кимереүселәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә, үлән араларында оялай. 4—5 бөртөк йәш¬келт аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Таштурғай
Таштурғай , таш турғайы, шаҡылдаҡ, шыҡылдаҡ (лат. Oenanthe, урыҫ. Rfvtyrf) — себен турғайҙары ғаиләһендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғай ҙурлыҡ, Оҙон ғына аяҡлы, ерҙән йөрөүсе ҡош. Өҙлөкһөҙ ҡойроғон бәүелтә. Ата ҡоштоң һырты аҡһыл һоро, кәүҙәһенең аҫ яғы һарғылт аҡ. Ҡанаттары, ҡойроғоноң осо, күҙҙәре аша үткән киң һыҙыҡ ҡара, ҡойроғоноң төбө аҫтан да, өҫтән дә аҡ. Инә ҡоштоң һырты ҡыҙғылт көрән, кәүҙәһенең аҫ яғы алһыу һоро. Ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара-көрән. Бейеүсе таштурғайҙан тамағының һоро төҫтә булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «шаҡ-шаҡ». Башлыса ҡоштарҙың тауышына оҡшатып һайрай
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ташлы асыҡ урындарҙа, тау итәктәрендә йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Өңдәрҙә, таш аҫта¬рында һәм араларында оялай. 5—6 бөртөк аҡһыл зәң¬гәр йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Аджария
Аджа́рия, рәсми исеме Аджария Автономиялы Республикаһы (грузинса აჭარა, Ač'ara; აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა, Ač'aris Avtonomiuri Respublika) — Грузия составындағы автономиялы республика, илдең көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Аджарияның башҡалаһы Батуми, Грузияның төп порты булып һанала. 1920 йылдан башлап, Аджар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы тип аталған, хәҙерге исемде 1990 йылда бирәләр.
Аджариянын төп халҡы — аджарҙар, грузин халҡының этнографик төркөмө. Урта быуаттарҙа аджарҙар ислам динен ҡабул итә.


text:
Дәүләт
Дәүләт — бер географик өлкәлә йәшәүсе халыҡтың сәйәси берләшмәһе. Беренсе боронғо дәүләттәр Яҡын Көнсығышта барлыҡҡа килә. Дәүләттең үҙ хөкүмәте, халҡы һәм баш ҡалаһы була.
Дәүләт – сәйәси инститттуар берлеге, уның төп маҡсаты йәмғиәтен берҙәмлекте һаҡлау. Һәҙерге капиталистик дәүләттәрҙә дәүләтен маҡсаттары ошондай тип әйтелә:
- кешенең фән, ижад, шәхси, иҡтисад именлеғен һаҡлау
- кешеләрҙен дөйөм булған рухи һәм материаль байлыҡтары һаҡлау (азатлыҡ, медицина, мәғариф, юлдар, экология һәм башҡа)
реализация и сохранение общих для членов общества материальных и духовных целей и
- төп шарты: демократия, хакимлыҡ алған кешеләрҙе һайлау
Һәҙерге ваҡытта донъяла 200 яҡын дәүләт бар. Антарктида ерҙә дәүләт юҡ. Община (ябай йәмғиәт) менән сағыштырғанда дәүләт идара иткән социаль класс бар (чиновниктар). Общинала һәр индивидтын идара итергә хоҡуғы бар. [1].
Йөкмәткеһе
Дәүләттен билдәләмәһе[үҙгәртергә]
Нимә ул «дәүләт»? Ошо яупҡа фәндә һәм халыҡ-ара хоҡуғында берҙәм яуап юҡ.
Халыҡ-ара хоҡуғында дәүләттен билдәләмәһе[үҙгәртергә]
Иң эре халыҡ-ара Берҙәм Милләттәр Ойошмаһының территория дәүләт булыуын йәки булмауын фиксация итеү хоҡуғы юҡ. Яңы дәүләтте танырға дәүләт мәжбүр. 1993 йылда Конвенция Монтевидео дәүләттен билдәләмәһен бирҙе.Ошо документ буйынса дәүләттен 4 билдәлә булырға тейеш (территория, кеше, хөкүмәт, башҡа дәүләттәр менән бәйләнештәр төҙөү һәләте). [2].
Фәндә дәүләттен билдәләмәһе[үҙгәртергә]
Лазарев Валерий Васильевич дәүләтте ошолой тип билдәләй: дәүләт – сәйәси хакимлыҡтын ойоштороуы, идара иткән класстын йәки бөтә халыҡтын хыялдарҙы тормошҡа ашырған махсус аппараты булыуы. [3].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Пиголкин А. С., Головистикова А. Н., Дмитриев Ю. А., Саидов А. Х. Теория государства и права: учебник под редакцией А. С. Пиголкина. — Москва: Юрайт-Издат, 2005. — С. 61-63. — ISBN 5-94879-145-9.
- ↑ Каким образом новое государство или правительство добиваются признания со стороны Организации Объединённых Наций? Каким образом та или иная страна вступает в ООН в качестве государства-члена? Неофициальный документ ООН для информации.
- ↑ Общая теория права и государства: Учебник. Под ред. Лазарева В. В.. — М.,1994. — С.23


text:
Ваҡ һаралйын
Ваҡ һаралйын, кәрлә һаралйын, тупылдаҡ (урыҫ. Гаршнеп, лат. Lymnocryptes minimus)— ҡыҫҡа аяҡлы, оҙон суҡышлы, арҡаһы көрәнһыу буйлы, ҡорһағы аҡ төҫтәге көйөлдөләр ғаиләһенә ҡараған сыйырсыҡ ҙурлыҡ һаҙ ҡошо; Европаның һәм Азияның төньяғында йәшәй торған күсмә ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бер ни тиклем ҙурыраҡ. Оҙон суҡышлы, ҡыҫҡа аяҡлы бәләкәй генә сәп¬сәү. Ерәнһыу көрән һырты буй-буй ҡара һәм һары һыҙыҡтар менән сыбарланған. Түше нәҙек кенә һорғолт һыҙыҡлы. Ҡорһағы аҡ. Зырҡыуыттан һәм һаралйындан байтаҡ бәләкәй булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Киҫкен генә «ҡыһх» тигән тауышлы, уйын ваҡытында тояҡ тауышына оҡшаған «туп-туп-туп» йәки «тет-тет-тет» тигән тауыштар сығара.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Күл, йылға, һаҙлыҡ, батҡылдарҙа йәшәй. Селәүсен, һыу бөжәктәре, еләк менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһын ергә ҡора. Көрән һәм ҡыҙғылт һоро таптар менән сыбарланған 4 бөртөк һорғолт йәшел йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
- Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Намаҙ
Намаҙ (ғәр. صلاة; фар. نماز; төр. Namaz) — мосолмандарға фарыз булған биш ғәмәлдең икенсеһе, балиғ булған кеше үтәргә тейеш булған ғибәҙәт. Рәсүлебеҙ Мөхәммәт СҒС әйткән:"Балаларығыҙҙы ете йәштән намаҙға өйрәтегеҙ, ә ун йәштән намаҙға иғтибарһыҙлыҡтары өсөн һуғығыҙ һәм йоҡларға айырым һалығыҙ". Йәғни, ун йәштән ир бала менән ҡыҙ бала айырым йоҡларға тейеш. Намаҙ уҡыясаҡ кешенең тәне, кейеме һәм намаҙ урыны һәр төрлө нәжестәрҙән таҙа булырға тейеш. Шулай уҡ, һәр намаҙ уҡыусыға шәриғәт бойорған рәүештә тейешле ағзаларҙы һыу менән йыуып, тәһәрәт алыу фарыз.
Йөкмәткеһе
Намаҙ ваҡыттары[үҙгәртергә]
- Иртәнге намаҙ — таң атҡандан алып, ҡояш ҡалҡа башлағанға тиклем дауам итә. Ул ике рәҡәғәт сөннәт, ике рәҡәғәт фарыз итеп уҡыла.
- Өйлә намаҙы — зәүәлдән(зенит) башлап, икенде ваҡытына тиклем. Ул 4 рәҡәғәт сөннәт, 4 рәҡәғәт фарыз, ике рәҡәғәт сөннәт итеп уҡыла.
- Икенде намаҙы — һәр нәмәнең күләгәһе үҙенән ике тапҡыр оҙонайғандан алып, ҡояш байый башлағанға тиклем дауам итә. Ул 4 рәҡәғәт фарыз.
- Аҡшам намаҙы — ҡояш байығандан һуң, киске шәфәҡ ҡыҙыллығы бөткәнгә тиклем. Ул 3 рәҡәғәт фарыз, ике рәҡәғәт сөннәттән тора.
- Йәстү намаҙы — киске шәфәҡ ҡыҙыллығы бөткәндән алып иртәнге намаҙға хәтле дауам итә[1]. 4 рәҡәғәт фарыз, 2 рәҡәғәт сөннәт. Аҙаҡтан 3 рәҡәғәт витр-важиб ҡушып уҡыла.
Намаҙ уҡыу тыйылған ваҡыттар[үҙгәртергә]
1 – Ҡояш ҡалҡҡанда. Әгәр иртәнге намаҙ ваҡытында ҡояш ҡалҡа башлаһа – намаҙ боҙола.
2 – Зәүүәл ваҡыты. Өйлә намаҙы башланыр алдынан 45 минут алда.
3 – Ҡояш байығанда. Аҡшам намаҙына әйтеләсәк аҙан алдынан 45 минут алда. Әгәр өлгөрмәй ҡалһаң, ҡояш байығанда икенде намаҙының фарызын ғына уҡырға мөмкин.[2]
Уҡыласаҡ намаҙҙы ниәтләү[үҙгәртергә]
Намаҙ уҡыр алдынан. уҡыласаҡ намаҙҙы күңел менән ниәтләү фарыз, тел менән ниәтләү мөхтәсәб. Имамға ойоған кеше лә ойоуҙы ниәтләргә тейеш. Биш намаҙға ла ошо рәүештә ниәт ҡылына: "Әғүүҙү билләәһи минәш шәйтаанир раджим. Бисмилләәһир рахмәәнир рахим" тип намаҙлыҡҡа баҫабыҙ, өс тапҡыр Әстәғифируллааһ тип әйтеп үәәәә әтүүбү иләйһи, тип тәүбә итәбеҙ. Күңелдән ниәт ҡылына:"Бисмилләәһир ирахмәнир рахим. Иләһи,бер Үҙеңдең ризалығың өсөн(ниндәй) намаҙҙың(нисә) рәҡәғәт (фарызын йәки сөннәтен) уҡырға ниәт ҡылдым,(имамға ойоп уҡыһа, ошо урында, ойоном ошо имамға тип әйтелә) йөҙөмдө йүнәлдерҙем ҡибла тарафына, хаалисан лилләәһи тәғәәләә, -тип әйтәбеҙ.Намаҙға баҫҡас, бары тик сәждәғә барасаҡ урынға ғына ҡарап торабыҙ.
Намаҙҙың 12 фарызы[үҙгәртергә]
(намаҙ эсендә – 6, намаҙҙан тыш – 6)
Намаҙ шарттары (намаҙҙан тыш фарыздар)[үҙгәртергә]
1 – Хәдәстән таҙарыныу: тәһәрәт, ғөсөл һәм тәйәммүм яр-ҙамында рухи бысраҡлыҡтан таҙарыныу.
2 – Нәжестән таҙарыныу: тәнде, кейемде, намаҙ уҡый торған урынды физик бысраҡлыҡтан таҙартыу.
3 – Ғәүрәт: тәндең тыйылған ерҙәрен кейем менән ҡаплау. Ирҙәрҙең кендектән алып тубыҡтың аҫҡы өлөшөнә ҡәҙәр, ҡатындарҙың бөтөн тәне, бите, ҡул һәм аяҡ остарынан башҡа.
4 – Истиҡбали-Ҡибла – Ҡибла тарафынан йүнәлгән булыу.
5 – Ваҡыт – һәр намаҙҙы үҙ ваҡытында уҡыу.
6 – Ниәт – намаҙ уҡырға эстән ниәтләнеү.
Намаҙ рөҡөндәре (намаҙ эсендәге фарыздар)[үҙгәртергә]
1 – Тәкбир: намаҙҙы тәкбирҙән башлау. Мәҫәлән: «Аллаһу әкбәр».
2 – Ҡыям: намаҙҙы баҫып торған килеш уҡыу.
3 – Ҡыраат – намаҙҙа Изге Ҡөрьәнде уҡыу.
4 – Рөҡуғ: билдән эйелеп тороу.
5 – Сәждә: ергә маңлайҙы, ҡул һәм тубыҡтарҙы тейгеҙгәнсе эйелеү.
6 – Ҡадаи-Әхирә: намаҙ һуңында «Әт-тәхиәт»те уҡығанда ултырыу.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ http://www.fondihlas.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=118&Itemid=136
- ↑ Асым Уйсал, ҒӨСӨЛ, ТӘҺӘРӘТ ҺӘМ НАМАҘҒА ӨЙРӘНӘМ, Икенсе баҫма, Фәнирә Ғайсина тәржемәһе, «САД» нәшриәт төркөмө, Мәскәү, 2010 йыл, 80 бит.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Асым Уйсал, ҒӨСӨЛ, ТӘҺӘРӘТ ҺӘМ НАМАҘҒА ӨЙРӘНӘМ, Икенсе баҫма, Фәнирә Ғайсина тәржемәһе, «САД» нәшриәт төркөмө, Мәскәү, 2010 йыл, 80 бит.


text:
Фудзияма
Ошибка: блок «Викимилектә категория» отсутствует в шаблоне Геокар.
Фудзияма, Фудзи тауы (япон. 富士山) — Японияның Хонсю утрауында урынлашҡан вулкан, Японияның иң бейек тауы. Бейеклеге — 3776 м. Японияның Хонсю утрауындағы янар вулкан, Токионан 90 км көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Һуңғы атылыуы 1707—1708 йылдарҙа булған. Тау идеал конус һыҙатлы. Туризм төбәге һәм буддист синтоист күльты өсөн изге ғибәҙәт ҡылыу урыны булып иҫәпләнә.
Фудзи бер нисә быуат буйы япон сәнғәтендә билдәле тема булып тора.
Бөгөнгө көндә Фудзи түбәһендә Дзинзя синтоист ғибәҙәтханаһы, почта бүлексәһе һәм метеостанция урынлашҡан. Тау Фудзи-Хаконэ-Идзу милли паркы биләмәһендә урынлашҡан.


text:
Ялан тәгәрлеге
Ялан тәгәрлеге, тәгәрҙәк (лат. Vanellus gregarius урыҫ. кречётка) төр ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Өйрәк ҙурлыҡ. Оҙон ғына аяҡлы ялан ҡошо. Дөйөм төҫө һарғылт һоро. Түбәһе, күҙҙәре аша үткән һыҙыҡ һәм ҡанаттарының сите ялтыр ҡара. Түшендә ҙур ғына ҡара-көрән тап бар, уның өҫ яғы ерәнһыу көрән. Оҙон ҡаштары, ҡанаттарындағы киң һыҙыҡ, ҡорһағы аҡ. Суҡышы, ҡанаттары ҡара. Тәгәрлектән ҙурлығы, асығыраҡ төҫө, бүрке юҡлығы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы өҙөк-өҙөк: «кррәк-кррәк-кррәк».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Татырлауыҡтарҙа, үләне һирәк булған яландарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә, ҡылған, бүтәгә төптәрендә була. Ҡара-көрән таплы 4 бөртөк һарғылт аҡ йомртҡа һала.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Chettusia gregaria: информация на сайте Красной книги МСОП (инг.)
- Кречетка
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Hayman, Peter; Marchant, John & Prater, Tony (1986): Shorebirds: an identification guide to the waders of the world. Houghton Mifflin, Boston. ISBN 0-395-60237-8


text:
Шәшке
Шәшке (лат. Mustela lutreola) — һыуһарҙар ғаиләһенә ҡараған затлы тиреле йылтыр көрән йөнлө, ҡыҫҡа аяҡлы йәнлек; бармаҡ араларында йөҙөү ярылары булыуы менән характерлы.
Йөкмәткеһе
Һаҡлау саралары[үҙгәртергә]
Европа шәшкеһе төрө МСОП-тың Ҡыҙыл китабына,шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының? Коми Республикаһының, Ямал -Ненең Автономиялы өлкәһенең, Ырымбур өлкәһенең, Свердловск өлкәһенең Ҡыҙыл китаптарына ла индерелгән. Положение о Красной книге Свердловской области. Союз охраны птиц России. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 август 2011. 6 март 2011 тикшерелгән.   и Челябинской областей. Төрҙәше Кавказ европа шәшкеһе (Mustela lutreola turovi) РәсәйФедерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Төрҙәше Урта Рәсәй европа шәшкеһе (Mustela lutreola novikovi) шулай уҡзанесён в Красный список МСОП-тың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
-
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (1890—1907).
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Норка европейская — статья и фотографии на сайте inFerretGroup Павлинова И. Я.
- Норка европейская — статья на сайте Экосистема
- Норка европейская — статья на сайте Института Проблем Экологии и Эволюции имени А. Н. Северцова


text:
Белорус теле
Белорус теле (бел. беларуская мова, Łacinka яҙыуында biełaruskaja mova) — славян төркөмөнә ҡараған тел, Беларусь Республикаһында урыҫ теле менән бер рәттән дәүләт теле. Белорус теле, урыҫ һәм украин телдәре кеүек, славян төркөмөнөң көнсығыш төркөмсәһенә ҡарай.
Беларустән тыш, белорус теле Польшала, Литвала, Рәсәйҙә, АҠШ-та һәм башҡа беларус диаспоралы илдәрҙә киң ҡулланыла. Беларус телендә тыуған теле рәүешендә һөйләшеүселәр һаны (стандарт әҙәби телен, диалекттарҙы, трасянканы ҡулланыусыларын иҫәпкә алғанда) — 8-9 миллион тирәһе кеше.
1999 йылғы халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса, Беларустә йәшәгән 8 159 миллион самаһы беларустан 85,6% (йәғни 7 миллион самаһы кеше) өсөн белорус теле — тыуған тел. 41,3% кеше белорус телен өйҙә ҡуллана, тип күрһәткән. Шул уҡ мәғлүмәттәр буйынса, Беларустә 395,7 мең самаһы поляк йәшәй, уларҙан 67,1% беларус телен тыуған теле тип һанай, ә 57,4% өйҙә белорусса һөйләшә тип яҙған.


text:
Салауат Юлаев (опера)
Салауат Юлаев - Баязит Бикбай либреттоһына Заһир Исмәғилев яҙған 4 акттан, 7 шаршауҙан торған опера. Башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаев тураһында тарихи-героик музыкаль драма. [1]
1-се редакция[үҙгәртергә]
Операның беренсе редакциялағы премьераһы 1955 йылдың 15 апрелендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында ҡуйыла. [2] Дирижёр — В. В. Целиковский;
Режиссёр --ҡуйыусылар: СССР-ҙың халыҡ артисы (1955)Арыҫлан Мөбәрәков Һәм А. Н. Бакалейников
Балетмейстер - Ғәскәров Фәйзи Әҙеһәм улы.
Хормейстер — Л. Х. Исхакова;
Рәсәм - Арыҫланов Мухамед Нуриахмед улы.
Салауат ролен РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1965) Мәғәфүр Хисмәтуллин башҡарған.
Көнбикә ролен РСФСР-ҙын Халыҡ артисткаһы (1955) Мәғәфүрә Ғәлиулла ҡыҙы Сәлиғәскәрова башҡарҙы. 1955 йылда Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында уңышлы күрһәтелә. [3]
Музыкаль яҙмалар[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- ↑ Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе. /Баш мөхәррир Р.З.Шәкүров. – Өфө: “Башҡорт энциклопедияһы” дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 509 бит
- ↑ Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе. /Баш мөхәррир Р.З.Шәкүров. – Өфө: “Башҡорт энциклопедияһы” дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 509 бит
- ↑ Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе. /Баш мөхәррир Р.З.Шәкүров. – Өфө: “Башҡорт энциклопедияһы” дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 509 бит


text:
Фәлсәфә
Фәлсәфә (ғәр. فلسفة), шулай уҡ филосо́фия (бор. грек. φιλoσoφίa "аҡыллылыҡты һөйөү") — бар донъяны һәм кешенең йәшәйешен өйрәнеүсе һәм аңларға ынтылыусы фән; йәшәйештең иң мөһим һыҙаттарын, ысынбарлыҡты танып белеүҙең төп принциптарын, кеше тормошоноң маҡсатын, кеше менән донъя араһында булған мөнәсәбәттәрҙе өйрәнеүсе тәғлимәт.
Башҡа фәндәрҙән айырмалы рәүештә, фәлсәфә ниндәй ҙә булһа бер тәғәйен өлкәне генә өйрәнеү йәки аныҡ тикшеренеү ысулдарынан файҙаланыу менән сикләнмәй; киреһенсә, ул башҡа бар фәндәрҙең өйрәнгән мәсьәләләрен һәм үҙенсәлекле тикшеренеү ысулдарын дөйөмләштерә һәм ул фәндәргә теоретик нигеҙ бирергә ынтыла.
Фундаменталь һорауҙырҙы өйрәнеүҙең башҡа ысулдарынан, әйтеп үткәндә мистицизм, миф һәм сәнғәттән айырмалы рәүештә, фәлсәфә һынаусан (тәңкитсел), даими (системалы) һәм аңға таянған фекер йөрөтөүгә нигеҙләнә.
Фәлсәфәнең билдәләмәһе һәм асылы[үҙгәртергә]
Фәлсәфәнең ниндәй ҙә булһа дөйөм ҡабул ителгән билдәләмәһе йәки уның тикшеренеү объекты тураһында ғөмүми төшөнсә юҡ. Фәндең тарихи мәктәптәре һәм хәҙерге йүнәлештәре фәлсәфәне төрлөсә билдәләй. Ғәҙәти билдәләмә ошолай бирелә: фәлсәфә ысынбарлыҡтың (донъяла булған һәр нәмәнең) тәүсәбәптәрен, уның йәшәү һәм үҙгәреү ҡанундарын өйрәнә. Был ҡанундар буйынса йәшәйәш һәм уйлау, танып өйрәнелгән ғәләм һәм уны өйрәнеүсе тереклек итә һәм үҫә бара. "Йәшәйеш" төшөнсәһенә ғәмәлдә булған процестар менән бергә аң менән төшөнөрлөк бар мөмкинселектәр ҙә инә. Ысынбарлыҡтың бөтөн осраҡлы айырымлыҡтарын байҡап үтеү мөмкин булмағанлыҡтан, философтар үҙ иғтибарын төп сәбәптәргә йүнәлтә, ысынбарлыҡтың иң ғөмүми ҡанундарын өйрәнә, иң дөйөм төшөнсәләр менән уйлай. Төрлө дәүерҙәрҙә һәм фәлсәфәнең төрлә йүнәлештәре өсөн был төшөнсәләр һәм тикшеренеү алымдары айырылып тора; ошо йәһәттән Гегель фәлсәфәне "фекерләү ярҙамында танып беленгән тикшеренеүсенең көн күргән заманы" тик билдәләй.
Фәлсәфәнең төп йүнәлештәре түбәнерәк теҙеме менән бирелә. Улар тикшергән мәсьәләләр һанына ошондайҙары инә: «Аллаһ бармы-юҡмы?», «Ысынбарлыҡты объектив рәүештә танып белергә буламы-юҡмы?», «Кеше ҡылған эштең хаҡ йә хаҡһыҙ икәнлеген ни билдәләй?» Бындай һорауҙарҙы тикшереү өсөн фәлсәфәлә ҡулланылған төп алым булып логик фекерләү һәм һығымта сығарыу тора. Шул уҡ ваҡытта, фәлсәфәнең аныҡ билдәләнгән сиктәре йәки дөйөм ҡабул ителгән методологияһы юҡ. "Фәлсәфәгә ни инә" һәм "Фәлсәфәне ҡалай билдәләп була" һымаҡ һорауҙар ҙа бәхәс тыуҙыра һәм фәлсәфәнең күп һанлы йүнәлештәрендә төрлөсә сиселә. [1]
Фәлсәфәнең төп йүнәлештәре[үҙгәртергә]
- Метафизика ысынбарлыҡтың, йәшәйештең һәм донъяның төп булмышын өйрәнә; космология менән онтология тармаҡтарына бүленә.
- Эпистемология белемдең тәбиғәтен һәм күләмен өйрәнә; белем мөмкинме-юҡмы, ысынбарлыҡты танып белеп буламы-юҡмы, тигән һорауҙы тикшерә. Был йүнәлештең төп иғтибары танып белеү һәм уның ысул-юлдары, хәҡиҡәт, ышаныс, тәжрибә һәм интуиция төшөнсәләренә бәйле.
- Этика (йәиһә әхләҡи фәлсәфә) кешенең һәр эш-ҡылығы яраҡлымы-юҡмы, быға яуап биреп буламы-юҡмы, тигән һорауҙарҙы тикшерә; әхләҡ төшөнсәһен өйрәнә. Этиканың төп йүнәлештәре: метаэтика (әхләҡи хөкөмдөң мөмкинселеге, уны нигеҙләү; төрлө әхләҡи системаларҙы тикшереү), теоретик һәм ғәмәли (ҡулланма) этика (кеше һәр осраҡта ни эшләргә тейеш). Һуңғының тармаҡтары булып тирә-яҡ мөхит этикаһы (мөхиткә ҡарата кешенең ниндәй мөнәсәбәте яраҡлы", биоэтика (эвтаназияның яраҡлығы, кеше толҡатын ғилми тикшеренеүҙә тотонорға яраймы-юҡмы) һ.б. тора.
"Әхләклелек" һәм "изге күңел" төшөнсәләренә Платон тәүге әңгәмәләрендә билдәләмә бирергә тырыша.
- Сәйәси фәлсәфә ил, хөкүмәт, ил граждандары төшөнсәләренә бәйле; айырым шәхестәрҙең һәм йәмғиәттең дәүләткә ҡарата мөнәсәбәтен өйрәнә. Ғәҙеллек, ҡанун, мөлкәт, граждандарҙың хоҡуҡтары һәм бурыстарын тикшерә.
- Эстетика матурлыҡ төшөнсәһен һәм уның сәнғәттә, әҙәбиәттә, тормоштағы сағылышын өйрәнә; матурлыҡ тойғоһо, ләззәт (рәхәтлек), һиҙеү аша үҙләштереү, хис-тойғо ҡиммәттәренә ҡағыла.
- Логика - фекерләү ҡанундарын өйрәнгән фән. XIX быуаттың аҙағынан башлап, математиктар логиканың математикаға ҡағылған тармағын шаҡтай алға һөрҙө; бөгөнгө көндә логиканың ике киң йүнәлеше бар - математик логика (формаль символик логика) һәм фәлсәфәүи логика.
- Аң фәлсәфәһе аңдың булмышын һәм уның тәнгә мөнәсәбәтен өйрәнә; уның типик миҫалы булып дуализм менән материализм араһындағы бәхәс тора. Һуңғы осорҙа был тармаҡ когнитивистика (танып белеү фәне) менән яҡынлаша килә.
- Тел фәлсәфәһе телдең барлыҡҡа килеүен, уның булмышын һәм ҡулланылыуын тикшерә.
- Дин фәлсәфәһе дингә бәйле һорауҙар менән шөғөлләнә: Алланың барлығын-юҡлығын, булмышын, дини тәжрибәне, дини телде һәм текстарҙы, дин менән ғилем мөнәсәбәттәрен өйрәнә.
Фәндәрҙең күпселегенә арналған үҙ фәлсәфә тармаҡтары бар, мәҫ. математика фәлсәфәһе, хоҡуҡ фәлсәфәһе, тарих фәлсәфәһе һ.б. Шулай уҡ, элегерәк фәлсәфәнең ҡарамағында булған өлкәләр хәҙер үҙаллы фәндәр, мәҫ. психология, антропология һәм тәбиғәт фәндәре тарафынан ҡарала.
- ↑ === Исем ===


text:
Ишкәгаяҡ
Ишкәгаяҡтар (лат. Copepoda) — ҡыҫала һымаҡтар класынан умыртҡаһыҙҙар отряды; сөсө һәм тоҙло һыуҙарҙа йәшәй торған түбән ҡыҫалалар [1] . 1800 -гә яҡын төрө билдәле.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Быуынлы, ҡабырсаҡһыҙ, башкүкрәк, баш һәм ҡорһаҡ өлөшөнә бүленгән кәүҙәһе менән айырылып тороусы ваҡ ҡыҫалалар. 2 пар оҙон мыйыҡсаһы һәм ҡыҫала хәрәкәтләнгәндә ишкәк һымаҡ (исеме шунан) йөреш яһаусы 5 пар күкрәк ослоғо бар. Кәүҙәһе 0,5-3 мм оҙонлоҡта, инә заттар аталарына ҡарағанда эрерәк. Инә ишкәгаяҡлы ҡыҫала һымактар аталанған йомортҡаларын ҡорһаҡ аҫтындағы махсус ҡапсыҡтарҙа йөрөтә. Личинкалары метаморфоз юлы менән үҫә һәм науплиус, копеподит стадияләрын уҙа. Өч аҫ отрядҡа бүленәләр: каланоидтар (Calanoida), циклопоидтар (Cyclopoida) һәм гарпактикоидтар (Harpacticoida). Туҡланыу характеры буйынса беренселәре − фильтрлаусыларға, икенселәре − фильтрлаусы һәм йырткыстарға, өсөнсөләре йыйыусы −детритофагтарға ҡарай. Ишкәгаяҡлы ҡыҫала һымаҡтар аҡмай торған һәм ағымлы һыулыҡтар зоопланктонының мөһим компоненттары, һыу төбө ҡатламдарында ла, һыу үҫемлектәре араһында ла йәшәргә мөмкин, улар - планктон менән туҡланыусы балыҡтарҙың яратҡан аҙығы. Циклопларҙың ҡайһы бер төрҙәре кеше паразиттарының (мәҫәлән, лентец, ришта) аралаш хужалары булып тора. Ergasilus төрөнөң циклоптары балыҡтар паразиты булараҡ билдәле һәм уларга ҙур зыян килтерергә мөмкин.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Майлы бәшмәк
Майлы бәшмәк (урыҫ. Масленок) (лат. Suillus) — ырыуы көпшәле бәшмәктәр , ғаиләһе Болет һымаҡтар (лат. Boletaceae). Исемен майлы булыуғ бәйле алған. Эшләпәһе -тайғалаҡ. Майлы бәшмәктәрҙең башҡа болет һымаҡтарҙан айырмалығы шунда: ул елем һымаҡ йәбешкәк, эшләпәһенең ҡабығы һәм балдағы бик тиҙ ҡубып сыға.
Морфология[үҙгәртергә]
- Эшләпәһе ярым йоморонан алып тигеҙ формалығаса, шыма, елемле һәм йәбешкәк лайлалы, тышынан тиҙ әрселә. Ҡаплап торған япмаһы (шәхси япма) ла булырға мөмкин.
- Гименофор эшләпәһенән тиҙ айырылып сыға,өҫтө-өҫтөнә үҫә, йәки тәпәш һаплы, һары йәки аҡ төҫтә.
- Һабы тоташ, шыма йәки бөртөклө, ҡайһы саҡ ҡара япма ҡалдыҡтары менән балдағы була.
- Йомшағы аҡ йәки һарғылт, төҫөн ҡыҙылға йәки зәңгәргә тиҙ генә үҙгәртә һалып бармай.
- Спора порошогы һарының төрлө сағылыштары төҫөндә.
Тирә-яҡ мөхит һәм таралышы[үҙгәртергә]
Бар төрҙәре лә Suillus — ылыҫлы ағастар менән микоризо барлыҡҡа килтереүселәр , бигерәк тә ике ылыҫлы йәки биш ылыҫлы ағастар ҡарағайҙар һәм ҡарағастар менән. Таралышы Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәте, урындағы һәм килтерелгән төрҙәре донъяның бар төбәктәрендә лә осрай. Африкала һәм Австралияла ла билдәле.
Төрҙәре[үҙгәртергә]
Майлы бәшмәктәр ырыуы 40-50 төрҙө эсенә ала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Дермек А. Грибы. — Братислава: изд-во «Словарт», 1989.
- Гарибова Л. В., Сидорова И. И. Грибы — М.: ABF 1997. ISBN 5-87484-046-X


text:
Имән
Имән - төньяҡ[[{{{1}}}|?]] ағасы. Имән (русса: дуб черешчатый, латинса: Quercus robur.) — бейеклеге 40 м-ға етә алған ағас. Апрель-май айҙарында сәскә ата, емеше октябрь баштарында өлгөрә. Нигеҙҙә, республикабыҙҙың көнбайыш өлөшөндә үҫә.
Йөкмәткеһе
Сеймал әҙерләү[үҙгәртергә]
Дауалау өсөн йәш имәндең ҡайырыһы ҡулланыла. Уның составында ҡамаштырыу матдәләре, кверцетин, пентозон һ. б. биологик актив матдә¬ләр бар. Имән ҡайырын яҙғыһын (ағас япраҡ ярғанға тиклем) әҙерләйҙәр. Алынған ҡайырҙың оҙонлоғо 20-30 см-ҙан артыҡ булмаһын, һыҙырылған ҡайыр көпшә рәүешендә бөгәрләнә һәм яҡшы елләтелеп торған урында киптерелә. Күгәрмәһен өсөн ҡайыры даими рәүештә әйләндерел торолһон. Ҡайыры¬ның тиҙ һынып барыуы уның яҡшы кипкәнен аңлата.
Халыҡ дауаһы[үҙгәртергә]
Имән ҡайырыһынан әҙерләнгән ҡайнатманы эс киткәндә, ашҡаҙан-эсәктәрҙең эшсәнлеге боҙолғанда, һейҙек ҡыуығы шешкәндә ҡулланырға кәңәш ителә. Ҡайнатманы әҙерләү: 5-6 аш ҡалағы киптереп ваҡланған имән ҡайырыһын 1 литр һыуға һалып, 30 минут талғын утта ҡайнатырға кәрәк. Ҡай¬натманы көнөнә 2-3 тапҡыр, ас ҡарынға, 1 /2 стакан эсергә. Ауыҙ эсе боҙолғанда, теш ите ҡанап шешкәндә был ҡай¬натма менән ауыҙҙы сайҡау файҙалы. Геморрой шешектәре ҡанағанда ла имән ҡайыры ҡайнатмаһын ванна, примочка рәүешендә ҡулланыу ыңғай һөҙөмтә бирәсәк. Аяҡтар ныҡ тирләүсән булғанда ванна яһап була. Баш тиреһе тиҙ майланып барһа ла имән ҡайыры ҡайнатмаһы ярҙам итә ала.
Ҡулланыу тәртибе: үрҙә күрһәтелгәнсә әҙерләнгән ҡайнатма шыйығайтыла — 2 аш ҡалағы ҡайнатма киптереп ваҡланған тамыр һәм тамырһабаҡ 1 стакан ҡайнар һыуға һалына. Яһалған дауаны төнгә ҡаршы 1/2 стакан эсергә.
Имән ағасы- халыҡ ижадында[үҙгәртергә]
Халыҡ хужалығында имәнде ҡулланыу[үҙгәртергә]
Имән ҡаты ағас. Ул төҙөлөш иатериалы булараҡ бик ҡиммәтле. Борон- борондан нығытма өсөн ҡулланылған. Өфөнөң тәүге исеме, ғалимдар иҫбатлауынса Имәнҡала булған.


text:
Бензол
Бензол — (C6H6, PhH) ароматик углеводород.
Ҡыҫҡаса белешмә[үҙгәртергә]
Үҙенсәлекле еҫле, төҫһөҙ шыйыҡса; tиреү 5,5°С, tҡайнау 80,1°С, тығыҙлығы 879 кг/ м3. Углеводородтарҙа, эфирҙарҙа яҡшы, этиленгликолдә, глицеринда, һыуҙа насар эрей; май, каучук, гудронды һ.б. эретә. Ядроһына юғары темпеатуралар, окислаусылар тәьҫиренә ҡаршы юғары сыҙамлылыҡ хас ; электрофилгә алмаштырыу (хлорлау, нитратлаштырыу, сульфирлау һ.б.) реакциялары еңел, ҡушыу (гидрирлау) реакциялары ауыр үтә. Тирене ҡуҙғыта; юғары концентрацияла парҙары үҙәк нервы системаһына тәьҫир итә, түбән концентрацияларының күп тапҡырлы тәьҫиренән ҡан составы үҙгәреүе күҙәтелә (ПДК 5 мг/ м3).
Башҡортостанда етештереү[үҙгәртергә]
Башҡортостанда 20 быуаттың 50‑се йылдарынан алып бензол тура ҡыуылған бензиндарҙың тар фракцияһына (tҡайнау 62—85°С) водород баҫымы аҫтында каталитик риформинг үткәреп етештереү үҙләштерелә . Бензол хлор‑ һәм дихлорбензолдар , этилбензол , кумол, өҫкө йөҙҙә актив матдәләр, анилин, малеин ангидриды һ.б. ҡиммәтле ярым продукттар, фармацевтик препараттар, лак‑буяу материалдары етештереүҙә, мотор яғыулығына өҫтәмә сифатында ҡулланыла. 60‑сы йылдарҙа башында Өфө нефть эшкәртеү заводында бензол нигеҙендә айырыуса таҙа циклогексан етештерелә.
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
- Алициклик берләшмәләр
- Хлорорганик берләшмәләр
- Башҡортостан нефтехимия компанияһы, “Газпром нефтехим Салават”
- Стирол
- Ароматик берләшмәләр
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Бензол // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Энциклопедический словарь юного химика / Сост. В. А. Крицман, В. В. Станцо. — М.: Педагогика, 1982. — 368 с., ил.
- Настольная книга учителя химии 10 класс/О. С. Габриелян, И. Г. Остроумов. — М.:Дрофа, 2010 г.
- Строение молекулы бензола, видео


text:
Селән
Селән (урыҫ.Серая цапля, лат. Ardea cinerea) - селәндәр ғаиләһендәге эре һаҙ ҡошо. Африкала һәм Евроазияла таралған.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡаҙҙан ҙурыраҡ. Түбәһе һәм һырты ҡара, ҡанаттары һоро. Яҙғыһын башында ҙур өлпөһө була. Суҡышы ҡара, аяҡтары ҡыҙғылт һары, күҙҙәре ҡыҙыл.Башҡа селәндәрҙән төҫө менән айырыла.Тауышы көслө:"ҡау-ҡау".Бик һирәк осрай.
Йәшәү урыны[үҙгәртергә]
Ағаслы һаҙлыҡтарҙа, һай күлдәрҙә йәшәй.Ағас ботаҡтарында оялай.Ояһы башҡа селәндәрҙекеә оҡшаған. Күсмә ҡош.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Башлыса тәлмәрйендәр менән туҡлана, һирәкләп эре бөжәктәрҙе лә аулай.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
3-5 аҡһыл йомортҡаһы була. 26 көндә себештәре моронлай. Ике ҡош та (аталы- инәле) алмашлап баҫа.
Галерея[үҙгәртергә]
-
Изображение:Ardea cinerea 2 (Marek Szczepanek).jpg
Бала селән
-
Изображение:Ardea cinerea in flight Jojo A.jpg
Осоусы селән
-
Изображение:Ardea cinerea.jpg
-
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡртостан ҡоштары.Өфө-1986. 55-се бит.


text:
Программа менән тәьмин итеү
Программа менән тәьмин итеү (ингл. software) – компьютерҙың процессорын ниндәйҙер операциялар башҡарыуға йүнәлткән, машина уҡый торған, йыш ҡына компьютер программаһы формаһында күрһәтмәләр йыйылмаһы. Ғәҙәттә компьютерҙың аппарат сараларына ҡапма-ҡаршы термин булараҡ ҡулланыла. Аппарат саралары һәм программа менән тәьмин итеү бер-береһе менән тығыҙ бәйле, береһенең эшләүе өсөн икенсеһенең булыуы мотлаҡ. Компьютер сленгында йыш ҡына инглиз телендәге software һүҙенән сыҡҡан софт атамаһы менән дә йөрөтәләр.
Программа менән тәьмин итеү – дөйөм термин. Ул бөтә компьютер күрһәтмәләренә ҡарата лә, компьютер күрһәтмәләренең билдәле бер йыйылмаһына ғына ҡарата ла ҡүлланыла. Ул шулай уҡ машина күрһәтмәләрен дә (процессор аңлаған бинар код), сығанаҡ кодты ла (башҡарылыр алдынан компиляторҙар тарафынан машина кодына әйләндерелә торған кешегә аңлайышлы күрһәтмәләр) үҙ эсенә ала.


text:
Эстон теле
Эстон теле — эстон халҡының теле. Фин-уғыр ғаиләһендәге балтик буйы фин тармағына инә. Эстонияның һәм Европа Берләшмәһенең рәсми теле. Яҙма латин алфавиты нигеҙендә.
Тел коды — et йәки est ( ISO 639).
Эстон теле, балтик буйы фин телендәге ике-өс диалекттың яҡынайыуы иҫәбенә, 12-13 быуатта формалаша. Берҙәм эстон теленең формалашыуына герман һәм балтик буйы телдәре йоғонто яһай.
Баҫым[үҙгәртергә]
Эстон телендә баҫым беренсе ижеккә төшә. Иҫкәртмәләр: aitäh, aitüma, sõbranna, шулай уҡ бер нисә ымлыҡ (мәҫ. ahah, ohoh) — унда баҫым икенсе ижеккә төшә. Яңы сит һүҙҙәрҙә оригиналь баҫымы ҡала (әммә сит телдәрҙән алынған иҫке һүҙҙәрҙә баҫым беренсе ижеккә төшә, мәҫ. vabrik)


text:
Буҙ тумыртҡа
Буҙ тумыртҡа (седой дятел) Күгәрсендән бәләкәйерәк. Башы, кәүҙәһенең аҫҡы өлө¬шө буҙ төҫтә. Тамағы, түше аҡһыл һары. Ҡанаттары, һырты, ҡойроҡ өҫтө йәшкелт көрән. Ҡанаттарының осонда буй, о ҡойроҡ өҫтөндә арҡыры аҡ һыҙыҡтар бар. Маңлайы ҡыҙыл. Йәшел' тумыртҡанан дөйөм буҙ төҫө менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «киәй-киәәй».
Япраҡлы урмандарҙа йәшәй. Ағас бөжәктәре -һәм уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй, һирәк осрай. Ағас кыуыштарында оялай. 5—7 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.


text:
Мәһәр
Мәһәр— (ғәрәпсә: :مهر) исламда кейәү тарафынан ҡыҙ яғына бирелә торған мал аҡса. Был төшөнсә төрки халыҡтарҙағы бирнә-ҡалымға тура килә. Мәһәрҙең күләме теүәл билдәләнмәгән, ләкин ҡайһы бер мосолман илдәренедә уның иң ҙур күләме билдәләнгән. Мәһәр ғәҙәттә ике өлөшкә бүленә: хәҙер ҡулға бирелә торған мәһер — нәҡид һәм кисектерелгән мәһер— насиә. Беренсеһе— кейәү тарафынан кәләшкә никахлашҡанда бирелә торған билдәле бер сумма йәки мөлкәт, икенсеһе —ире үлгән осраҡта йәки уның теләге менән никах тарҡалғанда хатынға бирелә торған аҡса йәки мөлкәт.


text:
Яр Саллы
Яр Саллы (татар. Яр Чаллы, Yar Çallı, урыҫ. На́бережные Челны́) – Татарстан Республикаһының төньяҡ-көнсығышында, Сулман йылғаһының һул ярында урынлашҡан, Татарстан ҡалалары араһында ҙурлығы һәм әһәмиәте буйынса икенсе урында торған ҡала.
Ҡазан менән араһы 225 км, Түбән Кама менән - 35 км, Алабуға менән - 20 км, Өфө менән - 250 км.
Туҡай районының (1930 — 1976 йылдарҙа Саллы районының) үҙәге. Ҙур автомобиль юлдары үҙәге, йылға порты бар.
Ҡалала машиналар төҙөү сәнәғәтә әһәмиәтле. Рәсәйҙә төҙөлгән сит илдәр машиналары заводтары бар (Fiat, Mercedes-Benz Actros, Mercedes-Benz Axor, Ford Kuga, Ford Galaxy, Ford Transit, Ford S-MAX, Ford Explorer ).
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә]
- 1626 йылдан бирле хәҙерге Яр Саллы урынында беренсе тораҡ йортар булыуы билдәле
- XIX быуатта Яр Саллы пристане – ҙур икмәк һатыу үҙәге булған
- 1920 йылға тиклем – Өфө губернаһының Миңзәлә өйәҙендә; ТАССР барлыҡҡа килгәс, уның составына керә.
- 1922-1930 йылдарҙа Саллы кантонының үҙәге
- 1982-1988 йылдарҙа ҡалаһының исеме Брежнев тип үҙгәртелә.
Ҡала етәкселәре[үҙгәртергә]
- 1991 – 1999 йылдарҙа - Рәфғәт Алтынбаев
- 1999 – 2003 йылдарҙа - Рәшит Хәмәҙиев
- 2003 – 2010 йылдарҙа - Илдар Халиков
- 2010 йылдан хәҙергә ҡадәр - Вәсил Шәйхразиев
Халыҡ[үҙгәртергә]
Халыҡ һаны[үҙгәртергә]
Халыҡ һаны 508 700 кеше (2009 йыл уртаһына) Татарстандың 13,5 % халҡын тәшкил итә, Рәсәй ҡалалары араһында 31-се урында тора.
Яр Саллы ҡалаһының халыҡ һаны үҙгәреүе динамикаһы (халыҡ һанын алыуҙар нигеҙендә)[1]:
Мәғариф[үҙгәртергә]
- Кама дәүләт инженер-иҡтисад академияһы, 2012 йылда үҙгәртелғән Ҡаҙан (Иҙел буйы) федераль университеты инеп.
- Яр Саллы дәүләт педагогика институты
- Кама дәүләт физик культура, спорт һәм туризм академияһы
- Яр Саллы дәүләт технология институты
- Ҡазан дәүләт университеты филиалы
- Яр Саллы педагогика көллиәте
- Яр Саллы медицина көллиәте
- Кама дәүләт автомеханика техникумы
- Яр Саллы сәнғәт училищеһы
Мәҙәниәт[үҙгәртергә]
- Яр Саллы Татар дәүләт драма театры
- Яр Саллы дәүләт ҡурсак театры
- Яр Саллы ҡала тарихы музейы
- Сара Садыҡова исемендәге концерт залы
- Балалар һәм йәштәр ижады ҡала һарайы
- "КамАЗ" мәҙәниәт йорто
- “Энергетик” мәҙәниәт һарайы
- Яр Саллы Орган залы
- "Мастеровые" урыҫ драма театры
- "Айгөл" циркы
Спорт[үҙгәртергә]
Спорт менән шөгөлләнеү урындары[үҙгәртергә]
- «Олимпийский» олимпик резерв спорт мәктәбе: йөҙөү, көрәш, дзюдо, самбо, акробатика, бокс
- «Дельфин» спорт мәктәбе: йөҙөү, синхрон йөҙөү, туризм, көрәш, бокс
- «Витязь» спорт мәктәбе: көрәш, армспорт, йөҙөү
- "Афалина" бассейны: йөҙөү, синхрон йөҙөү
- «Яр Саллы» спорт мәктәбе : еңел атлетика, гимнастика, велоспорт, теннис
- "Камаз" футбол клубы: футбол
- «Виктория» спорт мәктәбе: футбол, велоспорт, ауыр атлетика
- «Строитель» спорт мәктәбе: бокс, футбол
- «Комсомолец» олимпик резерв спорт мәктәбе: гимнастика
- «Заря» спорт мәктәбе: футбол, волейбол, мини-футбол, ҙур теннис, атлетик гимнастика
- 11 -се спорт мәктәбе: волейбол, көрәш, ҙур теннис
- 12 -се олимпик резерв спорт мәктәбе: еңел атлетика, милли көрәш, дзюдо, синхрон йөҙөү
- Рәшит Хәмәҙиев исемендәге "Толпар" ат спорт мәктәбе: атлы спорт
- "Яр буйы" паркы: ҡышҡы айҙарҙа саңғы спорты, башҡа ваҡытта кросс, велоспорт
- "Мәҙәниәт" паркы: ҡышҡы айҙарҙа саңғы спорты, башҡа ваҡытта кросс, велоспорт
- «Титан» спорт мәктәбе: саңғы спорты, еңел атлетика, бию
- Боз спорт һарайы: хоккей, тимераяҡта шыуыу
- “Берҙәм Рәсәй” боҙ һарайы: хоккей, тимераяҡта шыуыу
- "Федотово" саңғы базаһы (Саллынан сығып): таулы саңғы спорты, сноуборд, пейнтбол,
- Шахмат-шашка клубы ның "Этюд" спорт мәктәбе: шахмат, шашка
- "Челны-Экстрим" спорт техника мәктәбе: картинг, регби, парус спорты, авиамодель спорты
- Олег Кухаренко исемендәге картодром: картинг
- "Планета фитнес" фитнес клубы: фитнес, бию, йөҙөү
- "FitLand" фитнес клубы: фитнес
- "Идеал" фитнес клубы: фитнес, аэробика, йога
- "Гармония" фитнес клубы: фитнес, аэробика, йога, бодибилдинг
- "Ника" фитнес клубы: фитнес, аэробика, йога, бию
- "Лидер" фитнес клубы: фитнес, аэробика, йога, бию
Спорт командалары[үҙгәртергә]
- "КАМАЗ-МАСТЕР" командаһы - йөклө машиналар уҙышыу буйынса дөньякүләм лидер
- "Камаз" футбол клубы - Рәсәй беренселегенең I лигаһында алдынғыларҙан һанала
- "Челны" хоккей клубы - Рәсәй беренселегенең I лигаһында уйнай
Ял итеү, күңел асыу урындары[үҙгәртергә]
- Дельфинарий. Анапа дельфинарийы филиалы булған Саллы дельфинарийында дельфиндар һәм диңгеҙ арыҫланы менән ҡуйылған ҡыҙыҡлы шоу-программа ҡарап була.
- Энтузиасттар бульвары – саллылыларҙың яратҡан ял итеү урындарының береһе. Бульварҙа фонтандар, кафе-ресторандар, төнге клубдар, кибеттәр бар.
- “Яр буйы “ паркы майҙаны.
- Ипподром
Кинотеатрҙар[үҙгәртергә]
Төнгө клубтар[үҙгәртергә]
- “Батыр”
- “Колизей”
- “Brooklyn”
- “Джумба”
- “Opera”
- “Brooklyn”
- “Galaxy”


text:
Әминә ВӘХИТОВА, пенсиялағы уҡытыусы, Ғафури районы Туғай ауылы:
Бөйөк Ватан һуғышы йылдары минең хәтеремдә уңалмаҫлыҡ эҙҙәр ҡалдырҙы. Ул минең ғәмһеҙ бала сағымды урланы, атайымды һыңар аяҡ менән ҡайтарҙы, ағайымдың ғүмерен өҙҙө. Был ҡәһәрле һуғыш әҙәм балаһының кескәй генә шатлыҡтарын, оло өмөттәрен юҡҡа сығарҙы.
Тотош ауыл типһә тимер өҙөрлөк көслө, имәндәй ныҡлы улдарын һуғышҡа оҙата. Һәр кем үҙ яҡындарын гармун моңона, күңелдәрҙең иң нескә ҡылдарына ҡағылырлыҡ һағышлы йырҙарына әсе күҙ йәштәрен ҡушып, оло юлға сыҡҡансы оҙатып барҙы. Ошо мәлдәге илаш-һыҡташты, хатта беҙ, 10 йәшлек бала-саға ла, бик ауыр кисерҙек. Тап ошо ваҡыт беҙҙе балалыҡтан сығарҙы.
Ир-егеттәр һуғышҡа китеп бөткәс, бөтә эш ҡарт-ҡоро, ҡатын-ҡыҙ һәм үҫмерҙәр иңенә төштө. Кесе йәштән оло апайҙарға эйәреп, ураҡ урырға, көлтә бәйләргә һәм башҡа эштәргә өйрәндек. Һуңынан ул көлтәләрҙе ат арбаһына тейәп, ырҙын табағына ташыйбыҙ, олораҡтар бәләкәй движок менән иген һуға, ә беҙ, үҫмер ҡыҙҙар, көнө-төнө ҡул менән шул ашлыҡты елгәрәбеҙ. Хәлдән тайып, арып, шул иген өҫтөнә йығылып йоҡлап китә торғайныҡ. Эйе, һуғыш беҙҙең бала саҡты урланы, йәшел сирәмдә рәхәтләнеп уйнар урынға, ашарға яраҡлы үлән эҙләп, ялан-урмандар гиҙергә мәжбүр итте. Ә атай, ағайҙарыбыҙ утлы, ҡанлы юлдарҙы үтеп, илем, Ватаным азатлығы, балаларҙың тыныс, бәхетле киләсәге өсөн тип фашистар менән алышты. Яуға киткән ауылдаштарҙың барыһы ла әйләнеп ҡайта алманы, бөгөнгө имен тормошобоҙ өсөн үҙ ғүмерҙәрен ҡорбан итте. Ҡайтҡандары ла алған яраларынан йүнәлә алмайынса, күптән вафат инде. Бына, мәҫәлән, беҙҙең Ғафури районы Туғай ауылында бер генә һуғыш ветераны ла ҡалманы (иң һуңғыһы үлгәнгә лә 10 йыл инде). Тыл ветерандары ла, һуғыш осорона тура килгән тиңдәштәрем дә бик әҙ ҡалып бара инде.
Эйе, һуғыш хәсрәтен, юғалтыуын күрмәгән бер генә ғаилә лә юҡтыр ул.
Атайым Хәбибнәжәр Вахитов (Ҡотлоғужа ауылы) Ленинград фронтында минаға баҫып, бер аяғын тубыҡтан киҫтереп ҡайтты. Инвалид булыуына ҡарамаҫтан, тырышып эшләп, беҙҙе, 5 баланы, тәрбиәләп үҫтереп, уҡытып, оло тормошҡа сығарҙы. 83 йәшендә вафат булды. 1926 йылғы Миңнеәхмәт ағайым 16 йәше тулыу менән фронтҡа китеп, Чехословакияны азат иткәндә һәләк булды.
Ошоларҙы уйлаһам, йөрәгем әрней, күҙҙәремә йәш тула. Халҡыбыҙҙың ул йылдарҙағы берҙәмлегенә, тырышлығына, сыҙамлығына хайран ҡалам. Эйе, ошо сифаттар менән еңеүгә өлгәштек беҙ. Бөгөн, шөкөр, тормошобоҙ тыныс, имен. Ҡарттар тураһында хәстәрлек күрелә. Тик шулай ҙа ҡайһылыр тарафта һуғыш уты тоҡаныуы һәм үҙ-ара ярышып үлтереш, утлы ҡорал етештереү хафаға һала. Шуға ла үткән һуғыштың бөтә михнәттәрен кисергән оло кеше булараҡ, илебеҙҙә һәр саҡ тыныслыҡ булһын, килер быуын һуғыш күрмәй үҫһен ине, тип теләйем.Хәсән НАЗАР, шағир, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты:
Бөйөк Ватан һуғышы башланып, атайым фронтҡа киткәндә, мин әсәйем ҡорһағында ете айлыҡ ҡына булып, тыуырға ла өлгөрмәй ҡалғанмын. Атайыма улдарын (игеҙәк һыңарым Хөсәйен исемле ине, ул биш йәшендә үлеп ҡалды) ҡулына алып, күккә сөйөргә, күкрәгенә ҡыҫып һөйөргә насип булмаған. Миңә лә атайҙың көслө иңенә һыйынып, иркәләнеп үҫергә, ғүмерҙә лә “атай” һүҙен әйтергә тура килмәне: ул Ленинград өсөн барған ҡаты һуғышта һәләк була. Һуғыштан һуңғы ауыр йылдарҙа, үҫмер генә йәштәреңдә яныңда атайың булмауы ниндәй оло фажиғә икәнен ошо хәлде башынан кисергәндәр генә аңлайҙыр, аңлаһа… Етемлек нужаһы минең кеүектәрҙе иртә эшкә екте, ләкин эштән үлмәнек - теләһә ниндәй этлектәргә, ауырлыҡтарға сыҙам, эт ҡайышы, йәғни ныҡ характерлы булып үҫтек. Әсәйем менән яҙғы һары һыуҙар кисеп, утынын да һөйрәп ташыным, сыбыртҡы урынына ҡуйыныма китап ҡыҫтырып, көтөүен дә көттөм, һабансы булып, бураҙналар ярҙым, бесәнен дә саптым… Атайым тураһында әсәйем һөйләгәндәрҙән генә беләм: ауыл советы рәйесе вазифаһын башҡарған, абруйлы, уңған кеше ине, ти торғайны. Малай буласаҡ, тип әйтеп, мин тыуырҙы дүрт күҙ менән көткән атайым. Фронтҡа китер төндә йоҡламайынса, миңә сәңгелдәк яһап бөтөрөп киткән. Хөсәйен менән мин тыуғас, ҡыуанысы күккә ашып, хаттар яҙа, беҙгә хат аша исем ҡуша, бөткөһөҙ сәләмдәрен юллай. Үкенескә күрә, уның хаттары һаҡланмаған. Документҡа тип төшкән бәләкәй генә фотоһүрәтенән башҡа бер нәмәһе лә юҡ. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, бер тапҡыр ҙа күрмәгән атайым рухы һәр саҡ минең күңелемдә йәшәй, ғүмер буйы мине йәнәшәмдән оҙатып килә. Ут эсенән яҙған хаттарында ул миңә гел бәхет, оҙон ғүмер теләп, айырым сәләмдәр юллай торған булған. Күрәһең, атам фатихаһы йәшәтәлер мине был донъяла…Флүрә ЙӘРМӨХӘМӘТОВА, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, ветеран педагог, Мәләүез ҡалаһы:
Атайым Хәсәнов Хәкимйән Дәминдар улы Хәйбулла районы Рафиҡ ауылынан 1939 йылда уҡ фин һуғышында, Халхин-Голда булып ҡайтҡан. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1942 йыл йәнә фронтҡа китә, әсәйем миңә ауырлы булып, өҫтәүенә, ҡулында тағы дүрт бала менән уны оҙатып ҡала. Атайым ҡыйыу булған, легендар командарм, маршал Жуков етәкселек иткән армия сафында һуғышҡан. Ә был армияны, тарихтан белеүебеҙсә, ҡайҙа эш хөрт, шунда ебәргәндәр, шуға күрә мин йыш ҡына, Георгий Жуков етәкселегендә тап минең атай һымаҡ батыр йөрәкле, илһөйәр коммунистар ғына хеҙмәт иткәндер, тип уйлап ҡуям. Әйткәндәй, шуныһы бер ғәжәп: дошман өҫтөнә ҡурҡыуһыҙ ташланған ҡыйыуҙарҙы, бәхеткә, пуля ла алмаған. Курск дуғаһының утлы ғәрәсәтенән иҫән сыға атайым. Ике тапҡыр ауыр яраланып, күкрәге тулы орден-миҙалдар менән иҫән-һау ҡайтып төшә ул фронттан. Уның бер туған ҡустыһы Ғәлимйән ағайыбыҙ ҙа, башына бик ауыр яра алһа ла, шулай уҡ иҫән ҡайтты. Уның да түше тулы орден-миҙал ине. Ҡайтыу менән икеһе лә колхоз эшенә сумдылар: атайымды бригадир итеп ҡуйҙылар, көнө-төнө колхоз баҫыуынан ҡайтып инмәне, арыуҙың ни икәнен дә белмәне. Һуғыш йылдарында, үҙегеҙ беләһегеҙ, тылда балалар күпләп ҡырылды. Атайым ҡайтыуға, әсәйем биш баланы ла ҡарап, иҫән-аман һаҡлап ҡала алды. Һуғыш бөткәс, тағы өс туғаныбыҙ донъяға килде. Әсәйебеҙ ҙә бик уңған, тырыш булды. Оҫта тегенсе ине, ауылдаштарын да, күрше-тирә ауыл халҡын да ул кейендерҙе. “Зингер” машинаһында ул хатта толобона хәтлем тегеп бирер ине. Атайыбыҙ зарлана белмәһә лә, һуғыш яраларынан һыҙланғандыр. Еңеү менән ҡайтыу оло бәхет булһа ла, фронтовиктарҙың күбеһе ана шул яраларҙан мандый алмайынса, вафат булып бөттө. Әсәйебеҙ ныҡ ҡараны, бала тәрбиәләгәндәй ҡәҙерләне атайыбыҙҙы, уның тәрбиәһе арҡаһында атайыбыҙ 89 йәшкә етте. 2010 йылда атайыбыҙ вафат булды. Теүәл ике ай үткәс, уның исеменә нилектәндер ваҡытында тапшырылмаған Ҡыҙыл Йондоҙ ордены килеп төштө…Илгиз ИШБУЛАТОВ, журналист:
Беҙҙең ғаилә Бөйөк Ватан һуғышында Смоленск янындағы ҡаты һуғыштарҙың береһендә башын һалған Заһит Ишбулатовтың – ҡартатайымдың атаһының – иҫтәлеген ҡәҙерләп һаҡлай. Һуғышта уның менән бергә булған ауылдашы ҡайтып һөйләүенсә, ҡартатайым атакаға ташланғанда фашист пуляһынан һәләк була. Был, туғандарым раҫлауынса, Термино тип аталған хутормы, станциямы булған. Заһит ҡартатайымдың үлеме тураһында килгән “ҡара ҡағыҙ” һаҡланмағанға күрә, был атаманың дөрөҫлөгө шик тә тыуҙырып ҡуя, сөнки шул яҡтарға юл төшкәндә, урындағы кешеләрҙән һорашып, эҙләп ҡараһам да, ул урынды таба алманым. Бәлки, уның исемен үҙгәрткәндәрҙер, бәлки, бәләкәй генә хутор булған булһа, ул ер йөҙөнән юҡҡа сыҡҡандыр… Заһит ҡартатайымдың өлкән улы Рәхмәтулла олатайыма иҫән-һау әйләнеп ҡайтырға насип иткән. Һуғышта ул разведчик булған. Әсәйем яғынан өләсәйемдең Әбделхан менән Әбделәхәт тигән ике ағаһы һуғышҡа китә. Икеһе лә Темәс педучилищеһын бөтөргән шәп егеттәр була. Әбделәхәт олатайым истребителдә осҡан, икеһе лә ҡыйыу һуғышҡан. Үкенескә күрә, был бөркөттәр ҙә яуҙан әйләнеп ҡайта алмаған. Яугир олатайҙарым менән ғорурланам, әммә уларҙың аҫыл ғүмерҙәре шулай өҙөлөп ҡалыуына әрнейем дә. Нисек кенә булмаһын, мин уларҙың яҙмышына битараф ҡала алмайым, ҡайҙа нисек һуғышыуҙары, ниндәй ерҙәрҙе мәңгелек төйәк итеүҙәре хаҡында бәләкәй генә булһа ла хәбәр, мәғлүмәт алыуҙан төңөлмәйем - эҙләнәм, яҙмыштарын үҙемсә ҡат-ҡат күҙ алдына килтереп, уйланам, һыҙланам…
Фәүзиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.
"Киске Өфө" гәзитенән алынды. (http://blog.kiskeufa.ru/?p=377)


text:
Пьер-Симон Лаплас
Пьер-Симо́н Лапла́с (франц. Pierre-Simon de Laplace; 23 март 1749 — 5 март 1827) — күренекле француз математигы, физигы һәм астрономы; Күк йөҙө механикаһы, дифференциаль тигеҙләмәләр өлкәһендәге эштәре, ихтималлылыҡ теорияһына нигеҙ һалыусы булараҡ билдәле. Ғәмәли математика һәм астронимия өлкәһендәге хеҙмәттәре баһалап бөткөһөҙ. Ул был фән өлкәләрен камиллаштыра. Француз география йәмғиәте ағзаһы булып тора.
Урта хәлле фермер ғаиләһендә тыуған. Ҡыйынлыҡ менән башланғыс белем ала. Һәләте һәм ныҡышмалалағы математика, физика, астронимия фәндәрен үҙ аллы өйрәнергә мөмкинлек бирә. Астрономия өлкәһендә ҙу уңыштарға өлгәшә. Ай (күк есеме), Юритер (планета), Сатурн (планета) кеүек күк есемдәре хәрәкәтен ентекле өйрәнеп ғилми аңлатма бирә.
Фәнни эшмәкәрлегенең иң әһәмиәтлеһе – планеталар яралыуы тураһында беренсе фекерҙәр.
Физика өлкәһендә һауа тығыҙлығы, бейеклек, дымлылыҡ менән бәйле баромнтрик формуланы асыуы менән билдәле. Шулай уҡ геодезия, рефракция теорияһы меән шөғөләнә, Йылылыҡ теорияһын камиллаштыра,калориметр уйлап таба, флогистон теорияһына ҡаршы көрәшә. Капиллярлыҡ теорияһы өлкәһендә эшләй, капиляр баҫым менән бәйле Лаплас законын аса.
Ғалим хөрмәтенә аталғандар:
- Ай (Күк есеме);
- 4628 Лаплас астероиды;
- математикала күп һанла терминдар һәм төшөнсәләр.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Белл Э. Т. Творцы математики. М.: Просвещение, 1979.
- Коперник, Галилей, Лаплас, Эйлер, Кетле. Биографические повествования (библиотека Ф. Павленкова). Челябинск: Урал, 1997.
- Воронцов-Вельяминов Б. А. Лаплас. — М.: Наука, 1985. 288 с.
- История математики под редакцией А. П. Юшкевича в трёх томах, М.: Наука.
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса ғалимдар
- Тыуғандар 23 март
- Тыуғандар 1749 йылда
- Кальвадос департаментында тыуғандар
- Вафаттар 5 март
- Вафаттар 1827 йылда
- Париж вафат булғандар
- Ғалимдар
- Алфавит буйынса астрономдар
- Франция астрономдары
- Алфавит буйынса метематиктар
- Франция математиктары
- XVIII быуат математиктары
- XIX быуат математиктары
- Алфавит буйынса механиктар
- Франция механиктары
- Француз академияһы ағзалары
- Франция эшке эштәре министрҙары
- Француз фәндәр академияһы ағзалары


text:
1851
1851 сыл.
Туох буолбута[уларыт]
- Балаҕан ыйын 7 — Саха уобалаһыгар аан бастакы губернатор действительнай статскай советник, кавалер Григорьев Константин Никифорович анаммыт. «Об управлении Якутской областью» Саха уобалаһын Иркутскай уобалаһыттан араарар балаһыанньа бу сыл от ыйын 11 күнүгэр бигэргэтиллибит эбит. Онон Саха сирэ губерния бырааптаах туспа уобалас быһыытынан тохсунньу 1, 1852 (ахсынньы 20 1851) сыллаахха буолбут.
Төрөөбүттэр[уларыт]
- Винокуров Иван Николаевич — Табахыырап (1851 — 1938), аатырбыт олоҥхоһут.


text:
Күс
Күс — бал ҡорттарының төп оянан айырылып сыҡҡан яңы ғаиләһе. Ул ҡарт инәнән йәки йәш инәнән, бер нисә тиҫтә мең эшсе ҡорттарҙан һәм бер нисә йөҙ әре ҡорттан тора. Күс менән бергә оялағы ҡорттарҙың 50-60-% ты бүленеп сыға. Тәүге айырылып сыҡҡан күс көслө була, күләме 2,5-3 кг етә. Күстәге ҡорттар тиҙ генә сағып бармай. Сөнки бөрләтәүҙәре 2-3 көнгә етерлек бал менән тулған була.
Умартанан айырылып сыҡҡан күс, яҡын-тирәләге уңайлы ергә һарый.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
-
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (1890—1907).


text:
Нанотехнология
.
Нанотехноло́гия — айырым атом һәм молекулаларҙы манипуляциялап, атом төҙөлөшө алдан билдәләнгән, материалдар етештереү һәм ҡулланыу тураһында теоретик яҡтан нигеҙләнгән, практик яҡтан тикшерелгән, төплө һәм ғәмәли фән һәм техника өлкәһе. Молекуляр кимәлдә, йәғни 1 нм-ҙан 100 нм-ға тиклем масштабта материалдарҙың төҙөлөшө менән идара итеү.
Яңы ҡаҙаныштар[үҙгәртергә]
Наноматериалдар[үҙгәртергә]
- Углерод нанокөпшәләре — бер нисә тиҫтә нанометр диаметрлы, бер нисә сантиметр оҙонлоҡтағы цилинр.
- Фуллерен — углерод атомдарынан торған сфера формаһындағы күпҡыр, углеродтың аллатропик үҙгәреш класына керә (башкалары — алмаз, графит).
- Графен — бер яҫылыҡта ятҡан углерод атомдары.


text:
Хаос теорияһы
Хаос теорияһы — ҡайһы бер һыҙма булмаған динамик системаларҙың үҙгәреүен тасуирлаусы математик аппарат. Атап әйткәндә, был системалар билдәле шарртарҙа хаос тип атаған күренешкә дусар ителә, был күренештең төп һыҙаты — системаның үҙгәреүе тәүге шарттарға ныҡ һиҙгер. Шул һиҙгерлектең арҡаһында системаның үҙгәреүе осраҡлы булып күренә, уны тасуирлаусы модель детерминацияланған булһа ла. Шундай системаларҙың миҫалдары: атмосфера, турбулент ағыштары, биологик популяциялар һәм иҡтисади системалар.
Хаотик рәүештә үҙгәреүсән математик системалар детерминацияланган булалар, йәғни улар берәй ҡәтғи ҡанунға буйһоналар, һәм билдәле бер мәғәнәлә, улар рәтләнгән булалар. «Хаос» һүҙен шулай ҡулланыу уның ғәҙәттәге мәғәнәһенән айырылып тора. Квант хаосы теорияһы тигән физика тармағы бар; ул квант механикаһы ҡанундарына буйһонған детерминацияланмаған системаларҙы өйрәнә.


text:
Рәсәй Хөкүмәте
Рәсәй Хөкүмәте — Рәсәйҙен юғары башҡарма влас федераль органы. Рәсәй Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы РФ Конституцияһының 6-сы статьяһында һәм «О Правительстве Российской Федерации» федераль законы менән билдәләнғән[2].
Хөкүмәт ҡоролошо[3][үҙгәртергә]
Министрлыҡтар
- Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм Фән Министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы юстиция министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы Ғәҙҙәттән тыш хәлдәр һәм граждандар оборонаһы министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы мәҙәниәт министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы тәбиғи ресурстар һәм экология министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы сәнәғәт һәм сауҙа министрлығы
- Техник көйләү һәм метрология буйынса федераль агентлыҡ (Росстандарт)
- Рәсәй Федерацияһы Алыҫ Көнсығышты үҫтереү буйынса министрлыҡ
- Рәсәй Федерацияһы төбәк үсеш министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы төҙөлөш һәм торлаҡ-коммуналь хужалығы буйынса министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы элемтә һәм киң мәғлүмәт министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы ауыл хужалыһы министрлығы
- Ветеринар һәм фитосанитар күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәте (Россельхознадзор)
- Балыҡсылыҡ буйынса федераль агентлыҡ (Росрыболовство)
- Рәсәй Федерацияһы спорт министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы транспорт министрлығы
- Транспорт өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәте (Ространснадзор)
- Һауа транспорты буйынса федераль агентылыҡ (Росавиация)
- Федераль юл агентлығы (Росавтодор)
- Федераль тимер юл транспорты агентлығы (Росжелдор)
- Йылға һәм диңгез транспорты буйынса федераль агентлыҡ (Росморречфлот)
- Рәсәй Федерацияһы эш һәм социаль яҡлау министрлығы
- Рәсәй Федерацияһы финанс министрлығы
- Һалымдар буйынса федераль хеҙмәте (ФНС)
- Финанс-бюджет надзор буйынса федераль хеҙмәте (Росфиннадзор)
- Федераль ҡаҙналыҡ (Ҡаҙналыҡ)
- Рәсәй Федерацияһы иҡтисад үсеш министрлығы
- Акредитация буйынса федераль хеҙмәт (Росаккредитация)
- Дәүләт теркәү, кадастр һәм картография буйынса федераль хеҙмәт (Росреестр)
- Интеллект милек буйынса федераль хеҙмәте (Роспатент)
- Дәүләт резервтар буйынса федераль хеҙмәт (Росрезерв)
- Дәүләт мөлкәт менән идара итеү федераль агентлыҡ (Росимущество)
- Рәсәй Федерацияһы энергетика министрлығы(Минэнерго)
- Рәсәй Федерацияһы Ҡырым эштәре буйынса министрлыҡ
- Рәсәй Федерацияһының Төнъяк Кавказ эштәре буйынса министрлыҡ
Министрлыҡтарға инмәғән Федераль агентлыҡтар һәм хеҙмәттәр:
- Рәсәй Федерацияһы Фельдьегер хеҙмәте
- Рәсәй Федерацияһы сит шәйләк хеҙмәте
- Рәсәй Федерацияһы федераль имәнлек хеҙмәте
- Рәсәй Федерацияһы наркотиктар әйләнеше контролдә тотоу хеҙмәте
- Рәсәй Федерацияһы ҡарауылдау федраль хеҙмәте
- Рәсәй Федерацияһы финанс мониторинг буйнынса федераль хеҙмәте
- Рәсәй Федерацияһы Президенты эргәһендә махсус програмалар буйынса баш идаралығы
- Рәсәй Федерацияһы Президенты эштәр идаралығы
- Рәсәй Федерацияһы монополияға ҡаршы федераль хеҙмәте
- Рәсәй Федерацияһы статистика федераль хеҙмәте
- Федераль миграция хеҙмәте (ФМС)
- Кешенең именлеғе һәм һатып алыусылар хоҡуғын яҡлау өлкәһендә надзор буйынса буйынса федераль хеҙмәте (Роспотребнадзор)
- Оборон заказ буйынса федераль хеҙмәте (Рособоронзаказ)
- Алкоголь баҙарҙа көйләү буйынса федераль хеҙмәте (Росалкогольрегулирование)
- Федераль таможня хеҙмәте (ФТС)
- Тарифтар буйынса федераль хеҙмәт (ФСТ)
- Экологик, техник һәм атом надзор буйынса федераль хеҙмәте (Ростехнадзор)
- Федераль космос агентлығы (Роскосмос)
- Рәсәй Федерацияһының дәүләт сиген тәртиптә тотоу буйынса федераль агентлыҡ (Росграница)
- Фән ойошмаларҙын федераль агентлығы
Хөкүмәт эргәһендә башҡа ойошмалар
- Санкт-Петербург дәүләт университеты
- Юғары иҡтисад мәктәбе
- Мәскәү дәүләт университеты
- Рәсәй Федерацияһы Үҙәк Банкы
Хөкүмәт Рәйестәре[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Распоряжение Правительства Российской Федерации, устанавливающее с 31 марта 2011 года предельную численность сотрудников аппарата правительства government.ru 14 января 2011.
- ↑ Федеральный конституционный закон «О Правительстве Российской Федерации» kremlin.ru 17 декабря 1997.
- ↑ Структура Правительства Российской Федерации на 3.10.2013


text:
Апрель (Алағарай)
Апрель (Алағарай)
Йөкмәткеһе
Ваҡиғалар[үҙгәртергә]
Тыуыуҙар[үҙгәртергә]
Үлемдәр[үҙгәртергә]
Байрамдар, тантаналар[үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә]
- 2 Апрель (Алағарай) - Халыҡ-ара балалар китабы көнө
- 2 Апрель (Алағарай) - Халыҡтарҙың берләшеү көнө
- 7 Апрель (Алағарай) - Бөтә донъя сәләмәтлек көнө
- 12 Апрель (Алағарай) - Бөтә донъя авиация һәм космонавтика көнө
- 18 Апрель (Алағарай) - Халыҡ-ара һәйкәлдәр һәм тарихи урындар көнө
- 23 Апрель (Алағарай) - Халыҡ-ара китап һәм авторлыҡ хоҡуғын яҡлау көнө
- 24 Апрель (Алағарай) - Бөтә донъя туғанлашҡан ҡалалар көнө
- 24 Апрель (Алағарай) - Йәштәрҙең халыҡ-ара теләктәшлек көнө
- 29 Апрель (Алағарай) - Халыҡ-ара бейеү көнө
Рәсәй[үҙгәртергә]
- 7 Апрель (Алағарай) - Һыу аҫты кәмәләрендә һәләк булыусыларҙы иҫкә алыу көнө
- 8 Апрель (Алағарай) - Һауа һөжүменә ҡаршы оборона ғәскәрҙәре көнө
- 8 Апрель (Алағарай) - Хәрби комиссариаттар хеҙмәткәрҙәре көнө
- 11 Апрель (Алағарай) - Фашистик концлагерь тотҡондарын халыҡ-ара азат итеү көнө
- 12 Апрель (Алағарай) - Космонавтика көнө
- 15 Апрель (Алағарай) - Фән көнө
- 15 Апрель (Алағарай) - Радиоэлектрон көрәш буйынса белгес көнө
- 26 Апрель (Алағарай) - Радиация аварияларында һәм фажиғәләрендә һәләк булғандарҙы иҫкә алыу көнө
- 30 Апрель (Алағарай) - Янғындан һаҡлау көнө