text:
Бөрйәндәр ярҙам һорай
Янғындың ялы-ҡойроғо юҡ, тиҙәр. Бөрйән районының Иҫке Монасип ауылында янғындан дүрт ғаиләнең тотош йорт-ҡуралары, ғүмер буйы йыйған мөлкәттәре бер-нисә сәғәт эсендә көлгә әйләнде. Әле 14 кеше, шул иҫәптән 4 бала урамда тороп ҡалған. Улар миһырбанлы һәм оло йөрәкле кешеләрҙең ярҙамына мохтаж. Бөрйән районының Иҫке Монасип ауылында янғын арҡаһында торлаҡһыҙ ҡалған ғаиләләрҙе борсоған һорау бер: артабан ҡайҙа йәшәргә. Гүзәл Бурановаға өй-ҡаралтыһына ут ҡапҡанын телефон аша хәбәр итәләр. Хужалар ҡайтыуына йорттары, ике мунса, һарай, утынлыҡ, бөтә мөлкәте янып көл-күмергә әйләнә. Ауырып өйҙә ҡалған улдары ҙур техниканы ғына ҡотҡарып өлгөргән. Бер юлы дүрт ғаиләнең хужалыҡтарын юҡҡа сығарған янғын Юлдашевтарҙың мунсаһынан башлана. Утты ваҡытында күрһәләр ҙә, янғынды һүндереп булмай, ул көслө ел иҫеүе арҡаһында яҡын урынлашҡан төҙөлөштәргә тиҙ тарала.Янғындың нимәнән сығыуы әле билдәһеҙ, әммә яҡынма мәғлүмәттәр буйынса уның электр сымдарының ҡыҫҡа ялғанышынан сыҡҡан булыуы ихтимал. Урындағы халыҡтың тырышлығы, ваҡытында килеп еткән янғын һүндереүселәр утты бер-нисә сәғәт эсендә һүндерә, уның артабан таралыуына юл ҡуймай. Кире осраҡта бөтә ауыл янып бөтөр ине, ти Иҫке Монасиптар. Һәләк булыусылар һәм яраланыусылар юҡ. Әммә дүрт йорт та тулыһынса янып бөтә, кире тергеҙерлек түгел. Янғындан матди зыян 8 миллион һум самаһы.Янғын урынын таҙартыу өсөн ауыл халҡының көсө менән өмә ойошторолдо. Район үҙәгенән техника ебәрелгән. Олоһо ла, кесеһе лә ҡулынан килгәнсә изге эшкә ҡушылды. Урамда ҡалған күп балалы Лилиә һәм Тайфур Юлдашевтар, уларҙың ата-әсәһе Зөлфәр һәм Ғәйнисафа Юлдашевтар, Гүзәл һәм Мәрхәм Бурановтарҙың ғаиләләре - йәмғеһе 14 кеше, шул иҫәптән 4 бала ваҡытлыса туғандарында, күршеләрендә урынлашҡан. Уттан зыян күреүселәр өсөн районда көнкүреш кәрәк-яраҡтары һәм башҡа әйберҙәр йыйыу ойошторолған. Матди ярҙам күрһәтеү өсөн махсус иҫәп асылған. Изге эшкә һәр кем үҙ өлөшөн индерә ала. Өлкән кешеләр ҡыйынһынһа ла, уларҙың яҙмышына вайымһыҙ булмаған кешеләрҙең ярҙамын ҡабул итергә әҙер. Ҡазаға тарыусы хужалыҡтарға ярҙам маҡсатынан, урман хужалығы министрлығы 150-әр кубометр ағас бүләсәк. Ул яңы өйҙәр, һарай-мунса һалыу өсөн тотонола. Бөрйән районында йорт ҡаралтыһыҙ ҡалыусыларға һеҙ ҙә ярҙам итә алаһығыҙ.Әлбиттә, бөгөнгө өмә менән генә фажиға эҙемтәләрен бөтөрөп булмай. Ғаиләләр күргән бәлә-ҡаза ҙур. Улар миһырбанлы һәм оло йөрәкле кешеләр ярҙамына мохтаж. Беҙҙең телекомпания ла был изге саранан ситтә ҡалмаясаҡ. Бөгөндән алып Иҫке Монасип ауылында йорттары янып афәткә тарыусы ғаиләләргә ярҙам итергә теләүселәр кейем, һауыт-һаба, көнкүреш кәрәк-яраҡтарын Өфө ҡалаһы, Ғафури урамы 9/1 адресы буйынса урынлашҡан телеүҙәккә килтерә ала. Шулай уҡ, бында матди ярҙам өсөн дә махсус ҡумта ултыртылды. Ярҙам итергә теләүселәр иртәнән телеүҙәккә килә башланы ла инде. Ил төкөрһә күл була тигәндәй, был изге эшкә берҙәм тотонһаҡ торлаҡһыҙ ҡалған ғаиләләр урамда ҡалмаясаҡ.
Хәбәрҙәр
Халыҡ шағиры Мостай Кәримдең тыуыуына 99 йыл тулды
Республикала уға бағышланған тантаналы саралар үтте. Башҡортостанға бөйөк шәхесте иҫкә алырға уның яҡындары, дуҫтары, ижадын һөйөүселәр йыйылды. “Ташта үҫкән гөлдәр бәйләмен” мөхәббәт менән тиңләгән Мостай Кәримгә уның ижадын һөйөүселәр үҙҙәренең хистәрен шулай уҡ гөлләмәләр менән белдерә. Халыҡ...
Республикала легаль булмаған автобустар тикшерелә башланы
Стәрлетамаҡ ҡалаһында хоҡуҡ һаҡлау һәм күҙәтеү органдары менән берлектә рейд уҙғарылды. Көндөң беренсе яртыһында уҡ туҡтатылған автобустарҙың күбеһе транспорт картаһыҙ булыуы асыҡланды. Ҡала урамдарында легаль булмаған автобустар водительдәре юл инспекторҙары туҡтатып кәрәкле документтарын...
Республика өсөн эшләргә
Бөгөн Республика Хөкүмәтендә үткән оператив кәңәшмәлә лә халыҡты медицина хеҙмәтләндереүе төп мәсьәләләрҙең береһе булды. Радий Фәрит улы етәкселәрҙе халыҡҡа яҡыныраҡ булырға саҡырҙы.
Республика етәксеһе райондарҙың эшмәкәрлеге менән танышты
Республикала фельдшер-акушерлыҡ пункттары эшмәкәрлегенә айырым иғтибар биреләсәк. Был хаҡта Башҡортостан етәксеһе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров белдерҙе. Төбәк башлығы был вазифаға тәғәйенләнгәндән һуң тәүге тапҡыр райондарҙың социаль-иҡтисади хәле менән урында танышты. Бәләбәйҙәге...
Өфөлә йәшәүсе ҡыҙҙың мәрхәмәтле аҙымы бар халыҡты тетрәндерҙе
Ул салырға тип килтерелгән атты күҙ йәштәре менән ялбарып үлемдән алып ҡала. Аҡса түләп малҡайҙы һатып ала. Хәҙер инде оло йөрәкле ҡыҙ кинәйәле пландар ҡора, атты өйрәтеп төрлө ярыштарҙа ҡатнашырға ниәтләй. Алты йыл дауамында ат спорты менән шөғөлләнгән Станислава күптәнге хыялын тормошҡа ашырған....
Депутат билдәһе
Беҙҙең телеканал Псков өлкәһендә Басср-ҙың юғары советы депутаты Олег Красавиндың йондоҙо табылыуы тураһында хәбәр иткәйне. Ул Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугирҙың улына тапшырылырға тейеш ине. Әммә, значок бөгөн Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай музейына бүләк ителде. Ни өсөн ғаилә ҡомартҡыһы...
Республикабыҙҙәң тәүге президенты беҙҙең телеканалаға интервью бирҙе
Өфөләге ”Әр-рәхим” мәсете төҙөп бөтөү өсөн бөтә мөмкинлектәр бар, башҡортостан етәксеһе вазифаһын башҡарыусы Радий Хәбировҡа һәр кем ҡулынан килгәнсә ярҙам итергә тейеш. Был турала Башҡортостандың тәүге президенты Мортаза Рәхимов беҙҙең телеканалға биргән интервьюһында белдерҙе. Мортаза Ғөбәйҙулла...
Ташҡындың сәбәбе бер - законһыҙ төҙөлгән күпер
Зубово ҡасабаһында яҙғы ташҡындан зыян күреүселәр ғәйеплеләрҙе хөкүмгә тарттырырға талап итә. Апрель айында Бәрҫеүән йылғаһы ярҙарынан сығып йөҙгә яҡын йортто һыу баҫҡайны. Урындағы халыҡ билдәләүенсә, ташҡындың сәбәбе бер - законһыҙ төҙөлгән күпер. Тик Зубово ауылы хакимиәте лә, башҡа...
Яҡын арала республикала “Транспорт картаһы” булдырыла
Һаҡ булығыҙ, Өфө урамдарында легаль булмаған автобустар. Уларҙың 42 проценты пассажирҙарҙы ҡанунһыҙ хеҙмәтләндерә. Йәғни, 1 мең 300 автобус рейсҡа бер ниндәй рөхсәтһеҙ сыға. Тап улар оҙон аҡса артынан ҡыуып башҡала юлдарында хәүеф тыуҙыра ла инде. Яҡын арала республикала “Транспорт картаһы”...
Ҡаланың бер осонан икенсеһенә - медицина тикшеренеүе артынан
Өфөнөң үҙәгендә йәшәгән әсәләргә табиптарға күренеү өсөн бәләкәй сабыйҙары менән алыҫ араға йөрөгә тура килә. Ә яңы төҙөлгән микрорайондарҙа поликлиникалар бөтөнләй юҡ. Бер йәше тулған һәр балаға мотлаҡ медицина тикшереүнеүе үтергә кәрәк. Шуға йәш әсә Зилә Авзалова йәшәгән урыны буйынса Өфөнөң 6...
Салауат ҡалаһында инвалидтар юлһыҙ интегә
Салауат ҡалаһының Спутник биҫтәһендә йәшәүсе халыҡ дүрт йыл юл мәсьәләһен хәл итә алмай. Асыҡланыуынса, яңы урамда күп балалы һәм инвалид тәрбиәләнгән ғаиләләргә ер бүленеп бирелә, ә юл һалыу күҙ уңында тотолмай. Инвалидтарҙың күбеһе коляскала булыу сәбәпле, урамда йөрөй ҙә алмай. Ә ҡала хакимиәте...
Уңайлы мөхит
Ҡала халҡы өсөн уңайлы мөхит булдырыу бик мөһим һәм уға етди иғтибар биреләсәк. Был турала Республика башлығы вазифаһын башҡарыусы Радий Хәбиров белдерҙе. Төбәк етәксеһе әйтеүенсә, ҡала һәм район хакимиәттәре башлыҡтарының эше халыҡ өсөн уңайлы шарттар тыуҙырыу йәһәтенән дә баһаланасаҡ. Төбәк...
Өфө ШОС һәи БРИКС илдәренең кесе эшҡыуарлыҡ форумы
Башҡортостанда ШОС һәм БРИКС дәүләттәренән иҡтисади мөмкинлектәре барлана. Өфөлә ошо илдәрҙәге эшҡыуарҙар форум асылды. Донъя кимәлендәге әһәмиәтле сара тураһында хәбәрсебеҙ Ғәлимйән Ибәтуллин һөйләргә әҙер. Ул беҙҙең студия менән тура бәйләнешкә сыға. Ғәлимйән, Хәйерле көн, Өфөлгә форумдың тәүге...
Уҡытыусыны ҡарауға алған
Өфө районында йәшәүсе Гладковтар ғаиләһе оло йәштәгеләрҙе һәм инвалидтарҙы опекунға алыу законына таянып яңғыҙ ҡалған элекке уҡытыусыһын опекунға алған. Оло кешеләргә ярҙам итеү маҡсаты менән эшләнелгән проект ярҙамында республикала 92 ғаилә барлыҡҡа килгән. Евгения Гладкова һәм уның элекке...
Өсөнсө хеҙмәт семестры ябыҡ
Башҡортостандың студент отрядтары өсөнсө хеҙмәт семестрын ябырға әҙерләнә. 25 октябрҙә Өфөлә уларҙың слеты уҙа. Быйыл унда Өфөнән, Стәрлетамаҡтан, Туймазынан, Бөрөнән, Мәсәғүттән, Күмертауҙан 500-ҙән ашыу кеше килеүе көтөлә. Сара сиктәрендә Өфө һәм республика райондары юғары уҡыу...
Бәләбәй районында Анатолий Романовтың 70 йәшлек юбилейы билдәләнде
Ваҡытында генерал-полковник Чечняла Берләштерелгән федераль ғәскәрҙәр төркөмөнә етәкселек итә. 95-сы йылда Грозныйҙа уға һөжүм ойошторола, террорсылар машинаһын шартлата. Бәхеткә күрә, данлыҡлы генерал иҫән ҡала. Әммә, дауаланыу сәбәпле ул тантанаға ҡайта алманы. Был видеокадрҙарҙа...
Рәсәй һәм донъя хәбәрҙәре
Баварияла һайлауҙа Ангела Меркель блогына ингән христиан-социаль берлек 1950 йылдан иң насар һөҙөмтә күрһәтте. Фирҡә беренсе урында ҡалһа ла, төбәк парламентында күпселекте юғалтты һәм министрҙар кабинеты ағзаларын үҙаллы билдәләй алмаясаҡ. Христин-социаль союз килеп тыуған хәлдән сығыу өсөн “...
Ни өсөн Өфөлә поликлиникалар етмәй?
Өфө ҡала хакимиәте торлаҡ йорттар төҙөүселәрҙе мәктәп, балалар баҡсалары һәм поликлиникалар төҙөүгә йәлеп итеүе ихтимал. Хакимиәт башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Салауат Хөсәйенов төҙөүселәр ғәмәлдәге инвестиция килешеүҙәре сиктәрендә был бурысты үҙҙәренә алыуы мөмкин, тип белдерҙе. ...
Табиптан тикшерел
Республиканың медицина-генетика үҙәгендә айырым йүнәлеш буйынса эшләүсе табиптар пациенттарҙы ҡабул итә башланы. 35 йәшен саҡ тултырған, ике бала әсәһе Альмира Ғәрифуллина ярты йыл элек инсульт кисерә. Нәҫелдә бындай сиргә дусар булыусылар юҡ, ти ул. Шуға ла табиптар ҡатынды медицина-...
14 йәшлек бала һәләк булды
Ғафури районында үҙәк район дауаханаһында 14 йәшлек бала һәләк булды. Тәфтиш комитеты тикшереү башланы. Үлем сәбәптәрен асыҡлау өсөн суд-медицина экспертизаһы үткәрелә. Дауахананан медицина документтары тартып алынған. Быға тиклем Асҡын районында 2 йәшлек сабыйҙың үлемендә ғәйепле.
Пассажирҙар ташыу өлкәһендә тәртип ҡасан булыр?
Өфөлә пассажирҙар ташыу өлкәһендә тәртип урынлаштырыу буйынса тәҡдимдәр әҙерләүгә һанаулы ғына көндәр ҡала. Ул арала башҡалала тап пассажир автобустары ҡатнашлығында авариялар теркәлә. Юл-транспорт фажиғәләрендә кешеләр йәрәхәттәр алыуға ҡарамаҫтан, автобус водителдәре аҡса артынан ҡыуып...
«Комендант сәғәте» ҡышҡы ваҡытҡа күсте
Башҡортостанда бәлиғ булмағандар өсөн «комендант сәғәте» ҡышҡы ваҡытҡа күсте. 30 апрелгә тиклем 17 йәшкәсә балалар һәм үҫмерҙәр ата-әсәһенән йәки опекунынан башҡа төнгө сәғәт 10-дан иртәнге 6-ға тиклем йәмәғәт урындарында йөрөмәҫкә тейеш. Кире осраҡта ата-әсәләргә 100-500 һум штраф ҡаралған.
Йәштәрҙе ағыулаған өсөн ниндәй яза ҡаралған?
Өфө мәктәптәре янында урынлашҡан киберттәрҙең береһендә тәмәке һаталар. 15-се Федераль закондың 19 статьяһына ярашлы, белем биреү учреждениелары эргәһендә тәмәке һатыу ҡәтғи тыйыла. Тик был магазин хужалары ҡанунға ҡул һелтәп ҡарай. Өфөнөң Зәйнулла Рәсүлев урамындағы был магазин мәктәптән яҡынса 60...
Башҡортостанда ҡалалар бюджеты, дөйөм алғанда, 2 миллиард һумға артасаҡ
Был ябайлаштырылған һалым системаһы буйынса йыйылған килемдең яртыһы. Парламент депутаттары ҡалаларҙың һауыҡтырыу бюджетын һауыҡтырыу буйынса закон проектын ҡараясаҡ. Быға тиклем улар ошо төр һалымдың 10 процентын үҙҙәрендә ҡалдырһа, 2019 йылдан ул 50 процентҡа етә.
Сараһыҙҙан ғауғасы данына дусар пациенттар
Министрлыҡтың яңы етәксеһе алдында етди бурыс тора. Был өлкәләге ҡатмарлы хәлде яйға һалыу. Мотлаҡ препаратһыҙ йәшәй алмаған сирлеләргә табиптарҙан айҙар буйына дарыу юҡ, көтөгөҙ тигән яуап алырға тура килә. Берәүҙәр иҫкергән дарыу эсергә, икенселәр кәрәк препаратты сит төбәктәрҙән һатып алырға,...
Һаулыҡ һаҡлау министрлығында яңы етәксе
Ә һаулыҡ һаҡлау министры вазифаһын башҡарыусы итеп Рафаэль Яппаров тәғәйенеләнде. Радий Фәрит улы Хәбиров ошо туралағы указға ҡул ҡуйҙы. Рафаэль Яппаров 1975 йылда тыуған. Башҡорт дәүләт медицина институтын, дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын тамамлаған. Яңы вазифаға тәғәйенләнгәнсе һаулыҡ...
Ни өсөн кешеләр медицина хеҙмәтләндереүенән ҡәнәғәт түгел?
Башҡортостан башлығы вазифаһын башҡарыусы Радий Хәбиров һаулыҡ һаҡлау министрлығы эшмәкәрлеген ҡаты тәнҡитләне./ Радий Фәрит улы билдәләүенсә, һаулыҡ һаҡлау системаһына зарланып бик күп хаттар килә. Республика клиник дауаханаһына кешеләр ауылдарҙан килеп оҙон сираттарҙа торорға мәжбүр....
Тәртипкә килтереүгә өс көн ваҡыт бирелә
Өфөнөң пассажир транспорты эшен тәртипкә килтереү проекты октябрҙең ун туғыҙында уҡ әҙер булырға тейеш. Республика етәкселеге баш ҡала хакимиәте алдында тап ошондай талап ҡуйғайны. Күрелгән саралар легаль эшләмәгән компанияларҙы йәмәғәт транспорты баҙарынан ҡыҫырыҡлап сығарасаҡ.
Республикала эшһеҙҙәр һаны кәмей
Башҡортостандың халыҡ мәшғүллеге үҙәгендә бөгөнгә 17 мең 600-ләп кеше теркәлгән. Был күрһәткес йыл башы менән сағыштырғанда 3 меңгә аҙыраҡ, тип хәбәр итәләр ойошманан. Республикала 45 мең вакансия иҫәпләнә. Хеҙмәт баҙарында башлыса ябай эшселәр: водитель, ташсы, һатыусы, һаҡсы, ашнаҡсылар кәрәк....
Башҡортостанда “Еҙем” тәбиғәт паркы булдырыла
Ул Экология һәм тәбиғәт ресурстары программаһына ярашлы, киләһе йылдың 1-се ғинуарынан рәсми эшләй башлай. Проект сиктәрендә сәфәр йорто, хакимиәт бинаһы, шлагбаум, юлдар, мәғлүмәт стендтары, туҡталҡалар төҙөлә. Был тәбиғәт ҡомартҡыһының әһәмиәте ҙур. Уның биләмәһендә иң бейек Мәмбәт һәм Ҡуҙғанаҡ...
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- …
- следующая ›
- последняя »


c: text/html

text:
Кейемебеҙ зауыҡлы, күңелебеҙ матур…
Учалы ҡалаһындағы «Хазина» фольклор төркөмө етәксеһе, Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт училищеһы уҡытыусыһы, М.Ғафури ис.БДАДТ консультанты Ғәрифә Кудрявая
Алып барыусы: Гәүһәр Мозафарова
Башҡорт халҡының боронғо милли кейемдәре.
Учалы районының Иманғол ауылынан мәғариф алдынғыһы Ләлә Янбаева.
Алып барыусыһы - Гәүһәр Моззафарова
Милли әйберҙәрҙәге сигеүҙәр.
Халҡыбыҙҙың милли аяҡ кейемдәре.
Башҡорт милли кейемдәре – камзол һәм сарыҡ
Учалы районы Иманғол ауылынан мәғариф ветераны Ләлә Янбаева ҡатнаша.
Милли уйын ҡоралы – ҡумыҙ.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 446
АВТОСЕРВИС (авто... һәм ингл. service — хеҙмәт), автомобилдәрҙе техник хеҙмәтләндереү һәм ремонтлау, ш. иҫ. һатыуға алдан әҙерләү һәм өҫтәмә ҡорамалдар ҡуйыу б‑са хеҙмәт комплексы. 1970 й. Өфөлә Башҡ‑н транспорт идаралығының ремонт оҫтаханалары базаһында еңел автомобилдәрҙе сервислы хеҙмәтләндереү б‑са Белорет, Салауат, Сибай, Стәрлетамаҡ һ.б. ҡҡ. филиалдары булған тәүге пр‑тие ойошторола. Артабанғы йылдарҙа респ. еңел һәм йөк автомобилдәре етештереүсе заводтарҙың хеҙмәтләндереүҙең киң спектрын, ш. иҫ. гарантиялы хеҙмәтләндереү тәҡдим итеүсе фирмалы А. пр‑тиелары булдырыла. Өфөлә респ. ҡалаларында һәм ҡасабаларында филиалдары булған “Москвич” (1974) һәм ВАЗ (1975), Стәрлетамаҡ һәм Туймазы ҡҡ. филиалдары булған КамАЗ (1978), Бәләбәй ҡ. филиалдары булған ГАЗ (1993) автоүҙәктәре төҙөлә. 90‑сы йй. баҙар мөнәсәбәттәре үҫешеү м‑н бик күп бәләкәй предприятиелар (1998 й. — 500‑ҙән ашыу) һәм автомобилдәрҙе сервислы хеҙмәтләндереү б‑са эштәрҙең айырым төрҙәрен башҡарыусы төрлө профилле пр‑тиелар составында производство участкалары барлыҡҡа килә: А. барлыҡ хеҙмәтләндереүенең яҡынса 40%‑ын хосуси предприятиелар башҡара.
В.Е.Меркушев
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 563
АҘ ЙЫЛЛЫҠ ҠЫЙ ҮЛӘНДӘРЕ, бер һәм ике йыллыҡ ҡый үләндәре. Йылына 1 тапҡыр орлоҡ бирә, орлоҡ ярҙамында ғына тарала. 6 төркөмгә бүленә: эфемерҙар, иртә яҙғы, һуң яҙғы, ҡышлаусы, ужым, ике йыллыҡ үләндәр. Эфемерҙарҙың (уртансы йондоҙҡай, бер йыллыҡ бажат һ.б.) вегетация осоро бик ҡыҫҡа (1,5—2 ай) булыу һөҙөмтәһендә, бер йәй эсендә 2—3 быуын өлгөрә. Иртә яҙғы үләндәр (алабута, ҡара һоло һ.б.) яҙын бик иртә сыға һәм культуралы үҫемлектәрҙе йыйып алғанға тиклем йәки улар м‑н бергә өлгөрә. Һуң яҙғы үләндәр (буҙ шыртүлән, ҡаймалы бесәй тарыһы һ.б.) тупраҡ ныҡлап йылынғандан һуң сыға һәм иртә культуралы үҫемлектәрҙе йыйып алғас өлгөрә, һуң яҙғы культуралар сәселгән ерҙә — улар м‑н бергә. Ҡышлаусы үләндәр (көтөүсе муҡсаһы, ромашка һ.б.) иртә яҙҙан сыҡҡан осраҡта вегетацияны ш. уҡ йылда тамамлай, һуңыраҡ шытҡанда үҫешенең теләһә ҡайһы фазаһында ҡышлай. Ужым үләндәре (арыш күстерәһе, ябай һеперткебаш һ.б.), ҡасан сығыуына ҡарамаҫтан, киләһе йылда ғына генератив фазаһына күсә. Ике йыллыҡ үләндәр (тарҙаҡай суҡмарбаш, ҡыр кәбеҫтәһе һ.б.) тәүге йылда көслө тамыр һәм уның тирәләй япраҡтар ебәрә, киләһе яҙҙа сәскә атыусы һабаҡ сығара һәм йәй аҙағында орлоҡ бирә. Башлыса иген культуралары, күп йыллыҡ үлән сәсеүлектәрен ҡыйлай. Бөтә ауыл хужалығы зоналарында ла таралған. Көрәш ысулдары: сәсеү әйләнешен үҙләштереү, үҫтерелеүсе культура орлоҡтарын таҙартыу, гербицид ҡулланыу, агротехниканы һаҡлау. Шулай уҡ ҡара: Үҫемлектәрҙе һаҡлау.
Әҙәб.: Сегетальные сообщества Башкирии / Б.М.Миркин [и др.]. Уфа, 1985; Захаренко А.В., Кираев Р.С. Регулирование взаимоотношений культурных и сорных растений в агрофитоценозах. Уфа, 2000.
Р.С.Кирәев, И.С.Миңлеәхмәтов
Тәрж. Р.Р.Мәһәҙиева


text:
- Подробности
- Просмотров: 223
ТЕАТР БЕЛЕМЕ БИРЕҮ, театр сәнғәте өлкәһендә артистарҙы, режиссёрҙарҙы, театр сәнғәте белгестәрен һ.б. проф. әҙерләү системаһы. Башҡортостанда Т.б.б. 1926 й. Башҡ. сәнғәт техникумында (ҡара: Сәнғәт училищеһы) театр бүлеге (өҙөклөктәр м‑н 1971 й. тиклем эшләй) асылғандан һуң үҫеш ала. Пед. эшмәкәрлекте театр эшенә нигеҙ һалыусылар Х.Бохарский, Ҡ.Ғ.Бәкеров, Б.Ғ.Имашев, В.Мортазин-Иманский, М.Ә. Мәһәҙиев, Ғ.С.Саттаров, Р.Фәйзи һ.б. алып бара. 1959—60 йй. милли театрҙар труппаларын ГИТИС‑ты тамамлаусылар тулыландыра, һуңынан уларҙың күбеһе (Ғ.Ғ.Ғиләжев, Ф.Ҡ.Ҡасимова, Г.А.Мөбәрәкова, Р.М.Әйүпов һ.б.) Т.б.б. формалашыуына һәм үҫешенә ҙур өлөш индерә. Юғары Т.б.б. формалашыуы 1968 й. ӨДСИ (ҡара: Сәнғәт институты) асылыуға бәйле. Театр ф‑тының тәүге сығарылышы (37 кеше) 1973 й. “Драма театры һәм кино актёры” (уҡыу курсы — 4 йыл) һәм “Драма режиссёры” (5 йыл) һөнәрҙәре б‑са була. 1979 й. халыҡ театры реж. әҙерләү һәм урта махсус белемле актёрҙарҙы сәхнәнән айырмайынса квалификацияһын күтәреү өсөн ситтән тороп уҡытыу формаһы индерелә. Һуңыраҡ ф‑тта башҡ., урыҫ, татар (1995 й. алып), ш. иҫ. Удмурт һәм Коми АССР‑ҙары театрҙары, ш. уҡ ҡурсаҡ театрҙары (1978 й. алып) өсөн актёрҙарҙы, эстрада артистарын (2003 й. алып), драма, халыҡ театрҙары, телевидение (1996) өсөн режиссёрҙарҙы маҡсатҡа ярашлы курс б‑са әҙерләү башлана. 80‑се йй. уртаһынан театр ф‑ты педагогтары Мәскәү һәм С.‑Петербург театр уҡыу йорттарының төрлө кафедраларында ассистентура‑стажировка үтә башлай. ӨДСИ‑нең А.С.Дыба етәкс. сәхнә хәрәкәте секцияһы тарафынан 1‑се Бөтә Рәсәй сәхнә хәрәкәте кафедралары смотры (1988), илдең юғары театр уҡыу йорттары араһында сәхнәлә һуғыш, хәрәкәт, муз.‑ритмик тәрбиә б‑са конф. (1989—91), халыҡ-ара “Хәрәкәт һәм тәьҫирлелек” (“Движение и выразительность”) сәхнә пластикаһы (1993), “Ым” (“Жест”) пластика сәнғәте (1994) фестивалдәре үткәрелә. 1998 й. алып сәнғәт тарихы һәм теорияһы кафедраһында (1992 й. С.Ғ.Күсемова етәкс. ойошторола) “театр ғилеме” һөнәре б‑са уҡытыу башлана (Рәсәй театр сәнғәте акад. уҡытыу һәм ғилми‑методик ярҙам күрһәтә). 2007 й. М.С.Щепкин ис. Театр уч‑щеһы (Мәскәү) башҡ. актёрҙары студияһын әҙерләй. Т.б.б. Т.Д.Бабичева, Г.Я.Вербицкая, Л.В.Вәлиев, К.Ф.Ғәҙелшин, Р.В.Исрафилов, А.И.Корякин, А.К.Лощенков, Р.Х.Лощенкова, П.Р.Мельниченко, Т.Ш.Хоҙайбирҙина һ.б. ҙур өлөш индерә. Т.б.б. өлкәһендә белгестәр әҙерләү ш. уҡ Мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжы, Сибай сәнғәт колледжында алып барыла.
Әҙәб.: Т р о и ц к а я Л.Н., А х м а д и е в а Р.Р. Уфимское училище искусств. Уфа, 1992; Х а й б у л л и н а Т.Н. Уфимский государственный институт искусств //Русская театральная школа. М., 2004.
Т.Н.Хәйбуллина
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
Хәл итеү тауышы менән участка һайлау комиссиялары ағзалығына (участка комиссияларының резерв составына) кандидатуралар буйынса тәҡдимдәр ҡабул итеү тураһында мәғлүмәт белдереүе
17 апреля 2018 йыл | Сәйәсәт
составына) кандидатуралар буйынса тәҡдимдәр ҡабул итә башлай.
Ҡытай уңырмы, уҙырмы?
10 апреля 2018 йыл | Сәйәсәт
Әүҙемлек юғары булды
20 марта 2018 йыл | Сәйәсәт
Һайлау
19 марта 2018 йыл | Сәйәсәт
Владимир Путин һайлауҙарҙа ышаныс белдергән яҡлыларға рәхмәт әйтте
«Ошондай һыуыҡ төндә Мәскәүҙә, баш ҡала үҙәгендә йыйылғанығыҙ өсөн рәхмәт. Ышаныс белдергәнегеҙ өсөн ҙур рәхмәт һеҙгә, — тине Владимир Путин. — Бөгөн бында – Мәскәүҙә йыйылғандарға һәм ғәйәт ҙур илебеҙ биләмәһендәге беҙҙең яҡлыларға мөрәжәғәт итәһем килә. Һөҙөмтә өсөн ҙур рәхмәт һеҙгә».
Рөстәм Хәмитов Рәсәй Президентын һайлауҙа ҡатнашты
18 марта 2018 йыл | Сәйәсәт
Бөгөн Өфөлә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Рәсәй Федерацияһы Президентын һайлауҙа ҡатнашты. Республика етәксеһе «Башҡортостан» концерт залында урынлашҡан 109-сы һайлау участкаһында тауыш бирҙе.
#УчастОК #Башкортостан #БудущееЗаНами


text:
Ҡауҙы һымаҡтар
Ҡауҙы һымаҡтар (Ciconiiformes (Bonaparte, 1854); иҫкергән исеме — лат. Gressores), — уртаса һәм йылы бүлкәттәрҙә йәшәй торған, селәндәрҙе, ҡауҙыларҙы, ишкәк аяҡлыларҙы һәм фламинголарҙы эсенә алған ҡоштар отряды; отряд алты ғаиләне берләштерә; оҙон аяҡлы ҡоштар, ерҙә йәки яр буйлап әкрен генә атлап йөрөйҙәр, табыштарын һыуҙа эҙләйҙәр. Тышҡы ҡиәфәте һәм ҙурлыктары буйынса төрлөләр.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)
Ссылки[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аистообразные в Иллюстрированной энциклопедии животных «Филин» (Украина)


text:
- Подробности
- Просмотров: 185
ТОПОРНИНДАР, дворяндар нәҫеле. Ырымбур тармағына нигеҙ һалыусы — Степан Егорович Т., капитан. Сембер губ. Сызрань өйәҙе алпауыты. 1790 й. Өфө өйәҙе Ҡаңлы улусы аҫаба башҡорттарынан ер һатып ала, унда Степан а. (хәҙ. БР‑ҙың Кушнаренко р‑ны ш. уҡ исемле ауылы) нигеҙ һала. 1795 й. 206 крепостной крәҫтиәне була. Уның улы — Андрей Степанович Т., подполковник. 1816 й. 129 крепостной крәҫтиәне була. Уның балалары: Николай Андреевич Т. (1810—?), ротмистр. Бөрө өйәҙе һәм Минзәлә өйәҙе дворяндары етәксеһе. Өфө өйәҙе Александровка а. 185 крепостной крәҫтиәне була; Дмитрий Андреевич Т. (1819—?), полковник. Өфө өйәҙе дворяндары (ҡара: Дворянлыҡ) етәксеһе; Александр Андреевич Т. (1824—?), губ. секретары. Бөрө өйәҙе дворяндары етәксеһе. Өфө өйәҙе Софийское поле а. (188 крепостной крәҫтиән) хужа була; Екатерина Андреевна Т. (Фок), Өфө өйәҙе Андреевка а. (125 крепостной крәҫтиән) мираҫҡа ала. Т. нәҫеле Пенза, Сембер, Тамбов, Түб. Новгород, Һамар, Һарытау һәм Ырымбур губ. дворяндары нәҫел тарихы китабының 6‑сы киҫәгенә яҙылған. Т. Топорнин а. Ағиҙел й. буйындағы пристангә, Бөрө, Өфө ҡҡ. йорттарға хужа булған. Т. нәҫеле вәкилдәре хәйриә м‑н шөғөлләнгән.
Р.Н.Мансуров
Тәрж. Ф.Ә.Ҡылысбаев


text:
- Подробности
- Просмотров: 251
ТРИХОМОНОЗ, т р и х о м о н и а з, бәүел‑енес системаһы ағзаларының зооантропоноз протозой ауырыуы. Тыуҙырыусыһы — Trichomonas vaginalis; организмдан тыш аҙ тотороҡло, т‑ра 40°С артыҡ булғанда, киптергәндә һәм дезинфекция саралары тәьҫирендә үлә. Яңы, хроник (2 айҙан ашыу) һәм симптомһыҙ (трихомонада йөрөтөүсәнлек) Т. бүленә. Йоҡтороу сығанағы — Т. м‑н ауырыған кешеләр һәм еңсә трихомонадаларын йөрөтөүселәр. Енси юл м‑н, һирәгерәк көнкүрештә йоға. Ауырыуҙың таралыуына тәртипһеҙ енси бәйләнеш, гиповитаминоз, организмдың ауырыуҙарға ҡаршы тороу һәләтенең кәмеүе булышлыҡ итә. Инкубация осоро 3 көндән алып 4 аҙнаға тиклем. Енси ағзаларҙың лайлалы тиресәләренә эләгеп, трихомонадалар уларға йәбешә, тиресәнең аҫҡы ҡатламына үтеп инеп бәүел‑енес системаһында шешеү процесы тыуҙыра. Өҙлөгөү: простатит, эндометрит, түлһеҙлек һ.б. Диагностика өсөн клиник, бактериоскопик, иммунологик һәм биорезонанслы тикшереү ысулы мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау медикаментоз. Иҫкәртеү: шәхси гигиена ҡағиҙәләрен үтәү, осраҡлы енси бәйләнеш ваҡытында презерватив ҡулланыу һ.б. Башҡортостанда 100 мең кешегә Т. м‑н ауырығандар түбәндәгесә теркәлгән: 2004 — 221,3; 2006 — 176,2; 2008 — 144,2 кеше. 21 б. башынан алып Медицина университетында А.Р.Мәүжитов һәм З.Р.Хисмәтуллина етәкс. Т. эпидемиологияһы, ауырыуҙарҙың соц.‑гигиеник үҙенсәлектәре өйрәнелә, ауырыуҙы диагностикалау һәм дауалау ысулдары камиллаштырыла. Хайуандарҙа Т. ауырыуы теркәлмәгән.
Д.Ә.Вәлишин, З.Р.Хисмәтуллина
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
6 октябрь Ғәлиәкбәр ауыл китапханаһында «Башҡортостаным – бәхет бишегем” исемле сара үтте. Сарала Ғәлиәкбәр мәктәбенең 5-се, 6-се синыф уҡыусылары ҡатнашты. Байрамдың тарихы хаҡында һөйләп, Башҡортостаныбыҙға байҡау яһаныҡ. Башҡортостандың тәбиғәте, халҡы, уның гербы, флагы, гимны булыуы, ҡасан ҡабул ителеүҙәре, авторҙары кем икәнен, баш ҡалаһы Өфө, тәүге президенты, милли геройы, данлы балы һәм шифалы ҡымыҙы, милли музыка ҡоралы ҡурай тураһында әңгәмәләштек. Сараның икенсе өлөшөндә Ғәлиәкбәр ауылының тарихы, ҡайһы-бер ер-һыу атамалары менән дә танышып киттек. Ауылдашыбыҙ Рәмис Аллабердиндың “Тыуған ауылым Ғәлиәкбәр” исемле видеоһын ҡарап үттек. Бикбаева Юлиә М. Кәримдең “Ҡайын япрағы тураһында” исемле шиғырын уҡып ишеттерҙе.
Сараның өсөнсө өлөшөндә балалар Башҡортостан Республикаһы көнөнә арналған “Йондоҙло сәғәт” исемле уйында бик әүҙем ҡатнашты, “Тыуған илем - Башҡортостан” исемле викторинала үҙҙәренең белемдәрен тикшерҙеләр. Шулай уҡ Башҡортостан һүҙенән һүҙҙәр төҙөү балаларға бик оҡшаны.


text:
- Подробности
- Просмотров: 491
АКАДЕМИЯ, ҡайһы бер фәнни учреждение һәм уҡыу йорттары исеме. Башҡортостанда БР Фәндәр академияһы һәм РФА Өфө фәнни үҙәге эшләй. Респ. РФА‑ның 2 акад. (Р.И.Ниғмәтуллин, М.С.Юнысов) һәм 5 мөхбир ағзаһы (Х.Н.Ғиззәтуллин, У.М.Джемилев, М.Ә.Илһамов, В.В.Напалков, В.Н.Пучков), 1 Рәсәй мед. фәндәре акад. мөхбир ағзаһы (В.М.Тимербулатов), 1 Рәсәй мәғариф акад. мөхбир ағзаһы (К.Ш.Әхиәров), 1 Рәсәй а.х. фәндәре акад. мөхбир ағзаһы (У.Ғ.Ғосманов), 1 Рәсәй художество акад. мөхбир ағзаһы (С.Б.Краснов) эшләй. 1990‑сы йй. РФ‑та дәүләткә ҡарамаған фәнни үҙидара берекмә булараҡ эшләгән йәмәғәт А. ойошторола башлай. БР‑ҙа РФ Технология фәндәре А. Башҡ‑н бүлексәһе (1993), РФ Гуманитар фәндәр А. Башҡ‑н бүлексәһе (1994), РФ Тәбиғәт фәндәре А. Башҡ‑н дисциплина‑ара бүлексәһе (1996), РФ Хәрби фәндәр А. төбәк бүлексәһе (1998), Тау фәндәре А. Көньяҡ Урал бүлексәһе (1999) һ.б. булдырыла. А. статусына эйә булған юғары уҡыу йорттарына Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы, Иҡтисад һәм сервис академияһы, Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы, Сәнғәт академияһы инә.
Ә.З.Гәрәев
Тәрж. Т.С.Дәүләтбирҙина


text:
Тяньцзинь
Тяньцзи́нь (ҡытайса ябай 天津, пиньин телендә: Tiānjīn) — Ҡытай Халыҡ Республикаһының үҙәк ҡарамағындағы дүрт ҡалаһының береһе. Ҙурлығы яғынан континенттағы Ҡытайҙа өсөнсө. Майҙаны — 11 943 км², 2009 йылғы мәғлүмәттәр буйынса халҡы 14 425 000 кеше, Эске тулайым продукт — 750 млрд юань (2009).
Йөкмәткеһе
Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тяньцзинь Төньяҡ Ҡытайҙа, Бохай ҡултығы буйында, Хуанхэ и Янцзы йылғалары менән тоташҡан Бөйөк Ҡытай каналының төньяҡ осонда урынлашҡан. Ҡала көнсығыштан Бохай ҡултығы һыуҙары менән йыуылһа, төньяҡтан, көньяҡтан һәм көнбайыштан Хэбэй провинцияһы, төньяҡ-көнбайышта үҙенән 96 саҡрымда ятҡан Пекин биләмәләре менән сиктәш һәм баш ҡала менән юғары тиҙлекле тимер юлы менән бәйләнгән.
11 943 км² майҙаны менән Тяньцзинь илдә 31-се урында. Ҡала зонаһы Хайхэ йылғаһы буйында, ә порттар унан ситтәрәк, Тымыҡ океандың Бохай ҡултығы ярҙарында урын алған. Һары диңгеҙҙең яҡын булыуына ҡарамаҫтан, һауа температураһында киҫкен айырма булған континенталь климат өҫтөнлөк итә. Ҡала диңгеҙ буйҙарындағы тигеҙ рельефлы ерҙә ултыра.
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сун династияһы хакимлегенә тиклем Хайхэ йылғаһы үҙәндәре аҙ үҙләштерелгән була. XII быуатта үҙәк һәм көньяҡ Ҡытайҙың ашлыҡ һәм башҡа төр аҙыҡ-түлеген артабан илдең төньяҡ төбәктәренә бүлеп оҙатыу өсөн тауар келәттәре (складтар) төҙөлә. Юань династияһы осоронда ҡалала тоҙ ҡайнатыу ойошторола.
Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Административ-территориаль бүленеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тяньцзинь 13 районға һәм 3 өйәҙгә бүленгән:
Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2009 йыл аҙағына Тяньцзинь халҡының һаны 14 425 000 кеше була, шуларҙың 9,8 млн. ҡала биләмәһендә даими йәшәүселәр — хукоу), үҙ сиратында уларҙың 5,99 млн. ҡаланыҡылар, 3,81 млн. — ауыл халҡы. Күҙаллауҙар буйынса, халыҡ һаны 14 млн-ға етәсәк һәм уларҙың 11,5 млн. ҡаланыҡылар буласаҡ[1]
Халыҡтың күпселеге ханьдар, һәм шул уҡ ваҡытта ҡалала Ҡытайҙа рәсми теркәлгән 55 ваҡ халыҡтың 51-нең вәкилдәре йәшәй. Уларҙың һан яғынан күберәктәре: хуэйҙар, корейҙар, манжурҙар һәм монголдар.
Сәйәсәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡытай Халыҡ Республикаһының башҡа райондарындағы кеүек, Тяньцзиндә лә «партия-хөкүмәт» идара итеү берлеге ғәмәлгә эйә. Ҡала хөкүмәте башлығы — ҡала мэры.
Туғанлашҡан ҡалалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тяньцзинь төрлө илдәрҙең түбәндәге ҡалалары менән күрһәтелгән йылдарҙа туғанлашҡан:


text:
- Подробности
- Просмотров: 456
АВИАЦИЯ (фр. aviation), 1) һауала хәрәкәт иткәндә күтәреү көсө булдырыу принцибын файҙаланыусы һауанан ауырыраҡ аппараттарҙа (самолёт, вертолёт һ.б.) осоу теорияһы һәм практикаһы. А. ерҙә файҙаланыу өсөн техник саралар, осоу аппараттары инә. Башҡортостанда 20 б. 40-сы йй. башынан авиатөҙөлөш үҫеш ала. Респ. пр‑тиеларында авиация двигателдәре, вертолёттар, авионика саралары, авиация системалары агрегаттары һ.б. уйлап табыла һәм етештерелә. А. өсөн кадрҙарҙы Авиация техник университеты, Авиация техникумы, Күмертау авиация техник колледжы һ.б. уҡыу йорттары әҙерләй.
2) Осоштар өсөн осоу аппараттарын файҙаланыусы ойошма (хеҙмәт). Граждандар һәм хәрби А. бүлеп йөрөтәләр. Граждандар А. транспорт (пассажир һәм йөк ташыу), санитария авиацияһы, махсус тәғәйенләнештәге (ауыл хужалығын, урман хужалығын хеҙмәтләндереү, файҙалы ҡаҙылмаларҙы разведкалау, экологик мониторинг үткәреү һ.б.) һәм уҡыу-спорт А. инә. 1920‑се йй. респ. уҡыу-спорт А. үҫешә башлай (ҡара: Авиамодель спорты, Авиация-техник спорт клубтары). 30-сы йй. даими пассажир авиалиниялары ойошторола (ҡара: Һауа транспорты). 1991 й. алып БР‑ҙа граждандар А. “Башҡортостан авиалиниялары” авиакомпанияһы ҡарай; 2001 й. “Өфө авиалиниялары” ЯАЙ, 2009 й. “Арҡайым” милли авиакомпанияһы (икеһе лә — Өфө) ойошторола. 1989—99 йй. хәрби А. өсөн кадрҙарҙы Өфө юғары хәрби авиация лётчиктар училищеһы әҙерләй.
Х.С.Ғүмәров
Тәрж. Ә.Ф.Ҡарағужина


text:
- Подробности
- Просмотров: 632
ТӨРКИ ТЕЛДӘР, генетик ҡәрҙәшлек м‑н берләштерелгән телдәр ғаиләһе (ҡара: Телдәр классификацияһы). Т.т. башлыса Евразияла таралған. Һөйләшеүселәр һаны — 110 млн ашыу кеше. Грамматик тибы б‑са монгол телдәренә һәм тунгус‑манжур телдәренә яҡын, улар м‑н гипотезаға ярашлы алтай телдәре, ш. уҡ урал‑алтай телдәре, ғаиләһенә берләшә. Хәҙ. Т.т. нигеҙендә төрки тәү теле ята. Типологик яҡтан Т.т. агглютинатив телдәргә ҡарай. Фонетикаһына рәт һәм иренләшеү б‑са сингармонизм, һүҙҙәр башында талғын [р], [л], [м], [н] өндәренең, икешәр тартынҡыларҙың булмауы, һүҙ башында һәм аҙағында ике тартынҡының ижектә тура килмәүе, шаулы һәм шартлаулы тартынҡыларҙың көслө‑көсһөҙ йәки һаңғыраулыҡ‑яңғыраулыҡ б‑са ҡаршы ҡуйылыуы хас. Төп морфологик үҙенсәлектәре: эйәлек категорияһы һәм хәбәрлек категорияһы булыуы, грамматик родтың булмауы. Төп лексиканан тора. Хәҙ. Т.т. монгол, тунгус‑манжур телдәренән, фарсы теленән, ғәрәп теленән, урыҫ теленән һ.б. үҙләштерелгән һүҙҙәр бар. Синтаксисында аныҡлаусы аныҡланыусы һүҙҙән алда килә, изафет характерлы синтаксик категория булып тора, һөйләмдең исемле йәки ҡылымлы тибы хәбәрҙең грамматик бирелеше характеры м‑н билдәләнә. Төркиәттә Т.т. бер нисә классификацияһы бар. Иң тәүге классификацияның береһен Мәхмүт Ҡашғари төҙөй, ул “Диуану лөғәт әт‑төрк” китабында Т.т. төп төркөмдәрен билдәләй: уғыҙ, ҡыпсаҡ, уйғыр. Шулай уҡ В.А.Богородицкий, Ф.Е.Корш, С.Е.Малов, В.В.Радлов, Г.Рамстедт, А.Н.Самойлович һ.б. классификациялары билдәле. Т.т. тарихи һәм геогр. фонетик билдәләрен иҫәпкә алыу базаһына таянған Н.А.Баскаковтың классификацияһы нигеҙлерәк булып тора, уға ярашлы, Т.т. көнбайыш һун һәм көнсығыш һун тармаҡтарына бүленә. Көнбайыш һун тармағы 4 төркөмдө үҙ эсенә ала: 1) болғар (болғар теле, сыуаш теле); 2) төркөмсәләре м‑н уғыҙ: а) уғыҙ-төрөкмән (уғыҙ, төрөкмән телдәре); б) уғыҙ‑болғар (бәшнәк, гагауз телдәре); в) уғыҙ-сәлжүк (төрөк теле, әзербайжан теле); 3) төркөмсәләре м‑н ҡыпсаҡ: а) ҡыпсаҡ‑ҡоман (ҡара имтеле, ҡарасай‑балҡар теле, ҡумыҡ теле, ҡырым татарҙары теле); б) ҡыпсаҡ‑болғар (башҡорт теле, татар теле); в) ҡыпсаҡ‑нуғай (ҡаҙаҡ теле, ҡарағалпаҡ теле, нуғай теле); 4) төркөмсәләре м‑н ҡарлыҡ: а) ҡарлыҡ‑уйғыр (ҡараханлы‑уйғыр); б) ҡарлыҡ‑харәзм (уйғыр теле, үзбәк теле). Көнсығыш һун тармағы 2 төркөмдө үҙ эсенә ала: 1) төркөмсәләре м‑н уйғыр: а) уйғыр-төкөй (тофа теле, тува теле); б) яҡут (долган теле, яҡут теле); в) хаҡас (хаҡас теле, шор теле); 2) ҡырғыҙ‑ҡыпсаҡ (алтай теле, ҡырғыҙ теле). Көнбайыш һун Т.т. тармағына хас үҙенсәлектәр: боронғо [з], [д], [т] өндәренең боронғо [р] йәки [й] м‑н алмаштырылыуы; яңғырау һәм һаңғырау [б]—[п], [г]—[к], [з]—[с], [д]—[т] тартынҡыларына күберәк дәрәжәлә дифференциация яһалыуы; дифференциацияланған [х], [в], [һ] тартынҡы фонемаларының булыуы; һүҙлек фондында ғәрәп теленән һәм иран телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең булыуы; ҡушма һөйләмдең үҫешкән төҙөлөшө һәм теркәүестәрҙең күп булыуы; ҡыҫылған исемдәрҙең һәм ҡылым формаларының аҙ булыуы һ.б. Болғар төркөмөнә 3 киң һәм 6 тар һуҙынҡы фонеманың булыуы; башҡа төркөм телдәренең һүҙҙәре башындағы ҡайһы бер һуҙынҡыларҙы дифтонгтар йәки дифтонг ҡушылмалары м‑н алмаштырыу; башҡа телдәрҙәге [ш]/[с] тартынҡыларын [л] тартынҡыһына алмаштырыу хас. Уғыҙ төркөмөнә 8 ҡыҫҡа фонеманың булыуы; башланғыс [т], [к] тартынҡыларының яңғыраулашыуы; [г] өнөнөң һаҡланыуы һәм уның ҡайһы бер аффикстарҙа төшөп ҡалыуы; ҡайһы бер һүҙҙәрҙә тар тартынҡылар алдынан йәки һуңынан [й] төшөп ҡалыуы; сифат ҡылымдың ‑мыш/‑меш формаһы булыуы; ‑гу/‑гу формаһы урынына ‑асы/‑еси формаһындағы теләк төрөнөң булыуы хас. Ҡарлыҡ төркөмөнә [к] тартынҡыһының төрлө дәрәжәлә нәҙегәйеүе; интервокаль позицияла [п], [т], [к] тартынҡыларының яңғыраулашмауы; [г] тартынҡыһының һаҡланыуы йәки уның һүҙ аҙағында [к] өнөнә күсеүе; ‑ған/‑гән аффикслы сифат ҡылымдары формаһының киң таралыуы; ‑унч/‑унч м‑н килгән хәрәкәт исемдәренең булыуы хас. Ҡыпсаҡ төркөмөнөң үҙенсәлектәре т‑да Ҡыпсаҡ телдәре мәҡ. ҡарағыҙ. Көнсығыш һун Т.т. тармағына хас үҙенсәлектәр: күпселек телдәрҙә икенсел оҙон һуҙынҡыларҙың булыуы; [б]—[п], [г]—[к], [з]—[с], [д]—[т] яңғырау һәм һаңғырау тартынҡылары араһында көсһөҙ дифференциация йәки уның булмауы; [в], [һ] тартынҡы фонемаларының айырылмауы; һүҙлек составында монгол теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең булыуы; ҡушма һөйләмдәрҙең аҙ үҫешеүе һәм теркәүестәрҙең аҙ булыуы; ҡыҫылған исемдәрҙең һәм ҡылым формаларының үҫешеүе һ.б. Уйғыр төркөмөнә һүҙ уртаһында [й] урынына [т]/[д]/[з], һүҙ аҙағында [й] урынына [т]/[с] ҡулланыу; һүҙ аҙағында яңғырау [г] өнөнөң һаҡланыуы хас. Ҡырғыҙ‑ҡыпсаҡ төркөмөнә ирен гармонияһының үтә тулы кәүҙәләнеше; диалекттар б‑са яңғырау һәм һаңғырау тартынҡыларҙың көсһөҙ айырылыуы; һүҙ башында башлыса һаңғырау тартынҡыларҙың булыуы; интервокаль позицияла һаңғырау тартынҡыларҙың яңғыраулашыуы; боронғо төрки телдәр (ҡара: Боронғо һәм урта быуат төрки әҙәби телдәре) м‑н уртаҡ грамматик формаларҙың күп булыуы; тәүге ике затта формаһы б‑са тура килгән, әммә эйәлек аффикстары м‑н мәғәнәһе б‑са дифференциацияланған тулы эйәлек аффикстарының редукцияланған аффикстарға күсеү тенденцияһы һ.б. хас.
Әҙәб.: Б а с к а к о в Н.А. Введение в изучение тюркских языков. М., 1969; Сравнительно‑историческая грамматика тюркских языков. М., 2002.
М.В.Зәйнуллин
Тәрж. Р.Ә.Сиражитдинов


text:
Яҙғы каникул мәлендә Өфөләге 102-се башҡорт гимназияһында Балалар китабы аҙналығы уҙғарылды. Уҡыуҙан арығандарҙыр, мәктәпте күргеләре лә килмәйҙер инде, тип уйлаһам, яңылышҡанмын икән. Ҡыҙҙар, малайҙар саҡырыуҙы ҙур теләк менән ҡабул итеп, ихлас ҡатнашты.
III «В» синыфы уҡыусылары аҙналыҡты асып ебәрҙе. «Әкиәттә ҡунаҡта» күргәҙмәһенә байҡау яһағандан һуң, балалар теләге буйынса иң ҡыҙыҡлы, тылсымлы әкиәтте һайлап, уны бергәләп уҡып сыҡтыҡ. Азалиә Бикҡолова, Алиса Нәҙершина, Асҡар Әхмәтйәнов, Семён Нестеров, Иван Прохоров әҫәрҙең йөкмәткеһе, ыңғай һәм кире геройҙары хаҡында бик ҡыҙыу бәхәс тә ойошторҙо. Ә инде ундағы төрлө образдарҙы һүрәткә төшөрөү үҙе бер мауыҡтырғыс мәл булды.
Китап, белем, әкиәт геройҙарына бәйле мәҡәлдәр, әйтемдәр әйтеүсе, викторина һорауҙарына береһенән-береһе уҙышып яуап биреүсе уҡыусылар өсөн бик шатландым. Сөнки тулы, төплө яуапты тик белемле, китап уҡырға яратҡан балалар ғына бирә ала.
Ә бына III «Б» синыфы уҡыусылары Тимофей Ермолаев, Василиса Константинова, Алла Маргарян, Яна Назарова, Яна Мельник иһә «Китаптар дауаханаһында» «табип-реаниматолог», «табип-косметолог», «хирург», «шәфҡәт туташы» һөнәрен үҙләштерҙе. «Күмәкләгән – яу ҡайтарған», тигәндәй, «һә» тигәнсе таушалған, бысранған, йыртылған «ауырыу» китаптарға яңы һулыш, икенсе тормош бүләк итте «табиптар». Бөхтәлек, тәртип, эш яратҡан балалар арабыҙҙа етерлек икән әле, тип һөйөнөп ҡуйҙым.
Аҙналыҡ планы буйынса «Китап бүләк ит» акцияһы ла иғлан ителде. Йыйылған китаптарҙың бер өлөшө мәктәп китапханаһын тулыландырһа, ҡалғандары ирекмәндәр ярҙамы менән балалар йортона тапшырыласаҡ.
Илзирә ҒАРИФУЛЛИНА, китапханасы.
Өфө ҡалаһы.


text:
Бәширова Фирҙәүес Тимербулат ҡыҙы
Бәширова Фирҙәүес Тимербулат ҡыҙы (14 октябрь 1945 йыл) — Татарстанда йәшәгән башҡорт шағиры, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1997 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Татарстан Республикаһы башҡорттары ҡоролтайы рәйесе (2002). Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005).
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фирҙәүес Тимербулат ҡыҙы Бәширова 1945 йылдың 14 октябрендә Башҡорт АССР-ының Маҡар районы Смаҡай ауылында (хәҙер Ишембай ҡалаһының бер биҫтәһе) тыуған[1].
1964 йылда Ишембайҙың 2-се интернат-мәктәбен көмөш миҙалға тамамлай. Хеҙмәт юлын 1968 йылда Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы Бажыҡ ауылында физика уҡытыусыһы булып башлай. Артабан Башҡортостандың Бәләбәй ҡалаһындағы машиналар эшләү техникумында уҡыта. 1971 йылда Силәбе дәүләт педагогия институтында диплом яҡлай.
Кейәүгә сығып, Татарстанға күсеп барғас, "КамАЗ"да инженер, Яр Саллы ҡалаһының Автозавод район Советы башҡарма комитетында экономист була. Күп йылдар Татарстан Республикаһы Президенты аппаратында халыҡ-ара мөнәсәбәттәр буйынса референт, республиканың төбәк һәм милли сәйәсәт министрлығында төп белгес вазифаларын башҡара.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фирҙәүес Бәширова Татарстан Республикаһы башҡорттары ҡоролтайы рәйесе, күрше төбәктә башҡорт мәҙәниәтен пропагандалауға, унда йәшәгән милләттәштәребеҙ араһында халҡыбыҙҙың йолаларын һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлап ҡалыуға һәм артабан үҫтереүгә ҙур өлөш индерә.
Әҙәби ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фирҙәүес Бәширова мәктәптә уҡыған йылдарында шиғырҙар яҙа башлай.
Китаптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ғаләм-күңелдәрҙе айҡар өсөн… (Шиғыр шәлкеме) — «Башҡортостан» гәзите, 2015, 10 октябрь[2].
Уның тураһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Рәшит Шәкүр. Тура ҡарап заман күҙҙәренә. «Башҡортостан» гәзите, 2015, 20 ноябрь[3].
- Романов В. Живой родник творчества Фирдаус Башировой (К юбилею известной поэтессы и общественного деятеля) — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 14 октябрь[1]. (рус.)
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
- Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы ордены
- «КАМАЗ»-ды төҙөү ударнигы
- Татарстан Республикаһының Почет грамотаһы
- «Ҡазан ҡалаһының 1000 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. (рус.)


text:
Төньяҡ Ер
Төньяҡ Ер (1926 йылға тиклемге атамаһы — Император Николай II Ере) — Төньяҡ Боҙло океандағы архипелаг. Административ бүленеш буйынса Красноярск крайының Таймыр (Долган-Ненец) муниципаль районына инә.
Архипелаг майҙаны 37 мең км² тирәһе. Архипелагта кеше йәшәмәй.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Архипелаг 1913 йылдың 4 сентябрендә Борис Вилькицкий етәкселегендәге гидрографик экспедиция (1910—1915) тарафынан асылған. Башта экспедиция ағзалары уға «Тайвай» (экспедиция боҙватҡыстары: «Таймыр» һәм "Вайгач"тың тәүге ижегенән алып) тигән атама бирә.
«Император Николай II Ере» тигән рәсми атама архипелагҡа 1914 йылдың 10 (23) ғинуарында бирелә (диңгеҙ министрының[1] № 14 номерлы фарманы).
Кем башлап бындай тәҡдим индергәне билдәһеҙ. Шулай ҙа Борис Вилькицкийҙың был фарман яҡлы (№ 14 номерлы фарман сыҡҡанға тиклем дә, унан һуң ике тиҫтә йыл үткәс тә[2][3][4]) булғаны билдәле.
Башта архипелаг бер утрау икән тип уйлайҙар.
Сергей Ушаковтың 1930 йылдарҙағы экспедицияһы архипелагта ентекле тикшереү үткәрә.
Экспедиция составына радист Василий Ходов һәм Яңы ер сәнәғәтсеһе Сергей Журавлёв инә.
Ғилми етәксе геолог Николай Урванцев була. Яҡынса 11 мең квадрат километр үтеп, 26.700 км² майҙанда инструменталь төшөрөү үткәреп, архипелагтың тәүге теүәл картаһын төҙөйҙәр.
1926 йылдың 11 ғинуарында Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы үҙенең 186-се ҡарары менән «Император Николай II Ере» тигән атаманы «Төньяҡ Ер» тигәнгә алмаштыра. Ә "Император Николай II Ере « „Кесе Таймыр“ (Цесаревич Алексей утрауы) һәм „Старокадомский“ утрауҙар төркөмөнә „Таймыр архипелагы“ тип исем бирә.
Һуңынан, 1931—1933 йылдарҙа, архипелаг составында тағын утрауҙар барлығын асыҡлай. Утрауҙар башлап асыусы совет тикшерененеүселәре Николай Урванцев һәм Ушаков Георгий тарафынан Пионер, Комсомолец, Большевик, Октябрь революцияһы, Шмидт тигән атама ала. Архипелагтың үҙен иң ҙур утрауы исеме менән нарыҡлайҙар.
Урынлашыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төньяҡ Ер Төньяҡ Боҙло океандың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан.
Көнбайыштан архипелаг ярҙарын Кара диңгеҙе һыуҙары йыуа. Көнсығыштан Лаптевтар диңгеҙе сикләй.
Красноярск крайының континенталь өлөшөнән Төньяҡ Ер 130 километр оҙонлоғондағы Вилькицкий боғаҙы айырып тора.
Боғаҙҙың киңлеге иң тар ерендә (Челюскин мороно менән Большевик утрауы ярҙары янындағы Транзе утрауының көньяҡ осо араһы) — 56 км.
Материктан иң алыҫ нөктә — Шмидт утрауындағы Земляной мороно. Ул Таймыр ярымутрауынан 470 километр алыҫлыҡта ята.
Утрауҙарҙың иң төньяҡ нөктәһе — Комсомолец утрауындағы (төньяҡ киңлектең 81° 16' 22.92») Арктика мороны. Унан Төньяҡ полюсҡа тиклем 990,7 км. Шуға ла, был морон арктик экспедицийлар[5] өсөн старт урыны булып хеҙиәт итә.
Иң көньяҡ нөктә — Большевик утрауындағы (төньяҡ киңлектең 77° 55' 11.21") Неупокоев мороно.
Иң көнбайыш нөктә — Шмидт утрауындағы (көнсығыш оҙонлоҡтың 90° 4' 42.95") исемһеҙ мороно.
Иң көнсығыш нөктә — Кесе Таймыр утрауындағы (көнсығыш оҙонлоҡтың 107° 45' 55.67") База мороны районында. Төньяҡ һәм көньяҡ нөктәләре араһы — 380 километр. ә көнбайышынан көнсығыш нөктәһенә тиклем арауыҡ — 404 километр.
Рельефы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төньяҡ Ерҙең 47 проценты (17,5 мең км²) майҙаны боҙлоҡ менән ҡапланған. Яр һыҙатының 14 проценты тирәһе боҙлоҡтарға тура килә. Ул ярҙар бик текә һәм 30 метр[6] бейеклеккә етә.
Архипелагта бөтәһе 20 ҙур боҙлоҡ бар. Утрауҙарҙағы максималь бейеклек: Октябрь Революцияһы утрауында — 965 , Большевик утрауында — 935, Комсомолец утрауында — 781, Пионер утрауында — 382, Шмидт утрауында 315 метр.
Заман ҡоролмалары ярҙамында асыҡланған был күрһәткестәр тәүге карталарҙа бирелгәненән ныҡ айырыла.
Иң күп боҙлоҡтар Октябрь Революцияһы утрауында (7). Унан һуң Большевик утрауында — 6, Комсомолец утрауында — 4, Пионер утрауында — 2, Шмидт утрауында берәү. Был утрауҙарҙағы боҙлоҡтар барыһы ла көмбәҙгә оҡшаған түбәле, бирләүҙәре һөҙәк. Текә урындары боҙлоҡтарҙың итәгендә генә осрай.
Боҙлоҡтар диңгеҙгә сыҡҡан ерҙәр йыш ҡына айсбергтар яһалыусы урын да булып торалар. Иң әүҙем айсберг яһала торған урын булып Комсомолец утрауындағы Фәндәр Академияһы боҙлоғоның көнсығыш (Кренкель бухтаһы) һәм көньяҡ яры тора.
Шулай уҡ Октябрь революцияһы утрауындағы Матусевич фьорд районының Русанов боҙлоғо ла айсбертарҙың күпләп яһала торған урыны.
Айсбергтар яһалып тороу арҡаһында яр һыҙаты йыл эсендә бер километр тирәһенә үҙгәреп тора.
Айсбергтарҙың оҙонлоғо, ғәҙәттә, ике километрҙан ашыу түгел. Шулай ҙа 1953 йылда теркәлгән бер айсбергтың оҙонлоғо 12 км булған, киңлеге 4 километрға еткән.
Утрауҙарҙың боҙ япмаған өлөштәрен күп һанлы таш һибелмәләре биләй. Большевик утрауында улар майҙандың өстән бер өлөшөнә етә яҙа[6].
Төньяҡ Ерҙең яңы эшләнгән карталарында бығаса билдәле булмаған күл һәм йылғалар системаһы теркәлгән.
Архипелагтың туғыҙ йылғаһының оҙонлоғо 20 километрҙан ашыу. Шуларҙан Комсомолец утрауында: Озёрная — 64 һәм Ушакова — 58 километр оҙонлоҡта. Большевик утрауында 50 километр самаһы оҙонлоҡтағы Тора һәм 45 километр оҙонлоҡтағы Скалистая йылғалары аға . Төньяҡ Ерҙең йылғалары шаршылы һәм ярһыу. Миҙгелгә һәм һауа торошо үҙгәреүенә ҡарап, киңлектәре һәм тәрәнлектәре төрлөсә була. Йәй уртаһында, көслө итеп ҡар иреү башланыу менән улар ифрат тулы һыулы булып китәләр. Башҡа ваҡытта улар 1 м тәрәнлектән уҙмай. Йылғалар сентябрҙән июлгәсә тиклем боҙ менән ҡапланған була.
Күлдәр үтә ҙурҙан түгел. Күбеһенең майҙаны 3 км² артмай тиерлек. Иң ҙур күл — Спартаковский. Большевиктар утрауында урынлашҡан. Майҙаны яҡынса — 60 км².
Климат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Утрауҙарҙа арктик диңгеҙ климаты Уртаса йыллыҡ температура −14 °C[7]. Минималь температура ҡышын −47 °C. Йыш ҡына көслө дауыллы елдәр 40 м/сек[8]-ҡа етә.
Йәйен иң юғары температура +6,2 °C-ҡа тиклем күтәрелә. Ғинуарҙа уртаса температура −28-тан −30 °С-ҡа тиклем, июлдә 0-дән 2 °C араһында тирбәлә[9].
Йыллыҡ яуым-төшөм 200 мм -ҙан 500-гә тиклем. Башлыса йәйгә тура килә. Августа улар максимумға етә. Өҫтәүенә, яуым-төшөмдөң күп өлөшө Төньяҡ Ерҙең төньяҡ-көнбайыш өлөшөнә тура килә. 15 см тәрәнлектә мәңгелек боҙлоҡ ята.
Оҙайлы поляр төндәре осоронда көслө йылылыҡ нурланышы һөҙөмтәһендә юғалтыуҙар бик ҙур. Шуға күрә был ваҡытта ер өҫтөндә температура (октябрҙән мартҡа тиклем аралыҡта) бик түбән; мәҫәлән, ғинуарҙа — мартта уртаса температура −31,2 °C -тан −31,8 °C тирәһендә тирбәлә. Арктик һауа утрауҙар тапҡырында көслөрәк һыуына.
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Архипелаг утрауҙарының боҙҙан азат участкаларын да ла, үҫемлектәр донъяһы байҙан түгел. Большевиктар утрауы биләмәләрендә , арктик тундра алып торған майҙан 10%-тан үтмәй. Алыҫ төньяҡҡа киткән һайын был күрһәткес кәмей бара. Октябрь Революцияһы утрауында тундраға бары тик 5 % кенә тура килә.
Комсомолец утрауында, ғөмүмән, үҫемлектәр бөтөнләй юҡ. Бында продуценттарҙың төп өлөшөн, башлыса лишайниктар, үҫемлектәрҙән мүктәр генә тәшкил итә. Сәскәлеләрҙән бары — төлкөғойроҡ, , поляр мәк, таштишәр, крупка (әүернә сәскәлеләр ғәиләһенән) генә осрай. Урман юҡ.
Утрауҙың хайуандар донъяһы байыраҡ. Ҡоштарҙан поляр өкө, көйөлдө, аҡбаш турғай, аҡ аҡсарлаҡ[10], алһыу аҡсарлаҡ, диңгеҙ аҡсарлаҡтары, аңрағош, бургомистр, моевка, эяла (морянка) һәм сарлаҡ тереклек итә. Һирәгерәк гага, гагара, аҡ куропатка, көмөш аҡсарлаҡ һәм һәнәк ҡойроҡ аҡсарлаҡ (вилохвостая чайка) осрай.
Һөтимәрҙәрҙән аҡ айыу, материктан инеүсе ҡырағай төньяҡ боланы, аҡ төлкө, бүре, тоҡор сысҡан һәм башҡа ваҡ кимереүселәр осрай. Яр буйы һыуҙарында нерпа, гренландия тюлены, белуха, морж тереклек итә (шул иҫәптән Лаптев диңгеҙе эндемиктары— лаптев моржы(Odobenus rosmaruslaptevi)) һәм лахтак.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вениамин Кавериндың «Ике капитан» тип аталған романында Төньяҡ Ерҙе Вилькицкийҙан ярты йыл алдараҡ Катяның атаһы Иван Татаринов аса. Ләкин хаттары барып етмәй һәләк була һәм билдәлелек ала алмай.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Нина Петровна Демма — беренсе урыҫ поляр тикшеренеүсеһе. 1932—1934 йылдарҙа Төньяҡ Ерҙә ҡышлауға етәкселек итә.
Иң ҙур утрау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Большевик
- Комсомолец
- Крупская утрауы утрауы
- Октябрь Революцияһы утрауы
- Старокадомский утрауы
- Шмидт утрауы
- Пионер
- Кесе Таймыр
- Найдёныш
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Белов М. И. По следам полярных экспедиций. — Л.: Гидрометеоиздат, 1977. — 144 с.: ил [1].
- Саватюгин Л. М., Дорожкина М. В. Архипелаг Северная Земля: История, имена и названия. — СПб.: Наука, 2010. — ISBN 978-5-02-025389-6
- Ушаков Г. А. Остров метелей. По нехоженной земле — Л.: Гидрометеоиздат, 1990. — ISBN 5-286-00409-1.
- Урванцев Н. Н. На Северной Земле — 2-е изд.. — Л., 1969.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ По праву истории // Московский журнал, 2001.
- ↑ Вилькицкий Б. А. Земля Императора Николая II // Возрождение : газета. — Париж, 1934. — № 3140.
- ↑ Острова раздора.
- ↑ Тайвай — Земля Николая Второго.
- ↑ Маргарита Дель Джудиче. Арктический кошмар. National Geographic — Россия (15.09.2011). Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 октябрь 2012. 4 сентябрь 2012 тикшерелгән.
- ↑ 6,0 6,1 К истории картографирования центральной части советской Арктики — Kapustin-Arctica Antarctica philatelia.
- ↑ Северная Земля. Часть II.
- ↑ Куропатка полярная — сайт о жизни на арх-ге Северная Земля.
- ↑ Северная Земля.
- ↑ Волков А. Е., Придатко В. И. Материалы по биологии белой чайки (Pagophila eburnea) на Архипелаге Северная Земля / Арктические тундры Таймыра и островов Карского моря. — М.: РАН/ИПЭЭ, 1994. — Т. 1. — С. 207—222.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- [ Төньяҡ Ер] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- Северная Земля — история открытия архипелага
- Сайт о жизни на Северной Земле 1993 г. с видео и фотогалереей


text:
Хеҙмәтенә күрә – хөрмәте
29 мая 2018 йыл | Уңғандарыбыҙ
Муниципаль район хакимиәтенең Маҡтау грамоталары менән бүләкләнделәр:
Райондың агросәнәғәт комплексы системаһында оҙаҡ йылдар намыҫлы эшләгәне өсөн:
Зөбәйер Сабит улы ФӘХРЕТДИНОВ – Толпар ветеринар пункты мөдире;
Райондың мәғариф өлкәһендә оҙаҡ йылдар фиҙаҡәр эшләгәндәре өсөн:
Фәнүзә Рауил ҡыҙы КӘРИМОВА – Еҙем-Ҡаран ауы-лы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы;
Миңһылыу Сәмиғулла ҡыҙы МИРХӘЙҘӘРОВА - Еҙем-Ҡаран ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы;
Азат Рәшит улы ХӘБИБУЛЛИН – Ҡарағай ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең физик культура уҡытыусыһы;
Зөлфиә Фәнил ҡыҙы ЯҠУПОВА - Юлыҡ ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең тәрбиәсе ярҙамсыһы;
Районда социаль өлкәне үҫтереүгә тос өлөш индергәне һәм оҙаҡ йылдар фиҙаҡәр эшләгәне өсөн:
Ирина Николаевна ФЕДОРОВА – РФ Пенсия фондының Ғафури район идаралығы баш бухгалтеры – финанс-иҡтисад төркөмө етәксеһе.
Үҫеп килеүсе йәш быуынға белем һәм тәрбиә биреү өлкәһендә оҙаҡ йылдар емешле эшләгәне өсөн:
Флүзә Фәрүәз ҡыҙы БАЯЗИТОВА – Красноусолдағы 3-сө мәктәптең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.
Район хәрби комиссариатында оҙаҡ йылдар намыҫлы эшләгәндәре һәм хәрби комиссариаттар ойошторолоуҙың 100 йыллығы айҡанлы:
Нина Анатольевна ОЖЕРЕДОВА;
Ирина Николаевна КОНОВАЛОВА.
Райондың агросәнәғәт комплексы системаһында оҙаҡ йылдар намыҫлы эшләгәне өсөн:
Зөбәйер Сабит улы ФӘХРЕТДИНОВ – Толпар ветеринар пункты мөдире;
Райондың мәғариф өлкәһендә оҙаҡ йылдар фиҙаҡәр эшләгәндәре өсөн:
Фәнүзә Рауил ҡыҙы КӘРИМОВА – Еҙем-Ҡаран ауы-лы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы;
Миңһылыу Сәмиғулла ҡыҙы МИРХӘЙҘӘРОВА - Еҙем-Ҡаран ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы;
Азат Рәшит улы ХӘБИБУЛЛИН – Ҡарағай ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең физик культура уҡытыусыһы;
Зөлфиә Фәнил ҡыҙы ЯҠУПОВА - Юлыҡ ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең тәрбиәсе ярҙамсыһы;
Районда социаль өлкәне үҫтереүгә тос өлөш индергәне һәм оҙаҡ йылдар фиҙаҡәр эшләгәне өсөн:
Ирина Николаевна ФЕДОРОВА – РФ Пенсия фондының Ғафури район идаралығы баш бухгалтеры – финанс-иҡтисад төркөмө етәксеһе.
Үҫеп килеүсе йәш быуынға белем һәм тәрбиә биреү өлкәһендә оҙаҡ йылдар емешле эшләгәне өсөн:
Флүзә Фәрүәз ҡыҙы БАЯЗИТОВА – Красноусолдағы 3-сө мәктәптең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.
Район хәрби комиссариатында оҙаҡ йылдар намыҫлы эшләгәндәре һәм хәрби комиссариаттар ойошторолоуҙың 100 йыллығы айҡанлы:
Нина Анатольевна ОЖЕРЕДОВА;
Ирина Николаевна КОНОВАЛОВА.
Алға ҡуйып ҙур маҡсаттар
25 мая 2018 йыл | Уңғандарыбыҙ
Йәш эшҡыуар Дамир Ҡунафин Красноусолда йәшәй. Һамар архитектура-төҙөлөш университетын тамамлаған, өсөнсө йыл инде "Проект-смета төркөмө” предприятиеһы директоры вазифаһын башҡара. Бер үк ваҡытта эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегендә лә - башта үҙен сауҙала һынап ҡарай, "Карапуз” балалар тауарҙары магазины асып, бер аҙ эшләп ала. Әммә был өлкәлә конкуренцияның ҙур булыуын аңлаған эшҡыуар төҙөлөш менән шөғөлләнә башлай һәм бөгөн районыбыҙ ойошма-предприятиеларын төҙөлөш материалдары менән тәьмин итеү буйынса әүҙем эшмәкәрлек алып бара.
Һөнәри камиллыҡҡа ынтылғанда
22 мая 2018 йыл | Мәғариф, Уңғандарыбыҙ
Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларының быйылғы "Йыл уҡытыусыһы” конкурсында лау-реат исеме алған яҡташыбыҙ, Сәйетбаба һылыуы Ләйсән Хәсәнова Өфө ҡалаһының 10-сы һанлы мәктәбендә уҡыта.
Хеҙмәт сынығыуы үткән закон һаҡсыһы
20 апреля 2018 йыл | Уңғандарыбыҙ
Тиҫтә йыл Ғафури районы прокуроры вазифаһында (1988-1998 йылдарҙа) эшләп, хаҡлы ялға туҡтаған Юнер Ғәли улы Фәхретдинов яҙҙың тәүге көнөндә 75 йәшлек юбилейын ҡаршыланы. Һәр төрлө эштәрҙе рациональ күҙлектән, юридик йәһәттән сығып баһаларға күнеккән прокурорға күптәр рәхмәтле бөгөн.
Яҙмыш һынауҙарын еңеп
17 апреля 2018 йыл | Уңғандарыбыҙ
Үзбәк ауылында алты тиҫтә йылдан ашыу бергә ғүмер итеүсе Нәғимә һәм Баязит Ишкилдиндарҙың ғаилә тормошо ғына түгел, бала саҡтары, иҫләр хәтирәләре лә уртаҡ һымаҡ. Яҙмыштары оҡшаш. Етемлектә, һуғыш йылдарының ауырлығын сабый иңдәрендә күтәреп, асығып та, туңып та, әммә йәшәү өсөн көрәшеп үҫкәндәр. Шуға ла улар ғүмер ҡәҙерен белеп, әлеге тормоштоң йәмен күреп, бер-береһенә терәк-таяныс булып, бер-береһе өсөн өҙөлөп, ике яҙмышты бер бөтөн итеп, һағышын да, шатлығын да уртаҡлашып йәшәйҙәр.


text:
- Подробности
- Просмотров: 267
ФИЗИОЛОГИЯ (гр. phýsis — тәбиғәт һәм ...логия), бөтөн организм һәм уның өлөштәре: системалары, ағзалары, туҡымалары һәм күҙәнәктәренең йәшәү эшмәкәрлеге процестары т‑дағы фән. Тикшереү объекттары б‑са кеше, хайуандар һәм үҫемлектәр Ф. бүленә.
Кеше Ф. 20 б. 30‑сы йй. БДМИ‑ла Н.С.Спасский етәкс. дизентерия токсиндарының һәм ҡайһы бер физиол. факторҙарҙың йөрәк‑ҡан тамырҙары системаһына тәьҫире; 30‑сы йй. аҙ. — 40‑сы йй. башында С.С. Серебренников етәкс. үҙәк нервы системаһының мускулдарға һәм аш һеңдереү аппараттарына, ҡан тамырҙары‑рефлексоген зоналарҙың мейе эшмәкәрлегенә тәьҫире; 40‑сы йй. уртаһынан В.В.Петровский етәкс. ҡан әйләнеше көйләнешендә лимфалар системаһының роле өйрәнелә. 50‑се йй. БДУ‑ла А.С.Дмитриев етәкс. юғары нервы эшмәкәрлеге Ф. (ҡара: Психофизиология), 60‑сы йй. — сәләмәт һәм ауырыу организмдың йөрәк‑ҡан тамырҙары системаһына УФ‑нурланыш, т‑ра, баҫым, химик берләшмәләр һ.б. тәьҫире (В.С.Куприянов) һ.б. тикшеренеүҙәр башлана. 70‑се йй. З.Ә.Ихсанов етәкс. дизентерия токсины һ.б. м‑н ағыуланыу процесында нервы системаһы реактивлығының әһәмиәте, иртә ҡартайыу Ф. һәм уны иҫкәртеү саралары, эритропоэздың ҡайһы бер механизмдарына синокаротид рефлексоген зона денервацияһының тәьҫире (А.Ғ.Ғиззәтуллин), лимфа тамырҙары тонусына фармакол. саралар (З.Т.Вәлиева), веналар тонусына ҡайһы бер фармакол. матдәләр тәьҫире (У.Т. Аллабирҙин, С.М.Мочалов һ.б.) тикшерелә. 80—90‑сы йй. кеше һәм хайуан организмдарының тирә‑яҡ мөхиттең үҙгәреүсән шарттарына яраҡлашыу реакцияһы (Ғиззәтуллин), кеше мейеһенең функциональ морфологияһы һәм нейроэндокринологияһы (Л.Б. Кәлимуллина) өйрәнелә, ҡан системаһында 2,4‑дихлорфеноксиуксус кислотаһының амин тоҙо тыуҙырған боҙолоштар, гемолитик анемия булғанда эритрондың адаптацион мөмкинлектәре асыҡлана (Ә.Ф.Ҡәйүмова). 21 б. башынан Ҡәйүмова етәкс. стресс ваҡытында кеше һәм хайуандарҙың баш мейеһендә, ағзаларында, туҡымаларындағы үтә әкрен электрофизиологик процестар (Л.Н.Шәфиева), ҡан системаһына экологик факторҙар тәьҫире (Ә.Ф.Ғайсина), полихлорлы бифенилдар тәьҫирендә организмдың функциональ торошо һәм лейкопоэз үҙгәрештәре (Ю.Б.Великомолова, И.Р.Сабирова), ишемик инсульт ваҡытында ирекле‑радикал окисланыу торошо (О.С.Киселёва) тикшерелә.
Хайуандар Ф. 30‑сы йй. БАХИ‑ла Л.С.Пирогов етәкс. йылҡы йөрәге Ф., ҡандың резерв һелтелеген билдәләү алымдары һ.б., 50—80‑се йй. П.Т.Тихонов етәкс. бауырҙың һәм ашҡаҙан аҫты биҙенең тышҡы секрет бүлеү функцияһы, көйшәүсе хайуандарҙа аш һеңдереү Ф., гормондарҙың, антгельминтиктар, нейротроп препараттарҙың, умартасылыҡ продукттарының һ.б. аш һеңдереү системаһына һәм матдәләр алмашыныуына тәьҫире (С.Б.Ғәниев, В.В. Иҙиәтуллина, В.Н.Поляков, Л.Р.Рәхимова, Р.Н.Уйылданов һ.б.), 90‑сы йй. алып П.Я.Гущин етәкс. а.х. хайуандарының физиол. функцияларының биоритмологик законлыҡтары өйрәнелә, мал ашатыуҙың һәм биологик актив матдәләр ҡулланыуҙың яңы принциптары эшләнә (Р.Х.Авзалов, А.Х.Кәлмәтов, Э.Р.Румянцева, И.Р. Хәбибуллина һ.б.). 90‑сы йй. аҙ. минераль ашатыуға бәйле биогеохимик факторҙарҙың физиол.‑биохимик процестарға һәм хайуандар организмының ҡаршы тороу үҙсәнлектәренә тәьҫире тикшерелә (Р.Х.Ғимаҙиев, В.Р. Хәйерзаманов, И.М.Яҡупов һ.б.). Авзалов етәкс. а.х. малдарының физиол.-биохимик паспортын булдырыу, уларҙы йәшәү мөхитенә яраҡлаштырыу (ҡара: Адаптация) б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла. 90‑сы йй. башлап Ауыл хужалығы институтында матдәләр алмашыныуы Ф. һәм а.х. малдарының яраҡлашыуы мәсьәләләре өйрәнелә (Н.Г.Фенченко һ.б.).
Үҫемлектәр Ф. 40‑сы йй. БАХИ‑ла Урал алды дала зонаһында кукуруздың, шәкәр сөгөлдөрөнөң төрлө сорттарының шытымы, үҫеше һәм уңышы формалашыу законлыҡтары (Б.М. Сәхәүетдинов һ.б.), 60—80‑се йй. ҡыяҡлы игендең үҫешенә, фотосинтезына, йәшелсә культураларының уңышы формалашыуының физиол. үҙенсәлектәренә азотлы ашламаларҙың тәьҫире (Н.Ә.Ғәлиев) тикшерелә. 90‑сы йй. алып иген культураларының шытымына, үҫешенә һәм бәшмәк ауырыуҙарына тотороҡлолоғона физиол. актив матдәләрҙең тәьҫире өйрәнелә (О.В.Радцева, Г.М.Рәхимова һ.б.). 50‑се йй. уртаһынан Биология институтында үҫемлектәрҙең насар мөхит шарттарына тотороҡлолоғо (В.К.Ғирфанов, Л.Г.Добрунов һ.б.), уның гормональ көйләнеше механизмдары (Д.С.Веселов, Г.Р.Ҡоҙаярова һ.б.) тикшерелә, үҫемлектәрҙе локаль минераль ашлауҙың физиол. һәм агрохимик ысулдары эшләнә (И.И.Иванов, В.К.Трапезников һ.б.). 70‑се йй. алып ағас үҫемлектәренең экологик Ф. (А.Ю.Кулагин, Ю.З.Кулагин, Л.И.Сергеев, К.А. Сергеева һ.б.), 80‑се йй. — йәшәү стратегияһы төрлө булған үҫемлектәрҙең экологик Ф. һәм яраҡлашыуы б‑са (З.Ф.Рахманҡолова, И.Й.Усманов һ.б.) тикшеренеүҙәр алып барыла. 60‑сы йй. башынан Биохимия һәм цитохимия бүлегендә үҫемлектәрҙең физиол. процестарына молекуляр-генетик һәм биохимик тикшереүҙәр үткәрелә (В.Г.Конарев), насар йоғонтоға тотороҡлолоҡ булдырған нуклеин‑аҡһым алмашыныуы әүҙемлеге өйрәнелә (В.А.Вәхитов, Ш.Й. Ғиләжетдинов, Р.Р.Әхмәтов һ.б.). О.Н. Кулаева эшен дауам итеүселәр үҫемлектәрҙең ҡоролоҡҡа, тоҙланыуға, ауыр металдарға, ауыл хужалығы һәм урман культуралары ауырыуҙарын тыуҙырыусыларға һ.б. тотороҡлолоғоноң молекуляр механизмдарын, үҫемлектәрҙең һаҡлау реакцияларының гормональ көйләү механизмдарын тикшерә һәм үҫемлекселектә үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәрен ҡулланыуҙың стратегияларын (Ф.Р.Ғималов, И.В.Максимов, Ф.М. Шакирова һ.б.) эшләй. 50— 70‑се йй. БДУ‑ла Г.В.Заблуда етәкс. үҫемлектәрҙең төрлө т‑ра һәм яҡтылыҡ режимдарында ҡоролоҡҡа сыҙамлылығы, шытымы һәм үҫеше, үҫемлектәр онтогенезына үҫеш көйләгестәренең һ.б. физиол. актив матдәләрҙең тәьҫир итеү механизмдары өйрәнелә (Д.И.Ҡасимова, Т.А.Эмих), үҫемлектәрҙә төрлө махсус берләшмәләрҙе идентификациялау ысулдары эшләнә (Усманов, А.В. Щербаков һ.б.). Органик химия институты, Сибай институты ғалимдары м‑н берлектә тышҡы шарттар тәьҫирендә биосинтез көйләнеше һәм матдәләр тупланыу механизмдары тикшерелә (Усманов, С.И.Йәнтүрин, Ә.Ә.Әминева һ.б.). БДУ‑ла һәм Биол. ин‑тында үҫемлектәрҙең йәшәү эшмәкәрлегендә метаболизм һәм фитогормондарҙың роле (С.Ю.Веселов, Ҡоҙаярова һ.б.), үҫемлектәрҙең стресҡа яраҡлашыуы ваҡытында энергетик алмашыуҙың көйләнеш механизмдары, төрлө шарттарҙа фотосинтез һәм тын алыуҙың үҙ‑ара бәйләнеше тикшерелә (Рахманҡолова).
С.Б.Ғәниев, Ә.Ф.Ҡәйүмова, О.В.Радцева, З.Ф.Рахманҡолова
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Ишембай районындағы Скворчихала Ауыл көнө үтте. Йылына бер тапҡыр бында үткәндәргә йомғаҡ яһау, киләсәккә план ҡороу, күңел асыу өсөн ауыл халҡы һәм ҡунаҡтар йыйыла. Ауыл клубы биләмәһендә ойошторолған сара кәләштәр парады һәм балалар флешмобы менән башланды.
Байрамға абруйлы ҡунаҡтар ҙа килде. Улар әйтеүенсә, Скворчихала тырыш, эшһөйәр кешеләр йәшәй. Биләмә башлығы Гүзәлиә Бордовская үҙенең сығышында биш йыл эсендә Скворчихала бик күп ыңғай үҙгәрештәр булыуы, ауылдың төҙөкләнеүе хаҡында һөйләне.
Тантанала урындағы халыҡ вәкилдәре төрлө номинацияларҙа бүләкләнде. Скворчихалағы иң өлкән кеше Нина Ивановна Степанованы, иң йәше булған Алина Юлдошева менән Максим Макаровты (сабыйҙы ошо көндәрҙә генә бала табыу йортонан алып ҡайтҡандар), Оксана һәм Сергей Гердтарҙың ишле ғаиләһен тәбрикләнеләр. Антонина һәм Александр Юдичевтарҙың ихатаһы иң күркәме тип табылды. Был көндө беренсе класҡа уҡырға барасаҡ балалар ҙа бүләкһеҙ ҡалманы.
Урындағы үҙешмәкәр коллективтар тамашасыларҙы сағыу концерт менән ҡыуандырҙы.Л. ДӘҮЛИЕВА.


text:
Өфөлә Ҡыш бабай – Рәсәйҙә иң ҡиммәтлеләрҙең береһе
Өфөлә Ҡыш бабай – Рәсәйҙә иң ҡиммәтлеләрҙең береһе Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 18 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Яңы йыл алдынан Avito белгестәре ниндәй ҡалаларҙа яңы йыл персонаждарын саҡырыу иң ҡиммәт һәм иң осһоҙ икәнлеген асыҡларға булған.
Миллионлы ҡалалар араһында Мәскәүҙә байрам персонаждарын саҡырыу иң ҡиммәте тип баһалана. Илебеҙҙең баш ҡалаһында уртаса хаҡ 3100 һумға етә. Рейтингтың икенсе баҫҡысында – Санкт-Петербург. Нева буйындағы ҡалала Ҡыш бабай хеҙмәте уртаса 2300 һум тора. Тәүге өс ҡала исемлегенә Өфө инә – Башҡортостандың баш ҡалаһында «ҡыш тылсымсыһын» саҡырыу 1600 һумға төшә.
Пермдә, Түбәнге Новгородта һәм Красноярскиҙа Ҡыш бабайҙы саҡырыу иң осһоҙо (1100 һум һәм 1200 һум).
http://www.bashinform.ru/news/1093867-ded-moroz-v-ufe-odin-iz-samykh-dorogikh-v-rossii-/


text:
Шәүүәл айы
Шәүүәл айы
Рамаҙан айының һуңғы көндәре артынан Шәүүәл айы килә. Исеме ғәрәбтәрҙең илбашына бәйле. Бәни Ғайса ҡәбиләһенең Әнуш исемле шаһы булған. Ул ғүмеренең күберәк өлөшөн тәбиғәттә — сахраларҙа, урмандарҙа йөрөп төрлө бөжәк-ҡуңыҙҙарҙы эҙләп, уларҙың тән төҙөлөшөн, төрҙәрен өйрәнеп ваҡытын шуларға арнаған булған. Бер сәйерлеге, бар башҡа ғәлимдәргә хас — ул ғүмерен, диңгеҙ буйында йәшәргә тейешле кегәүен ҙурлығындағы йәшел себен эҙләй. Көндәрҙән бер көндө, ҡояш байығас, диңгеҙ буйында тап шул себендәрҙең өйөрөн күрә һәм ғәжәпләнеп ҡысҡырып ебәрә: «Мә һәҙәл шәүүәлә». «Бына ниндәй асыш!» мәғәнәһендә. Был — ул ваҡытта «Туван» тип аталған айҙың аҙағы көнө була һәм Әнуш шаһ был айҙы ошо асыу хөрмәтенә «Шәүүәл» тип атай.
Шәүүәлдең айының беренсе көнө ғәрәптәрҙә (ҡайғы-хәсрәт, ҡурҡыныслыҡ, уңышһыҙлыҡ) көнө тип иҫәпләнә. Шуға күрә был көндө донъя менән мәшғүл булыуҙы ҡуйып, доға-ғибәҙҙәттә булыу сауаплы һанала.
Шәүүәлдең беренсе көнө Ғәйет фитр көнө – Ураҙа ғәйете көнө. Рамаҙан ураҙаһы айы тамамланып байрам ителә торған көндәр. Был көндә ғәйет намаҙы уҡыу һәр мосолманға вәжиб. Фәҡирҙәргә хәйер-саҙаҡа, аш-һыу биреп, ҡәҙер-хөрмәт күрһәтеү оло сауаплы эштер.
Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд Мостафа салләллаһу ғәләйһиссәләм әйткән: «Был Рамаҙан ураҙаһынан һуң Шәүүәл айында кем алты көн ураҙа тотһа, шул кеше тулы йыл ураҙа тотҡан кеүек булыр, сөнки беҙҙең шәриғәтебеҙҙә бер изгелеккә ун өлөш сауаптан кәм булмаҫ. Иҫәп-хисап итһәк утыҙ көнгә өс йөҙ көн ураҙа сауабы булыр. Алты көнгә алтмыш көн ураҙа сауабы яҙыла. Был өс йөҙ алтмыш көн ысын мәғәнәһендә бер йыл булыр».
Тағы Расулүллаһ ғәләйһиссәләм әйтте: "Бер кеше Рамаҙандан һуң Шәүүәл айында алты көн ураҙа тотһа, Аллаһ Тәғәлә был кешенең тәнен тамуҡҡа харам ҡылыр.
Һәр көнө өсөн ҡырҡ шәһид сауабын бирер, дин өсөн һуғышта мәрхүм булып, шәһид дәрәжәһенә ирешкән сәхәбәләр сауабын бирер.
Һәр көнө өсөн был шәхес өсөн ожмахта бер ҡала йорт төҙөрҙәр.
Бер кеше шәүүәл айында алты көн ураҙа тотһа:
Беренсе көндө теге шул кешенең ҡырҡ йылдыҡ ғонаһы ярлыҡаныр. Аллаһ Тәғәлә ул кешегә ғәмәл дәфтәрен Ҡиәмәт көнөндә уң ҡулына бирер. Ул кешегә Аллаһ Тәғәлә йәннәт хөлләләренән ҡырҡ хөлләләрен кейҙерер. Ул кешегә ҡырҡ дәрәжә бирелер.
Икенсе көн ураҙа тотһа шул Шәүүәл айында, уға етмеш хаж сауабын яҙалар.
Өсөнсө көн ураҙа тотһа, ике йөҙ шәһит сауабы яҙылыр. Ошо кешенең ҡәберенә һәр көндә йөҙ фәрештә зиярат ҡылыр – Ҡиәмәт көнөнә тиклем һәр көн был кеше өсөн изгелектәр яҙырҙар.
Дүртенсе көн ураҙа өсөн Аллаһ Тәғәлә был кешенең етмеш хәжәтен үтәр донъя хәжәттәренән һәм әхирәт хәжәттәренән. Һәр көндә был кеше өсөн етмеш мең фәрештә мәғрифәт теләр, йәғни: «Йә, Раббы! Был бәндәнең ғонаһын ярлыҡа», — тип доға ҡылырҙар.
Бишенсе көнө менән Аллаһ Тәғәлә уның доғаһын ҡабул итә. Ул кешенең ҡәбер ғазабын күтәрер. Ҡиәмәт көнөндә был кешегә йөҙө нурлы булыр.
Алтынсы көнө ураҙаһы менән был кешегә Аллаһы Тәғәлә алтмыш йыл ураҙа сауабын яҙыр. Әгәр ошо арала вафат булһа (үлһә) шәһид булып был донъянан китәр.
Был Шәүүәл айында ураҙаны шаршамбы йә кесе йома көнөндә тотһалар, сауабы күберәк булыр. Шул хаҡта Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд ғәләйһиссәләм: «Бер кеше Рамаҙан айында ураҙа тотоп, Шәүүәл айында алты көн – шаршамбы,кесаҙна, йома көн ураҙа тотһа ожмахҡа инер», — тигән.
Был алты көн ураҙа өсөн был тиклем сауап булыуына ғәжәпләнмәгеҙ, уның өсөн Аллаһы Тәғәләнең рәхмәте күптер: бер изгелеккә ун өлөш сауап бирер, бәғзеһенә етмеш өлөш сауап бирер, бәғзеһенә 700 өлөш сауап бирер, ә бәғзеһенә мең-мең өлөш бүләк бирергә ҡөҙрәте етәлер.
Изгелектәрҙең сауабын Аллаһ Тәғәләнән башҡа һис бер кем бирмәҫ.
Аллаһ Тәғәләгә һәм уның Пәйғәмбәре Мөхәммәд Мостафа салләллаһу ғәләйһиссәләмгә сәләм һәм маҡтауҙар булһын. Барыбыҙғала Аллаһ Тәғәлә рәхмәтеңде һәм бәрәкәтенде бир.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 12.07.2016 в 00:53, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Ваһапов Сабир Әхмәтйән улы
Сабир Әхмәтйән улы Ваһапов (10 май 1904 — 13 август 1993) — күренекле башҡорт дәүләт, хужалыҡ һәм партия эшмәкәре. 1940 йылдан башлап БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе, 1946—1953 йылдарҙа ВКП(б) Башҡортостан өлкә комитетының 1‑се секретары. СССР Юғары Советы Президиумының 3‑сө саҡырылыш ағзаһы, СССР, РСФСР һәм БАССР Юғары Советтарының 1—3‑сө саҡырылыш депутаты. Ленин (1943, 1944, 1948, 1949), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1972), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) ордендары менән бүләкләнгән.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1904 йылдың 10 майында Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы, Дыуан-Мәсетле ауылында тыуған.
1936 йылда Свердловск ҡалаһында Сәнәғәт академияһын тамамлаған.
1920—1940 йылдарҙа партия, дәүләт һәм хужалыҡ эштәрендә була. 1930 йылда — Мәсетле районын ойоштороусы.
1940—1946 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе.
1946—1952 йылдарҙа — ВКП (б)-ның, 1952—1953 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары.
1929—1933 йылдарҙа — Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы.
1946—1954 йылдарҙа — СССР Юғары Советы депутаты. 1950—1954 йылдарҙа СССР Юғары Советы Президиумы ағзаһы.
1951—1955 йылдарҙа — РСФСР һәм БАССР Юғары Советтары депутаты.
1993 йылдың 13 авгусында Өфө ҡалаһында вафат булған.
Бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Дүрт Ленин ордены (1943, 1944, 1948, 1949)
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1972)
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
- 10 миҙал
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Хәҙерге Башҡортостандың Мәсетле районы.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. руссанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе. /Баш мөхәррир Р. З. Шәкүров — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» дәүләт ғилми нәшриәте, 1997.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ирғәлин Ғ. Д. Ваһапов Сабир Әхмәтйән улы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Краткая справка о Вагапове С. А. на сайте Известные персоны и их биографии и книги
- Информация о Первых секретарях Башкирского обкома КПСС на сайте Башкирского республиканского отделения КПРФ
- Краткая справка о Вагапове на сайте Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991
- 10 майҙа тыуғандар
- 1904 йылда тыуғандар
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Дыуан-Мәсетле ауылында тыуғандар
- Өфө губернаһында тыуғандар
- 13 августа вафат булғандар
- 1993 йылда вафат булғандар
- Өфөлә вафат булғандар
- Ленин ордены кавалерҙары
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары
- КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары
- СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзалары
- 1-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары
- 2-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары
- 3-сө саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары
- 1-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары
- 2-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары
- 3-сө саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары
- 2-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары
- 3-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары
- СССР Юғары Советының 1 саҡырылыш депутаттары
- Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйестәре


text:
Газета "Йәшлек" » Медиа » "Юлдаш"та - яңы миҙгел!
"Юлдаш"та - яңы миҙгел!
«Ҡасан эфир тулҡындарында «Иртәнсәккәй тороп» егеттәренең тауышын ишетербеҙ? Филүс, Йәмил, Ғәзизһеҙ иртәләребеҙ күңелһеҙ…» Ошондай хәбәрҙәр беҙҙең «Бәйләнештә» селтәренә ай буйы ағылды. «Иртәнсәккәй тороп» – «Юлдаш» радиоһының иң тыңлаулы проекттарының береһе. Алып барыусыларҙың шаянлығы, һәр ситуациянан сыға белеүе, эрудицияһы, аудиторияны яҡшы тойоуы халыҡты йәлеп итә лә инде. Шуға ла ошондай хәбәрҙәрҙең йыш килеүенә бер ҙә аптырайһы түгел.
Йәйге ялдар тамам. «Беҙ бергә» тигән девизыбыҙға тоғролоҡ һаҡлап, «Юлдаш»тар эфирҙың яңы миҙгелен аса. Радиобыҙҙың төп йүнәлеше үҙгәреш кисермәне. Йәғни «Юлдаш» элеккесә мәғлүмәт һәм йыр-моң каналы булып ҡала. Шулай ҙа тапшырыуҙар теҙмәһендә яңылыҡтар байтаҡ. Эфирҙы, ғәҙәттәгесә, өс сәғәтлек «Иртәнсәккәй тороп» күңел асыу программаһы башлай. Төп маҡсаты – юлдаштарыбыҙҙы яңы көнгә, яҡшы кәйефкә көйләү. Тыңлаусыларыбыҙ яңы миҙгелдә лә ҡыҙыҡлы уйындарҙа ҡатнашып, бүләктәр ота ала. Уларҙы «Һүҙалыш», «Әгәр ҙә мәгәр», «Әйтмә һүҙ», «Тиҫкәре», «Боҙоҡ патефон», «Һаҡҡолаҡ» исемле яңы уйындар көтә. Ҡайһы бер рубрикалар төшөп ҡалһа, «Көн тарихы», «Ғибриәт-ғибрәтле шиғриәт», «Юлдаш яуап бирә», «Мөхәббәттән йырҙар ҡала» кеүек яңылары барлыҡҡа килде. «Китап донъяһы», «Сәләмәт булайыҡ» «Атайсал», «Йәшәү йәме», «Көтмәгәндә-уйламағанда», «Иман» кеүек үҙ урындарын ышаныслы тотҡан тапшырыуҙарҙы быйыл да ишетерһегеҙ. Күптәрҙең радионы ил-донъя хәлдәре тураһында хәбәрҙар булыу өсөн тыңлауы сер түгел. Беҙҙең эфирҙа яңылыҡтар һәр сәғәт башында яңғырай, киске сәғәт һигеҙҙә – йомғаҡлау сығарылышы.
Көндөҙгө икенсе ун минутта – төшкө ял, йәнле аралашыу ваҡыты. Эш көндәрендә тыңлаусыларыбыҙҙы «Самауыр янында», шәмбе-йәкшәмбелә «Ял итәйек бергәләп» тапшырыуҙарында көтәбеҙ. Әйткәндәй, самауырҙы быйыл йәнә бер яңы алып барыусы «ҡайнатасаҡ».
«Асыҡ студия» программаһы, һәр саҡтағыса, көнүҙәк ижтимағи-сәйәси һәм социаль мәсьәләләргә бәйле һөйләшеүгә ҡорола. Ул эш көндәрендә киске сәғәт 7-се 15 минутта тура эфирҙа бара.
Шулай уҡ эфирыбыҙҙы йырҙар менән байытыуға «Юлдаш» та – яңы йыр» рубрикаһы үҙ өлөшөн индерә. Шишәмбе, кесе йомала һәм шәмбелә йыр премьералары сыға. «Сәхнәгә арналған ғүмер», «Атайым тураһында һөйләгеҙ», «Башҡорттар», «Мәскәү һөйләй» сығарылыштарын быйыл шәмбе көнө түгел, ә кесе йомала тыңларһығыҙ. Йәмғиәттәге киҫкен проблемаларҙы күтәргән «Махсус репортаж»ды «Юлдаш» эфирында айына бер тапҡыр шаршамбыла тыңлай алаһығыҙ. Башҡортостан республикаһының 100 йыллығын ҡаршылап, көн һайын «Аҡлы-ҡаралы юлдар. Матбуғатта – Республика тарихы» тип исемләнгән рубрика эфирға сығасаҡ. Шулай уҡ һәр шишәмбелә «Тыуған илкәйемде данлайым» сығарылышында шағирҙарыбыҙ үҙ шиғырҙарын уҡыр. Айына бер тапҡыр тарихыбыҙҙағы аҡ таптарҙы асыҡлар махсус тапшырыу ҙа әҙерләйбеҙ. Бының өсөн республика архивтарында ентекле эш алып барыла.
Бына шулай, тыңлаусыларыбыҙ менән бергәләп, моңло йырҙар, файҙалы мәғлүмәттәр аша эфир тулҡындарында үҙ юлыбыҙҙы ярабыҙ. Хәйерле булһын бергә барыр юлыбыҙ!
Ленария Ямалетдинова.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
Мәскәү – Ҡазан – Екатеринбург юғары тиҙлекле тимер юл магистрале Өфө аша үтәсәк
Мәскәү – Ҡазан – Екатеринбург юғары тиҙлекле тимер юл магистрале Өфө аша үтәсәк.
— Юғары тиҙлекле магистралдәр төҙөү стратегияһына беҙ ҙә эләктек. Һүҙ Өфө аша үтәсәк Мәскәү – Ҡазан – Екатеринбург магистрале төҙөү тураһында бара, — тип хәбәр итте Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Moody’s Investors Service компанияһы аналитиктары менән осрашыуҙа. – Ошо көндәрҙә белгестәрҙең килеүен көтәбеҙ. Транспорт коридоры төҙлөшөн ентекле тикшерәсәкбеҙ.
Рәсәйҙә тимер юл бәйләнешен үҫтереү мөмкинлектәре көн элгәре Сочиҙа үткән кәңәшмәлә тикшерелде. Сарала Рәсәй Президенты Владимир Путин да ҡатнашты.
Магистраль РФ Президентының «Рәсәй Федерацияһында юғары тиҙлекле тимер юл транспроты хәрәкәтен ойоштороу саралары тураһында»ғы Указына ярашлы төҙөлә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 438
АВТОТРАНСПОРТ КОЛЛЕДЖЫ. 1930 й. Өфө юл техникумы булараҡ нигеҙ һалына, 1960 й. алып автоюлдар, 1970 й. — автотранспорт техникумы, 1991 й. — Өфө автотранспорт колледжы. Йылайыр р‑ны Юлдыбай а. филиалы бар. Уҡытыу көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәрендә автомобиль транспортын техник хеҙмәтләндереү һәм ремонтлау, автомобиль юлдары һәм аэродромдар төҙөү һәм файҙаланыу, йөк ташыуҙы ойоштороу һәм автомобиль транспорты м‑н идара итеү һөнәрҙәре б‑са алып барыла. Китапханаһы, гаражы, оҫтаханалары, 2 дөйөм ятағы, бассейн м‑н спорт комплексы бар. 55 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән (2011), тамамлаусылар араһында Н.Л.Грахов, А.Ғ.Ғәлимов, В.Г.Лагойда.
О.И.Кобелев
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
- Просмотров: 327
ПАРОДОНТИТ (гр. pará — эргәһендә, янында, тышында һәм odús, odóntos — теш), теш тамырын уратып алған тоташтырғыс туҡыманың һәм яңаҡтың альвеоляр үҫентеһе һөйәк туҡымаһының көсәйгән деструкцияһы. Киң таралыш алған (ысын), системалы (аутоиммун ауырыуҙар ваҡытында) һәм локаль (пародонттың сикләнгән бер өлөшөндә) П. айырыла. Киҫкен һәм хроник формаларҙа үтә. П. үҫешенә хроник ауырыуҙар һәм организмдың интоксикацияһы, матдәләр алмашыныуының боҙолоуы, генетик факторҙар, иммунитеттың ҡаҡшауы һ.б. булышлыҡ итә. Төп симптомдары: теш ҡаҙнаһының ҡанһырауы, тештең һелкенеп тороуы һәм урынын үҙгәртеүе, теш ҡаҙнаһынан эрен ағыу һ.б.


text:
Эшҡыуар булам тиһәң…
13 июля 2015 йыл | Урындағы үҙидара
үҙ эшен асҡан, яңы эш башлаусы бәләкәй эшҡыуарлыҡ субъекттары;
эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеген бойомға ашырырға теләүселәр;
уҡыу йорттарының сығарылыш курс студенттары;
эшһеҙ граждандар;
2014-2015 йылдарҙа бизнесын аяҡҡа баҫтырыуҙың башланғыс осорона тип финанс ярҙамы булараҡ субсидия алған эшҡыуарҙар.
Курстар яңы эш башлаусы эшҡыуарҙарға бизнесты алып барыуҙы ойошторғанда нигеҙ булып торорлоҡ белем һәм күнекмәләр биреү маҡсатында ойошторола.
Курстар Өфө ҡалаһы, К.Маркс урамы, 50-се йортта, 3-сө аудиторияла уҙа, дәрестәр 15 июндән 27 июнгә тик-лем бара, 17.00 сәғәттә башлана.
Курстарға 2-18-72 телефон номерына шылтыратып, йәки район хакимиәтенең иҡтисади үҫеш бүлегенә мөрәжәғәт итеп яҙылырға була.
Библиобус тураһында
13 июля 2015 йыл | Урындағы үҙидара
Ҡарарға ярашлы, 0,5 водитель ставкаһы өҫтәлеп, штат расписаниеһына үҙгәреш индерелә. Үҙәкләштерелгән китапханалар селтәренә (Л.Б.Ғөбәйҙуллина) Мәҙәниәт бүлеге муниципаль ҡаҙна учреждениеһы менән берлектә китапханалар булмаған ауылдарға библиобустың йөрөү графигын әҙерләргә ҡушыла.
Библиобустың район ауылдарына
йөрөү графигы түбәндәгесә:
Ташлы, Мәндем, Толпарға – 1 июнь, 6 июль, 10 август, 14 сентябрь;
Ҡурғашлы, Ташбүкәнгә - 8 июнь,
13 июль, 17 август, 21 сентябрь;
Туғайға (Үтәк а/с) – 15 июнь, 20 июль,
24 август, 28 сентябрь;
Архангелка, Ҡарағай, Ҡормантауға – 22 июнь, 27 июль, 31 август, 5 октябрь;
Рус Саскүленә - 29 июнь, 3 август,
7 сентябрь, 12 сентябрь.
Пенсиялар алдан таратыла
13 июля 2015 йыл | ---
Пенсия һәм социаль түләүҙәрҙе "Рәсәй Почтаһы” ФДУП-ы аша алыусылар май пенсияһын килтергәндәге поручениеларҙан июндә ҡасан таратыласағы хаҡында белде лә инде. Үҙгәрештәр 10 – 14 июндә алыусыларға ҡағыла, улар түләүҙәрҙе билдәләнгән ваҡыттан иртәрәк аласаҡ.
День прокуратуры
06 июля 2015 йыл | Хоҡуҡ
Со дня выхода указа Петра I, учредившего «око государево», как именовали тогда службу прокуратуры, исполнилось 293 года. На всем протяжении истории главной функцией прокуратуры остается обеспечение верховенства закона, перед которым, как известно, все равны.


text:
- Подробности
- Просмотров: 473
ВЕТОШНИКОВТАР, дворяндар нәҫеле. Өфө тармағына нигеҙ һалыусылар — Фёдор Петрович һәм Осип Петрович В., яҙылыу б‑са хеҙмәтле кешеләр. 1590 й. Өфө тупсылары. 1592 й. Ағиҙел й. һәм уның ҡушылдығы Соҡалаҡ й. буйында ер биләгәндәр. Билдәлеләре: Пётр Григорьевич В. (? — 1687 й. һуң), 1654 й. — яңы суҡындырылған хеҙмәтле кешеләр (ҡара: Яңы суҡындырылған һәм сит ил кешеләре исемлегенә индерелгән хеҙмәтле кешеләр), 1672 й. нәҫел б‑са хеҙмәтле кешеләр исемлеге б‑са түләүле (поместье һәм аҡсалата эш хаҡына) хәрби хеҙмәткә алына. Башҡорт ихтилалын (1662—64) баҫтырыуҙа ҡатнаша. 1659 й. алып подьячий булып хеҙмәт итә; Фёдор Григорьевич В., 1667 й. яңы суҡындырылған хеҙмәтле кешеләр исемлегенән казактарға күсерелә. Бөрө ҡәлғәһен төҙөүҙә, 1668 й. ҡалмыҡ батшаһы улы Сүсәләйгә ҡаршы походта ҡатнаша; Иван Григорьевич В., Өфө подьячийы. Пётр Григорьевич В. улдары: Василий Петрович В., 1669 й. яңы суҡындырылған хеҙмәтле кешеләр исемлеге б‑са түләүле хәрби хеҙмәткә алына. 1696 й. Каменный шишмәһе янында (Ағиҙел й. басс.) 60 сирек ер биләгән; Григорий Петрович В., 1687 й. яңы суҡындырылған хеҙмәтле кешеләр исемлеге б‑са түләүле хәрби хеҙмәткә алына. 1696 й. Каменный шишмәһе янында 60 сирек ер биләгән; Дмитрий Петрович В., яңы суҡындырылған хеҙмәтле кешеләр исемлеге б‑са түләүле хәрби хеҙмәткә алына. 18 б. башында бесән, ағас материалдар әҙерләп тапшырыу м‑н шөғөлләнә. Өфөлә 3 кибете була. Иван Григорьевич В. улы — Филипп Иванович В., 1672 й. посад кешеләре исемлегенә (бүрек һәм өҫ кейеме тегеү һөнәрҙәре б‑са) индерелә. Василий Петрович В. улы — Никита Васильевич В., яңы суҡындырылған хеҙмәтле кешеләр исемлеге б‑са түләүле хәрби хеҙмәткә алына. 1718 й. Ағиҙел й. буйында ауылы һәм ерҙәре була. Дмитрий Петрович В. улы — Григорий Дмитриевич В. (?—1716), сит ил хеҙмәтле кешеләре исемлеге б‑са түләүле хәрби хеҙмәткә алына. Ағиҙел һәм Дим йй. буйында ерҙәре була. Никита Васильевич В. улы — Савелий Никитич В., 1735 й. Өфө дворяндар ротаһында хеҙмәт итә. Григорий Дмитриевич В. улдары: Василий Григорьевич В., 1729 й. Өфө дворяндар ротаһында хеҙмәт итә. 1735 й. алып отставкала. Ағиҙел й. буйында ерҙәре була; Матвей Григорьевич В., сит ил хеҙмәтле кешеләре исемлеге б‑са түләүле хәрби хеҙмәткә алына. Өфө дворяндар ротаһында хеҙмәт итә. 1762 й. алып отставкала. Шулай уҡ билдәле булғандары: Пётр Иванович В. (1777—?), 1806—12 йй. рус-төрөк һуғышында ҡатнашыусы. Ырымбур казак ғәскәренең Табын станицаһында хеҙмәт итә. Сотник (1829). 1794 й., 1802 й. һәм 1806 й. Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәттә була. 1812—18 йй. Рәсәй империяһының көньяҡ-көнбайыш сигендә (Прут һәм Дунай йй. буйында), 1821 й. Түбәнге Новгород ҡ. хеҙмәт итә; Павел Филиппович В. (1797—?), Ырымбур казак ғәскәренең Өфө станицаһында хеҙмәттә була. Сотник (1814); Василий Петрович В. (1806—?), 1820 й. алып Ырымбур казак ғәскәрендә хеҙмәт итә. Зауряд-сотник (1829). 18 б. башында В. Өфө өйәҙе Ветошников а. (хәҙ. Өфө ҡ. эсендә) хужаһы була. 19 б. башында В. нәҫеле Ырымбур губернаһының дворян нәҫел тарихы китабының 2‑се киҫәгенә яҙылған. Генераль ыҙанлау б‑са нәҫел вәкилдәре 1 мең дисәтинәгә яҡын ер биләгән.
Әҙәб.: Р а х и м о в Р.Н. Оренбургские и уральские казаки-дворяне Оренбургской губернии //Башкирский край. Уфа, 1994. Вып.5.
Б.Ә.Аҙнабаев, Ә.З.Әсфәндиәров
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Спорт менән дуҫлығы ныҡ булғандар һәр ваҡыт сәләмәт тормош алып бара, бер ҡасан да һаулығына зарланмай.
Йәрмәкәй – һәр йәһәттән дә йылдам үҫешкән район. Мәҫәлән, бында ат спорты алдынғылыҡты бирмәй, туризмға ылығыусылар бихисап, бынан тыш полиатлон, хоккей, милли көрәш, ҡыҫҡаһы, спорттың 18 төрө алға киткән. Төбәктә бөтәһе ғәҙәти 23 спорт залы һәм 48 спорт ҡоролмалары иҫәпләнә. Район үҙәге Йәрмәкәй ауылында Башҡортостандың 100 йыллығы уңайынан төҙөлөп ятҡан бассейнлы физкультура-һауыҡтырыу комплексын ошо кимәлде тотоу, хатта тармаҡтың үҫешенә тағы ла нығыраҡ йоғонто яһау тип аңларға кәрәк.
Район хакимиәте башлығы Илшат Раймановтың һүҙҙәренә ҡарағанда, спорт менән дуҫлығы ныҡ булғандар сәләмәт тормош алып бара, бер ҡасан да һаулығына зарланмай.
Комплекс өсөн нигеҙ ҡаҙығанда уҡ ҡартының да, йәшенең дә шатлығы ҙур ине, хәйер, хатта ҡайһы берәүҙәр бер ни тиклем ваҡыт ышанмайыраҡ та йөрөгән, шикелле. Ә инде бынамын тигән бина ҡалҡытылғас, шик белдереүселәрҙең дә ҡыуанысы эсенә һыймай – ул хәҙер тирә-яҡҡа йәм өҫтәп ултыра.
– Бинаның эсендәге эштәр тулыһынса тамамланды, – тип һөйләй район хакимиәте башлығының иҡтисад, төҙөлөш, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ, юл төҙөлөшө, транспорт һәм элемтә буйынса урынбаҫары Рауил Арыҫланов. – Әле эшселәр уның майҙанын төҙөкләндереүгә тотондо. Уларҙың бурысына яуаплы ҡарауы пландан ситләшмәү тураһында һөйләй. Бынан тыш, спорт инвентарҙары һәм ҡоролмалар һатып алыу дауам итә. Бассейнға һыу ағыҙып тикшереп ҡараныҡ, бер ниндәй ҙә тайпылыш тапманыҡ.
Физкультура-һауыҡтырыу комплексында күнекмә, бокс, волейбол һәм баскетбол залдары бар. Ул 3000 квадрат метрҙы биләй, тәүлегенә 100 кешене ҡабул итеү һәләтенә эйә. Әйткәндәй, бында мөмкинлектәре сикләнгәндәр өсөн дә уңайлыҡтар тыуҙырылған.
Ҡеүәтле төҙөлөштө Өфөләге “СБС-Строй” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте алып бара. Комплексты асыу быйыл октябрҙә көтөлә.
Рә, Стевензә һәм Тарҡазы кеүек бәләкәй йылғалар районды һуғарып ята, ә Ыҡ Башҡортостан менән Ырымбур өлкәһе өсөн сик ролен үтәй. Халыҡ башлыса һыу инергә һуңғыһына йөрөһә лә, бассейндың булыуын көтмәне түгел, көттө. Ә инде Йәрмәкәйҙә бассейнлы физкультура-һауыҡтырыу комплексының асылыуы күптәрҙең хыялын тормошҡа ашырҙы.


text:
- Подробности
- Просмотров: 525
“ВИСМА” ф ә н н и ‑ п р о и з в о д с т в о ф и р м а һ ы, ЯСЙ. Һыу таҙартыу (көнкүреш һәм сәнәғәт) һәм канализация ҡорамалдарын эшләү, етештереү һәм монтажлауҙы тормошҡа ашыра. Өфөлә урынлашҡан. 1992 й. нигеҙ һалына. Составына механика, штамплау, термопласт-автоматтар, йыйыу, буяу цехтары; иретеп йәбештереү һәм инструмент участкалары (бөтәһе лә 1992 й. асылған) инә. Продукцияһы БР‑ҙа һәм РФ-тың башҡа төбәктәрендә һатыла. Фирма “Рәсәйҙең саф һыуы” халыҡ-ара симпозиум-күргәҙмәһе лауреаты (2001, 2003).
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Шаһнамә
Шаһнамә (фарс. شاهنامه — «Шаһтар китабы») — донъя әҙәбиәтенең иң мәшһүр ижад үрнәктәренән һанала. Ирандың бөйөк шағиры Әбелҡасим Фирҙәүси (930—1020) әҫәре.
Әҫәрҙә Ирандың иң боронғо тарихынан алып, VII быуат Ислам диненең фарсы ерҙәренә урынлашыуына тиклемге тарихи ваҡиғалар тасуирлана. Шаһтар китабы — бер автор яҙған иң оҙон поэма. Уның күләме «Илиада» һәм «Одиссея»ның икеһен ҡушҡан саҡта ла ике тапҡыр ҙурыраҡ[1].
Был әҫәрҙә Ирандан ҡала Һиндостан, Үҙәк Азия, Анатолия һәм Кавказда быуындан быуынға күскән ауыҙ-тел әҙәбиәтенең бик яҡшы өлгөләре сағыла.
Йөкмәткеһе
- 1 Һүрәтләмә
- 2 Төрки телгә тәржемәләре
- 3 Автор тураһында
- 4 Тарихи эпопея
- 5 Эпопеяның ҡатмарлы поэтик структураһы
- 6 Фирҙәүси ижадында Алла һәм дин
- 7 «Шаһнамәлә» ҡатын-ҡыҙ образдары
- 8 «Шаһнамә»нең донъя әҙәбиәте тарихында тотҡан урыны
- 9 Урыҫ телендә баҫылған китаптары
- 10 Галерея
- 11 Иҫкәрмәләр
- 12 Һылтанмалар
Һүрәтләмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Шаһнамә» — ул проза һәм шиғыр менән яҙылған төрлө авторҙар яҙған йыйылмалар исеме. Уларҙың иң танылу алғаны — 976—1011 йылдарҙа Фирҙәүси яҙғаны.
Фирҙәүси Шаһнамә әҫәрен солтан Мәхмүт Ғәзнәүи заманында, 1010 йылдың 8 март көнөндә тамалай[2] һәм уға бағышлау яҙа. Ҡалған йыйылмаларҙан бары фрагменттар ғына һаҡланғанлыҡтан, әҫәрҙе дөйөм Фирҙәүсигә бәйләйҙәр.
Фирҙәүси яҙған ваҡытта ул әҫәргә фарсы фольклорын күпләп йыя. Ул унда боронғо Иран мифтарын, зәрдөштөләрҙең Авесталарын, шулай уҡ ваҡытһыҙ вафат булған шағир Дакикиҙың йыйылмаһынан 100 бәйет самаһы материал индерә.
Төрки телгә тәржемәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Солтан тәҡдиме менән 1501—1510 йылдарҙа «Шаһнамә» поэмаһын фарсынан төрки телгә Шәриф Амиди тәржемә итә («Төрки Шаһнамә»). Тәржемәгә пролог һәм эпилог рәүешендә өҫтәп яҙған тексында 15—16 быуаттарҙағы мәмлүктәр Мысырҙың идарасылары, илдең мәҙәниәте, Ҡаһирә ҡалаһының топографияһы тураһында мәғлүмәттәр бирелә. «Төрки Шаһнамәнең» ҡулъяҙма нөсхәләре Санкт-Петербург, Дүшәнбе, Ҡаһирә, Лондон, Вена ҡалалары китапханаларында һаҡлана.[3]
Автор тураһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Фирҙәүси (Әбүл — Ҡасим — Туси) сама менән 934—941 йылдарҙа тыуа. Вафаты — 1025 йыл. «Шаһнамә» китабын 34 йыл ижад итә. Авторҙың үҙенең ауыр яҙмышына зарланыуы сағыла.
Тарихи эпопея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Шаһтар тарихын яҙырға дәртләндереүсе саманидтар династияһы тарихы һүрәтләнә. Шулай уҡ уның тарҡалыуы, власҡа ҡараханидтар килеүе сағылдырыла. Эпопеяны төрки солтаны Мәхмүт Fәзнәүи Иран шаһтарын данлағаны өсөн баһалап етмәй. Фирҙәүсиҙең Мәхмүткә сатираһы ла бар. Үҙ ғүмерен ситтә, хәйерселектә тамамлауы тураһында бәйән итә.
Эпопеяның ҡатмарлы поэтик структураһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мифик, тарихи шәхестәрҙе лә индереп, 50 иран шаһының батшалыҡ итеүҙәрен хроника рәүешендә һүрәтләү.
Үткәндәрҙе идеаллаштырыу һәм халыҡтың героик тарихын һүрәтләү. Тыуған ил образы. Халыҡ батырҙары Рөстәм һәм Сиявуш; идеаль батшалар — Йәмшид, Ҡай — Хөсрәү һ.б. Фирҙәүсиҙең халыҡ ихтилалдарын объектив һүрәтләп үҙ заманы өсөн гражданлыҡ ҡыйыулығы күрһәтеүе. Идеаль йәмғиәт һәм ғәҙел батша хаҡында социаль утопия. Аҡыл, яҙмыштың ролен күрһәтеү.
Яҡшылыҡ һәм яманлыҡ көрәшенең тарих тәгәрмәсен әйләндереүсе көс булыуын күрһәтеү. Мифик заттар менән кешеләрҙең, турандар менән ирандарҙың, зороастризм менән мосолманлыҡ араһындағы көрәш. Кеше күңелендәге икеләнеү, шикләнеүҙәрҙе күрһәтеү. Изгелектең еңеүенә ышаныс белдереү.
Фирҙәүси ижадында Алла һәм дин[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Маңлайыңа яҙғанды күреү» мотивының Исфәндиәр, Рөстәм һ.б. персонаждарҙың яҙмышында сағылдырырыла. Эпопеяның үҙәк идеяһы булған кешелеклелек, гуманизм идеяһы тора.
«Шаһнамәлә» ҡатын-ҡыҙ образдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Гөрҙәфәрид
- Рудабә
- Судабә һ. б.
Әҫәрҙә эпик һәм лирик жанр формаларының синтезлашыуы Диалог, монолог, батша телмәрҙәре; хроникаллек. Сюжет материалының төрлөлөгө: мифологик, тарихи, реаль тормоштан алынған материалдар. Өҫтәлмә эпизодтар, айырым новеллаларҙың сюжет — композициялағы роле.
«Шаһнамә»нең донъя әҙәбиәте тарихында тотҡан урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урыҫ телендә баҫылған китаптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Фирдоуси. Шахнаме. Т. I. (От начала поэмы до сказания о Сохрабе). Пер. с фарси Ц. Б. Бану, коммент. А. А. Старикова. М., 1957.
- Фирдоуси. Шахнаме. Т. II. (От сказания о Ростеме и Сохрабе, до сказания о Ростеме и хакане Чина). Пер. с фарси Ц. Б. Бану-Лахути, коммент. А. А. Старикова. М., 1960.
- Фирдоуси. Шахнаме. Т. III. (От сказания о Ростеме и хакане Чина до царствования Лохраспа). Пер. с фарси Ц. Б. Бану-Лахути, коммент. А. Азера и Ц. Б. Бану-Лахути. М., 1965.
- Фирдоуси. Шахнаме. Т. IV. (От царствования Лохраспа до царствования Искендера). Пер. с фарси Ц. Б. Бану-Лахути, коммент. В. Г. Луконина. М., 1969.
- Фирдоуси. Шахнаме. Т. V. (От начала царствования Искендера до начала царствования Йездгерда, сына Бехрама Гура). Пер. с фарси Ц. Б. Бану-Лахути и В. Г. Берзнева, коммент. В. Г. Луконина. М., 1984.
- Фирдоуси. Шахнаме. Т. VI. (От начала царствования Йездгерда, сына Бахрама Гура до конца книги). Пер. с фарси Ц. Б. Бану-Лахути и В. Г. Берзнева, коммент. Л. Лахути. М., 1989.
- Фирдоуси А. Шах-наме. В 2 тт. М., 1964;
- Фирдоуси А. Шах-наме. В 4 тт. М., 1957—1969;
- Фирдоуси А. Шах-наме: критический текст. В 9 тт. М., 1960—1971.
Галерея[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XVIII быуат аҙағы баҫмаһы, Мугал, Һиндостан
Фирдәүсинең Тус ҡалаһындағы ҡәбер ташы
«Шаһнамә». XVI быуат баҫмаһынан иллюстрация
«Сөләймән шаһ». XVI быуат баҫмаһынан иллюстрация
Шаба батшабикәһе. XVI быуат баҫмаһынан иллюстрация
«Байсангур Шаһнамәһе» (1430)
«Байсангур Шаһнамәһе» (1430). Иллюстрация
Хөсрөү етәкселендәге фарсы ғаскәре Афрасияб батшаның туран ғәскәренә ҡаршы бара, «Байсангур Шаһнамәһе» (1430)
XVII быуат китабының тышы.
Акван-дию Рөстәмде диңгезгә ташлай. XVI—XVII быуаттар
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Iran. British Institute of Persian Studies, 2006. Vol. 44. Page 321.
- ↑ (инг.) Khaleghi-Motlagh, Djalal Ferdowsi, Abu'l Qāsem i. Life. Encyclopædia Iranica (26 January 2012). — «the poet refers... to the date of the Šāh-nāma’s completion as the day of Ard (i.e., 25th) of Esfand in the year 378 Š. (400 Lunar)/8 March 1010» 27 май 2012 тикшерелгән.
- ↑ [ШӘРИФ АМИДИ http://jazucilar.narod.ru/amidi.htm]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Фирдоуси // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
- А. Стариков Шахнаме: об эпосе / «Шахнаме», 1957 г, «Литературные памятники», Москва.
- Шахнаме на «Эпической силе»


text:
Руслан Алмаевтың балаһы ла сәйәхәттә тыуа.
– Ғүмер буйы өй тауығы кеүек ултырып булмай бит, сәйәхәт итке килеп китте лә, егерме йәштәр тирәһендә бер үҙем сәфәргә юлландым. Беренсе тапҡыр барып күргән сит илдәр Латвия, Литва, Швеция, Дания, Германия ине. Уларҙан тыш тағы Эстония, Швеция, Төркиә, Польша, Чехия, Австрия, Нидерланд, Бельгия, Франция, Испания, Италия, Ватикан, Венгрия, Сербия, Македония, Греция, Грузия, Азербайжан, Ҡазағстан, Ҡытай, Вьетнам, Камбоджа, Таиланд, Малайзия, Лаос, Мьянма, Һиндостан, Ҡырғыҙстан, Үзбәкстан, Непал, Индонезия, Сингапур, Гонконг, Филиппин илдәрендә булдым.
Айырым бер ил күңелгә ятты, тип әйтә алмайым, сөнки барыһы ла һинең ҡарашыңдан тора. Сәйәхәт иткәндә иң ҡыйыны – ул башлау һәм туҡтау.
Ғаилә менән йөрөргә яратабыҙ. Бәпесебеҙгә әле 10 ай, Бали утрауҙарында донъяға килде. Уға өс ай саҡта беҙ Филиппин утрауҙарына, Малайзияға, Һиндостанға сәйәхәт ҡылдыҡ һәм Рәсәйгә ҡайттыҡ. Бәләкәй бала менән сәфәргә сығырға теләгәндәргә тик бер генә кәңәш: ҡурҡмағыҙ.


text:
- Подробности
- Просмотров: 551
ИТКҮЛ МӘҘӘНИӘТЕ, иртә тимер быуат археологик мәҙәниәте. Б.э.т. 7—3 бб. ҡарай. 20 б. башында В.Я.Толмачёв тарафынан асылған Иткүл (Исәт й. басс.) янындағы ҡаласыҡ исеме м‑н аталған. Башҡортостанда И.м. ҡомартҡылары (20‑гә яҡын) Әй й. басс., Ағиҙел һәм Ҡариҙел йй. үрге ағымында тупланған (Аҙанай, Иткүл ҡаласығы I, Йонос торамаһы, Красный пахарь II, Һаҡаҫҡы, Әкәүәҙ һ.б.). Нығытылған һәм нығытылмаған торамалар ҡалҡыу урында урынлашҡан. Оҙонса, тура мөйөшлө балсыҡ иҙәнле ярым ер өйҙәр, бағана һәм ағас конструкциялы 1—2 усаҡлы ер өҫтө ҡаралтылары торлаҡ булып хеҙмәт иткән. Торамаларҙың күпселегендә етештереү ҡоролмалары (горндар, ҡойоу формалары, мейестәр), тигелдәр, шлак һ.б. табылған. Керамика тальк ҡушып эшләнгән һәм өҫкө өлөшө тешле йәки шыма штамп м‑н биҙәлгән киң муйынлы түңәрәк төплө көршәк рәүешендәге һауыттарҙан ғибәрәт. Бронза һәм баҡыр (кеше йәки йәнлек һыны рәүешендәге бәләкәй фигуралар, айылдар, беләҙектәр, көҙгөләр, йөҙөктәр, сулпылар, сымдан эшләнгән һырғалар, сөйлө йәки һаплы, 2 һәм 3 ҡырлы уҡ башаҡтары, һөңгө остары, кельт балталар һ.б.), тимер (булавкалар, ҡасауҙар, энәләр, ҡыҫҡа ҡылыстар, бысаҡтар) әйберҙәр табылған. Ҡорал, биҙәүес, культ әйберҙәрендә скиф‑сак стиле һыҙаттары асыҡ күренеп тора. Ҡойолған яҫы культ әйбере урында эшләнгән. Өҫтө‑өҫтөнә ерләү осраҡтары (15‑кә яҡын) бар. Тау‑урманлы һәм урман‑далалы Урал аръяғында Межа мәҙәниәте нигеҙендә формалашҡан. Һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ, малсылыҡ м‑н шөғөлләнгәндәр (башлыса һыйыр малы һәм йылҡы үрсеткәндәр). Баҡыр иретеү, тимер етештереү, тимерселек эштәре, күмер яғыу үҫешкән. И.м. нигеҙендә көслө металлургия усағы эшләгән. И.м. вәкилдәре Ананьин мәҙәниәте, Гамаюн мәҙәниәте, Горохов мәҙәниәте, Саргатка мәҙәниәте, Сармат мәҙәниәте халҡы м‑н тығыҙ бәйләнеш тотҡан. И.м. өйрәнеүселәр: Г.В.Бельтикова, К.В.Сальников, В.Е.Стоянов һ.б.
Әҙәб.: Иткүл мәҙәниәте мәҡ. ҡарағыҙ.
Н.С.Савельев
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Всесвятский cиркәүе (Түбәнге Новгород)
Бөтә изгеләр сиркәүе (Всесвятский, йәки Петропавловский) Түбәнге Новгородта урынлашҡан — элекке ҡала зыяраты сиркәүе, 1781-1785 йылдарҙа төҙөлгән һәм хәҙерге көндә Кулибин паркында (элекке Петропавловский зыяраты) тора.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Петропавловский зыяраты сиркәүе Түбәнге Новгород тарихындағы беренсе сиркәү. Рәсәй ҡалалары Санкт-Петербург һәм Мәскәү ҡалаларында таштан биналар төҙөү тураһындағы комиссия Рәсәйҙең башҡа ҡалаларын да яңы нигеҙҙә даими төҙөүҙе тикшерә. Шул саҡта, 1763 йылда, комиссия ҙур ҡыйынлыҡтар менән осраша, сөнки һәр бер мәхәллә сиркәүе янында зыяраттар урынлашҡан була. Уларҙа яңы урамдар асыу халыҡ араһында ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра.
1771 йылдың 17 ноябрендә Сенат бойороҡ бирә:
«Бер кемгә лә ҡала сиркәүе янында ерләнеү рөхсәт ителмәй. Зыярат өсөн ҡала ситендә айырым урын бүленергә тейеш»[1]
1775 йылда Түбәнге Новгородтан ярты саҡрымда торған Варвара рәшәткәһе артында дөйөм ҡала зыяраты өсөн буш урын бирелә, уның янында бәләкәй сиркәү-часовня ҡуялар һәм уны ҡоймалар менән ураталар.
1781 йылда губерна архитекторы Яков Ананьин проекты буйынса Петропавловский сиркәүе төҙөлә, әммә уның төп тәхете Петр һәм Павел хөрмәтенә бары тик 1785 йылда ғына изгеләндерелә.
Совет осоронда (60 йыл буйына) сиркәү бинаһында «Пионер» кинотеатры эшләй. Диндарҙарға сиркәү 1990 йылда кире ҡайтарыла.
Исеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Барлыҡ зыярат сиркәүҙәренең күпселеге кеүек, уны Всесвятский тип, ә төп тәхетенең исеме менән — Петропавловский сиркәүе тип йөрөтәләр.
Архитектура[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бағанаһыҙ бина, сирек стеналар өҫтөндә һигеҙ ҡырлы ҡат ҡуйылған. Барокко формалы өс ҡатлы ҡыңғырау манаралы, сиркәү комплекс карап тибындағы көнбайышҡа ҡараған төп ишекле бинанан ғибәрәт. Совет осоронда уның манараһы емерелә, 2014 йылда ул ике ҡатлы итеп яңынан төҙөлә. Барокко тибындағы тәҙрә өҫтөндәге биҙәүҙәр кирбесте ҡырып эшләнгән. Был сиркәү Түбәнге Новгородта һаҡланып ҡалған берһән-бер XVIII быуат барокко ҡомартҡыһы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Парк Кулибина
- Архитектура Нижнего Новгорода
Иҫкәрмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ ЦГИА, ф.799, оп.33, д.973
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Филатов Н. Ф. Нижний Новгород. Архитектура XIV — начала XX века. — Нижний Новгород: РИЦ «Нижегородские новости», 1994. — ISBN 5-88452-008-5
- Храмцовский Н. И. Краткий очерк истории и описание Нижнего Новгорода. — Нижний Новгород: Книги, 2005. — ISBN 5-94706-026-4
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Храм святых апостолов Петра и Павла (Архиерейское подворье). Официальный сайт Нижегородский епархии
- Статья о Петропавловском кладбище в газете Некролог-НН


text:
Олимпия чемпионы Тимур Сафин фехтование буйынса Донъя кубогы этабында ҡатнаша
Олимпия чемпионы Тимур Сафин фехтование буйынса Донъя кубогы этабында ҡатнаша Фото: Рәсәй Фехтование федерацияһы
ӨФӨ, 2017 йыл, 8 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.
10 ноябрҙә Японияның баш ҡалаһында Токиола фехтование буйынса Донъя кубогы башлана. Башҡортостан Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, ярыштарҙа Рәсәйҙән туғыҙ спортсы ҡатнаша, улар араһында республиканан ике рапирасы: Риола 25 йәшлек олимпия чемионы Тимур Сафин һәм уның яҡташы 26 йәшлек Тимур Арыҫланов.


text:
9 август көнө Өфө ҡалаһы Октябрь районының Зинино ҡасабаһы янындағы «Каруан» сауҙа үҙәге эргәһендә Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы урынбаҫары Сынтимер Баязитов етәкселегендә ҡорбан байрамы ваҡытында ҡорбан салыу берҙәм майҙансыҡта ойоштороу хаҡында күсмә кәңәшмә уҙҙы.
Кәңәшмәгә Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы дәүләт конфессия мөнәсәбәттәр советы рәйесе һәм рәйес урынбаҫары Вячеслав Пятков менән Марат Фаттахов, Башҡортостан Республикаһы Ветеринария идаралығы начальнигы Азат Йыһаншин, Өфө ҡала ветеринария станцияһы начальнигы Дамир Хузин, Башҡортостан Республикаһы мосолмандарының диниә назараты рәйесе, мөфтөй Нурмөхәмәт Ниғмәтуллин, Рәсәй Үҙәк мосолмандар диниә назаратының Ғилми советы ағзаһы, Өфө ҡалаһының Беренсе йәмиғ мәсете имам-хатибы Әхмәд Әхмәров, «Меркурий» СҠК башҡарма директоры Елена Әхмәтова, «Каруан» СҮ башҡарма директоры Фәнилә Ғәлләмова, Өфө ҡалаһының райондар хакимиәттәренең башлыҡтары урынбаҫарҙары, Өфө ҡалаһы хакимиәте структураһының вәкилдәре һәм ошо берҙәм майҙансыҡта ҡорбан салырға теләк белдергән Өфө ҡалаһының мосолман дини ойошмаларының етәкселәре саҡырылды.
Кәңәшмә барышында Өфө ҡалаһына рөхсәт ителмәгән мөгөҙлө ваҡ малдарҙы индермәү, байрам көнө ҡаланың иң ҙур мәсеттәренән «Каруан» сауҙа үҙәгенә йәмәғәт транспортын йышайтыу, ҡорбан малынан биологик ҡалдыҡтарын утилизациялау, йәмәғәт тәртибен һаҡлау, йәмәғәт туҡланыу урындарын булдырыу һәм башҡаһы тураһында һорауҙар күтәрелде.
Бөгөнгө көнгә килгәндә «Каруан» сауҙа үҙәге янындағы майҙансыҡта 13 мосолман ойошмаһы байрам көндәрендә ҡорбан салыу теләген белдерҙе. Улар өсөн айырым рәүештә 15 август практик семинар үткәреләсәк.
Иҫкәртеп үтәбеҙ, Башҡортостан Республикаһы Ветеринария идаралығы мөрәжәғәте буйынса 2018 йылдың 5 июнь көнө Өфө ҡалаһы хакимиәте ҡарамағындағы дәүләт конфессия мөнәсәбәттәре һорауҙары һәм дини ойошмалар менән үҙ-ара бәйләнеш буйынса комиссияһының ултырышында Ҡорбан байрамында ҡорбан салыуҙар берҙәм майҙансыҡта үткәрергә кәрәк тигән ҡарар ҡабул ителде. Берҙәм майҙансыҡ итеп Өфө ҡалаһы Октябрь районының Зинино ҡасабаһы янындағы «Каруан» сауҙа үҙәге ере һайланды.
Ҡорбан байрамы быйыл 21 -23 август көндәрендә байрам ителәсәк. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарары менән 2018 йыцлдың 21 август көнө рәсми рәүештә ял көнө итеп раҫланған.


text:
- Подробности
- Просмотров: 373
ОЛИМПИЯ МӘМЕРЙӘҺЕ, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1985). Ишембай р‑ны Хажы а. көньяҡ‑көнсығышҡа табан 5 км алыҫлыҡта Хажы Шиҙеһе й. (Һәләүек й. ҡушылдығы) уң ярында урынлашҡан. Карст мәмерйәһе, карбондың визе ярусына ҡараған һоро эзбизташтарында барлыҡҡа килгән. Ҡоҙоҡтары булған ауыш‑горизонталь мәмерйә. Оҙонлоғо 1380 м, тәрәнлеге 122 м, уртаса киңлеге 8,1 м, уртаса бейеклеге 14 м, амплитудаһы 101 м, майҙаны 10300 м2, күләме 106600 м3. Ауыҙы (киңлеге 0,5 м, бейеклеге 0,6 м) Хажы Шиҙеһе й. кимәленән 120 м бейеклектә ҡоро үҙәндең уң битләүендә урынлашҡан. Унан көнбайыш йүнәлешле гале‑ рея (оҙонлоғо 200 м, киңлеге 30 м, бейеклеге 20 м тиклем) башлана, артабан һулға һәм уңға табан коридорҙар (оҙонлоҡтары 100 м тиклем) китә. Галерея көнбайышҡа илткән ауыш коридорға (оҙонлоғо 140 м, киңлеге 15 м тиклем, бейеклеге 40 м тиклем) күсә, унда 60 м һуң 50 м тәрәнлектәге ярыҡлы ҡоҙоҡтар системаһына ағып төшкән юғалыусы шишмә аға. Коридор төньяҡ‑көнбайыш йүнәлешле тарайған үткәүелгә (оҙонлоғо 60 м) күсә. Иҙәне балсыҡ, ҡом, ҡырсынташ м‑н ҡапланған; кальцитлы ҡатламдар осрай. Яҙ көнө инеү алды галереяһы боҙло сталактиттар һәм сталагмиттар м‑н ҡаплана. Мәмерйәлә йәй көнө т‑ра 6°С етә. Ярғанаттар йәшәй.
Ю.В.Соколов
Тәрж. И.М.Япаров