text:
- Подробности
- Просмотров: 246
ТАТЫРЛЫҠ, ҡоро климат һәм тупраҡ эретмәһендә еңел эреүсән тоҙҙар йыйылғанда парға әйләнеүсән һыу режимы шарттарында дала, сүл һәм ярымсүл тупраҡтарының тоҙланыу осрағында формалашҡан тупраҡ төрҙәре. Т. тупраҡ горизонттарына насар бүленә, капилляр күтәрелеү иҫәбенә тоҙҙар эретмәһенә туйына, бер аҙ тығыҙ, гранулометрик составы балсыҡлы һәм ауыр ҡомло балсыҡлы була. Т. хас үҙенсәлек булып ер өҫтөндә еңел эреүсән тоҙҙарҙың эҙе тора. Т. үҫемлектәр юҡ йәки үҙенсәлекле төрҙәрҙән (татыр үләне, татырлан, тоҙут һ.б.) ғибәрәт. Башҡортостанда болон һәм һаҙлыҡ Т. айырыла. Башҡортостандың Урал аръяғында, һирәкләп Башҡортостандың Урал алды көньяғында тоҙло тупраҡ м‑н бергә осрай. Хәйбулла р‑нында Быҙаулыҡ, Таналыҡ йй. үҙәндәрендә һәм күл уйпатлыҡтарында гидроморф Т. бар. Дөйөм майҙаны — 1,7 мең га. Үҙләштергәндә Т. өҫтөн һыу м‑н йыуҙырып тоҙһоҙландыралар һәм бер үк ваҡытта ер аҫты һыуҙары кимәлен түбәнәйтәләр (тоҙһоҙландырыусы дренаж). Культуралаштырғандан һуң тупраҡты сабынлыҡтар һәм көтөүлектәр итеп файҙаланалар.
Әҙәб.: Б у л ь ч у к П.Я. Солонцы, солонцеватые и солончаковые почвы //Почвы Башкирии. Т.1. Уфа, 1973; М у к а т а н о в А.Х., Х а р и с о в М.К. Введение в экологию землепользования Башкирского Зауралья. Уфа, 1996; Х а з и е в Ф.Х. Почвы Республики Башкортостан и регулирование их плодородия. Уфа, 2007.
Ә.Х.Моҡатанов
Тәрж. Г.А.Миһранова


c: text/html

text:
Хәүефһеҙ бала саҡ юлы
13 марта 2013 йыл | Мәғариф
Һуңғы йылдарҙа балаларҙың юл фажиғәләренә тарыу осраҡтары йышайҙы. Юл хәүефһеҙлеге ҡағиҙәләрен һәр кем теүәл үтәргә тейеш. Республикала был йәһәттән аныҡ саралар күрелә, профилактик эштәр даими алып барыла. 28 февралдә район мәҙәниәт һарайында үткән республика кимәлендәге сара – КВН–конкурстың ярым-финалы "Хәүефһеҙ бала саҡ юлы”на арналды. Унда республиканың Салауат, Стәрлетамаҡ, Ишембай, Мәләүез, Күмертау ҡалалары, Стәрлебаш, Стәрлетамаҡ, Федоровка, Ғафури, Ауырғазы райондары мәктәптәре уҡыусылары ҡатнашты.
КВН-сыларҙы район Хакимиәте исеменән мәғариф бүлеге начальнигы Шамил Насибулла улы Хәбибуллин сәләмләне, уңыштар теләне.
Республика ЮХХДИ идаралығы баш дәүләт автоинспекторы урынбаҫары, подполковник Светлана Риф ҡыҙы Әсәнова уҡыусыларға изге теләктәрен еткерҙе, жюри рәйесе булараҡ конкурс шарттары, талаптары менән таныштырҙы.
Красноусол башҡорт гимназия-интернаты уҡыусылары башҡорт, татар, рус халыҡтарының дәртле бейеүҙәре менән сығыш яһаны. Артабан һүҙ КВН-сыларға бирелде. Улар алдында "Юл хәйләкәрлеге – ябай эш түгел” тигән теманы яҡтыртып сәләмләү, үҙҙәре менән таныштырыу бурысы торҙо. Стәрлебаштағы 2-се мәктәп командаһы "Регион-02” тип атала. Федоровканан "VIP”, Ауырғазынан "Бом-бом”, Стәрлетамаҡ районынан "111-се рейс”, Красноусол башҡорт гимназия-интернатының "Ауыр бала саҡ” командалары уңышлы сығыш яһаны. Шулай уҡ ҡала мәктәптәре уҡыусыларының сығыштары күтәренке рухта барҙы. Конкурсанттар барыһы ла шаяндар, зирәктәр, отҡорҙар.
Икенсе өлөш "Музыкаль өйгә эш”тән торҙо. Уның темаһы "Водитель булып тыумайҙар” тип аталды. Ҡайһы бер командаларҙың сығышы төплө әҙерлекле, сағыу булһа, ҡайһылары теманы асып еткерә алманы.
Артабан "Капитандар конкурсы” дауам итте. Ул монологтан торҙо һәм "Ялҡытҡыс юл” тип аталды. Бында Стәрлетамаҡ, Ғафури райондары, Күмертау ҡалаһы командаларының сығышы юғары баһаланды.
КВН-конкурстың тағы ла бер төрө -
"Социаль рекламалар” темаһы буйынса эштәрҙең һөҙөмтәләре һуңғараҡ билдәле буласаҡ, сөнки Светлана Риф ҡыҙы эскиз-эштәрҙе Өфөгә алып китеп, уларға баһа белгестәр тарафынан биреләсәк, тине.
Район командалары араһында "Ауыр бала саҡ” – район командаһы 1-се урын алды. 2-се урынға Стәрлетамаҡ, 3-сө урынға Стәрлебаш райондары КВН-сылары лайыҡ булды.
Ҡала командалары араһында салауаттар еңеп сыҡты. Стәрлетамаҡтарға - 2-се, Мәләүез ҡалаһы командаһына 3-сө урын бирелде.
Шулай уҡ "Иң яҡшы капитан”дар ҙа бүләкләп үтелде.
Светлана Әсәнова район Хакимиәтенә һәм мәғариф бүлеге начальнигы Ш.Н.Хәбибуллинға респуб-лика ЮХХДИ-һы баш автоинспекторы Д.З.Ғилметдиновтың Маҡтау грамотаһын тапшырҙы. Ул шулай уҡ Ғафури районы буйынса ЮХХДИ баш автоинспекторы Ж.Ә.Ғәйнуллинға "Юл хәүефһеҙлеге ҡағиҙәләре” буйынса
йәш быуынды тәрбиәләүҙә ярҙам иткәндәре, профилактик сараларҙы даими уҙғарып торғандары өсөн БР мәғариф министры Ә.Ғаязовтың Рәхмәт хатын тапшырҙы.
Был сара ЮХХДИ һәм район
мәғариф хеҙмәткәрҙәре менән берлектә ойошторолдо. Уның әһәмиәте бөгөнгө көндә бик ҙур. Ҡыҙҙар-егеттәрҙең сығыштарында юлда хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен мотлаҡ үтәргә кәрәк тигән фекер ҡыҙыл еп булып үтте. КВН үҙе үҙенсәлекле ярыш төрө булараҡ тамашасыларҙа һәр ваҡыт ҡыҙыҡһыныу уята.
Сараны элекке КВН-сы, Красноусол егете Ян Бакиров иҫ киткес ҙур оҫталыҡ менән алып барҙы һәм конкурстың уңышлы килеп сығыуына ҙур өлөш индерҙе. Бер ара КВН-сы дуҫтары – "Чак балалары” командаһы менән үҙе лә уйнап алды. "Рed saald" рэп төркөмө күңелле йырҙар менән сығыш яһаны.
Гөлсиә КӘРИМОВА.КВН-сылар бүтәндәр күрмәгәнде күрә, көлкөлө итеп еткерә лә белә. Районыбыҙҙың "Ауыр бала саҡ" командаһы.
Уйынды алып барыусы Ян Бакиров уйында ҡатнашыусы командаларҙың капитандары менән.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Подробности
- Просмотров: 454
БАШРЕВКОМ ВӘКИЛДӘРЕ СОВЕТЫ, Башҡортостан хәрби‑революцион комитетының 1919 й. 14 майы ҡарары м‑н Саранск ҡ. АСБР‑ҙың Аҡ армиянан азат ителгән терр‑яһында автономия власы органдарын барлыҡҡа килтереү, башҡ. халҡын Ҡыҙыл Армияның башҡ. милли частарына мобилизациялау өсөн төҙөлә. 10 июндән алып Туҡ‑Соран кантонында урынлаша. Совет эргәһендә ҡыҙылармеецтар командаһы (40‑ҡа яҡын кеше) була. Б.в.с. Туҡ‑Соран (4 июлдә) һәм Ҡыпсаҡ‑Ете ырыу кантондарында Советтың съездарын ойоштора, бында кантон революцион ком‑ттары төҙөлә, Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы өсөн 200 кеше мобилизациялана, 534 ат һатып алына, шуның 234‑е Бәләбәй ҡ. Башҡорт айырым кавалерия дивизияһының яңы төҙөлөүсе 3‑сө кавалерия полкына оҙатыла. Башревком Саранскиҙан ҡайтҡандан һуң Б.в.с. бөтөрөлә. Б.в.с. ағзалары: И.И.Мутин, Ф.Н.Төхвәтуллин, рәйесе — Н.В.Зарецкий.
Әҙәб.: Зайтунов Р.Б. Деятельность Башкирского военно‑революционного комитета. Уфа, 2008.
А.Ш.Ярмуллин
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Һунарсы башҡорт
Һунарсы башҡорт (рус. Башкир-охотник) — башҡорт совет рәссамы, 1937 йылдан СССР Художниктар союзы ағзаһы, башҡорт рәссам сәнғәтенә нигеҙ һалған Дәүләткилдеев Ҡасим Сәлиғәскәр улы әҫәре[1].
Йөкмәткеһе
Рәссәмдың биографияһынан[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дәүләткилдеев Ҡасим Сәлиғәскәр улы 1887 йылдың 11 апрелендә Өфө губернаһында Күгел ауылында (хәҙерге Благовар районы) тыуған. Ата-әсәһе Ҡасим бәләкәй саҡта вафат булып, ул Өфө ҡалаһындағы туғандарында тәрбиәләнә. Уның рәссам булғыһы килә, әммә ул заманда мосолмандарға тере кеше һүрәтен төшөрөү тыйылған була. Уға шундай кире ҡараштарҙы еңеп, бик ҙур ауырлыҡтар кисереп, ныҡышмал егет Петербургта Юғары художество-сәнәғәт училищеһына уҡырға инә, уны тамамлап, Художество академияһында уҡый башлай, әммә уны тамамлай алмай.
1917 йылда ул Өфөгә ҡайтырға мәжбүр була һәм ғүмеренең ахырынаса (1947 йылғаса) Өфөлә йәшәй. Өфө художество түңәрәгендә әүзем эшләй, күргәҙмәләрҙә ҡатнаша, Өфөлә революцион Рәсәй рәссамдары берекмәһен ойоштороусыларҙың береһе була. М. В. Нестеров Өфө художество музейы ойошторолғас, Ҡ. Дәүләткилдеев унда бер нисә йыл эшләп ала, унан киткәс тә музей менән бәйләнешен өҙмәй.
1926 йылда Өфөлә сәнғәт училищеһы асылғас, Ҡасим Сәлиғәскәр улы Дәүләткилдеев унда эшләй башлай, башҡорттарҙан беренсе рәсем сәнғәте уҡытыусыһы була.
Егерменсе-утыҙынсы йылдарҙа ул халыҡ сәнғәте әҫәрҙәрен ныҡлы өйрәнә, шул маҡсатта республика буйлап экспедицияларҙа йөрөй. 1928 йылда, ул хәҙерге Белорет һәм Учалы районы ауылдарында булып китә.
Рәсемдең тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡасим Дәүләткилдеев 1928 йылдың йәйендә республика буйлап ижади сәфәргә юллана. Уның менән юлға рәссамдар Юлий Блюменталь һәм Александр Тюлькин була. Улар Тамъян-Ҡатай кантоны (хәҙерге Белорет районының) Инйәр ҡасабаһына киләләр. Уларҙы ҡасабаға терәлеп торған Уҫманғәле ауылында уҡытыусы Зәйнулла Хажиәхмәтов өйөндә урынлаштыралар.
Ҡасим Дәүләткилдеев Инйәрҙәге завод күренешен, көнкүрешкә бәйле сюжеттар, бер нисә портрет әҫәре лә яҙа. Шулар араһында — «Һунарсы башҡорт» һүрәте.
Һүрәттең геройы Инйәр буйында йылға түбәнендә урынлашҡан Манышты ауылынан була. Манышты ла Инйәрҙән бер нисә саҡрымдағы ауыл.
Портреттың артында рәссам былай тип яҙып ҡуйған: «Бигарҫлан Солтанов, һунарсы, 30 йәш, 20 айыу алған, 16 бүре тотҡан. Партиялы, инвалид. Инвалидлығын һунарҙа алған. Эте Бурзик (Бурҙай булғандыр)»[2].
1929 йылда АҠШ-та Сан-Диегола «Милли төбәктәр рәссамдары» тип аталған Бөтә донъя күргәҙмәһенә Юлий Блюменталь, Василий Сыромятников, Александр Тюлькин, Ҡасим Дәүләткилдеевтың әҫәрҙәре ҡатнаша. Улар араһында «Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы» һәм «Һунарсы башҡорт» әҫәрҙәре була.
Рәсем тураһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Каталог «Живопись и графика. Касим Девлеткильдеев» 2003 год
- Илдар Шәрипов. Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы. — «Тамаша», 2014, № 4


text:
- Подробности
- Просмотров: 258
ФЕДЕРАТИВ КИЛЕШЕҮ Р ә с ә й Ф е д е р а ц и я һ ы ф е д е р а л ь д ә ү л ә т о р г а н д а р ы һ ә м Р ә с ә й Ф е д е р а ц и я һ ы с о с т а в ы н д а ғ ы с у в е р е н л ы р е с п у б л и к а л а р в л а с ы о р г а н д а р ы а р а һ ы н д а х а к и м и ә т д а и р ә һ е с и к т ә р е н б и л д ә л ә ү һ ә м в ә к ә л ә т т ә р ҙ е б ү л е ш е ү т у р а һ ы н д а һәм уға Башҡортостан Республикаһынан Ҡушымта, 1992 й. 31 мартында ҡул ҡуйылған. 1993 й. Ф.к. төп положениелары РФ Конституцияһына һәм БР Конституцияһына индерелә. Преамбуланан һәм 8 статьянан тора. Федератив дәүләт составында, ҡайҙа йәшәүенә һәм ниндәй милләт кешеһе булыуына ҡарамаҫтан, кеше һәм граждандар хоҡуҡтарының өҫтөнлөгө, халыҡтарҙың үҙбилдәләнешкә хоҡуғы т‑да положениелар нығытылған. Дәүләт власының федераль органдары м‑н дәүләт власының респ. органдары араһында хакимиәт даирәһе сиктәрен һәм вәкәләттәрҙе асыҡлай, бергәләп идара итеү даирәләрен билдәләй, республикаларҙың үҙ терр‑яһында дәүләт власын тулы кимәлдә таный (1—3‑сө статья). Дәүләт власының федераль органдары һәм дәүләт власының респ. органдары араһында вәкәләттәрҙе яңынан бүлешеү мөмкинлеген бирә (4‑се статья); вәкәләт сиктәрендә РФ власть органдары һәм респ. власть органдары тарафынан бирелгән юридик документтарҙың законлы булыуын таный (5‑се статья); РФ һәм респ. дәүләт власы органдары араһында бәхәстәрҙе хәл итеү тәртибен билдәләй (6‑сы статья); Ф.к. теркәлгән вәкәләттәрҙе һәм хакимиәт даирәһен бер яҡлы үҙгәртеүҙе тыя (7‑се статья). Ф.к. БР төҙөгән Ҡушымтала үҙ терр‑яһында ер, ер аҫты байлыҡтары һ.б. тәбиғәт ресурстарын биләү, файҙаланыу һәм идара итеүҙе хоҡуҡи көйләүҙә респ. юридик хоҡуғын; Ф.к. ярашлы Рәсәй Федерацияһына ирекле тапшырылған хоҡуҡтарҙан тыш, респ. халыҡ-ара бәйләнештәрҙә һәм тышҡы иҡтисади бәйләнештәрҙә үҙ аллы ҡатнашыу хоҡуғын нығыта. Ҡабул ителгән закондар һәм федераль органдар м‑н өҫтәмә килешеүҙәргә ярашлы һалым һалыу һәм ҡаҙнаға йыйымдарҙың дөйөм принциптарын билдәләргә, хоҡуҡи көйләү өсөн (РФ дәүләт органдарына ирекле тапшырылған мәсьәләләрҙән тыш) закон сығарыу һәм суд системалары, прокуратура, адвокатура, нотариат ойошторорға мөмкинлек бирә; был турала килешелгән положениелар б‑са өҫтәмә Килешеүгә ҡул ҡуйыу зарурлығын таный (ҡара: “Рәсәй Федерацияһы дәүләт власы органдары менән Башҡортостан Республикаһы дәүләт власы органдары араһында хакимиәт даирәһе сиктәрен билдәләү һәм үҙ-ара вәкәләттәр бүлешеү тураһында”).
З.И.Йәнекәев
Тәрж. М.Х.Хужин


text:
Был салатты эшләү өсөн 1 банка майлы балыҡ консерваһы, 4-әр кишер, йомортҡа, картуф, 2 баш һуған, 200 грамм ҡаты сыр, 250 грамм майонез һәм биҙәү өсөн укроп, петрушка кәрәк буласаҡ.
Картуф, кишер, йомортҡаны бешереп, таҙартығыҙ. Шунан һәр береһен айырым-айырым ваҡ ҡырғыс аша үткәрегеҙ. Иң тәүҙә салат һауыты төбөнә балыҡты һалып, сәнскес менән иҙегеҙ. Өҫтөнә йоҡа ғына итеп майонез буяғас, йомортҡаның ағын, артабан сиратлап кишер, һуған (һуғанды ваҡ ҡына турап, 5 – 10 минут ҡайнар һыуҙа тотоп алығыҙ), картуф, сыр һәм иң өҫтән йомортҡаның һарыһын һалығыҙ. Майонез йоҡа ғына итеп һәр бер рәт һайын яғыла.
Салатыбыҙ әҙер. Уны өҫтәлгә ултыртҡанға тиклем 2 сәғәт тирәһе һалҡынға ҡуйып тороғоҙ. Ашығыҙ тәмле булһын!


text:
- Подробности
- Просмотров: 383
ӨҪТӘЛ ТЕННИСЫ, п и н г - п о н г, бәләкәй целлулоид туп һәм ракеткалар м‑н өҫтәлдә уйнай торған спорт уйыны. Яңғыҙ (ирҙәр һәм ҡатын‑ҡыҙҙар), парлы (ирҙәр, ҡатын‑ҡыҙҙар һәм ҡатнаш) ярыштарға айырыла. Башҡортостанда Ө.т. 20 б. 20‑се йй. аҙ. үҫеш ала. 1958 й. алып БР чемпионаттары уҙғарыла. 1959 й. БАССР йыйылма командаһы РСФСР халыҡтары спартакиадаһында ҡатнаша. 1995 й. респ. спорт мәктәптәрендә Ө.т. бүлектәре асыла башлай, 2006 й. Ө.т. б‑са Башҡортостан өсөн Рәсәй клуб чемпионаттарында сығыш яһаған “Башинформсвязь” ААЙ‑ның “Связист” спорт клубы асыла. Халыҡ‑ара ярыштарҙа юғары ҡаҙаныштарға өлгәшеүселәр: И.О.Лежнев — студенттар араһында команда зачётында Европа чемпионаттары еңеүсеһе (2009—10) һәм көмөш призёры (2007); А.С. Байбулдин — студенттар араһында Европа чемпионатының парлы разрядта еңеүсеһе һәм яңғыҙ разрядта бронза призёр, команда зачётында көмөш призёр (2013). “Связист” спорт клубының ирҙәр командаһы Рәсәй чемпионаттары юғары лигаһында “Д” (2008), “С” (2009), “В” (2010), “А” (2011) төркөмдәрендә еңеүгә өлгәшеп, 2011 й. суперлигаға сыға; 2012 й. суперлига чемп. булып, Рәсәй клуб чемпионаты премьер‑лигаһында ҡатнашыуға хоҡуҡ яулай. Респ. спорт клубтарында, спорт мәктәптәрендә һәм вуздарында 50‑нән ашыу Ө.т. бүлектәре эшләп килә, уларҙа 25 меңдән ашыу кеше шөғөлләнә (2013). 1957 й. алып БР Ө.т. федерацияһы эшләп килә.
С.Ю.Никитина
Тәрж. Ғ.Р.Бирҙина


text:
- Подробности
- Просмотров: 412
ИНТЕГРАЛЬ ҮҘГӘРЕҮҘӘР, интеграл тамғаһы аҫтында үҙгәреүҙәр функцияһы булған функциональ үҙгәреүҙәр. И.ү. интеграциялау һәм дифференциациялау ғәмәлдәрен ниндәйҙер алгебраик операциялар берләшмәһе м‑н алмаштырырға мөмкинлек бирә һәм акустика, кибернетика, математик биология, математик физика (йылылыҡтың таралыуы, гидро- һәм аэродинамика), оптика, радиоэлектроникала, ш. уҡ автоматик рәүештә көйләү һәм идара итеү теорияһында, киң хеҙмәтләндереү теорияһында һ.б. ғәмәли һәм теоретик мәсьәләләрҙе сығарыуҙың иң йыш ҡулланыла торған математик сараларҙың береһе булып тора. 20 б. 70‑се йй. башынан Башҡорт дәүләт университетында һәм Математика институтында И.ү. теорияһы, теоретик математика мәсьәләләрен сығарғанда уның ҡулланылыуы үҫеш ала. А.Ф.Леонтьев тарафынан Лаплас һәм Борель үҙгәреүҙәре тикшерелә. И.ү. аппроксимация теорияһында һәм экспонента рәттәрен (Ә.М.Ғайсин), спектраль синтез (И.Ф.Красичков-Терновский), төрөлөү операторҙары (А.С.Кривошеев), функциональ арауыҡтарҙа Лаплас үҙгәреүҙәренең мәсьәләләрен (И.Х.Мусин), матем. физика тигеҙләмәләрен тикшергәндә (В.Ю.Новокшенов), функционалдар (В.В.Напалков), аналитик һәм субгармоник функциялар теорияһында (Б.Н.Хәбибуллин), субгармоник һәм плюрисубгармоник функцияларҙы тигеҙләү (Р.С.Юлмөхәмәтов) ваҡытында һ.б. файҙаланылған.
В.В.Напалков
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Питерҙар башҡортса бейей!
“Ә хәҙер Алина Йәһүҙина “Бөрйән ҡыҙы” бейеүен башҡара”, – тип иғлан итте Дауыт Юлтый тормошона арналған кисәне алып барыусы Наилә Таң ҡыҙы Юлтыева. Бына ҡыҙыҡай башҡорт һылыуҙарына ғына хас талғын хәрәкәттәр яһап, өйөрөлөп бейей. Санкт-Петербург уртаһындағы зал алҡыштарға күмелә.
Нева ярындағы баш ҡалала йәшәй Алина. Быйыл беренсе класҡа уҡырға бара. Атаһы Урал менән әсәһе Нурания – Башҡортостандың Баймаҡ районы Ниғәмәт ауылынан. Йәй көнө ҡыҙыҡай ата-әсәһе, кесе туғаны менән Самат ҡартатаһы һәм Нурия өләсәһе тарбаевтар янына ҡайта. Һаҡмарҙа һыу инә, яңы бейеүҙәр өйрәнә.
Санкт-Петербург башҡорттары мәҙәни үҙәген Люция Ғафар ҡыҙы Бүкәнова етәкләй. “Ирәндек” башҡорт фольклор ансамблен белмәгән кеше аҙҙыр ул Питерҙа! Утыҙ йылдан ашыу инде ул яҡташтарҙы берләштереп тора. Унда Алинаның дуҫтары – Ансар Бүләков, Толя Малышев, Батыр Әхмәров, Динә һәм Камила Мөхәмәтғәлиналар сәхнә серҙәрен
өйрәнә. Әйткәндәй, Ансар Бүләков яңы ғына Йылайыр районында ҡурайсылар конкурсында “Иң йәш ҡурайсы” призын алып ҡайтты!
Афарин, йәш Питер башҡорттары!
07-2018


text:
Урман сәнәғәте комплексы Башҡортостан иҡтисадының үҫеш драйверы булыуы ихтимал - белгестәр
Урман сәнәғәте комплексы Башҡортостан иҡтисадының үҫеш драйверы булыуы ихтимал - белгестәр Фото: sdelanounas.ru
ӨФӨ, 2017 йыл, 13 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
Кисә, 12 декабрҙә, Мәскәүҙә «ЛПК 360°» урман сәнәғәте комплексы форумы асылды. Унда республиканың Урман хужалығы һәм Сәнәғәт министрлыҡтары белгестәре, Башҡортостан Фәндәр академияһының Стратегик тикшеренеүҙәр институты ғалимдары әҙерләгән Башҡортостандың Урман сәнәғәтен үҫтереү стратегияһы менән таныштырҙылар. Ошо көндәрҙә Салауат районында уҙған Башҡортостандың төньяҡ-көнсығышын үҫтереү буйынса I Форумда белгестәрҙең береһе – Урал урман техник университеты ректоры Андрей Мехренцев стратегия менән таныштырып китте. Проекттың төп тезисы – иҫәпләнгән диләнкәне күберәк файҙаланыу һәм тәрән эшкәртеүҙе үҫтереү.
Сағыштырыу өсөн: иҫәпләнгән диләнкә Свердловск өлкәһендә (төбәктең майҙаны 194,8 мең квадрат метр) – 23 миллион кубометр; Литва һәм Латвияла (барлығы 130 мең квадрат метр) – 20 миллион кубометр. Башҡортостанда (майҙаны 143,6 мең квадрат метр) 9 миллион кубометр сеймал киҫергә мөмкин, әммә ысынында иһә күпкә аҙыраҡ әҙерләнә. «Эшкәртелмәгән ағас күләме йылдан-йыл арта бара, яна торған масса туплана», — тип билдәләне белгес. — Хәҙер республиканың урман сәнәғәте комплексы Волга буйы федераль округында дүртенсе урында тора. Әммә был ҡәнәғәтләнерлек урын түгел. Предприятиелар һәм уртаса йыллыҡ хеҙмәткәрҙәр һаны йыл һайын кәмей һәм ул үтә заманса «кешеһеҙ» технологияларҙы индереү менән бәйләнмәгән. Ҡыҙҡанысҡа ҡаршы, әле урман эшкәртеү өсөн сеймал әҙерләү инвестиция яғынан йәлеп итеүсе өлкә түгел, эшкәртеүгә инвесторҙар йәлеп итергә кәрәк».
Стратегия урман хужалығы һәм урман эшкәртеү өсөн яуаплы Урман хужалығы министрлығының һәм тышҡы, эске баҙарҙа ихтыяж менән ҡулланасаҡ сифатлы продукция алырға мөмкинлек биргән технологиялар индерергә тейеш Сәнәғәт министрлығының берләштерелгән эшен ойошторорға тейеш, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Андрей Мехренцев. «Был йәһәттән республикала әҙерләүҙән алып юғары урман химияһы технологияларына саҡлы бөтә компетенциялар ҙа тәҡдим ителгән. «Үҙ» сеймалында эшләгән етештереү урындары бар. Мәҫәлән: Свердловск өлкәһендә «Кроношпан»ға тиң комбинат юҡ һәм ул ағас эшкәртеү күләмен тотҡарлай», — тип билдәләне белгес.
Фанералар һәм плиталар баҙары ҙур экспорт потенциалға эйә. «Иҡтисадтың урман секторы һәйбәт һалым керемен, таможня түләүҙәрен бирә ала. Йәғни ул үҫеш драйверы була алған ҙур синергетик ҡатлам. Әлегә Башҡортостанда урман хужалығы өлкәһенең килемлелеге фонд менән ҡулланыуҙан ингән түләүҙәрҙән тора. Был дөрөҫ түгел», — тип иҫәпләй белгес. — Әҙерләнгән стратегия урман хужалығында, урман менән идара итеүҙә заманса технологиялар индереүҙе өҫтөн итеп ҡуя. Республика көсөргәнешле урман менән ҡулланыу моделен индереү буйынса илдә һынау проекты булырға лайыҡ», — тип тамамланы Андрей Мехренцев.
http://www.bashinform.ru/news/1091801-lesopromyshlennyy-kompleks-mozhet-stat-drayverom-rosta-ekonomiki-bashkirii-eksperty/


text:
Башҡортостан – ғәзиз ерем… Йөрәккә яҡын да, ҡәҙерле лә, изге лә һин! Ошо һүҙҙе ишетеү менән күҙ алдыма туғандарым, дуҫтарым, гимназиям һәм тәү тапҡыр тәпәй баҫҡан тыуған яғым килеп баҫа. Шундай ҙа гүзәл ерҙә тыуғаныма, ғәзиз туған телемдә һөйләшә алғаныма сикһеҙ бәхетлемен. Бәләкәй сағымдан уҡ матурлығың, бөйөклөгөң күңелемә һеңгән, йомартлығың йөрәгемә күскән!
Мин сығышым менән ҡурҡыу белмәҫ батырыбыҙ Салауат Юлаев, күренекле башҡорт көрәшсеһе, бөтә донъяға билдәле тренер Харис Йосопов, бөйөк шағирҙар Рәми Ғарипов, Сафуан Әлибаев һәм башҡа шәхестәр тыуған Салауат районынан. Шундай ҙа матур ерҙә, әлбиттә, талантһыҙ кешеләр йәшәүе мөмкин түгел.
Беҙҙең яҡтың тәбиғәтенә, ысынлап та, һоҡланмаған кеше юҡтыр. Сылтырап аҡҡан йәмле Йүрүҙәнкәй үҙе генә ни тора! Зифа ҡайынлы урмандары, мәғрур ҡаялары – барыһы ла иҫ китмәле.
Әле мин баш ҡалабыҙҙың Фатима Мостафина исемен йөрөткән 20-се башҡорт гимназияһында белем алам. Был белем усағында балаларға төплө белем бирелә. Ошонда уҡыуыма бик ғорурланам һәм шатланып бөтә алмайым. Үҙ телемдә шиғырҙар, мәҡәләләр ижад итәм һәм улар төрлө республика матбуғаты биттәрендә донъя күрә.
Тыуған яғым – Салауатым
Таныш миңә төйәгемдең
Һәр бер сәскә, ҡыуағы.
Бында үтте ғәмһеҙ мәлем –
Күңелле бала сағым.
Ул ваҡыттар һаман иҫтә,
Уйлап әле һағынам.
Ҡайтһаң ине ошо мәлгә,
Урап кире тағы ла.
Руфина ЛОҠМАНОВА.
Өфө ҡалаһы.


text:
Газета "Йәшлек" » Экономика » Үҙ эшеңде башла! » Страница 2
Кәбеҫтә ярылмаһын өсөн
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 10-07-2018, 07:30
Ҡайһы бер кәбеҫтәләрҙең күсәне үҫкән ваҡытта ярыла. Ваҡытында ҡырҡып алмаһаң, иртә өлгөрә торған кәбеҫтәнең ярылыуын көт тә тор. Сөнки уларҙың япраҡтары йомшаҡ. Әммә быға юл ҡуймаҫҡа мөмкин.
Кәбеҫтәне тейешенсә ашламалар менән туҡландырһаң, йылыла үҫһә, матур булып ҙурая. Көндәр һыуытҡан ваҡытта япраҡ туҡымалары тупаҫлана (һыуҙы һаҡлар, һалҡындарға ҡаршы көрәшер өсөн). Йылытып ебәрһә, эстән туҡымалар үҫә башлай һәм бына шулар арҡаһында иҫке япраҡтар ярыла. Кәбеҫтәгә даими рәүештә һыу ҙа һибеп тороғоҙ, үҫкән ваҡытында ғына ашлағыҙ. Күсәнләнә башлағанда әҙерәк туҡландырырға кәрәк.
...
Сәскәһен ниңә өҙәләр?
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 8-07-2018, 08:00
Баҡсасылар араһында картуф сәскәһен өҙөү-өҙмәү тураһында бәхәстәр күп. Ҡайһы берәүҙәрҙең фекеренсә, былай эшләһәң, картуфта аҡһым һәм С витамины күп була. Икенселәр сәскәне түгел, ә емшәндәрен өҙөргә тәҡдим итә. Йәнәһе, уның урынына икенселәре үҫеп сығасаҡ, картуф көҙгә тиклем сәскә атып ултырасаҡ. Өсөнсөләр бөрөләрҙе асылырға ирек бирмәйенсә өҙөп алыу яғында. Ҙур майҙанда быларҙы эшләү ауырыраҡ, әлбиттә. Әммә бәләкәй баҡсала тәжрибә үткәреп ҡарарға мөмкин.
Ғалимдарҙың тәжрибәләре күрһәтеүенсә, сәскәләрҙе, бөрөләрҙе өҙөү картуф сорттарына төрлөсә йоғонто яһай. Уртаса өлгөргәндәренең уңышы арта, иртә өлгөргәндәрҙекендә үҙгәрештәр булмаған. Баҡсасылар картуфты алырға ике аҙна ҡалғас, һабағын сабырға тәҡдим итә. Былай эшләһәң, ҡабығы тиҙ ҡалынаясаҡ. Уңыш та оҙаҡ һаҡланасаҡ.
...
Картуф бесән аҫтында үҫә
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 4-07-2018, 08:00
Йортобоҙ һаҙлыҡлы урында ултыра. Шуға ла июнь айында ла баҡса еребеҙ кипмәй. Картуфты күп йылдар инде бесән аҫтында үҫтерәбеҙ. Был ысул баҡсалағы эште лә еңеләйтә. Сүбен утарға ла, күмергә лә кәрәкмәй. Картуфты 20 – 25 см ҡалынлығында бесән йәки һалам менән ҡапларға кәрәк. Алдан шыттырылғаны тиҙ сыға. Дым яҡшы һаҡлана. Көҙ еткәс, һаламын ғына йыйып алаһың, картуфты тупраҡтан таҙартырға ла кәрәкмәй. Һарай янында кәбән, эҫкерт ултыртылған урында һеҙ ҙә ошо ысул менән картуф сәсеп ҡарағыҙ.
В. НУРИЕВ.
Илеш районы.
...
Июлдә баҡса эштәре
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 3-07-2018, 08:00
Июль – баҡсасылар өсөн мәшәҡәтле осор. Был айҙа улар түтәлдәрҙәге сүп үләндәрен утай, ҡоротҡостарға ҡаршы көрәшә, ултыртҡан йәшелсәһенә һыу һибә.
Июлдә еләк өлгөрә, ҡарағат, крыжовник, сейә бешә. Емеш ағастарына ике аҙнаға бер мәртәбә генә һыу һибергә мөмкин. Емештәрен йыйып алғас, фосфор-калий ашламалары менән туҡландырығыҙ. Еләкте йыйғандан һуң, мыйыҡтарын ҡырҡырға онотмағыҙ. Емеше өлгөргәндә зарарлы ҡорт төшкән ағастарҙы эшкәрткәндә химик препараттар ҡулланыу тыйыла. Тәмәке, һуған, һарымһаҡ төнәтмәләрен генә һибергә мөмкин.
Ҡыяр мул уңыш бирһен тиһәгеҙ, кесерткәндән үҫемлектәрҙе туҡландырыу өсөн шыйыҡса әҙерләгеҙ. Ул тупраҡты файҙалы матдәләр менән байыта. Кишер, сөгөлдөргә бер биҙрәгә бер стакан иҫәбенән тоҙло һыу һибегеҙ. Сөгөлдөрөгөҙ баллыраҡ булыр. Помидорҙы тиреҫле тупраҡҡа ултыртмағыҙ, ундай тупраҡ япраҡҡа, ботаҡҡа күп көс бирә. Сәскә атҡас, әсетке һибегеҙ. Һыйыр тиҙәгенән яһалған әсеткегә һыу ҡушып, төптәренә һибеү ҙә файҙалы. Помидорҙа фитофтороз булмаһын өсөн йод иретмәһен ҡулланығыҙ. Баклажан менән борос мул уңыш бирһен һәм улар һеркәләнһен өсөн даими һелкетеп тороғоҙ.
...
Үҙе бәләкәй булһа ла, зыяны…
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 1-07-2018, 08:00
Ҡырмыҫҡа урман санитары булһа ла, баҡсасылар өсөн ул баҡса ҡоротҡосо. Сөнки үҫемлектәрҙе сирләтеп, ерҙә иләүҙәр эшләйҙәр. Был мәшәҡәт тыуҙырыусы нәҙекәйбилдәрҙән нисек ҡотолорға?
1. Ҡырмыҫҡа ҡырҡыу еҫте яратмай. Уларҙы ҡурҡытыу өсөн ыҫланған балыҡ башы, помидор һабағы, һарымһаҡ һабағы һалырға ярай.
2. Ояларына эҫе көл һибегеҙ. Йөрөгән юлдарына көнбағыш майына шампунь, аш һеркәһе һалып эшләнгән шыйыҡсаны һалырға була. Һуңынан иләүҙе ҡаплап ҡуйығыҙ.
3. Тәмәке, эзбиз һалырға ла мөмкин.
4. Ҡырмыҫҡаларҙы юҡ итеү өсөн эҫе һыу йәки кәрәсин һибергә лә була.
5. Нәҙекәйбилдәргә татлы ҡапҡан эшләргә лә мөмкин. Бының өсөн бер ҡалаҡ шәкәргә ярты ҡалаҡ бор кислотаһы һалып, ярты литр һыуҙа иретегеҙ ҙә, ҡырмыҫҡалар йөрөгән урындарға ҡуйығыҙ....
Ни өсөн һарымһаҡ һарғая?
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 24-06-2018, 08:00
1. Көҙгөһөн һарымһаҡты иртәрәк ултыртһағыҙ, ул һарғаясаҡ. Шуға ла уны октябрҙең икенсе яртыһында ултыртырға кәрәк. Шытып өлгөрмәҫкә тейеш.
2. Яҙғыһын ҡырау йыш булһа ла һарғая.
3. Көндәр эҫе торғанда йышыраҡ мул итеп һыу һибегеҙ. Дым етмәгәндә был үҫемлек һулый башлай.
4. Һарғайыуға һуған себене кеүек ҡорттар ҙа сәбәпсе. Шуға ла һарымһаҡҡа көл һибеп тороғоҙ. Янына кишер сәсһәгеҙ, бигерәк тә яҡшы.
5. Бәшмәк ауырыуҙары булмаһын өсөн һарымһаҡты ултыртҡанда уны эшкәртегеҙ.
6. Калий етмәгәндә лә һарымһаҡ һарғая. Тупраҡты калий сульфаты менән туҡландырығыҙ....
Көл менән һабындан бөжәктәр ҡурҡа
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 17-06-2018, 07:30
Баҡсасылар, кәбеҫтә үҫтерә алмайым, ҡорт ашай, йә күсәнләнмәне, тип зарлана. Минең баҡсамда ул емерелеп уңа. Был йәшелсә дым ярата. Уға көн һайын бер төпкә бер күнәк иҫәбенән йылымыс һыу һибәм. Аҙнаһына бер мәртәбә кер һабыны иретмәһен бөркәм. Июль айында шулай эшләгәндә, бер бөжәк тә булмай. Күсәне күренә башлағас, кәбеҫтә күбәләктәрен ҡурҡытыу өсөн ике тапҡыр еҫле тәмәке һибәм. Көлдө лә йыш ҡулланам. Ул бер яҡтан ашлама булып торһа, икенсенән, зарарлы бөжәктәрҙе, ҡарышлауыҡтарҙы ла үлтерә. Көлгә кер һабыны ҡушып, кәбеҫтә япраҡтарына һалырға мөмкин. Йәшелсә үҫтергәндә бер ниндәй ҙә химик препаратты ҡулланмайым. Һыйыр тиҙәген әсетеп һалһаң, кәбеҫтә ҡотороп үҫә. Үҫтереп ҡарағыҙ. Тиҙ өлгөрә торған кәбеҫтәләрем үҫеп етеп, күсәне ярыла башлаһа, уны 180 градусҡа бороп ултыртам. Тамырҙары өҙөлгәс, һабаҡта үҫмәй, һулымай ҙа.
З. САФИНА.
Ҡырмыҫҡалы районы....
Помидорҙың уңышын нисек арттырырға?
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 10-06-2018, 08:00
Башҡа йәшелсә культуралары кеүек, помидор ҙа үҙенә иғтибар талап итә, шунһыҙ юғары уңышҡа өмөтләнәһе түгел. Үҫентене асыҡ тупраҡҡа ултыртҡас, яҡшы итеп һыу һибеп, ашламалар менән туҡландырһаң, ул бик көслө итеп тармаҡлана. Тамыры көслө булһа, уңышты ла мул бирә.
Беренсе туҡландырыу ике аҙна үткәс башҡарыла. Һәр квадрат метрға 30 г иҫәбенән ҡатнаш ашлама – нитрофос менән туҡландыралар. Бының өсөн шул ашламаны бер күнәк һыуҙа яҡшылап иретәләр һәм һәр үҫемлекте 1 л иҫәбенән иретмә менән ашлайҙар ҙа, мул итеп һыу һибәләр. Икенсе тапҡыр үҫемлектәрҙе емеше ярала башлағанда, азотлы ( мочевина) һәм калийлы (көл) ашламалар менән туҡландыралар. Өсөнсө тапҡыр минераль ашламалар һибергә кәрәк. Һыйыр тиҙәге иретмәһе һалһағыҙ, тағы ла яҡшы. Бер күнәк һыйыр тиҙәгенә алты күнәк һыу ҡушығыҙ. Ҡош тиҙәген дә һалырға була. Бер өлөш тиҙәккә 10 – 12 өлөш һыу алына. Тамырҙарға үтеп инһен өсөн бер төпкә бер литрҙай ашлама китә....
Виноград иғтибар талап итә
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 8-06-2018, 08:00
Йыл һайын виноград алып ултыртам. Ниңәлер тамыры ерегеп китә алмай. Сәбәбе нимәлә икән?
Т. Ғәлиева.
Дыуан районы.
Виноград үҫтереп ҡарарға теләгегеҙ булһа, беҙҙең һалҡын климат шарттарына сыҙам «Изабелла», «Платовский», «Юбилейный», «Башкирский ранний», «Башкирский изумруд» сорттарына туҡталығыҙ. Тәлгәштәре бәләкәй генә булһа ла, 32 градус һалҡынға да түҙәләр. Үҫентеләрҙе баҙарҙан алмауығыҙ хәйерле, ышаныслы баҡсасыларҙан ғына алырға кәрәк....
Үрсетмәләрҙе туҡландырығыҙ
Экономика / Үҙ эшеңде башла! // 20-05-2018, 07:00
Май айы тамамланғансы үрсетмәләр өйҙә тәҙрә төптәрендә үҫә әле. Асыҡ тупраҡҡа ултыртҡанға тиклем уларҙы даими туҡландырып тороу зарур. Күптәр был эште мөһим тип һанамай.
Үҫемлектәрҙе файҙалы микроэлементтар менән туҡландырыу уларҙың һыуыҡҡа, төрлө сирҙәргә сыҙамлылығын арттыра. Ашлама һибер алдынан тамырҙары янмаһын өсөн иң тәүҙә таҙа һыу ҡойоғоҙ. Ашламағанда, улар сиргә бирешә, япраҡтары һарғая башлай. Помидор үҫентеләренә яҡшыраҡ үҫһен өсөн йод иретмәһе һибәләр: 3 л һыуға 1 тамсы йод тамыҙырға һәм иретмәне үҫентенең төбөнә һибергә. Йодлы иретмәне баҡсаға сығарып ултыртҡас тағы ла һибергә мөмкин. Помидор эре буласаҡ, йод уны фитофторанан да һаҡлай.
Үрсетмәләрҙе туҡландырыу өсөн Унифлор Рост, Кемира Люкс, Агрикола, Гуми һ.б. препараттарҙы ҡулланалар.
...
[/aviable]


text:
Баймаҡ районының Иҫке Сибай ауылында тәү башлап танышҡан, ара-тирә хәбәрләшеп йөрөгән кешеләремдең береһе ул Зөһрә Ғәйнуллина. Һәр саҡ алсаҡ йөҙлө, йылы һүҙле ханым беренсе күргәндән үк үҙе тураһында матур тәьҫорат ҡалдырҙы. Торараҡ, ул ауылда гәзит таратыусы булып эшләй башлағас, аҙна һайын тигәндәй күрештек. Һәр осрашҡан һайын уныһын-быныһын һөйләп, мәҙәниәт усағында үтәсәк сараларға саҡырып китергә лә форсат таба, һүҙ араһында үҙе таратҡан ваҡытлы матбуғат баҫмаларына яҙылырға өндәргә лә онотмай.
Бер аҙҙан Зөһрә апайҙың әүҙем йәмәғәтсе булыуын аңланым – мәҙәниәт усағында ниндәй генә сара үткәрелмәһен, ул һәр саҡ халыҡ араһында, тамашалар уртаһында. Бер ҡараһаң, милли күлдәкле ҡупшы ҡатын фольклор ансамблендә йырлап-бейеп йөрөй, икенсе ҡараһаң, килештереп спектаклдә уйнай, өсөнсөһөндә – ҡатын-ҡыҙҙар советы ойошторған сарала йүгергеләй... Ғөмүмән, һыланып-һыйпанып ауыл ҡыҙырып йәки телевизорҙағы бөтмәҫ сериалдарға текәлеп ултырған “наҙлыҡайҙарҙан” түгел.
Ә бит Зөһрә Фәтхетдин ҡыҙының яҙмышы еңелдән булмай – тәҡдир уны утҡа ла, һыуға ла һала. Яҙмыш ҡушыуы буйынса бөгөн яңғыҙы ғына балалар тәрбиәләгән ҡатын үҙ ғүмерендә бәхетен бер нисә мәртәбә һынап ҡарай. Тик һәр саҡ уңышһыҙлыҡҡа осрай. Юҡ, Зөһрә апай бында бер кемде лә ғәйепләргә, бәләне башҡаларҙың иңенә һалырға ашыҡмай.
– Күререңде күрмәй гүргә инеп булмай, тиҙәр бит... Яҙмышыма шулай яҙғандыр инде. Шулай ҙа үҙемде бәхетлемен, тип уйлайым – асып инер ишегем, таяныр балаларым бар, ауыл халҡы үҙемә ҡарата иғтибарлы һәм ихтирамлы. Аллаға шөкөр, пенсия йәшенә лә еттем, инде балаларымды аяҡҡа баҫтырып, башлы-күҙле итһәм, әсәлек бурысымды үтәлгән тип һанар инем, – ти ул.
...Бынан теүәл 58 йыл элек Баймаҡ районының Калинин ауылында йәшәгән ишле балалы Мөьминә менән Фәтхетдин Баязитовтар ғаиләһендә дүртенсе бала булып донъяға килә ул. Тыуған ауылында һигеҙенсе класты тамамлағас, артабан Сибай ҡалаһындағы 34-се һөнәрселек училищеһында төҙөүсе һөнәрен үҙләштереп, ҡулына штукатур-маляр танытмаһы ала. Тәүге хеҙмәт сирҡанысын да Сибайҙа ала йәш ҡыҙ – бөгөнгө биш ҡатлы йорттар араһында Зөһрә апайҙың ҡул йылыһын һаҡлағандары ла байтаҡ. Күрше Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл ҡасабаһындағы ике ҡатлы йорттарҙы төҙөүгә лә байтаҡ көсөн, оҫталығын һала йәш штукатур-маляр.
Эшкә тилбер ҡыҙға күҙ һалыусылар байтаҡ булһа ла, Зөһрә апай 20 йәшендә яратып, күңеле ҡушыуы буйынса Рәмил исемле егетте һайлай һәм уның менән яҙмышын бәйләй. Әммә ғаилә тормошо шатлыҡтарҙан ғына тормай икән шул... Ике бала әсәһе булғас, Зөһрә апайға ла балалары менән Калининға кире ҡайтырға тура килә. Ике йыл тирәһе Мөьминә инәйгә һыйынып йәшәй.
Артабан яҙмыш Зөһрә Фәтхетдин ҡыҙын тағы ла Иҫке Сибайға алып килә. Улы менән ҡыҙын үҙ күреп, улар менән ипле мөғәмәләлә булғаны өсөн тәүәккәлләй был юлы ҡатын ғаилә ҡорорға. Бик матур ғына йәшәп китәләр. Ғаилә ебен нығытып, улдары Йәмил донъяға килә. Шулай һәүетемсә генә йыл артынан йыл үтә тора. Зөһрә апай колхоз фермаһында ең һыҙғанып эшләй: көтөүсе лә, һарыҡ ҡырҡыусы ла, бәрәс ҡараусы ла була. Үҙе мәрәкәләгәнсә, “ЦК-ла ла эшләп алырға тура килә”, йәғни үҙәк ҡаҙанлыҡта. Ҡыҫҡаһы, ҡара эштән ҡурҡмай йәш ҡатын, ҡайҙа ҡушһалар, шунда баш баҫып йүнәлә.
– Иҫке Сибай ауылын, уның халҡын нисектер үҙ һәм яҡын күрҙем, хатта ошонда тыуған кеүекмен, – тип һүҙен дауам итә ғүмеренең күп өлөшөн ошонда үткәргән Зөһрә апай. – Ауыл халҡының барыһы ла таныш, һәр береһе менән уртаға һалып һөйләшер һүҙебеҙ бар. Унан балаларым барыһы ла ошонда белем алды, әле бәләкәйем Фәнис алтынсыла уҡып йөрөй. Еректем инде ошонда...
Иҫке Сибай ауылы ситтән төшкән киленгә әсә телен ныҡлап үҙләштерергә лә булышлыҡ итә, сөнки ҡатнаш халыҡтар йәшәгән Калинин мәктәбендә урыҫса уҡып, күбеһенсә шул телдә аралашып үҫкән ҡыҙ башта башҡортса күп һүҙҙәрҙең мәғәнәһен төшөнөп етмәй. Ә бөгөн иһә туған телендә рәхәтләнеп һөйләшеү генә түгел, сәхнәләрҙә йырлап-бейеп алырға ла маһир. Кейәү ауылына таш булып төшкән килендәрҙән ул. Шуға ла торған ауылының йылдан-йыл төҙөкләнә, күркәмләнә барыуы өсөн ҡыуана.
– Ҙур ауылдың проблемалары ла ҙур, етәкселәр өсөн мәшәҡәттәре лә етерлек инде ул, – тип ауыл хаҡындағы фекерҙәре менән уртаҡлаша әңгәмәсем. – Һуңғы йылдарҙа беҙгә башҡа яҡтарҙан бик күп ғаиләләр күсеп килеп төпләнде. Күптәр бер-береһен танымай. Хатта йылдар буйы йәшәп тә ауылды белмәгән кешеләр осрай, сөнки халыҡтың төп өлөшө эргәләге Сибай ҡалаһында эшләй, көндәрен ҡала мөхитендә үткәрә. Шулай ҙа мин барлыҡ ауылдаштарыма ауылдың йәмәғәт тормошонда әүҙемерәк булыуҙарын теләр инем. Ауылыбыҙ үҫә икән, тимәк, унда халыҡтың социаль-көнкүреш талаптары ла арта – уңайлыҡтарҙы бергәләп булдырайыҡ, йәшәгән еребеҙҙе берлектә ҡотайтайыҡ!
Ысынлап та, ошонда килеп, нигеҙ ҡороп йәшәйбеҙ икән, үҙең торған ауылға сит итеп ҡарау урынһыҙ. Бит йортоң төн үткәреү, ә ауыл ял көндәрендә саф һауа һулар урын ғына түгел... Был хаҡта барыһы ла төптән уйларға, йәшәгән ергә үҙ итеп ҡарарға һәм ауыл хакимиәтенең һәр мөрәжәғәтенә иғтибарлыраҡ булырға тейеш...
Ә Зөһрә Фәтхетдин ҡыҙы өсөн ауыл тормошоноң уртаһында ҡайнау – ул күңел талабы. Бушҡа йөрөмәйем әле, тигән уй уның башына ла инеп сыҡмай, сөнки бар йыуанысын һәм ҡыуанысын ул йәмәғәт эшендә таба, йәшәргә көс һәм илһамды унан ала. “Изгелек эшлә лә һыуға һал – халыҡ белер, халыҡ белмәһә, балыҡ белер” – халҡыбыҙҙың ошо тапҡыр әйтеменә таянып йәшәгән кешеләрҙең береһе ул Зөһрә Ғәйнуллина. Шуға ла уның йөҙөнән йылмайыу китмәй, ә телендә һәр саҡ изге һүҙҙәр генә...
Бына әле лә минең менән һөйләшеп бөттө лә мәҙәниәт йортона ашыҡты – үҙе байтаҡ йылдар шөғөлләнгән “Атайсал” фольклор ансамблендә репетицияға көтәләр уны. Тимәк, оҙаҡламай тағы ла беҙҙе яңы йыр-бейеүҙәре менән ҡыуандырырҙар.
Баймаҡ районы.


text:
Яҡын арала пенсия ҡануниәтенә үҙгәрештәр индереү көтөлә. 24 сентябрҙә Рәсәй Дәүләт Думаһы депутаттары закон проектын икенсе уҡыуҙа ҡараясаҡ.
Ҡатын-ҡыҙҙарға ла, ир-егеттәргә лә пенсияға сығыу йәшен күтәреү күҙаллана. Ләкин кемгәлер яңы ҡанун ҡағылмаясаҡ. Улар:
- бығаса пенсия алған кешеләр
- хәүефле һәм зыянлы производствола эшләгән граждандар
- ҡала транспортын даими йөрөтөүселәр
- граждандар авиацияһы летчиктары һәм осоуҙың техник хәүефһеҙлеген тәьмин итеүсе инженерҙар
- 1-се төркөм инвалидтары
- биш һәм унан күберәк бала табып, уларҙы һигеҙ йәшкә тиклем тәрбиәләгән әсәләр
- Алыҫ Төньяҡта йәшәгән ике һәм унан күберәк бала тапҡан әсәләр
- тыумыштан инвалид баланың ата-әсәһе
- техноген һәләкәттәр ваҡытында сәләмәтлеген юғалтҡан кешеләр


text:
Халҡым йолалары
Махсус бит / Письма // 27-09-2018, 06:00
Атайымдар ауылдағы бер туған тейешле кешенең туйында ҡатнашты. Туйға барыу өсөн бер күршенән – дебет шәл, икенсеһенән толоп һорап алып, кашауай санала (атайым уны үҙе эшләй ине) күрше ауылға туйға китте былар. Элек туйҙар бер аҙна була торғайны.
Беҙ, алты бала, үҙебеҙ донъя көтәбеҙ (ике ҙуры интернатта уҡый ине). Ут яғыуы бигерәк үҙәккә үтте. Тоҡанмай ыҙалата. Иҙәнгә ятып өргән булабыҙ. Өҫтәребеҙ ҡарайып, үҙебеҙ ҡором булып, күҙҙәребеҙ саҡ күренеп ултыра инек. Һарай тултырып мал көткән саҡтары, мал аҫтын алабыҙ, бесән һалабыҙ, Ҡыҙыл буйына алып барып һуғарабыҙ... Эш муйындан....
Яңғыҙлыҡ – ул хөкөм түгел
Махсус бит / Письма // 19-09-2018, 15:23
Тормош бит ул бер алдын, бер артын күрһәтә. Бер ҡасан да яҙмышым улай булмаҫ”, – тип әйтер ине әсәйем.
Яңғыҙ ҡалғас, ауырлығын йәнемдә тойоп, үҙем ишеләрҙең ҡәҙерен белә башланым шикелле.
Әле генә юл сатында торған Ғәфәргә илле һум тоттороп киттем. Хәйерҙән булыр. Икмәккә етер әле...
Өйгә килеп еттем тигәндә артымдан Алмас ҡыуып етте....
Боронғо кәсепте һаҡлаусы
Махсус бит / Письма // 14-08-2018, 07:00
Салауат районының Ишембай ауылынан Флиза Ғарипова әҙерләгән талҡанды олоһо ла, кесеһе лә яратып ашай
Талҡан – көс биреүсе, дауалау үҙенсәлектәренә эйә булған туҡлыҡлы ризыҡ. Боронғо кәсепте бөгөнгә тиклем һаҡлаусыларҙы – талҡан эшләүселәрҙе әле лә арабыҙҙа осратырға мөмкин. Шундай оҫталарҙың береһе – Салауат районының Ишембай ауылынан Флиза Ғарипова. Ул 25 йылдан ашыу китапханала эшләй....
«Үс итеп!»
Махсус бит / Письма // 9-08-2018, 06:30
Эй яратты инде Наилә ошо һүҙҙе. Әйтерһең дә, тыуғанда уҡ ошо һүҙ менән донъяға ауаз һалған! Ятаҡта йәшәгәндә үк бергә ҡатнашып йәшәгәйнек.
Ире тураһында: «Тәүге егетемә үс итеп, ошо егеткә сыҡтым әле!» – тип үҙе һөйләне. Бер тап булғанда: «Ирем һулға йөрөй, тиҙәр, мин дә үс итеп йөрөй башланым!» – тип хыянат итеүен дә һөйләп ташланы.
Күп йылдар уҙғас, урамда тап булды. Өҫтө-башы бысранып бөткән, йөҙө танығыһыҙ...
Эй, Хоҙайым, тағы кемгә үс итеп ошо хәлгә ҡалды икән, был меҫкен?!
Ниндәй һорау биреремде алдан тойҙо, ахыры: «Тегегә үс итеп эсеп йөрөйөм тағы», – тине, ғәйебен аҡларға тырышҡандай.
– Унан үс алам тип, үҙеңдең йәнеңде алаһың бит, иҫәркәй!......
Бесән бәләһе (Булған хәл)
Махсус бит / Письма // 8-08-2018, 06:00
Биктимер ағай төпкөлдәге ауылдарҙың береһендә үҙенсә йәшәп ята ине. Үткән быуатта уҡ тыуған кеше булараҡ, колхоз тормошонда ҡушылғанды эшләп, тегеләй-былай әйбер ятһа, алып ҡайтып өйрәнгән. Бер һүҙ менән әйткәндә, капитализм арбаһына эләгеп китә алмаған умыртҡаһыҙ быуын вәкилдәренең береһе. Быға тиклем әштер-өштөр генә кейенеп, ауыҙынан тәмәкеһен төшөрмәй, бик бошонмай ғына йәшәп ятҡан Биктимер ағай, ауылдаштарын аптыратып, ҡапыл теремекләнеп китте, тырышып донъя көтә башланы. Бының сәбәбенә, күпме генә баш ватһалар ҙа, ауылдаштары төшөнә алманы. Ҡарамаҡҡа ябай кеше кеүек булһа ла, ағай үҙе лә серҙе сисмәне....
Тамырлы кәбән (Булған хәл)
Махсус бит / Письма // 21-07-2018, 07:00
Заманында комсомолда бергә хеҙмәт иткән дуҫым килеп инде лә, оҙаҡ ҡына гәпләшеп алғас, һүҙ ҡыҙыҡлы хәтирәләргә күсеп китте. Атаһы һуғыш ветераны, күптән инде гүр эйәһе булһа ла, уны яратҡан улы бик йыш ҡына иҫкә ала, осрашҡан һайын ғәзиз кешеһе хаҡындағы иҫтәлектәре менән уртаҡлаша.
– Йәйҙең эҫе бер мәлендә атай ҡарт менән бесән сабабыҙ. Ул йыуан итеп төрөлгән махоркаһын ҡырын ҡабып ала ла, бер туҡтамай яландың осона тиклем оҙон бакуйҙарын һалып, салғыһын һелтәй ҙә һелтәй......
Ни күрергә теләһәң…
Махсус бит / Письма // 24-06-2018, 07:30
Бер ир дуҫына ҡунаҡҡа барған. Тегеһе уға яҡты йөҙ күрһәтеп һыйлаған, шарап та ҡойоп биргән. Ҡунаҡ эсәйем, тип кәсә эсенә ҡараһа, күҙенә йылан балаһы ятҡан кеүек күренгән. Тик дуҫының күңелен төшөрмәйем, тип эскән дә бөткән.
Аҙағыраҡ, өйөнә ҡайтҡас, был ауырып киткән. Ашҡаҙаны ныҡ ауыртҡан, ашамаған дарыуы ҡалмаған. Хатта ки үлер хәлгә еткән.
Уның был хәлен ишетеп, теге дуҫы тағы ҡунаҡҡа саҡырған. Барһа, дарыу һалдым, тип шыйыҡлыҡ тулы кәсә биргән. Сирле ир һауыт эсендә тағы йылан балаһы күргән. Тик был юлы шым ҡалмаған, дуҫына һауытта нимә ятҡанын әйткән.
Дуҫы иһә түшәмгә төртөп күрһәткән. Баҡһаң, ундағы биҙәк кәсәлә йылан рәүешендә күренгән. Ҡунаҡтың ауырыуы һыпырып ташлағандай юҡ булған.
…Кеше шикләнергә ярата шул.
...
Гәзит уҡыуҙы ташламайыҡ
Письма / Гәзиткә яҙылыу // 7-06-2018, 07:00
Һаумыһығыҙ «Йәшлек»тәр! Мин бик өлкән йәштәге кешемен, ләкин йәштән үк баҫмағыҙҙан айырылғаным юҡ. Ул уҡыусыларымды тәрбиәләү, телгә һөйөү уятыу сығанағы булды. Беҙҙең быуын күп уҡыған, ҡосаҡ- ҡосаҡ гәзит-журналдарға яҙыла торған быуын булды шул.
Әле 2018 йылдың икенсе яртыһына яҙылыу бара. Һуғыш ветерандарына I, II инвалидтарына ташлама менән 10 көнлөк иғлан ителгән. Мин 2017 йылдың сентябрендә үк 2018 йылдың тәүге яртыһына яҙылып ҡуйғайным . «Осҡон», «Әбйәлил» район гәзиттәре, «Башҡортостан», «Йома», «Йәшлек», «Киске Өфө», «АИФ – Башҡортостан», «Тамаша», «ЗОЖ», «Тайны здоровья», «Һәнәк» журналдарына яҙылдым, балалар йорто менән хосписҡа ла подписка эшләнем. Үҙемдең дә һаулығым ҡалманы, бер күҙем күрмәй, шулай ҙа матбуғат баҫмаларын алдырып уҡыуымды дауам итәм.
Һеҙгә мәҡәләләр ҙә ебәргеләй торғайным, баҫмай ҡалманығыҙ. Төрлө ярыш, дәртләндереү саралары ойоштора инегеҙ, бүләктәр ҙә ебәрҙегеҙ.
«Йәшлек» – уҡымлы, йөкмәткеле гәзит. Башҡалар әйтмәгәнде (әйтә алмағанды) ул әйтә. Тура һүҙле. Тематикаһы бик бай. Унда ҡыҫҡа һәм тос мәҡәләләр өҫтөнлөк ала.
Баш мөхәррир Артур Хәсән улы Дәүләтбәков гәзиттең уҡымлы булыуы өсөн бөтәһен дә эшләй, ныҡ хөрмәт итәм уны. Телевизорҙа ла йыш үҙен күрәм. Күрһәм ныҡ ҡыуанам. «Һаумы, улым!» – тип сәләмләйем һәм уңыш теләйем.
Нәғимә ИЛҺАМОВА, тыл ветераны.
Әбйәлил районы, Асҡар ауылы....
Ойошмаға ҡушыл, изгелек ҡыл!
Махсус бит / Письма // 11-05-2018, 07:30
Изгелек – ул ысын күңелдән башҡарылған эш, төптән урғылып сыҡҡан иң нескә хис-тойғолар эҙемтәһе. Үкенескә күрә, кешеләрҙең күңеле йылдан-йыл ҡата бара. Баҙар иҡтисады заманында йәшәгәнгәме, күптәр үҙен генә ҡайғырта, башҡалар тураһында уйлап та бирмәй. Ә ярҙамға, яҡлауға мохтаж булған, осон-осҡа ялғап йәшәгән, бер үҙҙәре бишәр баланы аяҡҡа баҫтырырға тырышҡан ғаиләләр аҙмы ни? Күп балалы ғаиләләргә ярҙам итеү маҡсаты менән райондың ике супермаркетына “Изгелек кәрзине” урынлаштырылғайны. Әммә бөгөн ул контейнер ташландыҡ хәлдә. Билдәһеҙҙәр аҙыҡ-түлек урынына сүп-сар тултыра. Контейнер ваҡыт-ваҡыты менән таҙартылып тороуға ҡарамаҫтан, унда сүп ташлаусылар табыла....
Ҡондоҙҙар уянды
Махсус бит / Письма // 19-04-2018, 07:00
“Шүлгәнташ” дәүләт ҡурсаулығы хеҙмәткәрҙәре Кәшәлә утарына юлланғанда йылға янында бер ағасҡа тап булған. Йыуан ғына уҫаҡ ҡондоҙҙарға “ашхана” булып хеҙмәт итә икән!
Коллегаларыбыҙ был күренеште фотоға төшөрөп алғандан һуң ғына тапалған һуҡмаҡты күреп ҡалған. Урман юлы уларҙы “ашхана” хужаларына алып барған – эҙҙәр ҡондоҙҙарҙың ояһына инеп юғалған. Ҡурсаулыҡ хеҙмәткәрҙәренең күҙәтеүҙәре буйынса, ҡондоҙҙар ояларынан март урталарында уҡ сыға башлаған. Әйткәндәй, улар яңы ризыҡ артынан өңдәренән ҡыштың йылы көндәрендә лә килеп сыға икән. Үткер тешле йәнлектәр ҡыштың күп ваҡытын йоҡлап үткәрә, ә тыныс ҡына йоҡлар өсөн, әлбиттә, тулы ҡарын кәрәк. Әйтеүе генә анһат, бер ҡондоҙ ғаиләһенә ҡыш сығыу өсөн тоннанан ашыу ағас ботағы талап ителә. Ҡондоҙ көнөнә бер килограмм ағасты ашап бөтә. Ағас ҡайырыһы һәм уның аҫтындағы йомшаҡ өлөшө – уларҙың иң яратҡан аҙығы.
“Шүлгәнташ” ҡурсаулығында былтыр 33 ҡондоҙ ғаиләһе иҫәпләнгән, улар йылғаларҙа 37 плотина төҙөгән.
Раушания Ғәлина,
«Шүлгәнташ» ҡурсаулығы хеҙмәткәре.
...
Коллегаларыбыҙ был күренеште фотоға төшөрөп алғандан һуң ғына тапалған һуҡмаҡты күреп ҡалған. Урман юлы уларҙы “ашхана” хужаларына алып барған – эҙҙәр ҡондоҙҙарҙың ояһына инеп юғалған. Ҡурсаулыҡ хеҙмәткәрҙәренең күҙәтеүҙәре буйынса, ҡондоҙҙар ояларынан март урталарында уҡ сыға башлаған. Әйткәндәй, улар яңы ризыҡ артынан өңдәренән ҡыштың йылы көндәрендә лә килеп сыға икән. Үткер тешле йәнлектәр ҡыштың күп ваҡытын йоҡлап үткәрә, ә тыныс ҡына йоҡлар өсөн, әлбиттә, тулы ҡарын кәрәк. Әйтеүе генә анһат, бер ҡондоҙ ғаиләһенә ҡыш сығыу өсөн тоннанан ашыу ағас ботағы талап ителә. Ҡондоҙ көнөнә бер килограмм ағасты ашап бөтә. Ағас ҡайырыһы һәм уның аҫтындағы йомшаҡ өлөшө – уларҙың иң яратҡан аҙығы.
“Шүлгәнташ” ҡурсаулығында былтыр 33 ҡондоҙ ғаиләһе иҫәпләнгән, улар йылғаларҙа 37 плотина төҙөгән.
Раушания Ғәлина,
«Шүлгәнташ» ҡурсаулығы хеҙмәткәре.
...
[/aviable]


text:
Ҡор үтә
30 ноября 2016 йыл | Йәмғиәт
7 декабрҙә 14.00 сәғәттә район мәҙәниәт һарайында район башҡорттары ҡоролтайының отчет-һайлау йыйылышы була.
Теләүселәрҙе уның эшендә ҡатнашырға саҡырабыҙ.
Ойоштороу комитеты.
Теләүселәрҙе уның эшендә ҡатнашырға саҡырабыҙ.
Ойоштороу комитеты.
Дини уҡыуҙар башланды
30 ноября 2016 йыл | Йәмғиәт
Красноусол мәсетендә дини уҡыуҙар башланды.
Ҡатын-ҡыҙҙар уҡыуы кесе йома 16.00 сәғәттә, йома 14.30 сәғәттә, йәкшәмбе 9.00 сәғәттә башлана.
Ирҙәр өсөн дәрестәр шаршамбы һәм йомала 19.00 сәғәттә башлана. Теләүселәрҙең һәммәһен дә көтөп ҡалабыҙ.
Рауил хәҙрәт,
имам-мөхтәсиб.
Инвалидтарға арнала
30 ноября 2016 йыл | Йәмғиәт
2 декабрҙә Красноусолда район мәҙәниәт һарайында Халыҡ-ара инвалидтар көнөнә арналған сара үтә.
Уның программаһында байрам концерты, балалар өсөн ҡыҙыҡлы уйындар һәм конкурстар, аҙаҡ бергәләп сәй эсеү ҡаралған.
Сара ваҡытында инвалид балалар өсөн Ғафури ра-йоны "Родник” ЯСЙ-һенең "Шарм” социаль бөҙрәханаһы эшләйәсәк.
Сара 11.00 сәғәттә башлана.
Ойоштороу комитеты.
Уның программаһында байрам концерты, балалар өсөн ҡыҙыҡлы уйындар һәм конкурстар, аҙаҡ бергәләп сәй эсеү ҡаралған.
Сара ваҡытында инвалид балалар өсөн Ғафури ра-йоны "Родник” ЯСЙ-һенең "Шарм” социаль бөҙрәханаһы эшләйәсәк.
Сара 11.00 сәғәттә башлана.
Ойоштороу комитеты.
Мөһим мәсьәләләр ҡаралды
30 ноября 2016 йыл | Яңылыҡтар, Йәмғиәт
28 ноябрҙә районда эш сәфәре менән Бөтә
Донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе, БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты, "Берҙәм Рәсәй” партияһы ағзаһы Әмир Миңләхмәт улы Ишемғолов булып китте.
Ғафуриҙың йөҙөк ҡашы – гимназия!
30 ноября 2016 йыл | Мәғариф, Йәмғиәт
Районыбыҙҙың йөҙөк ҡашына әйләнгән Красноусол башҡорт гимназия-интернаты үҙенең 20 йыллыҡ юбилей кисәһен тантаналы шарттарҙа район мәҙәниәт һарайында уҙғарҙы.
Байрамға килгән мәртәбәле ҡунаҡтар Бөтә Донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе, БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай депутаты Әмир Миңләхмәт улы Ишемғолов, республиканың Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының бүлек етәксеһе
Дмитрий Леонидович Гладких, Красноусол минераль һыу ҡойоу заводы директоры Азат Фәйзулла улы Фәйзуллин, район хакимиәте башлығы Рәмил Зәкәриә улы Бохаров, район Советы рәйесе Зөлфәр Мәғәсүм улы Хафизов, райондың төрлө ойошма-учреждениелары етәкселәрен
фойела сәк-сәк, ҡымыҙ менән ҡаршы алғандан һуң, барыһы ла гимназия коллективы әҙерләгән бай йөкмәткеле методик һәм ҡул эштәре күргәҙмәләре менән танышты.
Байрамға килгән мәртәбәле ҡунаҡтар Бөтә Донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе, БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай депутаты Әмир Миңләхмәт улы Ишемғолов, республиканың Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының бүлек етәксеһе
Дмитрий Леонидович Гладких, Красноусол минераль һыу ҡойоу заводы директоры Азат Фәйзулла улы Фәйзуллин, район хакимиәте башлығы Рәмил Зәкәриә улы Бохаров, район Советы рәйесе Зөлфәр Мәғәсүм улы Хафизов, райондың төрлө ойошма-учреждениелары етәкселәрен
фойела сәк-сәк, ҡымыҙ менән ҡаршы алғандан һуң, барыһы ла гимназия коллективы әҙерләгән бай йөкмәткеле методик һәм ҡул эштәре күргәҙмәләре менән танышты.


text:
Ҡояш… Һәр бер кешегә йылы нурын һибә, яҡтылыҡ өләшә. Унан башҡа беҙ тормошобоҙҙо күҙ алдына ла килтерә алмайбыҙ.
Һәр бер кешенең күңелендә үҙ ҡояшы бар. Тик уларҙың насар уйҙары, яуыз эштәре ошо сағыу нурҙы ҡара болот булып ҡаплай. Кемдер тәбиғәтте бысрата, ағастарҙы ҡырҡа, кешеләрҙе йәберләй, улар менән насар мөнәсәбәттә була. Шуға ла шишмәләр һәм йылғалар ҡорой, тәбиғәттә төрлө сүп-сар йыйыла. Ә йәнлек, хайуан, ҡоштар, урман булмаһа, ҡайҙа йәшәр һуң?
Күңелдә ҡояш балҡыһын өсөн гел дә алсаҡ йөҙлө, саф күңелле, эшлекле, аҡыллы, түҙемле булырға кәрәк. Әйҙәгеҙ, тыуған яғыбыҙҙы, тәбиғәтебеҙҙе ҡәҙерләп, яратып йәшәйек! Һәр күңелдә ҡояш балҡыһын!
Нәркәс МӨХӘМӘТЙӘРОВА.
Баймаҡ районы, Билал мәктәбе.


text:
Ҡыҙҙар өсөн һынамыш
1. Үлә яҙып ғашиҡ булған егет кафеға саҡыра. Һин:
А. Тәүҙә көндәлегемде ҡарап алам да, тиһең.
Б. Уның ҡиммәтле, киң билдәлеме икәнен белер өсөн, кафеның исемен һорайһың.
В. «Бер ниндәй фантазиялары юҡ та инде егеттәрҙең. Тағы кафеға саҡыра», тип уйлайһың.
Г. Әҙер булыуыңды белдереп, тиҙ генә: «Эйе», – тип ризалашаһың.
2. Осрашыуға ниндәй кейемдә барырға йыйынаһың?
А. Ҡупшы костюм менән салбар кейәсәкмен, йөрөүе уңайлы буласаҡ.
Б. Модалы дизайнер джинсыһында һәм топта.
В. Осрашыуҙар өсөн тәғәйенләнгән күлдәгемдә.
Г. Билде һығып ҡына торған ҡара мини-күлдәктә һәм үксәле ҡыҙыл туфлиҙа.3. Осрашыуға ваҡытында йөрөйһөңмө?
А. Ун биш минутҡа һуңлайым. Көтһөн әйҙә!
Б. Тәғәйенләнгән ваҡытҡа бер нисә минут ҡалғансы барып етәм.
В. Биш минутҡа һуңлайым.
Г. Иртәрәк, 20 минут алдан, киләм. Ул, моғайын, кафела булыр.
4. Осрашыу ваҡытында ҙур сәскәләр гөлләмәһе бүләк итә. Һинең быға яуабың:
А. Рәхмәт әйтеп, сәскәләрҙе алып, өҫтәл ҡырына һалып ҡуяһың да меню ҡарай башлайһың.
Б. Гөлләмә өсөн рәхмәт белдереп, уның яҡынса нисә һум тороуын күҙаллайһың.
В. Бүләкте лайыҡлы ҡабул итеп алаһың да, ҡыҙыл раузалар бүләк итеү – иҫкелек ҡалдығы, тип уйлайһың.
Г. Һоҡланыуыңды йәшермәй, осрашыу аҙағынаса рәхмәт белдерәһең.
5. Әңгәмә ваҡытында һин:
А. Серлелек һаҡлап, һорауҙарға ҡыҫҡа ғына яуап бирәһең.
Б. Һөйләшеүгә әллә ни иғтибар бирмәйһең, шулай ҙа тирә-яҡтағы ир-егеттәргә ҡарап-ҡарап алаһың.
В. Көтмәгәндә элекке егетеңдең исемен һүҙгә ҡыҫтыраһың.
Г. Ҡапыл ғына ышанысына инеп, үҙеңдең шәхси тормошоңдо ентекләп һөйләп ташлайһың.
6. Һине кавалерың парлы бейеүгә саҡыра. Нимә эшләрһең?
А. Ризалашһаң да пионер аралығында йөрөүҙе хуп күрәһең.
Б. Был тәҡдимде хуплап, үҙең үк уны бейеүҙә алып йөрөтәһең.
В. Баш тартып, был – минең өсөн түгел, тиһең.
Г. Әлбиттә, бейейһең. Бындай мөмкинлекте ҡулдан ысҡындырырға ярамай.
7. Хушлашырға ла ваҡыт етте. Үбешергәме, юҡмы?
А. Үпмәһен өсөн тиҙ генә ҡулыңды болғайһың да өйгә инеп юғалаһың.
Б. Үбергә ынтылһа, өндәшмәй генә унан ҡасаһың.
В. Элек йөрөгән егеттәреңде уйлап, үбешәһең.
Г. Хушлашҡанда үҙең тәүләп үбәһең, егеттәр баҙнатһыҙ халыҡ бит.
Хәҙер инде яуаптарҙы тикшереп ҡарайыҡ
«А» яуабы күберәк булһа, һин – бигерәк яҡын килә алмаҫлыҡ ҡыҙ. Егеттең ихлас ҡыҙыҡһынып, күңелеңде күрергә тырышыуынан ҡасырға маташаһың. Һинең уйыңса, артыңдан оҙаҡ ҡына йүгереп йөрәгеңде яулағанда ғына үҙеңде ҡәҙерләп йөрөтәсәк. Тик был дөрөҫ ҡараш түгел. Ғашиҡ булған кешене ыҙалатып йөрөтә бирһәң, юғалтып ҡуйыуың да мөмкин.
«Б» өҫтөнлөк алһа, һаман һайлау юлындаһың. Яңы ғашиҡ булыусы кешең булыу һәйбәт, тик матурыраҡ, ышаныслы, аҡсалы икенсе берәү осрамаҫмы икән, тип көтәһең. Һин һәр яҡтан өлгөлө егетте эҙләүеңде дауам иткәндә әхирәттәрең һөйгәндәре менән киноға йөрөй, ваҡыттарын матур итеп уҙғара бирә, бер-береһенә хис-тойғоларын белдерә. Былай дауам итһә, үҙ бәхетеңде юғалтып ҡуйыуың да бар.
«В» яуабы артығыраҡ икән, үткәндәреңде онота алмайһың. Элекке романға күптән нөктә ҡуйылған булһа ла, һаман йөрәгең түрен биләй. Юҡһыныуыңды дауам итеп, ваҡытыңды бушҡа үткәрәһең. Элеккеләр тураһында уйлау яңы бәйләнеш булдырырға ла бик ҡамасаулай. Күптән оноторға ваҡыт инде, һине бәхетле итергә тырышыусы егеткә күҙ һал әле.
«Г»-ны күберәк һайлаусы ҡыҙ ваҡиғаларҙы ҡабаландыра. Әлеге егет икенсе берәүҙе һайлап ҡуйһа, үҙ бәхетемде таба алмаҫмын, тип ҡурҡаһың. Иғтибарын бүлә генә башлаһа, хыялында һин уға кейәүгә сығаһың… Белеүебеҙсә, үҙ-ара дуҫлыҡтың бындай шәп тиҙлектә нығыныуына егеттәр һис әҙер түгел, ҡасып китеүҙәре лә ихтимал. Уның менән матур ғына йөрөргә теләһәң, ашыҡма, йәме, барыһы ла үҙ яйы менән барһын.


text:
- Подробности
- Просмотров: 469
СИГЕҮ (ҡайыу), кейемде һәм көнкүреш әйберҙәрен ҡулдан (энә, һирәгерәк ырғаҡ м‑н) йәки машинала яһалған орнаменталь биҙәктәр (ҡара: Орнамент) м‑н биҙәү. Башҡорттарҙа С. — төрки‑ислам художество мәҙәниәтенә барып тоташҡан биҙәү- ҡулланма сәнғәтенең традицион төрө. Башҡортостандың бөтә терр‑яһында таралған була. Башҡ. С. стилистикаһында 20 б. башында формалашҡан башҡорттарҙың орнаменталь сәнғәтенең архаик һәм һуңыраҡ барлыҡҡа килгән тенденциялары, ш. уҡ Урал- Волга буйы төбәгенең фин‑уғыр халыҡтарының С. үҙенсәлектәре сағылыш алған. Етен, кизе‑мамыҡ, йөн, ебәк һ.б. ептәр (ғәҙәттә, төҫлө) м‑н, ҡайһы саҡта биҙәү элементтары (сәйлән, ынйы, мәрйен, тәңкә, ялтырауыҡ слюда, быяла мунсаҡ, аҡыҡ һ.б.) ҡушып, бәрхәттә, кизе‑мамыҡ туҡымала, кейеҙҙә сиккәндәр. Биҙәктәр өсөн сағыу төҫтәрҙе (ҡыҙыл, һары, йәшел, һирәгерәк күк һәм зәңгәр) һайлағандар; ерлеге, ғәҙәттә, ҡыҙыл, йәшел, ҡара, һирәгерәк аҡ йәки ниндәйҙер асығыраҡ төҫтә булған. Башҡ. С. 10‑дан ашыу йөй төрө иҫәпләнә. Иҫәпле һәм ирекле йөйҙәрҙе файҙаланыуға нигеҙләнгән С. башҡарыу техникаһы буйынса ике төркөмгә айырыла. Иҫәпле сигелгән йөйҙәр (ҡыя сәнсем, ике яҡлы шыма нағыш, үреү, биҙәкле, йыйма һәм сатраш) туҡымалағы ептәр һаны б‑са башҡарыла, был аныҡ симметриялы композицияһы һәм ентекләп эшләнгән деталдәре м‑н айырылып торған биҙәктәрҙең геом. формаһын (ромб, сатраш, өсмөйөш, һигеҙ ҡырлы йондоҙ, кеше һәм хайуандарҙың геом. формаға һалынған һүрәттәре) билдәләй. Төҫтәргә килгәндә, сағыу төҫтәр өҫтөнлөк иткән, улар орнаменттың аныҡ геом. һүрәте м‑н тап килеп торған. Иҫәпле сигелгән йөйҙәр м‑н байрам, йола, бүләк өсөн әҙерләнгән таҫтамалдарҙы, бәләкәй ашъяулыҡтарҙы, башҡорт кейеме элементтарын — ир‑егет һәм ҡатын‑ҡыҙ күлдәгенең яғаларын, ирҙәрҙең киң билбауҙарын, ҡатын‑ҡыҙҙарҙың маңлай бәйләместәрен (ҡара: Һарауыс) сиккәндәр. Айырыуса үреү алымы киң ҡулланылған: төҫлө ептәрҙе үреп, туҡымаға йәйеп һалғас, ул үтә күренмәле ҡупшы селтәр һымаҡ күренгән. Уның м‑н маңлай бәйләместәрен (ҡара: Таҫтар) һәм ҡатын- ҡыҙ алъяпҡыстарын биҙәгәндәр. Ирекле йөйҙәр — тамбур (элмә, йүрмәп сигеү, ҡайыу, сигеү), келәм (күпертеп сигеү, күпертеп һырыу), сүпләп сигеү (яңы теген), бер яҡлы шыма нағыш, ҡыя селтәр йәки икеләтә тамбур (ҡуш элмә, салып сигеү), улар төрлө туҡымала эшләнә, талғын һыҙаттарҙан торған биҙәктәр сигергә мөмкинлек бирә. Ирекле йөйҙәр техникаһында башлыса һүрәтендә һәм төҫтәрҙең хәл ителешендә аныҡ симметрия талап ителмәгән__Бындай йөйҙәр м‑н намаҙлыҡтар, ҡатын‑ҡыҙ күлдәктәре, түшелдерек, алъяпҡыс, ашъяулыҡ, салфетка, таҫтамал, шаршауҙар биҙәлгән. Тамбур техникаһында традицион ҡусҡар орнаменты мотивы ҡулланылған. Орнаменттың төп элементы — зооморф мотивтарҙы сағылдырған һарыҡ тәкәһенең парлы мөгөҙө рәүешендәге стилләштерелгән спираль биҙәктәр, ул биҙәктәр башҡорттарҙың боронғо, исламға тиклемге, күсмә тормош донъяһындағы орнамент сәнғәтенән күскән. Ҡусҡар м‑н — сәкмән һәм еләндәрҙе, аппликация ҡушып сергетыштарҙы, ғибәҙәт келәмдәрен, туй янсыҡтарын, түшәк тартмаларын, сарыҡтың ҡунысы м‑н үксәһен биҙәгәндәр. Бөтә ҡатын‑ҡыҙ кәсептәренән С. — хәҙ. заман шарттарына айырыуса яраҡлашҡан сәнғәт төрө. Яңы декоратив сигеү ысулдары, орнамент мотивтары, композиция алымдары, икенсе төрлө төҫтәр гаммаһы барлыҡҡа килә, тик С. сәнғәтенең художество нигеҙен тәшкил иткән традицион колорит һәм алыҫ быуаттарҙа барлыҡҡа килгән орнамент үҙгәрмәй. С. ш. уҡ — мари, мордва, сыуаш, татар, удмурт, урыҫ биҙәү‑ҡулланма сәнғәтенең традицион төрө. 60‑сы йй. башынан Респ. Моделдәр йорто (ҡара: Мода үҙәге), Мода йорто, Башҡортостан производство комбинаты асылыу м‑н С. традицион нигеҙҙә заманса биҙәү‑ҡулланма сәнғәтенең өлкәһе булараҡ үҫешә. С. сәнғәтенең үҫешенә “Ағиҙел” ПБ‑ның тәж.-художество лаб. оҫталары Е.И.Богданова, И.В.Гривцова, А.А.Ефимова, Г.Б.Каракулова, М.Ә.Ниғмәтйәнова, Р.Р.Юлдашбаева һ.б. ҙур өлөш индергән. Башҡ. С. өлгөләре Археология һәм этнография музейында, Милли музейҙа һәм уның филиалдарында, Нестеров М.В. исемендәге художество музейында, “Урал” галереяһында (ҡара: Һынлы сәнғәт галереялары; бөтәһе лә — Өфө), Дәүләт тарих музейында (Мәскәү), РФА‑ның Бөйөк Пётр ис. Антропология һәм этнография музейында, Дәүләт этнография музейында (икеһе лә — С.‑Петербург), Дәүләт тарих‑тыуған яҡты өйрәнеү музейында (Екатеринбург ҡ.), Венгрия этнография музейында (Будапешт) һ.б. һаҡлана.
Әҙәб.: К у з е е в Р.Г., Б и к б у л а т о в Н.В., Ш и т о в а С.Н. Декоративное творчество башкирского народа. Уфа, 1979; Я н б у х т и н а А.Г. Народные традиции в убранстве башкирского дома. Уфа, 1993; Ш и т о в а С.Н. Башкирская народная одежда. Уфа, 1995.
Ә.Ғ.Йәнбухтина
Тәрж. Г.Һ.Ризуанова


text:
- Подробности
-
Просмотров: 325
РАДИОАКТИВЛЫҠ, тотороҡһоҙ (радиоактив) атом ядроларының үҙенән‑үҙе радиоактив нурланыш һәм элементар өлөшсә йәки ядролар сығарып икенсе ядроларға әүерелеү һәләте. Р. тәбиғи һәм яһалма (ш. иҫ. техноген) булғандарға бүленә. a‑, B‑тарҡалышы, Y‑нурланышы, нейтрон һәм B‑нурланышы, ауыр ядроларҙың үҙенән‑үҙе бүленеүе һ.б. айырыла. Р. күренеше фәндә, техникала, медицинала һәм сәнәғәттә ҡулланыла. 1924 й. Башҡортостанда Е.Н.Грибанов тарафынан тупраҡты, һыуҙы һәм һауаны Р. тәүге тикшереүҙәр үткәрелә. Респ. радиоактив ысулдарҙы скважиналарҙа ҡатламдарҙың нефть, газ һәм һыу м‑н туйынған булыуын тикшереү, радиоактив минералдарҙың сәнәғәт тупланмаларын табыу һәм тикшереү, нефть һәм газ ятҡылыҡтарының һыуланыуын (айырыуса нефть ятҡылыҡтарының продуктив объекттарына икенсел йоғонто яһау шарттарында) контролдә тотоу өсөн ҡулланыла. 1953 й. Туймазы нефть ятҡылығында нефтле ҡатламдарҙы һыулы ҡатламдарҙан айырыр өсөн скважиналарҙы төрлө нейтронлы ысулдар м‑н тикшереү үткәрелә, ятҡылыҡтарҙы эшкәртеүҙе системалы рәүештә контролдә тотоуҙың нигеҙҙәре һалына (Д.Ф.Беспалов, Т.М.Золоев, Н.К.Кухаренко, Л.А.Пелевин һ.б.). 60—80‑се йй. гамма‑гамма‑каротаж ысулы м‑н Ишембай һәм Туймазы нефть ятҡылыҡтарының скважиналары тикшерелә, тау тоҡомдарының күләм б‑са тығыҙлығын баһалау, нығытылған скважиналарҙың техник торошон һәм цементлау сифатын контролдә тотоу аппараттары һәм методикаһы эшләнә (Ф.Ғ. Байымбәтов, Д.А.Бернштейн, Ю.А. Гулин, И.Г.Дядькин, Е.В.Семёнов). Респ. радиоактив матдәләр 50‑нән ашыу сәнәғәт пр‑тиеларында, ш. иҫ. “Башнефтегеофизика”, “ВНИИГИС”, “Геофизика” пр‑тиеларында, ҡорамалдар һәм технологиялар эшләгәндә; медицина учреждениеларында — дауалағанда һәм диагностикалағанда (ҡара: Медицина рентгенологияһы һәм радиологияһы) ҡулланыла. Экология, технология һәм атом күҙәтеүе б‑са Федераль хеҙмәттең БР‑ҙағы инспекция бүлеге эшләй. Шулай уҡ ҡара: Изотоптар, Радиоактив элементтар, Биосфераның радиоактив бысраныуы, Радиохимия.
Т.М.Звонарёва
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Вашингтон (штат)
Вашингтон (ингл. Missouri) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 18. 1889 йылдың 11 ноябрендә төҙөлгән. Элек Миссисипи территорияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Мәңге йәшел штат.
2012 йылғы мәғлүмәт буйынса Вашингтон штатында 6 897 012 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 39,6 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 13.
Майҙаны 184 827 кв.км, шуның 6,6 % һыу майҙаны.
Штаттын Ванкувер ҡалаһына 1937 йылда Мәскәүҙән Төньяҡ полюс аша совет осоусы Валерий Павлович Чкалов беренсенән булып осто.
Йөкмәткеһе
Эре ҡалалар[1][үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]


text:
Районда тәрбиә, белем биреү өлкәһен заман талаптарына ярашлы үҙгәртеү, камиллаштырыу йүнәлешендә байтаҡ эш башҡарыла. Барыһынан элек, балаларҙы милли рухта тәрбиәләүгә, яңы педагогик алымдар ҡулланыуға, ғаилә менән мәктәп араһында тығыҙ бәйләнеш булдырыуға ҙур иғтибар бүленә.
Төбәктә йәмғеһе 32 мәғариф учреждениеһы, шул иҫәптән 22 дөйөм белем биреү, 9 төп белем биреү һәм башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһы эшләй. Уларҙа 3858 бала уҡый һәм тәрбиәләнә, һәр класта уртаса 11 уҡыусы иҫәпләнә. Мәктәпкәсә белем биреү тармағында 34 балалар баҡсаһы һәм мәғариф учреждениеларында мәктәпкәсә йәштәгеләр өсөн биш төркөм бар. Уларҙа 1498 бала тәрбиәләнә. 2013 йылда Түбәнге Йәркәйҙә 110 урынлыҡ балалар баҡсаһы – «Баланы үҫтереү үҙәге» – асылды.
Район үҙәгендә ике инновацион белем биреү учреждениеһы бар. Үрге Йәркәйҙә – 1-се гимназия-интернат нигеҙендә һәләтле балалар өсөн ресурс үҙәге, Түбәнге Йәркәйҙә лицей эшләй. Бында урыҫ теле, химия, биология, математика фәндәре тәрән өйрәнелә. Барыһы 27 ауылдан уҡыусылар йөрөп уҡый, бының өсөн 19 автобус ҡаралған.
Төбәктә йәмғеһе 597 педагог эшләй. Уларҙың 92 проценты юғары белемгә эйә, һәр кемеһе тырышып хеҙмәт итә. Тәжрибә уртаҡлашыу маҡсатында даими рәүештә семинарҙар, асыҡ дәрестәр, фекер алышыуҙар үткәрелә. Районда 2011 йылдан алып һәләтле балаларға стипендия түләнә. Быйыл уға Үрге Йәркәйҙәге 1-се гимназия, Т. Рахманов исемендәге 2-се, 4-се урта мәктәптәр, Баҙытамаҡ, Үрге Мансар, Илеш мәктәбе уҡыусылары лайыҡ булды.
Йылдан-йыл мәктәптәрҙең матди-техник базаһы нығый, төрлө ҡоролма менән байытыла, спорт йыһаздары алына, һәр белем усағында интерактив таҡталар һәм мультимедиа саралары бар, мәктәптәрҙең барыһы ла Интернет селтәренә тоташтырылған, һәр береһенең шәхси сайты бар. Ә Түбәнге Йәркәйҙәге лицейҙа электрон китапхана, электрон ашхана, электрон үткәреү системаһы булдырылған, заманса компьютерҙар менән йыһазландырылған үҙәк эшләй.
Йыл һайын районда туған тел уҡытыусыларының семинары юғары кимәлдә ойошторола. Педагогтар республика семинарҙарынан да ситтә ҡалмай. Башҡортостанда үткәрелгән олимпиада, конкурстарҙа һәр ваҡыт юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкән туған тел уҡытыусыларының хеҙмәте маҡтауға лайыҡ. Уларҙың береһе К. Насретдинова Үрге Йәркәй 4-се урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. Быйыл ул, шағир Рауил Бикбаевтың 75 йәшлек юбилейына арналған республика конкурсында ҡатнашып, өсөнсө урынға лайыҡ булды. Тырыш педагогтың уҡыусылары район данын яҡлап, республика кимәлендәге сараларҙа ҡатнашып, ҙур уңыштарға өлгәшә. Мәҫәлән, VIII класс уҡыусыһы Элина Абдуллина – Халыҡ-ара туған тел, яҙыу һәм мәҙәниәт көнөнә арналған республика форумында, IX кластан Айгөл Ғәзизова төбәк-ара башҡорт теле һәм әҙәбиәте олимпиадаһында, шул уҡ класс уҡыусыһы Илвина Карамова «Республикамды йырлайым!» республика конкурсында икенсе урынды алды.
Этәй урта мәктәбенең IX класс уҡыусыһы Юлиә Яковченка башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса республика олимпиадаһында беренсе урынды яуланы. Илеш мәктәбенең IX класында белем алған Лиана Ғәлиуллина “Урал батыр” эпосын яттан һөйләү бәйгеһендә өсөнсө булды. Әйткәндәй, ул был конкурста 2009 йылдан алып ҡатнашып, призлы урындар ала.
Үрге Йәркәйҙәге Т. Рахманов исемендәге урта мәктәптә лә уҡыусыларҙың төрлө яҡлы үҫешенә ҙур иғтибар бүленә. Мәктәп директоры Рауил Ғабдрафиҡов етәкселегендә ижади фекерләгән әүҙем уҡытыусылар эшләй. Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы Н. Вәлиев – физика-математика уҡытыусылары конкурсында, «Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусыһы» бәйгеһендә, Р. Ғабдрафиҡова “Мәғариф” милли проектына ярашлы үткәрелгән “Рәсәй Федерацияһының алдынғы уҡытыусыһы” конкурсында еңеү яуланы.
Уҡыусылар йыл һайын төрлө фәндәр, спорт буйынса район, республика ярыштарында ҡатнашып, призлы урындарҙы ала. Мәҫәлән, II класс уҡыусыһы Альбина Бәҙретдинова (етәксеһе – Л. Яхина) «Һаумы, һаумы, әкиәт!» конкурсында беренсе урынға лайыҡ булып, маҡтау ҡағыҙы һәм велосипед менән бүләкләнде. Алмас Мәхмүтов (уҡытыусыһы – Н. Вәлиев) иһә XIX республика техник олимпиадаһында беренсе булды. Туғыҙынсыла уҡыған Раил Зиннәтов Башҡортостанда армспорт буйынса икенсе урынға сыҡты.
Ғөмүмән, мәктәп коллективы рухи һәм физик яҡтан ныҡлы, ижади, үҙаллы фекерләй белгән, тыуған илен, халҡын, ғөрөф-ғәҙәттәрен, тарихын ихтирам иткән шәхес тәрбиәләү йүнәлешендә эҙмә-эҙлекле эш алып бара.


text:
Өфөлә ун беренсе класс уҡыусыларын һынау йомғаҡлау иншаһын яҙырға саҡыралар
ӨФӨ, 2017 йыл, 8 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Өфөлә ун беренсе класс уҡыусыларын һынау йомғаҡлау иншаһын яҙырға саҡыралар.
Уны М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының Филологик белем биреү һәм мәҙәни-ара коммуникациялар институты ҡарамағындағы Рус теле һәм әҙәбиәте буйынса дәүләт йомғаҡлау аттестацияһына әҙерлек үҙәге ойоштора.
Был процедура, тикшереүҙән һәм баһалауҙан тыш, хаталар өҫтөндәге эште үҙ эсенә ала. Һынау йомғаҡлау иншаһы 10 ноябрҙә көндөҙгө сәғәт 4-тә 213-сө аудиторияла уҙа.
273-38-81, 8-937-366-84-40 телефондары, kafedralit@gmail.com электрон почтаһы аша, Өфө ҡалаһы, Октябрь революцияһы урамы, 3/а, БДПУ-ның өсөнсө корпусы, 212-се аудиторияла яҙылырға мөмкин. Исем-шәрифеңде, ҡайһы мәктәптә уҡыуыңды хәбәр итергә кәрәк.


text:
Зәйнулла ишан фатихаһы/Лира ЯҡшыбаеваБулмаҫ, юҡты! Бот буйы малай нисек ямғыр яуҙыра алһын, ти? Был ямғыр һиңә эйәреп килгән ул, ишан хәҙрәттәре, – тине Уйылдан ағай.
Бер аҙҙан ямғыр тымды. Өҫтө-башы һыуланған ҡураныс ҡына кәүҙәле малай инеп, ишек төбөндә туҡтап ҡалды:
– Саҡырҙығыҙмы? – Һораулы ҡараған йәшкелт-көрән күҙҙәр ҡунаҡҡа төбәлде.
– Минең өҫтөмә йәйғор төштө, шуға оҙаҡланым.
Зәйнулла ишан ултырған еренән тороп, малай янына килде лә уны ҡосаҡлап алды, һыуланған кейемдәрен систереп, етәкләп эргәһенә килтереп ултыртты:
– Әйҙүк, улым, ултыр яныма. Һине көтәм. Йә, өҫтөңә йәйғор нисек төштө, һөйлә әле.
Йәйғор тураһында уйламай ысҡындырыуына үкенгән малай һағайып ҡына атаһы яғына ҡарап ҡуйҙы ла аҫҡа ҡараны.
– Улайһа, үҙем әйтәйемме? – тине ҡунаҡ, малай баш ҡаҡҡас, дауам итте:
– Башта һин асыҡҡан малдарҙы йәлләп, ямғыр теләнең. Аллаһ теләгеңде ҡабул итте. Ямғыр тымғас, таш өҫтөндә кибенеп ултыра инең, күккә йәйғор ҡалҡты. Бер осо һиңә килеп тоташты, шулаймы?
– Эйе.
– Шунан ни эшләнең?
– Аллы-гөллө нурҙарҙы устарыма йыя башланым.
– Эйе, шулай иттең. Шунан? Йә, йә?
Атаһының ҡаты ҡарашынан малай тымып ҡалды.
– Мөьминә һеңлеңә Аллаһтан бәхет һораның, шулай бит?
– Ҡайҙан беләһең?
– Йә, шулай түгелме ни?
– Эйе, шулай. Ул иң бәләкәсебеҙ, мин уны ныҡ йәлләйем. Өләсәйем әйтмешләй, бер таңда ҡошҡа әйләнеп арабыҙҙан осоп китмәһен, тип ҡурҡам. – Малай тағы ҡунаҡҡа аптырап ҡараны. – Ә һин уны ҡайҙан белдең?
– Беләм, мин барыһын да белеп торам. Улым, уҡығың киләме?
– Килә лә ул, ауылда мәҙрәсә юҡ.
– Үҙем менән Троицкиға алып китәм.
– Һеҙҙең менән китһәм, Мөьминә һеңлемде кем көтөр? Ул йыш ауырый, әле йүнләп атлай ҙа алмай. Йәнә Мортаза, Теүәлбай, Бәхтейәр, Аллаяр туғандарымды кем ҡарар?
Зәйнулла ишан өй хужаһына табан боролоп ултырҙы.
– Уйылдан ҡорҙаш, улың изге күңелле, туған йәнле бит. Үҙеңә шәфәғәтсе үҫә. Өҫтөнә юҡҡа ғына йәйғор нуры төшмәгән. Аллаһ улыңа һирәк осрай торған бәрәкәт биргән. Уйылдан,
улың – ергә йөҙ йылға бер килә торған һайлам бала.
Бына нимә, уны хәҙергә күрше ауыл мәҙрәсәһенең хәлфәһе Фәттәхетдин муллаға бирәйек. Ҡайтып
йөрөүенә яҡын булыр. Уҡыуына түләү хаҡында борсолма, уныһын үҙем хәстәрләрмен.
Ул ашҡа хуш итте лә, Мөжәүирҙе етәкләп, үҙе менән мәсеткә алып китте. Ҡулға-ҡул тотоноп барғанда малайҙың күңелендә ишан хәҙрәткә ҡарата шундай йылы хис уянды, ишан ҡулынан йөрәгенә зәңгәрһыу нур үтеп ингәндәй тойолдо, бөтә тәнендә еңеллек һиҙҙе, ҡанаттар үҫеп
сыҡҡандай булды, осоп киткеһе килде.
Буласаҡ бөйөк бағымсы Мөжәүир хәҙрәт, шулай итеп, Иҙелбай ауылы мәҙрәсәһенең шәкерте булып китте.
08-2018


text:
22, 23 ноябрҙә Театрыбыҙҙа Таңсулпан Ғарипованың башҡорт халыҡ эпосына нигеҙләнеп ижад ителгән «Маҡтымһылыу, Әбләй һәм Ҡара юрға» мюзиклының премьераһы үтте. Спектаклдең режиссеры - Олег Ханов. Композиторы - Урал Иҙелбаев. Рәссамы - Альберт Нестеров. Балетмейстеры - Сулпан Асҡарова.
Халыҡ фекеренсә, көтөп алған, театр өсөн дә, тамашасы өсөн дә яңылыҡ булған, яңы жанрҙа ҡуйылған тамаша- мюзикл, ысынлап та, күңелдәргә үтеп инерлек моңло, сағыу, юморға бай, тулҡынландырғыс булды. Тамашасы, спектаклде башынан аҙағынса бер тында ҡарап, берсә йылмайҙы, берсә шатланды. Музыка, йырҙар, актерҙарҙың оҫта уйыны, зауыҡлы сәхнә костюмдары, заманса биҙәлеш - быларҙың барыһы ла һәр кемгә яҡты хистәр, йылмайыу бүләк итте.
«Маҡтымһылыу, Әбләй һәм Ҡара юрға» мюзиклы 2013 йыл театр йылъяҙмаһында иң үҙенсәлекле сәхнә күренеше булып ҡалыр, моғайын. Сөнки әҫәр Башҡортостан Республикаһы Президенты гранты ярҙамы менән сәхнә күрҙе һәм бында башҡорт халыҡ йолалары менән хәҙерге заман драматургияһы, музыка, йыр, хореография сәнғәтенең традициялары бер - береһен тулыландырып, күркәм һәм халыҡсан сәхнә әҫәре хасил иткән.
Спектаклдең идея композицияһы башҡорт халыҡ эпосы “Ҡара юрға” сюжетына нигеҙләнгән. Мюзиклда әҙәм йәнле хайуан - Ҡара юрғаның йәш егет Әбләй менән Маҡтымһылыуҙың бәхете хаҡына ҡылған изгелектәре һүрәтләнә, героик әкиәт, социаль - көнкүреш мотивтары, героизм темаһы, кешеләр араһындағы мөнәсәбәттәр асыҡ сағыла. Тамашасы, тора- бара, был изгелекле йән эйәһенә - ҡыйыу һәм затлы Ҡара юрғаға (Р.Хайсаров) ат тип түгел, ә юғары рухлы кеше тип ҡарай башлай.
Мюзиклды йәштәр ҙә, өлкән тамашасылар ҙа бик йылы ҡабул итте.


text:
16 һәм 17 декабрҙә Өфөлә ит йәрминкәләре үтә
16 һәм 17 декабрҙә Өфөлә ит йәрминкәләре үтә Фото: Ксения Калинина
ӨФӨ, 2017 йыл, 14 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
16 һәм 17 декабрҙә Башҡортостандың баш ҡалаһында сираттағы ауыл хужалығы йәрминкәләре үтә. Өфөнөң бөтә райондарында ойоштороласаҡ йәрминкә майҙансыҡтарында республика етештереүселәренән ит, йәшелсә һәм башҡа тауар һатып алырға мөмкин.
Шәмбе киләһе йәрминкә майҙансыҡтары эшләй:
— Дим районында — «Магнит» гипермаркеты алдында (Дағстан урамы,2);
— Калинин районында — Интернациональ урамында — Машина эшләүселәр урамы менән киҫелештә;
— Ленин районында — Солтанов урамындағы 2-се йорт эргәһендә һәм Әхмәтов урамындағы «Тулҡын» скверы алдында;
— Орджоникидзе районында — Орджоникидзе исемендәге майҙанда;
— Совет районында — Йәштәр һарайы алдындағы майҙанда.
Шәмбе һәм йәкшәмбе йәрминкә майҙансыҡтары ике районда эшләй:
— Киров районында – Эшсе хәбәрселәр урамы 5-7;
— Октябрь районында — Спорт һарайы алдындағы майҙанда һәм Сипайловола – Рыльский урамы буйлап аллеяла.
9- һәм 10 декабрҙә ауыл хужалығы йәрминкәһендә республиканың 38 районы вәкиле үҙ продукцияһын тәҡдим итте. Ике көндә өфөләргә 109 тонна ит, 10 тонна ҡош ите һәм биш тонна бал һатылды.


text:
Өләсәй
Һеҙҙең иғтибарға Ишғәли Нурғәлиев яҙған “Ҡарабаш турғай” яҙмышнәмә әҫәренән өҙөк
Иманым — үҙем!
Ҡөрьәндер — һүҙем!
Шәйехзада Бабич
Минең уйлауымса, һәр сабыйҙың иң ышаныслы, иң яҡын кешеһе була. Минең дә балалыҡ йылдарымда шундай шәхес өләсәйем булғандыр. Юҡ, өләсәй татлы телле лә, йомарт та түгел ине, шулай ҙа сабый сағымда уҡ аңлағанмын, күрәһең: өләсәй булмаһа, минең өсөн яҡты донъяның ишеге ябылырға торалыр кеүек... Һәм ғүмерем буйына ҡолағым төбөндә уның һүҙҙәрен ишетеп йәшәйем. Мин белгәндә олатай исем өсөн генә ғаилә башлығы ине. Әлбиттә, ваҡытыңда бөтә йорт хужалығы уның ҡаты ҡулдарында була. Әммә бер һыйыр ғына ҡалғас, йорт дилбегәһе өләсәй ҡулына күсә. Бар мөлкәтен колхозға биргән өсөн өләсәй олатайҙы үҙенең беренсе дошманы итеп күрҙе, уға аҡланыу өсөн һүҙ ҡатырға ла ирек бирмәне.
Өй эсендәге көндәлек тәртип өләсәй ҡушҡанса ғына үтәлергә тейеш булды, әгәр ҙә берәйһе ул тәртипте боҙһа, шелтә алды, ә инде был ҡылығы икенсегә ҡабатланһа, язаға тарттырылды.
Барыһынан да элек шуныһы ҡыҙыҡ: өләсәй, үҙе әйтмешләй, шыр наҙан кеше, хәҙергесә әйткәндә, бер хәрефте лә танымаған, бер ҡасан да уҡып булашмаған, әммә, һәр кеше бар аҡылын тормоштан алырға тейеш, тиер ине. Эшләгән кеше өләсәй өсөн эш күрһәтеүсе йәки мал табыусы ғына түгел, ә уҡыусы ла, өйрәнеүсе лә, шул уҡ ваҡытта өйрәтеүсе лә булырға — ҡыҫҡаһы, әүлиә кеүек булырға тейеш ине.
Өләсәйҙең көн тәртибе бер ваҡытта ла үҙгәрмәне: ул ҡаты, ғәҙәти. Өләсәй ауырыһа ла, байрам булһа ла, фажиғәле хәлдәр килеп тыуһа ла — бер төрлө ине. Ул сәғәткә ҡарап йәшәмәне, дөрөҫөн әйткәндә, ул ваҡытта сәғәт тигән нәмә бик һирәк кешеләрҙә генә була торғайны, һәм үҙенә генә билдәле эске тойомлауы менән, урындыҡтың билдәле генә бер урынына бер кем дә ҡағылырға тейеш булмаған ашъяулыҡ ҙурлығы таҙа сепрәген йәйеп, намаҙ уҡыр ине. Йәйге эш ваҡытында өләсәй өс рәҡәғәт намаҙға күсә. «Хоҙай ярлыҡар мине, Алла үҙе белә... ниңә өс намаҙға күсеүемде». Ул бер кемде лә намаҙға өндәмәне, ә беҙ ул ғибәҙәт ҡылғанда бары тыныс һәм тәртипле ултырырға бурыслыбыҙ. Әммә хәмер әсеүселәр, уйнашсылар был ваҡытта янында торһа — ҙур харамлыҡ кисерҙе... Өләсәйем һәр үткән көнгә шатланды: «Тағы бер көн йәшәнек, үлмәнек, иртәгә лә Алла шулай ҡушһын, шөкөр, балалар, Хоҙайға рәхмәт уҡығыҙ», — тиер ине. Уның йоҡларға ятҡас уҡый торған доғаһы булды, һәр кис ул шул доғаһын уҡымайынса йоҡламаны. Уҡый башлар алдынан беҙгә ишетелерлек итеп: «Ошо ятыуҙан да тора алмаһам», — тип башлар ине.
Йоҡо доғаһын уҡыр алдынан өләсәйем иҫәп-хисап алып барҙы: баҙҙағы бәрәңге күпмегә етергә тейеш, башҡа ашамлыҡ күпме, етмәгәнен нисек табырға? Һәр ваҡыт: «Мин ҡара иҫәпте яҡшы беләм, һис кемдән оттормам», — тиер булды. Ул ваҡытта ла һалым йыйыусылар ябай кешеләрҙе оторға бик яратты, недоимка өсөн тип йә һыйырһыҙ, йә самауырһыҙ, йә башҡа кәрәк-яраҡһыҙ торғоҙоп ҡалдырырҙар ине. Ауыл Советы депутаттары килеп, әйберҙәр исемлеген яҙа ла тейәп алып китә, ә «мин ваҡытында түләнем» тигән кешене тыңлаусы ла юҡ. Өләсәй ул йәһәттән ҡара иҫәбен һәр көн алып барҙы, ваҡытында түләп, недоимка һораусыларҙы өйгә лә индермәне.
Өләсәйҙең колхозға булған мөнәсәбәте мине ҙур үҫкәнсе аптырашта ҡалдырҙы. Олатай башҡа мөлкәт менән бергә алты еген атын колхозға тапшырған, әммә баҡсабыҙға ат йөгө менән бер нәмә лә кермәне. Ул ваҡытта ат колхоз ҡулында ине, колхозсылар нисек булһа ла ат көсө менән файҙаланалар. Ә өләсәй: «Колхоздыҡы кәрәкмәй, ҡаҙалһындар», — тине. Бик ҡыҙғаныс хәл, колхозға кергәндә ат түгел, бер ус әйбер ҙә бирмәгән кешеләр активист булып, колхоз мөлкәтенән файҙа күрҙе, утын, бесән, һалам килтерҙе, һәр төрлө башҡа эштәрен башҡарҙы, ә олатайға, тәүге колхоз рәйесенә, асҡа үлер алдынан аҙ ғына он бирергә лә теләмәнеләр. Колхозға малһыҙ кереүселәр был хәлгә тантана итте шикелле. Йәнәһе, бына ниндәй ул Совет власы, ярлыларҙы ҡарай. Шул уҡ активистар колхоз икмәген тыныс ҡына ашай алманы, нисек тә төртмә һүҙ менән өләсәйҙе ирештерергә тырышырҙар ине. Әммә өләсәйем дә һүҙһеҙ ҡалмай: «Туҡта, һин, колхозға тоҡсай тотоп кереүсе! Донъя ул — ҡуласа, килтерә лә бер баҫа»,— тиер ине. Ысынлап та, уның һүҙҙәре хаҡҡа сыҡты, донъя барыһын да тигеҙләне: йә күтәреп алды, йә атып бәрҙе, кеше хаҡы уларҙы барыбер ебәрмәне.
Өләсәйҙең иң ҙур ҡағиҙәһе — харамды ашамаҫҡа. Харам сусҡа ите генә түгел, ул — кешегә тейеш булмаған аш, һәр ризыҡты ашар өсөн кешенең уға хаҡы булырға, аҙыҡ хәләл көс менән табылырға тейеш. Ә башҡа аҙыҡты ейгәндә кеше уның ҡайҙан, кем тарафынан табылғанын белергә, Алланан ғәфү үтенеп ашарға тейеш. Өләсәйем өсөн совет етәкселәре, һалым йыйыусылар һәм башҡа шундай бәндәләр кәсепһеҙ, харам ашаусылар иҫәпләнде.
Төшөнкөлөккә бирелеүселәр, ҡул ҡаушырып ултырыусылар өләсәйгә дуҫ түгел: һәр кем йәшәр өсөн ашарға тейеш, ә ашар өсөн эшләргә тейеш. Мине өләсәй биш йәштән өйрәтә башланы, ул «йомош» тип атала ине. Әгәр йомош үтәлмәһә, шелтә эләгә, ә ҡайһы ваҡыт ул шелтә берәй тәмле нәмәнән мәхрүм булыу менән барып бөтөргә мөмкин. Әммә, хәтерләүемсә, уларҙы үтәмәгән сағым бик һирәк булды, күрәһең, сөнки өләсәй мине һәр саҡ маҡтай ине. Ә уның маҡтауы миңә һары майҙай яғыла. Уның ҡарауы, мин алты йәштә эш-көшкә өйрәндем. Өләсәйем миңә йәйге бесән, утын әҙерләү ваҡытында: «Һин эшләп ашайһың», — тип әйтә торғайны.
Һөнәрселек яғынан да өләсәй кешенән ҡалышыуҙы яратманы. Мәҫәлән, ул киндер иләп, балаҫ һуға белде, был шөғөл өсөн уның бөтә ҡорамалдары ла бар ине. Беҙҙең өйҙә бүтән кеше һуҡҡан балаҫ йәйелмәне. «Буйлыҡ» киндерҙе ул күрше урыҫ ауылында йәшәгән ызнакумдарынан барып ала, ә «арҡырыһы»на өйҙәге бер генә сепрәкте лә әрәм итмәй файҙалана.
Үҙ кейемдәрен дә, беҙҙең кейемдәрҙе лә үҙе текте. Әлбиттә, ул ваҡыттағы беҙ кейгән ыштандарҙы күрһәң, көлөп үлерлек, нишләйһең, заманаһы шундай булды.
Мин, ғәҙәттә, мейес башында йоҡлай инем, унда минән башҡа тағы ла бер нисә бала һыйырлыҡ урын була торғайны әле. Өләсәйем сығарған мейес шулай тыштан килбәтһеҙ генә булһа ла, кешеләр әйтеүенә ҡарағанда, йылыны ла һәйбәт тота, һәйбәт тарта ла ине. Ул ваҡытта матурлыҡ ҡайғыһы юҡ, файҙалы һәм уңайлы булһа, шул етә.
Өләсәйемдең бөтә һөнәрҙәренән тыш иң мөһиме — табиплыҡ һәләте булды. Кемдәр генә килмәй ине уға өшкөрттөрөргә. Бигерәк тә күҙ ауырыуҙары менән килеүселәр күп. Ниңәлер, ул ваҡытта күҙҙәренә сүп төшөп этләнеүселәр байтаҡ ине. Улар араһында урыҫ кешеләре лә була торғайны. Ҡайһы ваҡытта өләсәй өшкөргәндә беҙ, түҙә алмай, көлөшә инек. Әлбиттә, аҙаҡтан ныҡ ҡына эләгә торғайны. Ҡайсаҡ кешеләр өләсәйемә рәхмәт әйтер өсөн генә лә килә торғайны, тимәк, ысынлап та уның ярҙамы тейгән. Әммә өшкөрөү бер өләсәйҙең генә һөнәре булмаған. Мәҫәлән, күрше Ибраһим бабайҙың олатайы ла дауалау менән шөғөлләнгән, уға һирәкләп урыҫтар ҙа килгән. Ибраһим бабай ҙа, бала булғанлыҡтан, көлөп ултырған, һәм, әлбиттә, олатаһына ҡамасаулаған. Олатайы, урыҫтарҙың үҙен аңламауҙарынан файҙаланып, ғәрәпсә һүҙҙәрҙән башҡортсаға күскән һәм:
Исеме — нарыш, хаҡы — бер бот арыш,
Ибраһим, көлдөрәһең, бөлдөрәһең,
Көлкөң килһә, тышҡа сыҡ,
— тип һамаҡларға мәжбүр булған.
...Ул ваҡытта Әптек ауылы ҡатындарына бала табырға больница кеүек үҙәктәр булмаған. Бала таптырыу — кендек инәләренең эше. Минең өләсәйем дә шундай әбейҙәрҙең береһе ине. Миңә шуныһы билдәле: кендек әбейенең исеме яңы тыуған сабыйҙың ҡушаматына әүерелә. Бына шул хәл инде минең өсөн шаҡтай борсоулы булып сыҡты. Мин йәй көнө тыуғанмын. Ҡыҙыу мәл. Эш ваҡыты. Күрәһең, өләсәй өйҙә булмаған. Беҙ әле үҙебеҙҙең өйҙә йәшәгәнбеҙ. Мине донъяға килтерер өсөн күрше Хәҙисә әбейҙе саҡырғандар, шуға минең ҡушаматым «Хәҙисә әбей» ине. Ә ике туғандарым Иҡсан менән Әҡсән өләсәй ҡарамағында тыуғандар, уларҙың ҡушаматтары ла — «Көмөш әбей». Был хәл миңә бик отолошло. Сөнки улар мине «Хәҙисә әбей» тип үсекләй торғайны, ә мин «Көмөш әбей» тип әйтә алманым.
Өләсәйем бер тапҡыр ҙа табиптарға мөрәжәғәт итмәне, дарыуҙарын да үҙе таба ине. Уның дарыуҙары — үләндәр: әрем, дегәнәк япрағы, тамыры, юл япрағы, мәтрүшкә һәм башҡа төрлө тәбиғәт бүләктәре.
— Мин бер генә ауырырмын, — тине өләсәй. Шулай булып сыҡты ла. Ул 86 йәшендә ауырып китте һәм, беҙҙе ҡалдырып, «ысын донъя»ға күсте.
Парсалар
Аҙыҡ табырға ҡарабаш турғайҙан да оҫта ҡош юҡ. Эйе, ҡышын һыуыҡ көндәргә аҙыҡ табыу еңел түгел.
Ҡарабаш турғай ҡурҡыу белмәй. Был сифат — аслыҡтан...
Тулыһынса уҡыр өсөн “Ағиҙел” журналы архивың 2009 йылдың 11 номерың һәм 12 номерың ҡарағыҙ, йәки ошо ссылкаларҙы күсереп “поиск”кә ҡуйығыҙ.
Беренсеһе //agidel-rb.ru/assets/files/arxiv/2009/agidel-11-2009.pdf
икенсеһе //agidel-rb.ru/assets/files/arxiv/2009/agidel-12-2009.pdf
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 14.04.2017 в 23:27, и размещена в категории тарих, риүәйәттәр, легендалар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Башҡорттар
Халыҡтың ауыҙ-тел ҡомартҡыларынан күренеүенсә, Россия власы аҫтында ҡалғанса, аҫаба йәки күсмә башҡорттар бейҙәр тарафынан идара ителгәндәр, һәм был бейҙәр йыш ҡына вассал рәүешендәрәк ханға буйһонғандар. Бындай бейҙәр йәки хан вассалдары аҙ булмаған.
[Башҡорттарҙың] йорт хужалығы башлыса малсылыҡтан торған. Ҡатын-ҡыҙҙар ебәк менән, ә ярлылар үҙ буяғына, йәғни буяуына буялған йөн менән киндер халат — сисбе ише әйберҙәр сиккәндәр. Был буяҡ фабрикала эшләнгән нәмәләр тарафынан ҡыҫрыҡланып баҫтырылып ҡалынған. Хәҙерге ваҡытта был буяҡ күберәген — ул да булһа йәшерен рәүештә генә — Верхнеурал әйәҙе ҡатай башҡорттарында ҡулланыла. Ҡашмау тубый, ҡыҙҙар таҡыяһы, һарауыс яға, йәғни күлдәк өсөн нағышланған ҡатын-ҡыҙҙар яғаһы һәм шуның ише боронғо башҡорт кейем-һалымдары аҡрынлап ҡулланыуҙан сыға бара. Ҡарттар әйтеүенсә, холоҡ-ҡылыҡтар ҙа, ғөрөф-ғәҙәттәр ҙә шулай уҡ яманға табан үҙгәрҙе. Шуға күрә йырҙар ҙа үткән ваҡыттарҙа йырланған йырҙар түгел. Халыҡ үҙенең ғөрөф-ғәҙәттәрен дә, етештереү нәмәләрен дә, йәғни сигеүҙән, туҡыусылыҡтан, ҡамыт-дуғалар, тирмәләр һәм башҡаларҙы яһауҙан да яҙҙы, шуға күрә лә кәйеф-сафа ҡороуға бирелде, тип һөйләйҙәр.
Башҡорттарҙың боронғо йыры өләң тип атала. Өләң — ул хикәйәт, йәғни эпос. Ләкин власть ныҡлап урынлашҡан һәм башҡорттар төрлө халыҡтар менән аралашҡан ваҡыттан алып өләңдәр йырҙары дүртәр юллы лирик рифмаларға әүерелде.
Уларҙа мөхәббәт, ҡунаҡтарға маҡтау һәм рәхмәт йырлана. Йырҙар бар. Мәҫәлән, «Ашҡаҙар» — шул исемдәге йылғала батып үлгән ире тураһында башҡорт ҡатыны тарафынан сығарылған йыр, башҡа йырҙарға ҡарағанда нығыраҡ хөрмәтләнә. Өлән, йырҙарында батырҙарҙың, ҡаһарманлығы һәм хандарҙың уландарына өгөт-нәсихәттәре йырланған.
Габын ханлығы һуңынан ун ете ир туған араһында бүленгән, шуға ла ул ун ете ҡәрҙәш-ырыулы табын аталған, тип һөйләйҙәр. Был ырыуҙарҙан волостар һәм ер биләмәләре (поземельные дачи) барлыҡҡа килгән, һәр ырыуға баш хан тарафынан ҡош, ағас, тамға һәм оран бирелгән. Мәҫәлән, Йомран Табын ырыуы ҡошон — ҡарағошто, ағасын — ҡарағасты, тамғаһын — ҡабырғаны һәм оранын — салауатты, тимәк, доғаны алған.
Ислам ныҡлап урынлашҡанға тиклем башҡорттар, башҡа халыҡтар кеүек үк, бөтә хөрәфәттәргә ышанғандар. Йәш килендәр тәүге осрашыу ваҡытында ҡайныға, ҡайнағаларға, хөрмәтле ҡарттарға, тауҙарға, йылғаларға һәм, ғөмүмән, һоҡландырғыс әйберҙәргә табынғандар.
Башҡорттарҙы гун-венгерҙарға ҡайтарып ҡалдырһалар ҙа, уларҙың дине — әкиәттәрҙән күренә был — бер ни тиклем боронғо ғомандарҙың (ҡомандар күҙ уңында тотола, күрәһең.— Ғ. 7С.) диненә оҡшаш булған. Элекке күсмә башҡорттарҙың бер өлөшө һис шикһеҙ монгол йә иһә сығатай ҡәбиләләренә ҡарай.
Ҡарт башҡорттар, азиялылар кеүек үк, йәштәргә йондоҙҙар хаҡындағы легендаларҙы төшөндөрәләр. Аҫаба башҡортҡа өс нәмәне белеү мотлаҡ: беренсеһе — үҙеңдең сығышыңды, йәғни үҙ ырыуыңды белеү*, икенсеһе -— йондоҙҙарҙы исемләп аңлатыу һәм өсөнсөһө — хандар тураһындағы риүәйәттәрҙе һәм өләңдәрҙе белеү. Был нәмәләр аҙ уҡымышлы халыҡта оло ихтирам менән һаҡлана, ә шәриғәт менән мауығыусылар быға вайымһыҙ ҡала килә. Бынан тыш, изге Марияның улы Иисусты ла бергә алып, Ветхий заветтың изге яҙмаларынан торған китапсыҡтар аҙ белемле халыҡҡа мауығыу сығанағы булып хеҙмәт итә.
[Башҡорттар] талантлы шағир тарафынан шиғыр менән төрки телендә яҙылған «Йософ вә Зөләйха» романын айырыуса ҡәнәғәтләнеп уҡыйҙар. Әгәр ҙә был поэзия [әҫәре] рус теленә тәржемә ителмәгән икән, был, моғайын, Йософтың тарихы дөйөм булған өсөн генә. Изгеләр тураһындағы башҡа күп кенә китаптар ҙа, шулай уҡ батырҙар, батшалар һәм хәлифәләр хаҡындағы байтаҡ фарсы һәм ғәрәп тәржемәләре лә [күп халыҡтар өсөн] уртаҡ. Ә әкиәттәрҙән ин, һоҡландырғысы һәм башҡорттоң үҙенеке булғаны «Алпамыша», йәғни «Ҙур кәүҙәле кеше». Алыптар ҙа бар, йәғни шундай уҡ эре кәүҙәле, әммә үҙенә бер төрлө кешеләр. Бындай ҡыҙыҡлы әкиәттәр күп. Мәҫәлән, «Йән-Таһир вә Йән-Зөһрә». Йән-Таһир йән- Зөһрәнең һөйгәне булған. Улар икеһе лә дошмандар ҡулында (?) һәләк булған. Улар — [үрҙә телгә алынған әҫәр¬ҙәр] — сәсмә рәүештә лә, теҙмә рәүештә лә һөйләп йөрөтөлә.
Күсмә, икенсе төрлө әйткәндә, аҫаба башҡорттар, уларҙың башҡа припущенниктары (ебәрелмеш-әтәмбәйҙәре, ерһеҙ кешеләре) кеүек үк, ҡайһы берәүҙәр уйлағанса, ҡаҙанса түгел, ә Ырымбур крайының дөйөм ҡулланыла торған һөйләшендә яҙалар. Улар, хохолдар кеүек, үҙҙәренең ҡаты телендә һөйләйҙәр. Шуға ла аҫаба йәки күсмә башҡорттарҙы ултыраҡ башҡорттарҙан йәки, икенсе төрлө әйткәндә, сабаталыларҙан, йәғни сабата кейеп йөрөгән башҡорттарҙан айыралар, һәм был һуңғыларының һөйләше типтәр әтәмбәй-припущенниктарҙың теле менән бер төрлө. Аҫаба башҡорт хоҡуғын иһә ҡайһы бер са-баталы башҡорттар осраҡлы ғыНа алған. Сабаталы башҡорттар күсмә башҡорттарҙы теле буйынса гун-башҡорттар тип атайҙар, сөнки уларҙың һөйләшеүендә күберәк 27-се ғәрәп хәрефе (дөрөҫөрәге «өнө».— Ғ. 7С.) Ф ишетелә(?). Сабаталы башҡорттар һәм типтәрҙәр дөйөм татар телендә һөйләшәләр, ә мишәрҙәр, алатырҙар һәм төмәндәр шышылдап торган телдә һөйләшәләр. Уларҙың, һөйләшеүендә күберәген рус һүҙҙәре ҡулланыла. Гун-башҡорттарҙың йәки төп аҫабаларҙың, һөйләше үҙ аллы, ә [күп] һүҙҙәр Урта Азия халыҡтарынан, атап әйткәндә, сығатайлыларҙан үҙләштерелгән. Шуға ла һөйләшеүҙә күберәген үҙгәртелгән ғәрәп һәм фарсы һүҙҙәре ҡулланыла. Төп үҙһүҙҙәр иһә бик күп. Улар Урта Азиянан һәм монголдар (дөрөҫөрәге «моголдар». — Ғ. Ҡ.) араһынан сыҡҡан «Бабурнамә» һәм «Ҡиссаи Рабғузи» * китаптарында ла йыш осрай. Шуға күрә лә башҡорт теле элек тә, хәҙер ҙә төрки ҡатышмаһынан тора. Төрөктәр ҙә, башҡа «татарҙар» ҙа, йәғни башҡорттар, мишәрҙәр һәм типтәрҙәр һөйләштә күп һүҙҙәрҙе ғәрәптеке һәм фарсыныҡы менән алмаштырғандар.
Шулай итеп, төп үҙһүҙҙәр иғтибарһыҙ ҡала килә. Әммә шунда ла аҫаба башҡорттарҙы бүтән «татарҙарҙан» ҡаты һөйләшеүҙәре буйынса еңел айырырға була... Балыҡтарҙың, ҡоштарҙың, кейем-һалымдың, яһаныу әйберҙәренең атамалары аҫаба башҡорттарҙа етерлек. Әтәмбәй-припущенниктар иһә, бигерәк тә мишәрҙәр, балыҡтарға һәм кейек-ҡоштарға һунарсылыҡ итеүселәр булмағас, уларҙы аҙ исемләйҙәр һәм уны ла әле бик яҡшы балыҡ һәм ҡош-ҡорт аусылары булған аҫаба башҡорттарҙан үҙләштереп кенә.
Ҡул эштәренән һарауыс — ҡашмау аҫты бәйләүесен нағышлауҙы белеү ҡыҙыҡлы, һәр сигеү фигураһының үҙ исеме бар. Мәҫәлән, сатыр һүрәте ҡаба ябыу, йәғни Мәккәләге изге йорт Кәғбәнең ҡыйығы тип атала. Кәғбә һүҙе куб тигәнде аңлата **. Бишек (люлька), тәкә мөгөҙө (козий рог), манара (башня) һәм башҡа формалар бар.
Бөтә башҡорт батырҙары өләңдәрҙә йырлана: мәҫәлән, Мораҙым, Заятүләк, Сура батыр һәм дары еҫен аҙ еҫкәгән бүтән күп кенә батырҙар. Өләң йәки башҡорт эпосы осоро иһә, башҡа европалыларҙыҡы кеүек үк, батырҙар дәүере менән тамамлана. Ҡырғыҙҙарҙа (ҡаҙаҡтарҙа.— Ғ. Ҡ.) өләң йыры хәҙерге ваҡытта ла беренсе урында тора. Ләкин улар үҙҙәре ябай йырҙарҙы өләңдәрҙән айырмайҙар, шуға ла бөтәһен рәттән өләң тип атайҙар. Ә башҡорттарҙа өләң хикәйәтте, йәғни эпосты аңлата, мәҫәлән, «Игорь полкы тураһында һүҙ» кеүек.Песня башҡорттарҙа йыр тип атала.
Ислам индерелгәндән алып башҡорттар дөйөм мосолман төҫөн алғандар. Ҡатындар ирҙәрҙән бүленгәндәр һәм аҡрынлап «Ҡөрьән» китабын тыңлай башлағандар. Шул арала ярлы муллалар Мәккәгә йөрөй башлағандар, әйләнеп ҡайтҡас, сәйәхәт һәм дини йолалар тураһында һөйләгәндәр. Шунан һуң инде алпамышалар күҙ уңынан төшә, әкиәттәр ҙә артта ҡала башлаған. Өҫтәүенә, ул саҡтарҙа Болғарҙан (китап буйынса Башҡортостан шулай атала) Мәккәгә Төркөстан, Бохара, Хиуа һәм Персия аша йөрөгәндәр. Тимәк, бөтә Азияны үтергә кәрәк булған. Етмәһә, ун икеләп йыл эсендә ундан берәү генә, ҡоллоҡҡа эләкмәйенсә йәки фарсылар (ҡыҙыл баштар) тарафынан танылып үлтерелмәйенсә, өйөнә әйләнеп ҡайта алған. Ә Константинополь аша йөрөргә аҡса күп кәрәк булған. Ул ваҡыттарҙа, сәфәрҙең ауырлығы арҡаһында, Мәккәгә сәйәхәт итеү, хәлле кешеләрҙең бурысы булһа ла, бай башҡорттарҙың башына ла килмәгән.
Башҡорт муллаларының бөтә Азия аша Мәккәгә яһаған сәйәхәттәре һәм һанап бөтөргөһөҙ легендалар мауыҡтырғыс. Ләкин бөгөн генә тотоноп хикәйәләрҙе (рассказы) йыйыу, дөрөҫөрәге, бындай сәйәхәтселәрҙән башҡа йыйыу, ифрат ауыр. Шундай сәйәхәтселәрҙән «Әфтиәккә» аңлатма яҙған аҫаба башҡорт Тазетдин Ялсығолов шәриғәт ғилемдәрен белеүе менән бигерәк тә айырылып тора. Ул шулай уҡ дин догматы «Ҫөбәт әл-ғажизингә» «Рисаләи Ғәзизә», йәғни уның яратҡан үҙ ҡыҙы «Ғәзизә хаты» исеме аҫтында шәрехнамә яҙған. Был шәрехнамәне ул Мәккәгә барып етмәҫтән алда, Азияға сәйәхәтенән һуң, 1774 *** йылда яҙған. «Ҫөбәт әл-ғажизиндә» телгә алынған халыҡтарҙың диндәре менән танышыу унда шундай шәрехнамә яҙыу теләген уятҡан һәм ул уны фәлсәфәүи планда ижад иткән. Уҡымышлы татарҙар өсөн оло бер кинәнес ул.
Икенсе бер сәйәхәтсе — Әбелмәних. Ул уҡымышлы мулла сифатында Бохара илсеһе менән Константинополгэ килгән, ә унан Египет аша Мәккә һәм Мәҙинәгә барып ҡайтҡан. Ул Египетта «Тәфсир кәбирҙән» шиғри тәржемә яҙған. Был китабында ул үҙенең сәфәре хаҡында ла телгә ала һәм үҙ өлгөләрен килтерә, һүҙ араһында: «Был бахырҙы яҙмыш ғосмандар мәйетен тапарға мәжбүр итте», — ти.
Быларҙан тыш шиғыр ижад итеүселәр һәм прозала өгөт- нәсихәттәр һәм кәңәш-күрһәтмәләр яҙыусылар күп. Шундайҙарҙан һибәтулла, мәҫәлән, үҙе менән бер осорҙа йәшәгән башҡорт ғәскәрҙәре башлыҡтарына һәм үҙ замандаштары булған муллаларға һәм бер ҡатлы башҡорттарға шиғри сатиралар яҙған. Ул күптән түгел генә үлде.
Боронғо башҡорттар хаҡында тейешле төшөнсә булдырыу өсөн уларҙы хәҙергеләре менән бутарға ярамай. Бының өсөн боронғо башҡорттарҙы ғөрөф-ғәҙәттәре, йолалары, кейемдәре һәм һөйләштәре яғынан тарихтарының тәүге осорона, йәғни уларҙың эпостары йәшәгән дәүергә ҡайтарып ҡарарға кәрәк.
Боронғо башҡорттар тураһында төшөнсә алыу өсөн башта уларҙың хикәйәттәрен (сказания) рус теленә тәржемә итергә кәрәк. Был тәржемәләрҙән яҙыусы (сочинитель) бер ни ҡәҙәр һоҡландырғыс ер-урындарҙың... иң боронғо атамаларын да беләсәк. Бөйөк Петрҙың: «Башҡа халыҡтар Россия тураһында нәмә лә булһа дөрөҫтө яҙа алалармы?» — тигән һүҙҙәре [бар]. Бының өсөн яҙыусыға (к сочинителю), тәржемәсе һымағыраҡ итеп. Азия һәм Европа тарихынан төрлө яҡлап мәғлүмәтле, риүәйәттәр һәм хикәйәттәрҙе йыйыуға һәләтле, тарихты яратҡан ысын башҡортто беркетергә кәрәк. һәр халыҡтың тарихы өйрәнелһен өсөн уның үҙ Карамзины булыуы шарт. Ул да шулай уҡ башҡорттар хаҡындағы төшөнсәгә урта быуат йырҙары [аша] барып етәсәк.
*Был осраҡта үҙ ырыуын (башҡорттар) йыш ҡына ниндәй ҙә булһа ханға йәки бейгә ҡайтарып ҡалдыралар. Мәҫәлән, Үзбәккә, Токтамышҡа, Ҡыпсаҡҡа, Аҡһаҡ Тимергә, Ураҡҡа һәм башҡаларға (М. Өмөтбаевтын, үҙ иҫкәрмәһе).
Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың (1841—1907) “Йәдкәр” китабынан
Текстологик эштәрҙе башҡарыусы, төҙөүсе, баш һүҙ яҙыусы, аңлатмалар биреүсе Ғиниәт Ҡунафин. Башҡортостан китап нәшриәте. 1984 йыл.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 03.04.2017 в 23:44, и размещена в категории тарих, риүәйәттәр, легендалар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
Газета "Йәшлек" » Выборы - 2018 » Рөстәм Хәмитов: «Һайлауҙар ғәҙел, яҡшы, тыныс шарттарҙа уҙҙы»
Рөстәм Хәмитов: «Һайлауҙар ғәҙел, яҡшы, тыныс шарттарҙа уҙҙы»
«Берҙәм Рәсәй» партияһы Рәйесе, Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе Дмитрий Медведев Берҙәм тауыш биреү көнө йомғаҡтары буйынса төбәктәр менән видеоконференция режимында селектор кәңәшмә уҙғарҙы. Унда Башҡортостан Башлығы, Партияның Юғары советы ағзаһы Рөстәм Хәмитов ҡатнашты.
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттарын һайлау тураһында һөйләгәндә, партия Рәйесе уның етди һәм конкурентлы үтеүен билдәләне.
— Яҡынса мәғлүмәттәр буйынса фекер йөрөткәндә, һөҙәмтәләр бик яҡшы, лайыҡлы, — тине Дмитрий Медведев. — Шуға күрә һеҙҙе һайлау кампанияһын уҙғарыу менән ҡотлайым һәм уңыштар теләйем.
— Һәр ваҡыттағыса, Башҡортостан һайлауҙар уҙғарыу йәһәтенән әүҙем эшләне. Беҙҙә һөҙөмтәләр яҡшы – һайлаусыларҙың яҡынса 50 проценты — 3 миллион һайлаусынан 1,5 миллионы һайлау участкаларына килде, — тип хәбәр итте республика етәксеһе. — Әле бюллетендәрҙең 27 проценты эшкәртелгән. «Берҙәм Рәсәй» 61 процент һөҙөмтә менән еңә. Беҙҙең бер мандатлы кандидаттар һәйбәт эшләне. 55 округтан күбеһенсә «Берҙәм Рәсәй» вәкилдәре һәм ул тәҡдим иткәндәр еңә. Әле уҡ 40 округта еңеүебеҙ аңлашыла.
Һайлаусыларҙың яртыһынан күберәге һайлау бюллетендәрен эшкәртеү комплекстары ярҙамында тауыш бирҙе, тип билдәләне республика Башлығы. Атап әйткәндә, Өфөлә һайлау участкаларының 95 проценты КОИБ-тар менән тәьмин ителде.
- Ул һайлауҙарҙың ғәҙел, яҡшы, тыныс, аңлы шарттарҙа үтеүе тураһында һөйләй. Һөҙөмтә лә, һис шикһеҙ, ғәҙел буласаҡ, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов.
Берҙәм тауыш биреү көнөнә йомғаҡ яһап, Дмитрий Медведев «Берҙәм Рәсәй» һайлауҙарҙа лайыҡлы һөҙөмтә күрһәтте тип билдәләне.
— Партия тотороҡло сығыш яһаны һәм, яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, һайлауҙар булған Федерация субъекттарының бөтә закондар сығарыу органдарында ла тиерлек алдынғылыҡты һаҡлай, — тине партия Рәйесе. — Ни тиһәң дә, был турала яҡынса тикшеренеүҙәр, экзит-пол мәғлүмәттәре, ә ҡайҙалыр һайлау комиссиялары һанаған иҫәптәр менән бәйле мәғлүмәттәр ҙә дәлилләй.
Уның һүҙҙәренсә, партия тәҡдим иткән йәки хуплаған төбәк етәкселәре вазифаһына кандидаттар ҙа уңышлы сығыш яһаны.
— Депутат мандаттары, Федерация субъекттарының юғары вазифалы кешеләренең вәкәләттәре, губернатор вәкәләттәре кеүек, үҙ илеңә, халҡыңа хеҙмәт итеү һәм алдыбыҙҙа торған ғәйәт ҙур мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн бирелә, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Дмитрий Медведев.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
Аҙна яңылыҡтары. Ҡышҡы олимпиада тәүге тапҡыр Рәсәйһеҙ үтә
Ҡышҡы олимпиада тәүге тапҡыр Рәсәйһеҙ үтә. Ҡатнаша ул беҙҙекеләр, әллә уларҙы беҙҙекеләр тип әйтеп буламы? Халыҡ-ара олимпия комитеты Рәсәй спортсылары тип әйтергә тыя бит. Ҡышҡы уйындарҙы асыу тантанаһына ла олимпия әләме аҫтында ғына аҡ кейемдә сыҡтыҡ. Ниндәй төҫ был? Допингтарҙан азат сафлыҡ төҫө тип аңларғамы, әллә еңелеүҙе таныған аҡ типме? Фекерҙәр төрлөсә. Берәүҙәр хупланы бер нимәгә ҡарамай үҙ иҫәбе өсөн барған спортсыларҙы, икенселәре хурға ҡалып барып йөрөмәҫкә ине тип һуҡранды. Шулай ҙа спортсылар йәл.
11 / 02 / 2018
384


text:
- Подробности
- Просмотров: 410
ИҠТИСАД ЛИЦЕЙ-ИНТЕРНАТЫ, 1996 й. Өфөлә 28‑се һөнәрселек училищеһы базаһында Респ. иҡтисад-лицей интернаты булараҡ асыла. 6‑сы класты тамамлаған уҡыусылар ҡабул ителә. Малайҙар һәм ҡыҙҙар айырым уҡытыла. Профилле уҡытыу физика-матем., соц.‑иҡтисад йүнәлештәрендә алып барыла. 3 компьютер класы, 2 китапханаһы, тамаша, 2 спорт залы, 2 мед. һәм методика кабинеты, ағас эше оҫтаханаһы, интернаты бар. Уҡыу йортон 1 меңдән ашыу кеше тамамлаған (2011).
Ю.С.Солтангәрәев
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
- Подробности
- Просмотров: 359
КОМПРЕССОР, һауаны һәм газдарҙы ҡыҫыу машинаһы, һауа өрҙөргөс машинаның бер төрө. Эшләү принцибы һәм төҙөлөшө б‑са күләмле (ҡыҫыу процесы сикләнгән күләмде кәметеү ваҡытында барлыҡҡа килгән поршенлы, винтлы, ротацион) һәм көрәкле К. (ҡыҫыу әйләнеп торған көрәксәләр ярҙамында башҡарылған үҙәктән ҡыуыу, диагональ, күсәр) һ.б. айыралар. Стационар (ауыр фундаментҡа ултыртылған), күсмә (файҙаланыу ваҡытында күсереп йөрөтөргә мөмкин) һәм автономиялы (агрегат составына ингән ярҙамсы системалар м‑н бергә) К. була. Машиналар эшләүҙә, нефтехимия сәнәғәтендә, төҙөлөштә, транспортта һ.б. ҡулланыла. Башҡортостанда составына К. ингән авиация двигателдәрен булдырыу б‑са эштәр 20 б. 50‑се йй. башлап “Мотор” ҒПП‑нда алып барыла. К. ярҙамсы энергия ҡулайламалары (“Гидравлика”), газ ҡыуыу агрегаттары (Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе) составына инә. 60‑сы йй. алып “Ҡыҙыл пролетарий” пр‑тиеһында күсермәле КСБУ 1‑5А компрессор станцияһы составында файҙаланылған К‑5А, 4ВУ1—5/9 һ.б. моделдәре сығарылған. Шулай уҡ ҡара: Газогенератор, Газ турбиналы двигатель, Ҡыҫылған һауа генераторы.
Әҙәб.: Насосы и компрессоры. М., 1974; Глазырина В.М., Колпаков Л.Г. Гидромашины и компрессоры. Компрессоры в бурении, добыче и транспорте нефтяных газов. Уфа, 1999.
Х.С.Ғүмәров
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
- Подробности
- Просмотров: 484
БАЙМАҠТА БАШҠОРТ ХӨКҮМӘТЕ АҒЗАЛАРЫН АТЫУ, 1918 й. 7 мартында Орск өйәҙе Баймаҡ а. көнбайышҡа табан 0,5 км алыҫлыҡта һәм 9 мартында ш. уҡ өйәҙҙең Сидоровка (башҡа мәғлүмәттәр б‑са, Фёдоровка) утары янында булған ваҡиғалар. 1918 й. ғин.—февр. Кесе ҡоролтай ағзалары Ғ.С.Иҙелбаев, Ә.Б.Ҡарамышев һәм Ғ.С.Мағазов Орск өйәҙендә башҡ. полкын ойоштора, Баймаҡты ала һәм күрше ауылдарға, приискыларға, рудниктарға контроль урынлаштыра. Ырымбур ҡ. Башҡорт хөкүмәте һәм Башҡорт мәркәз шураһы ағзаларының ҡулға алыныуы т‑да хәбәр алыу м‑н полк командованиеһы уларҙы азат итеүгә әҙерлек башлай. Иҙелбаев, Ҡарамышев һәм Мағазов Орск ҡ. полкка ҡорал һәм һуғыш припастары һатып алыу өсөн Баймаҡ эшсе депутаттары советына аҡса бирә. Февр. аҙағында Ҡарамышев ҡорал килтереүҙе тиҙләтеү өсөн атлы отряд м‑н Баймаҡтан сыға. Баймаҡ советы вәкилдәре Ҡарамышев отряды м‑н осрашыуҙан тайпыла, 1 мартта йәшерен рәүештә Баймаҡҡа әйләнеп ҡайта һәм һатып алынған ҡоралды эшселәргә таратып бирә. Ырымбур губерна хәрби‑революцион комитеты рәйесе С.М.Цвиллинг бойороғо б‑са 2 мартта полк һалдаттарын һәм Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәрҙәрен Баймаҡ эшселәре ҡулға ала. 4 мартта Ҡарамышев етәкс. бер нисә мең башҡорт, ҡулға алыныусыларҙы азат итеүҙе талап итеп, Баймаҡты ҡамап ала. Ләкин 6 мартта Ырымбурҙан ҡыҙылгвардеецтар полкы килеп етә һәм ҡамауҙы алып ташлай. 7 мартта эшселәр һәм ҡыҙылгвардеецтар суды хөкөмө б‑са Иҙелбаев, Мағазов һәм уларҙың кәңәшсеһе булған 5 поляк офицеры атып үлтерелә; Х.Ғ.Ғәбитов, У.Йәһүҙин, М.К.Әҙеһәмов һәм 2 поляк һаҡ аҫтында ҡалдырыла. 50‑нән ашыу башҡ. һалдаты азат ителә, 9 мартта уларҙың 10‑ы үлтерелә. Ваҡиғалар Башҡорт ғәскәрен төҙөүҙе тиҙләтеүгә булышлыҡ итә.
Әҙәб.: Национально‑государственное устройство Башкортостана (1917—1925 гг.): док. и материалы. В 4 т. Т.1. Уфа, 2002.
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
- Подробности
- Просмотров: 441
БАКЛАНОВ Юрий Григорьевич (22.6.1937, Өфө), хужалыҡ эшмәкәре. БАССР‑ҙың атҡ. төҙөүсеһе (1985), БР‑ҙың атҡ. машиналар эшләүсеһе (1997). Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу т. юл транспорты инженерҙары ин‑тын тамамлаған (Мәскәү, 1982). 1960 й. алып ӨПЭПБ‑ла эшләй: 1977 й. башлап капиталь төҙөлөш б‑са ген. дир. урынбаҫары, 1994—2005 йй. ген. директор. Б. етәкс. Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһен киңәйтеү һәм техник яҡтан яңынан йыһазландырыу тормошҡа ашырыла, был самолёттар, вертолёттар өсөн бортлы авиация ҡорамалын (ҡара: Авионика), мәғлүмәт-идара итеү системаларын, нефть сығарыу сәнәғәте өсөн электро- һәм пневмоприводтар, энергия сығанаҡтары сығымдарын иҫәпләү приборҙарын сериялы сығарыуҙы ойоштороуға булышлыҡ итә. С.П.Королёв ис. “Энергия” ракета-йыһан корпорацияһы, М.В.Хруничев ис. үҙәк (Мәскәү) проекттарында ҡатнашыу, Як-130 самолётын эшләү өсөн берекмәне яңынан үҙгәртеүгә етәкселек итә. СССР МС‑ы пр. лауреаты (1982). “Почёт Билдәһе” (1988), преподобный Сергий Радонежский (2007) орд. м‑н бүләкләнгән.
К.Ш.Гәрәева
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
- Подробности
- Просмотров: 521
АҘ КҮЛӘМЛЕ ХИМИЯ ПРОДУКТТАРЫ, химик реактивтар, реагенттар (ш. иҫ. коррозия ингибиторҙары, яғыулыҡҡа, майҙарға, полимерҙарға өҫтәмәләр һәм присадкалар), биологик актив матдәләр, өҫкө йөҙҙә актив матдәләр, үҫемлектәрҙе химик һаҡлау саралары, аналитик химияла һәм төрлө синтезда ҡулланылыусы органик реактивтар (айырым төрҙәре 30 меңдән ашыу).
Башҡортостанда 20 б. 50-се йй. моно-, полихлорфенолдар һәм уларҙың берләшмәләрен Өфө химия з‑дында (ҡара: “Уфахимпром”), 60-сы йй. туйындырылған һәм туйындырылмаған алифатик хлоруглеводородтарҙы Стәрлетамаҡ химия з‑дында (ҡара: “Каустик”) етештереү үҙләштерелә. Стәрлетамаҡ нефтехимия заводында 2,6-ике водород алмаштырған фенолдар химияһы, технологияһы б‑са ғилми‑тикшеренеү, тәжрибә-конструкторлыҡ эштәре үткәрелә, төрлө присадкалар, реагенттар, водород алмаштырыу ҡыйынлашҡан фенолдар етештереү технологиялары уйлап табыла. Респ. НЭЗ‑дарында яғыулыҡтарға, синтетик һәм минераль майҙарға (ҡара: Нефть продукттары) присадкалар эшләүсе производстволар бар. “Газпром нефтехим Салават” ААЙ‑нда спирттар, ди-, полиолдар, алканоламиндар һ.б. етештерелә. Өфө аҙ күләмле нефтехимия производстволарының тәжрибә заводыкоррозия ингибиторҙары, битум-полимер композициялар, быраулау эретмәләренә майлау өҫтәмәләре, түбә ябыу һ.б. мастикалар, автомобилдәргә һыуытыусы шыйыҡлыҡтар һ.б.; Тәжрибә заводы, Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр институтының тәжрибә‑эксперименталь производствоһы гербицидтарҙың тәжрибә партияларын; Нефтехим тәжрибә заводы нефть сығарыуҙы интенсивлаштырған ИНПАР-1 реагентын, меркаптанлаштырыу өсөн катализатор, косметика сәнәғәте өсөн балауыҙ эшләп сығара. “Реактив” Дәүләт инженер үҙәгендә (ДИҮ; ӨДНТУ‑ның тармаҡ-ара лаб. нигеҙендә ойошторолған) химик реактивтарҙы синтезлау, сертификатлаштырыу, стандартлаштырыу ысулдары эшләнгән, аҙ күләмле һәм заказға продукттар, ш. иҫ. ацеталдәр, ортоэфирҙар, туйындырылмаған спирттар, диолдар һ.б. сығарыла. Нефть, газ скважиналарын быраулағанда бырау ҡоросо ашалыуын кәметеүсе химик реагенттар, һыулы эмульсиялы буяуҙар, деэмульгаторҙар, нефть промыслаларында көкөртлө водород йотоусы матдәләрҙе коалесценциялаусы өҫтәмәләр; нефть ятҡылыҡтарында тау тоҡомдарының үткәреүсәнлеген арттырыусы профилактик саралар; фаза-ара күсерелеш катализаторҙары; Реакор-1, Реакор-2 коррозия ингибиторҙары; полиграфия сәнәғәте өсөн Ләйсән, Аҡташ һ.б. ярҙамсы материалдар; электротехника сәнәғәте өсөн реагенттар; Дон-1, Дон-2 биостимуляторҙары; юғары вакуумлы техниканы майлау матдәләре; наркотик матдәләрҙе экспресс анализлау, һыуҙа, тупраҡта, а.х. продукттарында ағыулы химикаттарҙы билдәләү өсөн реагенттар йыйылмаһы уйлап табылған. Органик химия ин-тында (ОХИ) простагландиндарҙан Эстуфалан, Клатрапростин ветеринария препараттары, Аскоцин фунгициды, хайуандарҙың ашҡаҙан-эсәк трактын дауалау өсөн Энтерозим, Диспепсилат саралары уйлап табылған һәм етештерелә. Бактерияларға, елһенеүгә ҡаршы Сульфакрилат елеме эшләп сығарыу үҙләштерелә. “Реактив” ДИҮ м-н берлектә иген (Кюнемон), мамыҡ үләне (Армигаль) ҡоротҡос бөжәктәренә ҡаршы феромондар, күс айырыуға ҡаршы Апилюр препараты сығарыла. Нефтехимия һәм катализ ин-тында а.х. культуралары уңышын күтәреүсе Купробисан, Бисол-2 саралары, микозға ҡаршы Базуран препараты сығарыла; ОХИ м-н берлектә энтомологик елем сериялары уйлап табылған һәм етештерелә. Гербицидтар һәм үҫемлектәр үҫеүен көйләгестәр ин-тында фенокси-, арилоксиуксус кислоталары, уларҙың тоҙҙарын, эфирҙарын эшләү технологиялары үҙләштерелгән; улар нигеҙендәге составтар, композициялар үҫемлектәрҙе химик һаҡлау саралары итеп ҡулланыла.
С.С.Злотский
Тәрж. Л.И.Шарапова