text:
Газета "Йәшлек" » Әҙәбиәт » Страница 2
Бошмаҫ ир
Әҙәбиәт / Юмор // 7-04-2018, 08:00
Ғаяз ике ай элек атай булды. Улын үҙенсә һөйөп туя алмай, уның менән ғорурлана. Тик Рания уға сабыйҙы әллә ни ышанып тоттороп бармай. Сөнки Ғаяз вайымһыҙҙың вайымһыҙы. Берәй эшкә тотонһа, икенсе нәмәгә әүрәп, донъяһын онота ла ҡуя. Ярай әле бәхетенә ҡар өҫтөндә ҡаҙан ҡайната торған сос кәләш тура килде.
Бер көн ҡатыны йорт мәшәҡәттәре менән булышҡансы, ир баланы саф һауала алып йөрөргә булды. Рания, иренең холҡон яҡшы белгәнгә күрә, йорт тирәһенән алыҫ китмәҫкә ҡушты.
Бер сәғәттән атай кеше ҡайтып инде, ләкин балаһыҙ. Рания, ниҙер һиҙенеп, бала ҡайҙа, тип ҡырағай тауыш менән ҡысҡырып ебәреүгә, Ғаяз уҡтай кире тышҡа атылды.
Баҡтиһәң, Ғаяз урам буйында күптән күрмәгән дуҫын осратҡан. Был икәүҙең һөйләшеп һүҙҙәре бөтмәй. Ә балалар арбаһын тәмәке тартҡан дуҫынан алыҫҡараҡ ҡуйып торған булған. Хәбәр һатып тороп, бошмаҫ ир сабый тураһында бөтөнләй онота һәм ҡулын һелтәп ҡайтып китә.
Ярай әле бала имен-һау ғына бер ни белмәй йоҡлап ятҡан. Юғиһә, был хәлдең нисек тамамланыры билдәһеҙ ине. Рания, әлбиттә, ирен утлы табала бейеткән, тиҙәр. Уның ҡарауы, Ғаяз хәҙер етдиерәк булып киткән, имеш....
«Сыҡ кейәүгә, әсәй!»
Әҙәбиәт / Юмор // 6-04-2018, 07:00
Балалар баҡсаһына барғанда туй салоны янынан үтеп китәбеҙ. Магазин тәҙрәһе төбөндә торған манекендар өҫтөндәге күлдәктәрҙең ҡупшылығы! Был витриналарға ҡыҙыҡмайынса үткән ҡатын-ҡыҙ һирәк, мин дә шулар иҫәбендә. Әсәһенең йыш ҡына ошо гүзәллеккә һоҡланып ҡарауын бәләкәсем һиҙеп ҡалды, ахырыһы.
– Әсәй, ҡара әле, ниндәй матур күлдәк! Әйҙә, һиңә лә шундайҙы һатып алайыҡ!
– Улым, ул бит кәләштәр кейә торған! Бындай күлдәкте кейәүгә сыҡҡанда ғына кейәләр.
– Һин дә сыҡ кейәүгә!
– Мин бит кейәүҙә, улым.
Аптырауҙан баланың күҙҙәре ҙурайып китте.
– Һин ниңә миңә әйтмәйенсә кейәүгә сыҡтың? Ә ҡасан сыҡтың?
– Күптән инде, һин тыумаҫ элек. Атайың – минең кейәүем, улым.
Улымдың турһайған ауыҙы йырылды:
– Ә-ә, атайым булғас һәйбәт әтеү, мин икенсе берәй ағаймы икән тип уйлаһам!
...
Ҡара тауыҡ мажаралары
Әҙәбиәт / Юмор // 5-04-2018, 07:00
Һәр кемгә лә тиерлек бала сағында иптәштәре тарафынан ниндәйҙер ҡушамат тағыла. Бәғзеләргә ул йоҡмай, ә икенселәренә, ни сәбәптәндер, ғүмерлеккә юлдаш булып ҡала.
Беҙҙең ауылда ағалы-ҡустылы ике малай үҫте. Уларҙың береһе, әсәһенә оҡшап – аҡ, икенсеһе, атаһына оҡшап, ҡара тиреле булды. Тауыштары әҙерәк сәрелдәгерәк булғанғалыр, береһенә – Аҡ тауыҡ, икенсеһенә Ҡара тауыҡ тигән исем таҡтылар. Малайҙарҙың беренсеһе ҡушаматына әллә ни иғтибар итмәне, ә N, бигерәк ғәрсел булғаны өсөндөр, ғүмерлеккә Ҡара тауыҡ булып ҡалды. Түбәндә уның менән бәйле бер нисә тарих килтереп китәм.
...
Үәт, ҡыҙыҡ! (30.03.2018)
Әҙәбиәт / Юмор // 3-04-2018, 07:00
«Мәке уям»
Әҙәбиәт / Юмор // 1-04-2018, 12:00
Бала саҡта өләсәйемдәрҙең ауылында йыуаш ҡына бер ағай йәшәне. Олоғайғансы ҡатын да алманы ул. Тотлоғоуынан оялған булған, тинеләр. Уға әсәйемдәр күршеләге олоғайып барған апайҙы димләй башланы. Егетте саҡ өгөтләп, һөйләштерергә алып киләләр.
Һүҙ араһында апайҙың әсәһе: «Был егет кем булып эшләй һуң ул?» – тип һорап ҡуя.
Егет аптырап тормай:
– Бер аҙна инде мәке уям, – тип яуаплай.
Ауылдарҙа элек малды күп көткәндәр. Ҡыш көндәре йылғала һуғарғандар. Йыл һайын бер кеше ҡыш буйы мәке уйған. Ҡалын боҙҙо лом менән онтауҙарын мин дә иҫләйем. Был ағай ҙа, күрәһең, әлеге эштән ҡоро ҡалмаған. Аҙаҡ ҡунаҡтарҙа, шаярып: «Эш күп – бер аҙна инде мәке уям!» – тип мәрәкәләүҙәрен дә хәтерләйем....
Ғәлиә апайҙың кейәүгә сыҡҡаны һәм минең бабайға барғаным
Әҙәбиәт / Юмор // 1-04-2018, 08:00
Беҙ – етмеште үткән ике ҡарсыҡ – әхирәтем Ғәлиә апай менән көлөшә-көлөшә сәй эсәбеҙ. Минән ике генә йәшкә өлкәнерәк булһа ла, уға апай тим. Ул башта: “Мине өлкәнәйтәһең, апай тип әйтмә”, – ти торғайны. Быға эстән генә көлөмһөрәйем, әммә апай тип өндәшеүемдең ысын сәбәбен әйтмәйем. Сәбәбе – кәүҙәгә минән ике тапҡыр ҡалыныраҡ, мыҡты, мөһабәт булыуы. Ә үҙе шул тиклем матур, килешле кейемдәрен кейһә, Әбей батша Екатеринаға оҡшап тора. Сынаяҡтарҙы бушата-бушата, берсә көлөшөп, берсә һағышланып үткәндәрҙе иҫләйбеҙ. Бер мәл һүҙ кемдең нисек кейәүгә сығыуына барып ялғанды. Ғәлиә апайҙың кейәүгә сығыу тарихын уның үҙ исеменән һеҙгә лә бәйән итәйем әле....
«Әйттем бит һиңә!»
Әҙәбиәт / Юмор // 1-04-2018, 07:00
Ҡатын бер аҙналыҡ командировкала йөрөп ҡайтты. Мотаһар иртәнсәк эшкә китер алдынан уға былай тине:
– Компьютерҙа соҡоноп, минең «страницаға» инеп тикшеренәһе булма!
– Берәй нәмә булдымы әллә?
– һиңә оҡшаған әйбер юҡ унда!
Ғаиләһеҙ кеше кеүек, командировкаларға ырғый-һикерә сыға ла китә ошо Тәнзилә. Эшендә ул яҡшы белгес булып һанала, шуға күрә конференциямы, квалификациямы, курстармы – баш ҡала юлы ҡатынына күрше ауыл алыҫлығы кеүек кенә тойола, күрәһең. Ир магазин билмәндәре, теге-был ярымфабрикаттарҙан туйып бөттө. Унан бигерәк, ни тиһәң дә, ҡатын өйҙә булмаһа, донъяның ҡото юҡ. Тиҙерәк бала табыу яғын уйламай, һаман карьера буйынса үҫеүҙе ҡайғырта. Ошо сәбәпле, һуңғы ваҡытта Мотаһарҙың Тәнзиләгә һарыуы ҡайнай башланы.
Ир эштән ҡайтһа, ҡатыны тырт та мырт йөрөп ята. Хәҙер Мотаһарҙың сираты етте:
– Берәй нәмә булдымы әллә?
– Нимә, нимә! Эйе, булды! Көнө буйы компьютерҙа һинең «страница»ны тикшерҙем – башҡа бисәләр менән мауығыу йәки һөйәркәләрең менән хат яҙышыу дәлилдәрен табырға теләгәйнем, – Тәнзиләнең ысынлап та күҙҙәре ҡыҙарып бөткән икән.
– Шунан, таптыңмы?
– Юҡ.
– Эй, матурым, минең өсөн компьютер – эштән ҡайтыу менән ярты төнгә тиклем «танчик» уйнау. Һин аҙналар буйы өйҙә тормағанда тағы нимә менән шөғөлләнергә тейешмен?! Иртәнсәк юрамал ҡыҙғандырыу өсөн генә әйткәйнем, соҡонма, тип, – Мотаһар хәләлен ҡосаҡлап үбеп алды. – Шунан, оҡшанымы һиңә минең «страница»ның аҫтын-өҫкә килтереү?
– Юҡ.
– Әйттем бит оҡшамаясаҡ тип, – ирҙең башын артҡа ташлап рәхәтләнеп көлгәненә Тәнзилә лә ҡушылды....
Сабышҡан йондоҙҙар (хикәйә)
Әҙәбиәт / Проза // 31-03-2018, 07:00
Район үҙәгенә геүләтеп килеп ингән ҙур иномарка, юлдан аша сыҡҡан траур процессияһына терәлеп, туҡтап ҡалды. Олпат кәүҙәле профессор Ғәлим Байхарин, машинаһынан сығып, йөк машинаһына тейәлгән табут артынан эйәреп барыусы таныш райондаштары менән баш ҡағып иҫәнләшеп торҙо. Кемде ерләгәндәрен белмәй ине. Һорарға ла уңайһыҙ. Таныш һәм таныш булмаған кешеләр яй ғына атлауҙарын дауам итте. Өйөнә ҡайтып ингәс, Ғәлим Хәлимуллович гәзит ҡарарға тотондо. Уның район үҙәгендәге йорто нисәмә йыл инде Ямаловтар ғаиләһе йыйыла торған урын булып ҡала бирҙе. Баҫманың һуңғы битендә үҙенең юлда тыуған һорауына яуап тапты: унда баҫылған некролог күп йылдар ауыл хужалығында эшләгән Роланов Алексей Георгиевичтың үлемен хәбәр итә ине. Ғәлим терт итеп ҡалды. Ниңәлер район хакимиәтенән некролог юҡ ине. Шунда ғына кемде ерләгәндәрен аңланы ла уйға ҡалды....
Ҡурҡма, күрше, был мин! (Хикәйә)
Әҙәбиәт / Проза // 30-03-2018, 07:00
Айныҡбай уянып киткәндә, ҡышҡы, йылдай оҙон төн үтеп, яҡтырып килә ине. Йоҡоло күҙҙәрен ыуғылағас, башын бороп, барак бүлмәһен күҙҙән үткәрҙе. Хөсниямалының урыны буш, тимәк, эшкә киткән, ваҡыт иртәнге сәғәт туғыҙҙар тирәһе булырға тейеш. Уның Хөсниямалы почта таратыусы булып эшләй. Бөгөн ниндәй көн һуң әле, шәмбе булырға тейеш. Эйе, кисә йома булды, бөгөн – шәмбе. Айныҡбай уфылдай-уфылдай урынынан торҙо. Аяҡтарын һәлендереп, бер аҙ уйланып ултырҙы. Кисә улар эштән һуң, аҙна буйына обедкә тип ҡатындары көн дә биргән аҡсаһынан ҡалған көмөштәрен уртаға һалып, Хәлфетдиндең таныш ҡортҡаһынан ике шешә самогон алды. Юл ыңғайы кафела, күҙ буяу өсөн күмәгенә бер көрөшкә һыра алып, әллә ни оҙон-оҙаҡҡа һуҙмай һемерҙеләр ҙә таралыштылар....
Үәт, ҡыҙыҡ! (23.03.2018)
Әҙәбиәт / Юмор // 26-03-2018, 11:48
Мәктәп директоры урамда йөрөгән пингвинды күреп ҡалған да, Иректе саҡырып:
– Был аҙашҡан ҡошто зоопаркка алып бар, – тигән. Икенсе көндө ни күрһен, пингвин тағы ла мәктәп янында йөрөп ята икән. Директор, асыуланып:
– Ирек, мин бит һиңә пингвинды зоопаркка алып барырға ҡушҡайным!
– Зоопаркта булдыҡ инде… Хәҙер уның киноға барғыһы килә…...


c: text/html

text:
Статистика белгестәре Башҡортостан халҡының йән башына уртаса килемен иҫәпләне Фото: Олег Яровиков
Статистика белгестәре Башҡортостан халҡының йән башына уртаса килемен иҫәпләне
Статистика белгестәре Башҡортостан халҡының йән башына уртаса килемен иҫәпләне Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2018 йыл, 25 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Ағымдағы йылдың февралендә Башҡортостан халҡының йән башына уртаса килеме 25 104 һум тәшкил итте. Уҙған йылдың ошо уҡ осоро менән сағыштырғанда реаль килем төшкән һәм 94,7 процент тәшкил иткән, тип хәбәр итә Башҡортостанстат.
2018 йылдың ғинуарында республикала йән башына уртаса килем түбәнерәк һәм 22 907 һумға тиң булған.
Белгестәрҙең иҫәбе буйынса, ғинуар-февралдә Башҡортостанда уртаса статистик йәшәүсе уға тәғәйенләнгән суммаға 79 килограмм һыйыр ите (һөйәкһеҙ иттән тыш) йәки 150 килограмм деликатес булмаған туңдырылған балыҡ ала алған. Башҡа аҙыҡ-түлек варианттары араһында – 454 литр һөт, 49 килограмм аҡ май, 758 килограмм шәкәр, 875 килограмм он һәм 1,1 тоннанан ашыу картуф.
Аҙыҡ-түлек булмаған тауарҙарға килгәндә, шул уҡ суммаға айына 11 салбар йәки 17 ирҙәр күлдәге, 12 юбка йәки 13 блузка һатып алырға мөмкин булған.
Шул уҡ аҡсаға 590 литр бензин йәки 1176 тапҡыр ҡала йәмәғәт транспортында йөрөү тура килгән.
«Башинформ» агентлығы хәбәр иткәнсә, ағымдағы йылдың февраль айында Башҡортостанда уртаса номиналь эш хаҡы 30 411 һумға етте. Ул былтырғыға ҡарағанда 11,5 процентҡа юғары.
http://www.bashinform.ru/news/1149918-statistiki-podschitali-srednedushevye-dokhody-naseleniya-bashkirii/

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Һуғыш ветерандарына ҡарата мутлыҡта ғәйепләнеүселәр тотолдо
2010 йылдың 27 апрелендә Әбйәлил районында ЮХХДИ һәм Әбйәлил районы буйынса Эске эштәр бүлегенең енәйәт эҙләү бүлеге хеҙмәткәрҙәре Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарына ҡарата мутлыҡ ҡылыуҙа ғәйепләнеүселәрҙе тотто.
БР буйынса Эске эштәр министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, 26 апрелдә Әбйәлил районы буйынса Эске эштәр бүлегенә Сиҙәм ҡасабаһынан 85 йәшлек бер ҡарттан, “БР ветерандар советы рәйесе урынбаҫары” тип танытып, билдәһеҙ бер кеше уның 13 мең һум аҡсаһын урлауы хаҡында ғариза килтерелә. 27 апрелдә Баймаҡ районы һәм ҡалаһы буйынса Эске эштәр бүлегенә Билал ауылынан 86 йәшлек һәм 89 йәшлек пенсионерҙарҙан ошондай уҡ ике ғариза килә, уларҙың да шундай уҡ юл менән 7 һәм 14 мең һум аҡсаһын урлағандар.
Аферист үҙ ҡорбандарын, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға Еңеү көнөнә – автомобиль бүләк итәсәктәр, бының өсөн бер аҙ ғына аҡса индерергә кәрәк, тип алдай.
Һүрәтләүҙәр буйынса енәйәтсене һәм уның иптәшен 27 апрелдә Әбйәлил районында ЮХХДИ һәм енәйәтте эҙләү бүлеге хеҙмәткәрҙәре тота. Магнитогорскиҙа йәшәүсе 48 йәшлек рәсми эшһеҙ һәм элек РФ Енәйәт кодексының 160-сы статьяһы буйынса хөкөм ителгән ирҙең һәм уның танышы, 45 йәшлек яҡташының республикабыҙ һәм Силәбе өлкәһе биләмәһендә ошондай уҡ башҡа енәйәттәргә ҡатнашы булыуы ихтимал. Милиция хеҙмәткәрҙәре граждандарға, әгәр ошондай мутлыҡ ҡорбаны булһағыҙ, хоҡуҡ һаҡлау органдарына мөрәжәғәт итә алаһығыҙ, тип хәбәр итә.


text:
Силәбе өлкәһендә башҡорт спортсыһы Вил Абдуллин тураһында китап сыҡҡан
Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылы Ҡоншаҡта «Спорт өсөн тыуған кеше» китабының презентацияһы үтте. Китап башҡорт спортсыһы, районда беренсе саңғы ярышы буйынса СССР спорт мастеры, тренер, педагог Вил Абдуллиндың тыуыуына 80 йыл тулыуға ҡарата яҙылған. Ул районды төрлө спорт олимпиадаларында лайыҡлы танытҡан йөҙҙән ашыу талантлы спортсылар тәрбиәләгән.
Тренерҙың улы Фуат Абдуллин китаптың дәртләндереүсеһе һәм инициаторы булып тора. Биографик баҫманың авторы һәм мөхәррире Лилиә Девальд.
Презентацияға төрлө йылдарҙағы спорт ветерандары, тренерҙар, спортсылар, райондың башҡорттар Ҡоролтайы активистары һәм Вил Абдуллиндың дуҫтары йыйылғайны. Вил Вәғиз улының коллегалары уның спортҡа тоғро булыуы, педагог талантына эйә булыуы хаҡында йылы хәтирәләре менән уртаҡлаштылар.
Район етәкселеге исеменән район башлығының социаль мәсьәләр буйынса урынбаҫары Гөлбаныу Йәнтурина тәбрикләү һүҙе менән сығыш яһаны. Абдуллиндар ғаиләһе архивынан күп кенә фотолар күрһәттеләр. Район мәҙәниәт йорто Ижад йорто менән берлектә үҙешмәкәр концерт номерҙары менән сығыш яһаны, тип хәбәр итә Силәбе өлкәһендә Башҡортостан Республикаһы даими вәкиллегенең матбуғат сәркәтибе Михаил Хәбиров.


text:
Газета "Йәшлек" » Последние публикации на сайте » Страница 7
Ҡайҙа ғына бармай, ниҙәр күрмәй...
Рубрикалар / Бөйөк Еңеүгә 71 йыл // 9-05-2018, 08:00
18 йәшендә генә һуғышҡа китеп тотҡонлоҡ михнәттәрен кисергән башҡорт егете Фәтхулла Юламанов 30 йәшендә саҡ тыуған яғына әйләнеп ҡайта
Хәйбулла районының Аҡъяр ауылында йәшәүсе Фәтхулла Әһлиулла улы Юламановҡа быйыл йәйгеһен 95 йәш тула. 18 генә йәшендә Ватанын фашист илбаҫарҙарынан яҡларғафронт ҡа алынған йәш һалдат сал далалы тыуған еренә 30 йәшендә генә кире әйләнеп ҡайта ала. Яҙмыш уны нисек кенә һынамаһын, алдына ниндәй генә кәртә ҡормаһын, ул Тыуған иленә тоғро яугир булыуҙан тайпылмай, барлыҡ ауырлыҡҡа
тешен ҡыҫып түҙә, шуға ла мораҙына ирешә – тыуған яҡтарына ҡайта......
Еңеү көнө менән, дуҫтар!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 9-05-2018, 06:00
Гәзитебеҙгә арзаныраҡҡа яҙылып ҡалығыҙ!
Яңылыҡтар таҫмаһы / Гәзиткә яҙылыу // 8-05-2018, 15:41
Гимндар төрлө була…
Махсус бит // 8-05-2018, 07:00
Иң боронғо гимн һүҙҙәре – япондарҙа. X – XI быуатта аноним йыйынтыҡта баҫылған бер шиғырға көй яҙыу идеяһы ирланд дирижеры Джон Фентондың башына килә. Ул 1870 йылда көй яҙа ла япон императоры алдында йырлай. Әммә япондар был йырҙы, бигүк тантаналы түгел, ти. Шунан шул уҡ һүҙҙәргә үҙҙәре көй яҙа. Ә Фентондың варианты Иокогама ҡалаһының бер ҡорамында йыл да башҡарыла. Әйткәндәй, япон гимны бер куплеттан тора һәм ике тапҡыр ҡабатлана.
Уругвай гимны – иң оҙоно. Парагвайҙыҡы ҡыҫҡараҡ булһа ла, авторы бер үк кеше – Уругвай гражданы Франсиско Акунья де Фигероа.
Британия гимнының авторы үҙ шиғырының тотош ил символына әйләнеүен белмәйенсә, үҙ-үҙенә ҡул һалған. Генри Кэри исемле музыка уҡытыусыһының ғаиләһе ярлы, күп балалы булған. Нимәһе ҡыҙыҡ: гимн һүҙҙәре власта батша йә батшабикә ултырыуына ҡарап үҙгәртелә, ҡатын-ҡыҙ, ир-ат өсөн варианттары бар.
Афғанстан гимнында, ил Конституцияһына ярашлы, унда йәшәүсе бөтә халыҡтар ҙа телгә алына. Һәм, әлбиттә, “Аллаһу әкбәр” тигән һүҙҙәре бар.
Һиндостан гимны 54 секундта йырланып бөтә. Әммә бик бай тарихлы. Ә Таиландтың ике дәүләт йыры бар: батшаныҡы һәм граждандарҙыҡы. Әгәр дөрөҫ булһа, батша өсөн гимн авторы рус композиторы Петр Щуровский икән.
...
Үәт, ҡыҙыҡ! (4.05.2018)
Әҙәбиәт / Юмор // 7-05-2018, 17:11
Эльвина ХӘСӘНОВА
Объявления / Йәшлек гүзәле // 7-05-2018, 16:46
Республикабыҙҙың балға-майға, арҙаҡлы шәхестәргә, матур ҡыҙ-егеттәргә бай Баймаҡ районының Ниғәмәт ауылында 2001 йылдың 28 февралендә ғаиләлә икенсе бала булып донъяға килгәнмен.
Әле ауылыбыҙҙағы мәктәптең 11-се класында белем алам. Тик “дүртле” һәм “бишле” билдәләренә генә уҡыйым. Спортты үҙ итәм, волейбол уйнарға яратам, еңел атлетика менән шөғөлләнәм. Буш ваҡытымда ҡул эштәре менән булышырға яратам.
Киләсәктә яҙмышымды хоҡуҡ һаҡлау өлкәһе менән бәйләгем килә. Берҙәм дәүләт имтихандарын уңышлы тапшырып, ошо йүнәлештә белем алырға теләйем....
Владимир Путин Рәсәй Президенты вазифаһын ҡабул итте
Яңылыҡтар таҫмаһы // 7-05-2018, 16:08
Көнсөллөк тормошто ағыулаһа
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 7-05-2018, 14:09
Ирем Себерҙә вахта ысулы менән эшләй, ике балабыҙ бар. Ул мине ныҡ көнләшә. Даими шылтырата, тикшерә, балаларҙан ҡайҙа барыуым, ҡасан ҡайтыуым һ.б. тураһында һорашып тора. Көтмәгәндә генә ағаһы килеп, “ревизия” ойоштороп китә. Эшем буйынса район үҙәгенә йыш барырға тура килә, ҡайһы саҡ иремдең шылтыратыуына яуап бирә алмайым. Һөҙөмтәлә өҫтөмә әр-битәр яуа. Иремде хөрмәт итәм һәм хыянат итергә йыйынмайым. Уның хаҡһыҙ дәғүәләре мине ныҡ кәмһетә. Нисек уға тоғролоғом мәңгелек икәнлеген аңлатырға? Түҙемлегем бер мәл һыныр кеүек...
Зөһрә.
Әбйәлил районы.
...
Велосипедлы сәғәтте Гүзәл Бүләкова отто!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 7-05-2018, 12:25
Хөрмәтле дуҫтар!
"Йәшлек" гәзите төркөмө иғлан иткән конкурсты - велосипед төшөрөлгән стена сәғәте уйнатыуҙы түҙемһеҙлек менән көткәнһегеҙҙер. 17 апрелдән алып, репост ярышы тураһындағы яҙманы 173 кеше дуҫтарына һөйләгән, 326-һы лайҡылдаған, 21 мең кешенең күҙенә салынған.
Бәйгене йомғаҡланыҡ! Осраҡлы һан генераторлы махсус сайт аша еңеүсе - Гүзәл Бүләкова билдәләнде!
Еңеүсенең беҙҙең менән бәйләнешкә инеүен һорайбыҙ!
Ошо арала тағы ла репост конкурсына старт биреләсәк....


text:
26 июнь – Наркоманияға ҡаршы көрәш көнө
26 июнь – Халыҡ-ара наркотик матдәләр ҡулланыуға һәм уның законһыҙ әйләнешенә ҡаршы көрәш көнө. Был дата 1987 йылдан алып Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһы ҡарары буйынса билдәләнә.
Наркотиктар таратыуға ҡаршы көрәш тарихына инде 100 йылдан ашыу. 1909 йылдың февралендә Шанхай опиум комиссияһы ҡатнашыусылары, ә уның эшендә 13 ил, шул иҫәптән Рәсәй ҙә ҡатнаша, Азия илдәренән наркотиктар индереүҙе сикләү юлдарын эҙләп ҡарай. Бөгөн дә хоҡуҡ һаҡлау органдары был мәсьәләне тулыһынса хәл итә алмай.
Башҡортостанда был көндө ғәҙәттәгесә сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалауға йүнәлтелгән акциялар уҙғарыла.


text:
Октябрьскийҙа «Китап менән – изге юлға!» гала-концерты үтте
Октябрьский ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең мәҙәниәт һәм мәғариф бүлеге, шулай уҡ Үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы менән ойошторолған «Балалар китабы аҙналығы» сиктәрендә ҡаланың Мәҙәниәт йортонда «Китап менән – изге юлға!» гала-концерты үтте. Был матур байрамда ҡаланың художестволы коллективтары сығыш яһаны, номинацияларҙа һәм ижади бәйгеләрҙә еңеүселәр тәбрикләнде.
Сәхнәгә «Китап уҡыу буйынса лидер», «Китап менән бергә үҫешәбеҙ!», «Тере классика», «Ижад донъяһында», «Ғаиләм менән китап уҡыйбыҙ», «Китапханаларҙың иң яҡшы дуҫы» номинацияларында еңеүсе балалар күтәрелде. Уларға иҫтәлеккә китаптар тапшырылды. Алып барыусылар байрамда ҡатнашыусылар өсөн төрлө уйындар ҙа үткәрҙе, уларҙың балалар әҙәбиәте һәм фольклор буйынса белемен тикшерҙе. Сара Октябрьский ҡалаһының билдәле ижади коллективтарының сағыу концерт номерҙары менән тамамланды.


text:
"Йәгеҙ әле, шағирҙар!"
Семинарҙың тәүге ѳлѳшѳндә Белорет, Әб- йәлил, Учалы ижадсылары Әбйәлилдән мәғариф ве- тераны, драма ѳлкәһендә лә, публицистикала ла уңышлы эшләгән Зѳһрә Бәшәрованың балалар ѳсѳн бер шәлкем ши- ғырҙары, шул уҡ райондың Хәмит ауылынан Илсиә Ҡасимованың ҡулъяҙмаһы тикшерелде. Шиғыр-хикәйәләре республика гәзит-журналдарында баҫылып торған, бер нисә китап авторҙары, һүҙ оҫталары Фәнүзә Биктимерова, Зѳһрә Кашапова, Мәрйәм Сәлмәнова, Мәҙинә Йәғәфәрова, Айһылыу Хәсәнова һәм башҡалар ҡәләмдәштәре ижадын бик етди тикшереп, тѳплѳ анализ яһаны, фәһемле кәңәштәрен бирҙе. “Киләсәктә шиғыр һѳйѳүселәр Зѳһрә Бәшәрова һәм Илсиә Ҡасимованың ил, тел, милләт, тыуған яҡ тәбиғәте тураһында тәрән йѳкмәткеле китаптарын ҡулына алып уҡыр, тигән ышаныстабыҙ. Һәр икеһенә лә артабан да ижади уңыштар теләйбеҙ”, - тип шатландырҙы ҡәләмдәштәре. Ойошманың идара рәйесе Мәүлит Ямалетдинов башла- нып торған йылдың ике айы эсендә башҡарған эштәре тураһында һѳйләне. Мәҫәлән, мѳмкинлектәре сикләнгән 8 автор тәүге бәләкәй китабын ҡулына алып һѳйѳнгән, “Ватандаш” журналында 17 авторҙың шиғыр-хикәйәһе донъя күрәсәк. Шулай уҡ ошондай күсмә ултырыштар, ҡулъяҙмалар тикшереү, оҫ- талыҡ дәрестәре артабан да дауам итәсәк. Был юлы ла модель китапханала барған эшлекле фекер алышыуҙан һәммәһе лә ҡәнәғәт ҡалды. “Ѳлкәр” башҡорт мәҙәни үҙәге директоры Сәғирә Шә- рәфетдинова, художество етәксеһе Лира Хәйруллина осрашыуҙың икенсе бүлеген ҡәҙимге булмағанса әҙерләгән булып сыҡты. Рәхәтләнеп концерт ҡарап ултырыу тәтемәне. Тирләп-бешеп эш- ләне шағирҙар. Шиғыр һѳйләп кенә ҡотола алманылар, кѳтѳлмәгән юҫыҡта сығыш яһарға тура килде был юлы уларға. - 3 март - Бѳтә донъя яҙыусылар, 21 март - Бѳтә донъя шиғриәт кѳндәренә арнап, бѳгѳн беҙ “Йәгеҙ әле, шағирҙар!” конкурсы үткәрәбеҙ. - Ойоштороусы шулай тип иғлан иткәс, ни булыр икән тип бер-беребеҙгә ҡараштыҡ. Шунан башланды ҡыҙыҡтар. Мәғариф ветераны Нәҙерғә- ле Аҫылғужин етәкселегендәге баһалама ағзалары тәғәйен урынды биләгәс, йомаҡ ҡо- йоуҙар башланды. Купондар алыусы еңеүселәр Мәүлит Ямалетдинов һәм Мәүлит Кәримов етәкселегендә “Ирәндек”, “Бүләк” командаларына берләшеп, сәхнәлә йыр- бейеү, артислыҡ, таһыллыҡ, тапҡырлыҡ, тиҙ арала шиғыр- хикәйә яҙыу оҫталығын күрһәтергә тотондо.
- Һай, бына ҡайҙа икән таланттар. Оҙон кѳйгә йырлап та, матур итеп бейеп тә ебәрәләр. Тѳрлѳ ярыштарҙа ла һыр бирмәйҙәр, - тип маҡтап ултырҙы тамашасы. - Фәнүзә Биктимерова әле гармунында һыҙҙыра, әле тыпырҙатып бейеп китә, телгә лә оҫта икән. Хоҙай бер юлы йәлләмәй биргән талантын. - Бигерәк талантлылар, нәзәкәтлеләр, ҡыҙҙары ифрат та һылыу икән Шығайҙың. - Быныһы инде ҡунаҡтар фекере. Конкурсанттар ярышҡа әҙерләнгән мәлдә тамашасы “Гѳлнәзирә” халыҡ фольклор, “Алмас” бейеү ансамблдәре, ҡумыҙсылар сығыштарын, йырсылар Лира Хәйруллина менән Илшат Шәғәлиндың моңло ла, дәртле лә йырҙарын тыңлап кинәнде. Тамашасы менән сәхнәләгеләр араһында аңлатып бѳткѳһѳҙ йылы мѳнәсәбәт урынлашты. Һәр сығышты алҡышлап, йѳпләп, әйҙүкләп ултырҙылар. Ҡунаҡтар иһә шығайҙарҙың сағыу костюмдарына, про- фессионалдарса башҡарыу оҫталыҡтарына һоҡланыуҙа- рын йәшермәне Ҡыҫҡаһы, кѳлдѳрҙѳләр ҙә, моңлан- дырҙылар ҙа. Афариндар, “Ирәндек” тә, “Бүләк” тә һы- натманы, дуҫлыҡ еңде. Эйе, тамашасы күңелен күрә, ҡунаҡты шартына кил- тереп ҡаршылай, оҙата ла белә Шығай башҡорт мәҙәни үҙәге хеҙмәткәрҙәре. Ижадсылар уларҙан илһам, дәрт алып, ихлас күңелдән рәхмәт әйтеп таралышты. Беҙҙең яҡтың хозур тәбиғәте, уның ҡунаҡсыл, талантлы кешеләре тураһында шиғыр-хикәйәләрендә сағылдырырҙар әле, күрербеҙ.
Фәриха ВӘЛИУЛЛИНА.


text:
Фото:
Әсәлек капиталынан бер тапҡыр бирелеүсе түләүҙе һорап 5110 сертификат хужаһы мөрәжәғәт иткән
Фото:
Бер тапҡыр бирелеүсе түләү башҡарыуға ғариза ҡабул ителә башлаған тәүге көндәрҙә үк әсәлек капиталы средстволарынан 12 мең һум күләмендә бер тапҡыр бирелә торған аҡсаны һорап республиканың район һәм ҡалаларында Рәсәй Пенсия фонды идаралыҡтарына 5110 кеше мөрәжәғәт итте.
Был аҡсаны сертификат хужаларының барыһы ла, шул иҫәптән үткән йылда кисектергеһеҙ ихтыяжға 12 мең һум алғандар ҙа ала ала. БР буйынса Рәсәй Пенсия фонды бүлексәһенең матбуғат хеҙмәтенән аңлатыуҙарынса, әгәр ҡалған аҡса – әсәлек капиталы менән торлаҡ кредиттарын ҡаплағандан һуң, торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға, балаларҙың белем алыуына түләгәндән һуң ҡалған өлөшө – 12 мең һумдан кәм икән, бер тапҡыр бирелеүсе түләү иҫәбегеҙҙә тороп ҡалған күләмдә башҡарыла.
Һоралған средстволар ғариза биргән кеше күрһәткән иҫәпкә ғариза биргәндән һуң ике айҙан да һуңға ҡалмайынса бер юлы күсерелә.


text:
2012 йылға Башҡортостан бюджеты проекты тулыһынса 20 сентябргә тиклем тапшырыласаҡ
2012 йылға республика бюджеты проектын һәм 2012-2014 йылдарға төбәктең социаль-иҡтисади үҫешенә прогноз яһау планын тамалау өсөн Башҡортостан министрлыҡтарының һәм ведомстволарының бер ай ваҡыты бар.
— Документтар 20 сентябргә тиклем тулыһынса әҙер булырға тейеш, — тине республика Хөкүмәтенең Премьер-министры Азамат Илембәтов. – Бынан һуң уларҙы Башҡортостан Президенты тикшерәсәк. Аҙаҡтан документтар республика Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға ебәреләсәк.
Хөкүмәттә үткән бөгөнгө кәңәшмәлә БР иҡтисади үҫеш министры Евгений Маврин, республиканың финанс министры Рузалия Хисмәтуллина, БР хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры Ленара Иванова һәм Республика мотлаҡ медицина страховкалау фонды директоры Алексей Меньшиков сығыш яһаны.


text:
Бүреләр ышыҡта шыңшымай
ғына йән бирә икән...
Юлбашсының маңлайына типкәс
Инә мышы,
Ҡурсып быҙауын,
Иҫәңгерәп бүре сайҡалды ла
Аңғармай ҙа ҡалды ҡолауын.
Рауил Йәлилов та һуғышта ҡатнашҡан, уға 90 йәш тип уйламаҫһың да. Оҙон буйлы, төҙ кәүҙәле, асыҡ йөҙлө яугиргә «бабай» тип өндәшһәм, уңайһыҙ ҙа кеүек.
* Ныҡ туйғансы ашамағыҙ. Әҙләп туҡланыу организмға ял бирә.
* Йәшегеҙгә яраҡлы ризыҡҡа өҫтөнлөк бирегеҙ. Мәҫәлән, 30 йәшлектәргә биттә йыйырсыҡтар барлыҡҡа килмәһен өсөн бауыр менән сәтләүек, 40-ты уҙғандарға стресҡа ҡаршы бөйөр һәм сыр, 50 йәшлектәргә йөрәк, ҡан тамырҙары өсөн файҙалы балыҡ ашау кәңәш ителә.
Был һүҙҙе ҡапыл ғына аяҡтан яҙған Сания әбейем бына нисәнсе тапҡыр ҡабатлай. Унан йәнә һораша башлай.
– Рауза нимә ти, киләм тиме шул?


text:
Бөйөк Еңеү алдынан илебеҙҙә Хәтер айлығы бара. Ошо айлыҡ сиктәрендә районыбыҙҙа, Еңеүҙең 73 йыллығын билдәләп, һуғыш һәм тыл ветерандары , һуғыш йылы балалары менән осрашыуҙар, батырлыҡ дәрестәре, Хәтер һәм Ҡәҙер кисәләре үтә.
Хәтер айлығы сиктәрендә Баймаҡ биләмә-ара үҙәк китапханаһында “Хәтер мәңгелек” исеме аҫтында район шиғыр һөйләүселәр бәйгеһе үтте. Быйылғы Еңеү байрамына арналған шиғыр һөйләүселәр бәйгеһе үҙенсәлекле булды.
Бәйгегә алыҫ араларҙы яҡын итеп ҡала һәм ,районыбыҙҙың бик күп ауылдарынан шиғриәтте үҙ иткән дүрт, өс, ике быуын вәкилдәренән торған ғаиләләр- бөтәһе 58 бәйгесе ҡатнашты.
Гран – Прины Кәрешкә ауылы ағинәйе Гөлнур Йәнтилина (78) һәм бүләсәре Гөлсинә Мөстәхитдинова яуланы. Улдар Р.Йәнбәктең “Хәбәрһеҙ юғалған һалдат”, М.Кәримдең “Билдәһеҙ һалдат” исемле шиғырҙарын йөрәктәргә үтеп инерлек итеп һөйләне.
1 урынды Сыңғыҙ ауылынан Мәҙинә Туйсина һәм ейәне Уразбаев Рәсүл яуланы.
2 урынға Төркмән ауылынан Бүләканова Зәлиә ҡыҙы Рәлиә һәм Ярат ауылынан Үҙәнбаева Рима ҡыҙы Наҙгөл менән лайыҡ булдылар
3 урынды:
-Ниғәмәт ауылынан Рәйсә Иҫәнбаева, ҡыҙы Ләйлә Мырҙағалина(Баймаҡ) һәм ейәнсәрҙәре Нәзилә һәм Рәлиә ;
-Һаҡмар ауылынан Миңлегөл Бикташева ҡыҙы Сәлимә Ильясова менән;
-Байыш ауылынан Хәсәнова Мәрйәм улы Азамат менән яуланы.
Ишбирҙе ауылынан к илгән 4 быуын вәкиленән торған ғаилә Кәйекбирҙина Фирҙәүес өләсәй,ҡыҙы Ләлә Иҙелбаева, ейәнсәре Зарина Солтанова, бүләсәре Әминә Солтановаларҙың сығыштары маҡтауға лайыҡ.
Еңеүселәр Диплом һәм ҡиммәтле бүләктәр менән баһаландылар.
Баһалама ағзалары кәңәшмәлә булған саҡта китаптар авторы, мәғариф ветераны, “Йәнгүҙәй” ижади берекмәһе ағзаһы Рәйсә Иҫәнбаева менән осрашыу бик йәнле булды. Әҙәбиәт һөйөүселәр ҡыҙғандан ҡыҙа барҙы, Иҫке Сибай ауылынан сығыш яһаған Найля Моталлапованың, Ишбирҙе ауылы ағинәйе Фирҙәүес Кейекбирҙинаның , Ниғәмәт ауылынан килгән Мырҙағалина сығыштары күңелдәргә хуш килде.
Был тәрбиәүи фәһемле сара һуғыштың ҡот осҡос ауырлыҡтарын татыған һалдат -яугирҙәргә, Еңеүҙе яҡынайтыу өсөн бөтәһен дә эшләгән тыл эшсәндәренә, һуғыш балаларына мәдхиә булһын!
Сәрүәр Иҙелбаева


text:
Ошоға арналған сарала сығыш яһап, Башҡортостан мәҙәниәт министрының беренсе урынбаҫары Валентина Латипова республика Президенты Рөстәм Хәмитовҡа проектты тормошҡа ашырыуҙа ярҙам күрһәткән өсөн рәхмәт әйтте һәм был мәҙәни ҡиммәттән күптәр файҙаланыр тигән өмөт белдерҙе.
Сара башланыр алдынан ҡунаҡтар Милли китапхананың төҙөкләндерелгән бинаһы, “Асыҡ мөхит” программаһына ярашлы һатып алынған ҡорамалдар менән танышты. Башҡорт әҙәбиәте һәм тыуған яҡты өйрәнеү бүлегендә китаптарҙы автоматлаштырылған тапшырыу системаһы, шулай уҡ бурҙарҙы тотоусы ҡапҡа күрһәтелде. Китапхана директоры Айгөл Моратова китап һаҡлағыс эшенең үҙенсәлектәре хаҡында һөйләне.


text:
Наталья Партыка
Наталья Партыка (пол. Natalia Partyka, 27 июль 1989 йыл[2], Гданьск) — поляк өҫтәл теннисы уйынсыһы, өс тапҡыр Европа чемпионаты призеры, өс тапҡыр Паралимпия уйындары чемпионы (2004, 2008, 2012), паралимпсылар араһында күп тапҡыр донъя һәм Европа чемпионы. 2008 йылда 5-се дәрәжәләге Польша Яңырыуы ордены менән бүләкләнә.
Тыуғанда иңбашы һәм уң ҡулы булмай, спортсылар өсөн яраҡлы ярыштарҙа ла[3], шулай уҡ мөмкинлектәре сикләнгән спортсылар өсөн ярыштарҙа ла ҡатнаша.
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1999 йылда Партыка инвалидтар араһында донъя чемпионатында өҫтәл теннисы буйынса үҙенең тәүге халыҡ-ара миҙалын яулай. 11 йәшенән ул 2000 йылда Сиднейҙа йәйге Паралимпия уйындарында ҡатнаша, Паралимпия уйындарының иң йәш ҡатнашыусыһы була. 2004 йылда Афиналағы Паралимпия уйындарында яңғыҙ разрядта алтын миҙал, команда зачетында көмөш миҙал яулай. Шул уҡ йылда Халыҡ -ара федерацияһы ойошторған (ITTF)өҫтәл теннисы буйынса Европа кадеттар чемпионатында ике алтын миҙал яулай. Һуңғы ярыш хеҙмәткә яраҡлы конкуренттар өсөн тәғәйенләнә. 2006 йылда Партыка Европа Паралимпия чемпионатында өс алтын миҙал яулай, Халыҡ-ара паралимпия комитетының инвалидтар өсөн чемпионатында өҫтәл теннисы буйынса ике алтын һәм бер көмөш, һәм Европа чемпионатының команда зачетында ITTF юниорҙары араһында көмөш миҙал яулай. 2007 йылда ошо уҡ ярышта бер бронза һәм ике көмөш миҙал яулай. 2007 йылда Европа паралимпия чемпионатында өс алтын миҙал һәм донъя чемпионатының юниор командалары араһында бронза яулай[4].
Наталья 2008 йылда Олимпия һәм Паралимпия уйындарында ярышыусы ике спортсының береһе була, икенсеһе йөҙөүсе Натали де Туа. Был уның беренсе Олимпия һәм өсөнсө Паралимпия уйындары була. Пекин Паралимпияһында 10 класс буйынса көнәркәшлектә ҡытайлы Фан Лейҙы 3:0 иҫәбе менән еңеп, алтын миҙал яулай[5].
2008 йылда Пекиндағы Паралимпия уйындарында, 2004 йылғы Паралимпия уйындары һөҙөмтәләрен ҡабатлап, яңғыҙ разрядта алтын, командалы зачетта көмөш миҙал яулай. 2012 йылда Лондонда шәхси 10 класс буйынса Паралимпияла алтын, һәм шулай уҡ 6-10 класс буйынса командалы зачетта бронза яулай. 2016 йылда Рио-де-Жанейрола командалы 6-10-сы кластарҙа сираттағы алтынын ота, шулай уҡ шәхси разрядта еңеүсе була (10 класс).
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ http://old.ittf.com/ittf_ranking/world_ranking_per_name.asp?Player_ID=107177&Siniors=1
- ↑ Natalia Partyka. sports-reference.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 1 октябрь 2012. 8 ғинуар 2015 тикшерелгән.
- ↑ ITTF_Database
- ↑ «Natalia: Paralympic AND Olympic athlete», official website of the 2012 London Olympics, June 18, 2008
- ↑ «Natalia Partyka: Pole apart», China Daily, September 11, 2008
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Официальный сайт Натальи Партыки (пол.)(пол.) (инг.)(инг.)
- Наталья Партыка — Sports-Reference.com (инг.) сайтында олимпия статистикаһы(инг.) сайтында олимпия статистикаһы
- «Natalia Partyka», official website of the International Table Tennis Federation
- «Natalia Partyka — Polish table tennis player», official profile of the Polish Table Tennis Magazine
- ITTF Database


text:
Өфөлә инвалид балалар өсөн мини-стадион төҙөүгә аҡса йыйыу дауам итә
Өфөнөң Ҡаланы үҫтереү йәмәғәт фонды инвалид балалар өсөн мини-стдион төҙөүгә тинлектәр, ваҡ аҡса, йыйыуҙы дауам итә.
22 һәм 23 мартта сәғәт 10-дан 18-гә тиклем «ПАРАМАРАФОН» мәрхәмәтлек проектына ярҙам итергә теләгән һәр кеше Ҡаланы үҫтереү йәмәғәт фондының офисына килеп (Комсомол урамы,35), ваҡ аҡса ҡалдыра ала.
Ойошмала аңлатыуҙарынса, был проектты тормошҡа ашырыуҙың ике этабы дауамында унда 30 меңгә яҡын өфөлө ҡатнашҡан һәм мөмкинлектәре сикләнгән балалар өсөн махсуслаштырылған спорт ҡаласығы төҙөүгә үҙ өлөшөн индергән.
Бөгөнгө көндә 160 мең һумдан ашыу ваҡ аҡса йыйылған.
Хәтерегеҙгә төшөрәйек, спорт майҙансығы Өфөнөң Инвалид балаларҙы реабилитациялау үҙәге биләмәһендә төҙөлә (Фаборика урамы, 22). Унда 20 йылға яҡын Башҡортостан Инвалид балаларҙың ата-әсәләре ассоциацияһы эшләп килә.


text:
Фото:
13700 кеше Башҡортостанда яңы һунарсы билеттары алған
Фото:
Башҡортостанда бөгөн, төрлө мәғлүмәттәргә ҡарағанда, 35-45 мең самаһы һунарсы бар. Әлеге ваҡытта берҙәм федераль өлгөләге һунарсы билеттарын 13700 кеше алған. Шуныһы мөһим: яңы билеттар бирелгәндә дәүләт һунарсылыҡ хужалығы реестрына һунарсылар тураһында мәғлүмәт индерелә. Уның яҙамында төбәктә йәнлектәр донъяһынан файҙаланыусыларҙың аныҡ иҫәбен алырға мөмкин буласаҡ.
— Республика һунарсыларының теүәл иҫәбе быйыл йәй билдәле буласаҡ. Тап ошо ваҡытҡа, аныҡлап әйткәндә, 1 июлгә ҡарата, һунарсыларҙың барыһы ла тиерлек иҫке билтеттарын яңыһына алмаштырып бөтәсәк. Сөнки алдағы көҙ миҙгелендә федераль өлгөләге билет алғандарға ғына йәнлек аулауға рөхсәт биреләсәк, — тип аңлатты БР Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының йәнлектәр донъяһы объекттарын файҙаланыуға дәүләт контроле бүлеге начальнигы Глеб Егоров.
Берҙәм федераль өлгөләге һунарсы билеты – мөҙҙәте сикләнмәгән һәм бөтә ил биләмәләрендә ҡулланырға мөмкин булған документ. Берҙәм федераль өлгөләге һунарсы билеттары 2011 йылдың 1 июлендә бирелә башланы. Был маҡсатҡа республика бюджетынан ике миллион һум аҡса бүленде. Һунарсы билеттары бушлай алмаштырыла һәм 2012 йылдың 1 июленә тиклем дауам итәсәк.
Хәтерегеҙгә төшөрәйек, ошо арала Рәсәй Тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы һунарсыларға имтихан үткәреү практикаһын ҡайтарыу тәҡдиме менән сығыш яһаны. Әгәр был тәҡдим яҡлау тапһа, һунарсылар берҙәм дәүләт өлгөһөндәге һунарсы билеттарын имтихан һөҙөмтәһендә генә ала аласаҡ. Глеб Егоров фекеренсә, министрлыҡтың башланғысы аңлашыла, сөнки ул һунар, ҡорал менән хәүефһеҙ эш итеү ҡағиҙәләрен белеү-белмәүҙәрен тикшерергә мөмкинлек бирәсәк, йәнә һунарҙағы бәхетһеҙлек осраҡтарын минимумға ҡалдырасаҡ.


text:
Өфөлә ҡалалағы иң ҙур «Ете ҡыҙ» фонтаны асылаФото: Олег Яровиков
Өфөлә ҡалалағы иң ҙур «Ете ҡыҙ» фонтаны асыла
Өфөлә ҡалалағы иң ҙур «Ете ҡыҙ» фонтаны асылаФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 14 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Өфөлә, Башҡорт опера һәм балет театры янында, диаметры 18 метрлыҡ ҙур фонтан асыла. Фонтандың уртаһына «Ете ҡыҙ» тип аталған бронзанан эшләнгән дүрт метрлыҡ скульптура композицияһы ҡуйыла. Яңы фонтан төҫлө һәм музыкаль итеп эшләнә.
«Әлеге мәлдә инженерлыҡ селтәрҙәрен — һыу үткәргес, канализация, электр кабелен төҙөү тамамланған. Артабан эргәләге биләмәне төҙөкләндереү, ағастар ултыртыу һәм үләндәр сәсеү бурысы тора», — тип хәбәр итте «Уралагротехсервис»тың участка етәксеһе Әнүр Хөсәйенов.
Эштәр график буйынса алып барыла, фонтанды май аҙағында асыу ҡаралған. 2013 йылдан баш ҡалала ял урындары булдырыу, уларҙы реконструкциялау буйынса эштәр башҡарыла. Атап әйткәндә, Ғафури урамындағы сквер, Ленин урамындағы йәйәүлеләр зонаһы, Пушкин урамындағы аллея, Салауат Юлаев исемендәге баҡса төҙөкләндерелгән, тип хәбәр иттеләр Киров районы хакимиәтенән.


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 18.04.2018
Стәрлетамаҡта ғәҙәттән тыш хәл!
Яңылыҡтар таҫмаһы // 18-04-2018, 10:37
Уҙа барһа ярты сәғәт элек Стәрлетамаҡтың 1-се мәктәбендә 9-сы класта уҡыусы үҫмер балаларға бысаҡ менән һөжүм иткән. Информатика уҡытыусыһының һәм тағы ла ике уҡыусының яраланыуы тураһында билдәле. Үҫмер үҙе менән алып килгән бензинды һибеп класҡа ут төрткән, аҙаҡ үҙ-үҙенә ҡул һалырға маташҡан.
Балаларҙың береһе, ҡотолоу юлын эҙләп, тәҙрә аша һикергән. Бысаҡтан яраланған педагогтың исеме лә билдәле, тип яҙа мәғлүмәт агентлыҡтары. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, ул Екатерина Першина.
Стәрлетамаҡтағы ваҡиғаны Башҡортостандың Эске эштәр министрлығы ла раҫлай. Һаулыҡ һаҡлау министрлығынан алынған мғлүмәттәргә ҡарағанда, яраланыусылар урындағы дауаханаға оҙатылған. Уларҙың хәле уртаса, тип баһалана. Шул уҡ ваҡытта, ҡулына бысаҡ алған үҫмерҙең мәктәп коридоры буйлап йүгереп йөрөгәне билдәле. Ә уҡытыусы иһә, уны синыф бүлмәһендә индермәҫ өсөн, ишекте тотоп торған.
Әле Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов ваҡиға урынына йүнәлде....
Балаларҙың береһе, ҡотолоу юлын эҙләп, тәҙрә аша һикергән. Бысаҡтан яраланған педагогтың исеме лә билдәле, тип яҙа мәғлүмәт агентлыҡтары. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, ул Екатерина Першина.
Стәрлетамаҡтағы ваҡиғаны Башҡортостандың Эске эштәр министрлығы ла раҫлай. Һаулыҡ һаҡлау министрлығынан алынған мғлүмәттәргә ҡарағанда, яраланыусылар урындағы дауаханаға оҙатылған. Уларҙың хәле уртаса, тип баһалана. Шул уҡ ваҡытта, ҡулына бысаҡ алған үҫмерҙең мәктәп коридоры буйлап йүгереп йөрөгәне билдәле. Ә уҡытыусы иһә, уны синыф бүлмәһендә индермәҫ өсөн, ишекте тотоп торған.
Әле Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов ваҡиға урынына йүнәлде....
Күрше хаҡы ни хаҡ?
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 18-04-2018, 08:00
Ҙур булмаған ауылда йәшәйем, халыҡ татыу. Күршеләремдең бер алама ғәҙәте интектерә. Улар йыш ҡына әйбер һорай ҙа йөрөй. Сәй, һабын, көнбағыш майы, икмәк-тоҙҙан башлап, биҙрә-тас, көрәк-балта һ.б. әйберҙәрҙе үтескә ала. Ҡайһы саҡ кире ҡайтаралар, ә ҡайһы берҙә юҡ, үҙебеҙ ҙә онотабыҙ. Яҡында ғына магазин бар, бөтөнләй аҡсаһыҙ ултырмайҙар. Дөйөм алғанда, улар насар кеше түгел. Дауаханала ятҡанымда күрше ҡатын һыйырҙарымды һауып торҙо, уларҙың балалары менән минекеләр бик дуҫ. Мөнәсәбәттәрҙе боҙмай ғына уларҙы алама ғәҙәттәренән нисек арындырырға икән?
Рәшиҙә. ...
Батырлыҡ, еңеү һәм мөхәббәт хаттары
Медиа // 18-04-2018, 07:00
“Шакирәкәйем, һылыуым, һин минең берҙән-берем, татлы хыялым, өмөтөм, ышанысым. Мин һине һағынып, һарғайып, утлы юлдар буйлап һаман да алға барам. Барған һайын һинән алыҫлашам. Был ҡәһәрле һуғыш тағы күпмегә барыр? Беҙҙең аралар тағы күпмегә оҙонайыр?
Әгәр мин донъяла йәшәйем икән, ҡайтырмын. Беҙ бергә булырбыҙ.
Сәләм менән, Ильяс. 1945 йыл, февраль”. ...


text:
Фото:
«Юлдаш» радиоһының Белем көнөнә арналған байрамына 10 мең самаһы тамашасы йыйылды
Фото:
ӨФӨ, 2016 йыл, 2 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Белем көнөндә Салауат Юлаев майҙанында студенттар өсөн концерт ойошторолдо. Тамашасылар башҡорт эстрадаһы йондоҙҙарының сығышын яратып ҡабул итте. Студенттарҙы һәм уҡыусыларҙы Лилиә Ишемйәрова, Диана Ишниязова, Илнур Рамазанов, Йәмил Баймырҙин, Ирада Фазлаева, МС Баш, Рәил Өмөтбаев һәм башҡа артистар ҡотланы.
Йыл һайын «Юлдаш» мәғлүмәт һәм йыр-моң каналы Өфөнөң Киров районы хакимиәте менән берлектә ошондай байрам ойоштора. Йырҙар йәштәр өсөн махсус рәүештә һайланған. Популяр алып барыусылар барыһын да күмәк селфи менән сәләмләне. Концерт «Ҡурай», Башҡортостан юлдаш телеканалында тура эфирҙа күрһәтелде.
«Беҙ 13-сө йыл ошондай сара үткәрәбеҙ һәм аудиторияны беләбеҙ. Концертта йәштәргә күберәк иғтибар бүләбеҙ», — тип һөйләне «Юлдаш» радиоһы алып барыусыһы Марсель Байдәүләтов. Ойоштороусылар тамашасылар өсөн көтөлмәгән бүләктәр һәм уйындар әҙерләгән, велосипед һәм смартфон уйнатты. Байрамды Мәскәүҙең «Вираж» һәм «Бурито» төркөмдәренең сығышы дауам итте.
Сара «Хыяллан!», «Еңеү яула!», «Уйла!», «Йәшә!», «Ярат!», «Ас!» лозунгтары аҫтында үтте. Байрамға 10 мең самаһы тамашасы йыйылды.


text:
Төрөктәр
Төрөктәр (төрөк.Türkler, берлектә Türk) — төрки телле халыҡ, Төркиәнең төп халҡы, Кипрҙа һаны буйынса икенсе урындағы этник төркөм. Дөйөм һаны яҡынса 81 миллион кеше[53]. Диндарҙарының күпселеге — сөнни мосолмандар (90 %), суфый тәриҡәттәре таралған.
Йөкмәткеһе
- 1 Этник тарихы
- 2 Тел
- 3 Антропология
- 4 Мәҙәниәте
- 5 Төрөк диаспораһы
- 6 Иҫкәрмәләр
- 7 Әҙәбиәт
Этник тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төрки ҡәбиләләре күпләп күсенгәнгә тиклем Кесе Азия [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кесе Азияның этник составы бик сыбар була[54]. Б. э. т. I мең йыллыҡта Көнбайыш Анатолия халҡы өлөшләтә ерле халыҡтан, өлөшләтә гректарҙан тора. Гректар төбәкте б. э. т. IX быуатта үҙ колонияһына әйләндерә. Эллинлыҡ осорона бында йәшәгән халыҡтар тотошлай тиерлек греклашып бөтә. Рим осоронда ла хәл шул көйө ҡала[55]. Көнсығыш Анатолияла халыҡтың этник составы сыбарыраҡ була: гректарҙан тыш, унда лаздар, грузиндар, әрмәндәр, ҡурдтар, ғәрәптәр, ашшурҙар йәшәй[56]. Хәҙерге Төркиәнең көнсығышында һәм көньяғында Көнбайыш Әрмәнстан[55], Кесе Әрмәнстан[56] һәм Әрмән Киликияһы[59] урынлашҡан була, уларҙың халҡы нигеҙҙә этник әрмәндәрҙән тора[57].
Төрөк милләте барлыҡҡа килеү барышына б. э. I быуатында Алтайҙа һәм Үҙәк Азия далаларында хасил булған төркөттәрҙең теле ҙур йоғонто яһай. Төрки элементтары Кесе Азияға һәм Балҡанға һундар килгәндән һуң, IV быуат аҙағынан, үтеп инә башлай. Византия тарихсыһы Феофан Фракияла һәм Босфорҙа йәшәгән һундар тураһында яҙа[61]. Ә В. А. Гордлевский төркиҙәрҙең Кесе Азияға аяҡ баҫыу мәлен VIII-X быуаттарға индерә, ошо осорҙа бында һалаш, ҡарлуҡ, ҡаңлы, ҡыпсаҡ төрки ҡәбиләләре килгән тип фараз итә[58].
530 йылда Византия Анатолияға болғарҙарҙың бер өлөшөн индерә[63]. 577 йылда император Юстиниан, 620 йылда император Ираклий Византия сиктәрен фарсыларҙан һаҡлар өсөн Көнсығыш Анатолияға авар яугирҙәрен урынлаштыра[64]. Ғәббәсиҙәр ошондай уҡ маҡсатта Хөрәсән менән Урта Азиянан ислам динле төрки ҡәбиләләрен ҡабул итә.
Был төркиҙәр урындағы халыҡ араһында иреп юҡҡа сыҡһа ла, Анатолия менән Көнсығыш Фракияның төркиләшеүенә нигеҙ һала [65].
Сәлжүктәр осоро. Бейлектәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сәлжүктәрҙең баҫып алыу осорона төркиҙәр Кесе Азияға төньяҡ-көнбайыштан, Балҡандан үтеп инә, улар араһында бәшнәктәр (IX -XI быуаттарҙа), уздар (XI быуатта), ҡыпсаҡтар (XI-XII быуаттарҙа) була. Византия уларҙы сик буйҙарына урынлаштыра[58].
Төрки ҡәбиләләренең Кесе Азияға күпләп инеүе XI быуатта башлана. Сәлжүктәр артынан уғыҙҙар һәм төркмәндәр килә. Кесе Азияны баҫып алыуҙа ҡыныҡ, салғыр, әфшәр, ҡайы, ҡараман, байандыр һ. б. төрки ҡәбиләләре ҡатнаша. Айырыуса сәлжүк ырыуына ҡараған юлбашсылар етәкселегендәге ҡыныҡ ырыуы ҙур роль уйнай [59]. 1071 йылда сәлжүк солтаны Алып-Арыҫлан Манцикерт эргәһендә Византия императоры Роман IV Диогенды ҡыйрата һәм уның үҙен әсирлеккә ала. Был еңеү уғыҙ-төркмән ҡәбиләләренә Кесе Азияның төпкөлөнә үтеп инергә юл аса [60].
XI—XII быуаттарҙа бик күп төркиҙәр ултыраҡлыҡҡа күсә. Ошонан Кесе Азияның ныҡлы төркиләшеүе башлана [73]. Этногенезда гректар, әрмәндәр, грузиндар, шулай уҡ ғәрәп, ҡурд, көньяҡ славян, румын, албан һ. б. элементтар ҙа ҡатнаша [61][58].
XIV быуат башына Анатолияла тиҫтәләрсә үҙаллы дәүләт — бейлектәр барлыҡҡа килә, улар XVI быуатҡа тиклем йәшәй[76].
Төрөк милләтенең барлыҡҡа килеү мәсьәләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Н. А. Баскаков фаразынса, төрөк милләте XIII быуат аҙағында ғына барлыҡҡа килә[62]. А. Д. Новичев фекеренсә, был дата XV быуатҡа тап килә[59]. Д. Е. Еремеев төрөк милләтенең формалашыуы тамамланыу осоро тип XV быуаттың икенсе яртыһы — XVI быуат башын атай[81].
Хәҙерге төрөктәр ике төп компоненттан барлыҡҡа килгән: XI—XIII быуаттарҙа Кесе Азиянан һәм Фарсынан килгән күсмә төрки ҡәбиләләренән (нигеҙҙә уғыҙҙар һәм төркмәндәр) һәм ерле Кесе Азия халҡынан[61].
Ғосман осоро [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Монгол баҫҡынсылыҡтары осоронда уғыҙҙарҙың ҡайы ҡәбиләһе хәрәзмшаһ Жәләл-әт-Дин менән көнбайышҡа сигенә һәм сәлжүк солтаны Румаға хеҙмәткә инә. 1230-сы йылдарҙа сотан ҡайы ҡәбиләһе юлбашсыһы Эртогрулға Сакарья йылғаһы буйында Византия сиге тирәһенән биләмәләр бирә, хакимдың һарайы Сёгют ҡалаһында урынлаша. Эртогрулдың улы Ғосман I -гә солтан 1289 йылда бей титулын тапшыра, ә 1299 йылда Ғосман I кенәзлеген үҙ аллы дәүләт тип иғлан итә[63], шулай итеп, ул тарихҡа Ғосман империяһы тип инеп ҡалған дәүләткә һәм яңы династияға нигеҙ һала. Яу менән йөрөгән Ғосман солтандары Кесе Азиялағы Византия биләмәләрен тартып ала, ә XIV—XV быуаттарҙа Балҡан ярымутрауын ҡулға төшөрә. 1453 йылда Мәхмәт II Фәтих солтан Константинополде ала һәм Византия империяһын юҡ итә.
1516 йылда ғосман солтаны Яуыз Сәлим I Мысырҙа мәмлүктәрҙе ҡыра һәм Мәмлүк солтанатын юҡ итә.
XVIII быуатта Ғосман империяһында кризис башлана.
Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Беренсе донъя һуғышында еңелгән Ғосман империяһының территорияһы бүлгеләнә. Мудрос солох килешеүенә ярашлы, Антанта Константинополде оккупациялай. Көнбайыш Анатолияға — грек ғәскәрҙәре, илдең көньяҡ-көнсығышына — француздар, Антальяға итальяндар инә. Анатолияның көнсығышында Әрмәнстан һәм Ҡурдистан бойондороҡһоҙ дәүләттәрен булдырыу күҙҙә тотола. Төрөктәргә Ҡара диңгеҙҙән Анкараға тиклемге биләмәләр генә ҡалдырыла.
Халыҡ араһында илде оккупациялауға ҡаршы милли-азатлыҡ һуғышы башлана. Уның башында Мостафа Кәмал паша тора[96].
Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш кәмалсыларҙың еңеүе менән тамамлана.
1918—1923 йылдарҙағы милли-азатлыҡ хәрәкәте төрөктәрҙең милләт булып берләшеү процесын тамамлай[99]. Солтанлыҡ, һуңынан хәлифәлек бөтөрөлә. 1923 йылда Төркиә Республикаһы барлыҡҡа килә.
Кипрҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төркиәнән ситтә иң ҙур төрөк общинаһы Кипрҙа бар. Икенсе донъя һуғышынан һуң гректар араһында тарихи грек территорияларын (энозис), шул иҫәптән Кипрҙы Греция менән берләштереү өсөн хәрәкәт башлана. Энозис доктринаһына яуап итеп, утрауҙағы төрөктәр «таксим», йәғни айырылыу, доктринаһын күтәрә.
Община-ара көсөргәнеш үҫеүе арҡаһында Кипрҙа ҡораллы берләшмәләр — грек ЭОКА-һы (Кипрҙы азат итеү милли ойошмаһы) һәм Төрөк оборона ойошмаһы барлыҡҡа килә. Грецияла 1974 йылда хәрби хунта ойошторған түңкәрелеш һөҙөмтәһендә утрауҙа власҡа ЭОКА милләтселәре килә, был төрөк ғәскәрҙәренең Кипрға инеүенә һәм уларҙың төньяҡ менән төньяҡ-көнбайыш өлөштәрен оккупациялауға килтерә. Төрөк ғәскәрҙәре биләгән территорияла 1983 йылда Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы иғлан ителә.
Тел[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төрөк теле алтай телдәре ғаиләһенең төрки тармағына ҡарай. Н. А. Баскаков классификацияһына ярашлы, төрөк теле төрки телдәре уғыҙ төркөмөнөң уғыҙ-сәлжүк төркөмсәһенә инә; ә Е. С. Малов классификацияһынса, төрөк теле яңы төрки телдәренә ҡарай[64]. Альтернатив атама булараҡ төркиәтселәр араһында Türkiye Türkçesi (төрөк төркийе) тигән термин ҡулланыла. Шулай уҡ анатолия-төрөк теле тип тә йөрөтәләр. [65].
Төрөк теле ғағауыз, әзербайжан һәм төркмән телдәренә, ҡырым татар теленең көньяҡ яр буйы диалектына ныҡ яҡын.
Әҙәби төрөк теле XV—XVI быуаттарҙа иҫке анатолия-төрки теле нигеҙендә яралған. Уның тәүге ҡомартҡылары XIII быуатҡа ҡарай. Тәүге мәҙрәсәләр XIV быуатта (Изникта һәм Брусала) асылған, ләкин фәндәр ғәрәп телендә уҡытылған. Төрөк мәктәптәрендә төрөк теле 1839 йылда Rüştiye мәктәптәрен асҡас ҡына өйрәнелә башланған[66].
Ғосман теле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XX быуатҡа тиклем Ғосман империяһының әҙәби теле булып ғосман теле һаналған, ул төрөк һөйләш теленән ныҡ айырылған (ғосман. لسان عثمانى, lisân-ı Osmânî, төрөк. Osmanlı Türkçesi, Osmanlıca) һәм төрки телдәргә ҡараһа ла, 80—90 процентҡа ғәрәп һәм фарсы һүҙҙәренән торған. Иҫке ғосман теле үле сәлжүк теленең вариҫы булған.
Ғосман имләһе нигеҙенә ғәрәп яҙмаһы һалынған булған.
Төрөк теле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төрөк телен ғәрәп-фарсы элементтарынан таҙартыу XVI быуатта уҡ башлана һәм XIX быуаттың икенсе яртыһында яңы этәргес ала.
Кәмалсылар телде ғәрәп һәм фарсы йоғонтоһонан азат итеү көрәшен башлай. Алфавитты үҙгәртеү тураһындағы мәсьәләне өйрәнеү маҡсатында Төркиәнең Министрҙар Советы 1928 йылдың 15 ғируарында Мәғариф министрлығы эргәһендә «Тел комиссияһы» (төрөк. Dil Encümeni) ойоштора, тик тиҙҙән ул таратыла. 28 июндә уның урынына «Алфавит буйынса комиссия» (төрөк. Alfabe Encümeni) ойошторола. Ул 8 һәм 12 июлдәге ултырыштарында латин графикаһына нигеҙләнгән алфавит проектын ҡабул итә.
1928 йылдың 1 ноябрендә парламент яңы алфавитты индереү тураһында закон сығара [67].
Хәҙерге төрөк алфавитында 29 хәреф (21 тартынҡы, 8 һуҙынҡы өн) һәм 2 орфографик билдә бар. 1932 йылдың 12 июнендә Ататөрк Төрөк лингвистик йәмғиәтен аса.
Төрөк теле диалекттары 2 төп төркөмгә бүленә[68]:
- көнбайыш йәки дунай-төрөк: адакале, адрианополь, босна һәм македон диалекттары
- көнсығыш анатолия: айдын, измир, ҡараман, кени, сивас диалекттары. Кипр диалекты менән Анкара ҡала һөйләше лә ошо төркөмгә инә.
Әҙәби тел нигеҙе итеп истанбул диалекты ҡулланыла, һуңғы ваҡытта уға ил баш ҡалаһы Анкара һөйләшенең йоғонтоһо арта.
Антропология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төрөктәрҙең антропологик тибының нигеҙен ҙур европеоид расаһы составындағы балҡан-кавказ расаһының алғы азиат варианты тәшкил итә.[69]
Антропологик йәһәттән төрөктәрҙең күбеһе урта диңгеҙ расаһына ҡарай.
Мәҙәниәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Төрөк телендәге тәүге яҙма әҫәрҙәр XIII быуат уртаһына ҡарай, әйткәндәй, Кесе Азиялағы төрки телле яҙма текстар тик суфыйсылыҡтыҡы була [70]. Иң боронғо әҫәр — Әхмәт Факиһтың «Яҙмыш китабы», уның уҡыусыһы Шәййад Хәмзә «Йософ һәм Зөләйха» поэмаһын ижад иткән[71]. Төрөк телендәге тәүге күренекле әҫәр — 1330 йылда Ашыҡ паша тарафынан яҙылған поэма-мәснәүи «Дәрүиш китабы»[70] .
XV быуат уртаһынан төрөк поэзияһы үҫешендә классик осор башлана. Ул XVII быуат башынаса дауам итә. Был осор әҙәбиәтен төрөк ғалимдары «дивандар әҙәбиәте» тип атай[72]. Был осор шағирҙары араһында — Хәмди Челеби, Әхмәт паша, Нәжәти, Мәсихи, Мәхмүт Баҡы һәм шағирә Миһри хатун.
XVII быуат башынан әҙәбиәттә сатира һәм дидактика көсәйә. 1728 йылда солтан Әхмәт III идараһы ваҡытында тәүге баҫма китап — ғәрәпсә-төрөксә һүҙлек нәшер ителә, ә солтан Мәхмүт II осоронда (1808—1839 йылдар) «Тәквими вакаи»[73] тигән тәүге гәзит сыға башлай.
Яңы төрөк әҙәбиәтенең башында яҙыусы һәм публицист Ибраһим Шинаси тора. Ул төрөк әҙәбиәтендәге тәүге драма әҫәрен — «Шағирҙың өйләнеүе» тигән бер шаршаулы сатирик комедия (1860) ижад итә[74]. Шинасиҙың эйәрсене, яҙыусы Намыҡ Кәмал төрөк романына башланғыс һала[75].
Яҙыусы Рәшат Нури Гөнтекиндең «Кәрлә турғай — йырсы ҡош» тигән романы киң билдәлелек ала, уның буйынса төшөрөлгән фильм совет һәм Рәсәй тамашасыһының да һөйөүен яулай.
Музыка[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Традицион төрөк музыкаһы ғәрәп-иран мәҙәниәте менән бәйләнгән[76]. Шул уҡ ваҡытта төрөк музыка фольклоры башҡа төрки халыҡтар музыкаһы менән дә туғандаш. Мәҫәлән, мани (ябай ғына таҡмаҡтар), кошма төркө (лирик йыр) жанрҙары Урта Азияла, Ҡаҙағстанда, Әзербайжанда булған шундай уҡ жанрҙарға оҡшаш [71]. Халыҡ музыка сәнғәтендә ҙур булмаған диапазонлы, тигеҙ ритмлы ҡырыҡ һава (ҡыҫҡа көй) һәм киң диапазонлы, иркен ритмлы, аныҡ метроритмик схемаларға һыймай торған оҙон һава (оҙон көй) айырыла.
Ғосман империяһы осоронда оркестрлы хәрби музыка жанры барлыҡҡа килә. Ул империя ғәскәре хәрәкәт иткәндә, яу барғанда башҡарыла. XVIII быуат башында Европала яңысарҙар оркестры өсөн хас булған музыка ҡоралдары йыйылмаһы барлыҡҡа килә, уға ҙур барабан (дөңгөр), 2 кескәй барабан (сардар-нагара), 2 тәрилкә (зил), 7 баҡыр торба (бори) һәм 5 шалмей (зурнадер) инә. Яңысар музыкаһы үҙенсәлекле тембрҙар тупланмаһы булараҡ Европа опера һәм симфоник музыкаһына ҙур йоғонто яһай[77].
Төрөк музыкаһы үҫешенә энциклопедиясы ғалим, молдаван кенәзе Дмитрий Кантемир ҙур өлөш индерә. Ул төрөк милли музыкаһының музыкаль теоретигы һәм танылған композиторы булараҡ билдәле[76]. Уның төрөк музыкаһының төрлө жанрҙарында яҙылған әҫәрҙәре XIX быуат аҙағына тиклем киң таралған була[71].
XX быуатта төрөк музыкаһы Европала барлыҡҡа килгән яңы жанрҙар иҫәбенә байый. 1923 йылда Төркиә Республикаһын иғлан итеү менән профессиональ музыка йылдам үҫеш ала. Шул саҡта уҡ Истанбул муниципаль консерваторияһы[76], 1936 йылда — Анкара, 1951 йылда — Измир консерваториялары; 1928 Анкара оперетта театры асыла[71]. 1930-сы йылдарҙа композиторлыҡ мәктәбе барлыҡҡа килә. Биш төрөк (Әхмәт Аднан Сайгун, Жемал Рәшит Рәй, Үлви Жемал Эркин, Нәджил Кәзем Аҡсәс, Хәсән Фәрит Алнар) был мәктәптең иң билдәле вәкиле була. 1934 йылда Анкара халыҡ йорто сәхнәһендә беренсе милли төрөк операһы — Сайгундың «Фәридун» операһы ҡуйыла[76]. 1949 йылда Анкара дәүләт опера театры асыла.
Хәҙерге заман төрөк музыкаһы көнбайыш музыкаһының көслө йоғонтоһо аҫтында үҫә. 2003 йылда йырсы Сертаб Эренар Төркиәгә Евровидение йыр конкурсында еңеү килтерҙе.
Төрөк диаспораһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тарихҡа билдәле тәүге төрөк диаспораһы Ғосман империяһының вассалы булған Ҡырым ханлығында ярала. Ләкин XVIII быуатта Ҡырым Рәсәй составына ингәс, төрөктәр тулыһынса тиерлек ҡырым татарҙары этносына ҡушыла.
Әлеге мәлдә эре төрөк диаспоралары элек Ғосман империяһы составына ингән илдәрҙә бар. Ғәрәп илдәрендә (Мәғриб илдәре, Мысыр, Сүриә, Ираҡ) төрөктәр дини баҫымға дусар ителмәһә лә, туған телде өйрәнеү һәм Төркиә менән мәҙәни бәйләнештә тороу йәһәтенән ныҡлы сикләү кисерә.
Германиялағы төрөктәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Германиялағы төрөк диаспораһы 1960-сы йылдарҙағы «иҡтисади мөғжизә» һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Ул саҡта Германияла халыҡ һаны кәмей, ә эшсе ҡулдарға ихтыяж арта бара. Шул сәбәпле Германияға төрөктәр күпләп килә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Milliyet. 55 milyon kişi 'etnik olarak' Türk. 21 июль 2011 тикшерелгән.
- ↑ KONDA Research and Consultancy, Social Structure Survey 2006
- ↑ Library of Congress – Federal Research Division Country Profile: Turkey. Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 февраль 2012. 6 февраль 2010 тикшерелгән.
- ↑ CIA. The World Factbook. 27 июль 2011 тикшерелгән.
- ↑ European Institute Merkel Stokes Immigration Debate in Germany. Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 февраль 2012. 15 ноябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Kötter, I; Vonthein, R; Günaydin, I & Müller, C (2003), "Behçet's Disease in Patients of German and Turkish Origin- A Comparative Study", in Zouboulis, Christos (ed.), «Advances in Experimental Medicine and Biology, Volume 528», Springer, с. 55, ISBN 0306477572
- ↑ Haviland, William A.; Prins, Harald E. L.; Walrath, Dana & McBride, Bunny (2010), «Anthropology: The Human Challenge», Cengage Learning, с. 675, ISBN 0495810843
- ↑ Özkaya 2007, 112.
- ↑ International Strategic Research Organization, «An Aspect that Gets Overlooked: The Turks of Syria and Turkey»,  . Проверено 2 февраль 2013..
- ↑ «A unified Syria without Assad is what Turkmen are after»,  . Проверено 2 февраль 2013..
- ↑ ORSAM Report No: 83, The Turkmens of Syria, Quoted from page 16 (in Turkish): "Değişik kaynaklar ve saha çalışmasında elde edilen verilerden yola çıkarak Suriye Türkmenlerinin toplam nüfusu 3,5 milyon civarındadır."
- ↑ Park 2005, 37.
- ↑ Phillips 2006, 112.
- ↑ Taylor 2004, 28.
- ↑ National Statistical Institute of Bulgaria 2011 Population Census in the Republic of Bulgaria (Final data). National Statistical Institute of Bulgaria (2011).
- ↑ Sosyal 2011, 369.
- ↑ Bokova 2010, 170.
- ↑ Encyclopedia of Cleveland History Immigration and Ethnicity: Turks. 7 февраль 2010 тикшерелгән.
- ↑ The Washington Diplomat Census Takes Aim to Tally'Hard to Count' Populations. 5 май 2011 тикшерелгән.
- ↑ Farkas 2003, 40.
- ↑ Leveau & Hunter 2002, 6.
- ↑ Fransa Diyanet İşleri Türk İslam Birliği 2011 YILI DİTİB KADIN KOLLARI GENEL TOPLANTISI PARİS DİTİB’DE YAPILDI. 15 февраль 2012 тикшерелгән.
- ↑ Home Affairs Committee 2011, 38
- ↑ UK immigration analysis needed on Turkish legal migration, say MPs, The Guardian (1 August 2011). 1 август 2011 тикшерелгән.
- ↑ Federation of Turkish Associations UK Short history of the Federation of Turkish Associations in UK (19 June 2008). Тәүге сығанаҡтан архивланған 13 апрель 2011. 13 апрель 2011 тикшерелгән.
- ↑ Netherlands Info Services Dutch Queen Tells Turkey 'First Steps Taken' On EU Membership Road. 16 декабрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ Dutch News Dutch Turks swindled, AFM to investigate. 16 декабрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ Türkiye Büyük Millet Meclisi 2008, 11.
- ↑ Turkey's ambassador to Austria prompts immigration spat, BBC News (10 November 2010). 10 ноябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ Andreas Mölzer In Österreich leben geschätzte 500.000 Türken, aber kaum mehr als 10–12.000 Slowenen. 16 октябрь 2011 тикшерелгән.
- ↑ CBN Turkey's Islamic Ambitions Grip Austria. 16 октябрь 2011 тикшерелгән.
- ↑ Avustralya’dan THY’ye çağrı var, Milliyet (12 March 2013). 8 май 2013 тикшерелгән.
- ↑ King Baudouin Foundation 2008, 5.
- ↑ De Morgen Koning Boudewijnstichting doorprikt clichés rond Belgische Turken. 15 ноябрь 2010 тикшерелгән.
- ↑ 2006 Census of Canada: Topic-based tabulations | Ethnic Origin (247), Single and Multiple Ethnic Origin Responses (3) and Sex (3) for the Population of Canada, Provinces, Terr …
- ↑ Republic of Macedonia State Statistical Office 2005, 34.
- ↑ Knowlton 2005, 66.
- ↑ Abrahams 1996, 53.
- ↑ The Federal Authorities of the Swiss Confederation Diaspora und Migrantengemeinschaften aus der Türkei in der Schweiz. 16 декабрь 2008 тикшерелгән.
- ↑ Swedish International Development Cooperation Agency Turkiet är en viktig bro mellan Öst och Väst. 14 апрель 2011 тикшерелгән.
- ↑ Businessman invites Swedes for cheap labor, regional access. Hürriyet Daily News. 14 апрель 2011 тикшерелгән.
- ↑ Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010
- ↑ Агентство Республики Казахстан по статистике. Перепись 2009. (Национальный состав населения.rar)
- ↑ Statistikbanken Danmarks Statistik. 17 декабрь 2011 тикшерелгән.
- ↑ National Statistical Committee of Kyrgyz Republic 2009.
- ↑ Ethnic composition of Azerbaijan: 2009 census. Тәүге сығанаҡтан архивланған 4 февраль 2012.
- ↑ National Institute of Statistics 2011, 10.
- ↑ Phinnemore 2006, 157.
- ↑ Constantin, Goschin & Dragusin 2008, 59.
- ↑ Sabah Eyvah Türkler geldi!. 24 октябрь 2011 тикшерелгән.
- ↑ ntvmsnbc Roma'da bir Türk Film Festivali. 24 октябрь 2011 тикшерелгән.
- ↑ &n_page=5 Всеукраинская перепись населения 2001 года. Распределение населения по национальности и родному языку. Государственный комитет статистики Украины.
- ↑ 53,0 53,1 CIA The World Factbook Turkey. 13 июнь 2011 тикшерелгән. Өҙөмтә хатаһы:
тег дөрөҫ түгел: «CIA The World Factbook» исеме бер нисә тапҡыр, икенсе йөкмәткегә билдәләнгән
- ↑ Академия наук СССР. Всемирная история. — Гос. изд.-во полит. лит-ры, 1956. — С. 253.
- ↑ Акопян Т. Х., Мелик-Башхян Ст. Т., Барсегян О. Х. Словарь топонимов Армении и прилегающих территорий = Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան. — Ер.: Изд-во Ереванского университета, 1986. — Т. 1. — С. 428—430. — 992 с. — 30 000 экз.
- ↑ Руи Гонсалес Де Клавихо "Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура" часть 2 смотреть комментарии 273
- ↑ «The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire » by JAMES VISCOUNT BRYCE, London, T. Fisher Unwin Ltd., 1916
- ↑ 58,0 58,1 58,2 Еремеев Д.
- ↑ 59,0 59,1 Новичев А. Д. История Турции в 4-х томах. Т. 1.
- ↑ История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века. М., «Восточная литература», 2002.
- ↑ 61,0 61,1 Турки (нация). БСЭ. Архивировано из первоисточника 4 февраля 2012.
- ↑ Баскаков Н. А. Тюркские языки. — М.: Издательство восточной литературы, 1960. — С. 141.
- ↑ Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо-Маклая. Труды. — Гос. изд.-во полит. лит-ры, 1963. — Т. 83. — С. 58.
- ↑ Кононов А. Н. Грамматика современного турецкого литературного языка. — М.-Л.: Изд-во Академии наук СССР, 1956. — С. 7.
- ↑ ТУРЕЦКИЙ ЯЗЫК. Литературная энциклопедия. Архивировано из первоисточника 4 февраля 2012.
- ↑ Кононов А. Н. Грамматика современного турецкого литературного языка. — М.-Л.: Изд-во Академии наук СССР, 1956. — С. 12.
- ↑ Кононов А. Н. Грамматика современного турецкого литературного языка. — М.-Л.: Изд-во Академии наук СССР, 1956. — С. 18.
- ↑ Турецкий язык. БСЭ. Архивировано из первоисточника 4 февраля 2012.
- ↑ Независимая газета.
- ↑ 70,0 70,1 ТУРЕ́ЦКАЯ ЛИТЕРАТУ́РА. Краткая литературная энциклопедия. Архивировано из первоисточника 4 февраля 2012.
- ↑ 71,0 71,1 71,2 71,3 Турция. БСЭ. Архивировано из первоисточника 4 февраля 2012.
- ↑ Большая советская энциклопедия. — 1-е изд.. — М.: Советская Энциклопедия, 1947. — Т. 55. — С. 216.
- ↑ Турецкие наречия и литературы. Брокгауз-Ефрон. Архивировано из первоисточника 4 февраля 2012.
- ↑ Шинаси (Şinasi) Ибрахим. БСЭ. Архивировано из первоисточника 4 февраля 2012.
- ↑ Намык Кемаль. БСЭ. Архивировано из первоисточника 13 августа 2013.
- ↑ 76,0 76,1 76,2 76,3 ТУРЕЦКАЯ МУЗЫКА. Музыкальная энциклопедия. Архивировано из первоисточника 4 февраля 2012.
- ↑ ЯНЫЧАРСКАЯ МУЗЫКА. Музыкальная энциклопедия. Архивировано из первоисточника 4 февраля 2012.
Өҙөмтә хатаһы:
билдәһенең "Taner Akçam 68" исемле
билдәһе үрҙәге текста ҡулланылмай.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Еремеев Д. Е. Этногенез турок: (Происхождение и основные этапы этн. истории). — М.: Наука, 1971. — 272 с.
- Турки // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. Р. Г. Рафиков ; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3.


text:
«500 ферма» программаһы буйынса 82 һөтсөлөк фермаһы реконструкцияланды
2012 йылдың яҙынан – «500 ферма» республика программаһы тормошҡа ашырыла башлағандан алып Башҡортостанда 82 һөтсөлөк фермаһы яңыртылды.
Уларҙың 51-е быйыл реконструкцияланды, алтауһы файҙаланыуға яңы ғына тапшырылды. Улар араһында – Ауырғазы районының «Уңыш» ауыл хужалығы производство кооперативы, Краснокама районының «Кама агрофирмаһы», «Алға тоҡомсолоҡ заводы», «Башаҡ агрофирмаһы» ауыл хужалығы производство кооперативтары, Краснокама районының «Маяҡ агрофирмаһы» һәм Яңауыл районының «Еңеү» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттәре малсылыҡ биналары.
БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, 2012-2013 йылдарҙа 133 һөтсөлөк фермаһын һәм 1 тоҡомсолоҡ эше буйынса сервис хеҙмәте булдырыу предприятиеһын модернизациялауға 115 ауыл хужалығы предприятиеһына «500 ферма» программаһында ҡатнашыусы статусы бирелгән.
«Һөтсөлөк малсылығын үҫтереү һәм һөт етештереүҙе арттырыу. 2012-2016 йылдарҙа БР-ҙа 500 һөтсөлөк-тауар фермаһын комплекслы яңыртыу» республика маҡсатлы программаһы 2012 йылдың яҙында тормошҡа ашырыла башланы.
2013 йылдан башлап субсидиялау ставкалары артты: фермаларҙы яңынан төҙөү һәм реконструкциялау өсөн бер баш мал урынына — 35 мең һумға тиклем, капиталь ремонт барышында бәйһеҙ тотоу өсөн — бер баш мал урынына 20 мең һумға тиклем.
Бынан тыш, һауыу залдарын төҙөү-монтажлау эштәренә – 1,5 миллион һумға тиклем, һөт блоктары буйынса — 1 миллион һумға тиклем, заманса һауыу залдары һәм ирекле һауыу системаһы алыуға 2,5 миллион һумға тиклем субсидия билдәләнде.
Шулай уҡ, быйылдан алып ғилми эш һәм уҡытыу буйынса хужалыҡҡа айына 15 мең һумға тиклем ставка билдәләнде.


text:
- Подробности
- Просмотров: 306
МИКРОСПОРИЯ, ҡ ы р ҡ ы л с а н, кеше һәм хайуандарҙың башлыса тән тиреһе һәм сәстәре зарарлана торған бәшмәк ауырыуы. М. төп ике төр тыуҙырыусыны айыралар: Microsporum canis, кешеләр һәм хайуандар ауырыуын тыуҙыра (зоофил М.) һәм Microsporum ferrugineum, фәҡәт кешене зарарлай (антропофил М.). Башҡортостанда антропофил М. м‑н ауырыу 1988 й. бөтөрөлә.
Кеше М. Зоофил М. ауырыу хайуандар, күбеһенсә бесәй, эттәр, ауырыу кеше м‑н аралашҡанда (көнкүреш әйберҙәре аша) йоға. Башлыса балалар ауырый (ауырыу осраҡтарының 84—89%‑ы). Инкубация осоро 2—10 көн дауам итә. Төп билдәләре: тән тиреһендә асыҡ күренгән түңәрәк алһыу ҡыҙыл ҡауаҡланыусан тимгелдәр (диам. 1—2 см); баш тиреһендә тәңкәләр һәм 4—6 мм һынған сәстәр м‑н ҡапланған аҡһыл ал төҫтәге урындар (диам. 2—3 см). Диагностика өсөн клиник, микроскопик, бактериологик (тыуҙырыусының культураһын алыу) һәм инструменталь (Вуд лампаһы нурҙарында зарарланған сәстәрҙе йәшел төҫ м‑н яҡтыртыу) тикшеренеү мәғлүмәттәре файҙаланыла. Дауалау медикаментоз (эскә — системалы антимикотик антибиотиктар, тыштан — бәшмәккә ҡаршы майҙар, 2%‑лы йод төнәтмәһе), зарарланған сәстәрҙе алыу. Иҫкәртеү: ауырыуҙарҙы иртә асыҡлау, изоляциялау һәм дауалау, халыҡ араһында санитар‑аңлатыу эше алып барыу. БР‑ҙа 100 мең кешегә 2008 й. — 23,7; 2010 — 21,4; 2012 — 39,3 М. м‑н ауырыған кеше теркәлгән. Медицина университетында зоофил М. эпидемиология, клиника, дауалау һәм иҫкәртеү үҙенсәлектәре өйрәнелгән (Х.С.Фәхретдинова).
Хайуандар М. Йышыраҡ бесәй, эт, ҡиммәтле тиреле йәнлектәр һәм йорт ҡуяндары ауырый. Тыуҙырыусыны таратыусылар — уны тышҡы мөхиткә зарарланған йөндәре һәм тәңкәләре аша бүлеп сығарыусы ауырыу хайуандар. Ауырыу контакт ваҡытында, аҫлыҡ, көнкүреш әйберҙәре һ.б. аша йоға. М. йыш ҡына йәшерен формала үтә, һирәгерәк тирелә түңәрәк, тәңкәле һәм һынған йөн урындары табалар. Диагностика клиник һәм лаб. тикшеренеүҙәр (ҡырып алып микроскопия яһау, Вуд лампаһын файҙаланыу) мәғлүмәттәренә нигеҙләнә. Дауалау медикаментоз (вакцина ҡулланыу, тыштан — йод препараттары һәм фунгицид майҙар). Иҫкәртеү: вакцинация, ауырыу хайуандарҙы изоляциялау һәм дауалау, берәҙәк эт һәм бесәйҙәрҙе тотоу һ.б.
А.В.Долматова, Х.С.Фәхретдинова, З.Р.Хисмәтуллина
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Фото:
Кохлеар импланттар менән балалар слеты Башҡортостанда үтә
Фото:
Бөтә Рәсәй кохлеар импланттар йөрөтөүсе балалар слеты быйыл Өфөлә 9 октябрҙән 15-енә тиклем үтәсәк. Балалар форумы Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте һәм «Донъяны ишетеү» Хәйриә фонды ярҙамында ойошторола.
Слет «Дуҫлыҡ» балалар санаторийында үтәсәк. Унда ҡатнашыу өсөн Башҡортостан баш ҡалаһына 40 бала, уларҙың ата-әсәләре, кохлеар имплантация өлкәһендә реабилитациялау буйынса Европа белгестәре, шулай уҡ Рәсәйҙән сурдопедагогтар киләсәк.
Өфөләге был Слет иҫәбе буйынса икенсе, беренсеһе 2009 йылда Нальчикта (Ҡабарҙа-Балҡар) үткәрелде. Унда 30-ҙан ашыу бала һәм 13 сурдопедагог ҡатнашты.
Башҡортостан ҡәҙимге булмаған балалар форумын үткәреү урыны итеп осраҡлы ғына һайланмай. Республика илдең тәүге төбәктәренән булып ишетмәгән балаларға ярҙам күрһәтеү проблемаһына комплекслы ҡарай. 2007-2008 йылдарҙа тәүге 18 бала Республика клиник балалар дауаханаһы базаһында, немец белгестәре ҡатнашлығында, ҡала бюджеты иҫәбенә кохлеар имплантаттар ала. Шунан һуң туранан-тура республиканың беренсе Президенты Мортаза Рәхимов ярҙамында «2008-2010 йылдарға кохлеар имплантация» Президент программаһы раҫлана.
Балаларға кохлеар имплантаттар күсереп ултыртыу буйынса операциялар республикала урындағы бюджет иҫәбенә үткәрелә. Бөгөнгө көнгә Республика клиник балалар дауаханаһы белгестәре 235 балаға ишетеү һәләтен ҡайтарырға ярҙам итте. Шулай уҡ Телмәр патологияһы һәм нейрореабилитация төбәк үҙәгендә уларҙы реабилитациялау буйынса эш ойошторолдо.


text:
Башҡортостан делегацияһы — Ҡырымдың Белогорск районында Фото: Олег Яровиков
Башҡортостан делегацияһы — Ҡырымдың Белогорск районында
Башҡортостан делегацияһы — Ҡырымдың Белогорск районында Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 19 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Сергей Захаров/.
Белогорск районына ярҙам күрһәтеүҙә Башҡортостан дәүләт власы башҡарма органдарының үҙ-ара килешеп эш итеүен ойоштороу буйынса оператив штаб етәксеһе Сергей Новиков етәкселегендәге республика делегацияһы рәсми визит менән Ҡырымға юлланды.
Сәфәрҙең төп маҡсаты — шефлыҡҡа алынған төбәккә социаль-иҡтисади ярҙам күрһәтеүгә йомғаҡ яһау.
19 февралдә ҡунаҡтар Зуя, Крымская Роза, Зыбин, Богатовка ауылдарындағы, шулай уҡ Белогорск ҡалаһындағы торлаҡ-коммуналь хужалыҡ һәм социаль инфраструктура объекттарында буласаҡ. Визит сиктәрендә оператив штаб вәкилдәренең кәңәшмәһе үтәсәк һәм 2014 йылда уҙғарылған саралар буйынса ике яҡлы документҡа ҡул ҡуйыласаҡ.
Оператив штабтың мәғлүмәттәре буйынса, былтыр Башҡортостандан Белогорск районына гуманитар ярҙам йөҙөнән мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, мәҙәниәт һәм социаль яҡлау учреждениелары, ветеринар дауахана, йылҡы хужалыҡтары өсөн продукция, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ өсөн махсус техника килтерелде, Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары һәм тыл эшсәндәренә бүләктәр тапшырылды.
37 объект, атап әйткәндә, Крымская Роза ҡасабаһындағы «Розочка» балалар баҡсаһы, Чернополье ауылындағы табип амбулаторияһы, Белогорскиҙағы йорт һәм лицей төҙөкләндерелде.
Ауыл хужалығына ярҙам сиктәрендә Белогорск районында йәшәүселәр 15 комбайн һәм башҡа техника, крәҫтиән-фермер хужалыҡтары 267 тонна яғыулыҡ-майлау материалдары алды, районда «Центральная» МТС-ы филиалы асылды.


text:
Баш ҡалала депутаттар ҡала Советының яңы рәйесен һайланыФото: автор фотоһы
Баш ҡалала депутаттар ҡала Советының яңы рәйесен һайланы
Баш ҡалала депутаттар ҡала Советының яңы рәйесен һайланыФото: автор фотоһы
ӨФӨ, 2016 йыл, 27 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Дүртенсе саҡырылыш Өфө ҡала Советын Валерий Трофимов етәкләне. 27 сентябрҙә Советтың тәүге ултырышында депутаттар бер тауыштан уны һайланы. Валерий Трофимовтың кандидатураһын ҡала Советында күпселекте тәшкил иткән «Берҙәм Рәсәй» партияһының фракцияһы тәҡдим итте. Ҡала Советы депутаты Вячеслав Рябов үҙ-үҙен күрһәткән. Рәйес күпселек тауыш менән һайланды.
Яңы рәйестең депутат булып эшләү тәжрибәһе бар — ул 2008-2012 йылдарҙа икенсе саҡырылыш Өфө ҡала Советы составында булғайны.
Әлеге ваҡытта Валерий Трофимов — «Энергоинжиниринг» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте директоры. Уға ҡала Советы рәйесе һәм депутаты вазифаларын башҡарған өсөн эш хаҡы түләнмәй.
Валерий Трофимов 1959 йылдың 6 сентябрендә тыуған. 1981 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған. 1981 йылдан В.И.Ленин исемендәге Өфө приборҙар эшләү заводында инженер-конструктор булып эшләгән. 1986 йылдан Валерий Трофимов Өфөләге «Электроаппарат» заводында төрлө вазифаларҙа эшләгән, артабан оҙаҡ ваҡыт уға етәкселек иткән. 2000 йылда ул машина эшләүҙе үҫтереү өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн Башҡортостандың Сәнәғәт сәйәсәте буйынса дәүләт комитетының почет грамотаһы менән бүләкләнгән, шулай уҡ «Рәсәй профессионалдары» миҙалы һәм башҡа наградалар менән билдәләнгән.


text:
Боден күле өҫтөндәге һәләкәт
Боден күле өҫтөндәге һәләкәт — 2002 йылдың 1 июленән 2 июленә ҡаршы төндә булған авиация һәләкәте. Башҡортостан авиалинияларынының 2937-се рейсындағы Ту-154М самолёты, DHL-дың 611-се рейсындағы Боинг 747 менән бәрелешә. Бәрелеш һауала Юберлинген ҡалаһы янындағы Боден күле тапҡырында була. Бөтәһе 71 кеше — Боинг бортындағы 2 (ике пилот) һәм Ту самолетындағы 69 кеше һәләк була, шуларҙың 52-һе — балалар.
Йөкмәткеһе
- 1 Самолёттар тураһында белешмә
- 2 Ваҡиғалар барышы
- 3 Тикшереү
- 4 Һләкәттең эҙемтәләре
- 5 Хәтер
- 6 Мәҙәниәттә сағылышы
- 7 Иҫкәрмәләр
- 8 Һылтанмалар
Самолёттар тураһында белешмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ту-154[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ту-154М (теркәү номеры RA-85816, завод номеры 95А1006, серия номеры 1006) Куйбышев авиация етештереү берекмәһе (КуАПО) тарафынан 8 августа 1995 йылдың 8 авгусында эшләп сығарыла. Шул уҡ көндө авиакомпании «Башҡортостан авиалиниялары (БАЛ)» авиакомпанияһына тапшырыла. Transeuropean Airlines (25.11.1998—6.09.1999) һәм Shaheen Air International (6.09.1999—15.01.2002) авиакомпанияларына лизингҡа бирелә. Рыбинск моторҙар эшләү заводының өс ике контурлы Д-30КУ|Д-30КУ-154-II турбореактив двигателе менән йыһазландырылған була. Һәләкәт көнөнә ҡарата 10 788 сәғәт осҡан[2][3].
BTC 2937 рейсы экипажының составы түбәндәгесә була[4][5]:
- Һауа судноһының командиры (русса Командир воздушного судна ҡыҫҡартмаһы — КВС) — 52 йәшлек Александр Михайлович Гросс. 1-се класлы пилот, «Башҡортостан авиалиниялары» авиакомпанияһында 10 йыл да 8 ай (1991 йылдың 10 октябренән) эшләй. Ту-154 командиры вазифаһында — 2001 йылдың 25 майынан (шуға тиклем был суднола икенсе пилот була). 12 070 сәғәт осошта була, шуның 4918-е — Ту-154-тә (2050-һе — КВС сифатында).
- Икенсе пилот — 41 йәшлек Морат Әхәт улы Итҡолов. 1-се класлы пилот, «Башҡортостан авиалиниялары» авиакомпанияһында 17 йыл да 8 ай (1984 йылдың 1 ноябренән) эшләй. Ту-154-тең икенсе пилоты вазифаһында — 2001 йылдың 24 апреленән. 7884 сәғәт осошта була, шуның 4181-е — Ту-154-тә[* 1].
- Штурман — 51 йәшлек Сергей Геннадьевич Харлов. 1-се класлы штурман, «Башҡортостан авиалиниялары» авиакомпанияһында 27 йыл да 9 ай (1974 йылдың 2 сентябренән) эшләй. Ту-154-тең штурманы вазифаһында — 1996 йылдың 12 авгусынан. 12 978 сәғәт осошта була, шуның 6421-е — Ту-154-тә.
- Бортинженер — 37 йәшлек Олег Ирек улы Вәлиев. 1-се класлы бортинженер, «Башҡортостан авиалиниялары» авиакомпанияһында 12 йыл да 6 ай (1990 йылдың 8 ғинуарынан) эшләй. Ту-154-тең бортинженеры вазифаһында — 1997 йылдың 25 апреленән. 4191 сәғәт осошта була, бөтәһе лә — Ту-154-тә.
- Тикшереүсе — 40 йәшлек Олег Павлович Григорьев. 1-се класлы пилот, «Башҡортостан авиалиниялары» авиакомпанияһында 16 йыл да 7 ай (1985 йылдың 21 ноябренән) эшләй. Ту-154-тең тикшереүсеһе вазифаһында — 2001 йылдың 8 июленән, Ту-154-тең командиры вазифаһында — 2002 йылдың 11 мартынан. 8500 сәғәттән ашыу осошта була, 4317-е — Ту-154-тә (2025-е — КВС сифатында)[* 2].
Самолет салонында дүрт бортпроводник эшләй:
- Ольга Александровна Багина, 45 йәш — өлкән бортпроводник. «Башҡортостан авиалиниялары»нда — 1979 йылдың 10 ноябренән. 11 546 сәғәт осошта була.
- Гөлнара Альфред ҡыҙы Билалова, 35 йәш. «Башҡортостан авиалиниялары»нда — 1992 йылдың 21 ғинуарынан. 7467 сәғәт осошта була.
- Татьяна Николаевна Кулешова, 34 йәш. «Башҡортостан авиалиниялары»нда — 1991 йылдың 25 декабренән. 3787 сәғәт осошта була.
- Айсыуаҡ Йәркәй улы Яҡшыдәүләтов, 31 йәш. «Башҡортостан авиалиниялары»нда — 1994 йылдың 11 июленән. 3316 сәғәт осошта була.
Бортта пассажирҙар араһында «Башҡортостан авиалиниялары» авиакомпанияһының өс вәкиле була:
- 51 йәшлек Шамил Минвафа улы Рәхмәтуллин, авиакомпанияла 7 йыл да 9 ай эшләгән (1994 йылдың 21 сентябренән).
- 44 йәшлек Юрий Михайлович Пензин, авиатехник, авиакомпанияла 22 йыл да 7 ай эшләгән (1979 йылдың 10 ноябренән).
- Артём Гусев, авиакомпанияның рейсты оҙатып барған флайт-менеджеры.
Самолёт бортында бөтәһе 69 кеше була — 60 пассажир һәм 9 экипаж ағзаһы.
Boeing 757[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Boeing 757-200PF (теркәү номеры A9C-DHL, завод номеры 24635, серия номеры 258) 1990 йылда эшләп сығарыла (беренсе осошон б/н N3502P һынау номеры аҫтында 12 ғинуарҙа яһай). Zambia Airways (1990 йылдың 18 октябренән 1993 йылдың 30 декабренә тиклем, борт 9J-AFO) һәм Gulf Air (1993 йылдың 30 декабренән 1996 йылдың 1 апреленә тиклем, борт VH-AWE) авиакомпаниялары тарафынан файҙаланыла. 1996 йылдың 1 апрелендә DHL авиакомпанияһы тарафынан һатып алына, унда өс тапҡыр борт номерын алмаштыра — VH-AWE, OO-DLK и A9C-DHL. Ике контурлы турбовентиляторлы ике Rolls-Royce plc|Rolls-Royce RB211-535E4-37 двигателе менән йыһазландырылған. Авиакомпанияның иң иҫке самолёттарының береһе. Һәләкәт көнөнә 39 022 сәғәт осошта була[6][7].
DHX 611 рейсының экипажы ике пилоттан тора:
- Һауа судноһының командиры (КВС) — 47 йәшлек Пол Филлипс (ингл. Paul Phillips), инглиз. DHL авиакомпанияһында 13 йыл эшләй (1989 йылдан). SA-227 һәм Boeing 767 самолёттарына идара итә. Boeing 757 командиры вазифаһында — 1991 йылдың 11 октябренән. 11 942 сәғәт осошта була, 4145-е — Boeing 757-лә.
- Икенсе пилот — 34 йәшлек Брент Кампиони (ингл. Brant Campioni), канадалы. DHL авиакомпанияһында 3 йыл эшләй (1999 йылдан). Boeing 757-нең икенсе пилоты вазифаһында — 2002 йылдың 22 мартынан. 6604 сәғәт осошта була, 176-һы — Boeing 757-лә.
Ваҡиғалар барышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Элгәрге шарттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
RA-85816 борты булған Ту-154М BTC 2937 рейсы менән Мәскәүҙән Барселонаға йүнәлә. Бортта 9 экипаж ағзаһы һәм 60 пассажир, улар иҫәбендә Испанияға ялға осҡан 52 бала була. Балаларҙың күпселеге өсөн был сәфәр республика бюджеты иҫәбенә ЮНЕСКО эштәре буйынса Башҡортостан комитеты тарафынан ЮНЕСКО махсуслаштырылған мәктәбенең иң яҡшы уҡыусылары, төрлө олимпиадалар еңеүселәре өсөн дәртләндереү сараһы булараҡ ойошторола[8][9]. Өлкән класс уҡыусыларының күбеһе дәүләт хеҙмәткәрҙәренең һәм эре уҡыу йорттарының, производстволарҙың етәкселәре балалары була. Һәләк булған Юлиә Суфиянованың атаһы ([[Суфиянов Рим Мөхәмәткәрим улы) ЮНЕСКО эштәре буйынса Башҡортостан комитетының башлығы була[10].
Төркөм үҙенең рейсына һуңлай. «Башҡортостан авиалиниялары» авиакомпанияһы, сәфәр менән шөғөлләнгән туристик фирмаларҙың үтенесе буйынса, тиҙ арала өҫтәмә рейс ойоштора[11]. Һуңлаған башҡа пассажирҙарға ла шунда ултырырға тәҡдим ителә, рейсҡа бөтәһе 8 билет һатыла[12].
A9C-DHL борты булған Boeing 757-200PF Бахрейндан, Бергамоға (Италия) һуғылып, Брюсселгә (Бельгия) DHX 611 йөклө рейсын башҡара.
BTC 2937 рейсы Мәскәүҙән 18:48 сәғәттә ҡуҙғала[* 3].
DHX 611 рейсы Бергамонан 21:06 сәғәттә ҡуҙғала.
Бәрелешеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ике самолёт та Германия территорияһы өҫтөндә булыуға ҡарамаҫтан, һауалағы хәрәкәткә идара итеү был урында Швейцарияның шәхси компанияһы «Skyguide» тарафынан башҡарыла. Цюрихта урынлашҡан диспетчер үҙәгендә төнгө сменала ике генә авиадиспетчер эшләй. Бәрелеш булырҙан саҡ ҡына элегерәк диспетчерҙарҙың береһе тәнәфескә сыға; дежурҙа, бер юлы ике терминалда эшләп, 34 йәшлек диспетчер Петер Нильсен (нем. Peter Nielsen) һәм ассистентка ҡала.
Диспетчер бүлмәһендәге ҡорамалдарҙың бер өлөшө һүнек була, һәм Нильсен бер үк FL360 (11 000 метр) эшелонындағы ике самолёттың бер-береһенә бик хәүефле яҡынлашҡанын һуң ғына күреп ҡала. Уларҙың курсы киҫешерҙән бер минуттан да әҙерәк ваҡыт ҡалғанда ул, хәлде төҙәтергә тырышып, 2937-се рейс экипажына түбәнәйергә команда бирә.
Ту-154 пилоттары был мәлгә әле һулдан яҡынлашҡан «Боинг»ты күрмәй, ләкин уның менән аймылышыу манёврын эшләүгә әҙер була. Шунлыҡтан улар диспетчерҙың түбәнәйергә ҡушҡан командаһы әйтелеп бөтөр-бөтмәҫ уны үтәргә керешә. Әммә уның артынса уҡ кабинала һауала хәүефле яҡынлашыуҙарҙы автоматик иҫкәртеү системаһының (TCAS) үргә күтәрелеү кәрәклеге тураһындағы командаһы яңғырай. Бер үк ваҡытта 611-се рейс пилоттары ошондай уҡ системанын түбәнәйергә ҡушҡан командаһын ала.
2937-се рейс экипажы ағзаларының береһе (икенсе пилот Итҡолов) башҡаларҙың иғтибарын TCAS командаһына йәлеп итә, уға диспетчерҙың түбәнәйергә команду биреүе тураһында әйтәләр. Ошо арҡала бер кем дә команданың алыныуын раҫламай (ә самолёт түбәнләүен дауам итә). Бер нисә секундтан Нильсен команданы ҡабатлай, был юлы команда алыныуы кисекмәҫтән раҫлана. Шуның менән бергә диспетчер икенсе самолёт тураһында хата белешмә бирә, ул самолёт Ту-154-тән уңда тип белдерә. Артабан борт үҙяҙғыстарын сисеү 2937-се рейс пилоттарының ҡайһы берәүҙәренең ошо мәғлүмәт арҡаһында яңылышҡанын дәлилләй, улар, моғайын, TCAS экранында күренмәгән тағы бер самолёт бар, тип уйлағандыр. Ту-154 TCAS иҫкәртеүенә түгел, диспетчер күрһәтмәһенә ярашлы түбәнәйеүен дауам итә. Пилоттарҙың береһе лә диспетчерға алынған командаларҙың ҡапма-ҡаршылыҡлы булыуы тураһында хәбәр итмәй.
Шул уҡ ваҡытта 611-се рейс TCAS инструкцияһын үтәп түбәнәйә. Мөмкинлек сығыу менән пилоттар был хаҡта Нильсенға хәбәр итә. Диспетчер был мәлдә икенсе йышлыҡтағы башҡа самолёт бәйләнешкә сыҡҡанлығы арҡаһында хәбәрҙе ишетмәй.
Һуңғы секундтарҙа ике самолёттың да пилоттары бер-береһен күрә һәм штурвалдарҙы тулыһынса бороп, бәрелеште булдырмаҫҡа тырыша, ләкин был ярҙам итмәй. 21:35:32 сәғәттә BTC 2937 һәм DHX 611 рейстары 10634 метр бейеклектә (FL350 эшелоны) тура мөйөш яһап тиерлек бәрелешә. «Боинг»тың вертикаль ҡойроҡ тотороҡландырғысы Ту-154-тең фюзеляжына һуға һәм уны урталайға бүлә. Ҡолап төшөп барғанда Ту-154 һауала дүрт өлөшкә бүленә, был өлөштәр Юберлинген эргәһенә һибелеп төшә. Тотороҡландырғыстан яҙған «Боинг» идараны юғалта һәм, төшөп барғанда ике двигателенән дә яҙып, 21:37 сәғәттә Ту-154-тән 7 километрҙа ергә бәрелә һәм тулыһынса емерелә. Ике самолёттың да бортындағы кешеләр (Ту-154-тәге 69 кеше һәм «Боинг»тағы 2 кеше) һәләк була. Ике лайнерҙың да ярсыҡтары торлаҡ йорттарҙың ихаталарына ла төшһә лә, ерҙә зыян күреүселәр булмай.
Һөйләшеүҙәрҙең сиселмәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тикшереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һәләкәт сәбәптәрен тикшереү менән Авиация ваҡиғаларын тикшереү буйынса немец федераль бюроһы ойошторған комиссия (BFU) шөғөлләнә ]] (нем. Bundesstelle Für Flugunfalluntersuchung).
BFU-ның тикшереүҙе йомғаҡлау отчёты 2004 йылдың 1 майында баҫыла.
Отчётҡа ярашлы, бәрелешеүҙең туранан-тура сәбәптәре түбәндәгеләр була:
- Авиадиспетчер самолёттар араһында хәүефһеҙ эшелонлашыуҙы тәьмин итә алмаған, Ту-154 самолеты экипажына түбәнәйергә ҡушҡан инструкция үтә һуң тапшырылған.
- Ту-154 экипажы, һауа хәрәкәтенә идара итеү үҙәге күрһәтмәһенә ярашлы, түбәнәнәйә башлай һәм, TCAS-тың күтәрелергә тигән бойороғо алынһа ла, түбәнәйеүҙе дауам итә. Шулай итеп, TCAS-RA талабына ҡапма-ҡаршы манёвр яһала.
Комиссия шуларҙы ла билдәләй:
- ACAS/TCAS-тың авиация мөхитенә интеграцияланыуы тулы булмаған һәм бөтә критерийҙар буйынса етештереүсе ниәтенә тап килеп бөтмәгән. CAS/TCAS эшен көйләүсе ИКАО инструкциялары, TCAS етештереүсеһенең эксплуатациялау буйынса инструкцияһы һәм дәүләттәрҙең авиаташыусылары ҡулланма итеп алған документтар стандартлаштырылмаған, тулы түгел һәм өлөшләтә бер-береһенә ҡаршы килә.
- Һауа хәрәкәтенә идара итеү хеҙмәте персоналдың етерлек һанда булыуын тәьмин итмәгән һәм төнгө сменала уның етешмәүе менән ризалашҡан.
- Һауа хәрәкәтенә идара итеү хеҙмәте бер нисә йыл буйы төнгө сменала хеҙмәттәше ял иткәндә һауа хәрәкәтенә бер генә диспетчер идара итеүе менән килешкән һәм хәлде төҙәтеү буйынса сара күрмәгән.
Бынан тыш, отчётта «Skyguide» етәкселегенең һәм Халыҡ-ара граждандар авиацияһы ойошмаһының (ИКАО) хаталары билдәләнә.
Бәрелеш төнөндә диспетчерға самолёттарҙың яҡынлашыу хәүефен белдерә торған ҡорамал техник хеҙмәтләндереүгә һүндерелгән була. Шулай уҡ телефон бәйләнеше лә һүндерелгән була, ә дублер телефон линияһы боҙоҡ булып сыға. Ошо арҡала Нильсен кәрәк ваҡытта Фридрихсһафен аэропорты менән бәйләнешкә инеп, уларҙан Aero Lloyd авиакомпанияһының тотҡарланған Airbus A320 (AEF 1135-се рейс) самолёты менән эш итеүен һорай алмай һәм икенсе терминал буйынса уны ла күҙәтеү мәшғүл була. Шулай уҡ телефон бәйләнешенең һүндерелгәнлеге арҡаһында Карлсруэ һауа хәрәкәтенә идара итеү үҙәге диспетчеры, ике самолёттың хәүефле яҡынлашыуын күрһә лә һәм «Skyguide» үҙәге менән 11 тапҡыр бюәйләнешкә инергә тырышып ҡараһа ла, был хаҡта Нильсенға хәбәр итә алмай.
Ошо һәләкәткә тиклем, 2001 йылдың 31 ғинуарында, Японияның Суруга ҡултығы өҫтөндә McDonnell Douglas DC-10 экипажы — TCAS бойороҡтарына ярашлы, ә Boeing 747 экипажы уларға ҡаршы манёврҙар яһауы арҡаһында оҡшаш инцидент була. Әммә тейешле аңлатмалар тик һәләкәттән һуң ғына баҫып сығарыла.
Һләкәттең эҙемтәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Авиадиспетчерҙы үлтереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2004 йылдың 24 февралендә авиадиспетчер Петер Нильсен үҙ йортоноң тупһаһында үлтерелә. Үлтереүҙә шик аҫтына ҡуйылған 46 йәшлек Виталий Константинович Калоев ҡулға алына, ул һәләкәттә ҡатыны Светлана (44 йәш) менән ике балаһын — ҡыҙы Диананы (4 йәш) һәм улы Костяны (10 йәш) юғалтҡан була. Калоев белдереүенсә, ул Нильсенға балаларының фотоларын күрһәткән һәм Нильсендың булған ҡаза өсөн ғәфү үтенеүен теләгән. Нильсен Калоевтың ҡулына һуғып, фотоларҙы бәреп төшөргән. Виталий Калоевтың һүҙҙәренә ҡарағанда, ул артабан нимә булғанын хәтерләмәй[14] — Калоев үлтереүҙә ғәйебен танымай (әммә инҡар ҙа итмәй)[15]. Калоев немец телен белмәй[16]. 2005 йылдың 26 октябрендә ул үлтереүҙә ғәйепле тип табыла һәм уны һигеҙ йылға иректән мәхрүм итеү тураһында хөкөм ҡарары сығарыла[17].
2006 йылдың 25 ноябрендә Швейцарияның апелляция суды Калоевтың эшен ҡайтанан ҡарау тураһында ҡарар ҡабул итә. Суд Рәсәй гражданына сығарылған хөкөм ҡарарын юҡҡа сығарыуҙан баш тарта, ләкин апелляция ялыуының 8 йылға иректән мәхрүм итеүҙең үтә ҙур мөҙҙәт булыуы тураһындағы пункты менән килешә. 2007 йылдың 3 июлендә Цюрих кантонының юғары инстанция суды, Виталий Калоевтың авиаһәләкәттә ҡатыны менән ике балаһын юғалтыу сәбәпле иҫ-аҡыл теүәллеге сикле булыуын иҫәпкә алып, иректән мәхрүм булыу мөҙҙәтен 8 йыл урынына 5 йыл да 3 айға ҡалдыра[18]. Был ҡарар Калоевҡа мөҙҙәтенән алда иреккә сығыу хоҡуғын бирә, ләкин был хоҡуҡ өҫтөнән прокурор Ульрих Ведер ялыу бирә.
2007 йылдың 12 ноябрендә, прокурор протесы ҡаралғандан һуң, Виталий Калоев мөҙҙәтенән алда иреккә сығарыла һәм Рәсәйгә ҡайта. Осетияла уны яҡташтары дәррәү шатланып ҡаршы ала һәм 2008 йылдың ғинуарынан ул Төньяҡ Осетияның төҙөлөш һәм архитектура министры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә[19].
Граждан суд процестары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2005 йылда «Башҡортостан авиалиниялары» авиакомпанияһы «Skyguide» диспетчер компанияһын, бер йылдан, һауа хәрәкәте хәүефһеҙлеге нормаларының тейешенсә үтәлеүен тәьмин итмәүҙә ғәйепләп, Германия Федератив Республикаһын да судҡа бирә. Емерелгән самолёт өсөн компенсация суммаһы 2,6 млн евро тәшкил итә. 2006 йылдың 27 июлендә Конштанц район суды булған хәл өсөн Германия Федератив Республикаһы тулыһынса яуаплы тип таба, сөнки Германияның өҫтөндәге һауа хәрәкәтен контролләүҙе сит илдең (Швейцария) шәхси компанияһына тапшырып ҡуйыу законһыҙ булып тора, тимәк, «Skyguide» менән төҙөлгән договорҙар ҙа ғәмәлдә була алмай. Германияның төп законына ярашлы, дәүләттең һауа хәрәкәтенә контролде тәьмин итеү был дәүләттең власть органдарының айырып алғыһыҙ бурысы булып тора. Судҡа ярашлы, Германия «Башҡортостан авиалиниялары» авиакомпанияһына компенсация түләргә тейеш. Судтың был ҡарары өҫтөнән Германия хөкүмәте дәғүә бирә[20][21]. 2013 йылда «Башҡортостан авиалиниялары» менән Германия араһындағы бәхәс судһыҙ ғына көйләнә, Карлсруэла юғары өлкә судында барған суд тикшереүе туҡтатыла.
2004 йылға тиклем Швейцарияның «Winterthur» страховкалау компанияһы «Skyguide» компанияһының страховка түләүҙәрен түләп бөтә. Страховка күләме тураһында мәғлүмәт таратыу тыйыла. 150 000 долларға тиклемге компенсация суммаһы BTC 2937 рейсының 41 ҡорбанының туғандарына таратыла, улар компания тәҡдименә (юридик яуаплылыҡты танымайынса матди ярҙам алыу) ризалаша. Ҡалған 30 ҡорбандың туғандары был тәҡдим менән ризалашмай һәм хоҡуҡтарын суд тәртибендә яҡларға ҡарар итә[22]. 2009 йылдың 29 ғинуарында Барселонаның (Испания, килеү аэропорты булараҡ) апелляция суды «Башҡортостан авиалиниялары» һәләк булғандарҙың ғаиләләренә һәр ҡорбан иҫәбенә 20 400 АҠШ доллары күләмендә компенсация түләргә тейеш тип ҡарар сығара[23]. 2011 йылдың майында Швейцарияның Федераль суды авиаһәләкәт ҡорбандарының туғандарына түләнгән компенсация күләмен арттырыу талабын ҡуйған апелляцияны кире ҡаға һәм компенсацияның максималь күләме бер ҡорбанға 33 000 швейцар франкы тәшкил итә тип ҡарар сығара[24].
2005 йылда «Winterthur» страховкалау компанияһы, һәләкәт өсөн Рәсәй пилоттарының да өлөшләтә ғәйепле булыуына нигеҙләнеп, «Башҡортостан авиалиниялары» авиакомпанияһынан DHX 611 рейсы экипажының туғандарына түләнгән страховка түләүҙәренең 60 процентын, йәғни 2,5 миллион евроны, ҡаплауҙы талап итеп, судҡа дәғүә бирә. 2008 йылдың 18 сентябрендә Конштанц ҡалаһының район суды был дәғүәне кире ҡаға[25].
«Skyguide» эше буйынса суд процестары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2006 йылдың майында «Skyguide» компанияһының һигеҙ хеҙмәткәрен ғәйепләгән суд процесы башлана[26]. Хәл иткес ҡарар 2007 йылдың сентябрендә сығарыла. «Skyguide»тың дүрт менеджеры һаҡһыҙлыҡ буйынса үлтереүҙә ғәйепле тип табыла. Уларҙың өсөһө шартлы рәүештә иректән мәхрүм ителә, береһенә штраф һалына. Ҡалған дүрт ғәйепләнеүсе аҡлана[27].
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Юберлинген эргәһендә авиаһәләкәт урынына «Өҙөлгән ынйы мәрйен» мемориалы ҡуйылған (нем. «Die zerrissene Perlenkette»). Уның нигеҙенә Диана Калоеваның фажиғә урынында табылған ынйы мәрйене ята.
- Цюрихтың бәрелешкән самолёттарға идара итеү атҡарылған диспетчерлыҡ пунктында хәҙер һәр ваҡыт тере рауза сәскәһе тора.
- 2937-се рейстың бөтә пассажирҙары ла тиерлек һәм экипаж ағзалары Өфөнөң Көньяҡ зыяратында йәнәш ҡәберҙәргә ерләнгән (ҡәберҙәр, һәләк булғандар самолётта нисек ултырһалар, шулай теҙелгән). Зыяратта улар иҫтәлегенә мемориал асылған.
Мәҙәниәттә сағылышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Боден күле өҫтөндәге авиаһәләкәт «National Geographic Channel» телеканалының Авиаһәләкәттәрҙе тикшереү һәм Һәләкәткә тиклемге секундтар (икеһендә лә Һауалағы бәрелеш тип аталған серия) тигән ике документаль сериалында күрһәтелә.
- 2005 йылда документаль фильм сыға «Боден ҡапҡаны. Күл өҫтөндәге үлем» («Единая Медиа Группа» «Телеканал Россия» дәүләт телерадиокомпанияһы заказы буйынса төшөрә).
- 2012 йылда Башҡортостан юлдаш телевидениеһы каналында «Күл буйындағы йорт» тигән документаль фильм күрһәтелә (режиссёры Гөлназ Ғәлимуллина)[28].
- Авиаһәләкәт ваҡиғаһы «Төнгө осош — Юберлинген өҫтөндәге һәләкәт» немец-швейцар телефильмы (нем. Flug In Die Nacht — Das Unglück Von Überlingen) (2009)[29], «10 секунд» тигән немец фильмы (нем. 10 Sekunden) (2008)һәм «Отрыв» (2007) тигән Рәсәй фильмы нигеҙенә һалынған.
- ТВ3 телеканалында «X-версиялар. Шау-шыулы эштәр» документаль сериалында «Тәғәйенләнеш пункты: Боден күле» серияһында һәләкәт күрһәтелә[30].
- Һәләкәт тураһында И. А. Муромовтың «100 великих авиакатастроф» китабында Столкновение Ту-154М и «Боинга-757» над Германией тигән бүлектә телгә алына.
- 2017 йылдың 7 апрелендә АҠШ-та «Последствия» тигән нәфис фильм сыға, ул Боден күле өҫтөндә булған һәләкәт һәм авиадиспетчерҙы үлтереү ваҡиғаларына нигеҙләнә. Виталий Калоев ролен (фильмда уға Роман Мельник тигән исем бирелгән) Арнольд Шварценеггер башҡара.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Комментарийҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Был рейста ул, пилоттар кабинаһында булһа ла, формаль рәүештә бер вазифа ла башҡармай
- ↑ Ғәмәлдә нәҡ ул BTC 2937 рейсының командиры була, икенсе пилот урынында ултыра һәм КВС Александр Гросстың эшен күҙәтә
- ↑ Бында һәм артабан Бөтә донъя координацияланған ваҡыты — UTC ҡулланыла
- ↑ Пилоты «Боинга» увидели Ту-154 и потянули штурвалы вниз
- ↑ Пилоты Ту-154 увидели «Боинг» и потянули штурвалы вверх
- ↑ Согласно отчёту BFU, бортовые самописцы обоих самолётов работали до столкновения с землёй. Содержание записей бортовых самописцев обоих самолётов после столкновения не опубликовано
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Известия.Ру Пилоты Ту-154 не успели отдохнуть перед рейсом (рус.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 декабрь 2012. 2 июля 2010 тикшерелгән.
- ↑ RA-85816 — russianplanes.net — Карточка борта
- ↑ REGISTRATION DETAILS FOR RA-85816 (BASHKIRIAN AIRLINES) TU-154-M — PlaneLogger
- ↑ Список погибших пассажиров и экипажа рейса 2937 "Ту-154" авиакомпании "Башкирские авиалинии"
- ↑ Авиакатастрофа в Германии. Подробности
- ↑ A9C-DHL DHL International Boeing 757-200PF — cn 24635 / 258
- ↑ DHL Airways A9C-DHL (Boeing 757 — MSN 24635) (Ex 9J-AFO OO-DLK VH-AWE)
- ↑ РИА-Новости
- ↑ NEWSru.com: Поездка в Испанию стала детям наградой за успешную учёбу
- ↑ Новости NEWSru.com :: В небе Германии столкнулись Ту-154 и Boeing 757: 71 человек погиб. Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 ғинуар 2013. 7 ғинуар 2013 тикшерелгән.
- ↑ NEWSru.com
- ↑ Һәләкәткә тарыған Ту-154-тә Белоруссияның дүрт гражданы була. Lenta.ru (4 июля 2002). Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 февраль 2012. 14 август 2010 тикшерелгән.
- ↑ Катастрофа Ту-154М а/к 'БАЛ' над Боденским озером (борт RA-85816), 01 июля 2002 года. Расшифровка переговоров.
- ↑ Калоев просит прощения у детей убитого диспетчера Sky Guide
- ↑ Виталий Калоев не признал своей вины, правда, заявил, что, судя по уликам, именно он убил авиадиспетчера Нильсена
- ↑ Дневник Романа Попова
- ↑ Приговор Калоеву не устраивает многих (рус.)
- ↑ РосБизнесКонсалтинг
- ↑ Калоев вышел из тюрьмы в Швейцарии. BBC
- ↑ Juristische Nachspiele
- ↑ Kollision bei Überlingen jährt sich zum 10. Mal
- ↑ Skyguide готова заплатить
- ↑ NZZ Online: Schadensersatz für Hinterbliebene
- ↑ Через 10 лет после трагедии
- ↑ Stuttgarter Nachrichten: Gericht weist Klage ab
- ↑ Начинается суд над сотрудниками Skyguide (рус.). © BBC MMVII (2007/05/15 05:11:35 GMT). Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 февраль 2012. 24 мая 2007 тикшерелгән.
- ↑ Суд вынес приговор менеджерам Skyguide
- ↑ ИА Башинформ
- ↑ Flug in die Nacht — Das Unglück von Überlingen
- ↑ X-версии. Громкие дела — Пункт назначения: Боденское озеро на YouTube
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Описание катастрофы рейса BTC 2937 на Aviation Safety Network
- Описание катастрофы рейса DHX 611 на Aviation Safety Network
- Окончательный отчёт расследования BFU (нем.)
- Приложения 1 и 3 к отчёту (нем.)
- Приложения 2, 4 - 10 к отчёту (нем.)
- Окончательный отчёт расследования BFU (инг.)
- Приложения 1 и 3 к отчёту (инг.)
- Приложения 2, 4 - 10 к отчёту (инг.)
- ACAS II bulletin from Eurocontrol: Follow the RA! (инг.)
- ACAS guiding material: CAP 579 (инг.) (PDF)
- Список пассажиров и членов экипажа рейса 2937
Ҡалып:Авиационные происшествия 2002 года Ҡалып:Расследования авиакатастроф
- Авиационные происшествия 2002 года
- Июль 2002 года
- События 1 июля
- 2002 год в России
- Авиационные происшествия с Ту-154
- Авиационные происшествия с Boeing 757
- Авиационные происшествия Башкирских авиалиний
- Авиационные происшествия DHL
- Авиационные происшествия в Германии
- 2002 год в Германии
- Столкновения в воздухе
- Авиационные происшествия вследствие нарушений в управлении воздушным движением
- Авиация


text:
Юкатан боғаҙы
Юкатан боғаҙы — Куба утрауы һәм Юкатан ярымутрауы араһындағы боғаҙ. Мексика ҡултығы һәм Кариб диңгеҙен тоташтыра.
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Минималь киңлеге — 217 км. Иң тәрән урыны 2779 м (Кубаутрауы янында)[1].
Юкатан боғаҙы аша көньяҡтан төньяҡҡа Юкатан ағымы (Кариб ағымының дауамы) үтә, уның тиҙлеге 2—9 км/сәғ тәшкил итә[2]. Был ағым Мексика ҡултығында һыуын арттыра һәм ҡултыҡтан Флорида боғаҙы аша сыҡҡан Гольфстримде башлаусы ағымының барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә.
Юкатан боғаҙы Үҙәк һәм Көньяҡ Америкаларынан АҠШ-ҡа һәм Мексикаға барған суднолар өсөн йөрөү юлы булараҡ ҙур әһәмиәткә эйә. Төп порттары: Канкун (Мексика) һәм Ла-Фе (Куба)[2].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Юкатан боғаҙы — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
- ↑ 2,0 2,1 Юкатанский пролив — Словарь современных географических названий
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Юкатан // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)


text:
Стәрлетамаҡта айырылышыуға ҡарағанда күберәк өйләнәләр
Республикала тәүге ярты йыллыҡта 13 239 яңы ғаилә барлыҡҡа килгән. Былтырғыға ҡарағанда был 15-кә кәмерәк. Өфөлә үткән туйҙар һаны былтырғы һан менән береш, ә Стәрлетамаҡта 117-гә (+13%) күберәк. Шунда уҡ айырылышыуҙар һанының 10 процентҡа кәмеүе теркәлгән.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, дөйөм республикала айырылышыуҙар 6 процентҡа йәки 469 теркәлеүгә артҡан. Йәмғеһе 8 618 айырылышыу теркәлгән. Уларҙың 39 проценты 5 йылдан да ашыу йәшәмәгән йәш ғаиләләргә тура килә.