text:
2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары
2014 йылғы Ҡышҡы олимпия уйындары (ингл. 2014 Winter Olympics, XXII ҡышҡы олимпия уйындарының рәсми исеме) — 2014 йылдың 7—23 февраль көндәрендә Рәсәй ҡалаһы Сочиҙа үткән халыҡ-ара спорт сараһы. Олимпия уйындары — 2014-тең баш ҡалаһы 2007 йылдың 4 июлендә Гватемалала үткән Халыҡ-ара олимпия комитетының 119-сы сессияһында һайлана. Был — Рәсәй территорияһында уҙған икенсе Олимпия уйындары булды, уларҙың беренсеһе — 1980 йылдағы Мәскәүҙәге йәйге Олимпия уйындары, һәм тәүге тапҡыр — ҡышҡы уйындар. Олимпия уйындары тамамланыуға шул уҡ объекттарҙа ҡышҡы Паралимпия уйындары — 2014 үткәрелә.
Сочиҙағы уйындар иҫәп буйынса егерме икенсе (XXII) ҡышҡы (1980 йылғы Мәскәү Уйындары ла егерме икенсе булғаны ла, билдә кеүек, тап килә хатта). 2010 йылғы Ванкуверҙа үткән ҡышҡы Уйындар менән сағыштырғанда төрлө дисциплиналарҙа ярыштар һаны 12-гә артҡан, дөйөм алғанда миҙалдарҙың 98 комплекты уйналған.
Йөкмәткеһе
- 1 Үткәреү ҡалаһын һайлау
- 2 Символикаһы
- 3 Асыу тантанаһы
- 4 Ярыштар
- 5 Олимпиада үткәреү маҡсатында төҙөлгән спорт һәм инфраструктура объекттары
- 6 Олимпиада-2014 мәҙәниәттә
- 7 Олимпиада менән бәйле проблемалар, тәнҡит һәм ыҙғыш
- 7.1 Допинг ыҙғышы
- 7.2 Экология менән бәйле проблемалар
- 7.3 Олимпиаданы әҙерләү һәм уҙғарыуға тотонолған сығымдарҙы тәнҡитләү
- 7.4 The Economist британ журналының Олимпиадаға тотонолған сығымдарҙы яҡтыртыуы
- 7.5 ФИС президенты Жан-Франко Касперҙың әйткәне
- 7.6 ЛГБТ
- 7.7 Сочиҙағы Олимпиадаға ҡаршы протестар
- 7.8 Ҡышҡы ваҡыт
- 7.9 Имгәнеүҙәр
- 8 Иҫкәрмәләр
Үткәреү ҡалаһын һайлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2006 йылдың 22 июнендә Халыҡ-ара Олимпия комитеты президенты Жак Рогге ете дәғүәлешеүсенән өс кандидат ҡаланы атаған. Бына улар: Сочи, Зальцбург һәм Пхёнчхан.
2007 йылдың 4 июлендә (Рәсәйҙә 5 июль булған) Гватемалала Халыҡ-ара Олимпия комитетының Олимпиада үткәреләсәк ҡаланы һайлау буйынса сираттағы, 119-сы, сессияһы булған.
- ↑ Германия һәм Австрия вәкилдәре тауыш биреүҙең тик беренсе раундында, Зальцбург уйындан сығарылғанға саҡлы, ҡатнашмағандар
Тауыш бирер алдынан дәғүәләшеүсе ҡалаларҙың презентацияһы уҙғарылған. Сочиҙы түбәндәге спортсылар: Светлана Журова, Евгений Плющенко, Михаил Терентьев (паралимпиясы) һәм Александр Попов; спорт функционерҙары: Вячеслав Фетисов, Елена Аникина, Шамил Тарпищев, Дмитрий Чернышенко һәм Виталий Смирнов; сәйәсмәндәр: Владимир Путин, Александр Жуков, Герман Греф, Александр Ткачёв, Виктор Колодяжный кәүҙәләндергән. Беренсе турҙа Халыҡ-ара Олимпия комитетының 97 ҡатнашыусы илдәр вәкиләдәре тауыш биргәндән һуң, австрий Зальцбургы төшөп ҡалған. Икенсе турҙа, Пхёнчханды отоп, Сочиҙың дәғүә-заявкаһы 4 артыҡ тауыш менән (51-гә ҡаршы 47) еңә.
Гватемалала мәскәү ваҡыты менән 4:47 сәғәттә Рәсәй Олимпия комитеты президенты Леонид Тягачёв Халыҡ-ара Олимпия комитеты менән 2014 йылда Сочиҙа Уйындар үткәреү контрактына ҡул ҡуйған. Уның менән бергә рәсәй яғынан Краснодар крайы губернаторы Александр Ткачёв һәм Сочи ҡалаһы мэры Виктор Колодяжный[3].
Символикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сочиға Олимпия флагын тапшырыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2010 йылдың 1 мартында Ванкуверҙағы 2010 йылғы ҡышҡы олимпия уйындарын ябыу тантанаһында мәскәү ваҡыты буйынса 5:25 сәғәттә Халыҡ-ара Олимпия комитеты президенты Жак Рогге Сочи мэры Анатолий Пахомовҡа олимпия флагын тапшыра. Мәскәү дәүләт академик камера хоры башҡарыуында (дирижеры Владимир Минин) Рәсәй гимны яңғырай, һәм Олимпия уйындары-2010 баш ҡалаһы стадионы өҫтөндә Рәсәй флагы күтәрелә. Бынан һуң 5:30 сәғәттә Олимпия уйындары-2014 баш ҡала менән таныштырыу тантанаһы башлана. Инеш өлөшө символик тунгус метеориты менән асыла билдәле булыуынса, ул Рәсәй (ул ваҡытта — Рәсәй империяһы) беренсе тапҡыр Олимпия уйындарында ҡатнашҡан ваҡытта осоп килгән. Һуңынан ер аҫтынан боҙ кристалдары үҫә башлай, символик забегҡа старт бирелә. Космонавт Спутник Юлдаш осора, стадион буйлап урыҫ тройкаһы сабып үтә. Ике яҡҡа айырылған күперҙәр һәм «Йыһанды буйһондороусылар» Монументы фонында Эшсе һәм колхозсы ҡатын монументы барлыҡҡа килә. Төнгө күк йөҙө айҙай балҡый. сноубординг таҡтаһында балерина өйөрөлә. Наталья Водянова Олимпия уйындары-2014 логотибы төшөрөлгән үтә күренмәле шар күтәрә, экранға өрә лә, унда инглиз телендә «Welcome to Sochi» тип яҙылған һыуыҡ яһаған биҙәк күренә.
Тамашаның төп өлөшө, олимпия уйындарын ябыу тантаналарында ҡабул ителгәнсә, 8 минут дауам иткән. Аҡҡарбикә Белоснежка ете гном солғанышында үтә күренмәле шарға тылсымлы таяғы менән ҡағыла, стадион буйлап үтә күренмәле сфералар эсендәге кешеләр хәрәкәт итә башлай. Тәүҙә улар яй хәрәкәт итә, ләкин әкренләп ҡыҙыу йүгереүгә күсә. Стадиондағы тамашасылар Мәскәүгә «күсә», унда Ҡыҙыл майҙан Мария театрының Валерий Гергиев етәкселегендәге симфоник оркестры яҡтырып торған Олимпия дүңгәләге эсендә Георгий Свиридовтың «Ваҡыт, алға!» кинофильмы өсөн яҙған музыкаһын башҡара. Шунан һуң стадионда Пётр Ильич Чайковскийҙың 6-сы симфонияһының 3-сө өлөшө музыкаһы яңғырай һәм бейеүҙә олимпия күренештәре символдарын башҡарыусы Мария (прима-балерина Ульяна Лопаткина), Ҙур һәм Новосибирск театрҙарының йыйылма төркөмдәре сәхнәгә сыға. Рәсәй тарихының төрлө дәүерендәге: Рәсәй империяһы осоро, Бөйөк Ватан һуғышы һәм хәҙерге кейемдәрҙә, сағыу костюмдарҙа сыға улар.
Һыу аҫтынан төшөрөлгән дельфин (шулай төшөрөүҙөң ракурсында күҙәтелгән ҡыҙыҡ «тәҙрә» эффекты күренә), тамашасыны ай яҡтыһына күмелгән Ҡара диңгеҙ ярына күсерә, унда асыҡ һауала боҙҙа атаҡлы Татьяна Навка һәм Роман Костомаров сығыш яһай. Был ваҡытта стадионы Олимпия уйындары-2010 стадионында вертикаль щиттарҙа Сочи тураһында төп факттар яҙылған юлдар хәрәкәт итә. Сәхнәгә эсендә — урыҫ тройкаһы һәм фән символы булған яҡты шарҙар тәгәрәп сыға. Шар өҫтөндә Жар-птица Ялҡын-ҡош кейемендә «Кенәз Игорь» операһынан арияны билдәле опера йырсыһы Мария Гулегина башҡара.
Байрам салют залптары аҫтында рәсәй спортының үткәнен, бөгөнгөһөн һәм киләсәген сағылдырған данлыҡлы чемпиондары Владислав Третьяк һәм Ирина Роднина, Евгений Плющенко һәм Александр Овечкин, данлыҡлы спортсы Екатерина Гордеева менән Сергей Гриньковтың, Игорь Ларионовтың балалары сыға. Улар стадионында тамашасыларҙы сәләмләйҙәр, стадион үҙәгендә — Рәсәй флагы төҫөндәге һыҙаттар. Тамаша стадионда 2014 йылғы Олимпия уйындарының гигант логотибы күренеше менән тамамлана.
Артабан флаг Крузенштерн елкәнле кәмәһенә килтерелә һәм Акапулько һәм Мехико аша 2010 йылдың 25 мартында һәм Сочиға алып килтерелә.
Эмблема-логотибы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2009 йылдың 1 декабрендә «Сочи 2014» Ойоштороу комитеты Уйындар-2014[4] эмблемаһын тәҡдим иткән. Эмблема менән таныштырыу тантанаһы Ҡыҙыл майҙандағы ҙур боҙҙа үткәрелгән[5]. Тантананы спорт журналисы Кирилл Набутов һәм конькиҙа фигуралы шыуыу буйынса олимпия чемпионы Татьяна Навка алып барған. Ҡатнашыусылар «Невский экспресс» поезының ҡорбандарын тынлыҡ минуты менән иҫкә алалар, Халыҡ-ара Олимпия комитеты президенты Жак Рогге, ойоштороу комитеты вәкилдәре һәм алып барыусылар һәләк булғандарҙың ғаиләләренең ҡайғыһын уртаҡлаша. Артабан тау саңғыһы спорты буйынса өс тапҡыр олимпия һәм алты тапҡыр донъя чемпионы Жан-Клод Килли, Уйындар ойоштороу комитеты президенты Дмитрий Чернышенко, Рәсәй хөкүмәте вәкиле Дмитрий Козак сығыш яһаған. Донъя һәм Европа чемпионы Илья Авербухтың шоуында олимпия чемпиондары һәм Олимпия уйындары призёрҙары, донъя һәм Европа чемпиондары Владислав Третьяк, Вячеслав Фетисов, Сергей Макаров, Роман Костомаров, Алексей Ягудин, Ирина Слуцкая, донъя чемпиондары Албена Денкова һәм Максим Ставиский, башҡа билдәле спортсылар ҡатнашты. Шул уҡ ваҡытта сәхнәлә рәсәй эстрадаһы йондоҙҙары Сочи гимнын йырлай, «Евровидение-2008» конкурсы еңеүсеһе Дима Билан, «Евровидение-2009» конкурсы еңеүсеһе Александр Рыбак, Валерия, Лариса Долина, МакSим һ. б. билдәле артистар сығыш яһанылар. Уйындар эмблемаһы таныштырыу бик сағыу фейерверктар оҙатыуында барған. Мәскәү — Красная Поляна телекүперендә телевизион алып барыусы Андрей Малахов сочилыларҙы эмблема менән таныштыра. Лев Лещенко һәм Алһыу олимпия айыуҡайы тураһындағы йырҙы йырлағанда, ҙур экранда 1980 йылғы Мәскәү Олимпия уйындарының кадрҙарын күрһәтәләр.
Талисмандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сочи халҡы ярославль рәссамы Ольга Викторовна Беляеваның саңғыла йөрөүсе дельфинды[6] ҡышҡы Олимпия уйындары-2014 талисманы итеүгә өҫтөнлөк биргән. Тауыш биреү Рәсәй президентын һайлау менән бергә, 2008 йылдың 2 мартында, ҡаланың барлыҡ һайлау участкаларында 270 мең һайлаусы араһында үткән. Әммә тауыш биреү һөҙөмтәләре иғлан ителгәндән һуң, «Сочи-2014» ойоштороу комитеты вәкиле ҡышҡы Уйындар талисманы рәсми рәүештә 2011 йылдан[7] да алда иғлан ителмәйәсәк тигән.
2010 йылдың 1 сентябрендә ҡышҡы Олимпия уйындары һәм Сочиҙағы Паралимпия уйындарының ойоштороу комитеттары «Известия» гәзите менән берлектә уйындар талисманы бөтә рәсәй конкурсы иғлан итә, һәм унда һәр теләүсе ҡатнаша ала. Конкурсҡа ҡатнашыусылар Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән һәм шулай уҡ сит илдәрҙә йәшәгән граждандар барлығы 24 048 эш ебәрә. Олимпия уйындары-2014 талисманын һайлау буйынса тауыш биреү уның рәсми сайтында үткәрелә[8]. 21 декабрҙә жюри уларҙан 10 вариантын Олипмия уйындары һәм 3 вариантын паралимпия уйындары өсөн, артабан тауыш биреү һәм раҫлау өсөн һайлап ала.
Шулай уҡ 2011 йылдың 2 февраленән һайланған финалистар өсөн тауыш биреүсе альтернатив сайт эшләй. 2011 йылдың 26 февраленә иң популяр өсәү — Аҡ айыу, Ҡыш бабай, Ҡар барыҫы финалистар була, ә Ҡуян, Нурҡай һәм Ҡар бөртөгө исемлектең аҙағында тора.
2011 йылдың 26 февралендә «Талисмания» телешоуында тауыш биргәндә, талисмандарҙың финал варианттарынан береһе һайлап алына. Финалға "Беренсе канал"да үтә. Жюри шундуҡ өс еңеүсене, ҡышҡы олимпиада характерына тап килгән аҡ төҫлө талисманды: Аҡ айыуҙы, Ҡар Барыҫын, Ҡуянҡайҙы иғлан итә.
Паралимпийсы-спортсыларҙың һайлауына ярашлы, Паралимпия уйындары талисмандары итеп Нурҡайҙы һәм Ҡар бөртөгөн һайлайҙар.
Слоган[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2012 йылдың 24 сентябрендә, ҡышҡы Олимпия уйындарына тиклем теүәл 500 көн алдан, Дмитрий Чернышенко буласаҡ ярыш слоганын атай: «Эҫе. Ҡышҡы. Һинеке». Инглиз телендә слоган ошолай яңғырай: Hot. Cool. Yours. Инглиз слоганында өҫтәмә подтест йәшеренгәненә иғтибар итергә кәрәк, сөнки cool һүҙе, «һыуыҡ» (йәғни ҡышҡы) тигән төп мәғәнәһенән тыш, йәнле һөйләү телендә «иҫ киткес, текә» мәғәнәһенә эйә. Чернышенко һүҙҙәре буйынса, был өс һүҙҙән торған фраза Рәсәйҙең бөтә төрлөлөгөн һәм характерын күрһәтергә мөмкинлек бирә. «Эҫе» һүҙе бер үк ваҡытта уйындарҙы үткәреү урынына — Сочиға — һәм «спорт теләктәренең киҫкенлегенә» йүнәлтә. «Ҡышҡы» тигән һүҙ уйындар үткәрелгән йыл миҙгелен аңлата, шул һүҙҙе әйткәндә, сит ил кешеләрендә Рәсәй образы барлыҡҡа килә. «Һинеке» һүҙе буласаҡ ҡышҡы Уйындар «һәр кемдең Олимпиадаһы»[9] символы.
Визуаль образы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сочиҙағы Олимпия уйындарының визуаль образы BOSCO компанияһы тарафынан әҙерләнә һәм Олимпиаданың ойоштороу комитетына бүләк итеп тапшырыла. Был — берҙәм концепцияға берләштерелгән Рәсәйҙең милли кәсептәренә тап килеүсе 16 орнамент: вологда кружевоһы, гжель, жостов биҙәге, кубань биҙәге, кубачин биҙәге, мезен биҙәге, павлопосад яулыҡтары, палех миниатюраһы, ракуль биҙәге, урыҫ ситсаһы, төньяҡ двина рәсем сәнғәте, өс ҡырлы соҡорло һырлауҙан торған «ҡорама юрған», рәсәй йыйылма командаһы олимпия кейем биҙәктәре («ялҡын-ҡош ҡаурыйы"), уфтюж биҙәге, хохлома, яҡут биҙәге[10].
Олимпия сәғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сочи ҡалаһында Олимпия уйындары башланырға теүәл 1000 көн ҡалғас, Рәсәйҙең күп кенә ҡалаларында, Уйындар башланырға нисә көн, сәғәт, минут һәм секунд ҡалғанын иҫкәртеп, күҙәтеп торорлоҡ кире иҫәп башланған. Шулай, Түбәнге Новгородта, Хабаровскиҙа, Новосибирскиҙа, Екатеринбургта, Пятигорскиҙа, Дондағы Ростовта, Санкт-Петербургта һәм Мәскәүҙә Олимпия сәғәттәре кире иҫәп башлай. «Омега» фирмаһы сәғәттәрен ҡуйыу, бигерәк тә Түбәнге Новгородта күп бәхәс тыуҙыра[11].
Олимпия уты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Олимпия уты эстафетаһы Мәскәүҙә 2013 йылдың
7 октябрендә башлана һәм Сочиҙа 2014 йылдың 7 февралендә Сочиҙа тамамлана. Олимпия уйындары ойоштороу комитеты вәкилдәре һүҙҙәре буйынса, эстафета уйындар тарихында иң оҙайлыһы булырға тейеш булған — 123 көн һәм иң оҙоно — 40 мең километрҙан ашыу. Бөтә рәсемдәр аша Олимпия уты баш ҡалаһы булды, Рәсәй Федерацияһы субъекттары 83.
Эстафета дүрт этаптан торған. Беренсе этабы 2013 йылдың 7 октябрендә Мәскәүҙән башланған, ә унда ут Афинанан килтерелгән. Артабан автопробег барышында Санкт-Петербургҡа килтерелгән. Был этапты үткәреү өсөн транспортты дәүләт һәм шәхси компаниялар ҙа бүлә[12]. За 23 дня
ут Үҙәк федераль һәм Төньяҡ-Көнбайыш федераль округтарының 15 төп ҡалаһына килтерелгән. Икенсе этабында факелСанкт-Петербургтан самолёт менән Владивостокҡа килтерелгән, унан 30 көн буйы илдең Төньяғында һәм Алыҫ Көнсығышында сәйәхәт иткән. Владивостокҡа ҡайтҡас, ут өсөнсө сәфәргә йүнәлә — поезда Элиста ҡалаһына. Ойоштороусылар билдәләгән 58 көн эсендә олимпия утын 45 ҡала халҡы ҡаршылаған. Ахырғы, 4-се этапта, олимпия уты факелы автомобилдә Элистанан башлап илдең 10 көньяҡ ҡалаһы аша 2014 йылдың 7 февралендә Сочиға килеп еткән. Сәфәр барышында путешествия олимпия уты донъяның иң тәрән күле — Байҡалда, Эльбруста һәм Төньяҡ полюста булырға ла өлгөрә. Бынан тыш, утты космосҡа ла ебәргәндәр[13].
Олимпия уты эстафетаһында 14 мең факел йөрөтөүсе ҡатнашҡан[14].
«Ведомости» гәзите мәғлүмәте буйынса, уйындың ойоштороу комитеты 16 мең факел һатып алырға ҡарар итә. Факелдар етештереүгә Красноярск машиналар төҙөү заводы тотонған. Бер факел хаҡы 12 942 һум. «Ведомости» гәзитенең сығанаҡтары мәғлүмәттәренән сығып, факелдар һатып алыуҙың дөйөм контракты яҡынса 207 млн һум тәшкил иткән[15].
Олимпия миҙалдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Барыһы 1254 миҙал эшләнгән, һәм был ҡышҡы олимпия уйындарының рекордлы күрһәткесе булып тора. Һәр миҙалдың йөҙ яғында олимпия ҡулсалары, ә кире яғында олимпиаданың «Сочи-2014» рәсми логотибы төшөрөлгән һәм инглиз телендә олимпия ярышы программаһы күренештәре яҙылған[16].
Уникаль ювелир эшләнмәһе булған һәр миҙалдың ауырлығы 460-тан 531 грамға саҡлы. Паралимпия миҙалдары 585-тән алып 686 грамға саҡлы. Олимпийских наградаларын эшләү «Адамас» компанияһына ҡушылған[17].
Тимер аҡсалар һәм банкноталар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәй банкыһы Сочиҙағы 2014 йылғы XXII Ҡышҡы Олимпия һәм XI Ҡышҡы Паралимпия уйындарына бағышланған затлы металдарҙан (көмөш һәм алтын) һәм затлы булмаған (баҡыр-никель иретмәһе) иҫтәлекле аҡса билдәләрен һәм тәңкәләрен сығарҙы[18][19].
Асыу тантанаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Уйынды асыу тантанаһы «Фишт» стадионында 7 февралдә мәскәү ваҡыты менән 20:14 сәғәттә башланған[20]. Шоуҙың дөйөм оҙонлоғо өс сәғәткә яҡын дауам иткән[21].
Церемонияны өс миллиард кеше ҡараны. Тапшырыуҙа 140 телекамера ҡатнашты, ә сараны әҙерләүҙә барлығы 12 меңдән артыҡ кеше ҡатнашҡан[22].
Олимпиаданы асыуға 48 дәүләттең башлыҡтары килгән, больше, Ванкувер һәм Турин Олимпиадаларын бергә алғандағынан да күберәк[23][24][25][26][27][28]. Асыу шоуы барышында асылмаған ҡар бөртөгө темаһы тантананы япҡанда файҙаланылған[29][30].
Ярыштар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ун биш ҡышҡы спорт дисциплиналары, берләшкән ете спорт төрөндә олимпия, 2014 йылда ҡышҡы олимпия уйындары программаһына ингән. Бында өс төрө инә коньковый, саңғы алты төрө, ике төр бобслей, шулай уҡ айырым дүрт спорт төрө. Бөтәһе 98 комплект миҙал отоп, 12 күберәк булған, Ванкувер 2010: 6 апрель 2011 йылда индерелгән яңы биш башҡарма комитеты ярышта:
- менән трамплиндан һикереү (ҡатын-ҡыҙ),
- ярышта команда фигуралы шыуыуы,
- был эстафета сана спорты,
- хафпайп бөтә фристайл (ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ),
- ҡатнаш эстафета, биатлон.
Шул уҡ йылдың 4 июлендә Дурбандағы ултырышта (Көньяҡ Африка Республикаһы) Сочи 2014 программаһына өс яңы дисциплина индереү ҡарары ҡабул ителә[31]:
- фристайлда слоупстайл (ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар),
- сноубордта слоупстайл (ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар),
- сноубордта параллель слалом (ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар).
Йәйәләр эсендәге номерҙар аныҡ дисциплиналарҙа уйнатыласаҡ миҙалдар комплекты һанын күрһәтә
Ярыштар теҙмәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡатнашыусы илдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сочи ҡалаһында үткән Олимпия уйындарында 88 ил вәкилдәре ҡатнашты[32], бың яңы олимпия рекорды булып тора. Сочиҙағы ҡышҡы олимпия уйындарында алты яңы ил: Мальта, Парагвай, Көнсығыш Тимор, Того, Тонга һәм Зимбабве тәүге тапҡыр ҡатнашты[33].
Миҙал иҫәбе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡышҡы Олимпия уйындары һөҙөмтәһе менән Рәсәй ун өс алтын миҙал менән 2017 йылдың октябренә саҡлы беренсе урында ине. Әммә, допинг ғауғаһы һәм Макларен доклады менән бәйле Рәсәйҙе ҡайһы бер алтын, көмөш һәм бронза наградаларынан яҙҙырған тотош ваҡиғалар сылбыры теҙелде.
Ойоштороусылар фекере[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара олимпия комитеты президенты Томас Бах былай тине: «Мин ҙур ҡәнәғәтләнеү менән Сочи менән эшләйәсәкмен һәм Сочи уңышы өсөн эшләйәсәкмен»[34].
- Халыҡ-ара олимпия комитетының почётлы ағзаһы, өс тапҡыр олимпия чемпионы Жан-Клод Килли: «Һис шикһеҙ, 2007 йылғы Сочи һәм 2014 йылғы Сочи араһында күҙ алдына ла килтергеһеҙ айырма. Эш иҫ киткес шәп атҡарылған. Рәсәй кеүек ҙур илдең бай ресурстарын күрһәтте. Был уйындар тарихта иң яҡшыһы булыр, тип әйткәйнем, шулай килеп сыҡты ла. Һәм һеҙҙең илегеҙ бының менән ғорурланырға тейеш. Был Уйындарҙы әҙерләүсе кешеләр, унар меңләгән кешеләр арҡаһында барып сыҡты. Шулай уҡ был, процеста даими ҡатнашыусы сәйәси шәхестәр, иң тәүҙә ил Президенты Владимир Путиндың өлөшө арҡаһында, мөмкин булды. Уйын үтәсәк ҡаланы һайлауҙан алып Уйынды ябыу тантанаһына саҡлы Дәүләт башлығының проектҡа иғтибары тиңдәше булмаған дәрәжәлә ине. Был Сочиҙа үткән Уйындарҙың оло, уникаль уңышын аңлата ла инде»[35]
- Владимир Путин: «Мин тлы ышаныс менән шуны әйтә алам, әгәр ҙә беҙ Кавказдағы биш-ете йыл элек күҙәтелгән ҡаршы тороуҙы туҡтатып, илебеҙҙең территориаль бөтөнлөгөн тергеҙмәгән булһаҡ, әгәр беҙ принципиаль рәүештә иҡтисадтағы ситуацияны үҙгәртмәгән, әгәр беҙ бик күп ижтимағи проблемаларҙы хәл итмәгән булһаҡ, бер ниндәй ҙә Олимпиада тураһында хыялланып та булмаҫ ине»[36].
- ФИС Президенты, Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы Джан-Франко Каспер: «Сочиҙа 7 йыл эсендә башҡарылған эш таң ҡалдыра. Олимпия уйындарын ойоштороу — ул һәр саҡ ҡатмарлы мәсьәлә, Уйындарҙың масштабы һәм йәйелдерелеүе күп йыллыҡ планлаштырыуҙы һәм бик ҙур инфраструктура булдырыуҙы талап итә. Мин миҫал итеп альп курорттарын килтерергә яратам. Ғәҙәттә уларҙы төҙөүгә тиҫтәләгән йылдар кәрәк, ә Сочи бары тик 7 йылда төҙөлә. Был көслө тәьҫир итә»[37]. "Тулайым алғанда Сочи Олимпиадаһынан бик күпте өмөт итәбеҙ. Уйындар беҙҙе таң ҡалдырасаҡ, беҙ унда иң шәп заманса технологик ҡаҙаныштарҙы күрә аласаҡбыҙ. Сочи тауҙарында Альп тауҙарында 150 йыл дауамында алып барылған ғәмәлдәр һымаҡ масштаблы эштәр биш йыл эсендә тормошҡа ашырылған[38].
- «Сочи 2014» Ойоштороу комитетының президенты Дмитрий Чернышенко: «Сочи Уйындары, тамамланғандан һуң да, рекорд ҡуйыуҙан туҡтамай. Унан алдағы уйындар менән сағыштырғанда, финанс күрһәткестәре иң уңышлыһы булған, ә йыйылған аҡса Рәсәй спортын үҫтереүгә йүнәлтеләсәк. Бынан тыш, беҙ уйындан йыйған аҡсаны милли Олимпия һәм Паралимпия комитеттары араһында бүлеүҙең, аҡсаның байтағын Паралимпия хәрәкәтен үҫтереүгә һәм инвалидлығы булған кешеләргә спорт менән шөғөлләнеү өсөн ҙур мөмкинлек бирерлек яңы формулаһын тәҡдим иттек. Уйындар һөҙөмтәһе буйынса булдырылған контракттарға өҫтәп, Паралимпия спортын үҫтереүгә 600 млн һум бүленеүе мөмкин. Был Сочиҙа уҙғарылған Олимпия һәм Паралимпия уйындары ҡалдырған масштаблы мираҫҡа тағы бер кертем буласаҡ»[39].
Ҡатнашыусылар фекере[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара олимпия комитеты президенты Томас Бах: «Был бөтә спортсылар өсөн бына тигән ярыш. Олимпия ауылдары ысынлап та бик һәйбәт, һәм атлеттарға йәшәү шарттары бик оҡшай. Әгәр спортсылар ҡәнәғәт икән, тимәк, мин бигерәк ҡәнәғәтмен»[40].
- Канада хоккейсыһы Пи Кей Суббан: «Беҙ Сочиҙа күҙәткән, — киң әғлүмәт сараларында яҙылғанға ҡарағандың киреһен күрҙек. Номерҙар — хайран ҡалырлыҡ. Ойоштороу — бик яҡшы.»[41]
- Америка бобслейсыһы Даллас Робинсон: «Был Уйынды үткәреү өсөн Рәсәйҙең эшләгәненә иғтибарҙы йүнәлтер кәрәк. Иҫ китерлек ирекмәндәрҙе, ҡарауылсыларҙы, хәрбиҙәрҙе, төҙөүселәрҙе билдәләр кәрәк. Рустар һоҡландырғыс эш башҡарған! Мин хайранмын!»[42][43].
- Швед хоккейсыһы Хенрик Лундквист: «Был уйындар иң яҡшыһы. Мин Ванкувер, Турин менән сағыштыра алам. Барыһы ла, олимпия ауылы ла, ашатыу ҙа, арена ла, бына тигән. Мин Сочиға, Рәсәйгә рәхмәт әйтәм, һеҙ уйындың бөйөк хужалары!»[44]
- Ти Джей Лэннинг (TJ Lanning) — АҠШ-тың тау саңғыһы йыйылма командаһы тренеры: «Минең спорт биографиямда Рәсәйҙә үткән әлеге Олимпиада — иҫәп буйынса өсөнсөһө. Сочи — ҡарлы тау түбәләре йылы диңгеҙ менән күрше урынлашҡан компакт, матур туристар ҡалаһы. Барыһы ла, аэропортҡа килеүҙән, контроль үтеүҙән башлап, Красная Поляналағы Олимпия ауылына урынлаштырыуға, трассаларға һәм хеҙмәтләндереүгә тиклем бик матур ойошторолған. Рәсәй — иҫ китерлек ил. Бында, ҡайсаҡ беҙҙең телевидениела күрһәткәнсә, кешеләр һытыҡ сырайлы түгел - афарин! Олимпия уйындары — был яңы осрашыуҙар һәм оҙаҡҡа һуҙылған дуҫлыҡҡа мөмкинлек аса»[45].
- Халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһы ФИС президенты һәм Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы Джан-Франко Каспер Олимпиаданы асҡандан һуң бер аҙна үтеүгә, Sonntag Aktuell гәзитенә интервьюҙа: «Әлеге ваҡытта Сочиҙа барған Олимпия уйындары - минең өсөн күңелгә ятышлы сюрприз. Әле барыһы ла көтөлгәнгә ҡарағанда ла яҡшыраҡ бара. Һуңғы йылдарҙа бында ни тиклем күп эш башҡарылған, был — ҙур ҡаҙаныш»[46] .
Көйәрмәндәр һәм тамашасылар фекере[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Британия автауҙышсыһы Льюис Хэмильтон: «Мин Сочиҙағы Олимпия уйындарынан ҙур ҡыуаныс кисерәм — был иң яҡшы уйындар. Мин Рәсәйҙең бик күп фотографияларын күргәнем булды һәм һәр саҡ һеҙҙең илегеҙгә һоҡландым. Сочи трассаһын күреү мөмкинлеген көтәм»[47]
- Канаданан килгән ирле-ҡатынлы: «Беҙ быға саҡлы Ванкуверҙағы Олимпиадала булдыҡ, һәм беҙ сағыштыра алабыҙ. Сочиҙа барған ваҡиғаларҙы күҙәткәндән сығып, ҙур яуаплылыҡ менән әйтә алам: Рәсәй бик яҡшы эш башҡарған. Стадиондар бик матур, ә „Роза Хутор“ тау ауылы — был әйтеп килештергеһеҙ матурлыҡ, ысын Швейцария»[48].
- АҠШ-тан, Огайонан Кэтрин: «Бында бик матур. Быға оҡшаш матурлыҡты бер ваҡытта ла күргәнем юҡ ине. Бер урында шул саҡлы күп стадиондар. Төрлө илдәрҙән бик күп кеше. Шул тиклем күп тәьҫораттар. Афарин!»[49]
Спортсылар һәм көйәрмәндәр архитектура, пейзаж, аш-һыу менән риза[50]. Сочи Олимпиадаһына килеүсе күп американлылар, хәүефһеҙлек тураһындағы ҡайғыртыуҙар нигеҙһеҙ булды, тине[44][49]
Олимпиада үткәреү маҡсатында төҙөлгән спорт һәм инфраструктура объекттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Спорт ҡоролмалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Спорт ҡоролмалары ике кластерҙа төҙөлгән:
- 2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары спорт ҡоролмалары Яр буйы кластеры, йәки Олимпия паркы. Сочиҙағы Олимпия паркы Ҡара диңгеҙ яры буйындағы Имеретин уйһыулығы. Олимпия паркының ҡайһы бер объекттарын төҙөү, 2013 йылда тикшереү тест ярыштары үткәреү өсөн, 2012 йыл аҙағына тамамлана, ә ҡалған объекттарҙы 2013—2014 йылдарға төҙөп бөткәндәр.
- 2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары спорт ҡоролмалары Тау кластеры, йәки Красная Поляна
Сочи Олимпиадаһына төҙөлгән спорт объекттары:
Инфраструктураһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Олимпия уйындарына әҙерләнеү барышында барлығы 380 объект төҙөлә, һәм йыл әйләнәһе эшләүсе курорт булараҡ Сочи ҡалаһының үҫешен тәьмин иткән инфраструктура объекттарына ҡағыла[54].
Энергетика үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Барлығы 66 объект төҙөлә һәм ҡулланыуға тапшырыла. 1200 Мвт яңы генерациялаусы ҡеүәттәр төҙөлә һәм ҡулланыуға тапшырыла[55] за счёт развития Сочинской ТЭС и строительства новой Адлерской ТЭС[54] l. Энергетика үҫеше өсөн киткән сығымдарҙың яртыһынан күбеһе электр көсө хужалығын үҫтереүгә тотонолған: яңы электр подстанциялары, электр тапшырыу линиялары (шул иҫәптән 550 км юғары вольтлыларын[55]) төҙөү.[56][57]
Джубга-Сочи яңы газүткәргесен төҙөү электр станциялары эшен тәьмин итә, шулай уҡ торлаҡ пункттарына газ яғыулығы үткәреү мөмкинлеге бирә.
Транспорт инфраструктураһы үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Олимпиада һәм Сочи ҡалаһын йыл әйләнәһенә эшләүсе тау климат курорты итеп үҫтереү менән бәйле, инвестициялауҙың күп өлөшө транспорт инфраструктураһын рәтләүгә йүнәлтелгән. 200 километрҙан ашыу тимер юлдар һуҙыла, 54 күпер һәм 22 тоннель төҙөлә[55]. Имеретин уйһыулығындағы яр буйы кластерын Красная Поляна районындағы Адлер, Сочиҙы, аэропорт һәм спорт объекттары менән берләштергән автомобиль һәм тимер юлдары төҙөлә һәм ҡулланыуға тапшырыла[58]. Туапсенан Адлерға саҡлы аралыҡта тимер юл үҙгәртеп яңынан төҙөлә.
Сочиҙың халыҡ-ара аэропорты етди үҫеш ала, 10 телетраплы пассажирҙарҙы ултыртыу-ҡаршылау галереяһы, аэровокзалдың яңы бинаһы төҙөлә, ә самолёттарҙың осоп күтәрелеү һыҙаты 300 мертға ҙурайтыла[59]
Төҙөлөш материалдарын һәм ҡоролмаларын килтереү өсөн Сочи Имеретин диңгеҙ порты асылған, Олимпиада тамамланғас, уны яхта маринаһына әйләндереп төҙөгәндәр. Сочи диңгеҙ портында 3 мең кеше һыйҙырышлы круиз судноларын ҡабул итеү мөмкинлеген биргән сығарылыусы терминал төҙөлгән[60].
Элемтә һәм телекоммуникациялар үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Федераль маҡсатлы программа төбәктең телекоммуникация инфраструктураһын төҙөүгә һәм модернизациялауға тәғәйенләгән 580 млн доллар бюджет аҡсаһы һәм шәхси инвестициялар: 100 ҡулланыусы төркөм өсөн TETRA стандартлы күсеп йөрөмәле радио бәйләнеш селтәрен (10 мең абонент һыйҙырышлы), Анапа — Джубга — Сочи юлының Джубга — Краснодар тармағы участкаһындағы автомобиль юлдары буйында 700 км сүс-оптик линия, цифрлы телерадиотапшырыуҙар инфраструктураһын төҙөүгә йүнәлтелгән. Проектҡа шулай уҡ HDTV стандартлы өс бәйләнеш юлдашы аша сит илдәргә тапшырыуҙар алып барыу маҡсатында инфокоммуникацион үҙәк төҙөү бурысы ингән. Олимпия паркында Баш медиаүҙәк һәм Красная Полянала медиаүҙәк төҙөгәндә, 159 илгә трансляция алып барыуҙы тәьмин итерлек иң яңы заманса технологиялар файҙаланылған [54].
Ҡунаҡханалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Олимпиаданың 25 меңдән артыҡ ҡунағын урынлаштырыу һәм Олимпиаданан һуң артабан ҡулланыу өсөн 42 объект төҙөлә[54]. Халыҡ-ара олимпия комитетының сифат буйынса: дөйөм номерҙар һанының яҡынса 3 меңе «биш йондоҙға», 9605 — «дүрт йондоҙ» категорияһына, ә 21 716 — «өс йондоҙ» стандарттары буйынса эшләргә тейеш[61] тигән талаптары үтәлә.
Башҡа объекттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Байтаҡ аҡса таҙартыу ҡоролмалары төҙөүгә һәм ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтарын эшкәртеүгә тотонолған[62]. Төҙөлгән таҙартыу ҡоролмаларының сығарған дөйөм күләме көнөнә 200 мең куб метр шыйыҡса тәшкил итә[55].
Олимпиада-2014 мәҙәниәттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Сочи 2014» Мәҙәни олимпиадаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
XXII Ҡышҡы Олимпия уйындарын әҙерләү һәм үткәреү процесында «Сочи 2014» Мәҙәни Олимпиадаһы проектын ниәтләйҙәр һәм тормошҡа ашыралар[63]. Миссия — Рәсәй мәҙәни байлығын һаҡлау һәм арттырыу, һәр кешене был бик ҙур байрамға ылыҡтырыу һәм 2014 йылда Уйын ҡунаҡтарына иң яҡшыны күрһәтеү. «Сочи 2014» Мәҙәни Олимпиада проекты 2010 йылдан алып 2014 йылға тиклемге осорҙа үҙәге Сочи булған бөтә ил территорияһын биләй. 2010 йыл кино йылы, 2011 — театр йылы, 2012 — музыка йылы, 2013 — музейҙар йылы[64]. 4 йыл эсендә «Сочи 2014» Мәҙәни Олимпиадаһы сиктәрендә 100 мең артист ҡатнашҡан 3 меңдән ашыу төрлө сара (концерттар, фестивалдәр, спектаклдәр, фильмдәр, күргәҙмәләр) уҙғарылған. 4 миллионға яҡын кеше ошо сараларҙың ҡунағы булған[65][66].
Кинематографта[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Остров» студияһы (режиссёр Сергей Мирошниченко) Халыҡ-ара олимпия комитеты заказы буйынса Сочи ҡышҡы Олимпия уйындары тураһында рәсми фильм төшөрә[67][68]. «Тыныслыҡ ҡулсалары» тип аталған өс сәғәт дауамындағы картина төрлө спорт төрҙәрендә еңеүселәр һәм призёрҙар, олимпия принциптары, спорт психологияһы, уйындарҙы ойоштороу һәм үткәреү тураһында һөйләй[69]. Сочи Олимпия уйындары башланыуының бер йыллығына арнап фильм Рәсәй телеканалында күрһәтелә.
- «Мастерская» кинокомпанияһы (режиссёр Дмитрий Зинченков) тауҙарҙа, Красная Поляна районында олимпия объекттарын төҙөүгә арналған «Высота» тигән документаль фильм төшөрә[70].
- Израиль режиссёры Александр Гентелев Германия, Австрия һәм Израиль аҡсаһына Олимпия уйындарын әҙерләү барышындағы ришүәтселеккә коррупция бағышланған «Putin’s Games» тигән документаль фильм төшөрә[71]. Фильмдың донъя премьераһы 2013 йылдың 24 ноябрендә Амстердамда (IDFA) үткән халыҡ-ара документаль кино фестивалендә булған. Рәсәйҙә фильм 2013 йылдың 6 декабрендә «Артдокфест» фестивалендә күрһәтелә. Фильмдың немец продюсеры әйткәнсә, рәсәй властары фильмды 600 мең фунтҡа һатып алырға маташҡан, ләкин продюсерҙар баш тартҡан. Халыҡ-ара олипия комитеты фильмды «сәйәси мотивлаштырылған» тип таба һәм уның атамаһында «олимпия» тигән һүҙҙе ҡулланырға ҡушмай[72].
- НТВ телекомпанияһы төшөргән «Сочи. Накануне» тигән 50 минутлыҡ документаль фильм Сочи Олимпия уйындарын әҙерләү мәсьәләһенә бағышлана[73].
Уйын индустрияһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сочи Олимпия Уйындары тематикаһы буйынса Марио & Соник, Mario & Sonic at the Sochi 2014 Olympic Winter Games серияһында 4-се уйын сыға. Nintendo для Wii U уйыны 2013 йылдың 8 ноябрендә Европала, 2013 йылдың 9 ноябрендә Австралияла, 2013 йылдың 15 ноябрендә Төньяҡ Америкала һәм 2013 йылдың 5 декабрендә Японияла сыға. Был Марио & Соник серияһынан рәсми рәүештә урыҫ теленә тәржемә ителгән берҙән-бер уйын була.
Филателияла һәм нумизматикала[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2013 йылдың 29 ноябрендә Рәсәй Почтаһы XXII Ҡышҡы Олимпия уйындарының һәм XI Ҡышҡы Паралимпия ҡышҡы уйындарының ҡоттары төшөрөлгән дүрт яңы йыл маркаһы сығарыла. Маркалар тиражы 680 мең экземпляр (һәр маркаға — 85 мең бит, плюс 85 мең кесе биттәр) тәшкил иткән[74][75].
2013 йылдың декабрендә 2014 йылғы XXII Ҡышҡы Олимпия уйындары ваҡытында Әрмәнстан Олимпия йыйылма командаһы ҡатнашырға тейешле спорт төрҙәре һүрәтләнгән (саңғыла уҙыш һәм тау саңғыһы спорты) ике почта маркаһы сығара. Почта маркаһының һул яғында Сочи тауҙары һүрәтләнә. Махсус ябыу тантанаһында Әрмәнстан Президенты Серж Саргсян һәм Рәсәй Президенты Владимир Путин ҡатнаша[76].
2014 йылдың ғинуарында Эстония номиналы ун евро тәшкил иткән 7 500 экземпляр тираж менән көмөш тәңкә сығара. Шулай уҡ бер евро ун цент дәрәжәле почта маркаһы сығара, тиражы билдәле түгел[77].
Шул уҡ ваҡытта Әзербайжан тау саңғыһы һәм конькиҙа уҙыш спорты, шайбалы хоккей һәм конькиҙа фигуралы шыуыу һүрәттәре төшөрөлгән почта маркалары сығара[78][79].
2014 йылдың 7 ғинуарында Молдова Почтаһы ҡышҡы спорт төрҙәре (саңғыла шыуыу һәм шайбалы хоккей) һүрәтләнгән ике марка сығара. Сығарылыш дизайнеры — Виталий Поголша. Тиражы 13 мең экземпляр[80][81].
2014 йылдың 18 ғинуарында Литва Почтаһы ҡышҡы спорт төрҙәре (шайбалы хоккей һәм бобслей) төшөрөлгән ике марка сығара. Маркаларҙың рәссамы — Ирма Балакаускайте. Тиражы 150 мең экземпляр тәшкил иткән[82].
2014 йылдың 12 апрелендә «Марка Приднестровья» Дәүләт унитар предприятиеһы почта блогын һәм тәүге көн конверттарында һәм бер нисә картмаксимумында Ҡышҡы Олимпия уйындары күренештәре төшөрөлгән биш марканы махсус япҡан[83].
2014 йылдың 10 декабрендә Непалда 2014 йылғы Ҡышҡы Олимпиадаға бағышланған 1 миллион экземпляр почта маркаһы сығарыла[84].
-
Почтовые марки Приднестровья (2014)
-
Почтовый блок Азербайджана (2014)
-
Олимпиада менән бәйле проблемалар, тәнҡит һәм ыҙғыш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Допинг ыҙғышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Олимпиаданан һуң ике йыл үткәндән һуң, 2016 йылда ҡасып киткән Мәскәү антидопинг лабораторияһының элекке мөдире Григорий Родченковтың һөйләгәне буйынса тикшереү башлана. Макларен, Родченковтың һөйләүенә нигеҙләнеп, үҙенең докладында, йәнәһе, Сочиҙа рәсәй спортсыларының анализ үрнәктәрен алмаштырып күрһәтеү булған, тип раҫлаған. Халыҡ-ара олимпия комитетының медицина директоры Ричард Баджет: «Сочиҙа беҙҙе тупаҫ алданылар» ти[85].
Экология менән бәйле проблемалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт фонды фекеренсә[86], Экология һәм тәбиғәтте һаҡлау сәйәсәтенн сығып ҡарағанда, Сочиҙағы олимпиаданы ойоштороу барышында күп кенә хата эшләнгән :
- объекттарҙы проектлау алдынан кәрәкле инженер-геологик эҙләнеүҙәр үткәрелмәгән;
- артыҡ ҡатмарлы тәбиғәт шарттары иҫәпкә алынмағанлыҡтан, күп объекттарҙың проекттары хәүеф аҫтына ҡуйылған;
- территорияның ҡурсаулыҡ булараҡ айырым экологик ҡиммәте иҫәпкә алынмаған, шулай уҡ тәбиғәтте һаҡлау ҡәнуниәте йомшартылған;
- төҙөлөш барышында ғәмәлдә уның биологик объекттарға тәьҫире тикшерелмәгән;
- төҙөлөш ваҡытында экологик зыянды ҡаплау саралары үткәрелмәгән һәм территорияны аяҡҡа баҫтырыупрограммаһына аҡса бүленмәгән.
Һөҙөмтәлә, Фонд мәғлүмәттәре буйынса[86], Мзымта йылғаһы ғәмәлдә үҙенең балыҡ хужалығы әһәмиәтен юғалтҡан, ҡасандыр унда бар ҡара диңгеҙ кумжаһының 20 % (РФ Ҡыҙыл китабына һәм Халыҡ-ара Ҡыҙыл Китапҡа индерелгән) ыуылдырыҡ сәскән, Рәсәйҙә һирәк осраған ағас төрҙәренән торған 3 мең гектарға яҡын урмандар юҡҡа сыҡҡан, Псехако һыртындағы тояҡлыларҙың ҡышлау урындары (ҡабан сусҡаһы, болан), шулай уҡ айыуҙарҙың күсенеү һуҡмаҡтары һәм Аибга һыртындағы тур юлдары тарҡалған.
Рәсәй ғалим-геологы Сергей Волков үҙенең Би-би-сигә биргән интервьюһында «объекттарҙың күпселеге кәрәкле геоэкологик тикшереүҙәр комплексын үткәрмәйсә алып барыла, был тәбиғәткә ҡурҡыныс янауға тиң» тип раҫлаған[87].
Олимпиаданы әҙерләү һәм уҙғарыуға тотонолған сығымдарҙы тәнҡитләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Олимпиада алдынан ҡайһы бер иҡтисадсылар проектты Федераль маҡсатлы программа итеп түгел, Федераль Дәүләт унитар предприятие төрөндә тормошҡа ашырыу күпкә артығыраҡ аҡса талап итәсәк тигән фекер әйткән. Улар фекеренсә, был турала дәүләт корпорациялары тикшереүҙәре күрһәткәнсә, шуға оҡшаған шәхси проекттар менән сағыштырғанда, дәүләт корпорациялары проекттары уртаса ике тапҡырға ҡыйбатыраҡҡа тура килә, һәм оҙағыраҡ тормошҡа ашырыла[89].
Блогер һәм оппозицияла тороусы Алексей Навальный мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Олимпиаданы әҙерләгәндә 1,5 трлн һум аҡса сыҡҡан, «Олимпстрой» Дәүләт корпорацияһының рәсми дәүләт программаһы буйынса иғлан ителгән сығымдарына тап килә. Навальный фекеренсә, 10 объектты төҙөүгә киткән сығымдар 1,5-2,5 тапҡырға арттырылған.[90]
The Economist британ журналының Олимпиадаға тотонолған сығымдарҙы яҡтыртыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аҙнаға бер баҫылыусы The Economist журналы мәғлүмәте буйынса, Олимпиадаға әҙерләнеүгә ысынында киткән аҡса күләме 50 млрд АҠШ $ доллары (данные июля 2013 йылдың июленә ҡарата мәғлүмәт) тәшкил итә, быны «Олимпстрой» Дәүләт корпорацияһы ла раҫлай[88]. Мәҡәлә авторы фекеренсә, был цифра, бөтә олимпиадалар тарихында абсолют ҡына түгел, сағыштырмаса аңлатма буйынса ла: сығанаҡ сметаны арттырыу дәрәжәһендә. Журнал күрһәтеүенсә, олимпиадалар өсөн сығымдың артыуы уртаса 180 % тәшкил итеүе мөмкин булһа ла, Сочи олимпиадаһына ғәмәлдә тотонолған аҡса рәсми заявкала күрһәтелгән $12 млрд АҠШ долларынан 4 тапҡырға артығыраҡ (300 %)[91]. Был раҫлауҙы Халыҡ-ара олимпия комитеты президенты Томас Бах кире ҡаға[92][93].
ФИС президенты Жан-Франко Касперҙың әйткәне[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
ИТАР-ТАСС агентлығына биргән интервьюһында Каспер Сочиҙағы инфраструктура проекттарын ете йыл эсендә генә тормошҡа ашырылыуы күҙ алдына ла килтерерлек түгел. «Мин ғәҙәттә миҫал сифатында альп курорттарын килтерәм. Уларҙы төҙөү өсөн тиҫтә йылдар кәрәк була, ә барлығы ете йылда ғына төҙөлдө. Был һис шикһеҙ таң ҡалдыра», — тип билдәләй Каспер[94].
ЛГБТ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәйҙең традицион булмаған сексуаль ориентациялы вәкилдәре, алда үткән Олимпиадаларҙағы кеүек, Сочиҙа Прайд-Хаус асырға ҡарар итә. Әммә рәсәй властары ойошманы теркәүҙән баш тарта, ә судтар уны «экстремистик» тип таба. Ахырҙа МОК, шул уҡ ваҡытта Олимпия хартияһы дискриминацияға ҡаршы икәнен хәтергә төшөрөп, «Прайд Хаус»ты тыйыуҙы ҡуша алмауын әйтә[95][96][97].
Ҡайһы бер активистар һәм сәйәсмәндәр Олимпиада үткәреү ваҡытында кеше хоҡуҡтарын һаҡлау һәм уға ҡаршы бойкот иғлан итеү кәрәклеге мәсьәләһен күтәргән[98][99][100][101][102] в связи с введением в действие в России закона о запрете «пропаганды гомосексуализма среди несовершеннолетних»[103]. Бойкот идеяһы сәйәси лидерҙарҙың күпселеге тарафынан кире ҡағыла, ләкин Олимпия уйындары барышында сексуаль аҙсылыҡты дискриминациялауҙың булыу мөмкинлеген күп кенә мөһим сәйәси эшмәкәрҙәр күтәреп сыҡҡан[104].
Бының менән бәйле, Халыҡ-ара олимпия комитеты президенты Жак Рогге, Олимпия хартияһының 50-се һанлы положениеһын тупаҫ боҙоуға юл ҡуймаҫ өсөн, Сочи Олимпиадаһын ҡаршылыҡ күрһәтеү платформаһы итеп файҙаланыу булмаҫҡа тейешлеген киҫәтә[105]. А член МОК, экс-президент национального олимпийского комитета Италии Марио Песканте осудил попытки использования Олимпиады в политических целях[106].
Спортсылар үҙҙәре лә сексуаль аҙсылыҡтар мәсьәләһе яһалма ҡабартыла тип таныны. Традицион булмаған сексуаль ориентациялы австрия спортсменкаһы, трамплиндан һикереү буйынса көмөш призёр Даниэла Ирашко-Штольц: «Был мәсьәлә шаштырыла. Сочиҙа миңә башҡа спортсыларға ҡараған кеүек ҡарайҙар. Бер проблема ла юҡ» тине[44].
Сочиҙағы Олимпиадаға ҡаршы протестар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сочиҙа олимпиада үткәреүгә ҡаршы Грузияла Jamestown Foundation ойошторған конференцияла ҡайһы бер черкес ойошмалары вәкилдәре, улар раҫлауынса, ата-бабалары йәшәгән Сочи һәм Кавказдың башҡа төньяҡ-көнбайыш территорияларында — «черкес ҡаны мул түгелгән» тип сығыш яһай[107]. 2010 йылғы Ванкувер олимпиадаһы ваҡытында Сочи олимпиадаһына ҡаршы митингтар үтә. Лондонда 2012 йылғы Йәйге Олимпия уйындарында черкес активистары Сочи олимпиадаһын үткәреүгә ҡаршы митингтар үткәрә[108]. Адыгтарҙың күпселеге Олимпиадаға ҡаршы түгел, ә тантананы асҡан саҡта колхидтарҙы һ.б. иҫкә алыуҙары, ә бына, Сочи һәм уның тирә-яғы — адыгтарҙың боронғо ерҙәре, уларҙың тарихы булыуына ҡарамаҫтан, адыгтар тураһында өндәшмәҫкә тырышыуҙарына ҡаршы сыҡҡан. Иң һуңғы моментта шулай ҙа, Олимпиада мәҙәни программаһына адыгтар әҙерләгән күп элементтар индерелгәнлектән, Адыгэ Хасэ Олимпиаданы хуплай.[109]
Ҡышҡы ваҡыт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Олимпиада Рәсәй Федерацияһында «Ҡышҡы ваҡыт»ты кире ҡайтарыуға бер тотҡарлыҡ булып торған. Сит ил телекомпаниялары менән трансляциялар буйынса контракттар төҙөүгә бәйле, Олимпиада тамамланыуға саҡлы «Ваҡыт иҫәпләү тураһында» законы Дәүләт Думаһында бөтөнләй ҡаралманы[110].
Имгәнеүҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 2014 йылдың 11 февралендә канада спортсыһы Юки Цубота слоупстайл финалында ергә уңайһыҙ килеп төшөп яңаҡ һөйәген имгәтә[111][112][113][114].
- 2014 йылдың 14 февралендә «Санки» бобслей трассаһында техник боб трассаны боҙҙан таҙартыусы айс-мастер Сергей Волковинскийҙы аяҡтан йыға. Зыян күреүсегә кәрәкле медицина ярҙамы күрһәтелә. Уның янына дауаханаға президент В. В. Путин килә.[115][116][117].
- 2014 йылдың 15 февралендә рәсәй фристайлисткаһы Мария Комиссарова күнекмәләр ваҡытында имгәнә — умыртҡа бағанаһы тайпылып һына һәм ул башта Красная Полянала, һуңынан Германияла госпиталләштерелә. Президент Путин уның да хәлен белешә.[115][118].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Согласно Олимпийской хартии представители от Германии не могут участвовать в голосовании, так как по заявке Зальцбурга одно из мест проведения соревнований находится в Германии (Кёнигзее).
- ↑ Election of the 2014 Host City — Voting membership and regulations (инг.) Official website of the Olympic Movement, 25 июня 2007
- ↑ 51:47 в пользу Сочи Ҡалып:Webarchive Газета.ру, 5 июля 2007
- ↑ Оргкомитет «Сочи-2014» представил миру новую эмблему зимних Игр 2014 года в Сочи
- ↑ Видео: Праздничная церемония на Красной площади. Новый бренд Сочи 2014 Ҡалып:Webarchive
- ↑ Архивированная копия. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 март 2012. 13 май 2012 тикшерелгән.
- ↑ Оргкомитет «Сочи-2014» не признал результаты выборов олимпийского талисмана Ҡалып:Webarchive
- ↑ Сочи 2014. Талисман Ҡалып:Webarchive
- ↑ «Жаркие. Зимние. Твои» — слоган Сочи-2014 Ҡалып:Webarchive
- ↑ Представлена концепция «Образа» зимних Олимпийских и Паралимпийских игр в Сочи (рус.), Организационный комитет XXII Олимпийских зимних игр и XI Паралимпийских зимних игр 2014 года в городе Сочи (25 апрель 2011). 22 февраль 2014 тикшерелгән.
- ↑ Перед Олимпийскими играми запущены часы с обратным отсчётом Ҡалып:Webarchive
- ↑ Новостной раздел транспортной компании. Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 октябрь 2014.
- ↑ Эстафета огня сочинской Олимпиады начнется 7 октября 2013 года Ҡалып:Webarchive // РИА Новости, 25 октября 2011
- ↑ Старт олимпийской эстафеты будет дан 7 октября 2013 года Ҡалып:Webarchive Коммерсантъ, 13 августа 2012
- ↑ Дмитрий Казьмин, Евгения Письменная, Елена Виноградова. Факельная конверсия Ҡалып:Webarchive // Ведомости, № 152 (3166), 15 августа 2012
- ↑ Медали Олимпиады Сочи 2014 Ҡалып:Webarchive
- ↑ Демонстрация олимпийских медалей компанией «Адамас» Ҡалып:Webarchive
- ↑ Программа выпуска инвестиционных и памятных монет, посвящённых зимним олимпийским играм 2014 года в Сочи Ҡалып:Webarchive
- ↑ [ИТАР-ТАСС] Банк России выпустил в обращение памятные 100-рублевые купюры и олимпийскую монету «Факел» Ҡалып:Webarchive
- ↑ Путин поблагодарил организаторов церемонии открытия Олимпиады, Российская газета (8 февраль 2014). 8 февраль 2014 тикшерелгән.
- ↑ Евгений Слюсаренко. Стал известен сценарий открытия Олимпиады в Сочи, Ведомости (7 февраль 2014). 8 февраль 2014 тикшерелгән.
- ↑ Церемонию открытия Олимпиады посмотрели три миллиарда человек, Lenta.ru (8 февраль 2014). 8 февраль 2014 тикшерелгән.
- ↑ На открытие Олимпиады прибыли главы 44 государств, Первый канал (9 февраль 2014). 9 февраль 2014 тикшерелгән.
- ↑ Эрнст прокомментировал ситуацию с нераскрывшимся олимпийским кольцом в Сочи, АиФ (8 февраль 2014). 8 февраль 2014 тикшерелгән.
- ↑ Одно из пяти олимпийских колец не раскрылось на церемонии открытия Игр-2014. Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 февраль 2014. 8 февраль 2014 тикшерелгән.
- ↑ Зрители: Одно из олимпийских колец «не раскрылось» на церемонии открытия Олимпиады. 8 февраль 2014 тикшерелгән.
- ↑ Эрнст сыграл на опережение: пятое кольцо не раскрылось. Тәүге сығанаҡтан архивланған 8 февраль 2014. 8 февраль 2014 тикшерелгән.
- ↑ В Сочи организаторы рассказали, почему не раскрылось кольцо. Тәүге сығанаҡтан архивланған 8 февраль 2014. 8 февраль 2014 тикшерелгән.
- ↑ Нераскрывшаяся снежинка - неофициальный бренд Игр в Сочи, считает Эрнст. Интерфакс (24.2.2014). Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 февраль 2014. 24 февраль 2014 тикшерелгән.
- ↑ История с нераскрывшимся кольцом получила продолжение на закрытии ОИ. РИА Новости (23 февраля 2014). Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 февраль 2014. 23 февраль 2014 тикшерелгән.
- ↑ В Сочи появятся ещё 3 новые дисциплины Ҡалып:Webarchive
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
autogenerated1төшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Olympic.org. Official website of the Olympic Movement Ҡалып:Webarchive
- ↑ Олимпиада в Сочи станет "абсолютным приоритетом" для Томаса Баха, избранного президентом МОК. ИТАР-ТАСС (11 сентября 2013). Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 сентябрь 2013. 25 сентября 2013 тикшерелгән.
- ↑ Жан-Клод Килли: «Назначение Жукова главой Координационной комиссии Игр-2022 — результат блестяще проведенных Игр в Сочи» Ҡалып:Webarchive
- ↑ Путин: победа в борьбе за Олимпиаду — результат политики последних лет. РИА Новости (24 июля 2007). Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 февраль 2012. 3 августа 2007 тикшерелгән.
- ↑ Президент ФИС: Сочи – самое безопасное место на Земле. Портал южного региона (14 января 2014). Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 февраль 2014. 17 января 2014 тикшерелгән.
- ↑ Президент FIS: Сочи будут самым спокойным местом на земле в течение Игр-2014. Газета.Ru (14 января 2014). Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 ғинуар 2014. 17 января 2014 тикшерелгән.
- ↑ Операционная прибыль Игр составит 9 миллиардов рублей Ҡалып:Webarchive
- ↑ Томас Бах высоко оценил Олимпиаду в Сочи. Голос Америки Ҡалып:Webarchive
- ↑ Иностранные спортсмены довольны олимпийским Сочи Ҡалып:Webarchive
- ↑ Открытое письмо американского бобслеиста: Русские сделали блестящую работу! Я ими восхищен Ҡалып:Webarchive
- ↑ Bobsledder Dallas Robinson: Russian people are doing a wonderful job
- ↑ 44,0 44,1 44,2 Как зарубежные спортсмены увидели сочинскую Олимпиаду? Ҡалып:Webarchive
- ↑ Ти-Джей Лэннинг: Это самые жаркие зимние игры! Ҡалып:Webarchive
- ↑ Президент ФИС Каспер: «Олимпиада в Сочи проходит лучше, чем ожидалось». Deutsche Welle. Ҡалып:Webarchive
- ↑ Хэмилтон: Олимпиада в Сочи — лучшая в истории Ҡалып:Webarchive
- ↑ Больше всего поразило стремление местных жителей помочь Ҡалып:Webarchive
- ↑ 49,0 49,1 Олимпийский парк в Сочи впечатлил американцев. Голос Америки Ҡалып:Webarchive
- ↑ Вести. Ru: Иностранные гости Сочи в восторге от борща Ҡалып:Webarchive
- ↑ Строительство биатлонного стадиона на хребте Псехако подходит к концу Ҡалып:Webarchive
- ↑ Роза Хутор. Олимпиада. — Официальный сайт компании по девелопменту горнолыжного курорта «Роза Хутор». Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 ғинуар 2011. 14 май 2011 тикшерелгән.
- ↑ Горнолыжная трасса в Сочи, строительство которой завершится в 2009 году, уникальна Ҡалып:Webarchive ЮГА.ру, 11 июня 2007
- ↑ 54,0 54,1 54,2 54,3 Пресс-конференция «Инновации, использованные при строительстве олимпийских объектов» Ҡалып:Webarchive
- ↑ 55,0 55,1 55,2 55,3 SOCHI 2014 FACTS & FIGURES. IOC Ҡалып:Webarchive
- ↑ Энергомощности Сочинского региона вырастут к Олимпиаде вчетверо Ҡалып:Webarchive РБК, 6 июля 2007
- ↑ Строительство новой линии электропередачи Псоу — Поселковая завершат в октябре Ҡалып:Webarchive ЮГА.ру, 17 января 2008
- ↑ Строительство совмещенной автомобильной и железной дороги Адлер — «Альпика-Сервис»: информация о проекте, новости, фото, видео Ҡалып:Webarchive
- ↑ В аэропорту Сочи открыта вторая взлетно-посадочная полоса — Сочи, авиа, строительство — БалтИнфо.ru
- ↑ В порту Сочи создадут выносной терминал КМ.ру, 7 июля 2007
- ↑ Елена Данилович. Дорогая необходимость Ҡалып:Webarchive // Business Guide (Сочи 2014), приложение к газете Коммерсантъ, № 30 (161), 19 сентября 2012
- ↑ Очистные сооружения в г. Сочи Ҡалып:Webarchive
- ↑ Culture Olympic Games 2014
- ↑ Культурная Олимпиада «Сочи 2014» Ҡалып:Webarchive
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
Оргкомитеттөшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
ОКтөшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Интервью Сергея Мирошниченко программе «Игры на Свободе» радиостанции «Свобода» Ҡалып:Webarchive
- ↑ Российский режиссёр Сергей Мирошниченко снимет документальный фильм об Олимпийских играх-2014 в Сочи. ИТАР-ТАСС (24 сентября 2013). Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 сентябрь 2013. 25 сентября 2013 тикшерелгән.
- ↑ Фильм об Олимпийских зимних играх 2014 в Сочи Ҡалып:Webarchive
- ↑ Высота. Документальный фильм об Олимпиаде Сочи 2014. Ҡалып:Webarchive
- ↑ Скандальный фильм «Игры Путина» вышел в свет. Видео Ҡалып:Webarchive
- ↑ Российские власти попытались выкупить фильм о коррупции в Сочи — Общество — RFI Ҡалып:Webarchive
- ↑ Сочи. Накануне. Документальный фильм. Ҡалып:Webarchive
- ↑ В почтовое обращение поступили новогодние марки с изображением талисманов «Сочи 2014», russianpost.ru (29 ноябрь 2013). 26 ғинуар 2014 тикшерелгән.
- ↑ Новогодние марки с талисманами «Сочи-2014» вышли в продажу, Аргументы и факты (2 декабрь 2013). 26 ғинуар 2014 тикшерелгән.
- ↑ Президенты Армении и России приняли участие в церемонии гашения почтовых марок, посвящённых Олимпиаде в Сочи, Регнум (2 декабрь 2013). 26 ғинуар 2014 тикшерелгән.
- ↑ Эстония выпустила марку и монету в честь Сочи-2014, Регнум (16 ғинуар 2014). 26 ғинуар 2014 тикшерелгән.
- ↑ В Азербайджане выпущены марки в честь Олимпиады в Сочи (23 ғинуар 2014). 26 ғинуар 2014 тикшерелгән.
- ↑ Алена Салаева. Azermarka выпустила новые почтовые марки, 1news.az (21 ғинуар 2014). 26 ғинуар 2014 тикшерелгән.
- ↑ Молдавия. Олимпиада в Сочи. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 февраль 2014. 16 февраль 2014 тикшерелгән.
- ↑ Зимние Олимпийские игры, Сочи 2014. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 февраль 2014. 16 февраль 2014 тикшерелгән.
- ↑ Зимние Олимпийские игры. Сочи. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 февраль 2014. 16 ғинуар 2014 тикшерелгән.
- ↑ В Тирасполе прошло спецгашение серии марок, novostipmr.com (12 апрель 2014). 26 апрель 2014 тикшерелгән.
- ↑ Почта Непала увековечила сочинскую Олимпиаду Ҡалып:Webarchive
- ↑ Медицинский директор МОК заявил о грубом обмане на Олимпийских играх в Сочи: ОИ-2016: Спорт: Lenta.ru Ҡалып:Webarchive
- ↑ 86,0 86,1 Официальный сайт Всемирного фонда дикой природы, раздел «позиция по вопросам» Ҡалып:Webarchive
- ↑ Сочи: скандальная стройка Ҡалып:Webarchive
- ↑ 88,0 88,1 Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
Ведомоститөшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Жегулев И., Говорун Ю. Спасти Олимпиаду // SmartMoney, № 31 (72), 20 августа 2007
- ↑ А. Навальный подсчитал «реальные» затраты на Олимпиаду, РБК (27 ғинуар 2014).
- ↑ «Castles in the sand», The Economist, Jul 13th 2013 Ҡалып:Webarchive
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
bach2төшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Өҙөмтә хатаһы:
билдәһе дөрөҫ түгел;
bach1төшөрмәләре өсөн текст юҡ
- ↑ Глава Международной федерации лыжного спорта: то, что удалось сделать в Сочи, поражает, 14.01.2014 Ҡалып:Webarchive
- ↑ Гомофоб не играет в хоккей. Новое Время. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 июнь 2013. 21 июнь 2013 тикшерелгән.
- ↑ ОИ в Сочи: Жаркие. Гомофобные. Твои. USA Today. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 июнь 2013. 21 июнь 2013 тикшерелгән.
- ↑ ЛГБТ-активисты обжаловали в ЕСПЧ отказ Минюста в регистрации «Прайд-хауса в Сочи», созданного для борьбы с гомофобией. Новая газета. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 июнь 2013. 21 июнь 2013 тикшерелгән.
- ↑ МВД России, ЛГБТ-сообщество и Олимпийские игры. Голос Америки. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 август 2013. 7 сентябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Жуков надеется, что страны не будут бойкотировать Олимпиаду в Сочи. Итар-тасс. Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 сентябрь 2013. 7 сентябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Министр юстиции ФРГ вновь заявила о возможности бойкота Игр в Сочи. Аргументы и факты. Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 сентябрь 2013. 7 сентябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Россию нужно лишить Олимпиады. Инопресса. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 сентябрь 2013. 7 сентябрь 2013 тикшерелгән.
- ↑ Shunning Sochi Hurts Olympians, Merkel Says. Der Spiegel. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 февраль 2014. 20 февраль 2014 тикшерелгән.
- ↑ Федеральный закон Российской Федерации от 29 июня 2013 г. N 135-ФЗ г.. Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 февраль 2014.
- ↑ Пан Ги Мун выступил в защиту гомо-, би-, транс- и интерсексуалов. Лента.ру. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 февраль 2014. 18 февраль 2014 тикшерелгән.
ПРЕЗИДЕНТ США БАРАК ОБАМА ПОДВЕРГ КРИТИКЕ НЕДАВНО ПРИНЯТЫЙ В РОССИИ ЗАКОН О ЗАПРЕТЕ ГЕЙ-ПРОПАГАНДЫ. Эхо Москвы. Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 август 2013. 7 август 2013 тикшерелгән.
German Foreign Minister Criticizes Russian Legislation Against Gays. Der Spiegel. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 февраль 2014. 20 февраль 2014 тикшерелгән.
Government and Prince Frederik speak out against Russia's anti-gay law. The Copenhagen Post[en]. Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 август 2013. 15 август 2013 тикшерелгән.
France tells Russia of worry over anti-gay law. AFP / Google Hosted News. Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 август 2013. 15 август 2013 тикшерелгән.
Канадский министр в преддверии Олимпиады призывает надавить на Россию из-за "антигейского" закона. Newsru.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 август 2013. 15 август 2013 тикшерелгән.
Канада не намерена бойкотировать Олимпиаду в Сочи из-за закона против гомосексуалистов. Эхо Москвы. Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 август 2013. 15 август 2013 тикшерелгән.
Архинмяки: Российская полемика о сексуальных меньшинствах отображает в целом ситуацию с правами человека в России // Сайт телерадиокомпании Yleisradio Oy. Служба новостей Yle. — 17 август 2013. (Тикшерелгән 17 август 2013)(Проверено 17 августа 2013)
- ↑ Унда, атап әйткәндә, «олимпия объекттарында, ярыштар ойошторған урындарҙа һәм олимпия зоналарында бар төрлө сәйәси, дини йәки раса йүнәлешендәге күрһәтеү йәки пропаганда тыйыла» тип әйтелә.
Жак Рогге: На Олимпиаде в Сочи не будет дискриминации участников. Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 август 2013.
- ↑ РИА Новости. Член МОК осудил страны, использующие ОИ для поддержки секс-меньшинств Ҡалып:Webarchive
- ↑ Должна ли Грузия признать геноцид черкесов? | ИноСМИ — Все, что достойно перевода Ҡалып:Webarchive
- ↑ ВЕДОМОСТИ - Потомки черкесов в Лондоне провели митинг против Олимпиады-2014 в Сочи. Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 февраль 2013. 4 февраль 2013 тикшерелгән.
- ↑ Черкесский вопрос в Сочи: Столица Олимпиады или земля геноцида? Кавказский узел 24.03.2014 Ҡалып:Webarchive
- ↑ Госдума не переведет Россию на «зимнее время» до конца Олимпиады Ҡалып:Webarchive
- ↑ Цубота доставлена в госпиталь с тяжелой травмой челюсти. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 февраль 2014. 12 февраль 2014 тикшерелгән.
- ↑ У канадской фристайлистки подозрение на перелом челюсти. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 февраль 2014. 12 февраль 2014 тикшерелгән.
- ↑ Представители канадской команды говорят, что у Юки Цубота перелом челюсти. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 февраль 2014. 12 февраль 2014 тикшерелгән.
- ↑ Олимпиада в Сочи: Канадская фристайлистка разбилась на трассе. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 февраль 2014. 12 февраль 2014 тикшерелгән.
- ↑ 115,0 115,1 Архивированная копия. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 июль 2014. 28 июль 2014 тикшерелгән. Олимпийская боль Сергея Волковинского
- ↑ Боб сбил волонтёра на санно-бобслейной трассе в Сочи Ҡалып:Webarchive
- ↑ Волонтер, которого сбил боб на бобслейной трассе в Сочи, находится в коме Ҡалып:Webarchive
- ↑ Российская фристайлистка Комиссарова сломала позвоночник | РИА Новости Ҡалып:Webarchive


c: text/html

text:
“Хәүефһеҙ объект”
Баймаҡ эске эштәр бүлеге 10 сентябрҙән 17 сентябргә тиклем “Хәүефһеҙ объект” операцияһын үткәрә. Уның маҡсаты—граждандарҙың шәхси милкен һаҡлау, уны һаҡ аҫтына алыуҙы ойоштороу. Белешмәләр өсөн телефон – 3-19-12, 2-16-54, 3-10-50.
Өмә үтәсәк
15 сентябрҙә 10.00 сәғәттә христиан зыяратында өмә үткәрелә. Һорауҙар менән 8 960 783 7737 телефонына мөрәжәғәт итергә.
Айлыҡ бара
“Шәфҡәтлелек айлығы” сиктәрендә район-ҡалала ололарға ярҙам итеү ойошторола. Район ветерандар советы иһә өлкәндәрҙе юбилейҙары менән тәбрик итә, уларға ниндәй ярҙам кәрәклеге тураһында белешеп, тейешле сара күрә. Ойошма рәйесе Т.Ш. Бикҡолов әйтеүенсә, ошо көндәрҙә улар Ниғәмәттә йәшәгән абруйлы ағинәй Х.М. Һөйөндөкованы 95 йәше менән ҡотлаясаҡ.
Гөрләп йәшәйҙәр
Темәс мәктәбе уҡыусылары ололарға ярҙам итеү эштәрен әүҙем башҡара. Улар өлкәндәргә йорт-ҡураһын йыйыштырырға, утын өйөргә һ.б. эштәрҙә ҙур ярҙам күрһәтә. Шулай уҡ мәктәптә “Хәүефһеҙ юл” тигән профилактик сара ла иғлан ителгән. Уның барышында уҡыусылар юл ҡағиҙәләре менән таныша. Уҡытыусылар балаларҙан ошо темаға арналған кроссвордтар, һүрәттәр, плакаттарҙы ҡабул итә. Шулай уҡ башланғыс класс уҡыусылары өсөн “Ҡыҙыл, һары, йәшел” тип аталған саралар планы ла ҡаралған. Улар кескәйҙәргә юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен өйрәтеүгә арналған.
Башҡорт китабы аҙналығы
Район китапханаһында 17 сентябрҙән 23 сентябргә тиклем башҡорт китаптары аҙналығы үтәсәк. Сара барышында билдәле яҙыусылар Әхмәр Үтәбай менән Рәмил Йәнбәктең килеүе көтөлә. Р. Йәнбәктең ижады буйынса шиғыр һөйләүселәр ярышы үтәсәк. Шулай уҡ аҙналыҡ барышында Салауат Мөхәмәтшиндың “Данлы, ырыҫлы төйәгем” китабының презентацияһы уҙғарыласаҡ. Бынан тыш “Йәнгүҙәй”, “Игебай мәктәбе”ндә шөғөлләнеүселәр менән осрашыуҙар көтөлә.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Газета "Йәшлек" » Новости » Мәғариф » Страница 2
Баланы нисек йыуатырға?
Новости / Мәғариф // 29-10-2017, 09:00
йәки Һигеҙ “кәйеф витамины”
Баланың кәйефе йыш ҡына насарайып тора. Уға күңелһеҙ булғанда, арығанда йәки еңмешләнеп илай. Хатта буштан-бушҡа көйһөҙләнергә лә яраталар. Шулай ҙа өлкәндәр өсөн бәләкәстең иламауы мөһим. Ҡайһы бер баланың истерикаһын туҡтатыуы еңел түгел, шуға күрә ул башланмаҫ борон сараһын күрергә кәрәк. Әйҙә илаһын, ялҡһа, үҙе тымыр, тип ҡул һелтәп ҡуйыу дөрөҫ түгел. Донъя хәлен белеп булмай, бәлки, берәй көн үҙегеҙгә лә иларға тура килер. Йыуатыу, әүрәтеү урынына ҙурайған балағыҙҙың битараф ҡына янығыҙҙан үтеп китеүе бар....
Баланың кәйефе йыш ҡына насарайып тора. Уға күңелһеҙ булғанда, арығанда йәки еңмешләнеп илай. Хатта буштан-бушҡа көйһөҙләнергә лә яраталар. Шулай ҙа өлкәндәр өсөн бәләкәстең иламауы мөһим. Ҡайһы бер баланың истерикаһын туҡтатыуы еңел түгел, шуға күрә ул башланмаҫ борон сараһын күрергә кәрәк. Әйҙә илаһын, ялҡһа, үҙе тымыр, тип ҡул һелтәп ҡуйыу дөрөҫ түгел. Донъя хәлен белеп булмай, бәлки, берәй көн үҙегеҙгә лә иларға тура килер. Йыуатыу, әүрәтеү урынына ҙурайған балағыҙҙың битараф ҡына янығыҙҙан үтеп китеүе бар....
Мөғәллимә булып тыуалар
Новости / Мәғариф // 27-10-2017, 11:36
“Һеҙгә бында инеү ҡәтғи тыйыла!”
Новости / Мәғариф // 26-10-2017, 10:52
Тел кешенең зиһенен, рухи донъяһын байыта, мәҙәнилеген арттыра
Новости / Мәғариф // 17-08-2017, 11:59
Мәктәптәрҙә башҡорт телен уҡытыу, туған телдәрҙе өйрәнеү һәр заманда ла иң көнүҙәк мәсьәләрҙең береһе булып торған. Уға бәйле бәхәстәр тынғаны ла юҡ, шикелле. Бынан бер тиҫтә йыл тирәһе генә был йүнәлештә әүҙем эш алып барылып, республикабыҙҙа туған телдәрҙе һәм дәүләт телен өйрәнеү мәсьәләһе арыу уҡ үҫеш алғайны. Әммә, әле килеп тағы ла шул мәсьәлә ҡалҡып сыға, кемдәрҙер башҡорт телен уҡытыуға ҡаршы, кемдәрҙер аҫаба халыҡтың теле мотлаҡ уҡытылырға тейеш, тигән фекерҙә....
Үҙгәрештәргә асыҡлыҡ индерелде
Новости / Мәғариф // 27-03-2017, 13:12
21 мартта Башҡортостандың мәғариф министры Гөлназ Шафиҡова “Рәсәй” медиаүҙәгендә журналистар менән осрашып, мәғариф өлкәһендә халыҡты борсоған күп кенә һорауҙарға яуап бирҙе.
Балалар баҡсаһы өсөн компенсацияға ҡағылған һорау бик киҫкен булып ҡала. Ошо арала ғына күп ата-әсә элеккеһенә ҡарағанда бер ярымға күберәк сумманы түләргә кәрәклеген күрһәткән квитанцияларҙы алып ныҡ аптыраны. Был айырыуса ҡалала йәшәүселәрҙе ҡыуандырманы. Элек республикала йәшәүселәр барыһы ла балалар баҡсаһы субсидияһына (беренсе бала өсөн – 20, икенсеһенә – 50, өсөнсөһөнә – 70 процент) өмөт итә алһа, 1 марттан ул кем ысынында мохтаж, шуларға ғына биреләсәк. Шулай итеп, ярҙам адреслы буласаҡ....
Балалар баҡсаһы өсөн компенсацияға ҡағылған һорау бик киҫкен булып ҡала. Ошо арала ғына күп ата-әсә элеккеһенә ҡарағанда бер ярымға күберәк сумманы түләргә кәрәклеген күрһәткән квитанцияларҙы алып ныҡ аптыраны. Был айырыуса ҡалала йәшәүселәрҙе ҡыуандырманы. Элек республикала йәшәүселәр барыһы ла балалар баҡсаһы субсидияһына (беренсе бала өсөн – 20, икенсеһенә – 50, өсөнсөһөнә – 70 процент) өмөт итә алһа, 1 марттан ул кем ысынында мохтаж, шуларға ғына биреләсәк. Шулай итеп, ярҙам адреслы буласаҡ....
Мәктәп булһа, ауыл йәшәр!
Новости / Мәғариф // 17-02-2017, 17:37
«Урындағы башланғыстарҙы яҡлау» программаһы аша республикабыҙ өсөн мөһим объекттар – мәктәптәр, дауаханалар, балалар баҡсалары, социаль объекттар төҙөлә. Баймаҡ районының Билал ауылы мәктәбе лә был мөһим сараға ҡушылды.
– Ауылдаштар был программаның мөһимлеген тәүҙә аңлап етмәне, – ти китапханасы Райхана Булатова. – Күптән түгел мәктәптә үткән йыйылышҡа ата-әсәләрҙең, башҡаларҙың әҙ килеүе лә быға асыҡ миҫал булып торҙо. Ошоно күҙ уңында тотоп, «Урындағы башланғыстарҙы яҡлау» программаһы беҙгә нимәләр бирә, унда нисек ҡатнаша алабыҙ, тигән һорауҙарға яуап табыу өсөн 6 февралдә мәҙәниәт йортонда йыйылыш үткәрҙек.
Сараға барыһын да йәлеп итергә тырыштыҡ. Программала ҡатнашыу өсөн иң беренсе сиратта йыйылышҡа халыҡтың күпләп килеүе беренсе шарт һанала.
Тәғәйенләнгән көндә ауылыбыҙҙың киләсәгенә битараф булмағандар йыйылды. Билал мәктәбе уҡытыусылары, уҡыусылар ентекле әҙерләнгән. Мәҙәниәт залы матур итеп биҙәлгән. 5-се класс уҡыусылары (етәксеһе – Айгөл Ғайсина) ата-әсәләр менән берлектә килгән ҡунаҡтарҙы тәм-том, сәй менән һыйланы. Арыраҡ мәктәп уҡыусыларының һүрәттәре күҙгә салына. Ниндәйе генә юҡ! Һүрәттәр төрлө-төрлө, ләкин уларҙың мәғәнәһе бер. Уҡыусылар ярыҡ тәҙрә эргәһендә өшөп ултыра, быяла ярсығына ҡулын ҡырҡҡан бала тора. Һүрәттәрҙе берләштереп, «Билал мәктәбенә яңы тәҙрәләр кәрәк!» тигән яҙыу ҙа элгәндәр.
Йыйылыш үтәсәк залға инәбеҙ. Ауылдаштар күпләп йыйылған, зал шығырым тулы. Тимәк, билалдар программаға ҙур өмөт бағлай.
Тәүҙә уҡытыусылар һәм уҡыусылар бергә ойошторған концертты ҡараныҡ. Шуның менән Рәсәй киноһы йылын ябып, Экология һәм айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре йылы асылды. Аҙаҡтан инде барыһына ла «Урындағы башланғыстарҙы яҡлау» программаһының шарттарын аңлаттыҡ.
Халыҡ, ошондай йыр-моңға ғашиҡ, белемгә ынтылышы булған уҡыусылар, белем биреүгә бөтә көсөн, ваҡытын сарыф иткән уҡытыусылар ярыҡ быялалы, рамдары ҡыйшайған, ел өрөп торған мәктәптә уҡырға һәм эшләргә тейеш түгел, тигән ҡарарға килде. Программаға Билал, Һәмән ауылдары халҡы ла дәррәү ҡушылды. Әлеге ваҡытта инициатив төркөм төҙөлдө, документ эштәре башланды, йәғни боҙ урынынан ҡуҙғалды.
Тиҙҙән Билал балалары яҡты, йылы, тәҙрәләренән ел өрөп тормаған мәктәптә уҡыясаҡ. Башланған эш – бөткән эш, тиҙәр. Ауыл халҡының берҙәм булыуы ыңғай һөҙөмтәләргә килтерә.
...
– Ауылдаштар был программаның мөһимлеген тәүҙә аңлап етмәне, – ти китапханасы Райхана Булатова. – Күптән түгел мәктәптә үткән йыйылышҡа ата-әсәләрҙең, башҡаларҙың әҙ килеүе лә быға асыҡ миҫал булып торҙо. Ошоно күҙ уңында тотоп, «Урындағы башланғыстарҙы яҡлау» программаһы беҙгә нимәләр бирә, унда нисек ҡатнаша алабыҙ, тигән һорауҙарға яуап табыу өсөн 6 февралдә мәҙәниәт йортонда йыйылыш үткәрҙек.
Сараға барыһын да йәлеп итергә тырыштыҡ. Программала ҡатнашыу өсөн иң беренсе сиратта йыйылышҡа халыҡтың күпләп килеүе беренсе шарт һанала.
Тәғәйенләнгән көндә ауылыбыҙҙың киләсәгенә битараф булмағандар йыйылды. Билал мәктәбе уҡытыусылары, уҡыусылар ентекле әҙерләнгән. Мәҙәниәт залы матур итеп биҙәлгән. 5-се класс уҡыусылары (етәксеһе – Айгөл Ғайсина) ата-әсәләр менән берлектә килгән ҡунаҡтарҙы тәм-том, сәй менән һыйланы. Арыраҡ мәктәп уҡыусыларының һүрәттәре күҙгә салына. Ниндәйе генә юҡ! Һүрәттәр төрлө-төрлө, ләкин уларҙың мәғәнәһе бер. Уҡыусылар ярыҡ тәҙрә эргәһендә өшөп ултыра, быяла ярсығына ҡулын ҡырҡҡан бала тора. Һүрәттәрҙе берләштереп, «Билал мәктәбенә яңы тәҙрәләр кәрәк!» тигән яҙыу ҙа элгәндәр.
Йыйылыш үтәсәк залға инәбеҙ. Ауылдаштар күпләп йыйылған, зал шығырым тулы. Тимәк, билалдар программаға ҙур өмөт бағлай.
Тәүҙә уҡытыусылар һәм уҡыусылар бергә ойошторған концертты ҡараныҡ. Шуның менән Рәсәй киноһы йылын ябып, Экология һәм айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре йылы асылды. Аҙаҡтан инде барыһына ла «Урындағы башланғыстарҙы яҡлау» программаһының шарттарын аңлаттыҡ.
Халыҡ, ошондай йыр-моңға ғашиҡ, белемгә ынтылышы булған уҡыусылар, белем биреүгә бөтә көсөн, ваҡытын сарыф иткән уҡытыусылар ярыҡ быялалы, рамдары ҡыйшайған, ел өрөп торған мәктәптә уҡырға һәм эшләргә тейеш түгел, тигән ҡарарға килде. Программаға Билал, Һәмән ауылдары халҡы ла дәррәү ҡушылды. Әлеге ваҡытта инициатив төркөм төҙөлдө, документ эштәре башланды, йәғни боҙ урынынан ҡуҙғалды.
Тиҙҙән Билал балалары яҡты, йылы, тәҙрәләренән ел өрөп тормаған мәктәптә уҡыясаҡ. Башланған эш – бөткән эш, тиҙәр. Ауыл халҡының берҙәм булыуы ыңғай һөҙөмтәләргә килтерә.
...
Бер ғаиләнән – ике фән кандидаты
Новости / Мәғариф // 8-02-2017, 18:00
Улар менән ғорурланырға ғына ҡала
Кем генә халыҡ шағиры Рәшит Ниғмәтиҙең ошо шиғыр юлдарын хәтерләмәй икән:
Һеҙ менәсәк фәндәр тауы
Бик бейек һәм бик текә.
Уның үренә ҡыйыуҙар,
Тырыштар ғына етә.
Был шиғыр юлдары, әйтерһең дә, бөгөнгө мәҡәләм геройҙарына арналған кеүек. Бер туған апалы-һеңлеле филология фәндәре кандидаттары Гөлнур Ҡасҡынова менән Динә Билалова башҡорт ҡыҙҙарына ғына хас саялығы, ҡыйыулығы, ныҡышмалылығы, зирәклеге, тырышлығы һәм шул уҡ вакытта ярҙамсыл булыуҙары менән һоҡландыра....
Бәхеттәре нигеҙе – татыулыҡта
Новости / Мәғариф // 8-02-2017, 10:41
Абдрахмановтар яратҡан һөнәрҙәрен эшкә әйләндереүе менән һөйөнә
Ғәҙәттә, ғаиләлә ир менән ҡатындың береһе генә фән юлын һайлай. Иптәшенең был шөғөлдө өнәп еткермәүе лә, киреһенсә, хуплап ярҙам итеүе лә бар. Ә бына ир менән ҡатын икеһе лә ғилми эшмәкәрлек менән булышһа, нисек икән? Ике тәкә башы бер ҡаҙанға һыймай, тиһәләр ҙә, бер ғаиләлә ике фән кешеһе килешә ала. Лена һәм Радмил Абдрахмановтар – тап шундай пар.
...
Ғәҙәттә, ғаиләлә ир менән ҡатындың береһе генә фән юлын һайлай. Иптәшенең был шөғөлдө өнәп еткермәүе лә, киреһенсә, хуплап ярҙам итеүе лә бар. Ә бына ир менән ҡатын икеһе лә ғилми эшмәкәрлек менән булышһа, нисек икән? Ике тәкә башы бер ҡаҙанға һыймай, тиһәләр ҙә, бер ғаиләлә ике фән кешеһе килешә ала. Лена һәм Радмил Абдрахмановтар – тап шундай пар.
...
“Уҡытыусым һөнәр һайларға ярҙам итте” йәки Табип булырға теләгән ҡыҙ бөгөн мәктәптә эшләй
Новости / Мәғариф // 14-10-2016, 10:06
Дәүләкән лицей-интернатында тәжрибәле, белемле, уҡыусылар күңеленә асҡыс таба белгән уҡытыусылар, тәрбиәселәр эшләй. Һәр дәрес ҡабатланмаҫлыҡ, иҫтә ҡалырлыҡ итеп үтә, тиҙәр бында. Шуғалыр ҙа был коллективҡа эшкә килергә теләүселәр күп һәм бында эшкә килеү йәш уҡытыусылар өсөн оло бәхеткә тиң. Ошондай бәхет Әлиә Рауил ҡыҙы Байбулатоваға ла эләккән. Икеләтә бәхетле, тип әйтергә лә була: сөнки ул бынан ете йыл элек ошо уҡыу йортон тамамлап, оло юлға аяҡ баҫһа, ике йыл элек ҡулына диплом алып, туған мәктәбендә хеҙмәт юлын башлаған.
Бала саҡта Әлиә әсәһе Әлфиә апай кеүек табип булырға хыяллана. Ҡурсаҡтарын “дауалай”, әсәһенең аҡ халатын кейеп, көҙгө алдында урала, табиптар тураһында фильмдар ҡарай. Әммә яҙмыш уны уйламағанда уҡытыусылыҡҡа алып килә. Башҡорт дәүләт университетының рус филологияһы факультетында белем алған саҡта ла ҡыҙ мәктәптә эшләрмен тип уйламай.
Диплом алғас, Әлиә ире Радик Фарис улы менән тыуған яҡтарында – Дәүләкән ҡалаһында төпләнергә ҡарар итә. Бала саҡта уҡ белемгә ынтылышы, аҡылы, тырышлығы, кешеләргә ҡарата ихтирамлы мөнәсәбәте менән һәр кемгә өлгө булған ҡыҙҙы үҙе белем алған лицей-интернатҡа ҡуш ҡуллап эшкә алалар. Ә һөнәренә ҡарата һөйөү тәүге эш көндәрендә үк уяна.
– Эш башлаған көнөм тәүге тапҡыр уҡырға барған көн кеүек, тулҡынландырғыс та, матур ҙа булып хәтеремдә ҡалды. Үҙемдең уҡытыусыларым менән бергә эшләү, бер яҡтан, һынау кеүек: уларҙың ышанысын аҡлармынмы, юҡмы, тип уйландым. Оҙаҡ йылдар эшләүселәр араһында үҙемде лайыҡлы күрһәтә белергә лә кәрәк бит. Икенсе яҡтан, был коллективта эшләү күпкә еңел, сөнки ниндәйҙер ауырлыҡтар йәки һорауҙар тыуһа, уҡытыусыларым миңә һәр ваҡыт ярҙам ҡулы һуҙырға әҙер. Эшемде ихлас күңел менән яратам, балалар ҡыҙыҡһыныусан, белемгә ынтылыштары бар. Уларға тормошта үҙ юлдарын табырға, һөнәр һайларға ярҙам итергә теләгем ҙур, – тип кисерештәре менән бүлеште йәш уҡытыусы, – үҙемә лә һөнәр һайларға уҡытыусым Зөлфиә Искәндәр ҡыҙы Ишмөхәмәтова ярҙам итте. Үҙем дә белмәгән һәләтте күреп, үҫтереп, тел белгесе булырға кәңәш биреүе өсөн уға рәхмәтлемен. Уҡытыусылыҡ – минең бөгөнгөм. Киләсәгемде лә уҡыусыларһыҙ күҙ алдына килтерә алмайым.
Уҡытыусы эше тынғыһыҙ булһа ла, Әлиә Рауил ҡыҙы бала саҡтан яратҡан бәйләм эшенә ваҡытын йәлләмәй. Театр донъяһына ла битараф түгел. Дәүләкән лицей-интернаты уҡытыусылары уның театр түңәрәгендә шөғөлләнеүен һаман да иҫләй. Йәш белгес белем алырға ла ваҡыт таба: әлеге ваҡытта ситтән тороп икенсе юғары уҡыу йортон тамамларға әҙерләнә. Юрист һөнәре тормошта бер ваҡытта ла артыҡ булмай, үҙем өсөн кәрәк, ти йәш уҡытыусы.
Ҡыңғырау тауышы яңғырау менән Әлиә Рауил ҡыҙы уҡыусылары янына ашыҡты. Улар араһынан киләсәктә табиптар, уҡытыусылар, ашнаҡсылар һәм башҡа һөнәр эйәләре сығасаҡ. Сөнки яратҡан уҡытыусыларына төбәлгән ҡараштарҙа белемгә ынтылыш та, ихласлыҡ та, ҡыҙыҡһыныу ҙа бар.
Гөлнур ЮЛДАШЕВА.
Тимур ИШКИНИН фотоһы.
...
Телем, илем, тип...
Новости / Мәғариф // 29-09-2016, 13:40
Студенттарҙың яҙғы сессияһы тамамланыу менән кемдер тыуған ауылына ҡайтып китһә, кемдер практика үтергә ашыға.
Беҙ ҙә, Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты башҡорт филологияһы факультетының 3-сө курс студенттары, диалектологик практика үтеү маҡсаты менән Башҡортостаныбыҙҙың төрлө райондары буйлап сыҡтыҡ. Ярты төркөмөбөҙҙө йылға-күлдәргә бай Әбйәлил яҡтарына ебәрһәләр, икенсе яртыһы матур-матур дебет шәлдәре менән дан тотҡан иҫ киткес матур тәбиғәтле Ейәнсура районына юл алды. Республикабыҙҙың төрлө төбәгенән йыйылған студенттарҙы башҡа райондарҙы барып күреү, ундағы халыҡ менән танышыу, аралашыу айырыуса ҡанатландырҙы....
Беҙ ҙә, Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты башҡорт филологияһы факультетының 3-сө курс студенттары, диалектологик практика үтеү маҡсаты менән Башҡортостаныбыҙҙың төрлө райондары буйлап сыҡтыҡ. Ярты төркөмөбөҙҙө йылға-күлдәргә бай Әбйәлил яҡтарына ебәрһәләр, икенсе яртыһы матур-матур дебет шәлдәре менән дан тотҡан иҫ киткес матур тәбиғәтле Ейәнсура районына юл алды. Республикабыҙҙың төрлө төбәгенән йыйылған студенттарҙы башҡа райондарҙы барып күреү, ундағы халыҡ менән танышыу, аралашыу айырыуса ҡанатландырҙы....


text:
Әлиә САМАТОВА
Кәкүк
Повесть
1
Кә-күк, кә-кү-үк... Бер, ике, өс, дүрт...
– Ҡәһәр һуҡҡыр ҡош! Тағы ла нәмәңте саҡырып ултыраһың, хаслыҡлы нәмә! Көш-ш-ш! Үҙеңә булһын барыһы ла, башың ҡороғор! Вәт йүнһеҙ, етмәһә, ауыл уртаһындағы ҡайынҡа ҡунып ҡаза саҡырып ултыра. Ашағаны таш булғыры! Көш-ш-ш...
Ҡәһәрләп ҡысҡырыуға тертләп китте Моталлап. Уның баш осонан ғына фыр-р-рлап осҡан таяҡ ағас олонона барып тейҙе. Маһиҙә апайҙың зәһәрле тауышы, үҙе соланына инеп киткәс тә, тынманы. Үҙенә табан осоп килгән таяҡтан ҡото алынған кәкүк тә тотлоға-тотлоға, тамағына таш тығылғандай йәмһеҙ өндәр сығарып, ҡайҙа һуғылырға белмәй, тау яғына ялтанды.
“Их, унға тиклем һанай алманым. Гел шулай! Туғыҙынсы бармағымды бөкләгәнсе генә саҡыра ла оса ла китә”. Ниңәлер, кәкүк унға тиклем һанағансы ҡысҡырһа, әсәһе уны алып ҡайтыр кеүек тойола Моталлапҡа. Бына бөгөн дә ҡош ауыл уртаһына уҡ осоп килеп, ботаҡтарын тарбайтып үҫеп ултырған ҡарт ҡайынға ҡунып саҡыра ғына башлағайны... Бәлки, ете йәшлек Моталлапҡа әсәһенән хәбәр алып килгән булғандыр. Тик Маһиҙә апай уны һалмауырлап ҡыуып ебәрҙе. Моңло-зарлы был ҡошто ауылда ниңәлер яратмайҙар. Ана, “ҡар-ҡар-ҡар-р” килеп ҡарҡылдашып ҡарғалар осоп йөрөй. Үҙенә иш эҙләгән ғәйбәтсе бисә кеүек, ала һайыҫҡан да шыҡырыҡлап һарай тирәһендә өйөрөлә. Белә Моталлап: ул хәйләкәр аҙаҡ урлап эсер өсөн тауыҡтарҙың йомортҡа һалғанын күҙәтә. Был ҡоштарҙы ла әбейҙәр әленән-әле әрләп кенә тора, ә бына ауылға осоп килгән кәкүк айырыуса ҡурҡыу уята. Уны күрһәләр, өй ҡыйығына ут ҡапҡан тиерһең. Ҡулдарына ни эләгә, шуны бәргесләп ҡыуалар.
“Мине лә шулай...” Ауыр уйҙарға бирелгән Моталлап өйө яғына ыңғайланы. Өйө тигәс тә, аяғы тартмай был йортҡа. Унда бөтә нәмә ят, хатта эсендәге еҫ тә күңелен болғандыра... Аңғармаҫтан арҡаһына “гөп” итеп ҡалған таш Моталлапты уйҙарынан айырҙы. Артына әйләнеп ҡараһа, ҡорбанына ябырылырға әҙер бүреләй ҡиәфәттә үрге ос малайҙары тора. Ошо ауылға килгәне бирле тынғы бирмәне улар. Араларында иң оло, кәүҙәгә лә башҡаларҙан аша ҡарап торған Фәттәх:
– Эй, Мишка! Килмешәк, нишләп йөрөйөң беҙҙең урам яғынта? – тип һүҙен әйтеп тә бөтөрмәй, Моталлаптың яңағына тондорҙо. Күҙенә күренгән йондоҙҙарҙан күңеле болғанып, сайҡалып киткән малай йығылманы. Мыҫҡыллы йылмайып торған тешһеҙ Саҙрый менән таржыҡ Нәҡип алдында мах биргеһе килмәне. Бите уттай янып, башы сатнап ауыртһа ла, күҙ йәштәрен тыйып, аяҡтарында ныҡ торорға тырышты. Ана илай, бына илай, тип кәмит көткән “үрге остар” иһә, Моталлаптың ҡымшанмағанын күреп, аптырап ҡалды. Быға тиклем бер һуғыуҙан илап ҡайтып китә торған малайҙың ҡылығы сәйер тойолдо. Ауыҙы ҡолағына еткән Саҙрый ҙа етдиләнеп, Моталлаптың ныҡлығына һоҡланды. Эргәһендә барыһын ҡурҡытып тотҡан Фәттәх булмаһа, уның менән дуҫлашыр ҙа ине.
– Вәт әй, күҙ йәҫе лә ҫыҡманы. Ниҫауа ғына булып киткән тәһә был килмеҫәк Миҫка, – тип телен сыртлатып алды Саҙрый. Мин дә ситтә ҡалмайым әле, тигәндәй, былай ҙа ҙур танауын тағы ла тыржайта биреп, Нәҡип тә тауышын сығарҙы.
– Һы, таптың нишауаны. Мына ике һикереп бер типһәм, ята ла ҡуя ул ошонта, – тип аяҡтары менән каратэ алымдарына оҡшаш хәрәкәттәр эшләп, теш араһынан ғына төкөрөп ҡуйҙы. Былайтырға ағаһынан өйрәнеп алғайны ул. Мунса артында йәшенеп кенә тәмәке тартҡас, шулай оҫта итеп теш араһынан төкөрә. Әле, ике ҡулын кеҫәһенә тығып, Моталлапты уратып ҡарап сыҡты ла Фәттәх эргәһенә килде:
– Әллә, мин әйтәм, әпәй шүрлегенә менеп төшәйемме?
– Бөгөнкә мыныһы ла етеп торор. Ана, Мишканың инәһе бы яҡҡа табан килә. Таванты ялтыратайыҡ. Инәйеңә беҙҙе ошаҡлаһаң, Мишка, ысматри, өлөшөңә алаң, белтеңме!
Фәттәх һыҙғыра-һыҙғыра аяҡ аҫтында ятҡан ташты осора типкәс, был өсәү үрге осҡа шылды. Тәгәрәп китмәҫ элек күҙ йәштәрен еңенә һөртөп, йоҙроҡ яндырған битен ыуалап, рәнйеүен “йотоп” ҡалды Моталлап. “Мишка” тип әйтеүҙәре лә ныҡ ғәрлегенә тейә.
– Ой, Мишенька, нимә булды? Әллә һуҡтылармы һиңә? – тип килеп еткән Сайранан ысҡынып ҡасты Моталлап. Был ят ҡулдар шундай һалҡын һәм ҡужырмаҡлы. Ә инәһенең наҙлы, йомшаҡ ҡулдарынан һәр ваҡыт тәмле еҫ килә торғайны. Сайраның “Мишка, Мишенька” тип әйтеүе малайҙың йөрәгенә уҡ булып ҡаҙала. “Юҡ, мин – Моталлап”, тип тә ҡараны, ләкин үҙен әсәгә һанап йөрөгән был ҡатын үҙенекен тылҡыны. “Улай тип әйтеүе ауыр, тел әйләнмәй, “Мишка” ғына булырһың”, – тип ныҡышты. Ире Ғиндулланы ла Гена тип йөрөтә. Үҙе башҡорт булмағанғалыр инде, мулла ҡушҡан исемдәрҙе еңелләштерә, йәнәһе.
Сайранан ҡасҡан Моталлап күҙенә аҡ-ҡара күренмәй ихатаға йүгереп килеп инде лә һарай башына менеп китте. Йәшенергә. “Ҡытаҡ-ҡытаҡ” тип ҡысҡырышып һирпелешкән тауыҡтарға ла иғтибар итмәй, бесән араһына сумды. “Ҡотҡарыусы” мөйөш ҡосағына алды уны. Баш осонда йомортҡа һалырға ятҡан сыбар тауыҡ ҡымшанманы ла хатта. Башҡалары кеүек яр һалып сығып ҡасманы, ә ялтырап торған муйылдай йомро күҙҙәрен Моталлапҡа төбәп, башын баҫып ята бирҙе. Бармағын ирендәренә килтереп “сеү” тигәнде аңлатҡан малай үҙенә мөлдөрәп ҡарағас, төшөнгәндәй шымып ҡалды.
Бына, ниһайәт, Моталлап яңғыҙ, хәҙер ул туйғансы илай ала. Сыбар тауыҡ барыбер бер кемгә лә әйтмәйәсәк. Ила, Моталлап, ила. Ана, алыҫтан, тау яғынан кәкүк тауышы килә. Бер, ике, өс... ете... Эх, тағы ла унға тултыртманы. Малай быға сыҙай алманы, әллә түҙергә теләмәне – күҙ йәштәренә ирек бирҙе. Ә улары, шуны ғына көткәндәй, янған сикәләрен тағы ла нығыраҡ өтөп, тәгәрәне лә тәгәрәне. Ила, Моталлап, ила. Бөгөн һин беренсе тапҡыр үрге ос малайҙарынан ҡурҡманың. Туҡмалһаң да, бер тамсы ла күҙ йәше сығарманың. Ила әйҙә... Артабанғы тормошоңда ла күҙ йәше сығармаҫҡа тейешһең. Буҫлыҡҡан Моталлап бөгәрләнеп йоҡлап китте. Эх, сыбар тауыҡ... Был баланың күҙ йәштәренең сәбәбен белмәйһең шул...
...Танауын тәмле ҡоймаҡ еҫе ҡытыҡлағанға уянып киткәйне ул көндө Моталлап. Ҡояш апай нур һибеп шаяра, тышта ҡоштар һайрай. Улының уянғанын күргән Сәғирә үҙен көскә ҡулға алып, илап ебәрмәҫ өсөн бар ҡыйыулығын йыйып, Моталлаптың эргәһенә килде:
– Тор, балам, тор. Бөгөн беҙгә ҡунаҡтар килә, матур кейемдәреңде кейәйек. Әйҙә, ҡоймаҡлап сәй эсеп ал. Битеңде, тешеңде йыу ҙа.
– Ниндәй ҡунаҡтар, инәй? Улар кү-ү-үп итеп мәмәй әпкиләләрме?
– Эйе, улым, әпкилерҙәр.
Сәғирә тамаҡ төбөнә тығылған төйөрөн көскә йотоп, башын тәҙрә яғына борҙо. Шул ваҡыт ҡара тауыҡтың үҙ себешен суҡығанын күреп ҡалды. Улының ҡулына яңы күлдәген тиҙ генә тотторҙо ла тышҡа сығып йүгерҙе:
– Эй, Хоҙайым, йүнһеҙ тауыҡ, үҙ себешеңде үҙ итә алмайһың, ә!
Ап-аҡ һигеҙ себеше араһында үҙенә оҡшап ҡап-ҡара булып тыуған берәүһен һыйҙырманы был тауыҡ. Әйләнгән һайын суҡый, йә тупраҡ араһынан ем эҙләгәндә юрамал йыраҡҡараҡ тибеп осора ҡараҡайҙы. Башҡа себештәрен саҡырып ашата, ә быныһы йүгереп килһә, башын сырҡылдатҡансы суҡып ала. Хужабикәһе әрләшеп сыҡҡас, үҙенең боҙоҡлоғон йәшерергә тырышып, хәстәрлекле әсәйҙәй күренеп, “ҡорт-ҡорт” тип балаларын янына саҡырып алған булды. Наҙлы ҡорҡолдауҙы ишетеп һөйөнгән меҫкен ҡара себеш йүгереп барып ҡәҙерлеһенә һыйынды. Ниндәй йылы һәм рәхәт икән әсәй ҡанаты аҫтында...
Себештәрен үҙ янына йыйып алған тауыҡты күреп тынысланған Сәғирә өйгә инеп китте. Бына-бына килеп төшөрҙәр, ваҡыт һанаулы ҡалып бара. Ингәс, битен таҙа итеп йыуып, матур күлдәген кейеп өҫтәл янында ултырған улын күреп, саҡ илап ебәрмәне. Йөрәге һыҙлап ҡуйғанлыҡтан күкрәген тотоп аш бүлмәһенә үтте.
– Инәй, шул ҡара тауыҡ кисә лә себешен суҡый ине. Инәй кеше балаһын шулай ыҙалатмай инте ул, ивет?!
Сәғирәнең сикә тамырҙары сәғәт теле кеүек йыш-йыш һуға башланы, күҙе маңлайынан бына-бына атылып сығыр кеүек тойолдо. Бая йотоп ебәрелгән төйөр был юлы тамағына тығылды.
– Мә, улым, сәй эс. – Көскә әйтте әсә был һүҙҙәрен.
– Эй ҡоймаҡ тәмне, инәй, телеңте йоторлоҡ.
– Аша, улым, аша, сәйеңте лә эсеп ал.
– Инә-ә-әй, беләңме, был донъяла иң тәмне ҡоймаҡты тик һин кенә бешерәң.
Шулай телен сыртлата-сыртлата, майға буялған бармаҡтарын ялай-ялай, тирләгәнсе сәй эсте Моталлап. Ул йөҙө ағарған, күҙҙәренә йәш тулған әсәһенә, әллә бәләкәс булғанға, әллә мөкиббән китеп ҡоймаҡ ашағанға, иғтибар итмәне.
– Әллә һәппәр, инәй, тәмне булты! – тип битен ҡулы менән һыйпағас, ултырғысынан төшөп, тышҡа ыңғайланы.
– Ҙур үҫ, бәхетле бул, балам. – Әллә тауышы сыҡты Сәғирәнең, әллә шым ғына әйтте. Улының ишек яғына атлағанын күргәс, хәлһеҙләнеп, мейес буйлап шыуып иҙәнгә тубыҡланды ла үкһеп илап ебәрҙе әсә.
Моталлап соланға сыҡты. Уны баянан бирле көтөп торған Аҡтырнаҡ шатлығынан үрә тороп, ҡойроғон болғай-болғай малайҙың өҫтөнә һикерҙе.
– Аҡтырна-а-аҡ, һикермә миңә, күрмәйеңме, өр-яңы күлмәк кейҙем. Бөгөн беҙҙә ҡунаҡтар була, мәмәй алып киләләр. Һиңә лә эләгер.
Аҡтырнаҡ дуҫын аңланы кеүек. Уның аяғына ҡата кейгәнен сабыр ғына көтөп, ҡайҙа барабыҙ, тигәндәй ҡарап тора бирҙе. Ике дуҫты яҡында ҡапыл ишетелгән кәкүк тауышы һиҫкәндерҙе. Икенсе класта уҡыған күрше Ғәлинурҙың әйткәнен иҫенә төшөрҙө Моталлап. Ул: “Кәкүк, кәкүк, миңә нисә йәш?”– тип һорағас, ҡош һигеҙ тапҡыр күкелдәгәйне. Һанай белмәһә лә, Моталлап үҙ йәшен бармаҡтарына ҡарап әйтә белә. Шуға ла ул кәкүк ҡысҡырған яҡҡа, аҙбар артына йүгерҙе, Аҡтырнаҡ та артынан ҡалманы.
– Кәкүк, кәкүк, миңә нисә йәш?
– Кә-күк, кә-күк...
Моталлап тәүҙә баш бармағын бөкләне, шунан һуғын, уртаһын... Сәтәкәйҙән һуң кәкүк шымып ҡалды. Биш бармағын да бөкләгән малай шатлығынан һикерә-һикерә этен ҡосаҡлап өйөрөлдө.
– Дөрөҫ әйтте кәкүк, дөп-дөрөҫ: миңә ошолай йәш бит! – тип Аҡтырнаҡҡа усын яҙып күрһәтте. Эт иһә, Моталлаптың майлы ҡоймаҡ тәме килеп торған бармаҡтарын ялай-ялай, унан да нығыраҡ ҡыуанды. Бер-береһен баҫтырып ялан буйлап йүгерешкәндән һуң хәлдәре бөтөп, яңы ғына сыҡҡан хуш еҫле йомшаҡ үлән өҫтөнә һуҙылып яттылар.
– Аҡтырна-а-аҡ, ә һин беләңме: бөтә ер шарында иң тәмне ҡоймаҡты минең инәйем генә бешерә белә. Эйе-е-е. Мына бөгөн мин өс ҡоймаҡты эсемә һалып ҡуйҙым, – тине лә малай, яңы күлдәген күтәреп, ҡорһағын һыйпаны. Эт мороно менән уның эсенә төртөп ҡарағайны, ҡытығы килгән Моталлап тәгәрәп йөрөп көлә башланы. Аҡтырнаҡ дуҫының эргәһендә һикереп шаярҙы. Тағы күпме дауам итер ине икән был уйын, ҡыҙыл кикерекле, ураҡ ҡойроҡло әтәстең көслө тауышы иғтибарҙы бүлмәһә. Шул яҡҡа табан Аҡтырнаҡ алданыраҡ сабып китте. Тыны ҡыҫылып барып еткән Моталлап теге ҡара тауыҡтың себешен суҡыған мәленә тура килде. Ҡанаттарын йәйеп өҫтөнә һикерергә йөрөгән тауыҡҡа иғтибар ҙа итмәйенсә, ерҙә ятҡан бәләкәсте усына алды. Бахыр себеш, малайҙың тән йылыһын тойоп, сипылдап башын ҡалҡытты. Моталлап уны ҡуйынына ҡыҫып өйгә алып инеп китте. Ҡылығына маһайған ҡара тауыҡ иһә ҡанаттарын йәйеп урамда өйөрөлдө. Уның эргәһендә ҡәнәғәтлек өндәре сығарып, бер ҡанатын ерҙән һөйрәлтеп, бейеү хәрәкәттәре эшләп, әтәс тә тантана иткәндәй тойолдо. Ә аҡ себештәр, бер нәмә лә булмағандай, бәләкәй генә тәпәйҙәре менән өй нигеҙендә тибенеүен дауам итте. Аҡтырнаҡ ҡына ҡара тауыҡҡа асыулы ҡарап, ояһына инеп ятты.
Сәғирә улын күргәс, хәлде шунда уҡ аңланы. Моталлапҡа йомортҡанан сыҡҡан себештәрҙе һалып ҡуя торған иҫке бүректе бирҙе. Малай ҡараҡайҙы шунда төшөрҙө лә карауатына ҡуйҙы.
– Инәй, себеш үлмәҫ бит, ивет?
– Тыныслан, йүнәлер. Һин бит уны ҡотҡарғанһың, үлмәҫ, йәшәр.
Урамда Аҡтырнаҡтың өргәне, ҡапҡаның асылып ябылғаны ишетелде. Ниңәлер малайҙың йөрәге жыуланы. Ят кешеләрҙең урамға инеп килгәнен күргән Сәғирә лә үҙенә урын тапманы. Ул соланға сығып та өлгөрмәне, теге кешеләр ишекте шаҡылдатты.
– Инегеҙ.
– Һаумыһығыҙ.
Ишектән ирле-ҡатынлы икәү күренде. Моталлаптың был кешеләрҙе бер ҡасан да күргәне юҡ. Кемдәр улар? Ниңә килгәндәр? Исмаһам, мәмәй алып килделәрме икән?
Үҙәк өҙгөс сипылдау Моталлапты уйҙарынан айырып, себеш эргәһенә йүгертте. Ҡараҡай, бар көсөн йыйып, торорға маташа ине.
– Һыуһаныңмы әллә? – Моталлап уның суҡышын ауыҙына килтереп, төкөрөгөн эсерергә уйланы. Малай шулай “һыйлап” өйрәнгән уларҙы. Йомортҡанан яңы ғына сыҡҡан себештәр, суҡыштарын ҡыймылдатып, һыуһынын ҡандыра. Ә ҡараҡайҙың, ниңәлер, һыйланғыһы килмәне – суҡышын нисек йомған, шулай ҡалдырҙы. Моталлап уны урынына һалды ла, шым ғына барып, аш бүлмәһенә күҙ һалды. Теге ят кешеләр әсәһе бешергән ҡоймаҡты йыпыра-һыпыра сәй эсә. Үҙҙәре Моталлапҡа аңлашылмаған телдә әллә нәмә һөйләй, ҡәнәғәт ҡиәфәттә бер-береһенә ҡарашып ала. Ә ниңә инәһенең төҫө ҡасҡан икән? Ни эшләп бите ап-аҡ ҡағыҙ кеүек булған, күҙҙәре төпкә батҡан, илап ебәрерҙәй булып ирендәре йәмшәйгән? Эх, шул саҡта Моталлапҡа биш кенә йәш булмаһа, ул ошо һорауҙарына яуапты тиҙ табыр ине. Бәләкәс шул әле... Бәләкәс...


text:
Ҡыуаныстарығыҙ менән уртаҡлашығыҙ: (347) 273-28-29.
Яңылыҡтар
Һауа торошо (Өфө)
6..8°C
Юлдаш акциялары
Һәүәҫкәр башҡарыусылар өсөн конкурс!
Башҡортостан тураһында оло һөйөү менән!
Гитарала уйнап йырлаусыларҙың беренсе асыҡ конкурсы
Ижади конкурс! 10 майға тиклем дан ғаиләләр тураһында яҙығыҙ!
Мәғлүмәт
Радио тураһында
«Юлдаш» мәғлүмәт һәм йыр-моң каналы Башҡортостан радиоһы нигеҙендә 2000 йылдың 25 сентябрендә барлыҡҡа килә. Тапшырыуҙар тәүлек әйләнәһенә ҒM-йышлыҡтарҙа алып барыла. «Юлдаш» мәғлүмәт һәм йыр-моң каналын Башҡортостан республикаһында, күрше өлкәләрҙә, шулай уҡ Интернет селтәре аша бөтә донъяла тәүлек әйләнәһенә тыңларға мөмкин. Тапшырыуҙар башҡорт һәм татар телдәрендә ойошторола.
Төп маҡсат – күп милләтле республиканың үҙенсәлекле мәҙәниәтен һаҡлап ҡалыу һәм артабан үҫтереү, йәш быуында илһөйәрлек тойғоһо уятыу. Тапшырыуҙарҙың тематикаһы ошо маҡсаттарға ҡоролған.
«Юлдаш» мәғлүмәт һәм йыр-моң каналы көндәлек рубрикалар, тапшырыуҙар, радиоуйындар, конкурстар, әңгәмәләр, осрашыуҙар, музыкаль ҡотлауҙарҙан торған берҙәм аҙналыҡ тапшырыуҙар теҙмәһе буйынса эшләй. Уларҙың мәғлүмәти йөкмәткеһен яңылыҡтар хеҙмәте әҙерләгән һәм һәр сәғәт һайын сығыусы һуңғы хәбәрҙәр, һауа торошо, социаль тапшырыуҙар, тура бәйләнештә барған күңел асыу программалары тәшкил итә. Киң мәғлүмәт саралары араһында радио иң оператив сара булараҡ, уның төп маҡсаты, тәү сиратта, тыңлаусыларға ышаныслы һәм объектив мәғлүмәт еткереү.
«Юлдаш» – йыр-моң һөйөүселәр өсөн генә түгел, шулай уҡ тотош республиканың ижтимағи-сәйәси, мәҙәни тормошо, иҡтисади һәм социаль мәсьәләләре менән ҡыҙыҡһыныусылар өсөн дә алыштырғыһыҙ мәғлүмәт сығанағы. Радиотыңлаусылар беренселәрҙән булып төрлө төбәктәрҙәге яңылыҡтар менән таныша, теге йәки был һорауҙар буйынса етди аңлатмалар ала, белгес фекерен тыңлай. Радиотапшырыуҙарҙа күтәрелгән темалар тормоштоң һәр яғын яҡтыртыуға йүнәлтелгән. Тыңлаусыларҙың йәш арауығын иғтибарға алып, беҙҙең тулҡындарҙа яңы музыкаль композициялар ҙа, радионың фондында һаҡланған йыр-моң да даими яңғырай. Күп тыңлаусылар өсөн радио артабанғы үҫеш өсөн үҙенә күрә башланғыс булып тора. Тыңлаусылар менән бәйләнеш булдырыу, даими социаль акциялар ойоштороу аудиторияның һанын арттырыу мөмкинлеге бирә.
Ижади коллективты һәләтле һәм тәжрибәле хеҙмәткәрҙәр тәшкил итә. Даими эҙләнеү, яңылыҡҡа ынтылыу «Юлдаш» каналына заман менән бергә атларға, хатта тормоштағы хәл-ваҡиғаларҙан алдараҡ барырға мөмкинлек бирә.
«Юлдаш» мәғлүмәт һәм йыр-моң каналы - киң мәғлүмәт сараһы ғына түгел, таныштырған, кәңәш биргән һәм ярҙам иткән, тимәк, үҙе үк тотош бер ижтимағи институт. Радиотулҡындарҙа тәүлек әйләнәһенә эшләү мөмкинлеген ҡулланып, «Юлдаш» тормоштоң бөтә даирәләрендә лә әүҙем ҡатнаша һәм киләсәккә яңы маҡсаттар тотоп, ышаныслы үҫеш юлын дауам итә. Все контакты смотрите ниже:
Новая вещающая Юлдаш радио станция предлагает программу Аптека онлайн, в рамках которой обсуждаются различные актуальные темы (при поддержке Solutionsforhealing).
rifarslan mail ru
Контакты:
Рекламный офис бүлеге: (347) 273-03-41
Алып барыусылар: (347) 273-03-41, 273-88-66, 273-66-68
Сығарылыш бүлеге: (347) 295-98-79
Офис Хаттар бүлеге: (347) 291-22-47, электрон адрес: 2912247[at]tv-rb.ru
Договоритесь с офисом Тура бәйләнеш телефоны: (347) 251-76-31, 246-31-15
Эфир инженерҙары: (347) 272-34-55
СМС-портал: 4345 (хәбәр алдынан ,,Студия,, тип яҙырға) офис.


text:
1967 йыл
1967 (бер мең туғыҙ йөҙ алтмыш етенсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса йәкшәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1967 йылы, 2 мең йыллыҡтың 967 йылы, XX быуаттың 67 йылы, XX быуаттың 7 ун йыллығының 7 йылы, 1960 йылдарҙың 8 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 18 июнь — Ишбулатов Рәхим Усман улы, рәссам, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1961).
- 26 ноябрь — Миңлебаев Ғиләжетдин Фәсхетдин улы (Ғүмәрский Ғиләж), драматург, Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы.


text:
Бөгөн Өфө балалары аттарҙа йөрөргә саҡырыла
Бөгөн, 3 декабрҙә, инвалид балалар өсөн Республика иппотерапия үҙәге Башҡортостандың баш ҡалаһының интернат-мәктәптәре тәрбиәләнеүселәре өсөн аттарҙа йөрөү ойоштора. Был сара Халыҡ-ара инвалидтар көнөнә ҡарата үткәрелә.
Акция мөмкинлеге сикләнгән балаларҙы реабилитациялауҙың һөҙөмтәле алымы булараҡ иппотерапия методына иғтибар йәлеп итеү маҡсатында ойошторола. Үҫмерҙәр аттарҙа йөрөй, малдар менән аралаша, уларҙы ашата, аттарҙы аҫрау шарттары менән таныша ала. Сара сәғәт 12-лә башлана.


text:
Рубрикалар
http://белава.рф/ производство промтоварных фургонов купить.
Һуңғы ханбикәһе СеберҙеңСузге. Был исем бөгөн себерҙә мәҙәниәт һарайҙары, ҡунаҡхана, ресторандарға йыш бирелә, ошо атама аҫтында себер татар ҡыҙҙарының һылыулыҡ бәйгеләре ойошторола. Биш йөҙ йыл элек уның өсөн Күсем һалдырған Сузге-Тора тип аталған хан һарайы урыны ла изге...
Сара ХатунТарих майҙанында XV–XVI быуаттарҙа ярайһы эҙ ҡалдырған Аҡҡуйлылар (Аҡҡуюнлылар) дәүләте батшаһы Оҙон Хәсәндең әсәһен – Сара хатунды Көнсығыштың беренсе ҡатын-ҡыҙ дипломаты тип йөрөтәләр. Яуҙарҙы туҡтатып, дошмандарҙы яраштырып, дәүләтен нығытып,...
ЙәнекәйТарих майҙаны йыл һайын ере һөрөлөп, тупрағына икенсе үҫентеләр ултыртылған баҡсаны хәтерләтә. Яңы хужалар үҙҙәренсә әйләндерһә лә, алда үҫкән үлән тамырҙарын тулыһынса ҡорота алмай. Халыҡ хәтере булып, улар баҡсаның әле бер, әле икенсе өлөшөндә...
Мөхәббәтле РабиғаКәңәш йә ярҙам, йән тыныслығы йә хәҡиҡәт эҙләп килгән кешеләрҙең күбеһенә ул: «Шөкөр ит һәм сабыр бул!» – тип әйтеп ҡайтарған. Иҫән саҡта уҡ тере риүәйәткә әйләнгән был ҡатындың кинәйәле һүҙҙәре һәм шиғыр юлдарына һалынған фекерҙәре быуаттар үткән...
МУМТАЗ МӘХӘЛБерәүҙәр тарихҡа үҙ атын донъяны үҙгәртер ҡаһарманлыҡ йә иҫ китерлек ижад аша яҙа. Кемдер фәнни асыш яһап, бәғзеләр – рухи юлбашсы булып. Ә Мумтаз исеме беҙгә быуаттарҙы иңләп, иренең уға булған мөхәббәте арҡылы килеп еткән. Ер йөҙөндә ҡатын кешегә...
Мандухай Сәсән ҠатынМандухай Сәсән Ҡатын (1449 – 1526 йылдар) – монгол халҡының милли геройы. Уның сәйәси эшмәкәрлеге Сыңғыҙхан нәҫеленең Ҡараҡором далаларында үҙенән һуң да быуаттар дауамында хаким булып ҡалыуына булышлыҡ иткән. Исеменең монголса яңғырашы –Мандухаа...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Мәрйен рифтары
Мәрйен рифтары, коралл рифтары — һыуҙан эзбизты эшкәртеп алырға һәләтле коралл полиптары һәм башҡа төр һыу үҫентеләре колониялары барлыҡҡа килтергән эзбиз геологик структуралар. Тропик диңгеҙҙәрҙең һай урындарында барлыҡҡа килә. Коралл рифтарының донъяла дөйөм майҙаны 27 млн км². Башлыса Тымыҡ һәм Һинд океандары бассейндары диңгеҙҙәрендә урынлашҡандар. Мәрйен ртфтарының өстән бере юҡҡа сығарылған да инде. Бындай үҫеш дауам итһә 2030 йылға тиклем бер нисә риф бөтәсәк.
Мәрйен рифтарының төҫөн юғалтыуы киң таралған һәм аҙ өйрәнелгән мәсьәлә булып тора. Зыянланған мәрйенде сағыу төҫ биреүсе зооксантелдар(симбиотик һыу үҫентеләре) ташлап китә. Нәтижәлә мәрйендә аҡһыл шағыр таптар барлыҡҡа килә. Был урындар һыу үҫентеләренән бөтөнләй мәхрүм түгел. Ҡайһы бер осраҡта кире яңыртыу йәки яңы төр зооксантелл барлыҡҡа килеүе мөмкин. Төҫһөҙләнгән колониялар башҡа үҫмәй һәм тулҡын эшмәкәрлегендә еңел генә емерелә икәне билдәле.
Йөкмәткеһе
Формалашыу шарттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Температура
Мәрйен рифтарының төп массаһы һауа температураһы иң һалҡын айҙа 18 °C-тан түбән төшмәгән зонала урынлашҡан. Температураның 16 °C түбән төшөүө кораллдарҙың күплә үлеүенә килтерә.
- Тәрәнлек
Мәрйен рифтары үҫеү өсөн оптималь тәрәлек 10—20 метр.
- Һыу тоҙлолоғо
Классификация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ҡаймалы рифтар
- барьер рифтары
- атоллдар
- лагуна эсендәге рифтар
Кеше өсөн әһәмиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мәрйен рифтарында көн иткән ҡайһы бер төйәкләнеүселәр кешеләрҙе ҡиммәтле дарыу менән тәьмин итә. Мәҫәлән, асцидий төнәтмәһе вирус инфекцияларына ҡаршы көрәштә ҡулланыла, полипты ҡояштан һаҡлай торған матдәнән тире яманшешен дауалай торған дарыу эшләйҙәр.
Ҡыҙыл диңгеҙ, Кариб диңгеҙе бассейны һәм Австралияның төньяҡ-көнсығыш ярыбуйындағы мәрйен рифтары көптән туристар өсөн мәккәгә, ә урындағы халыҡ өсөн аҡса эшләү сығанағына әйләнде.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Биологи составили список коралловых рифов-«смертников» (рус.)
- Коралловые рифы и острова // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)


text:
Экология
Экология (боронғо грек телендә «oἶkoς» — йорт, өй Һәм λόYoς — белеү, төшөнсә) — барлыҡ тере организмдар һәм уларҙың берләшмәләренең үҙ-ара һәм тирә-яҡ мөхит менән бәйләнештәрен өйрәнеүсе фән, биологияның бер бүлеге. «Экология» атамаһын иң беренсе немец |биология|биологы Эрнст Геккель 1866 йылда үҙенең «Организмдарҙың дөйөм морфологияһы» («Generelle Morphologie der Organismen») китабында тәҡдим итә.
Йөкмәткеһе
Билдәләмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Экология төшөнсәһен «тирә-яҡ мөхитте һаҡлау» менән бутайҙар. Был кеше эшмәкәрлегенең (антропоген фактор)) мөхиткә яһаған тәьҫире глобаль ҡолас алыуы арҡаһында килеп сыға.
Был ике төшөнсәне («Экологияға ҡараған») һәм («тирә-яҡ мөхитте һаҡлау») өлкәләренә айырырға кәрәк. Экология төшөнсәһен тәҡдим итеүсе, уның төп асылын тасуирләүсе — Эрнст Геккель.
Экологияның төп эстәлеге: йәнле һәм йәнһеҙ тәбиғәттең үҙ-ара мөнәсәбәтен, бәйләнештәрен өйрәнеүсе фән[1].
Экология — тереклектең организмдан юғарыраҡ төҙөлөш кимәлдәрен( популяциялар, бергәлектәр, экосистемалар) өйрәнә. Төҙөлөшен, урын һәм ваҡыт арауығында, тәбиғи һәм кеше тарафынан үҙгәртелгәншарттарҙа тереклек итеү ҡанундарын өйрәнә (5-се Халыҡ—ара экологик конгреста 1990 йылда ҡабул ителгән). Тик был билдәләмә фән хәл итә торған мәсьәләләр дәирәһенән аутэкологияны алып ташлай (аҫтараҡ ҡарағыҙ). Ә был бөтөнләй ғәҙел түгел[2].
Бына ҡайһы бер «экология» фәненең аңлатмалары:
- Экология — тәбиғәттең органик һәм органик булмаған бөтә компоненттары һәм тереклектең үҙ-ара мөнәсәбәттәрен асыҡлаусы фән; матдә һәм энергия әүерелештәрен, балансын өйрәнә.
Экология — йәнле һәм йәнһеҙ тәбиғәт компоненттарының үҙ-ара бөтә бәйләнештәрен өйрәнеүсе фән. Ул бәйләнештәр Дарвин тарафынан Дарвин тәғлимәтендә йәшәү өсөн көрәш исеме алған. [3] .
- Экология — тереклектең организмдан юғарыраҡ төҙөлөш кимәлдәрен( популяциялар, бергәлектәр, экосистемалар) өйрәнә. Төҙөлөшен, урын һәм ваҡыт арауығында, тәбиғи һәм кеше тарафынан үҙгәртелгәншарттарҙа тереклек итеү ҡанундарын өйрәнә .
( Экология — биологическая наука, которая исследует структуру и функционирование систем надорганизменного уровня (популяции, сообщества, экосистемы) в пространстве и времени, в естественных и изменённых человеком условиях.
- Экология — мөхит һәм уның эсендә барған бөтә процестарҙы өйрәнә.
Фәндең тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Элек электән кешеләр хайуандар һәм мөхит араһындағы бәйләнештәрҙе белгәндәр. Бындай һорауҙар менән философия фәне шөғәлләнгән.
Антиклыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хайуандар тураһындағы тәүге һүрәтләүҙәр һинд и боронғо грек трактаттарында осрай:
- Һинд трактаты «Рамаяна», «Махабхарата» (беҙҙең эраға тиклем VI—I быуаттарҙа ) — Йәнлектәрҙең йәшәү рәүеше, (50 төрҙән күберәк), йәшәү мөхите , туҡланыуы, үрсеүе, тәүлек эсендәге әүҙемлеге, тәбиғи шарттарҙағы ҡылыҡтары.
- Аристотель — « Хайуандарҙың тарихы » — Хайуандарҙы экологик классификацияһы , йәшәү мөхите, хәрәкәт тибы , йәшәү урыны, миҙгелгә бәйле әүҙемлек , йәмәғәт менән йәшәү, йәшеренеү урындары булыу, тауышты файҙаланыу .
- Теофраст —геоботаника нигеҙҙәре бирә, төҫөндә булған үҙгәрештәрҙең хайуандар тормошонда ниндәй әһәмиәт уйнауын һүрәтләй.
- Плиний Старший — «Тәбиғи тарих » —зооэкологик ҡараштарҙың ихтисади яҡтарын күрһәтә.
Боронғо гректарҙың дөйөм алғанда тормошто күҙаллауы хәҙерге экологик ҡараштарға бик яҡын. [4].
Экологияның икенсе фәндәр менән бәйләнеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Экология, комплекс (йыйын) фән булараҡ, биология, химия, математика, география, физика, эпидемиология, биогеохимия, социология фәндәре менән тығыҙ бәйләнештә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Геккель (1866). Общая морфология организмов. нем. Generalle Morphologie der Organismen
- ↑ Экология настоящего дня.
- ↑ Э. Геккелдең билдәләмәһе экология биологическойфәненең бер бүлеге булған саҡта яҙылған.Ә фәндеү хәҙерге эстәлеге бик киң.
- ↑ Benson, K. R. (2000). «The emergence of ecology from natural history». Endeavor 24 (2): 59–62. DOI:10.1016/S0160-9327(99)01260-0. PMID 10969480.


text:
- Подробности
- Просмотров: 328
ҠАРА УПҠЫН, йыһан есеме. Ҡояш ауырлығынан 2,5 тапҡырға ҙурыраҡ массалы йондоҙҙар эволюцияһының аҙаҡҡы стадияларында гравитация коллапсы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. 20 б. башында Ҡ.у. барлығы немец астрофизигы К.Шварцшильд тарафынан дөйөм сағыштырмалылыҡ теорияһы нигеҙендә алдан әйтелә; уның иҫәпләүҙәре б‑са, ауырлығы яҡынса 10 Ҡояш ауырлығына тигеҙ булған йондоҙ диам. 30 км тиклем ҡыҫылғанда Ҡ.у. әүерелә. Ҡ.у. бик ҙур гравитацион тартыу көсөнә эйә, шуға күрә теләһә ниндәй есем, яҡтылыҡ нурланышы унан айырылып китә алмай. Ҡ.у. күҙгә күренмәй, уның барлығы т‑да ситләтелгән билдәләр б‑са ғына белергә мөмкин. Мәҫ., Ҡ.у. һәм гигант йондоҙҙан торған ҡуш йондоҙ системаларында рентген нурҙары таратҡан эҫе газдың бик тиҙ өйөрөлөүсе аккреция дискы булыуына ҡарап билдәләйҙәр. Галактикаларҙың, ш. иҫ. беҙҙең Галактиканың да, үҙәгендә урынлашҡан, тип фараз ителә. 1994 й. “Хаббл” йыһан телескобы ярҙамында М87 галактикаһы үҙәгендә Ҡояш ауырлығынан 2 млрд ашыуыраҡ массалы Ҡ.у. барлығы иҫбатлана. Теоретик һәм күҙәтеүҙәр аша тикшеренеүҙәргә А.Ә.Ғәлиев, Р.Ә.Сөнәев ҙур өлөш индерә.
У.Ш.Баязитов
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Башҡортостан «Китап» нәшриәте силәбеләргә китаптар алып бара
14 февралдә Силәбе өлкәһе Арғаяш ауылының район мәҙәниәт йортонда Башҡортостан «Китап» нәшриәтенең китап продукцияһының киңәйтелгән күргәҙмә-сауҙаһы үтәсәк. Нәшриәттә хәбәр итеүҙәренсә, әҙәбиәт яратыусылар өсөн Азат Абдуллиндың сәсмә әҫәре, Барый Ноғомановтың «Бәхетең һинең ҡулдарҙа» повесы, Хәйҙәр Тапаковтың, Таңсулпан Ғарипованың әҫәрҙәре, Башҡорт теленең академик һүҙлеге күп томдарҙа баҫмаһы, балалар һәм уҡыусылар әҙәбиәте, шулай уҡ төрлө милли сувенирҙар тәҡдим ителәсәк.
Күргәҙмә сәғәт 10-да башлана.


text:
Ауыл хужалығы йәрминкәләрендә 24 мең тоннанан ашыу йәшелсә һатылған
Быйылғы ауыл хужалығы йәрминкәләрендә 24 мең тоннанан ашыу яңы уңыш продукцияһы һатылған. Хәтерегеҙгә төшөрәйек, йәрминкәләр республикала 17 сентябрҙә башланғайны. Йәшелсәләр менән сауҙа итеүгә 50-нән ашыу майҙансыҡ, шул иҫәптән Өфөлә 20 сауҙа урыны бүленде. БР Сауҙа һәм ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау буйынса дәүләт комитеты мәғлүмәттәренә ярашлы, республика халҡы йәрминкәләрҙә 11 мең тоннанан ашыу картуф, 5 мең тоннанан ашыу һуған, 3 мең тонна самаһы кәбеҫтә, кишер, сөгөлдөр һәм башҡа продукция һатып алған.
Мониторингыға ярашлы, йәрминкәләрҙә картуф һәм йәшелсәләрҙең хаҡы былтырғыға ҡарағанда уртаса алғанда 40-59 процентҡа арзаныраҡ булған, теүәлерәк әйткәндә: картуф, сөгөлдөр – 50 процентҡа, кишер – 58 процентҡа, һуған – 32 процентҡа, кәбеҫтә – 55 процентҡа, бал 14 процентҡа осһоҙораҡҡа һатылған.
Аҙна һайын йәрминкәләргә 100-200 меңләп кеше йөрөүе билдәле.


text:
Өфө уҡыусыларын «Хыялымдағы һөнәр» конкурсында ҡатнашырға саҡыралар
ӨФӨ, 2015 йыл, 26 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Өфө хакимиәтенең Йәштәр сәйәсәте буйынса комитеты һәм Йәштәрҙең мәшғүллегенә ярҙам итеү үҙәге башлап ебәргән «Хыялымдағы һөнәр» конкурсы Әҙәбиәт йылы арналған. Бәйгенең маҡсаты — ижад һәм һөнәри ҡыҙыҡһыныуҙарҙы формалаштырыу аша эшмәкәрлек өлкәһен аңлы рәүештә һайлауға булышлыҡ итеү.
Конкурс шарттары буйынса 1-8 класс уҡыусыларына шиғыр, ә өлкән класс уҡыусыларына «Хыялымдағы һөнәр» темаһына эссе яҙырға тәҡдим ителә. Еңеүселәргә дипломдар һәм иҫтәлекле бүләктәр тапшырыласаҡ.
Эштәр 24 апрелгә тиклем ҡабул ителә: cszm@mail.ru (хаттың темаһын «Хыялымдағы һөнәр» тип күрһәтергә). Ҡағыҙ вариантында Йәштәр сәйәсәте буйынса комитетҡа түбәндәге адрес буйынса ебәрергә кәрәк: Октябрь проспекты, 118, 29-сы бүлмә.
Белешмә өсөн телефон: (347) 279-06-56, 279-06-35.
Положение һәм ғариза биреү формаһы менән ведомствоның сайтында танышырға мөмкин.


text:
Төбәктә «Урал батыр эҙҙәре буйлап» конкурсы ойошторола
ӨФӨ, 2015 йыл, 22 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
24 июндән 26-на тиклем Учалы районында «Урал батыр эҙҙәре буйлап» республика конкурсы ойошторола. Бәйгенең маҡсаты — Урал батыр образы аша үҫеп килеүсе быуында үҙ халҡыңа, тыуған ергә, уның тарихи үткәненә һөйөү, милли ғорурлыҡ тойғоһо тәрбиәләү.
Конкурста «Урал батыр» эпосын белгән, 18-35 йәшлек яҡшы физик әҙерлекле йәштәр ҡатнаша ала. Әбйәлил, Бөрйән, Стәрлетамаҡ, Учалы райондары вәкилдәре ҡатнашырға теләк белдерҙе лә инде, тип хәбәр иттеләр Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығынан.
24 июндә көндөҙгө сәғәт 2-лә ярыштарҙы тантаналы асыу була. Был көндө ҡатнашыусылар «Тере һыу» ижади конкурсында башҡорт халыҡ уйын ҡоралдарында уйнау һәм халыҡ бейеүен башҡарыу оҫталығын күрһәтәсәк.
25 июндә Ирәмәл тауына артылыу һәм һуңынан Ағиҙел йылғаһы башына төшөү иң ауыр һынауҙарҙың береһе буласаҡ. Был этап «Урал батыр эҙҙәре буйлап» тип атала. 26 июндә «Урал батыр билбауы» конкурсында Ҡалҡан күлендә йөҙөү ярыштары ойошторола. Артабан конкурсанттар ат егеү һәм ҡороҡ һалыу оҫталығын күрһәтәсәк.
26 июндә бәйгегә йомғаҡ яһала. Сараны ойоштороусылар — Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығы һәм Учалы районы хакимиәте.
«Урал батыр» — халҡыбыҙҙың боронғо эпик әҫәре. Әҫәр учалылар өсөн бик ҡәҙерле. Сөнки райондағы күп урындар: Яйыҡ һәм Иҙел йылғаларының башы, Йәнбирҙе һәм Йәнбикә йылғалары эпоста һүрәтләнгән ваҡиғаларға бәйле.