text:
7776
“Беҙ кемде ҡулға эйәләштергәнбеҙ, улар өсөн яуаплыбыҙ” исемле Республика конкурсына инша яҙырға, тигәс уҡытыусы апайым, бер ҙә аптырап ҡалманым. Ә киреһенсә ҡыуандым. Сөнки, минең этем ауылда иң яҡшыһы һәм кәрәклеһе, тип уйлайым.
Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы
Мәҫкәү ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе
“Беҙ кемде ҡулға эйәләштергәнбеҙ,
улар өсөн яуаплыбыҙ” исемле
Республика конкурсы.
Номинацияһы: Инша - эссе
Минең яратҡан этем
Башҡарҙы: Мөлөкова Сөмбөл Илдар ҡыҙы
Учалы районы Мәҫкәү урта мәктәбенең
3-сө класс уҡыусыһы
Етәксеһе: Мәүлитова Зилдә Әхмәҙиә ҡыҙы,
башланғыс кластар уҡытыусыһы
Мәҫкәү - 2018
“Беҙ кемде ҡулға эйәләштергәнбеҙ, улар өсөн яуаплыбыҙ” исемле Республика конкурсына инша яҙырға, тигәс уҡытыусы апайым, бер ҙә аптырап ҡалманым. Ә киреһенсә ҡыуандым. Сөнки, минең этем ауылда иң яҡшыһы һәм кәрәклеһе, тип уйлайым.
Безҙең Юлдаш исемле этебеҙ бар. Ул түп-түңәрәк, һорғолт һары төҫтә, бик матур эт. Йөндәре ҡуйы ғына. Артыҡ зур ҙа түгел, шуға күрә күп тә ашап бармай. Беҙ уны Ансар ағайымдан алдыҡ, ул уны юлда табып алған. Шуға күрә, Юлдаш ҡушаматын бирҙек. Көсөк бик тиҙ үҫте.
Уны йылы аш менән һыйлайбыҙ, һөйәк ашатабыҙ, кипкән икмәк бирәбеҙ. Ул, рәхмәт әйткәндәй, шатланып ҡойроғон болғай. Мин уны ҡышын урамға алып сығам. Үҙе бәләкәй генә булһа ла, ул бик етеҙ , шәп йүгерә. Мине уны санаға бәйләп, шыуып алам. Йә, тайғаҡ итек кейәм дә, ул мине һөйрәтә. Йә, ул урамда артымдан ҡалмай саба, минең менән уйнай. Беҙ уны бик яратабыҙ.
Ни өсөн, минең этемде ауылда иң яҡшыһы һәм кәрәклеһе, тип уйлайым һуң? Сөнки, минең атайым ауыл көтөүсеһе. Ул, мин иҫ белгәндән бирле, йәй көнө ауылдың һарыҡ көтөүен көтә. Этебеҙ өйҙә торғаны ла юҡ. Шуға күрә мин этемде лә, атайымды ла бик һирәк күрәм. Хатта уларҙы һағынам. Төш ваҡытында апайым менән атайыма ашарға алып барабыҙ. Ә мин этемде лә онотмайым. Уға ла ашарға һалып алам. Сөнки, ул да асыға. Көнө буйы һарыҡ артынан сабып йөрөп ҡара әле! Шул тиклем дә тоғро эт булар. Малға теймәй, уларҙы ситкә ебәрмәй. Атайымдың бер ҡарашынан уҡ аңлап тора. Ауылға ҡасып та ҡайтмай.
Атайым менән бергә еләк өҙөп ашай икән. Сысҡан баҫтыра. Күбәләк һәм башҡа бөжәктәр өҫтөнә ырғып уйнап ала икән. Атайым ҡыҙыҡ итеп һөйләп, беҙҙе көлдөрә.
Юлдаш йылғала йыуынырға бик ярата. Минең менән һыу төшә. Шунан минән алда сыға ла, яр ситендә кибенеп ала.
Мин уны бәләкәс сағынан төрлө һөнәрҙәргә өйрәтә башлағайным. Тик ул мине тыңламай. Йәһәт кенә солан аҫтына керә лә ята. Ә көсөктәре булһа, бушамай, уларҙы имеҙә. Бөтөнләйгә солан аҫтынан сыҡмаҫ булып китә. Уның бер ҙә малай көсөктәре булғаны юҡ. Көсөктәрен мин дә ҡарашам. Һөт һалам, икмәк бирәм. Улары сыйылдашып, болашып ашап бөтәләр. Мин берәр ерҙән ҡайтһам, улар мине шатланып ҡаршы ала, аяҡҡа урала башлайҙар. Юлдаш баҫып, битемде ялай хатта. Күрешергә ҡулымды һуҙһам, тәпәйен бирә. Өйгә сит кешене керетмәй. Ят кеше килеүен әллә ҡайҙан һиҙеп ала, өрә башлай.
Көсөктәре ҙурайғас, һораған кешеләргә таратып бөтәбеҙ. Йәл булып китә, тик шул тиклем этте нисек ҡарамаҡ кәрәк. Әле этебеҙ бәйле тора. Уның паспорты ла бар. Мал врачы укол яһап тора. Ҡышын тышта һыуыҡ. Түҙә инде, йылы урын юҡ. Өйгә керетергә ярамай. Бына тиҙҙән ауыл көтөүе сығыр. Эше башланыр. Атайым да ҡыш буйы эшһеҙлектән ялҡты.
Мин этем һәм уның ғүмере өсөн яуаплы икәнемде аңлайым. Уны яҡшы ҡарайым, ашарға һалырға онотмайым. Уны яратам.
Три загадки Солнца
На горке
Как Дед Мороз сделал себе помощников
Сила слова
Рождественские подарки от Метелицы


c: text/html

collection: archivebot

text:
Көҙ. Һуҙынҡылар.
план-конспект урока на тему
Көҙ.Һуҙынҡылар темаһына арналған дәрес планы 3-сө класс уҡыусыларына тәғәйенләнә. Дәрестең маҡсаты булып уҡыусыларҙың нәҙек һәм ҡалын һуҙынҡылар менән танышыуы, телмәрҙәрен үҫтереү, тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү тора. Уҡыусылар дәрестә көҙ билдәләрен һанап сығалар, яңы һүҙҙәр менән танышалар, картина буйынса һөйләмдәр төҙөйҙәр. Ҡалын һәм нәҙек һуҙынҡыларҙы айырырға өйрәнәләр.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Тема: Көҙ. Һуҙынҡылар.
Маҡсат: 1. Ҡалын һәм нәҙек һуҙынҡыларҙы өйрәнеү. Яңы һүҙ, һөйләмдәр өйрәнеү. Көҙ миҙгеле менән танышыу.
2. Уҡыусыларҙың хәтерен, күҙәтеүсәнлектәрен, телмәрен үҫтереү.
3. Тәбиғәткә һөйөү, һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү.
Йыһазландырыу:Һүрәттәр, схема, карточкалар.
Дәрес барышы.
1. Ойоштороу мәле:
2. Артикуляцин күнегеү:
Өшөткөс елдәр иҫте,
Өйрәктәр осоп китте.
3. Яңы тема өҫтөндә эш.
4. Йомаҡ сисеү.
Үҙе илай, үҙе һыйлай.(Көҙ)
5. Йыл миҙгелдәрен сағылдырған һүрәттәр ярҙамында уларҙың билдәләрен һанап сығыу.
6. Һүҙлек эше. (дәфтәргә күсереп алыу)
Көҙөн – осенью
Ҡойола – опадают
Һарғая – желтеют
Йылы яҡҡа – в теплые края
Ямғыр яуа – дождь идет
Осоп китә - улетают
7. Картина буйынса һөйләмдәр төҙөү. (1 уҡыусының һөйләме таҡтаға яҙыла).
Көҙөн ағастарҙың япраҡтары ҡойола.
Япраҡтар һарғая.
Көҙ көнө ямғыр яуа, көндәр һыуыта.
Ҡоштар йылы яҡҡа китә.
8. 1-се күнегеү, 50-се бит (телдән).Уҡырға. Тәржемә итергә. Һорауҙарға яуап бирергә. Парҙар менән эш. Бер парта артында ултырған ике уҡыусы эшләй.(һорауҙарға яуап биреү).
9. Ял минуты.
Көҙ килеүен белдереп,
Һалҡын елдәр итҫтеләр.
Ағастарҙы һелкетеп,
Япраҡтарҙы ҡойҙолар,
Ҡоштар осто йылы яҡҡа,
Беҙ ҡалдыҡ тыуған яҡта.
10. Һуҙынҡыларҙы өйрәнеү.
Һуҙынҡылар.
Нәҙек Ҡалын
Ә, Ө, Ү, И, Э(Е) А, О, У, Ы
Парлы һуҙынҡылар.
А-Ә, О-Ө, У-Ү.
11.Теманы нығытыу күнегеүҙәре эшләү. (карточка)
А. Һөйләмдәрҙе күсереп алып. Һуҙынҡыларҙың аҫтына һыҙырға.
Көҙ килде. Тышта ямғыр яуа. Көн һыуыҡ. Япраҡтар ҡойола.
Был ваҡытта уҡытыусы индивидуаль эшләй, уҡытыусы уҡыусы ҡырына килеп ултыра, шыбырлап һөйләшеп аңлатыу алып бара.
Бер парта артында ултырған уҡыусылар бергә эшләй. Бер партала ултырған уҡыусылар икенсе партала ултырған уҡыусылар менән эштәрен алмашлап тикшерәләр.
Б. Таҡтаға яҙылған һүҙҙәргә төшөп ҡалған ҡалын һәм нәҙек хәрефтәрҙе яҙырға. Ун һүҙ. Бөтәһе лә дөрөҫ булһа – “5”, 7-8 һүҙгә «4», 5-6 һүҙ дөрөҫ булһа, «3» билдәһе ҡуйыла. Алдан бөтөүселәр һүҙбәйләнештәр төҙөй.
К.н, ҡ.ш, б.лот, ямғ.р,к.ҙ, ҡ.р, япр.ҡ, к.шер, к.беҫтә, миҙг.л.
12. Йомғаҡлау. Шулай итеп, бөгөн дәрестә нимәләр тураһында белдек?
Ниндәй һуҙынҡылар була? Миҫалдар килтерегеҙ. Баһалау.
13. Өйгә эш. Ҡалын һәм нәҙек һуҙынҡылы һүҙҙәргә миҫалдар яҙып килергә.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Компьютер құрылғылары.
1. Білімділігі: компьютер құрылғылары бойынша оқушылардың алған білімдерін нығайту, тиянақтау бір жүйеге келтіріп, тексере отырып, қорытындылау. 2....
Тәбиғәт ҡомартҡылары
Республикабыҙҙың төрлө райондарынан........
разработка урока һуҙынҡыларҙың дөрөҫ яҙылышы
Развернутый конспект по башкирскому языку в 5 классе...
Назар Нәжми "Ҡыш". Ҡалын һәм нәҙек һуҙынҡылар
Назар Нәжми “Ҡыш”. Ҡалын һәм нәҙек һуҙынҡылар.1.Н.Нәжми ижады менән танышыу, аңлы, тасуири уҡырға өйрәтеү;Ҡалын һәм нәҙек ялғауҙарҙың яҙылыу осраҡтарын ҡабатлау.2.Балаларҙың ижади һә...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
777f
Мин әле мәктәптә ултырам. Уҡыйым. Ә бар уйым яратҡан бесәйемдә. Дәрес бөткәнен ул да түҙемһеҙләнеп көтөп алалыр инде. Һөтөкәй эскеһе киләлер инде...
Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы
Мәҫкәү ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе
“Беҙ кемде ҡулға эйәләштергәнбеҙ,
улар өсөн яуаплыбыҙ” исемле
Республика конкурсы.
Номинацияһы: Инша - эссе
Яратҡан бесәйем
Башҡарҙы: Бүләкова Ынйы Ғазим ҡыҙы
Учалы районы Мәҫкәү урта мәктәбенең
3-сө класс уҡыусыһы
Етәксеһе: Мәүлитова Зилдә Әхмәҙиә ҡыҙы,
башланғыс кластар уҡытыусыһы
Мәҫкәү - 2018
Мин әле мәктәптә ултырам. Уҡыйым. Ә бар уйым яратҡан бесәйемдә. Дәрес бөткәнен ул да түҙемһеҙләнеп көтөп алалыр инде. Һөтөкәй эскеһе киләлер инде...
Әхирәтем Сөмбөл дә шулай, ти. Тик ул бесәйен һөйләп бармай. Әллә яратмай инде. Этемде, бигерәк тә уның көсөктәрен һағындым, ти. Биш-алты көсөгө бар ине, кешеләргә биреп бөтөп бара. Йәлләмәй ҙә. Ә минең этем булһа, көсөктәрен береһенә лә бирмәҫ инем. Этем хәҙер юҡ шул.
Ә бына бесәйем...Шул тиклем матур, иркә, ҡупшы. Шуға күрә ҡушаматы ла уның Анжела. Исемен ныҡ яратты. Үҙенә килешеп тора. Өйҙә уны мин генә ашатам. Йылы һөт эсерәм. Хатта, аҡсам булһа, магазиндан ҡоро аҙыҡ һатып алам. Уны бигерәк ярата. Минең аяҡтарыма уралып юхалай башлай, мине иркәләй. Бик шәп бесәй ул. Әллә ҡайҙан сысҡан тотоп ашай. Үҙе һорап тышҡа сыға, тауыш биреп өйгә керә.
Тышта оҙаҡлап китһә, эҙләп сығам. Туңып өшөп ҡуймаһын тип ҡурҡам. Йә берәй бәләгә тарымаһын, йә юғалмаһын тип уйлайым. Бер көн шулай сығып оҙаҡлап китте. Урамдағы эт менән һуғышты, ҡулын ауырттырҙы. Беҙ уның ҡулына крем һөртөп, бәйләп ҡуйҙыҡ. Төн буйына һыҙланып, ҡаңғырып сыҡты. Икенсе көнөнә йүгереп тә йөрөй. Беҙ был бесәйҙе Озерныйҙан һатып алғайныҡ. Бәләкәс кенә ине.
Йәй көнө Сөмбөл әхирәтем менән мунсала йыуыштырҙыҡ. Ҡыҙыҡ булды. Йомшаҡ ҡына йөндәре еүешләнеп китте. Тиҙ генә кипте. Әле һаман үҙебеҙ менән мунсаға алып барырға яратабыҙ. Һеңлем, ҡустым менән бер бесәйгә болашып китәбеҙ. Ҡустым беҙ өйҙә булмағанда уның менән рәхәтләнеп уйнай. Битен тырнаһа ла бер ҙә ҡурҡмай, өҫтөнә менеп бара.
Нәркәс туғаным менән Анжелаға паспорт эшләп ҡуйҙыҡ. Уның төҫлө итеп һүрәтен эшләнек. Исемен, тыуған йылын яҙып ҡуйҙыҡ. Хәҙер бесәйебеҙҙең документы бар. Шкафҡа һалып ҡуйҙыҡ.
Хәҙер дәрестәр бөтә. Ҡайтам. Өйгә кереү менән иң тәүҙә бесәйем мыяулап ҡаршы ала инде. Шунан артынан ҡустым йүгереп сыға. Өйҙән танауҙы ярып тәмле еҫтәр килә. Әсәйем көн дә тәмле аш бешереп беҙҙе мәктәптән көтөп ултыра. Ә бесәйем, миңә лә аш һалыр, тип, мине көтә. Ашап алғас, уйнайбыҙ, бергә дәрес эшләйбеҙ. Ул эргәмдә аҡыллы ғына, тыныс ҡына көтөп ултыра. Ҡайсаҡ эргәмдә йоҡлап китә. Һуңынан урамға сығабыҙ. Мин катокка китһәм, ул ҡапҡа алдында ҡала, эйәрмәй.
Ә кистәрен минең эргәмдән китмәй. Йоҡларға урын һалғанды көтөп кенә ултыра. Эргәмә ятып та ала. Нәркәс туғаным менән болашып та китәбеҙ. Уны һыйпайбыҙ, иркәләйбеҙ, йыр йырлайбыҙ. Уның менән фотоға төшәбеҙ. Ыҙалатып, ҡаңғыртып бөтәбеҙ, кейендерәбеҙ, сисендерәбеҙ, ә ул түҙә. Ҡаса ла, кире килә.
Сит кешенән ҡасмай. Кем генә килһә лә, иң тәүҙә уның алдына менеп ултырырыға тырыша. Йә аяғына урала, уның күҙҙәренә төбәлеп ҡарап китә. Хәбәр тыңлаған һымаҡ, кешенең эргәһенән китмәй. Ҡыҙыҡ ул, беҙҙең Анжелабыҙ.
Мирислам ҡустымдың эргәһендә ултырһа, бесәйебеҙ тиҙ туя. Уның ҡулынан тартып алып ашарға ярата. Уның бәләкәй бала икәнен белә. Олатайым килһә, уның алдына менеп ултыра. Олатайымды ул да һағына. Тик олатайымдың күҙе хәҙер күрмәй шул. Бесәйҙең арҡаһынан һыйпаған була.
Атайым ситтә эшләй. Ул ай буйына өйгә ҡайтмай. Ә бесәйем уны бер ҙә онотмай. Беҙҙең менән бергә ҡаршы ала. Атайым уға ла ашарға килтерә. Өләсәйем дә бесәйемде ярата. Кино ҡарағанда арҡаһынан һыйпап ултыра. Ул кешене дауалай, ауыртҡан урынды белдерә, ти. Бесәйгә аяҡ менән тибергә, һуғырға ҡушмай. Типһәгеҙ, аяғығыҙ һыҙлар, ти. Бесәй ҡарғышын алмағыҙ, тип өйрәтә. Беҙ өләсәй әйткәнен тыңлайбыҙ.
Бына шулай. Мин һеҙгә бесәйем тураһында һөйләнем. Дәрестән ҡайттым. Бесәйемә һөт эсерәйем. Уның менән уйнап алайым. Һау булығыҙ.
"Морская болезнь" у космонавтов
Астрономический календарь. Октябрь, 2018
Аэродинамика и воздушный шарик
Рисуем гуашью: "Кружка горячего какао у зимнего окна"
Хитрость Дидоны


text:
Башҡорт теленән эш программалары
рабочая программа (6, 7, 8, 9 класс) на тему
Башҡорт теленән эш программалары
Скачать:
Предварительный просмотр:
БАШҠОРТОСТАН РЕСПУБЛИКАҺЫ МУНИЦИПАЛЬ РАЙОН СТӘРЛЕТАМАҠ РАЙОНЫ
МУНИЦИПАЛЬ БЮДЖЕТ ДӨЙӨМ БЕЛЕМ БИРЕҮ УЧРЕЖДЕНИЕҺЫ
ТАЛАС УРТА ДӨЙӨМ БЕЛЕМ БИРЕҮ МӘКТӘБЕ
Башҡорт теле уҡытыусыһы
Солтанова Раушания Саһман ҡыҙының
9-сы класс өсөн
башҡорт (дәүләт) теленән
эш программаһы
2018 – 2019 уҡыу йылы
Аңлатма яҙыу
Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 9-сы класы өсөн башҡорт (дәүләт) теленән эш программаһы:
- Дәүләт белем биреү стандарттарының Федераль компоненты (2004 йыл)
- Талас ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһының белем биреү программаһы
- Ғәбитова З. М. “Башҡорт теле” (5-9-сы, 5-11-се класс) уҡыу ҡулланмаһына өлгө программалар: уҡытыу рус телендә алып барылған төп дөйөм белем биреү ойошмалары өсөн (башҡорт телен дәүләт теле булараҡ өйрәнеүселәр өсөн)/ төҙ. З. М. Ғәбитова. – Өфө: Китап, 2015 ;
- Уҡыу ҡулланмаһы: М.Ғ.Усманова, З.М.Ғәбитова. Башҡорт теле: Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 9 -сы класы уҡыусылары өсөн уҡыу ҡулланмаһы. - Өфө: Китап,2017 ;
- Талас ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһының 2018-2019 уҡыу йылына уҡыу планы;
- Талас ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһының эш программаһы тураһында положениеһы нигеҙендә төҙөлгән.
Талас ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеhының 2018-2019 уҡыу йылының уҡыу планына ярашлы башҡорт (дәүләт) теле аҙнаһына 1 сәғәт уҡытыла, эш программаһы 34 сәғәткә бүленгән
Уҡыусыларҙың белем кимәленә талаптар :
1. Ҙур булмаған эпик әҫәрҙәрҙе йәки уларҙың өҙөктәрен һөйләп биреү. Художество әҫәрҙәрҙе инсценировкалау.
2. Уҡытыусы ҡуйған проблемалы һорау ярҙамында геройға характеристика биреү;
- тәҡдим ителгән әҫәрҙе тәржемә итә белеү, таныш булмаған һүҙҙәрҙе айыра белеү;
- 1-2 шиғырҙы яттан тасуири һөйләй белеү;
- эпик, лироэпик һәм драматик әҫәрҙәрҙе айыра белеү.
3. Һорауҙарға тулы яуап һәм геройҙарға баһалама биреү;
- уҡылған әҫәрҙәргә үҙ мөнәсәбәтеңде белдерә белеү.
4. Телмәр ағышында өндәрҙең үҙгәреүен айыра һәм аңлата белеү;
- диалогтарҙа башҡа кешеләрҙең телмәрендәге орфоэпик хаталарҙы күҙәтә һәм төркөмләй белеү;
- һүҙлектәр менән файҙалана белеү;
- диктант, изложение һәм иншалар яҙыу;
- өндәш һүҙҙәр, улар эргәһендә тыныш билдәләренең ҡуйылышы;
- һүҙҙәрҙе яһаусы һәм үҙгәртеүсе ялғауҙарҙың килеү тәртибе (рус теле менән сағыштырыу).
- үҙ аллы һәм ярҙамсы һүҙҙәрҙең телмәрҙәге роле.
Уҡытыу предметының төп йөкмәткеһе
I. Һаумы, мәктәп! (3 сәғәт)
“Һаумы, мәктәп!” темаһы буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау, уларҙың телмәрен артабан үҫтереү, тема буйынса текстар уҡыу, уның буйынса һорауҙарға яуап биреү, үҙ фекерҙәрен әйтеү, ошо темаға ҡағылышлы әңгәмәләрҙә иркен ҡатнаша алыу һ. б. төп иғтибар үҙәгендә тора.
II. Башҡортостан тәбиғәте. (5 сәғәт)
Башҡортостан Республикаһы, уның тәбиғәте, байлығы тураһында һөйләй белеү, фекерҙе иркен еткерә алыу, телмәр күнекмәләрен камиллаштырыу һәм ошо темаға ҡағылышлы әңгәмәләрҙә һүҙҙәрҙе дөрөҫ, урынлы ҡулланыу төп иғтибар үҙәгендә тора.
III. Атамалар ни һөйләй? ( 5 сәғәт )
“Атамалар ни һөйләй?” темаһына йәшәгән төбәк, күренекле урындар, ер-һыу, тау атамалары тураһында мәғлүмәт алыуға, уларҙы өйрәнеүгә теләк тыуҙырыу, ғорурлыҡ тойғоһо уятыу инә.
Уларҙы өйрәнеү барышында уҡыусыларҙың һүҙлек запасын арттырыу, дөрөҫ һөйләргә өйрәтеү, бәйләнешле текст төҙөү өҫтөндә эш эҙмә-эҙлекле дауам итә.
IV. Башҡортостан мәҙәниәте.( 4 сәғәт )
“Башҡортостан мәҙәниәте” темаһын үткәндә, республикабыҙҙың театрҙары, уларҙың барлыҡҡа килеү тарихы, бөгөнгөһө, киләсәге тураһында һөйләү, Башҡортостан сәнғәте Рәсәй кимәлендә үҙ урынын биләүе хаҡында, данлыҡлы сәнғәт оҫталары, театр артистары менән танышыу, танырға һәм уларҙың ижады тураһында һөйләй белергә өйрәтеү, спектаклдәр, видеояҙмалар ҡарау һәм осрашыуҙар, әңгәмәләр үткәреү.
V. Халыҡ ижады – халыҡ хазинаһы. ( 3 сәғәт )
Башҡорт халыҡ ижады, уның жанрҙары менән таныштырыу. Халыҡ ижады кеше тормошонда мөһим роль уйнағанын аңлатыу. Тема буйынса халыҡ ижадының төрлө жанрҙарынан тәҡдим ителгән текстар менән танышыу, улар буйынса әңгәмә ойоштороу, фекер алышыу. Уҡылған, ишеткәндәр буйынса уҡыусыларҙың үҙ фекерҙәрен әйтә алыуҙарын, фекер алышыуҙа иркен ҡатнаша алыуҙарын үҫтереү, бер-береһен тыңларға, ихтирам итергә өйрәтеү.
VI. Беҙ ҡышты ла яратабыҙ. (4 сәғәт)
Был теманы үҙләштереү барышында ҡыш миҙгеле, уның үҙенсәлектәрен дөрөҫ билдәләү, үтелгәндәрҙе системаға килтереү, яңы мәғлүмәт менән уҡыусыларҙы тәьмин итеү тора. Тәҡдим ителгән материал буйынса эш төрҙәрен башҡарыу, уҡыусыларҙың телмәрен, һүҙлек байлығын үҫтереү өҫтөндә эш даими алып барыу.
VII. Менгән атым – уң ҡанатым.( 5 сәғәт )
Кеше тормошонда аттың мөһим роль уйнауы тураһында текст уҡыу, башҡорт атының башҡа аттарҙан айырмалы яҡтары тураһында мәғлүмәт биреү. Үҙ-ара аралашыу, фекерҙе иҫбат итә, яҡлай белеү. Парҙарҙа эш төрҙәре башҡарыу, дөрөҫ аралашыуҙарына өлгәшеү.
VIII. Тәбиғәт йәшеллеккә төрөнә. (2 сәғәт)
“Тәбиғәт йәшеллеккә төрөнә” темаһы буйынса уҡыусыларҙың йыл миҙгелдәре буйынса алған белемдәрен киңәйтеү. Бирелгән һүҙҙәр йыйылмаһынан, текстарҙың йөкмәткеһенә ҡарап, яҙ миҙгеленең үҙенсәлектәрен башҡорт телендә дөрөҫ, аныҡ әйтә белеү, һәр миҙгел буйынса уҡыусыларҙың иркен һөйләй белеүҙәренә өлгәшеү.
IX. Йәмле йәй айҙары. ( 2 сәғәт)
“Йәмле йәй айҙары” темаһын үҙләштереү барышында уҡыусыларҙың йәй айҙары, уларҙың үҙенсәлектәре тураһында белгәндәрен ҡабатлау, системалаштырыу төп иғтибар үҙәгендә тора. Тәбиғәт үҙгәрешен күҙәтеү, экскурсиялар ойоштороу, кешеләрҙең хеҙмәтен, ялдарын ойоштороу тураһында һөйләшеү. Алынған тәьҫораттар буйынса әңгәмәләр ойоштороу.
Уҡыу-тематик планы
Календарь-тематик план
9-сы класс, башҡорт (дәүләт) теле
Йылына 34 сәғәт (аҙнаһына 1 сәғәт иҫәбенән)
Уҡыу ҡулланмаһы
- М.Ғ.Усманова, З.М.Ғәбитова. Башҡорт теле: Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 9 -сы класы уҡыусылары өсөн уҡыу ҡулланмаһы. - Өфө: Китап,2017
- Башҡорт теленән диктант һәм изложениелар йыйынтығы: Рус мәктәптәренең 5-11 класс уҡытыусылары өсөн ҡулланма. – Өфө: Китап, 2009.
Өҫтәлмә әҙәбиәт.
- Аслаев Т. Х., Исламғолова Ы. Ә. Уйнат, уйлат баланы: уҡытыусы өсөн ҡулланма. “Башҡорт теле ” дәреслегенә методик күрһәтмәләр. – Өфө: Китап, 1993.
- Баһауетдинова М. И., Йәғәфәрова Г. Н. Уҡыусыларҙың фәнни-тикшеренеү эшен ойоштороу. Методик ҡулланма. Өфө: БМҮИ нәшриәте, 2007.
- Ғөбәйҙуллина Ф. Х. Беҙҙең байрамдар. Балалар баҡсаһы һәм мәктәп сәхнәһе өсөн сценарийҙар. – Өфө: Китап, 2004.
- Кейекбаев Ж. Ғ. Хәҙерге башҡорт теленең лексикаһы һәм фразеологияһы. Уҡыу ҡулланмаһы. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1966.
- Толомбаев Х. А., Ғәбитова З. М., Фәтихова Ш. Х. Башҡорт теленән тестар. 5-9 кластарҙа рус телендә уҡытыусы мәктәптәр өсөн. Башҡорт теле уҡытыусыларына һәм уҡыусыларға ҡулланма. Өфө: БМҮИ нәшриәте, 2008.
- Ураҡсин З. Ғ., Ишбирҙин Э. Ф., Ҡотлобаева Г. М., Әхтәмов М. Х. Ҡыҙыҡлы грамматика: башҡорт мәктәптәренең 5-9 класс уҡытыусылары өсөн ҡулланма. – Өфө: Китап, 1993.
- Шаһиев Р. В. Күңел көҙгөһө. – Өфө: Китап, 2004.
- Абуталипова Р. А., Камалетдинова А. В. Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. . – Уфа: Китап, 2009.
- Аҙнағолов Р. Ғ. Башҡорт теленең орфография һүҙлеге. – Өфө: Китап, 1998.
- Ураҡсин З. Ғ. Башҡорт теленең фразеология һүҙлеге. – Өфө: Китап, 2006.
- Урыҫса-башҡортса һүҙлек: 2 томда/ З. Ғ. Ураҡсин ред. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы, 2005. 1-се том. А-О. – 2005.
- Урыҫса-башҡортса һүҙлек: 2 томда/ З. Ғ. Ураҡсин ред. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы, 2005. 2-се том. П-Я. – 2005.
- Усманова Н. Г. Башкирско-русский и русско-башкирский словарь. Башкирско-русский разговорник. Уфа: ГУП РБ “Уфимский полиграфкомбинат”, 2008.
- Хөсәйенов Ғ. Б. Әҙәбиәт ғилеме һүҙлеге. – Өфө: Китап, 2006.
- Әхтәмов М. Х. Башҡорт теленең грамматика һүҙлеге. Һүҙ үҙгәреше. – Өфө: “Башҡортостан”, 1994
Предварительный просмотр:
БАШҠОРТОСТАН РЕСПУБЛИКАҺЫ МУНИЦИПАЛЬ РАЙОН СТӘРЛЕТАМАҠ РАЙОНЫ
МУНИЦИПАЛЬ БЮДЖЕТ ДӨЙӨМ БЕЛЕМ БИРЕҮ УЧРЕЖДЕНИЕҺЫ
ТАЛАС УРТА ДӨЙӨМ БЕЛЕМ БИРЕҮ МӘКТӘБЕ
Башҡорт теле уҡытыусыһы
Солтанова Раушания Саһман ҡыҙының
8-се класс өсөн
башҡорт (дәүләт) теленән
эш программаһы
2018 – 2019 уҡыу йылы
Аңлатма яҙыу
Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 8-се класы өсөн башҡорт (дәүләт) теленән эш программаһы:
- Дәүләт белем биреү стандарттарының Федераль компоненты (2004 йыл)
- Талас ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһының белем биреү программаһы
- Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I-XI кластары өсөн программаһы ( Төҙөүселәре: Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М.С., Ғәбитова З.М., Усманова М.Ғ. - Ижевск: Книгоград, 2008;
- З.М.Ғәбитова, М.Ғ.Усманова. Башҡорт теле: уҡытыу рус телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 8 -се класы өсөн башҡорт телен (дәүләт теле булараҡ) өйрәнеү өсөн уҡыу ҡулланмаһы. - Өфө: Китап,2017;
- Талас ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһының 2018-2019 уҡыу йылына уҡыу планы;
- Талас ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһының эш программаһы тураһында положениеһы нигеҙендә төҙөлгән.
Талас ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеhының 2018-2019 уҡыу йылының уҡыу планына ярашлы башҡорт (дәүләт) теле аҙнаһына 1 сәғәт уҡытыла, эш программаһы 35 сәғәткә бүленгән
Уҡыусыларҙың белем кимәленә талаптар:
1. “Мәктәп” темаһы буйынса һүҙлек байлығын арттырыу. Тема буйынса эҙмә-эҙлекле һөйләмдәр төҙөтөү, ҡыҫҡа ғына хикәйә төҙөү. Текст өҫтөндә эшләү, план төҙөү, план буйынса һөйләү. Мәктәп, класс торошо, уҡыу әсбаптары, китапхана, беҙҙең класс тураһында әңгәмәләр ойоштороу. Белем, китап һ.б. темаға мәҡәлдәр ҡойоу.
2. Тәҡдим ителгән ситуация буйынса һорауҙар бирә белеү, уҡытыусының (йәки башҡаларҙың) һорауҙарына яуап бирә белеү; яуаптарҙы дөрөҫ интонация менән асыҡ, аңлайышлы итеп әйтеү, һөйләү, бирелгән һорауҙарға тулы итеп яуап биреү, күренекле яҙыусыларҙың биографияһы , ижады өҫтөндә ентекле эш алып барыу.
3 .Ишеткәнде, күргәнде 4-6 һөйләм менән бәйләнешле итеп һөйләү.
4 .Ҡысҡырып, шыма, ролләп, сәхнәләштереп һәм тасури уҡыу.
5. Һүҙлек һүҙҙәрен белеү һәм уларҙы телмәрҙә дөрөҫ ҡулланыу.
6. Дәрестә өйрәнелгән грамматик материалды практик ҡуллана белеү.
7. 80- 85 һүҙ күләмендә диктант яҙыу; 55-60 һүҙ изложение һәм 65-70 һүҙ инша яҙа белеү; ҡотлау хаты (открытка) яҙа белеү.
8. Башҡортостан, уның үткәне, бөгөнгөһө хаҡында әңгәмә үткәреү. Республикабыҙҙың күренекле урындары менән таныштырыу. Йәйге тәбиғәтте күҙәтеү, ололарҙың һәм балаларҙың йәйге эштәре тураһында диалог һәм монологтар төҙөү. 8- се класта үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
9. Программала күрһәтелгән шиғырҙарҙы яттан белеү; 3-4 башҡорт йырын башҡара бел 21935 еү, мәктәптең үҙешмәкәр сараларында ҡатнашыу, сәхнәлә сығыш яһау. Бөтә был эштәр тураһында бәйләнешле һөйләй белеү. Данлыҡлы кешеләр менән кисәләр, осрашыуҙар ойоштороу уларға ҡарала ихтирам, ғорурланыу тойғоһо уятыу, кешелеклелек тәрбиәләү.
Уҡыу предметын өйрәнеүҙең һөҙөмтәләре
Шәхси һөҙөмтәләр
Башҡорт телен өйрәнеүҙең шәхси һөҙөмтәләренә түбәндәгеләр инә: донъяны күп телле һәм мәҙәниәтле йәмғиәт булараҡ ҡабул итеү; үҙеңде илдең гражданины итеп тойоу; телде (шул иҫәптән башҡорт телен) төп аралашыу сараһы булараҡ ҡабул итеү; башҡорт теле саралары ярҙамында (балалар фольклоры, балалар әҙәбиәтенең ҡайһы бер үрнәктәре) уҡыусының башҡорт халҡының тормошо менән танышыуы.
Метапредмет һөҙөмтәләр
уҡыусының коммуникатив һәләттәрен үҫтереү; коммуникатив мәсьәләне сисеү өсөн адекват тел һәм телмәр сараларын һайлау һәләтен үҫтереү;
уҡыусының танып белеү һәм эмоциональ сфераларын үҫтереү; башҡорт телен өйрәнеүгә мотивация булдырыу;
уҡытыу-методик комплекcтың төрлө компоненттары (дәреслек, аудиодиск һ.б.) менән эшләргә өйрәтеү.
Предмет һөҙөмтәләре
башҡорт теле нормалары (фонетик, лексик, грамматик) тураһында башланғыс белешмә; (курс йөкмәткеһе кимәлендә) өн, хәреф, һүҙ кеүек тел берәмектәрен табыу һәм сағыштырыу һәләте.
А. Коммуникатив сферала (башҡорт телен аралашыу сараһы булараҡ өйрәнеүҙә)
Телмәр эшмәкәрлегенең түбәндәге төрҙәрендә телмәр компетенцияһы:
һөйләү телмәрендә:
- аралашыуҙың типик ситуацияларында этикет диалог алып барыу;
- уҡыусының үҙе, ғаиләһе, дуҫы тураһында һөйләүе; предмет, картинаны һүрәтләүе; персонажды ҡыҫҡаса ҡылыҡһырлауы;
тыңлап аңлауҙа:
-уҡыусының уҡытыусы һәм класташтарының телмәрен тыңлап аңлауы; аудиояҙмаларҙағы ҙур булмаған текстарҙың йөкмәткеһен аңлауы;
уҡыуҙа:
өйрәнелгән тел материалына таянып төҙөлгән ҙур булмаған текстарҙы ҡысҡырып уҡыу;
өйрәнелгән тел материалы менән бер рәттән яңы һүҙҙәрҙе лә үҙ эсенә алған текстарҙы эстән уҡыу һәм уларҙың төп йөкмәткеһен аңлау, текстан кәрәкле информацияны табыу;
яҙма телмәрҙә:
яҙыу техникаһына эйә булыу;
үрнәк буйынса байрам менән ҡотлау һәм ҡыҫҡа шәхси хат яҙыу.
Тел компетенцияһы (тел сараларын үҙләштереү).
башҡорт теленең өндәрен дөрөҫ әйтеү һәм айырыу; һүҙҙәргә һәм фразаларға дөрөҫ баҫым ҡуйыу;
төрлө һөйләм төрҙәрен интонация менән уҡыу;
башланғыс мәктәп курсында өйрәнелгән уҡыу һәм орфографик ҡағиҙәләрҙе ҡулланыу;
башланғыс мәктәп курсында өйрәнелгән лексик берәмектәрҙе (һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр, баһалау лексикаһы, телмәр клишелары) һәм грамматик күренештәрҙе таныу һәм телмәрҙә ҡулланыу.
Б. Танып белеү сфераһы:
айырым өндәр, хәрефтәр, һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр, ябай һөйләмдәр кимәлендә башҡорт һәм рус телдәренең күренештәрен сағыштыра белеү;
башланғыс мәктәп тематикаһы кимәлендә өлгө буйынса күнегеүҙәр эшләй белеү;
ҡағиҙәләр, таблицаларҙы ҡуллана белеү;
үҙ-үҙеңде башланғыс класс уҡыусыһы кимәлендә баһалай белеү;
В. Дөйөм ҡиммәттәргә йүнәлеш сфераһында:
башҡорт телен фекер, хис-тойғо, эмоцияларҙы белдереү сараһы булараҡ ҡабул итеү;
балалар фольклоры ярҙамында башҡорт халҡының рухи ҡиммәттәрен үҙләштереү.
Г. Эстетик сферала:
башҡорт телендәге хис-тойғо һәм эмоцияларҙы белдереүсе сараларҙы үҙләштереү;
балалар әҙәбиәте үрнәктәре менән танышҡанда матурлыҡты танырға өйрәнеү.
Д. Хеҙмәт сфераһында:
- уҡыу процесында билдәләнгән планға ярашлы эшләй белеү.
Уҡытыу предметының төп йөкмәткеһе
I. Алтын көҙ етте. (6 сәғәт)
“Алтын көҙ етте” темаһы буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау, уҡыусыларҙың телмәрен үҫтереү, һүҙлек байлығын арттырыу, тема буйынса текстар уҡыу, уның буйынса һорауҙарға яуап биреү, үҙ фекерҙәрен әйтеү, ошо темаға ҡағылышлы әңгәмәләрҙә иркен ҡатнаша алыу.
II. Өфө – Башҡортостандың баш ҡалаһы. (4 сәғәт)
Башҡортостан Республикаһы, уның тәбиғәте, байлығы тураһында һөйләй белеү, фекерҙе иркен еткерә алыу, телмәр күнекмәләрен камиллаштырыу һәм ошо темаға ҡағылышлы әңгәмәләрҙә һүҙҙәрҙе дөрөҫ, урынлы ҡулланыу төп иғтибар үҙәгендә тора.
III. Хеҙмәт төбө - хөрмәт ( 6 сәғәт )
“Хеҙмәт төбө – хөрмәт” темаһы буйынса уҡыусыларҙың хеҙмәт, уның кеше тормошондағы әһәмиәте тураһында иркен фекер йөрөтөүенә өлгәшеү. Тема буйынса бирелгән текстарҙы уҡыу, уның төп йөкмәткеһен аса белеү, телмәр күнекмәләрен камиллаштырыу һәм ошо темаға ҡағылышлы әңгәмәләрҙә һүҙҙәрҙе дөрөҫ, урынлы ҡулланыу.
Уҡыусының үҙенең бөгөнгө көндә төп хеҙмәте – белем алыу икәнен аңлауы, уҡыу тураһында әңгәмәләр үткәреү, фекер алышыу, яңы текстар менән танышыу. Уҡыусының киләсәктә һайлаясаҡ һөнәре тураһында мәғлүмәт туплау, ул һөнәр кешеләре тураһында һөйләшеү.
IV. Ап-аҡ ҡыш етте.( 5 сәғәт )
“Ап-аҡ ҡыш етте” темаһын үҙләштереү барышында ҡыш миҙгеле, уның үҙенсәлектәрен дөрөҫ билдәләү, үтелгәндәрҙе системаға килтереү, яңы мәғлүмәт менән таныштырыу. Тәҡдим ителгән материал буйынса эш төрҙәре башҡарыу, уҡыусыларҙың телмәрен, һүҙлек байлығын үҫтереү өҫтөндә даими эш алып барыу.
V. Йәмле яҙ, һағындыҡ һине! ( 5 сәғәт )
“Йәмле яҙ, һағындыҡ һине!” темаһы буйынса уҡыусыларҙың йыл миҙгелдәре буйынса булған белемдәрен тулыландырыу. Бирелгән һүҙҙәр йыйылмаһынан, текстарҙың йөкмәткеһенә ҡарап, яҙ миҙгеленең үҙенсәлектәрен башҡорт телендә дөрөҫ, аныҡ итеп әйтә белеү, һәр миҙгел тураһында уҡыусыларҙың иркен һөйләй белеүҙәренә өлгәшеү. Өҫтәмә сығанаҡтар ҡулланып, проект эше ҡора белеү. Үҙ аллы, индивидуаль, төркөм, парҙарҙа эшмәкәрлекте ойошотороу. Тәҡдим ителгән текстарҙа к-тәрелгән проблемаларҙы табыу, уны хәл итеү буйынса уртаҡ фекергә килеү, үҙ фекереңде дәлилләй белеү.
VI. Беҙ йондоҙҙар булып ҡайтырбыҙ… (4 сәғәт)
“Беҙ йондоҙҙар булып ҡайтырбыҙ” темаһын үҙләштереү барышында уҡыусыларҙың яҙ миҙгелендә булған байрамдар тураһында белемдәрен арттырыу, ул байрамдар тураһында белгәндәрен ҡабатлау, системалаштырыу. Тәбиғәт үҙгәрешен күҙәтеү, экскурсиялар ойоштороу, данлыҡлы батырҙарыбыҙҙың ҡыйыулыҡтары, батырлыҡтары тураһында кинофильмдар, видеояҙмалар ҡарау, музейҙарға экскурсиялар ойоштороу.
VII. Ай Уралым, Уралым...( 4 сәғәт )
Башҡортостан, уның үткәне, бөгөнгөһө хаҡында әңгәмә үткәреү. Республикабыҙҙың күренекле урындары менән таныштырыу. Йәйге тәбиғәтте күҙәтеү, ололарҙың һәм балаларҙың йәйге эштәре тураһында диалог һәм монологтар төҙөү. 8- се класта үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
Уҡыу-тематик планы
Календарь-тематик план
8-се класс, башҡорт (дәүләт) теле
Йылына 35 сәғәт (аҙнаһына 1 сәғәт иҫәбенән)
Уҡыу ҡулланмаһы
- Башҡорт теле: Рус мәктәптәренең 8-се класында уҡыусы башҡорт балалары өсөн дәреслек. Тикеев Д. С., Ғафаров Б. Б., Хөснөтдинова Ф. Ә. – Өфө: Китап, 2007.- 336 бит.
- Башҡорт теленән диктант һәм изложениелар йыйынтығы: Рус мәктәптәренең 5-11 класс уҡытыусылары өсөн ҡулланма. – Өфө: Китап, 2009.
Өҫтәлмә әҙәбиәт.
- Аслаев Т. Х., Исламғолова Ы. Ә. Уйнат, уйлат баланы: уҡытыусы өсөн ҡулланма. “Башҡорт теле ” дәреслегенә методик күрһәтмәләр. – Өфө: Китап, 1993.
- Баһауетдинова М. И., Йәғәфәрова Г. Н. Уҡыусыларҙың фәнни-тикшеренеү эшен ойоштороу. Методик ҡулланма. Өфө: БМҮИ нәшриәте, 2007.
- Ғөбәйҙуллина Ф. Х. Беҙҙең байрамдар. Балалар баҡсаһы һәм мәктәп сәхнәһе өсөн сценарийҙар. – Өфө: Китап, 2004.
- Кейекбаев Ж. Ғ. Хәҙерге башҡорт теленең лексикаһы һәм фразеологияһы. Уҡыу ҡулланмаһы. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1966.
- Толомбаев Х. А., Ғәбитова З. М., Фәтихова Ш. Х. Башҡорт теленән тестар. 5-9 кластарҙа рус телендә уҡытыусы мәктәптәр өсөн. Башҡорт теле уҡытыусыларына һәм уҡыусыларға ҡулланма. Өфө: БМҮИ нәшриәте, 2008.
- Ураҡсин З. Ғ., Ишбирҙин Э. Ф., Ҡотлобаева Г. М., Әхтәмов М. Х. Ҡыҙыҡлы грамматика: башҡорт мәктәптәренең 5-9 класс уҡытыусылары өсөн ҡулланма. – Өфө: Китап, 1993.
- Шаһиев Р. В. Күңел көҙгөһө. – Өфө: Китап, 2004.
- Абуталипова Р. А., Камалетдинова А. В. Русско-башкирский словарь терминов по методике преподавания языков. . – Уфа: Китап, 2009.
- Аҙнағолов Р. Ғ. Башҡорт теленең орфография һүҙлеге. – Өфө: Китап, 1998.
- Ураҡсин З. Ғ. Башҡорт теленең фразеология һүҙлеге. – Өфө: Китап, 2006.
- Урыҫса-башҡортса һүҙлек: 2 томда/ З. Ғ. Ураҡсин ред. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы, 2005. 1-се том. А-О. – 2005.
- Урыҫса-башҡортса һүҙлек: 2 томда/ З. Ғ. Ураҡсин ред. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы, 2005. 2-се том. П-Я. – 2005.
- Усманова Н. Г. Башкирско-русский и русско-башкирский словарь. Башкирско-русский разговорник. Уфа: ГУП РБ “Уфимский полиграфкомбинат”, 2008.
- Хөсәйенов Ғ. Б. Әҙәбиәт ғилеме һүҙлеге. – Өфө: Китап, 2006.
- Әхтәмов М. Х. Башҡорт теленең грамматика һүҙлеге. Һүҙ үҙгәреше. – Өфө: “Башҡортостан”, 1994
Предварительный просмотр:
Ҡушымта
БАШҠОРТОСТАН РЕСПУБЛИКАҺЫ МУНИЦИПАЛЬ РАЙОН СТӘРЛЕТАМАҠ РАЙОНЫ
МУНИЦИПАЛЬ БЮДЖЕТ ДӨЙӨМ БЕЛЕМ БИРЕҮ УЧРЕЖДЕНИЕҺЫ
ТАЛАС УРТА ДӨЙӨМ БЕЛЕМ БИРЕҮ МӘКТӘБЕ
7-се класс өсөн
Башҡорт (дәүләт) теленән
календарь-тематик планлаштырыу
Төҙөүсеһе: башҡорт теле уҡытыусыһы
Солтанова Раушания Саһман ҡыҙы
2018 – 2019 уҡыу йылы
Башҡорт (дәүләт) теленән календарь-тематик планлаштырыу
7-се класс
Йылына 35 сәғәт (аҙнаһына 1 сәғәт иҫәбенән)
Предварительный просмотр:
Ҡушымта
БАШҠОРТОСТАН РЕСПУБЛИКАҺЫ МУНИЦИПАЛЬ РАЙОН СТӘРЛЕТАМАҠ РАЙОНЫ
МУНИЦИПАЛЬ БЮДЖЕТ ДӨЙӨМ БЕЛЕМ БИРЕҮ УЧРЕЖДЕНИЕҺЫ
ТАЛАС УРТА ДӨЙӨМ БЕЛЕМ БИРЕҮ МӘКТӘБЕ
6-сы класс өсөн
башҡорт (дәүләт) теленән
календарь-тематик планлаштырыу
Төҙөүсеһе: башҡорт теле уҡытыусыһы
Солтанова Раушания Саһман ҡыҙы
2018– 2019 уҡыу йылы
Башҡорт (дәүләт) теленән календарь-тематик планлаштырыу
6-сы класс
Йылына 35 сәғәт (аҙнаһына 1 сәғәт иҫәбенән)
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Татар теленнән эш программалары (1,3,4- сыйныфлар өчен, рус төркеме)
Здесь можно познакомиться с рабочей программой для детей русскояз.обучением. По учебникам Р..З.Хайдаровой и Ф.Сафиуллиной...
Татар теленнән эш программалары.
Рус телле балаларда татар теленнән татар төркемнәрендә татар теленнән эш программасы....
Татар теленнән эш программалары
Татар теленнән Р.З.Хәйдарова дәреслеге буенча эш программалары...
Татар теленнән эш программалары
Татар гимназиясендә эшләүче укытучылар өчен кулланма...
Татар теленнән эш программалары
Татар гимназиясендә эшләүче укытучылар өчен кулланма...
Татар теленнән эш программалары
6АБ сыйныфлары (рус төркеме) өчен татар теленнән эш программасына аннотацияУкытучы: Гайсина А.Р.Эш программасында бирелгән сәгатьләр саны: елга 105, атнага 3 сәгать. УМК:. . Рус телле балал...
Татар теленнән эш программалары
Татар теле дәресләренә эш программалары. Рус мәктәбендә укучы татар балалары өчен....


text:
755f
Ҡайһы берәүҙәр уны, ҡолаҡҡа оҡшатып, Ҡолаҡташ тиҙәр, кемдер Ҡалаҡташ тип йөрөтә. Ә ҡолаҡ бит берәү булмай, шуға мин дә уны Ҡолаҡташ тип йөрөтмәйем. Был таш, ысынында, ҡалаҡҡа оҡшаған, шуға күрә мин уны Ҡалаҡташ тип атайым.
”Тәбиғәт һәйкәлдәре” номинацияһы
Ҡалаҡташ (Ҡолаҡташ)
Тыуған ауылымдың хозур тәбиғәте борон-борондан үҙ күркәмлеген һис тә юғалтмаған. Ауылдың уң яғынан икегә айырылып талғын ғына Яйыҡ йылғаһы аға. Өҫкә ауырҙай ҡая таштар теҙмәһе рәтендә Ташҡыя ауылы урынлашҡан (1-се һүрәт). Бәлки, таштар аҫтында ултырғанға, халыҡ ауылдың боронғо Мишкә исемен ҡалдырмаҫҡа теләп, Ташҡыя исемен мәңгеләштеререгә теләгәндер. Исеме есеменә тап килә бит. Тик, һаман документтарҙа Мишкә (Мишкино) булып аталып килә.
Ысынлап та, Ташҡыя тауҙарын эргәһенә барып аҫтан күҙәтһәң, өҫкә ауып килгән һымаҡ, ҡурҡыныс булып китә (2-се һүрәт). Ә тауына менһәң, күкле – йәшелле төҫкә мансылып бөткән, ҡатлам-ҡатлам яҫтыҡ таштары өҫтөндә ултырып төшөүе үҙе бер тамаша (3-сө һүрәт). Уныһы ғына түгел, барыһын да ҡыҙыҡһындырған бер иҫ китмәле текә торған оҙон таш бар унда. Күптәр уны белмәй, эҙләһә тапмай. Сөнки, тауына күтәрелмәй генә ауыл осонан ҡараһаң, ул күренмәй. Ул таш, ҡаяға аҫылынып, бына – бына уҡмарылып, аҫҡа осоп төшөрҙәй булып тора. Ҡайһы берәүҙәр уны, ҡолаҡҡа оҡшатып, Ҡолаҡташ тиҙәр, кемдер Ҡалаҡташ тип йөрөтә. Ә ҡолаҡ бит берәү булмай, шуға мин дә уны Ҡолаҡташ тип йөрөтмәйем. Был таш, ысынында, ҡалаҡҡа оҡшаған, шуға күрә мин уны Ҡалаҡташ тип атайым. Был текә торған таш – Ҡалаҡташ ауылдың өҫкө яҡтан һул яғында, Яйыҡ йылғаһына 100 -150 м тирәһе яҡын, тауҙың ҡатлам – ҡатлам таштар ҡуйынында ғорур тора (4-се һүрәт).
Ҡалаҡташ янындағы һандыҡ ташы урындыҡты хәтерләтә. Әбейҙәр унда теҙелешеп ултырып, йөн иләп, сиратҡан, теләк теләгән, йыр – моң көйләгән, мөнәжәттәр әйткән, тиҙәр. Кистәрен йәштәр килеп, халыҡ уйындары уйнаған, төрлө тамашалар ҡорған икән.
Әле булһа, йәй көнө беҙ ошо урындыҡҡа оҡшаған таш өҫтөндә ултырып алабыҙ, тирә-яҡты өҫтән күҙәтәбеҙ. Беҙҙең өсөн ҡыҙыҡ. Туй-фәлән үткәрһәләр, Ҡалаҡташты күрергә, йәше лә, ҡарты ла ошо тауға артыла. Урындыҡҡа оҡшаған ташы өҫтөндә, ашъяулыҡ йәйеп, ашап-эсеп, күңел асып төшәләр (5-се һүрәт).
Йылға ситендә лә шул урындыҡҡа оҡшаған таш һымаҡ бер өлкән таш ята. Әллә шунан килеп төшкән микән? Үҙе тип-тигеҙ, киң, өҫтө шыма ғына, йышып эшләп ҡуйғандармы ни! Йәйен уның өҫтөндә кер йыуабыҙ, бигерәк тә келәм – балаҫтарҙы шунда һалып ышҡыйбыҙ, таҙартабыҙ, ҡояшта киптерәбеҙ. Ташҡа хатта сират булып китә. Кем беренсе килә, шул алдан өлгөрә. Ә Ҡалаҡташты күрергә ситтән килеүселәргә юлды беҙ, Ташҡыя ауылында йәшәүсе балалар, күрһәтәбеҙ. Улар ялҡауланмай уны таштан ташҡа баҫып менеп ҡарайҙар, үрмәләп менәләр, фотоға төшөрәләр. Бик матур күренеш була, миңә бик оҡшай (6-сы һүрәт).
Ауылдың оло йәштәге кешеләре һөйләүенсә, филология фәндәре кандидаты, беҙҙең Ташҡыя ауылы шәхесе Рәүеф Шаһиев та гәзиттә баҫылып сыҡҡан“Ташҡыя - Мишкә” мәҡәләһендә (Яйыҡ, №139, 29.11.2007 йыл) шул турала яҙҙы, бола замандарҙа был тауҙың мәмерйәгә оҡшаш ҡыуышлыҡтары халыҡты үлемдән йолоп алып ҡалған. Өләсәйем дә, был таштарҙың файҙаһын кеше күп күрҙе, насар кешеләрҙән йәшеренеп ҡалыр өсөн урын булды, ти торғайны. Шулай булғас, Ҡалаҡташ тарихҡа бай Тәбиғәт һәйкәле булып тора. Ташҡыя халҡы үҙенең матур һәм тарихи ҡаяташы менән һоҡлана (7-се һүрәт).
Учалы районы Мәҫкәү урта мәктәбенең 5-се класс уҡыусыһы Денис Ситдиҡов
Фәнни етәксеһе – башланғыс кластар уҡытыусыһы Зилдә Әхмәҙиә ҡыҙы Мәүлитова
Почему Уран и Нептун разного цвета
Гном Гномыч и Изюмка. Агнеш Балинт
О падающих телах. Что падает быстрее: монетка или кусочек бумаги?
Есть в осени первоначальной...
Аэродинамика и воздушный шарик


text:
“Ағиҙелкәй һыҙылып ағып сыға, Һалҡын терегөмөш шикелле...”
творческая работа учащихся по экологии (10 класс) на тему
Фәнни -ғәмәли конференция
Скачать:
Предварительный просмотр:
Уҡыусыларҙың фәнни – ғәмәли конференцияһы
Муниципаль дөйөм бюджет белем биреү учреждениеһы
Яңы Отрадовка ауылының урта белем биреү мәктәбе
“Ағиҙелкәй һыҙылып ағып сыға,
Һалҡын терегөмөш шикелле...”
Башҡарҙы: 11- се класс уҡыусыһы
Ғимаҙиева Карина
Уҡытыусыһы: Лемдясова
Зөлфиә Әснәүи ҡыҙы
Стәрлетамаҡ районы, 2017 йыл
Йөкмәтке
I.Инеш.
II.Төп өлөш.
1.Ағиҙел тураһында мәғлүмәт.
2. Ағиҙел легендаһы.
3. Шағирҙар ижадында Иҙел йылғаһы.
III.Экология мәсьәләһе.
1.Бөгөнгө көндә йылғаның торошо.
2. Йылға буйындағы ҡоролмалар.
IV.Йомғаҡлау.
V. Ҡулланылған әҙәбиәт.
VI. Ҡушымта.
I.Инеш.
Башҡортостанда 13 меңгә яҡын йылға бар. Уларҙың күбеһе Волга йылғаһының бассейнына ҡарай. Беҙҙең Башҡортостаныбыҙҙа иң ҙур йылға – Ағиҙел. Уның оҙонлоғо 1430 километр. Ул Учалы районында башланып, Белорет, Бөрйән райондары аша тәүҙә көньяҡҡа аға, шунан, көйөргәҙе районының Бөгөлсән ауылы янында ҡырҡа боролоп, төньяҡҡа. Төньяҡ – көнбайыштағы Краснокама районында Кама йылғаһына ҡоя.
Ағиҙелдең иң ҙур ҡушылдығы – Ҡариҙел йылғаһы. Ағиҙелгә һәм Ҡариҙелгә ҡушылған Дим, Нөгөш, Егән, Еҙем, Эҫем, Танып, Әй, Йүрүҙән, йылғалары ла бик матур. [1]
Эйе, күпте күргән, күпте кисергән йылға хаҡында яҙырға теләйбеҙ. Уның тураһында күпме шиғыр, йыр, риүәйәттәр һәм легендалар бар.Рәшит Ниғмәтиҙең “Йәмле Ағиҙел буйҙары” поэмаһына мөрөжәғәт итһәк, Ағиҙелдең ниндәй саф, ниндәй матур, көмөш һыулы таҙа йылға булыуын “Ағиҙелкәй һыҙылып ағып сыға Һалҡын терегөмөш шикелле” тигән юлдары иҫкә төшә. Шағир үҙенең поэмаһында Һыу, Ер һәм халыҡ яҙмыштарын бәйләп, һоҡланғыс һәм мәшһүр йыр сығарған. Ысынлап та, был йыр шағирҙың йәрәк төпкөлөнән сығарып яҙылған әҫәр. Ә икенсе поэманы күңел күҙлегенән үткәрһәк, унда Ағиҙел йылғаһының ниндәй хәлдә булыуын аңлайбыҙ.
Тамсы – даръя яһай,
Иҙел – һылыу
Тамсы – тамсы сиселеп һулырмы?
Ағиҙелең – илең булмағанда, Айың – көнөң имен булырмы?
Башҡорт халҡының ошондай аҫыл әҫәрҙәре һәм абруйлы ил азаматтары яҙған әҫәрҙәрҙе уҡып ҡына түгел, ә улар менән бергә янып йәшәргә кәрәк.
Шуның өсөн эшемдә иң беренсе тирә - яҡ мөхитте һаҡлау, йылға тураһында бәхәсле һорауҙар һәм шағирҙар ижадында Иҙел яҙмышы тураһында яҙыуҙы маҡсат итеп ҡуйҙым.
2013 йыл Башҡортостанда Тирә - яҡ мөхитте һаҡлау йылы тип иғлан ител-
де, был йылдың ғына исеме булмаһын, ә эше, файҙаһы булыуына ышанғы килә. Шулай уҡ 22 март – Бөтә донъя һыу ресурстарын һаҡлау көнө.
Экологик хәлдең насарайыуын тәү сиратта приборҙар һәм лабораториялар түгел, ә кешеләр һиҙә. Һәр кеше барыһынан өҫтөн үҙенең һаулығын ҡайғырта. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың сәләмәтлеге тирә-яҡ мөхит торошона бәйле. Шуға күрә халыҡ үҙенең именлеген нәҡ экология менән бәйләй.
II.Төп өлөш.
1.Ағиҙел тураһында мәғлүмәт.
Ағиҙел, Башҡортостандағы иң ҙур йылға һәм төп һыу юлы. Кама йылғаһы-
ның һул яҡ ҡушылдығы. Уралтау итәгенән башлана. Оҙонлоғо — 1420 км, бассейнының майзаны — 141900 км2. Көмөштәй аҡ был йылға Ирәмәл тирәһенән баш ала. Үрендә һаҙамыҡлы үҙәндәрҙән үтә, Тирлән ҡасабаһынан түбәндәрәк ҡырҡа тарая, иңкеүҙәре текәрә. Белорет,
Бөрйән ерҙәренән Уралтауҙары, ҡаялар араһынан аға. Уң ҡушылдығы Нөгөштө юлдаш итеп китә биргәс, иркен туғайлыҡтарға барып сығыр ерҙәрҙә үҙәне яйлап киңәйә. Ҡариҙел ҡушылғандан һуң Ағиҙел тигеҙлектәрҙән йәйрәп аға, иркен туғайҙарҙа ағымында боролмалар, бөгөлдәр яһап, тармаҡланып та киткеләй. Күп урында уң яҡ яры ҡалҡыуыраҡ.
Иң ҙур ҡушылдыҡтары:
-уң яҡтан: Нөгөш, Эҫем, Ҡариҙел, Бөрө, Тере Танып;
-һул яҡтан: Ашҡаҙар, Өршәк, Дим, Ҡармасан, Сәрмәсән, Баҙы, Сөн.
Йылға тамағынан Өфөгә тиклем суднолар даими, Мәләүез пристаненә хәтлем өҙөклөк менән йөрөй.
Борон-борондан ҡан-ҡәрҙәштәребеҙ Ағиҙел буйлатып торлаҡ ҡороп, түлләп, ишәйеп, ҡотайып
донъя көтә. Ағиҙел буйында бихисап ауылдар, Белорет,Мәләүез, Салауат, Ишембай, Стәрлетамаҡ,
Өфө, Благовещен, Бөрө, Дүртөйлө,Ағиҙел ҡалалары урынлашҡан.
Башҡорт халыҡ ижадында һәм йәнле һөйләштә Ағиҙел Иҙел тип тә йөрөтөлә. «Урал батыр» ҡобайырында «Көмөштәй бер аҡ йылға», «Иҙел батыр таҡҡан, ай, Аҡ йылғаһы» тигән юлдар бар. Боронғо төрки халыҡтарында Иҙел «һыу, йылға» тигәнде аңлата. Ағиҙелдең русса «Белая» тигән аты башҡортсанан туры күсермә: 1627 йылда сыҡҡан «Ҙур һыҙма китабы»нда һәм башҡа тарихи яҙмаларҙа Ағиҙел "Белая Воложка" тип атала.[2]
Ағиҙел тураһында мәғлүмәттәрҙә шуныһы ҡыҙыҡлы : йылғаның оҙон –лоғо төрлө сығанаҡтарҙа төрлөсә бирелгән. Мәҫәлән,ижтимағи электрон гәзиттә 1420 километр, ә башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәреслегендә ,
шулай уҡ, Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедияла ла 1430 километрға етә.
Был + йәки – 10 километр бик күп тә һәм аҙ ҙа түгел. Бына мине борсоған һорау: бирелгән мәғлүмәттең ҡайһыһы дөрөҫ икән? Беҙҙең Башҡортостаныбыҙҙа шундай данлыҡлы һәм мәшһүр ағай – апайҙар тикшерһендәр ҙә, дөрөҫ оҙолоғон асыҡлаһындар ине. Беҙҙең класс өсөн был бик мөһим.
2. Ағиҙел легендаһы
Төрлө сығанаҡтарҙы уҡығанда миңә ошо легенда осраны. Бик ентекләп уҡығандан һуң, үҙемдең эшемә ҡушып ебәрергә булдым. Ни өсөн? Быға тиклем мин ундай легенданы ишеткәнем дә юҡ ине.
Сал Уралдың Ағиҙел исемле бик һылыу ҡыҙы булған, ти. Бөтә нәмәнән нығыраҡ азатлыҡты яратҡан ҡыҙҙың һылыулығы тураһында хәбәр батша улы Әшәккә лә барып еткән. Хәйләкәр, уҫал булған ул, ә йөрәге урынында таш икән.
Ағиҙелгә ғашиҡ егеттәрҙең иң ҡыйыуы Әшәккә ҡаршы сыҡҡан, ләкин Әшәк уны һис йәлләмәй үлтергән. Быны күреп торған ҡыҙҙың йөрәге Әшәккә ҡарата нәфрәт менән тулған.
- Башҡа килеп йөрөмә, - тигән ул Әшәккә. – Һин кешеләргә ҡайғы килтерәһең, шуға мин һинең менән бәхетле була алмаясаҡмын.
- А-ха-ха! – тип көлгән Әшәк. – Барыбер минеңсә буласаҡ!
Ул ҡапыл Ағиҙелде эләктереп алған да, эйәр аша һалып, сабып сығып киткән. Йылғыр Ағиҙел, унан ысҡынып, алға йүгергән. Шул саҡ сабып барған ат ҡапыл кешнәп ебәргән һәм, Ағиҙелдең юлын быуып, алдына ятҡан да йөрәге ярылып үлгән, Әшәк тантана иткән.
- Атай, ҡотҡар мине! – тип ҡысҡырып ебәргән Ағиҙел.
Ҡарт Урал аяҡҡа баҫҡан, ҡыҙын ап-аҡ йылғаға әйләндергән ул. Елкенеп ағып киткән Ағиҙел. Уны туҡтатырға теләп, юлына ятҡан әшәкте урап үткән. Яурынындағы ыласынын алып сөйгән, Әшәккә был да ярҙам итмәгән. Шул саҡ үҙенең таш йөрәген йолҡоп алған да Ағиҙелдең аяҡ аҫтына ташлаған. Аҙға ғына яйлаған Ағиҙел, йөрәкте урап үткән, ләкин инде туҡтай алмаған. Сөнки ул мәңгегә йылға булып ҡалған.
Шунан бирле тора ла инде 4 шихан, 4 тау: ат ауған ер – Торатау, ҡош сөйгәне – Ҡуштау, таш йөрәген йолҡоп ташлаған ер – Йөрәктау, ә егеттең исеменән барлыҡҡа килгәне - Әшәктау.
3. Шағирҙар ижадында Иҙел йылғаһы.
Эйе, күпте күргән, күпте кисергән йылға хаҡында яҙырға теләйбеҙ. Уның тураһында күпме шиғыр, йыр, риүәйәттәр һәм легендалар бар.Рәшит Ниғмәтиҙең “Йәмле Ағиҙел буйҙары” поэмаһына мөрөжәғәт итһәк, Ағиҙелдең ниндәй саф, ниндәй матур, көмөш һыулы таҙа йылға булыуын “Ағиҙелкәй һыҙылып ағып сыға Һалҡын терегөмөш шикелле” тигән юлдары иҫкә төшә. Шағир үҙенең поэмаһында Һыу, Ер һәм халыҡ яҙмыштарын бәйләп, һоҡланғыс һәм мәшһүр йыр сығарған. Ысынлап та, был йыр шағирҙың йәрәк төпкөлөнән сығарып яҙылған әҫәр. Ә икенсе поэманы күңел күҙлегенән үткәрһәк, унда Ағиҙел йылғаһының ниндәй хәлдә булыуын аңлайбыҙ.
Тамсы – даръя яһай,
Иҙел – һылыу
Тамсы – тамсы сиселеп һулырмы?
Ағиҙелең – илең булмағанда, Айың – көнөң имен булырмы?
Башҡорт халҡының ошондай аҫыл әҫәрҙәре һәм абруйлы ил азаматтары яҙған әҫәрҙәрҙе уҡып ҡына түгел, ә улар менән бергә янып йәшәргә кәрәктер.
Рауил Бикбаев “Һыуһаным – һыуҙар бирегеҙ!” поэмаһында ер матурлығын данлау менән генә сикләнмәй, тәбиғәттең яҙмышын уйлай,борсола.Ул тәбиғәт яҙмышы менән халыҡ яҙмышының бәйләнешле булыуын күрһәтергә теләй. Ағиҙелдең бөгөнгө яҙмышы өсөн хафалана, борсоулы уйҙарын белдереп, “йәмләнерме тағы Аҡ йылға, тәмләнерме тағы Аҡ йылға”, тип һорау ҡуя. Р. Бикбаев киләсәккә өмөт һәм ышаныс менән ҡарай. Ысынлап та, һуң түгелдер әле, бәлки халыҡ күңелендә ғәмһеҙлек, иманһыҙлыҡ һәм битарафлыҡ алып ташланһа, тәбиғәт һәм кеше яҙмышы сәскә атыр ине. Р. Бикбаев Ағиҙелде ер тәнендәге тере бер тамыр менән сағыштыра. Әгәр ҙә ағыуланһа кескәй тамырҙары, оло йөрәк тә бит туҡталыр, тип иҫкәртә. Ә был иҫкәртеү урынһыҙ түгел, сөнки кескәй тамырҙар ҡорой, кибә. Халыҡ үҙенең ҡулдары менән тәбиғәтте талай, йолҡҡолай. Мин дә кешеләргә “уян, кешем, бар нәмәгә битараф булма, киләсәгең хаҡында уйлан, тип әйтер инем.
Әммә беҙҙең халыҡ һаңғырау һәм һуҡыр, сөнки улар бер көн менән йәшәй. Беҙ – тәбиғәт балалары, Ер, Һыу, Һауа менән бәйле.Рауил Бикбаетың ошо һүҙҙәрен кешелек донъяһы ишетһен ине:
Айырым даръя яҙмышы юҡ,
Айырым ил яҙмышы юҡ,
Айырым моң яҙмышы юҡ,
Айырым тел яҙмышы юҡ
Барыһы ла бер еп менән бәйләнгән.
Максим Горькийҙың да Ағиҙелгә хайран ҡалып: “Там, на Белой, места такой красоты – ахнешь, - ахнешь, сто раз ахнешь”, тигән һүҙҙәре мираҫ булып ҡалған.
III. Экология мәсьәләһе.
1.Бөгөнгө көндә йылғаның торошо.
Һыуһыҙ йәшәү бөтөнләй мөмкин түгел. Уны үҙебеҙ ҡулланыуҙан тыш, хужалыҡ, сәнәғәт өлкәһендә киң файҙаланабыҙ, экологик торошо бөтәбеҙҙе лә уйландырырға тейеш.
Уҙған йылда БР Экология министрлығының Стәрлетамаҡ территориаль комитеты инспекторҙары һыу объекттарын тикшерҙе һәм унда һыу һаҡлау режимы боҙолоуын асыҡланы. Производство, ҡулланыу ҡалдыҡтарын һыу майҙансығына ташлау, һаҡланған зоналарҙа автотранспорт сараларын йыуыу һаман дауам итә.
Инспекторҙар шуны әйтеүенсә, диңгеҙ, йылға, күл, һыуһаҡлағыс ярҙары һыу һаҡланған зона тип атала. Унда хайуан һәм үҫемлекте һаҡлау, таҙалыҡты тәьмин итеү маҡсатында махсус режим булдырылған. Был биләмәләр сигендә һаҡлаусы полосалар бар.
Яр буйындағы һаҡлағыс полосалар киңлеге 30-50 метр тирәһе. Ә ҡиммәтле балыҡ үрсетелгән (ыуылдырыҡ сәскән, балыҡты үҫтереү, ҡышлатыу) һыу объектының һаҡлаусы полосаһы киңлеге 200 метрға тиклем етә.
Һыу һаҡланған зона сигендә тупраҡты дымлау маҡсатында һыуҙы ҡулланыу, зыярат, үләт соҡоро урынлаштырыу, радиациялы, башҡа химик , зарарлы, ағыулы ҡалдыҡтарҙы күмеү, авиация ярҙамында бөжәктәргә ҡаршы саралар үткәреү, транспортты ҡуйыу, йөрөү ҡәтғи тыйыла. Унда һыу объекттарын бысратмаған, ҡыйламаған, һыуҙы кәметмәгән биналар төҙөргә, проектлаштырырға мөмкин.
Яр эргәһендәге полоса сигендә ер һөрөргә, көтөү көтөргә, йәйге лагерь ойошторорға ярамай.
БР Экология министрлығының Стәрлетамаҡ территориаль комитеты инспекторҙары контролде көсәйтергә планлаштыра. Һыу ятҡылыҡтары даими тикшереләсәк, рейдтар уҙғарыласаҡ.
Һәр кем шуны иҫтә тотһон ине һыу ресурстары сикһеҙ түгел, уларҙы һаҡларға бурыслыбыҙ. Беҙҙең һаулығыбыҙ, ғүмеребеҙ һыу күләменә түгел, уның таҙалығына бәйле.
Өфөлә Башҡортостан Республикаһының ведомство-ара йәмәғәт хәүефһеҙлеге Советы экология мәсьәләләрен тикшерҙе. «Һәр илдә лә экологик хәүефһеҙлек милли хәүефһеҙлектең бер өлөшө тип иҫәпләнә», — тип темаға иғтибар бүлеүгә асыҡлыҡ индерҙе ултырышты алып барыусы Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов.
— Сәнәғәт потенциалының ҙур булыуына, тимәк, уның тирә-яҡ мөхиткә зыян килтереүенә ҡарамаҫтан, республикала ярайһы уҡ ҙур ғына саф, кеше аяғы баҫмаған тәбиғәт майҙандары бар. Айырыуса һаҡланған территориялар майҙандың 7 процентын тәшкил итә, был беҙҙең милли байлығыбыҙ. Экологик хәлдең насарайыуын тәү сиратта приборҙар һәм лабораториялар түгел, ә кешеләр һиҙә. Һәр кеше барыһынан өҫтөн үҙенең һаулығын ҡайғырта. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы эксперттарының мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың сәләмәтлеге уртаса 50 процентҡа – кешеләр тормошоноң иҡтисади йәһәттән тәьмин ителеүенә, 25 процентҡа тирә-яҡ мөхит торошона бәйле. Дүрттән бер өлөшө — ул ярайһы уҡ ҙур күрһәткес. Шуға күрә «тирә-яҡ мөхитте һаҡлау» төшөнсәһе – техник ҡына түгел, социаль категория ла. Халыҡ үҙенең именлеген нәҡ экология менән бәйләй, — тине республика Президенты.[3]
Өфөгә аэропорт яғынан килеп, Ағиҙел күперен аша сыҡҡан кешеләрҙең күҙенә Башҡортостандың төп йылғаһының һуңғы ике йылда бик ныҡ һайығыуы салынмай ҡалмайҙыр. Эсәр һыуҙың Ер шарында ҙур тиҙлектә кәмеүе бөгөн генә тыуған проблема түгел. Быны белгестәр һыуҙы артыҡ тотоноу менән аңлатырға тырышыуға ҡарамаҫтан, уның башҡа, мәҫәлән, климат үҙгәреүгә бәйле сәбәптәре лә юҡ түгелдер. Ғөмүмән, сөсө һыу үткән быуаттың 60 — 70-се йылдарынан бирле даими кәмей, Әлбиттә, һаҡсыллыҡ режимы. Ямғыр-ҡар бик күп яуһа ла, йылғаларҙа һыу кимәле күтәрелмәҫ, ҡороған күлдәр ҙә киренән һыулы булып китмәҫ. Ундай хәлдәрҙең тарихта булғаны юҡ.
ХVIII быуатта Башҡортостанда йәшәп киткән Петр Рычков дәлилләүенсә, ул заманда Ағиҙел йылғаһы Ҡариҙелдән ике тапҡыр мул һыулыраҡ булған. Йылға буйлап Мәләүез ҡалаһына тиклем караптар йөҙгән. Бөгөн иһә Ағиҙел менән Ҡариҙел — бер сама. Ағиҙелдең бөгөнгө кимәлгә тиклем һайығыуында, ололар раҫлауынса, элекке йылдарҙа күпләп һал ағыҙыуҙың да өлөшө бар. Мәҫәлән, йылға буйлап кәмә менән ағырға яратҡан күренекле хирург В. Сәхәүетдиновтың һүҙҙәренә ҡарағанда, унда батып ҡалған бүрәнәләрҙән бер нисә ҡатлам барлыҡҡа килгән. Билдәле, улар ләм иҫәбенә ҡалынайып, шишмәләрҙең юлын быуа.
Әлбиттә, Башҡортостандың төп йылғаһы үҙәнен батҡан ағастарҙан таҙартыу — уның мул һыулылығын ҡайтарыу буйынса атҡарылырға тейешле тәүге эштәрҙең береһе. Тик бының өсөн бер нисә йыл, шулай уҡ бик күп сығымдар кәрәк. Кемдәрҙең был башланғысты күтәреп алыры ла билдәһеҙ. Йыуан олондарҙы йыйып алыу өсөн махсус техника кәрәк.
Былтыр көҙ Мәскәүҙә үткән Икенсе халыҡ-ара “Таҙа һыу-2010” форумында донъяның 48 иленән һәм Рәсәйҙең 73 төбәгенән вәкилдәр ҡатнашты. Һыу мәсьәләһенең ҡырҡыулашыу сәбәптәре күп, әммә иң мөһимдәре кешенең, айырыуса сәнәғәт предприятиеларының эшмәкәрлегенә бәйле. Һуңғы осорҙа һыу етешмәү проблемаһы ла үҙен торған һайын нығыраҡ һиҙҙерә. Ер шары халҡының 2,5 миллиарды һыуға ҡытлыҡ кисерә. Форум һыу ятҡылыҡтарын бысратмау, һыуҙы һаҡсыл тотоноу буйынса үҙенең кәңәштәрен еткергәндер.
Башҡортостанда Ағиҙел менән Ҡариҙел йылғаларын тәрәнәйтеү буйынса эштәр алып барырға кәрәк, сөнки йылғалар йыл һайын нығыраҡ һайый һәм уларҙың суднолар үткәреү һәләте кәмей.
Билдәле булыуынса, XX быуат башында суднолар Стәрлетамаҡҡа тиклем йөрөгән, Ағиҙел йылғаһының ярайһы ҙур өлөшө суднолар йөрөрлөк тәрәнлектә булған. Хәҙер иһә бөтөнләй икенсе хәлдәр күҙәтелә, һәм бында бер һауа шарттарын ғына ғәйепләп булмай. Йылғаларҙың һайығыуына, атап әйткәндә, йылға буйҙарынан ҡом-ҡырсынташ табыу ныҡ йоғонто яһай, ошоноң арҡаһында һыу ағышы әкренәйә.
Йомғаҡлап әйткәндә, һыу мәсьәләһенә күптән иғтибар барлыҡҡа килгән. Дөрөҫ, әлегә һүҙ кимәлендә, эше ҡасан күренер — билдәһеҙ. Атаҡлы болгар күрәҙәсеһе Ванга ҡасан да булһа һыуҙың нефттән дә ҡиммәт буласағын әйтеп ҡалдырған, тиҙәр. Һуңғы осорҙағы хәлдәр быға ышандыра кеүек.
2. Йылға буйындағы ҡоролмалар.
Халыҡтың экология торошоноң насар булыуына зарланып мөрәжәғәт итеүе буйынса ял көндәрендә “Каустик” һәм “Сода” асыҡ акционерҙар йәмғиәттәре эргәһендә атмосфера һауаһы тикшерелде, бында тейешле кимәлдән артып китеү күҙәтелмәне. Шулай уҡ Ағиҙел йылғаһының торошо ла тотороҡло, аммоний азоты буйынса 1,6-ға артыу күҙәтелде.
Әммә ҡалған территорияла хәл ҡатмарлы ғына. Республикала экологик йәһәттән бысраҡ производстволарҙың күп булыуы – тарихи яҡтан барлыҡҡа килгән хәл. Был нефть сығарыу, нефть эшкәртеү, химия.
Рөстәм Хәмитов айырыуса иғтибарын ғәмәлдәге ике объектҡа йүнәлтте — «Уфахимпром» акционерҙар йәмғиәтенә һәм Баймаҡ районындағы Семеновск алтын сығарыу фабрикаһына. Республика властары алдында был предприятиеларҙа әле Совет осоронда уҡ йыйылған зарарлы матдәләрҙе юҡ итеү бурысы тора. «Химпром» ҡалдыҡтарында диоксин бар, Семеновск фабрикаһы биләмәһендә терегөмөш, ауыр металдар, цианид бар.[4]
Йылғаларҙың үҙәнен таҙартыу менән бығаса бер кем дә шөғөлләнмәгән, сөнки ундай мохтажлыҡ булмаған. Ә был хатта ихтыяж дәрәжәһенә еткән проблема! Бер ниндәй һаҡсыллыҡ та беҙгә эсәр һыу мәсьәләһен хәл итеүгә булышлыҡ итмәҫ. Ошо йәһәттән һуңғы йылдарҙа республикала күпләп төҙөлгән һыу һаҡлағыстарға ҡарата ла яңы ҡараш тыуҙыра.
Йомағужа, мәҫәлән, яҙғы ташҡын һыуҙарын үҙенә йыйып һәм Ағиҙелдең түбәнге ағымында һыу запасын кәметеп, зыян ғына килтермәйме икән? Ә бит унда йыйылған һыу ҙа, В. Сәхәүетдинов әйтмешләй, йәшелләнеп, боҙолоп, экологик хәүефте арттыра.
IV. Йомғаҡлау.
Беҙҙең Башҡортостандың бөтә матурлығын, байлығын яҙыр өсөн, минеңсә, һүҙҙәр ҙә етмәҫ. Минең төйәгем халҡы менән дә матур. Кешеләр тырышып эшләйҙәр, донъяла матур, файҙалы итеп йәшәргә тырышалар. Беҙ йөрөгән юлдар, күперҙәр, юлда осраған матур-матур йорттар, игендәре шаулап үҫкән баҫыуҙар, көтөү-көтөү малдар Башҡортостанда йәшәгән халыҡтарҙың уңғанлығы тураһында һөйләй. Мин гүзәл тәбиғәтле, бай һәм данлыҡлы Башҡортостанда йәшәүем менән ғорурланам. Яҡшы уҡып, тыуған төйәгемә файҙалы хеҙмәт кешеһе булып үҫергә тырышасаҡмын. Илемдең экологик мәсьәләһен дә хәл итергә бар көсөмдө һалып әүҙем эшләйәсәкмен.
Эшебеҙҙә эсәр һыуыбыҙ тураһында һәм тирә - яҡ мөхитте һаҡларға, тотанаҡлы булырға саҡырабыҙ. Барыһы ла беҙҙән тора: илебеһһең киләсәге өсөн көрәшергә, төрлө юлдар эҙләп табырға тейешбеҙ. Минең киләсәгем, ул минең буласаҡ, тыуасаҡ балаларыбыҙ өсөн кәрәк.
Әммә эсәр һыуҙың Ер шарында ҙур тиҙлектә кәмеүе бөгөн генә тыуған проблема түгел. Быны белгестәр һыуҙы артыҡ тотоноу менән аңлатырға тырышыуға ҡарамаҫтан, уның башҡа, мәҫәлән, климат үҙгәреүгә бәйле сәбәптәре лә юҡ түгелдер. Ғөмүмән, сөсө һыу үткән быуаттың 60 — 70-се йылдарынан бирле даими кәмей.[5]
Һыуһыҙ йәшәү бөтөнләй мөмкин түгел. Уны үҙебеҙ ҡулланыуҙан тыш, хужалыҡ, сәнәғәт өлкәһендә киң файҙаланабыҙ, экологик торошо бөтәбеҙҙе лә уйландырырға тейеш.
Беҙ, киләсәк быуын, Башҡортостанды тағы ла матурыраҡ, байыраҡ итергә бөтә көсөбөҙҙө һалырбыҙ. Эсәр һыуыбыҙҙы сафландырырбыҙ, Еребеҙҙе йәшәртербеҙ
V.Ҡулланылған әҙәбиәт
1.Башҡорт теле һәм әҙәбиәте; Рус мәктәптәренең 6 – сы класында уҡыусы башҡорт балалары өсөн дәреслек. Өфө; Китап, 2008.(Вилданов Ә.Х.,Хажин В.И.)
2.С.Бәҙретдинов. Башҡортостан календары, 2008 йылға.
3.Р.З. Шәкүров. Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Өфө, дәүләт ғилми нәшриәт,1997.
4.Ижтимағи электрон гәзит. Башҡортостан транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитеты рәйесе Ильяс Мөниров онлайн-конференция.
VI. Ҡушымта.
1-се фотоһүрәт
Ярҙарын талдар тулҡыналар,
Шаулашалар ялбыр ҡайындар...
2-се фотоһүрәт
Ағиҙелкәй!
Күпме бөгөлөңдә
Матурлыҡтан күҙем сағылды...
3 – сө фотоһүрәт
Был донъяға хайран булып ҡына
Бер ҡарарға ине хафаһыҙ!
4 –се фотоһүрәт
Һыу төбөнә батҡан ағас –
Ағыулы бер мина һымаҡ –
Йылғалағы тереклекте
Шартлатасаҡ...
5 – се фотоһүрәт
Йылға буйҙарынан ҡом-ҡырсынташ табыу ныҡ йоғонто яһай, ошоноң арҡаһында һыу ағышы әкренәйә
6 – сы фотоһүрәт
Ҡотҡарырға ерҙә матурлыҡты Һуң түгелдер әле, һуң түгел...
[1] Башҡорт теле һәм әҙәбиәте; Рус мәктәптәренең 6 –сы класында уҡыусы башҡорт балалары өсөн дәреслек. -Өфө; Китап, 2008, (122 се биттән алынған материал).
[2] Ижтимағи электрон гәзит, 2010 йыл.
[3] Ижтимағи электрон гәзит, 2011 йыл.
[4] Ижтимағи электрон гәзит, 2011 йыл.
[5] С.Бәҙретдинов. Башҡортостан календары, 2008 йылға.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Кебек, шикелле бәйлекләре
Әлеге ачык дәрес материалында 4 сыйныфларда кебек , шикелле бәйлекләрен үтү буенча әзер дәрес планы бирелде....


text:
Шәхес тәрбиәләүҙә ғаилә һәм мәктәп берҙәмлеге
материал (7 класс) на тему
Шәхес тәрбиәләүҙә минең уй - фекерҙәрем
Скачать:
Предварительный просмотр:
Башҡортостан Республикаһы муниципаль район Стәрлетамаҡ районы
муниципаль дөйөм белем биреү учреждениеһы Николаевка ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе
Эссенең темаһы:
“Шәхес тәрбиәләүҙә
ғаилә һәм мәктәп берҙәмлеге”
Төҙөнө: Башҡорт теле һәм әҙәбиәт уҡытыусыһы
Лемдясова Зөлфиә Әснәүи ҡыҙы
2018 йыл
Донъя йөгө
Иңгә һалындымы,
Төшәһе юҡ –
Был һис сер түгел;
Ул бит һабантуйҙа
Бер күтәреп,
Бер төшөрә торған гер түгел.
(Шәриф Биҡҡол)
Бөгөнгө көндә уҡытыу, тәрбиә биреү уҡытыусыларға ла, ата – әсәләргә лә еңел түгел. Күпме көс,һаулыҡ,энергия,энтузиазм талап ителә уларҙан. Ә аҡыллы ысын шәхес тәрбиәләү – мәктәп һәм ғаиләнең уртаҡ вазифаларының береһе. Белем биреү учережденияһы һәм ғаилә беҙҙең йәмғиәттә ике төп социаль институт булып тора. Баланы укытыу һәм тәрбиәләү процессының эффектлылығы уларҙың үҙ –ара килешеп эшләүҙәренән килә. Мәктәп, уҡыусы, ата-әсәләр, йәмәғәтселек менән ниндәй мөнәсәбәттә булырға тейеш?
Беренсенән: ғаилә – йәмғиәттең нигеҙе , уның беренсе ойошҡан төркөмө. Һәр ғаиләнең үҙенең ғөрөф – ғәҙәте, байрамдары тәрбиәүи яҡтары бар. Бар ата –әсә үҙ балаһын намыҫлы, әҙәпле итеп тәрбиәләргә тырыша һәм ынтыла. А.С Макаренконың шундай фаразы бар: “Балалар – беҙҙең ҡартлығыбыҙ, насар тәрбиә – киләсәктәге ҡайғыбыҙ, күҙ йәштәребеҙ, башҡа кешеләр һәм 2e05 бөтә ил алдында ғәйебебеҙ”. Был һүҙҙәр, ысынлап та, киҫәтеү яһай һәм башҡорт халҡының бер фаразына ауаздаш: “Баланан бәхетең булһа, ҡарт көнөңдә йәш итәр, ә бәхетең булмаһа, иртә йәштән ҡарт итәр”. Тимәк, әҙәпле һәм әхлаҡлы, иманлы, тәүфиҡлы балалар үҫтергән кеше тыныс ҡартлыҡ кисерә.
Икенсенән: ата-әсәләрҙең күбеһе профессиональ тәрбиәсе түгел, уларҙың тәрбиә өлкәһендә белемдәре юҡ, шунлыктан бала менән яҡшы мөнәсәбәт урынлаштырыуҙа ҡыйынлыҡтарға осрайҙар. Шул сәбәпле, мәктәп һәм ғаилә берҙәмлеген нығытыуға ата – әсәләр комитеты, төрлө советтар ҙур роль уйнай. Шулай уҡ класс етәксеһе, мәктәп администрацияһы, башҡа укытыусы-педагогтар даими ҡатнаша. Класс етәксеһе ата-әсәләр комитеты менән берлектә ғаиләлә бала тәрбиәләү тураһында төрлө саралар ойоштора, алдынғы тәҗрибәне пропагандалай.
Өсөнсөнән: мин,класс етәксеһе булараҡ, ата – әсәләр менән осрашып торам, баланың йәшәү шарттарына, уҡыу урынына иғтибар бүләм. Уларҙы мәктәп тормошона йәлеп итәм, мәҫәлән, беҙҙә “Атай – әсәй һәм мин – спорт һөйөүсе ғаилә”, “Әсәйҙәр байрамы”, “Ғаилә спартакиядаһы” тигән сараларға саҡырам. Бында ата –әсәйҙәр һәм балалар араһында йылы мөнәсәбәт, ышаныс, ниндәйҙер ҡыҙыҡһыныу уяна. Үҙҙәренең балалары менән һоҡланалар, ҡараштары үҙгәрә. Шулай уҡ, бергәләшеп Стәрлетамаҡ ҡалаһына экскурсияларға, кино һәм драма театрҙарға йөрөйбөҙ, аҙаҡтан инде әңгәмә ойошторабыҙ. Әлеге ваҡытта класта барыһы ун уҡыусы, әммә һәр ғаиләнең үҙенең ауырлыҡтары, китек яҡтары ла осрай. Барыһы ла һинең оҫталығыңдан, әүҙемлегеңдән тора ла инде. Нисек итеп дөрөҫ яуап бирергә, ата – әсәне йәберләмәйенсә урынлы һүҙ әйтергә, йәки йыуатырға. Был уҡытыусының психологик яҡтан компетентлы булыуын һәм уйлап эш итеүенән тора. Хәҙерге заманда, бигерәк тә, ата –әсәләр менән берҙәм йүнәлештә барыу- ул ҙур аҙымдыр. Ғөмүмән, баланың тәрбиәле булыуы иң элек ата –әсәһе, туған- тыумасаһы, дуҫтары менән аралашыуында күренә. Ҡайһы саҡта беҙҙең балалар иҫәнләшмәй ҙә үтеп китәләр. Был күренеш мәктәпкә лә, ғаилә ҡанундарына ла ҡағыла тип уйлайым. Башҡорт халҡында шундай матур һүҙҙәр бар, өҙөк “Урал батыр”эпосынан алынған. Ошо һүҙҙәр тәрбиә эшендә иң тәүге талаптарҙың береһе һаналған.
Ололарҙы ололау
Яҡшылыҡтың билдәһе,
Кеселәрҙе кеселәү,
Кешелектең билдәһе.
Олоға ҡолаҡ һалмау
Яманлыҡтың билдәһе
Ололарға кесе бул.
Тимәк, тәрбиәнең нигеҙе атай, әсәйгә, ололарға хөрмәттән тора икән. Кешегә ни тиклем изгелек күберәк ҡылһаң, шул тиклем үҙең дә күрәһең. Ысынлап та, дөрөҫ һүҙҙәр, әлеге ваҡытта бер кемгә лә сер түгел, бала мәктәп ҡарамағында ҡалған. Бының өсөн уҡытыусыларға яңынан – яңы маҡсаттар, методтар уйларға, ата –әсәне ҡыҙыҡһындырырға кәрәктер.
Һәр ғаилә үҙ балаһын итәғәтле, эш һөйөүсән, белемле, кешелекле итеп тәрбиәләргә тырыша, ләкин тәрбиә эше бер ваҡытта ла еңел булмаған. Бөгөн иһә ул айырыуса ҡыйын осор кисерә. Йәмғиәттә үҙгәрештәр барған саҡта иң ҙур зыян балалар өлөшөнә тура килә. Кешенең аҡыл үҫеше менән рухи үҫеше араһында упҡын хасил булыу, рухи үҫешенең тотҡарланыуы күп кенә кәмселектәрҙең сәбәбе булып тора.
Баланың шәхес булып формалашыуы, иң беренсе сиратта, ғаилә тәрбиәһенә бәйләнгән. Ата-әсә – төп тәрбиәселәр. Тәрбиәләү өсөн үҙеңә тәрбиәле булырға кәрәк. Бөгөнгө ата-әсәләр– беҙҙең кисәге уҡыусыларыбыҙ. Ғаилә тормошон яйға һалмайынса, бергә даими эшләмәйенсә, тәрбиә эшендә уңыштарға ирешеү мөмкин түгел. Ләкин ысын тәрбиә бер яҡлы ғына була алмай. Тәрбиәнең төп асылы- мәктәп менән ғаиләнең берҙәмлегендә.
Әлеге ваҡытта мин күңелемә яҡын булған коллективта, тырыш һәм әүҙем эшләгән уҡытыусылар менән бер мәктәптә эшләйем. Минең янымда –балалар, үҙҙәренең уйҙары, ҡараштары, шатлыҡтары,ҡыҙыҡһыныуҙары,төрлө һорауҙары менән күҙгә бағып торалар. Беҙ,уҡытыусылар, уҡыусыларыбыҙға ышанабыҙ, улар менән бергә шатланабыҙ, буласаҡ пландар менән уртаҡлашабыҙ. Был беҙҙең мәктәп тормошо.
Шулай итеп, ата –әсәләргә килгәндә инде, бер – береңде аңлап, ҡулға –ҡул тотоношоп эшләгәндә генә һәм берҙәмлек булдырғанда ғына баланы тәрбиәләргә булалыр тигән уйҙа ҡалам.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Шәхес тәрбиәләүҙә ғаилә һәм мәктәп берҙәмлеге
Тәрбиә һәм берҙәмлек тураһында минең уйҙарым...
2021 нче ел – Туган телләр һәм халыклар бердәмлеге елы, Габдулла Тукайның тууына 135 ел!
2021 нче ел – Туган телләр һәм халыклар бердәмлеге елы, Габдулла Тукайның тууына 135 ел уңаенан,шагыйрь тормышыһәм иҗаты буенча тест сораулары...


text:
Мостай Кәрим
презентация к уроку (6 класс) на тему
Асыҡ дәрес өлгөһө
Скачать:
Предварительный просмотр:
Подписи к слайдам:
Слайд 1Б ашҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры Мостай Кәримдең тыуыуына 100 йыл тулыуға ҡарата район конкурсы Районный конкурс,посвященный 100 – летию народного поэта Башкортостан Мустая Карима
Слайд 2
Төҙөүсеһе: Николаевка ауылы урта белем биреү мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Лемдясова Зөлфиә Әснәүи ҡыҙы
Слайд 3
Көҙ айының алтын шағиры
Слайд 4
Һин тотаһың беләгемдән, Инде тайҙым тигәндә, Һин тыяһың күҙ йәшемде, Инде тамды тигәндә. Яндыраһың танһығымды, Инде ҡанды тигәндә, Терелтәһең йөрәгемде, Көлгә ҡалды тигәндә … Әсөйемдең өгөттәре Ауылымды иҫән итте, Мөхәббәтең фатихаһы Йөрәгемде иҫән итте…
Слайд 5
Тәүге осор ижады Мостай Кәрим 1935-1936 йылдарҙа яҙа башлай, шиғырҙары йәштәр гәзиттәрендә баҫыла. 1938 йылда «Отряд ҡуҙғалды.»тигән тәүге шиғырҙар китабы донъя күрә.М.Кәримдең Бөйөк Ватан һуғышы башланырҙан алда ғына сыҡҡан икенсе китабы – «Яҙғы тауыштар» тигән шиғырҙар йыйынтығы уның исемен әҙәбиәткә ныҡлап беркетә.Уның «Таныш булмаған ҡунаҡ» поэмаһы – Бөйөк Ватан һуғышына тиклемге ижадындағы күләмле һәм әһәмиәтле әҫәрҙәренең береһе. Йыр. Себер тигеҙлеге буйлап Ҡоторҙо буран, Юлдарын йәйәүле үтеп, Үтте партизан. Үтте партизан тайманы, Аҫып винтовка, Бойоҡманы йәш партизан, Ташланды утҡа. Кисте отряд Байкалды – Юл булды оҙон… 1939
Слайд 6
Ышан, атай, һин эйәрләп биргән Аҡбуҙат атым минең абынмаҫ, Йәшең тамған был ҡылысты, әсәй, Һуғарырмын дошман ҡанына… 1941 Һуғыш йылдарындағы ижады. Мин фронтҡа китәм, иптәштәр ! Эйәрләне атай, ялын үреп, Аҡбуҙ аттың ярһыу, ап-ағын, Әсәм һуҙа дәһшәт ҡылысының Ҙур яуҙарҙа еңеп ҡайтҡанын. Мин фронтҡа китәм, иптәштәр Мостай Кәрим һуғыш йылдарында ижад иткән шиғыр һәм поэмаларында совет һалдатының әхлаки йөҙөн, батырлыҡ сифаттарын һүрәтләү менән генә сикләнмәне, бәлки илебеҙҙең ғәскәрҙәре үҙ тыуған илен генә түгел, фашизм ҡоллоғондағы башҡа илдәрҙе, халыҡтарҙы ҡотҡарыуын да асыҡ күрһәтә алды.Шағирҙың «Сит уттар», «Яза килә фашист өңөнә», «Европаға май килә» кеүек шиғырҙары ана шул идеяларҙы сағылдыра .
Слайд 7
Мостай Кәрим- яҙыусы . Ул- туған халҡының иң аҫыл һүҙ сәнғәтенең,бөтә донъя мәҙәниәтенең иң күренекле өлгөләрен ижади үҙләштергән әҙип .
Слайд 8
Мостай Кәрим – шағир. Ауылымдың туғайҙары аша Алыҫтарҙан ҡайтып киләмен, Шишмәләргә ятып һыуҙар эсәм Һәм эйелеп өҙәм еләген. Гөлдәр миңә : «Һаумы, һаумы ! »-тиҙәр, Талғын елдәр иҫкән сағында, Баш эйәләр.Бер мин генә түгел, Улар ҙа, ахыры, мине һағынған… 1946 Ап-аҡ ҡағыҙ һалдым мин алдыма, Ап-аҡ ҡағыҙ, Ҡара ҡәләм алдым мин ҡулыма. Ашыҡмағыҙ, Бармаҡтарым,аҡты сыбарларға Ашыҡмағыҙ ! Бармаҡтарым, аҡты сыбарларға Ашыҡмағыҙ ! Таңда тыуар сабый яҙмышы бит- Ап-аҡ ҡағыҙ… 1968
Слайд 9
Әлегә мин, уртымдағы өрөктө һура-һура, Оло инәйем эргәһенән тыр-тыр йүгерәм. Бына ҡара Йомағолдарҙың ҡапҡа төбөнә лә килеп еттек. -Кендек, Кендек…-ти ул һиңә. Мин тоҡанып китәм.Хәмитйән арҡыры башын сайҡай: Юҡ, әймәнем, биллаһи, әйтмәнем,-ти. Әкәмәт был донъя. Әсғәт минең ҡулдағы икмәк киҫәгенә йотолоп ҡараны ла, ирендәрен ялап, ауыҙын сапылдатып ҡуйҙы. -Мә, аша, тип һыныҡты уға тоторҙом. Киҫәкте ул һаҡ ҡына уртаға Һындырып яртыһын миңә һондо. -Икмәкте баҫып ашарға ярамай. Әгәр бер валсығын ергә төшөрһәң, яҙыҡ була.
Слайд 10
Дауыл… Дауыл! Ул бит минең- Тере хәбәрем, Яҡын йәшен, яҡты йәшен- Минең сәләмем. Тик бөгөн һалдат ҡыуанмай, Кәйефе йонсоу- Шинелгә үткән, окопта Тубығынан һыу. -Өйҙә булһа ине,-тине,- Ошондай йәйҙә. (Еүеш шинелгә төрөндө): -Яуһын әйҙә! Ауылымдың туғайҙары аша Алыҫтарҙан ҡайтып киләмен, Шишмәләргә ятып һыуҙар эсәм Һәм эйелеп өҙәм еләген. Улар һаман “Һаумы, һаумы!”-тиҙәр, Алдарыма хуш еҫ сәсәләр. Бик һағындым һеҙҙе, бик һағындым, Үҙ еремдә үҫкән сәскәләр.
Слайд 11
Мостафа Сафа улына арнауҙар, бағышлауҙар. Гөлназ Ҡотоева Йөҙөк ҡашы. Ҡәләменән бал тама ,тип Уҡытыусым маҡтай уны. Китаптарын уҡый әсәй, Аҡһаҡал, ти атай уны. Хаҡ илемден аҡ нуры , тип Һәр бер бала ятлай һүҙен. Асылғандай күктең йөҙө, Мостай Кәрим, тиһәм үҙем. Асылғандай халыҡтарҙын Асылашыр дуҫлыҡ теле. Изгелеккә, Гүзәллеккә, Әйҙәй беҙҙе Мостай иле. Мостай Кәрим, тиеп әйтһәм, Тейә күккә ғорур башым. Мостай Кәрим - Милләтемдең Мәңге балҡыр йөлҙөк ҡашы !
Слайд 12
«… Тормошто мин нисек бар шулай ҡабул иттем. Ҡайҙа ғына барһам да мин һүҙемде,уйымды, эшемде, фиғелемде иң элек башҡорт, унан шағир, унан Мостай Кәрим, раҫланым һүҙемде һәм раҫлай киләм. Халыҡтың исеме минең өсөн һәр ваҡыт алдан йөрөнө. Халыҡ үҙе лә бер ҙә юҡҡа кешене күтәреп бармайҙыр ул. Төп бурысым – кешеләр кңңелендәге изгелекте яҡлау, һаҡлау.» Эшләнмәгән эштәр ҡала, Ҡалған эшкә ҡарҙар яуа. Үтелмәгән юлдар ята, Ул юлдарға тауҙар ауа. Үткәндәргә ҡарҙар яуа, Тыңланмаған йырҙар ҡала, Йөрәктәргә ҡандар һауа. ***
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Проект "Мост в большой мир"
Данный проект был осуществлен в рамках реализации воспитательной системы класса "В ногу со временем", целью которого явилось создание условий для формирования социально-коммуникативных навыков младших...
Мосты Санкт-Петербурга
Данная презентация может быть использована на уроках по изучению Северо-Западного экономического района в 9 классе...
Художественный мир сказки "Бой на Калиновом мосту".
будем заниматься исследованием художественного мира фольклорной сказки "Бой на Калиновом мосту": поговорим о том, как действуют здесь законы жанра, кратко остановимся на характеристике основных персон...
Классный час: "Мосты мира"
Классный час по теме: "Мосты мира"...
Задача Эйлера о мостах Кёнигсберга
Разработана совместно с учащимися 8 класса серия уроков и экскурсия по мостам Калининграда (Кёнигсберга).В презентации показаны схемы мостов Кёнигсберга 18-20 веков, а так же приводится решение задачи...
Программа "Языковые мосты"
Данная программа разработана в школе в 2009 году для популяризации немецкого языка....
Что же случилось на Круглянском мосту? (по повести В.Быкова «Круглянский мост»)
Урок литературы в 7 классе "Что же случилось на Круглянском мосту?" (по повести В.Быкова «Круглянский мост»)...


text:
f77c
«Тыуған яҡты эш һәм ҡаҙаныштар менән маҡтап: Учалы районының арҙаҡлы кешеләре» исемле тыуған яҡты өйрәнеүсе уҡыусыларҙың тикшеренеү эше район конкурсы,
«Фәрит Билаловтың ижады - тыуған яҡтың әҙәби мираҫы»
Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы
Мәҫкәү ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе
«Тыуған яҡты эш һәм ҡаҙаныштар менән маҡтап:
Учалы районының арҙаҡлы кешеләре»
исемле тыуған яҡты өйрәнеүсе
уҡыусыларҙың тикшеренеү эше район конкурсы
“Ауылымдың билдәле кешеләре” номинацияһы
«Фәрит Билаловтың
ижады -
тыуған яҡтың әҙәби мираҫы»
13 йәш, 6 класс
2018 йыл
Йөкмәткеһе
Инеш .............................................................................................. ..2-се бит
I бүлек. Фәрит Билаловтың тыуған яғы......................................3-сө бит
II бүлек. Фәрит Шамил улының ғаиләһе......................................4-се бит
III бүлек. Фәрит Билаловтың ижады................................5- 9-сы биттәр
Йомғаҡлау.........................................................................................10-сы бит
Ҡулланылған әҙәбиәт........................................................... .......11-се бит
Ҡушымта: шиғырҙар......................................................12-16-сы биттәр
Фото -слайдтар
1
Инеш
Мин Азалия Булат ҡыҙы Билалова булам. Учалы районы Мәҫкәү ауылының берҙән-бер яҙыусыһы Фәрит Шамил улы Билаловтың ейәнсәремен. Тикшеренеү эшемдә олатайым һәм уның ижады тураһында яҙырға йөкләмә алдым. Эшемде “Фәрит Билаловтың ижады - тыуған яҡтың әҙәби мираҫы” тип атаным. Эшемде олатайымдың ошо шиғыр юлдарынан башлап ебәрәм:
Яҙмайынса нисек түҙәйем?
Күптән инде, шиғыр яҙған булып,
Тәүбә итеп кире ташланым.
Төңәлгәс тә (шулай була икән!)
Шиғыр менән яна башланым.
Ләкин йөрәкһеүҙең сәбәбен мин
Ҡояш активлыҡтан күрмәйем.
Тыуған ерем гүзәл моңға тулы-
Яҙмайынса нисек түҙәйем?!
Эйе, олатайым ошо шиғырының бер генә юлында тыуған ерен маҡтап телгә алған. Ә ниндәй ҙур мәғәнәгә эйә! «Тыуған ере, ысынлап та, гүзәл моңға тулы” булыуын ул шиғырҙарында иҫбат итә. Тыуған яғының тәбиғәт хозурлығын, эскән һыуының шифалығын, ағастарында һайраған ҡоштар тауышын, ауылын уратып үҫкән ағастарының һәм хуш еҫле сәскәләренең матурлығын яҙмайынса нисек түҙәйем, тигән олатайым үҙ шиғырында. Тикшеренеү эшемдә олатайым Фәрит Билаловтың ижадында тыуған яҡтың әҙәби мираҫы менән таныштырыуҙы үҙемә маҡсат итеп алдым.
Тикшеренеү эшемдең бурыстары:
2
яһарға өйрәнеү;
Ошо бурыстар аша маҡсатыма ирешермен, тип уйлайым.
Тикшеренеү эшенең объекты булып олатайымдың Тыуған яғы һәм уның хозурлығы тураһында яҙған шиғырҙары тора.
Тикшеренеү эшемдең актуаллеге: Олатайым үҙенең ҡыҫҡа ғына ғүмере эсендә тыуған яҡ тәбиғәтенең нескәлектәрен, һәр бер сәскә – ағастарҙың матурлығын, ҡоштарҙың тормошон, хатта күктәге йондоҙҙарҙың хәлен шиғырҙарында яҙып ҡалдырған. Мин уның ижадын өйрәнәсәкмен, тәбиғәткә һаҡсыл ҡарашта буласаҡмын, башҡаларға ла һәр тыуған таңға ҡыуанып йәшәргә өйрәтәсәкмен. Был минең тикшеренеү эшемдең гипотезаһы.
I бүлек. Фәрит Билаловтың тыуған яғы
Олатайым, Фәрит Шамил улы Билалов, 1938 йылдың 5 июнь көнө Учалы районы Мәҫкәү ауылында тыуған. Олатайымдың атаһы ла ошо Мәҫкәү ауылыныҡы, ул һуғышҡа киткәнсе колхоз иҫәпсеһе булып эшләй. Ҡәһәрле һуғыштан Шамил олатай ҡайтмай, ғаиләһен ҡабат күрергә яҙмай. Әсәһе, абруйлы уҡытыусы Мәрхәбә Вәлит ҡыҙы, балаларҙы етем итмәй, пенсияға сыҡҡансы, тырышып мәктәптә эшләй.
Атай наҙынан иртә ҡалған Фәрит Шамил улы әсәһен йәлләп төрлө эштәрҙә йөрөй. Бала сағы уйын менән түгел, эш менән үтә. Әсәһе уны ғаилә башлығындай күреп, барлыҡ эштәргә, төрлө һөнәрҙәргә өйрәтеп, ысын ир-ат итеп үҫтерә. Олатайым, артабан уҡый алмағанлыҡтан, 7 класс белем менән ҡала һәм төрлө эштәрҙә йөрөй. Малсылар курсын тамамлағас, колхозда һауын гурты бригадиры булып, тимерлектә, иҫәпсе, келәт мөдире кеүек эштәрҙә эшләй. Бик иртә, 16 йәшенән эш башлай олатайым.
Ул колхоз эшендә тәбиғәткә һоҡланып, рәхәтләнеп эшләй. Эшкә барған һәм ҡайтҡан һайын күңеле менән шиғырҙар яҙа. Тыуған яҡ тәбиғәтен шул тиклем ярата. Ауылдың эргәһенән генә, Азия һәм
3
Европа сиктәрен айырып, Яйыҡ йылғаһы аға, йылға аръяғында емеш-еләкле һаҙ башлана. Икенсе яғын тарихҡа бай тауҙар уратып алған, тауҙарында емеш-еләк, төрлө хайуан-ҡоштар күп. Ауылдың осонда бесән сабырлыҡ туғайлыҡтар йәйрәп ята, тәмле икмәк үҫкән баҫыуҙар ҙа бар. Шундай матур һәм бай ерҙе һайлаған Мәҫкәү ауылы.
Олатайым Яйыҡ йылғаһында туя алмай һыу төшә, балыҡ ҡармаҡлай. Һаҙына кереп муйыл ашай, ағастарҙа һайраған ҡоштар тауышын иркенләп тыңлай. Туғайында бесән саба, ҡымыҙлыҡ, балтырған, йыуа ашай, ҡосаҡ-ҡосаҡ сәскәләр өҙә. Олатайым һәр матурлыҡты күргән һайын яҙған шиғырҙарын күңел дәфтәренә йыя бара.
II бүлек. Фәрит Шамил улының ғаиләһе
1966 йылда күҙ һалып йөрөгән күрше ауылы ҡыҙы – Мостафина Рүзилә Ғүмәр ҡыҙына өйләнә. Өйләнгәс тә, йәш белгесте, Белорет ҡалаһына, аҙаҡ “Ҡарағай” совхозына эшкә саҡырып алалар. Ун йыл ситтә йөрөгәс, ғаиләһе менән ауылына ҡайта. Сөнки, олатайымдың Камил ҡустыһы оҙаҡ ауырығандан һуң үлә, әсәһенә яңғыҙ ауыр була.
Олатайым ауылға ҡайтҡас, ауыл тағы ла йәнләнеп ҡалғандай була. Өләсәйем, Мәрхәбә Вәлит ҡыҙына ла йәшәүе еңелләшә. Улы һәм килене ҡулында ул тағы бәхетле ғүмер кисерә. Ошо йылдарҙа Мәрхәбә өләсәйҙе ҡыуандырып өс бала эргәһенә тағы ла бер-бер артлы ике улы тыуа. Олатайымдың әсәһе, ейән-ейәнсәрҙәренә ярҙам итеп, улар менән бергә 16 йыл йәшәй. 1993 йылда 79 йәшендә ауылдың абруйлы уҡытыусыларының береһе, бай ғаиләлә тыуған Ҡаҙаҡҡол ауылы ҡыҙы, Мәрхәбә Вәлит ҡыҙы Вәлитова яҡты тормош менән хушлаша. Олатайымдың әсәһе улының мәҡәләләрен, хикәйәләрен, тыуған яғы тураһында яҙылған шиғырҙарын уҡып ҡыуанып йәшәгән. Ул олатайыма илһам биреп, йәшәүгә дәрт биреп, ижадын маҡтап торған.
4
III бүлек. Фәрит Билаловтың ижады
Олатайым әҙәбиәт менән күптән ҡыҙыҡһынған эшен ауылға ҡайтҡас та йәнләндереп ебәрә. Ул саҡтарҙа яҙыусылар өсөн “Йәшмәләр” берекмәһе эшләп килгән була. Шул берекмә Фәрит Билаловтың шиғырҙарын, мәҡәләләрен “Ураҡ һәм сүкеш” гәзитенә баҫып сығара. Шунан олатайым дәртләнеп, яҙыша башлаған. Яҙыусылар кәңәшмәләрендә ҡатнашып, үҙенә фәһем алған.
Фәрит олатайҙың эш араһында ғына яҙған шиғырҙары күп. Ул уларҙы эштә иптәштәренә, сәхнәлә ауылдаштарына уҡып ишеттереп торған.
Бергә эшләгән дуҫтарына таҡмаҡтар яҙған. Төртмә телле таҡмаҡтары аша ул ауылдың эшһөйәр һәм тырыш кешеләрен маҡтаған, ә ялҡауҙарҙы яратмаған. Уның 1981 йылда яҙған шиғырҙары байтаҡ. Мәҫәлән, уның миңә тәбиғәттең матурлығын, Яйыҡ йылғаһының шифа һыуын данлап, ҡоштар-хайуандар тормошон, йыл миҙгелдәрен, ағастарҙың шаулауын күҙәтеп маҡтап яҙған шиғырҙары оҡшай. Ул барыһын да күреп, хис-тойғоға бирелеп, матур һәм тыныс донъяның ҡәҙерен белеп, уларҙы яҙып өлгәрә алмай, тормоштан туя алмай йәшәгән.
Олатайымдың, беҙҙең бәләкәй дуҫтарыбыҙ – ҡоштар тураһында яҙған шиғырҙары оҡшай миңә. Бына улар:
Һабан турғай
Баш осонда туҡтап, һабантурғай,
Ҡотлап һайрай яңы ояһын.
Иген сәскән саҡта орлоҡтарға
Көмөш моңдарыңды ҡояһың.
Йыры менән өҙөп әйтмәк була
Йыраҡ ерҙә ин-зар булыуын.
Ҡыш буйына һағыш көйө сүпләп
Күңеленең ташып тулыуын.
5
Йә талпынып күктән ҡыңғырауҙай
Көйҙәреңде ярып түгәһең.
Ҡомарланып ерҙе үбеү өсөн
Йә атылып түбән төшәһең.
Хис йомғағы булып күккә сөйөлөп,
Һөйөүеңдән янып төшмәсе.
Былайҙа ла ҡыҫҡа ғүмереңде
Сама менән сарыф итһәңсе.
Төйәгеңдән айырмаҫҡа һине
Ниндәй генә хәлдәр ҡылайым?
Хистәреңде бөтә баҫыр өсөн
Һалҡын ҡышты нисек ҡыуайым?
Был тиклем дә янып-көйөүҙәргә
Ни хәл итеп, ҡошсоҡ, түҙәһең?
Тыуған еркәйеңдең һөйөүҙәре
Ҡуш йөрәкле итә, күрәһең.
Был шиғырында олатайым кешеләргә ҡыҫҡа ғына ғүмерҙең ҡәҙерен белеп йәшәргә өндәй. Ҡайҙа ғына йөрөһәк тә Тыуған яҡты ташларға ярамай, ти ул.
Тумыртҡа
Туҡылдата һуғып, ағастарҙың
Тыңлап ҡарай йөрәк тибешен.
Әйтерһең дә, урман санитары
Ихлас башҡарыусы үҙ эшен.
Был шиғыры аша олатайым беҙгә, ошо ҡош һымаҡ, кеше урманды һаҡлап, таҙа тотоп йәшәргә тейеш, ти.
Ҡарлуғас
Һауаларға берәү көй яҙған тим
Ноталарҙы күргәс тәүелә-
Тулҡындарҙы һыйпап, уйнап туйғас
Ҡарлуғастар сымда бәүелә.
Был шиғыры кешене эш һөйөп йәшәргә өйрәтә. Эш бөткәс кенә уйнарға ярай, ти, олатайым.
6
Кәкүк
Саҡырма ла, кәкүк, ҡошсоғоңдо,
Яҙмышығыҙ күптән аҙашҡан.
Һиҙҙермәйсә йәш түгәһең микән-
Моңдарың да әрнеү-һағыштан.
Олатайым был шиғырында кеше тормошоноң әсе яҙмышы тураһында яҙа, балаларҙы ташларға ярамай ти ул.
Һаубуллашыу
Тыйнаҡ әсә кеүек ерем һыҡтай-
Тирә-яҡты ямғыр сылата.
Һағыштарға һабыштырып мине,
Йыраҡтарға ҡоштар юл тота.
Китер ҡош йөрәге ҡысҡырыуға,
Тәбиғәт тә бойоҡ, тын ҡала.
Күҙ йәштәре ҡатыш һаубуллашыу,
Күңелдәргә бөтмәҫ зар һала.
Бошонмағыҙ,ҡоштар, йылы елдәр,
Яҙғы һыуҙар аҡһа, көтөрмөн.
Мамыҡ түшәп, ебәк менән биҙәп,
Һырмап оя эшләп ҡуйырмын.
Ҡоштар миңә үрнәк булып тора,
Ерем өсөн янып, көйөргә.
Илен һатҡан мөртәт өйрәнһәсе,
Тыуған ерҙе нисек һөйөргә.
Олатайым күсер ҡоштарҙы маҡтап яҙа, сөнки улар кире Тыуған илдәренә ҡайта, ташламай, ти. Кешеләрҙе ерен һатмай, Тыуған илен һөйөп йәшәргә өндәй.
Фәрит олатайымдың хайуандар тормошо тураһында ла шиғырҙары бар
Мышы
Һуйыр тауыштарын ишеткәс тә
Мышы туҡтап ҡалды тын алмай.
Ҡолаҡ япраҡтарын һоноп тыңлай-
Кейектәр ҙә, ахыры, моң аңлай.
7
Хайуандар ҙа тере йәндәр, улар ҙа матурлыҡты күрә, ишетә белә. Һәр тауышҡа һаҡ булып йәшәйҙәр. Мышылар - урман һаҡсылары, уларға тейергә ярамай.
Йәҙрә)
Борсаҡ тиклем йәҙрә ергә йыҡты
Уйнаҡлаған болан балаһын.
Ҡулы булһа баҫыр ине мәхлүк
Ҡан саптырып торған яраһын.
Ошо дүрт юллыҡ шиғырҙа ғына болан балаһына күпме йәлләү, ә насар кешегә үс - нәфрәт ҡала күңелдә. Хайуандарға теймәҫкә, уларға кәрәк саҡта ярҙам күрһәтергә өндәй был шиғыры Фәрит олатайҙың.
Олатайым үҙ шиғырҙарында ҡоштар, хайуандар, ағастар, сәскәләр тураһында яҙһа ла, улар аша кеше тормошон тасуирлай. Мәҫәлән, "Ағастар" тигән шиғырында кеше ниндәй генә хәлгә төшһә лә, иманына тоғро ҡалып, ауырлыҡҡа бирешмәйенсә йәшәргә тейеш, ти.
Ағастар
Урман киҫкәнемдә күңелемде
Арбағайны оло ағастар.
Уйламаҫһың нисек – ауғанда ла
Ер һелкетеп тура ауғастар.
Тамырынан киҫелгәс тә улар
Бөгөлмәйҙәр, һынһа һыналар.
Янғын сыға ҡалһа, шул ағастар
Аяҡ өҫтө тороп яналар.
Күпте күргән оло ағастарҙан
Мөмкин икән һабаҡ алырға:
Ниндәй генә хәлгә төшкәндә лә
Иманыңа тоғро ҡалырға.
Ә бөгөнгө көндә тормош ауырлыҡтарына бөгөлөп, эскегә бирелеп, эш юҡлыҡҡа һылтанып йәшәгән кешеләр бар бит. Улар олатайымдың яҙған ”ағастары” һымаҡ ныҡ түгел кешеләр.
Олатайымдың ижадында тыуған яҡтың әҙәби мираҫы ярылып ята.
Уның һәр бер шиғыры кешене йәшәргә өйрәтә, тыуған яҡтың матурлығын күреп танырға һәм һаҡларға өйрәтә. Тик шиғыҙарын
8
күңел биреп аңлап уҡырға ғына кәрәк.
Олатайым Яйыҡ йылғаһының шифалы һыуын да данлап яҙа.
Яйығым
Һайлап ҡына Яйыҡ яйлап аға
Һандуғастар һайрар урында.
Дуғаланып ҡына иркен аға
Сәскә еҫе аңҡыр болонда.
Шифа һыуы уның мул булһа ла,
Әҙләп, тәмләп кенә йоторлоҡ.
Һәр тамсыһын уның әрәм итмәй
Дауа өсөн генә тоторлоҡ.
Аҫыл таштар йыуып сыҡҡан һыуҙан
Көс- ғәйрәттәр генә йыйырлыҡ.
Баллы тәлгәштәрҙе сайҡағанға
Сабый тәнен генә йыуырлыҡ.
Ҡомлоғонан таштар йыйып алдым
Мәрйен итеп тағып йөрөргә.
Оҙон юлдар ҡыуып сығып китһәм,
Уның төҫө итеп күрергә.
Тыуған яғыбыҙҙың әҙәби мираҫын өйрәнергә теләүселәргә олатайым – Фәрит Билаловтың шиғырҙарын уҡырға тәҡдим итәм. Иптәштәремә әҙәби ижадты үҫтереү өсөн олатайымдың шиғырҙарын ятлап алырға өндәйем.
Олатайым, Фәрит Шамил улы Билаловтың, 1991 йылда “Ышаныс” исемле публицистик мәҡәләләре донъя күрә. Ул был мәҡәләләрендә кеше, кешелек һәм мәңгелек тураһында уйланыуҙар яҙа. “Бесән” исемле ҡыҙыҡлы бәләкәй хикәйәһе “Шоңҡар” журналына баҫыла.
1993 йылда, олатайым Фәрит Шамил улы Билалов, фәжиғәле үлә. Ул үлгәс, 1994 йылда “Серҙәр саҡыра” китабы баҫылып сыға. Олатайым Фәрит Билаловҡа райондың әҙәбиәт өлкәһе буйынса Әҙһәм Ғарипов һәм Хөснә Юлдыбаева премияһы лауреаты исеме бирелә.
9
Йомғаҡлау
Мин, Мәҫкәү ауылының берҙән-бер яҙыусыһы Фәрит Шамил улы Билаловтың ейәнсәре булараҡ, тикшеренеү эшемдә олатайым һәм уның ижады тураһында яҙырға алған йөкләмәне үтәнем. Олатайым “Ышаныс” исемле яҙмаһында кеше тураһында оҙаҡ уйланып яҙа. “Бөтә кеше гений була алмай” ти ул, ә шулай ҙа олатайымдың ижадын ныҡлап өйрәнеп, бәлки миндә лә шундай талант асылыр. Олатайым Фәрит Билалов ижадында тыуған яҡтың әҙәби мираҫы сағылған шиғырҙары бик күп, мин уның бер-нисәүһен генә уҡып ишеттерҙем. Уның нимә әйтергә теләгәнен мин яҡшы аңланым. Олатайым кеүек, үҙемде рухи яҡтан бай һәм ижади итеп үҫтерәсәкмен. Олатайым «Рәхмәт һүҙе» шиғырында былай ти:
Рәхмәт әйтһәм изге кешеләргә,
Туҙандарҙан күңел йыуыла.
Бер тылсымлы һүҙҙең йылыһында
Ике кеше бергә йылына.
Рәхмәт һүҙе ҡай саҡ әйтелмәһә,
Көршәк кеүек, күңел ватыла.
Осһоҙ табып, ҡиммәт һатыла.
Олатай, ҙур рәхмәт, һиңә!
10
Ҡулланылған әҙәбиәт
1. Фәрит Билаловтың «Ышаныс» публицистик мәҡәләләре
2. Яҙыусының «Автобиографияһы»
3. Фәрит Билаловтың «Серҙәр саҡыра» китабы
4. Фәрит Билаловтың шиғырҙар шәлкеме
11
Ҡушымта
Тимер 7а6ы7
К1к кендеге булып, Тимер 7а6ы7
Йы3ан урта3ына 7а4ыл4ан.
Йондо66ар4а т1гел, ерг2 7арай
Б2хет тулы ижау 7а4ыл4ан.
Бер 7ара3а8, 09т2 бишек-сана
Б21елеп сы4а т0н буйына.
Ишаралай, г1й2: 7ылыс т1гел,
Бишек бул3ын кеше уйында.
Бер 7ара3а8, к0сл0 магнитмы ни,
Туплап тора ке1ек к1к 7отон.
Йондо66ар6ан к1с йыйыр4а ос7ан,
Әйтер3е8 д2, ин2 бал 7орто.
Ул булма3а, к0мб26 таралыр 6а
Килеп сы4ыр ке1ек 32л2к2т.
Ер62 ген2 т1гел, йы3анда ла
Т2ртип булыу6ары - б2р2к2т.
Умырзая
Умырзая 7ар6ы тишеп сы77ан
Йондо6со7тар 2лл2 т1гелг2н?
Я6 киле1ен белеп Ер-2с2не8
№ипкелд2ре 2лл2 т1гелг2н?
Шишм2
Ташта-таш7а ыр4ып йырсы-шишм2
Сы4ып кит2 т21ге юлына.
№у8ламайса барып етер 0с0н
Сабый-шишм2л2р6е8 хорына.
?урай
Тик Уралда 19к2н 0с0н мик2н
Алтын т090 к1ск2н 7урай4а.
Баш7ортомдо 2лл2 ошо 1л2н
Б2йл2г2нме м28ге Урал4а?
К06
Байлы7 тей2п килг2н е8г2 ке1ек
К1ст2н2сен йомарт 0л2ш2.
К06 е8г2не8 ба6ы7 к1лд2ген2
Й2й4ор6ар6ы8 т090 к0нл2ш2.
12
Й2й
№алдат ке1ек тимен й2й6е 32р са7
Кейеме й2шел булма3а ла
Анау х2тле эште нисек б0т30н
Й2шенд2ре ялтлап торма3а.
№ыу буйында
№ыу буйында й0р0п 16ем
№ыу3аманым.
Ирм2к 0с0н бер сиб2р62н
№ыу 3ораным.
К1н2кт2ре м0лд0р2м2
№ыу4а тул4ан.
Белм2г2нмен 3ыу эсенд2
?ояш бул4ан.
?ы6 7улынан эск2н 3ыуым
№ыу булманы.
К1кр2гемде, булмышымды
Ут ялманы.
Ми82 к0л0п, 3ылыу яр6а
?улын бол4ай.
Й0р2к т1гел, х26ер минд2
?ояш тулай.
?арап торам был 3ылыу4а
Хайран 7алып.
Б0лд0р60 бит 3ыу эсен2
?ояш 3алып.
К1к есеме
Бер секунд7а к1к 0л0ш0н телеп,
К1к есеме т1б2н атыла.
Шул к1ренеш хал7ым теленд2
Йондо6 атылыу тип атала.
К1к есеме 16ене8 3у84ы м2лен
Ана шулай атылып 7аршылай.
Т0нг0 к1кт2 я7ты 3ы6ат булып,
№2л2к була осоп барышлай.
Йондо6 атыл4анын к1рг2н 3айын
Зи3енемд2 бер уй 7абына:
Хал7ым к18елемд2 нур 7алдыр4ан
Бабич кил2 к16ем алдына.
13
«с2йем2
С2ф2р62р62 ал4ан той4олар6ан
Й2ш2рг2нд2й бул3ам са7 7ына,
?айт7анымса 2с2й оло4ая
Мине к0тк2н 3а4ыш ха7ына.
Бо6о7 й2нд2р наха7 316е мен2н
К18елемде 7ыйып 0ш0т32,
« 2с2йем, о9та табип ке1ек,
Йомша7 31662р мен2н эш ит2.
Шатлы7 кил32 26әм урта7лашмай,
К0с0м таш7ан бул3а саманан,
Хыянаттар тет32, 2с2йем д2
Яраланды мине8 яранан.
К18елене8 тул4ан са4ында ла
Урын таба я84ы6 улына.
Х2лд2рен2н кил32 а7 мамы7тар
Т1ш2р ине 1т2р юлыма.
«с2й ми82 сик3е6 30й01 мен2н
Я3а7 т1л2п 41мер 1тк2р2.
Х2ст2рлеген бил2п бил21ен2,
Х2ср2темде берг2 к1т2р2.
Япа-я84ы6 2с2 й2ш2п ята
)й0б06608 3а7лап й2м, т090н.
Был донъяла 2г2р ул булма3а,
?ай4ы ба9ыр ке1ек ер т090н.
Бала
«1р2теп кешел2р6е
С28гелд2кт2 бала ята.
Ирек3е662н б0т23ене8
?араштарын 16ен2 тарта.
«с2 улын врач ит32,
Ата унан эшсе к0т2.
Шул б2песк2 30н2р 3айлап,
Б2х2с мен2н к0нд2р 1т2.
14
)м0тл2неп с28гелд2кк2
К0л0п ба4а 2с2, ата.
Сабый т1гел, г1й2, унда
Ап-а7 7ына хыял ята.
Эшсемен
К16ем 7ур7а7 т1гел, 7улым батыр,
№2р н2м2л2 мине8 эшем бар.
Замана3ы шулай- муллы7 к2р2к,
Х2ст2рлегем к1п т2 - т21лек тар.
Хе6м2т мен2н х0рм2т юлдаш булып
Ал4а 2й62й шаулы тормошто.
Ая6 к1гем 0с0н бер к0н эшем
К1м2к 7ол эшен2 торошло.
Б0т2 байлы7тар6ы тыу6ырыусы
?улдан эш т0шм2г2н эшсемен.
;2м3е6лекк2, яуызлы77а 7аршы
Кеше булыу мен2н к0сл0м0н.
Я6мышына 16е хужа бул4ан
Бер улымын азат еремде8.
Ябай 4ына эшсе бул3ам да мин,
Ышанысы б0й0к илемде8.
Агроном
Иген тей2п, машиналар,
Са8 30йр2теп, килеп тора.
Иген тауы эрг23енд2
Агроном 7ы6 к0л0п тора.
Керпект2ре 7ылсы7 ке1ек,
!6е о6он, 16е 3ары.
С2ст2рен2 алтынланып
Ялатыл4ан иген са8ы.
Игенд2р6е услап-услап
Шатлы4ынан к1кк2 с0й2.
К0нг2 ян4ан ая7тары
У8дырышлы ер6е 30й2.
15
?олон
К1пте к1рг2н туры бей2
Ашы7майса 1л2н тир2.
Йыра7 т1гел й2п – й2ш 7олон
Болонло7тар ги6еп ел2.
Я64ы елд2р еб2к ялын
Йомша7 7ына на6лап тарай.
?абырса7тай тоя7тарын,
?олон сабып 3ынап 7арай.
Кин2несен 3ый6ыралмай
№икерг2нд2й - н27 т2 бала.
Шатлы7 тулы к1662ренд2
Ике тамсы ысы7 яна.
К1б2л2кт2р 7ыуа 7олон
№ыймайынса ки8 болон4а.
Былай бул4ас да4а т16м29, -
Тип уйлайым мин, - быны4а.
******************************************************
Экрандар6а атыу, а9ыу, 3уйыу…
Б0т23е бар 1лем ха7ында.
Яндыралар шаш7ан ут7а ташлап,
Балалар6ы 7ы6ыу ял7ында.
«Бе66е8 фильм т1гел. Тор6о7, балам.
?арау т1гел, к1662р ояла.
Й2п-й2ш 7ы66ы йырт7ыстарса к0сл21
Хас т1гел бит бе66е8 йола4а.
Й1н3е6 н2м2л2р6е 3ин 7арама,
Улар хол7о - а64ын,алама.
?ылы7тарын я7шы белге8 кил32,
Китап у7ы»,- тием балама.
«Т0ш0н, улым, улар донъя3ында
?арттары ла и9әр й2шт2р62н.
Олпатланып, 6ур урын4а менг2с,
№у4ыш су7марына 2йл2нг2н».
************************************************************
16
?аялар4а ба9ып ю4арынан
Булды инде й2шен тот7ан са7.
Елд2р6е л2 у6ып, аттан осоп,
Булды инде 3уш3ы6 ят7ан са7.
;азапланыр инем, т2нде й2лл2п,
Хист2рем2 ирек бирм232м.
;азапланыр инем, ер62 й2ш2п,
Бар сер62рен 16ем к1рм232м.
Ни эшл2йем инде ауан бул4ас,
Т0пл0 а7ыл 3аман 7унма4ас?
Ни эшл2йем инде был тормошто8
Матурлы4ын эсеп туйма4ас?
Мин т212кк2л, б2лки, 3ин бул4ан4а,
?урсала4ан 2ж2л- 1лемд2н.
Мин т212кк2л: с0нки 7ат-7ат 1леп
Терелерг2 кире 0йр2нг2н.
**************************************************************
)й08д0 к16л2п, й0608д0 э6л2п
К0тк2н са4ымда м04жиз2 булды:
Ба6ап тор4анда, ми82 яр6ам4а,
№е66е8 ба7са4а бер к2к1к 7унды.
Ул мине к1реп, 3а4ышым белеп,
Ауыр х2лемде а8ланы ке1ек.
№а4ышым булып, тир2кк2 7унып,
Са7ыра 3ине, са7ыра к2к1к.
17
Учимся рисовать горный пейзаж акварелью
Космический телескоп Хаббл изучает загадочную "тень летучей мыши"
Кто грамотней?
Бородино. М.Ю. Лермонтов
Самарские ученые разработали наноспутник, который поможет в освоении Арктики


text:
Классный час Птицы - наши друзья
классный час (1 класс) на тему
Класс сәғәте "Ҡоштар - беҙҙең дуҫтар"
Скачать:
Предварительный просмотр:
Ташбулат урта мәктәбе
Асыҡ класс сәғәте.
Тема:”Ҡоштар-беҙҙең дуҫтар”
1 класс
Үткәрҙе: башланғыс кластар
уҡытыусыһы Әхтәмова Г.Ф.
2018 йыл
Асыҡ класс сәғәте.
Тема:”Ҡоштар-беҙҙең дуҫтар”
Маҡсат. 1. Балаларҙың беҙҙең яҡтың ҡоштары тураһындағы белемен тәрәнәйтеү, уларҙың көнкүрешенә, йәшәү үҙенсәлегенә иғтибар итеү. 2. Ҡоштарға һаҡсыл ҡараш, тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләү. 3. Балаларға тирә-яҡ мөхитте, хайуандар донъяһын һаҡлау сараларын аңлатыу.
Йыһазлау. Ағас һүрәте, тауыштары яҙылған фонояҙма,презентация
Дәрес барышы
Инеш һүҙ. Хөрмәтле балалар!
- Тышҡа ҡарағыҙ әле, ниндәй миҙгел?
- Яҙғыһын тәбиғәттә ниндәй үҙгәрештәр була?
- Яҙ миҙгелен 3 өлөшкә бүләләр: март – яҡтылыҡ айы, апрель – һыу айы, май – йәшеллек айы. Әле ниндәй ай?
Теманы асыу.
Мин апрель айын ҡоштар айы тип әйтер инем? Ни өсөн тип уйлайһығыҙ?
- Беҙҙең илдә һәр йыл һайын 1 апрель көнөн ҡоштар көнө тип билдәләйҙәр. Был көндө һәр кеше ҡулынан килгәнсә ҡоштарға изгелек эшләргә тейеш. Ә балалар ниндәй яҡшылыҡ эшләй ала һуң ( яуаптар). - Бөгөн нимә тураһында һөйләшербеҙ?
Беҙҙең бөгөнгө тема “Ҡоштар – беҙҙең дуҫтар”
- Башҡортостанда 300 тирәһе төр ҡош йәшәй. Шуларҙың ҡайһы берәүҙәре менән танышып китәсәкбеҙ. Бөгөн беҙ һеҙҙең менән ҡоштар ҡайтыуына әҙерләнәбеҙ. Ошо ағасҡа сыйырсыҡ ояһы төҙөйөк. Һәр өлөшөн ниндәйҙер эштән һуң ғына ҡуйып була.
- Һәр һүрәттә ниндәй ҡош икәнлеген әйтер кәрәк.
( турғай, ҡарабаш турғай, ҡарға, һайыҫҡан, күгәрсен, тумыртҡа)
- Был ҡоштарҙы бер һүҙ менән нисек әйтергә була? (ҡышлаусы ҡоштар)
Сыйырсыҡ ояһынын алды ҡуйыла.
2.- Тағы ла ниндәй ҡоштар бар? ( Күсер ҡоштар)
Улар менән яҡындан танышып китәйек.
Ҡарға.
Бар белгәне ҡар ҙа ҡар,
Йәй буйына ҡар даулар.
Ҡарғалар Европа һәм Азияла осрай. Улар бергәләшеп колония менән баҡсаларҙа, парктарҙа, кешегә яҡыныраҡ ерҙә оя ҡоралар. Ояларына 3-6 йомортҡа һалалар. 18-22 көндә бала сығаралар.Уларҙың файҙаһы - төрлө үләкһәләр, саранчалар, ҡарышлауыҡтар менән туҡланалар. Шулай итеп иген культураларын ҡотҡаралар.
Ҡара ҡарғалар яҙ килеүенең тәүге билдәһе. Ҡарға килмәй, ҡар китмәҫ тип әйткәндәр. Ҡара ҡарға килгәс, бер айҙан ҡар китер – ҙә тиҙәр.
Сыйырсыҡ.
Ҡолға башында йорто,
Эсендә тора йырсы.
Сыйырсыҡты халыҡ кеше көлдөрөүсе тип атай. Ул бесәй булып мыяулай, тауыҡ булып ҡытҡылдай, баҡа булып баҡылдай, бала һымаҡ илай, һыҙғыра ала. Сыйырсыҡтар бөжәктәр, ҡорттар, ҡусҡарҙар менән туҡлана. Улар парлашып йәшәйҙәр, үҙ ояларына 35 тапҡырға тиклем осоп киләләр, йәҡни тәүлегенә 200-300 –гә тиклем бөжәкте юҡ итәләр.
Йырын тыңлау.
Кәкүк.
Ул йәй буйына 270 меңдән ашыу ҡарышлауыҡ, май ҡуңыҙын юҡ итә. Йомортҡаһын теләгән ҡоштоң ояһына һалып китә, үҙе бала сығармай. Сөнки ул ашаған йөнтәҫ ҡарышлауыҡтарҙы ҡошсоҡтары ашай алмаҫ ине.
Йырын тыңлау.
Һабантурғай.
Эй һайрай ҙа һуң был һабантурғай
Ҡарҙар бөткәнен дә көтөп тормай.
Һабансылар күңелен нурлай-нурлай,
Һай һайрай ҙа һуң был һабантурғай.
Кем генә яратмай икән һабан турғайҙарын. Улар осҡанда һәр саҡ һайрайҙар. Шул саҡта йылға шауы, ҡыңғырау сәскәләре тауыштары ишетелгәндәй була. Һабан турғайҙары баҫыуҙарҙа, яландарҙа, көтөүлектәрҙә бик күп бөжәктәрҙе, ҡый үләндәренең ояларын ҡороталар. Ояларын ерҙә яһайҙар, күсеүсе ҡоштарға инәләр.
Йырын тыңлау.
Һандуғас.
Йомаҡ
Яңғыратып һыу буйҙарын
Һайрай алһыу таң тыуғас,
Моңло, дәртле (һандуғас.)
Иң йырсы ҡош һанала. Йырын тыңлау.
Ҡарлуғас.
Йомаҡ.
Түшендә аҡ алъяпҡыс,
Ҡанаты хәс ҡыйғас ҡаш.
Күҙе, башы йомроҡас,
Был ниндәй ҡош?
Ҡарлуғас
Был ҡоштар кешегә яҡын йәшәйҙәр. Өй ҡыйыҡтарында, һарай тирәһендә оя ҡоралар.
Йырын тыңлау.
- Былар барыһы ла ниндәй ҡоштар булды? (күсер ҡоштар)
- Сыйырсыҡ ояһының башын ҡуйыу.
Физминутка
- Тағы ла ниндәй ҡоштар бар? ( йорт ҡоштары)
- Улар ниндәй файҙа килтерә?
- Әйҙәгеҙ улар менән ял итеп алайыҡ.
3.Ҡоштар кешеләргә ниндәй файҙа килтерәләр?
- Баҡсаларҙағы бөжәктәрҙе, ҡоротҡостарҙы ашайҙар.
- Кешеләр уларҙың йырҙарын тыңлап ҡыуана.
- Борон-борондан ата-бабаларыбыҙ ҡоштарға ҡарап тәбиғәт торошон билдәләгәндәр. Ошонан һынамыштар килеп сыҡҡан.
Ҡарлуғастар түбән осһа, ямғыр яуыр.
Ҡаҙ томшоғон ҡанат аҫтына тығып, бер аяғын күрәрһә, көндәр һыуыр.
Ҡарғалар ағастың аҫҡы ботағына ҡунһа, ел булыр.
Торналар килһә, баҫыуға ашыҡ.
Һайыҫҡан шыҡырлаһа, ҡунаҡ килер.
- Килтергән файҙалары өсөн ҡоштарға хатта һәйкәлдәр ҡуйылған.
- Американың Солт-Лейк-Сити ҡалаһында аҡсарлаҡтарға һәйкәл ҡуйылған. Баҫыуҙарҙағы уңышты саранчанан һаҡлап ҡалырға ярҙам итә. Ә Бостон ҡалаһында баҫыу һаҡсыһы булған өсөн турғайға һәйкәл ҡуйылған.
Самара ҡалаһында Бөйөк Ватан һуғышында ярҙам итеүсе почтальон-күгәрсендәргә һәйкәл ҡуйылған. Күгәрсендәр Тыныслыҡ символы ла.
Санкт-Петербург ҡалаһында Бәхетле ғаилә символы булараҡ ҡауҙыларға (аист) һәйкәл ҡуйылған.
Сыйырсыҡ ояһына тишек ҡуйыу.
4. Күп ҡоштар ер йөҙөнән юғала. Ни өсөн тип уйлайһығыҙ?
Кешеләр нисек итеп тәбиғәткә ярҙам итеү тураһында уйлағандар. Һәм “Ҡыҙыл китап” төҙөгәндәр. Был китапҡа 295 йәнлек, 312 төрлө ҡош ингән. Ә ниндәй йәнлектәр һәм ҡоштар яҙылған һуң был китапҡа.
Ә уҡыусылар ниндәй өлөш индерә ала ҡоштарҙы һаҡлауҙа. Ә хәҙер Башҡортостанда “Ҡыҙыл китапҡа” керетелгән ҡоштар тураһында тыңлап үтәйек.
Бөркөт – бик ҙур йыртҡыс ҡош, уның ҡанаттары 2 метрға етә. Йоморан, алйырҙан, сысҡан, ҡуян кеүек йәнлектәрҙе ашай. Хәҙер беҙҙең республикала ғына түгел, бөтә ил буйынса ла бөркөттәр һаны әҙ ҡалған.
Туғаҙаҡ. Ҡасандыр Башҡортостандың далаларында көтөү-көтөү булып йөрөгән был ҡошто ла хәҙер бик тиҙ табып булмай. Туғаҙаҡ та бик ҙур. Уның ауырлығы 16-17 кг-ға етә. Ул тик киң далаларҙа, сиҙәм ерҙәрендә генә йәшәй. Үлән һәм бөжәктәрҙе ашай.
Ҡарағош. Бөркөттән бәләкәйерәк был ҡош та “Ҡыҙыл китапҡа” индерелгән.
Шоңҡар. Хәҙер был ҡоштоң тик исеме генә ҡалып бара. Һуңғы йылдарҙа шоңҡар ояһын күреүселәр ишетелмәй.
Сыйырсыҡ ояһына таяҡ ҡуйыу.
5. "Экология өсөн көрәшәйек".
- Ҡоштарға ярҙам итеү өсөн ниндәй ҡағиҙәләр үтәргә кәрәк?
1. Ҡош ояларын туҙҙырма
- Ҡоштарҙы һәм уларҙың балаларын тотма!
- Урманда үҫемлектәрҙе, бөжәктәрҙе, ҡош ояларын тапамаҫ өсөн һуҡмаҡтан ғына йөрөргә тырыш!
- Урманда һәм паркта шаулама, ҡоштарҙы, йәнлектәрҙе ҡурҡытырһың.
- Тәбиғәтте сүпләмә!
- Бына беҙҙең оябыҙға сыйырсыҡ та ҡайтты. Ул ниндәй файҙа килтерә?
- Атайҙарығыҙға ҡайтып әйтегеҙ, бергәләп оя эшләп ҡуйығыҙ.
- Рефлексия.
- Бөгөнгө класс сәғәте һеҙгә оҡшанымы?
- Нимәләр иҫегеҙҙә ҡалды?
- Оҡшаһа ағасҡа йәшел япраҡтар ҡуяйыҡ, оҡшамаһа һары япраҡ йәбештерегеҙ.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Классный час "Птицы - наши друзья" 3 класс
Классный час с презентацией и элементами соревнования. В ходе данного занятия дети расширят знания о птицах, научатся работать в группе....
Классный час "Птицы -наши друзья"
Главная особенность данного классного часа состоит в организации природоохранной деятельности, а именно изготовление и развешивание кормушек, подкомка птиц....
Классный час: "Птицы - наши друзья"
Загадки о птицах, словарные слова,...
Классный час "Птицы - наши друзья"
Внеклассное мероприятие с целью воспитания ответственного отношения к природе, к "братьям нашим меньшим"...
Классный час. "Птицы - наши друзья"
Цели:Познакомить учащихся с птицами родного края, показать необходимость защиты птиц.Развитие интереса к живой природе.Развитие речи, внимания, наблюдательности, мышления учащихся.Воспитание чувства л...
Классный час "Птицы-наши друзья"
Открытый классный час на школьном методическом объединении классных руководителей "Птицы-наши друзья". Данный материал может быть использован для проведения классных часов, внеклассных мероп...
Классный час "Птицы - наши друзья"
Цель:- экологическое воспитание обучающихся;- расширение кругозора;- проверка знаний эрудиции;- видеть взаимосвязь человека с природой. Задачи:- содействовать воспитанию чувства доброты, сопережи...


text:
Тәбиғәт
план-конспект урока (5 класс) на тему
Асыҡ дәрес өлгөһө
Скачать:
Предварительный просмотр:
Тема: Тәбиғәт.
Маҡсат: - һүрәттәр ҡарау;
- карточкалар өҫтөндә эш;
- һүҙбәйләнештәр төҙөү;
- текст өҫтөндә эш.
Дәрестең барышы
I. Һаумыһығыҙ!
Хәйерле иртә!
(Уҡыусыларҙың ҡунаҡтар менән иҫәнләшеүе)
II. Өйгә эште тикшереү: Һүҙлектәге һүҙҙәрҙе ятларға ( ҡағыҙ биттәренә яттан яҙып биреү)
III. Яңы дәрес барышы:
Дәрес алдынан күнекмәләр үткәреү:
1.- башҡорт теленең үҙенсәлекле хәрефтәрен ҡабатлау:
Ө,ү,ә
Ғ,ҙ,ҡ,ң,ҫ,һ һәм һүҙҙәр әйтеү: ө -өләсәй, ү – күнегеү,ә - әсәй;
Ғ –ғаилә, ҙ –ҙур, ҡ- ҡыш, ң- таң, ҫ- бәҫ, һ- һүҙлек.
Дәресте эпиграфын уҡыу: Ҡоштар осһон
Балыҡтар йөҙһөн!
Ағастар, сәскәләр үҫһен!
Бөтә тереклек йәшәһен!
-Бында нимә тураһында һүҙ бара?
- Балыҡтар, ҡоштар тураһында.
- Улар бөтәһе бергә нисек атала?
- Эйе, ысынлап та, тәбиғәт тураһында.Шулай итеп, дәрестең темаһын, числоһын яҙып алайыҡ.
- Дәфтәрҙәрҙе астыҡ, бөгөнгө дәрестең числоһын яҙайыҡ.
2. Презентация ҡарау:
- Был нимә һорауына яуаптар табайыҡ.
- Яуап бирегеҙ: тәбиғәтте һаҡларға, яратырға кәрәкме?
Уҡыусыларҙың яуабы:
-Тәбиғәтте яратыу ул – уға теймәҫкә, үҙ канундары менән йәшәргә ҡамасауламаҫҡа.
- Любить природу – значит не трогать ее, не мешать ей жить по своим законам.
- Ә хәҙер нөктәләр урынына кәрәкле һүҙҙәр әйтәйек һәм яҙайыҡ:
Балыҡҡа - ..., ҡошҡа- ..., йәнлеккә урман, ә кешегә ... кәрәк.
-Афарин, барыһында үҙ урынына ҡуйҙыҡ.
3. Карточкалар өҫтөндә эш:
- индивидуаль карточкалар таратыу;
- командаға карточкалар таратыу.
4. Һүрәттәр өҫтөндә эш:
- Таҡтала ниндәй һүрәттәр бирелгән?
-Укыусылар: йылға
үҫемлек
йәнлектәр
ҡоштар
бөжәктәр
балыҡтар
тау
-Шул һүҙҙәрҙе таҡтаға яҙыу (берәмләп сығып)
5. Физминутка: Йыраҡтан ямғыр болото килә ( башты уңға һәм һулға бороу);
Күк күкрәне (ботҡа һуғыу);
Ел иҫте (ҡулдарҙы өҫкә күтәреү);
Боҙлауыҡ яуа башланы (аяҡтар менән тыпырлау);
Ямғыр ҡойҙо ( сәпәкәйләү);
Ҡояш күренде (алға килеп, йылмайыу һәм ҡулдарҙы күтәреү)
Беҙ бәхетле ( үҙ – үҙеңде ҡосоу).159e
- Рәхмәт, ултырығыҙ.
IV. Яңы теманы аңлатыу:
1.Башҡорт телендә ҡылымдар ни эшләй, ни эшләгән, ни эшләйәсәк һорауҙарына яуап бирә. Ә беҙ бөгөн ни эшләй һорауына яуап бәлыусы һүҙҙәрҙе табабыҙ һәм ялғауҙарын билдәләрбеҙ.
- Ни эшләй? Был хәҙерге заман ҡылымдары яуап бирә, уның ялғауҙары –а, -й, -ә. Мәҫәлән, үҫә, тора. Яғауҙары ә һәм а килә. Һүҙлектәге һүҙҙәрҙе файҙаланып, ҡылымдарҙы яҙайыҡ.
-Ә хәҙер таҡталағы һүҙҙәргә ҡылымдар өҫтәйек.
Йылғалар – аға
Үҫемлектәр – үҫә
Йәнлектәр – эҙләй
Ҡоштар – оса
Бөжәктәр – һикерә
Балыҡтар йөҙә
Тауҙар – тора
Бирелгән ҡылымдарҙың ялғауҙарын табайыҡ.
2. Текст өҫтәндә эш:
-тексты уҡыу,
- уҡыусыларҙың тәбиғәт тураһында һүҙҙәрҙе билдәләүе,
- ни эшләй һорауына текстан миҫалдар килтереү.
3. Нимә белдегеҙ?
Нимә һорауына һүҙҙәрҙе ҡабатлау;
Ни эшләй һорауына һүҙҙәрҙе ҡабатлау.
4.Һөҙөмтә: шулай итеп,беҙ һеҙҙең менән тәбиғәт тураһында һүҙҙәр белдек һәм билдәләнек. Һеҙ ниндәй һүҙҙәрҙе отоп алдығыҙ? Әңгәмә. Эпиграф менән дәресте тамамлау.
5. Баһалар ҡуйыу: Уҡыусылар үҙҙәренең эштәрен баһалай (4 йәки 5 билдәләре ҡуя).
6.Өйгә эш биреү. 81 – се бит, 3 –сө күнегеү (телдән).
V.Беҙ, афарин! Һау булығыҙ, дәрес бөттө.