text:
Ибн Баттута
Ибн Батту́та (ғәр. أبو عبد الله محمد ابن بطوطة, тулы исеме Ибн Баттута Әбү Абдаллаһ Мәхәммәд ибн Абдаллаһ әл-Лавати әт-Танджи; 25 февраль, 1304, Тәнжәр — 1377, Фәс) — данлыҡлы ғәрәп сәйәхәтсеһе һәм илгиҙәр сауҙагәре. Ислам донъяһының барлыҡ илдәрен — Булғарҙан Момбасаға, Тимбуктунан Ҡытайға тиклем тотош урап сыҡҡан. Мальдив утрауҙарында 9 ай булғанда шундағы солтан ҡыҙына өйләнгән. «Подарок созерцающим о диковинках городов и чудесах странствий» тигән китап авторы.
Сәйәхәттәре[үҙгәртергә]
1325 йылдың14 июнендә Ибн Баттута Тәнжәрҙән Мәккәгә хажға юллана. Сәхәрә (Сахара) сүллегенән үткәндә сәйхәтен артабан дауам итеү теләге уяна. Ул Африкала, Урта һәм Алыҫ Шәреҡтә булып ҡайта.
Ибн Баттута Мысыр аша үтеп, Джиддәгә барырға йыйынғанда ырыу-ара һуғыштарға юлығып, Ҡәһирәгә кире ҡайта. АртабанИерусалим, Дамаск(Шам), Мәккә, Басра, Бағдад тарафтарына юл ала.
1330 йылдаИбн Баттута Ҡыҙыл диңгеҙ аша Аденға килә (Йемен). Артабан Сомалиға юл тота. Африка ярҙарында урынлашҡан омбаса һәм Килва ҡалаларында ҡара кешеләрҙе күреп, шаҡ ҡата. Мәккәгә кире ҡайтыр өсөн ему пришлось совершить Фарсы ҡултығы һәм Ғәрәп ярымутрауын урап сығырғатура килә.
Кесе Азияға (Румға) сәйәхәте 1332 йылда башлана. Генуя карабында ул Алайаға, Антальяға, Лаодикеяға, Икониумға (Конья), Кайсериға, Себастияға килеп сыға.1333 йыл аҙағында Синоп портына бара.
Ул яңынан-яңы сәйәхәттәргә ашҡынып тора. Кафа (хәҙер Феодосия ) аша Солхат, Азов, шунан Кавказға юл тота. 1334 йылдың 6 майында сәйәхәтсеАлтын Урҙа ханы Узбек-хандың һарайына барып эләгә. Хан уны бик ҙурлап ҡабул итә. Яҡынса Биштау (Пятигорск) тирәһендә була был. Болғарға барыуы бәхәстәр уята. Нисек кенә булмаһын, Хажи-Тарханда (хәҙерге Әстрхан) булыуы билдәле. Ул хандың бер ҡатыны Баялун-хатунды (византия императорыАндроник III ҡыҙы), Константинополгә (хәҙер Истамбул) атаһы янына оҙатып барырға алына.Византияла ғәрәп сәйәхәтсеһе бер ай ҙа алты көн була. Бынан һуң Оло Иҙелгә(Волга) кире әйләнә, ноябрь уртаһында Һарай-Беркегә килә. 1334 йылдың 10 декабрендә Ибн Баттута Алтын Урҙа баш ҡалаһынан хорезм каруанына ҡушылып юлға сыға. Сарай-Джук аша Урта Азияға юллана.
Урта Азиянан Һиндостанға барып етә, унда 8 йыл йәшәй, ҡаҙый, факиһ булып эшләй. Күп мажаралар кисереп, Баттута йәнәһе Кантон портына етә, шунан Малайзия, Бенгалия , һиндостан аша Мароккоға барып сыға (1349). Ҡытайҙа булыуы шикле, сөнки яҙмаларҙа хата күп. 1350—1351йылдарҙа Ибн Баттута дипломатик миссия менән Гранадаға ебәрелә.
1352 Ибн Баттута Африкаға сәйәхәткә сыға. Ҙур ауырлыҡтар менән ул Сахараны үтеп, Малиға етә, Нигер йылғаһына барып сыға[1].
Ибн Баттутаның иҫтәлектәре — урта быуаттағы Мали тураһында төп сығанаҡ булып тора.
Тарихи әһәмиәте[үҙгәртергә]
Ибн Баттута барлығы 120 700 км юл үткән, быны хатта бөгөнгө транспорт мөмкинлектәре менән дә башҡарыу бик ауыр.Ҡайҙа булғанын Ибн Баттута бик тулы яҙып ҡалдырған.Тәүге тапҡыр Европала (латин)теленә тәржемә ителгән (1818) - «De Mohammede Ebn-Batuto Arabe Tingitano ejusque itineribus», шунан 1829 инглиз теленә - «The Travels of Ibn Batuta, translated from the abridged Arabic MS. Copies by Lec».
Рәсәй тарихы өсөн Алтын Урҙаның Үзбәк хан осоро ҡыҙыҡһыныу уята. 1874 йылда Петербургта ғәрәп текслы һәм француз теленә тәржемә менән сыға - (Voyages d'Ibn Batoutah. Texte arabe, accompagné d'une tradition par C. Defrémery et B.R. Sanuinetti)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Милославский Г. В. Ибн-Баттута. — М.: Мысль, 1974. — 80 с. (Замечательные географы и путешественники).
- Тимофеев И. В. Ибн Баттута. — М.: Молодая гвардия, 1983. — 270 с.
- Ибрагимов Н. Ибн Баттута и его путешествия по Средней Азии. — М.: Наука, 1988.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


c: text/html

text:
Каруанһарай
Координаты: 51°46′17″ с. ш. 55°05′36″ в. д. / 51.771429° с. ш. 55.093404° в. д. (G) (O) (Я)
Был Ырымбурҙағы ҡомартҡы тураһында мәҡәлә. Музыкаль төркөм тураһында мәҡәлә бында: Карауанһарай (төркөм)
Каруанһарай — Ырымбур ҡалаһындағы архитектура ҡомартҡыһы. Уны XIX быуатта Ырымбурҙа булған һәр кем ҡалаға үҙенсәлекле йәм биреп торған архитектура ҡомартҡыһы тип иҫкә ала [1].
«Мин Һаҡмар аша сыҡҡан ваҡытта ҡояш яңы ғына байыған ине, алыҫта иң беренсе булып иҫ киткес манараһы менән ал төҫтәге мәсет күренде. Был Брюллов рәсемдәре буйынса төҙөлгән Каруанһарай», — тип яҙа 1847 йылда Ырымбурҙа һөргөндә булған Т. Г. Шевченко. Философия докторы Фёдор Базенер 1842 йылда Хиванан Ырымбурға үтеп барышлай Каруанһарай тураһында «күҙҙең яуын алырлыҡ ҡарап туймаҫлыҡ гүзәл бина», тип яҙып ҡалдыра. Урта Азиянан ҡайтып барышлай 1929 йылда Ырымбурҙа булған А. В. Луначарский «Бик матур Каруанһарай, эсендә архитектур ҡомартҡыһы булғанға…», тип яҙа.
Йөкмәткеһе
Каруанһарайҙы төҙөү тарихы[үҙгәртергә]
Ырымбурға йомош йәки эш менән килгән башҡорттарҙың һәм мишәрҙәрҙең һис ниндәй туҡталыу урыны ла юҡ,— тип яҙа Ырымбур генерал-губернаторы В. А. Перовский 1836 йылдың 20 апрелендә башҡорт һәм мишәр кантон башлыҡтарына мөрәжәғәтендә — Мин бында даими туҡталыу урыны йәғни Каруанһарай һала башларға ниәтләнәм. Был һарайҙа теләгән бер башҡорт һәм мишәр бушлай туҡтала алыр ине.
Төҙөлөш материалдары әҙерләү һәм ҡулланыу башҡорттарға борондан таныш була. Ырымбурҙы башҡорт орнаменты менән биҙәлеп эшләнгән биналар быға дәлил булып тора. Миҫал өсөн, Каруанһарай янындағы бер ҡатлы йорттоң фасады башҡорт орнаментындағы геометрик фигуралар менән биҙәлгән.
Каруанһарайға башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре идаралығы, ҡорал склады, башҡорт балалары өсөн училище, тимерлек, ағас эшкәртеү, ҡамыт-ыңғырсаҡ эшләү, тегеү оҫтаханалары урынлашырға тейеш була. Каруанһарайҙың мәсете иһә мосолмандарға намаҙ уҡыу, ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлау өсөн тәғәйенләнә.
Перовскийҙың изге ниәтен кантондар хуплап ҡабул итә һәм ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә халыҡтан төҙөлөш фондына мул ғына аҡса йыйыла. Архитектор А. П. Брюллов эшләгән проект 1877 йылдың 19 ғинуарында раҫлана, шул йылдың йәйендә үк төҙөлөш эштәре башланып китә. Төҙөлөш материалдарын әҙерләүҙә, уларҙы ташыуҙа, биналарҙы һалыуҙа һәм биҙәүҙә төрлө милләт кешеләре ҡатнашаһа ла, төп ауырыҡ башҡорттар иңенә төшә. Төҙөлөштөң дөйөм күләме 804914 һум күләмендә баһалана. Был суммаға халыҡтың үҙ ирке менән йыйған иғәнәһе, почта хеҙмәте өсөн түләүҙәр, поташ заводтарынан килгән килем керә.
Каруанһарайҙың төп бинаһы 1842 йылда төҙөлөп бөтә. Мәсетте эске яҡтан биҙәү һәм манараны тыштан йөҙләү эштәре күп ваҡытты ала.
1921-1936 йылдарҙа Каруанһарай йортонда Ырымбур башҡорт педагогия техникумы эшләне.
Каруанһарайҙың архитектураһы[үҙгәртергә]
Каруанһарай иркен урында, ҡаланан ситтә төҙөлгән. Тирә-яғына Стәрлетамаҡ, Бөрө өйәҙҙәренән килтерелгән ағастар ултыртылған. Ихатаһы киҫелгән таштан яһалған кирбес менән уратып алынған. Ҡала киңәйгәс, комплекс ҡала эсендә тороп ҡала, ихатаның ярым-асыҡ яғы хәҙерге Парк проспектына ҡарап тора. Ҡауанһарай төп корпустан, мәсеттән һәм манаранан торған бер бөтөн архитектур берәмек. Төп корпус "П" хәрефе формаһында, булмәләрҙең тәғәйенләнеше төрлө булғанға айырым ишектәр ҡуйылған. Ҡунаҡтарға икенсе ҡатта казарма формаһында бүлмәләр планлаштырылған. Аттарҙы ҡуйыу өсөн тышҡы яҡта ихата ҡаралған.
Мәсет стеналары һигеҙ ҡырлы призма итеп төҙөлгән, өҫтө ярым сфера менән ҡапланған. Киңлеге — 12,8 м.
Манараның аҫҡы өлөшөндә киң пьедестал, урта өлөшөндә һигеҙ ҡырлы призма, өҫкө өлөшөндә цилиндр формаһындағы колонна. Манара йәшел тимер менән ябылған конус менән тамамлана. Конус башында ярым ай. Бейеклеге 38,8 м.
Каруанһарайҙы асыу тантанаһы[үҙгәртергә]
Ниһәйәт, 1846 йылдың 30 авгусында Каруанһарайҙы асыу тантанаһы үткәрелә. Байрамға Башҡорт-мишәр ғәскәре командиры, Өфөнән мөфти, кантон начальниктары, башҡа абруйлы ҡунаҡтар һәм ябай халыҡ саҡырыла. Ҡунаҡтарҙың береһе лә саҡырыуҙы инҡар итмәй килеп етәләр. Иртәнге сәғәт 9-ҙа хәрби ғәскәр разводҡа теҙелә, парад күрһәтелә. Башҡорт атлылары милли кейемдә, сукнонан тегелгән ҡыҙыл кафтанда булалар. Корпус командиры һәм башҡа урыҫ кешеләре сиркәүгә литургияға китәләр, ә ҡалған халыҡ намаҙ ваҡытын көтөп мәсет янына йыйыла. Бер сәғәттән корпус командиры килеп етә, мәсет алдында халыҡҡа үҙенең ҡотлау һүҙҙәрен еткерә. Мәҙин манаранан аҙан ишеттерә. Мәсет ишектәре асыла, мөфти артынан халыҡ мәсеткә инә. Асыу тантанаһының рәсми өлөшө тамамлана. Һуңынан халыҡтың яратҡан тамашаһы — ат ярышы үткәрелә. Ярыш тамамланған урында байрамға килгән ҡунаҡтарға ҙур табын әҙерләнә, һый-хөрмәт күрһәтелә. Шунда уҡ халыҡтың тағы бер яратҡан тамашаһы — көрәш үткәрелә. Ярышта еңеүселәргә махсус бүләк әҙерләнә.
Каруанһарайҙы ҡайтарып алыу өсөн көрәш[үҙгәртергә]
Каруанһарай төҙөлөп бөтөүгә Ырымбурҙың генерал-губернаторы итеп В. Обручев тәғәйенләнә. Ул үҙен башҡорт мәҙәниәтендәге барлыҡ сараларҙың дошманы итеп күрһәтә. Каруанһарай тартып алына һәм эска эштэр ҡарамалығына тапшырыла. Бинала Ырымбур губерна канцелярияһы, канцелярия начальнигының фатиры, башҡорт ерҙәрен бүлеү буйынса комиссия, «Оренбургская газета»ның редакцияһы һәм типографияһы урынлаша. Башҡортар өсөн ике генә фатир ҡалдырыла — унда мәсет хеҙмәткәрҙәре урынлаша.
Был хәл башҡорттар араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. 1865 йылда Ҡаруанһарайҙы ҡайтарып биреүҙәрен һорап 10 меңгә яҡын ҡултамға йыйыла. Үҙ хәле менән төҙөгән ҡорамды халыҡ тарихи изге ҡомартҡы итеп күрә.
Губерна ойошмалары янында мосолман храмы булыуы мөмкин түгел тигән һылтау менән Кржижановский 1867 йылдың 26 ғинуарында эске эштәр министрлығына мәсетте һәм манараны күсерергә тип, үтенес яҙа. Ул үҙенең үтенесен урыҫ хөкүмәте янында мосолман мәсете булыуы килешмәй тип нигеҙләй. Эске эштәр министрлығы башҡорттар араһындағы хәлде яҡшы белә, яңы ихталалдар күтәрелеүҙән хәүефләнеп 1876 йылдың 10 июнендә Крыжановскийға «күптән эшләп килuән, зауыҡ менән төҙөлгән ҡоролманы күсереү магометан фанатизмына яңы ҡеүәт бирәсәк, тимәк был көс көсһөҙләнмәйәсәк, ә яңынан күтәреләсәк» тип яуап бирә. Крыжановский бер нисә мәртәбә үтенес яҙа, министрлыҡ барыбер мәсетте күсерергә баҙнат итмәй.
1917 йылдың 20 июнендә Ырымбурҙа үткән башҡорт өлкә советы съездында «Каруанһарай башҡорттар тарафынан төҙөлгән башҡорттарҙың милли ҡаҙанышы» тигән ҡарар ҡабул ителә. Уны башҡорт халҡына ҡайтарып биреү тураһында декретҡа В. И. Ленин 1918 йылда ҡул ҡуя.
Ауыр 1921 йылда Каруанһарайҙа башҡорт педагогия техникумы асыла.
1960 йылда Каруанһарай архитектура ҡомартҡыһы булараҡ дәүләт һаҡлауына алына.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ҡара барҡылдаҡ
Ҡара барҡылдаҡ, ҡара турғай (урыҫ. Черный дрозд)(лат. Turdus merula)— турғай һымактар отрядендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Яңғыҙ һәм күмәкләшеп йөрөйҙәр. Ата ҡоштоң ҡауырһындары тигеҙ ҡа¬ра төҫтә. Суҡышы, күҙ ҡабаҡтары сағыу һарғылт ҡыҙыл. Инә ҡоштоң дөйөм төҫө көрәнһыу һоро. Аҡ төҫтәге та¬мағында, түшенең өҫкә өлөшөндә буй һорғолт һыҙыҡтар бар. Башҡа барҡылдаҡтарҙан ҡара төҫө менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы киҫкен: «шыҡ-шыҡ» йәки. «тиррә-шыҡ-шыҡ». һай¬рауы моңло һыҙғырыуҙан тора.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө еләк, үлән һәм ағас орлоҡтары, бө¬жәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ағас-4 тарҙа, ҡыуаҡтарҙа, ерҙә оялай. Ерәнһыу көрән таплы 5—6 бөртөк йәшкелт зәңгәр йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Һөйләм
Һөйләм — синтаксистың төп берәмеге. Һөйләүсенең йәки яҙыусының тыңлаусыға йәки уҡыусыға әйтергә теләгән фекере һөйләмдә формалаша.
Йөкмәткеһе
Һөйләмдең төп билдәләре[үҙгәртергә]
- Һөйләм тамамланған уйҙы белдерә.
- Һөйләмдең грамматик нигеҙе була. Ул эйә менән хәбәрҙән тора. Грамматик нигеҙ бер баш киҫәктән дә торорға мөмкин. Мәҫәлән:Эңер. Яҙ.
- Һөйләм аҙағында пауза яһала, тамамланған интонация була.
- Һөйләм - аралашыу берәмеге.
- Һөйләмдә нимәлер тураһында хәбәр бирелә, һорау ҡуйыла, кешенең эске кисерештәре сағыла. Ошонан сығып, хәбәр, һорау, бойроҡ, өндәү һөйләмдәр була.
Әйтелеү маҡсаты буйынса ябай һөйләм төрҙәре[үҙгәртергә]
Хәбәр[үҙгәртергә]
Хәбәр һөйләмдәр ысынбарлыҡтағы хәл-ваҡиғалар, күренештәр тураһында белешмә бирә, хәбәр итә . Улар телмәрҙә ҡулланылған һөйләмдәрҙең иң киң таралған төрө. Хәбәр һөйләмдәр йөкмәткеһе, төҙөлөшө, функциялары буйынса ла бик күп төрлө: улар хәбәр итәләр, тасуирлайҙар, һүрәтләйҙәр, билдәләйҙәр, характеристика бирәләр. Бындай һөйләмдәр йыйнаҡ йәки тарҡау, бер составлы йәки ике составлы, ябай йәки ҡушма булалар. Уларҙың структураһы йөкмәткеләренә бәйле. Хәбәр һөйләмдәрҙең төп үҙенсәлеге - уларҙың сағыштырмаса тамамланған уйҙы белдереүе, уларға тыныс тон хас. Бындай һөйләмдәр түбәнәйеүсе интонация менән әйтеләләр. Ғәҙәттә, айырып күрһәтергә теләгән һүҙгә йәки һүҙбәйләнешкә логик баҫым төшә: Аяуһыҙ һуғыш ҡыҙғандан-ҡыҙҙы. Беҙҙең ғәскәрҙәр хасил иткән саҡрымдарға һуҙылған ут йомғағы, үҙ юлындағы бөтә нәмәне кире һепереп, торған һайын асырғаныбыраҡ дошман өҫтөнә тәгәрәне. Пехота полкы күптән инде ошо ут йомғағына уҡмашҡайны (Д. Бүләков).
Һорау[үҙгәртергә]
Өндәү[үҙгәртергә]
Бойроҡ[үҙгәртергә]
Логик баҫым[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ә. М. Аҙнабаев, С.А. Таһирова Әсә теле дәреслеге, 7 класс Өфө- 2009 йыл.
- М.Ғ. Усманова. Башҡорт теле грамматикаһы.Өфө -2007 йыл, 111 бит


text:
Азатлыҡ дәрәжәһе
Азатлыҡ дәрәжәһе, (Механикала) (урыҫ. Степени свободы (Механика)) — есемдең арауыҡта урын алмаштырыуы ваҡытта ирекһеҙ координаталар дөйөмлөғө. Был механиканың нигеҙ төшөнсәһе.
Ысынбарлыҡта азатлыҡ дәрәжәһе — есемде арауыҡта табыу өсөн минималь һаны (координата).
Мәҫәлән математика маятниғының арауыҡта азатлыҡ дәрәжәһе — 2, бер яҫылыҡта әйләнғән маятниҡтын — 1 (сөнки уның координатаны мөйөш аша табырға мөмкин — 1 һан).
Бәйләнғән механик системаһына ҡарағанда, уның азатлыҡ дәрәжәһе һаны, системаның нөктәләрҙен бөтә декарт координаталарҙан түбән:
ҡайҙа n — азатлыҡ дәрәжәһе, N — системаның материаль нөктәләр һаны, nlink – бәйләнғән элемтәләр һаны (артыҡ элемтәләрһеҙ).
Йөкмәткеһе
Төҙөлөш механикаһында яҫы системаһының азатлыҡ дәрәжәһен табыу формулаһы[үҙгәртергә]
Ҡайҙа:
-азатлыҡ дәрәжәһе -дисктар һаны, -ябай шарнирҙар һаны, -таяныс элемтәләр һаны.
Ләкин ошо формула аңлау өсөн ҡыйын. Сөнки рамала күп контурҙар булғас, элементтарҙы дисктарға бүлеү ҡыйын [1]/.
Ошо ҡыйынлыҡты үтеү өсөн А.А. Кутонова, В.И. Уварова, Б.А. Тухфатуллин менән ошо формула тәкдим ителде [2]/:
Ҡайҙа:
-азатлыҡ дәрәжәһе - быуындар һаны, -ябай шарнирҙар һаны,
-таяныс элемтәләр һаны.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
- Даламбер принцибы
- Тулҡын
- Гармония тирбәлеүҙәр
- Молекуляр тирбәлеүҙәр
- Гармония осцилляторы
- Вибрация
- Виброизоляция
- Резонанс
- Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр
- Төҙөлөш механикаһы
Примечания[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Тарг С. М. Краткий курс теоретической механики. Учеб. для втузов.— 10-е изд., перераб. и доп. — М.: Высш. шк., 1986.— 416 с, ил.
- Основной курс теоретической механики (часть первая) Н. Н. Бухгольц, изд-во «Наука», Главная редакция физико-математической литературы, Москва, 1972, 468 стр.


text:
Википедия:Ҡыйыу булығыҙ
Википедия берләшмәһе үҙенең ҡатнашыусыларын тартыныуһыҙ, ҡурҡып тормай мәҡәләләрҙе тулыландырырға, хаталарҙы төҙәтергә саҡыра.
Ҡатнашыусылар хаталарҙы төҙәткәндә, грамматикаға һәм стилгә ярашлы хәлгә килтергәндә, мәҡәләләрҙе яңы факттар һәм фотографиялар менән тулыландырғанда, Википедия тиҙерәк үҫешә. Нисәмә тапҡыр нимәнелер уҡығанда, ошоно-ошоно төҙәтергә ине, уйлағанһығыҙҙыр, моғайын? Википедия мәҡәләләрҙе төҙәтергә һәм тулыландырырға мөмкинлек тыуҙырып ҡына ҡалмай, ул тап шул маҡсатта донъя күргән дә. Әлбиттә, теүәллек һәм иплелек кәрәк, мәгәр был принцип үҙен ярайһы аҡлай.
Кемдер түбән сифатлы мәҡәлә йәки мәҡәлә әҙерләнмәһе яҙған икән, төҙәтмәләрегеҙ уға оҡшамауынан ҡурҡмағыҙ. Төҙәтегеҙ, тулыландырығыҙ һәм әҙерләнмәне өлгөлө мәҡәләгә әйләндерегеҙ. Был Википедияның асылы.
Әлбиттә, башҡа ҡатнашыусылар шулай уҡ һеҙ яҙғанды төҙәтә ала. Быны күңелегеҙгә яҡын алмағыҙ, ЭЙ:ВНТны уҡығыҙ. Википедияны бөтәһе лә яҡшыраҡ итеп күргеһе килә бит.
…әммә саманы онотмағыҙ[үҙгәртергә]
Яңы ҡатнашыусылар йыш ҡына Википедияның шулай асыҡ булыуына сихырланып, башкөллө тәрәнгә үк төшөп китә. Был бик яҡшы. Мәгәр, «ҡыйыу төҙәтегеҙ» принцибы шунда уҡ ҙур төҙәтмәләр индерә башларға, оҙон мәҡәләләрҙе ныҡ итеп ҡыҫҡартырға мөмкин тигәнде аңлатмай әле. Бигерәк тә (мәҫәлән, Карабах һуғышы йәки Украинала йот кеүек) ҡапма-ҡаршылыҡлы һәм төҙәтмәләр тарихы бик оҙон булған мәҡәләләр булғанда быны онотмағыҙ. Бынан тыш, өлгөлө мәҡәләларҙә теүәллеге, тамамланғанлығы һәм урталыҡты тотоуы өсөн иң яҡшы тип танылған мәҡәләләргә ҙур үҙгәрештәр индереүҙе хуплап булмай. Шулай уҡ, ҡыҙыҡ өсөн төҙәтергә тотонорға ярамай. Йыш ҡына һеҙ күргән мәҡәлә бәхәсләшеүсе яҡтар менән оҙайлы һәм ауыр һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһе булып тора, һәм уйламай ғына индергән төҙәтмә утҡа май ҡойоу һымаҡ килеп сығыуы ихтимал. Шуның өсөн, әгәр бәхәсле мәҡәләгә үҙгәрештәр индерергә теләйһегеҙ икән, уны тулыһынса уҡып сығығыҙ, фекерләшеүҙәр битендәге яҙмалар менән танышығыҙ һәм төҙәтмәләр тарихын ҡарап сығығыҙ. Шул саҡта ғына һеҙ мәҡәләнең бөгөнгә торошона баһа бирә алырһығыҙ. Бәхәсле мәҡәләлә ҙур төҙәтмәләр индерергә ниәтләнгән осраҡта фекерләшеүҙәр битендә үҙ ҡарашығыҙҙы белдереүегеҙ урынлы булыр, бынан һуң һис юғы бер көн яуап бирелгәнде көтөү фарыз, сөнки Википедияла ҡатнашыусылар төрлө ваҡытта эшләй һәм шунда уҡ ҡына яуап бирә алмай.
Әгәр ҡаршы булыусылар табылмаһа, үҙгәрештәр индерегеҙ һәм башҡа ҡатнашыусыларға төҙәтмәләр тарихын ҡарау еңелерәк булһын өсөн«Ҡыҫҡаса тасуирлама» менән файҙаланырға онотмағыҙ.
Өркәк тә булмағыҙ[үҙгәртергә]
Күпселек мәҡәләләрҙе иркен рәүештә төҙәтергә мөмкин. Бәхәсле мәҡәләләр артыҡ күп түгел, уларҙы еңел генә танып була. Танымаһағыҙ ҙа, бәхәсләшергә теләгегеҙ бар икән, "ҡыйыу төҙәтегеҙ" принцибы үҙен аҡлай. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеүсе тәүгеһе лә, һуңғыһы ла булмаҫһығыҙ. Бынан тыш, мәҡәләгә ниндәйҙер яңылыҡ өҫтәү уны ҡыҫҡартыуға ҡарағанда һәйбәтерәк һанала.
Күпкә китер төҙәтмәләр[үҙгәртергә]
Шулай уҡ башҡа күп биттәргә ҡағыласаҡ төҙәтмәләр тураһында ла әйтеү кәрәк. Мәҫәлән, ҡалыпты төҙәтеүгә йәки башҡа мәҡәләләрҙә һылтанмалар булған мәҡәләләрҙең исемен үҙгәртеүгә ҡағылышлылары. Был тиклем ҙур үҙгәртмәләр индергәндә тейешле ҡағиҙәләрҙе һәм ҡулланмаларҙы (мәҫәлән, исем үҙгәрткәндә ҡалыпты) яҡшылап өйрәнеп сығығыҙ. Бындай осраҡтарҙа үҙгәреш индерер алдынан фекерләшеүҙәр битендә йәки ҡатнашыусыларҙың дөйөм форумдарында яҙып сығыу яҡшыраҡ булыр. Бик ҙур булмаған (ҡара Википедия:Бәләкәй үҙгәртмәләр), әммә бик күп мәҡәләләргә индерергә кәрәк булған үҙгәртмәләргә лә ошондай уҡ талаптар ҡуйыла.
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
- Википедия:Мәҡәләләрҙе нисек төҙәтергә
- Википедия:Изге ниәт бар тип уйлағыҙ
- Википедия:Тиҙ башланғыс өсөн ҡулланма
- Википедия:Консенсус


text:
Википедия:Ҡыҙыҡ мәғлүмәт
Архив: 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018
15 ғинуар — 17 февраль[үҙгәртергә]
- Париж ҡалаһын тәүҙә римлылар Lutetia Parisiorum тип атаған.
- Рәсәйҙә беренсе тау училищеһы башҡорт сәнәғәтсеһе Тасимов Исмәғил асҡан.
- Йәһүд телдәренең дөйөм һаны егермегә етә.
- Нева йылғаһының яртыһы тийерлек (74 км йылғаның 28 км-ы) Санкт-Петербургҡа ҡалаһы эсендә.
- «Урыҫ теленең аңлатмалы һүҙлеге» авторы Владимир Иванович Даль медицина буйынса белем алған булған.
- Гиннесстың рекордтар китабы һатыуға беренсе тапҡыр 1955 йылда сыға.
- Күк йөҙө 88 йондоҙлоҡҡа бүленгән.
17 февраль — 15 март[үҙгәртергә]
- Михаил Нестеров Үҫмер Варфоломейға Илаһи зат күренеүе һүрәтә Өфөлә яҙа.
- Гольфстрим ағымындағы һыу донъялағы бөтә йылғаларҙың һыу сығымынан 30 тапҡыр күберәк.
- Хәҙерге төрҙәге кроссвордты 1913 йылда «New York World» гәзите баҫып сығара.
- Химик элемент хөрмәтенә аталған берҙән бер ил — Аргентина.
- Донъяла иң бейектәге мәсет Бурдж-Халифа башняһында урынлашҡан.
- Байонн ҡалаһы хөрмәтенә «байонет» тип аталған штык беренсе тапҡыр 1647 йылда Францияла ҡорал итеп ҡабул ителә.
- Башҡорт мәғрифәтсеһе Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт-Ғабдулхай Японияның беренсе мөфтие була.
15 март — 7 апрель[үҙгәртергә]
- Донъялағы беренсе үтә бейек йорт 1885 йылда төҙөлгән.
- АҠШ-та рәсми дәүләт теле юҡ.
- Башҡортостанда урынлашҡан ел электр станцияһы ҡеүәте буйынса Рәсәйҙә өсөнсө урында.
- Донъялағы иң ҙур сәғәт Мәккәлә.
- 2004 йылда Михаил Горбачев Грэмми премияһына лайыҡ була.
- Мәсеткә инергә рөхсет ителгән берҙән-бер хайуан — бесәй.
- Башҡорттар һағыҙҙы ҡайын туҙынан һәм ағас сайырынан эшләнгән.
7 апрель — 28 июль[үҙгәртергә]
- Фәләстин Дәүләтенең президенты Мәхмүд Аббас Башҡортостан Фәндәр Академияһың хөрмәтле академигы.
- Иллинойс ҡоллоҡто бөтөргән беренсе АҠШ штаты.
- «Mercedes-Benz» исемле автомобиль маркаһы Мерседес Еллинек исемле ҡыҙ хөмәтенә аталған.
- Тяньхэ-2 донъялағы иң ҡеүәтле компьютер, уның ҡеүәте 33,86 петафлопс.
- Ай йыл һайын Ерҙән яҡынса 4 сантиметрға алыҫлаша бара.
- Сахалин-1 Ерҙәге иң тәрән нефть скважинаһы, уның тәрәнлеге 12 700 метр.
- ЮНЕСКО мәҙәни мираҫ исемлегенә индерелгән беренсе ҡала — Эквадорҙың башҡалаһы Кито.
28 июль — бөгөн[үҙгәртергә]
- Phobaeticus chani донъялағы иң оҙон бөжәк, уның оҙонлоғо ярты метрҙын артыҡ булыуы мөмкин.
- Ябалаҡтың күҙен хәрәкәткә килтерә алмай.
- Науру — рәсми башҡалаһы булмаған берҙән-бер ил.
- «Иртә Яңырылыу» осорондағы модаға ярашлы Мона Лизаның ҡашы булмай.
- Азатлыҡ статуяһы Башҡортостан баҡырынан ҡойолған.
- Рубик шаҡмағында 4,3×1019 комбинация булыуы мөмкин.
- Самолёттар араһында тиҙлек буйынса рекорд Lockheed SR-71 самолётында, уның тиҙлеге 3529,56 км/сәғ.


text:
Алмағас
Алмағас (лат. Málus) – роза сәскәлеләр ғаиләһенә ҡараған, ҙур булмаған ағастар йәки ҡыуаҡтар ырыуы. Был ағастың емештәренең формаһы йоморо, шәрбәт йәки асы тәмле. Тикшереүҙәр алмағас ырыуында 55 тирәһе төр бар тигән мәғлүмәт бирә. Алма ағасының киң таралған төрҙәре: өй алмаһы (йәки культур - Malus domestica), ҡытай (Malus prunifolia), һәм тәпәш алмағас (Malus pumila). Алмағастың ҡайһы бер төрҙәрен парктарҙа һәм баҡсаларҙа декоратив үҫемлек итеп үҫтерәләр. Алмағастың бөтә төрҙәре лә һәйбәт бал биреүсе үҫемлектәр. Алама ағасы ныҡлы, сыҙамлы, еңел юныла һәм шымартыла; столяр һәм токарь эштәрендә ҡулланыла ала.
Алмағастың бейеклеге 4 -12 метр тирәһе, ағасы үҙе ныҡлы. Емеш биргән ботаҡтары оҙон түгел; үҫә торған ботаҡтары оҙон була. Ҡырағай алмағастың ботаҡтарында энәләр бар. Япраҡтары 3 – 10 см тирәһе, япраҡтар ботаҡта бер-бер артлы (сиратлап) урынлашалар, япраҡтың сите ваҡ өсмөйөштәрҙән тора. Сәскәләре махсус ярым сатырҙарҙа йыйылған. Сәсһенең таж япраҡтары бишәү, төҫө аҡ, алһыу йәки ҡыҙыл, сәскә һеркәләре, күбеһенсә ҡыҙыл төҫтә була. Алмағас яҙын үҫә башлағандан һуң («ҡышҡы йоҡонан уянып») 50 – 80 көн үткәс сәскә ата башлай (сортына һәм төрөнә ҡарай).
Алмағас аталаныр өсөн, уны бөжәктәр аталандырырға тейеш, сөнки алмағас уҙе аталана алмай; тик махсус рәүештә сығарылған алмағас ҡына үҙе аталана ала. Алмағасты күбеһенсә тик бал ҡорттары аталандыра. Бал ҡорттары алма сәскәһендә сәскә һуты һәм сәскә һеркәһе йыйғанда, алма сәскәһен аталандыра.
Алмағастың тамырҙары яҡшы үҫә, 3 метрға тиклем тирәнгә китә. Ултыртҡандан һуң 4-7 йылдан алма бирә башлай. 12-18 йылдан һуң тулыһынса уңыш бирә. Сәскә бөрөләре көҙҙән нигеҙләнә, майҙың 3-сө декадасында сәскә ата. Сәскәләре эре, ике енесле, аҡ йәки алһыу төҫтә, сатар һамаҡ сәскә төркөмөнә 5-12 дана булып йыйыла. Емештәре ҙурлығы, формаһы, төҫө (бер төҫлө, төрлө төҫлө, ҡыҙылдың төрлө төҫмөрҙәре) менән айырылалар. Йәйге сорттары − августың 2-се яртыһында, көҙгөләре − сентябрҙың 1-се яртыһында, иртә өлгөрә торған ҡышҡылары − сентябрҙың 2-се яртыһында, ҡышҡылары октябрҙа өлгөрә. Йәйге сорттар 2 аҙна, көҙгөләре 1-1,5 ай, иртә өлгөрә торған ҡышҡылары 2-3 ай, ҡышҡылары март-апрель ахырына тиклем һаҡлана.
Алма[үҙгәртергә]
Алмала 15-16% ҡоро матдәләр (10-12% шәкәр, 0,2-1,6% органик кислоталар, 10-30 мг% С витамины, пектин, дуплау матдәләре һ.б.) бар. Алмалары яңы өлгөргән килеш һәм эшкәртелеп (киптереп, ебетеп, ҡайнатма, джем, һут, шарап һ.б.) ҡулланыла.
Алмағас ултыртыу[үҙгәртергә]
Алмағастың тупраҡ уңдырышлылығына талапсанлығы уртаса. Уртаса һәм ауыр − балсыҡлы һелтеһеҙләндерелгән ҡара тупраҡлы, һоро һәм ҡыҙғылт-һоро урман, кәҫле-көлһыу, әселеге аҙ булған йә иһә нейтраль (рН 6-7) тупраҡ алмағас өсөн иң яраҡлы тип һанала. Алмағасты ялғап үрсетәләр. Ялғанма сифатында «Мәскәү грушовкаһы», эре алмалы ҡытай алмағастарының үҫентеләре алына. Алмағас, башлыса, умарта ҡорттары ярҙамында һеркәләнә. Алмағас уртаса дымлылыҡты ярата, фәҡәт ҡоро йәйҙәрҙә генә һуғарарға мохтаж. Дым һаҡлау өсөн көҙгө һуғарыуҙы йыл һайын үткәрергә кәрәк. Тупраҡта артыҡ дымлылык хлорозға килтерә, япраҡтар ваҡытынан алда ҡойола, актив тамырҙар серей.
Сорттары[үҙгәртергә]
«Мәскәү грушовкасы», «Июльское Черненко», «Солнцедар» − йәйге сорттар; иртә өлгөрөшлө − «Буй-буй әнис»; көҙгө - «Боровинка», «Алһыу әнис», «Волжская красавица», «Осеннее полосатое»; һуң өлгөрөшлө − «Жигулёвское»; иртә өлгөрә торған ҡышҡы − «Антоновка»; ҡышҡы - «Башҡорт сибәре», «Татар ренеты» сорттары үҫтерелә. 3,5-4 метрҙан артыҡ үҫмәҫлек итеп һәм яҡтылыҡ тигеҙ төшһөн өсөн ботаҡтарын тигеҙ ҡалдырып, системалы рәүештә алмағас ябалдашын формалаштырып киҫеп тороу кәрәк. Был ябалдаш юғары уңыш алырга һәм ҡышҡа сыҙамлылыҡты тәъмин итергә мөмкинлек бирә. Баҡсала алмағасты 6×6 метр ара ҡалдырып ултыртыу отошло. Төп ҡоротҡостары - алмағас ҡорттары һәм емеш ҡорттары. Айырым йылдарҙа алмағас япраҡтарын алмағас көйәһе һәм парһыҙ ебәк күбәләге зарарлай. Ауырыуҙарҙың иң зыянлыһы - ҡутыр ауырыуы, бигерәк тә йәй дымлы килгән йылдарҙа киң тарала.
Алмағасты ҡайһы бер тәңкәле ҡанатлыларҙың (күбәләк кеүектәр) личинкаларын үрсетеү өсөн ҡулланалар.
Алмағас төрҙәре[үҙгәртергә]
- Malus angustifolia — Тар япраҡлы алмағас
- Malus baccata — Еләкле алмағас
- Malus baccata var. baccata — Себер алмағасы
- Malus bhutanica йәки Malus toringoides
- Malus bracteata
- Malus brevipes
- Malus coronaria — Тажлы алмағас
- Malus domestica — Өй алмаһы
- Malus florentina
- Malus floribunda
- Malus formosana
- Malus fusca — Балсыҡ көрәне төҫөндәге алмағас
- Malus glabrata
- Malus glaucescens
- Malus halliana — Холл алмағасы
- Malus hybridus
- Malus honanensis
- Malus hupehensis — Хубей алмағасы
- Malus ioensis — Айов алмағасы
- Malus kansuensis
- Malus kirghisorum
- Malus lancifolia
- Malus nidzwetzkyana — Недзведский алмағасы
- Malus orientalis — Көнсығыш алмағасы
- Malus prattii
- Malus prunifolia — Слива япраҡлы алмағас
- Malus pumila — Тәпәш алмағас
- Malus rockii
- Malus sargentii
- Malus sieboldii
- Malus sieversii — Сиверс алмағасы
- Malus sikkimensis
- Malus spectabilis — Бик яҡшы алмағас
- Malus sublobata
- Malus sylvestris — Урман алмағасы
- Malus transitoria
- Malus trilobata
- Malus tschonoskii
- Malus yunnanensis
Алма[үҙгәртергә]
Алма - алмағастың емеше. Ҡырағай алмағаста диаметры 1 – 4 см, ә баҡсала үҫтерелгән культураларҙа диаметры 6 сантиметрҙан башлап һәм унан да ҙурыраҡ була ала. Алманың уртаһында орлоҡтар урынлаша; ошо орлоҡтар махсус емеш эргәлегендә икешәрләп урынлаша (ҡайһы берҙә өсөшәрләп), әгәр алманы арҡыры киҫеп ҡараһаң, емеш эргәлеге һәм ундағы орлоҡтар йондоҙ формаһында урынлашҡан була. Алмала органик кислоталар (шул иҫәптән алма кислотаһы, лимон кислотаһы, уксус кислотаһы һ.б.), шәкәрҙәр (глюкоза, сахароза), витаминдар (C, A, B1, каротин), микроэлементтар (тимер, калий, кальций, магний һ.б.), эфир майҙары һәм башҡа матдәләр бар.


text:
Ҡояш сәғәте «Уайтхёрст һәм улы»
Ҡояш сәғәте «Уайтхёрст һәм улы» (Whitehurst & Son) — 1812 йылда Джон Уайтхёрст энеһе менән эшләгән ҡояш сәғәте. Хәҙерге ваҡытта Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында һаҡлана. Сәғәт ваҡыт теүәллеген минутҡа тиклем күрһәтергә һәләтле.
Етештереүсе[үҙгәртергә]
Уайтхёрсттар ғаиләһе Дерби ҡалаһында механиктар булараҡ билдәле. Джон Уайтхёрст (1713—1788) Конглтонда тыуған, ә сәғәт эшләү буйынса бизнесын Дерби ҡалаһында башлай. Уны үлсәүҙәр буйынса инспектор итеп тәғәйенләгәс ул Лондонға күсә, ә уның эшен энеһе «Уайтхёрст һәм улы» маркаһы менән дауам итә. Предприятие башня сәғәттәре менән танылыу яулай.
Төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Сәғәт төҙөлөшө геометрия һәм Ҡояш системаһын аңлауға нигеҙләнгән, айырым алғанда Ҡояштан горизонталь яҫылыҡҡа күләгә нисек төшөүенә бәйле. Йыл әйләнәһенә Ҡояштан төшкән күләгә кисәгәһенән айырыла; бынан тыш күләгә сәғәт ҡайһы киңлектә урынлашыуына бәйле үҙгәрә. Шул уҡ ваҡытта ҡояш сәғәте өсөн оҙонлоҡтың әһәмиәте юҡ. Ерҙең Ҡояш тирәләй эллипсод буйынса әйләнеүе иҫәпкә алынған, дөйөм алғанда көн оҙонлоғо ноябрҙан февральға тиклем 16 минутҡа үҙгәреш бирә. Был ваҡыт тигеҙләмәһе булараҡ билдәле булған үҙгәреш ҡояш сәғәтенә ҡарағанда теүәлерәк булған механик сәғәттәр барлыҡҡа килгәнсе иҫәпкә алынмай. Поездар хәрәкәте үҙгәрешһеҙ төш ваҡытын һәм көн оҙонлоғон билдәләүҙе талап итә, шуға Уртаса гринвич ваҡыты кабул ителә. Был бронза сәғәткә «Уайтхёрст һәм улы/Дерби/1812» тигән ҡултамға ҡуйылған һәм Джордж Бенсон Стратҡа (мамыҡ иләу фабрикаһы хужаһының энеһенә) тәғәйенләнгән булған.
Гномон[үҙгәртергә]
Сәғәт бик яҡшы эшләнгән, уртаһына ҡуйылған гномондан күләгә төшкә тиклем төшә, ә икенсе яғындағы шпилдән күләгә төштән һуң төшә. Циферблаты ике өлөштән тора, шпиль ҡалынайған урынында бүленеп тора. Был вариантта циферблат һәм шпиль араһындағы мөйөш 53°1’49 киңленгенә тигеҙ, был киңлектә Б. Страт йорто урынлашҡан. Циферблат теүәл горизонталь урынлашырға тейеш, сәғәтте күсер йөрөткәндә дөрөҫлөгөн циферблаттың урынлашыуын көйләп дөрөҫләргә мөмкин. Мәҫәлән, хәҙерге ваҡытты ҡояш сәғете 0°6’49 киңлеккә йәки 1/10 градусҡа көньяҡҡараҡ урынлашҡан. Шуға ярашлы, гномон ошо бейеклеккә күтерелергә тейеш.
Циферблат[үҙгәртергә]
Горизонталь ҡояш сәғәтендә күләгә төшә торған циферблат горизонталь яҫылыҡта ята, һәм шпилгә экватоҙағы сәғәттәрҙеге кеүек перпендикуләр түгел. Шуға күрә күләгә төрлө вкытта төрлөсә төшә; сәғәт эшләгәндә быны иҫәпкә алырға кәрәк. Циферблатҡа ваҡыт теүеллеге граверланған, сәғәт һыҙаты түбәндәге формула буйынса иҫәпләнә:
бында λ — географик киңлек (һәм горизонт һәм шпиль араһындағы киңлек), θ — яҫылыҡта төньяҡты күрһәткән мөйөш, а t - төшкә тиклем һәм төштән һуң үткән сәғәт.
Иҫәпләү[үҙгәртергә]
1-ҙен 6-ға тиклем һәр вакыт ваҡыт өсөн формула буйынса иҫәпләнә. Мәҫәлән, сәғәт 3 өсөн формулаға 53,03 һәм 3 дәүмәлен ҡуябыҙ.
Циферблат симметриялы , шуға төшкә тиклем ваҡыт өсөн ошндай уҡ нәтижә алабыҙ. Ошондай ысул менән ярты сәғәт һәм минут һыҙаттары иҫләнә.
Циферблаттағы ике шкала ярҙамында ваҡыт тигеҙләмәһе көйләнә. Беренсе шкалаға айҙар һәм көндәр яҙылған, уның ҡаршыһына был көндө ваҡыт нисә минутҡа тиҙерәк йәки әкренерәк йөрөүен күрһәткән минүттар яҙылған. Граверланған яҙыу "сәғәт әкренерәк (Watch Slower); сәғәт тиҙерәк (Watch Faster); 15 апрель - иҫәп-хисапты дөрөҫләү кәрәкмәгән беренсе көн"(15th April is one day when no conversion needs to be made). Уайтхёрст сәғәте менән, ул ваҡытта теүел йөрөмәгән, кеҫә сәғәттәрен дөрөҫләргә була.
Башҡа сәғәттәр[үҙгәртергә]
Уайтхёрст 1800 йылдар тирәһендә эшләгән тағы бер сәғәт 2005 йылда 1850 һатыла.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Mayall RN, Mayall MW Sundials: Their Construction and Use. — 3. — Cambridge, MA: Sky Publishing, 1938. — ISBN 0-933346-71-9
- Rohr RRJ Sundials: History, Theory, and Practice. — в переводе G. Godin. — Нью-Йорк: Dover, 1996. — ISBN 0-486-29139-1
- Waugh AE Sundials: Their Theory and Construction. — Нью-Йорк: Dover Publications, 1973. — ISBN 0-486-22947-5


text:
Албания
Алба́ния (алб. Shqipëria), йәки Алба́ния республикаһы (алб. Republika e Shqipërisë [ɾɛpuˈblika ɛ ʃcipəˈɾiːs]) — Балҡандың көнбайыш яғында урынлашҡан дәүләт. 2009 йылдан НАТО ағзаһы. төньяҡ-көнсығышта Сербия менән , төньяҡта Черногория менән , көнсағышта Македония менән һәм көньяҡ-көнсығышта Греция менән сикләшә. Дәүләттең майҙаны — 28 748 км². Халыҡ һаны — 2 831 741 (2011 йыл). Халыҡтың 95%-ты милләтте буйынса албандар, 3% гректар һәм ҡалған 2% башҡа милләттәр (румындар, сығандар, сербтәр, македондар). Хөкүмәт етәксеһе – президент (Kryetarët). Дәүләт парламенты Кувенд (Kuvendi) тип атала. Ул 140 депутаттан тора (100 депутаты һайлау буйынса, 40 депутаты партия теҙмәләре буйынса). Депутаттар 4 йылға һайланайәки тәғәйенләнә.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
Демография[үҙгәртергә]
Иҡтисады[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Торлаҡ
Торлаҡ — кеше йәки хайуандар йәшәй торған ҡоролма. Өй — Кеше йәшәү өсөн һалынған бина; йорт. Йорт — Йәшәү, төрлө ойошма һ.б. урынлаштырыу өсөн тәғәйенләнгән ҡоролма; бина, өй. Ғәҙәттә торлаҡ уңайһыҙ һауа шарттарынан һаҡланыу, йоҡлау, балалар үҫтереү, припас һаҡлау һәм ял итеү өсөн хеҙмәт итә.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
Мамонт һөйәгенән эшләнгән боронғо торлаҡ Киев ҡалаһынан йыраҡ түгел Межирич янында табылған. Торлаҡ мамонт тиреһе менән ябылған булыуы ихтимал. Был табышты 2 м-ға нигеҙ ҡаҙыған крәҫтиәндәр 1965 йылда таба[1]. Архитектор Роберт Шуноер үҙенең «Торлаҡҡа 6000 йыл» тигән китабында торлаҡты өс категорияға бүлә:
- ҡалаларға тиклем төҙөлгән торлаҡ — эскимостар йәшәгән иглу, ярымстационар пуэблу һәм стационар гомстед.
- көнсығыш ҡалаһы торлағы — Боронғо Греция һәм Рим йорттары, Ҡытай йорттары.
- көнбайыш ҡалаһы торлағы — Яңырыу дәүерендә барлыҡҡа килгән таунхаустар һәм XIX , XX быуаттарҙағы күп фатирлы йорттар.
Кеше йәшәгән торлаҡ[үҙгәртергә]
- мәмерйә
- ер өй
- бина
- фатир
- ҡыуыш
- палатка
- милли торлактар: вигвам, чум, иглу, хата, тирмә, яранга, һәндерә.
- өй
- дача
- сукка
- үтә бейек йорттар
- һарай
- ҡәлғә
- ҡунаҡхана
- пентхаус
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Һылтанма[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Citation. Gregorovich Andrew .1994. Ancient Inventions of Ukraine. http://www.infoukes.com/history/inventions/


text:
Ямғыр урманы
Ямғырлы урмандар — йыллыҡ яуым-төшөм уртаса 2000—7000 мм булған райондарҙағы урмандар. Был урмандарҙа ағастар ҡуйы ҡатмарлы баҫҡыслы төҙөлөшлө булып ҡылыҡһырлана, эпифитлы һәм үрмәләүсе үҫемлектәр, шулай уҡ үлән үҫемлек төрҙәре бик ярлы[1]. Ямғырлы урмандар түбәндәге төрҙәргә бүленә:
Тропик ямғырлы урмандар Экваториаль бүлкәттә таралыш алған. Шулай уҡ төнъяҡ киңлектең 25° терәлә. Һәм көньяҡҡа Көньяҡ киңлектең 30°-ҡаса. Субтропик ямғырлы урмандар һәм уртаса киңлек ямғырлы урмандары, ҡәҙимгесә төньяҡтан көньяҡҡа Тропик бүлкәт яғына ҡарап тарала. Шулай уҡ тропик тауҙарҙа ла үҫә. Ямғырлы урмандарҙың төп массивы Көньяҡ Америкала һәм Үҙәк Америкала, Көньяҡ –көнсығыш Азила Оло Зонд утрауҙарынды, Малакка ярым утрауында,Филипиндарҙа, Яңы Гвинеяла, ә Көнбайыш Африкала Конго йылға бассейыны буйлап, Угандала һәм шулай уҡ Австралияла Квинслендта урынлашҡан.
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Дудка, И.А. Словарь ботанических терминов. Наукова Думка, Киев (1984). 28 ғинуар 2012 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Animals in a rainforest
- Rainforest Action Network
- The Sabah Biodiversity Experiment on rainforest restoration
- Rainforest Portal
- EIA forest reports: Investigations into illegal logging.
- EIA in the USA Reports and info.
- The Coalition for Rainforest Nations
- The Prince’s Rainforests Project
- United Nations Forum on Forests
- Dave Kimble’s Rainforest Photo Catalog (Wet Tropics, Australia)
- Rainforest Plants


text:
Сел
Сел (урыҫ. рябчик)— Европаның һәм Азияның төньяҡ һәм уртаса бүлкәт урмандарында күсмәй йәшәй, бөжәктәр, еләктәр һәм ағас бөрөләре менән туҡлана торған, мөһим ау ҡошо булған уртаса ҙурлыҡтағы ҡош.
Божор, бозор. Ҡарғанан бәләкәйерәк. Бәләкәй тауыҡҡа оҡшаған. Башында бүрке бар. Ерҙән көслө пырхылдап күтәрелә. Йыш ҡына ағасҡа ҡуна. һырты ҡара һы¬ҙыҡлы һорғолт көрән, ҡорһағы эре көрән таплы аҡһыл һоро. Яурындары ерән. Муйынының ике яғынан аҡ һыҙыҡ үтә. Ата ҡоштоң тамағы ҡара. Күҙҙәре өҫтөндә ҡыҙыл ҡашы бар. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы — нескә генә һыҙғырыу.
Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Күберәк йылғаға яҡын урынды һайлай. Еләк, үлән орлоҡтары, бөжәктәр, ағас бөрәһе менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң таралған. Ояһы ерҙә. Ҡыҙыл-көрән таптар менән сыбарланған 8—10 бөртөк һарғылт йомортҡаһы була. Ите әсән аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл.
- Рябчик (птица сем. тетеревиных) // Большая советская энциклопедия.
- С. Б. Рябчик, лесная птица // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Таң турғайы
Таң турғайы , сейәбей (урыҫ. зарянка)— себен турғайҙары ғаиләһендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бер аҙ-бәләкәйерәк. Ерҙә һәм ағастарҙың аҫҡы ботаҡтарында йөрөүсе ҡош. һайрағанда өҫкә ботаҡтарға күтәрелә, һырты һорғолт көрән, ҡабырғалары һоро. Маңлайы, муйынының аҫ яғы һәм түше ҡыҙғылт һары. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы киҫкен генә: «тк-тк-тк». һайрауы — яңғырауыҡлы сутылдау.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Төрлө урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә, ағас төптәрендә һәм ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт көрән һипкелле 5—6 бөртөк алһыу йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Алтынгүҙ
Алтынкүҙҙәр (лат. Chrysopidae) — селтәр ҡанатлылар ғаиләһендәге бөжәк (Neuroptera); күгәүендәр ырыуынан булған себен төрө [1] ; үлән беттәрен ашаусы файҙалы бөжәк[2] . 2000 яҡын төрө билдәле, шуның 70 тирәһе Европла осрай . Иң билдәлеһе алтынкүҙ (Chrysoperla carnea).
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
25-35 мм оҙонлоҡтағы, нәфис кәүҙәле, сағыштырмаса кескенә бөжәк, бик күп буй һәм арҡыры епһелдәре булған 2 пар үтә күренмәле ҡанаттары бар. Мыйыҡтары оҙон, күп быуынтыҡлы, ауыҙ ағзлары кимерә торған типта. Ҙурҙары йыш ҡына йәшкелт төҫтә, күҙҙәре сығынҡы, ялтырауыҡлы, алтын һымаҡ (исеме шунан алынған). Хәрәкәтһеҙ ваҡытта ҡанаттары түбә рәүешен ала. Әкрен осалар. Инә бөжәк йоморҡаларын япраҡҡа йәбешкән оҙон кылсыман һабаҡҡа һала. Личинкаларының кәүҙәһе йомшаҡ, төйөр һәм оҙон төк менән ҡапланған. Ауыҙы ҡорбандарыры тәненән һут һурыу өсөн үҙгәрә. Актив йыртҡыстар, үҫемлектәр буйлап иркен үрмәләйҙәр, үлән беттәре, бәбәк төргөстәр, япраҡ төргөстәр, бөжәктәрҙең йәш ҡорттары һәм йоморҡалары менән туйыналар. Ҡайһы бер төрҙәре үҙҙәренең үҫеш дәүерендә 300-400 үлән бетен юҡ итергә мөмкин. Үҫеште теүәлләп, личинка япраҡ аҫтында оҙонса, төк менән ҡапланған ҡуҙы үрә һәм ҡурсаҡҡаа әүерелә. 800-ҙән артыҡ төрө билдәле.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Бей-Биенко Г.Я. Общая энтомология. М., 1966; Росс Г., Росс Ч., Росс Д. Энтомология. М., 1985.
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Æххуыс:Нысаниуæгтæ
Нысаниуæгты фарс æвдисы ахæм уацтæ, кæцытæн ис æмхуызон нæмттæ.
Цæвиттон, ныхас «Ир» гæнæн ис бамбарын бирæ хуызы: Ирыстон, Ирон адæм кæнæ Хуссар Ирыстоны телеуынынад. Фæлæ Википедийы гæнæн ис æмæ уа æрмæст иу уац «Ир» номимæ. Уый скъуыддзаг кæнынæн архайынц нысаниуæгимæ нæмттæй. Уæд «Ир»-мæ цы уацтæ хауынц, уыдон ис гæнæн схонын Ир (паддзахад), Ир (адæм) æмæ Ир (телеуынынад). Фæлæ, кæд архайæг Ирыстон уæддæр «Ир»-æй агура, уæд исты хъæуы рымысын цæмæй архайæг раст уацмæ бахауа. Æмæ уыцы исты у нысаниуæгты фарс. Ацы цæвиттонмæ гæсгæ Ир хъуамæ уа нысаниуæгты фарс.


text:
Википедия:Берләштерергә
Берләштерергә кәрәк мәҡәләләр:
Тауыш биреү:
Йомғаҡ:
- {{Берләштерелгән}} → Берләштерелгән
- {{Берләштерелмәне}} → Берләштерелмәне
- Фекер алышыу бөткәс ҡалыптар {{Ябыҡ}} һәм {{Ябыҡ-сик}} ҡулланырға.
Йөкмәткеһе
- 1 Гёте Иоганн Вольфганг фон һәм Йоһанн Вольфганг фон Гёте
- 2 Куросава, Акира һәм Акира Куросава
- 3 Өрәк һәм Йән
- 4 Рбли һәм Республика башҡорт лицей-интернаты
- 5 Иҫке Сытырман һәм Оло Сытырман ауылы
- 6 Ҡорт һитәһе һәм Һитә
- 7 Католицизм һәм Католик сиркәүе
- 8 Таһир Ғәлләм улы Баишев һәм Байышев Таһир Ғәлләм улы
- 9 Ҡатай ҡәбиләһе һәм Ҡатайҙар
- 10 Юл япраҡтары
Гёте Иоганн Вольфганг фон һәм Йоһанн Вольфганг фон Гёте[үҙгәртергә]
Куросава, Акира һәм Акира Куросава[үҙгәртергә]
Өрәк һәм Йән[үҙгәртергә]
Рбли һәм Республика башҡорт лицей-интернаты[үҙгәртергә]
Иҫке Сытырман һәм Оло Сытырман ауылы[үҙгәртергә]
Ҡорт һитәһе һәм Һитә[үҙгәртергә]
Мәҡәләләр берләштерергә. — Регион102 (әңгәмә) 07:30, 9 март 2014 (UTC)
Католицизм һәм Католик сиркәүе[үҙгәртергә]
Таһир Ғәлләм улы Баишев һәм Байышев Таһир Ғәлләм улы[үҙгәртергә]
Ҡатай ҡәбиләһе һәм Ҡатайҙар[үҙгәртергә]
Риза --Рөстәм Нурыев (әңгәмә) 13:27, 27 июль 2014 (UTC)
Риза — Регион102 (әңгәмә) 15:22, 27 июль 2014 (UTC)
Риза — Кинйә (әңгәмә) 15:40, 27 июль 2014 (UTC)
Юл япраҡтары[үҙгәртергә]
Юл япраҡтары һәм юл япрағын айырып яҙыу кәрәкме?.--Саган (әңгәмә) 06:53, 23 август 2014 (UTC)


text:
SIM-карта
SIM-карта (ингл. Subscriber Identification Module – абоненттарҙы идентификациялау модуле) – мобиль элемтәлә ҡулланыла торған, абонентты идентификациялау модуле.
SIM-карта GSM селтәрҙәрендә ҡулланыла. Ҡалған заманса мобиль селтәрҙәр шулай уҡ бүтән төрлө идентификация модульдәрен ҡуллана, ғәҙәттә тыш яҡлап SIM менән оҡшаш һәм функцияларыла оҡшаш – UMTS селтәрҙәрендә USIM, CDMA селтәрҙәрендә R-UIM һ. б.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
1G селтәрҙәрендә абонент кеҫә телефонының завод номеры (ESN (Electronic Serial Number)) буйынса идентификацияланған. Шулай итеп, кеҫә телефоны һәм абонент бер код менән идентификацияланғандар. Бындай торош, абонент номеры һәм бирелә торған хеҙмәттәр пакеты, тулыһынса конкрет телефонға бәйләнгәнлек тыуҙыра. Кеҫә телефонын алмаштырғанда (шулай уҡ ватылған йәки телефон урланған хәлдә), абонент, телефондың яңынан программаһын үҙгәртеү һәм серия номерын операторҙың базаһына индереү өсөн, оператор офисына мөрәжәғәт итергә тейеш була, ҡайһы бер операторҙар бының өсөн түләү алғандар.
Абоненттың номерын телефондан айырым идентификациялау уңайлы икәне күренеп тора. GSM стандартында абонентты (SIM-карта ярҙамында) һәм ҡоролманы (бының өсөң IMEI (International Mobile Equipment Identifier – мобиль ҡоролманың халыҡ-ара идентификаторы)ҡулланыла) айырым идентификациялау тәҡдим ителә.
Стандарттар[үҙгәртергә]
GSM SIM-карта ябай ISO 7816 смарткартаның бер төрө булып тора. GSM SIM картаһының специфик үҙенсәлектәрен Европа телекоммуникация стандарттары институты ҡуя, документтары GSM 11.11, GSM 11.14 һәм GSM 11.19.
Функция һәм характеристикалары[үҙгәртергә]
SIM-картаның төп функцияһы – аккаунттың идентификациялау информацияһын һаҡлау. Был хәлдә абонентҡа тиҙ һәм еңел итеп телефон аппараттарын алмаштырырға мөмкинлек бирә, ҡыҫҡаса SIM-картаны икенсе телефонғағына күсереп ҡуйырға мөмкин. Бының өсөн SIM-картаға ПО менән микропроцессор инә һәм картаны эшләгән ваҡытта яҙыла торған идентификациялау асҡыстары (IMSI, Ki һ. б.) бирелә.
Шулай уҡ SIM-карта бер-нисә информацияларҙы һаҡлай ала, форматы һәм күләме сикләнгән, мәҫәлән абоненттың телефон китабын, ингән/сыҡҡан телефон номерҙары исемлеген, SMS-хәбәрҙәре тексын.
SIM-карта юғалған хәлдә абонент кисекмәҫтән операторҙы белдерергә тейеш, юғалған картаны блокировкаға ҡуялар, һәм абонентҡа яңы карта бирелә. Телефон номеры, балансы һәм тоташтырылған хеҙмәттәр был хәлдә үҙгәрмәй.
SIM-карталарҙың размеры[үҙгәртергә]
- Тулы размерлы SIM-карта (86×54 мм) — иҫкергән стандарт, беренсе кеҫә телефондарында ҡулланылған (кредит картаһы размерындай);
- Mini-SIM-карта (25×15 мм) — GSM-телефондарҙа һәм күп кенә 3G телефондарында ҡулланыла;
- Micro-SIM-карта (15×12 мм) — 3G яңы модельдарында ҡулланыла ( Apple iPad һәм iPhone 4, Nokia N9, LG U880 телефондарында һәм башҡа ҡалғандарҙа);
- Nano-SIM-карта — Nano-SIM-картаның 3 версияһы бар:
- (12×9 мм) en:Giesecke & Devrient, Apple ҡатнашлыуығында, компанияһында эшләнелгән.
- (10x8) Nokia компанияһы тәҡдиме менән Nano-SIM варианты. Үҙенсә SD-картаға оҡшаш.
- (11x9) RIM тәҡдим ителгән Nano-SIM. Nokia компанияһының Nano-SIM-ға оҡшаған, размеры менән генә айырылып тора.
- Виртуаль SIM-карта — Apple компанияһы патентҡа заявка биргән.
SIM-карталар тулы размерлы итеп эшләнелә, иҫке стандартлы телефондарҙа ҡулланыу өсөн. Заманса телефондарҙа ҡулланыу өсөн Mini/Micro-SIM модулен бер тапҡыр тулы размерлы картанан алыу («ватыу») мөмкинселеге ҡаралған.
PIN-код[үҙгәртергә]
SIM-карта сығарылған ваҡытта уға дүрт һанлы PIN-код бирелә. Картаға яҙылған була, шулай уҡ абонентҡа бирелә.
ICCID[үҙгәртергә]
ICCID — (ингл. Integrated Circuit Card Id). Ошо код SIM-картаға баҫыла. ITU-T E.118[1] стандарты менән ICCID уҡыла. Был стандарт буйынса ICCID — 19 һандан тора:
- 2 һан — Major Industry Identifier (ISO/IEC 7812-1 буйынса индустрия идентификаторы), SIM-карттар өсөн һәр саҡ 89;
- 1-3 һан — илдең телефон коды (E.164 буйынса), 7 Рәсәй өсөн, 380 Украина өсөн һ. б. (дөйөм тулайым оҙонлоғо 5 һандан артыҡ булырға тейеш түгел.);
- 2-4 һан — эмитент коды (дөйөм тулайым оҙонлоғо 5 һандан артыҡ булырға тейеш түгел.);
- 11 һан — карта эшләү ваҡытында операторҙарҙың эске ҡағиҙәләре буйынса билдәләй;
- 1 һан (һуңғыһы) — контроль һан, Луна алгоритмы буйынса иҫбатланған.
ICC ID-тың беренсе 7 һанының атамаһы бар – Issuer Identification Number (эмитентты идентификациялау номеры), һәм һәр, SIM-карт сығарыуҙы планда тотҡан, элемтә операторына ITU бирелә.
Төшөрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ ITU-T, ITU-T Recommendation E.118, The international telecommunication charge card, Revision history, Revision "05/2006"


text:
Урта диңгеҙ
Координаталары: 35°00′00″ т. к. 18°00′00″ кс. о. / 35° т. к. 18° кс. о. (G) (O) (Я)
Урта диңгеҙ - Атлантик океан бассейнына ҡараған һәм уға Гибралтар боғаҙы аша тоташҡан диңгеҙ. Альборан, Балеар, Лигурий, Тиррен, Адриатик, Ионик һәм Эгей диңгеҙҙәрен үҙ эсенә ала. Уның бассейнына шулай уҡ Мәрмәр, Азак һәм Ҡара диңгеҙ инә.
Тарих[үҙгәртергә]
Бөгөнгө көндәге Урта диңгеҙ боронғо Тетис океанының ҡалдығы булып һанала. Тетис океаны Урта диңгеҙҙән күпкә киңерәк һәм көнсығышҡа табан йәйелгән булған. Арал,Каспий, Ҡара диңгеҙ һәм Мәрмәр диңгеҙҙәре шулай ук Тетистың ҡалдыҡтары булып тора.
Борон Тетис океанын бөтә яҡтан да ҡоро ер уратып, Пиреней ярымутрауы Африка менән ҡоро ер аша тоташып тороуы ихтимал.
Физик-географик белешмә[үҙгәртергә]
Урта диңгеҙ 21 илдең ярҙарын йыуа:
- Европала (көнбайыштан көнсығышҡа): Бөйөк Британия (Гибралтар), Испания, Франция, Монако, Италия, Мальта, Греция, Төркиә (Европалағы өлөшө), Черногория, Хорватия, Албания, Словения;
- Азияла (төньяҡтан көньяҡҡа): Төркиә (Азиялағы өлөшө), Сирия, Кипр, Ливан, Израиль һәм Мысыр (Азиялағы өлөшө);
- Африкала (көнсығыштан көнбайышҡа): Мысыр (Африкалағы өлөшө), Ливия, Тунис, Алжир, Марокко һәм Испания.
Майҙаны 2 500 мең км².
Һыу күләме 3 839 мең км³.
Уртаса тәрәнлек 1 541 м; иң тәрән урыны — 5 121 м.
Иң эре утрауҙар: Балеар утрауҙары, Корсика, Сардиния, Сицилия, Крит һәм Кипр.


text:
Мөхәмәтйәнов Шәкирйән Юныс улы
Мөхәмәтйәнов Шәкирйән Юныс улы (Шакирьян Мухамедьянов, Алексанадр Матросов, Матросов Александр Матвеевич) (5 февраль 1924 йыл — 27 февраль 1943 йыл) — Советтар Союзы Геройы (19.06.1943), ҡыҙылармеец, ВЛКСМ ағзаһы. Башҡорт АССР-ы Тамъян-Ҡатай кантоны Ҡунаҡбай ауылында тыуған (хәҙерге ваҡытта Башҡортостандың Учалы районына ҡарай). Рәсми сығанаҡтарҙа Екатеринослав (Днепропетровск) ҡалаһында тыуған тип иҫәпләнә.
1943 йылдың 23 февралендә Псков өлкәһе Чернушки ауылы өсөн һуғышта ул, уҡсылар полкының гвардия рядовойы, үҙ күкрәге менән дошман амбразураһын ҡаплай.
Бәләкәйҙән үк әсәйһеҙ ҡала. Ульяновск өлкәһе Иваново балалар йортонда, 1940-42 йылдарҙа Өфө хеҙмәт колонияһында тәрбиәләнә. Балалар йортонда Александр Матросов тигән яңы исем менән фамилия ала. Краснохолмск хәрби-пехота училищеһын тамамлағандан һуң, 1943 йылда Калинин фронтына ебәрелә. А.Матросов хеҙмәт иткән икенсе уҡсылар батальоны Чернушки янындағы иң мөһим һуғыш нөктәһендә ҡатнаша.
Үлгәндән һуң уға Советтар Союзы Геройы исеме һәм Ленин ордены бирелә.
А.Матросов исемен йөрөтөүсе 254-се гвардия уҡсылар полкы артабан да дошмандарға ҡаршы аяуһыҙ көрәшеүен дауам итә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Рауф Хаевич Насыров. Откуда ты родом, Матросов? [Лит. запись Я. Бурангулова] — Уфа: Китап, 1994. — 170,[2] с. ил.


text:
Галактика
Гала́ктика (бор. грек. ΓaλaEίaς — һөтлө) — гигант, ҡара материя, йондоҙ-ара газ һәм туҙан, йондоҙҙарҙың гравитация көсө менән бәйле гигант системаһы. Галактика составындағы барлыҡ объекттар дөйөм масса үҙәге тирәләй хәрәкәт итә[1][2][3].
Масса һәм үлсәме[үҙгәртергә]
Галактиканың магнит ҡыры бар, уны ғәйәт ҙур энергия кисәксектәре ағымы — космик нурҙар киҫеп үтә. Галактика йондоҙҙары ҡатлаулы һәм шаҡтай төҙөк фигура хасил итеп, уның үҙәге шар һымаҡ ҡалынайып торған яҫы диск рәүешендә күренә.
Галактиканың диаметры 100 меңгә яҡын яҡтылык йылын тәшкил итә (1 яҡтылык йылы — яҡтылык 1 йылда уҙған ара). Диск йондоҙҙарҙың сферик ассистемаһы (гало) менән әйләндереп алынған, уның радиусы 70 мең яҡтылык йылы самаһы. Үҙәк өлкәнән диск ситтәренә табан ғәйәт ҙур спираль тармактар һуҙылған. Галактиканың айырыуса яҡты йондоҙҙары күберәк шуларҙа тупланған. Ҡояш системаһы Галактика дискының симметрия яҫылығында тиерлек, үҙәктән радиустың өстән ике өлөшө самаһы йыраҡлыкта урынашҡан. Ерҙән күҙәтеүсе дискты «ҡабырға» йүнәлешендә ҡараһа, йондоҙҙарҙың тоташ таҫма булып яҡтырып тороуын, бөтә күкте солған алған Ҡош юлы (Галактиканың икенсе исеме) хасил итеүен күрә. Галактиканың массаһы бик ҙур, сама менән 3•10 41 кг.
Формаһы һәм составы[үҙгәртергә]
Ҡояш Галактика үҙәге тирәләй 220 млн йыл эсендә әйләнеп сыға. Галактиканың йолдозҙҙар составы ғәйәт күп төрлө. Йондоҙҙарҙың айырым төркөмдәре йәше, химик составы, торошө һәм Галактика үҙәге тирәһендә әйләнеү рәүеше менән бер-берһенән бик ныҡ айырыла. Шул сифатламаға ҡарап, Галактикалағы йондоҙҙар гало, йоҡа диск, ҡалын диск кеүек өс ассистемаға бүленә. Гало ассистемаһын 13—15 млрд йәштәге иң ҡарт йондоҙҙар тәшкил итә. Уларҙа ауыр элементтар Ҡояштыҡына ҡарағанда бер ярым - өс мәртәбә аҙыраҡ һәм улар һуҙынҡы орбита буйынса хәрәкәт итә. Гало үз эсенә тиҫтә меңдәрсә йондоҙҙо эсенә алған гравитацион бәйләнештәге системаларҙы — шар һымаҡ йолдоҙ тупланышларын ала. Ҡояш йоҡа диск (уның ҡалынлығының яртыһы 1 мең яҡтылык йылынан артмай) ассистемаһына керә. Был ассистемалағы йолдыҙҙар 9 млрд. йәштән дә ҡарт түгел, улар араһында бөтенләй йәш, бер нимә млн. йәштәге йондоҙҙар ҙа осрай. Был хәл Галактикала йондоҙҙар яһалыу дауам итүен раҫлай. Йоҡа диск ассистемаһындағы йондоҙҙарҙың химик составы Ҡояштыҡы кеүегерәк, улар Галактика үҙәге тирәләй түңәрәккә яҡын орбиталар буйынса хәрәкәт итәләр. Был ассистемага йөззәрсә, меңдәрсә йондоҙҙарҙы, ҡайнар йондоҙҙарҙы, пульсарҙарҙы, рентген һәм гамма нурҙары сығанаҡтарын, йондоҙ-ара газ һәм туҙан болоттарын эсенә алған тарҡау йондоҙ тупланмалары керә. Ҡалын дисктағы йондоҙҙар төркөмө (диск ҡалынлығының яртыһы 6 мең яҡтылыҡ йылы самаһы) фәзалағы торошо буйынса уртала, әмма йәше (12—13 млрд йыл) менән ул йоҡа диск йондоҙҙарына ҡарағанда галога яҡыныраҡ.
Галактиканың төзөлөшөн хәҙергесә күҙаллау XX быуаттың 20—30-сы йылдарында Америка астрономдары Х. Шепли һәм Р. Трюмплер тикшеренеүҙәре нәтижәһендә формалаша башлай.Спираль тармактар булыуын 1951 йылда Америка ғалимдәре У. Морган, С. Шарплесс һәм Д. Остерброк иҫбатлай. Галактиканың үҙәк өлкәһенең беренсе һүрәттәрен 1948 йылда совет ғалимдәре В.Б. Никонов, А.А. Калиняк һәм В.И. Красовский инфракыҙыл нурҙарҙа төшөрөп алалар. XX быуаттың 40-сы йылдарында немец астрономы В.Г. Бааде, совет ғалимдәре Б.В. Кукаркин һәм П.П. Паренаго Галактикала төрлө йондоҙ төркөмдәре булыу концепцияһын үҫтерәләр.
Ҡазан университетында Галактиканы өйрәнеү эштәре XIX быуаттың 50-се йыллдарында башлана. 1859 йылда М.А. Ковальский Галактиканың әйләнеше тураһындағы идеяны беренсе булып әйтә һәм фазала Ҡояш хәрәкәтен билдәләү ысулын тәҡъдим итә. Уға бәйһез рәүештә Америка астрономы Д.Б. Эри ла шул ук ысулды тәҡъдим итә (Ковальский-Эри ысулы). XX быуттың 20-се йылданда ғына күҙәтеүҙәр нәтижәсендә Галактиканың әйләнеше раҫлана, 1927 йылда Нидерланд (Голландия) астрономы Я. Оарт Галактиканың әйләнешен тулыһынса иҫбатлай. Ҡазан галимы Ш.Т. Хәбибуллин (1948, В.П. Энгельгардт исемендәге Астрономия обсерваторияһы) Галактикала йондоҙҙар таралыу тығыҙлығын бер нисә йүнәлештә тикшерә. Шунан һуң 1950—80 йылдарҙа Галактикалағы спираль тармаҡтарның торошон һәм рәүешен асыҡлау буйынса тикшеренеүҙәр циклы башлана. 2000 йылда Ҡазан ҡала астрономия обсерваторияһы тарафынан ҡалын дисктағы йондоҙҙар төркөмөнөң, гало төркөмөндәге йондоҙҙар кеүек үк, ҡарт булыуын раҫлаған күҙәтеү мәғлүмәте алына.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Морочник Л.С., Сучков А.А. Галактика. М., 1984; Физика космоса: Маленькая энцикл. М., 1986.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Sparke L. S., Gallagher III J. S. [1] = Galaxies in the Universe: An Introduction — 2. — Cambridge University Press, 2007. — 442 с. — ISBN 0521671868. 2011
- ↑ Засов и Постнов, 2006, с. 290
- ↑ Кононович Э. В., Мороз В. И. 11.1. Объекты, принадлежащие нашей Галактике // Общий курс астрономии / Иванов В. В. — 2. — М: Едиториал УРСС, 2004. — С. 433. — 544 с. — 3000 экз. — ISBN 5-354-00866-2. 2011


text:
Аудит
Аудит —— (ингл. audit), иҡтисади субъекттарҙың бухгалтер (финанс) отчётлылығын, түләү-иҫәп документтарын, һалым декларацияларын һ.б. финанс йөкләмәләрен бойондороҡһоҙ ведомстволарҙан тыш тикшереүҙе тормошҡа ашырыу буйынса аудиторҙарҙың (аудитор фирмаларының) эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге төрө.
Йөкмәткеһе
Ҡыҫҡаса белешмә[үҙгәртергә]
Аудиторҙар функцияларына шулай уҡ финанс, һалым, банк һ.б. закон мәсьәләләре буйынса консультация биреү, законға һәм халыҡ-ара аудиторлыҡ стандарттарына һәм иҫәпкә алыу ҡағиҙәләренә ярашлы предприятиеға һалым органдарында һәм арбитраж судтарҙа уның мәнфәғәттәрен яҡлауҙа ярҙам итеү инә. Аудит тышҡы һәм эске, мотлаҡ һәм инициативалы төрҙәргә айыралар. Тышҡы аудит финанс органдары вәкәләт биргән йәки предприятие (фирма) саҡырған аудиторҙар; эске — иҡтисад субъекттың үҙ штатында торған аудиторҙар тарафынан үткәрелә. Мотлаҡ аудит ғәмәлдәге закондарға ярашлы, шулай уҡ прокурор, суд, һалым полицияһы һ.б. санкцияһы булғанда тәүтикшереү дәүләт органдары ҡушыуы буйынса; инициативалы аудит — иҡтисад субъекттың үҙ ҡарары буйынса тормошҡа ашырыла. Аудит — баҙар инфраструктураһы элементы.
Башҡортостанда аудиторлыҡ эшмәкәрлеге[үҙгәртергә]
БР Министрҙар советы эргәһендәге Аудиторлыҡ эшмәкәрлеге буйынса комиссия ойоштороуҙан башлана (1992). БР‑ҙа “Малия” (1993), “Аудитор Әнүәр” (1993) һ.б. фирмалар тәүге аудитор ойошмалары була, 1997—2011 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Аудиторҙар ассоциацияһы эшләй. 2010 йылда Башҡортостанда аудитор хеҙмәте күрһәткән 193 фирма теркәлгән, шул иҫәптән “Аудит-хәүефһеҙлек”, “ДДМ-аудит”, “Ориентир”, “Урал-защита”, “Эксперт‑аудит”. Башҡортостан Республикаһында Рәсәй аудиторҙары коллегияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе эшләй (1995).
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Игорь Райхман. Практика медиа измерений. Аудит. Отчетность. Оценка эффективности PR — М.: Альпина Паблишер, 2013. — 432 с. — ISBN 978-5-9614-4499-5.


text:
Һаҡ
Һаҡ, суҡ, кескәй ябалаҡ, турғай япалаҡ (лат. Glaucidium passerinum) — ваҡ өкө.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡтан бәләкәйерәк. Ҡолаҡһыҙ йомро башлы иң бәләкәй ябалаҡ. Ултырғанда, ҡойроғон күтәрә биреп, ян-яғына әйләнгеләй. Осҡанда киң генә ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана, һырт яғы аҡ төртөклө ҡара-ҡуңыр, кәүҙәһенең аҫ яғы буй-буй көрән өҙөк һыҙыҡлы аҡ төҫтә. Башҡа ябалаҡтарҙан байтаҡ бәләкәй булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Яңғырауыҡлы һыҙғыра: «суууҡ-суууҡ» йәки киҫкен генә тауыш сығара: «ҡыуыйт».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Йыуан ағаслы ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Башлыса сысҡандар, һирәкләп ваҡ ҡоштар, эре бөжәктәр менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Һирәк осрай. Ағас ҡыуыштарында оялай. "4—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ҡоротҡос кимереүселәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Йән
Йән (фарсы теленән тәржемә итһәк: рух, күңел тигән төшөнсә бирә) (урыҫ. душа) (лат. anima, animus) — иң мөһим дини төшөнсәләрҙең береһе. Дин һәм идеалистик фәлсәфәлә йән, рух — материаль донъяға капма-каршы булған үҙенсәлекле есемһеҙ нәмә. Йән, кеше тәненә кереп, уны йәнләндерә, әүҙем башоанғыс булып тора; уның тәбиғәткә бәйләнешһеҙ, ирекле йәшәй алыуын, һиҙеү һәм фекерләү һәдәтен, төп индивидуаль үҙенсәлектәрен тәьмин итә; шуның менән бергә, йән — мәңгелек нәмә.
Барлыҡ халыҡтарҙа ла диндә йән, рух төшөнсәләре «теге донъя» тураһындағы өйрәтеүҙәр менән бәйләнгән. Унда әйтелгнсә, кешегә Аллаһы Тәғәлә йән индерә, унан һуң уны ң, теге донъяла мәңге йәшәтеү өсөн кире ала. Ислам динендә кешенең йәнен Ғазраил фәрештә ала. Йән ауыҙҙан, тын юлы ағзаларынан, тән яраһынан ҡан менән бергә сығып китергә мөмкин. Йән тәндән ваҡытлыса сығып, осоп йөрөргә лә мөмкин. Кеше был ваҡытта төш күрә. Йән тураһындағы бындай төшөнсә фән әле кеше организымының төҙөлөшөн белмәгәен, психик күренештәрҙе аңлатырлыҡ дәрәжәлә үҫмәгән осорҙа барлыҡҡа килгән.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- З. Шафиғи. Рауил Үтәбай-Кәрими. Ислам. Белешмә һүҙлек. Ҡазан-1993 й. ISBN 5-298-00949-2


text:
Рим
Рим (итал. Roma) — Италияның башҡалаһы, Рим провинцияһының һәм Лацио өлкәһенең административ үҙәге, Тибр йылғаһы буйында урынлашҡан.
Римгә Фьюмичино ҡалаһы ҡушылып Рим-Фьюмичино агломерацияһы барлыҡҡа килгән. Агломерацияла 3 млн. кеше йәшәй.
Рим — донъялағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе, Боронғо Рим империяһының башҡалаһы. Римды йыш ҡына «меңгелек ҡала» тип атайҙар, шулай уҡ «ете ҡалҡыулыҡтағы ҡала» тип әйтәләр. Башта ҡала Палатин ҡалҡыулығында урынлашҡан, һуңынан күрше Капитолий һәм Квиринал ҡалҡыулығынга күсеп ултырғандар. Бер аҙҙан тағы кеше йәшәгән дурт ҡалҡыулыҡ ҡушылған (Целий, Авентин, Эсквилин һәм Виминал).
Фотографиялар[үҙгәртергә]
-
-
-
Римский Колизей
-
-
-
-
-
-
-


text:
Девон осоро
Дево́н (девон периоды, девон системаһы, девон осоро) — палеозой эрыһында дҡртенсе геологик период. 419,2 ± 3,2 млн йылдар элек башланған, 358,9 ± 0,4 млн йылдар элек тамамланған. Шулай итеп 60 млн йыл дауам иткән[1].
Был системаның ултырмалары беренсе булып табылған Девоншир графлыгы (Англия) исеме менән бәйле. Ерҙең геологик тарихында палеозой эраһының дүртенсе осорона тура килә торған аҫтан дүртенсе системаһы. Стратиграфик шкалала силур осоронан һуң һәм ташкүмер осоронан алда урынлашҡан. 410 млн. йыл элек башлана һәм 60 млн. йылға яҡын һуҙыла. 3 бүлеккә һәм 7 ярусҡа. Был ваҡытта үҫемлектәр ҡитғаларҙы яулап ала башлай, беренсе абаға һымаҡтар, иң боронғо асыҡ орлоҡлолар, быуынтыҡ һабаҡлылар барлыҡҡа килә, Ер өҫтө хайуандары үрсей, континент бассейндарында балыҡтар киң үҫеш ала. Девон аҙағында суҡ ҡанатлы балыҡтарҙан беренсе амфибиялар - стегоцефалдар барлыҡҡа килә, диңгеҙ умыртҡаһыҙҙары: брахиоподтар, остракод, мәрйәндәр киң үҫеш ала, бөжәктәр араһында cелтәр ҡанатлылар арта. Ҡомташ, алеврит, эзбисташ, аргиллиттар, доломиттар, тимерле минералдарҙан (шамозит, сидерит) ултырмалары барлыҡҡа килә. Урта девон аҙағында Пашия (юғары девон) ваҡытында территорияның әҙерәк күтәрелүенән һуң диңгеҙҙең яңынан күтәрелеүе башлана, гипс, ангидрит, мергель, балсыҡлы битумлы сланецтар, ҡомташ, балсыҡ ҡатламдары ҡатнаш доломит ултырмалары һәм эзбисташтар айырылып сыға. Девон ултырмаларына Көнсығыш Европа платформаһының ҡырый өлөшөнөң (Иҙел-Урал бассейны) уңай структуралары менән бәйле төп нефть тупланмалары һәм яныусан битумлы сланецтар тура килә. Донъяның башҡа төбәктәрендә девон ултырмаларында ташкүмер, алмаз, тимер, марганец, никель, хром, алтын һ.б. ятмалары табылған.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Геология твёрдых полезных ископаемых Республики Татарстан. Казань, 1999; Геология Татарстана: Стратиграфия и тектоника. М., 2003.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Международная стратиграфическая шкала (версия за январь 2013) на сайте Международной комиссии по стратиграфии


text:
Ҡара диңгеҙ
Координаталары: 43°17′49″ т. к. 34°01′46″ кс. о. / 43.296944° т. к. 34.029444° кс. о. (G) (O) (Я)
Ҡара диңгеҙ (урыҫ. Черное море, укр. Чорне море, Ҡалып:Lang-ro, төр. Karadeniz, груз. შავი ზღვა, абх. Амшын/Амшын Еиқәа, бор. грек. EὔEevoς Πόvtoς, грек. Maύpn Θάλaσσa, лат. Pontоs Euxinus)-- Атлантик океан бассейнындағы эcке диңгеҙ. Босфор боғаҙы аша Мәрмәр диңгеҙе, артабан Дарданелла боғаҙы аша Эгей һәм Урта диңгеҙ менән тоташа, Керчь боғаҙы аша - Азов диңгеҙе менән тоташа. Төньяҡтан диңгеҙгә Ҡырым ярымутрауы уйылып кергән. Ҡара диңгеҙ аша Европа менән Кесе Азия сиге үтә.
Ҡара диңгеҙ Рәсәй, Украина, Румыния, Болгария, Төркия һәм Грузия илдәренең ярҙарын йыуа.
Ҡара диңгеҙ төньяҡтан көньяҡҡа 1150 км-ға, көнсығыштан көнбатышҡа 580 км-ға һуҙылған.
Утрауҙар һаны бик аҙ. Иң зуры - Украиналағы Джарылгач утрауы, майҙаны 62 км². Башҡа утрауҙар 1 км²-ҙан да артыҡ түгел.
Ҡара диңгеҙгә ҡойоусы иң эре йылғалар: Дунай, Днепр, Днестр, һәм бәләкәйерәктәре - Мзымта, Псоу, Бзыбь, Риони, Кодори, Эшли-Ирмак, Сакарья, Көньяк Буг йылғалары.
Диңгеҙ порттары булған ҡалалар:
- Рәсәй: Новороссийск, Сочи, Туапсе;
- Болгария: Бургас, Варна;
- Грузия: Батуми, Поти;
- Абхазия (Грузия): Сухуми;
- Румыния: Констанца;
- Төркия: Самсун, Трабзон;
- Украина: Одесса, Евпатория, Ильичёвск, Южный, Керчь, Севастополь, Ялта, Судак.


text:
Бал ҡорттары
Бал ҡорто (йәки иңгеж, лат. Apis mellifera) — осоусы ҡорт, күмәкләп тереклек итеүсе, ҡаяулы, ярыҡ ҡанатлы бөжәктәр вәкиле.
Йөкмәткеһе
Бал ҡорттары күсенең тереклеге[үҙгәртергә]
Умартала йәшәгән бал ҡорттары күсендә түлле бер инә ҡорттоң (ҡорт инәһенең йәки батшабикәнең) нәҫеле булған 10 000 – 50 000, ә ҡайһы берҙә 100 000 эшсе ҡорт була. Бал ҡорттарында яңы күс май-июнь айҙарында барлыҡҡа килә. Бының өсөн умартала ата ҡорттар, йәки әреғорттар, үҫтерелә һәм яңы инә ҡорт үҫтереү өсөн күҙәнәктәр яһала. Йәш инә ҡорт күҙәнәктән сыҡҡас, эшсе ҡорттарҙың сама менән яртыһы ҡарт инә ҡорт менән бергә умартанан сығып китә – күс айырыла. Был күс тәүҙә, эшсе ҡорттар яңы оя өсөн урын эҙләп тапҡансы, ниндәй булһа ла ағас ботағына һырый.
Иҫке умартала ҡалған йәш инә ҡорт әреғорттар менән умартанан осоп сығып, һауала аталана. Шунан умартаға ҡайтып, йомортҡа һалырға тотона.
Яңы ояла йәки умартала эшсе ҡорттар балауыҙҙан алты ҡырлы бик күп күҙәнәктәрҙән тороусы кәрәҙҙәр яһай. Күҙәнәктәргә улар запас аҙыҡ – нектар һәм сәскәләр һеркәһе йыя. Шул уҡ аҙыҡ менән үҫеп килеүсе быуын һәм бала сығарыусы инә ҡорт та туҡлана. Яҙын, көндәр йылынғас, ҡышлаған эшсе ҡорттар ояларынан осоп сыға. Тәүге сәскәләр күренеү менән, эшсе ҡорттар уларҙан сәскә һеркәләре һәм нектар йыя башлай. Инә ҡорт кәрәҙ күҙәнәктәренә йомортҡалар һалырға тотона. Йомортҡаларҙан сыҡҡан личинкаларға бал ҡорттары бал менән сәскә һеркәһе ҡатнашмаһын ашата. Инә ҡорттарҙың һәм әреғорттарҙың личинкалары эрерәк күҙәнәктәрҙә үҫә.
Йәйҙең икенсе яртыһында эшсе ҡорттар ҡышҡа бал запасы әҙерләй. Һалҡындар башланғас, бал ҡорттары умарталағы бөтә ярыҡтарҙы балауыҙ менән һылай һәм ҡышлауға әҙерләнә. Ҡышын улар кәрәҙҙәр өҫтөндә тығыҙ булып йыйылып ултыра һәм әҙерләнгән бал менән туҡлана.
Умартала бал ҡорттары бер-береһенә хәбәр тапшыра ала. Мәҫәлән, нектарға бай сәскәле үҫемлектәрҙе эҙләп тапҡан бал ҡорто умартаһына әйләнеп ҡайта. Ул ҡорһағын төрлөсә бороп, кәрәҙ өҫтөндә әйләнеп йөрөй башлай. Ҡорт ошолай бейегәндәй тойола. Әммә ул шул юл менән башҡа эшсе ҡорттарға табыш артынан ҡайҙа һәм ниндәй алыҫлыҡҡа осорға кәрәклеген хәбәр итә. Ул шулай уҡ башҡаларға әле күптән түгел үҙе нектар һәм һеркә йыйған сәскәләрҙең еҫен дә тапшыра. Шунан һуң эшсе ҡорттар разведчик бал ҡорто күрһәткән үҫемлектәрҙән аҙыҡ йыйырға осоп китә.
Эшсе ҡорттоң төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Бал ҡортоноң төктәр менән ҡапланған ҙур башының ян-яҡтарында ике ҡатмарлы күҙ, ә улар араһында өс бәләкәй ябай күҙ урынлашҡан. Алдан кәкре оҙон мыйыҡтары һуҙылып киткән.
Һиҙеү ағзалары бал ҡорттарының тереклегендә бик мөһим роль уйнай. Ҡараңғы умарта эсендә тейеп һиҙеү ағзалары иң ҙур әһәмиәткә эйә, улар башлыса мыйыҡтарҙа урынлашҡан. Еҫ һиҙеү һәм күреү һәләте бал ҡорттары сәскәләр эҙләгәндә кәрәк. Бал ҡорттары һары һәм күк төҫтәрҙе айыра һәм хатта кеше күрә алмай торған ультрафиолет нурҙарҙы ла күрә, әмә ҡыҙыл төҫтө улар күрмәй.
Бал ҡотроноң кимереүсе өҫкө яңаҡтары ныҡ үҫешкән. Улар ярҙамында бал ҡорто күҙәнәктәр төҙөгәндә балауыҙҙы иҙеп эшкәртә, ә сәскәләргә ҡунғанда һеркә япраҡтарынан һеркәне йыйып ала. Аҫҡы яңаҡтары һәм оҙон аҫҡы ирене менән бал ҡорто нектарҙы ялай һәм һура, шуға күрә бал ҡортоноң ауыҙ ағзаларын кимереүсе-ялаусы ағзалар тип атайҙар.
Бал ҡорто сәскәнән һурып алған нектар ҙур ғына боғаҡҡа килеп инә һәм боғаҡ биҙәре бүлеп сығарған матдәләр менән ҡушыла. Унан һуң бал ҡорттары нектарҙы кәрәҙ күҙәнәктәренә һала, шунда ул балға әүерелә.
Бал ҡортоноң күкрәге ҡуйы төк менән ҡапланған, арҡаһында ике пар ярым үтә күренеүсән яры ҡанаттары бар. Эшсе ҡорттоң аяҡтары сәскәләрҙән һеркә йыйыуға һәм кәрәҙ күҙәнәктәрен төҙөүгә яраҡлашҡан. Эшсе ҡорт ҡорһағының осонда ҡаяуы була. Ҡорт уны хайуан йәки кеше тәненә ҡаҙағанда, яраға бал ҡортоноң ағыуы эләгә һәм тәндең сағылған урыны ныҡ һыҙлай башлай. Ҡаяу ҙа ярала ҡала, шунлыҡтан саҡҡан ҡорт үҙе лә йәрәхәтләнә һәм һәләк була.
Бал ҡортоноң файҙаһы[үҙгәртергә]
Бал ҡортоноң файҙаһы бик ҙур һәм күп төрлө. Бал ҡорттары туҡлыҡлы һәм шифалы бал, шулай уҡ төрлө техник маҡсаттарҙа ҡулланыла торған балауыҙ бирә. Бал ҡорто ағыуы ла шифалы үҙенсәлеккә эйә, уны байтаҡ аурыуҙарҙы дауалауҙа файҙаланалар. Бал ҡорттары күп үҫемлектәрҙе һеркәләндереүҙә мөһим роль уйнай…[1]
Ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- ↑ Биология: Хайуандар: Урта мәктәптең 7 – 8-се кластары өсөн дәреслек / Б. Е. Быховский, Е. В. Козлова, А. С. Мончадский һ. б.; М. А. Козлов редакцияһында. – Яңынан эшләнгән 19-сы баҫманан тәржемә. – Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990. – Һүрәттәре менән 268 бит. ISBN 5-295-00538-0
Башҡортсаға тәржемә. Мырҙаҡаев Ф. С., Мырҙаҡыева Д. Ғ., 1990


text:
Дифференциаль тигеҙләмә
Дифференциаль тигеҙләмә – ул бер йәки бер нисә үҙгәреүсәнле (урыҫ. переменная) билдәһеҙ функцияны табыу өсөн функцияның үҙен һәм уның төрлө дәрәжәләге сығарылмаларын (урыҫ. производная) бәйләүсе математик тигеҙләмә. Дифференциаль тигеҙләмәләр машина төҙөү, төҙөлөш механикаһында, физика, иҡтисад һәм башҡа өлкәләрҙә ҙур роль уйнай.
Дифференциаль тигеҙләмәләр тәү башлап есемдәрҙең координатаһы, уларҙың ваҡыт функцияһы булараҡ тиҙлеге һәм тиҙләнеше ҡатнашҡан механика мәсьәләләрендә барлыҡҡа килә.
Бөтә дифференциаль тигеҙләмәләрҙе ябай (бер үҙгәреүсәнле функциялар һәм уларҙың сығарылмалары керә), айырым сығарылмалы (бер нисә үҙгәреүсәнле функциялар һәм уларҙың сығарылмалары керә) тигеҙләмәләргә бүленә. Шулай уҡ осраҡлы процестарҙы үҙ эсенә алған стохастик дифференциаль тигеҙләмәләр өйрәнелә.
Үҙгәрмәүсән коэффициенттар менән юллы дифференциаль тигеҙләмәһе[үҙгәртергә]
Үҙгәрмәүсән коэффициенттар менән юллы дифференциаль тигеҙләмәһе — ябай дифференциаль тигеҙләмәһе төрө:
ҡайҙа
- — эҙләнғән функция,
- — уның -сө производная,
- — үҙгәрмәүсән һандар,
- — бирелгән функция ( булғанда, юллы однородное тигеҙләмәһе, башҡа ваҡытта — юллы неоднородное тигеҙләмәһе).


text:
Сәүкә
Сәүкә (урыҫ. Галка, лат. Corvus monedula) — ҡоҙғондар ғаиләһенә ҡараған буҙ башлы, ҡара кәүҙәле ҡош[1]. Бөтә кешкгә билдәле. Һәр ваҡыт күмәкләшеп, ҡарғалар, ҡайһы ваҡыт күгәрсендәр менән бергә йөрөйҙәр. Суҡышы, маңлайы, тамағы, ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара. Башы, кәүҙәһенең ал яғы ҡуйы һоро. Күҙҙәре аҡ. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел.
Тауышы яңғырауыҡлы:"сәүк-сәүк" йәки "кйәә-кйәә". Һирәк ағаслы урмандарҙа, ауыл һәм ҡала эргәһендәге ағастарҙа, кеше торлағы булған урындарҙа йәшәй.
Бөжәктәр, үләкһә, кеше ташлаған аҙыҡ ҡалдыҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ һәм бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөүсө ҡош. Ҡышҡыһын ҡалаларға килә. Бик киң таралған. Ояһы төрлө ерҙә: ағас баштарында һәм ҡыуыштарында, ерҙәге өңдәрҙә, ҡыйыҡ эсендә, тәҙрә баштарында, таш ярыҡтарында була.
Көрән таплы күкһел йәшел төҫтәге 4-6 бөртөк йомортҡа һала.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин . Башҡортостан ҡоштары. Өфө,1986й.
- Рәсәйҙең умыртҡалы хайуандары: Сәүкә
- Сәүкә тураһында ҡыҫҡа фильм
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Һамаҡ
Һамаҡ— көйләп әйтелгән шиғри һүҙ[1]. Һамаҡ асылда "һымаҡ" һүҙенән алынған һәм халыҡ телендә "кеүек", "төҫлө" мәғәнәһендә ҡулланыла. Мәҫәлән, берәү бер нәмәне үҙе аңлар-аңламаҫ йәки ышандырмаҫлыҡ дәлилдәр менән һөйләһә, тыңлаусы уға иғтибар итмәй. Шул уҡ хәбәрҙе икенсе ерҙә раҫланған формала ишетһә:"әйтәм, бая теге бер нәмәне һамаҡлап маташа ине, дөрөҫ икән!" - тиҙәр.
Халыҡ ижадындағы һамаҡ билдәле бер көйгә оҡшай. Һамаҡтың эстәлеге ысынбарлыҡтан йыраҡ тора һәм, шуның менән, фантастик әкиәттәргә оҡшаш. Эстәлеге менән һамаҡлап әйтелгән әкиәттәр үҙенең эпик һыҙаттарын юғалта. Һамаҡ жанры барлыҡҡа килә. Һамаҡ жанры әкиәттәре: "Аҡһаҡ ҡола", "Заятүләк менән Һыуһылыу" һ.б.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Мөхәммәтша Буранғолов. Сәсән аманаты. Өфө- 1995 йыл.ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) ISBN 5-295-01396-0 (2-се китап)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Табан
Табан — (лат. Carassius, урыҫ. Карась) сазандар ғаиләһенә ҡараған йылға балығы. Кәүҙәһе ҡабырғалар яғынан ҡыҫылған, арҡаһы ҡалын, арҡаһындағы йөҙгөстәре оҙон була. Тәңкәләре эре һәм шыма була.
Табан балыҡ — бик әрһеҙ. Ул башҡа бер генә балыҡ та сыҙай алмаған һыуҙа йәшәргә һәләтле. Һауа етешмәгән, үлән, ләм баҫҡан күлдәрҙә, хатта бәләкәс кенә күләүектәрҙэ лә осрап ҡуя. Табан — әкрен генә йөтөй торған килбәтһеҙ һәм ялҡауыраҡ балыҡ.
Аусылыҡ балыҡтарының береһе булараҡ йылға-күлдәрҙә үрсетелә.
Башҡорттар табанды төрлөсә атап йөрөтәләр. Көньяҡта аҡтабан тип йөрөтәләр. Силәбе яғында аҡтаван тиҙәр. Инйәр буйында — бәрҙе, лопашка, Йүрүҙәндә, Эйектә, Һаҡмарҙа, Димдә, Әйҙә һәм башҡа күп урындарҙа табан балығы тип йөрөтәләр.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Карась, рыба // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы (ингл. World Health Organization, WHO, урыҫ. Всемирная организация здравоохранения, ВОЗ) — БМОның һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә махсуслашҡан халыҡ-ара ойошмаһы. Бөгөнгө көндә ойошма 194 ил-ағзанан тора[1].Ойошманың төп маҡсаты - бөтә халыҡтарҙың һаулығын иң юғары кимәлгә еткереү[2].
Ойошма органдары[үҙгәртергә]
Ойошма эштәре түбәндәге органдар менән башҡарыла[3]:
- Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ассамблеяһы;
- Башҡарма комитет;
- Секретариат;


text:
Тирәк
Тирәк (Pópulus) - талдар ғаиләһенә ҡараған ағастар ырыуы. Был ырыуҙағы ағастар генетик яҡтан ҡарғанда, күп төрлө булалар. Теләһә ниндәй ерҙә үҫә ала, оҙолоғо 15 м-ҙан алып 50 метрға тиклем, ағас олоно диаметры 2.5 мертға тиклем етә.
Йөкмәткеһе
- 1 Ботаник тасуриламаһы
- 2 Ареал
- 3 Культивация
- 4 Ҡулланыу
- 5 Етештереү
- 6 Ауыл хужалығы
- 7 Классификация
- 8 Левколид тирәктәр секцияһы (Leucoides)
Ботаник тасуриламаһы[үҙгәртергә]
Тирәк ағасының оҙонлоғо 40 – 45 метр (ҡайһы берҙә 60 метрға тиклем үҫә), ә олоно диаметры 1 метрҙан ашыу. Йәш ағастарҙың ҡабығы шыма, аҡһыл йәшел йәки ҡара һоро төҫтә; ҡарт ағастарҙың ҡайһы бер төрҙәрендә ҡабыҡтары шыма булып ҡала, ә икенселәрҙә ҡытырша һәм тәрән ярыҡтар менән. Ботаҡтары йыуан (талдан айырмалы рәүештә). Япраҡтары ботаҡта спираль рәүешендә урынлаша, һәм формаһы менән айрылып тора, ҡайһылары өсмөйөштән түңәрәккә йәки көрәк формаһында (һирәк). Һәм оҙон һап менән. Япраҡтарҙын ҙурлығы бер үк түгел: сит ботаҡтарҙа улар бәләкәй, ә үҙәк ботаҡтарҙа улар бик ҙур.
Тирәктең тамыр системаһы бик ныҡ уҫешкән була, әммә ләкин, тамырҙарҙың өҫкө ҡатламы ғына иң ныҡ үҫешә.
Сәскәләре ике өйлө (бер өйлөләр һирәк була) һәм яҙ башында япраҡтарҙан иртәрәк барлыҡа киләләр. Сәскәләре башаҡҡа оҡшаш сәскәлеккә (һырғаларға) йыйылған.
Тирәктең орлоғо ваҡ, оҙонлоғо 1 – 3 мм, һәм мамыҡ кеүеҡ, нәҙек сәстәр беркетелгән. Тирәк ағасы 40 – 60 йыл бик тиҙ уҫә, артабан үҫеүе һүлпәнәйә. Тирәктең ғүмер оҙонлоғо 60 – 150 йыл тирәһе.
Ареал[үҙгәртергә]
Тәбиғәттә тирәк ағасының күп төрҙәре йылға буйында һәм дымлы ҡыялыҡтарҙа үҫә. Ә культур рәүештә ултыртылған ағас теләһә ниндәй ерҙә үҫә. Ябай тирәк ағасы һаҙлы урында үҫә алмай, сөнки ошондай ерҙә тамыры менән һулай алмай.
Культивация[үҙгәртергә]
Тирәктәрҙең күбеһен декоратив ағас итеп үҫтерәләр. Улар башҡа ағастарға ҡарағанда бейегерәк һәм бик шәп үҫә. Бик тиҙ тамыр биреүсе ағас, хатта һынып төшкән ботаҡтары тамыр ебәреп уҫә алалар.
Тал ағасы кеүек, тирәктең тамыр системаһы бик ныҡ үҫешкән, ағастан 40 метрҙан ашыуға тарала, шуға ла ошондай ағастарҙы өй эргәһендә һәм керамик торбалар үткән ерҙә ултыртыуы – яҡшы уй түгел.
Ҡулланыу[үҙгәртергә]
Тирәк ағасының уҙағасы бик эре көпшәләрҙән тора, шуға ла ныҡ сыҙамлы булмай.
Етештереү[үҙгәртергә]
Тирәкте ҡағыҙ етештергәндә ҡулланалар. Тирәктән ҡиммәт булмаған ағас материалдары эшләйҙәр, мәҫәлән, осһоҙ фанера, поддон, һ. б. Тамырында дубиль матдәләр күп булғанлыҡтан, европа идәрендә тире эшкәрткәндә ҡулланылған дубиль матдәләр алалар.
Ауыл хужалығы[үҙгәртергә]
Аүыл хужалығында ел эрозияһынан һаҡлау өсөн трәкте яландарҙа ҡыршау итеп ҡулланалар . Тирәк ағасы түмәрҙәрендә бәшмәк үҫтерәләр.
Классификация[үҙгәртергә]
Секцялар һәм төрҙәре[үҙгәртергә]
Был ырыуға 6 секцияға бүленгән 25 – 35 төр ағастар ҡарай. [17]
Мексика тирәктәре секцияһы (Abaso)[үҙгәртергә]
Үҫеү ареалы – Мексика. Ҡалған тирәктәр секцияһы менән сағыштырғанда Мексика тирәктәренең бөтә органдары ла бәләкәй.
- Populus mexicana — Мексика тирәге
Дельта һымаҡлылыр секцияһы (Aigeiros)[үҙгәртергә]
Ҡалғандарҙан үҙенсәлекле дельталы япраҡтары менән айрыла, япраҡ һабаҡтары уҫаҡтаҡы кеүек оҙон. Ошо секцияла сатырҙары пирамида формаһындағы ағастар бар, улар Рәсәйҙең көньяҡ райондарында үҫә.
- Populus nigra L. — Ҡара тирәк, йәки Осокорь
- Populus deltoides W. BARTRAM EX MARSHALL — Дельта һымаҡ тирәк
- Populus fremontii S. WATSON
Левколид тирәктәр секцияһы (Leucoides)[үҙгәртергә]
Тирәктәр төркөмө араһанда иң оло төркөм тип күҙаллайҙар. Был тирәк ағастарының бөрөләре, һырғалары һәм япраҡтары бик ҙур.
- Populus lasiocarpa OLIV.
- Populus glauca (шул иҫәптән Populus wilsonii C. K. SCHNEID.)
- Populus heterophylla L. — Төрлө япраҡлы тирәк
Populus секцияһы[үҙгәртергә]
Иң киң таралган төркөм. Ҡалған тирәктәр төркөмөнән япрпҡтары һәм бөрөләре сайыр һымаҡ матдә бүлеп сығармауы менән айрыла.
- Populus adenopoda MAXIM.
- Populus alba L. — Аҡ тирәк
- Populus gamblei
- Populus grandidentata MICHX. — «Эре тешле» тирәк
- Populus guzmanantlensis A.VÁZQUEZ & CUEVAS
- Populus monticola
- Populus sieboldii MIQ. — Зибольд тирәге
- Populus simaroa
- Populus tremula L. — Уҫаҡ, йәки «Ҡалтыраусы» тирәкили
- Populus tremuloides MICHX. — Уҫаҡа оҡшаш тирәк
Бальзамлы тирәктәр секцияһы (Tacamahaca)[үҙгәртергә]
Япраҡтары һәм бөрөләре хуш еҫле ыҫмалаға бай.
- Populus angustifolia E. JAMES
- Populus balsamifera L. — Бальзамлы тирәк
- Populus ciliata WALL. EX ROYLE
- Populus laurifolia LEDEB. — Лавр япраҡлы тирәк
- Populus simonii CARRIERE — Симон тирәге
- Populus suaveolens FISCH. — Хуш еҫле тирәк (шул иҫәптән Populus koreana REHDER һәм Populus maximowiczii A. HENRY)
- Populus szechuanica C.K.SCHNEID. — Сычуань тирәге
- Populus trichocarpa TORR. & A. GRAY
- Populus yunnanensis DODE — Юнань тирәге
Туранга секцияһы (Turanga)[үҙгәртергә]
Бал секциялағы тирәктәр уҫаҡҡа оҡшаған, үҙағасы йомшағыраҡ. Ҡалған тирәктәрҙән олоно менән айрылып тора, бындай тирәктәрҙең олоно талдыҡы кеүеҡ күп төплө.
- Populus euphratica OLIVIER —Евфрат турангаһы
- Populus ilicifolia (ENGL.) ROULEAU
- Populus pruinosa SCHRENK — Күгелем тирәк
Гибрид төрҙәр[үҙгәртергә]
- Populus ×acuminata RYDB.
- Populus ×berolinensis DIPPEL — Берлин тирәге, Лавр япраҡлы тирәк менән Ҡара тирәктең гибриды
- Populus ×canadensis MOENCH — Канада тирәге, Дельта һымаҡ тирәк менән Ҡара тирәктең гибриды
- Populus ×canescens (AITON) SM. — Һороғайған тирәк, Аҡ тирәк мнән уҫаҡ гибриды
- Populus ×generosa A. HENRY
- Populus ×jackii SARG. — Дельта һымаҡ тирәк менән Бальзамлы тирәктең гибриды
- Populus ×moskoviensis R. I. SCHROD. — Мәскәу тирәге, Хуш еҫле тирәк менән Лавр япраҡлы тирәктең гибриды
- Populus ×petrowskiana R. I. SCHROD. EX REGEL — Петр тирәге, Дельта һымаҡ тирәк менән Хуш еҫле тирәк гибриды
- Populus ×rasumowskiana (R. I. SCHROD. EX REGEL) DIPPEL — Разумовский тирәге, Вобст тирәге һәм Лавр япраҡлы тирәктең гибриды
- Populus ×vernirubens A. HENRY
- Populus ×woobstii (R. I. SCHROD. EX REGEL) DODE — Вобст тирәге, Лавр япраҡлы тирәк менән Бальзамлы тирәктең гибриды
- ↑ Entry for Populus L. (en). NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0 (Sept 24, 1997). 21 октябрь 2010 тикшерелгән.


text:
Джеймс Фергюсон
Джеймс Фергусон - Шотландия астрономы һәм XVIII быуатта проборҙар төҙөүсө.
Фергусон 1710 йылдың 25 апрелендә Банффширҙа ябай кешеләр ғаиләһендә тыуа: уның атаһы Джон Фергусон (John Ferguson) ҙур булмаған ерҙә ҡуртымға алып эшкәрткән, әсәһе Эспет Лоббан (Elspet Lobban) алты бала үҫтергән, шулар араһында Джон икенсе бала була. Үҙенең автобиографияһы буйынса уҡырға ул атаһы өлкән ағаһын өйрәткәнен тыңлап ултырып өйрәнән һәм уҡырға төшкәнгә тиклем өлкән йәштәге үатып ярҙамы менән өйрәнгән. Атаһы уҡырға өйрәткәс, ете йәш өс айлыҡ сағында уны Кейт (Keith) грамота мәктәбенә ебәрәләр. Туғыҙ йәшлек сағында, атаһы рычаг ярҙамында туҙған ҡыйыҡты емереүен күреп ҡалып, ул рычагтың эш прицибын аңлап ҡына ҡалмай, уны тәгәрмәс һәм ярымкүсәрҙә файҙалана. Бер күршеһе уның уйлауы дөрөҫ икәнен дәлилләгән китап күрһәтә.
1720 йылда Фергусон эшләй башлай, 14 йәшенә тиклем һарыҡ көтә. Шул уҡ ваҡытта ул токарь станогы һәм бәке ярҙамында механик моделдар эшләй, төнөн йондоҙҙар өйрәнә. Уҡытыусыһы Джеймс Глашан (James Glashan)уның шөғөлөнә ыңғай ҡарай һәм малайға буш ваҡыт бүлә. 1728 йылда Глашан менән килешеү ваҡыты уҙа, һәм Фергусон Томас Гранд (Thomas Grant) йортонда уҡый башлай. 1730йылда Гранд киткәс, Фергусон өйөнә ҡайта. Был ваҡытта ул глобус һәм ағас сәғәт эшләй.
1734 йылда Эдинбургҡа күсеп килә һәм портрет миниатюраһы менән шөғөлләнә башлай, артабан ул Инвернессҡа күсеп килә, 1743-1744 йылдарҙа Лондонда күсеп килә һәм ғүмеренең һуңғы көнөнә тиклем бында йәшәй. 1763 йылдың ноябендә Лондон король йәмғиәтенә ағза булып керә, астрономик һәм механик моделдәр эшләй, 1748 йылда эксперименталь физика буйынса лекциялар уҡый. Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул 50 фунт стерлинг күләмендә пенсия ала; 1776 йылдың ноябрендә вафат була Дева Мария сиркәүе янында ерләнә.
Джозеф Райттың "Ҡояш системаһы моделен аңлатыусы философ" картинаһында Фергусон һүрәтләнгән типгән фараз бар. Шул уҡ ваҡытта Райт биографияһын өйрәнеүсе Бенедикт Николсон 1968 йылда уҡытыусы Джон Уайтхерст һүрәтләнгән тип раҫлай. Икенсе комментатор картиналағы фигура "Годфри Кнеллера төшөргән Исаак Ньютонға өкшаған тип белдерә.
Фергусондың нәшер ителгән мөһим хеҙмәттәре[үҙгәртергә]
- Astronomical Tables (1763)
- Lectures on Select Subjects (первая редакция, 1761, с правками сира Дэвида Брюстера в 1805 году)
- Astronomy explained upon Sir Isaac Newton's Principles (1756, с правками сира Дэвида Брюстера в 1811 году)
- Select Mechanical Exercises, with a Short Account of the Life of the Author, written by himself(1773).


text:
Википедия:Тәрәнлек
Википедияла тәрәнлек (ингл. Depth) — тел бүлегенең үҫеш дәрәжәһен күрһәтеүсе сағыштырмаса ҙурлыҡ. Һәр мәҡәләгә тура килгән уртаса үҙгәртеү, мәҡәлә булмаған биттәр һанынан һәм мәҡәлә әҙерләмәләренән иҫәпләнә.
Википедия ҡатнашыусыларының күбеһе тәрәнлек Википедияның сифатын түгел, ә уның ҡатнашыусылары берләшмәһенең үҫешкәнлеген күрһәтә тип иҫәпләй.
Иҫәпләү[үҙгәртергә]
Тәрәнлек түбәндәгесә иҫәпләнә:
- ,
- Depth — тәрәнлек;
- Edits — дөйөм үҙгәртеүҙәр һаны;
- NonArticles — мәҡәлә булып һаналмаған биттәр һаны (фекер алышыу һәм әңгәмә биттәре, йүнәлтеүҙәр, шәхси биттәр һ.б.);
- Articles — мәҡәләләр һаны;
- Total — бөтә биттәр һаны (NonArticles + Articles).
Ҡыҫҡартылған формула:
Статистика[үҙгәртергә]
Ҙур Википедиялар (мәҡәлә һаны 50000 күп) араһында иң ҙур тәрәнлек Инглиз Википедияһында: 878.9 = 21.72 × 40.46.
Урыҫ Википедияһының тәрәнлеге: 114.9 = 20.04 × 5.73.
Төрки Википедиялар араһында иң ҙур тәрәнлек төрөк википедияһында: 210 = 13.54 × 15.51.
Башҡорт википедияһының тәрәнлеге: 8.6 = 6.31 × 1.36.
Төрки телдәрендәге википедиялар статистикаһы:
Телдәр таблицаһы[үҙгәртергә]
Иң ҙур 30 Википедия буйынса:


text:
Компьютер
Компью́тер (инглизсә computer — «хисаплаусы», урыҫса ЭВМ (электронная вычислительная машина)) — хисаплауҙар үткәреү, алдан бирелгән алгоритм (программа) буйынса мәғлүмәтте алыу, һаҡлау, эшкәртеү һәм биреү өсөн машина. Компьютер эраһы башланған саҡта компьютерҙың төп эше хисаплау тип һанала ине. Ләкин хәҙерге ваҡытта компьютерҙың төп эше идара итеү тип һанала.
Төп принциптары: Компьютер үҙенә ҡушылған эштәрҙе төрлө механик бүлектәрен ҡуҙғатып, электрон, фотон, квант ағымдарын үҙгәртеп йәки икенсе төрлө яҡшы билдәле физика ҡанундары эффекттарын ҡулланып башҡара. Хәҙер ҡулланылған компьютерҙарҙан иң киң таралғаны — электрон шәхси компьютер (PC).
Тарих[үҙгәртергә]
1930 йыл-Алан Тьюринг беренсе тапҡыр электронно-цифровой компьютерҙы һүрәтләй, ә Джон Атанасов эшләу принцыптарын сығара башлай.
1977-Беренсе ПК Apple II.
1979-Беренсе ноутбук Grid Compass


text:
Сыйырсыҡ
Сыйырсыҡ (диалекттарҙа: сығырсыҡ, сирсыҡ) (урыҫ. Скворцы лат. Sturnus) — ҡара төҫтәге ҙур булмаған һайрай торған ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Бөтә кешегә лә билдәле. Туп булып йөрөйҙәр. Яҙғыһын һәм йәйгеһен башы, ҡанаттары, ҡойроғо ҡара була, көҙгә табан ваҡ ҡына аҡ таптар барлыҡа килә, суҡышы һары, аяҡтары ҡыҙғылт көрән. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел.Тауышы көслө:"ҡжжжҡ-ҡжжжҡ". Яҙғыһын башҡа төрлө ҡоштарҙың тауыштарына оҡшатып, матур итеп һайрай. Күсмә ҡош. Киң таралған.Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Йәшәүе[үҙгәртергә]
Ауыл һәм ҡалаларҙа. һирәк ағаслы урмандар, балсыҡлы текә ҡабаҡтарҙа йәшәй.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Төрлө бөжәктәр менән туҡлана.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Кеше яһаған ояларҙа. ағас ҡыуыштарында оялай. 5-8 бөртөк зәңгәр йомортҡаһы була.


text:
Грамматика
Грамматика (бор. грек. Ypauuatιkή, Ypάuua — «хәреф») — тел белеменең бер бүлеге. Ул һүҙ үҙгәреүенең төрлө формаларын, һүҙҙең төҙөлөшөн, һүҙбәйләнеш төрҙәрен һәм һөйләмдәрҙең типтарын өйрәнә. Грамматика морфология менән синтаксистан тора.
Грамматик категорияның ике яғы бар: грамматик мәғәнә — уның эске яғы, грамматик форма — тышҡы яғы. Грамматик категория грамматик мәғәнә менән грамматик форманың берҙәмлегенән тора.
Грамматик мәғәнәләр телдә үҙенең морфологик йәки синтаксик сағылышын ала һәм, башлыса, һүҙҙең формаһы менән белдерелә. Грамматик форма тип грамматик мәғәнә белдереүгә хеҙмәт итеүсе тел сараһы әйтелә. Мәҫәлән: Аяҙ зәңгәр күкте яртылаш ҡыҙыллыҡ ҡапланы (А. Карнай.) һөйләмендә төрлө-төрлө грамматик мәғәнәләр сағылдырыла. Ҡыҙыллыҡ һүҙе ҡапланыу ҡылымына ҡарата башҡарыусы йәки субъект, күкте һүҙе шул уҡ эш-хәрәкәткә объект мөнәсәбәтендә тора. Аяҙ һәм зәңгәр һүҙҙәре объекттың билдәһен, яртылаш һүҙе хәрәкәттең күләм мөнәсәбәтен сағылдыра; ҡапланы һүҙендә үтәүсенең заты һәм эш-хәрәкәттең һөйләү моментына булған мөнәсәбәте бирелгән. Был һөйләмдәге грамматик мәғәнәләр һүҙҙәрҙең формалары аша белдерелгән. Мәҫәлән: ҡыҙыллыҡ формаһында исемдең төп килештә тороуы күрһәтелгән; объектты атаусы күкте һүҙе -те ялғауы менән белдерелә һ. б


text:
Раштыуа
Раштыуа (урыҫ. Рождество Христово, сиркәү славян телендә тулы исеме – Е́же по пло́ти Рождество́ Го́спода Бо́га и Спа́са нашего Іисуса Христа, старообрядсылар Рожество Христово исемен ҡуллана; грексә H katά σάpka Γέvvnσις tou Kupίou kaι Θeoύ kaι Ewtήpoς nuώv) – бөйөк крәҫтиән байрамы.
Раштыуа байрамы 25 декабрьҙа байрам ителә. Юлиан календарын ҡулланған крәҫтиәндәр (мәҫәлән, Урыҫ Православ Сиркәүе) Раштыуаны 7 ғинуарҙа байрам итә.
Польшала Раштыуа байрамы[үҙгәртергә]
Польша католик илдәрҙән береһе. Унда байрам итеү 24 декабрьҙа башлана. Төн уртаһында тантаналы месса башлана.


text:
Күкбаш турғай
Күкбаш турғай, күкәнәш, ҡарабаш турғай, майгис, майсыл (урыҫ. Лазоревка(лат. Cyanistes caeruleus— турғайҙар отрядендәге ҙур булмаған ҡошсоҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ботаҡтан ботаҡҡа һикергеләп йөрөүсе ҡошсоҡ. Түбәһе сағыу күк, аҫтынан аҡ һыҙыҡтар үтә. Аҡ сикәләре ҡара һыҙыҡ менән уратылған. Ҡанаттары һәм ҡойроғо күк, арҡаһы йәшел. Кәүҙәһенең аҫ яғы һары, уртаһынан өҙөк-өҙөк ҡара һыҙыҡ үтә. Ҡарабаш турғайҙан бәләкәйлеге һәм күк башы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «тин-тин-тиррзз».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Япраҡлы урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр һәм уларҙың ҡурсаҡтары менән туйына. Йылы яҡҡа китмәй. Бер урындан икенсе урынға күсеп йәшәй. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт көрән һипкелле 9—13 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Чырыстийы æцæг еклези
«Чырыстийы æцæг еклези» (кит. 真耶穌教會) у чырыстон уырнджыты хибар къорд, кæцы равзæрд Китайы, Пекины сахары 1917 азы. Йæ сæйраг аргъуан ныртæккæ ис Тайваны сакъадахыл. Нырыккон рæстæджы Чырыстийы æцæг аргъуаны ис 1,5 милуан уырнджыты бæрц алы континентыл, уыдонæн сæ фылдæр китайæгтæ. 1995 азæй ис уыцы аргъуаны хайад Мæскуыйы дæр.
Натлиа кæнынц æрдзон доны — цад кæнæ цæугæдоны — натлиагæнинаджы донмæ æнæхъæнæй тъыссынц. Ис сæм æндæр миниуджытæ дæр, уыдоны ’хсæн глоссолали æмæ сабаты аргъуыц.


text:
Ҡайын
Ҡайын — ҡайын һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты, беше аҡ туҙ ҡабыҡлы, эре япраҡлы ағас.
Йөкмәткеһе
Таралышы[үҙгәртергә]
Яҡынса 70 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙа таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Бейеклеге 20 метрға етә. Апрель-май айҙарында сәскә ата, емеше август-сентябрҙә өлгөрә.
Биологик яҙма[үҙгәртергә]
Яҡтылыҡ ярата, йомортҡа йәки кире йомортҡа формаһындағы сатырлы, 40—150 йәшкә еткән япраҡ ҡойоусы ағас, һирәгерәк ҡыуаҡ. Олоно аҡ төҫтә (кәрлә ҡайын ҡыҙғылт‑көрән төҫтә), тармаҡлы, бейеклеге 0,2—20 м. Япраҡтары сиратлы, һаплы, ябай; ромб, йомортҡа, һирәгерәк йомро формалы, бысҡылы йәки тешле ситле. Сәскәләре күркһеҙ, бер енесле, оҙон һырғаларҙа. Һеркә (ата) һырғалар йәй башынан ботаҡ остарында үҫешәләр һәм ҡышлайҙар, яҙ көнө сәскә аталар һәм һары төҫтәге “һеркә осоралар”. Йәшел төҫтәге ҡыҫҡа емешлек (инә) һырғалары ҡыҫҡа үренделәрҙәге бөрөләрҙән барлыҡҡа килә. Апрель–июндә япраҡ ярған ваҡытта сәскә ата. Емеше — ярылы ҡырпыуы булған ваҡ, ялпаҡланған сәтләүек, йәй аҙағында, көҙөн өлгөрә.
Ареал һәм төрҙәре[үҙгәртергә]
Һалбыр ҡайын ҡайын һәм һыу айырғыстарҙың ҡатнаш урмандарында; аҡ ҡайын — һаҙланған уйһыулыҡтарҙа; БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән һәм Салауат районында ғына осраған реликт кәрлә ҡайын гипна һәм сфагнум һаҙлыҡтарында, һирәк ҡарағас урмандарында һәм тау тундраһында үҫә; тәпәш ҡайын һирәкләп ҡыуаҡлыҡ‑сфагнум һаҙлыҡтарында һәм тау тундраһында осрай; кәкре ҡайын тауҙарҙың ярым яланғас бүлкәтендә кәкре ағастарҙан торған урмандар барлыҡҡа килтерә.
Ҡайын төнъяҡ ярымшарҙа таралған.
Ҡайынды ҡулланыу[үҙгәртергә]
Үҙағасы мебель сәнәғәтендә, яғыулыҡ итеп һәм активлаштырылған күмер алыу өсөн, йәш ботаҡтары миндек һәм һепертке әҙерләү өсөн ҡулланыла. Япраҡтары, бөрөләре, дегете медицинала файҙаланыла, ҡайын һутын поливитаминлы эсемлек итеп ҡулланалар.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Иллюстрированный определитель растений Ленинградской области / Под ред. А. Л. Буданцева и Г. П. Яковлева — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006. — С. 167. — 700 экз. — ISBN 5-87317-260-9. (урыҫ.)
- Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә]


text:
Художестволы образ
Художестволы образ—— әҫәрҙең йөкмәткеһе менән формаһы берлеген сағылдырыусы төп берәмек.
Образ төшөнсәһе дүрт мәғәнәлә йөрәй:
- Беренсенән, образ тип художестволы әҫәрҙә һүрәтләнгән кешене —— затты атайҙар. Персонаж, герой, характер, тип тигән күренештәрҙең барыһы өсөн ул дөйөм исем вазифаһын үтәй.
- Икенсенән, әҫәр тарафынан һүрәтләнгән тормош картиналарының дөйөм һанын атау.
- Өсөнсөнән, образ тигәндән беҙ ысынбарлыҡтың дөйөм ҡанундарына хас булған иң типик үҙенсәлектәрҙе шиғриәтле итеп сағылдыра алған тормош күренештәре.
- Дүртенсенән, "образ" һүҙенә ҡайһы ваҡытта үтә тар йөкмәтке лә һалып йөрөтәләр, шиғри телмәргә конкретлыҡ һәм нәфислек биреүсе һәм күбеһенсә символик характерҙағы әйбер һәм хайуандарҙы шулай атайҙар.
Образ төшөнсәһенең дүрт мәғәнәһе лә йәшәүгә хаҡлы.
Уның дөйөм һәм абстракт төшөнсәләргә, идеяларға, йән өрә алыусы, уларҙы кешенең көндәлек тормошона яҡынайта алыусы конкретлыҡ сифатына иғтибарҙы айырыуса йүнәтергә кәрәк.
Художестволы образдың тағы бер мөһим үҙенсәлеге —— ассоциативлыҡ.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Ким Әхмәтйәнов. Әҙәбиәт теорияһы. Өфө-2004,390 бит


text:
Герберт Гувер
Ге́рберт Кларк Гу́вер (ингл. Herbert Clark Hoover, 10 август 1874 — 20 октябрь 1964) — 31-се АҠШ Президенты ( 1929 - 1933). АҠШ Республика партияһынан.
1921-1928 йылдарҙа АҠШ сауҙа серкәтибе булды. Уның алдынан Америка ярҙам администрацияһы етәксеһе.
1928 йылда Смут-Хоули тариф акты буйынса Герберт Гувер ауыл хужалығы тауарҙарына һалымды күтәреп, фермерҙарға ярҙам итергә вәғәҙә иткән була.
1930-сы йылда Президент вазифаһында Герберт Гувер Бөйөк депрессияға ҡаршы төрлө программаларҙы ғәмәлгә керетә башлай, әммә уларҙың барыһы ла тиерлек уңышһыҙлыҡа килтерә.
Хәҙерге ваҡытта уның исемен Герберт Гувер Билдинг йорто йөрөтә.


text:
Кәримов Мостафа Сафа улы
Мостай Кәрим, ысын исеме Мостафа Сафа улы Кәримов (1919 йылдың 20 октябрь — 2005 йылдың 21 сентябрь) — күренекле башҡорт яҙыусыhы, шағиры hәм драматургы. Башҡортостандың халыҡ шағиры.
Йөкмәткеһе
Тормош юлы[үҙгәртергә]
1919 йылдың 20 октябрендә хәҙерге Шишмә районының Келәш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1941-се йылда Башҡорт дәүләт университетының тел һәм әҙәбиәт факультетын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән фронтҡа китә, һуғышта элемтә башлығы һәм артиллерия штабы башлығы булып хеҙмәт итә. Ҡаты йәрәхәтләнә: мина ярсығы күкрәгенә инеп, йөрәгенә саҡ ҡына барып етмәй ҡала.
Госпиталдә ятып дауаланып сыҡҡас, йәнә фронтҡа китә. Еңеү көнөнәсә фронт гәзиттәрендә хәбәрсе булып эшләй. Һуғыштан ҡайтып килгәс ижади һәм ижтимағи эшкә бирелә.
1930-сы йылдарҙа уҡ яҙа башлай: 1938-се йылда «Отряд ҡуҙғалды» тигән беренсе шиғыр йыйынтығы нәшер ителә; 1941-се йылда «Яҙғы тауыштар» тигән шиғыр китабы сыға. Барыhы 100-ҙән ашыу шиғриәт һәм проза китаптары, 10-дан ашыу пьесалары донъя күрә.
Мостай Кәримдең әҫәрҙәре бер нисә тиҫтә телдәргә тәржемә ителгән.
2005-се йылдың 21-се сентябрендә Өфөлә вафат була. Өфө мосолман зыяратында ерләнгән.
Иң билдәле әҫәрҙәре[үҙгәртергә]
- Шиғриәт йыйынтыҡтары: «Ҡара һыуҙар», «Ҡайтыу», «Европа-Азия», «Заманалар», пьесалары: «Айгөл иле», «Ҡыҙ урлау», «Ай тотолған төндә», «Салауат. Өн ҡатыш ете төш», «Ташлама утты, Прометей!»
- Повестары: «Беҙҙең өйҙөң йәме», «Өстаған», «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ».
Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары[үҙгәртергә]
- Социалистик Хеҙмәт геройы (1979)
- II дәрәжәләге «За заслуги перед Отечеством» ордены (2004 йылдың 9 ноябре)
- III дәрәжәләге «За заслуги перед Отечеством» ордены (1995 йылдың 28 апреле)
- 2 Ленин ордены (1967, 1979)
- I дәрәжәләге Ватан һуғышы ордены (1985)
- II дәрәжәләге Ватан һуғышы ордены (1945)
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ Ордены (1955, 1962)
- Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1984)
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)
- Почёт билдәһе ордены (1949)
- РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшлеклеһе (1982)
- БАССР-ҙың халыҡ шағиры (1963)
- Башҡортостандың Фәндәр Академияһының почетлы академигы (1992)
- 1940 йылдан СССР яҙыусылар союзы ағзаһы
- Әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге М.А. Шолохов исемендәге халыҡ-ара премия
Хәтер[үҙгәртергә]
Мостай Кәрим исемен Башҡортостан республикаhының Милли Йәштәр театры йөрөтә. Шулай уҡ Өфөләге бер урамға Мостай Кәрим исеме бирелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Мостай Кәрим Vipufa.ru сайтында (урыҫса)
- Мостай Кәрим тураhында Башҡортостан Энциклопедияhында мәҡәлә (урыҫса)
- Видеоклип: «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» повесынан Мараhим йыры
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ хәҙерге Башҡортостандың Шишмә районы
- ↑ Мостай Кәрим. Әҫәрҙәр, I том. Өфө: Китап, 2009
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Шишмә районында тыуғандар
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- Тыуғандар 20 октябрь
- Тыуғандар 1919 йылда
- Өфө губернаһында тыуғандар
- Вафаттар 21 сентябрь
- Вафаттар 2005 йылда
- Өфө вафат булғандар
- Алфавит буйынса драматургтар
- СССР драматургтары
- Рәсәй драматургтары
- XX быуат драматургтары
- СССР Дәүләт премияһы лауреаттары
- Ленин премияһы лауреаттары
- II дәрәжә «За заслуги перед Отечеством» ордены кавалерҙары
- Ленин ордены кавалерҙары
- 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары
- 2-се дәрәжәле Ватан һуғышы ордены кавалерҙары
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары
- Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары
- «Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары
- «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» миҙалы менән наградланыусылар
- «Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» миҙалы менән бүләкләнгәндәр
- «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңәүгә 50 йыл» юбилей миҙалалы менән бүләкләнеүселәр
- Салауат Юлаев ордены кавалерҙары
- Башҡортостан шәхестәре
- Башҡорт шағирҙары
- Башҡорт яҙыусылары
- Башҡорт драматургтары
- Өфө мосолман зыяратында ерләнгән шәхестәр
- Башҡортостандың халыҡ шағирҙары


text:
12 март
12 март — григориан стиле буйынса йылдың 71-се (кәбисә йылында 72) көнө. Йыл аҙағына тиклем 294 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Габон — Яңырыу көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1229 — тәре йөрөтөүселәр армияһы Иерусалимды ала.
- 1923 — Өфөлә Башҡортостан шағирҙар берләшмәһе ойошторола. Һуңыраҡ — Башкортостан яҙыусылар ассоциацияһы тип үҙгәртелә.
- 1951 — СССР Юғары Советы «Тыныслыҡты яҡлау тураһында» закон ҡабул итте.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1887 — Ғәлимйән Ибраһимов, Башкортостанда тыуған танылған татар яҙыусыһы.


text:
Конституцион монархия
Конституцион монархия — идара итеүсе монархтың власы конституция менән сикләнгән монархия. Конституцион монархияла закон сығарыусы власть — парламент, башҡарыусы власть — хөкүмәт.
Ғәҙәттә монархтың власы юридик контрасигнатура (ғәмәлләштереү өсөн министрҙың яуаплылыҡ имзаһы) менән сикләнгән. Монарх ҡулында реаль власть юҡ. Уның даирәһендәге министрҙарҙы тәғәйенләү, һуғыш башлау, солох килешеүе төҙөү һ.б. дәүләт эштәре парламент тарафынан раҫланғас ҡына көсөнә инә. Монарх «идара итмәй, ә батшалыҡ итә». Шулай ҙа ул дәүләт вәкиле, дәүләт символы булып ҡала.
Дуалистик монархия илдәре: Иордания, Марокко, Кувейт, Берләшкән Ғәрәп Әмирлеге.
Конституцион монархия: Бөйөк Британия, Нидерландтар, Бельгия, Дания, Норвегия, Швеция, Испания, Лихтенштейн, Люксембург, Монако, Андорра, Япония, Камбоджа, Малайзия, Таиланд, Бутан, Лесото, Канада, Австралия, Яңы Зеландия, Папуа - Яңы Гвинея, Соломон утрауҙары, Гренада, Ямайка, Сент-Винсент һәм Гренадины, Сент-Китс һәм Невис.


text:
ЮНЕСКО
ЮНЕСКО (UNESCO — United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) — мәғариф, фән һәм мәҙәниәт мәсьәләләре буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы.
ЮНЕСКОның маҡсаты — милләт-ара, дин-ара һәм цивилизация-ара берҙәмлекте формалаштырыу, мәғариф, фән һәм коммуникациялар өлкәләрендә халыҡ-ара бәйләнештәрҙе киңәйтеү, кешелек цивилизацияһының мәҙәни һәм тарихи мираҫын һаҡлап ҡалыуға йүнәлтелгән эшмәкәрлек; Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Уставында иғлан ителгән кеше хокүктарын яҡлау[1][2].
1945 йылдың 16 ноябрендә йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Сан-Францисколағы конференцияһында АҠШ, Англия һәм СССР араһында мәғрифәтселек һәм мәҙәниәт өлкәһендә хеҙмәттәшлекте үҫтереү буйынса халыҡ-ара махсуслаштырылған учреждение булдырыу хаҡында килешеү төҙөлә. Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуң, БМО һәм ЮНЕСКО тыныслыҡты һаҡлау идеяһын тәҡдим итә.
Хәҙерге ваҡытта халыҡ-ара ойошма составында 193 ағза-дәүләт һәм 7 хеҙмәткәр-ағза иҫәпләнә. ЮНЕСКО-ның штаб-фатиры Парижда урынлашҡан. Генераль директоры – Ирина Бокова (Болгария), башҡарма советы рәйесе – Э.В. Митрофанова (Рәсәй), Парижда Рәсәй Федерацияһының ЮНЕСКО ҡарамағындағы даими вәкиле
Башҡортостан ЮНЕСКОла[үҙгәртергә]
Башҡортостан ЮНЕСКО менән 2008 йылдың мартында Парижда ЮНЕСКО-ның штаб-фатирында «Башҡортостан: 450 йыл Рәсәй менән бергә» презентацияһы үтте, унда БР Хөкүмәте һәм ЮНЕСКО араһындағы килешеүгә ҡул ҡуйылды.
Комитеттың Башкортостан Республикаһы менән берлектә Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән мәсьәләләр:
- Шүлгәнташ мәмерйәһе
- «Урал батыр» башҡорт халыҡ эпосы
- «Һабантуй» милли байрамын
- Өфөлә Р. Нуриев исемендәге халыҡ-ара балет фестивалдәрен әҙерләү һәм үткәреү.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Организация Объединённых Наций по вопросам образования, науки и культуры (ru). БСЭ. 23 май 2010 тикшерелгән.
- ↑ Коротко о ЮНЕСКО (ru). Комиссия Российской Федерации по делам ЮНЕСКО. 23 май 2010 тикшерелгән.


text:
Мосолман архитектураһы
Мосолман архитектураһы — төрлө архитектура стилдәрҙен ҡушымтаһы.
Һаҡланып ҡалған тарихи төҙөлөш өлгөләрендә( Мәҙәни мираҫ объекттары) Европа һыҙаттары менән бер рәттән Азия архитектураһы традициялары ла күҙәтелә. Мосолман архитектураһы һыҙаттары фасадтарҙы декоратив биҙәү элементтарында (төрлө “сатырҙар”, башнялар, көмбәҙҙәр, шпилдәр, орнамент; Килем мәсете, Килем һарайы) сағыла. Нигеҙҙә, классицизм архитектураһына ярашлы төҙөлгән Өфөләге Беренсе йәмиғ мәсете архитектураһында мосолман мотивтары — сатыр менән тамамланыусы бейек манара һәм намаҙ уҡыу залының көмбәҙе — дүрт колонналы өсмөйөш формаһындағы портик м‑н берләшә.