text:
Абаға
Абаға (лат. Pterídium aquilínum), гиполепис һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған абаға һымаҡтар заты.
Ботаник яҙма[үҙгәртергә]
8 төрө билдәле, сүллек, дала һәм поляр раайондарҙан башҡа бөтә ер шарында таралған. Башҡортостанда ҡәҙимге ҡаҙаяҡ үҫә. Бейеклеге 50—120 см булған оҙон тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән. Япраҡтары (вайялары) оҙон һаплы, асыҡ йәшел төҫтә, тиресәле, ҡаты, ике, өс тапҡыр ҡауырһын һымаҡ теленмә, оҙон тамырһабаҡта яңғыҙар урынлашҡандар. 1‑се тәртип сегменттары ланцет формаһында, ҡапма‑ҡаршы, аҫҡылары һаплы, 2‑се тәртип — киң төплө оҙонса‑ланцет формаһында, ултырма. Сорустары (спорангиялар төркөмдәре) япраҡ өлөштәренең төрөлгән ситтәре аҫтында бөтөн һыҙат булып урынлашҡан (ялған япма). Споралары һорғолт‑һары, бөртөклө‑төйөрсөклө. Споралары июль—сентябрҙә оса.
Таралышы[үҙгәртергә]
Һирәкләнгән ылыҫлы, япраҡлы урмандарҙа һәм уларҙың ситтәрендә, ҡырҡылған урмандарҙа, ҡоро битләүҙәрҙә, ҡыуаҡлыҡтар араһында үҫә. Кальцефил. Декоратив, ағыулы үҫемлек. Тамырһабаҡтарында алкалоидтар, сапониндар бар; халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Инсектицид үҙенсәлектәргә эйә.
Файҙаланылыуы[үҙгәртергә]
Ҡытайҙа, Кореяла, Японияла һәм [Рәсәй|Рәсәйҙә]] асылып бөтмәгән япраҡтары һәм йомшаҡ һабаҡтары ашау өсөн ҡулланыла. Уларҙы "ҡусҡарҙар" тип йөрөтәләр.Уларҙы ҡышҡылыҡҡа маринадлайҙар, Европа илдәрендә лә файҙаланалар. Сахалинда һәм Камчаткала Япония һәм ҡытайға эксполрт өсөн әҙерләйҙәр.
Япон тәмлекәсе «вараби-моти» (эсле ваҡ бәлеш) ҡаҙаяҡ крахмалынан әҙерләнә.
Ҡаҙаяҡ менән кореялылар оладьи чон әҙерләйҙәр.
Тамырынан яһалған төнәтмә халыҡ медицинаһында уңышлы файҙаланыла.Балаларҙа рахит булғанда , ҡаҙаяҡ төнәтмәһе менән дауалайҙар. Шулай уҡ бабасыр булғанда файҙаланыла. Тамыры 46 % тирәһе крахмалдан тора. Шулай уҡ елем эшләгәндә, һыра ҡайнатҡанда ҡулланыла. Сусҡалар һәм ҡабандар тарафынан яратып ашала. Башҡа мал өсөн ағыулы.
Яңы Зеландияның Маориҙары, Канар утрауҙарының ерле халҡы, Төньяҡ Америка индеецтары киптереп ваҡланған тамырынан икмәк әҙерләгән, шулай уҡ сей килеш тә ашағандар. Аслыҡ йылдарында Европа дәүләттәре халҡы ла икмәк бешереп ашаған һәм аслыҡтан ҡотолған. Япраҡтарын крәҫтәидәр сереүгә ҡаршы ҡулланғандар: аҙыҡтарын, еләк-емеш һәм йәшелсәләр төргәндәр; мал аҫтына түшәгәндәр (уның тиреҫе бик яҡшы тип иҫәпләнгән). Урта быуаттарҙа Англияла ҡаҙаяҡ япраҡтары менән өй ҡыйығын япҡандар. Шулай уҡ яғыулыҡ һәм ашлама итеп тә файҙаланғандар.
Япраҡ көлөндә поташ калий корбанаты бар. Шуға күрә унан быяла әҙерләгәндәр һәм йәшел һабын етештәргәндәр. Уның кер ағартыу сере һабын барлыҡҡа килгәнсе үк билдәле булған. Йәй көнө ҡаҙаяҡ көлөнән йомарлаҡтар әҙерләп киптергәндәр һәм йыл буйы һабын урынына файҙаланғандар һәм ефәк етештереүгә тотонғандар. Был хәл Британия утрауҙарында XIX быуатҡа ҡәҙәре ҡулланылған.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
http://www.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/7488-a-aya
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Орляк // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.) Проверено 8 октября 2009 г.
- Орляк — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә Проверено 8 октября 2009 г.
- Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 19. Pteridium aquilinum (L.) Kuhn ex Decken — Орляк обыкновенный // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2002. — Т. 1. Папоротники, хвощи, плауны, голосеменные, покрытосеменные (однодольные). — С. 93. — ISBN 8-87317-091-6.


c: text/html

text:
Ҡағыҙ
Ҡағыҙ — яҙыу, һүрәт төшөрөү, төрөү һ.б. өсөн табаҡ бит формаһында материал. Ҡағыҙ үҫемлектәрҙән, икенсел сеймалдан, иҫке сепрәктәрҙән, макулатуранан алынған целлюлозанан эшләнә.
1803 йылдан башлап ҡағыҙ эшләүсе машина ҡулланыла.
Тарихы[үҙгәртергә]
Ҡытай йылъйыляҙмалары, ҡағыҙҙы беҙҙең эраның 105 йылында Цай Лун уйлап тапҡан, тип хәбәр итә. Ә шулай ҙа, Ҡытайҙың төньяҡ провинцияһы Шаньсиҙа табылған ҡәберлектә 1957 йылда ҡағыҙ киҫәктәре табыла. Тикшереүселәр был ҡағыҙ беҙҙең эраға тиклем II быуатта эшләнгән тип билдәләй.
Цай Лунға тиклем ҡағыҙҙы киндер сүсенән (пенька), ебәк ағасынан (шелковица), ағас көлөнән, шулай уҡ эшкә яраҡһыҙ ебәк ҡорто йомғағынан (кокон шелкопряда) эшләгәндәр.
Цай Лун ебәк ағасы сүстәрен, ағас көлөн, сепрәк һәм киндер сүсен бергә төйөп-ваҡлаған. Килеп сыҡҡан иҙмәгә һыу ҡушып ағастан эшләнгән формаға һалған. Килеп сыҡҡан массана ҡояшта киптереп, таш менән тигеҙләгән. Һөҙөмтәлә ныҡлы ҡағыҙ табаҡ биттәре килеп сыҡҡан. Был уйлап табыуҙан һуң ҡағыҙ эшләү ысулы бик тиҙ камиллаштыралған. Ҡағыҙға крахмал, келәй, тәбиғи буяуҙар ҡуша башлағандар. VII быуат башында ҡағыҙ эшләү ысула Корея, Японияла билдәле була. Тағы 150 йылдан әсиргә алынған хәрбиҙәр аша ҡағыҙ эшләү ғәрәптәргә билдәле була.
VI—VIII быуаттарҙа ҡағыҙ Урта Азия, Япония һәм Азияның башҡа илдәренде етештерелә. XI—XII быуатта ҡағыҙ Европаға килеп етә һәм яҙыу өсөн ҡулланылған күнде (пергамент) алыштыра. XV—XVI быуатта китап баҫыу эше алға киткәс ҡағыҙ етештереү эше үҫешә. Ул ваҡытта ҡағыҙҙы ябай ысул менән эшләйҙәр — килелә ағасты сүкеш менән ваталар.
XVII быуаттың икенсе яртыһында уйлап табылған онтау машинаһы — рол ҡағыҙ етештереү эшендә ҙур әһәмиткә эйә була. XVIII быуатта ролдар ҙур кимәлдә ҡағыҙ етештерергә һәләтле була. Әммә ҡағыҙ массаһын ҡулдан ҡойоу был эште тотҡарлай. 1799 йылда Н. Л. Робер (Франция) хәрәкәт итеүсе селтәр ярҙамында ҡойоу эшен механизациялаштыра.
Англияла бер туған Г. һәм С. Фурдринье, Роббер патентын һатып алып, механизациялаштырыу эшен дауам итәлер һәм 1806 йылда ҡағыҙ эшләү иашинаһына патент алалар. XIX быуат уртаһында ҡағыҙ эшләү машинаһы бер туҡтауһыҙ эшләүсе ҡатмарлы агрегатҡа әйләнә.
XX быуатта ҡағыҙ етештереү, үҙенәң йылылыҡ станциялары, химик цехтары булған эре сәнәғәт тармағына әйләнә.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Әл-Фәджр сүрәһе
Әл-Фәджр сүрәһе (ғәр. سورة الفجر, Таң ) — Ҡөрьән Кәримдең 89-cы сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 30 аяттан тора.
Ғәрәпсәһе[үҙгәртергә]
سورة «البلد» 89
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
1. وَالْفَجْرِ
2.وَلَيَالٍ عَشْ
3. وَالشَّفْعِ وَالْوَتْ
4. وَاللَّيْلِ إِذَا يَس
5. هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِّذِي حِجْر
6.أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ
7.إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَاد
8. الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلَاد
9.وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ
10.وَفِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ
11.الَّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلَادِ
12.فَأَكْثَرُوا فِيهَا الْفَسَادَ
13. فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ
14. إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ
15.فَأَمَّا الْإِنسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ
16. وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ
17.كَلَّا بَل لَّا تُكْرِمُونَ الْيَتِيم
18.وَلَا تَحَاضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ
19.وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَّمًّا
20. وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا
21. كَلَّا إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّ
22. وَجَاء رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفّ
23.وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنسَانُ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرَى
24. يَقُولُ يَا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَيَاتِ
25. فَيَوْمَئِذٍ لَّا يُعَذِّبُ عَذَابَهُ أَحَدٌ
26.وَلَا يُوثِقُ وَثَاقَهُ أَحَدٌ
27.يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّة
28.ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَّرْضِيّ
29. فَادْخُلِي فِي عِبَادِي
30. وَادْخُلِي جَنَّتِي
Транскрипцияһы[үҙгәртергә]
1. Үәл-фәджр. 2. Үә ләйәәлин ғәшр. 3. Үә-шшәфғи үәл-үәтр. 4. Үә-лләйли иҙәә йәср. 5.Һәл фии ҙәәликә ҡасәмүл-лиҙии хиджр. 6.Ә ләм тәра кәйфә фәғәлә раббүкә биғәәд. 7. Ирамә ҙәәтил-ғимәәд. 8. Әлләти ләм йухләҡ миҫлүһәә фил-биләәд. 9. Үә-ҫәмүүдә-лләҙиинә джәәбүү-ссахра бил-үәәд. 10. Үә Фирғәүнә ҙил-әүтәәд. 11. Әлләҙиинә тағау фил-биләәд. 12. Фә'әкҫәруу фииһәл-фәсәәд. 13. Фәсаббә ғәләйһим раббүкә сәүта ғәҙәәб.14. Иннә раббәкә ләбил-мирсаад. 15. Фә'әммәл-иңсәәнү иҙәә мәбтәләәһү раббүһү фә'әкрамәһү үә нәғмәһү фәйәҡуулү раббии әкрамән. 16. Үә әммәә иҙәә мәбтәләәһү фәҡадара ғәләйһи ризҡаһу фәйәҡуулү раббии әһәәнән. 17. Кәлләә бәл ләә түкримүүнәл-йәтиим. 18. Үә ләә тәхаад-дуунә ғәләә тағәәмил-мискиин. 19. Үә тәькүлүүнә-ттурааҫә әкләл-ләммә. 20. Үә түхиббүүнәл-мәәлә хүббәң джәммәә. 21. Кәлләә иҙәә дүккәтил-арду дәккәң-дәккә. 22. Үә джә'ә раббүкә үәл-мәләкү саффәң-саффә. 23. Үә джии'ә йәүмә'иҙим-биджәһәннәмә йәүмә'иҙии-йәтәҙәккәруль-иңсәәнү үә әннәә ләһү-ҙҙикраа. 24.Йәҡуулү йәә ләйтәнии ҡаддәмтү лихйәәтии. 25. Фәйәүмә'иҙил-ләә йүғәҙҙибү ғәҙәәбаһү әхәд. 26. Үә ләә йүүҫиҡу үәҫәәҡаһү әхәд. 27. Йәә әййәтүһә-ннәфсүл-мутмә'иннәһ. 28. Ирджиғии иләә раббикә раадыийәтәм-мардыиийәһ. 29. Йәдхулии фии ғәбәәдии. 30. Үәдхулии джәннәтии.
Мәғәнәһе[үҙгәртергә]
ӘЛ-ФӘДЖР (ТАҢ) СҮРӘҺЕ
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
1. Таң менән ант итәм! 2. Һәм ун төн менән ант итәм! 3. Һәм таҡ менән һәм йоп менән ант итәм! 4. Хәрәкәтләнгән саҡтағы төн менән ант итәм! 5. Әллә бында уйлаған кешегә ант түгелме? 6. Раббыңдың Ғәд халҡы менән нимә ҡылғанын күрмәнеңме ни? 7. Мөһәбәт йорттар эйәһе Ирам халҡы менән? 8. Уның шикелле нәмәләр тирә-яҡ илдәрҙә яһалмағайны. 9. Һәм үҙәндәге ҡаяларҙы тишкән Ҫәмүд халҡы менән? 10. Һәм ҡаҙыҡтар эйәһе Фирғәүен менән? 11. Улар ҡалаларҙа аҙғынлыҡта сиктән уҙҙылар, 12. һәм унда боҙоҡлоҡто арттырҙылар. 13. Һәм Раббың улар өҫтөнә ғазап афәтен яуҙырҙы. 14. Раббың, ысынлап та, һағалап-күҙәтеп тороусы. 15. Ҡасан Раббыһы кешене һынаһа, уны хөрмәтле ҡылһа, һәм уға ниғмәт күрһәтһә, шул саҡта ул: «Раббым мине хөрмәтләне!» — ти. 16. Һәм ҡасан Раббыһы кешене һынап, уның ризығын сикләһә, ул уаҡытта ул; «Раббым мине кәмһетте!» — ти. 17. Юҡ һәм юҡ! Бәлки һеҙ үҙегеҙ етемде хөрмәт итмәйһегеҙ, 18. һәм ярлыны туйҙырырға өндәмәйһегеҙ. 19. Һәм мираҫты ашап бөтөрәһегеҙ. 20. Һәм байлыҡты сиктән тыш яратаһығыҙ. 21. Юҡ һәм юҡ! Ҡасан Ер киҫәк-киҫәк емерелеп тигеҙләнһә, 22. һәм Раббың килһә, һәм фәрештәләр саф-саф булып килһәләр, 23. һәм шул көндө тамуҡты килтерерҙәр, ул көндө кеше иҫенә төшөрөр, әммә был иҫкә төшөрөү уға нимәгә инде? 24. Ул: «Әгәр мин үҙ тормошом өсөн алдан әҙерләгән булһам ине!» — тип әйтер. 25. Ул көндө Уның ғазабы менән һис кем ғазап ҡылмаҫ, 26. һәм Уның бәйләүе менән һис кем бәйләмәҫ. 27. Эй һин, тынысланған йән! 28. Риза булып һәм ризалыҡ алып, үҙ Раббыңа ҡайт! 29. Минең ҡолдарым араһына ин! 30. Минең йәннәтемә ин!
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
http://www.falaq.ru/quran/arab/89
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
- Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // - Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007,609 бит.
- Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004


text:
Евклид
Евкли́д йәки Эвкли́д (бор. грек. Eὐkλeίδnς, «изге дан» һүҙенән[1], ок. 300 г. до н. э.) — боронғо грек математигы, беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған теоретик математика буйынса ғилми хеҙмәт авторы. Евклид биографияһы буйынса мәғлүмәт бик аҙ. Уның ғилми эшмәкәрлеге Александрияла Б.Э.Т III быуатта үткән тигән мәғлүмәтте дөрөҫ тин ҡабул итергә була[2]
Евклид — Александрия мәктәбенең беренсе математигы. Уның төп ғилми хеҙмәте — "Башланғыс" (Etoιxeῖa). Был хеҙмәттә ул Планиметрия, Стереометрия, Һандар теорияһына аңлатма бирә; грек математикаһы үҫешенә нәтижә яһай һәм математиканың артабан үҫешенә нигеҙ һала.
Евклид, шулай уҡ, астрономия, оптика, музыка буйынса әҫәрҙәр авторы [2]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ etymonline.com Retrieved 2011-12-04
- ↑ 2,0 2,1 Евклид // Математический энциклопедический словарь — М: Сов. энциклопедия, 1988.


text:
Ямғыр урманы
Ямғырлы урмандар — йыллыҡ яуым-төшөм уртаса 2000—7000 мм булған райондарҙағы урмандар. Был урмандарҙа ағастар ҡуйы ҡатмарлы баҫҡыслы төҙөлөшлө булып ҡылыҡһырлана, эпифитлы һәм үрмәләүсе үҫемлектәр, шулай уҡ үлән үҫемлек төрҙәре бик ярлы[1]. Ямғырлы урмандар түбәндәге төрҙәргә бүленә:
Тропик ямғырлы урмандар Экваториаль бүлкәттә таралыш алған. Шулай уҡ төнъяҡ киңлектең 25° терәлә. Һәм көньяҡҡа Көньяҡ киңлектең 30°-ҡаса. Субтропик ямғырлы урмандар һәм уртаса киңлек ямғырлы урмандары, ҡәҙимгесә төньяҡтан көньяҡҡа Тропик бүлкәт яғына ҡарап тарала. Шулай уҡ тропик тауҙарҙа ла үҫә. Ямғырлы урмандарҙың төп массивы Көньяҡ Америкала һәм Үҙәк Америкала, Көньяҡ –көнсығыш Азила Оло Зонд утрауҙарынды, Малакка ярым утрауында,Филипиндарҙа, Яңы Гвинеяла, ә Көнбайыш Африкала Конго йылға бассейыны буйлап, Угандала һәм шулай уҡ Австралияла Квинслендта урынлашҡан.
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Дудка, И.А. Словарь ботанических терминов. Наукова Думка, Киев (1984). 28 ғинуар 2012 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Animals in a rainforest
- Rainforest Action Network
- The Sabah Biodiversity Experiment on rainforest restoration
- Rainforest Portal
- EIA forest reports: Investigations into illegal logging.
- EIA in the USA Reports and info.
- The Coalition for Rainforest Nations
- The Prince’s Rainforests Project
- United Nations Forum on Forests
- Dave Kimble’s Rainforest Photo Catalog (Wet Tropics, Australia)
- Rainforest Plants


text:
Барокко
Баро́кко (итал. barocco — «сәйер», «ҡупшы», порт. perola barroca) — XVI быуат аҙағында – XVIII быуат уртаһында Көнбайыш Европа, 18 быуаттың 1-се яртыһында Рәсәй архитектураһындағы һәм сәнғәтендәге стиль. Бароккога Көнбайыш Европа архитектураһында фасадтарҙың ҡупшы пластикаһы, биҙәктәр байлығы, ҡоролошоноң ҡатмарлылығы; шулай уҡ тантана залдары интерьерҙарының төрлө төҫтәге уйма һындар, күпертеп һәм уйып яһалған биҙәктәр, рәсемдәр һәм көҙгөләр менән зиннәтләнгән булыуы хас. 17 быуат аҙағында Көнбайыш Европа бароккоһы йоғонтоһонда Мәскәү архитектураһында ла күп һанлы ордер детальдәре күренә башлай. Архитектура ғилемендә был йүнәлеш «Нарышкин стиле» («Нарышкин бароккоһы») йәки «Мәскәү бароккоһы» тип атала.
Классик архитектура формалары барокко стиленең рус архитектураһсында, нигеҙҙә, декоратив роль уйнаған, ул биналарҙың композицион принциптарына тәъҫир итмәгән тиәрлек. Был стильдәге фасад биҙәлешенә ике төҫлөлөк − ҡыҙыл кирбес диуар һәм аҡ таштан уйып яһалған детальдәр хас. XVII быуат рус архитектураһына шулай уҡ төрлө төҫтәрҙәге рәсемдәр менән биҙәлгән фасадтар, шашка һамаҡ түбәләр, тимерҙән киҫеп яһалған биҙәктәре һ.б. менән айырылып торған «Украина» бароккоһы ла һиҙелерлек йоғонто яһай. Был стильдәге ҡоролмаларҙың күләм композицияһы һәм фасадтары − симметрия, интерьерҙары анфилада принциптарына нигеҙләнә. 18 быуаттың 1-се яртыһындағы «Пётр» йәки «Петербург бароккоһы» ябайлығы, формалар теүәллеге, фасадтарҙың пилястралар йә иһә ярым бағаналар, уйымдар һәм филёнкалар менән бүлгеләнеүе, биналарҙа маҡсатҡа ярашлы декоратив скульптуралар менән айырылып тора. 18 быуаттың 1-се яртыһында архитектор П. Зарудный, Ж.-Б. Леблон, Д. Трезини, М.Г. Земцов, И.К. Коробов, П.М. Еропкин эшсәнлеге ошо йүнәлештә бара.
18 быуат уртаһында архитектура һынлы сәнғәттең барлыҡ төрҙәренә һәм жанрҙарына мөрәжәғәт итә, скульптура, монументаль һәм декоратив рәсем, ғәмәли биҙәлеш сәнғәте мөмкинлектәренән файҙалана. Был осорҙа әлеге стильдә император резиденциялары, һарайҙар, утарҙар, соборҙар, сикәүҙәр, монастырьҙар төҙөлә. Ул ваҡыттағы барокко «Растрелли бароккоһы» тип тә атала. Ул бер үҙәккә тупланған өс өлөшлө биналар, һыныҡ йә иһә һығылма ҡыйыҡлы бейек түбәләр, фонарлы һәм тәҙерәле көмбәҙҙәр менән үҙенсәлекле. Ордер (өс сирекле колонналар һәм ныҡ беркетелгән антаблементтар), парлы йә иһә һыңар пилястралар, колонналар теҙмәһе, бина мөйөшөн китекләндереү һәм китек янына 2 колонна урынлаштырыу һ.б. − әлеге стиль пластикаһының төп үҙенсәлектәре. Тәҙерә уйымдары тура мөйөшлө, оҙонса түңәрәк, түңәрәк, арка рәүешендә. Уларҙың йөҙлөктәре, архивольт өҫтөнә сандрик урынаштырып көсәйтелә, араларындағы диуарға ҡабартылған биҙәк һалына. Диуарҙарҙың өҫкө өлөшө терәктәр, фигуралы аттиктар, парапеттар, вазалар, төрлө һындар менән зиннәтләнә. Гирлянда, валюта, купидон һындары, битлектәр, бюсттар, гербтар кеүек уйма биҙәктәр фронтондарҙы ҡаплап ала, колонналар һәм пилястраларға үрелеп менә. Фирүзә, әфлисун, йәшел төҫтәрҙәге диуарҙар аҡ төҫтәге ордер детальләре, колонналарҙың алтынһыу остары, уйма һындар, рәшәткәләр һ.б. өсөн фон булып хеҙмәт итә. 18 быуат рус бароккоһы вәкилдәре: Ф.-Б. Растрелли, С.И. Чевакинский, А.В. Квасов (Санкт-Петербург); Д.В. Ухтомский, И.Ф. Мичурин, А.П. Евлашев һ.б. (Мәскәү). Төбәктәрҙәге барокко дәүере архитектураһы «Растрелли бароккоһы» менән сағыштырғанда күпкә тыйнағыраҡ. Бында Көнбайыш Европа архитектураһының айырым элементтары ғына файҙаланыла. Мәскәүҙә һәм төбәктәрҙә барокко мотивтары ерле традициялар менән ҡушыла.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- История русской архитектуры. СПб., 1994; История русского искусства. М., 1995; Кириченко Е.И. Русский стиль. М., 1997.
- Барокко // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
Ҡуҡый
Ҡуҡый, ҡуҡыйыҡ, һыу тауығы (урыҫ. Погоныш, лат. Porzana porzana) — сыйырсыҡтан ҙурыраҡ, һирәк оса торған бик һаҡ ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Күберәк ерҙән йүгереп йөрөй. Осҡанда аяҡтарын йыймай. Ҡойроғо ҡыҫҡа ғына. Һырты ҡара һәм аҡ сыбарлы көрән, ҡорһағы һәм ҡойроҡ аҫты күкһел арҡыры һыҙыҡлы-аҡ. Түше, муйынының ике яғы аҡ төртөклө күкһел һоро. Суҡышының төбө ҡыҙыл, осо һары. Оҙон ғына аяҡтары йәшкелт, һыу тауығынан бәләкәйерәк, суҡышы ҡыҫҡараҡ, түше сыбар булыуы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы киҫкен: «ҡуҡ-ҡуҡ».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Яр буйҙарындағы шырлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр, һирәкләп үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә. Көрән таплы һарғылт йәшел йомортҡаларының һаны 25-кә етә. Ите өсөн аулайҙар.


text:
Кейеҙ баҫыу
Кейеҙ — Һарыҡ йөнөнән йәйеп баҫылған ҡаралды әйбере[1]. Кейеҙ баҫыу — башҡорттарҙа урыны менән кустарь кәсепкә әйләнгән традицион шөғөл.
Йөкмәткеһе
Эшләү ысулы[үҙгәртергә]
Кейеҙ баҫыу өсөн һарыҡ һәм дөйә йөнө файҙаланылған, унан аҡ, һоро, ала һәм ҡара кейеҙ баҫылған. Уның өсөн, башлыса йәй мәленә тура килтереп, өмә үткәргәндәр. Йөндө септә йәки тирегә таратып һалғас, ян менән теткәндәр йәки муйыл, тал сыбығы менән һуҡҡандар. Ошо рәүешле әҙерләп бөткәс, йөндө бер тигеҙ ҡалынлыҡта септә йәки балаҫ өҫтөнә йәйгәндәр һәм, өҫтөнә ҡайнар һыу ҡойоп, төрөп бәйләгәндәр һәм тәгәрәткәндәр. Кейеҙ бер тигеҙ ҡалынлыҡта булһын өсөн, төргәкте даими рәүештә һүтеп, йөндө яңынан һыулағандан һуң икенсе башынан төрөп, тағы ла тәгәрәткәндәр. Кейеҙ тәгәрәтеүҙең бер нисә ысулы билдәле: ҡаты ерҙә тәгәрәтеп, аяҡ менән тапау, тубыҡланған килеш ҡул менән баҫыу. Кейеҙҙе ҙур итеп баҫҡанда йөндө бүрәнәгә урағандар һәм, ике яҡ башына элмәктәр яһап, атҡа бәйләгәндәр һәм һөйрәтеп йөрөткәндәр. «Кейеҙ тартыу» ҙа ҡулланылған: төргәкте бау менән бер нисә урындан ҡыҫып бәйләгәндән һуң ике яҡ осонан тотоп, бер яҡтан икенсе яҡҡа тартҡандар. Кейеҙ әҙер булғас, ағын һыуҙа йыуып, киптергәндәр. Кейеҙҙе тирмә йәки башҡа төрлө ваҡытлыса торлаҡты ябыу, эйәр, ҡамыт-дуға, серге яһау ( ат егеү кәрәк-ярағы) өсөн файҙаланғандар. Шулай уҡ кейеҙҙән баш (бүрек, ҡолаҡсын) һәм аяҡ (ҡата, сарыҡ) кейеме теккәндәр.
Ҡулланыу[үҙгәртергә]
Традицион интерьерҙы биҙәгәндә кейеҙ ҙур урын биләгән: уны һикегә, иҙәнгә түшәү, стенаны йылытыу өсөн ҡулланғандар. Кейеҙҙе биҙәү өсөн йөндө кәрәкле формала әүәләп, төп ҡатлам өҫтөнә һалғандар; тәбиғи аҡ һәм ҡара төҫтәрҙе файҙаланғандар. Аппликация, сигеү ҙә ҡулланылған. Геометрик фигуралар (зигзаг, ромб, өсмөйөш, квадрат, түңәрәк, кәкре һыҙыҡ һ.б.) һәм сәскә-үҫемлек биҙәктәре (Нәфис кейеҙ сәнғәте) төшөрөлгән. Башҡортостандың көньяғында һәм көнсығыш Урал аръяғында әҙер кейеҙҙе биҙәүҙең бер төрө булып уны сигелгән туҡыма, ҡорама киҫәге, аппликациялы буҫтау менән тышлау һаналған. Көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш башҡорттарҙа кейеҙ бай биҙәлеше менән айырылып торған. Ҡупшы биҙәлгән кейеҙ туй йолаларында айырым урын биләгән, бирнә итеп бирелгән. Көнсығыш Урал аръяғында, көньяҡ һәм көнсығыш Башҡортостанда «Кейеҙгә баҫтырыу» йолаһы таралған була: кәләш кейәү йортона килгәндә, аттан төшөү менән аҡ кейеҙгә аяҡ баҫҡан. «Кейеҙгә ултыртыу», «Килен урынын күрһәтеү» ошо уҡ йоланың төрҙәре һанала. Кейәүҙең әсәһе киленен йортҡа индереп, аҡ кейеҙ түшәлгән һикегә ултыртҡан һәм бүләккә бәрәсле һарыҡ вәғәҙә иткән. Был йолалар киленде ғаиләгә, ырыуға ҡабул итеүҙе, именлек һәм бәхет теләүҙе кәүҙәләндергән. Аҡ кейеҙ үҙе үк һаҡлау бурысын үтәгән. Кейеҙ хужалыҡта һарыҡсылыҡ ҙур урын тотҡан райондарҙа, башлыса Көнсығыш Урал аръяғы һәм Башҡортостандың көньяҡ һәм көнсығыш райондарында киң таралған күренеш булған. Малсылыҡ менән шөғөлләнгән Ҡаҙағстан, Үҙәк һәм Урта Азия халыҡтарында, шул иҫәптән ҡаҙаҡтарҙа, ҡалмыҡтарҙа, ҡырғыҙҙарҙа һ.б. үҫешкән була.
Фотогалерея[үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)


text:
Бензол
Бензол — (C6H6, PhH) ароматик углеводород.
Ҡыҫҡаса белешмә[үҙгәртергә]
Үҙенсәлекле еҫле, төҫһөҙ шыйыҡса; tиреү 5,5°С, tҡайнау 80,1°С, тығыҙлығы 879 кг/ м3. Углеводородтарҙа, эфирҙарҙа яҡшы, этиленгликолдә, глицеринда, һыуҙа насар эрей; май, каучук, гудронды һ.б. эретә. Ядроһына юғары темпеатуралар, окислаусылар тәьҫиренә ҡаршы юғары сыҙамлылыҡ хас ; электрофилгә алмаштырыу (хлорлау, нитратлаштырыу, сульфирлау һ.б.) реакциялары еңел, ҡушыу (гидрирлау) реакциялары ауыр үтә. Тирене ҡуҙғыта; юғары концентрацияла парҙары үҙәк нервы системаһына тәьҫир итә, түбән концентрацияларының күп тапҡырлы тәьҫиренән ҡан составы үҙгәреүе күҙәтелә (ПДК 5 мг/ м3).
Башҡортостанда етештереү[үҙгәртергә]
Башҡортостанда 20 быуаттың 50‑се йылдарынан алып бензол тура ҡыуылған бензиндарҙың тар фракцияһына (tҡайнау 62—85°С) водород баҫымы аҫтында каталитик риформинг үткәреп етештереү үҙләштерелә . Бензол хлор‑ һәм дихлорбензолдар , этилбензол , кумол, өҫкө йөҙҙә актив матдәләр, анилин, малеин ангидриды һ.б. ҡиммәтле ярым продукттар, фармацевтик препараттар, лак‑буяу материалдары етештереүҙә, мотор яғыулығына өҫтәмә сифатында ҡулланыла. 60‑сы йылдарҙа башында Өфө нефть эшкәртеү заводында бензол нигеҙендә айырыуса таҙа циклогексан етештерелә.
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
- Алициклик берләшмәләр
- Хлорорганик берләшмәләр
- Башҡортостан нефтехимия компанияһы, “Газпром нефтехим Салават”
- Стирол
- Ароматик берләшмәләр
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Бензол // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Энциклопедический словарь юного химика / Сост. В. А. Крицман, В. В. Станцо. — М.: Педагогика, 1982. — 368 с., ил.
- Настольная книга учителя химии 10 класс/О. С. Габриелян, И. Г. Остроумов. — М.:Дрофа, 2010 г.
- Строение молекулы бензола, видеоҠалып:Нефть сәнәғәте


text:
Сәңкелдәк ҡаҙ
Сәңкелдәк ҡаҙ, ҡыр ҡаҙы, ҡашҡа ҡаҙ(пискулька)— йорт ҡаҙынан бәләкәйерәк ҡош.
Күмәкләшеп һәм парлашып йәшәйҙәр. Дөйөм төҫө ҡара-һоро. Ҡорһағы, ҡойроҡ төбө аҡ, маңлайында аҡ ҡашҡаһы бар. Ҡорһағы һәм түше эре ҡара таплы. Күҙ ҡабаҡтары һары. Суҡышы, аяҡтары ҡыҙғылт һа, ры. Башҡа ала ҡаҙҙарҙан бәләкәйерәк кәүҙәһе менән айырыла.
Тауышы көслө генә сәңкелдәү: «клиңк-клиңк».
Тау йылғаларында һәм күлдәрендә йәшәй. Үлән, орлоҡ, иген менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Беҙҙә яҙлы-көҙлө осоп үтешләй генә туҡталып китәләр. Беҙҙең яҡта оя ҡормай. Ите һәм мамығы өсөн аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Красная книга РФ М.: АСТ 2001 г.
- Жизнь животных. т.6 Птицы. М.: Просвещение 1986 г.
- Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
- Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)


text:
Помпеи
Помпе́и (лат. Pompeji, итал. Pompei, неоп. Pompei; грек. Πouπnίa) — 79 йылдың 24 августында атылған Везувий вулканы көлө аҫтында күмелеп ҡалған Италияның Камапания өлкәһендә Неапольдын йырыҡ түгел урынлашҡан Боронғо Рим ҡалаһы.
Хәҙерге көндә — асыҡ һауалағы музей. ЮНЕСКОның бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Бөтә донъяға билдәле Помпеи ҡалаһы Италияның көньяғында Везувий вулканы итәгендә урынлашҡан. 79 йылдың 24 августында вулкан атылы башлағас ҡала көл аҫтында ҡала. Бөгөнгө көндә был ҡаланы күрергә бөтә донъянан туристар ағыла.
1594 йылда был ҡаланы, һәләкәттән һуң быуат ярым ваҡыт үткәс, ҡаҙыу эштәре барышында табалар[1]. 1748 йылдан башлап был урында ҡаҙыу эштәре башҡарыла. Был ҡаланың мозаикалы стеналары, иҙәндәре, храм, амфитеатр, мунса ҡалдыҡтары, йорттар, ҡала ҡапҡаһы янындағы некрополь һәм башҡа нәмәләр табыла.
1870 йылда ике метрлыҡ көл һәм һөрөм аҫтында ҡалған кеше мәйеттәре ятҡан бушлыҡтар табыла. Был бушлыҡтарға шыйыҡ гипс һалып, ул замандағы кешеләрҙең һыны реконструкциялана. Шуныһы ҡыҙыҡлы: кемдәрҙер ғаиләһе менән ашап ултыра, ашарға бешерә, кейем тегә — уларҙы вулкан шул көйө ҡаплаған. Был фигуралар Помпеи музей ҡурсаулығында винтиналарҙа һаҡлана. Ике мең йыл элек матди үҫешке ирешкән ҡала рухи бөлгөнлөкке төшкән. Ҡала аристократияһы күнел асыу өсөн төрлө саралар үткәргән. Эскеселек, зина ҡалыу, фәхишәлек ҡала кешеләре өсөн ят түгел.
1961 йылдан һуң ҡалала реставрация эштәре башҡарыла. Ҡаланың 20-25 % өлөшөндә ҡаҙыу эштәре башҡарылған[2].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Michael Vickers Pompeji // Kunst und Kultur alter Völker. Rom — Erlangen: Karl Müller Verlag, 1991. — С. 59-71.
Координаты: 40°45′00″ с. ш. 14°29′10″ в. д. / 40.75000° с. ш. 14.48611° в. д. (G) (O)


text:
Аҡрын йөрөүсөләр
Аҡрын йөрөүсөләр (лат. Tardigrada, (урыҫ. Тихоходки ) — микроскопик умыртҡаһыҙҙар төрө, быуынтыҡ аяҡлыларға яҡын. Экстремофилдар.
400 дән артыҡ төрө бар. Дымлы мүктә, үҫемлек ҡалдыҡтарында, сөсө һыуҙа, ләмле ҡомда һәм ташта, шулай уҡ ер өҫтөндәге үҫемлектәрнең һыулы элпәләрендә йәшәй. Кәүҙәләре 0,1-1,2 мм оҙонлоҡта, таҙа, әҙ сегментлы, 4 пар бүлгәләнмәгән ябай ослоҡтары бар. Төзелештәре буйынса буынтыҡ аяҡлыларға яҡын, ләкин улар ябыйыраҡ. Ҡан әйләнеше һәм газ алмашы ағзалары юҡ. Бер күҙәнәкле һыу үҫемлектәре, селәүсендәр, нематодалар һ.б. ваҡ организмдар менән туҡланалар. Аҡрын йөрөүселәрҙең ҡорһаҡ аяҡлы моллюсктар ашҡазанднарында йәшәүсе паразит формалары билдәле. Йәшерен йәшәү рәүеше алып баралар. Уңайһыҙ шарттарҙа кутикуляр ҡапламы аҫтында шар һымаҡ циста стадияһында йәки бик ныҡ һыуһыҙландырғанда ҡоро «мейескә» стадияһын барлыҡҡа килтерәләр. Был хәләттә 10 йылдан артыҡ йәшәргә һәләтле, −272°C- ҡа ҡәҙәр һыуытыуға, +150 °C -ҡа ҡәҙәр йылытыуға түҙәләр, был ваҡытта кислород ҡулланыу 600 мәртәбә кәмей. Бындай анабиотик фазаларҙы иҫәпләгәндә, улар 60 йылдан да артыҡ йәшәргә мөмкин.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Бисеров В. И. Определительная таблица пресноводных тихоходок СССР // Зоол. журнал. 1989. Т. 67, вып. 6; Barnes R.S.K., Calow P., Olive P.J.W. The Invertebrates: a new synthesis // Blackwell Sci. USA. 1993.


text:
Майлы бәшмәк
Майлы бәшмәк (урыҫ. Масленок) (лат. Suillus) — ырыуы көпшәле бәшмәктәр , ғаиләһе Болет һымаҡтар (лат. Boletaceae). Исемен майлы булыуғ бәйле алған. Эшләпәһе -тайғалаҡ. Майлы бәшмәктәрҙең башҡа болет һымаҡтарҙан айырмалығы шунда: ул елем һымаҡ йәбешкәк, эшләпәһенең ҡабығы һәм балдағы бик тиҙ ҡубып сыға.
Морфология[үҙгәртергә]
- Эшләпәһе ярым йоморонан алып тигеҙ формалығаса, шыма, елемле һәм йәбешкәк лайлалы, тышынан тиҙ әрселә. Ҡаплап торған япмаһы (шәхси япма) ла булырға мөмкин.
- Гименофор эшләпәһенән тиҙ айырылып сыға,өҫтө-өҫтөнә үҫә, йәки тәпәш һаплы, һары йәки аҡ төҫтә.
- Һабы тоташ, шыма йәки бөртөклө, ҡайһы саҡ ҡара япма ҡалдыҡтары менән балдағы була.
- Йомшағы аҡ йәки һарғылт, төҫөн ҡыҙылға йәки зәңгәргә тиҙ генә үҙгәртә һалып бармай.
- Спора порошогы һарының төрлө сағылыштары төҫөндә.
Тирә-яҡ мөхит һәм таралышы[үҙгәртергә]
Бар төрҙәре лә Suillus — ылыҫлы ағастар менән микоризо барлыҡҡа килтереүселәр , бигерәк тә ике ылыҫлы йәки биш ылыҫлы ағастар ҡарағайҙар һәм ҡарағастар менән. Таралышы Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәте, урындағы һәм килтерелгән төрҙәре донъяның бар төбәктәрендә лә осрай. Африкала һәм Австралияла ла билдәле.
Төрҙәре[үҙгәртергә]
Майлы бәшмәктәр ырыуы 40-50 төрҙө эсенә ала.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Дермек А. Грибы. — Братислава: изд-во «Словарт», 1989.
- Гарибова Л. В., Сидорова И. И. Грибы — М.: ABF 1997. ISBN 5-87484-046-X


text:
Иблис
Иблис (ғәр. баласа — өмөтһөҙлөккә бирелде), исламда — шайтан, ен; башҡорт мифологияһында — яуыз көс (Албаҫты, Бәрей, Ен, Шайтан).
Ҡөрьәндәге сюжетҡа ярашлы, — Аллаға буйһонмай, ул тупраҡтан яралтҡан тәүге кеше — Әҙәм алдында йөҙ түбән йығылыуҙан баш тартҡан берҙән-бер фәрештә. Бының өсөн ул күктән ҡыуыла һәм тамуҡ язаһына хөкөм ителә, ләкин Алланан язаны Ҡиәмәт көнөнә тиклем кисектереп тороуҙы һорай. Ризалыҡ алғас, И. Аллаға тоғро кешеләрҙе аҙҙырырға ант итә. Үҙе хасил итергә һәләтле яуыз көстәр донъяһына баш була. Ожмахҡа үтеп инеп, йылан ярҙамында Әҙәм м‑н Һауаны аҙҙыра, шул арҡала улар ожмахтан ҡыуыла. И. бөтә пәйғәмбәрҙәрҙең эшенә ҡамасаулай, кешеләрҙе уларға ҡаршы ҡоторта. Кешеләрҙең Аллаға ышанмауы, донъяла яуызлыҡ булыуы исламда И. ҡотҡоһо м‑н аңлатыла. Башҡорттарҙың инаныуҙары буйынса, ул кешеләр араһында йәшәй, уларҙы гонаһлы эштәргә этәрә, иманды оноттора. Кешеләр И. Ҡөрьәндән аяттар уҡып ҡыуа. Башҡорттарҙың тылсымлы йолаларының күбеһе иблис яуызлыҡтарынан һаҡланыуға йүнәлтелгән .
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Нәҙершина Ф.А. Хөрәфәти хикәйәләр //Башҡорт фольклоры. Өфө, 1993; Башҡорт халыҡ ижады. 1‑се т. Йола фольклоры. Өфө, 1995
- Башҡорт халыҡ ижады. 1-16 том.


text:
Бүрекле тебейек
Бүрекле тебейек (урыҫ.Хохлатая синица, лат. Lophophanes cristatus) — ҡарабаш турғайҙары ғаиләһенән ҙур булмаған һайраусы ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ағас ботаҡтары араһында һи¬кергеләп йөрөүсе бәләкәй ҡошсоҡ. Башында арҡыры ҡара һыҙыҡтары булған аҡ төҫтәге ослайыңҡырап торған бүрке бар. һырт яғы көрәнһыу һоро. Ҡорһаҡ яғы һорғолт' аҡ. Түше һәм сикәләре аҡ. Тамағындағы тап һәм муйынын¬дағы һыҙыҡ ҡара. Башҡа тебейектәрҙән башындағы бүр¬ке менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яңғырауыҡлы: «ти-ти-тиржж».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. һирәк осрай. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт көрән һипкел¬ле 5—7 бөртөк йомортҡа һала. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡы¬рып, файҙа килтерә. \
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Водород
Водоро́д (лат. Hydrogenium – Менделеевтың периодик таблицаһында беренсе элемент. Атом һаны — 1, сағыштырмаса атом массаһы — 1,0079. Тәбиғәттә водородтың 2 стабиль изотопы ¹H ( протий Н), ²H (дейтерий D) һәм 1 радиоактив изототы — ³H (тритий T) осрай. Бер изотопы — 4H яһалма юл менән алына. Водородтан алынған ябай матдә — Н2 – еңел төҫһөҙ газ. Һауа йә кислород менән ҡатнашҡанда яныусан һәм шартлаусан ҡатнашма барлыҡҡа килә. Ағыуһыҙ. Этанол һәм тимер, никель, палладий, платина кеүек металдарҙа эреүсән.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарихы
- 2 Исеменең барлыҡҡа килеүе
- 3 Таралыуы
- 4 Алыу
- 5 Сәнәғәттә
- 6 Физик үҙенсәлектәре
- 7 Химик үҙенсәлеге
- 8 Ҡыҙыҡлы факттар
- 9 Иҫкәрмәләр
Тарихы[үҙгәртергә]
Металдарға кислота менән тәҫьир иткәндә яныусан газ бүленеп сығыуын, химия фәне барлыҡҡа килгәндә, XVI—XVII быуаттарҙа уҡ белгәндәр. Флогистон түгел, водород бүленеп сығыуын Михаил Васильевич Ломоносов та күрһәткән. Инглиз физигы һәм химигы Генри Кавендиш 1766 йылда был газды тикшереп, «яныусан һауа» тип атай. «Яныусан һауа»ны яндырғанда һыу барлыҡҡа килә. Тик Кавендиш флогистон теорияһы яҡлы булғанға, дөрөҫ һығымта яһай алмай. Француз химигы Антуан Лавуазье инженер Ж. Менье менән берлектә махсус газометрҙар ҡулланып һыу синтезлай. Һуңынан һыуҙы ҡыҙҙырылған тимер өҫтөндә тарҡаталар. Шулай итеп, «яныусан газ» һыу составында бар һәм уны һыуҙан алып була, тип билдәләйҙәр.
Исеменең барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә]
Лавуазье водородҡа hydrogène (бор. грек. ὕδwp — «һыу» һәм Yevvάw — «тыуҙырыу») исемен бирә. «Водород» исемен 1824 йылда М. Ф. Соловьев тәҡдим итә.
Таралыуы[үҙгәртергә]
Йыһанда[үҙгәртергә]
Йыһанда иң таралған элемент — водород. Уның өлөшөнә бөтә атомдарҙың 92 %-ы тура килә (8% гелий атомдары, ҡалған элеметтарҙың өлөшө 0,1%-тан аҙыраҡ). Шулай итеп, водород — йондоҙҙарҙың һәм йондоҙ-ара газдың төп өлөшө. Йондоҙ температураһы шарттарында (мәҫәлән, Ҡояшта температура ~ 6000 °C) водород плазма хәлендә, йондоҙ арауығында ҙурлығы, тығыҙлығы, температураһы төрлө булған айырым атом, молекулалар болото хәлендә осрай.
Ер ҡабығында һәм организмдарҙа[үҙгәртергә]
Ер ҡабығында водород 1% самаһы, таралыуы буйынса 10-сы урында. Әммә организмда водородтың мөһимлеге масса өлөшө буйынса түгел, ә атом иҫәбе буйынса билдәләнә. Атом иҫәбе буйынса организмда водород өлөшө 17% (~ 52 % тәшкил иткән кислородтан ҡалышып икенсе урында). Ерҙәге барлыҡ водород ҡатнашмалар хәлендә (ябай матдә хәлендә 0,00005 % күләм).
Алыу[үҙгәртергә]
Сәнәғәттә водородты тәбиғи газ менән һыуҙан алалар. Был реакция юғары температурала үткәрелә. СН4 + 2Н2O = CO2↑ + 4Н2 −165 кДж
Сәнәғәттә[үҙгәртергә]
1.Тоҙ эретмәләренән электролиз:
2. 1000 °C-та ҡыҙҙырылған кокс өҫтөнән һыу парҙарын үткәреп:
3.Тәбиғи газдан: Һыу пары менән конверсия:
4. Нефть эшкәртеүҙә углеворородтарҙың крекинг и риформинг процесында.
Лабораторияла[үҙгәртергә]
1.Кислотаның металға тәҫьир итеүе. Был тәжрибәне шыйығайтылған тoҙ кислотаһы һәм цинк менән үткәрәләр:
2.Кальцийҙың һыуға тәҫьир итеүе:
3. Гидридтарҙы гидролизлау:
4.Һелтеләрҙең цинк менән алюминға тәҫьир итеүе:
5.Электролиза ярҙамында. Һелте һәм кислоталарҙың һыу эремәләрен электролизлағанда катодта водород бүленеп сыға. Миҫал:
- 2H3O+ + 2e− → H2↑ + 2H2O
Физик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Водород молекулаһы ике атомдан тора Н2. Ғәҙәти шарттарҙа — төҫө, еҫе, тәме булмаған газ. Тығыҙлығы — 0,08987 г/л (н.ш.), ҡайнау температураһы — −252,76 °C, сағыштырмаса яныу йылылығы — 120.9×106 Дж/кг, һыуҙа аҙ эреүсән — 18,8 мл/л. Водород металдарҙа (Ni, Pt, Pd и һ.б.) эреүсән, 1 күләм палладийҙа 850 күләм водород эрей. Шыйыҡ хәлдә водород бик тар температура арауығында (−252,76 — −259,2 °C) була. Еңел, төҫһөҙ, ағыусан шыйыҡлыҡ. Тығыҙлығы (−253 °C) — 0,0708 г/см³ , үҙлелеге (вязкость) (−253 °C) — 13,8 спуаз. Ҡаты водород ( −262 °C) — ҡарға оҡшаған масса, иреү температураһы — −259,2 °C, тығыҙлығы — 0,0807 г/см³. Юғары баҫым аҫтында металл хәленә күсә.
Химик үҙенсәлеге[үҙгәртергә]
Водород молекулаһы Н2 ныҡлы, реакцияға инеү өсөн күп энергия сарыф итергә кәрәк:
- Н2 = 2Н − 432 кДж
Шуға күрә ғәҙәти шарттарҙа водород бик әүҙем металдар менән тәҫьир итә, мәҫәлән, кальций менән кальций гидриды барлыҡҡа килтерә.
һәм металл булмағандарҙан тик фтор менән фтороводород барлыҡҡа килтерә:
Күпселек металл һәм металл булмағандар менән юғары температурала һәм башҡа төрлө тәҫьир иткәндә, мәҫәлән, яҡтыртҡанда тәҫьир итешә:
Ҡайһы бер оксидтарҙың кислородын «тартып ала»:
Окисланыу-ҡайтарылыу реакцияһында ҡайтарыу үҙенсәлеге.
галогендар менән галогеноводород барлыҡҡа килә:
Ҡором менән көслө йылытҡанда:
Һелтеле һәм һелтеле ер металдары менән тәҫьир итешеү[үҙгәртергә]
Әүҙем металдар менән гидрид барлыҡҡа килтерә:
Гидридтар — тоҙға оҡшаған, еңел гидролизға бирелеүсе матдәләр:
Метал оксидтары менән тәҫьир итешеүе (ҡағиҙә булараҡ, d-элементтар)[үҙгәртергә]
Оксидтар металдарға тиклем ҡайтарыла:
Органик ҡушылмаларҙы гидрирлау[үҙгәртергә]
Органик синтезда молекуляр водород органик ҡушылмаларҙы ҡайтарыу өсөн киң ҡулланыла. Был реакциялар «гидрир реакциялары» (реакции гидрирования) тип атала. Был реакцияларҙы катализатор ярҙамында юғары температура һәм баҫымда үткәрәләр. Каталик гидрир реакцияларында туйындырылмаған углеводородтарҙан туйындырылған углеводород барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, алкен и алкиндан алкан барлыҡҡа килә.
Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә]
- Водород — Йыһанда иң таралған элемент (йыһандағы бөтә элементтарҙың 90%)[1].
- Водород — еңел газ. 1 литр водород ауырлығы 0,08988 грамм [1].
- Хорват телендә водород Vodik тип атала. Был исемде филолог Богослав Шулек биргән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Бәпембә
Бәпембә — ҡыуыш һабаҡлы, һары суҡ сәскәле, туҙғаҡ орлоҡло ваҡ үлән.
Ул Башҡортостанда киң таралған үҫемлектәрҙең береһе. Бигерәк тә кеше йәшәгән урындарҙы үҙ итә. Беҙҙең илдә бәпембәнең 200-ҙән ашыу төрө үҫә. Орлоҡтары ел тарафынан һәм башҡа юлдар менән таралып ките- арҡаһында, ул тиҙ генә күпләп үҫеп китә.
Көнбайыш Европа илдәрендә: Францияла, Швейцарияла, Бельгияла, шулай уҡ Һиндостанда, АҠШ-та айырым плантацияларға сәсеп үҫтерәләр. Ул витаминдарға бай булған төрлө аш-һыу әҙерләү өсөн ҡулланыла.
Составы[үҙгәртергә]
Бәпембә составында аскорбин кислотаһы бик күп.


text:
Геология
Геология – (грек телендә Yn- (ge-) – ер һәм λoYoς (logos) - өйрәнеү) – Ерзең төҙөлөшөн, физик үҙенсәлектәрен, уның формалашыу тарихын өйрәнеүсе фән. Геология нефть, таш күмер, шулай уҡ тимер, баҡыр һымаҡ металдарҙы һәм башҡа тәбиғи ресурстарҙы табырға һәм ҡулланырға ярҙам итә.
Геология Ер һәм Ер ҡабығының составы, төҙөлөшө, үҫеш тарихы, файҙалы ҡаҙылмалар хасил булыу һәм уларҙың урынашуын өйрәнеүсе фәндәр комплексы. «Геология» термины 1657 йылда Норвегия ғалимы М.П. Эшольт тарафынан керетелә. Геологиянең төп объекты булып Ерҙең тышҡы таш ҡатламы -- литосфера һәм, беренсе сиратта, Ер ҡабығындағы файҙалы ҡаҙылмаларҙы өрәнеү һәм сығарыу өсөн уңайлы горизонттар тора.
Хәҙерге геология уҙ эсенә стратиграфия, тектоника, региональ геология, минералогия, петрография, литология, геохимия, файҙалы ҡаҙылмалар өрәнеү белемен ала. Геология физик география, геофизика, кристаллография, палеонтология менән тығыҙ бәйләнештә. Ғәмәли әһәмиәткә эйә булған тармаҡтары -- гидрогеология, инженерлыҡ геологияһы һәм шулай уҡ яңы юнәлештәр -- петрохимия, петрофизика һ.б. үҙенә бер төркөм хасил итә.
Геология XVIII быуаттың 2-се яртыһы – XIX быуат башында тәбиғәт белеменең мөстәҡил тармағына әүерелә (Н. Стено ҡатламдарҙың өҙлөкһөҙ суперпозиция принциптарын билдәләй; В. Смит һәм Ж. Кювье киҫелеште биостратиграфик бүлемдәргә айырыу һәм тоҡомдарҙың сағыштырмаса йәшен билдәләү ысулын эшләй). 1840 йылдар башында фанерозойҙың стратиграфик шкалаһы төҙөлә. Шул уҡ ваҡытта, беренселәрҙән булып, XIX быуаттың 1-се яртыһы геологтары өсөн парадигма булған «күтәрелеш кратерҙары» тигән беренсе тектоник концепция барлыҡҡа килә (Л. Бух һәм А. Гумбольдт). Рәсәйҙә был теория яғында булыусылар булып Д.И. Соколов, Г.Д. Романовский, Н.А. Головкинский һ.б. тора. Күп илдәрҙә геология йәмғиәттәре ойоша, улар геология фәненең яңы ҡаҙаныштары тураһында фекер алыша, эҙләнеүҙәр тураһында материалдар баҫтырып сығара һәм ҡайһы бер эштәрҙе финанслай. 1805 йылда-- Мәскәүҙә тәбиғәтте тикшереү, 1807 йылда – Лондонда геология, 1917 йылда Рәсәйҙә Минералогия йәмғиәттәре ойошторола. Системалы рәүештә план төшөрөү һәм эҙләтеү эштәре үткәреү зарурлығы һуңыраҡ милли геология хеҙмәттәре ойошторолоуға килтерә. 1882 йылда Рәсәйҙә геология комитеты ойошторола.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Йыр
Йыр — шиғыр тексын еңел, хәтерҙә ҡалырлыҡ көй менән берләштергән вокаль музыка. Йыр жанр, бәйләнеш, башҡарыу формаһы һәм башҡа билдәләре менән айырыла. Йыр бер йырсы тарафынан һәм хор тарафынан башҡарылыуы мөмкин. Йыр музыкаль инструменттарға ҡушылып, һәм ҡушылмай башҡарылыуы мөмкин.
Йыр — фольклорҙың киң таралған жанрҙарының береһе. Унда беҙ халыҡ тарихында булып үткән иң мөһим, иң күренекле ваҡиғаларҙың поэтик йылъяҙмаһын, тормош-көнкүрешенең, йолаларының төрлө яҡлап сағылышын күрәбеҙ. Йырҙарҙа халыҡ үҙенең Тыуған илен, батырҙарын данлай, шатлығын, ҡайғы-хәсрәтен уртаҡлаша, мөхәббәтен аңлата. Йыр менән ир-егеттәр яуға киткән, яуҙан ҡайтҡан; туй ваҡыттарында ла, ҡәҙимге мәжлестәрҙә лә иң беренсе булып йыр һәм ҡурай моңо яңғыраған. Халыҡ үҙе әйткәнсә, йыр күңелгә йыуаныс та, ҡыуаныс та биргән. Халыҡтың көндәлек тормош-көнкүрешенә яҡын булыуы, поэтик яҡтан камиллығы, көй һәм йыр тарихының берҙәм леге башҡорт йырҙарын оҙон ғүмерле ижад төрө иткән. Башҡорт халыҡ йырҙарын төрлө принциптан сығып төр кәмләргә мөмкин. Көйҙәренең характерынан сығып, мәҫәлән, уларҙы оҙон һәм ҡыҫҡа йырҙарға, ә йөкмәткеһе буйынса тарихи һәм лирик йырҙарға бүлеп йөрөтәләр.
Көй текстың эстәлеген дөйөмләштереп ҡуя. Йыр тексы бер тигеҙ строфа һәм куплеттарҙан тора.
Йыр төрҙәре[үҙгәртергә]
- Автор йәки бард йыры
- Гимндар
- Тарихи йырҙар
- Кантри
- Халыҡ йырҙары
- Эстрада йырҙары
- Рок
- Романстар
- Таҡмактар
- Шансон
- Балалар йырҙары
- Бишек йырҙары


text:
Ленин ордены
Ленин ордены (урыҫса Орден Ленина) — Советтар Союзының иң юғары бүләге. 1930 йылдың 6 апрелендә СССР ҮБК Президиумы ҡарары менән булдырылған.
Ленин ордены менән бүләкләү тәртибе буйынса: айырым кешеләр, коллективтар, ойошмалар, йәмәғәт ойошмалары, хәрби частәр, хәрби караптар, хәрби берләшмәләр, союз и автоном республикалар, крайҙар, өлкәләр, автоном өлкәләр, автоном округтар, райондар, ҡалалар һәм башҡа торамалар бүләкләнә. Айырым граждандар фиҙәҡәр хеҙмәте, социалистик Ватанды яҡлауға, Советтар Союзының оборонаға һәләтлеген нығытыуға, халыҡтар араһындағы дуҫлыҡты һәм хеҙмәттәшлекте үҫтереүгә, тыныслыҡты нығытыуға йүнәлтелгән һәм ил алдындағы күрһәткән башҡа ҙур ҡаҙаныштары өсөн бүләкләнгәндәр.
Ленин ордены менән бүләкләү тәртибе бер нисә тапҡыр үҙгәртелгән.
Ленин ордены менән Советтар Союзы Геройы һәм Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ булғандар ҙа бүләкләнә.
Беренсе һанлы Ленин ордены менән 1930 йылдың 23 майында «Комсомольская правда» гәзите йәштәр коллективтары араһында беренсе бишйыллыҡта социалистик ярыштар ойошторған өсөн бүләкләнә. Бер үк ваҡытта гәзитең беренсе һаны сығыуға биш йыл тулыу көнө лә билдәләп үтелә.
Рәссәм Иван Иванович Дубасов Һәм скульптор Иван Дмитриевич Шадр орденды төҙөүҙә ҡатнашыусылар.. Рәссәм Дубасов һуңынан Ленин ордены менән үҙе бүләкләнә.
1953 йылға тиклем орден алтындан, Ленин рәсеме платинанан эшләнә.
Советтар Союзының ҡайһы бер күренекле кешеләре Ленин ордены менән бер нисә тапҡыр бүләкләнә, шул иҫәптән:
- 11 тапҡыр — Советтар Союзы Маршалы Дмитрий Фёдорович Устинов;
- 9 тапҡыр — ҡорал эшләүселәр генерал-полковник-инженер Пётр Васильевич Дементьев һәм генерал-полковник-инженер Василий Михайлович Рябиков, тикшеренеүсе һәм Главсевморпуть башлығы Иван Дмитриевич Папанин;
- 8 тапҡыр Армия генералы Павел Иванович Батов, Советтар Союзы Маршалы Александр Михайлович Василевский, Советтар Союзы Маршалы Василий Данилович Соколовский, академик Трофим Денисович Лысенко;
- 7 тапҡыр — Армия генералы Иван Христофорович Баграмян, Советтар Союзы Маршалы Семён Михайлович Будённый, Советтар Союзы Флоты Адмиралы Сергей Георгиевич Горшков;
- 6 тапҡыр — Советтар Союзы Маршалы Георгий Константинович Жуков.
Халыҡ-ара эшселәр һәм коммунистар хәрәкәтендә ҡатнашҡан күренекле эшмәкәрҙәр Георгий Димитров, Долорес Ибаррури, Хо Ши Мин, Фидель Кастро, Отто Гротеволь күрһәткән ҙур ҡаҙаныштары өсөн Ленин ордены менән бүләкләнгән.
Ленин ордены бөтәһе 460 000 тапҡыр тапшырылған.


text:
Туберкулёз
Туберкулёз (лат. tuberculum «төйөр») — кеше һәм хайуандар араһында киң таралған йоғошло ауырыу [1]. Ауырыу Mycobacterium tuberculosis (Кох таяҡсыҡтары) кеүек микробактериялар арҡаһында барлыҡҡа килә[1]. Туберкулёз беренсе сиратта үпкәне зарарлай. Башҡа орган һәм системаларға уның зыяны әҙерәк тейә. Mycobacterium tuberculosis сирле кеше һөйләшкәндә, йүткергәндә һәм сәсәгәндә тапшырыла [2]. Ауырыу йоҡҡандан һуң симптомһыҙ үтә, һәм ул йәшерен инфекцияның береһе актив формаға күсә [3].
Үпкә туберкулёзы билдәләре — оҙайлы ҡаҡырыҡлы йүтәлләү, ҡайһы саҡта ҡанлы ҡаҡырыҡ, һуңғы стадияһында биҙгәк башлана, хәлһеҙлек, төндә тирләү һәм ябығыу.
Йөкмәткеһе
Туберкулёз Рәсәйҙә[үҙгәртергә]
Бөгөнгө көндә туберкулёз менән 18-ҙән 40 йәшкә тиклем кешеләр йышыраҡ сирләй. Йыл һайын был сирҙән 3 млн млн кешенең ғүмере өҙөлә һәм 40 млн кеше иҫәпке алына. Көнкүреш шартттары түбән илдәрҙә был сир киң таралған. Эшһеҙлек, хәйерселек, ауыр хеҙмәт һ.б. туберкулёз таралыуының төп шарты булып тора.
Рәсәйҙә 1991 йылға тиклем туберкулёз менән ауырыу кәмей барҙы. Рәсәҙә планлы рәүештә балалар һәм өлкәндәр араһында махсус саралар үткәрелде. Социаль һәм экономик үҙнәрештәр үпкә сиренең дә артыуына килтерҙе.
Хәҙерге медицина туберкулёз ауырыуын тулыһынса дауалай ала. Әммә был сирҙе башланғыс осорҙа диагнозлауҙың әһәмиәте ҙур. Сир ни тиклем иртәрәк диагнозланһа, шул тиклем уңышлыраҡ дауалана.
Тарихи мәғлүмә т[үҙгәртергә]
Сирҙең бер кешенән икенсе кешегә йоға торған ауырыу икәнен күптән белгәндәр, ләкин уның нисек итеп йоғоуы бик оҙаҡ билделе булмай.
1882 йыллны немец ғалиме Роберт Кох туберкулез ауырыуын тыуҙырыусы микробларҙы микроскоп аша күрә. Был ул заман өсөн иң ҙур асыштарҙың береһе була. Микроскоптан ҡарағанда таяҡсыҡ рәүешендә оҙонса булганға микробтарҙы туберкулез таяксыҡтары тип атағандар. Микробты аскан ғалим хөрмәтенә Кох таяҡсыҡтары тип тә йөрөтәләр.
Сирҙе тыуҙырыусы туберкулёз микобактерияһы (МБТ)[үҙгәртергә]
Ауырыуҙы кислотаға ҡаршы торошло Mycobacterium микобактерии тыуҙыра. Барлығы микоробактерияларҙың 74 төрө билделе.
Дауалау өсөн төрле дарыуҙар ҡулланыу нәтижәһендә туберкулез микобактериялары ла үҙгәрештәр кисерә. Микробтың оҙонлоғы, йыуанлығы һәм формаһы шаҡтай үҙгәргән. Ғәҙәттә, Кох таяҡсыҡтары саҡ ҡына дуғаланып, парлашып торалар, икегә бүленеп үсейҙәр.
Туберкулез микобактериялары үҙәренең кайһы бер үҙенсәлектәре менән дә башҡа микробтарҙан бик ныҡ айырыла. Мәҫәлән, улар һалҡынға түҙем. Хатта −10 градуста ла оҙаҡ ҡына үлмәйҙәр. Организмдан ситтә микроб үрсемәй, ләкин оҙаҡ ваҡыт тереклеген һаҡлай. Ҡараңгы һәм йеүеш (дымлы) тораҡтарҙа ул оҙаҡ һаҡлана. Урам туҙанында ике аҙнанак артыҡ йәшәй. Ҡайнатканда һәм тура ҡояш нурҙары тәьҫирендә микроб тиҙ һәләк була. Ҡайһы бер химик эретмәләр туберкулез таяҡсыҡтарын үлтерә, шуға күрә лә 5 %лы хлорамин эретмәһе ҡаҡрыҡты зарарһыҙлау-дизенфекциялаү өсөн ҡулланыла.
Туберкулез кешеләргә генә түгел, хайуандарға ла йоға. Йорт хайуандары араһында һыйыр, сусҡа, йорт ҡуяндары, бесәйҙәр ауырый. Ат һәм эт туберкулезға бик үк бирешмәй. Ҡоштарҙан тауыҡ һәм попугайҙар туберкулезға тиҙ бирешеүсән.
Туберкулез микобактерияһы 2 типҡа бүленә: кеше һәм үгеҙ микобактерияларына. Кеше өсөн ике типтағы микроб та хәүефле. Үгеҙ тибы микробы менән зарарланған кешелә үпкә туберкулезынан тыш, лимфа биҙҙәре туберкулезы, бөйөр, енес ағзалары туберкулезы башланырға ла мөмкин. Йыш ҡына был органдарҙағы туберкулез үҙ ваҡытында беленмәй ҙә ҡала. Ауырыу кеше йәки ауырыу хайуан һейҙек һәм тиҙәк мелән дә туберкулез микробтарын таратыуы мөмкин. Шуға күрә, мал-тыуар араһында туберкулез ауырыуы табылһа, унда эшләүсе кешеләрҙе тикшерәләр. Туберкулездың асык формаһы менән ауырыусы кешене көтөүсе итеп тә, мал ҡараусы итеп тә фермаға эшкә алырға ярамай.
Таралыу юлдары[үҙгәртергә]
Кеше йүткергәндә, сөскөргәндә, һөйләшкәндә микроб төкөрөк менән һауаға сыға һәм шул һауаны һулаусы сәләмәт кешенең тын юлдарына үтеп керергә мөмкин. Микробтары, ауырыу кешенән таҙа кешегә күп осраҡта (85—95 %) тын юлдары аша йоға. Туберкулездың асыҡ формаһы менән ауырыусы кеше микробтарҙы тирә-яҡҡа күпләп тарата. Ауырыу менән сәләмәт кеше бер-берһенән 1-2 метр йыраҡлыҡта тороп һөйләшергә тейеш. Ҡалған осраҡта микобактериялар аҙыҡ аша ла керергә мөмкин. Башҡаса ла була. Мәҫәлән, ауырыу кеше ҡаҡрығын иҙәнгә йәки ергә төкөрһә, ҡаҡрыҡ кибә, туҙан менән һауаға күтәрелеп әйбергә, диуарға, мебельгә ҡунып, шушы туҙанлы һәм микроблы һауаны сәләмәт кеше һулаһа — уның ауырыу ихтималы арта. Бына шуға күрә ауырыуҙың һәм уның ғаиләһенең шәхси гигиена тәртиптәрен һаҡлауы, өйөн таҙа тотоуы бик мөһим. Ғаиллә асык формалағы туберкулез ауырыуы булғанда бигерәк тә балаларҙы һаҡларга кәрәк.
Туберкулездың хроник формалары ла байтаҡ. Уларҙың микробтары препараттар тәьҫиренә күптән эйәләшкән, дарыу тәьҫир итмәй торған формаға әйләнгән була. Шундый кешенән туберкулез йоҡторған осраҡта дәуалау ҡыйынлаша, хатта был яңы сирләгән ауырыуҙы тулыһынса терелтеп тә булмай.
Өҫтәп әйтергә кәрәк, үҙ ғүмөрендә үпкә ауырыулы башҡа берәү менән осрашмай ҡалған кеше юҡтыр. Ләкин һулыш юлына туберкулез микробтары кергән һәр бер кеше сирләмәй.
Организмдың һаҡланыу көсө[үҙгәртергә]
Туберкулез микобактерияһы менән осрашҡан һәр кеше ауырымай. Бының сәбәбе − организмдың ҡаршы тороусанлығы, йәғни иммунитеты. Ә инде теге йәки был сәбәптәр арҡаһында организм көсһөҙләнә икән, был осраҡта тын юлына эләккән туберкулез таяҡсыҡтары үрсей башлай һәм үпкәлә ялҡынһыныу башлана. Кайһы бер осраҡта ул еңелсә генә уҙып, хатта ауырган кеше уны үҙе лә һиҙмәй ҡалырга мөмкин. Икенсе берәүҙә был ялҡынһыныу үпкәнең күп өлөшөнә тарала. Был айырма микробтың күпме миҡтарҙа эләгүенә генә ҡарамай, ә күпселек осраҡта кешенең ниндәй шартларҙа йәшәүенә һәм организмдың ни дәрәжәлә көслө булыуына ла бәйле. Билдәле булыуынса, туберкулез микробы тын юлдары аша керә. Үпкәгә еткәнсе уға оҙон юл үтергә тура килә (танау, тамаҡ, боғаҙ, бронхалар). Был тын юлдары эске яҡтан лайлалы ҡатлам менән ҡапланған. Һулыш алғанда тын юлына эләккән туҙан бөртөктәре һәм төрлө микробтар ошо лайлалы ҡатламға йәбешып та ҡалалар һәм кире сығарып ташланалар. Ләкин туберкулездан яфаланған ауырыу менән йыш һәм дауамлы аралашҡан кешеләрҙең тын юлына күпләп эләккән микробтарҙың бер өлөшө үпкәгә үк үтеп керә. Шулай булһа ла, күп кешенең организмы бирешмәй, сөнки аҡ ҡан тәнсектәре (лейкоциттар) микробты йоталар, эретәләр һәм юҡҡа сығаралар. Бындай күҙәнәктәрҙе фагоцит тип йөрөтөләр.
Туберкулез менән көрәшкәндә организмдың нерв системаһының әһәмияте ҙур. Нерв системаһы организмдың бөтә һакланыу механизмы менән идара итә.
Шулай итеп, туберкулез микробтарының сәләмәт кеше организмына үтеп кереүе төрлө нәтижәләргә килтерергә мөмкин. Беренсе осраҡта — туберкулез микробы таҙа кеше организмына үтеп керә, ләкин кешегә ауырыу йоҡмай, сөнки кеше организмының ҡаршы тороусанлығы инфекцияне еңә. Икенсе осраҡта — организм үтеп кергән миллионлаған туберкулез микробтарын тиҙ генә еңә алмай, кайһы бер микробактериялар иҫән ҡала. Әмма был осраҡта ла улар кешегә ауырыу туҙырмаҫҡа мөмкин, сөнки ҡан составындагы кальций тоҙҙары был микробактерияны төрөп алып тышса хасил итәләр һәм томалап ҡалдыралар. Өсөнсө осраҡта — тәндең сиргә ҡаршы тороусанлығы (иммунитеты) бик ныҡ кәмегән осраҡта, организмда туберкулез микробтары купләп үрсей башлайл һәм кеше сиргә бирешә. Сиргә ҡаршы тороусанлыҡ ғүмер буйына үҙгәрәп тора. Эскеселек, ныҡ арыуҙар, йыш аборт яһатыу, насар һәм тәртипһеҙ туҡланыу һ.б. ҙа туберкулез ауырыуының килеп сыгуына уңай шарттар тыуҙырусы сәбәптәр булып тора.
Туберкулез инфекцияһе организмда бармы-юҡмы икәнен Манту реакцияһы буйынса белеп була. Манту тигән һүҙ шул ысулды тәҡдим иткән автор исеменән алынған. Был ысулды мәктәптәрҙә, йәштәр уҡыған башҡа коллективтарҙа киң ҡулланалар. Һәм шуның нәтижәһенә ҡарап БЦЖ тип аталған прививкалар яһала. Беренсе мәртәбә БЦЖ прививкаһы бала тыуғас уҡ бала табыу йортонда яһала, һуңыраҡ, Манту реакцияһының нәтижәһенә ҡарап, яңынан ҡабатлана. БЦЖ прививкаһы профилактик сара булараҡ ҡулланыла.
Туберкулёз сиренең билдәлере[үҙгәртергә]
Ауырыу төрлөсә башлана. Ҡайһы бер осраҡта ул һиҙҙермәй генә әкренләп башлана. Тиҙ арыу, аппетит һәм йоҡо боҙолоу, әҙ генә йүтәл булыуы мөмкин. Башҡа ауырыуҙарҙың да шундай уҡ билдәләре булыуы сәбәпле кеше уға әлләни иғтибар ҙа итмәй. Күп осраҡта туберкулез ауырыуы кинәт башлана: температура 38—39 градусҡа күтәрелә, хәлһеҙлек арта, йүтәл көсәйә, йүткергәңдә ҡаҡрыҡ килә башлай. Ауырыу кеше төндәрен тирләп уяна. Үпкә сиренең башланғыс осорында грипп, үпкә ялкынһынуы кеүек ауырыуҙар тип уйланыла. Туберкулез йыш ҡына ҡан төкөрөү менән дә башлана, ләкин башҡа ауырыуҙар ҙа, мәҫәлән, яман шеш, абцесс һ.б. ваҡытында да ҡан төкөрөү күҙәтелә.
Температура күтәрелеү — сирҙең беренсе симптомы. Башҡа йоғошло ауырыуҙарҙан айырмалы булараҡ, туберкулез менән ауырыусының температураһы әлләни юғары булмай һәм кискә табан күтәрелә. Кешелә хәлһеҙлек һиҙелә. Ул кеше әҙ генә хәрәкәтләнһә лә тиҙ арый. Туберкулез менән сирләгән кешенең аппетиты боҙолмаһа ла ул әкренләп ябыға бара, ләкин баштараҡ ул үҙе һиҙмәй. Һуңға табан, ауырыуҙың башҡа билдәләре лә асыҡлангас, ауыру кеше үҙенең шактай ябығыуын аңлай. Үпкә сирле кеше тиҙ тирләй. Тирләү кеше эш эшләгәнгә йәки көн эҫе булганға түгел, бәлки төндә йоҡлағанда, башлыса таң алдынан була. Тын ҡыҫылыу, үпкә ауырыуҙарының бар төрлөрөнә лә хас билдә булса ла, туберкулездың башланғыс осорында бөтөнләй һиҙелмәй ҙә, сөнки был осорҙа үпкә үҙенең резерв мөмкинлекләрен эшкә егә. Шулай ук, күкрәк ауырытуы ла баштараҡ бик һиҙелмәй. Һуңыраҡ арҡала, ҡалаҡ һөяге тирәһендә сәнсеү һизелә. Йүтәлләү туберкулез ауырыуына хас билдә.
Туберкулезды диагнозлау өсөн флюорография үтәләр.
Флюорография бер яктан ауырыуны башлангыс осоронда уҡ асыҡларға мөмкинлек бирһә, икенсе яҡтан уның ярҙамында башҡа төрле ауырыуларҙы ла белергә була. Мәҫәлән, үпкә ялһынһынуы, үпкә рагы, киста, яман булмаған шештәр һ.б.
Дауалау[үҙгәртергә]
Туберкулез организмда анатомик һәм функциональ үҙгәрештәр китереп сығара. Үпкә туберкулезы менән ауырыған кешенең үпкәһе генә ауырыу тип ҡарап булмай, сөнки был сир бөтә организмдың ауырыуы. Шуға ҡарап дауаалау алымдары ла күп яҡлы һәм күп төрлө. Туберкулезға ҡаршы көрәштә дарыу менән дауалау төп урынды тора. Үпкә ауырыуын дауалауҙа хәҙерге ваҡытта хирургия методы ла киң ҡулланыла.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Перельман М. И., Корякин В. А., Богадельникова И. В. Фтизиатрия. ОАО Издательство «Медицина», 2004.
- Руководство по лечению лекарственно-устойчивых форм туберкулёза. Издание ВОЗ.
- Сайт ВОЗ. Руководство по программному ведению лекарственно-устойчивого туберкулёза
- Туберкулёз. Вопросы и ответы. Всемирная организация здравоохранения
- Факты о туберкулёзе. Сайт Всемирной организации здравоохранения
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Туберкулёз/ВИЧ: Клиническое руководство на сайте ВОЗ
- Центральный НИИ Туберкулёза РАМН г. Москва
- Как защитить себя от туберкулёза
- Фильм о диагностике, лечении и профилактике туберкулёза
- Новая эффективная диагностика туберкулёза
- Новая вакцина H56 способна бороться с латентной туберкулезной инфекцией
- Туберкулёз в России
- Туберкулез: что это? Учебное видео — инфографика о туберкулезе
- Туберкулез среди подростков и молодежи в России. Доклад (2011 г.)
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татарстан Республикаһы хөкүмәте порталы. Туберкулёзға ҡаршы Республика клиник диспансеры
- Татар википедиясендәге мәкалә
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Kumar, Vinay; Abbas, Abul K.; Fausto, Nelson; & Mitchell, Richard N. Robbins Basic Pathology — 8th. — Saunders Elsevier, 2007. — P. 516–522. — ISBN 978-1-4160-2973-1.
- ↑ Konstantinos, A (2010). «Testing for tuberculosis». Australian Prescriber, 33:12-18. http://www.australianprescriber.com/magazine/33/1/12/18/
- ↑ al.] edited by Peter G. Gibson ; section editors, Michael Abramson ... [et Evidence-based respiratory medicine — 1. publ.. — Oxford: Blackwell, 2005. — P. 321. — ISBN 978-0-7279-1605-1.


text:
Әхмәт ибн Фаҙлан
Ибн Фадлан (Әхмәт ибне Фаҙлан ибн әл-Ғәббәс ибне Рәшид ибне Хаммад, أحمد بن فضلان بن العباس بن راشد بن حماد) — X быуаттың беренсе яртыһындағы ғәрәп яҙыусыһы һәм сәйәхәтсеһе.
Йөкмәткеһе
Ибн Фаҙлан яҙмалары[үҙгәртергә]
Әхмәт ибн Фаҙландың X быуаттағы тарихи ваҡиғаларға ҡағылышлы “Яҙмалары” мөһим сығанаҡ булып тора. Ибн Фаҙлан 921 – 922 йылдарҙа аббасид халиф аль-Моҡтадир илселеге менән бергә Иҙел-Болғар илендә сәйәхәттә булған. Ул илселектең унда башҡарған эштәренең һөҙөмтәһе мәғлүм түгел, сөнки “Яҙмаларҙың” аҙағы табылмаған. Ибн Фаҙландың ошо “Яҙмаларын” 1920-се йылдарҙа Мешхедта (Иран) имам Али Ибн Реза кәшәнәһе янындағы китапханан күренекле шәрҡиәтсе Әхмәтзәки Вәлиди Туған табып алған. Был “Яҙмыларҙа” ғуҙҙар, башҡорттар, болғарҙар һәм хазарҙар тураһында уникаль этнографик мәғлүмәттәр килтерелгән. Ибн Фаҙлан “Яҙмалары” үҙендә хәҙерге Башҡортостан биләмәләрендә генә түгел, ғөмүмән, тарихи Башҡортостан ерҙәрендә иң боронғо дәүерҙәрҙә йәшәгән башҡорттар тураһында мәғлүмәттәр һаҡлаусы иң боронғо сығанаҡтарҙың береһе.
Сәйәхәте[үҙгәртергә]
Бағдад хәлифәһе һарайында хеҙмәт итә. 921-22 йылдарҙа Болғарга әл-Моктәдир илселеге сәркәтибе. Юл яҙмалары алып бара, һуңынан шулар нигеҙендә Иҙел буйы Болғар дәүләтенә барыуҙары тураһында сәйәхәтнамә төҙөй.
Бағдадтан 921 йылдың 21 июнендә сығып киткән ҙур илселек башта Шәреҡтең кесе һәм ҙур ҡалалары аша үтә, унан һуң Бохараға килеп етә, әмир тарафынан ҡабул ителә. Тик Бохара әмире уларға юлды дауам итергә рөхсәт бирмәй, илселеккә 28 көн Бохарала тотҡарланырга тура килә. Унан илселек ҡарауаны Харәземгә килеп керә һәм әл-Жөржанда туҡтала. Һыуыҡтар башланыу сәбәпле, илселек ҡышты Иҫке Үргәнестә үткәрергә мәҗбүр була.
Яҙ еткәс, илселек ҡабат юлга ҡуҙғала. Харәзем өлкәһе сигендә урынлашҡан Төрктәр ҡапҡаһын (Баб ат-Төрк) уҙып, төрки-уғыҙҙар йәшәгән далаға килеп керә. 15 көн дауамында буш даланан барғас, төрки-уғызҙар ҡәбиләһе менән осраша. Юлда осраған бер нисә йылға аша сығып, бәжәнәктәр янында бер төн ҡунғандан һуң, илселек ҙур юғалтыуҙар менән Яйыҡты кисә һәм башҡорт ҡәбиләләре йәшәгән ергә аяҡ баҫа.
922 йылдың 12 майында илселек Болғар иле ерҙәренә килеп етә. Был ваҡиға һәм болғарҙарҙың ислам динен ҡабул итеүе уңайынан ҙур тантаналар башлана. Китапта болғар идарасыһының ҡунаҡтарҙы ҡабул итеү йолаһы, уларҙың, хазәрҙәрҙең, рустарҙың, Иҙел-Урал төбәгендә, Урта Азияла йәшәгән башҡа халыҡтарҙың һәм ҡәбиләләрҙең көнкүреше, хужалығы һәм ғорөф-ғәҙәттәре ентекләп тасуирлана.
Көндәлек-сәйәхәтнамәлә Ибне Фаҙландың Иҙел буйы Болғар дәүләтенән шул уҡ йылда, «көндәр ҡыҫҡара башлағас» китүе тураһында хәбәр ителә. Уның шунан һуңғы яҙмышы билдәһеҙ.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Фәхретдинов Р. Болгар вә Казан төрекләре. Казан, 1993; Ковалевский А.П. Книга Ахмеда Ибн-Фадлана о его путешествии на Волгу в 921-922 гг. Хар., 1956;
- Крачковский И.Ю. Арабская географическая литература: Избр. соч. М.-Л., 1957. Т. 4; Zeki V.T. Ibn Fadlans Reisbe¬richt. Lpz.,


text:
Алтынғош
Алтынғош, ялан сыйырсығы, алһыу ҡош (урыҫ. Розовый скворец, лат. Sturnus roseus)— сыйырсыҡтар ғаиләһендәге ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҙурлығы сыйырсыҡтай. Туп булып йөрөйҙәр. Башы, ҡанаттары, ҡойроғо ҡара, кәүҙәһенең ҡалған өлөшө матур алһыу төҫтә. Ата ҡоштоң башында йәшкелт ялтырауыҡлы ҡара бүрке бар. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Киҫкен сыйылдаҡ һәм ҡыжҡылдаҡ тауышлы.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ташлы һәм ҡабаҡлы асыҡ урындарҙа йәшәй. Башлыса сиңерткә, төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Урыны менән киң генә таралған.
Күмәкләшеп бер тирәлә оялайҙар. Оялары ҡабаҡ ярыҡтарында, таш өйөмдәре араһында була. 4—6 бөртөк аҡһыл зәңгәр йомортҡа һала. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Позвоночные животные России: Розовый скворец
- Розовый скворец в Крыму
- Розовый скворец из книги "Жизнь животных" Альфреда Брема


text:
Ҡарасабан
Ҡарасабан, ҡара өйрәк, торпан(урыҫ. трупан) (лат. Melanitta fusca) —
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Һуна өйрәктәй. Күмәкләшеп йөрөйҙәр. Яҡшы сума. Муйынын, башын йыйыңҡырап йөрөй. Ата ҡоштоң ҡауырһындары ҡара, тик ҡанаттарындағы көҙгөләре генә аҡ. Ҡыҙғылт һары суҡышының төбө ҡалҡып тора. Инә һәм йәш өйрәктәрҙең дөйөм төҫө һорғолт көрән, кәүҙәһенең аҫ яғына ҡарай ағара бара. Башҡа өйрәктәр менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы тоноҡ һәм тупаҫ: «ҡррааҡ-ҡррааҡ».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урмандарҙағы һәм тауҙарҙағы күлдәр¬ҙә йәшәй, һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡла¬на. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Беҙҙә яҙлы-көҙлө үтеп барышлай ғына туҡтап китәләр. Башҡортотанда Талҡаҫ күлендә күпләп оялайҙар.. Ите өсөн аулайҙар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Рисунок из книги: Мензбир М.А. Охотничьи и промысловыя птицы Европейской России и Кавказа. 2 тома и атлас. М., типо-литография Т-ва И. Н. Кушнерев и Ко., 1900-1902.


text:
Григориан календары
Григориан стиле — иҫкергән Юлиан календары урынына керетелнән календарь. Юлиан стиле буйынса бер йылда 365,25 тәүлек бар тип иҫәпләнгән. Григориан календарында йыл 365 көндән тора, дүрт йылға бер килгән кәбисә йылы 366 көндән тора. Ғәмәлдә иһә Ер Ҡояш тирәләй 365 тәүлек 5 сәғәт 48 минут 46 секундта тулы әйләнеш яһай. Шуға күрә календарҙа мөһим дата, көн менән төн тигеҙләшкән көн — 21 март быуаттар үткән һайын артта ҡала бара. XVI быуатта бар дата 10 көнгә артта ҡала. Был айырманы 1582 йылда Рим папаһы Григорий XIII төҙәтә. Был тарихҡа Григориан календары булып кереп ҡала.
Кәбисә йыл килеүе түбәндәгесә билдәләнә:
- 4-кә ҡалдыҡһыҙ бүленгән йыл — кәбисә.
- Әммә 100-гә ҡалдыҡһыҙ бүленгән йыл кәбисә түгел.
- Шул уҡ ваҡытта 400-гә ҡалдыҡһыҙ бүленгән йыл — кәбисә (мәҫәлән 1600, 2000 һ.б.).
Григориан стиле буйынса 1 көнгә хата 2735 йылға бер йыйыла, ә юлиан календарында 128 йылға бер (мәҫәлән, көн менән төн тигеҙләшкән көн). Григориан стиле иң камил календарь булып һанала.
Айҙар[үҙгәртергә]
Григориан календары — донъяның күпселек илдәрендә ҡабул ителгән календарь. Башҡа дәүләттәр менән мөнәсәбәттәрҙе көйләү бик күп уңайһыҙлыҡтар килтереп сығара. Халыҡ-ара хатлашыу, сауҙа килешеүҙәрен төҙөү, гәзит-журналдар алдырыу көндәр менән буталсыҡҡа килтерә.
Рәсәйҙә яңы стилгә күсеү XIX быуат урталарында уҡ күтәрелә. Ләкин сиркәү әһелдәренең ҡаршылығы арҡаһында ғәмәлгә ашмай ҡала. Рәсәйҙә 1918 йылдың 24 ғинуарында Совнарком рәйесе В.И. Ленин календарь реформаһы тураһында декретҡа ҡул ҡуя. Шулай итеп Рәсәйҙә Григориан календары, йәғни яңы стиль индерелә. Иҫке стиль менән айырманы бөтөрөү өсөн декрет буйынса 31 ғинуарҙан һуң 1 февраль түгел, ә 14 февраль тип иҫәпләнә башлай.


text:
Һыуыр
Һыуыр, байбаҡ (урыҫ. Сурок, байбак — Европа һәм Азия далаларында йәшәй торған тейендәр ғаиләһендәге (Sciuridae) һөтимәр кимереүсе (Rodentia) йәнлек.
Сиҙәм ер, уйһыулыҡ, тау һәм йырындарҙың урманһыҙ битләүҙәрендә тереклек итә. Тәрән өндәр тораҡ булып хеҙмәт итә. Үҫемлектәр менән туҡлана. Ҡышын йоҡоға тала. Балалары 4-5-гә етә.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
- Позвоночные животные России: Сурок-байбак (урыҫ.)
- Бабак // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
ауыл
Содержание
Башкирский[править]
Морфологические и синтаксические свойства[править]
а-уыл
Произношение[править]
- МФА: [ɑˈwɯ̞ɫ]
Семантические свойства[править]
Значение[править]
- деревня, село; аул ◆ Ауылға яҡын, үҫкән ул тауҙа, яңғыҙы ғына йөҙйәшәр имән — Недалеко от деревни вырос он на горе, одинокий столетний дуб. Акмулла ◆ Урал православтары араһында киң танылған Табын тәреһе үҙ исемен хәҙерге Ғафури районындағы Табын ауылынан алған — Широко почитаемая среди уральских православных Табынская икона (Божьей Матери) получила своё название по селу Табынское, что в современном Гафурийском районе (Башкортостана). ◆ Ауылдан ауылға, йәйләүҙән йәйләүгә йөрөп, Мөхәмәтша ағай бихисап башҡорт йырҙарын, ҡобайырҙарын, риүәтәттәрен, таҡмаҡтарын яҙып алған. — Ездя из аула в аул, с кочевья на кочевья, Мухаметша-агай (Бурангулов) записал бесчисленное количество башкирских песен, кубаиров, легенд и частушек.
- адъектив. сельский, деревенский ◆ ауыл хужалығы — сельское хозяйство ◆ Кәртәгә тотоноп, ҡарт оҙаҡ ҡына ауыл урамына ҡарап торҙо. — Старик долго смотрел на деревенскую улицу, держась за забор. ◆ Алға киткән илдәрҙең барыһы ла тиерлек үҙҙәрендәге ауыл етештереүселәренә теге йәки был дәрәжәлә ярҙам күрһәтә, субсидиялай. — Практически все развитые страны в той или иной степени помогают своим сельским производителям, предоставляют (им) субсидии.
Синонимы[править]
Антонимы[править]
Гиперонимы[править]
Гипонимы[править]
Родственные слова[править]
Этимология[править]
От пратюркск. формы *aYyl «селение, деревня», от которой в числе прочего произошли: др.-тюрк. ağïl «селение, деревня», башкир., казахск. ауыл, тофаларск., хакасск., шорск. аал, киргизск., южн.-алтайск. айыл, карач.-балкарск. ауул, каракалпак. аўыл, тат. авыл и др.


text:
Бызылдауыҡ себендәр
Бызылдауыҡ себендәр (лат. Syrphidae, урыҫ. Журчалки ) — ҡыҫҡа мыйыҡлылар отрядында ике ҡанатлы бөжәктәр ғаиләһе (Brachycera).
4,6 меңдән артыҡ төрө бар, Рәсәйҙә — бер нисә йөҙ. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 5—25 мм, һары, аҡ, ҡыҙыл йәки ҡара төҫтәге асыҡ буй-буй һыҙыҡтары йәки тимгелдәре бар. Ҡайһы берҙәре сағыусы элпә ҡанатлыларға: шөпшә, бал ҡортона оҡшаған. Сәскә нектары менән туйыныу сәбәпле ҙур безелдәүек себендәр үҫемлектәрҙе һеркәләндерә; ҡанаттары менән тиҙ елпенеп, ситкә тиҙ осоп китеүҙәре һәм яңынан үләнсел үҫемлек һәм ҡыуаҡ сәскәләренә осоп килеүҙәре, һауала оҙаҡ хәрәкәтһеҙ, элеп ҡуйған кеүек тора алыуҙары менән айырылалар. Безелдәүек себендәр личинкаларының йәшәү рәүеше төрлөсә: үҫемлек менән туйыныусылар ҡатҡан ҡабыҡ аҫтында, ағас ҡыуышлыҡтарында, үҫемлек туҡымаларында йәшәй, һуған безелдәүек себендәр (Eumerus) личинкалары һуғансаларҙы зарарлай, уларҙың үҙәген ашай; сапрофагтар тарҡалыу продукттарына бай булған һыуҙа йәшәй. «Күсе һымаҡ»тар тип аталыусы Eristalis ырыуы себене личинкаларының ҡорһаҡ осонда 15 мм-ға ҡәҙәр оҙонлоҡтағы һулыш көпшәһе бар; йыртҡыстары үҫемлектәрҙә йәшеренмәйҙәр, башҡа тигеҙ ҡанатлыларҙың личинкаларын юҡ итәләр, ҡайһы берҙәре бөжәк — ксилофагтарның йөрөү юлдарында, иңкеш, ҡырмыҫҡа һәм һағаҙаҡ ояларында туйыналар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Бей-Биенко Г.Я. Общая энтомология. М., 1966; Росс Г., Росс Ч., Росс Д. Этномология. М., 1985.


text:
Балсыҡлы тупраҡ
Балсыҡлы тупраҡ (ингл. Loam, урыҫ. Суглинок) — тупраҡтың төрө. 21.302-96 һанлы дәүләт стандарты буйынса инженер-геологик һыҙмаларҙа һүрәтләнә.
Балсыҡлы тупраҡ төҙөлөштә ҡулланыла:
- Балсыҡлы тупраҡтан төҙөлөш материалдары эшләйҙәр (кирбес, черепица, иҙән өсөн керамик таҡталар, канализация һәм дренаж торбалары), кирбес-һалыу (урыҫ. кирпично-кладочный) растворҙар, балсыҡ-эзбиз цементы (урыҫ. глинно-известковый цемент), портландцемент; стеналарҙы һөртөү(урыҫ. мазать), майлау растворҙары.
- Балсыҡ ҡатыш йорттар(урыҫ. глинобитные постройки) төҙөү
- Төҙөлөш эшендә һыуҙы бүлеп тороу өсөн махсус кәртәләр (урыҫ. перемычки)
- Һыуға ҡаршы прокладкалар (урыҫ. водонепроницаемые прокладки)
- Ҡойоу эштәре (урыҫ. в литейном деле): металлдан ҡойолмалар эшләү өсөн формалар
- Геология тикшереү (урыҫ. геологоразведочный) эштәре, быраулау
- Йорттар нигеҙе өсөн
ДСТ буйынса төрҙәре[үҙгәртергә]
25100-95ДСТ буйынса балсыҡлы тупраҡ — балсыҡ, ҡом, саң бөртөктәрҙән торған ултырма дисперс тоҡом (урыҫ. осадочная дисперсная порода), һәм уның һалмаҡ һаны (урыҫ. число пластичности) IP = 7-17 сиктәрендә ята. Ағыусанлыҡ күрһәткесе (урыҫ. показатель текучести) буйынса балсыҡлы тупраҡ була:
- ҡаты, IL < 0
- ярты ҡаты, 0 ≤ IL ≤0.25
- ҡаты һалмаҡлы (урыҫ. тугопластичный) 0.25 < IL ≤ 0.5
- йомшаҡ һалмаҡлы (урыҫ. мягкопластичный) 0,5 < IL ≤ 0.75
- ағыусанлы һалмаҡ (урыҫ. текучепластичный) 0,75 < IL ≤ 1
- ағыусанлы (урыҫ. текучий) 1 < IL
Бөртөктәре буйынса:
- Еңел ҡомлы (урыҫ. лёгкие песчанистые )
- еңел саңлы (урыҫ. лёгкие пылеватые )
- ауыр ҡомлы (урыҫ. тяжёлые песчанистые )
- ауыр саңлы (урыҫ. тяжёлые пылеватые )


text:
Йыландар
ЙыландарЗме́и (лат. Serpешуentes) — һөйрәлеүселәр подотрядындағы ҡаулы (ҡабырсыҡлы) йәнлек. Ағыулы һәм туҙбаш йыландар була.
Йөкмәткеһе
Төрҙәре[үҙгәртергә]
Яҡынса 3 мең төрө, 13 ғаиләһе билдәле. Антарктиданан башҡа бөтә Ер шарында таралған. Башҡортостанда туҙбаш йыландар (баҡыр йылан, таш йыланы, һыу туҙбаш йыланы һәм ябай туҙбаш йылан) һәм ҡара йыландар (ябай һәм дала ҡара йыландары) ғаиләләренә ҡараған 6 төрө бар.
Ҡыҫҡаса ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Кәүҙәһе тар, һуҙылған, оҙонлоғо 45‑тән алып 120 см тиклем, мөгөҙ ҡалҡансыҡтар һәм ҡау менән ҡапланған. Йылан, тиреһенең тышҡы мөгөҙ ҡатламын (ҡабығын) тулыһынса ташлап, йылына бер нисә тапҡыр ҡау һала. Төҫө төрлө, күпселек осраҡта тирә-яҡ мөхит төҫөнә ярашлы. Умыртҡаһы кәүҙә һәм ҡойроҡ бүлектәренән тора, күкрәк һөйәге юҡ; кәүҙә умыртҡалары ҡорһаҡ ҡалҡансыҡтары менән тоташҡан оҙон хәрәкәтсән ҡабырғалар менән. Аяғы юҡ, ҡабырғаларының бөгөлөшөн үҙгәртеү, ҡорһаҡ ҡалҡансыҡтарын күсереү һәм кәүҙәһен ян-яҡҡа тулҡын рәүешле бөгөү ярҙамында хәрәкәт итә. Тышҡы ҡолаҡ тишеге һәм ҡолаҡ ярыһы юҡ, урта ҡолағы ябай төҙөлөшлө, насар ишетә. Күҙе ҡушылып үҫкән күҙ ҡабаҡтары хасил иткән үтә күренмәле йоҡа тышса менән ҡапланған. Көндөҙгө йыландың күҙ ҡараһы түңәрәк; эңер һәм төнгөләрҙеке — вертикаль. Теше нәҙек, осло, артҡа бөгөлгән; ағыуһыҙ йыланға табышты эләктереү һәм ысҡындырмаҫ өсөн хеҙмәт итә. Ағыулы төрҙәрҙең ағыулы тештәре өҫкө яңаҡта урынлашҡан. Теле оҙон, осо ике йәпле; Якобсон ағзаһы бар. Баш һөйәгенең бит өлөшө һөйәктәре үҙ-ара эре табышты йотҡанда ауыҙ ҡыуышлығының ныҡ һуҙылыуын тәьмин иткән һығылмалы ярылар менән тоташҡан. Эске ағзалары асимметриялы. Үпкәһе ғәҙәттә берәү. Бауыры оҙон көрәк формаһында. Бөйөрҙәре, орлоҡлоҡ һәм йомортҡалыҡтары оҙонса. Бәүел ҡыуығы юҡ. Ата йылан копулятив ағзаһы (парлы муҡсалар рәүешендә) ҡойроҡ төбөндә аналь тишек артында тире аҫтында урынлашҡан.
Үрсеүҙәре[үҙгәртергә]
Йомортҡа-тере бала тыуҙырыусы йылан (баҡыр йылан, ябай ҡара йылан) август—сентябрь айҙарында 6—12 бала тыуҙыра; йомортҡа һалыусы йылан июнь—июлдә япраҡ һәм тиреҫ өйөмдәренә, дымлы мүккә йомортҡа һала (5—30 дана, инкубация осоро 35—36 көн).
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Йәнле аҙыҡтар (ваҡ кимереүсе, ҡош, кеҫәртке, тәлмәрйен, әрмәнде, балыҡ, бөжәк, үрмәксе һымаҡтар, селәүсен һ.б.) менән туҡлана; табышты тере көйөнсә (туҙбаш йылан) йәки алдан ағыу менән үлтереп (ҡара йылан) йота.
Йәшәйеше[үҙгәртергә]
Башҡортостанда туҙбаш йылан һыу ятҡылыҡтары янында, дымлы һыубаҫар болондарҙа; башҡа йыландар урмандарҙа, болондарҙа, ҡайһы бер төрҙәре (таш йылан һәм дала ҡара йыланы) шулай уҡ далала тереклек итә. Ябай ҡара йылан, баҡыр йылан, ябай туҙбаш йылан бөтә Башҡортостанда таралған, йыландың башҡа төрҙәре көньяҡ райондарҙа осрай.
Йыландарҙың файҙаһы[үҙгәртергә]
Йылан, кимереүселәрҙең һәм бөжәктәрҙең һанын көйләп, экосистемаларҙа мөһим роль уйнай. Йылан ағыуы медицинала ҡулланыла. Дала ҡара йылан, баҡыр йылан, һыу туҙбаш йыланы, таш йыланы БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
- Список змей России
- Список змей Украины
- Список змей Казахстана
- Змей (мифология)
- Научно-популярный фильм «Змеи»
- Eupodophis descouensi — древняя змея, у которой сохранились ноги.
Примечания[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Вяч. Вс. Иванов. Змей // Мифы народов мира
- Higher Taxa in Extant Reptiles — База рептилий. (инг.)
- Правила поведения со змеями
- Видео: Половое поведение змей
- Змей и змея в символике
- Первая помощь при укусах змей


text:
Ауырғазы районы
Ауырғазы районы — Өфөнән 80 км көньяҡта, Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегенең яҡшы үҙләштерелгән өлөшөндә урынлашҡан. 1930 ойошторолған. Майҙаны 2014 км². Халыҡ һаны (мең кеше): 1979 — 47,2; 1989 — 39,1; 1995 — 38,8; 2010 — 30,9. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 19 кеше. Күпселеге татарҙар, сыуаштар, башҡорттар. Район үҙәге — Талбаҙы ауылында — 11,6 мең кеше (1994) йәшәй.
Халыҡ һаны[үҙгәртергә]
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегәнә иғтибар итегеҙ.
- 1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
- 1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәген урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны
Ауылдағы халыҡ һаны буйынса мәғлүмәтте халыҡ иҫәбе буйынса алыу урынлы. Бөтә ил күләмендә үткән 1897, 1920, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 2002, 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр бар һәм асыҡ ҡулланыуҙа табырға була. Ҡайһы бер китаптарҙы электрон төрҙә асып ҡарап була. 1926 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса һәр ауыл тураһында мәғлүмәт осрағаны юҡ әле. Унан башҡа Өфө виләйәтендә 1865, 1879, 1886 йылдарҙа урындағы халыҡ иҫәбе алынған. Тағы ла ревиз яҙмалары аша мәғлүмәт бар.
- 1859 һәм 1865 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.I. Уфимская губерния, 1877. — Уфа:Китап, 2002. — 432 с. ISBN 5-295-03188-8 (ч. I). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Өфө виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1859 һәм 1865 йылдарға ҡарата бар.
- 1866 йыл — Список населенных мест. Ч. II. Оренбургская губерния, 1866. — Уфа: Китап, 2006. — 260 с. ISBN 5-295-03815-7 (ч. II). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Ырымбур виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1866 йылға ҡарата бар.
- 1897 йыл — Перепись населения. т.45 кн.01 Уфимская губерния. Н.А.Тройницкий (ред.)(С.-Петербург, 1901)
-
- Был китапта Өфө виләйәте ауылдары буйынса мәғлүмәт бар. 500 кешенән күберек булған ауылдар исемлеге.
- 1920 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.III. Башреспублика, 1926. — Уфа. Китап, 2002. — 400 с. ISBN 5-295-03091-1 (ч. III). ISBN 5-295-03133-0.
-
- Был китап 1926 йылға ҡарата төҙөлгән, әммә халыҡ иҫәбе 1920 йылға ҡарата бирелгән.
- 1939 йыл — БАССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1940 года – Уфа:Государственное издательство, 1941. – 387 с.
-
- Был китапта 1939 йылғы иҫәп алыу буйынса һәр ауыл буйынса мәғлүмәт бар.
- 1989 һәм 2002 йылдар — Башҡортостан Республикаһы ауылдарында 1989 һәм 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны.
- 2010 йыл — Башҡортостан Республикаһы ауылдарында 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны
- Население Башкортостана: XIX-XXI века: статистический сборник / Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республики Башкортостан. — Уфа:Китап, 2008. — 448 с.: ил. ISBN 978-5-295-04439-7
-
- 1897 йылғы халыҡ иҫәбенән башлап ҡалалар, ҡала төрөндәге ҡасабалар, райондар, район үҙәктәре буйынса халыҡ һаны бар.
Географияһы[үҙгәртергә]
Ер өҫтө формалары убалы ҡалҡыулыҡтарҙан тора, ныҡ карсланған . Климаты континенталь һәм уртаса дымлы. Район територияһы аша Өршәк һәм Ауырғазы йылғалары аға. Имән, ҡайын ҡатыш имән, йүкә һәм уҫаҡ урмандары район майҙанының 17% биләй, ҡалҡыулыҡтарҙа һирәк-һаяҡ утрау булып үҫә.
Район ерендәге тупраҡ һелтеһеҙләнгән, карбонатлы, һоро урман һәм ғәҙәти ҡара тупраҡлы.
Иҡтисад[үҙгәртергә]
Районда нефть ятҡылыҡтары (Боҙаяҙ, Өршәк, Талбаҙы, Ибрай, Черниговка, Добровольный), кирбес сеймалы (Софиполь һәм Суханово), балсыҡ (Дарьино, Яңы Федоровка), ҡом (ДуБашҡортостановка, Кесе ИБашҡортостанай), гипс, эзбизташ, ҡом-ҡырсынташ ҡатнашмаһы (Түбәнге Ләкәнде), агрономик рудалар (Яңы Төрөмбәт һәм Иҫке Ҡарамалы) запасы бар. Ауырғазы районы нигеҙҙә, — ауыл хужалығы районы. Ауыл хужалығы ерҙәре (121 мең га) бөтөн Район майҙаныныңның 72% биләй, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 103 мең га. ауыл хужалығы предприятиелары бойҙай, ҡарабойҙай, шәкәр сөгөлдөрө үҫтереүгә, һөт-ит малы, сусҡа, һарыҡ үрсетеүгә махсуслашҡан.
Нефть ятҡылыҡтарын “Ишембайнефть”, “Өфөнефть” нефть һәм газ сығарыу идаралыҡтары үҙләштерә. Талбаҙыла ҡатнаш мал аҙығы һәм кирбес заводтары, аҙыҡ-түлек комбынаты эшләй; ауыл хужалығы техникаһы Талбаҙыла һәм Ишлелә ремонтлана.
Район територияһын төньяҡтан көньяҡҡа Өфө—Күмертау—Ырымбур тимер һәм автомобиль юлдары, Көнбайыштан көнсығышҡа Дәүләкән—Талбаҙы—Красноусол автомобиль юлы киҫеп үтә. Район эсендә Куйбышев тимер юлының Дарьино һәм Нуғаҙаҡ тимер юл станциялары урынлашҡан.
Социаль –мәҙәни өлкә[үҙгәртергә]
Районда 66 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 33 урта мәктәп, Ауырғазы һөнәрселек училищеһы, 35 китапхана, 63 клуб, 1 үҙәк район һәм 4 участка дауаханаһы, Талбаҙы ауылыда тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы бар. Урыҫ, татар һәм сыуаш телдәрендә “Путь Родины” — “Ватан юлы” — “Сершыв ҫүле” район гәзиттәре сыға.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия. «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.
- Республикаһы сайты
- Администрация района


text:
Венгрия
Ве́нгрия (Мадьярстан, венг. Magyarország) — Үҙәк Европала урынлашҡан дәүләт. 2004 йылдан алып Европа Берләшмәһе ағзаһы. Словения, Австрия, Украина, Румыния, Сербия һәм Хорватия илдәре менән сиктәш.
Йөкмәткеһе
Этимологияһы[үҙгәртергә]
Башҡорт телендә венгр атамаһы урыҫ теленән күскән. Башҡорт ғалимдарының күбеһе мадъяр атамаһын ҡуллана. Урта быуатта ғәрәп ғалимдары (Ибн Саид аль-Магриби, Абу-ль-Фид, Закарийа ибн Мухаммед ал-Казвини һ.б.) мадъярҙарҙы «башҡорт» тип атай. Европа телдәрендә ошондай формалар осрай: франц. hongrois, нем. Ungar(n), ингл. Hungarian(s), швед. ungrare
Башҡортостан менән Венгрия бәйләнештәре[үҙгәртергә]
Башҡортостан менән Венгрия бәйләнештәре РФ һәм В. араһындағы мөнәсәбәттәр сиктәрендә тормошҡа ашырыла. БР Мәҙәниәт министрлығы м‑н В. Мәҙәниәт һәм мәғариф министрлығы араһында мәҙәни хеҙмәттәшлек, БР А.х. министрлығы м‑н В. «Баболна» фирмаһы араһында хеҙмәттәшлек (икеһе лә — 1993), БР Хөкүмәте м‑н В. Иҡтисад һәм транспорт министрлығы араһында иҡт. хеҙмәттәшлекте үҫтереү (2007) һ.б. т‑да килешеүҙәргә ҡул ҡуйылған. В. Президентының (1993), В. РФ‑тағы сауҙа вәкиле етәкс. (2003, 2004), В. РФ‑тағы илсеһе етәкс. (2004) делегацияларҙың һ.б. Башҡортостанға рәсми визиттары; БР Хөкүмәте даирәләре вәкилдәренең (2002, 2008, 2009), ЮНЕСКО эштәре б‑са БР Комитеты делегацияһының (2011) В. визиттары ойошторолған. 1997—2010 йй. БР‑ҙың Австриялағы вәкиллеге бер үк ваҡытта БР‑ҙың В. вәкиллеге булып тора. 1992 —97 йй. Өфөлә В. РФ‑тағы сауҙа вәкиллегенең Төбәк бүлексәһе эшләй. БР‑ҙың БДБ-нан башҡа илдәр м‑н тышҡы сауҙаһының дөйөм күләмендә В. өлөшөнә 1,8 % тура килә (2009). БР м‑н В. араһындағы тышҡы сауҙа әйләнеше 77,4 млн АҠШ доллары тәшкил итә (2000 й. ҡарағанда 11,7 тапҡырға күберәк). БР‑ҙың В. экспорты — 74,9 млн доллар (2000 й. — 4,3 млн доллар); уның тауар структураһында — химия продукттары, каучуктар, металдар һәм металл изделиелар, машиналар, ҡорамалдар, транспорт. В. медикаменттар, аҙыҡ-түлек, производство технологиялары импорты 2,5 млн доллар тәшкил итә (2000 й. — 2,3 млн доллар). 2004 й. ҡарата БР терр‑яһында В. капитал йәлеп итеп, 6 берлектәге предприятие эшләгән. БР тауар етештереүселәре «FOODAPEST—2003» халыҡ-ара күргәҙмәһендә (Будапешт) ҡатнаша. «Медтехника» ДУП‑ы тарафынан В. «Медикор» фирмаһы м‑н берлектә 6 рентген диагностикаһы комплексы яңыртыла. 1994 й. В. 250 белгес, улар иҫәбендә А.х. министрлығы һәм БР МК хеҙм‑рҙәре, белем ала. Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты — А.Йожеф ис. Сегед ун‑ты м‑н (1981 й. алып), Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институты, БДУ — В. ФА‑ның Ҡаты есем физикаһы һәм оптика ин‑ты м‑н (20 б. 90‑сы йй. алып), ӨДНТУ Мишкольц ун‑тының Нефть инженерлыҡ ин‑ты м‑н хеҙмәттәшлек итә. В. делегаттары һәм ҡунаҡтары 1—3‑сө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы [ҡара: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы)] эшендә, Салауат Юлаевтың тыуыуына 250 йыл тулыу байрамында (2004) ҡатнаша. 2010 й. ТТӘИ ғалимдары Ф.Ғ.Хисамитдинова һәм Р. М.Йосопов В. үткән Оло төрки халыҡтар ҡоролтайында ҡатнашҡан.
Венгрҙар тарихы[үҙгәртергә]
Башҡортостан территорияһында 7 —9 бб. боронғо венгрҙар йәшәгәнлеге хаҡында фараз бар. 1235 —37 йй. венгр монахы Юлиан, тарихи ватанын эҙләп, Волга буйында һәм Уралда сәйәхәт иткән. Беренсе донъя һуғышы йылдарында Башҡортостан терр‑яһында Австро-Венгрия империяһының хәрби әсирҙәре тотолған. В. К.Блюхер отрядында 500‑ҙән ашыу венгр һуғышҡан. Икенсе донъя һуғышы йылдарында БАССР‑ҙан сыҡҡан яугирҙар, улар иҫәбендә Советтар Союзы Геройҙары Ғ.Ш.Арыҫланов, Н. В.Бедренко, А. С.Горин, А. А.Пантелькин, И. М.Силантьев, М. Х.Сыртланова, И. М.Цыбин, Дан орд. тулы кавалерҙары В. М.Варфоломеев, Г. М.Подденежный, В. немец-фашист ғәскәрҙәренән азат итеүҙә ҡатнаша. 70‑се йй. БАССР нефтселәре — В. нефть ятҡылыҡтарын эҙләү һәм үҙләштереүҙә, химиктары Девна ҡ. сода з‑дында производство процесын эшләүҙә ҡатнашҡан. Салауат техник быяла з‑дында (ҡара: «Салаватстекло») венгр белгестәре стакан етештереү линияһын урынлаштырған. 1978 й. В. вәкилдәре Күмертау ҡ. роторлы экскаватор машинистарының халыҡ-ара оҫталыҡ конкурсында ҡатнаша.
19 —20 бб. венгр тикшеренеүселәре А.Вамбери, Г.Надь, Д.Дьёрффи, Э.Мольнар, Г.Веконь, И.Эрдейи, И.Фодор, Д.Немет, Й.Торма, П.Хайду, И.Вашари һ.б. хеҙмәттәрендә башҡорттарҙың этногенезы, венгр һәм башҡ. ҡәбиләләренең бер-береһенә йоғонтоһо һ.б. мәсьәләләр ҡарала. 20 б. башында Д.Месарош Көньяҡ Уралға экспедиция барышында экспонаттар йыйған, улар Венгрия этнография музейында һаҡлана (ҡара: Этнографик коллекциялар). В.Проле башҡ. телен һәм фольклорын өйрәнгән һәм «Башҡорт теленең грамматикаһы» (1903—04; Будапешт, венгр телендә) китабын яҙған. 30 —40‑сы йй. Венгрия милли этнография музейының (Будапешт) көнсығыш бүлеге м‑н Ғ.Ғ.Тағанов етәкс. итә. Башҡ. халыҡ әкиәттәре, М.Кәримдең «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» повесы — венгр теленә, венгр халыҡ әкиәттәре, Ш.Петёфи шиғырҙары, Ш.Надь хикәйәләре башҡорт теленә тәржемә ителгән. 1983 й. В. үткән Халыҡ-ара фольклор бейеүҙәре фестивалендә С.Юлаев ис. мәҙәниәт һарайы ансамбле (ҡара: Мираҫ) — диплом һәм тамашасы һөйөүе призы, ҡурайсы Ю. И.Ғәйнетдинов фестивалдең иң яҡшы музыканты дипломы м‑н бүләкләнә. 1993 й. Башҡортостанда Венгрия Республикаһы көндәре үтә. 1995 й. «Урал —Венгрия» маршруты б‑са Өфөлә старт алған атлы экспедиция үткәрелә. 2011 й. Стәрлетамаҡ драма театрында венгр драматургы Д.Урбан пьесаһы б‑са «Бөтә сысҡандар ҙа сыр ярата» («Все мыши любят сыр») спектакле ҡуйыла.
БР‑ҙа 35 венгр йәшәй (2010). 1992 —97 йй. БР‑ҙа «Башҡортостан—Венгрия» йәмғиәте булған, В. 1994 й. башлап Венгр-башҡорт дуҫлығы йәмғиәте эшләй.
Байрамдары[үҙгәртергә]
- Фаршанг — венгр масленицаһы.
- Пасха
- Раштыуа
- Изге Иштван көнө — 20 август билдәләнгән Венгрияның төп байрамы.
- Венгерской революции 1848 йылғы Венгрия революцияһының көнө — 15 март билдәләнә.
- Хеҙмәт байрамы — 1 май.
- Венгрия Республикаһы көнө.
Галерея[үҙгәртергә]
-
-
-
-
-
-
-
Balatonhungary6.jpg
Балатон күле
-
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Hungarian Central Statistical Office. Retrieved 2008-12-19.
- ↑ [http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tgs00079&plugin=1 Population and living conditions in Urban Audit cities, core city Total population in Urban Audit cities], eurostat.
- ↑ 3,0 3,1 Report for Selected Countries and Subjects
- ↑ 4,0 4,1 Human Development Index and its components


text:
Исаак Ньютон
Исаа́к Нью́тон (ингл. Sir Isaac Newton, 1752 йылға тиклем ғәмәлдә булған Юлиан календары буйынса 1642 йылдың 25 декабрендә тыуған, 1727 йылдың 20 мартында вафат булған, йәки Григориан календары буйынса 1643 йылдың 4 мартында тыуған, 1727 йылдың 31 мартында вафат булған) — инглиз физигы, математигы һәм астрономы, классик физикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе; кешелек тарихында «механика фәненең атаһы» тигән маҡтаулы ҡушамат менән танылған бөйөк инглиз ғалимы. «Тәбиғи фәлсәфәнең математик нигеҙе» тигән хеҙмәттә бөтә донъя тартылышы законын һәм механиканың өс законын асып, классик механикаға нигеҙ һала.
Биографияһы[үҙгәртергә]
Бала сағы[үҙгәртергә]
Исаак Ньютон граждандар һуғышы башланыр алдынан, Галилео Галилей үлгән йылда Вульстроп ауылында (ингл. Woolsthorpe, Линкольншир графлығында) хәлле ваҡ фермер ғаиләһендә донъяға килә. Ньютондың атаһы улы тыуғансы выфат була. Малай сирле, ваҡытынан алда тыуа. Бер аҙна ғүмере ҡыл өҫтөндә ҡала, уны суҡындырырға ла баҙнат итмәйҙәр. Әммә малай иҫән ҡала, һәм уға атаһының хөрмәтенә Исаак тип исем ҡушалар. Һаулығы насар булыуға ҡарамаҫтан, ул 84 йыл йәшәй.
Ньютон үҙенең сығышын Шотландия дворяндарынан тип иҫәпләй, әммә тарихсылар уның ата-бабалары 1524 йылда ярлы крәҫтиән булыуҙарын асыҡлай.
1646 йылда уның әсәһе Анна Эйсской (ингл. Hannah Ayscough) 63 йәшлек тол иргә кейәүгә сыға, уларҙың өс балаһы була, һәм унда Исаак ҡайғыһы булмай. Әсәһе яғынан бабаһы Уильям Эйской уның ҡурсалаусыһы була. Бала сағында Ньютон аралашмаусан, йомоҡ һәм һөйләшмәҫ була, китап уҡырға һәм төрлө техник уйынсыҡтар эшләргә ярата: ҡояш сәғәте, һыу сәғәте, тирмән һ.б. Ул үҙен яңғыҙ тип хис итә.
1653 йылда үгәй атаһы үлгәс, уның ҡалған мираҫын әсәһе Исаакҡа яҙҙыра.
1655 йылда Исаакты йыраҡ булмаған мәктәпкә бирәләр, бында ул аптекарь Кларк өйөндә йәшәй. Бында ул үҙенең ғәҙәттән тыш һәләтле булыуын күрһәтә, әммә 1659 йылда әсәһе алып ҡайтып 16 йәшлек үҫмергә йорт эштәрен йөкмәтергә маташа. Тырышыу уңышһыҙ булып сыға — Исаак китап уҡыу һәм төрлө механизмдар төҙөүҙе хуп күрә. Уның һәләтен күреп, уҡытыусылар һәм туғандары Исаактың Кембридж университетында уҡыуын дауам итеүенә ирешәләр.
Уның физика, математика, астрономия өлкәләрендә яһаған асыштары, ҡаҙаныштары һанап бөтөргөһөҙ, һәм улар береһенән-береһе мөһимерәк. Ньютон — механика һәм астрономия фәндәренә теоретик нигеҙ һалыусы. Ул — ғаләмдәге есемдәрҙең үҙ-ара тарту көсө законын, математикала (Г. Лейбниц менән бер дәүерҙә) интеграл һәм дифференциал мөнәсәбәтендәге законсылыҡтарҙы асыусы ла, көҙгөлө телескопты уйлап табыусы ла, оптика буйынса күп кенә эксперименталь хеҙмәттәрнең авторы ла. И. Ньютон, фәндә беренсе булып, яҡтылыҡтың матдәсел, корпускуляр сифатын һәм уның (яктылыктың) бүленү (дисперсик) хасыятын да аса. Ньютон матдәләрҙең сикһеҙ кескенә өлөштәрҙән (атомдарҙан), һуңғыларының артыҡ бүленмәҫ киҫәксәләрҙән торғанлығы тураһында ла ҡараштарын белдерә. И. Ньютонды хаҡлы рәүештә бөйөк һәм мәшһүр ғалим итеп таныткан асыштары механика фәненә ҡарай, әлбиттә. Ул — хәрәкәттең өс атаҡлы законын асҡан ғалим. Шуларҙың беренсеһе — инерция законы; икенсеһе — хәрәкәт күләме менән көс араһындағы тәңҡиллек; өсөнсөһө — йоғонто яһаусы хәрәкәт менән ҡаршы хәрәкәт араһындағы тәңҡиллек. Был һәм башҡа ошондай асыштарҙың әһәмиәте астрономия, физика, механика, математика һ. б. фәндәрнең киләсәктәге үҫеше өсөн генә түгел, бәлки, ғөмүмән донъяның барлыҡ законсаллыҡтарын өйрәнеү өсөн дә тейешле нигеҙ, шулай ук этәргес көс булыуҙа тип һанарға кәрәк.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Акройд П. Исаак Ньютон. Биография — М.: КоЛибри, Азбука-Аттикус, 2011. — 256 с. — ISBN 978-5-389-01754-2.
- Белл Э. Т. Творцы математики — М.: Просвещение, 1979. — 256 с.
- {{книга |автор=Вавилов С. И. |заглавие=Исаак Ньютон |ref=Вавилов С. И.
- Гиззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 -се китап: Ҡыҫкаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. -Казан. Мәфариф. 2002.ISBN 5-7761-1122-6
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса ғалимдар
- 4 ғинуар көнө тыуғандар
- Тыуғандар 1643 йылда
- Линкольншир тыуғандар
- 31 март көнө вафаттар
- Вафаттар 1727 йылда
- Кенсингтон вафат булғандар
- Кембридж университетын тамамлаусылар
- Лондон короллеге йәмғиәте ағзалары
- Ғалимдар хөрмәтенә аталған физик үлсәү берәмектәре
- Рыцарь-бакалаврҙар
- Алхимиктар