text:
- Подробности
- Просмотров: 254
УЙ, йылға, Тубыл й. (Обь й. басс.) һул ҡушылдығы. Учалы р‑ны Аҙнаш а. төньяҡ‑көнбайышҡа 11 км, Йомро сусаҡ тауынан төньяҡ‑көнсығышҡа табан 2 км алыҫлыҡта башлана. БР‑ҙың Учалы р‑ны һәм Силәбе өлк. буйлап төньяҡ‑көнбайыштан көньяҡ‑көнсығышҡа, артабан Силәбе, Ҡурған өлк. һәм Ҡаҙағстан сиге буйлап көнбайышҡа ҡарай аға. Тубыл й. (тамағынан 420 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 420 км, БР сиктәрендә басс. майҙаны 720 км2, оҙонлоғо 42 км. Рельефы уртаса бейеклектәге тауҙарҙан тора, үҙәндәр м‑н йырғыланған. У. басс. кемпирсай‑войкар комплексы серпентиниттарынан, поляковка свитаһының эффузив, вулканоген‑ултырма ҡатламдарынан, ирәндек свитаһы, олотау свитаһы, моҡас свитаһының дүртенсел күл‑һаҙлыҡ һәм аллювиаль ултырмаларынан, ҡыҙыл свитаһы эзбизташтарынан, карбон һәм пермдең интрузив тоҡомдарынан ғибәрәт; урта ағымының дүртенсел ҡатламдарында алтын бар. Ландшафы аҡһыл һоро урман тау тупрағындағы ҡарағай һәм ҡайын урмандарынан тора. Үрге ағымында басс. 85%‑ын урман ҡаплаған, 1%‑ы һөрөлгән, түбәнге ағымында ошоға ярашлы — 30% һәм 8%. Ҡушылдыҡтары: уң — Кинйәкәй, Краснохта, Шартым; һул — Әсейылға.
В.А.Загорский
Тәрж. А.Н.Күсеев


c: text/html

text:
Яңыраҡ Өфөлә Франция вәкилдәре хәйриә акцияһы менән булып ҡайтты. Ойоштороусыһы – Мари Белегу. Ҡунаҡтар 9-сы балалар йорто тәрбиәләнеүселәренә уйынсыҡ айыуҙар бүләк итте. Был осраҡлы ғына түгел. Сере I Бөтә донъя һуғышы менән бәйле. Ошо яу ваҡытында Франция ауыр һынау кисерә. Рәсәй 45 мең кешеһен ярҙамға ебәрә. Урыҫ экспедиция корпусы һалдаттары Марн департаментының Курси ауылын азат итеүенә – 101 йыл. Францияла был турала онотмайҙар.
Курси халҡы рәхмәт йөҙөнән «Быуындан – быуынға» тигән хәйриә акцияһы ойоштороп, Башҡортостан балалар йорттары тәрбиәләнеүселәре өсөн уйынсыҡ айыуҙар йыя. Бер ҙә осраҡлы түгел. Сөнки 100 йыл элек коммунаны азат итеүсе урыҫ һалдаты бәләкәй француз ҡыҙына ошондай уйынсыҡ бүләк итә. Был күренеште һүрәтләгән фотоны күреү иһә скульптор Александр Таратыновты урыҫ экспедицияһы корпусы һуғышсылары хөрмәтенә һәйкәл эшләргә дәртләндерә. Ул 2015 йылда Курсиҙа ҡуйыла.
Франция вәкилдәре республика Хәрби Дан музейында, Еңеү паркында, Милли китапханала, Башҡорт дәүләт университетында булды, баш ҡаланың иҫтәлекле урындары менән танышты.
Э. ҒӘЛЛӘМЕТДИНОВА.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Семен Елистратов шорт-трек буйынса Рәсәй Кубогының беренсе этабында еңеү яуланы
Семен Елистратов шорт-трек буйынса Рәсәй Кубогының беренсе этабында еңеү яуланы Фото: «Коломна» конькиҙа шыуыу үҙәге
ӨФӨ, 2018 йыл, 17 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.
Коломна ҡалаһына шорт-трек буйынса Рәсәй Кубогының беренсе этабында призлы урындар алыу өсөн илдең 20 төбәгенән 150-нән ашыу спортсы килде. Һөҙөмтәлә почет пьедесталының беренсе баҫҡысына Башҡортостан мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе Семен Елистратов күтәрелде.
Өфө шорт-трексыһы, ҡышҡы Олимпия уйындары еңеүсеһе һәм бронза призеры 500, 1000 һәм 1500 метрлыҡ арауыҡтарҙа беренсе булып килде.
Шулай уҡ Рәсәй Кубогы этабында Башҡортостандан Тимур Захаров, Анастасия Мигунова, Нил Кәбиров, Илнур Камалов һәм Максим Миронов ҡатнашты.
«Турнир йомғаҡтары буйынса шорт-трексылар рейтинг мәрәйҙәре йыйҙы, был уларға Рәсәй Конькиҙа шыуыусылар союзы кубогында (2018 йылдың 27-30 сентябрендә) сығыш яһарға мөмкинлек бирә, ә ул, үҙ сиратында, Донъя кубогы этаптарында ҡатнашыу өсөн квалификациялы булып тора», — тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының матбуғат хеҙмәтенән.
http://www.bashinform.ru/news/1212176-semen-elistratov-vyigral-pervyy-etap-kubka-rossii-po-short-treku/


text:
Һүнгән йондоҙ яҡтыһы
Рубрикалар / Хәтер // 28-06-2018, 07:00
Шундай талант эйәләре була: уларҙы бер генә күрәһең дә мәңгелеккә ғашиҡ булаһың. Милли йәштәр театрының йәш, өмөтлө актеры Ринат БАСАРИЕВТЫҢ вафатына 19 йыл ваҡыт үтте. Әммә сәхнәлә күргән кешеләр уны һаман да ярата, хәтерләй, һағына. Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында эш башлау менән уға “Ҡыҙ урлау”, “Зәңгәр шәл” кеүек спектаклдәрҙә төп ролдәр бирелә. Артабан ул хеҙмәт юлын Милли йәштәр театрында дауам итә. 37 йәшлек актер үҙенең ҡыҫҡа ғына ижад юлында исемен халыҡ хәтерендә мәңгеләштереп өлгөрә....
“Күңелле ваҡиғалар иҫкә төштө”
Рубрикалар / Хәтер // 16-04-2018, 11:22
Быйыл беҙҙең яратҡан журналыбыҙ “Башҡортостан ҡыҙы”ның матур юбилейы сыға башлауының 50 йыллығы. Бынан ярты быуат элек ҡатын-ҡыҙҙар өсөн махсус баҫманың барлыҡҡа килеүе ҙур ваҡиға булған. Ә уның тышлығында фотоң сығыуы иһә ниндәй кимәлдә иҫтәлекле булғанын журнал геройҙары үҙҙәре генә белә. Беҙҙең ҡулға журналдың 1969 йылдың ноябрь һаны килеп эләкте. Тышында – иҫ киткес көләс, шат йәш ҡыҙ. Артында – башҡа ҡатын-ҡыҙҙар. Был, моғайын, берәй байрамда төшөрөлгән фотолыр, тип уйланыҡ. Баҡһаң, һүрәттә 20 йәшлек Өфө ҡыҙы Людмила Медведева икән. 49 йыл үткәс, уның менән осрашып һөйләшергә насип булды....
Беҙ һәр ваҡыт әҙер инек
Рубрикалар / Хәтер // 19-05-2017, 15:12
Ете тиҫтә йыл “йәшәп киткән” пионерияның барлыҡҡа килеүенә – 95 йыл
– Пионер! Коммунистар партияһының эше өсөн көрәшкә әҙер бул!
– Һәр ваҡыт әҙер! – ошо һүҙҙәр беҙҙең бала һәм үҫмер саҡтың яҡты хәтирәһенең бер өлөшө. Рәсәйҙә 1980 йылға тиклем тыуғандар араһында пионер булмаған бер кеше лә юҡтыр.
Пионер бөтә ерҙә лә ине – мәктәптә, походта, мәктәп баҡсаһында, ярышта, мәҙәни смотрҙарҙа, олимпиадаларҙа…
Мин – СССР пионерҙарының береһе. Галстуклы, значоклы, пионер исеменә тап төшөрмәгән яҡшы уҡыусы. Хәтерләүемсә, һәр класс отряд, звеноларға бүленде һәм унда барыһы ла ниндәйҙер вазифаны башҡарҙы. Үҙемдең звеньевой, политинформатор, санитарка булғанымды иҫләйем. Стена гәзитен сығарыуҙа ла ҡатнаша торғайным. Кемдер отряд етәксеһе, барабансы, борғосо, спорт секторы етәксеһе ине. Һәм, әлбиттә, Тимурсылар командаһы төҙөп, ололарға ярҙамсылар булып йөрөнөк. Металл һыныҡтары, макулатура йыйыуҙы ла пионерҙарға ышанып тапшырҙылар. Ҡыҫҡаһы, ҡайҙа эш бар, ҡайҙа ярҙам кәрәк – беҙ, пионерҙар, бөтә ергә лә өлгөрҙөк.
Заман теле менән әйткәндә, шәп бренд ине пионерия. Ине шул. Түңкәрелешле 90-сы йылдарҙа ныҡлы тоташҡан кеүек булған ҙур бер ҡулсаның төп көсө өҙөлгәйне, балалар һәм үҫмерҙәр ойошмаһы ла, етәкләргә өлкән ҡулдар булмағас, тарҡалып, юҡҡа сыҡты. Юҡ, күңелдәрҙә һаман йәшәй әле. Иҫләүселәре булғас ни…...
– Пионер! Коммунистар партияһының эше өсөн көрәшкә әҙер бул!
– Һәр ваҡыт әҙер! – ошо һүҙҙәр беҙҙең бала һәм үҫмер саҡтың яҡты хәтирәһенең бер өлөшө. Рәсәйҙә 1980 йылға тиклем тыуғандар араһында пионер булмаған бер кеше лә юҡтыр.
Пионер бөтә ерҙә лә ине – мәктәптә, походта, мәктәп баҡсаһында, ярышта, мәҙәни смотрҙарҙа, олимпиадаларҙа…
Мин – СССР пионерҙарының береһе. Галстуклы, значоклы, пионер исеменә тап төшөрмәгән яҡшы уҡыусы. Хәтерләүемсә, һәр класс отряд, звеноларға бүленде һәм унда барыһы ла ниндәйҙер вазифаны башҡарҙы. Үҙемдең звеньевой, политинформатор, санитарка булғанымды иҫләйем. Стена гәзитен сығарыуҙа ла ҡатнаша торғайным. Кемдер отряд етәксеһе, барабансы, борғосо, спорт секторы етәксеһе ине. Һәм, әлбиттә, Тимурсылар командаһы төҙөп, ололарға ярҙамсылар булып йөрөнөк. Металл һыныҡтары, макулатура йыйыуҙы ла пионерҙарға ышанып тапшырҙылар. Ҡыҫҡаһы, ҡайҙа эш бар, ҡайҙа ярҙам кәрәк – беҙ, пионерҙар, бөтә ергә лә өлгөрҙөк.
Заман теле менән әйткәндә, шәп бренд ине пионерия. Ине шул. Түңкәрелешле 90-сы йылдарҙа ныҡлы тоташҡан кеүек булған ҙур бер ҡулсаның төп көсө өҙөлгәйне, балалар һәм үҫмерҙәр ойошмаһы ла, етәкләргә өлкән ҡулдар булмағас, тарҡалып, юҡҡа сыҡты. Юҡ, күңелдәрҙә һаман йәшәй әле. Иҫләүселәре булғас ни…...
Алтын тауышлы “зәңгәр экран” батшаһы
Рубрикалар / Хәтер // 15-05-2017, 13:56
Башҡортостан телевидениеһының беренсе дикторы Марат Рафиҡовты республика халҡы бик яратты
Беҙҙең төбәкте юҡҡа ғына “Батырҙар ҡиссаһы” тимәгәндәр. Ошо урында ике быуаттан ашыу батша эҙәрлекләүенә дусар булған Ялан Бөрйәне ырыуының ир-егеттәре араһында һәр нәмәгә ризалыҡ белдереп тороусыларҙың юҡ дәрәжәһендә икәнен иҫкәртеп үтеү урынлы булыр. Ана шул Ялан Бөрйәне ырыуының Көйөргәҙе районында ҡиблаға ҡарай аҡҡан Туҡмаҡ Ҡаран шишмәһе Шайтан йылғаһына ҡушылған ерҙә, Урта Мотал ауылында, 1941 йылдың 6 июнендә Марат Хөсәйен улы донъяға ауаз һала ла инде....
Аҡһаҡалдан алтын һүҙ ҡала
Рубрикалар / Хәтер // 3-04-2017, 11:46
“Ғүмерҙәр ике килмәй шул,
Донъялар фани ғына,
Уның асылдарын фәҡәт
Аңламай сабый ғына...”
Ошо юлдарҙың авторы, донъяның һәр сәғәте, һәр минуты фани икәнен йөрәге менән тойған, үтә лә нескә күңелле, сабый йөрәкле яҡташыбыҙ, Башҡортостандың халыҡ шағиры Абдулхаҡ Игебаевтың арабыҙҙан китеүенә ярты йыл ваҡыт үтеп тә китте. Уның әҙәби мираҫын мәңгеләштереү, һаҡлау маҡсатында абруйлы комиссия төҙөлдө. Рәйесе итеп билдәле яҙыусы Таңсулпан Ғарипова билдәләнде....
Донъялар фани ғына,
Уның асылдарын фәҡәт
Аңламай сабый ғына...”
Ошо юлдарҙың авторы, донъяның һәр сәғәте, һәр минуты фани икәнен йөрәге менән тойған, үтә лә нескә күңелле, сабый йөрәкле яҡташыбыҙ, Башҡортостандың халыҡ шағиры Абдулхаҡ Игебаевтың арабыҙҙан китеүенә ярты йыл ваҡыт үтеп тә китте. Уның әҙәби мираҫын мәңгеләштереү, һаҡлау маҡсатында абруйлы комиссия төҙөлдө. Рәйесе итеп билдәле яҙыусы Таңсулпан Ғарипова билдәләнде....
Уңалырмы күңел яралары?
Рубрикалар / Хәтер // 15-02-2017, 12:14
Афған һуғышы ветераны Хөрмәт Иҫәнюлов, беҙҙең күргән-кисергәндәр йәш быуын өлөшөнә төшмәһен, тип теләй
Афғанстан һуғышын үтеп ҡайтҡан яугирҙар менән аралашҡан һайын күңелдә ниндәйҙер үкенеү хистәре, ятып ҡалған егеттәрҙе йәлләү тойғоһо, һағыш ҡала. Хөрмәт Рәфҡәт улы Иҫәнюлов 1968 йылдың 22 ғинуарында Баймаҡ районының Билал ауылында тыуған. Тыуған ауылында мәктәпте тамамлағас, “Йылайыр” совхоз-техникумына уҡырға инә. 1986 йылда Совет Армияһы сафына алына. Алты ай Үзбәкстанда “учебка”ла булғандан һуң, 1987 йылдың 1 майында башҡорт егеттәренән бер үҙен Афғанстанға ебәрәләр. Тернез ҡалаһындағы “Дуҫлыҡ күпере”нә тиклем БТР-ҙа оҙаталар, артабан, сикте үткәс, йәйәүләп үҙҙәре китә. Ниндәй генә милләт егеттәре юҡ араларында, ләкин һәр милләттән берәр генә кеше. Алты егет сикте үтә, уларҙы ҡаршы алалар. Ике километр ҙа үтеп өлгөрмәйҙәр, машиналары боҙола, артабан юлды тағы ла йәйәүләп дауам итәләр. Уларҙы ниндәйҙер бер подвалға алып килеп ябалар. Шул минутта ғына улар ҡайҙа килеп эләккәндәрен аңлай: тышта көнө-төнө һуғыш бара. Ә егеттәрҙе өс көн ошо подвалдан сығармаҙар. Өсөнсө көндө улар тәүге һуғышҡа эләгә. Ҡайҙа ҡарама – ҡан ҡойош, мәхшәр. 19 йәше яңы тулған ауыл егете бындай ҡот осҡос хәлде күреп, ауырып китә. Бер аҙна йән һыҙлауҙарына түҙмәй, йөрәк ауырыуына әйләнә. Шул ваҡыт командирҙар, һин бит ҡайҙа эләккәнеңде белдең, ныҡ бул, бирешмә, тип өгөт-нәсихәт уҡый, дарыу биреп, үҙ-үҙен яҡларға өндәй. Бына шулай башлана егеттәрҙең тәүге сынығыу алыуы....
Афғанстан һуғышын үтеп ҡайтҡан яугирҙар менән аралашҡан һайын күңелдә ниндәйҙер үкенеү хистәре, ятып ҡалған егеттәрҙе йәлләү тойғоһо, һағыш ҡала. Хөрмәт Рәфҡәт улы Иҫәнюлов 1968 йылдың 22 ғинуарында Баймаҡ районының Билал ауылында тыуған. Тыуған ауылында мәктәпте тамамлағас, “Йылайыр” совхоз-техникумына уҡырға инә. 1986 йылда Совет Армияһы сафына алына. Алты ай Үзбәкстанда “учебка”ла булғандан һуң, 1987 йылдың 1 майында башҡорт егеттәренән бер үҙен Афғанстанға ебәрәләр. Тернез ҡалаһындағы “Дуҫлыҡ күпере”нә тиклем БТР-ҙа оҙаталар, артабан, сикте үткәс, йәйәүләп үҙҙәре китә. Ниндәй генә милләт егеттәре юҡ араларында, ләкин һәр милләттән берәр генә кеше. Алты егет сикте үтә, уларҙы ҡаршы алалар. Ике километр ҙа үтеп өлгөрмәйҙәр, машиналары боҙола, артабан юлды тағы ла йәйәүләп дауам итәләр. Уларҙы ниндәйҙер бер подвалға алып килеп ябалар. Шул минутта ғына улар ҡайҙа килеп эләккәндәрен аңлай: тышта көнө-төнө һуғыш бара. Ә егеттәрҙе өс көн ошо подвалдан сығармаҙар. Өсөнсө көндө улар тәүге һуғышҡа эләгә. Ҡайҙа ҡарама – ҡан ҡойош, мәхшәр. 19 йәше яңы тулған ауыл егете бындай ҡот осҡос хәлде күреп, ауырып китә. Бер аҙна йән һыҙлауҙарына түҙмәй, йөрәк ауырыуына әйләнә. Шул ваҡыт командирҙар, һин бит ҡайҙа эләккәнеңде белдең, ныҡ бул, бирешмә, тип өгөт-нәсихәт уҡый, дарыу биреп, үҙ-үҙен яҡларға өндәй. Бына шулай башлана егеттәрҙең тәүге сынығыу алыуы....
Күңеле лә, үҙе лә, йырҙары ла матур ине
Рубрикалар / Хәтер // 12-01-2017, 15:55
Фәрит Хәйбулла улы Бикбулатов 1936 йылдың 8 авгусында Йылайыр районының Мәҡсүт ауылында зыялылар ғаиләһендә тыуған. Атаһы Хәйбулла Бикбулатов Ленинградта уҡып ҡайтып, Хәйбулла районының Аҡъяр ауылында судья булып эшләй, Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк була. Өлкән ағаһы Шәһит тә (1925 – 2001) һуғышта ҡатнаша. Артабан, белемен арттырып, ғүмерен фәнгә арнай, иҡтисад фәндәре профессоры дәрәжәһенә күтәрелә....
Көткән көтөп ала алмаҫ, Ҡалған ҡыуып етә алмаҫ...
Рубрикалар / Хәтер // 28-11-2016, 15:49
Кескәй генә бер күбәләк ине,
Донъялыҡта донъя йәмләтте.
(Мостай Кәримдән).
Ҡара көҙ. Шәмсебеҙ бөгөн асманға көндәгенән дә һуңлабыраҡ үрмәләргә ниәтләнде, ахыры. Ваҡыт һанауынса, күптән үк яҡтыртырға тейеш тә бит, ҡараңғылыҡ шаршауы яланғас ағас ботаҡтарына, өй ҡыйыҡтарына үрмәксе ауындай эленеп алған да, һис ысҡынаһы түгел. Йылдың көндән-көн шоҡрая барған ошо мәлен яратмайым мин. Яҡтылыҡ һүрәнәйгән һайын тын ҡыҫылғандай, донъя тарайғандай. Ҡояшлы һәр мәлде ни әмәлдәр менәндер туҡтатҡы, уның хәҙер генә һүнер нурҙарының, исмаһам, осмотон йомарлап, йөрәктең бер мөйөшөнә йәшереп ҡуйғы килә. Донъя хәлен белеп булмай, шул нур осмото, бәлки, ғүмереңдең иң өшәнесле мәлендә тамсы һыу, күкрәк тултырып һуңғы тын алыу һымаҡ, йәшәүеңдең ахырғы хәжәте булып ҡуйыуы бар.
“Бер олоғо килә айға ҡарап, сәхрәләге яңғыҙ бүреләй...” ошо һүҙҙәр нисәмә көн, йоҡоһоҙ төндәр, бер генә минутҡа ла тынғылыҡ бирмәй, теңкәне ҡорота, аҡтыҡ хәлемде алғандай. Хәләлең менән йәшәлгән ғүмереңдең һәр мәлен йыш иләктән үткәреп ултырыу үҙең өсөн ауыр тормош хисабы булһа ла, был, ысындан да, шәхсән үҙеңдең генә кисерештәрең. Күҙҙәрең менән йөрәгеңдең бер юлы сырҡырауын һиҙгән-күргән кешеләр хәҙер бигүк күп тә түгел бит инде. Йәнә лә: “Ир кешеләр иламай”, – тигән яһалма ғорурлыҡмы, ялған ныҡлыҡмы, барыбер һине йомолта, бар булмышыңды ялмап алған ут, тышҡы ҡиәфәтеңә күҙгә элерлек ҡағылмаһа ла, эсеңде күмергә әйләндерә....
Бар ғүмере яҡшы киноға торошло
Рубрикалар / Хәтер // 13-10-2016, 13:32
Туғандарыбыҙ менән төшкө ашҡа ултырған мәл. Шул ваҡыт “Юлдаш” радиоһында “Самауыр янында” радиоһөйләшеүен башлап ебәрҙеләр. Кино йылына арнап: “Һеҙ элек киноға йөрөй инегеҙме? Ниндәй фильмдар ҡарай инегеҙ? Ғөмүмән, кино тормошо, уны күрһәтеүселәр тураһында хәтирәләрегеҙ менән бүлешегеҙ”, – тигән әңгәмәгә саҡырыу яңғыраны. Бик йәнле һөйләшеү килеп сыҡты. Ҡайһы берәүҙәр ниндәй фильмдарға кешенең күп йөрөүен, кемдер шул фильмдарҙы күрһәтеүселәр тураһында хәтирәләре менән бүлеште. Был һөйләшеү Вәли бабайымдың да бала сағын иҫенә төшөрҙө: “Беҙ, ауылдың малай-шалайы, кино алып килгәндәрен күреп ҡалһаҡ: “Ур-ра, кино килде, кино килде! Нимә тигән кино икән? Бөгөн ниндәй кино күрһәтерҙәр?” – тип, киномеханиктың кинобанкаларын алып клубка инеп киткәндән алып афишаға бөгөнгө фильмдың исемен яҙып элгәнгә тиклем, түҙемһеҙләнеп көтәбеҙ. Һәм яҙыуҙы уҡыу менән ауыл буйлап киноның исемен ҡысҡыра-ҡысҡыра ары елдерәбеҙ”. “Эйе, ҡасандыр булған ошо ваҡиғаларҙы һағынып иҫкә алырға ғына ҡалды”, – тип һүҙгә ҡушылды Зифа инәйем дә.
...
...
Йылдар үткән һайын абруйы арта ғына
Рубрикалар / Хәтер // 12-10-2016, 09:46
Көслө, талапсан һәм аҡыллы етәксе булды
Ошо көндәрҙә халҡыбыҙҙың данлыҡлы улы, күренекле дәүләт эшмәкәре, партияның Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары, БАССР Министрҙар Советы Рәйесе, Социалистик Хеҙмәт Геройы Миҙхәт Закир улы ШАКИРОВТЫҢ тыуыуына 100 йыл тула. 20 йылға яҡын республика менән етәкселек итә ул. Әлбиттә, ул заман тураһында төрлө фекерҙәр йөрөй, шулай ҙа күптәр был йылдарҙы, республикабыҙҙың сәскә атҡан осоро, тип баһалай. Ысынлап та, совхоз-колхоздарҙың, завод-фабрикаларҙың гөрләп эшләгән сағы, сәнәғәт предприятиелары, белем һәм мәҙәниәт усаҡтары төҙөлөшөнөң киң ҡолас алған мәле тап ошо осорға тура килә. Ул ваҡытта йәшәгән кешеләрҙә киләһе көнгә ышаныс та көслө ине. Уҡыған кешенең эшһеҙ, эшләгән кешенең торлаҡһыҙ ҡалмаҫына шик юҡ. Барыһы ла етәксенән торҙомо, әллә заманаһы шулай булдымы?! Миҙхәт Закир улының ниндәйерәк етәксе һәм шәхес булыуына уның ҡулы аҫтында эшләгән замандаштары ғына дөрөҫ баһа бирә алалыр. Әйҙәгеҙ, уларҙың фекерҙәренә күҙ һалайыҡ.
...
[/aviable]


text:
Башҡорт көрәшсеһе
Башҡорт көрәшсеһе
Башҡорт батырҙары бил көрәшендә бер ҡасанда һыр бирмәгән. Был әҫәрҙә ун туғыҙынсы быуаттың аҙағында башҡорттарҙың көрәшсе батыры Абдулла Нафиҡов тураһында шул замандың билгеле кешеһе Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев яҙған хәбәрҙән аҫтағы тексты тәҡьдим итәм.
Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев “Йәдкәр” китабындағы әҫәрҙә яҙа: Беҙҙә, Өфө ҡалаһында, 29 ғинуар көнөндә Россиялағы “Первое товарищество” циркында политика өлкәһендә Япон-Ҡытай һуғышы һымағыраҡ ваҡиға булып үтте. Ошо нәмә алдынан уҡ үҙе 13 музыка оркестранты күтәргән данлыҡлы Россия көрәшсеһе Моорҙың (Знаменский А. В.) Абдулла Нафиҡов тигән ит сабыусы булып эшләгән башҡорт менән циркта көрәшәсәге, еңеүсенең ул мәлдәге 100 һум аҡса менән бүләкләнәсәге хаҡында иғлан ителеп ҙур реклама яһалды. Был цирктағы буласаҡ көрәштең “аҡса һуғышының” ҙур килем бирәсәген һиҙеп алып, билет хаҡында арттыра һалдылар.
Знаменский Александр Владимирович (1877—1928 йыл) үҙең Вильямс Моор тип атап йөрөткән. Атлет һәм көрәшсе. Пианиноны пианисе менән күтәреп алып йөрөгән. Музыкантарҙың оркестрын помост ярҙамында күтәреп торған. Бер ҡулы менән икешәр гир күтәргән, береһен икенсеһе өҫтөнә ҡуйып. Рекордтары: 1895 йылда ике ҡуллап 132 кило күтәрһә, 1897 йылда 154 килограмм күтәреп Ганс Бек тигән әҙәмдең рекордынан үтә. Ваҡытында бик маҡтаулы әҙәм.
Хикәйәнең дауамында Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев яҙа: икенсе антракттан һуң, сәхнәгә, көрәш майҙанына ике мыҡты ир сыҡты. Береһе — әлеге Моор: акробаттар костюмы кейгән, бик яман мускулдары сығып һерәйеп тора, 30 йәштәр самаһындағы кеше. Икенсеһе— беҙҙең Нафиҡов: шулай уҡ бик таҙа көслө кәүҙәле, буйы Моорҙан аша ҡарап, бейегерәк, төҫкә һылыу, өҫтөндә киндер күлдәге, 60 йәштәр самаһы. Улар икеһе лә сәхнәнең көрәш майҙанының ике яҡ башына барып баҫтылар һәм урталарына көрәште алып барыусы судья сыҡты. Ул көрәштең тәртибен иҫкәртеп, уларға аңлатты. Көрәшсе үҙ дошманын ике яурын башы ла арена еренә терәлерлек итеп салҡан ташларға тейеш. Көрәш ваҡыты ҡытайса түгел, ә ни бары һигеҙ минут. Абдулла Нафиҡов бик тыныс үҙен тота, ә Вильямс Моорҙың йөҙө, һығып алған сепрәк кеүек, ағарған, кәүҙәһе ҡылтырашҡан кеүек күренә, әйтерһең, ул үҙенең яңғырауыҡлы шөһрәтле исемен юғалтырмын тип ҡурҡа. Судьяның сигналы буйынса көрәш башланды. Улар бер-береһенә дөп-дөрөҫ тотоноштолар. Абдулла Нафиҡов , аяҡтарын айыра баҫып, күкрәген алға сығарып, ҡулдары менән дошманының билен ҡапшаны. Әммә Моор, ни өсөндөр, гел артҡа шылып, алыштан ҡасып, баш тартты. Шуның өсөн дә бында йыйылған тамашасылар уға «Ҡытай» тигән ҡушамат та тағып өлгөрҙөләр. Шуға ҡарамаҫтан, Нафиҡов,ҡайышты шаҡара тотоп, Моорҙы үҙенә тартты ла һәм һөйрәп алып күкрәгенә һалып, күҙ асып йомған арала, майҙанға ташланы. Ләкин теге әҙәм арҡаһы менән түгел, һуҙлайып йөҙ түбән барып төштө, йәнә тотоношоп китеүҙәре булды, шул ваҡыт сәхнәгә үҙенең ун ярҙамсыһы менән управляющий килеп тә сыҡты. Улар күмәкләп Абдуллаға дошман көрәшсеһен матҡып тотоп алырға ҡамасаулап, Моор Вильямсты төрлөсә яҡланылар. Тамашасылар быға түҙмәй геүләп ҡысҡырыша башланылар:
— Ҡамасауламағыҙ көрәшергә!
— Ышыҡламағыҙ, китегеҙ!
Теге Моорҙың «дипломаттары» бер нисә аҙым арена өҫтөндә яһарға ла өлгөрҙөләрме- юҡмы — Абдулла Нафиҡов Моорҙы йәнә алып ташланы. Был юлы ул ҡабырғаһы менән ергә барып төштө.
Өсөнсө ваҡытҡа китте әлеге көрәш. Ләкин баяғы «дипломаттар» уларҙы тағы ла уратып алдылар, ҡысҡырышып-баҡырышып был «Ҡытай» Моорҙы яҡларға тотондолар. «Дипломаттар»ҙың араһынан иң күренекле вәкилдәре пристав Пичелейский ҙа быларҙың араһында этешеп-төртөшөп, ҡулдарын болғай-болғай, шайылдап йөрөй. Быға түҙмәгән халыҡ йәнә ҡысҡыраша башланы:
— Китегеҙ унан!
— Ҡамасауламағыҙ!
Ошо барған мәхшәр эсендә Абдулланың ҡулында булған ҡайышы өҙөлөп китте хатта. Исеме Сильзбери тигән көрәшкә яуаплы кеше, эштең айышына төшөнөр өсөн тип, барған көрәште ваҡытлыса туҡтатты. Ошонан файҙаланып, урыҫ Моор, тәғәйенләнгән ваҡыт бөтмәҫ элек үк, ҡайҙалыр тайып, юҡ булды. Тамашасылар башҡорт Абдулланы еңеүсе итеп ҡотлап ҡысҡырышалар, көслө ҡул сабалар һәм цирктың өсөнсө бүлеге башланыуын да көтмәйенсә, урындарынан ҡуҙғалып, таралыша башланылар. Цирктың управляющий әҙәме, фәҡәт көрәшселәр арҡаһында аҡса эшләргә маташып, билет хаҡын кеше ышанмаҫлыҡ хаҡҡа күтәреп, бер нисә мең һумлыҡ табыш алһа ла, иртәгеһенә Абдуллаға шуның эсенән ни бары егерме биш һумын ғына бирә. Ә бит быға тиклем циркка тамашасылар ана шул көрәшселәрҙе күреп, тамаша ҡылыр өсөн генә бер ҡасан да былай йыйылғаны юҡ ине.
Йәнә шуныһын әйтергә кәрәк, башҡорт Абдулла Нафиҡов бөгөнгө көндә иң көслө көрәшселәрҙән түгел. Ләкин шуныһы ғәжәпләндерә: ул инде утыҙ йылдар самаһы көрәшеп йөрөй. Ә уның һымаҡ ҙур көрәшселәр 10-15 йылдан артыҡ көрәшмәгәндәр икән. Халыҡ араһындағы атаҡлы көрәшселәр үҙҙәрендә көс-ғәйрәт кәмеүен белдермәҫ өсөн, көрәштәге тәүге йығылыуҙан һуң, көрәш майҙанын ташлап китәләр тигән һүҙ йәшәй.
Беҙҙең башҡорт көрәше — донъялағы иң ғәҙел көрәштәрҙең береһе булып һанала. Ҡаҙаҡтар ғөмүмән дөрөҫ көрәшмәйҙәр, урыҫтар көс менән түгел, ә ауырлыҡ менән алдыралар, ҡырым татарҙары ла йүнләп көрәшә белмәйҙәр — дошманын үҙенән атып бәргәндә бер ниндәй таҫыл ҡулланмайҙар. Ә дөрөҫ һаналған башҡорт көрәшендә ике төрлө алым бар: күкрәккә күтәреп һалыу һәм йә үҙеңдең аяҡ аҫтыңа, йә, саңҡая биреп, ситкә ырғытыу. Былар күҙ асып йомғансы эшләнә. Башҡа төрлө көрәш алымдарҙың береһе лә иҫәпкә алынмай һәм лайыҡлы призға хоҡуҡ бирмәй.
Ошо уҡ башҡорт Абдулла Нафиҡов 1884 йылдың май айында... бер көтөү көрәшселәрҙе еңә, ә инде 1891 йылда үҙ ғүмерендә 480 көрәшсе батырҙы еңгән данлыҡлы Европа көрәшсе-атлеты Курдты йығып ташлай. Шуның хөрмәтенә Курд үҙе уға сәғәт бүләк итә. Ошондай Абдулла һымаҡ көслө көрәшселәрҙе Башҡортостандың өйәҙҙәрендә үткәрелгән һабантуйҙарында, төрлө оло йыйындарында ла осратырға һәм һайлап алырға була.
Эта запись написана автором Назир Сабитов, 26.03.2017 в 03:09, и размещена в категории тарих, риүәйәттәр, легендалар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


text:
«Был бит тотош ҡаласыҡ!» – тирә-яғыма күҙ һалғас, шулай тип уйланым. Ысынлап та, Колгуев биҫтәһендә асылған яңы 160-сы лицейҙы мәғариф-спорт комплексы тип атайҙар.
Шулай булмай, мәктәп ҡатмарлы формала төҙөлгән һәм үҙе генә 5 блоктан тора. Спорт өлөшөндә – спорт, гимнастика залдары, йыуыныу кабиналары ла булған кейенеү-сисенеү бүлмәләре. Уҡыу кабинеттары, оҫтаханалар, лаборатория бүлмәләре айырым. Башланғыс синыф уҡыусылары үҙҙәре бер яҡта урынлашҡан. Заманса йыһазландырылған ашхана ла ҙур: 276 урынлыҡ һәм аҙыҡ-түлекте һаҡлау, эшкәртеү өсөн махсус блоктары бар. Әйткәндәй, ашнаҡсылар аш-һыуҙы үҙҙәре ошонда уҡ бешерәсәк, тимәк, уҡыусылар рәхәтләнеп ҡайнар аш менән һыйланасаҡ.
550 урынға иҫәпләнгән белем усағы федераль ҡаҙнанан да сығымдар бүленеп, йыл ярым ваҡыт эсендә төҙөлдө. Әле 700-ҙән ашыу бала белем ала. Бында уҡырға теләүселәр күп буласаҡ. Сөнки ысын мәғәнәһендә киләсәк мәктәбе был. Медиатека, уҡыу залы менән китапхана, интерактив уҡыу залы, хеҙмәт дәрестәре өсөн слесарлыҡ, ағас әйберҙәр менән эшләү оҫтаханалары, ҡыҙҙарға аш, тегеү бүлмәләре… Ә химия кабинетының майҙаны – 100 квадрат метр! Унда теоретик дәрестәр, лаборатор тәжрибәләр үткәреү өсөн өҫтәлдәр махсус ҡоролмалар менән йыһазландырылған. Тамаша залы ла 300-ләп кешегә иҫәпләнгән. Яңы белем усағында айырым психолог бүлмәһе лә бар. Һаулыҡ һаҡлау пунктын иһә, тотош поликлиника, тип торорһоң: процедура, прививкалар яһау, стоматология, табип кабинеттары эшләйәсәк. Лицейҙа һаулыҡтары яғынан мөмкинлектәре сикләнгәндәр өсөн дә бөтә уңайлыҡтар булдырылған, лифттар ҙа бар.
Уҡытыусылар көнөндә генә асылған лицейҙа тиҙҙән түңәрәктәр һәм секциялар ҙа эшләй башлар. Футбол уйнарға яратмаған малай бармы икән? Ошо спорт төрө менән ныҡлап шөғөлләнер өсөн ҙур уңайлыҡтар тыуҙырылған: 90х60 метр ҙурлығындағы яһалма япма менән ҡапланған профессиональ футбол майҙаны Башҡортостандың башҡа бер белем усағында ла юҡ. Бында халыҡ-ара кимәлдәге ярыштарҙы ла үткәрергә мөмкин буласаҡ. Шулай итеп, яңы лицей баш ҡаланың ғына түгел, республиканың спорт үҙәге булып китер әле. Төрлө йәштәге балалар өсөн тәғәйенләнгән 9 спорт һәм уйын майҙансығы бар.
– Баш ҡаланың төрлө белем усаҡтарынан йыйылған, бығаса төрлө программалар буйынса уҡып килгән уҡыусылар быйылға яраҡлашыу үтәсәк. Ә киләһе йылдан уларҙы, һәр кемдең һәләтенә ҡарап, физика-химия, социаль-иҡтисади, оборона-спорт йүнәлешендәге синыфтарға бүләсәкбеҙ. Түңәрәктәргә килгәндә, теүәл фәндәр, робототехника мотлаҡ буласаҡ. Ғилми-тикшеренеү эштәре менән шөғөлләнеү өсөн бында мөмкинлектәр ҙур, – ти 160-сы лицейҙың директоры Илнур Рифат улы Сәлихов.
Яңы белем усағында эш башлаған уҡытыусыларға һәм уларҙың уҡыусыларына ҙур уңыштар теләйбеҙ!
Эльвира ӘСӘҘУЛЛИНА.
Өфө ҡалаһы.


text:
Үҙе матур, үҙенән бигерәк күңеле матур
27 июля 2013 йыл | Хаттар
Ҡатын-ҡыҙ – көсһөҙ зат тигәнде йыш ишетергә тура килә. Юҡ, яңылыша улар, төптө яңылыша. Ни өсөн тиһегеҙме? Был мәҡәләнең геройы тураһында уҡып сыҡҡандан һуң үҙегеҙ барыһын да аңларһығыҙ, тип ышанам.
Диңгеҙ шауы күңелдәрҙә
27 июля 2013 йыл | Йәмғиәт
28 июлдә данлы байрам – Хәрби-диңгеҙ флоты көнө билдәләнә. Диңгеҙсе һөнәре – Ҡораллы Көстәрҙә иң ауыры. Ғүмерен ошо хеҙмәткә арнаған көслө рухлылар ғына был ауыр бурысты үҙ иңдәрендә күтәрә ала.
Сит илдәргә барһаң, күстәнәс – бал алһаң… Малсылыҡ продукцияһы алып барыу өсөн махсус белешмә кәрәк
27 июля 2013 йыл | Ауыл хужалығы
2007 йылдың 6 октябрендә төҙөшөлгән килешеү нигеҙендә Таможня союзы булдырылғайны. Әлеге көндә Берҙәм Таможня союзы өс ил: Рәсәй, Белоруссия һәм Ҡаҙағстан араһындағы сауҙа һәм иҡтисади бәйләнештәрҙе берләштереүсе булып тора.
БР Ғафури районы МР Хакимиәтенең 2013 йылдың 26 июлендәге 1907-се ҡарарына ҡушымта 2013-2018 йылдарға Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районы биләмәһендә һайлауҙар үткәреү өсөн һайлау участкаларының аныҡланған исемлеге
27 июля 2013 йыл | Урындағы үҙидара
Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль район Хакимиәтенең 2013 йылдың 17 ғинуарындағы "2013-2018 йылдарға Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районы биләмәһендә һайлауҙар һәм референдумдар үткәреү өсөн һайлау участкалары булдырыу тураһында" 39-сы ҡарарына үҙгәрештәр индереү тураһында
Муниципаль район Хакимиәте ҡарары
"Рәсәй Федерацияһы граждандарының һайлау хоҡуҡтарының һәм референдумда ҡатнашыу хоҡуғының төп гарантиялары тураһында” 2002 йылдың 12 июнендәге 67-ФЗ һанлы Федераль закондың 19-сы статьяһына ярашлы, Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районы ауыл биләмәләре Советтары депутаттарын өҫтәмә һайлау уҙғарыу сәбәпле, Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районының территориаль һайлау комиссияһы менән килешеп,
ҠАРАР ИТӘМ:
1. 2013 йылдың 8 сентябрендә Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районы ауыл биләмәләре Советтары депутаттарын өҫтәмә һайлау өсөн һайлау участкалары сиктәрен аныҡларға.
2. Һайлау участкалары схемаһын, уларҙың сиктәрен, һандарын, участка һайлау комиссияларының һәм тауыш биреү биналарының урынлашҡан урындарын күрһәтеп, "Табын” һәм "Звезда” район гәзиттәрендә баҫтырып сығарырға, БР Ғафури районы МР Хакимиәтенең Интернет-сайтында урынлаштырырға.
3. Ҡарарҙың үтәлешен контролдә тотоуҙы үҙ өҫтөмә алам.
Р.З.БОХАРОВ,
Муниципаль район Хакимиәте башлығы.
№ 1907, 26 июль, 2013 йыл.
Муниципаль район Хакимиәте ҡарары
"Рәсәй Федерацияһы граждандарының һайлау хоҡуҡтарының һәм референдумда ҡатнашыу хоҡуғының төп гарантиялары тураһында” 2002 йылдың 12 июнендәге 67-ФЗ һанлы Федераль закондың 19-сы статьяһына ярашлы, Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районы ауыл биләмәләре Советтары депутаттарын өҫтәмә һайлау уҙғарыу сәбәпле, Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районының территориаль һайлау комиссияһы менән килешеп,
ҠАРАР ИТӘМ:
1. 2013 йылдың 8 сентябрендә Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районы ауыл биләмәләре Советтары депутаттарын өҫтәмә һайлау өсөн һайлау участкалары сиктәрен аныҡларға.
2. Һайлау участкалары схемаһын, уларҙың сиктәрен, һандарын, участка һайлау комиссияларының һәм тауыш биреү биналарының урынлашҡан урындарын күрһәтеп, "Табын” һәм "Звезда” район гәзиттәрендә баҫтырып сығарырға, БР Ғафури районы МР Хакимиәтенең Интернет-сайтында урынлаштырырға.
3. Ҡарарҙың үтәлешен контролдә тотоуҙы үҙ өҫтөмә алам.
Р.З.БОХАРОВ,
Муниципаль район Хакимиәте башлығы.
№ 1907, 26 июль, 2013 йыл.
Вниманию зарегистрированных кандидатов, избирательных объединений, выдвинувших списки кандидатов на выборах депутатов Государственного Собрания - Курултая Республики Башкортостан пятого созыва
27 июля 2013 йыл | Йәмғиәт
2 августа 2013 года состоится жеребьевка по распределению бесплатной и платной печатной площади в газете «Табын» для публикации предвыборных агитационных материалов.


text:
Тотонолған автомобилдәр баҙары Рәсәйҙә әүҙемләшә: быйылғы биш айҙа ғына ла ике миллиондан ашыу ошондай машина һатылған! Уҙған йылғы шул уҡ осор менән сағыштырғанда ул 10,7 процентҡа күберәк тигән һүҙ. Аналитиктар был үҫештең дүртенсе ай инде дауам итеүен билдәләй. Ә Башҡортостанда хәл нисек?
Беҙҙең республика ла был тәңгәлдә һыр бирмәй: тотонолған автомобилдәр һатыуҙа ул илдең тәүге ун төбәге исемлегенә инә. Ошо уҡ теҙмәлә Татарстан Республикаһы, Краснодар крайы, Ростов, Силәбе, Новосибирск һәм Свердловск өлкәләре, Санкт-Петербург ҡалаһы ла бар. Шулай ҙа алдынғы урынды Мәскәү ҡалаһы менән өлкәһе биләй: улар өлөшөнә дөйөм һандың 12,5 проценты тура килә. Баш ҡалала быйылғы тәүге айҙарҙа – 135,9 мең, ә уны тирәләп ятҡан өлкәлә 117,7 мең иҫкергән машина һатҡандар. Һуңғыһында үҫеш хатта 15 процент тәшкил иткән. Әйткәндәй, был йүнәлештә әүҙемлек Дағстандан башҡа барлыҡ субъекттарҙа ла күҙәтелә.
“Автостат” агентлығы хәбәр итеүенсә, Башҡортостанда быйылғы ғинуар – май айҙарында 52,8 мең еңел машина һатылған. Үткән йылғы шул уҡ осор менән сағыштырғанда ул 12,9 процентҡа күберәк. Был әле тотонолған автомобилдәр генә, яңылары был мәғлүмәткә инмәй... Бына һиңә иҡтисади көрсөк!
Был хәлдең сәбәптәре билдәле. Беренсенән, тотонолған автомобилдәрҙең хаҡы яңыларына ҡарағанда бермә-бер арзаныраҡ. Айырыуса сит ил машиналарына: уларҙың әле генә Рәсәйгә килтерелгәненең хаҡы завод ҡуйғандан 30 процентҡа (!) юғарыраҡ була. Бында таможня түләүе лә, дилерҙарҙың ҡомһоҙлоғо ла, һәр төрлө һалымдар ҙа өҫтәлә. Белгестәр әйтеүенсә, шул уҡ маркалар АҠШ-та, мәҫәлән, бер ярым-ике тапҡырға арзаныраҡ. Был автомобилдәрҙе өс йыл йөрөткәс тә уның хаҡы, маркаһына һәм моделенә ҡарап, 20 проценттан алып 40 процентҡа саҡлы төшә.
Икенсенән, өс-дүрт йыл ғына йөрөтөү автомобилдең ҡулланылыу сифаттарын юҡҡа сығармай – шундай уҡ тиҙлек, уңайлылыҡ, барлыҡ механизмдар ҙа тотҡарлыҡһыҙ эшләүен дауам итә. Тотонолған автомобилдәрҙең хатта бер өҫтөнлөгө лә бар: улар ваҡыт һынауы үтә, һәр марка йәки моделдең ыңғай һәм кире яҡтары асыҡ күренә (был үҙенсәлектәр тураһында гәзитебеҙҙең быйылғы 6 май һанындағы “Тәгәрмәс” ҡушымтаһында ентекләп яҙылғайны). Ә завод ғәйебе менән берәй кәмселек булыуы асыҡланһа, шул осорҙа уны гарантия шарттарында төҙәтеп тә ҡуялар.
Яңы автомобилдәр менән иһә хәл башҡасараҡ: уларҙы һатыу былтыр ҙа байтаҡ кәмей төшкәйне, быйыл да шул күренеш дауам итә. Ә бит Европа эшҡыуарлығы ассоциацияһы былтыр яңы машиналар баҙарының әүҙемләшеүе тураһында белдереп өлгөргәйне, был фараз аҡланманы. Фәҡәт үтә ҡиммәтле автомобилдәр һатыу күләме әллә ни кәмемәне тиерлек, сөнки байҙар иҡтисади көрсөктө һиҙмәй.
Тимәк, иҡтисад донъяһында күрәҙәлек итеү хатта ошондай абруйлы ойошмаларҙың да хәленән килмәй, баһаны үтеп киткән осорҙағы һөҙөмтәгә ҡарап ҡына бирергә була.


text:
- Подробности
- Просмотров: 336
ТИРӘ‑ЯҠ МӨХИТ, кешенең йәшәү һәм эшмәкәрлек итеү мөхите. Т.‑я.м. тәбиғи һәм яһалма (техноген) мөхитте, йәғни тәбиғи матдәләрҙән кеше хеҙмәте тарафынан эшләнгән һәм тәбиғәттә оҡшашлығы булмаған тирә‑яҡтағы элементтар йыйылмаһын (биналар, ҡоролмалар һ.б.) үҙ эсенә ала. Биол. төр булараҡ кешенең тәбиғи ареалы тәбиғәт шарттары м‑н билдәләнә, әммә йәмғиәт, производство һәм техниканың үҫеше һөҙөмтәһендә кешенең эшмәкәрлек өлкәһе киңәйә һәм Ерҙең бөтә геогр. ҡатламына тарала. Т.‑я.м. хужалыҡта үҙләштереү процесында үҙгәрә. Тәбиғәт компоненттарының береһе боҙолоуы тәбиғи‑терр. комплекстар (географик ландшафт, фация, төбәк) төҙөлөшөнөң үҙгәреүенә килтерә. Т.‑я.м. һаҡланыу шарттарын иҫәпкә алмайынса эшләнгән үҙгәрештәр (нефть эшкәртеү сәнәғәте, энергетика, химия сәнәғәте, төҫлө металлургия һ.б. сәнәғәт тармаҡтарының интенсив үҫеше, а.х. химия ҡулланыу, автомобиль, һыу һәм һауа транспорты артыуы) ҡурҡыныс янай, уларҙың һөҙөмтәһе булып тирә‑яҡ мөхиттең бысраныуы тора. Т.‑я.м. торошоноң насарайыуы экологик кризисҡа — ҡайтмалы күренешкә һәм экологик һәләкәткә — ҡабатланмаҫ күренешкә килтерә. БМО‑ның Т.‑я.м. һәм уның үҫешенә арналған 1‑се конференцияһында (Рио-де‑Жанейро ҡ., 1992) Йәмғиәттең тотороҡло үҫеше концепцияһы ҡабул ителә, унда иҡтисад үҫеше, тәбиғәтте рациональ файҙаланыу, Т.‑я.м. м‑н үҙ‑ара килешеп эш итеү һ.б. шарттарҙа йәмғиәттең үҫеше ҡарала. Тирә‑яҡ мөхитте һаҡлау дәүләт власы органдары тарафынан бойомға ашырыла; Т.‑я.м. компоненттары торошон контролдә тотоу экологик мониторинг аша эшләнә. БР‑ҙа халыҡты экологик яҡтан ағартыу һәм экология буйынса белем биреү системаһы төҙөлә. Республикала маҡсатлы “БР экологияһы һәм тәбиғәт ресурстары” (2004—10 йй. һәм 2015 й. тиклемге осор), “БР‑ҙа ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары менән идара итеү системаһын камиллаштырыу” (2011—2020) программалары эшләй. 2013 й. Тирә‑яҡ мөхитте һаҡлау йылы, 2017 й. Экология һәм махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре йылы тип иғлан ителә.
С.Ғ.Курас, Э.П.Позднякова
Тәрж. И.М.Япаров


text:
- Подробности
- Просмотров: 494
ИСУПОВ Филадельф Григорьевич (23.5.1923, Пермь ҡ. — 31.5.1977, Өфө), вирусолог. Мед. ф. д‑ры (1975), проф. (1976). СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1971). Б.В. һуғышында ҡатнашыусы. Ҡазан мед. ин‑тын тамамлағандан һуң (1950) 1955 й. тиклем санитария‑эпидемиология ст. (Коркино ҡ.) лаб. мөдире булып эшләй. 1959 й. алып Өфө вакциналар һәм сывороткалар ҒТИ‑нда: лаб. мөдире, 1966 й. башлап фәнни эштәр б‑са дир. урынбаҫары. Фәнни эшмәкәрлеге вирусҡа ҡаршы препараттар, грипты диагностикалау һәм вакцина ярҙамында иҫкәртеү ысулдарын эшләү м‑н бәйле. И. етәкс. гриплы актив булмаған, адсорбцияланған химик вакциналар эшләнә һәм етештереүгә индерелә, вируслы инфекцияларҙы дауалау һәм уларҙы иҫкәртеү өсөн интерферон препаратын алыу ысулы камиллаштырыла. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Н.А.Поспеева
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Газета "Йәшлек" » Материалы за 19.11.2017
“Кеше үлемендә минең дә ғәйебем бар...”
Махсус бит / Тормош юлдары ҡатмарлы // 19-11-2017, 12:13
йәки Иреңдең башы аша һикереү кәрәкме?
– Әсәй, Ғәлим ағай үлгән! Атай ҡайҙа? – ишектән инеү менән күңелһеҙ хәбәр менән бүлешә һалдым. Ғәлим ағай менән Дамира апай – беҙҙең ғаилә дуҫтары. Атайым менән урман хужалығы техникумында бергә уҡығандар, ғүмер буйы аралашып йәшәйбеҙ. Хәҙер инде икеһе лә күрше ауыл мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй (юғары белемде улар педагогия институтында алған, атай иһә һайлаған һөнәренә ғүмере буйы тоғро ҡалды). Мин уларҙың балалары менән бер туғандар кеүек аралашып үҫтем. Шуға күрә лә улдары Дим атаһы тураһындағы ҡайғылы хәбәрҙе миңә шылтыратып әйткәндер......
Фикус – шифалы гөл
Новости / Һаулыҡ һаҡлау // 19-11-2017, 12:00
Фикус – тылсымлы дауалау үҙенсәлегенә эйә үҫемлектәрҙең береһе. Уның һуты һәм япрағынан әҙерләнгән төнәтмәләр менән бик күп ауырыуҙы дауалайҙар.
- Билдәле булыуынса, бронхиттан ябай кәбеҫтә япрағы ярҙам итә. Уны бер нисә минутҡа ҡайнар һыуға тығып алалар ҙа йүкә балы һөртөп, күкрәк тәңгәленә һалалар һәм өҫтөнә йылы шәл ябып ҡуялар. Кәбеҫтә урынына фикус япрағын да шулай уҡ ҡулланырға мөмкин. Ул хатта кәбеҫтәнән дә файҙалыраҡ.
- Был үҫемлек яман шешкә ҡаршы көскә лә эйә. Коста-Рикала, мәҫәлән, мастопатияны дауалайҙар. Бының өсөн япрағынан әҙерләнгән ҡатнашманы күкрәккә ябалар һәм һутын эсәләр....
[/aviable]


text:
...Кемдеңдер йөҙөн сырамытам һымаҡ та, тик таный алмайым. Туҡта-туҡта. Был бит бер нисә класҡа өлкәнерәк уҡыған Илдар! Эйе-эйе, нәҡ үҙе. Нәҫел дә шикелле әле... Ваҡыт аяуһыҙ, ҡасандыр бергә һабаҡ алған, уйнап үҫкән, сер тишкән, бәхәсләшкән-көрәшкән, хатта туған булған быуындаштарыңды ғына түгел, көҙгөгә ҡарап үҙеңде лә танымаҫһың. “Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!”, “Шәжәрә байрамы” – исеме мөһим түгел – әлдә ошондай осрашыуҙар бар әле, тим. Бала саҡ дуҫым менән ҡосаҡлашып күрештек, хәтирәләрҙә генә йәшәгән мәлдәргә ҡайтып әйләндек, нәҫел ептәрен барланыҡ.
Алдағы монологта Илдар урынында Ғаяз, Әмир, Мәҙинә, Гөлназ, тағы бихисап исемдәрҙең булыуы ихтимал. Мәғәнәһе генә бер – күптәр ошондай сараларҙа дуҫтарын, нәҫелдәрен осрата, туғанлыҡ, ҡәрҙәшлек ебе ҡайтанан бәйләнеп китә. Түбәнге һәм үрге әрметтәр йыйылған ауыл байрамында ла ошондай күренешкә тап булырға мөмкин ине. Кемдер утыҙ йылдан һуң күрешеп, ҡыуанысынан балҡый, кемдер иртән бергә көтөү оҙатҡан күршеһенә лә шат! Һуң ошо түгелме берҙәмлек, рух туйы?!.
Ауыл халҡының байрам кәйефен бүлешергә тип тирә-яҡтан, Ишембай ҡалаһынан, хатта Өфөнән дә ҡунаҡтар йыйылғайны. Район хакимиәте башлығының иҡтисад һәм финанс мәсьәләләре буйынса беренсе урынбаҫары Мансур Ҡунаҡов менән район советы депутаты Николай Козырев, мәҫәлән, әрметтәргә ошондай дәррәү булғандарына ла, тырышып донъя көткәндәренә лә һоҡланыуын йәшермәне.
— Изге йолаға әүерелгән бөгөнгө байрам һымаҡ, тормошоғоҙ ҙа матур мәлдәрҙән торһон, — тип теләне улар.
Ҡунаҡтарға, кендек ҡаны тамған төйәктәренә ҡайтҡандарға урындағы йәшәйеш, ҡаҙаныштар хаҡында ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы Әнүр Шаһиев бәйән итеп, яҡташтарын киләсәктә лә әүҙем булырға саҡырҙы.
— Күп эштәрҙе атҡарырға нигеҙ булып торған “Урындағы башланғыстарға булышлыҡ итеү” программаһында йәнә ҡатнашып, ауылыбыҙҙы тағы ла йәмлерәк итәйек, — тип мөрәжәғәт итте Әнүр Әҙһәм улы.
Бер ситтәрәк волейбол ҡыҙһа, икенсе оста дәртле егеттәр бер-береһен “аттан” тоҡ менән бәреп төшөрөргә тырышты. Башҡа спорт уйындары ла йәйелдерелде, ә был ваҡытта майҙан уртаһындағы сәхнәнән, әлбиттә, йыр-моң ағылды, ауылдаштар дәртләнеп бейергә лә инәлтеп торманы. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: сит ерҙе төйәк итеп өлгөргән йәштәрҙең балалары ҡалала йәшәйем тип тормай, туған телдә матур итеп йырҙар башҡарҙы, рухлы итеп бейеп тә алды байрамда.
Был сараларҙың алдынан, һис шикһеҙ, нәҫелдәр барланды. Үрге Әрметтән Латиповтар үҙ тарихын һөйләне, түбәнге әрметтәрҙән Рәхимовтарҙың шәжәрәһен өйрәнергә лә насип булды. Сығыштарҙы ҡарап, ике нәҫелдең дә тарихы тәрән һәм мәғәнәле икәненә инанаһың, һәр быуыны, һәр вәкиле тыуған ере тип янған, ил ни күрһә, шуны кисергән. Шул уҡ ваҡытта урындағы йәшәйешкә әле лә йәм биреп донъя көткән ике ғаилә хаҡында айырым әйтке килә.
Риф Латипов, мәҫәлән, ғүмер буйы колхозда механизатор булып эшләп, хужалыҡтың үҫешенә тос өлөш индерҙе. Ҡатыны Флүзә ханым иһә үҙен йәш быуынға белем биреүгә арнаны. Ике баланы аяҡҡа баҫтырып, йорт-ҡураларын әкиәттәгеләй матур итеп биҙәп, әле лә һоҡландырып йәшәйҙәр. Ҡасандыр үҙе эшләгән хужалыҡ тарихта ғына ҡалһа ла, Риф ағай һаман да ауылдаштарына “тимер аты” менән ярҙам итеп тора.
Ошондай өлгөлө ғаилә Рәхимовтар шәжәрәһендә лә сағыла. Мәҫәлән, Ғәлим ағай менән Рәмилә апай шулай уҡ үҙ ерҙәренә тоғро ҡалып, йәнтөйәгенең биҙәге булып йәшәй. Дүрт балаға ғүмер биреп, олатай-өләсәй булып бөттөләр инде. Ғәлим ағай — шулай уҡ колхоз тип йәшәгән, уны үҫтергән кеше. Юҡ, хужалыҡ рәйесе лә, башҡа етәксе лә булманы. Токарһыҙ техника ремонтлап ҡара һин!
...Байрам кәртәләре аша атлап сығыу менән ауыл халҡын көндәлек эш баҫып алды, әммә тауыҡ сүпләһә лә бөтмәҫ мәшәҡәттәр генә туй кәйефен йыуа алмаҫ. Оҙаҡҡа етер әле, оҙаҡ йәшәтер әлеге рух туйы!
Ишембай районы.


text:
Күршең яҡшы булһын
Күршеләрҙең участкаһындағы ер кимәлен күтәреүе һөҙөмтәһендә беҙҙең ихатаға ҡар һәм ямғыр һыуы йыйыла. Бер нисә тапҡыр ерҙе күтәреп ҡараһам да, бер нәмә лә килеп сыҡманы. Күршеләрҙең йорто эргәһендә һыу китһен өсөн торба ҡуйырға кәрәк. Ә улар дәғүәбеҙгә ҡолаҡ та һалмай. Ни эшләргә?
Ильяс.
Өфө районы.
Єгәр күршеләрегеҙҙең участка кимәлен күтәреүе арҡаһында ерегеҙҙе һыу баҫа икән, судта уларҙан канау эшләтеүҙәрен талап итә алаһығыҙ. Өҫтәүенә үҙегеҙ күргән матди зыянды ҡаплатыуҙарын да һорағыҙ. Є бынан алда урындағы хакимиәткә күршегеҙгә ялыу яҙырға кәрәк. Был тикшереүҙәр судта дәлил булып ҡараласаҡ (Рәсәй Гражданлыҡ кодексының 15-се, 304-се статьялары).
ХЕҘМӘТТӘР
Ярҙам итмәне
Бүлмә һатып алырға теләп, күсемһеҙ милек агентлығына мөрәжәғәт иттем. Унда миңә кәрәкле торлаҡты табыу тураһында килешеү төҙөнөк. Ләкин ике ай эсендә бер нәмә лә тапманылар. Мин алдан түләгән аҡсаны кире ҡайтара аламмы? Минең өсөн был – ҙур ғына сумма.
Зәйтүнә.
Иглин районы.
Эйе, аҡсаны кире ҡайтарырға мөмкин. Єммә күп нәмә договор шарттарына бәйле. Шуға уны ентекләп уҡып сығырға кәрәк һәм ошондай хәл килеп сыҡҡан осраҡта һеҙгә ниндәй хеҙмәт күрһәтәсәктәрен асыҡлағыҙ. Унда бүлмәне һатып алмау осрағында аҡсаның тулыһынса йәки өлөшләтә ҡайтарылыуы хаҡында яҙылғанмы-юҡмы икәнлеген белегеҙ. Рәсәй Гражданлыҡ кодексының 781-се статьяһында башҡарыусының килешеү шарттарын үтәмәгән осраҡта аҡсаны кире ҡайтарырға тейешлеге хаҡында әйтелә.
Ләкин ҡануниәттә бер нәмә бар: әгәр ике яҡ та ниндәйҙер хәл өсөн яуап бирмәһә, мәҫәлән, риэлтор күпмелер аҡса сарыф итһә (мәҫәлән, бүлмәне һатыу өсөн рекламаға киткән сумма) уны һеҙҙән түләтеүҙәре бар. Әммә риэлтор быны чектар ярҙамында дәлилләргә тейеш.
Әлбиттә, күп кенә агентлыҡтар исеменә тап төшөрмәҫ өсөн аҡсаны кире ҡайтарырға тырыша, сөнки аҙаҡ уларға мөрәжәғәт итеүселәрҙең һаны кәмеүе ихтимал.
ҺАЛЫМ
Һаттың икән – түлә
Машинамды һатырға уйлайым. Һалым түләттерәсәктәрен бик яҡшы аңлайым, тик быға аҡсам юҡ. Һалым түләмәү юлдары бармы икән? Автомобилде ҡасандыр атайым бүләк иткәйне.
Земфир.
Дыуан районы.
Эйе, ысынлап та, еңел машинаны һатҡанда һалымдан “ҡасыу” юлдары бар. Быны өс осраҡта эшләргә мөмкин:
1. Әгәр машинаны һатып алған сумманан кәмерәккә һатһағыҙ. Шулай итеп, кеше үҙенә килем алмаһа, 13 процент һалым түләүҙән дә азат. Һеҙгә автомобиль бүләк ителгәс, өҫтәүенә һеҙ уға өс йылдан кәмерәк ваҡыт хужа булһағыҙ, һалым түләргә кәрәк.
2. Әгәр өс йыл буйы еңел машинаның хужаһы икәнһегеҙ, һалым түләү талап ителмәй. Хатта декларация тултырыу кәрәк түгел.
3. Әгәр автомобилегеҙҙе 250 мең һумға йәки унан кәмерәк суммаға һатһағыҙ, һалым түләүҙе талап итмәйәсәктәр, сөнки ошо суммаға тиклем генә ташлама яһала.
Иҫкәрмә. Еңел машинаға өс йылдан кәмерәк идара итһәгеҙ, һалым декларацияһын тултырырға кәрәк. Был килешеүҙән һуңғы йылдың апрель аҙағына тиклем атҡарылырға тейеш.
Кемгәлер бирәләр, кемгәлер – юҡ
Былтыр ағайымдан фатирын 3 миллион 400 мең һумға һатып алғайным. Быйыл уның һалым ҡайтармаһын алырға уйлайым. Күпме аҡса бирерҙәр икән?
Динис.
Салауат ҡалаһы.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, туғандарҙан күсемһеҙ милек һатып алғанда һалым ҡайтармаһын бирмәйҙәр. Ағайығыҙ менән һеҙҙе бер-берегеҙ менән туғанлыҡ ептәре бәйләй. Шуға бар нәмәне үҙ-ара килешеп эшләүегеҙ ихтимал. Рәсәй Гражданлыҡ кодексының 220-се статьяһын ҡарағыҙ. Ундағы һалым ташламаһына дәғүә итмәгәндәр исемлегенә һеҙ ҙә инәһегеҙ. Ләкин икенсе юлы фатир һатып алһағыҙ, һалым ҡайтармаһына документтар юллағыҙ.
САУҘА
Яуаплылыҡтың да төрлөһө бар
Магазинда һатыусы булып эшләйем. Матди зыян килтерҙең тип 3 мең һум аҡсамды эш хаҡынан алып ҡалдылар. Был дөрөҫмө?
З. ЗӘЙНИЕВА.
Бөрө ҡалаһы.
Матди яуаплылыҡтың ике төрө бар: өлөшләтә һәм тулыһынса. Тәүгеһе айырым хеҙмәткәрҙәргә ҡағыла. Улар берәй зыяндың кимәле хеҙмәт хаҡынан әллә күпме тапҡыр ҙур булһа ла, үҙҙәренең эш хаҡынан күберәк түләргә тейеш түгел (Рәсәй Хеҙмәт кодексының 238-се статьяһы). Мәҫәлән, 7 мең һум хеҙмәт хаҡы алып эшләгән йыйыштырыусының иғтибарһыҙлыҡ һөҙөмтәһендә ҡиммәтле әйберҙе ватыуы ихтимал. Зыяндың хатта 50 мең һум тәшкил итеүе мөмкин. Ләкин эш биреүсе унан 7 мең һум ғына түләттерә ала.
Матди зыянды түбәндәге осраҡтарҙа тулыһынса ҡаплаталар:
* эш биреүсе хеҙмәткәр менән хеҙмәт договорында махсус рәүештә матди яуаплылыҡ тураһында пункт булдырһа;
* матди байлыҡ тулы булмаған йәки юғалған осраҡтарҙа. Был бигерәк тә аҡса менән эш итеүсе кассирҙарға, бухгалтерҙарға һәм финансҡа бәйле башҡа хеҙмәткәрҙәргә ҡағыла;
* алдан уйлап зыян килтергәндә;
* алкоголле эсемлекте ҡулланғандан һуң зыян килтергәндә;
* енәйәт һөҙөмтәһендә зыян күрелгән осраҡта;
* зыян арҡаһында дәүләт, хеҙмәт йәки коммерция сере асылғанда;
* зыянды хеҙмәт ваҡытынан һуң килтергәндә. Мәҫәлән, эштән һуң бинанан сыҡҡан ваҡытта арығанлыҡ һөҙөмтәһендә тәҙрәгә барып төртөлөп ватыу.
Үрҙә аталған барлыҡ осраҡтарҙа ла хеҙмәткәр зыянды тулыһынса ҡапларға бурыслы. Әгәр кеше быны эшләргә теләмәһә, етәкселек судҡа мөрәжәғәт итергә мәжбүр була.
Ләкин яуаплылыҡтан ҡотолорға ла мөмкин. Был осраҡта түбәндәгеләрҙе иҫбатларға тейешһегеҙ:
* мотлаҡ шулай эшләргә кәрәк булғанлығын;
* әйберҙең етешмәгәнлеге һаҡсыларҙың аҙлығына бәйлелеген:
* эш биреүсе тауарҙы, милекте һаҡлау өсөн яҡшы шарттар тыуҙырмаған осраҡта. Мәҫәлән, аҙыҡ-түлек йылытылмаған келәттә ҡалдырылып туңдырылған.
Хәтер һандығына: эшкә урынлашҡанда хеҙмәт договорын ентекләп уҡығыҙ, шунан һуң ғына уға ҡул ҡуйығыҙ.
ПЕНСИЯ
Бер урында
оҙаҡ эшләү генә етмәй...
Быйыл хаҡлы ялға сығырға йыйынам. Бер урында көс түгеүемә 35 йыл үтеп тә киткән. Бала ҡарау ялынан тыш, туҡтауһыҙ эшләнем. Был пенсия күләменә йоғонто яһаймы?
М. СӘЛИХЙӘНОВА.
Мәсетле районы.
Юҡ, оҙайлы йылдар бер урында ғына эшләү һәм стаждың өҙөлмәүе пенсияға бер нисек тә тәьҫир итмәй. Ләкин социаль ташламаларға һәм хеҙмәт ветераны булараҡ түләүҙәргә өмөт итә алаһығыҙ. Бер ойошмала оҙайлы эшләгәнегеҙ өсөн, бәлки, дәүләт наградаһына лайыҡ булғанһығыҙҙыр? Әгәр бар икән, хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем үк халыҡты социаль яҡлау бүлексәһенә мөрәжәғәт итегеҙ. Пенсияға сыҡҡас, был ташламаларҙан файҙалана башлаясаҡһығыҙ.
Белеү зыянға булмаҫ
Күп фатирлы йорт тимер юлдан нисә метр алыҫлыҡта урынлаша ала?
Зәлиә.
Шишмә районы.
Торлаҡ йорт тимер юлдан кәмендә 100 метр аралыҡта урынлашырға тейеш. Әгәр был юл тауыштан һаҡлаусы ҡоролма менән кәртәләнһә, санитар зона киңлеге кәмергә лә мөмкин. Ләкин күрһәткес 50-нән кәм булмаһын. Санитар зонала автоюлдар, гараждар, туҡталҡалар, келәттәр һәм коммуналь-көнкүреш тәғәйенләнешендәге ойошмалар урынлаша ала. Шул уҡ ваҡытта был урындың яртыһы йәшелләндерелгән булырға тейеш.
Йәшәүгә яраҡлымы, юҡмы?
Беҙ йәшәгән йорттоң дүрттән бер өлөшө — торлаҡ, ҡалған өлөшө кеше йәшәү өсөн тәғәйенләнмәгән. Йорт рәсми рәүештә иҫке тип табылған. Уны нисек йәшәү өсөн яраҡһыҙ тип таныуҙарына ирешергә?
З. Рәсүлева.
Өфө ҡалаһы.
Рәсәй Торлаҡ кодексының 32-се, 89-сы статьяларына ярашлы, Рәсәй Хөкүмәтенең 2006 йылдың 28 ғинуарында раҫланған бинаны – торлаҡ, торлаҡты йәшәүгә яраҡһыҙ һәм һүтеүгә йәки үҙгәртеүгә яраҡлы положениеға ярашлы, торлаҡты йәки күп фатирлы йортто һүтеүгә яраҡлылығын таныр өсөн түбәндәгеләрҙе эшләргә кәрәк:
1-се аҙым — төҙөлөш конструкцияларын тикшереү буйынса ойошмала йорттоң йәшәүгә яраҡлылығын дәлилләүсе белешмәне алырға;
2-се аҙым — түбәндәге документтар менән ведомство-ара комиссияға (урындағы хакимиәттәрҙә ойошторола) мөрәжәғәт итергә:
1) торлаҡ өйҙө йәшәүгә яраҡһыҙ йәки күп фатирлы йорттоң һүтелергә тейешлеген таныу тураһындағы ғариза;
2) үрҙә әйтелгән белешмә;
3) теләк буйынса йортта йәшәүселәрҙең йәшәүгә яраҡһыҙ насар йорттар тураһындағы яҙма ялыуы.
30 көн эсендә комиссия йорттоң торошо тураһында һығымта яһай һәм ҡарар ҡабул итә. Бына ошо документҡа ярашлы, хакимиәт торлаҡты артабан файҙаланыу, унда йәшәүселәрҙе күсереү тураһында йәки башҡа ҡарар сығара.
Әгәр комиссияның ҡарары йәки хакимиәт был документ талаптарын үтәмәһә, судҡа мөрәжәғәт итергә кәрәк.
3-сө аҙым — социаль яллау договорына ярашлы, хакимиәттә икенсе торлаҡ биреүҙәре тураһындағы договорҙы алырға. Бынан тыш, милектәге фатирҙы һатып алыу тураһындағы тикшереүҙе бирергә мөмкин.
Иҫкәрмә. Авария хәлендәге йорттағы милекселәрҙең һәм муниципаль фатирҙы яллаусыларҙың хоҡуҡтары төрлө. Һуңғыларына элекке майҙандан кәм булмаған торлаҡ бирелергә тейеш. Ә милек хужаларына килгәндә, ҡануниәттә уларҙы торлаҡтан күсереү шарттары ҡаралмаған. Был хакимиәт менән килешеп эшләнә. Милексегә иҫкеһенең хаҡына ярашлы торлаҡ бирелергә йәки аҡсалата түләнергә мөмкин. Бынан тыш, ул, элекке милке өсөн бирелгән аҡсаға өҫтәп, яңы фатир һатып алыу хоҡуғына эйә.
Ташламалар ҡаралған
Әсәйем — Бөйөк Ватан һуғышы һәм хеҙмәт ветераны. Ауылдағы йортонда барлыҡ уңайлыҡтары ла булмағас, беҙҙең менән бергә ҡалала йәшәй. Уны хатта фатирыбыҙға ваҡытлыса теркәнек. Беҙгә торлаҡ-коммуналь түләүҙәргә ташламалар ҡаралғанмы? Әсәйемдең ниндәй ташламаларға хоҡуғы бар?
Мәҙинә.
Бөрө ҡалаһы.
Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарына ташламалар федераль кимәлдә ҡаралған – улар тотош ил ветерандары өсөн бер үк. Әйҙәгеҙ, түбәндә уларҙың хоҡуҡтарын ҡарап үтәйек.
Льготаға хоҡуҡлы кеше йәшәгән торлаҡ муниципаль милектә икән, уға түләүгә 50% ташлама ҡаралған. Әйткәндәй, ошо уҡ хоҡуҡтан ғаиләнең башҡа ағзалары ла файҙалана ала.
Коммуналь хеҙмәттәргә түләгәндә 50% ташлама бар. Әммә был ғаилә ағзаларына ҡағылмай.
Әсәйегеҙ элекке йәшәгән төп урындағы ташламаларҙан баш тартҡас ҡына, яңыларына дәғүә итә ала.
Еңел байырға теләйҙәр
Тир түкмәй генә аҡса эләктереү өсөн хәҙер нимә генә эшләмәйҙәр. Мутлашыусылар бигерәк тә банк картаһы тураһында яҡшы белмәгән өлкән йәштәгеләрҙе “ҡармаҡларға” әҙер генә тора. Шуға гәзит уҡыусыларға, һаҡ булығыҙ, тип өндәшәбеҙ. Ћаҡланғанды Хоҙай һаҡлар тип юҡҡа әйтмәгәндәрҙер. Еңел аҡса эшләргә теләүселәр беҙҙе нисек алдай һуң?
1. Ћеҙгә “банктың именлек хеҙмәте”нән шылтыратып, картағыҙға аҡса күсерелеүен, раҫлауҙы һәм телефонығыҙҙың һанын яҙып ебәреүҙе һорауҙары ихтимал. Өҫтәүенә: “Єгәр быға риза түгелһегеҙ икән, телефонығыҙға ебәрелгән “инҡар итеү” төймәһенә баҫығыҙ”, – тип яҙалар. Ошо талаптарҙы үтәһәгеҙ, аҡсағыҙҙан ҡолаҡ ҡағасаҡһығыҙ.
2. Љыҙығыҙҙың йәки улығыҙҙың аҡса һорауы тураһындағы смс-хәбәр килеүе лә мөмкин. Бик һирәк булһа ла, ошо рәүешле алданыусылар ҙа юҡ түгел.
3. Интернет-магазиндарҙыҡына оҡшаған ялған сайттар осһоҙ ғына тауарҙар тәҡдим итә, әммә улар өсөн түләнгән аҡса билдәһеҙ тарафҡа юлланып юҡҡа сыға. Бының өсөн әлеге банк карталарығыҙ файҙаланыла.
4. Мутлашыусылар хатта һатып алыусы булып та ҡыланыусан. Улар нимәнелер алыш-биреш итеү тураһындағы иғланда күрһәтелгән телефон буйынса шылтырата һәм, үҙ карталарынан аҡсаны алып, тауар өсөн хаҡты түләүҙәрен һорай. Бының өсөн уғрылар банк карталарының һандарын әйтергә мәжбүр итә.
Алдаҡсыларҙың “тоҙағы”на эләкмәү өсөн түбәндәгеләрҙе эшләгеҙ:
1. Банк картағыҙ тураһындағы мәғлүмәтте бер кемгә лә әйтмәгеҙ. Бер ниндәй банк хеҙмәткәре лә телефон аша шәхси мәғлүмәттәрегеҙ тураһында белешеп шылтыратмаясаҡ. Әгәр хәлде асыҡлағығыҙ килһә, банктың call-үҙәгенә шылтыратып белешегеҙ. Ниндәйҙер операцияны бөтөрөү йәки инҡар итеү өсөн кодтар ҙа булмай.
2. Интернет-магазиндағы хаҡтар баҙарҙыҡы менән сағыштырғанда күпкә түбәнерәк икән, уйланырға урын бар. Шуға сайт адресын һәм уның сертификат ваҡытын ҡарарға кәрәк. Яһалма сайттың адресы ысынынан бер хәреф йәки билдә менән генә айырылырға мөмкин.
3. Әгәр “һатып алыусы” үҙенең банк картаһынан аҡса күсереү мөмкинлеген раҫлаһа, был бөтөнләй дөрөҫ түгел. Банкомат йәки интернет-банк аша үҙ картаңдан ғына башҡа кешенекенә аҡса күсерергә мөмкин.
4. Шәхси мәғлүмәттәрегеҙҙе һораған электрон хаттарға яуап бирмәгеҙ.
5. Сит илгә барғанда баҙарҙа йәки магазинда банк картаһын файҙаланырға тырышмағыҙ, намыҫһыҙ һатыусыларҙың бер тауар өсөн икеләтә хаҡ алып ҡалыуҙары бар.
6. Ресторанда карта менән түләгәндә лә мобиль терминал күҙ алдығыҙҙа булһын.
Шулай итеп, һаҡ булыу хәйерле. Юғиһә аҡсағыҙҙан ҡолаҡ ҡағыуығыҙ ихтимал.
Мутлашыусылар йоҡламай
Быйыл ҡыҙым юғары уҡыу йортон тамамлап, диплом алды. Хәҙер эш эҙләү менән мәшғүлбеҙ. Телефондан шылтыратып белешкәндә: “Килегеҙ, һөйләшербеҙ”, – тиҙәр. Барһаҡ, ике көнлөк түләүле курс үтергә тәҡдим итәләр. Был законлымы?
Д. ШӘМСЕТДИНОВА.
Стәрлетамаҡ ҡалаһы.
Бындай курстар бер ниндәй ҙә гарантия бирмәй. Уҡып бөткәс, эш урындарының юҡлығы йәки башҡа кешене эшкә алыуҙары тураһында хәбәр итәсәктәр. Ҡайһы бер осраҡта эшкә алырға тейешле фирманы табып та булмаясаҡ. Ысынбарлыҡта хеҙмәткәр эҙләгән етәксе, кемделер эшкә алып, уның белемен камиллаштырыу тураһында ҡыҙыҡһыныуы ихтимал. Медицина тикшереүенә килгәндә, ул ҡайһы бер тармаҡтарҙа ғына кәрәк. Йыш ҡына ул эш биреүсе тарафынан үткәрелә.
Төрлө иғландар күрһәгеҙ, һаҡ булығыҙ. Мәҫәлән, етәксе ярҙамсыһын эҙләүҙәре ихтимал. Фирмаға барғас, ҡағиҙә булараҡ, күмәртә хаҡ менән тауар алырға тәҡдим итәсәктәр. Мәҫәлән, ябығыу өсөн төрлө таблеткалар. Күптәр ошо ҡыҙыҡлы, ымһындырғыс һүҙҙәргә ышанып, тауар ала. Ләкин аҙаҡ уны һатып булмаясаҡ.
Иҫкәрмә. Ҙур эш хаҡы тураһындағы иғлан бағаналарҙа эленеп тормай. Ниндәйҙер вазифалы кешегә ярҙамсы кәрәк икән, талаптар ҙа етди буласаҡ.
Мутлашыуҙың тағы бер төрө бар: ярты йылдан әллә күпме аҡса аласағығыҙ тураһында вәғәҙә итәләр. Ә әлегә халыҡҡа тауарҙы күрһәтеү өсөн һатып алырға тейешһегеҙ. Шулай итеп, күпме кеше һатып ала, шунса аҡсаға эйә булырһығыҙ. Был иһә – финанс пирамидаһы. Аҡса биргән кешеләр һаны артҡан һайын пирамиданың өҫкө баҫҡыстарында торғандар байығасаҡ.
Ғәмәлдә нисек булырға тейеш? Ниндәйҙер бер фирма вәкиле булыу өсөн анкета тултырырға һәм договор төҙөргә кәрәк. Шунан һуң продукцияның каталогтарын һәм башҡаларҙы бирергә тейештәр.
МӘҒАРИФ
Осраҡтар кәмеһә лә...
Берҙәм дәүләт имтихандарын биргән ваҡытта хоҡуҡ боҙоу осраҡтары булғанмы?
Дим.
Әлшәй районы.
Республикала Берҙәм дәүләт имтихандарын биреүҙең төп этабында ете хоҡуҡ боҙоу осрағы теркәлгән. Әбйәлилдә математиканан имтихан биргәндә – ике, Бәләбәйҙә физиканан һынау мәлендә шулай уҡ ике уҡыусыны аудиториянан сығарғандар. Бынан тыш, Башҡортостанда математика, химия һәм йәмғиәтте өйрәнеү фәненән имтихандар тапшырғанда тағы берәр хоҡуҡ боҙоу осраҡтары булған. Уларҙың барыһы ла телефон йәки шпаргалка файҙаланыуға бәйле. Балаларҙың эше юҡҡа сығарылған, һәм улар икенсе йыл ғына йәнә имтихан тапшырыу хоҡуғына эйә. Әйткәндәй, былтыр имтихандар мәлендә – 24, 2013 йылда 40 шундай осраҡ теркәлгән.
МЕДИЦИНА
Барыһы ла китә алмай
Ағайым 26 йыл стоматолог-ортопед булып эшләне, аҙаҡ ул үҙ һөнәре буйынса шәхси эшен асты. Ул хаҡлы ялға ваҡытынан алда сығыу хоҡуғына эйәме?
Динә.
Бөрө ҡалаһы.
2002 йылдың 29 октябрендә Рәсәй Хөкүмәте ҡабул иткән 781-се ҡарарҙа ваҡытынан алда хаҡлы ялға сығыу хоҡуғын биргән вазифалар, һөнәрҙәр һәм медицина стажын иҫәпләү тураһында яҙылған. Уға ярашлы, ҡалала 30 йыл эшләргә кәрәк. Әгәр ағайығыҙ 1999 йылдың 1 ноябренән һуң шәхси эшҡыуар булып теркәлгән икән, был осор медицина хеҙмәтен күрһәткән ваҡыт тип иҫәпләнмәй һәм стажға индерелмәй. Тимәк, дөйөм алғанда, ағайығыҙ хаҡлы ялға ваҡытынан алда китә алмай.
ИҠТИСАД
Ћәр нәмәнең... тарихы
Кредит тарихымды белгем килә. Быны нисек эшләргә икән?
Айгөл.
Миәкә районы.
Әгәр быға тиклем банктан кредит алып, ваҡытында түләп барһағыҙ, ниндәйҙер проблема килеп сыҡмаясаҡ. Ғөмүмән, кредит тарихы менән танышыу өсөн түбәндәгеләрҙе эшләргә кәрәк.
* Кредит тарихтары бюроһында үҙегеҙ тураһында ниндәй мәғлүмәттәр барлығын асыҡлағыҙ. Быны Рәсәйҙәге Үҙәк банк ҡарамағындағы кредит тарихтары үҙәк каталогының сайты www.cbr.ru аша белергә мөмкин. Тағы шәхси кодығыҙ кәрәк буласаҡ. Ә уны кредит договорына ҡул ҡуйғанда бирәләр. Әгәр ул билдәле түгел икән, быға тиклем кредит алған банктарҙың һәр береһенә мөрәжәғәт итеп асыҡлағыҙ.
* Ун көн эсендә Рәсәйҙең Үҙәк банкынан кредит тарихтары бюроһы адрестары ебәреләсәк. Төрлө банктар төрлө бюролар менән эшләй. Шуға кредит тарихығыҙ бер юлы бер нисә банкта һаҡланыуы ихтимал.
* Кредит тарихығыҙҙы асыҡлау өсөн кредит тарихтары бюроһына барығыҙ. Әйткәндәй, йылына бер тапҡыр кредит тарихы менән бушлай танышырға мөмкин.
СОЦИАЛЬ ӨЛКӘx
Ил яҙмышы сағыла
Шифахана-курорт путевкаһын юллай алмайым. Сират күп тип аңлаталар Пенсия фондында. Был ысынлап та шулаймы?
Зиннур Миңләхмәт улы.
Өфө ҡалаһы.
23 июнь мәғлүмәттәренә күҙ һалһаҡ, Рәсәй Пенсия фондының Башҡортостан буйынса идаралығында ташламаға эйә булған 359 мең кеше сиратта тора. Улар иҫәбендә социаль хеҙмәттәр йыйылмаһынан баш тартҡан 72 мең пенсионер бар. Ошо кешеләрҙең 12 мең 799-ы Рәсәй Социаль страховка фондының Башҡортостан буйынса бүлексәһендә иҫәптә тора. 1160 бала һәм 11639 өлкән кеше путевкаға мохтажлыҡ кисерә. Ћуңғыларының 122-һе – арҡа һәм баш мейеләре имгәнгән инвалидтар. Өфөгә килгәндә, 3 мең 165 кеше ташламаға эйә һәм путевка көтә. Дөйөм алғанда, Рәсәй Социаль страховка фондының Башҡортостан буйынса бүлексәһендә иҫәптә торғандарҙың барыһын да шифахана-курорт путевкалары менән тәьмин итеү өсөн 311 миллион һум аҡса талап ителә. 2015 йылға Башҡортостанға ни бары 87,5 миллион һум аҡса бүленгән. Был аҡсаға Фондта сиратта тороусыларҙың 28 процентын ғына путевкалар менән тәьмин итергә мөмкин. Ә аҡса республика бүлексәһенә социаль пакеттан һәм уның хаҡынан баш тартмаған граждандар иҫәбенән сығып түләнә. Бер путевка өсөн 20 мең һум самаһы тура килеүен дә иҫәпкә алырға кәрәк. Бынан тыш, инвалид-балалар һәм баш, арҡа мейеһе йәрәхәттәрен алған инвалидтарҙы тәрбиәләгән кешеләрҙең буласағы ла күҙ уңында тотолған.
Көтөргә тура килер
Ниңә һуңғы ваҡытта протез-ортопедия кәрәк-ярағын алыу бик ауыр. Ошо мәсьәләгә асыҡлыҡ индерә алмаҫһығыҙмы икән?
Динислам Ҡәүи улы.
Салауат ҡалаһы.
Рәсәй Страховка фондының Башҡортостан буйынса бүлексәһе мәғлүмәттәренә ҡарағанда, республика Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы бүлексәгә 23 мең инвалидтың техник реабилитациялау саралары һәм протез-ортопедия изделиелары менән тәьмин итеүҙе һорап яҙған 57 мең ғаризаһын тапшырған. Инвалидтарҙың быйылға тиклемге үк үтәлмәгән ғаризаларын да бойомға ашырыу өсөн 800 миллион һум аҡса кәрәк ине. Бынан тыш, быйылғы ғаризаларҙы ла өҫтәһәк, үрҙә әйтелгән сумма 1 миллиард 200 миллион һумға барып етә. Ә федераль бюджет 319 миллион һум ғына аҡса бүлгән, сөнки илдә иҡтисади хәл ҡатмарлы. Быйыл тәүге ярты йыллыҡта ошо сумманың 159,5 миллион һумын файҙаланырға рөхсәт ителгән. Ҡануниәткә ярашлы, төбәк бүлексәһе тарафынан конкурс процедуралары иғлан ителгән, инвалидтарға техник сараларҙы, шифахана-курорт дауалауға путевкалар биреү ҡәтғи сиратҡа ярашлы алып барыла. Аҡсаның етешмәүе сәбәпле, инвалидтарҙы кәрәк-яраҡ менән тәьмин итеү ауырлашҡан.
Төбәк бүлексәһе етәкселеге был ауыр мәсьәләне хәл итеү өсөн бар көсөн һалып эшләй. Федераль бюджеттан өҫтәмә аҡса биреү тураһындағы тәҡдимдәр Рәсәй Хеҙмәт һәм халыҡты яҡлау министрлығына һәм Социаль страховка фондына ебәрелгән. Фондтың урындағы төбәк бүлексәһе етәкселеге, был мәсьәләне хәл итеүҙә ярҙам һорап, республика Хөкүмәтенә һәм инвалидтарҙың ижтимағи ойошмаларына мөрәжәғәт иткән. Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитовтың шәхсән ҡатнашлығында һәм ярҙамында федераль бюджеттан 734 миллион һум аҡса бүленеүгә өлгәшелгән. Әле дәүләт контракттары төҙөлгән. Конкурс процедуралары тамамланғас, инвалидтарҙы реабилитациялау буйынса кәрәк-яраҡ менән тәьмин итеү дауам итәсәк. Тағы шуны әйтергә кәрәк: республикаға, илдең башҡа төбәктәренән айырмалы, күберәк аҡса бүленгән.
ХИМИЯ
Уңайлы ла, зыянһыҙ ҙа булһын
Хәүефле химикаттар һәм токсиндар тураһында яҙмаҫһығыҙмы икән?
Тефлон табалары һаталар. Улар зыянлымы?
З. ИСКӘНДӘРОВА.
Ҡырмыҫҡалы районы.
Ысынлап та, көнкүрештә химик таҙартыу сараларын файҙаланыуға күнеккәнбеҙ. Шулай ҙа бөгөн улар хаҡында тағы бер тапҡыр иҫкә төшөрәбеҙ һәм һаҡ булығыҙ тип өндәшәбеҙ:
* хлорлы этилен. Ул химик таҙартыуҙа файҙаланыла. Шуға химик таҙартыуҙан һуң әйберҙәрҙе бер нисә сәғәт саф һауала елләтергә кәрәк;
* алюминий булған дезодоранттар, антиперспиранттар. Составына ошо химик элемент ҡушылмағандарын һатып алығыҙ;
* косметик саралар, лосьондар, сәс буяғыстар, мусс, лактар, ҡояштан һаҡланыу саралары, эстроген йәки плацентар гормондар, парабен йәки фталь кислотаһынан торған дезодоранттар. Сәләмәтлек өсөн парабендарҙан һәм фтолаттарҙан эшләнмәгәндәрен һайлағыҙ;
* фталат ҡушылған хушбуйҙар. Был ҡушымталар бар парфюмерия әйберҙәрендә лә була, әммә аҙыраҡ ҡушылып эшләнгәнен һайлау хәйерле;
* төрлө бөжәктәргә һәм кимереүселәргә ҡаршы саралар. Эфир майҙары һәм бор кислотаһы нигеҙендә эшләнгән пестицидтарҙы файҙаланыу отошло;
* полистирол һәм пенополистиролдан эшләнгән пластик һауыт-һаба. Керамика йәки быяла һауыт-һабаны файҙаланыу, бигерәк тә йылытҡанда тотоноу яҡшы;
* тефлон табалар. Керамика менән ҡапланған табалар күпкә зыянһыҙыраҡ.
ЙӘЙГЕ ЯЛ
Машинала елдер, ләкин һаҡ ҡылан
Йәй – йылдың иң матур миҙгеле, яратҡан машинамда республикабыҙҙың төрлө төбәге менән танышыу өсөн бик матур осор. Ләкин водитель танытмаһын күптән алып, ун йыл инде автомобилгә идара итһәм дә, юлда күҙҙәрем йомола ла китә, бигерәк тә кәрәкмәгән мәлдә. Бәлки, кемдер ошо хәлдән сығыу юлын беләлер?
Данияр.
Иглин районы.
Һеҙҙең һорауға, гәзит уҡыусыбыҙ, оҫта водитель Юламан яуап бирә.
1. Оҙон юлға төнгә ҡарай сығыу кәңәш ителмәй. Әгәр был сәйәхәт мотлаҡ икән, бер сәғәт булһа ла, алдан йоҡлап алыу хәйерле.
2. Þëäà éîҡî áàҫһà, òóҡòàғûҙ, ÿë èòåï àëûғûҙ. Êүïòәð áûë âàҡûòòà ìàøèíàғà ÿҡøû èäàðà èтермен тип уйлап хаталана. Был мәлдә оло юлдан сығып, бер нисә сәғәт серем итеү һәйбәт.
3. Âàҡûòòûң òүáәíäәãå ìәëäәðåíäә – 4-5, 10-11, 16-17, 22-23 ñәғәò àðàóûҡòàðûíäà êåøå áèãåðәê òә éîҡîғà òàëûóñàí. Øóғà òàï îøî âàҡûòòà һàҡ áóëûғûҙ.
4. Ҡәһүә йоҡоно баҫа, әлбиттә. Әммә бының башҡа юлдары ла бар. Мәҫәлән, юлға пассажир алһағыҙ, әңгәмәһе менән һеҙгә йоҡларға ирек бирмәйәсәк. Радио тыңларға мөмкин. Ләкин 45 минут үткәс, уны һүндерергә кәңәш ителә, сөнки мейе сит тауышҡа өйрәнеп өлгөрә.
5. Йоҡоно ҡасырыу өсөн йышыраҡ туҡтағыҙ һәм аяҡ-ҡулдарығыҙҙы яҙып алығыҙ.
6. Бынан тыш, һағыҙ йоҡоно ҡасырырға ярҙам итә. Әгәр үрҙә әйтелгәндәрҙең береһе лә ярҙам итмәһә, саф һауа һулағыҙ. Ә бына тәмәке тартыу яҡшыға түгел, сөнки ул кешене “йомшарта”.
СӘЛӘМӘТЛЕК
Барыһы ла тәьҫир итә
Хәҙер яман шеш (рак) сире тураһында йыш ишетергә тура килә. Ниндәй аҙыҡ-түлектә ошо сиргә ҡаршы матдәләр бар? Бәлки, уларҙы ғәҙәттәгенән айырмалы әҙерләйҙәрҙер?
Зөлфиә.
Федоровка районы.
Табиптар түбәндәге аҙыҡ-түлек яман шеште барлыҡҡа килтермәй тип иҫәпләй. Ләкин шуны оноторға ярамай: улар үҙҙәренә төрлө химикаттарҙы, пестицидтарҙы һәм ауыр металдарҙы тиҙ һеңдереүсән. Шуға уларҙы үҙеңә үҫтереү йәки ауыл хужалығы баҙарҙарында һатып алыу яҡшы:
* алма, груша, нектарин, еләк, ҡурай еләге, виноград;
* борос, сельдерей, фасоль, картуф, шпинат, салат;
* ҡыяр, ҡабаҡ.
Түбәндәге аҙыҡ-түлекте ашамау хәйерле:
* аҡ йәки һоро шәкәр;
* аҡ икмәк, ныҡ бешерелгән макарон, таҙартылған аҡ дөгө;
* картуф иҙмәһе һәм кукуруз крахмалы ҡушылған аҙыҡ-түлек;
* магазиндан һатып алынған ҡайнатмалар, компоттар, джемдар;
* татлы газлы һыуҙар, пакеттағы һуттар;
* фритюр өсөн май, маргарин, спред, пальма майы;
* ҡыҙыл ит, ҡош тиреһе.
Көн һайын өҫтәлегеҙҙә булһын:
* ҡара шоколад (70 процент);
* арыш икмәге, ҡаты сортлы макарон, төрлө бутҡалар;
* йәшелсә, еләк-емеш;
* лимонлы һыу, йәшел сәй, ҡыҙыл шарап, кейәү үләне (чабрец), шалфей төнәтмәләре;
* һөт ризыҡтары;
* һимеҙ булмаған ит йәки балыҡ.
ХОҠУҠ
Хәлгә ҡарап
Йәйге каникул осоронда сит илгә барып ҡайтҡы килә. Ирем менән айырылышҡанбыҙ. Ул бөтөнләй икенсе өлкәлә йәшәй. Улыбыҙҙы ял итергә алып китеү өсөн атаһының рөхсәте кәрәкме?
Рәлиҙә.
Октябрьский ҡалаһы.
Әгәр балағыҙ Рәсәйҙең бәлиғ булмаған гражданы икән, әсәһе менән сит илгә барһа, атаһының рөхсәте кәрәкмәй. Әгәр бала тренеры, өләсәһе йәки башҡа кеше менән, йәғни атай-әсәйһеҙ сит тарафтарға юлланһа, атаһының йәки әсәһенең нотариуста теркәтелгән ризалыҡ белешмәһен алып йөрөтөргә тейеш. Унда баланың барыу ваҡыты һәм ил исеме күрһәтелһен. Бынан тыш, ял итергә юлланасаҡ илдең закондарына ла күҙ һалырға кәрәк.
ЙӘНТӨЙӘК
Имәндәр
кемгә ҡамасаулаған?
Ер участкаһындағы өс имәнде беҙҙән һорамайынса киҫеп алып киткәндәр. Баҡсасылыҡ ширҡәте рәйесе был хәлде бер нисек тә аңлата алманы. Милкебеҙгә ҡул һалған кешегә ниндәй енәйәт яуаплылығы ҡаралған?
Р. МИЯНОВ.
Благовещен ҡалаһы.
Рәсәй Административ хоҡуҡ боҙоуҙар тураһындағы кодекстың 7.27-се статьяһына ярашлы, кемделер матди яуаплылыҡҡа тарттырыу өсөн тәүҙә ғәйеплене табырға кәрәк. Бының өсөн ғариза менән урындағы полиция бүлексәһенә барығыҙ. Шунан һуң ғына матди зыян күләмен асыҡлағас һәм уны түләттереү өсөн судҡа мөрәжәғәт итегеҙ.
ЭШ
Бер бәлә килһә...
Былтыр курсташымдың ире үлде. Хәҙер ул өс баланы яңғыҙы тәрбиәләй. Өҫтәүенә быйыл мәктәптә “ҡыҫҡартыу”ға эләккән һәм эшһеҙ тороп ҡалған. Был ғәҙелме?
Лилиә.
Өфө ҡалаһы.
Љыҙғанысҡа ҡаршы, хатығыҙҙа балаларҙың йәшен күрһәтмәгәнһегеҙ. Рәсәй Хеҙмәт кодексының 81-се, 261-се статьяларында 14 йәшкә тиклемге баланы йәки 18 йәшкә тиклемге инвалид ҡыҙын йәки улын яңғыҙ тәрбиәләгән әсәне эш урынынан ҡыҫҡарта алмауҙары хаҡында әйтелә. Єгәр һабаҡташығыҙ бәлиғ булмаған балалар тәрбиәләй икән, хоҡуҡтарын яҡлау өсөн юристарға мөрәжәғәт итһен.
ЯЛx
Аҡса етмәһә...
Ҡыҙыма – йәш ярым. Єле бала ҡарау буйынса ялдамын. Аҡса етмәү сәбәпле, йәй-көҙ көндәрендә тағы эшкә сығырға ине. Ләкин аҙаҡ, бәләкәсемә өс йәш тулғансы, отпускымды дауам итә аламмы?
Миңзәлә.
Әбйәлил районы.
Бала ҡарау буйынса отпуск әсәгә балаһына өс йәш тулғансы бирелә (Рәсәй Хеҙмәт кодексының 256-сы статьяһы). Был отпускыны өлөшләтә лә файҙаланырға мөмкин. Є отпускыға хоҡуҡты ваҡыттың ниндәйҙер аныҡ мәлендә файҙаланыу тураһында Рәсәйҙең Хеҙмәт кодексында әйтелмәгән. Шуға эш биреүсегә отпускығыҙҙың бер өлөшөн файҙаланыуығыҙ хаҡындағы ғариза менән мөрәжәғәт итегеҙ. Є етәксе үҙ сиратында ыңғай хәл итергә бурыслы.
АЛИМЕНТx
Элек, атай, ҡайҙа инең?
Атай-әсәйем 26 йыл элек айырылышты. Ул ваҡытта ҡустыма – алты, миңә өс йәш ине. Беҙ әсәйебеҙ менән икенсе ҡалаға йәшәргә күстек. Атайыбыҙ 18 йәшебеҙ тулғансы алимент түләне, ләкин унан беҙгә башҡа ярҙам булманы. Ошо ваҡыт эсендә бер мәртәбә лә хәлебеҙҙе белешмәне. Икенсе ҡатыны менән йәшәгәндә юл-транспорт фажиғәһенә эләккән һәм инвалид булып ҡалған. Љатыны менән айырылышҡанда беҙгә уны килеп тәрбиәләшеүебеҙ һәм бының өсөн фатирын ҡалдырасағы хаҡында әйтте. Єгәр атайыбыҙҙы ҡарашмаһаҡ, ул судҡа бирәсәге һәм алимент түләттерәсәге хаҡында янай. Беҙ бәләкәй саҡта үҙе ҡайҙа ине һуң?
Зәйтүнә.
Стәрлетамаҡ ҡалаһы.
Атайығыҙ тере сағында фатирҙы һатмаһа, васыятнамә ҡалдырһа ғына, ҡустығыҙ менән һеҙгә фатирҙың ҡалыуы ихтимал. Є уны ҡарау тураһындағы алимент күсемһеҙ милек менән бер нисек тә бәйле түгел. Уның күләме судта матди хәлегеҙгә ҡарап билдәләнәсәк. Єлегә суд ҡарары юҡ. Шуға һеҙ бер нәмә өсөн дә түләргә тейеш түгелһегеҙ.


text:
Мәҙәни яңылыҡтар
Башҡортостанда йәнлектәрҙе һәм ҡоштарҙы ҡышҡы һанау миҙгеле башланды. Төбәктең Экология министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, дөйөм һунарсылыҡ, махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәләрендә эҙҙәр буйлап иҫәпләү күҙаллана. «Иҫәп алыу» февраль аҙағына тиклем тамамланырға тейеш. Һунарсылыҡ биләмәләренә һәм ундағы йәшәү мөхитенә дәүләт мониторингы һөҙөмтәләре апрель башында билдәле була. Алынған мәғлүмәттәр буйынса һунар итеү өсөн хайуандар һәм квоталар һанын билдәләү ҡаралған. Әле республикала болан, ҡоралай, һеләүһен, ҡуян, төлкө, айыу кеүек йәнлектәрҙең артыуы күҙәтелә.


text:
- Подробности
- Просмотров: 423
“ИСКРА” машиналар эшләү компанияһы, ЯАЙ. Күмертау ҡ. урынлашҡан. Составына әҙерләү, механик эшкәртеү, иретеп йәбештереү производстволары, ҡаплау һәм термик эшкәртеү участкалары, үҙәк завод һәм метрология лабораториялары инә. 2010 й. 320 кеше эшләгән. Трансформатор майын эшкәртеү һәм трансформаторҙар ремонтлау өсөн, агломерация ф‑калары, домна мейестәре, цемент з‑дтары өсөн ҡорамалдар; манипуляторҙар һәм йөк күтәргес механизмдар өсөн гидроцилиндрҙар, сортлы прокатлау станоктары өсөн сым арматура һәм запас частар, контейнер тибындағы блок‑бокстар (операторҙар, торлаҡ, ашхана һ.б. өсөн), нефтте иҫәпкә алыу узелдары, металл конструкциялар һ.б. етештерә. Продукцияһы БР‑ҙа һәм РФ‑тың башҡа төбәктәрендә һатыла.
1976 й. ойошторола, 1978 й. хәҙ. исемен йөрөткән завод булараҡ файҙаланыуға тапшырыла, 1994 й. алып ААЙ, 2003 й. — Машиналар эшләү з‑ды, 2010 й. хәҙ. статусын ала.
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Газета "Йәшлек" » Конкурстар » Йәшлек гүзәле » Миләүшә ДИЛМӨХӘМӘТОВА
Миләүшә ДИЛМӨХӘМӘТОВА
1990 йылда Баймаҡ ҡалаһында тыуғанмын, шунда үҫтем. Өфөлә М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыным. Әле «Баймаҡ һыу селтәре» предприятиеһында эшләйем.
Баш ҡалала белем алған саҡта «Һылыуҡай» студияһына йөрөнөм. Бала саҡтан китап менән дуҫмын, төрлө милләт яҙыусыларының әҫәрҙәрен уҡыу оҡшай.
Шулай уҡ спорт яратам. Йүгереү, велосипедта йөрөү миңә дәрт, көс бирә. Йәй көнө тыуған яғыбыҙҙың матур тәбиғәт мөйөштәренә туристик походтарға йөрөүҙән дәрт алам.
Үҙемде төрлө яҡлап үҫтерергә тырышам. Оҙон сәскә прическалар эшләү, тегеү менән ҡыҙыҡһынам, инглиз телен өйрәнәм.
Төрлө ил буйлап сәйәхәт итергә хыялланам. Тормош девизым: «Тырышҡан табыр –ташҡа ҡаҙаҡ ҡағыр».
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.
[/aviable]


text:
- Подробности
- Просмотров: 264
САЛЬВИНИЯ (Salvinia), сальвиния һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 10 төрө билдәле, башлыса тропик Америкала һәм Африкала, ш. уҡ Төньяҡ Америкала һәм Евразияла таралған. Башҡортостанда йөҙөүсән С. үҫә. Тамыры булмаған бер йыллыҡ һыу абағаһы (ҡара: Абаға һымаҡтар). Һабағы епкә оҡшаған, тармаҡлы, киңлеге 1 см тиклем, оҙонлоғо 5–10 см. Япрағы суҡтарҙа 3‑әр, шуларҙың 2‑һе – йөҙөүсән, бөтөн, овал йәки йомро пластинкалы; өҫкө яҡтан ҡыя рәттәргә урынлашҡан ҙур булмаған имсәләре, аҫтан көрән төҫтәге төктәре бар. Өсөнсө һыу аҫты япрағы нигеҙенә тиклем тиерлек күп һанлы епкә оҡшаған тамыр кеүек ҡуйы ҡаты төктәр м-н ҡапланған өлөштәргә теленгән. Макроспорангиялары (һәр береһе 1 макроспора м-н) һәм микроспорангиялары (микроспораһы 64‑кә тиклем) булған шар рәүешле сорустары (спорангиялар төркөмө) һыу аҫты япраҡтарының ҡыҫҡа һаптарында урынлашҡан. Сорустар көҙ көнө өлгөрә һәм һыу төбөнә китә, яҙын, яңы үҫемлектәр барлыҡҡа килтереп, шытып сыға. Декоратив үҫемлек, аквариумдарҙа һәм парк һыу ятҡылыҡтарында ҡулланыла. БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Л.Н.Миронова, А.Ф.Шәйбәков
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 873
ПОЛЯКТАР (үҙ атамаһы поляци), халыҡ, Польшаның төп халҡы. П. һаны 1989 й. СССР‑ҙа — 1126,3 мең, РСФСР‑ҙа — 94,6 мең; 2002 й. РФ‑та — 73,0 мең, 2010 — 47,1 мең кеше тәшкил итә. БАССР‑ҙа 1989 й. П. һаны 757 кеше тәшкил итә, БР‑ҙа 2002 й. — 660, 2010 — 504 кеше. Айырыуса Өфө ҡ. (193) тупланып йәшәйҙәр (2010 й. мәғлүмәттәре б‑са; кеше). П. күпселеге урыҫ телендә, ҡайһылары поляк, белорус телендә, украин телендә һөйләшә. Диндарҙарҙың күбеһе католицизмға, башҡалары — православиеға, протестантлыҡҡа ҡарай. Башҡортостанда поляк диаспораһы 17 б., Полоцк һәм Смоленск шляхтаһы Кама аръяғы сик һыҙығына хеҙмәткә килгәс, формалаша башлай. 18 б. аҙ. Көньяҡ Уралда армия хеҙмәтенә — 382 һәм төпләнеү өсөн 546 (улар Бар һ.б. конфедерацияларҙа ҡатнашҡан) П. алына. П. айырыуса 19 б. күпләп күсеп килә: 1812 й. Франция яғында һуғышҡан хәрби әсирҙәр; 1830—60 йй. поляк милли‑азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашҡан өсөн һөргөнгә ебәрелгәндәр; ирекле күскенселәр. 19 б. аҙ. — 20 б. башында Өфө губ. аҙ һанлы поляк крәҫтиәндәре күсеп килеп, бер нисә поляк ауылын хасил итә. Күсенеүҙең киләһе этабы 1940 й. поляк халҡын Көнбайыш Украина һәм Көнбайыш Белоруссиянан Көньяҡ Уралға, Ҡаҙағстанға һ.б. күсереү м‑н бәйле. Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре б‑са, 1897 й. Өфө губ. 956 П. иҫәпләнә, Ырымбур губ. — 1696, 1926 й. БАССР‑ҙа — 1655 (Өфө кантонында — 950, Бәләбәй кантонында — 245, Арғаяш кантонында — 174) кеше. П. хужалығы яңы урындарҙа ла традицион һыҙаттарҙы һаҡлай. Иген‑ селек төп тармаҡ була, малсылыҡ, балыҡсылыҡ, баҡсасылыҡ, умартасылыҡ, йорт һөнәрҙәре һәм кәсептәр ярҙамсы урын тота. Күп баҫыулы, һирәгерәк дүрт баҫыулы сәсеү әйләнеше игенселектең киң таралған системаһы була. Иген культураларынан арыш, һоло, бойҙай, борай, тары, ҡарабойҙай иккәндәр, картуф, кәбеҫтә, сөгөлдөр, ҡабаҡ, ҡарбуз, кишер, һуған үҫтергәндәр. Төп ер эшкәртеү ҡоралдары — һуҡа, бер төрәнле һуҡа, тимер һабан, тырма, елгәргес һ.б. Йылҡы, ваҡ мал һәм һыйыр малы, һарыҡ, сусҡа үрсеткәндәр. Йөк ташыу өсөн ат, үгеҙ файҙаланғандар. Төрлө кәсеп м‑н шөғөлләнгәндәр: заказға итек, туфли теккәндәр, ағастан мебель, эш ҡоралдары, арба һәм саналар, йорт кәрәк‑ярағы эшләгәндәр; кәрзин, аяҡ кейеме (сабата) һ.б. үргәндәр; күн, тире, эшкәрткәндәр, туҡыусылыҡ м‑н шөғөлләнгәндәр. Ауыл П. торамаларының төп төрө була. Йорт‑ҡура бер нисә өлөшкә бүленгән: алғы яғында — торлаҡ һәм хужалыҡ ҡаралтыһы (келәт, амбар), баҡса, мөгәрәп, артҡы яҡта мал һарайы урынлашҡан. Әүен, ырҙын табағы һәм мунса ихатанан ситтә булған. Ағас (уҫаҡ, ҡайын, ҡарағай һ.б.) төп төҙөлөш материалы иҫәпләнгән. Ҡыйыҡты таҡта, дранка, һалам, һуңыраҡ ҡалай м‑н япҡандар. Биш мөйөшлө (төкәтмәле һәм соланлы), 3 йәки 4 яҡлы ҡыйыҡлы йорттар һалғандар. Ҡайһы берҙә тағы бер өй төҙөп ултыртҡандар. Йорт фронтоны һәм кәрниздәре семәрле булған, уларҙы тәре, йөрәк, йондоҙ рәүешендәге уйымдар м‑н биҙәгәндәр. Традицион интерьерҙың төп элементтарын урыҫ мейесе, “ҡыҙыл мөйөш”, ҡулдан эшләнгән ағас карауаттар тәшкил иткән. Көндәлек тәғәм итеү кухня‑ашханала үткән. Стеналарҙа һындар, иконалар эленеп торған. Традицион ҡатын‑ҡыҙ кейеме мул итеп тегелгән киндер күлдәктән, итәктән (сподница), төҫлө шаҡмаҡлы кофтанан торған. Итәк өҫтөнән алъяпҡыс быуғандар. Ҡышын ҡатын‑ҡыҙ ҡоңғорт төҫтәге буҫтау м‑н көпләнгән, һарыҡ тиреһенән тегелгән оҙон тун кейгән. Өлкән йәштәге ҡатын‑ҡыҙ башына яҙып яулыҡ ябынған. Көндәлек аяҡ кейеме сабата булған, бысраҡта уның өҫтөнән йүкәнән үрелгән калуш йөрөткәндәр; ҡышын йөн ойоҡ м‑н быйма кейгәндәр. Байрамдарҙа күн сандалыйҙар, туфли һәм итек кейгәндәр. Традицион ҡатын‑ҡыҙ биҙәүестәре — муйынсаҡ, балдаҡ, түңәрәк һырға (ғәҙәттә, тимер). Традицион ирҙәр кейеме киндер күлдәктән (кошуля), ҡоңғорт төҫтәге салбарҙан, ҡайтармалы яғалы һәм өҫтән һалынған кеҫәле киндер күлдәктән торған. Көндәлек аяҡ кейеме булып сабата иҫәпләнгән, байрамдарҙа күн итек кейгәндәр. Яҙлы‑көҙлө ҙур яғалы киң йөн бөркәнсек (сапан), башҡа фуражка кейгәндәр. Ирҙәрҙең ҡышҡы кейеме — һарыҡ тиреһенән тегелгән ҡыҫҡа тун, толоп, баш кейеме йылы бүрек булған, аяҡҡа быйма кейгәндәр. П. традицион аш‑һыуы игенселек һәм малсылыҡ продукттарын аралаштырыуға нигеҙләнгән. Сусҡа итенән традицион борщ, әскелт өйрәләр, тоҙло һәм яңы кәбеҫтәнән бигос киң таралған була. Иттән тик һарыҡ ите м‑н сусҡа ите генә ҡулланылған, унан колбаса яһағандар. Байрам табынына билмән, зраза (эслекле ит урамаһы), эремсек билмәне, әсе ҡамырҙан картуф, ит, эс‑ҡарын, ҡуҙғалаҡ, бәшмәк, алма бәлештәре, кондитер изделиелары бешергәндәр. Һөт, сәй, иген кофеһы, сөгөлдөр кеүәҫе, бал, һыра эскәндәр. Ғаилә‑никах мөнәсәбәттәрендә П. традицион һыҙаттар һаҡланған була: 19 б. аҙ. тиклем бер нисә быуындан торған ҙур ғаиләләр күп була, 20 б. башынан бәләкәй ғаиләләр тарала башлай. Иң өлкән ир, ғәҙәттә, атай кеше ғаилә башлығы булған, уның ҡатыны хужалыҡты алып барған. Традицион ғаилә байрамы һәм йолалары башлыса кеше ғүмеренең төп осорҙары м‑н бәйле була. Тантаналы рәүештә бала тыуыуҙы, көҙөн‑ҡышын туй үткәргәндәр. Раштыуа, Святки, Пасха, Семуха һ.б. байрамдар билдәләнгән. Ғәҙәттә, ураҡ алдынан — “Зажинки” (“Ураҡбашланыу”), ул тамамланғас, “Дожинки” (“Ураҡ бөтөүе”) йолаһы үткәрелгән. Му‑ зыка ҡоралдарынан скрипка, мазанка (ҡыллы инструмент), волынка, һыбыҙғы, көтөүсе торбалары һ.б. таралған була. БР‑ҙа 1997 й. алып “Возрождение” үҙәге эшләй. 1997 й. башлап БР‑ҙа Поляк мәҙәниәте көндәре үткәрелә, “Башҡортостанда Польшаның бер ярсығы” тигән музей экспозицияһы даими эшләй, ул Өфө ҡ. 17‑се балалар китапханаһында урынлашҡан. 1999 й. Үҙәк ярҙамы м‑н Өфөлә А.Пенькевич ис. Милли поляк йәкшәмбе мәктәбе асыла (21‑се лицей базаһында), “Йондоҙсоҡтар” (“Звёздочки”) фольклор төркөмө эшләй.
Әҙәб.: Л а т ы п о в а В.В. Поляки на Южном Урале (XVII — начало XX века): очерки историко‑культурного наследия. Уфа, 2010; ш у л у ҡ. Поляки на Южном Урале (вторая половина XIX — XX век). Добровольная миграция. Уфа, 2011.
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина
Илл.:Байрам күлдәге кейгән поляк ҡыҙҙары. 20 б. башы


text:
- Подробности
- Просмотров: 153
СИК МӘСЬӘЛӘЛӘРЕ, функцияны уның үҙенең һәм (йәки) уның сығарылмаларының бөтә сик буйында йәки уның бер өлөшөндәге сикке ҡиммәттәре т‑дағы мәғлүмәт һәм өлкә эсендә булған интеграл‑дифференциаль нисбәттәре б‑са (бирелгән класс функциялары араһынан) табыу мәсьәләһе. Әгәр эҙләнелгән функция өлкә эсендә бирелгән дифференциаль тигеҙләмәне ҡәнәғәтләндерһә, һүҙ дифференциаль тигеҙләмә өсөн — С.м. т‑да, әгәр бирелгән функциялар арауығындағы функция эҙләнә торған булһа, функцияны билдәле арауыҡтың сигенән уның эске өлкәһенә дауам итеү мәсьәләһе т‑да бара. Эйәртелеү мәсьәләһендә функция өлкәнең эсендә һәм уның тышында сиктәге дәүмәлдәренең бирелгән ҡиммәте б‑са билдәләнә һәм был өлкәләрҙең һәр береһендә бирелгән тигеҙләмәне ҡәнәғәтләндерә. Ҡатнаш типтағы (мәҫ., эллиптик‑гиперболик) тигеҙләмәләр өсөн С.м. функция ике өлкәнең уртаҡ сик участкаһы булған берләшмәһендә билдәләнә, уларҙың береһендә — функция бирелгән эллиптик тигеҙләмәне, ә икенсеһендә гиперболик тигеҙләмәне ҡәнәғәтләндерә. Дифференциаль тигеҙләмә системалары өсөн С.м. функция урынына өлкә эсендә вектор‑функция билдәләнә. Эҙләнелә торған функцияның сик һәм башланғыс ҡиммәттәренең ҡуйылыуы б‑са эллиптик, гиперболик, параболик һ.б. типтағы һыҙыҡлы һәм һыҙыҡлы булмаған дифференциаль тигеҙләмәләр өсөн булған С.м. айыралар. Дөрөҫ ҡуйылған С.м. араһында корректлы С.м. айыралар, уларҙың сығарылыштары бар, ул берәү һәм мәсьәлә дәүмәлдәренә билдәле метрикала өҙлөкһөҙ рәүештә бәйләнә. С.м. теорияһы ғәмәли мәсьәләләр м‑н тығыҙ бәйләнештә үҫеш ала: гиперболик типтағы тигеҙләмәләр — тулҡын процестарын, параболик типтағылары диффузия процестарын һәм йылылыҡ таралыу процестарын тасуирлай, эллиптик‑гиперболик тигеҙләмәләр газ хәрәкәте динамикаһы м‑н бәйләнгән; Максвелл тигеҙләмәләре — электромагнит тулҡындарын, Навье- Стокс тигеҙләмәләре шыйыҡлыҡ хәрәкәте динамикаһын тасуирлай. Өйөрмә һәм Стокс операторҙарының үҙ функциялары астрофизикала, гидродинамикала һәм плазма физикаһында файҙаланыла. Башҡортостанда Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында матем. физика б‑са монографиялар һәм дәреслектәр төҙөгән акад. Н.Н.Боголюбов, М.А.Лаврентьев һәм А.Н.Тихонов эшләгән. Боголюбов динамик системаларҙы тикшереүҙең яңы ысулдарын тапҡан, улар хәрәкәттең тотороҡлолоғо, гироскоп системалары теорияһының, ракеталар м‑н идара итеү теорияһының нигеҙендә ята; акад. Н.М.Крылов м‑н берлектә авиамоторҙарҙың бөгөлмәле валдарының әйләнмә тирбәлеүҙәре проблемаһын һәм уларҙың вибрацияға тотороҡлолоғон тикшергән. Лаврентьев, гидродинамика һәм газ динамикаһы мәсьәләләрен тикшереп, ҡатнаш типтағы тигеҙләмәләр өсөн С.м. теорияһына нигеҙ һала, броняны тишә торған снарядтарҙың кумулятив зарядтары (ҡара: Эластик‑кумулятив зарядтар) теорияһын төҙөй. Тихонов һауа ағымынан газдың бөртөклө материал ҡатламы м‑н йотолоуы, файҙалы ҡаҙылмаларҙы электроразведкалау мәсьәләләрен, нефть ҡыуыу, электромагнит тулҡындарының цилиндрик торбаларҙа (радиотулҡын йөрөткөстәрҙә) таралыуы проблемаларын хәл итә. С.м. даими тикшереүҙе 20 б. 60‑сы йй. төрлө ғәмәли мәсьәләләрҙе сисеүҙең яҡынса һәм һанса ысулдарын үҫтереү м‑н бергә Башҡорт дәүләт университетында уларҙың уҡыусылары һәм эйәреүселәре дауам иткән (Й.И.Биғлов, И.Г.Дядькин, В.Т.Иванов, У.В.Игнатьев, Л.И.Рубинштейн, А.Ф.Клементьев, Г.П.Смирнов В.Н.Стариков). 70‑се йй. башынан Математика институтында С.м. сисеүҙең асимптотик ысулдары үҫешә (А.М.Ильин, Л.А.Калякин, В.Ю.Новокшенов, М.Д.Рамаҙанов, Б.И.Сөләймәнов, Ю.З.Шәйғәрҙәнов һ.б.), һыҙыҡлы булмаған матем. физика тигеҙләмәләренең һәм С.м. сығарылышлығы мәсьәләләре тикшерелә (А.Б.Шабат, Новокшенов, И.Т.Хәбибуллин һ.б.). 80‑се йй. башлап Өфөлә дөйөмләштерелгән эллиптик системалар өсөн, ш. иҫ. тотороҡланған процестар булған осраҡта Максвелл, Стокс, Соболев тигеҙләмәләре системалары өсөн, С.м. корректлы ҡуйыу өйрәнелә (Р.С.Сакс), сингуляр ҡуҙғытылған С.м. (Р.Р.Ғәҙелшин), параболик С.м. сифат теорияһы (Ф.Х.Мөҡминов) һәм ябай дифференциаль тигеҙләмәләр һәм айырмалы сығарылмалары булған тигеҙләмәләр өсөн спектраль теорияның төрлө мәсьәләләре (М.Ғ. Ғимаҙисламов, Й.Ш.Ильясов, Х.Х.Мортазин, И.А.Соломещ, Й.Т.Солтанаев, Й.Й.Фазуллин, Ю.А.Кордюков) тикшерелә, С.м. сисеүҙең функциональ‑аналитик һәм һанса ысулдары уйлап сығарыла (Рамаҙанов), шар, куб кеүек һ.б. өлкәләрҙә өйөрмә һәм Стокс операторҙарының үҙ функцияларын төҙөү мәсьәләһе хәл ителә, Навье‑Стокс тигеҙләмәләре системаһы өсөн С.м. тикшерелә (Сакс). Стәрлетамаҡ педагогия академияһында Лаврентьев—Бицадзе тигеҙләмәһе һәм ҡатнаш типтағы башҡа тигеҙләмәләр өсөн С.м. тикшерелгән, төрлө ғәмәли мәсьәләләр сиселә (К.Б.Сабитов, И.Ә.Кәлиев, В.Н.Кризский һ.б.). С.м. теорияһы ысулдары механика мәсьәләләрендә (М.Ә.Илһамов, С.Ф.Урманчеев; Механика институты), оптималь идара итеү (И.И.Голичев, Матем. ин‑ты; Ф.В.Лубышев, Н.Д.Морозкин, С.А.Щербинин, БДУ), үткәргес торбаларҙы иҫәпләгәндә (С.Ю.Рудерман), төрлө кире мәсьәләләрҙе тикшергәндә (С.И.Спивак, А.М.Әхтәмов, БДУ; Р.М.Әсәҙуллин, БДПУ) ҡулланыу таба һәм үҫтерелә.
Әҙәб.: С а к с Р.С. Краевые задачи для эллиптических систем дифференциальных уравнений. Новосибирск, 1975; Л а в р е н т ь е в М.А., Ш а б а т Б.В. Методы теории функций комплексного переменного. 5‑е изд., испр. М., 1987; И л ь и н А.М. Согласование асимптотических разложений решений краевых задач. М., 1989.
Р.С.Сакс
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Һәргәй ауылы мәсете халыҡты нығыраҡ яҡынайтты
1440 һижри йыл алдынан Һәргәй ауылында күптән көтөлгән ваҡиға булды – “Фатиха” мәсете асылды. Сарала урындағы халыҡ ҡына түгел, ҡырҙан килгәндәр ҙә күпләп ҡатнашты.
Оҙаҡ йылдар күрешмәгәндәр осрашып ҡыуанды, хәл-әхүәл белеште, ихлас аралашты. Бынан бер нисә йыл элек һыу аҫтында ҡалған Кинйәбай ауылында ҡасандыр йәшәүселәр ҙә килгән ине, сөнки ул Һәргәйгә яҡын булған, халыҡ бер-береһен яҡшы белгән. Күршеләренең шатлығын иштуғандар менән һыртландар ҙа ихлас уртаҡлашты. Һәр ҡайһыһы ҡотлау һүҙҙәрен еткерҙе, бүләктәр тапшырҙы, мәрхүмдәр рухына хәйер һалды.
Тантаналы сарала Юғары мөфтөй, Рәсәй мосолмандарының Үҙәк диниә назараты рәйесе Тәлғәт хәҙрәт Тажетдинов, уның ярҙамсыһы Рәмил хәҙрәт Насиров, БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты Таһир Ғизәтуллин, Мәләүез районы хакимиәте башлығы урынбаҫары Ринат Сәйфетдинов һәм башҡалар ҡатнашты. Урындағы имам-мөхтәсиб Морат хәҙрәт Ишбаев мәсет төҙөүгә өлөш индергән һәр кемгә рәхмәт һүҙҙәрен еткерҙе.
Иманлы ерҙән бәрәкәт китмәҫ, тигән боронғолар. Изге йорттан аҙан тауыштары һәр ваҡыт ишетелеп торһон, халыҡ уға илткән юлға саң ҡундырмаһын, бында намаҙҙар даими уҡылһын, сабыйҙарға исем ҡушылһын, йәштәргә никах үткәрелһен, мәрхүмдәр рухына доғалар ҡылынһын, хаҡ юлға баҫҡандар артҡандан-арта барһын, иншаллаһ.


text:
Синоптиктар Яңы йылға һауа торошон хәбәр итте
Синоптиктар Яңы йылға һауа торошон хәбәр итте Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 28 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.
Башгидрометүҙәк синоптиктары Яңы йылға һауа торошо тураһында хәбәр итте.
Алдағы көндәрҙә атмосфера баҫымы күтәрелә, республика биләмәһенә Себер антициклоны тарала.
30, 31 декабрҙә көндәрҙең аяҙлы-болотло булыуы, ҡайһы бер райондарҙа бер аҙ ҡар яуыуы көтөлә. Һауа температураһы төндә -4,-9, урыны менән 14 градусҡаса һалҡын, көндөҙ -2,-7 градус.
Яңы йыл төнөндә республикала уңайлы һауа шарттары күҙаллана – һауа температураһы -6,-11, урыны менән 16 градусҡа тиклем һалҡын.
2018 йылдың тәүге көнөндә көндөҙ -3,-8 градус, Башҡортостандың айырым райондарында бер аҙ ҡар яуыуы ихтимал.
Өфөлә 1 ғинуарҙа төндә -6, -8, көндөҙ -3, -5 градус булыуы күҙаллана.
http://www.bashinform.ru/news/1099335-sinoptiki-soobshchili-o-pogode-v-novyy-god-v-bashkirii/


text:
Газета "Йәшлек" » Облако тегов » 35-36(2011)
«Һуғыштарҙан әгәр иҫән ҡайтһам...»
Рубрикалар / Бөйөк Еңеүгә 71 йыл // 11-05-2011, 13:40
Өс һөйләм менән
Новости / Башҡортостан // 10-05-2011, 12:25
Эльвира ЙӘНТҮРИНА: «Бары тик эше генә кешене бейек йә түбән итә»
Конкурстар // 10-05-2011, 11:20
Баймаҡ районы ҡыҙы Эльвира Йәнтүрина булам. Бынан 22 йыл элек Ҡыҫала йондоҙлоғо аҫтында донъяға килгәнмен. Мәктәптә уҡыған саҡта бөтә фәндәрҙе лә яратһам да, тарих дәресе күңелемә яҡыныраҡ булды. Шуға күрә Башҡорт дәүләт университетының Сибай институтының тарих-филология факультетында уҡыйым.
Бала саҡтан уҡырға яратам. Бигерәк тә Р. Бикбаев, Т. Ғәниева, Г. Ғайсарова-Ғиззәтуллина, Х. Тапаҡовтың әҫәрҙәрен яҡын күрәм. Халҡыбыҙҙың эпос, легенда, риүәйәт, әкиәттәрен ғорурланып, илһамланып уҡыйым....
Бала саҡтан уҡырға яратам. Бигерәк тә Р. Бикбаев, Т. Ғәниева, Г. Ғайсарова-Ғиззәтуллина, Х. Тапаҡовтың әҫәрҙәрен яҡын күрәм. Халҡыбыҙҙың эпос, легенда, риүәйәт, әкиәттәрен ғорурланып, илһамланып уҡыйым....
«Янғантау»ҙа таланттар күп
Новости / Мәҙәниәт // 10-05-2011, 11:19
Салауат районы − таланттарға бай төбәк. «Янғантау» санаторийының бейеүселәрҙе һәм йырсыларҙы туплаған ижади коллективы ла районда ғына түгел, республикала ла, сит өлкәләрҙә лә танылыу яулаған билдәле төркөм. «Байыҡ» телевизион конкурсында ла шифахана бейеүселәре, үҙҙәренең үҙенсәлекле сығыштары менән тамашасыларҙы хайран итеп, призлы урындар яуланы...
Үәт, ҡыҙыҡ!
Әҙәбиәт / Юмор // 10-05-2011, 11:18
Ике ауыл кешеһе автобуста бара. Береhе, водитель эргәһенә килеп:
– Мин был автобуста Черниковкаға барып етә аламмы? – ти.
– Юҡ.
– Ә мин? – ти икенсеһе....
– Мин был автобуста Черниковкаға барып етә аламмы? – ти.
– Юҡ.
– Ә мин? – ти икенсеһе....
Тағы ла береһе тамамланды
Новости / Мәҙәниәт // 10-05-2011, 11:17
Республикабыҙҙың абруйлы, иң олпат профессиональ концерт ойошмаларының береһе – Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы сираттағы 72-се ижад миҙгелен тамамлай. Был уңышлы ла, үҙенсәлекле лә миҙгел үҙенә генә хас һыҙаттары менән айырылып тора.
Режиссерҙар, музыкаль етәкселәр, балетмейстерҙар, һәр программа өҫтөндә төплө уйлап, бөтә оҫталыҡтарын һалып эшләне. Шуға күрә лә филармонияла үткән барлыҡ концерттар ҙа сағыу балҡыш тапты....
Режиссерҙар, музыкаль етәкселәр, балетмейстерҙар, һәр программа өҫтөндә төплө уйлап, бөтә оҫталыҡтарын һалып эшләне. Шуға күрә лә филармонияла үткән барлыҡ концерттар ҙа сағыу балҡыш тапты....
Илһамлы миҙгелде ҡаршылап
Новости / Мәҙәниәт // 10-05-2011, 11:16
Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты студенттары күңелле яҙ мәшәҡәттәре солғанышында йәшәй: белем алырға ла өлгөрәләр, ʺСтудент яҙыʺ фестивалендә лә ҡатнашалар, фәнни-ғәмәли конференцияға ла әҙерләнәләр.
Бындай ҡыҙыу эш мәлендә факультетыбыҙҙың ʺШоңҡарʺ әҙәби-ижади берекмәһе ағзалары ла ваҡыттарын бушҡа уҙғармай. Филология фәндәре докторы Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы Шәрипова етәкселегендә һәр бер ултырышта алға ҡуйған маҡсаттарҙы барлайҙар, бурыстарҙы уртаҡлашалар. Яңыраҡ ҡына улар бер-бер артлы матур-матур осрашыуҙарҙа ҡатнашыу бәхетенә иреште....
Бындай ҡыҙыу эш мәлендә факультетыбыҙҙың ʺШоңҡарʺ әҙәби-ижади берекмәһе ағзалары ла ваҡыттарын бушҡа уҙғармай. Филология фәндәре докторы Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы Шәрипова етәкселегендә һәр бер ултырышта алға ҡуйған маҡсаттарҙы барлайҙар, бурыстарҙы уртаҡлашалар. Яңыраҡ ҡына улар бер-бер артлы матур-матур осрашыуҙарҙа ҡатнашыу бәхетенә иреште....
Тыуған ил ғәзизерәк
Новости / Мәҙәниәт // 10-05-2011, 11:15
Салауат ҡалаһының мәҙәни тормошонда ваҡиға: бындағы башҡорт дәүләт драма театры халыҡ яҙыусыһы Нәжиб Асанбаевтың “Сейәле тау” драмаһы буйынса спектакль әҙерләп күрһәтте. Премьера көндө театрҙың тамаша залына халыҡ килеп тулды. Тамашасылар араһында булған һөйләшеүҙәргә ҡолаҡ һалам.
– Спектакль нимә тураһында икән?
– Мөхәббәт тураһындалыр инде.
– Кит, туҡһан йәшлек драматург мөхәббәт тураһында яҙмаҫ.
Был репликаға сал сәсле бер ағай ҡаршы төштө:...
– Спектакль нимә тураһында икән?
– Мөхәббәт тураһындалыр инде.
– Кит, туҡһан йәшлек драматург мөхәббәт тураһында яҙмаҫ.
Был репликаға сал сәсле бер ағай ҡаршы төштө:...
Тәбиғәт тә Еңеү һалдаттары менән бергә ҡыуанды
Рубрикалар / Бөйөк Еңеүгә 71 йыл // 10-05-2011, 11:09
Бөйөк Еңеүҙең 66 йыллығы баш ҡалабыҙҙа киң билдәләнде
9 майҙа Башҡортостандың һәр район-ҡалаһы, ауыл-ҡасабаһы Еңеү көнөн байрам итте. Тантаналар республиканың баш ҡалаһы урамдарында, парктарында ла барҙы. Өфөнөң Еңеү паркында был көндө айырыуса йәнлелек хөкөм һөрҙө. Байрам иртәһенең салт аяҙ тороуы май ҡояшының, гүйә, Еңеү һалдаттарын тәбрикләүе ине. Һәр ерҙә дәртле көйҙәр яңғырай, оркестр һуғыш йылдары көйҙәрен уйнай. Ваҡыт аяуһыҙ – халыҡ ағымы араһында түштәрен тултырып орден-миҙалдар тағып атлаған ветерандар сафы һирәгәйә төшкән инде. Улар был көндө ихлас ҡотлауҙар ҡабул итә. Еңеүҙең 66-сы яҙын ҡаршылаған ветерандарҙы иң бәхетлеләр рәтенә индерергә булалыр....
9 майҙа Башҡортостандың һәр район-ҡалаһы, ауыл-ҡасабаһы Еңеү көнөн байрам итте. Тантаналар республиканың баш ҡалаһы урамдарында, парктарында ла барҙы. Өфөнөң Еңеү паркында был көндө айырыуса йәнлелек хөкөм һөрҙө. Байрам иртәһенең салт аяҙ тороуы май ҡояшының, гүйә, Еңеү һалдаттарын тәбрикләүе ине. Һәр ерҙә дәртле көйҙәр яңғырай, оркестр һуғыш йылдары көйҙәрен уйнай. Ваҡыт аяуһыҙ – халыҡ ағымы араһында түштәрен тултырып орден-миҙалдар тағып атлаған ветерандар сафы һирәгәйә төшкән инде. Улар был көндө ихлас ҡотлауҙар ҡабул итә. Еңеүҙең 66-сы яҙын ҡаршылаған ветерандарҙы иң бәхетлеләр рәтенә индерергә булалыр....
«Картуф сәсер мәл етә...»
Рубрикалар / Бөйөк Еңеүгә 71 йыл // 10-05-2011, 11:06
йәки 96 йәшлек һуғыш ветераны Мөждәбә Ғәҙелшин ҡул ҡаушырып ултырырға яратмай
− Бәрәңге сәсер ваҡыт етә, онотоп ҡуймағыҙ, килегеҙ, бергәләп сәсербеҙ, − тип оҙатты балаларын 96 йәшлек Мөждәбә Ноғоман улы. Үҙенең саҡ тын алып, хәлһеҙ ятыуында эше юҡ, һаман донъя ҡайғыртты. Ул электән шулай эшкә талымһыҙ, бер минут тик ултырырға яратмай. Әле ун йыл элек һуғыш һәм хеҙмәт ветеранының яйлап баҫып, мал тәрбиәләп йөрөгәненә һоҡланһам, быйыл ҡыш инде йөҙ йәште баҫтырған олатай ҡар көрәп аптыратты. Тыуған көнөмә балалар йыйылһа, көрткә сумып йөрөмәһендәр, тип, йылы өйҙә ятып түҙмәй, ҡулына көрәк алған. Көрәктең дә иң еллеһен, ауырын тотҡан, йәнәһе лә, эш ырамлыраҡ барһын. Бар нәмәне еренә еткереп эшләп өйрәнгән Мөждәбә бабай ҡапҡа алдын һепереп үк ҡуйған. Әле уның, ауырһынып, урынынан тора алмай ятыуына ышанғы ла килмәй......
− Бәрәңге сәсер ваҡыт етә, онотоп ҡуймағыҙ, килегеҙ, бергәләп сәсербеҙ, − тип оҙатты балаларын 96 йәшлек Мөждәбә Ноғоман улы. Үҙенең саҡ тын алып, хәлһеҙ ятыуында эше юҡ, һаман донъя ҡайғыртты. Ул электән шулай эшкә талымһыҙ, бер минут тик ултырырға яратмай. Әле ун йыл элек һуғыш һәм хеҙмәт ветеранының яйлап баҫып, мал тәрбиәләп йөрөгәненә һоҡланһам, быйыл ҡыш инде йөҙ йәште баҫтырған олатай ҡар көрәп аптыратты. Тыуған көнөмә балалар йыйылһа, көрткә сумып йөрөмәһендәр, тип, йылы өйҙә ятып түҙмәй, ҡулына көрәк алған. Көрәктең дә иң еллеһен, ауырын тотҡан, йәнәһе лә, эш ырамлыраҡ барһын. Бар нәмәне еренә еткереп эшләп өйрәнгән Мөждәбә бабай ҡапҡа алдын һепереп үк ҡуйған. Әле уның, ауырһынып, урынынан тора алмай ятыуына ышанғы ла килмәй......
[/aviable]


text:
Ҡайын
Ҡайын — ҡайын һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты, беше аҡ туҙ ҡабыҡлы, эре япраҡлы ағас.
Йөкмәткеһе
Таралышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яҡынса 70 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙа таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Бейеклеге 20 метрға етә. Апрель-май айҙарында сәскә ата, емеше август-сентябрҙә өлгөрә.
Биологик яҙма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Яҡтылыҡ ярата, йомортҡа йәки кире йомортҡа формаһындағы сатырлы, 40—150 йәшкә еткән япраҡ ҡойоусы ағас, һирәгерәк ҡыуаҡ. Олоно аҡ төҫтә (кәрлә ҡайын ҡыҙғылт‑көрән төҫтә), тармаҡлы, бейеклеге 0,2—20 м. Япраҡтары сиратлы, һаплы, ябай; ромб, йомортҡа, һирәгерәк йомро формалы, бысҡылы йәки тешле ситле. Сәскәләре күркһеҙ, бер енесле, оҙон һырғаларҙа. Һеркә (ата) һырғалар йәй башынан ботаҡ остарында үҫешәләр һәм ҡышлайҙар, яҙ көнө сәскә аталар һәм һары төҫтәге «һеркә осоралар». Йәшел төҫтәге ҡыҫҡа емешлек (инә) һырғалары ҡыҫҡа үренделәрҙәге бөрөләрҙән барлыҡҡа килә. Апрель-июндә япраҡ ярған ваҡытта сәскә ата. Емеше — ярылы ҡырпыуы булған ваҡ, ялпаҡланған сәтләүек, йәй аҙағында, көҙөн өлгөрә.
Ареал һәм төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һалбыр ҡайын ҡайын һәм һыу айырғыстарҙың ҡатнаш урмандарында; аҡ ҡайын — һаҙланған уйһыулыҡтарҙа; Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һәм Салауат районында ғына осраған реликт кәрлә ҡайын гипна һәм сфагнум һаҙлыҡтарында, һирәк ҡарағас урмандарында һәм тау тундраһында үҫә; тәпәш ҡайын һирәкләп ҡыуаҡлыҡ‑сфагнум һаҙлыҡтарында һәм тау тундраһында осрай; кәкре ҡайын тауҙарҙың ярым яланғас бүлкәтендә кәкре ағастарҙан торған урмандар барлыҡҡа килтерә.
Ҡайын төньяҡ ярымшарҙа таралған.
Ҡайынды ҡулланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Үҙағасы мебель сәнәғәтендә, яғыулыҡ итеп һәм активлаштырылған күмер алыу өсөн, йәш ботаҡтары миндек һәм һепертке әҙерләү өсөн ҡулланыла. Япраҡтары, бөрөләре, дегете медицинала файҙаланыла, ҡайын һутын поливитаминлы эсемлек итеп ҡулланалар.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Иллюстрированный определитель растений Ленинградской области / Под ред. А. Л. Буданцева и Г. П. Яковлева — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006. — С. 167. — 700 экз. — ISBN 5-87317-260-9. (рус.)
- Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡайын // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9.