text:
«Башнефть» Инновация үҫешенең оҙайлы программаһын раҫланы Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
«Башнефть» Инновация үҫешенең оҙайлы программаһын раҫланы
«Башнефть» Инновация үҫешенең оҙайлы программаһын раҫланы Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ӨФӨ, 2016 йыл, 29 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
«Башнефть» нефть компанияһы 2021-2026 йылдарға компанияның инновация үҫеше программаһын раҫланы.
«Яңылыҡтар индереү — компанияның конкурентлыҡ һәләтен күтәреүҙең мөһим ҡоралы, — тип билдәләне «Башнефть» компанияһының Директорҙар советы рәйесе, Рәсәй энергетика министрының беренсе урынбаҫары Алексей Текслер. — Программаның маҡсаты — компанияға алдынғы технологиялар индереүҙе тәьмин итәсәк ойоштороу һәм финанс механизмдарын булдырыу».
Программаның алдағы ике йылға төп бурысы — «виртуаль полигон»дың ойоштороу механизмдарын камиллаштырыу. Тышҡы инновация мөхите менән әүҙем эш итеү — программаны тормошҡа ашырыуҙың төп механизмдарының береһе.
Әлеге ваҡытта «Башнефть» М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты менән хеҙмәттәшлек тураһында килешеү сиктәрендә берлектә ғилми тикшереүҙәр алып бара.
«Сколково» фонды менән килешеүҙе тормошҡа ашырыу барышында өс инновация проекты «Башнефть» етештереү объекттарында перспективалы асыштар индереү мөмкинлектәрен һәм йүнәлештәрен билдәләү өсөн тәжрибә-сәнәғәт һынауҙары стадияһын үтә.


c: text/html

text:
14 декабрҙән Өфөлә яңы йыл алды ит йәрминкәләре башлана
14 декабрҙән Өфөлә һәр ваҡыттағыса яңы йыл алды ит йәрминкәләре башлана.
— Йәрминкәләр шәмбе һәм йәкшәмбе көндәрендә 29 декабргә тиклем боҙ ҡаласыҡтарынан буш кәмендә 10 сауҙа майҙансығында уҙғарыла, — тип хәбәр итте «Башинформ» агентлығына Өфө хакимиәтенең сауҙа һәм хеҙмәттәрҙе яраштырыу идаралығы начальнигы урынбаҫары Зөлфиә Ижбулатова.
2012 йылдың декабрендә Өфөләге ит баҙарҙарында һатылған продукция күләме 258,6 миллион һум тәшкил иткәйне.
Дөйөм алғанда, ул саҡта һатыуға 1016 тонна ит килтерелде. Тәҡдим ителгән ит күләменең күпселеге һыйыр ите – 572 тонна.
Бынан тыш, ит йәрминкәләре ваҡытында ауыл халҡы Өфөгә 271 тонна сусҡа, 111 тонна йылҡы, 62 тонна һарыҡ һәм 72 тонна ҡош-ҡорт ите килтерҙе.
Шул уҡ ваҡытта яңы йыл алды йәрминкәләрендә тауыҡ һәм ҡаҙ ите айырыуса ҙур талап менән файҙаланды – 33 һәм 25 тонна. Күркә һәм өйрәк ите өфөлөләргә 11 һәм 6,5 тонна күләмендә тәҡдим ителде. Шулай уҡ ҡышҡы йәрминкәләрҙә һатыуға 23 тонна бал сығарылды, тип хәбәр иттеләр Өфө хакимиәтенең сауҙа һәм хеҙмәттәрҙе яраштырыу идаралығында.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Теркәү палаталары электрон технологиялар ярҙамында хеҙмәтләндерәсәк
Декабрҙә Башҡортостанда республика менән Рәсәй реестры араһында үҙ-ара мәғлүмәт менән алмашыу тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыласаҡ. Ул дәүләт хеҙмәтләндереүҙәрен электрон формаға күсереүгә ҡағыла. Атап әйткәндә, был турала Рәсәй Федерацияһы Президентының 2010 йылға Федераль Йыйылышҡа Мөрәжәғәтнамәһендә әйтелә.
Федераль теркәү хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, электрон формала дәүләт хеҙмәтләндереүҙәре күрһәтеүгә һәм дәүләт функцияларын башҡарыуға күсеү планы федераль башҡарма власть органдары тарафынан быйыл октябрҙә үк раҫланғайны. Планға ярашлы, 2011 йылда Рәсәй реестры дәүләт хеҙмәтләндереүҙәренең дүрт төрө: күсемһеҙ милеккә хоҡуҡты һәм уны алып-һатыуҙы дәүләт теркәүе, Берҙәм дәүләт хоҡуҡтар реестрынан һәм Дәүләт күсемһеҙ милек кадастрынан мәғлүмәт биреү, күсемһеҙ милек объекттарын кадастр иҫәбенә ҡуйыу, кадастр карталарын Интернет селтәренә урынлаштырыу – электрон формала күрһәтелергә тейеш.
Беренсе сиратта Берҙәм дәүләт хоҡуҡтар реестрынан һәм Дәүләт күсемһеҙ милек кадастрынан электрон формала мәғлүмәт биреү юлға һалынасаҡ. Был иң талап ителгән хеҙмәтләндереү. Төрлө инфоматтар һәм башҡа программа-техник комплекстар аша белешмәләр биреү ысулы һөҙөмтәле буласаҡ.


text:
Башҡортостан парламентарийҙары рәхмәт хаттары ала
Республика парламенты исеменә Өфөнөң 75-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе етәкселегенән рәхмәт хаты килде, тип хәбәр итә Башҡортостан Дәүләт Йыйылышының матбуғат хеҙмәте. Хат республиканың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты, Бюджет, һалымдар, финанстар һәм милек мәсьәләләре буйынса комитет рәйесе Лев Бакусовҡа йүнәлтелгән. Быға депутаттың өлкән класс уҡыусылары өсөн үткәрелгән Рәсәйҙә парламентаризмға 105 йыл тулыуға арналған түңәрәк өҫтәлдә ҡатнашыуы сәбәп булды. Лев Михайлович уҡыусыларҙың Рәсәйҙең бөгөнгө сәйәси системаһына, һайлау хоҡуғына, Рәсәй Федерацияһының конституцион ҡоролошона ҡағылышлы һорауҙарына яуап бирҙе.
Хатта шулай уҡ депутатҡа мәктәп проблемаларын хәл итеүҙә булышлыҡ итеүе өсөн рәхмәт әйтелә. Лев Бакусов ярҙамы менән 1947 йылда төҙөлгән Өфөнөң 75-се мәктәбе энергияны һаҡсыл файҙаланыу буйынса федераль маҡсатлы программаға индерелгән, бюджеттан аҡса бүленгән һәм тәҙрәләргә капиталь ремонт үткәрелгән.


text:
Азат Йыһаншин – Милли йәштәр театрының яңы директоры
ӨФӨ, 2014 йыл, 2 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Бөгөн Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры коллективын яңы директор – Азат Йыһаншин менән таныштырҙылар, тип хәбәр иттеләр театрҙан.
Азат Нәзир улы Йыһаншин 1971 йылдың 11 майында Баймаҡта тыуған. Өфө сәнғәт институтын тамамлағас актер Стәрлетамаҡ драма театрында эшләй. Шул уҡ йылда «Аҡйондоҙ» төркөмөн ойоштора һәм уның составында йырсы булып сығыш яһай.
1995 йылдан алып Башҡортостан Республикаһы Милли йәштәр театрында эш башлай. Эшләгән осорҙа Мостай Кәримдең «Салауат» драмаһында Илеш ролен башҡарғаны һәм юғары актерлыҡ оҫталығы өсөн 1996 йылда БР Ш.Бабич исемендәге Дәүләт йәштәр премияһына лайыҡ була.
1998 йылдан алып – Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы. Академия драма театрында эшләгән йылдарҙа алдынғы артистарҙың береһе була. 2002 йылда ул «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исеме менән бүләкләнә.
2008 йылдан алып Азат Йыһаншин Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театрында ҡуйыусы режиссер булып эшләй. 2009 йылдан алып – баш режиссер, 2012 йылдан – театрҙың художество етәксеһе. Мәҙәниәт министрлығының юлламаһы буйынса Е.Вахтангов исемендәге Дәүләт театры ҡарамағындағы Б.Щукин исемендәге Театр институтының режиссерлыҡ бүлегендә уҡый.
2014 йылдың июленән алып Салауат башҡорт драма театры директоры булып эшләй.


text:
Өфөлә «Бабич» исемле тулы метражлы тарихи фильм төшөрөү тамамланды
ӨФӨ, 2016 йыл, 19 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Өфөлә «Бабич» исемле тулы метражлы тарихи фильм төшөрөү тамамланды. Картина 27 июндә төшөрөлә башланы һәм 67 көн дауам итте. Кинорежиссер Булат Йосопов хәбәр итеүенсә, 80 ролдә һәм күмәк сәхнәләрҙә бик күп халыҡ ҡатнашҡан.
«Төп ижади төркөм — операторҙар, рәссамдар, техник персонал — «Наган» фильмынан ҡалған. Артабан да улар менән эшләүемде дауам итергә теләр инем, — ти Булат Йосопов. — Мин төп ролде башҡарған актер Илгиз Таһиров менән бик ҡәнәғәтмен. Ул үҙен ил кимәлендәге проекттарҙа ла эшләй алырлыҡ юғары профессионал итеп күрһәтте».
«Август айында фильм ике көн дауамында Ағиҙел йылғаһы буйында төшөрөлдө. Тәүге көндә иртәнге сәғәт 11-гә килһәк, режиссер кисен төшәсәгебеҙ хаҡында хәбәр итте. Йәй бик эҫе булды. Шуға күрә шатланып һыу инергә йүгерҙек. Көнө буйына һыу индек, гитарала уйнап йырланыҡ, ярҙан-ярға йөҙөп сыҡтыҡ — бына шул айырыуса ныҡ хәтерҙә ҡалған», — тип һөйләне Илгиз Таһиров.
Әлеге ваҡытта материалды монтажлау бара. Премьера 2017 йылға билдәләнгән.
«Бабич» исемле яңы тулы метражлы нәфис фильм башҡорт шиғриәте классигы, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәр, тәүге башҡорт Хөкүмәте ағзаларының береһе Шәйехзада Бабичтың тормош һәм ижад юлына арналған. Картинала 1914-1919 йылдарҙа Башҡортостан, Ырымбур, Троицк, Силәбе биләмәләрендә барған тарихи ваҡиғалар сағылдырыла. Фильмды республика Башлығының туғыҙ миллион һумлыҡ грантына «Йәнле таҫма» кинокомпанияһы төшөрә.


text:
2015 йылға 2016, 2017 йылдарҙың план осорона Башҡортостан бюджеты проекты икенсе уҡыуҙа ҡабул ителде
ӨФӨ, 2014 йыл, 27 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Башҡортостан парламентарийҙары пленар ултырышта республиканың төп финанс документы проектына төҙәтмәләр ҡараны. «2015 йылға 2016, 2017 йылдарҙың план осорона Башҡортостан Республикаһы бюджеты тураһында»ғы закон проектын профилле Комитет икенсе уҡыуға әҙерләгән. Депутаттар закон проектына Башҡортостан Президенты тәҡдим иткән өҫтәмәләрҙе хупланы.
Бюджет, һалым, инвестиция сәйәсәте һәм территориаль үҫеш комитеты рәйесе Рузилә Хисмәтуллина бер нисә төҙәтмәләр төркөмө хаҡында тулыраҡ һөйләне. Уларҙың беренсеһе федераль бюджеттан республика ҡаҙнаһына кире ҡайтарыуһыҙ күсәсәк сараларҙың күләмен асыҡлау менән бәйле.
Төҙәтмәләрҙең икенсе өлөшө федераль һалым ҡануниәтенең үҙгәреүенә ҡағыла: нефть тармағында «һалым маневрын» индереү, уның һөҙөмтәһендә нефть продукттарына акциздар буйынса табыш түбәнәйә, шулай уҡ һыраға һәм алкоголгә акциздар буйынса ставкаларҙы «туңдырыу», уның арҡаһында был акциздарҙан кергән килемдең суммаһы кәмейәсәк. Бынан тыш, нефткә хаҡтарҙың төшөүе һәм сығымдарҙың үҫеү тәьҫире менән бәйле ойошмалар табышына һалым инеүҙәр ҡыҫҡара.
Өсөнсө төҙәтмәләр төркөмө Башҡортостандың айырым норматив-хоҡуҡи акттарын ҡабул итеүгә нигеҙләнгән, уға ярашлы республика бюджетының күләме төҙәтелгән.
Индерелгән үҙгәрештәрҙән һуң алдағы өс йылға республиканың төп финанс документының параметрҙары ошолай килеп сыға: 2015 йылда кире ҡайтарыуһыҙ саралар инеүҙе иҫәпкә алғанда бюджет табышының күләме 120,8 миллиард һум, сығымы — 134,8 млрд, 2016-сыла — тейешенсә, 125,1 һәм 136,1 млрд, 2017-селә — 133,5 һәм 143,5 миллиард һум тәшкил итәсәк. Дефицит тәү тапҡыр билдәләнгән кимәлдә ҡаласаҡ — ярашлы рәүештә, 14, 11 һәм 10 миллиард һум.


text:
Өфө ғаилә уңышһыҙлығын иҫкәртеү буйынса эштә лидер тип танылдыФото: Өфө хакимиәте сайты
Өфө ғаилә уңышһыҙлығын иҫкәртеү буйынса эштә лидер тип танылды
Өфө ғаилә уңышһыҙлығын иҫкәртеү буйынса эштә лидер тип танылдыФото: Өфө хакимиәте сайты
ӨФӨ, 2015 йыл, 25 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.
Өфө ғаилә уңышһыҙлығын иҫкәртеү һәм балаларға ярҙам итеү буйынса эштә лидер тип танылды. Башҡортостандың баш ҡалаһы «Муниципаль проект» номинацияһында диплом менән бүләкләнде. Был хаҡта «Башинформ» агентлығына ҡала хакимиәтенең Опека һәм попечителлек идаралығында хәбәр иттеләр.
«Ставрополь» күргәҙмә үҙәге залдарында ойошторолған «Балалар хаҡына бергәләп» VI Бөтә Рәсәй күргәҙмә-форумында 62 төбәктән 560 делегат ҡатнашты. Ставрополгә Рәсәйҙең төрлө ҡалаларынан, округтарҙан, өлкәләрҙән, республикаларҙан социаль учреждение етәкселәре һәм белгестәре, власть органдары һәм йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре килгәйне.
Өфө делегацияһы составына идаралыҡ хеҙмәткәрҙәре, «Саторис», «Торнаҡай», «Ғаилә» һәм «Үҫеш» социаль-психологик үҙәк директорҙары һәм белгестәре инде.
Күргәҙмә-форумды Ставрополь крайы Хөкүмәте булышлығында Ауыр тормош хәлендә ҡалған балаларға ярҙам фонды ойошторған.


text:
Латвия вәкилдәре Өфөгә киләсәк
Бөгөн Латвия илсеһе Эдгарс Скуя һәм Латвия президентының ҡатыны Лилита Затлере Мәскәүгә осто.
Унда ике Арала иҡтисади һәм мәҙәни бәйләнештәрҙе үҫтереү хаҡында һүҙ барҙы. Латвия илсеһе йылы ҡабул иткәндәре өсөн республика етәкселегенә рәхмәт белдерҙе. Юрий Псутовгаров һәм Эдгарс Скуя иҫтәлеккә бүләктәр менән алмашты.
Эдгарс Скуя билдәләүенсә, тиҙҙән Латвия делегацияһының Башҡортостанға килеүе көтөлә. Унда Башҡортостан менән Латвия араһында иҡтисади бәйләнештәрҙе нығытыуға ҙур урын биреләсәк. Республика хөкүмәте премьер-министры урынбаҫары Юрий Пустовгаров ике арала хеҙмәттәшлекте үҫтереү өсөн йүнәлештәр бихисап.


text:
Саҡмағош районында 30 мең тонна ашлыҡ өсөн заманса элеватор төҙөләсәкФото: Андрей Старостин
Саҡмағош районында 30 мең тонна ашлыҡ өсөн заманса элеватор төҙөләсәк
Саҡмағош районында 30 мең тонна ашлыҡ өсөн заманса элеватор төҙөләсәкФото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 24 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Илья Спиридонов/.
Яҡын арала Саҡмағош районының Ҡалмашбаш ауылында 30 мең тонна ашлыҡ ҡабул итеү ҡеүәтенә эйә заманса элеватор барлыҡҡа киләсәк. Уны «Иген технологиялары» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте төҙөй башланы. Был хаҡта Рөстәм Хәмитовҡа предприятие директоры хәбәр итте. Республика Башлығы эш сәфәре барышында «Базы» ауыл хужалығы етештереү кооперативының ошо ауылда урынлашҡан яңы ашлыҡ таҙартыу комплексын ҡараны.
Комплекс былтыр октябрҙә төҙөлә башлаған һәм яҡын арала эштәр тамамланасаҡ. Проекттың дөйөм хаҡы 170 миллион һум тәшкил итә. «Иген технологиялары» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте директоры һүҙҙәренсә, иген таҙартыу һәм киптереү цехының етештереүсәнлеге түбәндәгесә: беренсе таҙартыу сәғәтенә 80 тоннаға, киптереү — 40, орлоҡ таҙартыу һигеҙ тоннаға яҡын тәшкил итәсәк. Эшкәрткәндән һуң ашлыҡ хәҙерге ваҡытта төҙөлөүсе элеваторҙа һаҡланасаҡ.
Ошондай иген таҙартыу комплекстарын ойоштороу, улар өсөн ҡорамалдар етештереү, шулай уҡ ауыл хужалығы техникаһын ремонтлау мәсьәләләрен хәл итеү өсөн ҙур сәнәғәт предприятиеларының буш торған майҙандарын файҙаланырға мөмкин, тип билдәләне республика Башлығы.
— Беҙҙә йөҙ генә түгел, миллион квадрат метр биналар буш тора, — тине Рөстәм Хәмитов. — Беҙгә етештереүҙе ойоштороу, баҙарға сығыу ҡыҙыҡлы. Һеҙгә ярҙам итербеҙ. Мең үк булмаһа ла, алтын ҡуллы, идеялы тиҫтәләп егеттәр бар. Улар агротехника тармағын алға ебәрә ала.


text:
Секей халҡы
Секейҙар (венгерсә Székelyek) — Румынияла йәшәгән халыҡ. Венгр халҡының өлөшө булып тора, венгр теленең диалектында һөйләшә. Халыҡ һаны — яҡынса 650 мең кеше.
Секейҙар Румынияның Трансильвания тигән өлөшөнөң түбәндә күрһәтелгән 3 регионында йәшәй:
- Харгита (Harghita), 275 841 кеше (региондың дөйөм халыҡ һанынан 84,6 % тәшкил итә)
- Ковасна (Covasna), 164 055 кеше (регион халҡынан яҡынса 73 %)
- Муреш (Mureș), 227 673 кеше (регион халҡынан яҡынса 39,2 %)
Шулай уҡ яҡынса 150 000 секей Венгрияла йәшәй.


text:
Башҡортостандың “Берҙәм Рәсәй”леләре фирҡәнең тыуған көнөн Өфөлә яңы физкультура-һауыҡтырыу комплексы асылыуы менән билдәләйәсәк
1 декабрҙә «Берҙәм Рәсәй» бөтә Рәсәй сәйәси фирҡәһе үҙенең туғыҙынсы тыуған көнөн билдәләйәсәк.
Был датаны байрам итеү сиктәрендә фирҡәнең Башҡортостан төбәк бүлексәһе Өфө дәүләт циркы һәм Ырымбур циркы менән берлектә етем, инвалид балаларға, аҙ тәьмин ителгән, имен булмаған һәм күп балалы ғаиләләрҙән булған балаларға хәйриә тамашаһы ойоштора. Балалар тамашаға бушлай саҡырылған. Ә билеттар һатыуҙан алынған аҡса “Рәсәй балалар фонды” дөйөм Рәсәй йәмәғәт хәйриә фондының Башҡортостан республикаһы бүлексәһенә һәм “Башҡортостан наркотиктарһыҙ” наркотиктарҙың законһыҙ әйләнеше менән көрәшкә булышлыҡ итеү һәм наркотиктарға бирелгәндәрҙе реабилитациялау фондына йүнәлтеләсәк.
Был көндө Өфөлә «Физкультура-һауыҡтырыу комплекстары төҙөлөшө» проекты сиктәрендә физкультура-һауыҡтырыу комплексы ла асыласаҡ. Сарала Төбәк политсоветы секретары, БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе Константин Толкачев, фирҡә активы, спортсылар һәм ҡала халҡы ҡатнашасаҡ. Яңы комплекс заманса ҡорамалдар менән йыһазландырылған.


text:
Цунами
Цунами[1] (япон. 津波, 津 — «порт, ҡултыҡ», 波 — «тулҡын») — диңгеҙ, океан төбөндә ер тетрәү, вулкан атылыуҙан барлыҡҡа килгән тулҡын. Көслө цунами 7 һәм күберәк магнитудалы ер тетрәү ваҡытында барлыҡҡа килә. Асыҡ океанда, цунами барлыҡҡа килгән урындан, , бында — ирекле төшөү тиҙләнеше, а — океан тәрәнлеге. Һыу тәрәнлеге 400 м булғанда, тулҡын тиҙлеге 200 м/с йәки 720км/сәғ. Асыҡ диңгеҙҙә тулҡын бейеклеге 1 м-ҙан артмай, ә тулҡын оҙөнлоғо 100—200 км. Әммә шул тулҡын яр буйына кbлеп еткәс, уның бейеклеге арта башлай һәм 40 м-ға етә.
Диңгеҙҙә йә иһә океанда барлыҡҡа килгән ҙур һәм киң тулҡындар.
Йөкмәткеһе
Цунами барлыҡҡа килтереүсе сәбәптәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Диңгеҙ һәм океан аҫтында ер тетрәү. Океан төбөндәге ер тетрәүҙә кешеләр һиҙмәй, сөнки уның эпицентры һыу төбөнде була.
- Диңгеҙ һәм океан аҫтында бушлыҡтар емерелеү, ер ишелеү
- Диңгеҙ һәм океан ға метеорит төшөү
Асыҡ океанда цунами тулҡындары бейеклеге 1 метрҙан артмай, шуға күрә акеандағы караптар уны һиҙмәй. Яр буйына яҡынлашҡан һайын тулҡын тиҙлеге кәмей, яр һөҙәгәйгән һайын тулҡын бейеклеге бермә-бер арта. Ҡоро ергә килеп еткәндә тулҡын бейеклеге 30-40 метрға етеүе мөмкин. Шундай ғәйәт ҙур тулҡын яр буйына килеп ябырыла, кире сигенгәндә үҙе менән йорттар, кешеләр, караптарҙы йыуап диңгеҙгә алып китә.
Көслө диңгеҙ тулҡыны судноларҙы ярға сығарып ырғыта, төҙөлөш ҡоролмаларын емерә, ә кире сигенгәндә юлындағы бөтә нәмәне океанға йыуып алып китә.
-
-
Тымыҡ океанда цунами таралыуы.
-
Халыҡты иҫкәртеү һәм ҡотолоу юлдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был афәтте булдырмау мөмкин түгел, бары халыҡты цунами яҡынлашауы тураһында бер нисә минут алдан иҫкәртергә генә мөмкин. Һыу аҫтындағы гидрофонда (тауышты) махсус ҡорамалдар ярҙамында ишетеп, цунами йүнәлешен, ҡайҙан килеүен, таралыу тиҙлеген иҫәпләп сығарап халыҡты иҫкәртергә мөмкин.
Яр буйында һыу кинәт кенә сигенә лә, яр буйында диңгеҙ төбө күренә. Бер аҙҙан ғәйәт ҙур тулҡан ярға килеп ябырыла. Һыу сигенгән ваҡыта бейек тау башына менергә кәрәк, шулай ҡотолоп була.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Большой толковый словарь русского языка. — 1-е изд-е: СПб.: Норинт


text:
Силез теле
Силез теле (сил. ślůnsko godka, ślůnski) — Лех төркөмөнә ингән көнбайыш славяндар теле. Был тел Польшалағы Үрге Силезияла (сил. Gůrny Ślůnsk, пол. Górny Śląsk), бынан тыш Чехияла һәм Германияла ҡулланыла. 2011 йылғы рәсми мәғлүмәттәр буйынса 509 мең кеше силез телен туған теле итеп күрһәткән, ләкин сама менән был телдә һөйләшеүселәр һаны 1 250 000 яҡын.
Силез теле поляк теленә бик яҡын, шуға күрә лингвистарҙың күберәге был телде поляк теленең диалекты итеп ҡарай.
Яҙыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡарағыҙ: Силез имләһе
Бөтөнөһөнә лә бер төрлө силез алфавиты юҡ. Силез телендә һөйләшеүселәр яҙыу өсөн поляк телендәге билдәләрҙе ҡулланған. Силез алфавиты бөтә яҙмаларҙы иҫәпкә алып, (улар 10-ға яҡын) 2006 йылда ҡабул ителгән. Хәҙер был алфавит Интернетта киң ҡулланыла һәм шулай уҡ силез википедияһында ҡулланыла.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Raport z wyników - Central Statistical Office of Poland


text:
“Ҡыҙыҡ менән Мәҙәк” эстрада төркөмө яңы программа тәҡдим итә
7 ноябрҙә “Ҡыҙыҡ менән Мәҙәк” эстрада төркөмө яңы юмористик программаһы менән таныштырасаҡ. Төркөм етәксеһе, Башҡортостандың халыҡ артисы Вәлит Илембәтов хәбәр итеүенсә, программаның төп комик персонаждары Ҡыҙыҡ Ҡотләхмәт улы менән Мәҙәк тамашасыларға өр-яңы һәм иң көлкөлө инсценировкаларын, скетч һәм шаяртыуҙарын тәҡдим итәсәк.
— Беҙҙең яңы проект хәҙерге заман кешеһе тормошонан – дауаханала, мәктәптә, юлда һәм башҡа урындарҙа осрауы бик ихтимал булған көлкөлө хәлдәрҙе күрһәтә, — ти Вәлит Хәлит улы. – Уларҙың һәр береһе туранан-тура беҙгә ҡағыла, шуға ла бик актуаль.
“Ҡыҙыҡ менән Мәҙәк” төркөмөнөң яңы программаһы менән таныштырыу Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының Ҙур залында үткәрелә. Унда артистар Вәлит Илембәтов, Хәмит Теләмов, Ғәлиә Моратова, Филүс Ҡалмурзин, Фаяз Йәнтурин, Хима Мөхәмәтйәнова, Ольга Хәйруллина һәм башҡалар ҡатнаша.


text:
Сочиҙа рәсми рәүештә ҡышҡы Олимпиада-2014 асыла
Йома, 7 февралдә, Сочиҙа XXII ҡышҡы Олимпия Уйындарын асыу тантанаһы үтә. Билдәләп үтергә кәрәк, Рәсәйҙә ҡышҡы Уйындар беренсе тапҡыр уҙғарыла. Тантананың башланыу ваҡыты символлаштырылған – 20:14 (Мәскәү һәм урындағы ваҡыт буйынса).
Ойоштороусылар онотолмаҫлыҡ тамаша вәғәҙәләй. Рәсәй йыйылмаһы флагын күренекле бобслейсы Александр Зубков тотоп барасаҡ.
Сочи-2014-тә Рәсәй делегацияһы составында Башҡортостандан 14 спортсы ҡатнаша.
Улар: шорт-трек буйынса Семен Елистратов, Руслан Захаров һәм Дмитрий Мигунов, саңғыла трамплиндан һикереүҙә Дмитрий Васильев һәм Илмир Хәзетдинов, саңғы икебәйгеһендә Эрнест Яхин, Бобслейҙа Илвир Хузин, сноубордта (борд-кросс) Антон Копривица, шайба менән хоккейҙа «Ағиҙел»дән (Өфө) — Ангелина Гончаренко, Инна Дюбанок, Алена Хомич, Анна Шибанова, Елена Дергачева һәм Екатерина Пашкевич.
Олимпиада-2014 алышында Башҡортостандан тәүгеләр булып «осоусы саңғысылар» сығыш яһай – уларҙың квалификация 8 февралдә үтә.
Рәсәйҙең ҡатын-ҡыҙҙар йыйылмаһы үҙенең турнирында 9 февралдә Германия командаһы менән осрашасаҡ.


text:
Азат Фазлыев Башҡортостандың Сауҙа-сәнәғәт палатаһы президенты итеп һайланды
ӨФӨ, 2016 йыл, 18 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
17 мартта республика Сауҙа-сәнәғәт палатаһының отчет-һайлау конференцияһында Азат Фазлыев бер тауыштан Башҡортостандың Сауҙа-сәнәғәт палатаһы президенты итеп һайланды.
Азат Фазлыев 1968 йылдың 21 сентябрендә Өфөлә тыуған.
1990 йылда инженер-иҡтисадсы белгеслеге буйынса Өфө авиация институтын тамамлаған.
1989-1990 йылдарҙа Өфө авиация институтының ВЛКСМ комитеты секретары урынбаҫары вазифаһын биләй. 1990-1991 йылдарҙа — Өфө авиация институты кафедраһы инженеры; 1991-2007 йылдарҙа — «Ориентир» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте директоры; 2007-2010 йылдарҙа — «Урал инвестициялар агентлығы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры, «Урал лизинг үҙәге» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе.
2010-2015 йылдарҙа — Башҡортостан Сауҙа-сәнәғәт палатаһы вице-президенты. 2015 йылдан республика Сауҙа-сәнәғәт палатаһы президенты вазифаһын башҡарған.
Азат Фазлыев — Дөйөм Рәсәй халыҡ фронтының Башҡортостандағы төбәк штабы рәйестәше, Рәсәйҙән Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы Эшлекле советының милли бүлеге рәйесе урынбаҫары.


text:
Йүнселдәрме, аҙғындармы?
Башҡортостандың Монополияға ҡаршы хеҙмәтенең Эксперттар советы сираттағы ултырыш үткәрҙе. Унда Рәсәй Федерацияһының реклама тураһында ҡануниәтенең үтәлеше тикшерелде, атап әйткәндә, мыҫҡыллы һәм әҙәпһеҙ һүрәттәр ҡулланыу мәсъәләһе күтәрелде. Белгестәр Өфө урамдарында урынлаштырылған фитнесс-клуб рекламаһына айырым туҡталдылар. Баннерҙа ярым-яланғас ҡатын тәне төшөрөлгән, «Йәйен артыҡ кейемеңде сисеп һал» тигән өндәү яҙылған. Совет ағзалары фекеренсә, бындай һүрәттәр әхлаҡи нормаларын боҙа, конкуренция ҡағиҙәләренә ҡаршы килә.


text:
Фото:
Мәләүездә балалар һабантуйы үтте
Фото:
Мәләүездә Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнөнә арналған һабантуй үтте. Байрам бәләкәй артистарҙың сығыштары менән асылды. Артабан республика һәм Рәсәй кимәлендәге конкурстарҙа, ярыштарҙа, олимпиадаларҙа юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкән балаларға грамоталар һәм аҡсалата приздар тапшырылды, тип хәбәр иттеләр район хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлегенән.
БР Дәүләт Йыйылышы депутаты Николай Крюков балалар һабантуйын үткәреүҙә финанс ярҙамы күрһәткән. Ул йүнәлткән аҡсаға һабантуйҙа ҡатнашыусылар, Мәләүез мәктәп-интернатында һәм социаль приютта тәрбиәләнеүселәр өсөн бүләктәр һатып алынған.
Йола буйынса, мәктәп һәм өҫтәмә белем биреү учреждениелары уҡыусылары ҡул эштәре күргәҙмәһен ойошторҙо. Йәш техниктар станцияһы ағастан эшләнгән «Ҡышҡы ихата» композицияһын тәҡдим итте. Был эш республика конкурсында өсөнсө урынға лайыҡ булған.
Байрам сиктәрендә төрлө бәйгеләр, спорт ярыштары ойошторолдо. Шулай итеп, милли көрәштә Смак ауылынан Руслан Фәйзуллин, Ильяс Көсөкәев, Ергән ауылынан Руслан Ғәлин, Радмир Исмәғилев, Альфред Мөхәмәҙиев иң көслө көрәшселәр тип танылды. Ә ун ике йәшлек Даниил Садыҡов бүрәнәгә менеү бәйгеһендә беренсе булды.


text:
Ғайса (пәйғәмбәр)
’И́са бну Марйама, ’И́са ибн Марьям (ғәр. عيسى ابن مريم — Иисус сын Марии) — Исламда Ғайса пәйғәмбәр, (нәби) һәм Аллаһтың рәсүле, Инжилдә — Иисус Христос.
Йөкмәткеһе
Исламда Ғайса пәйғәмбәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Исламдағы иң хөрмәтле пәйғәмбәрҙәр иҫәбенә инә, улар араһында Нух (Ной), Авраам(Ибраһим), Муса (Муса (пәйғәмбәр)) һәм Мөхәммәт. Ҡөрьәндә донъяға килеүе Әҙәм ғәләйһиссәләмдекенә оҡшаш. Ҡөрьәндә әйтелеүенсә, Аллаһ Ғайсаға изге китап Инжил иңдергән. Ислам эсхатологияһында Ғайса Дәжжәлгә ҡаршы көрәшер пәйғәмбәр тип нарыҡлана.
Ғайсаның донъяға килеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Яралтылыуы
Исламда Ғайса пәйғәмбәр Аллаһтың бойороғо буйынса, атай ҡатнашлығыһыҙ донъяға килгән тип иҫбатлана. Әҙәм ғәләйһисссәләм дә атайһыҙ яралтыла, шуға бында оҡшашлыҡ бар тип һанала. Ҡөрьәндә бәйән ителеүенсә, Мөхәммәт пәйғәмбәр янына бер төркөм нәсәра килә лә, ни өсөн мосолмандар Ғайсаны илаһи зат түгел тип әйтеп кәмләй, тигән дәғүә белдерә. Быға яуап итеп[2], Ҡөрьән Кәримдән аят килтерелә: "Әҙәм ғәләйһиссәләм атайһыҙ һәм әсәйһеҙ яралтылды, шуның кеүек Ғайса ғәләйһиссәләм дә атайһыҙ бар ҡылынды. Икеһе лә Аллаһтың ҡөҙрәте менән , ғәҙәти булмаған юл менән яралтылдылар. Әҙәм ғәләйһиссәләм ата-әсәһеҙ яралтылған булһа ла, Аллаһының улы тип әйтмәйҙәр, ни өсөн Ғайса ғәләйһиссәләмде Аллаһ улы, тиҙәр[3]
- Донъяға килеүе
Ҡөрьәндә Мәрйәм Ғайсаны алыҫҡа китеп таба, тип әйтелә.
- Мәрйәмдең тыуған йортона ҡайтыуы
Ғибәҙәт ҡылыр ваҡыт етә. Шул мәл гел генә уҡыныр михрабында Мәрйәмдең юҡлығын күрәләр. Йыраҡ түгел Бәйт Ләхем тип аталған дошман ҡәүем йәшәгәнгә күрә, ҡурҡып уны эҙләй башлайҙар. Етмәһә, кемдер Мәрйәмдең шул яҡҡа китеп барғанын шәйләп ҡалған. Кешеләрҙән бик оялһа ла, ҡурҡһа ла, Мәрйәм ҡайтыр яҡҡа китә.Ҡаршыларына сабый күтәреп килеп сыҡҡан Мәрйәмдең ишетмәгән һүҙе ҡалмай. Атаң-әсәң яҡшы кешеләр, Бәйтел-Мәҡдистә бығаса ишетелмәгән-күрелмәгән насарлыҡ эшләнең, тип битәрләйҙәр.
«Ғайсаны күргәс, улар: „Һин Бәйтел-Мәҡдистә быға ҡәҙәр булмаған насар эш менән килдең. Әй Һарундың һеңлеһе! Һинең атаң Ғимран яуыз кеше түгел, Бәйтел-Мәҡдистең имамы, ғибәҙәт ҡылыусыларҙың олуғы ине. Әсәң Хәббә бинте Фәҡуд та боҙоҡ ҡатын түгел ине. Ата-әсәң яҡшы кешеләр була тороп, был баланы һин нисек таптың?“ — тиҙәр».
Барыһы ла Ғимран ғаиләһен тик яҡшы яҡтан белһә лә, ҡаты асыуланалар .
Балалығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сабыйын тотоп килеп сыҡҡан Мәрйәмгә бит һөйләшергә ҡушылманы. Ул ымлап ҡына, яуапты баланан алығыҙ, тигән ишара яһай. Ҡәүемдәштәре оторо ҡыҙып китә: — Әле һин беҙҙе мәсхәрәләп, имсәк баланан яуап алдыртмаҡсыһың. Ул әле һөйләшеү түгел, бер нәмә лә аңламай.
Мәрйәм Инәгә алдан уҡ сабый һөйләшә белеп тыуасағы хәбәр ителгән булған:
Был мөғжизә ырыуҙаштарын ышанырға мәжбүр итә. Барыһы ла сабыйҙың Аллаһ рәсүле булыуын иҫбатлай.
Ғайсаның вәғәздәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мосолман дине буйынса Ғайса Исламдағы башҡа пәйғәмбәрҙәр кеүек үк, Аллаһтың берәү генә икәнен аңлатҡан, иманға өндәгән. ,
Тәүрат һәм Инжил[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инжилдә Ғайсаның Ирод I батша ваҡытында йәшәүе бәйән ителә (б.э.т. 4 йыл)),Август идара иткән ваҡытҡа ла тура килә (б.э.т. 6 йыл), Йәһүҙиәлә халыҡ һанын алғанда ул була. Быны теүәл раҫлап булмай, әммә был мәсьәлә менән шөғөлләнгән белгестәр Ғайса пәйғәмбәр б.э.т. 7—6 йылдарҙа тыуған тип һанай.
Мосолмандар Ғайсаға иңгән хаҡ Инжил юғалған, исеме генә ҡалған тип һанай. Йәғни был китаптан Ғайсаның ысын тарихын белеп булмай, тиҙәр.
Ғайса (ғ.с.) әйткән:
Әммә Ғайса ғ.с. вәғәздәренә ҡолаҡ һалыусылар әҙ була, 12 кеше иман килтереп, уның сәхәбәләренән булдылар:
Ғайсаның рисәләте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инжилдә әйтелеүенсә, Ғайса ғ.с. 12 сәхәбәһе менән тотош Фәләстинде йөрөп сыҡҡан. Сәйәхәте ваҡытында ул бик күп кирәмәттәр күрһәткән, ауырыуҙарҙы аяҡҡа баҫтырған, үлгәндәрҙе терелткән.
Ғайса ғ.с. әйткән:
Ғайса ғ.с. күрһәткән был мөғжизәләр кешеләргә тәрән йоғонто яһай. Ул һәр ерҙә лә был кирәмәттәрҙең тик Аллаһтың бойороғо менән генә үтәлеүен әйтә, «Аллаға инаныуың һине ҡотҡарҙы», — тип әйтеп йөрөй.
Иман килтереүселәр арта барғанын күреп, элекке руханиҙар һәм ғөләмәләр уға ҡарата хаслыҡ уйлай башлай.
Вафаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡөрьән Ғайса ғәләйһиссәләмдең йәһүҙиҙәр ҡулынан һәләк булыуын кире ҡаға.
Ҡөрьәндә Ғайсаның исемдәре һәм эпитеттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғайсаның исеме Ҡөрьәндә төрлө эпитеттар менән бирелә.
Ҡөрьән, 4:171 «Мәсих — Мәрйәм улы Ғайса, Аллаһының ебәрелгән илсеһе, Аллаһы тәғәләнең кәлимәһе, йәғни Аллаһы тәғәләнең һүҙе менән генә атайһыҙ яралтылған!»
- Аллаһ кәлимәһе — был төшөнсә Ҡөрьәндә тик Ғайса ғ.с.гә ҡарата ғына ҡулланылған. Аллаһ иманлы Мәрйәмгә баланың исемен ул донъяға килмәҫ элек үк белдереп ҡуя. Ғайсаға Аллаһ исемде үҙе ҡуша — «Мәсих Ғайса».
Ҡөрьәндә Ғайса ғ.с. тураһында аяттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡөрьәндә Ғайса ғ.с. исеме 25 тапҡыр ҡабатлана, Әҙәм исеме лә шул саҡлы уҡ. Был ҡайһы бер ғөләмәләр әйтеүенсә Ғайса менән Әҙәм ғәләйһиссәләмдәрҙең берҙәй ғәләмәт булыуын күрһәтә -
- «Мәрйәм» сүрәһенең 16- 40-сы аяттарында Ғайса пәйғәмбәрҙең яралыуы һүрәтләнә. Мәрйәм бәлиғ булғас, бер саҡ ул башҡаларҙан ситкәрәк китеп, тәнен күрмәһендәр өсөн пәрҙә ҡороп, ғөсөл ала башлай. Ҡапыл уның ҡаршыһында бик сибәр ир һынында Ябраил фәрештә пәйҙә була. Ҡыҙ ҡалтырап төшә һәм: «Әгәр ҙә һин Алланан ҡурҡыусы тәҡүә бәндә булһаң, һинең зарарыңдан Аллаға һыйынам», — ти һала. Ябраил фәрештә иһә:
— Мин Алланың илсеһе. Һине бер пак һәм маҡтаулы бала менән шатландырырға килдем, — тип яуаплай. Билдәле, Мәрйәм был һүҙҙәрҙән бөтөнләй ҡаушай, ғәжәпләнә: — Минең нисек балам тыуһын?! Миңә бер ир кешенең дә ҡағылғаны юҡ, мин уйнашсы түгел, — тип асыулы яуаплай. — Дөрөҫ, — ти Ябраил фәрештә. — Ләкин Раббыбыҙ: «Ир кеше ҡағылмаған ҡыҙҙан бала таптырыу Беҙҙең өсөн бик еңел эш. Беҙ ул баланы ҡөҙрәтебеҙҙе күрһәтер өсөн кирәмәт һәм уға иман килтереүселәргә рәхмәт итеп иңдерәсәкбеҙ. Ул баланы атайһыҙ яралтыу тәҡдир ҡылынған эш, булмайса ҡалмаҫ», — тине".
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Иисус в Исламе — взгляд мусульман
- Алиев А. Иисус в Исламе // «Дагестанская правда», 23.12.2004.
- Путилов С. Иисус в Коране // Интернет-портал «Credo.ru», 22.10.2007 г.
- Мусульманский Иисус Антология. Сост., перевод, коммент. Б. Г. Деревенского. СПб.: «Амфора», 2009.
- Иисус Христос — взгляд Ислама
- Тәсһилүл бәйән фи тәфсирил Ҡөрьән// Ҡөрьән тәфсиренең еңеләйтелгән аңлатмаһы. 4 томда. — Ҡазан:2004 йыл
- Ситдиҡова Гүзәл. Динебеҙҙә ҡатын-ҡыҙ//Башҡортостан ҡыҙы. −2008,№ 8 (Мәрйәм Инә)


text:
Башҡортостанда йыл башынан 59 урман янғыны булған
Башҡортостан урмандарында янғындарға бәйле хәлдәр тотороҡло. Был хаҡта бөгөн матбуғат конференцияһында республиканың урман хужалығы министры Рәжәп Нәбиуллин хәбәр итте. Йыл башынан төбәк территорияһында 59 урман янғыны теркәлгән.
— Быйыл былтырғы кеүек ҡоролоҡ юҡ, — тине министр. – Ул ваҡытта аномаль эҫелек бөтөнләй көтөлмәгән хәл булды. Әммә, ауыр шарттарға ҡарамаҫтан, беҙ бар эште лә яйға һала алдыҡ. Һөҙөмтәлә берәү ҙә зыян күрмәне, һәм беҙ янғындың ауылдарға үтеп инеүенә юл ҡуйманыҡ.
Рәжәп Нәбиуллин һүҙҙәренә ҡарағанда, яҙғы, йәйге һәм көҙгө иң хәүефле өс осор бар. Шул уҡ ваҡытта, урман хужалығы хеҙмәткәрҙәре һәр ваҡыт әҙер, тип белдерҙе ул. Көн һайын үҙҙәренең маршруттарында 800 самаһы кеше патрулгә сыға. Һауанан контроль көн аша башҡарыла.
БР Урман хужалығы министрлығының төп бурысы – урман янғындарын иҫкәртеү.
— Беҙ даими рәүештә халыҡ менән аралашып торабыҙ. Урман янғындарының ни тиклем хәүефле булыуын кешеләр аңлай башланы, шуныһы ҡыуаныслы.


text:
Башҡортостан менән Цзянси берлектәге 20 проектты тормошҡа ашырасаҡФото: Олег Яровиков
Башҡортостан менән Цзянси берлектәге 20 проектты тормошҡа ашырасаҡ
Башҡортостан менән Цзянси берлектәге 20 проектты тормошҡа ашырасаҡФото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 5 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.
Өфөнөң «ВДНХ-Экспо» комплексында Ҡытайҙың Цзянси провинцияһының Иҡтисад һәм мәҙәниәт көндәре асылды. Был төбәктең майҙаны Башҡортостандан бер аҙ ҙурыраҡ, унда 45 миллион кеше йәшәй.
«Волга — Янцзы» проекты сиктәрендә республика 35 килешеү төҙөнө, шуларҙың 20-һе — Цзянси менән, тип иҫкә төшөрҙө сәләмләү һүҙендә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов. Республика етәксеһе билдәләүенсә, Рәсәй һәм Ҡытай төбәктәренең хеҙмәттәшлеге ШОС һәм БРИКС илдәре төбәктәренең нисек үҙ-ара эш итергә тейешлеген күрһәтә.
Ҡытай провинцияһы губернаторы Лу Синьше сауҙа-күргәҙмә үҙәген, баҡыр-руда етештереү ҡалдыҡтарын файҙаланыу комплексын төҙөү, авиация двигателдәрен эшләүҙә хеҙмәттәшлек, студенттар менән алмашыу республикала ғәмәлгә ашырылыусы өҫтөнлөклө проекттар тип иҫәпләй.
Бынан тыш, Цзянси губернаторы тәҡдиме буйынса төбәктәрҙә вәкиллектәр асыла, улар эшҡыуарлыҡ структураларына ҡатнаш аҙыҡ һәм ашлама етештереүсе «Чжифан» аграр корпорацияһы етәксеһе әйткән проблеманы хәл итергә ярҙам итергә тейеш. «Компаниябыҙҙың директорҙар советы дүрт проект инвестицияһына 100 миллион доллар бүлергә ҡарар итте, — тине топ-менеджер. — Аҡса һалыу өсөн 10 мең саҡрым юл үтергә әҙербеҙ. Беҙгә Рәсәй баҙарын һәм Рәсәй закондарын насар белеүебеҙ ҡамасаулай».
Бөгөн, 5 ноябрҙә, Башҡортостан Хөкүмәте менән Цзянси провинцияһы араһында хеҙмәттәшлекте киңәйтеү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылды. Республиканың Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты менән провинцияның Туристик үҫеш комиссияһы етәкселәре үҙ-ара эш итеү хаҡында меморандум төҙөнө.
«Тәүге аҙым яһалды. Хәҙер мөнәсәбәттәрҙе үҫтереү бара. Бында барыһы ла — эшҡыуарлыҡ, коммерция, сәнәғәт тырышлыҡ һалырға тейеш. Хеҙмәттәшлек программаһы ҡатмарлы, әммә беҙгә уны тормошҡа ашырырға кәрәк», — тип йомғаҡ яһаны Рөстәм Хәмитов.


text:
Өфөлә эре ауыл хужалығы баҙары төҙөләсәк
Өфөлә дәүләт ауыл хужалығы продукцияһы баҙары төҙөләсәк. Был турала Өфө хакимиәтендә үткән оператив кәңәшмәлә ҡала башлығы Павел Качкаев хәбәр итте. Уның әйтеүенсә, баҙар төҙөлөшө тураһындағы ҡарар республика етәкселеге кимәлендә ҡабул ителгән.
— Яңы баҙарҙың үҙенсәлеге шунда: унда алыпһатарҙар түгел, ә ауыл хужалығы тауарҙары етештереүселәре үҙҙәре сауҙа итәсәк, — тине Павел Качкаев. – Тимәк, хаҡтары ла күпкә осһоҙ буласаҡ.
Мэр һүҙҙәренсә, республиканың баш ҡалаһында бындай баҙарға ихтыяж ысынлап та ныҡ һиҙелә. Һәм был ҡала баҙарҙарында һәм магазиндарында тауарҙар етешмәгән өсөн түгел, ә ауыл хужалығы продукцияһына хаҡтарҙың Өфөлә сиктән тыш тиҙ артыуы арҡаһында. Мәҫәлән, һуңғы айҙа иттең килограмы 30 һумдан ашыуға ҡиммәтләнгән. Был ауыл хужалығы продукцияһын һатыу эше менән етештереүселәр урынына алыпһатарҙар шөғөлләнеүе менән аңлатыла.
Павел Качкаевтың билдәләүенсә, әлеге ваҡытта Өфөлә яңы баҙар төҙөлөшө өсөн урын эҙләйҙәр.


text:
Өфөлә мәшһүр бейеүсе һәм хореограф Рудольф Нуриевтың тыуған көнөн билдәләйҙәр
ӨФӨ, 2015 йыл, 17 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
17 мартта бөтә донъя Рудольф Нуриевтың тыуған көнөн билдәләй. Бөгөн ХХ быуаттың мәшһүр бейеүсеһе һәм хореографына 77 йәш тулған булыр ине. Уның сағыу ижады һәм үҙенсәлекле биографияһы күп фильмдарҙың, спектаклдәрҙең, китаптарҙың һәм ғилми тикшеренеүҙәрҙең нигеҙенә һалынды.
Бөгөн Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжында иҫтәлекле саралар үтте. Осрашыуға балет артисы һәм хореограф Хашим Мостаев һәм журналист Нина Жиленко саҡырылғайны. Балалар һәм уҡытыусылар уларҙың хәтирәләрен тыңланы. Улар өсөн Рудольф Нуриевҡа арналған викторина ла ойошторолдо.
— Беҙ йыл һайын ошондай саралар үткәрәбеҙ. Бөгөнгө осрашыу уҡыусылар өсөн бик ҡыҙыҡлы һәм фәһемле булды. Хәҙер балалар легендар шәхес хаҡында күберәк белә, — тип хәбәр итте колледж директоры Олия Вилданова.
Иҫтәлекле дата айҡанлы бөгөн Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт драма театрында «Руди — Never off» спектакле сәхнәгә ҡуйыла. Спектаклдең режиссеры — Айрат Абушахманов. Төп ролде Урал Әминев башҡара.
Башҡорт опера һәм балет театрында Рудольф Нуриев исемендәге XХ Халыҡ-ара балет сәнғәте фестиваленә әҙерлек эштәре бара. Фестиваль 22 мартта Валерий Гаврилин музыкаһына ижад ителгән «Анюта» балеты менән асыла. Башҡорт театрында музей экспозицияһы эшләй, унда Рудольф Нуриевҡа бәйле һирәк осраған артефакттарҙы һәм фотоматериалдарҙы күрергә мөмкин.


text:
Василий III
Васи́лий III Иванович (25 март 1479 — 3 декабрь 1533 вафаттар) — 1505—1533 йылдарҙағы Мәскәү һәм Владимир бөйөк кенәзе, Иван III һәм София Палеологтың улы, Иван IV Грозныйҙың атаһы. Изге Рим империяһы императоры Максимилиан I менән 1514 йылда төҙөлгән килешеүҙә беренсе тапҡыр батша (царь — цезарь) тип аталған.
Атаһы башлаған берҙәм Рус дәүләтен берләштерү сәйәсәтен дауам итә; ҡайһы бер удел кенәзлектәр менән килешеүҙе яңырта. Василий III заманында бер нисә удел кенәзлеге бөтөрөлә. 1510 йылда Псков, 1521 йылда Рязань ҡалаларын үҙенә буйһондора. Рус-Литва һуғышында еңеүе һөҙөмтәһендә 1514 йылда Василий III Смоленск кенәзлеген үҙ биләмәһенә ҡушыуға ирешә. Мәскәүҙән көнсығышта һәм көньякта урынлашҡан ерҙәрҙе яулап алыу сәйәсәтен дауам итә, Ҡазан ханлығына бер нисә һөжүм ойоштора; 1506 йылғы һөжүме еңелеү менән тәмамлана. Мөхәммәдәмин хан вафатынан һуң Ҡазан тәхетенә үҙ кешеһен — Шаһғалиҙе ултырта (1518). Шаһғали унан ҡыуылғас, уны Ҡазан тәхетенә ҡайтару өсөн 1523—1524 йылдарҙа яуҙар ойоштора. 1530-31 йылдарҙағы яу-һөжүмдәрҙән һуң Ҡазан тәхетенә Василий III кешеһе — Йәнғәли ултыртыла. Бер үк ваҡытта Ҡазан ханлығының көнбайыш сик буйҙарында үҙ ҡәлғә-ҡоролмаларын төҙөү һәм нығытыуҙы дауам итә. 1521 йылда Оло сик буйы кәртәләре төҙөлөшөн башлай, 1524 йылда Ҡазан ханлығы йоғонтоһонда булған сыуаштар ере сигендә, Сура йылғаһы тамағында, Васильсурск ҡәлғәһен нигеҙләй. Шул уҡ йылда урыҫ сауҙагәрҙәренә Ҡазан ханлығы йәрминкәләренә барыуҙы тыя, Түбән Новгород йәнәшәһендә үҙ йәрминкәләрен асырға әмер бирә. Литваға ҡаршы көрәштә үҙ маҡсатында файҙаланыу һәм үҙ кенәзлегенә яу-һөжүмдәрҙе булдырмау ниәтенән Ҡырым ханлығы менән яҡын мөнәсәбәттәр урынлаштыра, дипломатик килешеүҙәр төҙөүгә ирешә. Ҡырым хандары нәҫеленән булған Сәхибгәрәй Ҡазан тәхетенә ултырғандан һуң ғына Ҡырым ғаскәре 1521 йылдың көҙөндә Мәскәүгә һөжүм ойоштора, Мәскәүҙә идараһы булып ҡалған баярҙарҙан йолом түләтә.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Пресняков А. Е. Завещание Василия III // Сборник статей по русской истории, посвящённых С. Ф. Платонову. П., 1922;
- Шмидт С. О. О времени составления «Выписи» о втором браке Василия III // Новое о прошлом нашей страны. М., 1967;
Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)


text:
Энергетиктар көнө менән!
22 декабрҙә, йылдың иң ҡыҫҡа көнөндә, энергетика комплексы хеҙмәткәрҙәре һәм ветерандары үҙ һөнәри байрамдарын билдәләй.
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов улар исеменә ҡотлау ебәрҙе. Унда, энергетика тармағы төбәк иҡтисадының мөһим стратегик секторҙарының береһе булып тора, тип билдәләнә. Республиканы яңы үҫеш баҫҡыстарына сығарыу буйынса күләмле проекттарҙы ғәмәлгә ашырыу энергетиктарҙың төплө белеменә, инициативаһына һәм эшлеклелегенә бәйле. Иң мөһиме – халыҡтың именлеге.
— Тармаҡҡа реформа үткәреү иҡтисади конкуренция шарттарында һеҙҙең алға динамик үҫешеү бурысы ҡуя. Һеҙҙең һөнәри оҫталығығыҙ республика ҡулланыусыларын электр энергияһы һәм йылылыҡ менән ышаныслы тәьмин итеү, энергетика тармағын артабан модернизациялау буйынса яуаплы бурыстарҙы хәл итергә булышлыҡ итер, тип иҫәпләйем. Былар, беренсе сиратта, Урал аръяғы йылылыҡ-электр үҙәге магистрален киңәйтеү, 2-се Өфө йылылыҡ-электр үҙәге магистрален реконструкциялау, 5-се Өфө йылылыҡ-электр үҙәген төҙөү, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алына төбәк башлығы мөрәжәғәтендә.
Рөстәм Хәмитов белгес-энергетиктарға, электростанциялар, электр һәм йылылыҡ селтәрҙәре, ремонт-төҙөлөш һәм махсуслаштырылған предприятиелар эшселәренә һәм хеҙмәткәрҙәренә уңышлы эшләүҙәрен, яңы хеҙмәт ҡаҙаныштары, ныҡлы һаулыҡ, изгелек һәм именлек теләне.


text:
Международный конкурс по математике «Поверь в себя»
для учеников 1-11 классов и дошкольников с ЛЮБЫМ уровнем знаний
Задания конкурса по математике «Поверь в себя» разработаны таким образом, чтобы каждый ученик вне зависимости от уровня подготовки смог проявить себя.
К ОПЛАТЕ ЗА ОДНОГО УЧЕНИКА: ВСЕГО 28 РУБ.
Конкурс проходит полностью дистанционно. Это значит, что ребенок сам решает задания, сидя за своим домашним компьютером (по желанию учителя дети могут решать задания и организованно в компьютерном классе).
Подробнее о конкурсе - https://urokimatematiki.ru/
Идёт приём заявок на самые массовые международные олимпиады проекта "Инфоурок"
Для учителей мы подготовили самые привлекательные условия в русскоязычном интернете:
1. Бесплатные наградные документы с указанием данных образовательной Лицензии и Свидeтельства СМИ;
2. Призовой фонд 1.500.000 рублей для самых активных учителей;
3. До 100 рублей за одного ученика остаётся у учителя (при орг.взносе 150 рублей);
4. Бесплатные путёвки в Турцию (на двоих, всё включено) - розыгрыш среди активных учителей;
5. Бесплатная подписка на месяц на видеоуроки от "Инфоурок" - активным учителям;
6. Благодарность учителю будет выслана на адрес руководителя школы.
Подайте заявку на олимпиаду сейчас - https://infourok.ru/konkurs
РАССМОТРЕНО
на заседании ШМО
28.08.2015 г. протокол № 1
Руководитель МО
___________/ Посадская Н.А.
СОГЛАСОВАНО
Зам.директора по УР
МОБУ СОШ с. Дарьино
________ / Посадская Н.А.
«____»________________2015г.
УТВЕРЖДАЮ
Директор МОБУ СОШ с. Дарьино
_____________/Любишева Н.И.
31.08.2015 г. Пр. № __________
Рабочая программа
по башкирскому языку
для 5-9 классов
Срок реализации 5 лет
Программа разработана на основе рекомендованной Министерством образования Республики Башкортостан «Программы по башкирскому языку для учащихся I–XI классов школ с русским языком обучения”. Составители: Тулумбаев Х.А., Габитова З.М., Давлетшина М.С. //Ижевск: издательство «КнигоГрад», 2008 г.
Разработала Мурзабулатова Г.Х. учитель башкирского языка и литературы
МОБУ СОШ с. Дарьино
2015 г
5-9 кластар өсөн башҡорт теленән эш программаһы
Аңлатма яҙыу
Эш программаһы түбәндәге норматив-хоҡуҡи документтарға нигеҙләнеп төҙөлдө:
«Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» законы, Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһында» законы, «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» законы, Башҡортостан Республикаһының «Мәғариф тураһында» законы.
Программаның дөйөм характеристикаһы
Эш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған «Башҡорт теленән программа» (Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I-IX кластары өсөн) нигеҙендә төҙөлдө. Төҙөүселәре Толомбаев Х. А., Дәүләтшина М.С., Ғәбитова З. М., Усманова М. Г.- Ижевск: «Книгоград», 2008.
Программа йөкмәткеһе 3 йүнәлештән тора:
-телмәр эшмәкәрлеген формалаштырыу;телдең системаһын ( фонетика, орфография, орфоэпия, грамматика, пунктуация) өйрәнеү;
-бәйләнешле текст менән эшләргә өйрәтеү;
-башҡорт телен практик өйрәнеү нигеҙендә балаларҙы халҡыбыҙҙың тарихы, мәҙәниәте, сәнғәте, әҙәбиәте, милли йолалары, күренекле шәхестәре, уларҙың эшмәкәрлеге, ижады менән таныштырыу, башҡорт донъяһына алып инеү, республикабыҙҙың төп милләтенә ихтирам, үҙебеҙ йәшәгән төйәккә һөйөү тәрбиәләү.
Предметтың уҡыу планындағы урыны
Башҡортостан Мәғариф Министрлығы тарафынан тәҡдим ителгән программа Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы муниципаль районының Дарьино дөйөм белем биреү муниципаль бюджет учреждениеhының «Уҡыу планы»на ярашлы рәүештә тормошҡа ашырыла.
Программаның кимәле: базис
Программаның йөкмәткеһе һәм төҙөлөшө
Рус һәм башҡа мәктәптәрҙә башҡа милләт балаларына балаларға башҡорт телен өйрәтеүҙең байтаҡ үҙенсәлектәре бар. Уларҙың иң мөһимдәре:
балаларҙы башҡорт телен өйҙә, йәмәғәт тормошонда, хеҙмәт процесында практик файҙаланырға өйрәтелә;
башҡорт телен өйрәнеү өсөн уҡытыу планында аҙнаға 1-әр йәки 2-шәр сәғәт ваҡыт бирелә;
дәрестәрҙә балаларҙы башҡортса һөйләшергә, уҡырға, яҙырға өйрәтеү бергә алып барыла;
тел менән әҙәби материалдары бергә ҡушып өйрәнелә (интеграция);
лингвистик һәм әҙәби материал практик ҡулланыу маҡсатынан сығып өйрәнелә (коммуникатив йүнәлеш).
Башҡорт теленә өйрәтеүҙең маҡсаттары һәм бурыстары:
Уҡыусыларҙа башҡорт телендә һөйләгәнде, уҡығанды, радио-телетапшырыуҙар тыңлағанды аңлау күнекмәләре булдырыу (аудирование).
Башҡорт теленең өндәрен, һүҙҙәрен дөрөҫ әйтеп,үҙ-ара һөйләшергә, тәҡдим ителгән темалар, ситуациялар буйынса һөйләргә өйрәтеү (говорение)
Дәреслектәге, уҡыу ҡулланмаларындағы текстарҙы, башҡорт телендә сыға торған “Йәншишмә”, “Аҡбуҙат”, “Аманат” гәзит-журналдарын үҙ аллы һәм аңлы уҡыу күнекмәләрен биреү(чтение).
Аралашыуҙа кәрәк була торған типик һөйләмдәрҙе күсереп,үҙ фекерҙәрен билдәле кимәлдә үҙ аллы яҙыу күнекмәләрен булдырыу(письмо).
Башҡорт телен өйҙә, йәмәғәт тормошонда, хеҙмәт процесында практик файҙаланырға өйрәтеү (практика).
Әҫәрҙе өлөшләп, һайлап, ролдәргә бүлеп, сылбыр буйынса уҡыу, тексты магнитофон яҙмаһынан тыңлау, йөкмәтке буйынса һорауҙарға яуап биреү кеүек эштәр башҡарғанда, һүҙлек эше иғтибар үҙәгендә тора.
Һәр уҡыу йылы дауамында алдағы кластарҙа алған белемдәр тулыландырыла. Темалар буйынса яҙыусылар, шағирҙар ижады менән таныштырыу, яңы текстар уҡыу, диалог һәм монолог ярҙамында бәйләнешле һөйләмдәр(текст) төҙөү дауам итә.
Бәйләнешле текст төҙөү, бер телдән икенсе телгә тәржемә итеү күнегеүҙәре башҡарыла.
Төрлө тәрбиәүи, әхлаҡи темаларға һөйләшеү, аралашыу алымдары ҡулланыла.
Уҡытыу предметының төп йөкмәткеһе
5-се класс
Һаумы, мәктәп!
Был тема (1 сентябрь – Белем көнө.Мәктәп, уҡыу, белем алыу, тел өйрәнеү) башлыса “Көҙ” темаһы менән бергә үрелеп бара. Бер үк ваҡытта, уҡыусыларҙың йәйге каникулды нисек үткәреүе тураһында әңгәмә үткәреү, фекер алышыуҙар ойошторола. Был темаларға ҡағылышлы һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр, һөйләмдәр иҫкә төшөрөлә, һүҙлек запасын байытыу йәһәтенән яңылары үҙләштерелә.Башҡорт теленең өн-хәрефтәре, ҡалын һәм нәҙек һуҙынҡылар. Исем. Исемдәрҙең һан менән үҙгәреше. Һөйләмдә һүҙ тәртибе. Сифат.
Үҙем тураһында
Был теманы үҙләштереү барышында уҡыусы үҙе тураһында,үҙенең ғаилә ағзалары, яҡындары тураһында һөйләргә өйрәнергә тейеш. Исемдәрҙең килеш менән үҙгәреше. Алмаш. Зат алмаштары. Зат алмаштарының килеш менән үҙгәреше. к-г,ҡ-ғ тартынҡыларының сиратлашыуы.
Йыл миҙгелдәре
Йыл миҙгелдәре, һәр йыл миҙгеленә хас үҙенсәлектәр менән танышыу. Йыл миҙгелдәрен, һәр миҙгелгә ҡараған ай исемдәрен дөрөҫ әйтә һәм телмәрҙә ҡуллана белеү. Һорау алмаштары.Күрһәтеү алмаштары. Күрһәтеү алмаштарының килеш менән үҙгәреше. Билдәһеҙлек алмаштары. Билдәләү алмаштары.
Башҡортостанды беләһеңме?
Уҡыусыларҙы үҙҙәре йәшәгән республиканың үткәне, бөгөнгөһө, киләсәге менән таныштырыу. Уҡыусы аңына үҙе йәшәгән ерҙең – Башҡортостандың тарихы, уның байлығы, күренекле шәхестәре һ.б. хаҡында бер бөтөн тыуҙырыу һәм ул турала һөйләй белеүҙәренә өлгәшеү. Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр. Юҡлыҡ алмаштары.
Кеше. Тән ағзалары.шәхси гигиена.
Был тема кешенең тән ағзалары, эске органдарының атамаларын белеү менән бергә шәхси гигиена, көн тәртибе, һаулығы менән берлектә алып барыла. Кешегә һау-сәләмәт булыу өсөн нимә эшләргә кәрәклеге тураһында әңгәмәләр үткәреү, әҫәрҙәр уҡыу. Башҡорт телендә эйәлек төшөнсәһе. Ҡылым.
Яңы йыл менән
Яңы йыл темаһы ҡыш темаһы менән берлектә алып барыла. Ҡыш миҙгеленең үҙенсәлектәрен билдәләү, Яңы йыл менән туғандарҙы, яҡын кешеләрҙе ҡотларға өйрәтеү, һәр байрамдың үҙенә генә хас күренештәре тураһында һөйләтеү. Ҡылымдың зат һәм һан менән үҙгәреше.
Аҙыҡ-түлек.Кейем-һалым. Өй . Магазин.
Аҙыҡ-түлек, кейем-һалым атамаларын өйрәнеү, һатып алыу этикеты менән таныштырыу, һөйләшергә, аралашырға өйрәтеү. Синоним.
8 март – Ҡатын-ҡыҙҙар көнө
Әсәй тураһында шиғыр, хикәйәләр уҡыу. Әсәйҙең донъяла иң ҡаҙерле кеше икәнен, уны ихтирам итергә, яратырға, ҡаҙерләргә кәрәклекте аңлатыу. Был тема ғаилә темаһы менән берлектә бара, шуның өсөн алдағы кластарҙа үтелгән ғаилә темаһы ҡабатлана. Ҡотлау открыткалары яҙырға, ҡотлау һүҙҙәрен әйтә белергә өйрәтеү. Антоним.
Яҙ етте
Яҙ билдәләрен күрә һәм яҙ миҙгеленең үҙенсәлектәрен әйтә белергә өйрәтеү. 1 май, 9 май байрамдары, дуҫлыҡ тураһында һөйләшеү. Омоним.
Яҙғы эштәр
Яҙғы эштәр, яҙғы баҡса эштәре,баҫыу эштәре тураһында һөйләшеү. Һан. Үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
Яҙғы байрамдар.
Башҡорт халҡының, Башҡортостанда йәшәүсе башҡа халыҡтарҙың яҙғы тәбиәғәт менән бәйле ғөрөф-ғәҙәттәре һәм матур йолалары тураһында һүҙ алып барыла. Уҡыусыларға уларҙың кеше тормошондағы әһәмиәте, мәғәнәләрен, уларҙы тергеҙеү кәрәклеген еткереү. Грамматика буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
V класс уҡыусыларының белем кимәленә талаптар
1.Уҡытыусы уҡыған йәки һөйләгән, үҙең уҡыған тексты аңлай алыу; 3-6 һөйләмдән торған диалогты аңлау, уны дауам итә белеү;
2. Уҡыған әҫәр, картина, экскурсия, ҡараған диафильм буйынса әңгәмәлә ҡатнашыу;
- предметны, күренеште элементар рәүештә һүрәтләү, уға үҙ мөнәсәбәтеңде булдырыу;
- хәбәр, һорау, өндәү һөйләмдәрҙе, поэтик әҫәрҙәрҙе дөрөҫ интонация менән һөйләү;
- 5 – 7 шиғырҙы яттан тасуири һөйләй белеү;
- тиҙәйткестәрҙе, һынамыштарҙы шыма итеп әйтә белеү.
3.Тексты шыма, аңлы, тасуири уҡыу;
-текстың өлөштәренә, иллюстрацияларына исем биреү;
-текстан аңлашылмаған һүҙҙәрҙе табыу, мәғәнәләрен аңлатыу, һүҙлектәр менән эш итеү;
-хикәйә, әкиәт, мәҡәл, йомаҡ жанрҙарын айыра белеү.
4. Ҙур булмаған һөйләмдәрҙе күсереп һәм яттан яҙыу;
- текст буйынса һорауҙарға яуап яҙыу;
- 6-10 һөйләмдән торған текстың йөкмәткеһен яҙыу;
-бер телдән икенсе телгә тәржемә итеү;
-өйрәтеү характерындағы изложение, иншалар яҙыу.
Уҡыу-уҡытыу программаһында планлаштарылған һөҙөмтәләрҙе үҙләштерелеүен баһалау
Класта һәм өйҙә башҡарыла торған яҙма эштәр өйрәтеү һәм тикшереү характерында була.
Уларға түбәндәгеләр инә:
башҡорт теленән төрлө типтағы күнегеүҙәр;
тәржемә эштәре (башҡорт теленән рус теленә һәм киреһенсә);
дәреслектәрҙәге әҙәби текстарға пландар төҙөү;
һорауҙарға яҙма яуаптар һәм иншалар;
тел һәм әҙәби материалдар буйынса аналитик һәм дөйөмләштереү тибындағы схемалар, проекттар һ.б. төҙөү.
Башҡорт теленең ағымдағы, сирек йәки йыл аҙағында, шулай уҡ уҡыу йылы башында инеү диктанты, ҙур темаларҙан һуң йомғаҡлау контроль эштәре үткәрелә. Ағымдағы контроль эштәр программаның өйрәнелгән материалын үҙләштереүҙе тикшереү маҡсатында уҙғарыла. Уларҙың төрө һәм үткәреү йышлығы өйрәнелә торған материалдың ҡатмарлылығынан, уҡыусыларҙың белем кимәленән сығып билдәләнә. Ағымдағы контроль эштәр өсөн уҡытыусы йә тотош дәресте, йә уның бер өлөшөн генә файҙалана ала.
Уҡыу йылы башында инеү диктанты, сирек һәм йыл аҙағында йомғаҡлау контроль эштәре мәктәп администрацияһы менән берлектә төҙөлгән график буйынса үткәрелә. Контроль эштәрҙе сиректең беренсе көнөндә һәм дүшәмбелә үткәреү тәҡдим ителмәй.
Программа материалының үҙләштереү кимәле уҡыусыларҙың дәрестәрҙә телдән биргән яуаптарына һәм яҙма эштәренә ҡарап баһалана. Бының өсөн башҡорт теленән һәр класта түбәндәге күләмдә контроль эштәр, яҙма эштәр үткәреү ҡарала:
Яҙма эштәрҙең төрҙәре:
Күсереп яҙыу-1
Һорауҙарға яуаптар-1
Диктант-1
Изложение-1
Ижади диктант-1
6-сы класс
Беҙҙе мәктәп ҡаршылай
1 сентябрь- Белем көнө. Уҡыусыларҙың хеҙмәт көндәре башланыуы. Белем, тел тураһында мәҡәлдәр өйрәнеү. Грамматика буйынса 1-5-се кластарҙа үткәндәрҙе ҡабатлау.
Башҡортостан ере буйлап
Башҡортостан Республикаһы, уның тарихы, күренекле шәхестәре, байлыҡтары менән танышыу. Тема буйынса һөйләү телмәрен үҫтереү, ижади эштәр башҡарыу. Башҡорт телендә эйәлек төшөнсәһе. Сифат. Сифат дәрәжәләре. Синоним. Антоним. Омоним.
Юл йөрөү ҡағиҙәләре һәм билдәләре
Хәүефһеҙлек, юл йөрөү ҡағиҙәләре,транспорт төрҙәре тураһында һөйләргә,өйрәтеү,уҡыу материалын тасуири,аңлы уҡыу. Рәүеш.
Рәүеш дәрәжәләре.
Почта.Телефон.Телеграф
Почтала үҙеңде тота,телефондан дөрөҫ һөйләшә белеү,хат яҙыу ҡағиҙәләренә өйрәтеү.Ҡылым.Ҡылым һөйкәлештәре.Хәбәр һөй-кәлеше.Хәҙерге заман.
Ҡыш дауам итә
Ҡыш миҙгеленең үҙенсәлектәре.Текстар уҡыу, шиғырҙар, һынамыштар ятлау, һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү, һүҙ байлығын арттырыу.Ҡылымдың хәбәр һөйкәлеше.Үткән заман. Киләсәк заман.
Дуҫ ҡәҙерен бел
Ысын дуҫлыҡтың ҙур мәғәнәгә эйә булыуы,уны һаҡлай белеү.Дуҫлыҡ хаҡында әҫәрҙәр уҡыу,мәҡәлдәр табыу. Ҡылымдың шарт һөйкәлеше.
Башҡортостан йылғалары,күлдәре.Экология мәсьәләһе
Башҡортостандың тәбиғәте,уның байлыҡтары тураһындағы мәғлүмәт менән таныштырыу.Республикалағы йылға, күлдәр тураһында текстар уҡыу.Уларҙың атамаларының мәғәнәһе,килеп сығышы тураһында һөйләшеү.Экология мәсьәләһе.Ҡылымдың теләк һөйкәлеше.
Һанарға өйрән
Көн режимы. Аҙыҡ-түлек магазины.Телмәрҙә һандарҙы практик ҡулланыу.Һан.Һан төркөмсәләре.Ябай һәм ҡушма һандар.
Бына тағы яҙ килде
Яҙ миҙгеленең үҙенсәлектәре. Яҙғы тәбиғәтте күҙәтеү.Осоп килеүсе ҡоштар тураһында һөйләшеү.1 май, 9май байрамдары.Грамматика буйынса 6-сы класта үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
Тиҙҙән йәй етә
Йәйге тәбиғәт, уҡыусыларҙың йәйге ялы тураһында әңгәмә. Тема буйынса текстар уҡыу,шиғырҙар ятлау. Тәбиғәткә экскурсия ойоштороу. Грамматика буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау, нығытыу.
Уҡыусыларҙың белем кимәленә талаптар
Һүрәтләү, хикәйәләү тибындағы текстарҙы тыңлау һәм аңлап ҡабул итеү;
Бирелгән тема буйынса диалог төҙөү, диалогты дауам итеү;
Ишеткәнде, күргәнде 4-6 һөйләм менән бәйләнешле итеп һөйләү.
Ҡысҡырып шыма һәм тасури уҡыу.
Һүҙлек һүҙҙәрен белеү һәм уларҙы телмәрҙә дөрөҫ ҡулланыу.
Дәрестә өйрәнелгән грамматик материалды практик ҡуллана белеү.
Ижади диктанттар, өйрәтеү изложениелары һәм иншалары яҙыу
Программала күрһәтелгән шиғырҙарҙы яттан белеү; 3-4 башҡорт йырын башҡара белеү, мәктәптең үҙешмәкәр сараларында ҡатнашыу, сәхнәлә сығыш яһау. Бөтә был эштәр тураһында бәйләнешле һөйләй белеү.
Уҡыу-уҡытыу программаһында планлаштарылған һөҙөмтәләрҙе үҙләштерелеүен баһалау
Класта һәм өйҙә башҡарыла торған яҙма эштәр өйрәтеү һәм тикшереү характерында була.
Уларға түбәндәгеләр инә:
башҡорт теленән төрлө типтағы күнегеүҙәр;
тәржемә эштәре (башҡорт теленән рус теленә һәм киреһенсә);
дәреслектәрҙәге әҙәби текстарға пландар төҙөү;
һорауҙарға яҙма яуаптар һәм иншалар;
тел һәм әҙәби материалдар буйынса аналитик һәм дөйөмләштереү тибындағы схемалар, проекттар һ.б. төҙөү.
Башҡорт теленең ағымдағы, сирек йәки йыл аҙағында, шулай уҡ уҡыу йылы башында инеү диктанты, ҙур темаларҙан һуң йомғаҡлау контроль эштәре үткәрелә. Ағымдағы контроль эштәр программаның өйрәнелгән материалын үҙләштереүҙе тикшереү маҡсатында уҙғарыла. Уларҙың төрө һәм үткәреү йышлығы өйрәнелә торған материалдың ҡатмарлылығынан, уҡыусыларҙың белем кимәленән сығып билдәләнә. Ағымдағы контроль эштәр өсөн уҡытыусы йә тотош дәресте, йә уның бер өлөшөн генә файҙалана ала.
Уҡыу йылы башында инеү диктанты, сирек һәм йыл аҙағында йомғаҡлау контроль эштәре мәктәп администрацияһы менән берлектә төҙөлгән график буйынса үткәрелә. Контроль эштәрҙе сиректең беренсе көнөндә һәм дүшәмбелә үткәреү тәҡдим ителмәй.
Программа материалының үҙләштереү кимәле уҡыусыларҙың дәрестәрҙә телдән биргән яуаптарына һәм яҙма эштәренә ҡарап баһалана. Бының өсөн башҡорт теленән һәр класта түбәндәге күләмдә контроль эштәр, яҙма эштәр үткәреү ҡарала:
Яҙма эш төрҙәре (изложение,инша) яҙыу уҡыусыларҙың уҡыу кимәленә, белеменә, мөмкинселегенә ҡарап уҡытыусы ҡарамағына ҡалдырыла һәм улар урынына шул уҡ күләмдә түбәндәге яҙма эштәр үткәрергә мөмкин:
-карточкалар менән эш;
-тест;
-һүрәт буйынса һөйләмдәр төҙөү;
-текста һөйләмдәрҙә һүҙҙәр тәртибе;
-терәк текстар менән инша яҙырға өйрәнеү:
-һүҙлек диктанты;
-һөйләмдәр төҙөү;
-һүҙлек менән эш;
-һүрәтләү иншаһы;
-синквейн төҙөү (слайд төҙөү: шәжәрәләр, минең ғаиләмде…)
7-се класс
Ауыл тормошо
Ауыл тормошо, ауыл кешеләренең көнкүреше, хеҙмәт, игенсе хеҙмәте тураһында әңгәмәләр үткәреү. Игенсе эшенең нескәлектәрен һөйләү. Ауыл тормошоноң ҡала тормошонан айырмалы яҡтары тураһында аңлатыу. Ауыл еренән сыҡҡан күренекле шәхестәрҙең тормош юлы менән таныштырыу, осрашыуҙар ойоштороу. Был тема буйынса яҙылған әҫәрҙәр уҡыу.
Грамматика:
Ҡылым. һүҙбәйләнеш. һөйләм төҙөлөшө.
Башкортостан буйлап сәйәхәт
Башҡортостан тураһында 1-6 кластарҙа үтелгәндәрҙе ҡабатлап, белгән фактик материалды эҙмә-эҙлекле итеп һөйләргә өйрәнеү. Был тема буйынса уҡыусыларға яңы мәғлүмәт биреү. Тыуған еребеҙҙең сал тарихы барлығын, Башҡортостан тураһында рус яҙыусылары, «Урал» эпосы, һуңғы йылдарҙағы тарихи Башҡортостан ерендә үткәрелгән фәнни экспедициялар мәғлүмәттәре менән таныштырып китеү («Арҡайым», «Сынташты», боронғо ҡалалар, алтын әйберҙәр табыу һ.б. тураһында), бының өсөн һуңғы йылдарҙа сыҡҡан матбуғат баҫмаларына мөрәжәғәт итеү. Был тема буйынса тәҡдим ителгән әҫәрҙәр менән танышыу, уҡыусыларҙың яҙыу һәм һөйләү телмәрен үҫтереү өҫтөндә эш алып барыла.
Грамматика:
Яңғыҙлыҡ исемдәр.
Спорт. Спорт кәрәк-яраҡтары
Кешегә сәләмәт булыу өсөн спорт менән шөғөлләнергә кәрәк икәнлеген аңлатыу һәм был турала уҡыусылар менән һөйләшеү, әңгәмә ойоштороу. Уҡыусылар үҙҙәре спорт менән ҡыҙыҡһыныуҙары, күренекле спортсмендар тураһында һөйләргә өйрәтеү. Спорт тураһында теле-радио тапшырыуҙары, газета материалдары буйынса һөйләү.
Башкортостанда спорт төрҙәре. Спорт өлкәһендә данлыҡлы кешеләр.
Грамматика: Башҡорт теленең үҙенсәлекле хәреф, өндәре, һөйләм төрҙәре.
Мин һәм беҙҙең ғаилә
Уҡыусы үҙенең ғаиләһе тураһында тулы һәм иркен һөйләй белергә тейеш. Сөнки был тема йылдан-йыл ҡабатлана. Ғаилә ағзаларын дөрөҫ атау, уларға ихтирамлы, иғтибарлы булырға өйрәтеү. Ғаилә, ғаилә ағзалары тураһында яҙылған әҫәрҙәр уҡыу, уларҙы аңлы ҡабул итергә өйрәтеү, һөйләү күнекмәләрен үҫтереү. Уҡылған әҫәрҙәр буйынса план төҙөргә өйрәтеү, план буйынса һөйләү. Телмәр үҫтереүгә айырым иғтибар бирелә. Был бүлектә билдәле рәссамдарҙың әҫәрҙәре күп кенә урын алған. Картинаны ҡарай, аңлай һәм уның йөкмәткеһен һөйләргә өйрәтеү.
Грамматика:
Ҡылым. Ҡылымдарҙың заман, зат, һан менән үҙгәреше.
Әсәйҙәр байрамы
Әсәй, өләсәйҙәрҙең изгелеге, ҡәҙере хаҡында әҫәрҙәр уҡыу, йөкмәткеһе өҫтөндә эш төрҙәре башҡарыу, һүҙлек байлыҡтарын арттырыу. "Катын-ҡыҙҙар байрамы тураһында әңгәмәләр, иртәлектәр үткәреү, данлыҡлы ҡатын-ҡыҙҙар менән осрашыуҙар ойоштороу.
Грамматика:
Теркәүес тураһында төшөнсә. Теҙеү теркәүестәре.
Сәнғәт оҫталары
Республиканың данлыҡлы һәм арҙаҡлы шәхестәре менән танышыуҙы дауам итеү. Сәнғәт оҫталарының тормош юлы һәм ижады менән таныштырыу. Теле-радио тапшырыуҙар, яҙмалар ҡарау. Уларҙың әҫәрҙәрен таныу, данлыҡлы кешеләребеҙ тураһында һөйләй белеү. Йырҙар өйрәтеү, бергәләп йырлау, һәләтле балалар менән йырҙар өйрәнеү. Мәктәп сәхнәһе өсөн концерт номерҙары әҙерләү.
Грамматика:
Эйәртеү теркәүестәре. Теркәүестәрҙең дөрөҫ яҙылышы. Теркәүес темаһын нығытыу.
Исемең матур, кемдәр ҡушҡан? Исемдәрҙә - ил тарихы
Был тема кеше исемдәренән башҡа тау, ер, һыу атамалары мөнән берлектә алып барыла. Исемдәрҙең мәғәнәһе, уның кеше холоҡ-фиғеленә тәьҫир итеүе. Данлыҡлы кешеләрҙең исемдәренә бәйләп, төрлө тарихи ваҡиғалар һөйләү, әҫәрҙәр уҡыу. Атамалар буйынса легендалар, риүәйәттәр уҡыу ҙа дәрестәрҙе ҡыҙыҡлы, мауыҡтырғыс итеп үткәрергә ярҙам итәсәк.
«Исемдәрҙә – ил тарихы», «Исемең матур, кемдәр ҡушҡан?» темаһына иртәлектәр үткәреү, уҡыусыларҙың һөйләү телмәрен үҫтерергә, кеше алдында сығыш яһау өсөн ярҙам итәсәк.
Грамматика: Бәйләүестәр. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе дөрөҫ яҙыу ҡағиҙәһен ҡабатлау.
Борон-борон заманда...
Башҡорт халыҡ ижады темаһын киңәйтеү, уҡыусыларҙың белгәндәрен тулыландырыу, һүҙ байлығын, һөйләү телмәрен үҫтереү маҡсат булып тора. Күберәк иғтибарҙы тексты аңлы ҡабул итеү һәм йөкмәткеһен һөйләй белеүгә йүнәлтеү. Бында башҡорт халыҡ әкиәттәренән башҡа, Ф.Туғыҙбаеваның «Тайыштабан ниңә уйнарға сыҡманы?» әкиәте лә урын алған. Уларҙың айырмаһын билдәләп үтеү кәрәк.
Грамматика:Киҫәксә тураһында төшөнсә.Киҫәксәләрҙең бүленеше. Киҫәксәләрҙең дөрөҫ яҙылышы.
Берҙәмлек, дуҫлыҡ, тыныслыҡ
Иң төп темаларҙың береһе - берҙәмлек, дуслык, тыныслыҡ. Бында тик кешеләр араһындағы дуҫлыҡ тураһында ғына һөйләшеү бармаясаҡ, ә халыҡ-ара булған мөнәсәбәттәр ҙә иғтибар үҙәгендә торорға тейеш. Был тема буйынса уҡыусыларҙы аңлап фекер йөрөтөргә һәм һөйләй белергә өйрәтеү. Уҡылған әҫәрҙәрҙең йөкмәткеһе буйынса фекер алышыу, әңгәмә ойоштороу.
Грамматика:
Мөнәсәбәт һүҙҙәр. Ымлыҡтар. Уларҙың дөрөҫ яҙылышы.
Йәмле йәй
Йәй миҙгеленең үҙенсәлектәрен билдәләү. Уҡыусыларҙың һүҙ байлығын арттырыу, һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү. Тәбиғәтте күҙәтеү, алған тәьҫораттар буйынса фекер алышыу. Был айҙарҙа уҙғарылған Милли байрамдар менән таныштырыу, улар тураһында белгәндәрен һөйләү. Балаларҙың йәйге ялы, хеҙмәте, ололарға ярҙамы тураһында әҫәрҙәр уҡыу һәм әңгәмәләр үткәреү.
Грамматика:
7-се класта үткәндәрҙе ҡабатлау, дөйөмләштереү.
Уҡыусыларҙың белем кимәленә талаптар
7 класс өсөн телмәр күнекмәләре:
Өйрәнелгән әҫәрҙәрҙең авторын, исемен белеү;
Яҙыусы ижад иткән художестволы картиналарҙы уйлап күҙ алдына баҫтырыу;
Эпик һәм лирик әҫәрҙе айыра белеү;
Программала ятлау өсөн тәҡдим ителгән әҫәрҙәрҙең тексын ятлау, 8-10 шиғырҙы яттан тасуири һөйләй белеү.
Художестволы, фәнни популяр һәм публицистик текстарҙы ҡысҡырып, етеҙ уҡыу;
Художестволы әҫәрҙәрҙе тасуири уҡыу;
Ҙур булмаған хикәйәләрҙе йәки уларҙың өҙөктәрен һөйләп биреү.
Йәмғиәт тормошонда телдең роле; туған телдең әһәмиәте;
Фонетика, телмәр өндәре, ижек, баҫым, һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр;
Графика, алфавит; хәрефтәрҙең өндәрҙе сағылдырыуы төшөнсәләре;
Лексика; һүҙҙең лексик мәғәнәһе; һүҙҙең тура һәм күсмә мәғәнәһе; синоним, антоним, омоним;
Исемдәрҙең һан, килеш менән үҙгәреше, күплек һәм килеш ялғауҙарының дөрөҫ яҙылышы, яңғыҙлыҡ исемдәрҙең дөрөҫ яҙылышы;
Ҡылымдарҙың заман, һан, зат менән үҙгәреше;
Ярҙамсы һүҙ төркөмдәре, уларҙың яҙылышы, һөйләмдәге роле.
Ижади диктанттар, изложениелар һәм иншалар яҙыу.
Уҡыу-уҡытыу программаһында планлаштырылған һөҙөмтәләрҙе үҙләштерелеүен баһалау
Класта һәм өйҙә башҡарыла торған яҙма эштәр өйрәтеү һәм тикшереү характерында була.
Уларға түбәндәгеләр инә:
башҡорт теленән төрлө типтағы күнегеүҙәр;
тәржемә эштәре (башҡорт теленән рус теленә һәм киреһенсә);
дәреслектәрҙәге әҙәби текстарға пландар төҙөү;
һорауҙарға яҙма яуаптар һәм иншалар;
тел һәм әҙәби материалдар буйынса аналитик һәм дөйөмләштереү тибындағы схемалар, проекттар төҙөү.
Башҡорт теленең ағымдағы, сирек йәки йыл аҙағында, шулай уҡ уҡыу йылы башында инеү диктанты, ҙур темаларҙан һуң йомғаҡлау контроль эштәре үткәрелә. Ағымдағы контроль эштәр программаның өйрәнелгән материалын үҙләштереүҙе тикшереү маҡсатында уҙғарыла. Уларҙың төрө һәм үткәреү йышлығы өйрәнелә торған материалдың ҡатмарлылығынан, уҡыусыларҙың белем кимәленән сығып билдәләнә. Ағымдағы контроль эштәр өсөн уҡытыусы йә тотош дәресте, йә уның бер өлөшөн генә файҙалана ала.
Уҡыу йылы башында инеү диктанты, сирек һәм йыл аҙағында йомғаҡлау контроль эштәре мәктәп администрацияһы менән берлектә төҙөлгән график буйынса үткәрелә. Контроль эштәрҙе сиректең беренсе көнөндә һәм дүшәмбелә үткәреү тәҡдим ителмәй.
Программа материалының үҙләштереү кимәле уҡыусыларҙың дәрестәрҙә телдән биргән яуаптарына һәм яҙма эштәренә ҡарап баһалана. Бының өсөн башҡорт теленән һәр класта түбәндәге күләмдә контроль эштәр, яҙма эштәр үткәреү ҡарала:
Яҙма эштәрҙең төрҙәре:
Һорауҙарға яуаптар-1
Диктант- 3
Изложение – 1
Һүрәт буйынса эш - 1
8-се класс
Мәктәпкә барабыҙ
Был тема буйынса 5-6 класта үтелгәндәрҙе ҡабатлау, һүҙлек байлығын арттырыу. Тема буйынса эҙмә-эҙлекле һөйләмдәр төҙөтөү, ҡыҫҡа ғына хикәйә төҙөргә өйрәтеү. Текст өҫтөндә эшләү,план төҙөү, план буйынса һөйләү. Мәктәп, класс торошо һ.б. хаһында әңгәмәләр ойоштороу. Белем, китап тураһында мәҡәлдәр ҡойоу. 5-6 класта үтелгәндәрҙе иҫкә төшөрөү. Һөйләмдә һүҙҙәр тәртибе. Өндәрҙе дөрөҫ әйтеү.
Көҙгө эштәр һәм көҙгө күренештәр
Көҙгө үҙгәрештәрҙе бергәләп күҙәтеү, кешеләрҙең көҙгө хеҙмәтен күҙәтеү. Темаға ҡағылышлы текстар уҡыу. Муллыҡ, хеҙмәт тураһында мәҡәл, әйтемдәр менән танышыу. Һынамыштар уҡыу. Синтаксис. Маҡсаты буйынса һөйләм төрҙәре. Логик баҫым. Исем менән ҡылымды ҡабатлау.
Өфө - Башҡортостандың баш ҡалаһы
Өфө - башҡортостандың баш ҡалаһы. Өфө ҡалаһы, уның үткәне, бөгөнгөһө тураһында әңгәмә үткәреү. Уның иҫтәлекле урындары тураһында һөйләшеү, һүрәттәр ҡарау. Һөйләм телмәрен үҫтереү. Рефераттар яҙҙырыу һәм уны класс алдында ҡыҫҡаса һөйләтеү кеүек эштәр ҡулланырға мөмкин. Башҡорт ҡылымдарының төҙөлөшө. Барлыҡ төшөнсәһе һәм уның бирелеше.
Хеҙмәт төбө - хөрмәт
Кеше тормошонда хеҙмәттең роле, тигән темаға әңгәмә ҡороу. Данлыҡлы хеҙмәт ветерандары менән осрашыу ойоштороу. Уҡыусыларға ниндәй һөнәр оҡшауы тураһында һөйләтеү, яңы мәғлүмәттәр биреү. Һөнәрҙәр тураһында шиғырҙар, хикәйәләр уҡыу. Хеҙмәт , һөнәрҙәр тураһында мәҡәлдәр өйрәнеү. Ябай һөйләм. Һөйләмдең баш киҫәктәре. Эйә менән хәбәрҙең ярашыуы. Юҡлыҡ, булмағанлыҡ төшөнсәләре.
Ҡыш дауам итә
Ҡыш миҙгеле тураһында белгәндәрҙе системалаштырыу, һүҙлек байлығын арттырыу кеүек эштәр ентекле алып барыла. Ҡыш тураһында текстар, шиғырҙар, мәҡәлдәр, һынамыштар уҡыу яңы йылға бағышланған йырҙар, мәҡәл һәм әйтемдәр. Яңы йыл менән ҡотлау открыткаһы яҙырға өйрәнеү. Уҡытыусы һайлаған текст буйынса изложение яҙыу. Үтелгәндәрҙе ҡабатлау. Эйә менән хәбәр араһында һыҙыҡ.
Салауат Юлаев – халҡыбыҙҙың милли батыры
С.Юлаевтың биографияһы, ижады менән танышыу. Уның шиғырҙарын ятлау, шиғырҙарының һаҡланыу тарихы тураһында әңгәмә ойоштороу. С.Юлаевтың тормошо, батырлығы, ижады тураһында уҡыусыларҙан төрлө ижади эштәр эшләтеү. ( һүрәттәр төшөрөү, инша яҙыу, стенгәзит сығарыу)һ.б. Һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре тураһында төшөнсә. Аныҡлаусы.
Йәмле яҙ, һағындыҡ һине!
Яҙ миҙгеле тураһында белемдәрҙе системалаштырыу. Яҙғы байрамдар- 1 Май һәм Еңеү байрамы тураһында һөйләшеү. Яҙғы тәбиғәт күренештәре, ҡоштарҙы ҡаршылау, баҡса эштәре тураһында әңгәмәләр үткәреү. Тултырыусы.
Беҙ йондоҙҙар булып ҡайтырбыҙ
Башҡорт халҡының Бөйөк Ватан һуғышындағы ҡаһарманлығы. Ветерандарға, батырҙарға ҡарала ихтирам, ғорурланыу тойғоһо тәрбиәләү. Данлыҡлы кешеләр менән кисәләр, осрашыуҙар ойоштороу. Хәл. Һүҙлек менән эш күнек мәләре үткәреү.
Ай Уралым, Уралым...
Башҡортостан, уның үткәне, бөгөнгөһө хаҡында әңгәмә үткәреү. Республикабыҙҙың күренекле урындары менән таныштырыу. Йәйге тәбиғәтте күҙәтеү, ололарҙың һәм балаларҙың йәйге эштәре тураһында диолог һәм монологтар төҙөү. 8- се класта үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
Уҡыусыларҙың белем кимәленә талаптар
“Мәктәп” темаһы буйынса һүҙлек байлығын арттырыу. Тема буйынса эҙмә-эҙлекле һөйләмдәр төҙөтөү, ҡыҫҡа ғына хикәйә төҙөү. Текст өҫтөндә эшләү, план төҙөү, план буйынса һөйләү. Мәктәп, класс торошо, уҡыу әсбаптары, китапхана, беҙҙең класс тураһында әңгәмәләр ойоштороу. Белем, китап һ.б. мәҡәлдәр ҡойоу.
Тәҡдим ителгән ситуация буйынса һорауҙар бирә белеү, уҡытыусының (йәки башҡаларҙың) һорауҙарына яуап бирә белеү; яуаптарҙы дөрөҫ интонация менән асыҡ, аңлайышлы итеп әйтеү, һөйләү, бирелгән һорауҙарға тулы итеп яуап биреү, күренекле яҙыусыларҙың биографияһы , ижады өҫтөндә ентекле эш алып барыу.
Ишеткәнде, күргәнде 4-6 һөйләм менән бәйләнешле итеп һөйләү.
Ҡысҡырып, шыма, ролләп, сәхнәләштереп һәм тасури уҡыу.
Һүҙлек һүҙҙәрен белеү һәм уларҙы телмәрҙә дөрөҫ ҡулланыу.
Дәрестә өйрәнелгән грамматик материалды практик ҡуллана белеү.
80- 85 һүҙ күләмендә диктант яҙыу; 55-60 һүҙ изложение һәм 65-70 һүҙ инша яҙа белеү; ҡотлау хаты (открытка) яҙа белеү.
Башҡортостан, уның үткәне, бөгөнгөһө хаҡында әңгәмә үткәреү. Республикабыҙҙың күренекле урындары менән таныштырыу. Йәйге тәбиғәтте күҙәтеү, ололарҙың һәм балаларҙың йәйге эштәре тураһында диолог һәм монологтар төҙөү. 8- се класта үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
Программала күрһәтелгән шиғырҙарҙы яттан белеү; 3-4 башҡорт йырын башҡара белеү, мәктәптең үҙешмәкәр сараларында ҡатнашыу, сәхнәлә сығыш яһау. Бөтә был эштәр тураһында бәйләнешле һөйләй белеү. Данлыҡлы кешеләр менән кисәләр, осрашыуҙар ойоштороу уларға ҡарала ихтирам, ғорурланыу тойғоһо уятыу, кешелеклелек тәрбиәләү.
Уҡыу-уҡытыу программаһында планлаштарылған һөҙөмтәләрҙе үҙләштерелеүен баһалау
Класта һәм өйҙә башҡарыла торған яҙма эштәр өйрәтеү һәм тикшереү характерында була.
Уларға түбәндәгеләр инә:
башҡорт теленән төрлө типтағы күнегеүҙәр;
ижади эштәр башҡарыу(төшөп ҡалған һүҙҙәрҙе өҫтәп яҙыу, нөктәләр урынына тейешле хәрефтәр ҡуйып яҙыу);
тәржемә эштәре (башҡорт теленән рус теленә һәм киреһенсә);
дәреслектәрҙәге әҙәби текстарға пландар төҙөү;
бирелгән тексты өлөштәргә бүлеү, исемләү, план төҙөү, план буйынса йөйләү;
һорауҙарға яҙма яуаптар һәм иншалар;
тел һәм әҙәби материалдар буйынса аналитик һәм дөйөмләштереү тибындағы схемалар, проекттар төҙөү.
Башҡорт теленең ағымдағы, сирек йәки йыл аҙағында, шулай уҡ уҡыу йылы башында инеү диктанты, ҙур темаларҙан һуң йомғаҡлау контроль эштәре үткәрелә. Ағымдағы контроль эштәр программаның өйрәнелгән материалын үҙләштереүҙе тикшереү маҡсатында уҙғарыла. Уларҙың төрө һәм үткәреү йышлығы өйрәнелә торған материалдың ҡатмарлылығынан, уҡыусыларҙың белем кимәленән сығып билдәләнә. Ағымдағы контроль эштәр өсөн уҡытыусы йә тотош дәресте, йә уның бер өлөшөн генә файҙалана ала.
Уҡыу йылы башында инеү диктанты, сирек һәм йыл аҙағында йомғаҡлау контроль эштәре мәктәп администрацияһы менән берлектә төҙөлгән график буйынса үткәрелә. Контроль эштәрҙе сиректең беренсе көнөндә һәм дүшәмбелә үткәреү тәҡдим ителмәй.
Программа материалы буйынса, башҡорт теленән 8 –се кластарҙа түбәндәге күләмдә контроль һәм яҙма эштәр үткәреү ҡарала:
Яҙма эштәрҙең төрҙәре
8 кл
Диктант
3
Изложение
2
Үҙ аллы эш (һорауҙарға яуаптар)
1
Тестар буйынса эш 1
Яҙма эш төрҙәре (изложение,инша) яҙыу уҡыусыларҙың уҡыу кимәленә, белеменә, мөмкинселегенә ҡарап уҡытыусы ҡарамағына ҡалдырыла һәм улар урынына шул уҡ күләмдә түбәндәге яҙма эштәр үткәрергә мөмкин:
-карточкалар менән эш;
-тест;
-һүрәт буйынса һөйләмдәр төҙөү;
-текста һөйләмдәрҙә һүҙҙәр тәртибе;
-терәк текстар менән инша яҙырға өйрәнеү:
-һүҙлек диктанты;
-һөйләмдәр төҙөү;
-һүҙлек менән эш;
-һүрәтләү иншаһы;
-синквейн төҙөү (слайд төҙөү: шәжәрәләр, минең ғаиләмде…)
9-сы класс
Һаумы, мәктәп!
Эш төрҙәре «Көҙ» темаһы менән берлектә алып барыла. «Көҙ» һәм «Мәктәп» темаһына шиғырҙар, әҫәрҙәр уҡыу; мәҡәл, әйтемдәр, йомаҡтар, һынамыштарҙы иҫкә төшөрөү.
Алдағы кластарҙа үтелгәндәрҙе системалаштырыу, яңы мәғлүмәт менән таныштырыу. Һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү өҫтөндә эш дауам итә.
Ергә мәрхәмәт – илгә бәрәкәт
Тыуған Республикаға ҡарата мөхәббәт, ғорурлыҡ тойғоһо, тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләргә. Улар тураһында һөйләргә, яҙырға өйрәтеү. Башҡортостандың ер аҫты, ер өҫтө байлыҡтары тураһында әңгәмәләр үткәреү, экскурсиялар ойоштороу.
Атамалар ни һөйләй?
Кеше тормошонда атамаларҙың да (кеше исеме, фамилияһы, атаһының исеме; ауыл, ҡала, тау, йылға һ.б.) роле ҙур. Унһыҙ тормошто күҙ алдынала килтереп булмай. Атамалар бик күп. Тел ғилемендә уларҙы өйрәнеүсе фән бар. Ул – ономистика. Онамистика фәне үҙе бер нисә тармаҡтан тора: антропонимика, этнонимика, милли, халыҡ, ҡәбилә исемдәрен, зоонимика ҡош-ҡорт, хайуан ҡушаматтарын, космонимика өйрәнеүсе фән.
Был теманы үтеү уҡыусының бала саҡтан уҡ үҙҙәре йәшәгән ауыл, ҡала, уларҙың янындағы атамаларҙың мәғәнәләрен белергә теләгән ҡыҙыҡһыныуын ҡәнәғәтләндерә, тыуған төйәк менән ғорурланырға мөмкинлек бирә. Сөнки атамаларҙа ил тарихы, ер һәм ошо ерҙә йәшәгән халыҡтың тел үҙенсәлектәре, халаҡ тормошо, ғөрөф-ғәҙәте, йолалары һ.б. сағыла.
Беҙ ҡышты ла яратабыҙ
Бәйләнешле телмәрҙең яҙма һәм телдән формаларына берҙәй әһәмиәт бирелә. Ҡыш миҙгеле, уның үҙенсәлектәре тураһында һөйләү күҙ уңында тотола.
Башҡорт театры
Башҡортостанда театр сәнғәте. Республикалағы театрҙар һәм уларҙың эшмәкәрлеге хаҡында дөйөм мәғлүмәт биреү. М.Ғафури исемендәге Башҡорт Академия драма театрының барлыҡҡа килеүе тарихы (халыҡ артистары З.Бикбулатова, А.Мөбәрәков, Г.Мөбәрәкова). Театорҙың күренеклк артистарының тормошо һәм ижады менән таныштырыу, улар тураһында һөйләргә өйрәтеү.
Театрҙың үткәне һәм киләсәге буйынса фекер алышыу ойоштороу.
Башҡорт халыҡ ижады
Халыҡ ижады тураһында дөйөм төшөнсә. Фольклорҙың коллектив ижад булыуы. Фольклор һәм яҙма әҙәбиәттең айырмаһын билдәләү, улар тураһында һөйләргә өйрәтеү.
Башҡорт аты
Уҡыусылырҙы башҡорт атының килеп сығыуы, тарихи үткәне менән таныштырыу. Аттарҙың кеше тормошондағы мөһим ролен билдәләү. Йәш үһенсәлектәре буйынса бүленеүен билдәләү, уҡыусылырҙан дөрөҫ итеп әйттереү. Аттарға ҡарата ҡыҙыҡһыныусанлыҡ, улар тураһында күберәк белеү теләге тыуҙырыу.
Башҡорт халыҡ милли аштары
Башҡорт халҡының милли аштары менән таныштырыу. Уларҙы әҙерләү үҙенсәлектәренбилдәләү. Башҡорт милли аштары тураһында текстар менән таныштырыу.
Уҡыусылырҙың һөйләү, яҙыу телмәрен үҫтереү өҫтөндә ентеклк эш дауам итә.
Күңелле яҙ килә
Башҡортостандағы яҙғы тәбиғәт күренештәре. Ҡала һәм ауылда яҙғы эштәр: ҡоштар, хайуандар һәм үҫемлектәр тормошо, яҙғы байрамдар тураһында әңгәмәләр үткәреү. Тәбиғәткә экскурсиялар ойоштороу. Дарыу үләндәренән гербарийҙар төҙөү, Еңеү көнөн билдәләү. Һуғыш ветерандары менән осрашыу, иҫтәлектәр яҙып алыу буйынса эш дауам итә.
Уҡыусыларҙың белем кимәленә талаптар
1. Ҙур булмаған эпик әҫәрҙәрҙе йәки уларҙың өҙөктәрен һөйләп биреү. Художество әҫәрҙәрҙе инсценировкалау.
2. Уҡытыусы ҡуйған проблемалы һорау ярҙамында героәға характеристика биреү;
тәҡтим ителгән әҫәрҙе тәржемә итә белеү, таныш булмаған һүҙҙәрҙе айыра белеү;
10-12 шиғырҙы яттан тасуири һөйләй белеү;
эпик, логик, лироэпик һәм драматик әҫәрҙәрҙе айыра белеү.
3. Һорауҙарға тулы яуап һәм геройҙарға баһалама биреү;
уҡылған әҫәрҙәргә үҙ мөнәсәбәтеңде белдерә белеү.
4. Телмәр ағышында өндәрҙең үҙгәреүен айыра һәм аңлата белеү;
диалогтарҙа башҡа кешеләрҙең телмәрендәге орфоэпик хаталарҙы күҙәтә һәм төркөмләй белеү;
һүҙлектәр менән файҙалана белеү;
диктант, изложение һәм иншалар яҙыу;
өндәш һүҙҙәр, улар эргәһендә тыныш билдәләренең ҡуйылышы;
һүҙҙәрҙе яһаусы һәм үҙгәртеүсе ялғауҙарҙың килеү тәртибе (рус теле менән сағыштырыу).
үҙ аллы һәм ярҙамсы һүҙҙәрҙең телмәрҙәге роле.
Уҡыу-уҡытыу программаһында планлаштарылған һөҙөмтәләрҙе үҙләштерелеүен баһалау
Класта һәм өйҙә башҡарыла торған яҙма эштәр өйрәтеү һәм тикшереү характерында була.
Уларға түбәндәгеләр инә:
башҡорт теленән төрлө типтағы күнегеүҙәр;
тәржемә эштәре (башҡорт теленән рус теленә һәм киреһенсә);
дәреслектәрҙәге әҙәби текстарға пландар төҙөү;
һорауҙарға яҙма яуаптар һәм иншалар;
тел һәм әҙәби материалдар буйынса аналитик һәм дөйөмләштереү тибындағы схемалар, проекттар һ.б. төҙөү.
Башҡорт теленең ағымдағы, сирек йәки йыл аҙағында, шулай уҡ уҡыу йылы башында инеү диктанты, ҙур темаларҙан һуң йомғаҡлау контроль эштәре үткәрелә. Ағымдағы контроль эштәр программаның өйрәнелгән материалын үҙләштереүҙе тикшереү маҡсатында уҙғарыла. Уларҙың төрө һәм үткәреү йышлығы өйрәнелә торған материалдың ҡатмарлылығынан, уҡыусыларҙың белем кимәленән сығып билдәләнә. Ағымдағы контроль эштәр өсөн уҡытыусы йә тотош дәресте, йә уның бер өлөшөн генә файҙалана ала.
Уҡыу йылы башында инеү диктанты, сирек һәм йыл аҙағында йомғаҡлау контроль эштәре мәктәп администрацияһы менән берлектә төҙөлгән график буйынса үткәрелә. Контроль эштәрҙе сиректең беренсе көнөндә һәм дүшәмбелә үткәреү тәҡдим ителмәй.
Программа материалының үҙләштереү кимәле уҡыусыларҙың дәрестәрҙә телдән биргән яуаптарына һәм яҙма эштәренә ҡарап баһалана. Бының өсөн башҡорт теленән һәр класта түбәндәге күләмдә контроль эштәр, яҙма эштәр үткәреү ҡарала.
Яҙма эш төрҙәре (изложение,инша) яҙыу уҡыусыларҙың уҡыу кимәленә, белеменә, мөмкинселегенә ҡарап уҡытыусы ҡарамағына ҡалдырыла һәм улар урынына шул уҡ күләмдә түбәндәге яҙма эштәр үткәрергә мөмкин:
-карточкалар менән эш;
-тест;
-һүрәт буйынса һөйләмдәр төҙөү;
-текста һөйләмдәрҙә һүҙҙәр тәртибе;
-терәк текстар менән инша яҙырға өйрәнеү:
-һүҙлек диктанты;
-һөйләмдәр төҙөү;
-һүҙлек менән эш;
-һүрәтләү иншаһы;
-синквейн төҙөү (слайд төҙөү: шәжәрәләр, минең ғаиләм һ.б.)
Самые низкие цены на курсы профессиональной переподготовки и повышения квалификации!
Предлагаем учителям воспользоваться 50% скидкой при обучении по программам профессиональной переподготовки.
После окончания обучения выдаётся диплом о профессиональной переподготовке установленного образца (признаётся при прохождении аттестации по всей России).
Обучение проходит заочно прямо на сайте проекта "Инфоурок".
Начало обучения ближайших групп: 18 января и 25 января. Оплата возможна в беспроцентную рассрочку (20% в начале обучения и 80% в конце обучения)!
Подайте заявку на интересующий Вас курс сейчас: https://infourok.ru/kursy
УЖЕ ЧЕРЕЗ 10 МИНУТ ВЫ МОЖЕТЕ ПОЛУЧИТЬ ДИПЛОМ
от проекта "Инфоурок" с указанием данных образовательной лицензии, что важно при прохождении аттестации.
Если Вы учитель или воспитатель, то можете прямо сейчас получить документ, подтверждающий Ваши профессиональные компетенции. Выдаваемые дипломы и сертификаты помогут Вам наполнить собственное портфолио и успешно пройти аттестацию.
Список всех тестов можно посмотреть тут - https://infourok.ru/tests
Комментарии:
Рабочая программа по башкирскому языку ,ФГОС, 5 класс,2016-17 уч.год


text:
Изге Валентин көнөндә Өфөлә бәхетле юбилярҙар тәбрикләнәсәк
Изге Валентин көнөндә Өфөлә бергә оҙайлы ғүмер кисергән парҙар тәбрикләнәсәк. Атап әйткәндә, тантаналы сара бөгөн баш ҡалабыҙҙың Киров районында үтәсәк. Байрамға һигеҙ пар саҡырылған, уларҙың береһе – 60 йыллыҡ юбилейын, башҡалары 50 йыл бергә йәшәүҙәрен билдәләй. Бәхетле парҙарға Башҡортостан Республикаһы Президенты исеменән бүләктәр һәм ҡотлауҙар тапшырыласаҡ.
Киров районының ЗАГС бүлегендә аныҡлауҙарынса, былтыр бында 101 парҙы ҡотлағандар, уларҙың араһында 11-е — бриллиант туйҙарын, 90-ы алтын туйҙарын билдәләгән.
Йома, 17 февралдә, Октябрь районында ла бергә оло тормош юлы үткән юбилярҙар тәбрикләнәсәк. Райондың ЗАГС бүлеге начальнигы Зилә Әлимованың әйтеүенсә, байрамға 23 пар саҡырылған, уларҙы икәүһе 60 йыл, ҡалғандары 50 йыл инде бергәләр.
Ошондай уҡ тантана баш ҡаланың Совет районында ла көтөлә. Был сараларҙың барыһын да ЗАГС бүлектәре район хакимиәттәре менән берлектә ойоштора.


text:
Салауат Юлаев һәйкәле һәм Шихандар Рәсәй символдарына әүерелә ала
Рус география йәмғиәте һәм Бөтә Рәсәй дәүләт телерадиотапшырыуҙар компанияһы «Комсомольская правда» гәзите ярҙамында «Рәсәй 10» мультимедия проектын тормошҡа ашыра башланы. Махсус булдырылған сайтта Рәсәйҙең 700-ҙән ашыу тәбиғәт, мәҙәниәт, археология, фәнни-техник прогресс ҡомартҡыһының фотоһүрәттәре урынлаштырылған. Интернет менән ҡулланыусыларға бөгөнгө Рәсәйҙе символлаштырған 10 иҫтәлекле урынды һайлап алырға тәҡдим ителә. Еңеүсе тип табылған объекттарҙың миниатюралары Подмосковьела урынлашасаҡ «Рәсәй» ландшафт паркында тәҡдим ителәсәк.
Бөгөнгө көнгә Волга буйы федераль округы буйынса 17 процент тауыш менән Һамарҙа урынлашҡан Сталин бункеры беренсе урында килә. 11 процент тауыш йыйып, Һарытау автомобиль күпере икенсе урынды биләй. Ә Волга буйы федераль округының Башҡортостанда урынлашҡан ун иң билдәле объекттың икәүһе – Салауат Юлаев һәйкәле һәм Шихандар – 5 һәм 4 процент тауыш менән алтынсы һәм һигеҙенсе урындарҙы биләй.
«Рәсәй 10» сайтында тауыш биреү 29 сентябргә тиклем дауам итәсәк.


text:
Ғафури районының Ҡотлоғужа ауылында «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!» байрамы үтте
Ғафури районының Ҡотлоғужа ауылында «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!» байрамы үтте.
Сараға ауыл халҡы яҡшы әҙерләнгән: йорттарын, ихаталарын, ауыл биләмәһен төҙөкләндергән. Ауыл хакимиәте башлығы Юнир Әхмәров һәм ауыл старостаһы Рәүис Халиков ауылды төҙөкләндереүҙә әүҙем ҡатнашҡан кешеләргә, шулай уҡ байрамды ойоштороуҙа ярҙам күрһәткән ауылдаштарына рәхмәт һүҙҙәрен еткерҙе.
Байрамға Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән яҡташтар йыйылды. Урындағы халыҡ ҡунаҡтарҙы байрам өҫтәлдәре менән ҡаршы алды, улар өсөн халыҡ ижады тауарҙары күргәҙмәһе ойошторолдо. Сара сиктәрендә иң яҡшы ихатаға, иң яҡшы йортҡа, шулай уҡ иң яҡшы хужаға бәйгеләр үткәрелде. Еңеүселәр дипломдар һәм бүләктәр менән тәбрикләнде.
Байрам ҡунаҡтары өсөн матур концет ойошторолдо. Афғанстан һәм Чечнялағы хәрби хәрәкәттәр ветерандарына «Яугир-интернационалист» һәм «Кавказдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы» миҙалдары тапшырылды.


text:
Халыҡты эшкә урынлаштырыуға булышлыҡ итеү программаһын тормошҡа ашырыуға Башҡортостанда 1,789 млрд һум бүленәсәк
Башҡортостанда 2012 йылда халыҡты эш менән тәьмин итеүгә булышлыҡ итеү буйынса ведомствоның айырым маҡсатлы программаһын тормошҡа ашырыуға 1 миллиард 789 миллион һум бүлеү ҡаралған. Шуларҙан 1 миллиард 294 миллион һумы социаль түләүҙәргә китәсәк, тип хәбәр итте кисә БР Халыҡты эш менән тәьмин итеү дәүләт хеҙмәте идаралығы коллегияһының йомғаҡлау ултырышында ведомство башлығы Николай Солодовников.
Хәтерегеҙгә төшөрәйек, Башҡортостанда халыҡты эш менән тәьмин итеүгә булышлыҡ итеү өлкәһендәге вәкәләттәрҙе ғәмәлгә ашырыу өсөн 2011 йылда республика һәм федераль бюджеттарҙан 1 миллиард 958 миллион һум аҡса күсерелгән. Шуларҙан 1 миллиард 409 миллион һумы эшһеҙҙәргә социаль ярҙам күрһәтеүгә бүленгән.


text:
Фото:
Владимир Путин крәҫтиәндәр өсөн йәрминкәләр ойоштороуҙы талап итте
Фото:
Рәсәй Хөкүмәте рәйесе Владимир Путин, Өфөлә Бөтә Рәсәй аграр форумында сығыш яһап, төбәк етәкселәренән ауыл хужалығы етештереүселәренә ял көндәрендә йәрминкәләр ойоштороуҙа булышлыҡ итеүҙе талап итте. Уның фекеренсә, бындай көндәр һәр ерҙә лә үткәрелергә тейеш, йәрминкәләрҙә крәҫтиәндәрҙе сауҙа итеү урындары менән бушлай тәьмин итеү зарур.
Рәсәй Хөкүмәте илдә баҙарҙа сауҙа итеүҙе капиталь биналарға эҙмә-эҙлекле күсереү тураһында ҡарар ҡабул итте, тип белдерҙе Владимир Путин. Ошоға бәйле, РФ субъекттары һорауы буйынса бындай күсереү 2015 йылға тиклем кисектерелде. Әммә был кисектереү төбәктәр өсөн тынысланырға кәрәк тигәнде аңлатмай, тине Владимир Путин. Әлеге мәсьәләне хәл итеү крәҫтиәндәр иңенә төшмәһен өсөн, урындарҙа капиталь биналарҙа сауҙа итеү өсөн тейешле шарттар ваҡытында булдырылырға тейеш.


text:
Инсульт
Инсу́льт — баш мейеһендә ҡан әйләнешенең киҫкен боҙолоуы, ул кинәт кенә (бер нисә минут, сәғәт эсендә) барлыҡҡа килә, 24 сәғәт йә унан да оҙағыраҡ һаҡлана торған неврологик симптоматика менән билдәләнә һәм цереброваскуляр патология нәтижәһендә ауырыуҙы үлемгә килтерә.
Инсульттарға баш мейе инфаркты, башҡа ҡан һауыу һәм субарахноидаль ҡан һауыуы керә.[1]
Неврологик дефицит регрессияһы ваҡытын иҫәпкә алып,үтә торған баш мейе ҡан әйләнеше боҙолоуы (ғәҙәти инсультан айырмалы булараҡ неврологик дефицит 24 сәғәт эсендә регрессиялана) һәм кесе инсультҡы (неврологик дефици башланғам 3 аҙна регрессия үтә) бүленә.
Ҡан әйләнеше структураһында үлем осрағы йөрәктең ишемия ауырыуынан һуң мейе ҡан тамырҙары ауырыуы икенсе урында килә.[2][3]
Йөкмәткеһе
Тарихи мәғләмәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инсульт тураһында беренсе тапҡыр Б. Э. Т. 460 йылдарҙа Гиппократ телгә ала, ул баш мейе ауырыуы сәбәпле аңын юғалтҡан осраҡты яҙа.
Артабан Гален ҡапыл аңын юғалтыуҙың беренсе симптомдарын яҙа, һәм уны ἀπoπλnEίa, «һуғыу» термины менән атай. Шул замандан бирле медицина практикаһында мейелә ҡан әйленеше боҙолоу термины булараҡ «апоплексия» термины инеп ҡала, шулай уҡ был термин башҡа органдарға ҡан һауыуҙы аңлата (түллек биҙе ярылыу, бөйөр өҫтө биҙҙәре апоклексияһы һ.б.).
1628 йылда Уильям Гарвей организмда ҡан әйленешен өйрәнә; йөрәк ҡан әйләнешен булдырыусы насос тип билдәләй. Был ғилемдәр инсульттың барлыҡҡа килеүе һәм был процесста ҡан тамырҙары ролен өйрәнеүҙең нигеҙе булып тора.
Рудольф Вирховтың инсульт патогенезын өйрәнеүҙә өлөшө ҙур. Ул «тромбоз» и «эмболия» терминдарын керетә. Был терминдар әлегә тиклем инсультты диагностикалау, дауалау һәм профилактикалауҙа төп терминдар булып торалар. Һуңыраҡ ул артериялар тромбозы шештән түгел, ә ҡан тамырҙары стеналарына май ултырыу менән аңлата һәм уны атеросклероз менән бәйләй[4].
Эпидемиология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инсультар араһында иң таралғаны — мейенең ишемик (ҡан әйләнеше етәрлек күләмдә булмау сәпәбле) зарарланыуы. Ишемик инсульт осрағы 70-50 % тәшкил итә, мейегә ҡан һауыу 20-25 %, травма менән бәйләнмәгән субарахноидаль (баш мейеһенең һәм йөлөндөң үрмәксе ауы һәм йомшаҡ ҡабығы араһындағы цереброспиналь шыйыҡса менән тулған арауығына) ҡан һауыу 5 %.
Инсульт, бөгөнгө көндә, неврологияның иң мөһим социаль-медицина мәсьәләһе булып тора.
Бөтә донъяла йыл һайын церебраль инсульт менән 6 миллион кеше ауырый, ә Рәсәйҙә 450 меңдән артыҡ кеше, йәғни һәр 1,5 минут һайын бер рәсәйле инсульт кисерә. Рәсәйҙең эре мегаполистарында тәүлегенә 100-ҙән 120-гә тиклем киҫкен инсульт осрағы теркәлә.
Бөгөнгө көндә инсульт халыҡтың төп инвалидлыҡ сәбәбе булып тора. Инсульт кисергәндәрҙең 70—80 % инвалид булып ҡала, шуларҙың 20—30 % даими тәрбиә талар итә.
Рәсәй Федерацияһында инсульт кисергәндәрҙең инвалид булып китеүенә ашығыс госпитализация булмауы (15—30%-тан артмай), неврология бүлектәрендә интерсив терапия булмауы сәбәпсе булып тора. Инсульт кисергәндәрҙе актив реабилитациялау зарур (реабилитация бүлегенә тик 15—20 % ауырыуҙар күсерелә).
Инсульт кисергәндәрҙең леталлеге (үлем осрағы) ауырыуҙың киҫкен ваҡытында дауалау шарттарына бәйле. 30 көн эсендә инсульт кисергәндәрҙең 35 % үлә. Стационарҙа дауаланғандарҙың 24 %, өйҙә дауаланғандарҙың — 43 % (Виленский Б. С., 1995). Бер йыл эсендә 50 % ауырыу үлә.
Дөйөм алғанда, киҫкен йөрәк ауырыүҙарынан һуң, инсульттан үлем осрағы икенсе урында тора, ирҙәрҙә инсульт осрағы ҡатын-ҡыҙға ҡарағанда күберәк.
Инсульт төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инсульттың өс төрө бар: ишемик инсульт (етәрлек кимәлдә ҡан килмәүе), баш мейеһенә ҡан һауыуы һәм субарахноидаль (баш мейеһенең һәм йөлөндөң үрмәксе ауы һәм йомшаҡ ҡабығы араһындағы цереброспиналь шыйыҡса менән тулған арауығына) ҡан һауыуы.[1] Травматик булмаған баш мейегә ҡан һауыу геморрагик инсульт тип атала. Халыҡ-ара тикшереүҙәр ишемик һәм геморрагик инсульт сағыштырмаһы 4:1—5:1 (80—85 % һәм 15—20 %) тип бирә[5].
Дифференциаль диагностика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Инсульт осрағанда урында нимә эшләргә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Оҙаҡҡа һуҙмай урында инсультты билделәү өсөн өс төп алым бар, ул "УЗП " тип атала. Зарар күреүсе кешенән түбендәгеләрҙе һорағыҙ:
- У — улыбнуться (йылмайырға). Инсульт осрағында йылмайыу кәкере була; ирен сите өҫкә түгел, ә аҫҡа йүнәлтелә.
- З — заговорить(һөйләшергә). Һөйләштерегеҙ, мәҫәлән: «Бөгөн ҡояшлы көн» тигәнде ҡабатларға ҡушығыҙ. Инсульт осрағында йыш ҡына телмәр боҙола, әммә һәр ваҡыт түгел.
- П — поднять обе руки (ике ҡулын да өҫкә күтәрергә ҡушығыҙ). Ҡулдар бер төрлө күтәрелмәһә — инсульт билдәһе булыуы мөмкин.
Өҫтәмә диагностика алымдары:
- Зарар күреүсене телен күрһәтеүен һорағыҙ. Әгәр теле тигеҙ туры түгел икән һәм берәу яҡҡа ҡыйышайған булһа, был инсульт билдәһе.
- Зарар күреүсене ус төптәрен өҫке ҡаратып, ике ҡулын өҫкә һуҙырға һәм күҙҙәрен йоморға күшығыҙ. Берәй ҡул ҡырыйға йәки аҫҡ китһә, был инсульт билдәһе.
Зарар күреүсе берәй талапты эшләй алмаһа, ашығыс ярҙам саҡырырға кәрәк, килгән медиктарға симптомдарҙы һөйләп бириргә. Симптомдар юғалған булһа ла госпитализция талап ителә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 Верещагин Н. В., Пирадов М. А., Суслина З. А. Национальный центр инсульта — Терминология. Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 февраль 2012.
- ↑ Медицинская библиотека Пентадент.ру/Ишемический инсульт можно предупредить.
- ↑ Ответный удар по глобальной эпидемии — Интервью с В. И. Скворцовой
- ↑ Инсульт. Ишемический инсульт. Профилактика и лечение инсульта. Реабилитация после инсульта. Микроинсульт. Тәүге сығанаҡтан архивланған 9 февраль 2012.
- ↑ Гусев Е. И., Скворцова В. И. — Современные представления о лечении острого церебрального инсульта Consilium Medicum, Том 2/N 2/2000
- ↑ Михеев В. В., Мельничук П. В. Нервные болезни — «Медицина», 1981. — Б. 543.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Клиническая неврология с основами медико-социальной экспертизы. СПб.: ООО «Медлайн-Медиа», 2006.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Геморрагический инсульт: мифы и реальность. Пирадов М. А.
- Апоплексия // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Национальная Ассоциация по борьбе с инсультом, официальный сайт
- Первая помощь при инсультах, обучающее видео
- Клиническая презентация больного с внутримозговым кровоизлиянием (iNeurologist)
- Солодов А. А., Петриков С. С. Гиперосмолярные растворы в комплексе лечения больных с внутричерепными кровоизлияниями // Вестник интенсивной терапии — 2009. — 2. — с. 22-27.
- Heurteaux C., et al Neuroprotective and neuroproliferative activities of NeuroAid (MLC601, MLC901), a Chinese medicine, in vitro and in vivo; Neuropharmacology.2010;58;987-1001


text:
Зөфәр Еникеев Башҡортостан Конституция суды рәйесе итеп тәғәйенләнде
Башҡортостан парламентарийҙары Башҡортостан Конституция суды рәйесе итеп Зөфәр Еникеевты тәғәйенләне. Ҡарар кесе йома көндө БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың пленар ултырышында ҡабул ителде. Зөфәр Еникеевтың кандидатураһын республика Конституцияһына ярашлы ҡарауға Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов индерҙе.
Белешмә. Зөфәр Еникеев – 43-сө Красный Холм бер мандатлы һайлау округы буйынса БР Дәүләт Йыйылышы депутаты.
1951 йылдың 4 мартында Баймаҡ районының Моҡас ауылында тыуған, башҡорт, юғары белемле – Свердловск юридик институтын тамамлаған. Юридик фәндәр докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1968 йылда Баймаҡ районы Ирәндек совхозы эшсеһе булып башлаған. 1973-1985 йылдарҙа прокуратура органдарында тәфтишсе булып эшләй, 1988-1990 йылдарҙа – Башҡорт дәүләт университетының юридик факультеты уҡытыусыһы. 1996-2000 йылдарҙа – Европа Урындағы һәм төбәк властары конгресында Рәсәй Федерацияһы вәкиле (Страсбург ҡалаһы, Франция). 2010-2013 йылдарҙа – Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы Секретариаты етәксеһе.
1990 йылда Башҡортостан Республикаһы XII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының рәйесе, Халыҡ мәғарифы, фән, мәҙәниәт, милли һәм халыҡ-ара традициялар, тарихи мираҫты һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссияһы рәйесе, 1995 йылда Башҡортостан Республикаһы I саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһы депутаты, Закондар сығарыу Палатаһының Урындағы власть, милләттәр, йәмәғәт һәм дини берләшмәләр мәсьәләләре буйынса комитеты рәйесе итеп һайлана. 1999 йылда Башҡортостан Республикаһы II саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһы депутаты, 2003 йылда Башҡортостан Республикаһы III саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты, Урындағы үҙидара мәсьәләләре, милләттәр, йәмәғәт һәм дини берләшмәләр эштәре, мәғлүмәт сәйәсәте буйынса комитет рәйесе, 2008 йылдан Башҡортостан Республикаһы IV саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың Урындағы үҙидара һәм йәмәғәт берләшмәләре буйынса комитеты рәйесе итеп һайлана.
Салауат Юлаев ордены, «Рәсәй парламенты» айырма билдәһе менән наградланған. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһы ағзаһы. Өйләнгән, улы һәм ҡыҙы бар.


text:
Өфөләрҙе «Хәрби бейеклек» патриотик йыр фестиваленә саҡыралар
ӨФӨ, 2016 йыл, 19 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
10 сентябрҙә Өфөлә яҡшы йолаға әүерелгән «Хәрби бейеклек» патриотик йыр фестивале уҙа. Был юлы сара Салауат Юлаев майҙанында ойошторола.
«Хәрби бейеклек» фестиваленә илдең төрлө ҡалаларынан башҡарыусылар һәм ҡунаҡтар килә. Гала-концертта «Мазари-Шариф» (Иваново), «Десантное братство» (Ульяновск), «Блок-пост» (Димитровград), «Ант» (Өфө), Татарстан Республикаһы Эске эштәр министрлығының «Хорошее настроение», «От Афгана до Чечни» (Ҡазан) төркөмдәре, Валерий Петряев һәм Игорь Дрягилев (Ярославль), Артур Саянов (Севастополь), Александр Рыбалко һәм Виктор Иванов (Өфө) ҡатнаша. Байрамды популяр йырсы Айҙар Ғәлимовтың һәм «Ант» төркөмөнөң сығыштары биҙәйәсәк.
«Был фестиваль ҡаланың патриотик традицияларының сағыу визит карточкаларының береһенә әүерелде. Быйыл да ул Бөйөк Ватан һуғышы башланыуҙың 75 йыллығына арналған саралар араһында лайыҡлы урын биләр, тип ышанабыҙ», — ти ойоштороусылар.
Байрам киске сәғәт 6-ла башлана, инеү бушлай.


text:
БР Урман хужалығы министрлығы алдағы янғын хәүефһеҙлеге миҙгеленә әҙер
Башҡортостанда 2012 йылғы янғын хәүефһеҙлеге миҙгеленә әҙерлек алып барыла. Әлеге ваҡытта Федераль урман хужалығы агентлығында тикшереү үткән «Башҡортостан Республикаһының урман янғындарын һүндереү буйынса йыйылма планы» Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитовҡа раҫлауға тапшырылған.
— Беҙ урмандарҙы үҙләштереү проекттарына ярашлы урман участкаларын ҡуртымға алыусыларҙың янғын хәүефһеҙлеге саралары үткәреүен даими контролдә тотабыҙ. Бөгөн республиканың урман фондын һаҡлау һәм яҡлау Рәсәй Урман кодексына индерелгән үҙгәрештәрҙе иҫәпкә алып ойошторолған. Бында урман янғындарын профилактикалау һәм иҫкәртеүгә, урмандарҙа янғын хәүефһеҙлеген тикшереүгә айырым иғтибар бирелә. Тәү сиратта, урмандарҙы йыһандан күҙәтеү, көмбәҙле боролоусы видеокамералар ҡуйыу, шулай уҡ урман фондын ерҙән һәм авиация ярҙамында патрулләү тураһында һүҙ бара, — тине бөгөн коллегияның йомғаҡлау ултырышында урман хужалығы министры Рәжәп Нәбиуллин.
Ведомство башлығы билдәләүенсә, республиканың Урман хужалығы министрлығы 2012 йылғы янғын хәүефһеҙлеге миҙгеленә тулыһынса әҙер. Әлеге ваҡытта бөтә янғын һүндереү техникаһы һәм инвентары 100 процентҡа әҙер. Бынан тыш, урман янғындарын һүндереүгә лицензия алыу өсөн кәрәкле бөтә документация ла әҙерләнгән һәм Волга буйы федераль округы буйынса урман хужалығы департаментына тикшереүгә тапшырылған.


text:
Архангел районында латыштар Шәмдәр көнөн байрам итергә әҙерләнә
Архангел районында 26 ғинуарҙа латыштар байрамы — Шәмдәр көнө үтәсәк. Был хаҡта латыштарҙың «Максим Горький» тарихи-мәҙәни үҙәге мөдире Людмила Муценэк хәбәр итте.
Латыштар февралде май шәмдәр айы тип атай. Был ай алдынан Балтика халыҡтары байрам ойоштора.
Архангел районының Максим Горький ауылында «Атбалфф» ансамбле ҡатнашыусылары был байрамдың тарихы хаҡында һөйләйәсәк. Тантаналы саралар халыҡ йырҙары һәм уйындары менән үрелеп барасаҡ.
— Май шәмдәр көнө латыштар өсөн үҙенсәлекле, — ти Людмила Муценэк. – Был көндө ҡаны-ҡыҙҙарға сәс тарарға, бәйләргә, кәбеҫтә аштары бешерергә ярамай. Был халыҡ һынамыштары менән бәйле. Ошо көнгә ҡарап, бесәндең күпме булырын билдәләгәндәр.
Өләсәйҙәр байрам көнөндә балауыҙҙан шәмдәр эшләй. Эш барышында оҫтабикәләрҙең кәйефе шәп булырға тейеш. Ялҡындың сағыулығы ла шәмде эшләгән кешеһенә бәйле, тип иҫәпләнә. Йәнә йыл яҡты, матур булһын өсөн, байрам ваҡытында ҡуйы бутҡа бешерелә.


text:
Өфөнөң электр транспорты паркы яңы троллейбустар менән тулыландыФото: Андрей Старостин
Өфөнөң электр транспорты паркы яңы троллейбустар менән тулыланды
Өфөнөң электр транспорты паркы яңы троллейбустар менән тулыландыФото: Андрей Старостин
Ҡаланың электр транспорты селтәрен яңыртыу программаһы сиктәрендә Өфөлә биш яңы троллейбус һатып алынды. Баш ҡаланың муниципаль электр транспорты идралығына яңы техника тапшырып, Өфө хакимиәте башлығы Ирек Ялалов бының ҡаланың электр транспортын тергеҙеү буйынса аныҡ һөҙөмтә булыуын биләләне.
— Республика Президенты ярҙамы менән былтыр ун троллейбус һәм дүрт трамвай һатып алдыҡ. Был техника энергияны һаҡсыл файҙаланыу технологиялары буйынса эшләнгән. Шулай итеп, мәҫәлән, әлеге троллейбустар элеккеләре менән сағыштырмаса – 30-35 процентҡа, ә трамвайҙар 40 процентҡа тиклем электр энергияһын әҙерәк ҡуллана, — тине ҡала башлығы.
Ирек Ялалов билдәләүенсә, бөгөн барлыҡ пассажирҙарҙың дүрттән бер өлөшө, йәғни 55 миллион кеше электр транспорты менән йөрөй. Бынан тыш, әлеге ваҡытта Өфө белгестәре трамвай һәм метробус кеүек тиҙ йөрөүсе ер өҫтө транспорты төрҙәре системаһын әҙерләү буйынса проектлау эштәрен алып бара.
«Башҡортостан троллейбус заводы»ның яңы троллейбустарында һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн барлыҡ уңайлыҡтар ҡаралған, шулай уҡ коляскала ултырған инвалидтар өсөн махсус урындар булдырылған.
Ҡаланың электр транспорты селтәрен яңыртыу программаһы сиктәрендә 2013-2015 йылдарҙа йәмғеһе 100 троллейбус, 100 трамвай һәм 20 электробус һатып алыу планлаштырыла.


text:
Башҡортостанда бәлиғ булмағандар өсөн «комендант сәғәте» ҡышҡы ваҡытҡа күсте
Башҡортостанда бәлиғ булмағандар өсөн «комендант сәғәте» ҡышҡы ваҡытҡа күсте.
18 йәше тулмаған балаларға төндә ата-әсәһеҙ йәмәғәт урындарында йөрөү тыйыла. Көҙгө-ҡышҡы осорҙа «комендант сәғәте» киске сәғәт 10-дан иртәнге 6-ға тиклем дауам итә. Балалар вокзалға, аэропортҡа барырға, йәмәғәт транспортында йөрөргә тейеш түгел. «Комендант сәғәте» ҡағиҙәләрен боҙған өсөн шелтә биреү йәки административ штраф һалыу ҡаралған. Балалар өсөн «комендант сәғәте» бәлиғ булмағандар араһында енәйәтселекте кәметеүгә йүнәлтелгән.


text:
Башҡортостанда 31 декабрҙән алып дәүләт хеҙмәттәре алыу өсөн бирелә торған документтарҙың теҙмәһе үҙгәрә
ӨФӨ, 2014 йыл, 22 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Екатерина Соколова/.
Тотош Рәсәй буйынса, шул иҫәптән Башҡортостанда ла 31 декабрҙән алып дәүләт һәм муниципаль хеҙмәттәр күрһәтеүсе органдарға, ҡануни рәүештә ғариза биреүсенән йәшәү урыны буйынса теркәүҙе раҫлаған документты талап итеү тыйыла.
БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары – Хөкүмәт Аппараты Етәксеһе Илшат Тажетжинов билдәләүенсә, был документтар ведомство-ара эш итеү тәртибендә һоратып алдырыласаҡ.
Законға төҙәтмәләр дәүләт һәм муниципаль хеҙмәттәр алыу өсөн граждандарға кәрәкле документтарҙың теҙмәһен ярайһы уҡ кәметәсәк.


text:
Ҡош тиҙәген эшкәртеүҙең уникаль технологияһы Ҡытайға китеүе ихтимал
Башҡортостандың ҙур ҡошсолоҡ фабрикаларында тәүлегенә бөтәһе 400 тоннаға тиклем ҡош тиҙәге йыйыла. Ҡош тиҙәге – 3 класлы хәүефлелектәге ағыулы продукт. Ҡағиҙә булараҡ, ул баҫыуҙарға сығарыла һәм шунда туҙып ята.
Белгестәр раҫлауынса, был ҙур экологик проблема, ул республикала йәшәүсе һәр кешегә ҡағыла. Ҡош тиҙәге менән ер бысрана. Ә йыш ҡына ятып өлгөрә төшмәгән тиҙәкте хәүефле ҡалдыҡтар менән эшләү хоҡуғына лицензияһы булмаған ҙур теплица хужалыҡтарында ашлама булараҡ файҙаланалар. Тиҙәк менән бергә теплица йәшелсәләренә ҙур күләмдә патоген (ауырыу барлыҡҡа килтереүсе) микробтар һәм антибиотиктар эләгә, был, әлбиттә, төбәк халҡының һаулығында сағылмай ҡалмай. Был проблема әлегә хәл ителмәгән.
Шулай ҙа ул хәл итерлек. Өфөлө Владимир Чирков ҡош-ҡорт һәм сусҡа тиҙәген үҙенсәлектәре буйынса биогумусҡа тиң органик ашлама итеп эшкәртеүсе уникаль технология уйлап тапҡан. 15 минут эсендә гидро-динамик генератор аша үткәрелгән ҡош-ҡорт тиҙәге, биогумустың бөтә сифаттарына эйә булып, барлыҡ патологик матдәләрҙән һәм антибиотиктарҙан арына. Технология Агрохимүҙәктә һәм Роспотребнадзорҙың БР буйынса идаралығында тикшерелде. Ҡош-ҡорт тиҙәген генераторҙа эшкәртеү һөҙөмтәһендә алынған продукт ағыуһыҙ, зыянһыҙ һәм файҙалы сифаттарға эйә тип танылды.
11 квт. ҡеүәтле генератор бер сәғәттә бер тонна ҡош тиҙәген эшкәртергә һәләтле.
Әммә Чирковтың новаторлыҡ технологияһы урындағы ауыл хужалығы чиновниктарын ҡыҙыҡһындырманы. Ә бына Ҡытай был технология менән бик ныҡ ҡыҙыҡһынды һәм уны уйлап табыусынан һатып алырға йыйына.


text:
«Әсәйем һәм мин – бына беҙҙең ғаиләбеҙ» - сираттағы ҡыҙыу линия темаһы
29 октябрҙә БР Йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министрлығы һәм Республика ғаиләгә, балаларға, йәштәргә социаль-психологик ярҙам үҙәге «Әсәйем һәм мин – бына беҙҙең ғаиләбеҙ» темаһына”ҡыҙыу линия” үткәрә.
Балаларҙы тәрбиәләү, яңғыҙ әсәләргә социаль ярҙам тураһында һәм башҡа һорауҙарға Үҙәктең педагог-психологтары, БР Хеҙмәт һәм һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы вәкилдәре яуап бирәсәк.
Теләүселәрҙең барыһы ла 15 сәғәттән 17 сәғәткә тиклем у 8(347) 273-09-00 телефоны буйынса шылтырата йәки planeta-7ya@rambler.ru электрон адресына үҙ һорауҙарын ебәрә ала.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, ҡала һәм ҡала-ара шылтыратыуҙар бушлай. Һорауҙар рус һәм башҡорт телдәрендә ҡабул ителә.


text:
Республикала һуңғы йылда ниндәй һөнәр эйәләренең эш хаҡы кәмеүе тураһында билдәле булды Фото: Андрей Старостин
Республикала һуңғы йылда ниндәй һөнәр эйәләренең эш хаҡы кәмеүе тураһында билдәле булды
Республикала һуңғы йылда ниндәй һөнәр эйәләренең эш хаҡы кәмеүе тураһында билдәле булды Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 29 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльвира Латипова/.
Башҡортостанстат иҡтисади эшмәкәрлек төрҙәре буйынса республика предприятиелары һәм ойошмалары хеҙмәткәрҙәренең уртаса хеҙмәт хаҡы динамикаһын тикшерҙе. 2015 йылдың ғинуарынан майға тиклемге мәғлүмәттәр былтырғы ошо осор күрһәткестәре менән сағыштырылды.
Был осорҙа файҙалы ҡаҙылмалар табыу буйынса предприятие хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡы — 9,8, нефть эшкәртеүселәрҙеке 3,8 процентҡа кәмегән. Әйткәндәй, Башҡортостанда тап ошо һөнәр эйәләре иң юғары эш хаҡы ала. Ғинуар-май айҙарында файҙалы ҡаҙылмалар табыу буйынса предприятиеларҙа уртаса хеҙмәт хаҡы айына — 44 мең, нефть продукттарын етештереү буйынса 58 мең һум тәшкил иткән.
Башҡа тармаҡтарҙа эш хаҡы түбәнерәк һәм 11,5 мең һумдан алып (күн эшкәртеү-аяҡ кейеме предприятиелары) 35,7 мең һумға тиклем (финанс ойошмалары) тирбәлә.
Ауыл һәм урман хужалығында (айына 13,5 мең һум), туҡыу һәм тегеү сәнәғәтендә (13,9 мең), ресторан һәм ҡунаҡханаларҙа (15 мең) ла эш хаҡы аҙ.
Химия тармағында (айына 35 мең), дәүләт идара итеүе һәм хәрби хәүефһеҙлекте тәьмин итеү, социаль страховкалау өлкәһендә (34,5 мең), электр энергияһы, газ һәм һыу етештереү һәм бүлеү (31,1 мең), транспорт саралары һәм ҡорамалдар етештереү буйынса предприятиеларҙа (30,2 мең) хеҙмәт хаҡы юғарыраҡ.
Ғинуар-май айҙарында республика буйынса уртаса эш хаҡы 24,7 мең һум тәшкил иткән. 2014 йылдың ошо осорона ҡарата ул 3,5 процентҡа артҡан, әммә хаҡтарҙың күтәрелеүен иҫәпкә алғанда, 10,1 процентҡа кәмегән.