text:
Фоменко Владимир Дмитриевич
Влади́мир Дми́триевич Фоме́нко (29 сентябрь 1911, Чернигов — 17 октябрь 1990, Старочеркасская станицаһы) — урыҫ совет яҙыусыһы, «Ер хәтере» романының авторы, уның буйынса шул уҡ исемдәге фильм төшөрөлгән.
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Черниговта хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған[1]. 1915 йылда буласаҡ яҙыусының атаһы ғаиләһен Дондағы Ростовҡа күсерә. Фоменко 1927 йылда урта мәктәпте тамамлағас, Ростов ауыл хужалығы машиналары төҙөү заводы төҙөлөшөнә килә һәм төрлө-төрлө эшсе һөнәрҙәрен һынап ҡарай: ер ҡаҙыусы, йөк ташыусы, сүкешсе, слесарь ярҙамсыһы, драгиль булып эшләй. Төҙөлөш тамамлағандан һуң ошо уҡ заводҡа эшкә урынлаша.
1933—1935 йылдарҙа Ҡыҙыл армия сафында хеҙмәт итә, әйткәндәй, Фоменко хеҙмәт иткән артиллерия полкы өҫтөнән Ростов ауыл хужалығы машиналары төҙөү заводы (Ростсельмаш) шефлыҡ итә. Ошо осорҙа армия гәзитендә Фоменконың беренсе шиғырҙары һәм мәҡәләләре баҫыла. Демобилизациянан һуң Фоменко китапхана мөдире булып эшләй.
Һуңынан законһыҙ репрессияланып бер нисә йыл Ростов төрмәһендә үткәрә[2]. Әммә ғәҙеллек тантана итә һәм Фоменко азат ителә.
Фоменко төрмәнән азат ителгәндән һуң Ростов педагогия институтының әҙәбиәт факультетына уҡырға инә һәм уны 1941 йылда тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән Фоменконы армияға саҡыралар һәм Ростов артиллерия училищеһына уҡырға ебәрәләр. Тиҙләтелгән курсты тамамлағас, уны училищела өйрәтеүсе ут взводы командиры итеп ҡалдыралар. Партия-комсомол артиллерия дивизионы составында Дондағы Ростовты обороналауҙа ҡатнаша. Һуңынан ут взводы командиры булараҡ Кавказ өсөн Һуғышта һәм Ростовты азат итеүҙә ҡатнаша.
1942 йылда Моздок янындағы һуғыш ваҡытында ВКП(б.) сафына инә.
Һуғыш ваҡытында Фоменко фронт матбуғатында шиғыр һәм очерктар менән сығыш яһай, әммә бик һирәк.
Бөйөк Ватан һуғышы еңеү менән тамамланғандан һуң Фоменко «Ҡыҙыл йондоҙ» гәзитенә эшкә саҡырыла. Ул унда бер нисә ай эшләй.
Күп һанлы очерктар, ә һуңынан — хикәйәләр китабын сығара.
Шунан һуң ул үҙ тормошондағы төп хеҙмәтенә—үҙе ҡатнашырға тура килгән Цимлян диңгеҙен төҙөү, һыу баҫҡан хуторҙарҙы ҡалдырып китергә мәжбүр булған кешеләр тураһындағы «Ер хәтере» романын яҙырға тотона. Романдың беренсе китабы 1961 йылда сыға һәм Александр Твардовский[3] һәм Анатолий Софронов[4] кеүек билдәле яҙыусыларҙың иң юғары баһаһын ала.
Фоменко үҙ осоро проблемаларын дөрөҫ һүрәтләргә тырыша, Сталин дәүере әҙәбиәтендәге ысын ауырлыҡтарҙы кире ҡағыусы үтә ябайлаштырыуға ҡаршы аңлы рәүештә ҡаршы сыға. Бойороҡ сәйәсәте һәм буйһоноуға тоғро булған Сталин осоро партия етәксеһенә Фоменко, түҙемле инандырыу юлына баҫҡан һәм, дәүләт-сәйәси хәстәрлектәр менән бер рәттән, айырым кешеләрҙең кескәй мәшәҡәттәрен дә иҫәпкә алыусы «ленинсы» тибындағы етәксене ҡаршы ҡуя. Күп эпизодтарға тармаҡланыусы ваҡиғаларҙың әкрен үҫеше, әңгәмәселәрҙең фекерен тапшырыуҙы үҙ эсенә алыусы диалогтарҙы ентекле алып барыу, шул иҫәптән романдың күп һанлы персонаждарының һәр береһен тәнҡит күҙлегенән ҡарау — былар бөтәһе авторҙың "шәхес культы"н бөтөрөү юлындағы тырышлыҡтары тураһында һөйләй[5].
«Ер хәтере» романының икенсе китабы 1971 йылда сыға, ә 1973 йылда роман СССР дәүләт премияһына дәғүә итергә тәҡдим ителә.
Фоменко Владимир Дмитриевич роман өҫтөндә эшен тамамлағандан һуң Старочеркасская станицаһына йәшәргә күсә һәм хикәйә жанрына әйләнеп ҡайта; улар араһында «Ненастье», «Фиша», «Райком секретары» һәм башҡаларҙы айырыуса билдәләп китергә була.
1948 йылда Фоменко СССР яҙыусылар Союзына ҡабул ителә.
Старочеркасская станицаһында 1990 йылдың 17 октябрендә 80-се йәшендә вафат була. Шунда уҡ ерләнә.
Экранлаштырыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Ер хәтере» — телевизион фильмы, режиссерҙары — Борис Савченко һәм Ивченко Борис (1976).
Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- II дәрәжә Ватан һуғышы ордены[6] (1985)
- «Почёт билдәһе» ордены (29.09.1971)
- Халыҡтар дуҫлығы ордены (16.11.1984)
- Миҙалдар
- РСФСР Юғары Советы Президиумының Маҡтау ҡағыҙы (8.10.1981)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ҡалып:Книга:Писатели Советского Дона 1948, выпуски 1 и 2
- Ҡалып:Книга:Писатели Советского Дона 1958
- Ҡалып:Книга:Писатели Дона 1976
- Ҡалып:Книга:Писатели Дона 1986
- Ҡалып:Книга:Культура Дона в лицах
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Ҡалып:Книга:Писатели Дона 1986
- ↑ Ҡалып:Книга:Культура Дона в лицах
- ↑ Твардовский А. Т. Речь на XXII съезде КПСС // Твардовский А. Т. Статьи и заметки о литературе — Издание 2-е, дополненное. — М., 1963. — Б. 248.
- ↑ Софронов А. В. Выступление на заседании секретариата правления Союза писателей РСФСР // Дон. — 1962. — № 7. — С. 151—152.
- ↑ Ҡалып:Книга:Казак В.: Лексикон русской литературы XX века. — С. 439.
- ↑ Запись о награждении. ОБД «Подвиг Народа». Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 октябрь 2012. 14 октябрь 2012 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Владимир Дмитриевич Фоменко в Большой советской энциклопедии
- Владимир Дмитриевич Фоменко на сайте «Биография. Ру»
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Алфавит буйынса яҙыусылар
- Черниговта тыуғандар
- Старочеркасская станицаһында вафат булғандар
- СССР яҙыусылары
- Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары
- XX быуат Рәсәй яҙыусылары
- Дондағы Ростов яҙыусылары
- Алфавит буйынса журналистар
- СССР журналистары
- Рәсәй журналистары
- XX быуат журналистары
- 2-се дәрәжәле Ватан һуғышы ордены кавалерҙары
- Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары
- «Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары
- «Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар
- «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр
- РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре
- Бөйөк Ватан һуғышы артиллеристары
- СССР Яҙыусылар союзы ағзалары
- Соцреалист яҙыусылар
- Ростов дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар
- СССР-ҙа репрессияланғандар
- КПСС ағзалары


c: text/html

text:
Кадрҙар проблемаһын БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы закондар сығарыу кимәлендә хәл итергә тәҡдим итә
Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә кадрҙар дефициты проблемаһын Башҡортостан Һаулыҡ һаҡлау министрлығы БР Дәүләт йыйылышы – Ҡоролтай депутаттары ярҙамында хәл итергә планлаштыра.
— Һәр төрлө варианттар ҡарала, әммә бында системалы, кардиналь ҡарар кәрәк. Депутаттар был проблеманы хәл итергә ярҙам итһен өсөн, әле беҙ закон сығарыу инициативаһы мәсьәләһен тикшерәбеҙ, — тине БР һаулыҡ һаҡлау министры вазифаһын башҡарыусы Георгий Шебаев Башҡортостан юлдаш телевидениеһы каналында барған тапшырыуҙа. — Бер яҡтан, был торлаҡ биреү, икенсенән — эш хаҡын күтәреү, ниндәйҙер төбәк кимәлендәге өҫтәмәләр һәм башҡалар.
— Беҙҙә кадрҙар дефициты, ҡала һәм ауыл араһында тигеҙһеҙлек бар. Күптәр баш ҡалала йәки башҡа ҙур ҡалаларҙа эшләргә теләй. Һәм был проблеманы, күрәһең, урында табиптарҙы йәлеп итерлек шарттар тыуҙырып ҡына хәл итергә булалыр, — тип билдәләне Георгий Шебаев.
Уның әйтеүенсә, кадрҙар – ул кисекмәҫтән хәл итеүҙе талап иткән мәсьәлә.
— Беҙ дауаханалар төҙөп, уларҙы заманса ҡорамалдар менән йыһазландыра алабыҙ, әммә унда белгестәр булмаһа, был республикаға файҙа алып килмәйәсәк.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Башҡортостан вәкилдәре «Иннопром» күргәҙмәһенә әҙерләнә
Башҡортостан «Иннопром-2011» халыҡ-ара күргәҙмәһендә ҡатнашыуға әҙерләнә. Сәнәғәт һәм инновациялар форумы РФ Хөкүмәте рәйесе урынбаҫары Игорь Сечин рәйеслегендә Екатеринбургта 14-17 июлдә үтәсәк.
Республика вәкилдәре араһында БР сәнәғәт һәм инновацион сәйәсәт министры вазифаһын башҡарыусы Игорь Карепанов та бар. «Башинформ» агентлығына министрлыҡтың инновацион сәйәсәт бүлеге әйҙәүсе советнигы Әлфиә Хәйбуллинаның хәбәр итеүенсә, ул Свердловск өлкәһенең Хөкүмәт Йортонда күргәҙмә асылған көндө үтәсәк Рәсәй сәнәғәт төбәктәренең төбәк-ара министрҙар советында, шулай уҡ «Сәнәғәтте модернизациялау: бурыстар, проблемалар һәм уларҙы хәл итеү юлдары» тип аталған конференция эшендә ҡатнашасаҡ.
Башҡортостандан форумда ҡатнашыусылар исемлегендә шулай уҡ БР Үҫеш корпорацияһының генераль директоры Айҙар Гәрәев, Рәсәйҙең инновацион һәм бәләкәй предприятиелар хеҙмәткәрҙәре профсоюзының төбәк бүлексәһе рәйесе Лариса Алексеева һәм башҡалар күрһәтелгән.
«Иннопром» власть органдары һәм эшлекле даирәләр вәкилдәрен, сәнәғәтселәрҙе, бөтә Рәсәйҙең һәм 20-нән ашыу дәүләттең – Германияның, Данияның, Австрия, Польша, Болгария, Ирактың, Ҡаҙағстандың ғалимдарын бер майҙанд туплаясаҡ.
Экспоненттар үҙҙәренең сәнәғәт, транспорт, төҙөлөш, энергетика, медицина, ауыл хужалығы, элемтә, мәғлүмәт технологиялары, мәғариф һәм башҡа өлкәләрҙәге инновацион эшләнмәләрен күрһәтәсәк, ошо рәүешле тәжрибә уртаҡлашырға һәм һатып алыусылар, инвесторҙар табыуға мөмкинлек аласаҡ.
Күргәҙмәнең рәсми сайтында хәбәр ителеүенсә, Рәсәйҙең инновация баҙарында һорау һәм тәҡдимдәрҙе арттырыу — быйылғы форумдың лейтмотивы. Ҡатнашыусыларға инновациялар үҫешендәге төп кәртәләрҙе асыҡларға һәм уларҙы үтеү буйынса төп стратегияны билдәләргә тура киләсәк.


text:
Башҡортостан вәкилдәре VIII Халыҡ-ара Ҡөрьән уҡыусылар конкурсында ҡатнашасаҡ
Бөгөн Татарстандың баш ҡалаһы Ҡазанда VIII Халыҡ-ара Ҡөрьән уҡыусылар конкурсы асыла. Ул ике көн дауам итәсәк. 35 кеше Халыҡ-ара конкурста ҡатнашыу теләген белдергән, тип хәбәр итә конкурстың матбуғат үҙәге.
Сарала ҡатнашыусылар Рәсәй, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Украина, Беларусь, Әзербайжан, Үзбәкстан һәм Тажикстан исеменән сығыш яһаясаҡ. Башҡортостан, Татарстан, Дағстан, Чечня, Ҡабарҙы-Балҡар, Иваново, Томск, Һарытау, Свердловск өлкәләре, Санкт-Петербург, Пермь крайы Рәсәй Федерацияһы исемен яҡлаясаҡ.
Бәйге ике этапта үтәсәк. Сара Бөтә донъя ислам лигаһының Бөтә донъя хәфиздәр әҙерләү ойошмаһы, шулай уҡ Кувейттың Ислам фәндәре йәмәғәт ойошмаһы һәм «Ҡөрьән нуры» хәйриә фонды ярҙамында Рәсәй ислам университетының Ҡөрьән хәфиздәре үҙәге менән ойошторола.
Конкурстың беренсе, һайлап алыу, туры бөгөн, 24 ноябрҙә, үтәсәк. Икенсе туры 25 ноябрҙә Ғ.Туҡай исемендәге Татар дәүләт филармонияһында уҙғарыласаҡ.


text:
Рөстәм Хәмитов Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте составын раҫланы
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте составында Премьер-министрҙың туғыҙ урынбаҫары, шул иҫәптән Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары раҫланды. Тейешле ҡарарға Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов ҡул ҡуйҙы. Төбәк башлығы Башҡортостан Республикаһының башҡарма дәүләт власы органдары структураларын камиллаштырыу буйынса саралар билдәләне.
Документҡа ярашлы, Башҡортостан Республикаһы Элемтә һәм киң коммуникациялар министрлығы, Башҡортостан Республикаһы Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты бөтөрөлдө.
Башҡортостан Республикаһы Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы үҙгәртеләсәк. Уға Башҡортостан Республикаһы Халыҡ мәшғүллеге дәүләт хеҙмәте идаралығы ҡушыла.
Республикала дүрт агентлыҡ булдырыла. Башҡортостан Республикаһының бөтөрөлгән Элемтә һәм киң коммуникациялар министрлығының киң коммуникациялар, нәшриәт-полиграфия эшмәкәрлеге, баҫма продукция таратыу һәм телекоммуникация селтәрҙәрен үҫтереү өлкәһендәге функцияларын Рөстәм Хәмитов Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары буйынса агентлығына йөкмәтте.
Шул уҡ министрлыҡтың элемтә һәм мәғлүмәтләштереү өлкәһе яңы булдырылған Башҡортостан Республикаһының Мәғлүмәт технологиялары буйынса агентлығына тапшырылды.
Башҡортостан Республикаһының Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты туризм өлкәһендә Башҡортостан Республикаһының Туризм буйынса агентлығына үҙгәртелде. Бөтөрөлгән Дәүләт комитетының эшҡыуарлыҡ өлкәһендәге функциялары Башҡортостан Республикаһы Иҡтисади үҫеш министрлығына тапшырылды.
БР Хөкүмәте составында шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының Территориаль үҫеш буйынса агентлығы булдырылды.
Үҙенең ҡарары менән республика башлығы Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте составына түбәндәгеләрҙе индерҙе:
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары;
Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе;
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министрының алты урынбаҫары;
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары – Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппараты етәксеһе;
Башҡортостан Республикаһының Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары;
Башҡортостан Республикаһының торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министры;
Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры;
Башҡортостан Республикаһының ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министры;
Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры;
Башҡортостан Республикаһының урман хужалығы министры;
Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры;
Башҡортостан Республикаһының мәғариф министры;
Башҡортостан Республикаһының тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры;
Башҡортостан Республикаһының сәнәғәт һәм инновацион сәйәсәт министры;
Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министры;
Башҡортостан Республикаһының хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры;
Башҡортостан Республикаһының финанс министры;
Башҡортостан Республикаһының иҡтисади үҫеш министры;
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт заказдарын урынлаштырыу буйынса дәүләт комитеты рәйесе;
Башҡортостан Республикаһының Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе;
Башҡортостан Республикаһының Тарифтар буйынса дәүләт комитеты рәйесе;
Башҡортостан Республикаһының Сауҙа һәм ҡулланыусылар хоҡуғын яҡлау буйынса дәүләт комитеты рәйесе;
Башҡортостан Республикаһының Транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитеты рәйесе;
Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары буйынса агентлығы етәксеһе;
Башҡортостан Республикаһының Территориаль үҫеш буйынса агентлығы етәксеһе;
Башҡортостан Республикаһының Туризм буйынса агентлығы етәксеһе;
Башҡортостан Республикаһының Мәғлүмәт технологиялары буйынса агентлығы етәксеһе;
Башҡортостан Республикаһының Ветеринария идаралығы начальнигы;
Башҡортостан Республикаһының Архив эштәре буйынса идаралығы начальнигы;
Башҡортостан Республикаһының Гражданлыҡ хәле акттарын теркәү идаралығы начальнигы;
Башҡортостан Республикаһының Мәғариф өлкәһендә контроль һәм күҙәтеү идаралығы начальнигы;
Башҡортостан Республикаһының Мировой судьяларҙың эшмәкәрлеген ойоштороу һәм хоҡуҡ акттары регистрын алып барыу буйынса идаралығы начальнигы;
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт торлаҡ инспекцияһы начальнигы;
Башҡортостан Республикаһының Үҙйөрөшлө машиналарҙың һәм башҡа төр техниканың техник торошон күҙәтеү буйынса дәүләт инспекцияһы начальнигы;
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт төҙөлөш күҙәтеүе инспекцияһы начальнигы.


text:
Витаминдар донъяһында
Витаминдарҙың файҙаһы хаҡында һəр кем белə.
А витамины — туҡымаларҙа һəм күҙəнəктəрҙə аяҡҡа баҫтырыу
реакцияларында ҡатнаша. Һөт аҙыҡтарында, йомортҡала, бауырҙа, треска
тоҡомло балыҡтарҙа, томатта, кишерҙə, шпинатта, емеш-елəктə, петрушкала
бар.
В1 витамины — туҡымаларҙың тын алыуын һəм күҙəнəктəргə кислород
килеүен көсəйтə. Уға бауыр, һөт, йомортҡа, борсаҡ, фасоль, сүпрə бай.
В12 витамины — матдəлəр алмашыныуына йоғонто яһай. Ул бауырҙа,
бөйөрҙə, йомортҡа һарыһында күп.
В2 витамины — матдəлəр алмашыныуында мөһим роль уйнай. Уның
етешмəүе сəстəр, күҙ, ауыҙ ҡыуышлығы һəм ирендəр торошонда сағыла. Бөтə
ит һəм һөт продукттарында, бигерəк тə сүпрəлə бар.
В5 витамины — күҙəнəктəрҙə матдəлəр алмашыныуын оптималь
кимəлдə тота. Витамин етешмəүе тире, тырнаҡтар, сəс торошонда һиҙелə.
Уның сығанаҡтары — һөт, йомортҡа, бауыр. Матдəлəр алмашыныуы,
боҙолоуын дауалау өсөн кальций тоҙо формаһында ҡулланыла.
В3 витамины — тиренең сəлəмəтлеге өсөн кəрəк, тамырҙарҙы
киңəйтеүгə йоғонто яһай, матдəлəр алмашыныуында ҡатнаша. Һөттə,
йомортҡала, борсаҡта, фасолдə бар.
В6 витамины — аминокислоталар алмашыныуын ғəмəлгə ашырыусы
ферменттар төҙөүҙə мөһим роль уйнай. Уның етешмəүе дерматитҡа килтерə.
Сүпрəлə, үҫемлектəрҙең йəшел өлөшөндə була.
Д витамины — күҙəнəктəрҙə һəм һөйəк туҡымаһында кальций һəм
фосфаттар күсеүен көйлəй. Диңгеҙ балыҡтары ыуылдырығы һəм бауыры,
балыҡ майы уларға бай.
Е витамины — бик көслө антиоксидант, уны “йəшлек витамины” тип тə
атайҙар. Ул бойҙай бəбəгендə, йəшел үҫентелəрҙə, һырғанаҡ, көнбағыш, арахис
майында күп.
F витамины — кислород һəм май алмашыныуында ҡатнаша, шешеү
процесын бөтөрə, күҙəнəктəрҙең яңырыуына булышлыҡ итə, уларҙың дымды
юғалтыуын иҫкəртə. Был витамин етешмəгəндə тире ҡорой, сəс ҡойола,
кəүəклəнə. Үҫемлек майҙары, көнбағыш, миндаль, һырғанаҡ орлоғо, гөлйемеш
составына инə.
С витамины — туҡымаларҙың яңырыуына булышлыҡ итə. Уларға
цитрус емештəре, шалҡан, йəшелсə һəм емештəр бай, бигерəк тə ҡара
ҡарағатта, гөлйемештə, ҡыҙыл бороста, татлы һуғанда күп.
Йəшел аптека
Дарыу үлəндəре əҙерлəү өсөн йəй – иң ҡулай ваҡыт. Тик уларҙы оло
юлдан, заводтар тирəһенəн ситтə, урман-яландарҙа йыйыу һəйбəтерəк.
Үлəндəрҙе ҡыҙыу ҡояш аҫтында киптерергə ярамай. Улай иткəндə,
шифаһы теймəйəсəк. Елəҫ ерҙə яҡшылап киптерелгəн үлəнде ныҡлап ябылған
быяла һауыттарҙа, ҡоро, һалҡынса, ҡараңғы урында һаҡларға кəрəк.
Һары мəтрүшкəне сəскə атҡан осорҙа һабағы менəн 15-20 сантиметр
оҙонлоғонда йыялар. Сəй кеүек ҡайнатып эсəлəр. Һалҡын тейгəндə, тамаҡ
шешкəндə файҙалы.
Юл япрағын йəй буйына йыйып əҙерлəргə мөмкин. Тик япраҡтарында
таптары булмаһын. Был үҫемлек тə тамаҡ ауыртҡан, йүткергəн мəлдə шифалы
һанала.
Ромашканы сəскəлəре ныҡ асылған саҡта өҙөргə кəрəк. Төнəтмəһен
тирлəү, тынысланыу өсөн, эсəктəр, ашҡаҙан ауыртҡанда эсəлəр. Шулай уҡ
яраны сайҡатыу өсөн дə ҡулланалар.
Ҡара ҡарағат, ҡурай елəгенең емештəре лə, япраҡтары ла файҙалы. Тик
емештəрен боҙолмаҫ элек киптереү сараһын күреү мотлаҡ. Ҡурай елəге һəм
ҡарағат сəйен эсеү һалҡын тейгəндə бик шифалы, тирлəү өсөн дə һəйбəт.
“Йəншишмə”нəн
Һүҙлек
Һары мəтрүшкə - зверобой
Юл япрағы – подорожник
Төнəтмə - настойка
Витаминдар хазинаһы
Милəште, бик əсе булғанға, ҡайһы берəүҙəр яратып еткермəй. Уның
витаминдар хазинаһы икəнлеген онотоп ебəрəлəр, күрəһең. Милəш
каротиндарға һəм антициан ҡушылмаларға, А һəм С витаминдарына, пектинға
һ.б. бай. Милəш елəгендəге витаминдар, органик кислоталар, микроэлементтар
тиҫтə ярымдан артып китə.
Милəш ҡан системаһы боҙолғанда, таштар булғанда, ашҡаҙан-эсəк
ауырыуҙары менəн яфаланғанда бик файҙалы. Ул бигерəк тə балаларға һəм
өлкəн йəштəгелəргə шифалы.
Милəшкə халыҡ ғүмер буйы хөрмəт менəн ҡараған. Уны киҫмəгəндəр,
һындырмағандар. Милəш ағасын рəнйеткəн кеше сəлəмəтлеккə туймай һəм
хəйерсе була, тип ышанғандар.
“Башҡортостан уҡытыусыһы”нан
Хəтерең насармы?
Өлкəндəр генə түгел, балалар ҙа йыш ҡына хəтере юҡлығына зарлана.
Кемдер сəбəбен мəғлүмəт ағымының көслө булыуынан, кемдер йод
етешмəүҙəн, кемдер аҡыллы китаптар уҡымай, телевизор-компьютерға теклəп
ултырыуҙан күрə. Ни булһа ла, хəтерҙе күнектерергə, яҡшыртырға мөмкин.
Беренсенəн, башватҡыстар, шахмат мəсьəлəлəре, кроссворд-сканвордтар
сисеп, шиғыр ятлап. Икенсенəн, “аҡыллы ризыҡтар” ашап.
Мəҫəлəн, мүк елəге. Унда антиоксиданттар күп. Улар – атеросклероз
ауырыуына ҡаршы һəйбəт сара. Тимəк, баш мейеһен ҡан менəн тəьмин итеүсе
тамырҙар һығылмалы булып ҡаласаҡ.
Көртмəле лə шундай уҡ сифаттарға эйə. Бынан тыш, күҙҙəр үткерлеген,
ҡолаҡтар һаҡлығын да ҡайғырта.
Сөгөлдөр менəн кəбеҫтə Альмцгеймер (ҡартлыҡ аҡылһыҙлығы) сирен
барлыҡҡа килтереүсе ферменттарҙы юҡҡа сығарыусы матдəлəргə бай.
Һимеҙ диңгеҙ балыҡтарындағы майлы кислоталар баш мейеһендəге
матдəлəр алмашыныуын яҡшырта. Ə фосфор туҡымаларға кислород үтеп
инеүенə булышлыҡ итə.
“Йəшлек”тəн
Һүҙлек
Мəғлүмəт – информация
Башватҡыс – головоломка
Мүк елəге – клюква
Көртмəле - черника
Аттарҙың иң-иңдəре
Александр Македонскийҙың Буцефал ҡушаматлы аты иң ҡыйыу ат
иҫəплəнə. Ул донъяла бер нəмəнəн дə ҡурҡмаған тиер инең, үҙ күлəгəһенəн
өркөр булған.
Иң бəлəкəй ат — Горбунок. Был ат өс ҡарыш ҡына бейеклектə, ишəк
кеүек оҙон ҡолаҡлы, йөнтəҫ итеп һүрəтлəнə. Горбунок ҡушаматын иҫбатлап,
арҡаһында дөйəнеке һымаҡ ике үркəсе лə була уның. Күҙ алдына
килтерəһегеҙме шундай өрəкте?
Иң ҡырағай ат — Пржевальский аты. Хатта уны, беҙ ҡабул итеп
өйрəнгəн ат тип түгел, ə болан йə мышы кеүек ҡырағай януарҙар рəтенə
индерергə кəрəктер.
Иң зыянлы ат — Олег кенəздең аты. Легенда буйынса, ул əжəлен
атынан таба, йəғни үлгəн атының баш һөйəге эсендə ятҡан йылан кенəзде
сағып үлтерə.
Иң мəкерле ат — Троя аты. Əлбиттə, был осраҡта изге мəхлүктең
ғəйебе лə шул сама ғына булғандыр, ни тиһəң дə, ағастан яһалған уйынсыҡ ат
эсенə шымсылар ултыртыу һəр кешенең дə башына килмəҫ ине əле. Əммə
тарихта ул мəкерле кешелəрҙең түгел, ə аттың яманаты ҡалған.
Иң ябыҡ ат — Росинант. Сервантестың яҙыуынса, Дон Кихот, атын
ҡарап сыҡҡас, ошондай фекергə килə: “Ул дүрт аяғына ла аҡһай һəм тире
тарттырылған һөйəктəрҙəн генə ғибəрəт”.
Иң сəйер ат — мушкетер д’ Артаньяндың аты. Ул Парижға тəүлəп
килеп ингəндə, атының был хайуандарға һис тə хас булмағанса сағыу һары
төҫтə булыуына иғтибар итəлəр. Хəс тə көҙгө ҡайын япрағы төҫөндə инде
бына.
Иң вазифалы ат — Рим императоры Гай Калигуланың аты. Ул яратҡан
малҡайына əҙ ҙə түгел, күп тə түгел — сенатор дəрəжəһен биргəн.
Иң ғəжəп ат — Айболит докторҙың дуҫы Тянитолкай. Уның ике башы
булыуы мəғлүм. Ҡойроғо юҡ шикелле. Тик бына тояҡтары нисегерəк икəн —
дүртəүһе лə алғы аяҡтармы?
Хəрбиҙəр
Хəрбиҙəрҙең есеме исеменəн күренə.
Һалдат. Итальян һүҙенəн алынған. Һаҡсы, ҡарауылсы, хəрби хеҙмəтсе
булып ялланған кеше тигəн һүҙ.
Рядовой. Урыҫ телендəге “ряд” һүҙенəн — рəт, сафта тороусы хəрби
хеҙмəтсе тигəн һүҙ.
Ефрейтор. Немецса “гефрайтер” — азат ителгəн мəғəнəһендə. Ул ябай
һалдат башҡара торған ауыр хеҙмəттəн азат ителгəн, еңелерəк эшкə күсерелеп,
һалдаттан бер баҫҡыс юғарыраҡ тора.
Сержант. Латинса “сервиенс” һүҙен үҙгəртеп яһалған. Йəғни хеҙмəт
итеүсе була.
Старшина. Урыҫ теленəн “старейшина” һүҙенəн килеп сыға. Тимəк,
абруйлы, дəрəжəле. Армияла иһə кесе чиндарҙың иң олоһо мəғəнəһендə.
Прапорщик. Славян халыҡтары телдəрендə “прапор”, йəғни байраҡ,
флаг. Ə прапорщик — байраҡсы, саф алдында хəрби частың байрағын күтəреп
барыусы.
Офицер званиеһы Петр I батшалығы осоронда барлыҡҡа килə. Латинса
“офицариус” — хеҙмəт башҡарыусы, хеҙмəт менəн йəшəүсе һүҙенəн алынған.
Бөгөн киң ҡулланылған “офис” һүҙе лə шунан килə.
Лейтенант. Шулай уҡ француз теленəн — урынбаҫар, ярҙамсы, вариҫ
мəғəнəһен белдерə.
Капитан. Латинсанан “кап” — баш тигəн һүҙ. Тимəк, капитан — баш
кеше, алда тороусы.
Майор. Шулай уҡ латинсанан “маир” һүҙенəн — оло, өлкəн, өҫтөн
мəғəнəһендə ҡулланыла. Уны немецтар “майор” тип ҡабул иткəндəр һəм беҙҙең
телгə лə шул килеш кергəн. Француздарса иһə атанан ҡалған малды иң өлкəн
йəштəге вариҫҡа ҡалдырыу законы “майорат” тип атала.
Полковник. Славян телендəге “пак” — халыҡ төркөмө, ғəскəр
мəғəнəһендəге һүҙҙəн, ғəскəр етəксеһе тигəнде аңлата.
Генерал. Уның мəғəнəһе — ҙур кеше, алда тороусы, баш кеше.
Маршал. Был исем башта король, императорҙарҙың һарайҙарында
махсус хеҙмəттə тороусыларға ғына бирелə торған дворян дəрəжəһендəге
звание булған.
Генералиссимус — иң юғары хəрби дəрəжə. Был атаманың беренсе
өлөшө “баш кеше” мəғəнəһендə, “симус” иһə латинса “иң алда” тигəн һүҙ.
Тимəк, генералиссимус генералдарҙың да генералы була.
Ни өсөн Үле диңгеҙ “үле” тип атала?
Ни өсөн диңгеҙ диңгеҙ тип, ə күл күл тип атала икəн? Улар араһында
айырма нимəлə?
Диңгеҙ — Донъя океаны менəн тоташҡан һыу ятҡылығы. Шуның өсөн
уның һыуы һəр саҡ тоҙло була. Ə күлдəр материктың эсендə ята, улар океан
менəн тоташмай һəм, ҡағиҙə булараҡ, һыуҙары сөсө. Мəгəр тоҙло күлдəр ҙə
бар.
Ҙурлығын күрһəтеү өсөн ҡайһы бер күлдəрҙе диңгеҙ тип йөрөтəлəр.
Үле диңгеҙ ҙə — күл. Уның һыуы тоҙло ғына түгел, ə океан һыуынан 10
тапҡыр тиерлек тоҙлораҡ! Шуға күрə Үле диңгеҙҙə бер йəн эйəһе лə йəшəй
алмай. Хатта микроорганизмдар ҙа. Диңгеҙҙең исеме лə ошонан килеп сыҡҡан.
Үле диңгеҙ Яҡын Көнсығышта ята. Уның климаты һаулыҡ өсөн бик
файҙалы. Бында бик күп санаторийҙар төҙөлгəн.
Ныҡ тоҙло булғанға, был диңгеҙ һыуында батыу мөмкин түгел, һыу үҙе
үк һине өҫкə этеп сығара. Шулай ҙа һыу ингəндə үтə һаҡ булырға кəрəк, сөнки
күҙгə элəккəн бер тамсы һыу уға тоҙ һибеү менəн бер.
Хоҡуғыңды белəһеңме, студент?
Студент бер юлы ике уҡыу йортонда белем алыу хоҡуғына эйəме?
Закон буйынса, студенттарға бер юлы бер нисə уҡыу йортонда белем
алыу хоҡуғы бирелгəн, лəкин ул көндөҙгө бүлек студенттарына ҡағылмай.
Батырға ла ял кəрəк.
Студент тигəс тə көнө буйы лекция тыңлап ҡына ултырырға тимəгəн,
уның да сиге булырға — дəрестəр, лекциялар һаны аҙнаһына 54 сəғəттəн
артмаҫҡа тейеш.
Вузды ташлаған студент яңынан тергеҙелə аламы?
Үҙ телəге йəиһə ниндəйҙер сəбəп менəн уҡыуын ҡалдырған студент шул
уҡ уҡыу йортонда яңынан уҡый ала. Өҫтəүенə, əгəр ҙə ул əлегə тиклем
түлəүһеҙ бүлектə белем алһа, артабан да шул уҡ нигеҙҙə уҡыуын дауам итəсəк.
Бер уҡыу йортонан икенсе уҡыу йортона күсергə мөмкинме?
Бер уҡыу йортонан икенсеһенə күсеү өсөн ниндəйҙер мөһим сəбəп
булырға тейеш.
Академик отпуск кемдəргə тейеш?
Академик отпуск студенттарға медицина ҡушыуы буйынса йəиһə
айырым осраҡтарҙа (ғаилə хəлдəре, ҡаза күреү) бирелə. Əммə ул бер йылдан да
оҙон булырға тейеш түгел.
Хəрби хеҙмəттəн кемдəр азат ителə?
Дəүлəт ҡарамағындағы, муниципаль һəм дəүлəт аккредитацияһы үткəн
һəм дəүлəт ҡарамағында булмаған урта һəм юғары профессиональ белем биреү
учреждениеларының көндөҙгө бүлек студенттары уҡыған осорҙа армияға
саҡырылмай. Ə инде уҡыу йортоноң аккредитацияһы юҡ икəн, тимəк, армияға
барырға тура килəсəк.
Олимпия уйындары ҡасан барлыҡҡа килгəн?
Олимпия уйындары тураһындағы тəүге мəғлүмəттəр беҙҙең эраға
тиклемге 776 йылға ҡарай. Ул — ярыштарҙа еңеүселəр исемлеге.
Был уйындар дүрт йылға бер тапҡыр боронғо гректар изге тип һанаған
Олимп тауында үткəрелгəн. Улар биш көн барған. Тантаналы йөрөштəрҙəн һуң
Зевс исемле алла хөрмəтенə ҡорбан килтергəндəр. Һуңынан йүгереү, көрəш,
йоҙроҡ һуғышы, һөңгө сөйөү, ике тəгəрмəсле арбалар менəн уҙышыу кеүек
ярыштар үткəрелгəн.
Һуңыраҡ, беҙҙең эраға тиклемге IV быуатта, Олимпия уйындарында,
спортсыларҙан тыш, шағирҙар, музыканттар, актерҙар сығыш яһай башлаған.
Еңеүселəргə ҙур хөрмəт күрһəтелгəн. Улар һалымдарҙан азат ителгəн һəм
үлгəнсе дəүлəт иҫəбенəн туҡланыу хоҡуғы алған.
Олимпия уйындары тотош донъя байрамы һаналған. Был ваҡытта бөтə
һуғыштар туҡталып торған. Лəкин 304 йылда Рим императоры был уйындарҙы
үткəреүҙе тыя.
1884 йылда Парижда Халыҡ-ара спорт конгресы үткəрелə. Конгресс
Олимпия уйындарын ҡайтанан тергеҙергə ҡарар итə һəм 1896 йылдың 5
апрелендə Афина ҡалаһында асылған уйындар хəҙерге Олимпия хəрəкəтенең
яңы тарихын башлап ебəрə.
“Каникул” һүҙе ҡайҙан килеп сыҡҡан?
Бөтəбеҙгə лə билдəле булыуынса, каникул — ял осоро. Был һүҙ һəр
уҡыусыла шатлыҡ тойғоһо уята. Ул этимологияһы буйынса латин һүҙе
“канис”тан алынған.
Борон римляндар “Сириус” йондоҙон “Каникула” тип йөрөткəндəр. Ул
— күк йөҙөндə балҡып яныусы иң сағыу йондоҙ. Айырыуса ул июль айында
яҡты нурҙар сəсə, ошо ваҡыт Римда йəйге эҫе көндəр башлана һəм уҡыуҙар
туҡталып торған. “Каникул” һүҙе ошо йондоҙ атамаһынан килеп сыҡҡан.
Газетаға нисə йəш?
Уның тарихы ике мең йылға яҡын. Беҙҙең эраға тиклем үк Римда
таҡтаға гипс һылап листовкалар сығарғандар. Улар хəҙерге газетаның
башланғысы булып иҫəплəнə.
Европала газета баҫыу 17-18 быуаттарҙа буржуаз революциялар
башланған осорҙа башлана. Тəүге ваҡытлы баҫма сифатында ул 1609 йылда
Страсбургта (Франция) барлыҡҡа килə. Шул уҡ осорҙа (1621 йылда) Рəсəйҙə
газета сыға башлай. Дөрөҫ, ул ҡулдан яҙылған була.
Газета тигəн һүҙ итальян теленəн алынған. Элек Италияла (Венецияла)
ваҡ аҡсаны газета тип йөрөткəндəр. Ул ваҡытта Венецияла ҡулдан яҙылған
листовкалар һатылмаған, шулай ҙа кешелəр уны уҡып сығыу өсөн ваҡ аҡса —
газета түлəгəн. Һуңынан, баҫма бюллетендəр сығарыла башлағас, уның исеме
шул аҡса исеме менəн газета булып тороп ҡалған.
Кроссворд тарихынан
“Кроссворд” инглиз теленəн “арҡыры-буйлы киҫешеүсе” тигəнде
аңлата. Тəүге кроссворд 1913 йылда АҠШ-та “Нью-Йорк геральд” газетаһында
баҫыла. Беҙҙең илдə “Огонек” журналында 1929 йылда сыға. Республикала
тəүге кроссвордты “Башҡортостан уҡытыусыһы” журналы 1966 йылда тəҡдим
итə.
Үлсəү берəмектəре
Аршын — төрөк теленəн алынған. Яҡынса 71,12 см-ға тиң. Аршын
Төркиəлə, Афғанстанда, Иранда, ə үлсəүҙең метрик системаһы индерелгəнгə
тиклем Рəсəйҙə, Болгарияла, Югославияла оҙонлоҡ үлсəү берəмеге итеп
ҡулланылған.
Дюйм — голланд һүҙе, “биш бармаҡ” тигəнде аңлата. Яҡынса бер дюйм
2,5 см һəм ул үлсəүҙəрҙең Англия системаһы таралған илдəрҙə генə түгел,
башҡа илдəрҙə лə киң ҡулланыла.
Миль — латин һүҙе. Төрлө илдəрҙə милдең дəүмəле төрлөсə: Египетта 1
миль 0,58 км-ға, Римда — 1,598 км-ға, боронғо чехтарҙа — 11,2 км-ға, Рəсəйҙə
— яҡынса 1,7 км-ға тигеҙ.
Парсалар
Имгəклəү
Бəпестəре шыуыша башлағас, йəш атай менəн əсəй бик шатланды. Бер
аҙҙан сабый имгəклəп тə китте. Был да сикһеҙ ҡыуаныс булды. Ҡыуаныс-
шатлыҡтар алда ла аҙ түгел ине əле. Сөнки бала шуның менəн генə туҡтап
ҡалманы: һəр осраған əйбергə тотоноп, атларға тырыша башланы. Йығыла,
күҙен-башын күгəртə, ə барыбер аяҡҡа баҫыр өсөн көрəшə.
Тормошта имгəклəп йəшəүҙең түбəнселек икəнен ҡайҙан һиҙə һуң был
əҙəм ишараты? Əллə инстинкт тигəн нəмəлəр ысынлап та бармы?
...Уҫлаптай йəш егет тəнтерəклəп, ауа-түнə ҡайтып килə. Тип-тигеҙ ерҙə
абынып йығылып китə лə шыуыша, имгəклəргə маташа. Ҡаршы сығып алырға
оялып, тəҙрə аша уға əлеге ике пар күҙ баға — əсəй менəн атай күҙҙəре. Һəм ул
күҙҙəрҙəн мөлдөрəп йəш тама. Шыуышыу һəм имгəклəү гел генə ҡыуандырмай
икəн шул.
Тормошта имгəклəп һəм теҙ сүгеп көн күреүҙең хурлыҡ икəнен ҡасан
онотоп өлгөргəн был əҙəм аҡтығы?
М.Əбсəлəмов
Үрлəү
Йəндəрен усында йомарлап, альпинистар иң бейек тау түбəлəрен
буйһондора. Ғүмерҙəре ҡыл өҫтөндə көйөнсə космонавтар сикһеҙ йыһанға оса.
Əле генə тəпəй йөрөй башлаған бала тырышып- тырмашып юғарыға
үрмəлəй. Күнекмəгəн аяҡтары тала, сыныҡмаған бармаҡҡайҙары ысҡынып
китə. ҙммə ул бирешергə уйламай ҙа, уның һайын сəмлəнеп тотона. Юғарыға,
бейеккə. Ə бейеклек кенəһе нимə һуң əле бахырҡайҙың? Байтаҡ ыҙалағандан
һуң, ул маҡсатына иреште: карауат башына менеп һыбайланды. Шат ауаз
менəн ҡулдарын юғары сөйҙө һəм ... “һə” тигəнсе аунап килеп төштө. Юғары
үрмəлəүе ҡалай оҙаҡ ине, түбəнгə тəгəрəүе — бик тиҙ ҙə.
Меҫкен бала. Яуланған рубежды ысҡындырмаҫ өсөн теш-тырнаҡ менəн
йəбешергə кəрəклеген белмəйҙер шул əле.
Бер аҙҙан, əлеге таныш ауаз ишетелгəнгə əйлəнеп ҡараһам, ...бəй, əлеге
малайсыҡ йəнə карауат башында ултыра. Был юлы ул, баяғыса ҡыуанып һөрəн
һалһа ла, “позиция”һына ике ҡуллап сат йəбешкəн ине...
Юғарыға һəм бейеклеккə ынтылыу кешегə тыумыштан бирелгəн дə
баһа.
М.Əбсəлəмов
Иңбашта һəм елкəлə
Беренсе Май. Атаһының иңбашына ултырып алған сабыйҙың түбəһе
күккə тейгəн. Сəпəкəйлəй, шөңгөр тауышҡайы менəн (һаҡау икəнен дə онотоп)
“улла” тип ҡысҡырған була. Йəш ата ла унан кəм һөйөнмəй, күҙҙəренəн нур
балҡый: берəүҙең улы эшкингəн дə баһа.
... Ошо менеүҙəн бала ҡабат ергə төшөргə уйламаны — ғүмергə атай
елкəһендə йəшəр булып ҡалды. Был, əлбиттə, ата-əсəне һис кенə лə
ҡыуандырманы.
Йыл миҙгелдəре кеүек үк, əҙəми заттың да үҙ миҙгелдəре лə бар шул.
Сəңгелдəктə тирбəлеү, имгəклəү, иңбашта йөрөү, етəклəтеү, үҙ аллы йөрөүҙəр,
бара-бара бүтəндəргə үҙең таяныс һəм ҡалҡан булыу... Һəм һəр мөсəл дə,
тəбиғəт миҙгелдəре һымаҡ уҡ, үҙ ваҡыты өсөн генə аҫыл, ҡəҙерле, шифалы.
Хатта иртə килгəн яҙҙың яҙы бер кемде лə шатландырмаған шикелле, һуңлаған
балалыҡ та кешене һөйөндөрмəй икəн шул.
Ҡалай төплө, ғəҙел, зирəк был тəбиғəт ҡанундары...
М.Əбсəлəмов
Күтəреү
Ауыл Советы янына йəйғор таҫмалар, күҙ ҡамаштырыр сəскəлəр,
йəшелле-күкле шарҙар менəн биҙəлгəн еңел автомашиналар кортежы килеп
туҡтаны. Күңелле ауаздар, шарап салюты, бокалдарҙың гəлсəр сыңдары.
Шатлыҡтың иң юғары түбəһендəге кейəү бəхеттең зəңгəр томанында йөҙгəн
аҡҡошон күтəреп алды. Гармун телдəре тантаналы тушҡа күсте. Шараптан һəм
һөйөнөстəн елкенгəн төркөм никах йортона йүнəлде. Их, йөрəктең кəлəш
фатаһындай иң аҡ һəм пак сағы.
... Əзмəүерҙəй йəш ир ауа-түнə тəнтерəклəй, элəгə лə йығыла.
Ғəрлегенəн ер тишегенə инерҙəй булған ҡатыны етəклəп тə ҡарай, ҡултыҡлап
та ҡарай. Ахырҙа, йөкмəргə маташа. Кеше кешене күтəрə лə баһа, ни эшлəп
тантаналы музыка яңғырамай?..
Бəй, былар теге икəү ҙə баһа! Ҡасан бысранырға өлгөргəндəр һуң? Өҫ-
баштарын əйтмəйем, анауы ваҡыттағы туй күлдəгендəй аҡ һəм саф
күңелдəрен əйтəм.
М.Əбсəлəмов
Глобус һəм Ер шары
Коридорҙың теге осонда, мəктəпте күтəрерҙəй булып, шау-шыу ҡупты.
Дежур уҡытыусы шунда ашыҡты. Тауыш география бүлмəһенəн сыға ине.
Ишекте асып ебəрһə... ни күрə: малайҙар, саң-туҙан күтəреп, аҡыра-баҡыра
глобусты футбол тубы итеп типкелəйҙəр. Иҫенə килə алмай, бер аҙ аптырап
торҙо уҡытыусы. Бер ни тип тə өндəшə алманы, ғəҙəттəгесə шелтə лə яһаманы,
ҡотортоусыны ла төпсөнөп торманы. Глобус шарын һаҡлыҡ менəн генə
ҡулына алды ла, туҙанын ап-аҡ ҡулъяулығы менəн һөртөп, өҫтəлдə һерəйеп
торған күсəренə кейҙереп ҡуйҙы.
Глобус ни ул... Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был заманда Ер шарын уйынсыҡ
туп итеп ҡулдарында сөйөргə, хатта типкелəргə маташыусы дəүлəт
эшмəкəрҙəре лə бар бит донъяла. Ə Ерҙе орбитаһынан тайпылдырһаҡ, күсəренə
ҡабат ҡуйып булырмы? Ул бит глобус шары түгел.
М.Əбсəлəмов
Метаморфоза
Саҡ-саҡ йөрөй башлаған ҡыҙ бала ауа-түнə урамға сыҡты. Уның өсөн
бар нəмə лə өр-яңы, бөтəһе лə мəрəкə. Батҡағы бутҡа, саң — он, быяла
ватыҡтары — ҡашығаяҡ. Уйнай торғас, бит-ҡул бысранды, əсəһе яңы ғына
тарап, таҫма бəйлəп ебəргəн сəс бумалаға əйлəнде.
Ошо мəл, аҡ яғалар тағып, “нулевой”ға йөрөгəн күрше малай мəктəпкə
барырға сыҡты. Əҙəм танымаҫлыҡ ҡиəфəткə кергəн күршеһенə бер килке
аптырап ҡарап торҙо. Йөҙөн сирып: “Фу, сусҡа”, — тине лə китек теше
араһынан сыртлатып төкөрөп үк ҡуйҙы. Унан эре генə ҡиəфəттə мəктəпкə
ҡарай атланы.
Төн уртаһы ауған. Йəш һəм ҡуш йөрəктəр генə йоҡламай. Өй
алдындағы эскəмйəлə һаман гөрлəшəлəр. Йəйге тын төн егеттең шыбырлап
ҡына сискəн серҙəрен бар донъяға фаш итə:
— Ҡамыштай бармаҡтарыңды аҫыл йөҙөктəр менəн биҙəрмен. Аһ, көн
дə төштəремə инеп хыялый итеп бөттө бит ебəктəй сəстəрең, сейə ирендəрең,
ынйы тештəрең ....
Туҡта. Теге “сусҡа ҡыҙ” ҡасан фəрештəгə əүерелеп өлгөргəн һуң? Теге
фырт күрше малайҙы нисек теҙ сүктергəн!
М.Əбсəлəмов__
Бəхетле ер
Беҙҙең яҡта кешенең кешелегенуның ҡатын-ҡыҙҙарға булған
мөнəсəбəтенə ҡарап билдəлəйҙəр. Мин дə шуға ҡушылам: “Илдең бөйөклөгөн,
ундағы прогресты ҡатын-ҡыҙҙың хəленə ҡарап билдəлəргə кəрəк. Ҡатын-
ҡыҙҙар йəше аҡҡан ерҙə тормош шəп түгел, ə ҡатын-ҡыҙҙар йырлаған ер иһə —
бəхетле ер”, — тип əйтер инем.
Əсə йыры — донъяла иң бөйөк йыр. Ҡалған бөтə йырҙар ҙа шунан
башлана. Əгəр ҙə сəңгелдəк йыры булмаһа, һис шикһеҙ, бүтəн йырҙар ҙа
тыумаҫ ине. Беҙ əсə йырын тиҫтəлəрсə йылдар үткəс тə, тормошобоҙҙоң иң
ауыр һəм иң бəхетле сəғəттəрендə иҫкə төшөрəбеҙ.
Тау халҡы йүнһеҙ кеше тураһында: “Сəңгелдəктə ятҡанда, əсəһе,
моғайын, уға йыр йырламағандыр”, — ти.
Р.Ғамзатов
Шиғырҙар
***
Һөймə мине, һылыу, əгəр ҙə һин
Матурлыҡҡа ғына ҡараһаң.
Кеше матур һəр саҡ эше менəн.
Был ҡулдарым эшкə яраһа,
Мин үҙемə үҙем ҡоям бəхет,
Намыҫым саф, күңелем ҡəнəғəт.
Ə мөхəббəт өсөн йəшəмəйем, —
Йəшəү өсөн кəрəк мөхəббəт.
Р. Ғарипов
* * *
Көтмəгəндə шундай ҡыҙҙар осрай,
Шундай ҡыҙҙар — ят та үл инде!..
Ниҙəр уйлап, ниҙəр кисергəнде
Үҙең күр ҙə үҙең бел инде...
...Бер йылмайып ҡарауы ла уның
Оло бер туй яһай хисеңдə!
Оло бер туй!..
Лəкин был туйҙың бит
Һин кейəүе түгел — ҡунағы...
Күңелдə тик моңһоу бер йыр тыуа —
Етмəгəнме һиңə шул тағы!..
Р. Ғарипов
* * *
Гөлдəр баҡсаһында
Бер көн шулай гөлдəр баҡсаһында
Сəскəлəрҙе ҡылдым тамаша,
Хуш еҫтəре менəн йəн шатлана,
Нурҙарынан күҙҙəр ҡамаша.
Нəфис төҫтəренə, буйҙарына,
Хайран ҡалып, ҡыҙығып ҡараным,
“Əй, сəскəлəр, һеҙгə кемдəр дуҫтар?
Кемдəр дошмандар?”, — тип һораным.
Гүйə улар шунда йəнлəнделəр,
Нурҙар сəсеп, ем-ем көлдөлəр.
Əкрен генə иҫкəн ел арҡыры
Миңə былай яуап бирҙелəр:
“Кемдəр эшлəй, кемдəр ерҙəр ҡаҙый,
Кемдəр беҙгə һыуҙар һибəлəр,
Кемдəр сəскə кеүек саф күңелле —
Шулар беҙгə дуҫтар!”, — тинелəр.
“Кемдəр ҡара эсле, тар күңелле,
Кемдəр ысын эшкə ҡул бирмəйҙəр,
Кемдəр килеп беҙҙе хаҡһыҙ өҙə —
Шулар беҙгə дошман!”, — тинелəр.
Сəскəлəрҙең ошо яуаптарын
Алғас: “Дөрөҫ! — тинем уларға, —
Эшһеҙ кешелəрҙең хаҡтары юҡ
Һеҙҙе түштəренə ҡаҙарға...
Күңелле эш, матур тормош менəн
Йыл артынан йылдар ағырҙар...
Эшсəн егет менəн эшсəн ҡыҙҙар
Һеҙҙе түштəренə ҡаҙарҙар”.
М.Ғафури
***
Бəхет — һəр саҡ һуңлап килер ҡунаҡ,
Килеп инə табын таралғас!
Тик көтəһең, көтөп арығас та,
Бəхет өсөн генə яралғас.
Көтə белгəндəргə һуң түгел дə,
Йəшлек кенə көтөп тормай шул.
Юҡ шул уның туҡтар туҡталҡаһы,
Йə үткəнгə юлын бормай шул.
Ҡала миңə бары йылдар буйы
Йырҙар менəн күңел йыуатыу.
Бар ғүмерем минең — һине эҙлəү,
Бар ғүмерем — һине юғалтыу...
Р.Ғарипов
***
Мин батыр ҙа түгел, йəнем,
Мин тик ғашиҡ батырлыҡҡа.
Мин матур ҙа түгел, бəғерем,
Мин тик ғашиҡ матурлыҡҡа.
Мин тапҡыр ҙа түгел, иркəм,
Мин тик ғашиҡ тапҡырлыҡҡа...
Лəкин миңə бер йылмайһаң,
Бер өндəшһəң, бер күҙ һалһаң,
Миңə күсə — тапҡырлыҡ та,
матурлыҡ та,
батырлыҡ та...
Р. Назаров
***
Йəшен
Мөхəббəт ул — əйтерһең дə, утлы йəшен,
Һанап, һорап тормай һис бер кемдең йəшен,
Һүнмəҫ ялҡын менəн ялмай ҡартын-йəшен,
“Көйҙөрөр”, — тип ҡурҡһаң əгəр, ҡас һин — йəшен,
Тик аҙаҡтан ҡоя күрмə күҙең йəшен!
Мөхəббəт ул — əйтерһең дə, утлы йəшен...
Р.Назаров
***
Мөхəббəт — йəшəү емеше —
Өлгөрə ул бер генə,
Кеше татый уның тəмен
Тик бер генə ғүмергə.
Əгəр һөйөү татымаһа,
Ул — кеше булмаҫ ине,
Донъяның иң гүзəл йəмен
Бер ҡасан тоймаҫ ине...
Ергə тыуған һəр бер кеше
Ҡаса алмай үлемдəн...
Ə мөхəббəт татымаусы —
Тере килеш күмелгəн.
Б.Бикбай
***
Сəскəлəргə тиңлəр инем —
Сəскə ғүмерҙəре аҙыраҡ.
— Йондоҙом һин! — тиер инем —
Ул да һүнə таң булғас.
— Ҡояшым һин! — тиер инем —
Төнөн килтермəһəң ҡараңғы.
— Йөрəгем һин! — тиер инем —
Йөрəк тибеүҙəрем һанаулы.
Б.Бикбай
***
Ташлап китте мине йөрəгем,
Йөрəкһеҙ бар кемгə кəрəгем:
Гүйə ҡашы төшкəн йөҙөкмөн,
Аты йығып ҡасҡан егетмен.
М.Кəрим
***
Аһ, мөхəббəт! Килгəн саҡта
Һиҙелмəй ҡала икəн.
Китһəң икең ике яҡҡа,
Уттарға һала икəн.
Б.Бикбай
***
Тормош — боролош:
Йə уңға, йə һулға.
Ташлай — йəллəмəй:
Йə утҡа, йə һыуға.
Р.Мифтахов
***
Алйот, ахмаҡ — көсһөҙ:
Хөкөм итə.
Аҡыллылар — көслө:
Ғəфү итə.
Р.Мифтахов
***
Һөткə, иткə, төрлө шараптарға
Ғүмер буйы сират торабыҙ.
Хəйер, ерҙə беҙгə бер нəмə бар:
Ул да булһа əжəл сиратһыҙ...
Р.Мифтахов
***
Эй, был тормош! Ниңə хəҡиҡəтте
Гел хаталар аша өйрəтə?!
Һабаҡ бирə мең ғазаптар менəн,
Һыуға һала, утта көйрəтə.
Үҙе телəгəнсə һынай беҙҙе,
Тормош — даръя, ə мин бер елкəн;
Ҡаршы йөҙəм ярһыу ташҡындарға,
Яҙмыш тигəндəре шул микəн?!
Р.Хəкимйəн
***
Һүҙ
Һүҙ — табыштыра,
Һүҙ — ҡауыштыра.
Һүҙ-тылсым менəн
Берəүҙе түгел,
Хатта меңдəрҙе
Ҡотҡарып була.
Һүҙ — ялғыштыра,
Һүҙ — аҙаштыра.
Уның яманы
Туған-дуҫтарҙы
Яғалаштыра.
Ил менəн илде
Ҡан ҡойоштора.
Һүҙ — йылы ҡосаҡ,
Һүҙ — һалҡын бысаҡ.
Бер ни юҡ ерҙə
Унан олораҡ,
Унан ҙурыраҡ.
Эй, шағир, туҡта,
Уйла йөҙ, мең ҡат —
Һүҙ менəн бул һаҡ!
Р.Мифтахов
***
Яҡшы һүҙ, яман һүҙ
Яҡшы һүҙ йəшəртə,
Көс бирə,
Ҡулыңа һəлəт һəм
Эш бирə.
Яҡшы һүҙ ҡуҙғата
Йырҙарҙы.
Биҙəй ул, матурлай
Донъяны.
Яҡшы һүҙ шифалы,
Тылсымлы.
Йыуа ул яраны,
Борсоуҙы.
Яҡшы һүҙ тауҙарҙы
Күтəрə.
Дауылдар арҡыры
Үткəрə.
Яҡшы һүҙ ярҙамға
Ашыға.
Əйтерһең эретə ул
Ташты ла.
Яман һүҙ ағыуҙай
Əшəке.
Хатта ул ҡорота
Сəсəкте.
Ул һине ҡалдыра
Сыраға.
Йөҙөңə йыйырсыҡ
Сығара.
Яман һүҙ йыландай
Һуғыла.
Ул һалҡын боҙҙо ла
Туңдыра.
Яҡшыны күрегеҙ,
Аңлағыҙ.
Яманға битараф
Ҡалмағыҙ.
Ғ. Латыпов
Дауаханала
Ауырыным...
Дауаханаға
Əсəйем алып барҙы.
Табип апай дауалай ул
Бөтə ауырыуҙарҙы...
“Мə дарыуҙар, һауығырһың
Шуларҙы эсə-эсə...”
“Белмəй”, — тигəндер: бер А-ны
Əйттерҙе əллə нисə.
Ниңə һораны гел А-ны,
Б, В-лар — яраманы?
Их, уҡый ҙа белə инем,
Уҡытып ҡараманы.
С.Рəхмəтуллин
Һарыҡты кем ашаған
Бер аусының бер һарығы ҡырҙа ҡалған,
Эҙлəп тə тапмағандар, ул юғалған.
Бер-ике көн үтеп киткəс, беҙҙең аусы:
“Бүре ашаған һарыҡты”, — тип хəбəр алған.
Быны ишеткəс, аусы сикһеҙ асыуланды,
Йыртҡыстарҙың был эшенə көйҙө, янды.
— Һарыҡтың үсен алмай ҡалмамын, — тип,
Януарҙарға ошолай тип хəбəр һалды:
“Ҡыҙғанып тора инем үҙем һеҙҙе,
Асыуланһам, ҡалдырмамын берегеҙҙе,
Һарығымды кем ашаһа, шул кешене
Талап ҡылам, миңə тотоп биреүегеҙҙе”.
Аусыны белə урманда һəр бер януар,
Был хəбəрҙе ишеткəс тə таң ҡалдылар.
“Аусыны тиҙерəк риза итəйек”, — тип,
Кəңəш өсөн бер урынға йыйылдылар.
Булды 9 ы\u1090 төлкө секретарь, бүре рəис,
Һүҙ башлап рəис əйтте: “Был ниндəй эш!..
Аусының һарығын кем ашаны?
Танмайса ошо ерҙə əйтеү тейеш.
Шул эш өсөн саҡырҙым мин бында һеҙҙе:
Асыуланһа, аусы ҡырыр барыбыҙҙы.
Кем ашаһа, шуны биреп ҡотолайыҡ,
Тоғролоҡтан айырмағыҙ үҙегеҙҙе”.
Тəүҙə бүре: “Ашаманым”, — тине, танды,
Төлкө лə тоғролоғон һөйлəп алды.
Бөтə йыртҡыс үҙҙəрен аҡланылар.
Бер яҡ ситтə йыртҡыс түгел, ҡуян ҡалды.
Тине бүре: “Ситтə тороп яңғыҙ үҙең,
Бур кешенең күҙе төҫлө ике күҙең.
Һарыҡты ашаған кеше һин түгелме?
Əйтеп ҡал, бында килеп, əйтер һүҙең!”
Ҡуян меҫкен ҡурҡыуынан ҡалтыранды,
“Ашаусы мин түгел”, — тип саҡ əйтə алды.
Ул, шикле кеше төҫлө яуап биргəс,
Бөтə йыртҡыс: “Ашаусы шул!”, — тип ауаз һалды.
(Ашамай ҡуян һис бер ваҡытта ит),
Əйтə алманы, ашаған мин түгел, тип.
“Һарыҡты ашаған сусҡа ошо икəн”, —
Тине бүре: “Килтерегеҙ бəйлəргə еп!”
Шул сəғəт əллə ҡайҙан еп таптылар:
Ҡуяндың муйынына таҡтылар.
“Уҫаллығың язаһын тарт, бына инде!”, — тип
Аусының ауылына оҙаттылар.
Бүре төҫлө йыртҡыстарға киңдер йыһан:
Һəр ҡайҙа хурлыҡ күрер меҫкен ҡуян.
Зарарлы бəндə булып күренерһең,
Башҡаларға ҡылмаһаң да һис бер зыян.
М.Ғафури
***
Нəсихəттəр
Түбəнгə төшөү бер нəмə —
Уныһы бары бер яман.
Түбəнлеккə күнегеп китеү —
Уныһы инде мең яман.
Өс нимəнəн һаҡлан, балам,
Кəңəшемде ташлама:
Беренсеһе — бер ҡабым да
Харам ризыҡ ашама.
Икенсеһе — күңелеңə
Ояламаһын ялған.
Ялған бар ерҙə хаҡлыҡ юҡ,
Шуны онотма, балам.
Өсөнсөһө — иң мөһиме —
Шəфҡəтһеҙ була күрмə.
Шəфҡəтһеҙ кеше — тиран ул,
Шəфҡəтһеҙ донъя — төрмə.
Ф. Яруллин
Бала өсөн
Бар хəстəрем, бар хистəрем — бала өсөн,
Хеҙмəтем дə, хөрмəтем дə — бала өсөн.
Үкенеүҙəр, үтенеүҙəр — бала өсөн,
Йоҡоһоҙ төн, тынғыһыҙ көн — бала өсөн.
Утҡа-һыуға уҡталыуым — бала өсөн,
Сығыр юлдан туҡталыуым — бала өсөн.
Таңдан əүəл ҡайнар аш та — бала өсөн,
Тəгəрəгəн ҡайнар йəш тə — бала өсөн.
Иртə-кисем, йөрəк хисем — бала өсөн,
Барлыҡ эшем, барлыҡ көсөм — бала өсөн.
Янам — түҙəм, көйəм — һүнəм — бала өсөн,
Ғорур башты түбəн эйəм — бала өсөн.
Төндəр тыуһа, иртə көтəм — бала өсөн,
Күңелемдə йырҙар йөрөтəм — бала өсөн.
Ф.Чанышева
Башҡортостан — тыуған илем
Башҡортостан тəбиғəте
Башҡортостан тəбиғəте бик бай. Уның иң ҡəҙерле тəбиғəт
байлыҡтарының береһе — урман. Уның майҙаны — 6,2 млн га. Иң күп
таралған ағастарҙан ҡайын, уҫаҡ, йүкə, ҡарағай, имəн, саған һанала.
Үҫемлектəр һəм хайуандар донъяһы ла күп төрлө. Урмандарҙа үҫемлектəрҙең
һирəк осрай торғандары ла һаҡланған. Рəсəйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгəн
ҡоштар ҙа, кейектəр ҙə байтаҡ.
Республикала ике дəүлəт заповеднигы бар: Башҡорт һəм “Шүлгəнташ”.
Данлыҡлы “Бөрйəн ҡорто” тип йөрөтөлгəн кейек ҡорт тик Шүлгəнташта ғына
саф көйө һаҡланған. Ошонда уҡ бөтə донъяға билдəле “Шүлгəн мəмерйəһе”
бар.
Башҡортостанда ҡаҙылма байлыҡтар ҙа бик күп. Республиканың
көнбайыш һəм үҙəк райондарында нефть сығарыла һəм эшкəртелə. Күмертау
янында һоро күмер бассейны бар. Көнсығыштағы таулы райондарҙа үткəн
быуаттарҙан алып тимер, баҡыр, алтын сығарыла. Учалы, Баймаҡ, Хəйбулла
райондарында баҡырға, цинкыға, көкөрткə бай булған колчедан
ятҡылыҡтары бар.
Республикала 1000 күл, 600 йылға, 50-нəн ашыу минераль сығанаҡ
иҫəплəнə. Дарыу үлəндəре үҫтереү буйынса 11 заказник бар, 16 дəүлəт, 90
республика заказниктары эшлəй. Павловка, Нөгөш, Карман һыуһаҡлағыстары
бар.
Көньяҡ Урал ҡурсаулығы
Был ҡурсаулыҡ Башҡортостанда ғына түгел, бөтə Уралда иң эрелəрҙəн
һанала. Ул 252,8 мең гектар ерҙе билəй. Шуның иң ҙур өлөшө - 90 проценты
республикабыҙҙың Белорет районына ҡарай. Ҡурсаулыҡ Силəбе өлкəһенең бер
өлөшөн дə үҙ эсенə ала.
Көньяҡ Урал ҡурсаулығы билəмəлəрендə бейеклектəре 1300-1400 метрға
еткəн Машаҡ, Зигəлгə, Нəре, Күмерҙəк һырттары һəм көньяҡ Урал тауҙарының
иң бейек нөктəһен тəшкил иткəн Ямантау массивы урынлашҡан. Уның
бейеклеге – 1644 метр. Шулай уҡ Оло Инйəр, Кесе Инйəр, Йүрүҙəн йылғалары
ошо ҡурсаулыҡтан баш ала.
Үҫемлектəр һəм хайуандар донъяһы бик бай. Һирəк осрай торған
үҫемлектəрҙең күплеге менəн ҡурсаулыҡ башҡаларҙан айырылып тора. Бында
мүктең генə 172 төрө бар, 88 төрлө бəшмəк иҫəплəнə. 12 төр үҫемлек –
Рəсəйҙең, 66 төрө Башҡортостандың “Ҡыҙыл китабы”на индерелгəн.
Хайуандарға килгəндə, əлегə 275 төр умыртҡалы хайуандың көн итеүе
билдəле. 198 төрҙəге ҡош һəм 18 төр балыҡ йəшəй. Улар араһында таҙа һыуҙы
ғына үҙ иткəн бағры, бəрҙе балыҡтары бар.
Х.Чембарисова__
Иңбашта һəм елкəлə
Беренсе Май. Атаһының иңбашына ултырып алған сабыйҙың түбəһе
күккə тейгəн. Сəпəкəйлəй, шөңгөр тауышҡайы менəн (һаҡау __________икəнен дə онотоп)
“улла” тип ҡысҡырған була. Йəш ата ла унан кəм һөйөнмəй, күҙҙəренəн нур
балҡый: берəүҙең улы эшкингəн дə баһа.
... Ошо менеүҙəн бала ҡабат ергə төшөргə уйламаны — ғүмергə атай
елкəһендə йəшəр булып ҡалды. Был, əлбиттə, ата-əсəне һис кенə лə
ҡыуандырманы.
Йыл миҙгелдəре кеүек үк, əҙəми заттың да үҙ миҙгелдəре лə бар шул.
Сəңгелдəктə тирбəлеү, имгəклəү, иңбашта йөрөү, етəклəтеү, үҙ аллы йөрөүҙəр,
бара-бара бүтəндəргə үҙең таяныс һəм ҡалҡан булыу... Һəм һəр мөсəл дə,
тəбиғəт миҙгелдəре һымаҡ уҡ, үҙ ваҡыты өсөн генə аҫыл, ҡəҙерле, шифалы.
Хатта иртə килгəн яҙҙың яҙы бер кемде лə шатландырмаған шикелле, һуңлаған
балалыҡ та кешене һөйөндөрмəй икəн шул.
Ҡалай төплө, ғəҙел, зирəк был тəбиғəт ҡанундары...
М.Əбсəлəмов
Күтəреү
Ауыл Советы янына йəйғор таҫмалар, күҙ ҡамаштырыр сəскəлəр,
йəшелле-күкле шарҙар менəн биҙəлгəн еңел автомашиналар кортежы килеп
туҡтаны. Күңелле ауаздар, шарап салюты, бокалдарҙың гəлсəр сыңдары.
Шатлыҡтың иң юғары түбəһендəге кейəү бəхеттең зəңгəр томанында йөҙгəн
аҡҡошон күтəреп алды. Гармун телдəре тантаналы тушҡа күсте. Шараптан һəм
һөйөнөстəн елкенгəн төркөм никах йортона йүнəлде. Их, йөрəктең кəлəш
фатаһындай иң аҡ һəм пак сағы.
... Əзмəүерҙəй йəш ир ауа-түнə тəнтерəклəй, элəгə лə йығыла.
Ғəрлегенəн ер тишегенə инерҙəй булған ҡатыны етəклəп тə ҡарай, ҡултыҡлап
та ҡарай. Ахырҙа, йөкмəргə маташа. Кеше кешене күтəрə лə баһа, ни эшлəп
тантаналы музыка яңғырамай?..
Бəй, былар теге икəү ҙə баһа! Ҡасан бысранырға өлгөргəндəр һуң? Өҫ-
баштарын əйтмəйем, анауы ваҡыттағы туй күлдəгендəй аҡ һəм саф
күңелдəрен əйтəм.
М.Əбсəлəмов
Глобус һəм Ер шары
Коридорҙың теге осонда, мəктəпте күтəрерҙəй булып, шау-шыу ҡупты.
Дежур уҡытыусы шунда ашыҡты. Тауыш география бүлмəһенəн сыға ине.
Ишекте асып ебəрһə... ни күрə: малайҙар, саң-туҙан күтəреп, аҡыра-баҡыра
глобусты футбол тубы итеп типкелəйҙəр. Иҫенə килə алмай, бер аҙ аптырап
торҙо уҡытыусы. Бер ни тип тə өндəшə алманы, ғəҙəттəгесə шелтə лə яһаманы,
ҡотортоусыны ла төпсөнөп торманы. Глобус шарын һаҡлыҡ менəн генə
ҡулына алды ла, туҙанын ап-аҡ ҡулъяулығы менəн һөртөп, өҫтəлдə һерəйеп
торған күсəренə кейҙереп ҡуйҙы.
Глобус ни ул... Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был заманда Ер шарын уйынсыҡ
туп итеп ҡулдарында сөйөргə, хатта типкелəргə маташыусы дəүлəт
эшмəкəрҙəре лə бар бит донъяла. Ə Ерҙе орбитаһынан тайпылдырһаҡ, күсəренə
ҡабат ҡуйып булырмы? Ул бит глобус шары түгел.
М.Əбсəлəмов
Метаморфоза
Саҡ-саҡ йөрөй башлаған ҡыҙ бала ауа-түнə урамға сыҡты. Уның өсөн
бар нəмə лə өр-яңы, бөтəһе лə мəрəкə. Батҡағы бутҡа, саң — он, быяла
ватыҡтары — ҡашығаяҡ. Уйнай торғас, бит-ҡул бысранды, əсəһе яңы ғына
тарап, таҫма бəйлəп ебəргəн сəс бумалаға əйлəнде.
Ошо мəл, аҡ яғалар тағып, “нулевой”ға йөрөгəн күрше малай мəктəпкə
барырға сыҡты. Əҙəм танымаҫлыҡ ҡиəфəткə кергəн күршеһенə бер килке
аптырап ҡарап торҙо. Йөҙөн сирып: “Фу, сусҡа”, — тине лə китек теше
араһынан сыртлатып төкөрөп үк ҡуйҙы. Унан эре генə ҡиəфəттə мəктəпкə
ҡарай атланы.
Төн уртаһы ауған. Йəш һəм ҡуш йөрəктəр генə йоҡламай. Өй
алдындағы эскəмйəлə һаман гөрлəшəлəр. Йəйге тын төн егеттең шыбырлап
ҡына сискəн серҙəрен бар донъяға фаш итə:
— Ҡамыштай бармаҡтарыңды аҫыл йөҙөктəр менəн биҙəрмен. Аһ, көн
дə төштəремə инеп хыялый итеп бөттө бит ебəктəй сəстəрең, сейə ирендəрең,
ынйы тештəрең ....
Туҡта. Теге “сусҡа ҡыҙ” ҡасан фəрештəгə əүерелеп өлгөргəн һуң? Теге
фырт күрше малайҙы нисек теҙ сүктергəн!
М.Əбсəлəмов
Этот сайт создан на Jimdo! Зарегистрируйтесь бесплатно на https://ru.jimdo.com


text:
“Ҡармаҡ”ҡа эләгә күрмә29-11-2014, 01:00 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
ВИЧ инфекцияһы ла битарафлыҡты, вайымһыҙлыҡты ғәфү итмәй, иғтибарһыҙҙарҙы, һаулығына төкөрөп ҡарағандарҙы “ҡармағына эләктерер” өсөн һағалап ҡына тора. СПИД-ҡа һәм инфекциялы сирҙәргә ҡаршы республика үҙәге мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 1987 йылдан алып лаборатория тикшереүҙәре һөҙөмтәһендә Башҡортостанда ВИЧ инфекциялы 20 мең 110 кеше барлығы асыҡланған. Уларҙың 4 мең 105-е вафат булған. Єле ҡалала йәшәгән 8 мең 579 кеше ошо сир менән яфаланһа, ауылда ундайҙар – 4 мең 736.
Љыҙғанысҡа ҡаршы, афәт балаларҙы ла урап үтмәй. 21 ноябрь мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 1997 йылдан алып ВИЧ инфекциялы әсәләрҙән 2 мең 585 бала, шул иҫәптән 1 мең 303 малай һәм 1 мең 282 ҡыҙ тыуған. 17 – 21 ноябрҙә генә лаборатория тикшереүҙәре һөҙөмтәһендә республикала ВИЧ инфекциялы 62 кешенең барлығы асыҡланған. Улар Өфө (23 кеше), Стәрлетамаҡ (11), Салауат ҡалаларында (1), Єбйәлил (2), Бәләбәй (6), Балаҡатай (1), Белорет (1), Бишбүләк (1), Бөрө (3), Борай (1), Дүртөйлө (2), Иглин (2), Љырмыҫҡалы (1), Мәләүез (1), Мәсетле (1), Стәрлетамаҡ (1), Өфө (1), Учалы (3) райондарында теркәлгән.
Был сир тиҙ генә асыҡланмай. Тән температураһының күтәрелеүе, йүткереү, аппетит юғалыу, арыу йонсота кешене. Анализға ҡан биргәндән һуң да ауырыуҙың бармы-юҡмы икәнлеген асыҡлау еңел түгел. Инфекция эләккәндән һуң алты ай үткәс кенә ВИЧ-ҡа тестың ыңғай һөҙөмтәһе булыуы ихтимал.
Єлегә ВИЧ һәм СПИД-ты дауалау юлдары табылмаған. Єммә иммун системаһының зарарланыуын туҡтатҡан дарыуҙар бар. Улар сирлеләрҙең ғүмерен бер аҙ оҙайта. Енси бәйһеҙлек, шәхси гигиена талаптарын инҡар итеү кеүек сәбәптәр был сиргә юлыҡтыра. Бындай ауыр хәлгә тарымаҫ өсөн һаҡланыу сараларын күреү зарур.


text:
Автотранспортта газ яғыулығын ҡулланыу ике йылда биш тапҡырға артты – Рөстәм Хәмитов Фото: Олег Яровиков
Автотранспортта газ яғыулығын ҡулланыу ике йылда биш тапҡырға артты – Рөстәм Хәмитов
Автотранспортта газ яғыулығын ҡулланыу ике йылда биш тапҡырға артты – Рөстәм Хәмитов Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 11 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.
Башҡортостанда коммуналь һәм йәмәғәт автотранспортында ҡулланылған ҡыҫылған тәбиғи газ күләме ике йылда биш тапҡырға артты. Был турала Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов «Рәсәй транспорты» халыҡ-ара форумы сиктәрендә пленар һүҙ көрәштереү майҙансығында белдерҙе.
— Коммуналь һәм йәмәғәт автотранспортында, дәүләт һәм муниципаль компанияларҙа ҡыҫылған тәбиғи газ менән ҡулланыу 2015 йылда 2 миллион кубометрҙан быйыл 10 миллион кубометрға саҡлы артты. Йәғни ике йылда – биш тапҡырға артым, – тине төбәк етәксеһе. – Бындай тиҙлектә барһаҡ, йәмәғәт транспортын газ-мотор яғыулығына күсереү буйынса бурысты, һис шикһеҙ, үтәрбеҙ.
Башҡортостан Башлығы һуңғы өс йылда республикала 300 самаһы газ балоны техникаһының һатып алыныуын хәбәр итте.
— Яҡынса бөтә был техника – пассажирҙар автобустары. Башҡортостан Республикаһы ҡаҙнаһынан субсидиялар 800 миллион һум самаһы тәшкил итте, – тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов. – Бынан тыш, беҙҙең «Башавтотранс» компанияһы Нефтекамалағы «НЕФАЗ» предприятиеһында етештерелгән газ яғыулығында тағы 100 автобус һатып алды. Бер һүҙ менән әйткәндә, беҙҙең «КАМАЗ», «НЕФАЗ», был техниканы ҡулланыусылар менән ошо йәһәттән яҡшы кооперация килеп сыға.
http://www.bashinform.ru/news/1090576-potreblenie-gaza-avtotransportom-za-dva-goda-vyroslo-v-pyat-raz-rustem-khamitov/


text:
Яңы йыл алдынан Хеҙмәт министрлығы түрәләрҙе бүләк бирергә һәм ҡабул итергә ярамағанлығы хаҡында иҫкәртте Фото: Depositphotos
Яңы йыл алдынан Хеҙмәт министрлығы түрәләрҙе бүләк бирергә һәм ҡабул итергә ярамағанлығы хаҡында иҫкәртте
Яңы йыл алдынан Хеҙмәт министрлығы түрәләрҙе бүләк бирергә һәм ҡабул итергә ярамағанлығы хаҡында иҫкәртте Фото: Depositphotos
ӨФӨ, 2017 йыл, 12 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.
Рәсәйҙә түрәләргә бүләк биреү һәм алыу тыйыла. Рәсәй Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы Яңы йыл һәм Раштыуа байрамдары алдынан бөтә министрлыҡтарға һәм ведомстволарға ошо хаҡта хат ебәреп иҫкәртте.
Хаттарҙы Рәсәй субъекттарының юғары башҡарма власть органдары, федераль дәүләт органдары, бюджеттан тыш дәүләт фондтары һәм дәүләт корпорациялары алды.
Ведомство сайтында билдәләнеүенсә, вазифалы кешегә бүләк алған өсөн ышанысты юғалтыу менән бәйле эштән ҡыуыуға саҡлы яуаплылыҡ ҡаралған. Бүләк ришәүәт булараҡ иҫәпләнһә енәйәт яуаплылығы янай. Протокол саралар, эш командировкалары һәм башҡа рәсми саралар менән бәйле алынған һәм тапшырылырға тейеш бүләктәргә генә ташлама бирелә.
Ведомство етәкселәре тейешле мәғлүмәтте еткереү маҡсатында хеҙмәткәрҙәре менән шәхсән әңгәмәләшергә, был мәсьәлә буйынса ойошмаларҙың рәсми сайттарында хәбәр урынлаштырыу юлы менән аңлатма эштәрен уҙғарырға тейеш.
http://www.bashinform.ru/news/1091461-mintrud-pered-novym-godom-napomnil-chinovnikam-o-zaprete-darit-i-prinimat-podarki/


text:
Банк трояны сифатында сервис—ҡыҙ урлау, совершенная ябай Бразилияла
Бик популяр банк үҙәге Троян, был ғәжәп тә түгел, ҡасан кибернетики Бразилия эшләтеп ебәреү мөмкин отнесено категорияһына "банк троянов нисек сервис". Әлеге осраҡта конкрет, тәжрибәле енәйәтсе башланы тәҡдим бай банк трояны һәм уның менән бәйле инфраструктура арендаға биреү, ҡулланыу өсөн иң бәләкәй квалификациялы уликов.
Был угроза бросить күҙҙәренә, сөнки уны иғлан итеү, ул включает демонстрацию видео на YouTube. Уның ойоштороусыһы, "РИЦ", тәҡдим хеҙмәттәре конкрет банк троян өсөн аренда, ул тора, 600 долларға 10-осоронда дневной. Хеҙмәт үҙ эсенә туп-тулы, бик способный, яҡшы придуманная консоль, шулай уҡ мөмкинлеге обхода өҫтәмә саралар аутентификация, ҡулланыла торған банкылар Бразилияла.
Пост-се: Ресурстар Өсөн Бәләкәй Предприятиелар – тренд, микро
Банк трояны сифатында сервис—ҡыҙ урлау, совершенная простота Бразилияла[а=11]


text:
- Подробности
- Просмотров: 205
ӨФӨ ҠӘБЕРЛЕГЕ, Ҡара Абыҙ мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы. Б.э.т. 4—3 бб. ҡарай. “Йәшел Сауҡалыҡ” шифаханаһы терр‑яһында Лысая тауынан төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. 1911 й. асыла, 1911—12 йй. В.В.Гольмстен, Д.Н.Эдинг, 1973 й. Ю.А.Морозов тарафынан өйрәнелә. Ҡурғанһыҙ ҡәберлектәргә ҡарай. Яҡынса 28 ҡәбер өйрәнелгән. Мәйеттәр һай ҡәбер соҡорҙарында салҡан килеш, баштарын башлыса көнбайышҡа ҡаратып берәрләп ерләнгән, ҡәберҙәрҙә күмер киҫәктәре осрай. Ирҙәр ҡәберендә ҡорал (бронза һәм һөйәктән эшләнгән өс ҡырлы уҡ башаҡтары, тимер һөңгө остары, бысаҡтар, һаҙаҡ ырғаҡтары), биҙәүестәр (бронза тәңкәләр), ҡатын‑ҡыҙҙыҡында бронза ҡаптырмалар, йәнлек һыны рәүешендә эшләнгән тәңкәләр м‑н биҙәлгән бил ҡайыштары, биҙәүестәр (бронза тәңкәләр, сикә сулпылары, муйын ҡулсалары, беләҙектәр, йөҙөктәр) табылған. Ҡомартҡы материалдары Тарих музейында (Мәскәү), Археология һәм этнография музейында, Милли музейҙа һаҡлана.
Әҙәб.: П ш е н и ч н ю к А.Х. Кара-абызская культура (население центральной Башкирии на рубеже нашей эры) //Археология и этнография Башкирии. Т.5. Уфа, 1973.
В.В.Овсянников
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text:
Яңылыҡтар
Дәүләт Думаһы депутаттары Рәсәй гражданлығын ҡабул иткәндә ант тексын раҫланы
Дәүләт Думаһында сит ил кешеләренең Рәсәй гражданлығын ҡабул иткәндә ант индереү тәҡдимен хупланылар.
Антты 18 йәше тулған һәм Рәсәй гражданлығын алырға теләүселәр бирергә тейеш буласаҡ. Рәсәй Федерацияһы гражданы паспортын ант тексын уҡығандан һуң тапшырыу күҙаллана, тип хәбәр итә «Известия» гәзите.
«Мин, үҙ иркем менән Рәсәй Федерацияһы гражданлығын аңлы рәүештә ҡабул итеп, Рәсәй Федерацияһы Конституцияһын һәм ҡануниәтен, уның граждандарының хоҡуҡтарын һәм иркен, дәүләт һәм йәмғиәт мәнфәғәтендә Рәсәй Федерацияһы гражданы бурыстарын үтәргә, Рәсәй Федерацияһы азатлығын һәм бойороҡһоҙлоғон яҡларға, Рәсәйгә тоғро булырға, уның мәҙәниәтен, тарихын һәм йолаларын хөрмәт итергә ант итәм», — тиелә ант тексында.
Үҙгәрештәр «Рәсәй Федерацияһы гражданлығы тураһында»ғы законға төҙәтмәләрҙе хуплаған осраҡта ошо йылдың 1 сентябренән үҙ көсөнә инәсәк.
/«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.


text:
Башҡортостанда Мәскәү режиссеры Мостай Кәримдең повесы буйынса спектакль ҡуя
ӨФӨ, 2016 йыл, 22 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Яңы йыл байрамдарынан һуң Салауат дәүләт башҡорт драма театры артистары яңы сәхнә әҫәре өҫтөндә эшләй башланы. Театрҙа Мостай Кәримдең «Ауыл адвокаттары» исемле повесы буйынса спектакль ҡуйыла. Уны Мәскәү режиссеры Антон Федоров сәхнәләштерә.
«Был повесть Антон Федоровҡа бик яҡын, ул Талбазы ауылы, өләсәһе тураһындағы бала саҡ хәтирәләренә бәйле. Режиссер быуындар алмашыныуын күрһәтергә, ауыл мөхитен тыуҙырырға теләй. Уның ошо спектакль буйынса үҙенсәлекле идеялары бар», — тип хәбәр иттеләр театрҙың матбуғат хеҙмәтендә.
Ролдәрҙе билдәле актерҙар Миңдулла Иҙрисов, Рим Зыязетдинов, Яҡуп Шәрипов, Нәүфилә Яҡупова, Гөлфирә Сафиуллина, Фәтих Ҡолһарин, Ринат Ибәтуллин һәм башҡалар уйнай. Премьера 2016 йылдың 4 мартына билдәләнгән.
Антон Федоров Стәрлетамаҡта тыуып үҫкән. 2006 йылда Щукин исемендәге театр институтын тамамлаған, әлеге ваҡытта шулай уҡ режиссерлыҡҡа уҡый. 2007 йылдан Мәскәүҙәге ике театрҙа эшләй («Другой театр», «Практика»).


text:
Аденозинтрифосфор кислотаһы — АТФ
Аденозинтрифосфа́т йәки Аденозинтрифосфор кислотаһы (ҡыҫ. АТФ, ингл. АТР) — нуклеозидтрифосфат, барлыҡ биохимик процестарҙы энергия менән тәьмин итеүсе берҙәм һәм универсаль сығанаҡ.
Был матдәне асыусы һәм өйрәнеүсе ғалимдар (1929) группой учёных Гарвард медицина мәктәбе ғалимдары: Карл Ломан, Сайрус Фиске һәм Йеллапрагада Суббарао[1].
1941 йылда Фриц Липман АТФ-ың күҙәнәктә энергия күсереүсе төп матдә икәнлеген, йәнле тәбиғәттең берҙәм һәм универсаль энергия сығанағы булыуын асыҡлай. [2].
Йөкмәткеһе
Күҙәнәктең пластик һәм энергетик алмашыныуҙарында АТФ-тың роле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
һәр күҙәнәк составында аденозинтрифосфор кислотаһы (АТФ) бар. АТФ химик структураһы буйынса нуклеотидтарға ҡарай. Унда, һәр нуклеотидтағы кеүек үк, азотлы нигеҙҙең (адениндың), углеводтың (рибозаның) һәм фосфор кислотаһының ҡалдыҡтары бар. Шул уҡ ваҡытта АТФ ҡәҙимге нуклеотидтарҙан ярайһы уҡ айырыла: бер фосфор кислотаһы ҡалдығы урынына унын составына өс ҡалдыҡ инә.
Билдәле булыуынса, күҙәнәктәге матдәләр реакцияһы нормаль булғанда нейтралгә яҡын. Күҙәнәктә АТФ кислота рәүешендә түгел, ә тоҙ рәүешендә була. Тимәк, был шарттарҙа уның фосфор ҡалдығында — ОН урынына кислородтың кире зарядлы атомы (— О) ҡатнаша. Яҡын урынлашҡан бер исемле зарядтар бер-береһенән этәрелә.
АТФ-тың молекуляр структураһы шуға күрә тотороҡло түгел. Үҙенсәлекле ферменттар тәьҫире аҫтында ул гидролизға дусар ителә, йәғни һыу молекулаһын үҙенә ҡуша һәм түбәндәгесә тарҡала:
АТФ+H2O = АДФ + H3PO4
Аҙаҡҡы фосфор ҡалдығы был осраҡта фосфор кислотаһына әйләнә, ә АТФ аденозиндифосфор кислотаһына (АДФ) әүерелә. Был реакция ваҡытында энергия бүленеп сыға (40 кДж/моль самаһы).
Күҙәнәктә энергия алмашыныуында АТФ төп ролде уйнай. Ул күҙәнәктең һәр функцияһында энергия менән тәьмин итеүҙең туранан-тура сығанағы булып тора.
Хәрәкәт, биосинтез, электр, яҡтылыҡ эшләп сығарыуҙа һәм башҡа башҡа процестар — күҙәнәк активлығының һәр төрө АТФ-тың үрҙә күрһәтелгән гидролиз реакцияһы ваҡытында бүленеп сыҡҡан энергия иҫәбенә бара.
Әммә АТФ-тың запасы күҙәнәктә күп түгел. Мәҫәлән, мускулдағы АТФ-тың запасы 20—30 ҡыҫҡарыуға етә. Ә мускул сәғәттәр буйы эшләй һәм меңдәрсә тапҡыр ҡыҫҡара ала. Бына ни өсөн АТФ-тың тарҡалыуы менән бергә уның өҙлөкһөҙ рәүештә синтезланып тороуы ла зарур.
Тотонолған АТФ-ты тулыландырыу өсөн, углеводтар, липидтар һәм башҡа матдәләрҙең тарҡалыуы һөҙөмтәһендә бүленеп сыҡҡан энергия файҙаланыла. Ҡыҫҡа ваҡытлы, әммә көсөргәнешле эш ваҡытында, мәҫәлән, ҡыҫҡа араға йүгергәндә, мускулдар тик уларҙағы АТФ-тың тарҡалыу иҫәбенә генә эшләй. Йүгереп туҡтағас, кеше ауыр тын ала — был ваҡытта углеводтарҙың һәм башҡа матдәләрҙең тарҡалыуы бара һәм күҙәнәктәрҙә АТФ запасы тулыландырыла.
Шулай итеп, АТФ — күҙәнәкте энергия менән тәьмин итеүҙә берҙәм һәм универсаль сығанаҡ.
Химик үҙсәнлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
АТФ-ың систематик атамаһы : 9-B-D-рибофуранозиладенин-5'-трифосфат, йәки 9-B-D-рибофуранозил-6-амино-пурин-5'-трифосфат.
Химик тәбиғәте буйынса АТФ — аденозиндың өс фосфорлы эфиры.
Азотлы нигеҙ (пурин) — аденин — рибозаның 1'-углероды менән B-N-гликозид бәйләнеше барлыҡҡа килтерә. Рибозаның 5'-углеродына эҙмә-эҙ фосфорной кислотаһының өс молекулаһы бәйләнә.
АТФ—макроэрг матдә, йәғни, гидролизгә дусар булғанда бик күп энергия бүлеп сығара ала. Ике макроэрг бәйләнештең һәр береһе өҙөлгәндә 40-60 кДж/моль энергияғы бушата.
Әһәмиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәрәкәт, биосинтез, электр, яҡтылыҡ эшләп сығарыуҙа һәм башҡа башҡа процестар — күҙәнәк активлығының һәр төрө АТФ-тың үрҙә күрһәтелгән гидролиз реакцияһы ваҡытында бүленеп сыҡҡан энергия иҫәбенә бара.
Башҡа төр функциялары:
- Нуклеин кислоталары синтезланғанда сығанаҡ матдә лә булып тора.
- Бик күп биохимик процестарҙы әүҙемләй. Ферменттарҙың көйләүсе үҙәктәрен тотҡарлай ҙа, әүҙемләштерә лә ала.
- Күҙәнәккә гормональ сигнал тапшырыуҙа ҡатнашыусы циклик аденозинмонофосфат синтезы өсөн сығанаҡ матдә булып тора.
- Синапстарҙа медиатор һәм күҙәнәк-ара бәйләнештәрҙә сигнал матдә булып та хеҙмәт итә.


text:
Барыҫ6-10-2017, 00:13 // Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт // Баҫып сығарырға
– Өләсәй, үҙеңдең бәләкәй сағыңды һөйлә әле. Һеҙ каникулда нимәләр эшләй торғайнығыҙ? – тине ҡыҙы.
– Ә телефондар бар инеме, ниндәй маркалы? – тип ҡыҙыҡһынды ейәне.
Нәсимә инәй көлөмһөрәне лә үҙенең балалыҡ йылдарында күңелендә уйылып ҡалған бер ваҡиғаны иҫенә төшөрҙө.
– Был бала үлер инде, оҙаҡҡа бармаҫ, шешенгән дә, – тине Фәниә тыныс, өмөтһөҙ тауыш менән. – Был афәттән бер минеке генә ҡалыр тиһеңме, ана бит көнөнә нисәмә бала аслыҡтан аяҡ һуҙа, ҡарт-ҡороно әйтеп тораһы ла түгел.
Ул күп үлән ашап йөҙө йәшкелт төҫкә кереп шешенгән ете йәшлек Нәсимәһе янына килде, өҫтөнә ябылған бишмәтен рәтләне. Бала әллә йоҡлай, әллә аслыҡтан ойоп ята бирә.
– Туҡта әле, бәлки, терелер. Эх, әҙ-мәҙ он булып, өйрә бешерһәң дә, эсенә арыу булып ҡалыр ине, юҡ бит, юҡ! – тип әсенде күршеһе Факиһа.
– Эй, был ҡәһәр һуҡҡыр һуғыш, тамам үҙәктәргә үтте бит, ирҙәр, уландар унда ниҙәр генә күрә икән?
Шул ваҡыт өйгә бригадир вазифаһын башҡарыусы Әсмә килеп инде.
– Иртәгә сәсеүгә төшәбеҙ, Фәниә, ике өлкән ҡыҙыңды алып, баҫыуға кил! Эшләгән һәр кемгә бер ус он эләгәсәк, – тине.
...Иртән хәле ҡалған һәр кем баҫыу яғына ыңғайланы. Ир-ат һуғышҡа китеп бөткән. Ҡатын-ҡыҙ үҫеп ҡул араһына кергән малай-ҡыҙҙарын эйәрткән. Ауылдағы берҙән-бер ир – ул да булһа һуғыштан контузия алып ҡайтҡан Вәлит. Колхоз аттары фронтҡа оҙатылған, мал-тыуарҙан Барыҫ ҡушаматлы нәҫел үгеҙе генә ҡалған. Бына Вәлит ҙур осло мөгөҙлө, ҡыҙғылт-ҡара төҫлө, бар донъяға асыу тотҡандай ҙур аҡыш күҙҙәре менән һөҙөп ҡараған үгеҙҙе һабанға егеп, баҫыу ситенә туҡтаны.
– Әйҙә, Вәлит, һин төш башлап, аҙаҡ алмашырбыҙ, – тине таяҡҡа таянған элекке ферма мөдире.
Ҡатын-ҡыҙ ашлыҡты күнәктәргә тултырҙы.
– Бөртөгөн дә әрәм итмәй сәсегеҙ, һәр береһе алтынға бәрәбәр, – тине Әсмә.
Ҡатындар алмашлап үгеҙҙе етәкләне. Ауыр тимер һабанды һөйрәп, үгеҙ теләмәй генә алға атланы. Үгеҙ башынан берәү тотһа, икенсеһе арттан ҡыуҙы. “Ат хәлен һабан белер”, ти. Ҡаты ерҙе аҡтарып сығара алмай сыйып, йә булмаһа ҙур-ҙур кәҫтәр ҡалдырып барған үгеҙ төш еткәнсе манма тиргә батты. Аслыҡтан хәлһеҙләнгән халыҡ, аҡтыҡ көсөн һалып, көҙгө уңышҡа өмөтләнеп, ашлыҡ сәсте.
– Хоҙайҙың мәрхәмәте төшөп, ашлыҡ уңһын, ямғыр яуһын, аслыҡтан балаларыбыҙ үлмәһен инде, – тип һөйләнә-һөйләнә эшләне улар.
Ҡайҙа инде ашау?! Асығыуҙы һыу эсеп кенә баҫтылар. Кискә табан Барыҫ атларға теләмәй ҡарышты, әленән-әле һыртына эләккән сыбыртҡыға ла иғтибар итмәне.
– Ярай, иртәгә тамамларбыҙ, – тине Вәлит.
Ул һабанды ысҡындырып, үгеҙҙе ауыл яғына ҡыуа башланы. Хәлһеҙләнгән Барыҫ бер-ике аҙым атланы ла “гөрҫ” итеп ергә ауҙы. Бөтә кеше үгеҙ янына йыйылды.
– Ҡарағыҙ әле, ауыҙынан күбек килә, күҙҙәре әллә нишләне, – тип ҡысҡырып ебәрҙе малайҙарҙың береһе.
Малҡайҙың тәне тартышып торҙо ла тынып ҡалды.
– Ай, Алла, үлде, үлде! – тип ҡысҡырышты халыҡ.
– Эй, Хоҙайым, хәҙер нишләйбеҙ инде, күҙ терәп торған берҙән-бер өмөтөбөҙ ине, – тип Әсмә сеңләп илап ебәрҙе. Күптәрҙең был күренештән күҙҙәре ялтыраны. Бәй, уйламаған ерҙән ит булды лабаһа!
– Китегеҙ бынан, келәт янына барығыҙ – онға сиратҡа баҫығыҙ! – тине Әсмә, бер аҙ тынысланып. – Тик үгеҙгә тейәһе булмағыҙ, акт тултырып, район үҙәгенә хәбәр итергә кәрәк буласаҡ. Уй, нимә генә күрәһеләрем бар икән?
Фәниә, өс ус он алып, өйөнә ҡайтҡанда, Нәсимә тороп ултырғайны.
– Әсәй, ә мин төшөмдә итле аш ашаным, рәхәт булып китте, – тине лә йылмайып ҡуйҙы.
Фәниә ҡурҡыбыраҡ ҡыҙына ҡараны, ашауҙы күп уйлап тилеләнеп ҡуймаһын тағы.
– Хәҙер, ҡыҙым, усаҡ яғып ыумас өйрәһе бешерермен, тәмле итеп ашарбыҙ, – тип оло ҡыҙҙарына ҡоро-һары утын алып килергә ҡушты.
Фәниә бер ус ондан ҡайнар һыуға ыумас ыуҙы, семтем генә тоҙ һалып ебәрҙе, былтырҙан ҡалған һаҡландығы – бармаҡ башындай ғына туңмай өҫтәне. Нәсимәгә әҙ генә һалып бирҙе:
– Ҡапыл күп ашарға ярамаҫ, күбенерһең.
Әсәләре һалып биргән өйрәне ҡыҙҙары ипләп кенә ашарға кереште. Ни тиклем ас булһалар ҙа, тәмләп, һәр ҡабымдарының ләззәтен оҙағыраҡҡа һуҙырға тырыштылар.
Ашап алғас, көнө буйы эшләп арыған тән ауырайып, йоҡоға тартты.
...Фәниә ҡапыл ишек дөбөрләгән тауышҡа уянып китте. Барып асһа – күршеһе Факиһа тора.
– Әйҙә, тороп ҡалаһың бит!
– Нимәнән?
– Бөтә ауыл Барыҫты ташый!
– Нисек? Әсмә теймәҫкә ҡушты бит!
– Эй, бигерәк бер ҡатлыһың да инде, ас халыҡ нишләп тик ятһын!
Улар яңы ғына сәселгән баҫыуға табан атланы. Ай яҡтыһы – һыу кеүек! Шыбырлап һөйләшкән, ара-тирә балта һуҡҡан тауыштар ишетелә. Үгеҙҙең ике ботон, түш яғын тиреһе менән бергә алып үҙ-ара бүлешеп бөткәйнеләр инде. Вәлит итте ашыҡ-бошоҡ сабып биреп тора.
– Ярай, район вәкиле лә ас кешене аңлар, күрәләтә һаҫытып ятҡырып булмаҫ, ана бит еҫләнә башлаған! Исмаһам, бала-саға һурпа төҫө күрер, – тине ул.
Бәләкәй генә ауылдың ас халҡы ит өҫтөнә ябырылған себендән дә былайыраҡ геүләне.
– Барығыҙ, ҡайтып китә һалығыҙ, донъя хәлен белмәк юҡ, – тип ҡыуҙы Вәлит кешеләрҙе.
– Башын ҡалдырайыҡ, райондан килгәндәргә күрһәтеп дәлилләр өсөн.
Фәниә менән Факиһаға ҡабырға өлөштәре тейҙе. Улар итте тотоп йүгерә-атлай өйҙәренә табан йүнәлде.
Иртәнсәккә үгеҙҙән бер ни ҙә ҡалмағайны. Вәлит ҡалдырған үгеҙ башына ла төндә айыу майы һөрткәндәр.
Ҡыҙыу эш көндәре булғанғамы, әллә ауыл район үҙәгенән алыҫ ятҡанғамы, килеп тикшереп йөрөгән кеше булманы.
***
– Бына шулай, Хоҙай әмере булғас, Барыҫтың ите ауыл кешеләренә аслыҡты бер аҙға ғына булһа ла онотоп торорға ярҙам итте, – тип һүҙен тамамланы Нәсимә инәй. – Инде бала-сағаға бындай михнәттәрҙе күрергә яҙмаһын.
Ейәне менән ейәнсәре өләсәһенең хикәйәтенән һуң уйланып, ҙурайып киткәндәй булды.
Ауырғазы районы.


text:
Ҡурай байрамы -рух байрамы
Сәғирә Шәрәфетдинова етәкселегендәге мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре байрамды тейешле кимәлдә ойошторған. Сәхнәнең биҙәлеше үк күңелдәрҙе сихри сәнғәт донъяһына алып инде. Ә тылсымлы ҡурай моңдары һәр кемде тарих тѳпкѳлѳнә, ата-бабалар мѳхитенә алып ҡайтты. Белорет, Бѳрйән, Учалы, Әбйәлил, Баймаҡтан килгән ҡурайсыларҙы жюри ағзалары - Башҡортостандың халыҡ артисы, Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Юлай Ғәйнетдинов, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы, халыҡ инструменттары милли оркестры етәксеһе һәм дирижеры Рәмил Ғәйзуллин, Заһир Исмәғилев исемендәге Ѳфѳ дәүләт сәнғәт академияһының башҡорт музыкаһы факультеты деканы Венер Йылҡыбаев, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, танылған ҡурайсы Мѳхәмәт Түлебаев, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, мәҙәниәт идаралығы начальнигы Зәлифә Әғләмова байрам тантанаһын асып, конкурсанттарға изге теләктәрен еткерҙе һәм уңыштар теләне.
Конкурс башланырҙан алда жюри ағзалары Абдулғәфи Хәлфетдиновтың ҡәберенә барып сәскә һалды, аят уҡылды. Тәүгеләрҙән булып сәхнәгә 16 йәшкә тиклемге ҡурайсылар сыҡты һәм байрамды Сермән музыка мәктәбе тәрбиәләнеүселәре башлап ебәрҙе. Улар үҙҙәрен бик ышаныслы тотто. Инйәр сәнғәт мәктәбе ҡурайсылары ла һынатманы, Белорет музыка мәктәбе ҡурайсылары конкурсҡа юғары әҙерлек менән килгән. Бигерәк тә 9 йәшлек Тимерйән Йыһаншиндың ҡурай моңдарын тамашасы кѳслѳ алҡыштарға күмде. Ә бына Магнитогорскиҙан килгән Азат Мәрҙәншин был кѳндѳ икеләтә бәхетле булды, сѳнки ул 2014 йылдың 14 ноябрендә 14 йәшен билдәләне. Ҡала музыка мәктәбенән Дамир Хәсәнов етәкселегендәге, Сермән музыка мәктәбенән Ғәлим Хәйернуров етәкселегендәге ҡурайсылар ансамблдәре лә тамашасы күңеленә хуш килде. 16 йәштән ѳлкән ҡурайсылар бәйгеһен Сермәндән 18 йәшлек Фидан Сибәғәтов башлап ебәрҙе. Ул тәүге конкурста балалар араһында гран-при яулағайны. Әхмәрҙән Альберт Абдрахманов, Хѳсәйендән Азат Ғаззалов, Рәниф Латипов, Шығайҙан Ғәйсәр Хәтиуллин, Инйәрҙән Ви-лур Ҡотломѳхәмәтовтың сығыштары ла үҙенсәлекле булды. Асылар исеменән сығыш яһаған Рафаил Сәлихов үҙен оҫта ҡурайсы итеп танытты. Сәғәт 3-тә башланған Гала- концертта Зәлифә Әхмәҙи ҡыҙы ҡунаҡтарға, бѳтә ҡурайсыларға, Шығай мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренә муниципаль район Советы һәм хакимиәте етәкселәре исеменән рәхмәт һүҙҙәрен еткерҙе.
Жюри ағзалары байрамдың юғары кимәлдә уҙыуын билдәләне. Улар үҙҙәре лә ҡурай тартып, халыҡты һѳйѳндѳрҙѳ. Лира Хәйруллина менән Динис Фәсхетдинов алып барған Гала-концерт ҙур тамашаға әйләнде. Бигерәк тә “Елмерҙәк” этнотѳркѳмѳ сығышы кѳслѳ алҡыштарға күмелде, халыҡ уларҙы оҙаҡ сәхнәнән ебәрмәне. Шулай уҡ Динар Ғәниевтең, Рафаил Сәлиховтың, Дамир Хәсәновтың, Илгиз Сәғәҙәтовтың, Илнур Аслаевтың, Дилә Бадалованың, Тимерйән Йыһаншиндың сығыштары күңелдәрҙе хис-тойғоларға байытты. Бүләкләү номинацияла еңеүселәрҙән башланды.
Һәр конкурсант Дипломдар һәм аҡсалата приздар менән бүләкләнде. «Иң оло ҡурайсы» номинацияһында Сермәндән Әсҡәт Хәйернуров, «Иң йәш
ҡурайсы» номинацияһында шулай уҡ ошо ауылдан Морат Әхмәтов билдәләнде.
16 йәштән ѳлкән ҡурайсылар араһында Асы мәҙәниәт йортонан Рафаил Сәлихов, Сермән мәҙәниәт йортонан Альберт Абдрахманов, Хѳсәйендән Рәниф Латипов — III, Баймаҡтан Илшат Мәҡсүтов, Айбулат Ахунйәнов - II, Сермән мәҙәниәт йортонан Фидан Сибәғәтов I урынға сыҡты һәм лауреат исеменә лайыҡ булды. Баймаҡ ҡалаһынан Илнур Аслаев гран-при яуланы. Шулай уҡ конкурсанттарҙы сифатлы әҙерлек менән алып килгән ѳсѳн Дамир Хәсәнов Диплом менән бүләкләнде. Ансамблдәр араһында Сермән музыка мәктәбе ҡурайсылары - III, Әбйәлил районы ҡурайсылары - II, Белорет музыка мәктәбе ҡурайсылары I урын яуланы.
16 йәшкә тиклемге конкурсанттар араһында Магни- тогорскиҙан Азат Мәрҙәншин, Бѳрйәндән Айгиз Ҡыуандыҡов, Инйәрҙән Ғәҙел Дәүләтов, Белорет музыка мәктәбенән Рушан Әүбәкиров, Арслан Таипов - III, Баймаҡтан Радик Мурзаев, Әбйәлилдән Рифат Ялмырҙин, Белореттан Айрат Шәғәлиев - II, Белореттан Тимерйән Йыһаншин, Әбйәлилдән Назар Ғарипов I урын алды. Белорет музыка мәктәбенән Айтуған Заһитуллин гран-приға лайыҡ булды. Сермәндән Арсен Кил- мѳхәмәтов, Шығайҙан Ғәйсәр Хәтиуллин, Хѳсәйендән Азат Ғаззалов, Әбйәлилдән Ыласын Мәғәфүров “Талип Латипов репертуарынан кѳйҙәр башҡарған ѳсѳн” номинацияһында бүләкләнделәр. Зәлифә Әхмәҙи ҡыҙы шулай уҡ Сермән музыка мәктәбе директоры Әлфиә Идиәтуллинаға, Инйәр сәнғәт мәктәбе директоры Фәрхәнә Ҡотломѳхәмәтоваға һәм уларҙың тәрбиәләнеүселәренә сикһеҙ рәхмәт һүҙҙәрен еткерҙе һәм Маҡтау ҡағыҙҙары тапшырҙы. Беҙ ҙә ҡурайсыларыбыҙҙы еңеүҙәре менән ҡотлайбыҙ һәм киләсәктә лә уңыштар теләйбеҙ.
Фекерҙәр
Юлай ҒӘЙНЕТДИНОВ:
- Был конкурс тәүге йылда ҡала-район кимәлендә Талип Латипов исеменә арнап үткәрелгәйне. Шул саҡта мин мәшһүр ҡурайсы Әбдулғәфи Хәлфетдиновтың да исеме Талип Латипов янында торһа, бик ҡәнәғәт булыр инем, тигәйнем. Минең тәҡдимемде кире ҡаҡмай, ике оло шәхестең исемдәрен йәнәшә ҡуйып, мәңгеләштергәндәре өсөн конкурсты ойоштороусыларға сикһеҙ рәхмәтлемен. Ғөмүмән, йылдан-йыл кон-курс кимәле үҫә, йөкмәткеһе тәрәнәйә бара. Мәҫәлән, тәүге ике йылда конкурста ҡатнашыусылар араһында ансамблдәр күп булһа, быйыл яңғыҙ башҡарыусылар һаны артҡан. Был бик ҡыуаныслы күренеш, сөнки ҡурайҙа яңғыҙ уйнау күпкә ҡатмарлыраҡ һәм яуаплыраҡ. Хөсәйен, Шығай, Сермән ауылдарында өмөтлө ҡурайсылар үҫеп килә. Фидан Сибәғәтов бынан ике йыл элек 16 йәшкә тиклемгеләр араһынан еңеүсе булғайны, егет ҡурай тартыу оҫталығын камиллаштырыуын дауам итә, афарин, быйыл 16 йәштән өлкәндәр араһында үҙен һынатманы. Шулай уҡ, Хөсәйендән Рәниф Латипов, Азат Ғаззалов, Асы ауылы исеменән сығыш яһаған Рафаил Сәлихов, Шығайҙан Ғәйсәр Хәтиуллин, Сермәндән Альберт Абдрахманов киләсәктә республикабыҙ ҡу-райсылары исемлеген тулыландырыр, яңы исемдәр асыр, тигән өмөттәмен. Ә инде арабыҙҙа Мөхәмәт Түлебаев кеүек мәшһүр ҡурайсылар тере саҡта, уның менән оҫталыҡ дәрестәре ойоштороп, лайыҡлы эстафета-ны үҙ ҡулығыҙға алып ҡалырға кәңәш итер инем үҫеп килгән быуынға.
Рәмил ҒӘЙЗУЛЛИН:
- Бындай матур ҡурайсылар конкурсында мин беренсе тапҡыр. Конкурс бер түгел ике шәхестең исеменә арналыуы менән бик үҙенсәлекле. Эйе, ғәҙәттә, исемле конкурстарҙың ғүмере оҙон була. Шуға күрә был ҡурайсылар конкурсының да республика кимәленә барып етеүен теләр инем. Бында ҡатнашып, еңеүсе булған егеттәр республика кимәлендә лә ҡатнашырлыҡ һәм еңерлек, сөнки әҙерлек кимәлдәре көслө. Ғөмүмән, ҡурай сәнғәте бик боронғо һәм ул ата-бабаларҙан күсә килгән музыка ҡоралы. Ҡурайҙың мөмкинлектәре сикһеҙ. Ул көнсығыш, көньяҡ илдәрендә йәшәгән халыҡтың төп музыка ҡоралы. Бөгөнгө көндә ҡурай сәнғәте Иран, Ираҡ, Төркмәнстан илдәрендә һәм беҙҙең республикала бик үҫешкән һәм алға киткән.
Зәлифә ӘҒЛӘМОВА:
- Ҡурай конкурсын өсөнсө йыл рәттән үткәрәбеҙ. Әлбиттә, үҫешен күрергә бик теләр инем. Мәҫәлән, ҡала музыка мәктәбе ныҡлы әҙерлек менән килгән. Һәр береһе үҙенсәлекле һәм йәш айырмаларына ҡарамаҫтан, көслө ҡурайсылар. Әммә ауылдарҙан да көслө ҡатнашыусыларҙы күрергә теләр инем. Ҡурайсылар конкурсының маҡсаты - районыбыҙҙың үҫеп килгән йәштәре араһынан Мөхәмәт Усман улы кеүек халҡыбыҙ самородыгын табыу, таланттарҙы асыу. Ә инде Баймаҡ, Бѳрйән, Учалы, Әбйәлил районынан килгән ҡунаҡтар байрамыбыҙға йәм өҫтәп, мәртәбәһен арттырҙы ғына.
Венер ЙЫЛҠЫБАЕВ:
- Талантлы ҡурайсыларҙы асыу, табыу маҡсатында ойошторолған бик матур конкурс. Ысынлап та, ҙур ѳмѳттәр бағларлыҡ лайыҡлы йәштәр үҫеп килә. Бигерәк тә уҡыусы балалар ҡыуандырҙы. Артабан да ҡурайҙа уйнауҙарын дауам итеп, оҫталыҡтарын камиллаштырһындар ине, тигән теләктә ҡалам. Ә инде Сермән егете Фидан Сибәғәтовты сәнғәт академияһына уҡырға саҡырам. Мәшһүр шәхестәребеҙҙе онотмай, уларҙы ололап, исемдәрен мәңгеләштереп, яҡты иҫтәлектәренә ҡурайсылар конкурсы ойошторған Шығай ауылы мәҙәниәт йорто хеҙмәткәрҙәренә, халҡына, Белорет мәҙәниәт идаралығына оло рәхмәтемде белдерәм.
Мѳхәмәт ТҮЛЕБАЕВ, жюри рәйесе:
- Районыбыҙҙың оло шәхестәрен ҙурлауҙары ѳсѳн бик ҡыуанам. Талип Латипов еҙнәм, ә Әбдулғәфи ағай ут күршем булды. Шуға күрә мин уларҙы яҡындан күреп-белеп, аралашып, ҡурай тартҡандарын тыңлап,
мѳғжизәле моңдарын күңелемә һеңдереп үҫтем. Икеһе лә ҙурлауға лайыҡ шәхестәр, тип һис шикһеҙ икеләнмәйенсә әйтә алам. Ә инде ҡурайсылар конкурсы ойоштороу, ҡурайҙы пропагандалау - милләтебеҙҙе
үҫтереүҙең бер тармағы. Был конкурстың йылдан-йыл географик масштабы киңәйеүе уның абруйын күтәрә. Һәр районда үҙҙәренә генә хас булған ҡурай тартыу алымдары бар. Бѳгѳн биш район ҡурайсылары йыйылды, улар бында оҫталыҡтарын ғына күрһәтмәй, ә тәжрибә уртаҡлаша, фекер алыша, бер-береһенән яңы кѳйҙәр отоп ала. Был ҡурайсылар ѳсѳн үҙе бер һабаҡ. Ҡурай бар, буласаҡ һәм мәңге йәшәйәсәк, Алла бирһә! Һүҙемде тамамлап, Шығай ауылы мәҙәниәт йорто хеҙмәткәрҙәренә, директоры Сәғирә Сабирйән ҡыҙына, ҡала-район мәҙәниәте хеҙмәткәрҙәренә оло рәхмәтемде белдерәм.
Айтуған ЗАҺИТУЛЛИН, гран-при эйәһе:
- Мин был конкурста ѳсѳнсѳ тапҡыр ҡатнашам. Тәүге йылда ҡала музыка мәк-
тәбенең “Инеш” ансамбле менән килгәйнем, 2012 йылда яңғыҙ сығыш яһаным. 7 йәштән алып музыка мәктәбенә йѳрѳйѳм. Ҡурайҙы яратам. Ә инде еңеүсе булыуыма бик шатмын, бының менән генә туҡтап ҡалмай, киләсәктә лә конкурстарҙа ҡатнашып, үҙемде һынап ҡарарға һәм мәшһүр ҡурайсыларҙан тәжрибә тупларға, тигән уйҙамын.
Илнур АСЛАЕВ, еңеүсе:
- Баймаҡ районынан килдем. Миңә 30 йәш. Ѳсѳнсѳ йыл инде Халыҡ ижады үҙәгендә эшләйем. Уға тиклем Баймаҡ музыка мәктәбендә уҡыттым. Әлеге ваҡытта Баймаҡ районы ҡурайсылары ансамбленә етәкселек итәм. Был конкурс тураһында алдан ишеткәнебеҙ юҡ ине, быйыл саҡырыу алыу менән әҙерләнеп сыҡтыҡ та киттек. Ә инде еңеүсе булыуыма һаман ышанып етмәйем, шул тиклем кѳтѳлмәгәндә килеп сыҡты. Әлбиттә, бѳйѳк ҡурайсыларыбыҙ исеменә үткәрелгән конкурста еңеү яулау минең ѳсѳн ҙур мәртәбә. Сара юғары кимәлдә, бик һәйбәт үтте. Белореттан дәрт алып, матур хис- тойғолар менән юлға сығырға торабыҙ.
Тимерйән ЙЫҺАНШИН:
- Миңә 9 йәш. Музыка мәктәбендә икенсе йыл шѳғѳлләнәм. Ҡурай бик оҡшай. I урын алыуыма ныҡ ҡыуандым. Еңеү миңә киләсәктә тағы ла тырышып уйнарға тигән сәм ѳҫтәне.
З. СѲЛӘЙМӘНОВА һәм
Нурия ШӘРИПОВА яҙып алды.
Автор фотолары..


text:
Алға әйҙәй офоҡтар
Романтик рухлы энту- зиастарҙы ҡотларға муни- ципаль район Советы рәйесе Е.Я. Карепанов, муниципаль район хакимиәте башлығы В.Г. Миронов, мәғариф бүлеге начальнигы М.В. Саранцева, йәштәр сәйәсәте, физкультура, спорт һәм туризм комитеты начальнигы С.В. Полина, мәктәптән тыш эштәр үҙәге, мәктәп директорҙары килде. Евгений Яковлевич туризм үҙәге директоры Олег Ручушкинға һәм коллективҡа Почет грамоталары тапшырҙы. Владислав Геннадьевич үҙәккә транспорт бүләк итеү тураһында белдергәс, зал кѳслѳ алҡыштарға күмелде. - Үҫеп килгән быуынды патриотик рухта тәрбиәләгән, илебеҙҙе, тыуған яғыбыҙҙы яратырға, ҡәҙерләргә ѳйрәткән ѳсѳн һеҙгә сикһеҙ рәхмәт һүҙҙәрен еткерәм, - тине муниципаль район хакимиәте башлығы һәм, - походтарға беҙҙе лә үҙегеҙ менән алығыҙ, - тип ѳҫтәне. Туризм үҙәгенең район- ҡалабыҙҙа тотҡан роле баһалап бѳткѳһѳҙ, тап уның тәрбиәләнеүселәре бѳгѳнгѳ кѳндә МЧС-та, янғын һүндереү частарында, хәүефһеҙлек мәктәптәрендә эшләй. Ошо үҙәктә үҫмерҙәр физик һәм рухи сынығыу ала. Туристарҙың бѳтә байлығы - рюкзак, усаҡ, йыр һәм икһеҙ-сикһеҙ юлдар, күккә олғашҡан ҡаялар һәм тауҙар, ярһыу йылға һәм күлдәр, шуға ла бүләктәрҙең күбеһе поход кәрәк-яраҡтары булды. Башҡортостандың МЧС идаралығынан подполковник Марат Борханов, Республика туризм үҙәгенән Анатолий Усков педагогтарға, уҡыусыларға Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығының наградалары менән бүләк тапшырҙы. Район-ҡалабыҙҙа туризм үҫешенә ҙур ѳлѳш индергән ветерандар ҙа ситтә ҡалманы. Мәктәп директорҙары бүләккә ҡушып шиғырҙар уҡыны, йырҙар йырланы (һүрәттә), мѳғжизәләр иле буйлап сәйәхәт итергә мѳмкинлек биргән үҙәккә рәхмәт һүҙҙәрен еткерҙе. Ғѳмүмән, йыр-моң, бейеү менән алышынып торған сығыштар ихлас күңелдән сыҡҡан теләктәрҙе тағы ла әһәмиәтле, мәғәнәле итеп ебәрҙе. Ҡалабыҙҙың туризм үҙәге данын Башҡортостанда, Рәсәйҙә һәм сит тарафтарҙа ла киң таратҡан педагогтарға, тренерҙарға һәм тәрбиәләнеүселәргә киң офоҡтар, яңынан-яңы маҡ- саттар, асыштар һәм уңыштар теләйек.
Зѳлфирә СѲЛӘЙМӘНОВА. Автор фотоһы.


text:
Сибай гимназия-интернаты психологы Айгөл Юлай ҡыҙы Йосопова республикала беренсе тапҡыр ойошторолған «Педагог-психолог—2014» бәйгеһенән лауреат исемен яулап ҡайтты. Башҡортостандың төрлө төбәктәренән йыйылған 32 конкурсант араһында ҡыҙыу барған бәйгенең финалына 7 кеше сыға. Үҙең менән таныштырыу, асыҡ дәрес, оҫталыҡ класы, килеп тыуған хәлде сисеү кеүек ярыш төрҙәрендә Айгөл Юлай ҡыҙы бер ҙә һынатмай.
—Беренсе ҡоймаҡ төйөрлө була тиһәләр ҙә, психологтарҙың тәүге ярышы юғары кимәлдә ойошторолдо. Лауреат исеме яулауым—бер минең генә уңыш түгел, тотош ижади төркөмдөң берҙәм хеҙмәте,—ти педагог-психолог, тәьҫораттары менән уртаҡлашып.—Ошондай мәртәбәле бәйгегә мине ышанып йүнәлткәндәре, һәр яҡлап ярҙам күрһәткәндәре өсөн ҡаланың мәғариф бүлеге начальнигы F.Ә.Хәсәновҡа, Р.Б.Ильясоваға, Ф.Х.Ибраһимоваға, гимназия-интернат директоры Р.Х.Бикбоваға, ярҙамсы төркөмгә ингән хеҙмәттәштәремә, БДУ-ның Сибай институтының нәшриәт етәксеһе В.М.Сибаеваға, психолог Р.А.Микрюковаға ҙур рәхмәтлемен. Бәйге артабан тырышып эшләүгә дәрт һәм сәм бирҙе, һөнәри үҫеш булды.
Айгөл Юлай ҡыҙы бәләкәйҙән табип булырға хыяллана. Әммә был һөнәрҙе үҙләштереү өсөн ата-әсәйҙән айырылып алыҫҡа китергә, оҙаҡ уҡырға кәрәк булғанлыҡтан, ул кешеләрҙең күңелен дауалаусы булырға ҡарар итә. Психолог һөнәрен һайлап бер ҙә яңылышмай ҡыҙ. 2003 йылда Магнитогорск дәүләт академияһын тамамлағандан һуң Сибай гимназия-интернатында хеҙмәт юлын башлай. 11 йыл инде ошо белем усағының балалары менән шөғөлләнә. Әйткәндәй, Айгөл Юлай ҡыҙының әсәһе Фәриҙә Fаяз ҡыҙы оҙаҡ йылдар гимназия-интернатта инглиз теленән балаларға һабаҡ бирә. Быйыл беренсе класҡа уҡырға барған ҡыҙы Азалия ла өләсәһенә, әсәһенә оҡшарға, ҙурайғас улар кеүек изге эштәр башҡарырға теләй.
Ошо көндәрҙә психолог өс уҡыусыһы менән Стәрлетамаҡ ҡалаһында үтәсәк форумға йыйына. Унан да гимназистарҙың еңеүҙәр, яңылыҡтар менән ҡайтыуына ышанабыҙ.
Гөлдәр Иҙрисова.


text:
Линара ҠЫРЫМFУЖИНА
—Полиция хеҙмәтен шәхси тормоштан айырып ҡарап булмай. Бында тик йәне-тәне менән бирелгәндәр генә эшләй ала. Беҙҙең эштең үҙенсәлеге шунда: кәрәк икән тәүлек әйләнәһенә ҡайтмайһың. Эш ваҡыты бөткәнен көтөп, сәғәткә ҡарап ултыраһың икән, тимәк, эш алға бармай. Был йәһәттән полиция майоры Салауат Йәнбирҙин яҡшы хеҙмәткәр. Үҙ ваҡыты менән иҫәпләшмәй, яуаплы, тәртипле. Баймаҡ ҡалаһының эске эштәр бүлегендә бына инде 13 йыл ал-ял белмәй хеҙмәт итә,—ти полицияның участка инспекторҙары һәм балиғ булмағандар эше буйынса бүлексә начальнигы, полиция подполковнигы С.Ю.Яксанов.
Салауат Лоҡман улы сығышы менән Баймаҡ районы Алғаҙы ауылынан. Урта мәктәпте тамамлағас, Юлдыбай һөнәрселек училищеһында уҡый. Хабаровск ҡалаһында ике йыл хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Йылайыр техникумында белемен камиллаштыра. Бала саҡ хыялын тормошҡа ашырыу ниәте менән милицияға эшкә килә. Йәш егетте балиғ булмағандар эше буйынса инспектор итеп тәғәйенләйҙәр.
2009 йылда уны участка инспекторы итеп күсерәләр. Егет ең һыҙғанып эшкә тотона. Ярҙам һорап килеүсе булһынмы, әллә енәйәт ҡылыусымы—һәр береһе яҡшы мөғәмәлә талап итә. Ул законға ярашлы ярҙам күрһәтергә тырыша. Баймаҡ ҡалаһының Коммуннистик, Т.Аслаев, В.Терешкова, Ю.Гагарин, Блюхер, Социалистик, М.Гәрәев, Мерәҫ урамдары һәм Мерәҫ ауылы советы өсөн яуаплы, уның ҡарамағында 1227 йорт һәм 3721 кеше.
—Халыҡ менән күберәк аралашырға тырышам. Сөнки даими рәүештә, тығыҙ бәйләнештә эшләгәндә генә эштәр алға бара. Беҙгә төрлө рейдтарҙа ла ҡатнашырға тура килә. Бында беҙ закон боҙоусылар менән генә түгел, башҡа граждандар менән дә һөйләшеүҙәр алып барабыҙ. Полицияла хеҙмәт итеүе оҡшай. Эшем—минең бар булмышым. Унан тыш үҙемде күҙ алдына ла килтерә алмайым. Биләмәлә йәшәүселәр дуҫ, туған кеүек булып бөттө инде,—ти Салауат Лоҡман улы.
Һәр кешенең төп терәге—ғаилә. Тыл ныҡлы булһа, хеҙмәттә лә уңышҡа өлгәшергә мөмкин. Салауат Лоҡман улының ҡатыны Айгөл иренең эшен аңлап ҡабул итә:
—Участка инспекторы булыу күп көс һәм ваҡыт талап итә. Гел халыҡтың күҙ уңында булыуы ла еңел түгел. Үҙемдең эшем дә кеше менән бәйле, шуға күрә лә уны бик яҡшы аңлайым,—ти ул.
Һүрәттә: С.Л.Йәнбирҙин рейд ваҡытында М.М.Абдуллин менән.


text:
Нисек беҙ праведный күҙҙәрендә Хоҙайға? Был, һис шикһеҙ, шул уҡ ярашлы рәүештә, унда Мәсих ине грешник. Ул тип фаразланы, шул рәүештә, беҙҙең район, ундай булырға мөмкин преступник бүлмәлә етәксе һ. б., һәм булараҡ ала ҡарала грешник, өсөн түгел, уның үҙ проступки, әммә кешеләр өсөн, бөтә, сөнки ул аныҡ һәм освобожден-се бөтә неисправностей, һәм мөмкин сығарырға яза, тип бәйле иле менән етәксе һ. б.- түгел, үҙебеҙ өсөн. Шул уҡ был манеры, ныҡлы ышаныс менән, беҙ унда праведник- түгел планында етәксе һ. б. күсереп яҙыу суд эшсәнлегенә ҡәнәғәтлек Боже беҙҙең өсөн үҙ эше, ләкин беҙ бит сулим менән бәйле Христово правильности, беҙ уны итәләр ҡуйҙыҡ, был етәксе һ. б. булырға мөмкин.
Джон Элвин
Прочитайте ул аҡрын булһын, был раковина"! Мин наткнуться был татыу әҙерлек ваҡытында был минең хәбәр 2 Криснтиан 5:18-21 өсөн йәлеп итеү кампус Милли конференция. Яҡшы әйберҙәр


text:
Кѳн дә тиерлек редакциябыҙҙың телефоны шылтырауҙан туҡтамай. Был тәү ҡарамаҡҡа аңлашыла: матбуғат баҫмаһы—ул фекер һәм мәғлүмәт менән алыш-биреш урыны. Тик, үкенескә ҡаршы, гәзит уҡыусыларыбыҙҙың күбеһе ниндәйҙер изге хәбәр еткереү йәиһә буласаҡ мәҡәләгә тема биреү маҡсаты менән түгел, ә «Атайсал»ды ала алмауға борсолоп шылтырата. Улай ғына ла түгел, кѳнѳнә әллә нисә кеше асыулы ҡараш, тѳшѳнкѳ кәйеф менән редакцияға килеп инә. Кѳйәләнгән гәзитебеҙ дуҫына ҡапыл ғына ни әйтергә лә белмәй ҡалабыҙ ҙа, тынысланғанын кѳтәбеҙ. Эйе, «Атайсал»ыбыҙ күптәрҙең ѳйѳнә барып етмәй. Әммә бында редакцияла эшләүселәрҙең бер генә лә ғәйебе юҡ. Почтаның теүәл ваҡытында йѳрѳү-йѳрѳмәүе хат ташыусыларға бәйле. Ә улар редакция хеҙмәткәрҙәре түгел. Ошо хаҡта һәр шылтыратыусыға һәм килеүсегә аңлатҡандан һуң, уларҙың адрестарын яҙып алып, почта бүлексәләренә үҙебеҙ шылтырата башлайбыҙ. Почтаның иһә бер яуап: хат ташыусылар етмәй. Был да аңлашыла кеүек. Ни ѳсѳн тигәндә почтальондарҙың эш хаҡы бик аҙ, шуға ла бында оҙаҡ эшләмәйҙәр, күрәһең. Әммә был гәзит уҡыусылар алдында аҡланырға сәбәп түгел. Кеше аҡсаһын түләп, матбуғат баҫмаһына яҙылған икән, ул уны алырға тейеш. Әйткәндәй, был проблема менән бер «Атайсал» гәзитенә генә хас түгел, республика гәзит-журналдарын да ваҡытында ала алмай аҙапланыусылар бихисап (бында «Сибайский рабочий» гәзите менән сағыштырыу урынһыҙ, сѳнки был редакцияның үҙ почтальондары бар). Ошо осо-ҡырыйы күренмәгән сетерекле мәсьәләгә гәзитебеҙҙең уҡыусыһы, журналистика ветераны Фәрит Әхмәров битараф ҡала алмаған. Бѳгѳн уның яҙғандарын һеҙгә тәҡдим итәбеҙ.
Заман заңы башҡа, ҡосаҡ тултырып гәзит-журналдар, ҡалын-ҡалын хаттар ташыған осор тарихта ҡалды, тиеүселәр хаталана. Ауыл тормошон почтальондарһыҙ әле лә күҙ алдына килтереүе ҡыйын. Ҡалала ла уларҙың хеҙмәтенә ихтыяж ҙур. Ләкин…
Һуңғы айҙарҙа Сибай ҡалаһында почтальондар эшенә дәғүә белдереүселәр һаны ҡырҡа артты. Тѳп бәлә—гәзит-журналдарҙы ваҡытында ала алмау. Һѳҙѳмтәлә кѳндәлек баҫмаларҙы яҙҙырыусылар иҫкергән, әһәмиәтен юғалтҡан мәғлүмәт менән хуш-һынырға мәжбүр.
«Башҡортостан» гәзитен йыйып, аҙнаһына бер алып киләләр,—ти ҡалабыҙҙың почетлы гражданы Рамаҙан ағай Үтәғолов.—«Ватандаш» журналының 6-сы һанын юғалттылар. Июль һанының да яҙмышы билдәһеҙ. Таратыу бүлегенә барып тауыш күтәргәс, бер нисә кѳн ваҡытында килтерҙеләр ҙә тағы оноттолар. Бына бѳгѳн кесаҙна, ә был аҙнаның бер гәзитен дә күргән юҡ әле».
Ҡалалаштарыбыҙ айырыуса урында донъя күргән «Атайсал» гәзитен ала алмауға зарлана. «Мин йыл да «Атайсал» гәзитен алдырып уҡыйым,—тип яҙа Сибай ҡалаһының хеҙмәт ветераны, III тѳркѳм инвалиды Дамир Талип улы Ғәлин.—Быға тиклем гәзит ваҡытында килә ине. Быйыл гел һуңлап, бер нисә кѳндән һуң ғына килтерә башланылар. Шул мәсьәләне хәл итеүҙәрен һорап бер нисә тапҡыр Сибай почтамты начальнигы А.М.Юлдашбаевҡа барҙым. Тикшерергә һүҙ биреп ҡала ла онота ла ҡуя. Һуңғы барғанда начальник урынбаҫары Елена Николаевна Половневаға индем. Ул: «Почтальондар етешмәй, эш хаҡы әҙ, бер кем дә эшкә килмәй»,—тине. Мин: «Был яуап түгел, мин гәзиткә яҙылғанмын, һеҙ ваҡытында алып килергә тейешһегеҙ»,—тип әйтеүемә ул: «Түләгән аҡсағыҙҙы кире алығыҙ ҙа, бүтән беҙҙең аша гәзиткә яҙылмағыҙ. Ана, киоскынан һатып алығыҙ,—тип аҡыра башланы. Матбуғат баҫмаларына яҙылыусыларға бындай ҡараш дауам итһә, тиҙҙән гәзит-журналдарға яҙылыусы кеше булырмы икән?». Хат авторы бик урынлы һорау ҡуйған. Ә минең, ундай кешеләр бындай яуаплы урында эшләргә хаҡлымы икән, тип ѳҫтәгем килә.
Сибай ҡалаһының Вокзал урамында йәшәгән Г.К.Ишмырҙин, Калачев урамынан А.К.Юлдашкилдин, Таусылар проспектынан Ф.Ә.Хәйбуллина икенсе ярты йыллыҡҡа яҙылһалар ҙа, ошоға тиклем «Атайсал»дың бер һанын да ҡулына алмаған икән.
«Почта менән эшләүе быйыл бик ҡыйын,—ти «Атайсал» гәзите хеҙмәткәрҙәре.—Һәр эш кѳнѳбѳҙ кемгә гәзит килмәгән, ни ѳсѳн килмәгәнен тикшереү менән башлана. Кѳн һайын 5-6 дәғүә. Аптырағас, яңы баҫылған гәзиттәрҙе, үҙебеҙҙең машинаға тейәп, сортировка бүлегенә түгел, тура таратыу бүлегенә алып бара башланыҡ. Һѳҙѳмтә булманы. Барыбер һуңлатып, ѳсѳнсѳ кѳнгә генә тараталар.Ҡыҙғанысҡа күрә, ошо уҡ хәл Хәйбулла, Йылайыр райондары почта бүлексәләрендә лә ҡабатлана. Гәзит-журналдарға яҙылыу кампанияһы осоронда почтаның насар эшләүе һѳҙѳмтәһендә беҙ икенсе ярты йыллыҡта 200 уҡыусыбыҙҙан ҡолаҡ ҡаҡтыҡ».
«Ваҡытлы матбуғатты таратыу, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, беҙгә килем килтермәй. Ләкин гәзит-журналдарға яҙылыусылар был йәһәттән бер ниндәй ҙә зыян күрергә тейеш түгел,—тигәйне «Башҡортостан» гәзитенә биргән әңгәмәһендә «Рәсәй почтаһы»ның Башҡортостан филиалы етәксеһе Ирек Миңлевәли улы Ғәлимов («Башҡортостан»,№ 122, 23 июнь, 2012 йыл). Сибай почтамты хеҙмәткәрҙәре ошо фекерҙең тәүге яртыһын ғына үҙләштергән, тигән фекер ҡала. Юғиһә, халыҡ тауышына әҙерәк булһа ла ҡолаҡ һалырҙар ине…
Фәрит Әхмәров.
Сибай ҡалаһы.


text:
Быҡтырылған ит
Итте hөйәгенән айырып алығыҙ ҙа артыҡ эре итмәйенсә турағыҙ. Кәрәгенсә тоҙ, борос, лавр япрағы hалып, бөтәhен бергә ҡушып әҙерләп ҡуйығыҙ.
Ярты йәки бер литрлыҡ банкаларҙы таҙа итеп йыуығыҙ. 10 минут парҙа тотоғоҙ. Әҙерләнгән итте банкаларға бүлеп hалығыҙ hәм банкаларҙы ҡапҡастар менән нығытмайынса ғына ҡаплағыҙ.
Кәстрүлгә hалҡын hыу hалығыҙ ҙа, шунда банкалрҙы теҙеп ултыртығыҙ (тик hыу банкаларҙың өҫтөнә сыҡмаhын, уларҙын эсенә инмәhен) hәм утҡа ҡуйығыҙ. Банкалағы иткә hыу hалырға ярамай, ул кәстрүлдәге hыу ҡайнау арҡаhында бығып (томаланып) бешә. Ҡарт йәки йәш мал булыуына ҡарап, уны оҙаҡ йә тиҙ бешерәләр. Бешеп сыҡҡас, банкаларҙы үҙ hыуында көйө йылы хәлгә килгәнсе hыуытығыҙ ҙа, ҡапҡастарын ныҡлап ябығыҙ. Әҙер банкаларҙы hалҡын йерҙә hаҡларға кәрәк.


text:
Яңы Федераль маҡсатлы программа ғәмәлгә инә
27 ноября 2013 йыл | Урындағы үҙидара
"2013 йылға тиклем ауылды социаль үҫтереү” федераль маҡсатлы программаһының ғәмәлдә булыу ваҡыты тамамланып килә һәм тиҙҙән "2020 йылға тиклем ауыл биләмәләрен тотороҡло үҫтереү” тигән яңы федераль маҡсатлы программа эшләй башлаясаҡ.
Мәғлүмәт белдереүе
27 ноября 2013 йыл | Урындағы үҙидара
25 ноябрҙә өсөнсө саҡырылыш Муниципаль район Советының сираттағы ун туғыҙынсы ултырышы үтте.
Өмөтлө ҡәләм
23 ноября 2013 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Әсәйем
Минең уңған әсәйем,
Минең матур әсәйем,
Ул янымда булғанда,
Мин шатланып йәшәйем.
Минең уңған әсәйем,
Минең матур әсәйем,
Ул янымда булғанда,
Мин шатланып йәшәйем.
“Ҡалдырма мине, әсәй!”
23 ноября 2013 йыл | Мәғариф
Красноусол башҡорт гимназия-интернатында район мәктәптәренең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары семинар-кәңәшмәһе булып үтте. Ошо сара сиктәрендә "Башҡортостан” гәзите хеҙмәткәрҙәре – күренекле шағир Салауат Әбүзәр, сатирик Винер Исхаҡов һәм йәш прозаик Айгиз Баймөхәмәтов менән осрашыу ҙа ойошторолдо. Айгиз Баймөхәмәтовтың "Ҡалдырма мине, әсәй!” повесы буйынса китап уҡыусылар конференцияһы ла уҙғарылды.
Йылы хистәребеҙ - әсәйҙәргә
23 ноября 2013 йыл | Хаттар
Иң ҡәҙерле кешеһе - әсәһе хаҡында һәр бала бик күп нәмә әйтә алыр ине. Әсәйҙәр тураһында инша яҙырға ҡушылғас, был эшкә һәр кем ихлас тотондо. Күптәр эшен матур һүрәттәр менән дә биҙәгән. Иншаларҙың иң уңышлыларын гәзит уҡыусылар иғтибарына ла тәҡдим итәм.


text:
Яңылыҡтар
Республикала капиталь ремонт өсөн иғәнәләрҙе түләү ябайлашты
Башҡортостанда капиталь ремонт өсөн иғәнәләрҙе түләү ябайлашты. Хәҙер милек хужалары капиталь ремонтҡа иғәнә түләү өсөн квитанцияны үҙенең электрон почтаһына алып, уны өйҙән сыҡмайынса түләй ала.
Түләү документын алыу ысулын үҙгәртеү өсөн Төбәк операторы офисына йәки «Электрон ҡабул итеү» бүлеге менән файҙаланып, рәсми сайт аша ғариза менән мөрәжәғәт итергә кәрәк.
«Хәҙер халыҡ капиталь ремонтҡа түләү өсөн интернет-ресурстарҙы күберәк ҡуллана. Өс меңдән ашыу милек хужаһы квитанцияларҙы алыуҙың электрон ысулын һайлаған, — тип хәбәр итте Башҡортостан Төбәк операторының матбуғат хеҙмәте хеҙмәткәре Азамат Хисаметдинов. — Квитанцияны алыу форматы электрон төргә үҙгәртелгәндән һуң, милексегә ҡағыҙҙағы түләү документы ебәрелмәй. Шуның менән бергә электрон вариант ҡағыҙ документҡа тиң. Теләк буйынса документты почта йәшнигенә килтереүҙе тергеҙергә мөмкин».
Капиталь ремонтҡа иғәнәне шәхси иҫәптең номерын йә иһә бинаның адресын хәбәр итеп, Һаҡлыҡ банкының теләһә ниндәй бүлексәһендә комиссияһыҙ түләргә була. Бынан тыш, иғәнәне икенсе банктарҙа йәки Рәсәй почтаһы бүлексәләрендә түләргә мөмкин, ләкин комиссияның күләмен алдан асыҡларға кәрәк.
/«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.


text:
Өфөлә «XXI быуаттың мәғариф киңлегендә исламдың идеалдары һәм ҡиммәттәре» халыҡ-ара конференцияһы асылды Фото: Олег Яровиков
Өфөлә «XXI быуаттың мәғариф киңлегендә исламдың идеалдары һәм ҡиммәттәре» халыҡ-ара конференцияһы асылды
Өфөлә «XXI быуаттың мәғариф киңлегендә исламдың идеалдары һәм ҡиммәттәре» халыҡ-ара конференцияһы асылды Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2017 йыл, 19 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Өфөлә «XXI быуаттың мәғариф киңлегендә исламдың идеалдары һәм ҡиммәттәре» халыҡ-ара ғилми-ғәмәли конференцияһы эш башланы. Башҡортостандың баш ҡалаһында форум унынсы тапҡыр уҙа. Яҡын һәм сит илдәрҙән танылған ғалимдар, дин белгестәре, мәҙәниәтселәр, философтар, социологтар, политологтар, тарихсылар, шулай уҡ мосолман руханиҙары диндә заманса йүнәлештәрҙе тикшерә. Форумға Ҡырғыҙстан, Үзбәкстан, Төркмәнстан, Тажикстан, Мысыр, Иордания, Марокко, Тунис, Төркиә делегациялары килгән.
Конференцияны ойоштороусылар булып Башҡортостан мосолмандарының Диниә назараты, Башҡортостан Башлығы ҡарамағындағы дәүләт-конфессия мөнәсәбәттәре Советы һәм Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы булышлығында М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты һәм Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назаратының Рәсәй ислам университеты сығыш яһай.
Фекер алышыуҙың төп темаһы — ислам мәғарифы, тарихы һәм мәҙәниәте, дини ҡиммәттәрҙе тергеҙеү, йәштәргә тәрбиә биреү һәм экстремизмды иҫкәртеү кеүек көнүҙәк мәсьәләләр.
Форумдың программаһында пленар ултырыш, панель сессиялар, оҫталыҡ дәрестәре һәм түңәрәк өҫтәлдәр ҡаралған.


text:
1963 йыл
1963 (бер мең туғыҙ йөҙ алтмыш өсөнсө) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шишәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1963 йылы, 2 мең йыллыҡтың 963 йылы, XX быуаттың 63 йылы, XX быуаттың 7 ун йыллығының 3 йылы, 1960 йылдарҙың 4 йылы.
Ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 14 март — Тәнзилә Үлмәҫбаева, башҡорт радиожурналисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге республика премияһы лауреаты (2006).
Вафат булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 19 март — Әкрәм Вәли, башҡорт шағиры һәм балалар яҙыусыһы, тәржемәсе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.


text:
1 октябрь—Ололар көнө. Ошо уңайҙан һәр төрлө саралар уҙғарыласаҡ. Ҡалала мәрхәмәтлек аҙналығы иғлан ителеп, ойошма-учреждениелар үҙ ветерандарына иғтибар йүнәлтәсәк.
26 сентябрҙән 3 октябргә тиклем халыҡ мәҙәниәте һәм ял үҙәгендә оло йәштәгеләрҙең ҡул эштәренән торған күргәҙмә эшләйәсәк. Сибай һынлы сәнғәт мәктәбендә иһә балаларҙың ижади эшен күрә алаһығыҙ. 27 сентябрҙә 16.00 сәғәттә Төйәләҫ ҡасабаһы китапханаһында өлкән йәштәгеләр өсөн осрашыу кисәһе үткәреләсәк. 28-ендә Сибай институтының спорт майҙансығында ветерандар өсөн турнир ойошторола. Ошо уҡ көндө 15.00 сәғәттә Таулы ҡасабаһының 4-се моделле китапханаһында «Аҡыл көнө» тип аталған кисә уҙғарыла.
29 сентябрь сараларға бик бай булмаҡсы. 08.00-17.00 сәғәттәрҙә Бөтә донъя йөрәк көнөнә арналған «Йөрәк йәшәү өсөн» республика акцияһы ойошторолғанлыҡтан, поликлиника асыҡ ишектәр көнө иғлан итә. Сәләмәтлек үҙәгендә йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарына тикшереү үтергә, ҡан баҫымын, тән ауырлығын, буйҙы үлсәтергә мөмкин. Шулай уҡ сәләмәт йәшәү рәүеше буйынса кәңәштәр бирелә. 29-30 сентябрҙә Республика социаль ярҙам күрһәтеү үҙәгенең Сибай ҡалаһы филиалы «Асыҡ ишектәр» көнөнә саҡыра. Ошо уҡ көндәрҙә стоматология поликлиникаһында сиселә торған протез тештәрҙе төҙәттерергә һәм ремонтлаттырырға була. «Азатлыҡ» халыҡты социаль хеҙмәтләндереү үҙәге 29 сентябрҙә ололар һәм инвалидтарға тәғәйенләнгән шәхси пансионаттың презентацияһын үткәрә. Сара иртәнге сәғәт 10-да башлана. Ошо уҡ көндө иртәнге сәғәттәрҙә «Ирәндек» боҙ һарайы ололарҙы күмәк шыуыуҙа көтә. Ә «Бөркөт» физкультура-һауыҡтырыу комплексында шахмат буйынса турнир, Төйәләҫ мәктәбендә «Йөҙҙәрегеҙҙән йылмайыу китмәһен» кисәһе (15.00 сәғәттә) уҙғарыла. Ҡаланың 5-се китапханаһында «Уҙған йылдар алтынға бәрәбәр» тип исемләнгән кисә үткәрелә. Балалар спорт мәктәбендә ветерандар араһында волейбол буйынса турнир старт ала.
30 сентябрҙә 2-се, 3-сө, балалар, үҙәк китапханаларҙа байрам кисәләре уҙғарыла. 15.00 сәғәттә сәнғәт колледжында концерт була. 18.00 сәғәттә Р.Өмөтбаев исемендәге башҡорт лицейында өҫтәл теннисы буйынса турнир үтә. Ә балалар ижады үҙәге 1 октябрь көнө өлкән йәштәгеләрҙе бассейнға саҡыра. Музейҙа «Асыҡ ишектәр» уҙа. Ял һәм мәҙәниәт паркында «Күҙәтеү ҡуласаһы» аттракционы бушлай хеҙмәтләндерә. Октябрь айы буйы парктағы аттракциондар 30 процент ташлама менән эшләй. Етенсе моделле китапханала «Күңелебеҙ мәңге йәш» ял кисәһе үтә. Ололар көнөндә ҡаланың Үҙәк майҙанында, Балалар ижады үҙәгендә 5 октябрҙә уҙасаҡ А.Мөбәрәков исемендәге театрҙа «Рәхмәт һеҙгә ысын күңелдән!» байрам концертары күңелдәрегеҙгә хуш килер.
Рәхим итегеҙ!


text:
Республика Президенты «Газпром нефтехим Салауат» компанияһын почет грамотаһы менән билдәләне
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «Газпром нефтехим Салауат» асыҡ акционерҙар йәмғиәтен республиканың агросәнәғәт комплексын үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн почет грамотаһы менән билдәләне.
Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, элегерәк компания ауыл хужалығы етештереүселәрен минераль ашламалар менән тәьмин иткәне өсөн БР Ауыл хужалығы министрлығының рәхмәт хатына лайыҡ булғайны. Документта билдәләнеүенсә, предприятие, Рәсәй ашлама етештереүселәр ассоциацияһы менән билдәләнгән хаҡтарҙы арттырмайынса, минераль ашламаларҙы төбәк аграрийҙарына ҡулай хаҡтар буйынса һатҡан, республиканың төрлө зоналарында келәттәр булдырған, ашламалар компания транспорты менән килтерелгән.


text:
Бурыстары
Телдең һәм телмәрҙең төп билатераль (ике яҡлы) берәмеге булараҡ һүҙ проблемаларын; лексик берәмектәрҙең типтарын һәм уларҙың функцияларын; телдең һүҙлек составы төҙөлөшөн, уның тулыланыу һәм үҫеш юлдарын; лексика һәм телдән тыш ысынбарлыҡты өйрәнеү. Лексикология һүҙ структур (һүҙҙең айырым һәм оҡшаш критерийҙарын билдәләй), семантик (һүҙ мәғәнәләренең типтарын, уларҙы сикләү критерийҙарын, уларҙың үҙгәреү һәм үҫеш ысулдарын асыҡлай; ҡара: Семасиология) һәм функциональ (тел төҙөлөшөндә һәм телмәрҙә һүҙҙең урынын, уның башҡа берәмек кимәлдәре м‑н мөнәсәбәтен, ярашыу үҙенсәлектәрен өйрәнә) һ.б. аспекттарҙа ҡарала; һүҙҙе һүҙлек һәм текст берәмеге булараҡ өйрәнеүҙең сиктәре билдәләнә. Һүҙҙәрҙе парадигматик һәм синтагматик мөнәсәбәттәргә нигеҙләнгән булыуына ҡарап бүләләр: антонимдар, омонимдар, паронимдар, тематик төркөмдәр, лексик‑семантик һәм функциональ-семантик ерлектәр һ.б.
Тел лексикаһының тулыланыу ысулдары
- яңы һүҙҙәр яһалыу (ҡара: Һүҙьяһалыш);
- яңы лексик мәғәнәләр формалашыу;
- һүҙбәйләнештәр яһалыу (ҡара: Синтаксис);
- үҙләштерелгән һүҙҙәр.
Башҡорт лексикологияһы тарихы лексикографияның формалашыуы һәм үҫеше менән билдәләнә;
башҡорт теленең лексикаһын сағылдырған һүҙлектәр төҙөү эше 20 б. 30—40‑сы йылдар лексикологик мәсьәләләрҙе төрлө яҡлап өйрәнеүгә мөмкинлек бирә. Башҡорт теленең һүҙлек составын өйрәнеүгә иң тәүгеләрҙән Н.К. Дмитриев мөрәжәғәт итә. Ж.Ғ. Кейекбаевтың башҡ. лексикаһына тулы һәм фәнни яҡтан нигеҙләнгән характеристика биргән хеҙмәттәре башҡорт лексикологияһы үҫешендә мөһим урын алып тора.
К.Ғ. Ишбаев,
Ғ.Ғ. Ҡаһарманов,
З.Ғ. Ураҡсин, М.Х. Әхтәмов һ.б. тикшеренеүҙәре ҙур өлөш индерә. Т.М. Ғарипов, Н.Д. Ғарипова, Э.Ф. Ишбирҙин, Р.Н. Тереғолова һ.б. хеҙмәттәрендә башҡ. теленең үҙләштерелгән лексикаһына ентекле анализ яһала. Яҙма ҡомартҡыларҙың лексикаһын өйрәнеү (И.Ғ. Ғәләүетдинов, Р.Х. Халиҡова,Ҡ.З. Әхмәров һ.б.) тарихи лексикологияһы нигеҙ һала. Һүҙҙәрҙең тарихын, тел һәм экстралингвистик факторҙарҙы (Ғәләүетдинов, Ишбирҙин һ.б.) иҫәпкә алып, лексик системаның формалашыуын һәм үҫешен өйрәнеү уның тикшеренеү объекты булып тора; тарихи Л. үҫешенә этимология йоғонто яһай.
Башҡорт энциклопедияһы — Өфө:
«Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. —
ISBN 978-5-88185-143-9.