text:
Ҡөрьән
Ҡөрьән, Ҡөрьән-Шәриф — Аллаһы тәғәләнең пәйғәмбәре Мөхәммәт Саллаллаһү ғәләйһи үә сәлләм аша кешеләргә ебәрелгән изге китабы. Китаптағы һүҙҙәр — Аллаһы тәғәлә һүҙҙәре.
Йөкмәткеһе
Ҡөрьән-Шәриф егерме өс йыл эсендә индерелгән[үҙгәртергә]
«Ҡөрьән» һүҙенең тура мәғәнәһе — «уҡыу» йәки «көйләп уҡыу». Әммә уны күсермә мәғәнәлә «изге китап» тип йөрөтәләр. Китаптың башҡа исемдәре лә бар: «Ҡөрьән кәрим», «Ҡөрьән шәриф», «Кәләм шәриф», «Әл-мусхәф», «Әл-китап», «Ҙикр», "Фурҡан" һәм башҡалар. Ислам дине тәғлимәте буйынса, ул Аллаһ тарафынан Ябраил фәрештә аша төрлө ваҡыттарҙа Мөхәммәт пәйғәмбәргә егерме өс йыл буйына бирелгән. Төрлө өйрәтеүҙәрҙән, дини бойороҡтарҙан, өгөт-нәсихәттәрҙән, кәңәштәрҙән торған был китап рифмалы проза (көйлө нәҫер) рәүешендә ижад ителгән. Ҡөрьән сүрәләргә, сүрәләр аяттарға бүленә. Ҡөрьәндә бөтәһе 114 сүрә, төрлө иҫәп буйынса 6204 - тән 6236 - ға тиклем аят бар. Хәҙерге ғалимдар ҡулланылышта булған Ҡөрьәндең төп нөсхәгә тура килеүенә һәм уның Мөхәммәт пәйғәмбәр аша индерелеүенә шик тотмай. Көндәлек тормошта (намаҙҙа, исем ҡушҡанда, ижаб ҡылыуҙа, мәйетте һуңғы юлға оҙатҡанда һ. б.) бөтә сүрәләр ҙә уҡылмай. Диндәр кешеләргә Әл-Фатиха (Әлхәм) сүрәһен, Әл-Бәҡара сүрәһенең 255-се (Ҡөрьәндең ҡайһы бер баҫмаларында 256-сы аяттан башлана) аятынан башлап сүрә бөткәнсе (Аятел Көрсиҙе), Йасинды, Әл-Мөлөк сүрәһен (Тәбәрәкте) һәм китаптың һуңғы өлөшөндәге ваҡ сүрәләрҙе белеү етә. Китап тулыһынса Ҡөрьән сыҡҡанда ғына уҡыла.
Ҡөрьән - Аллаһы тағәлә һүҙе[үҙгәртергә]
Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең донъя халыҡтарына ҡалдырған ошо мөҡәддәс китабы Ислам диненең нигеҙен тәшкил итә. Ер шарының миллионлаған кешеләре өсөн ул — Аллаһы тағәлә һүҙе. Мәҙәниәтебеҙҙең бөйөк ҡомартҡыһы булған был әҫәрҙе белмәй тороп, кешелек тарихының ынтылышлы аҙымдарын һәм бөгөнгө тормошобоҙҙоң мәңгелек менән бәйле булыуын аҙағынаса аңлап, шулай уҡ үҙебеҙҙе һәр яҡлап үҫкән, заман менән бергә атлаусы шәхес итеп тойоп та булмайҙыр, моғайын. Иман — иғтиҡад тейешле ғәмәлдәр, кешеләр өсөн кәрәкле өгөт-нәсихәттәр Ҡөрьән-Шәрифтә әйтелә.
Сүрәләр[үҙгәртергә]
- 1. Фәтиха (Китапты асыу) — Фәтиха сүрәһе 7 аяттан тора. Мәккәлә ингән. Ҡөръәнде башлаусы, Ҡөръән эсенә алып кереүсе, китапты Асыусы, Ҡөръән уҡый башларға рөхсәт биреүсе һүҙ — Фәтиха. Әсә телебеҙгә ул һүҙ: атайың-әсәйең фатихаһын алмайынса эш ҡылма, фатихаһыҙ башлаған эш уңышлы булмаҫ, йәки, — бер фатиха, тигән кеүек тәғбирҙәрҙә йыш ҡулланыла. Фәтиха сүрәһенән башҡа Ҡөръән асылмаҫ, намаҙ ҙа уҡылмаҫ.
- 2. Баҡара (Һыйыр) — Баҡара сүрәһе 286 аяттан тора. Мәҙинә ҡалаһында ингән. «Баҡара» — һыйыр тигән һүҙ.
- 3. Ғимран (Мәрйәмдең атаһы) — Ғимран сүрәһе 200 аяттан тора. Мәҙинә-и Мөнәүүәрә ҡалаһында ингән. Был сүрәлә Мәрйәмдең атаһы Ғимран тураһында һөйләнә. Исеме шунан килә.
- 4. Нисә (Ҡатындар) — Нисә (Ҡатындар) сүрәһе 176 аяттан тора. Һижрәттән һуң Мәҙинәлә ингән. Был сүрәлә ҡатындар тураһында, йәмғиәт эсендә уларҙын, хаҡтары, хоҡуҡтары, ижтимәғи майҙандағы тотҡан урындары тураһында һөйләнгәнгә күрә, «Ән-Нисә», йәғ¬ни «Ҡатындар» тип аталған.
- 5. Мәәидә (Табын) — Мәәидә сүрәһе 120 аяттан тора. Мәҙинә-и Мөнәүүәрәлә уахиҙец һуңынан ирешкән заманда индерелде. «Мәәидә» — та¬бын, дәстархан, тигән һүҙҙер. 112 һәм 114 нсе аяттарҙа хәҙрәти Ғайса заманында, күктән көтөлә торған ниғмәт, ашъяулыҡ, дәстархан тураһында һөйләнә, исеме шунан килә.
- 6. Әнғәм (Мал-тыуар) —Әнғәм сүрәһе 165 аяттан тора. Шунда дөйә, һыйыр, һарыҡ, кәзә кеүек дүрт аяҡлы хайуандар тураһында һөйләнгәнгә күрә, «Әнғәм» — Мал-тыуар исеме бирелгән.
- 7. Әғрәф (Кәртәләр) — Әғрәф сүрәһе 206 аяттан тора. Мәккә-и Мөкәррәмәлә ингән. Ҡайһы берәүҙәр: 163 нсы аяттан 171 нсе аятҡа ҡәҙәреһе Мәҙинә-и Мөнәүүәрәлә ингән, тип һанай. 46 һәм 48 нсе аяттарҙа Әғрәфтә, йәғни йәннәт менән йәһәннәм араһындағы ҡалҡыу бер ерҙәге халыҡтар тураһында һөйләнә, шул сәбәпле был сүрә «Әғрәф», тип аталған. Төрлө тәфсирселәр Әғрәф һүҙен төрлөсә шәрехләй. Ш. Ғосманиҙа ул — «пәрҙә», тип әйтелгән. Ғәрәпсә-урыҫса һүҙлектә был һүҙ «сафландырыу, пакландырыу» тип тәржемә ителгән.
- 8. Әнфәл (Табыш малы) — Әнфәл сүрәһе 75 аяттан тора. Мәҙинә-и Мөнәүүәрәлә ингән. Әнфәл — һуғышта ҡулға төшөрөлгән байлыҡ, ғәнимәт тигән һүҙ.
- 9. Тәүбә (Тәүбә) — Тәүбә сүрәһе 129 аяттан тора. Был — бисмиллаһыҙ башла¬на торған сүрә. Ҡайһы берәүҙәр: был Ғәнимәт-Әнфәл сүрәһенең дауамы; айырым, мөстәҡийл сүрә түгел, тип бәхәсләшәләр. Шуға курә, уның башында бисмилла уҡылмай, тип әйтәләр.
- 10. Юнус (Юныс) — Юнус сүрәһе 109 аяттан тора. Юныс ҡәүеме тураһында һөйләнгәнлектән, сүрәгә ошо исем бирелгән. Мәккә халҡы үҙ араһынан пәйғәмбәр сығасағына ышанмай ине.
- 11. Һуд (Һуд) — Һуд сүрәһе 123 аяттан тора. Мәккәлә ингән. Бер өлөшө Мәҙинәлә ингән, тип фаразлана.
- 12. Йосыф (Йософ) — Йософ сүрәһе 111 аяттан тора. Мәккә-и Мөкәррәмәлә ингән. Сүрәнең башынан ахырына ҡәҙәр Йософ пәйғәмбәре¬беҙ тураһында һөйләнгәнгә күрә, ошо исемде алған.
- 13. Рәғид (Күкрәү) — Рәғид сүрәһе 43 аяттан тора. Мәккәлә һәм бер өлөшө Мәҙинәлә ингән, тип яҙыусылар бар. Сүрәнең 13 нсе аятында күк күкрәү мәғәнәһенә тура килә торған «Рәғид» һүҙе бар, шул һүҙ сүрәнең атамаһы булып киткән.
- 14. Ибраһим (Ибраһим) — Ибраһим сүрәһе 52 аяттан тора. Бер өлөшө Мәҙинәлә, бер өлөшө Мәккәлә ингән. Ибраһим Пәйғәмбәрҙең доғаларын үҙ эсенә алғанға күрә, сүрә шулай аталған.
- 15. Хижр (Хижр иле) — Хижр сүрәһе 99 аяттан тора. 80-84 нсе аяттарҙа Хижр исемле ер тураһында һөйләнә. Сүрәнең исеме шунан килә.
- 16. Нәхел (Бал ҡорто) — Нәхел — Бал ҡорто сүрәһе 128 аяттан тора. 68 нсе аяттә бал ҡорто тураһында яҙылғанға күрә, «Нәхел» исемен йөрөтә.
- 17. Исра (Төнгө йөрөү, Яҡуп улдары) — Исра сүрәһе 111 аяттан тора. «Исра» һүҙе «төндә йөрөү» мәғәнәһен үҙ эсенә ала.
- 18. Кәһәф (Мәмерйә) — Кәһәф сүрәһе 110 аяттан тора. Кәһәф, йәғни, Мәмерйә сүрәһе Мәккәлә ингән. Сүрәлә «Әсхәб-әл Кәһәф — Мәмерйәләге кешеләр» тураһында һөйләнә, сүрәнең, исеме лә шунан килә.
- 19. Мәрйәм (Мәрйәм) — Мәрйәм сүрәһе 98 аяттан тора. Был сүрәлә хәҙрәти Мәрйәмдең Ғайса пәйғәмбәребеҙҙе донъяға килтереүе тураһында һөйләнә, шуға күрә, исеме лә «Мәрйәм сүрәһе» тип атала.
- 20. Та-һа (Та-һа) — Та-һа сүрәһе 135 аяттан тора. Мәккәлә ингән. Сүрәнең исеме баштағы ике хәрефтән килә: «Т», «Һ» әйтелешләрендә «Та, Һа» була. Был ике хәрефтең, ике ауаздың нимә аңлатҡаны тураһында тәфсирселәр араһында бәхәстәр күп. 1. Был һүҙ Рәсүл әкрәм саллаллаһу (ғәләйһиссәлләмдең) мөбәрәк исеме. 2. Ант һүҙе. 3. Һәй, кеше, тип әҙәм балаһына мөрәжәғәт итеү һ. б.
- 21. Әнбийә (Пәйғәмбәрҙәр) — Әнбийә сүрәһе 112 аяттан тора. Мәккә ҡалаһында ингән. Пәйғәмбәрҙәр тураһында хәбәрҙәр бирелгәнгә күрә, «Әнбийә», йәғни Пәйғәмбәрҙәр сүрәһе исемендә йөрөй.
- 22. Хаж (Хаж) — Хаж сүрәһе 78 аяттан тора. Мәҙинәлә, Мәккәлә ингән.
- 23. Мөьминүн (Мөьминдәр) — Мөьминдәр сүрәһе 118 аяттан тора. Мәккәлә ингән.
- 24. Нур (Нур) — Нур сүрәһе 64 аяттан тора. Мәҙинә-и Мөнәүүәрәлә ингән. 35 нсе аятта күктәрҙе, Ер йөҙөн яҡтыртыусы Аллаһтың нуры тураһында һөйләнгәнгә күрә, сүрәнең исеме лә «Нур» тип атала.
- 25. Фурҡан (Яҡшыны ямандан айырыусы китап) — Фурҡан сүрәһе 77 аяттан тора. Был сүрә Мәккәлә ингән. Исеме «Фурҡан» һүҙенән килә, йәғни дөрөҫлөктө ялгандан айыра торған Китап - ул Ҡөръән-и Кәримдер.
- 26. Шүғәрә (Шағирҙар) — Шүғәрә сүрәһе 227 аяттан тора. Бер өлөшө Мәккәлә, икенсе бер өлөшө Мәҙинәлә ингән. 224 нсе аятта шағирҙар тураһында, йәғни мөшриктәр әйткәнсә, Ҡөръән-и Кәримдең ниндәйҙер бер шағир йәки шағирҙар тарафынан түгел, бәлки лә Аллаһ тарафынан хасил ителгәнлеге тураһында һөйләнгәнгә күрә, сүрәгә шул исем бирелгән. Баҡара сүрәһенән ҡала ,Ҡөръ¬әндең иң оҙон сүрәһе.
- 27. Нәмәл (Ҡырмыҫҡа) — Нәмел сүрәһе 93 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Нәмел» — ҡырмыҫҡа тигән һүҙ. 18 нсе аятта ҡырмыҫҡалар тураһында һөйләнгәнгә күрә, сүрәгә ошо исем бирелгән.
- 28. Ҡасас (Ҡиссалар) — Ҡасас сүрәһе 88 аяттан тора. Мәккәлә ингән, бер нисәһе Мәҙинәлә ингән. «Ҡасас» — ҡисса, хикәйә, ваҡиға һүҙҙәренең күпселеген аңлата.
- 29. Ғәнкәбүт (Үрмәксе) — Ғәнкәбут сүрәһе 69 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Ғәнкә¬бут» — үрмәксе тигән һүҙ. 41 нсе аятта кәферҙәрҙең мәкерле эштәре үрмәксе ояһына оҡшатыла; сүрәнең исеме шунан килә.
- 30. Рум (Рум) — Рум сүрәһе 60 аяттан тора. Мәккәлә ингән. Иран ғәскәр¬ҙәре менән һуғышта еңелгән Рум ғәскәрҙәре тураһында һөйләнгәнгә күрә, ошо исемде алған.
- 31. Лоҡман (Лоҡман) — Лоҡман сүрәһе 34 аяттан тора. Мәккәлә ингән.
- 32. Сәждә (Сәждә) — Сәждә сүрәһе 30 аяттан тора. Мәккәлә ингән.
- 33. Әхзәб (Төркөмдәр) — Әхзәб сүрәһе 73 аяттан тора. Мәҙинә-и Мөнәүәрәлә ингән. «Әхзәб» һүҙе: төркөм, ғәскәр, фирҡә, өйөр кеүек мәғәнә¬ләрҙе үҙ эсенә ала.
- 34. Сәбә (сәбә иле) — Сәбә сүрәһе 54 аяттан тора. Мәҙинәлә ингән. «Сәбә» — бер төбәктең һәм шунда йәшәүсе бер ҡәбиләнең, исеме.
- 35. Фәтыр (Яралтыусы) — Фатыр сүрәһе 45 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Фәтыр» — юҡтан бар итеүсе, яралтыусы, булдырыусы мәғәнәһендә килә. Күп кенә тәфсирҙәрҙә был сүрә «Фәрештәләр» исеме менән дә йөрөй.
- 36. Йәсин (Йәсин) — Йәсин сүрәһе 83 аяттан тора. Мәккәлә ингән. Исеме ха¬ҡында фараздар әҙ түгел. «Йә сиин» — йә инсан, тип тә аңлаталар. Имештер, «Йәсин» - ул Мөхәммәд Пәйғәмбәр исемдә¬ренең береһе. Йәсин сүрәһе ул – Ҡөръәндең йөрәге, тип әйтәләр. Йә¬син — иң мәшһүр сүрәләрҙең берһе.
- 37. Саффат (Сафтар) — Саффат сүрәһе 182 аяттан тора. Сүрәнең беренсе аятында сафҡа теҙелгән фәрештәләр тураһында һөйләнә. Исеме шунан килә. «Саффат» — бер сафтағылар, тигән һүҙ. Мәккәлә ингән.
- 38. Сад (дауыт) — Сад сүрәһе 88 аяттан тора. Мәккәлә ингән. Сүрәнең беренсе хәрефе «Сад». Исеме шунан килә. Ләкин уны «Дауыт сүрәһе» тип тә йөрөтәләр.
- 39. Зүмәр (халыҡ өйөрө) — Зүмәр сүрәһе 75 аяттан тора. Мәккәлә ингән. 71-73-се аяттарҙа кәферҙәр менән мөьминдәр ойошторған халыҡ төркөмдәренән сүрәнең исеме килә. «Зүмәр» — төркөм, өйөр, йәмғийәт мәғәнәләрен эсенә алған һүҙ.
- 40. Мөьмин (Мөьмин) — Мөьмин сүрәһе 85 аяттан тора. Мәккәлә ингән. 56, 57-се аяттары Мәҙинәлә ингән.
- 41. Фуссиләт (Аңлатылды) — Фуссиләт сүрәһе 54 аяттан тора. «Фуссиләт» — аңла¬тылды мәғәнәһендәге һүҙ. Мәккәлә ингән.
- 42. Шура (Кәңәш) — Шура сүрәһе 53 аяттан тора. Мәккәлә ингән. 23—26-сы аяттары ғына Мәҙинәлә ингән. «Шура» — кәңәш йәки бер ойош¬маға тупланған берлек мғәнәһендә.
- 43. Зухруф (Алтын хазина) — Зухруф сүрәһе 89 аяттан тора. «Зухруф» - алтын, аҫыл¬ таштар мәғәнәһендәге һүҙ. Тура мәғәнәһендәге алтындар, зиннәт түгел, күңелдәге зиннәт, рухи биҙәктәр тураһында һөйләнгәнгә күрә, сүрәнең исеме шулай алынған.
- 44. Духан (Төтөн) — Духан сүрәһе 59 аяттан тора. «Духан» — төтөн, томан мәғәнәләрендәге һүҙ. Унынсы аяттағы духан кәлимәһенән алынған исем.
- 45. Жәҫиә (Теҙленеү) — Жәҫиә сүрәһе 37 аяттан тора. Мәккәлә ингән. Ҡиәмәт көнөндә теҙләнеп тороусы гөнаһлылар тураһында һөйләнгәнгә күрә, исеме «Жәҫиә», йәғни «теҙләнеп тороу» шунан килә.
- 46. Әхҡәф (Ҡом тауы) — Әхҡаф сүрәһе 35 аяттан тора. Ғәд ҡәүеме йәшәй торған сүлдәге ҡом бархандары ғәрәпсә «Әхкәф» тип атала. Сүрәнең исеме шунан килә. Мәккәлә ингән.
- 47. Мөхәммәд (Мөхәммәд) — Мөхәммәд сүрәһе 38 аяттан тора. Был сүрә Пәйғәмбәре¬беҙ хәҙрәти Мөхәммәд исемен йөрөтә. Мәҙинәлә ингән.
- 48. Фәтех (Еңеү) — Фәтех сүрәһе 29 аяттан тора. «Фәтех» — еңеү тигән һүҙ. Мәҙинәлә ингән.
- 49. Хужүрәт (Бүлмәләр) — Хужүрәт сүрәһе 18 аяттан тора. Мәҙинәлә ингән. Исе¬ме дүртенсе аяттағы «Хужүрәт» — бүлмәләр һүҙенән килә.
- 50. Ҡаф (Ҡаф) — Ҡаф сүрәһе 45 аяттан тора. Мәҙинәлә ингән. «Ҡаф» хәре¬фе менән башланғанға күрә, исеме лә Ҡаф тип йөрөтөлә.
- 51. Ҙәрийәт (Таратыусылар) — Ҙәрийәт сүрәһе 60 аяттан тора. «Ҙәрийәт» һүҙе елде аңлата. Ләкин тәржемәселәр һәм тәфсирселәрҙең күбеһе уның таратыусы тигән мәғәнәһен ала.
- 52. Тур (Тау) — Тур сүрәһе 49 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Тур» — Аллаһ Тәғәләнең, хәҙрәти Муса менән һөйләшкән тауҙың исеме.
- 53. Нәжем (Йондоҙ) — Нәжем сүрәһе 62 аяттан тора, Мәккәлә ингән. «Нәжем» — йондоҙ тигән һүҙ. Беренсе аяттағы «нәжем» һүҙе тәржемәләрҙә һәм тәфсирҙәрҙә күбеһенсә «атылған йондоҙ», «байыған йондоҙ», «һүнгән йондоҙ» тип бирелә, әммә Хәмди Йазыр китабында Ҡөръән нуры тураһында бәйән ителә.
- 54. Ҡамар (Ай) — Ҡамар сүрәһе 55 аяттан тора. «Ҡамар» — Ай тигән һүҙ. Айҙың ярылыуы тураһында һөйләгәнгә күрә, сүрәнең исеме шунан килә. Мәккәлә ингән.
- 55. Рахмәән (Рахмәән) — Рахмәән сүрәһе 78 аяттан тора. Мәккәлә ингән.
- 56. Ваҡийға (Ваҡиға) — Ваҡийға сүрәһе 96 аяттан тора. Мәккәлә ингән.
- 57. Хәдид (Тимер) — Хәдид сүрәһе 29 аяттан тора. «Хәдид» — тимер тигән һүҙ. Мәҙинәлә ингән.
- 58. Мүжәдәлә (Бәхәс) — Мүжәдәлә сүрәһе 22 аяттан тора. «Мүжәдәлә» — бәхәс, һүҙ көрәштереү.
- 59. Хәшер (Ҡыуып сығарыу) — Хәшер сүрәһе 24 аяттан тора. Мәҙинәлә ингән. «Хәшер» — ҡыуып сығарыу, бер урынға туплау, йыйнау мәғәнәләрен¬дәге һүҙ. 2—7 нсе аяттарҙа йәһүд ҡәбилаһе Надир тоҡомон ҡыуыпп сығарыу тураһында һөйләнә. Һүҙҙең беренсе мәғәнәһендәге исемде алған сүрә.
- 60. Мүмтәхинә (Ҡатын-ҡыҙҙы Һынау) — Мүмтәхинә сүрәһе 13 аяттан тора. Мәҙинәлә ингән. «Мүмтәхинә» — һыналыуға дусар ҡатын, тигән һүҙ.
- 61. Саф (Рәт) — Саф сүрәһе 14 аяттан тора. Мәҙинәлә ингән. Аллаһ юлын¬дағы изге һуғыш - Жиһадта һуғышуысыларҙыц ғәскәр сафы тураһындағы сүрә.
- 62. Жумға (Йома) — Жумға сүрәһе 11 аяттан тора. Мәҙинәлә ингән.
- 63. Монафиҡтар (Ике йөҙлөләр) — Монафиҡтар сүрәһе 11 аяттан тора. Мәҙинәлә ингән.
- 64. Тәғабун (Алданыу) — Тәғабүн сүрәһе 18 аяттан тора. Мәҙинәлә ингән. «Тәғабүн» — алданыу тигән һүҙ.
- 65. Талаҡ (Талаҡ) — Талаҡ сүрәһе 12 аяттан тора. Мәҙинәлә ингән.
- 66. Тәхрим (Харам) — Тәхрим сүрәһе 12 аяттан тора. Мәҙинәлә ингән. «Тәхрим» — тыйыу, рөхсәт итмәү, харам ҡылыу мәғәнәләрендәге һүҙ.
- 67. Мүлк (Хәкимиәт) — Мүлк сүрәһе 30 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Мүлк», «мәлик» — батша, тигән һүҙ.
- 68. Ҡәләм (Ҡәләм) — Ҡәләм сүрәһе 52 аяттан тора. Мәккәлә ингән. Нун сүрәһе, тип тә йөрөтәләр.
- 69. Хаҡҡа (Ҡотолғоһоҙлоҡ) — Хаҡҡа сүрәһе 52 аяттан тора. Мәккәлә ицгән. Ҡиәмәт көнөнә «Хаҡҡа» тип тә әйтәләр. Йәғни, Ҡиәмәт хәҡиҡәт булараҡ, хаҡ — ысынбарлыҡ булараҡ, ҡотолғоһоҙ киләсәк. Хаҡлыҡтың, дөрөҫлөктөң тантана итә торған ҡотолғоһоҙ көнө — Ҡиәмәт буласаҡ.
- 70. Мәғәриж (Баҫҡыс буйлап) — Мәғәриж сүрәһе 44 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Мәғә¬риж» — баҫҡыстар буйлап өҫкә менеү, дәрәжәгә күтәрелеү мәғәнәләрен эсенә ала.
- 71. Нух (Нух) — Нух сүрәһе 28 аяттан тора. Мәккәлә ингән. Сүрә хәҙрәти Нух пәйғәмбәребеҙ исемен йөрөтә.
- 72. Джинн (Ен) — Ен сүрәһе 28 аяттан тора. Мәккәлә ингән. Ҡайһы бер ендәрҙең дә Ҡөръән тыңлағандан һуң, иман килтереп, мосолман булғандары тураһындағы сүрә.
- 73. Мүзәммил (Ябынған) — Мүзәммил сүрәһе 20 аяттан тора. Мәккәлә ицгән. Ҡайһы ¬бер аяттары Мәҙинәлә ицгән. «Мүзәммил» — ҡапланған, бөркәүес ябынған, баштан аяҡ төрөнгән, тигән мәғәнәләге һүҙ.
- 74. Мүдәҫҫир (Бөркәнгән) — Мүдәҫҫир сүрәһе 56 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Мүдәҫҫир »— ҡаплаулы, уранған, бөркәнгән, тигән мәғәнәләрҙәге һүҙ.
- 75. Ҡиәмәһ (Ҡиәмәт) — Ҡиәмәһ сүрәһе 40 аяттан тора. Мәккәлә ингән.
- 76. Инсан (Кеше) — Инсан сүрәһе 31 аяттан тора. Мәккәлә, Мәҙинәлә ингән.
- 77. Мүрсәләт (Йомош менән ебәрелгән) — Мүрсәләт сүрәһе 50 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Мүрсәләт» — ебәрелгәндәр, күндерелгәндәр.
- 78. Нәбә (Хәбәр) — Нәбә сүрәһе 40 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Нәбә» — хәбәр тигән һүҙ.
- 79. Нәзиғәт (Йолҡоп алыу) — Нәзиғәт сүрәһе 46 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Нәзи¬ғәт» — һурып, йолҡоп сығарыусылар, тигән һүҙ.
- 80. Ғәбәсә (Һытыҡ йөҙ) — Ғәбәсә сүрәһе 42 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Ғәбәсә» — һытыҡ сырайлы, тигән һүҙ.
- 81. Тәҡүир (Төрөп ҡуйыу) — Тәҡүир сүрәһе 29 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Тәҡүир» — сорналыу, уралыу, бөрөшөү, бөктәрләнеү.
- 82. Инфитар (Ярылыу) — Инфитар сүрәһе 19 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Ин¬фитар» — ярылыу, емерелеү мәғәнәһендәге һүҙ.
- 83. Мутаффифин (Кәметеп үлсәү) — Мутаффифин сүрәһе 36 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Мутаффифин» — һатыу, сауҙа эштәрендә алдаусылар, кәметеп үлсәүселәр, тигән мәғәнәләге һүҙ.
- 84. Иншиҡаҡ (Йыртылыу) — Иншиҡаҡ сүрәһе 25 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Ин¬шиҡаҡ» — йыртылыу.
- 85. Буруж (Йондоҙҙар) — Буруж сүрәһе 22 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Буруж” — ҡаланса, манара.
- 86. Тарих (Таң йондоҙо) — Тариҡ сүрәһе 17 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Тариҡ» - һуңға ҡалып, кис менән ишек ҡағыусы мәғәнәһендәге һүҙ. Ләкин сүрәләге был һүҙ яҡты йондоз, кисен Күктә балҡый торған Сул¬пан йондоҙо кеүек сағыштырмала ҡулланылған.
- 87. Әғлә (Бөйөк) — Әғлә сүрәһе 19 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Әғлә» — бөйөк, тигән һүҙ.
- 88. Ғәшийә (Бөйөк ваҡиға) — Ғәшийә сүрәһе 26 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Ғәшийә» — ҡаплаусы, томалап алыусы дәһшәт, йәғни Ҡиәмәт-Мәхшәр мәғәнәләрен үҙ эсенә алған һүҙ.
- 89. Фәжер (Таң) — Фәжер сүрәһе 30 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Фәжер» — таң, тигән һүҙ.
- 90. Бәләд (Ҡала, Ил) — Бәләд сүрәһе 20 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Бәләд» — ҡала.
- 91. Шәмс (Ҡояш) — Шәмс сүрәһе 15 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Шәмс» — Ҡояш, тигән һүҙ.
- 92. Ләйл (Төн) — Ләйл сүрәһе 21 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Ләйл» — төн, тигән һүҙ.
- 93. Духа (Иртәнге шәфәҡ) — Духа сүрәһе 11 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Духа» — көндөң төшкә саҡлы булған иртәнге ваҡыты мәғәнәһендәге һүҙ.
- 94. Иншарах (Асылыу) — Инширах сүрәһе 8 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Инширах»—асылыу, киңәйеү, күңеле асылып китеү, һөйөнөү мәғәнәләрендә килә.
- 95. Тин (Инжир) — Тин сүрәһе 8 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Тин» - инжир емеше һәм изге тауҙың исеме.
- 96. Ғәләҡ (Яралғы тамсыһы) — Ғәләҡ сүрәһе 19 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Ғәләҡ» — кешенең барлыҡҡа килеүенең нигеҙендә ир кеше менән ҡатын-ҡыҙҙың орлоҡтарынан ҡатнашҡан бер тамсы шыйыҡлыҡ ята. Был һүҙ шул орлоҡ, уылдыҡ, шәһүәт, мәни мәғәнәләрендә килә. Мөхәммәдкә иң беренсе уахи ителгән сүрә ошо булыр.
- 97. Ҡадр (Ҡәҙер кисе) — Ҡадр сүрәһе 5 аяттан тора. Мәккәлә ингән. Ҡәҙер к¬исәһендә Ҡөръән Кәрим ингән, был кисәлә фәрештәләр ергә төшә.
- 98. Бәйинә (Асыҡ аңлатыу) — Бәйинә сүрәһе 8 аяттан тора. Мәҙинәлә ингән. «Бәйинә» — асыҡ дәлил, иҫбатлау, аңлатыу мәғәнәләрендәге һүҙ.
- 99. Зилзилә (Ер тетрәү) — Зилзилә сүрәһе 8 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Зилзилә» — ер тетрәү.
- 100. Ғәдийәт (Яу уҙышы) — Ғәдийәт сүрәһе 11 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Ғәдийәт» —уҙышыусы аттар, тигән һүҙ.
- 101. Ҡариға (Әфәт) — Ҡариғә сүрәһе 11 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Ҡариғә» һүҙен төрлө мәғәнәләрҙә ҡулланыусылар бар. Ул — ҡапҡа ҡағыусы, Ҡиәмәт көнө, әфәт килеү мәғәнәләрендә лә йөрөй. И. Крачковский иһә: яралаусы, язалаусы, тар-мар итеүсе, кеүек мәғәнәһен алған. Был осраҡта Ҡариғә — Ҡиәмәт, йәғни яза биреү сифатында йөрөй. Аяттарҙы уҡып, уның теүәлерәк мәғәнәһен табырһығыҙ.
- 102. Тәкәҫүр (Байырға ярышыу) — Тәкәҫүр сүрәһе 8 аяттан тора. Мәккәлә һәм Мәҙинәлә ингән, тип һанаусылар ҙа бар. «Тәкәҫүр»— байлыҡ йыйыуҙа яры¬шыу, малым күп, тип артыҡ ғорурланыу мәғәнәһендәге һүҙ.
- 103. Ғаср (Ғасыр, Быуат) — Ғаср сүрәһе 3 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Ғаср» — йөҙ йыллыҡ,быуат, ғөмүмән, замана, ваҡыт, осор, дәүер мәғәнәләрен үҙ эсенә ала.
- 104. Һүмәҙә (Ғәйбәтсе) — Һүмәзә сүрәһе 9 аяттан тора. Мәккәлә ингән, «һүмәзә» — ғәйбәт, нахаҡ һүҙ, кеше артынан һөйләнгән хурлау һүҙе, кеше араһында яман һүҙ йөрөтөү.
- 105. Фил (Фил) — Фил сүрәһе 5 аяттан тора. Мәккәлә ингән. Кәғбәне емерер өсөн күтәрелгән Әбрәхә ғәскәрендә һуғыш филдәре лә була. Филле ғәскәр ташлы ямғырҙан һәләк була.
- 106. Ҡурайыш (Ҡурайыш) — Ҡурайш сүрәһе 4 аяттан тора. Мәккәлә ингән. Кәғбә әтрафында йәшәгән күп һанлы ҡәүем — Ҡурайш ҡәбилаһе ине.
- 107. Мәғүн (Саҙаҡа) — Мәғүн сүрәһе 7 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Мәғүн» — саҙаҡа-хәйер, зәкәт биреү. Берәй әйберҙе йәки малды бурысҡа, ваҡытлыса ҡулланып тороу өсөн биреп тороу.
- 108. Кәүҫәр (Байлыҡ) — Кәүҫәр сүрәһе 3 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Кәүҫәр» — төкәнмәҫ байлыҡ, тигән һүҙ. Йәннәттәге мәңгелек шишмәнең исеме лә — Кәүҫәр.
- 109. Кәфирүн (Кәферҙәр) — Кәфирүн сүрәһе 6 аяттан тора. Мәккәлә ингән. «Кәфи¬рүн» — кәферҙәр.
- 110. Наср (Ярҙам) — Наср сүрәһе 3 аяттан тора. Мәҙинәлә ингән. «Наср» — ярҙам.
- 111. Тәббәт (Ҡулы ҡороһон) — Тәббәт сүрәһе 5 аяттан тора. Мәккәлә ингән. Был сүрәнең башҡа исемдәре лә бар: Мәсәд, Ләхәб.
- 112. Ихлас (Ихлас) — Ихлас сүрәһе 4 аяттан тора. Мәккә менән, Мәҙинәлә ингән һанала. «Ихлас» һүҙе «берҙәмлек» йәки «пакланыу» тип тә тәржемә ителә.
- 113. Фәләҡ (Таң атыу) — Фәләҡ сүрәһе 5 аяттан тора. «Фәләҡ» — таң атыу тигән һүҙ.
- 114. Нәс (Кешеләр) — Нәс сүрәһе 6 аяттан тора. «Нәс» — инсандар, кешеләр, тигән һүҙ.
Башҡорт телендә баҫтырып сығарыу[үҙгәртергә]
1. Ҡөрьән Кәрим (Сауд Ғәрәбстанында нәшер ителгән Ҡөрьәндең фотокүсермәһе, ғәрәп тексының хәҙерге башҡорт яҙмаһы менән бирелгән транскрипцияһы, башҡортсаға тәржемәһе). — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1992. — 960 б.
Ижади төркөм:
- Фәнил Нафиҡ улы Байышев (Д. Кинельский тәржемәһен ҡайтанан эшкәртеп сыҡты, баҫманың фәнни һәм дөйөм мхәррире),
- Нурмөхәмәт Әлебай улы Сөйәрғоллов (транскрипцияны эшләне),
- Дәүләткирәй Дәүләтбай улы Мәһәҙиев(башҡортсаға тәржемәнең махсус мөхәррире).
- Нәшриәт мөхәррире Барый Миңнеғәлим улы Ноғоманов.
- Техник мөхәррире Наилә Йыһангир ҡыҙы Зарипова.
- Корректорҙары Әлифә Закир ҡыҙы Хажиева, Әлфиә Нәжип ҡыҙы Әсәҙуллина.
2. Ҡөрьән тәфсире. — Ҡазан: "Матбуғат йорто" нәшриәте, 2005. — 784 б.
- Рабит Мөхлисулла улы Батулла — Төрлө ғалимдарҙың тәржемәлере һәм шәрехтәреннән матбуғатҡа әҙерләүсе
- Ильшат Әнүр улы Хафизи — Ҡөрьәнде башҡортсаға тәржемә итеү өсөн яуаплы
- Рүфинә Әнүр ҡыҙы Хафизова — Тәржемә итеүсе Һәм компьютерҙа йыйыусы
- Ф.Ф.Әкимбетов, М.З.Солтанова, Ф.Г.Вәхитова — тәржемәне тикшереүселер
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Башҡорт телендә Ҡөрьән тәфсирен күсереп алыу урыны
- Al-Quran (140+ translation in more than 45 languages)
- Al Quran Online Translation & Listen
- Qör'än ayattarı, Ғәрәпсә һәм Урыҫса яҙмаһы, һәр аят айырым әйтелә
- Ҡөръәндең һан буйынса теүәллеге


c: text/html

text:
Абаға
Абаға (лат. Pterídium aquilínum), гиполепис һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған абаға һымаҡтар заты.
Ботаник яҙма[үҙгәртергә]
8 төрө билдәле, сүллек, дала һәм поляр раайондарҙан башҡа бөтә ер шарында таралған. Башҡортостанда ҡәҙимге ҡаҙаяҡ үҫә. Бейеклеге 50—120 см булған оҙон тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән. Япраҡтары (вайялары) оҙон һаплы, асыҡ йәшел төҫтә, тиресәле, ҡаты, ике, өс тапҡыр ҡауырһын һымаҡ теленмә, оҙон тамырһабаҡта яңғыҙар урынлашҡандар. 1‑се тәртип сегменттары ланцет формаһында, ҡапма‑ҡаршы, аҫҡылары һаплы, 2‑се тәртип — киң төплө оҙонса‑ланцет формаһында, ултырма. Сорустары (спорангиялар төркөмдәре) япраҡ өлөштәренең төрөлгән ситтәре аҫтында бөтөн һыҙат булып урынлашҡан (ялған япма). Споралары һорғолт‑һары, бөртөклө‑төйөрсөклө. Споралары июль—сентябрҙә оса.
Таралышы[үҙгәртергә]
Һирәкләнгән ылыҫлы, япраҡлы урмандарҙа һәм уларҙың ситтәрендә, ҡырҡылған урмандарҙа, ҡоро битләүҙәрҙә, ҡыуаҡлыҡтар араһында үҫә. Кальцефил. Декоратив, ағыулы үҫемлек. Тамырһабаҡтарында алкалоидтар, сапониндар бар; халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Инсектицид үҙенсәлектәргә эйә.
Файҙаланылыуы[үҙгәртергә]
Ҡытайҙа, Кореяла, Японияла һәм [Рәсәй|Рәсәйҙә]] асылып бөтмәгән япраҡтары һәм йомшаҡ һабаҡтары ашау өсөн ҡулланыла. Уларҙы "ҡусҡарҙар" тип йөрөтәләр.Уларҙы ҡышҡылыҡҡа маринадлайҙар, Европа илдәрендә лә файҙаланалар. Сахалинда һәм Камчаткала Япония һәм ҡытайға эксполрт өсөн әҙерләйҙәр.
Япон тәмлекәсе «вараби-моти» (эсле ваҡ бәлеш) ҡаҙаяҡ крахмалынан әҙерләнә.
Ҡаҙаяҡ менән кореялылар оладьи чон әҙерләйҙәр.
Тамырынан яһалған төнәтмә халыҡ медицинаһында уңышлы файҙаланыла.Балаларҙа рахит булғанда , ҡаҙаяҡ төнәтмәһе менән дауалайҙар. Шулай уҡ бабасыр булғанда файҙаланыла. Тамыры 46 % тирәһе крахмалдан тора. Шулай уҡ елем эшләгәндә, һыра ҡайнатҡанда ҡулланыла. Сусҡалар һәм ҡабандар тарафынан яратып ашала. Башҡа мал өсөн ағыулы.
Яңы Зеландияның Маориҙары, Канар утрауҙарының ерле халҡы, Төньяҡ Америка индеецтары киптереп ваҡланған тамырынан икмәк әҙерләгән, шулай уҡ сей килеш тә ашағандар. Аслыҡ йылдарында Европа дәүләттәре халҡы ла икмәк бешереп ашаған һәм аслыҡтан ҡотолған. Япраҡтарын крәҫтәидәр сереүгә ҡаршы ҡулланғандар: аҙыҡтарын, еләк-емеш һәм йәшелсәләр төргәндәр; мал аҫтына түшәгәндәр (уның тиреҫе бик яҡшы тип иҫәпләнгән). Урта быуаттарҙа Англияла ҡаҙаяҡ япраҡтары менән өй ҡыйығын япҡандар. Шулай уҡ яғыулыҡ һәм ашлама итеп тә файҙаланғандар.
Япраҡ көлөндә поташ калий корбанаты бар. Шуға күрә унан быяла әҙерләгәндәр һәм йәшел һабын етештәргәндәр. Уның кер ағартыу сере һабын барлыҡҡа килгәнсе үк билдәле булған. Йәй көнө ҡаҙаяҡ көлөнән йомарлаҡтар әҙерләп киптергәндәр һәм йыл буйы һабын урынына файҙаланғандар һәм ефәк етештереүгә тотонғандар. Был хәл Британия утрауҙарында XIX быуатҡа ҡәҙәре ҡулланылған.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
http://www.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/7488-a-aya
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Орляк // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.) Проверено 8 октября 2009 г.
- Орляк — статья из Большой советской энциклопедии Проверено 8 октября 2009 г.
- Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 19. Pteridium aquilinum (L.) Kuhn ex Decken — Орляк обыкновенный // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2002. — Т. 1. Папоротники, хвощи, плауны, голосеменные, покрытосеменные (однодольные). — С. 93. — ISBN 8-87317-091-6.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
15 ғинуар
15 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 15-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 351 көн ҡала (кәбисә йылында 352).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Википедия көнө, 2001 йылда Википедияның беренсе версияһы сыға.
- Мысыр — Ағастар ултыртыу көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1908 — Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы, башҡорт яҙыусыһы, шағирә.
- 1909 — Чанышев Әмир Иҙрис улы, башҡорт яҙыусыһы.
- 1910 — Мортазин Рәүеф, башҡорт композиторы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
- 1929 — Әхтәмов Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы, филология фәндәре кандидаты,профессор, башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.
- 1930 — Мәхмүтов Әнәс Хөсәйен улы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор.
- 1932 — Бикҡолов Шакир Сәлим улы, башҡорт шағиры.
- 1934 — Абдразаҡов Әмир Ғәбделмән улы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, талантлы режиссер.
- 1942 — Назаров Хәсән Мөҙәрис улы, шағир, Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты.
- 1952 — Килдейәрова Флүрә Әхмәтша ҡыҙы, йырсы, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ артискаһы.


text:
Сэмюэл Беккет
Сэмюэл Беккет (ингл. Samuel Beckett) (13 апрель, 1906 – 22 декабрь, 1989) — күренекле ирланд яҙыусыһы, шағиры һәм драматургы. Инглиз һәм француз телендә яҙған. Әҙәби тәржемәсе булараҡ та танылған. Эжен Ионеско менән бергә "Абсурд театры"на нигеҙ һалған. 1969-сы йылда әҙәбиәт буйынса Нобель премияhын яулаған.
Сэмюэл Беккет Ирландияның башҡалаһы Дублинда1906-сы йылда тыуған. 1937-се йылда ул Парижға күсә; Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында Францияның Ҡаршылыҡ хәрәкәтенә ҡатыша. Ҡатыны Сюзанна менән һуңғы көндәренә хәтлем Парижда тора.
Иң билдәле пьесаhы "Годоны көткәндә" (франц. En attendant Godot) тип атала; ул күп тапҡыр сәхнәлә ҡуйылған һәм телевидениела күрһәтелгән. Сэмюэл Беккеттың әҫәрәренә яңы заманса әҙәби алымдар, фәлсәфәүи ҡараш, минимализм һәм пессимизм хас.
1958--cе йылда "Крепптың һуңғы яҙған таҫмаһы" (ингл. Krapp’s Last Tape) тигән пьесаһы донъя күрә. Был пьесала Бэккетт яңғыҙлыҡ, ҡартайыу һәм үлем темаларын тасуирлай.
Сэмюэл Беккет 1989-сы йылда үлә. Бөгөн ул донъяның киң танылған драматургтарының береhе булып hанала.


text:
17 март
17 март — григориан стиле буйынса йылдың 76-се (кәбисә йылында 77) көнө. Йыл аҙағына тиклем 289 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Ирландия — Изге Патрик көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1960 — Японияла төрлө төҫлө фломастерҙар һатыла башлай.
- 1991 — СССР-ҙа Бөтә союз референдумы үткәрелә, тауыш биреүселәрҙең дүрттән өс өлөшө СССР-ҙы һаҡлау өсөн тауыш бирә.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1938 — Рудольф Хәмит улы Нуриев, билдәле балет артисы.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1956 — Ирен Жолио-Кюри, француз физигы, химия буйынса 1935 йылғы Нобель премияһы лауреаты.


text:
Төрки телдәр
Төрки телдәр — Алтай макро-ғаиләһенә ингән ҡәрҙәш телдәр ғаиләһе; Азияла һәм Көнсығыш Европала киң таралған. Төрки телдәрҙә өлкән майҙанда — Көнсығыш Себерҙәге Лена йылғаһынан алып Урта диңгеҙҙең көнсығыш ярҙарына тиклем — һөйләшәләр. Дөйөм һөйләшеүселәр һаны — 157 меңдән ашыу.
Төрки тәүтел Көньяҡ Себерҙә һәм Алтайҙа б.э.т. I быуатта барлыҡҡа килгән, тип һанала. Ғәҙәти рәүештә төрки телдәр Алтай макро-ғаиләһенә индерелә, әммә һуңғы ваҡытта һайһы бер тюркологтар (төрки тел белгестәре) быны шикле һанай. Алтай макро-ғаиләһе эсендә төрки телдәр монгол телдәренә оҡшашлыҡ күрһәтә.
Үҙ сиратында Уғыҙ, Ҡыпсаҡ, Ҡарлуҡ , Көньяҡ Себер, Яҡут, Болғар төркөмдәренә бүленә.
Уғыҙ төркөмө: Төрөк, Төрөк-месхетин, Гагауз, Әзербайжан , Ирандың төрки ҡәбиләләре телдәре, Шахсевендар, Кашкайҙар, Каджарҙар, Төрөкмән, Салар телдәре;
Ҡыпсаҡ төркөмө: Татар, Крәшен, Нағайбаҡ, Себер татар, Ҡырым татар, Башҡорт, Ҡарасай , Балҡар, Ҡарайым, Ҡырымсаҡ , Ҡумыҡ теле, Нуғай, Ҡаҙаҡ, Ҡарағалпаҡ, Ҡырғыҙ;
Ҡырым татарҙарының Ҡырым утрауының көньяҡ өлөшендә йәшәгәндәре уғыҙ төркөменә кергән диалектта һөйләшә.
Ҡарлуҡ төркөмө: Үзбәк, Уйғыр, Эйну;
Көньяҡ Себер төркөмө: Алтай, Телеут, Чулым (урыҫса), Шор, Хакас, Тыва, Тофа, Юйгу;
Яҡут төркөмө: Саха (Яҡут), Долгандар теле;
Булғар төркөмө: Сыуаш.
Был мәҡәлә тәү башлап Интернаттағы «Народы и религии мира»* сайты мәғлүмәттәренән сығып төҙөлдө.


text:
Әүернәле үрмәксе
Әүернәле үрмәксе[1] (Araneus diadematus, Обыкновенный крестовик ) — бөтә Европала осрай, түңәрәк итер ау ҡора торған үрмәксе[2]; аранеидтар ғаиләһенән үрмәксе.
Инә заттарының оҙонлоғо 20-25 мм, ата заттарының - 10-11 мм. Төҫө тоноҡ көрәндән алып ҡара көрәнгә ҡәҙәр. Башкүкрәктең уртаһында һәм ҡырыйында ҡара һыҙыҡтары бар. Аяҡтары аҡһыл, ҡара төҫтәге божралы. ҡорһағы оҙон, өҫкө өлөшөндәге аҡ таптар әүернә һүрәте хасил итә (исеме шуан). Урман төрө. Лишайниклы һәм мүкле, еләкле ҡарағайлыҡтарҙа, шыршылыҡтарҙа йәшәй. Йыртҡыс. Ағас һәм ҡыуаҡ ботаҡтарына, ҡайһы ваҡыт бейек үлән һабаҡтары араһына тәгәрмәс һымаҡ вертикаль ау үрә, уға эләккән бөжәктәр (ғәҙәттә себендәр) әүернәле үрмәкескә аҙыҡ булып торалар. Аталану һәр ваҡыт инә зат йәтмәһендә «туй бейеүҙәре» менән уҙа. Инә әүернәле үрмәкес 5-6 ҡуҙы һала, уларҙың һәр береһендә 15 тән алып 1 меңгә ҡәҙәр йомортҡа була. Йышыраҡ йомортҡалар йәки ҡуҙылағы нимфалар, һирәгерәк - енси етлекмәгән үрмәксе ҡышлай. Яҙын йәш үрмәкселәр ҡуҙынан сыға, башта төркөмләр йәшәйҙәр, ә һуңынан, таралып, ау йәтмәләре үрә башлайҙар.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Русско-башкирский словарь (под редакцией З.Г.Ураксина, 2005)
- ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т.Г.Баишев, 1952)


text:
Ҡорос
Ҡорос — тимерҙең углерод (0,02—2,14%) менән иретмәһе. Составында углерод күләме 2,14% күберәк булһа – иретмә суйын тип атала.
Йөкмәткеһе
Составы[үҙгәртергә]
Cоставына марганец, кремний, көкөрт, фосфор ҡатышмалары, шулай уҡ легирлау элементтары (хром, никель, молибден, вольфрам, ванадий, баҡыр, кобальт һ.б.) инә. Үҙенсәлектәре химик составына, микротөҙөлөшөнә, эшкәртеү ысулдарына бәйле.
Классификация[үҙгәртергә]
Тәғәйенләнеше буйынса конструкция (0,7%‑ҡа тиклем углерод инә), инструмент (0,7%‑тан артыҡ), махсус үҙенсәлектәре (йылыға, коррозияға, эҫегә сыҙамлы, ныҡлығы юғары һ.б.) булған ҡорос айырыла.
Башҡортостанда етештереү[үҙгәртергә]
Башҡортостанда ҡорос етештереү тау сәнәғәте үҫеше менән бәйле.
19 быуат башында тигелдә иретеү (был ысул 20 быуат башына тиклем файҙаланыла һәм электр м‑н иретеүгә алыштырыла) юлы м‑н ҡойолған Ҡорос Златоуст ҡорал фабрикаһында, Златоуст (Косотур) заводында алына.
Ҡорос буйынса тикшеренеүҙәр[үҙгәртергә]
19 быуат уртаһында П.П.Аносов Ҡорос төҙөлөшөн тикшерә, булат Ҡорос һ.б. алыу ысулдарын эшләй. 1940—2002 йй. Белорет металлургия комбинаты юғары сифатлы Ҡорос иретеү б‑са төп пр‑тие була (80‑се йй. 150‑нән ашыу маркаһын етештерә); Бөйөк Ватан һуғышы барышында И.П.Бардин етәкс. оборона сәнәғәте өсөн Ҡорос махсус сорттарын етештереү ойошторола. 90‑сы йылдарҙа Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында һәм Авиация техник университетында (Р.Ғ.Зарипова, Г.А.Салищев) интенсив пластик деформация ысулы м‑н субмикрокристалл һәм нанокристалл хәлендәге структураларҙы формалаштырыу иҫәбенә Ҡорос ныҡлығын арттырыу б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә (мәҫ., 12Х18Н10Т маркалы тутыҡмай торған Ҡорос ныҡлығы 2—4 тапҡырға арта).
Рәсәйҙең эре ҡорос етештереүселәре[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8440-oros Башҡорт энциклопедияһында


text:
Финансист (роман)
«Финансист» (ингл. The Financier, 1912) — Теодора Драйзер романы, «Хыялдар теорияһының» беренсе бүлеге (ингл. A Trilogy of Desire).
Трилогяның икенсе том — «Титан (роман)» (ингл. The Titan, 1914), өсөнсө том — «Стоик» (ингл. The Stoic, 1947). Трилогияның баш герой — Фрэнк Каупервуд. Романдың нигеҙендә Йеркс Чарлз Тайсон миллионер торомошо.
Үҙенең романда Теодор Драйзер делец һәм приобретатель психологияның күрһәтә.
Бәләкәй биржа спекуляциянан башлап Капервуд бер нисә ваҡыттан бай була, чиновникатарҙы һәм муниципалитетты һатып ала. Закон боҙоп Филадельфияла концессияны һатып ала. Финалда төрмәғә эләгә.
«Хыялдар трилогияһы» — АҠШ һәм Европа XX быуаттын әҙәбиәтенең күренекле роман. Драйзер финанс көнкүреште, эре буржуазияның йәмғиәткә ҡарашы һәм уның сәйәсәт принципһыҙлығы һүрәтләй.
«Хыялдар трилогияһында» Драйзер Каупервудтын уҫал йыртҡыслыҡты күрһәтә, ләкин ошо спекулянт менән һоҡлана.
Каупервуд образының мөһим яғы — Филадельфияның финанс туздарҙын принципһыҙлығы күрһәтеү (Батлер, Молленхауэр һәм Симпсону).


text:
Сөрәкә турғай
Сөрәкә турғай (лат. Prunella modularis, урыҫ. Лесная завирушка) — түрғайҙан бәләкәйерәк ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ерҙә йәки ҡыуаҡтарҙа йөрөүсе бик һаҡ ҡош. һайрағанда ағас остарына күтәрелә, һырты буй-буй ҡара таптар менән сыбарланған ҡара-көрән.Түше һоро, ҡорһағы һорғолт көрән, һандуғастан бәләкәйерәк булыуы һәм һыртының сыбарлығы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы бик үк көслө булмаған: «ср-рри». һайрауы, һандуғастыҡы кеүек, төрлө юғарылыҡтағы сутылдауҙан тора.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ҡыуаҡлыҡтарҙа, төрлө урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. һирәк осрай. Ағас ботаҡтарында, ҡыуаҡтарҙа оялай. 4—5 бөртөк йәшкелт зәңгәр төҫтәге йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9


text:
Затлы металдар
Затлы металдар — металдар окисланмай һәм тутыҡмай.
Дөйөм мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Алтын, көмөш, ағалтын һәм Д.И. Менделеевтың периодик системаһындағы VIII төркөмдөң ағалтын төркөмө металдары — платиноидтар (иридий, осмий, палладий, родий, рутений). Аҡһыл һоро йәки көмөш төҫлө (алтындан башҡалары) ауыр иреүсе металдар, көмөш менән алтын — 960,5°С һәм 1063°С, платиноидтар 1500°С юғарыраҡ булғанда (осмий 3000°С) ирей. Ғәҙәти шарттарҙа һелте һәм кислота тәьҫиренә химик инертлыҡ менән айырылалар. Юғары температураларҙа галогендар (400—700°С), һауалағы кислород менән химик реакцияға инәләр: иридий һәм родий яҡынса 2000°С, ағалтын 900—1000°С, рутений һәм осмий (осоусан оксид барлыҡҡа килтерә) 500—600°С тарҡала.
Башҡортостанда[үҙгәртергә]
Башҡортостанда алтын — мәғдән һәм һибелмә ятҡылыҡтарҙа, көмөш алтынлы мәғдәндәрҙә осрай; алтын һәм көмөш юлдаш компоненттар булараҡ баҡыр колчеданы мәғдәндәрендә һәм полиметалл мәғдәндәрҙә таралған. Ағалтын һәм палладий миҡдары хромит мәғдәндәрендә — 3—5 г/т, рифейҙың ҡара һәүерташ ҡатламдарында ошоға ярашлы 3,3 г/т һәм 5,7 г/т етә. Алтын‑сульфид, баҡыр колчеданы һәм баҡыр-кобальт мәғдәндәрендә ағалтын [0,2—0,5 г/т (ҡайһы бер пробаларҙа 1—2 г/т тиклем)], палладий [0,1—2,0 (5—15‑кә тиклем)], родий (0,5‑кә тиклем), иридий һәм рутений [0,3 г/т тиклем (2‑гә тиклем)] табылған. Мулдаҡай һибелмә алтын ятҡылығында (Учалы районы) иридий миҡдары 11,7 г/м3 тиклем барып еткән, ш. уҡ 200—500 г тиклем ауырлыҡтағы тәбиғи киҫәктәр табылған. 70‑се йылдарҙа Химия институтында Ю.Е. Никитин етәкселегендә экстракция юлы менән сульфидлы полиметалл мәғдәндәренән затлы металдар сығарыу, уларҙы нефть сульфидтарын һәм сульфоксидтарҙы файҙаланып айырыу, шулай уҡ азотлы һәм көкөртлө полимер сорбенттар ярҙамында сорбциялап концентрациялау схемаларын эшләү буйынса тикшеренеүҙәр үткәрелә (Н.Ғ. Афзалетдинова, Ғ.Ғ. Бикбаева, Ю.И. Муринов, Р.Ә. Хисаметдинов).


text:
Бүре Ояһы
«Бүре́ Ояһы́», «Вольфсшанце» (нем. Wolfsschanze) — Икенсе Донъя Һуғышында Адольф Һитлерҙың ставкаһы. Был етәкселек пункт Көнсығыш Пруссияла Растенбург (хәҙерге Кентшин, Ләхстан) ҡала эргәһендә урынлашҡан.
"Вольфсшанце" комплексы 1941 йылдың 21 июненән 1944 йылдың 20 ноябренә тиклем файҙаланылған. Һитлер бында 800 көндән күберәк була. Нәҡ шул урындан Советтар Союзға ҡаршы һөжүм менән идара итә.
Бөгөнгө көндә "Вольфсшанце" йыл буйы эшләгән музей.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Нәфис фильм "Операция "Валькирия" (урыҫ.)


text:
Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһы
Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһы — Ферми парадоксыһына яуап итеп бирелгән гипотеза һәм ни өсөн Ер һымаҡ планетаны табыу мөмкинселеге әҙ тип әйтелә. Юғары үҫешкән тормош барлыҡҡа килеү өсөн Ергә оҡшаған планета булыуы шарт булып тора, ошо шарт Ерҙән башҡа цивилизацияларҙың булмауын аңлата. Ерҙең уникальлеге гипотезаһын беренсе мәртәбә палеонтолог Питер Уорд (ингл. Peter Ward) һәм астроном Дональд Браунли (ингл. Donald Brownlee) «Уникаль Ер: Ни өсөн юғары үҫешкән тормош Йыһанда киң таралмаған» (урыҫ. Уникальная Земля: Почему высокоразвитая жизнь не является распространённым явлением во Вселенной, ингл. Rare Earth: Why Complex Life Is Uncommon in the Universe)[1] китабында яҙып сыға. Уорд һәм Броунли Дрейк тигеҙләмәһенең ҡушымтаһын ҡулланып Йыһанда ҡылыҡһырламаһы Ер һымаҡ булған планета булыуы ғәҙәттән тыш һирәк осраҡ тип иҫбат итә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Ward, Peter; Brownlee, Donald. Rare Earth: Why Complex Life is Uncommon in the Universe. — Copernicus Books, January 2000. — ISBN 0-387-98701-0.


text:
Балғабаш
Балғабаш (урыҫ. дубонос, лат. Coccothraustes coccothraustes) — Европала, Азияла,[Төньяҡ Африкала йәшәй торған, тупаҡ ҙур суҡышлы ваҡ ҡош йәки турғай.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡалынморон турғай, сүкешбаш. Ҙурлығы сыйырсыҡтай. һирәк осоусы ҡыҫҡа ҡойроҡло, йыуан, ауыр кәүҙәле ҡош. Осло ғына суҡышының төбө бик йыуан. Ата ҡоштоң дөйөм төҫө алйыуыраҡ ерән. Суҡыш төптәре, тамағы, ҡанат ситтәре, ҡойроғо ялтыр ҡара. Елкәһе, яурындары, ҡорһағы һәм ҡойроҡ осо аҡ. Инә ҡоштоң дөйөм төҫө һоро. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы яңғы-рауыҡлы: «сыҡ-сыҡ». һайрауы сыйылдаҡ һәм безелдәк тауыштарҙан тора. Ҡыуаҡлыҡтарҙа, япраҡлы урмандарҙа йәшәй. Емеш:еләк һөйәктәре эсендәге емдәр, сәтләүектәр, ағас орлоҡтары менән туйына. Ултыраҡ ҡош. һирәк осрай. Ағастарҙа оялай.
Ҡара-көрән таплы, сыймадаҡлы 4—5 бөртөк һорғолт йәшел йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Н. П. Кныш. Некоторые черты биологии дубоноса в лесостепье Сумщины [1] // Екологія. Вип. 1-2. 1998. С. 70-81.


text:
Финляндия
Координаталары: 63°24′00″ т. к. 25°51′00″ кс. о. / 63.4° т. к. 25.85° кс. о. (G) (O)
Финля́ндия, рәсми исеме Финля́ндия Республикаһы (фин. Suomen tasavalta, швед. Republiken Finland) — Европаның төньяғында урынлашҡан дәүләт. Башҡалаһы — Хельсинки.. Көнсығышта Рәсәй, төньяҡ-көнбайышта Швеция, төньяҡта Норвегия менән сиктәш. Балтик диңгеҙе менән йыуыла.
Финляндия - Европа Берләшмәһе һәм Шенген килешеүе ағзаһы.
Финляндия донъяла беренсе булып һәр гражданының тиҙ интернетҡа хоҡуғын иғлан иткән ил. Донъяла майҙаны иң иркен һәм йәшәү өсөн иң уңай илдәрен билдәләүсе Legatum институты 2010-се йылда Финляндияны йәшәү өсөн иң яҡшы ил тип билдәләне.
Йөкмәткеһе
- 1 Исеменең килеп сығышы
- 2 Географик мәғлүмәт
- 3 Геологик төҙөлөш
- 4 Халыҡ
- 5 Тарих
- 6 Дәүләт төҙөлөшө һәм сәйәсәт
- 7 Административ-территориаль бүленеш
- 8 Һылтанмалар
- 9 Искәртмәләр
Исеменең килеп сығышы[үҙгәртергә]
Дәүләттең күп телдәрҙә Финляндия тигән исеме швед теленән килә. Был телдә уның атамаһы Finland, йәиһә «фин ере» була. Илдең фин телендә үҙатамаһы — Suomi, йәғни «һаҙлыҡ ере» (фин. suo — һаҙ, фин. maa — ил).
Географик мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Финляндия Европаның төньяғында урынлашҡан, уның байтаҡ ҡына территорияһы (25%) төньяҡ поляр кругы аръяғында урынлашҡан. Ҡоро ерҙә Швеция (сик оҙонлоғо 586 км), Норвегия (716 км) һәм Рәсәй (1265 км) менән, ә диңгеҙ аша Эстония менән Балтик дингеҙенең Фин һәм Ботник ҡултыҡтары аша сиктәш. Яр буйы сиген һанағанда ул 1 100 км-ға тигеҙ. Утрауҙарҙан тыш яр буйы сиге 46 000 км. Яры буйында 81 000-гә яҡын утрау урынлашҡан (уртаса майҙаны - 100 м²).
Ил өс географик төбәккә бүленә:
- Яр буйы түбәнлеге — Фин һәм Ботник ҡултыҡтары буйында урынлашҡан; яр буйҙарында меңдәрсә текә тауҙар һәм утрауҙар бар. Төп архипелагтары: Аланд утрауҙары һәм Турку архипелагы. Илдең көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан бик ваҡ утрауҙар системаһы Финляндияның иң ҙур архипелагын — Архипелаг диңгеҙен тәшкил итә.
- Эске күлдәр системаһы (күлдәр районы) — илдең үҙәгенән көньяҡҡарак урынлашҡан ҡара-урман һәм һаҙлыҡтар төбәге.
- Төньяҡ поляр кругы аръяғында урынлашҡан ерҙәр үҙенең ярлы тупрағы менән айырылып тора. Лапландия текә тауҙары һәм кесе ҡалҡыулыҡтары менән айырылап тора. Шунда ук, Финляндиялығы иң бейек нөктәһе — Фьельд Халти (диңгеҙҙән өҫтөнән 1328 м бейек) урынлашҡан.
Флора һәм фауна[үҙгәртергә]
Финляндияның көньяғынан төньяғына хәрәкәт иткәндә бәләкәй утрауҙары, диңгеҙле ландшафты урманлы табиғәткә алышына. Илдең төньяғында иһә өлкән Лапландия урмандары урынлашҡан.
Финляндияла 35 милли парк бар. Был парктарҙа һирәк осраусы хайуандар һәм үҫемлектәр ҡурсалана, ландшафтың ҡыҙыҡлы формалары, уникаль тәбиғәт объекттары инә. Парктарҙың дөйөм майҙаны 8 мең км² тәшкил итә. Финляндия закондары буйынча һәр кеше ирекле рәүештә милли парктарҙа йөрөй ала[1]. Иң мәшһүр парктар араһында - Урхо Кекконен милли һәм Лемменйоки парктары.
Геологик төҙөлөш[үҙгәртергә]
Финляндияның күпселек өлөшө түбәнлектә урынлашһа, илдең төньяҡ-көнсығышындыа ҡайһы тауҙар бейеклеге 1000 метрҙан аша. Финляндия боронғо (1,4 — 3 млрд йыл) кристаллик щитта урынлашҡан[2]. Унда шулай ук Скандинавия һәм Кола ярымутрауҙары, Балтик диңгеҙе һәм Ботник ҡултығы урынлашҡан.
Халыҡ[үҙгәртергә]
2008-се йылдың аҙағында Финляндия халыҡ һаны 5 544 877 кеше тәшкил итә (47% ир-ат һәм 53% ҡатын-ҡыҙ).
Милли состав[үҙгәртергә]
31.12.2008 Финляяндия милли составы[4]:
Финляндияла йәшәгән сит ил граждандары — 2,7%, илдән ситтә тыуғандар һаны 4,1%[5]. Иң ҙур аҙсылыҡ милләтәр: фин шведтары, сиғандар, татарҙар һәм саамдар.
Телдәр[үҙгәртергә]
1922-се йылда ҡабул ителгән ҡанун буйынча Финляндияла ике дәүләт теле - фин һәм швед теле. 1917-се йылға тиклем урыҫ теле лә рәсми булған.
Фин телендә халыктың күпселеге һөйләшә. Швед телендә халыктың 5,5%-ты һөйләшә, урыҫ телендә - 0,8%, эстон телендә иһә 0,3% кеше һөйләшә. Башҡа телдәрҙә халҡының 1,77% һөйләшә.
1992-се йылда «Саам теле тураһында закон» ҡабул ителгән. Был законға ярашлы саам теленә Финляндияла махсус статус бирелә[6].
Дин[үҙгәртергә]
Финляндия конституцияһы буйынса илдә Евангелик-Лютеран сиркәүе һәм Православ сиркәүе дәүләт cиркәүҙәре булып һанала[7]. Халытың 13,5%-ты бер ниндәй дини төркөмгә лә инмәй.
Тарих[үҙгәртергә]
Боронғо тарих[үҙгәртергә]
Археологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, иң тәүге кешеләр Финляндияла яҡынса б.э.т. 8500 йылда йәшәй башлаған. Улар аусылыҡ һәм аҙыҡ йыйыу менән шөғөлләнгән, таш ҡоралдарын ҡулланған. Б.э.т. меңйыллыҡта балсыҡтан һауыт-һаба эшләнә башланған [8]. Б.э.т. 32-се быуатта хәҙерге көньяҡ Финляндияға хәрби балталар культураһы килгәс, ер хужалык өсөн ҡулланыла башлай.
Бронза быуатынан (б.э.т. 1500–500 йылдарҙан) финдарҙың Скандинавия һәм Балтик региондарының халыҡтары менән аралашыуы киң күҙәтелә. IX быуат башына [9] Финляндия cиктәре түбәндәге ерҙәр менән сиктәш булған:
- төньякта Аҡ диңгеҙ
- Скандинавия тауҙары
- Шведтар ерҙәре
- Балтик диңгеҙе
- Эстония
- Хазар ҡағанаты
Швед хакимиәте (1150/1300 — 1809)[үҙгәртергә]
Викингтар осоро аҙағында швед сауҙагәрҙәре барлыҡ Балтик диңгеҙе регионында тәьҫирен арттыра. Бер нисә быуат буйы Финляндия Швеция хаҡимиәте аҫтында ҡала.
Рәсәй империяһы (1809—1917)[үҙгәртергә]
Рәсәй-Швеция һуғышы һөҙөмтәһендә 1809-сы йылда Финляндия Рәсәй империяһы составына киң автономия алып инә. 1860-сы йылдарҙан башлап фин үҙаңы ҡалҡа башлай, урындағы интиллигенция фин теленә дәүләт теле статусын биреүҙе талап итә. Был статусты фин теленә Александр II бирә. Автономия тиҙ нығый килә, 1899-сы йылда башланған урыҫлаштырыу сәйәсәте дәүләт бойондороҡһоҙлоҡ өcөн көрәште тик нығыта ғына.
Бойондороҡһоҙ Финляндия[үҙгәртергә]
Рәсәй монархияһы ҡолағас һәм Октябрь революцияһынан һуң Финляндия Сенаты 1917-се йылдың 6 декабрендә илде бойондороҡһоҙ тип иғлан итә. Граждандар һуғышы башлана.
Аҡтар еңелгәс, Финляндия ғәскәрҙәре Көнсығыш Карелияға һөжүм итә. Беренсе совет-финн һуғышы башлана. Ул 1920-се йылға хәтлем һуҙыла.
1939-сы йылда Советтар Союзы Фин һуғышын башлай. Бер-бер артлы бер нисә һуғыштан һуң Финляндия үҙ еренең өлөшөн юғалта.
Ҡыҫҡа тыныслыҡ осоронан һуң, 1941-се йылда Советтар Союзы Финляндиянға һөжүм итә - Финляндия Икенсе донъя һуғышына CCCР-ға ҡаршы булып инә. 1944-се йылда Финляндия СССР менән солох килешеүен раҫлай.
Һуғыштан һуң көсһөҙләнгән Финляндия, Карел муйынын СССР-ға биреп, үҙенең көнсығыш күршеһе менән яңы сәйәси курс тота. Урхо Кекконен, илдең 25 йыл буйына (1956-81) президенты, Скандинавия илдәре менән мөнәсәбәттәрҙе яҡшырта, СССР менән дә үҙен сабыр тота.
1995-се йылда Финляндия Европа берлегенә инә.
Дәүләт төҙөлөшө һәм сәйәсәт[үҙгәртергә]
Финляндия — президент республикаһы, бер өлөшләтә автономияһы - Аланд утрауҙары бар.
Финляндия конституцияы буйынса закон сығарыу вазифаһын Эдускунта исемле Финляндия парламенты һәм президент башҡара. Законды үтәү вазифалары президентҡа һәм Дәүләт Йыйынына йөкләнгән.
Президент[үҙгәртергә]
Финляндия президенты алты йылға һайлана. 2000-се йылдан бире был вазифаны Тарья Халонен башҡара.
Парламент[үҙгәртергә]
Эдускунта — илдең бер палаталы парламенты, 200 депутаттан тора. Депутаттар бөтөн халыҡ тарафынан 4 йылға һайланып тора.
2003-сө йылда үткәрелгән парламент һайлауҙарында 18 партия ҡатнашты, уларҙың һигеҙе генә вәкилдәрен парламентҡа үткәрә алды. Иң ҙур партиялар араһында: Финляндия Үҙәге партияһы, Финляндияның Социал-демократик партияһы, Милли коалиция партияһы, Һул берлек партияһы, Йәшел берлек партияһы һәм Швед Халыҡ партияһы.
2007-се йылдың мартында үткән парламент һайлауында, иң күпселек тауышты (23,1%) Финляндия Үзәге партияһы яулай (51 мандат); парламентҡа шулай уҡ Милли коалиция (22,3%, 50 мандат), Социаль-демократик партия (21,4%, 45 мандат), Һул берлек (8,8%, 17 мандат), Йәшел берлек (8,5%, 15 мандат), Швед Халыҡ партияһы (4,6%, 9 мандат), Христиан демократтар партияһы (4,9%, 7 мандат) һәм «Ысын финдар» партияһы (4,1%, 5 мандат) үтә.
Административ-территориаль бүленеш[үҙгәртергә]
Финляндия 20 провинцияға бүленә, һәр провинция комуналарҙан тора - коммуналар йылдан-йыл бергә ҡушылып, уларҙың дөйөм һаны аҙайып тора. 2010-сы йылдың башында илдә 342 коммуна бар.
- Финляндияның провинциялары
- Лапландия (фин. Lappi / швед. Lappland)
- Похьойс-Похьянмаа (фин. Pohjois-Pohjanmaa / швед. Norra Österbotten)
- Кайнуу (фин. Kainuu / швед. Kajanaland)
- Похьойс-Карьяла (фин. Pohjois-Karjala / швед. Norra Karelen)
- Похьойс-Саво (фин. Pohjois-Savo / швед. Norra Savolax)
- Этеля-Саво (фин. Etelä-Savo / швед. Södra Savolax)
- Этеля-Похьянмаа (фин. Etelä-Pohjanmaa / швед. Södra Österbotten)
- Похьянмаа (фин. Pohjanmaa / швед. Österbotten)
- Пирканмаа (фин. Pirkanmaa / швед. Birkaland)
- Сатакунта (фин. Satakunta / швед. Satakunda)
- Кески-Похьянмаа (фин. Keski-Pohjanmaa / швед. Mellersta Österbotten)
- Кески-Суоми (фин. Keski-Suomi / швед. Mellersta Finland)
- Варсинайс-Суоми (фин. Varsinais-Suomi / швед. Egentliga Finland)
- Этеля-Карьяла (фин. Etelä-Karjala, швед. Södra Karelen)
- Пяйят-Хяме (фин. Päijät-Häme, швед. Päijänne Tavastland)
- Канта-Хяме (фин. Kanta-Häme, швед. Egentliga Tavastland)
- Уусимаа (фин. Uusimaa, швед. Nyland)
- Итя-Уусимаа (фин. Itä-Uusimaa, швед. Östra Nyland)
- Кюменлааксо (фин. Kymenlaakso, швед. Kymmenedalen)
- Аланд утрауҙары (фин. Ahvenanmaa / швед. Åland)
Финляндияның иң ҙур ҡалалары: Хельсинки — 583 549 кеше, Эспоо — 244 474 кеше, Тампере — 211 633 кеше, Турку — 176 242 кеше, Оулу — 139 275 кеше.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Wikimedia Атлас (инг.)
- Visit Finland (инг.)
- Финляндия илселеге (урыҫ.)
- Финляндияның рәсми белешмәһе (урыҫ.)
- Финляндияның интерактив картаһы (инг.)
- Финляндияның карталары (урыҫ.)
- Финляндия Веб-күҙҙәре (урыҫ.)
Искәртмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ http://www.ymparisto.fi/download.asp?contentid=83402&lan=fi
- ↑ http://www.geologia.fi/index.php?option=com_content&task=view&id=230&Itemid=38
- ↑ Aunesluoma Juhana Lukiolaisen yhteiskuntatieto — WSOY, 2007.
- ↑ Väestörekisterikeskus
- ↑ http://www.stat.fi/til/vaerak/2008/vaerak_2008_2009-03-27_tie_001_fi.html
- ↑ http://www.russian.fi/info/index.php/2006/03/10/saamy.html
- ↑ Valtionkirkko. Tilastokeskus, käsitteet ja määritelmät
- ↑ http://web.archive.org/20020210163438/www.geocities.com/ojoronen/EARLYFIN.HTM
- ↑ Gardiner, Samuel Rawson, ed (1910). "Map No. 6: Europe at the death of Charles the Great, 814"


text:
9 декабрь
9 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 343-сө көнө (кәбисә йылында 344-се). Йыл аҙағынаса 22 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Халыҡ-ара[үҙгәртергә]
- БМО — Халыҡ-ара коррупцияға ҡаршы көрәш көнө.
Милли[үҙгәртергә]
- Рәсәй — Ватан батырҙары көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1931 — Икенсе испан республикаһы нигеҙләнә.
- 1968 — Сан-Францискола Дуглас Энгельбарт беренсе тапкыр компьютер сысҡаны һәм гипертекст күрһәтелә.
- 1987 — Беренсе палестин интифадаһы башлана.
- 1992 — БМО Сомалиҙа һуғыш башлай.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1748 — Клод Луи Бертолле, француз химигы.
- 1832 — Адальберт Крюгер, немец астрономы.
- 1900 — Хасан Туфан, татар шағиры.
- 1952 — Анатолий Александрович Вассерман, совет инженеры, интеллектуаль уйындар еңеүсеһе.
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 1864 — Аль-Бируни, Урта Азия ғалимы.
- 1970 — Артем Иванович Микоян, совет авиаконструкторы.


text:
Мандельброт күплеге
Мандельброт күплеге — комплекс яҫылығында c күплеге нөктәләр өсөн итерация һаны эҙмә-эҙлелеге ҡайҙа осраша. Йәғни мәҫәлән, шул c күплеге өсөн шул ысын R була, бөтәһе натураль n менән |zn|<R тигеҙһеҙлеге үтәп сыға.
Мандельброт күплеге береһе билдәле фракталдан, шулай уҡ төҫлө визуализацияларға арҡала, математикадаң ситенәға.
Беренсе тапҡыр Пьер Фату француз математигы менән үҙенсәлектәрген 1905 йылда. Бенуа Мандельброт профессоры был маҡсатҡа компьютер ҡулланған беренсе кеше менән булған.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Бенуа Мандельброт, Ричард Л. Хадсон (Не)послушные рынки: фрактальная революция в финансах = The Misbehavior of Markets — М.: «Вильямс», 2005. — С. 400. — ISBN 5-8459-0922-8.


text:
Башҡортостан Республикаһының биләмә ҡоролошо
Башҡортостан Республикаһының биләмә ҡоролошо — республика биләмәһенең айырым өлөштәргә бүленеүе. Урындағы идара итеү ойошмалары, хакимиәттәр, ошо бүленешкә таянып ҡорола. Биләмә ҡоролошо Башҡортостан Республикаһы ҡануниәте менән урынлаштырылған[1][2][3]. Үҙгәрештәр индергәндә Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте иҫәпкә алына [4]. Биләмә берәмектәрен яңы теркәгәндә йәки исемен үҙгәрткәндә Башҡортостан Республикаһы законы Рәсәй Хөкүмәте ҡарары менән раҫлана. Берәмектең исеме үҙгәртелмәгән осраҡта Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтай ҡабул иткән Башҡортостан Республикаһы законы менән раҫлана.
Йөкмәткеһе
- 1 Төп төшөнсәләр
- 2 Хакимлек биләмәләре ҡоролошо
- 3 Муниципаль берәмектәр ҡоролошо
- 4 Биләмә ҡоролошо
- 5 Тарихы
- 6 Әҙәбиәт
- 7 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 8 Иҫкәрмәләр
Төп төшөнсәләр[үҙгәртергә]
- Хакимлек биләмәләре ҡоролошо
- Муниципаль берәмектәр ҡоролошо
- Район —
- Ҡатнаш район —
- Муниципаль район —
- Ҡала —
- Ҡала округы —
- Ҡала биләмәһе —
- Ҡала төрөндәге ҡасаба —
- Ауыл —
- Ауыл биләмәһе —
- Ауыл советы —
- Ауыл төрөндәге ҡасаба —
- Утар —
Хакимлек биләмәләре ҡоролошо[үҙгәртергә]
Был ҡоролош буйынса хакимлек биләмәләре берәмектәре һәм тораҡ пунктар төҙөү, үҙгәртеү, теркәү, иҫәп алып барыу һәм башҡа мәсәләләр тәртибе билдәләнә[2].
- Райондар — 54, шул иҫәптән ҡатнаш райондар — 12;
- Ҡалалар — 21. Республика ҡарамағында 20 ҡала һәм 1 ҡала (Межгорье) — Федераль ҡарамаҡтағы ябыҡ хакимлек биләмәһе;
- Өфө ҡалаһының эске райондары — 7;
- Ҡала төрөндәге ҡасаба — 2 (Приют һәм Шишмә);
- Ауылдар — 4534 (был иҫәпкә кеше йәшәмәгән, әммә исемлектән алынмаған ауылдар ҙа инә);
- Ауыл советтары — 828.
Муниципаль берәмектәр ҡоролошо[үҙгәртергә]
Был ҡоролош муниципаль берәмектәр сиктәрен, уларҙың дәрәжәһен, хакимиәт үҙәген, муниципаль берәмеккә ингән тораҡ пунктарҙы билдәләй[3].
- Муниципаль райондар — 54,
- Ҡала округтары — 9,
- Ҡала биләмәһе — 14,
- Ауыл биләмәһе — 818.
Биләмә ҡоролошо[үҙгәртергә]
Башҡортостан ҡалалары һәм ҡасабалары[үҙгәртергә]
Төп мәҡәлә Башҡортостан ҡалалары
Башҡортостанда 21 ҡала һәм 2 ҡала төрөндәге ҡасаба бар. Улар 9 ҡала округы һм 14 ҡала биләмәһенә бүленә. Ҡала биләмәһе булған ҡалалар һәм Шишмә ҡасабаһы муниципаль райондар үҙәге булып тора. Приют ҡасабаһы Приют ҡасаба советы үҙәге.
Башҡортостан райондары[үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһы муниципаль райондары буйынса мәғлүмәт
Башҡортостан ауыл биләмәләре (ауыл советтары)[үҙгәртергә]
Башҡортостан ауылдары[үҙгәртергә]
Төп мәҡәлә Башҡортостан ауылдары
Тарихы[үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһы биләмә ҡоролошо тарихын республиканың яңы дәрәжә һәм исемен алыу ваҡытынан, 1992 йылдан күҙаллау урынлы. Унан алдағы ваҡиғаларҙы Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республика һәм Тарихи Башҡортостан сиктәрендә ҡарарға кәрәк.
Үҙгәрештәр исемлеге[үҙгәртергә]
1992-1999 йылдар[үҙгәртергә]
- 1992 йыл 17 ноябрь — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының 1992 йылдың 17 ноябрендәге Указы менән Күмертау районы исеме Көйөргәҙе районы итеп үҙгәртелә, район үҙәге Ермолаево ҡасабаһына 1990 йылда күсерелгән була.
- 1996 йыл 29 октябрь — Бишбүләк районы Калинин ауыл советына ҡараған Яңы Васильевка ауылының исеме Уҫаҡкисеү итеп үҙгәртелә. БР законы, № 47-з, 1996 йыл 29 октябрь.
- 1996 йыл 29 октябрь — Благовещен районы Бедеева Поляна ауыл советына Давыдов ауыл советы ҡушыла һәм яңы сиктәр билдәләнелә. БР законы, № 48-з, 1996 йыл 29 октябрь.
- 1996 йыл 29 октябрь — Дәүләкән районы Поляковка ауыл советынан Михайловка ауыл советы бүленеп сыға һәм сиктәр үҙгәртелә. Михайловка ауыл советы үҙәге итеп Вперёд ауылы билдәләнә, ауыл советы биләмәһенә Дуҫлыҡ, 1533, 1536, 1539 км тимер юл будкалары исемле утарҙар инә. БР законы, № 49-з, 1996 йыл 29 октябрь.
- 1997 йыл 21 февраль — Благовещен районы Турбаҫлы ауыл советына ҡараған Щепной ауылы Туғай ауыл советына индерелә, Яңауыл ҡасабаһы иҫәп яҙыуынан алына (был өлөш 21.06.2006 № 329-з БР Законы менән ғәмәлгә ингән ). Иҫке Турбаҫлы һәм Арҡауыл ауылдарын берләштергән Турбаҫлы ауыл советы Өфө ҡалаһы ҡарамағына күсерелә. Благовещен районы, Благовещен районы Туғай ауыл советы, Өфө ҡалаһы сиктәре үҙгәртелә. БР законы, № 75-з, 1997 йыл 21 февраль.
- 1997 йыл 21 февраль — Мәләүез районы Мәләүез ауыл советына ҡараған Туғайлы ауылы Мәләүез ҡалаһы ҡарамағына күсерелә. Мәләүез ҡалаһы һәм Мәләүез ауыл советы сиктәре үҙгәртелә. БР законы, № 76-з, 1997 йыл 21 февраль.
- 1997 йыл 21 февраль — Федоровка районы Балыҡлы ауыл советын бүлеп Ҡораласыҡ ауыл советы төҙөлә һәм сиктәр үҙгәрә. Ҡораласыҡ ауыл советына Ҡораласыҡ һәм Балыҡлыбаш ауылдары инә, ауыл советы үҙәге итеп Ҡораласыҡ билдәләнә. БР законы, № 77-з, 1997 йыл 21 февраль.
- 1997 йыл 21 февраль — Дүртөйлө районы Иҫке Яндыҙ ауыл советын бүлеп Байгилде ауыл советы төҙөлә һәм сиктәр үҙгәртелә. Байгилде ауыл советына Байгилде, Йәлдәк, Ҡаҙы-Йәлдәк ауылдары инә, үҙәге итеп Байгилде билдәләнә. БР законы, № 77-з, 1997 йыл 21 февраль.
- 1997 йыл 24 июль — Күгәрсен районы Мәҡсүт ауыл советы төҙөлә. БР законы, № 108-з, 1997 йыл 24 июль.
- 1997 йыл 24 июль — Күгәрсен районы Ибрай ауыл советына ҡараған База Заготскот ҡасабаһы Ғәзиз ауылы тип үҙгәртелә. БР законы, № 109-з, 1997 йыл 24 июль.
- 1997 йыл 24 июль — Күгәрсен районы Сынъяп ауыл советы төҙөлә. БР законы, № 110-з, 1997 йыл 24 июль.
- 1997 йыл 24 июль — Баймаҡ ҡалаһы ҡарамағындағы Семеновка руднигы һәм Монасип ауылын бүлеп алып Семеновка ауыл советы төҙөлә, сиктәр үҙгәртелә. Семеновка руднигы Семеновка ауылы тип ауылы тип атала һәм ауыл советы үҙәге итеп билдәләнә. БР законы, № 111-з, 1997 йыл 24 июль.
- 1997 йыл 8 декабрь — Ғафури районы Красноусол ҡасаба советын бүлеп Заречье ауыл советы төҙөлә һәм сиктәр үҙгәртелә. Заречье ауыл советы Курорт һәм Умартасылыҡ совхозы ҡасабалары инә, үҙәге итеп Курорт ҡасабаһы билдәләнә. БР законы, № 128-з, 1997 йыл 8 декабрь.
- 1998 йыл 28 ғинуар — Учалы районы Сәфәр ауыл советын бүлеп Мансур ауыл советы төҙөлә һәм сиктәр үҙгәртелә. Мансур ауыл советына Мансур һәм Ильинка ауылдары инә, үҙәге итеп Мансур ауылы билдәләнә. БР законы, № 135-з, 1998 йыл 28 ғинуар.
- 1998 йыл 8 февраль — Бишбүләк районы Михайловка ауыл советына ҡараған Кожай-Максим ауылы Йәрмәкәй районы Бекетов ауыл советы ҡарамағына күсерелә, райондар һәм ауыл советтары сиктәре үҙгәртелә. БР законы, № 138-з, 1998 йыл 8 февраль.
- 1998 йыл 30 апрель — Өфө районы Булгаков ауыл советынан Ольховка ауыл советы бүленеп сыға. Ольховка ауыл советына 119 йылҡысылыҡ заводы Үҙәк усадьбаһы ҡасабаһы (артабан Ольховое ауылы исемендә)һәм Федоровка ауылы инә, үҙәге итеп 119 йылҡысылыҡ заводы Үҙәк усадьбаһы ҡасабаһы билдәләнә. БР законы, № 155-з, 1998 йыл 30 апрель.
- 1998 йыл 30 апрель — Нуриман районы Сандар ауыл советы бөтөрөлә, Сандар ауылы Ҡыҙыл шишмә ауыл советы биләмәһенә инә. Ауылдарын асыҡларға кәрәк. БР законы, № 156-з, 1998 йыл 30 апрель.
- 1998 йыл 29 май — Ҡариҙел районы Раздолье ауыл советы бөтөрөлә, биләмәһе Урғыш ауыл советына бирелә. Ауылдарын асыҡларға кәрәк. БР законы, № 162-з, 1998 йыл 29 май.
- 1998 йыл 29 май — Ҡариҙел районы Үрге Ҡаҙмаш ауыл советы бөтөрөлә, биләмәһе Кирҙә ауыл советына бирелә. Ауылдарын асыҡларға кәрәк. БР законы, № 163-з, 1998 йыл 29 май.
- 1998 йыл 21 октябрь — Бөрйән районы Ҡыпсаҡ ауыл советын бүлеп Ҡолғана ауыл советы төҙөлә, сиктәр үҙгәртелә. Ҡолғана ауыл советы үҙәге итеп Ҡолғана ауылы билдәләнә, ауыл советына шулай уҡ Һарғая ауылы инә. БР законы, № 185-з, 1998 йыл 21 октябрь.
- 1998 йыл 9 декабрь — Сибай ҡалаһына ҡараған Төйәләҫ ҡасаба советы төҙөлә (артабан ауыл советы итеп үҙгәртелә). Төйәләҫ ауылы инә. БР законы, № 198-з, 1998 йыл 9 декабрь.
- 1998 йыл 9 декабрь — Туймазы ҡалаһы һәм Туймазы районы сиктәре үҙгәртелә. Туймазы ҡалаһына 1998,5 гектар ер бирелә. БР законы, № 199-з, 1998 йыл 9 декабрь.
- 1998 йыл 9 декабрь — Учалы ҡалаһы ҡарамаҡында Бөйҙә ауыл советы төҙөлә (артабан район ҡарамағына күсә). Бер генә ауыл - Бөйҙә ауылы инә. БР законы, № 200-з, 1998 йыл 9 декабрь.
- 1999 йыл 22 ғинуар — Балаҡатай районы Тарҙау ауыл советы үҙәге Тарҙау ауылынан Ләүәле ауылына күсерелә. БР законы, № 213-з, 1999 йыл 22 ғинуар.
- 1999 йыл 19 март — Ауырғазы районы Балыҡлыкүл ауыл совет бүленеп Наумкин ауыл советы төҙөлә. Наумкин ауыл советына Наумкин Һәм Әмзә ауылы инә, үҙәге итеп Наумкин ауылы билдәләнә. БР законы, № 224-з, 1999 йыл 19 март.
- 1999 йыл 30 декабрь — Ҡариҙел районы Ҡараиҙел ҡасаба советы бөтөрөлөп Магинск ауыл советы төҙөлә. Ҡараиҙел ҡасабаһы Сосновый Бор ауылы итеп үҙгәртелә. Магинск ауыл советына Магинск ҡасабаһы һәм Сосновый Бор ауылы инә, үҙәге итеп Магинск ҡасабаһы билдәләнә (артабан ауыл итеп үҙгәртелә). БР законы, № 42-з, 1999 йыл 30 декабрь.
- 1999 йыл 30 декабрь — Мәләүез районы Мәләүез ауыл советы үҙәге Ҡаран ауылынан Сарлаҡ ауылына күсерелә. БР законы, № 43-з, 1999 йыл 30 декабрь.
2000-2009 йылдар[үҙгәртергә]
- 2000 йыл 4 февраль — Илеш районы Үрге Йәркәй ауыл советын бүлеп Йөннө ауыл советы төҙөлә һәм сиктәр үҙгәртелә. Түбәнге Йөннө һәм Үрге Йөннө ауылдары ҡушылып Йөннө ауылы булдырыла. Йөннө ауыл советына Ирмәш, Ҡайынлыҡ, Түбәнге Йәркәй, Йөннө ауылдары инә, үҙәге Үрге Йәркәй ауылында урынлаша. БР законы, № 47-з, 2000 йыл 4 февраль.
- 2000 йыл 9 ноябрь — Йәрмәкәй районы Ҡыҙылъяр ауыл советы үҙәге Ҡыҙылъяр ауылынан Сөйәрмәт ауылына күсерелә. БР законы, № 96-з, 2000 йыл 9 ноябрь
- 2000 йыл 9 ноябрь — Шишмә районы Дурасов ауыл советын бүлеп Яңы Уҫман ауыл советы төҙөлә, сиктәр үҙгәртелә. Яңы Уҫман ауыл советына Дмитриевка, Үрге Хәжәт, Екатеринославка, Яңы Уҫман, Пасяковка, Иҫке Уҫман, Урта Хәжәт ауылдары инә, үҙәге итеп Дмитриевка ауылы билдәләнә. БР законы, № 97-з, 2000 йыл 9 ноябрь.
- 2000 йыл 14 декабрь — Иглин районынында Аҡбирҙе ауыл советы төҙөлә. Турбаҫлы ауыл советынан Аҡбирҙе, Блохин, Ҡарамалы ауылдары һәм Иван-Казанка ауыл советынан Белорет, Резвов, Орондо, Шипов ауылдары Аҡбирҙе ауыл советына инә, үҙәге итеп Аҡбирҙе ауылы билдәләнә. БР законы, № 121-з, 2000 йыл 14 декабрь
- 2002 йыл 6 май — Яңауыл районынан Нефтекама ҡалаһына 4739,49 гектар ер биләмәһе бирелә һәм сиктәр үҙгәртелә. БР законы, № 319-з, 2002 йыл 6 май
- 2002 йыл 6 май — Стәрлетамаҡ районы Отрада ауыл советына ҡараған Белорусовка ауылы Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡарамағына күсерелә, сиктәр үҙгәртелә, БР законы, № 321-з, 2002 йыл 6 май.
- 2004 йыл 17 декабрь — Башҡортостан Республикаһы биләмәләр хакимлеге ҡоролошонда үҙгәрештәр, муниципаль ойошмаларҙың яңынан ойошторолоуы һәм сиктәре үҙгәрелеше тураһында. БР законы, № 125-з, 2004 йыл 17 декабрь.
- 2004 йыл 17 декабрь — Башҡортостан Республикаһы мунициапаль ойошмаларының сиктәре, дәрәжәһе һәм хакимиәт үҙәктәре тураһында. БР законы, № 126-з, 2004 йыл 17 декабрь.
- 2005 йыл 20 апрель — Башҡортостан Республикаһы хакимлек биләмәләре ҡоролошо. БР законы, № 178-з, 2005 йыл 20 апрель.
- 2005 йыл 29 ноябрь — 2006 йылдың 1 ғинуарынан ҡала эсе муниципаль ойошмалар бөтөрөлә, бөтәһе 57 муниципаль берәмек. Шул иҫәптән Өфө ҡалаһының 7 эске район муниципаль берәмеге. БР законы, № 237-з, 2005 йыл 29 ноябрь
- 2007 йыл 30 май — Башҡортостан Республикаһы биләмәләр хакимлеге ҡоролошонда үҙгәрештәр һәм айырым муниципаль ойошмаларҙың яңынан ойошторолоуы тураһында. БР законы, № 424-з, 2007 йыл 30 май.
- 2007 йыл 18 июль — Ишембай районы Скворчиха ауыл советында Йәшелтау ауылы булдырыла. БР законы, № 459-з, 2007 йыл 18 июль.
- 2007 йыл 18 июль — Дәүләкән районы Расвет ауыл советынан Шестаев ауыл советына Политотдел ауылы күсерелә, сиктәр үҙгәртелә. БР законы, № 462-з, 2007 йыл 18 июль.
- 2008 йыл 9 февраль — Ауылдарҙың исеме үҙәгәртелә: Баймаҡ районы Аҡморон ауыл советында Комсомол бүлексәһе ауылы Сәйғәфәр ауылы, Йылайыр ауыл советында Комсомол бүлексәһе ауылы Комсомол ауылы, Күлтабан бүлексәһе ауылы Күлтабан ауылы, Октябрь бүлексәһе ауылы Октябрь ауылы, Покровка бүлексәһе ауылы Покровка ауылы, Сосновка бүлексәһе ауылы Сосновка ауылы, Урал бүлексәһе ауылы Урал ауылы, Бәләбәй районында Анновка ауыл советында Екатериновка ауылы Красноречка ауылы, Стәрлетамаҡ районы Первомайский ауыл советында Бәгәнәш бүлексәһе ауылы Бәгәнәш ауылы, Красноармейский бүлексәһе ауылы Красноармейская ауылы, Северный бүлексәһе ауылы Матвеевка ауылы, Южный бүлексәһе ауылы Кузминовка ауылы, Октябрьский ауыл советында Северный бүлексәһе ауылы Северная ауылы, Туймазы районы Собханғол ауыл советында Собханғол ауылы Иҫке Собханғол ауылы, Бишҡурай ауыл советында Туҡмаҡ-Ҡаран ауылы Бәләкәй Туҡмаҡ-Ҡаран ауылы, Өфө районы Урыҫ-Юрмаш ауыл советында Волков ауылы Южная ауылы итеп үҙгәртелә. Постановление Правительства Российской Федерации от 9 февраля 2008 г. N 60 г. «О присвоении наименований географическим объектам и переименовании географических объектов в Республике Башкортостан, Республике Бурятия и Ивановской области».
- 2008 йыл 19 ноябрь — Башҡортостан Республикаһы биләмәләр хакимлеге ҡоролошонда айырым ауыл советтарын берләштереү һәм ауылдарҙы тапшырыу сәбәпле үҙгәрештәр тураһында. БР законы, № 49-з, 2008 йыл 19 ноябрь.
- 2008 йыл 19 ноябрь — Башҡортостан Республикаһы айырым ауыл биләмәләрен берләштереү һәм сиктәрен үҙгәртеү тураһында. БР законы, № 50-з, 2008 йыл 19 ноябрь/
2010-2019 йылдар[үҙгәртергә]
- 2010 йыл 29 сентябрь — Нуриман районы Ҡыҙыл Шишмә ауыл советында Кировка һәм Пушкин ауылдары булдырыла. БР законы, № 306-з, 2010 йыл 29 сентябрь. Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте ҡарары №905, 3 ноябрь 2011 йыл.
- 2011 йыл 20 июнь — Белорет районы Сәрмән ауыл советында Иҙел ауылы булдырыла. БР законы, № 406-з, 2011 йыл 20 июнь. Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте ҡарары №469, 10 май 2012 йыл.
- 2012 йыл 30 ғинуар — Шаран районы Дүртөйлө ауыл советында Һөйөндөк ауылы бөтөрөлдө, иҫәп яҙыуынан алында. БР законы, № 497-з, 2012 йыл 30 ғинуар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Башҡортостан Республикаһы биләмә ҡоролошо тураһында мәғлүмәт даими баҫтырылған махсус белешмә китабында дөйөмләштерелә. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы ҡануниәтенә ярашлы индерелгән үҙгәрештәрҙе айырым ҡарарҙар аша белергә була.
- БАССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1940 года – Уфа:Государственное издательство, 1941. – 387 с.
- Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан на 1 января 1999 года. –Уфа:«Башбланкиздат», 1999. – 416с., 55 картосхем. Был белешмә китабы Рәсәй ҡануниәте талаптарын[4] иҫәпкә алынмай баҫтырылды. Китапта бик күп тораҡ пунктарының исеме башҡорт теленә ярашлы, әммә Рәсәй Хөкүмәте тарафынан раҫланмайса, үҙгәртелгәйне.
- Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан. - Справочник. Уфа: ГУП РБ "Издательство "Белая Река", 2007. - 416 с.: илл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы, Өсөнсө бүлек.
- ↑ 2,0 2,1 "Башҡортостан Республикаһы хакимлек биләмәләре ҡоролошо" Башҡортостан Республикаһы законы, № 178-з, 2005 йыл 20 апрель.
- ↑ 3,0 3,1 "Башҡортостан Республикаһы муниципаль ойошмалары сиктәре, дәрәжәһе һәм хакимиәт үҙәктәре тураһында" Башҡортостан Республикаһы законы, № 125-з, 2004 йыл 17 декабрь.
- ↑ 4,0 4,1 Географик объекттарҙың атамаһы тураһында, Рәсәй Федерацияһы федераль законы, N 152-ФЗ, 1997 йыл 18 декабрь


text:
Ҡамышҡара
Ҡамышҡара (лат. Болотный лунь, лат. Circus aeruginosus)
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡарғанан ҙурырраҡ. Осҡанда киң осло ҡанаттары, оҙон ғына ҡойроғо күҙгә салына. Ғәҙәттә һыу, ҡамыш өҫтәрендә түбәндән генә осоп йөрөй. Дөйөм төҫө ҡара көрән. Башы, һырты, кәүҙәһенең аҫ яғы һоро төҫтә, өҙөк- өҙөк буй ала һыҙаттар менән сыбарланған. Башҡа көйгәнәктәрҙән айырмалы яғы, ҡауырһындарында аҡ төҫ булмауы.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы яүғырауыҡлы:"көйөөү-көйөөү-көйөөү"
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Һаҙлы, һыуға яҡын болон һәм туғайҙарҙа йәшәй. Ваҡ һыу ҡоштары, тәлмәрйен, көшөлддәрҙе аулай. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә була. 4-5 бөртөк йәшкелт аҡ йомортҡа һала. Күбәйеп китһәләр, һыу ҡоштарын ҡырып бер аҙ зыян килтерәләр.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Жизнь животных (ТТ. 1-7). – 2-е изд. – М., 1983-89.
- Э.Ф.Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 й.180 бит.


text:
Тел (фән)
Тел – аралашыу өсөн ҡулланылған символдарҙан һәм улар менән эш итеү ҡағиҙәләренән (йәки грамматика) торған система. Бүтән аралашыу формаларынан айырмалы рәүештә, был символдарҙы бер-береһе менән берләштереп, яңы мәғлүмәт белдерергә мөмкин.
Кешеләрҙең аралашыу телендә символдар рәүешендә өндәр һәм ҡул ишаралары ҡулланыла. Был өндәрҙе мәғлүмәт юғалтмайынса тиерлек яҙма формаға әйләндерергә мөмкин. Ишаралар һәм интонациялар шулай уҡ мәғлүмәт еткереү өсөн ҡулланыла, әммә уларҙы яҙма формаға әйләндереп булмай. Ҡайһы бер уйлап сығарылған аралашыу телдәре тулыһынса визуаль ишараларҙан тора. Донъяла меңләгән тел бар, һәм шуларҙың кубеһенең уртаҡ үҙенсәлектәре бар (Универсаль Грамматиканы ҡара).
Аралашыу телдәренән тыш, кешеләр шулай уҡ ҡайһы саҡта Эсперанто, Идо, Интерлингва, Клингон, Ложбан телдәре, программа телдәре һәм төрлө математик формаль телдәр һымаҡ яһалма телдәрҙе ҡуллана.


text:
Йылға
Йылға — үҙе яһаған һыу юлы буйлап ағып ятҡан, ер аҫты һәм ер өҫтөндәге һыу бассейны иҫәбенә тулышып торған тәбиғи һыу ағамы.
Йылғаларҙы ҡоро ер гидрологияһының булеге — йылға гидрологияһы өйрәнә.
Дөйөм мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Ер өҫтөнә төшкән яуым-төшөм тау тоҡомдары аша өҫкә сығып даими ағым барлыҡҡа килтереү нәтижәһендә барлыҡҡа килә. Һәр йылғаның — йылға башы һәм диңгеҙгә, күлгә, йәки башҡа йылғаға ҡойған өлөшө бар. Әгәр йылғаның ҡушылдыҡтары булһа, ағым уңайына табан йылға киңәйә бара һәм һыуы арта бара. Бары тик сүллектә ағыусы йылғаның ғына ағым уңайына һыуы кибеп кәмей бара, ҡайһы осраҡта ҡом эсенә кереп юҡҡа сыға. Йылғаның икенсе йылғаға, күлгә, диңгеҙгә ҡойған урына йылға тамағы тип атала. Йылғаның инештән алып ҡойған урынына тиклем ара йылға оҙонлоғо тип атала. Күпселек йылғалар башка йылғаларҙың ҡушылдығы булып тора. Йылғаларҙың ҡайһы берҙәре күлдәргә ҡоя. Күпселек ҙур йылғалар диңгеҙгә йәки океан ҡултығана ҡоя.
Донъяның иң ҙур йылғалары[үҙгәртергә]
Башҡортостан йылғалары[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Урыҫ википедияһынан


text:
Коррозия
Коррозия — металл изделиеларҙың һәм конструкция материалдарының өҫкө йөҙҙәрендә тирә яҡ мөхиттең компоненттары м н барған химик реакциялар арҡаһында үҙенән үҙе емерелеүе.
Металдарҙың һәм иретмәләрҙең КОРРОЗИЯ сәбәбе — уларҙың төрлө әүҙем Коррозиялаусы мөхиттәрҙә термодинамик яҡтан тотороҡһоҙ булыуында. Процестың механизмы б са химик һәм электрохимик КОРРОЗИЯ айыралар.
Химик КОРРОЗИЯ газдарҙағы (металдарҙың ҡоро, башлыса юғары температуралағы газдар, һауа, яғыулыҡ яныу продукттары кеүек һ.б. Коррозия мөхите м н тәьҫир итешеүе) һәм шыйыҡ электролит булмағандарҙағы (нефть, бензин һ.б.) КОРРОЗИЯ бүләләр; йылытҡыс мейестәрҙең, эске яныулы двигателдәрҙең, газ турбиналарының, нефтехимиялағы эшкәртеү аппараттарының һ.б. деталдәрендә, ш. уҡ металдарҙы һәм иретмәләрҙе алдан ҡыҙҙырып эшкәртеү (металдарҙы сүкеү, прокатлау, штамплау, термик эшкәртеү һ.б.) ваҡытында күҙәтелә.
Электрохимик КОРРОЗИЯ электролиттарҙа, атмосферала, диңгеҙҙә, ер аҫтында барған, контактлы КОРРОЗИЯ һ.б. индерәләр; электрохимик КОРРОЗИЯ миҫалдары — төрлө металл конструкцияларҙың (күперҙәрҙең, завод ҡоролмаларының, транспорт сараларының, йорт каркастарының һ.б.) асыҡ һауала тутығыуы, йылға һәм диңгеҙ караптары тышлыҡтарының К . , ҡорос үткәргес торбаларҙың ер аҫтында, нефтехимиялағы эшкәртеү аппараттарының уларға технологик мөхиттәр тәьҫир иткәндә тутығыуы. Био КОРРОЗИЯ (ер аҫты Коррозияһының айырым осрағы, микроорганизмдар тәьҫиренән барлыҡҡа килә) һәм көсөргәнеш аҫтындағы КОРРОЗИЯ (Коррозия мөхитенең һәм металдағы механик һуҙылыу көсөргәнешенең бер үк ваҡытта тәьҫир итеүе) айыралар. Металдарҙың КОРРОЗИЯ туранан тура дөйөм юғалтыу суммаһы тулайым милли продукттың 5% н тәшкил итә. Башҡортостанда КОРРОЗИЯ процестары б са тәүге тикшеренеүҙәр 1941—43 йй. Украина ССР ы Фәндәр академияһы ғалимдары тарафынан улар эвакуацияла ваҡытта башлана. И.Н.Францевич етәкс. респ. нефть эшкәртеү з дтарында нефть эшкәртеү аппараттарын КОРРОЗИЯ һаҡлау ысулдары эшләнә. 40 сы йй. аҙ. — 50 се йй. башында ӨНИ лә И.А.Шабалин етәкс. КОРРОЗИЯ процестары теорияһын тикшереү һәм Коррозия ингибиторҙарын файҙаланыу б са тикшеренеүҙәр үткәрелә. 40 сы йй. аҙ. Өфө нефть сәнәғәте ҒТИ нда резервуарҙарҙың һәм үткәргес торбаларҙың КОРРОЗИЯ механизмын асыҡлау б са тикшеренеүҙәр башлана, уларҙы һаҡлау саралары табыла. 1969 й. нефть промыслалары ҡоролмалары КОРРОЗИЯ б са тикшеренеүҙәр Бөтә Союз нефтте һәм нефть продукттарын йыйыу, әҙерләү һәм күсереү ҒТИ на күсерелә, унда ҙур күләмле һыу м н сыҡҡан нефттәрҙең, ҡатламдарҙағы, әйләнештәге һәм ағынты һыуҙарҙың үткәргес торбалар һәм нефть сығарыу, нефть эшкәртеү, нефтехимия һәм химия производстволары ҡоролмаларының эске һәм тышҡы йөҙҙәренә емергес тәьҫире м н бәйләнгән Коррозия процестары тикшерелә. ИПТЭР ҙа металдарҙың физик химик үҙсәнлектәре, ҡоролмаларҙың ныҡлығын алдан билдәләү һәм эштән сығыу сәбәптәрен асыҡлау б са комплекслы тикшеренеүҙәр алып барыла. Нефть һәм газды сығарыу һәм күсереү ваҡытында КОРРОЗИЯ һаҡлау технологиялары (ҡара: Һаҡлағыс ҡаплауҙар) эшләнә, магистраль үткәргес торбаларҙы изоляциялау өсөн ҡаплауҙар уйлап табыла һәм етештереүгә индерелә (ҡара: Үткәргес торбаларҙы изоляциялау).
50 се йй. алып Башҡ н нефть эшкәртеү ҒТИ нда нефть сығарыу һәм нефть эшкәртеү сәнәғәтендә КОРРОЗИЯ һаҡланыу технологиялары булдырыла, КОРРОЗИЯ ингибиторҙарын синтезлау б са эштәр башҡарыла (Ә.КОРРОЗИЯЕфимова, В.Н.Өмөтбаев һ.б.). “БашНИПИнефть” ин тында нефть промыслаһы ҡоролмалары һәм резервуарҙары өсөн һаҡлағыс ҡапламалар табыу, уларҙың сифатын һәм оҙайлы ваҡыт эшләй алыуын баһалау, биоКоррозия һәм уны иҫкәртеү алымдарын эшләү б са тикшеренеүҙәр үткәрелә (А.А.Гоник, Р.Н.Липович, К.Низамов һ.б.). 70 се йй. башынан БР ҙың Төҙөлөш комплексы ғилми тикшеренеү, проект конструкторлыҡ һәм етештереү ин тында бетон һәм тимер-бетон Коррозияһы б са тикшеренеүҙәр алып барыла (Л.Ф.Балакирева, Г.Н.Гельфман, И.А.Нестеровская, А.Ф.Полак, В.В.Яковлев, Л.А.Яковлева һ.б.). ӨДАТУ ла 80 се йй. алып — турбина һәм компрессор көрәксәләренең юғары температуралы газдарҙағы КОРРОЗИЯ, металдарҙың өҫкө йөҙөн ионлы имплантация һәм лазер м н нурландырып һаҡлау б са (Н.Ә.Әмирханова), 90 сы йй. аҙ. алып наноматериалдарҙың, ультраваҡ бөртөклө иретмәләрҙең уларҙың эре кристаллы аналогтары м н сағыштырғанда Коррозияға сыҙамлылыҡ үҙсәнлеген көсәйтеү б са тикшеренеүҙәр алып барыла. ӨДНТУ ла көсөргәнеш аҫтындағы КОРРОЗИЯ, илдең нефть һәм газ комплекстарындағы металл ҡоролмаларының коррозион механик ныҡлығы өйрәнелә (И.Ғ.Абдуллин, А.Ғ.Гәрәев, Э.М.Гутман). Юғары эффектлы КОРРОЗИЯ ингибиторҙарын эҙләү б са тикшеренеүҙәр үткәрелә (Д.Е.Бугай, М.Д.Вәлиев, Низамов). 1981 й. алып ӨДНТУ ла коррозионист механиктар әҙерләнә.


text:
Нагасаки (префектура)
Нагасаки - Японияның Кюсю утрауының көнбайыш яры буйында Һәм күп һанлы — Цусиме, Хирадосиме, Гото утрауҙарында урынлашҡан префектура. Префектура майҙаны 4105,47 км², халҡы — 1 407 904 кеше (1 октябрь 2012), халыҡ тығыҙлығы — 342,93 кеше/км². Үҙәге - Нагасаки ҡалаһы.
Йөкмәткеһе
Административ-территориаль бүленеше[үҙгәртергә]
Нагасаки префектураһында 13 ҡала һәм 4 өйәҙ (8 ҡасаба) урынлашҡан.
Ҡалалар[үҙгәртергә]
Префектура ҡалалары исемлеге:
Өйәҙҙәр[үҙгәртергә]
Өйәҙҙәр буйынса ҡасабалар:
Символика[үҙгәртергә]
Эмблема 1991 йылдың 1 апрелендә ҡабул ителә. Ул стилләштерелгән «N» хәрефенә оҡшаған, ә эмблеманың зәңгәр фоны диңгеҙ һәм һауаны символлаштыра[1]. Префектураның флагы 1991 йылдың 30 августында раҫлана. Префектура сәскәһе итеп рододендрон (Rhododendron kiusianum, 1982) һәм камелия (1966) сәскәләре һайлана. Префектура ҡошо итеп 1966 йылда мандаринка ҡошо алына. 1966 йылда, шулай уҡ, префектураның хайуаны һәм ағасы һайлана — сыбар болан һәм борсаҡ емешле кипарис[1].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 全国知事会ホームページ (jp). National Governors' Association. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 июнь 2012. 13 июнь 2010 тикшерелгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Викиһаҡлағыста Нагасаки темаһы буйынса медиафайлдар бар


text:
Пуризм
Пуризм (лат. purus — таҙа) — әҙәби телде сит телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙән, неологизмдарҙан таҙартырға кәрәгенән артыҡ тырышыу[1]; телдең йәнәһе сафлығын һаҡлау өсөн, уны сит тел һүҙҙәренән таҙартыуҙы маҡсат итеп алған бер йүнәлеш.[2]; телдең сафлығын, нормаларын һаҡлау өсөн, башҡа телдәрҙән һүҙ алмаҫҡа тырышыу[3].
Пуризм рус телендә[үҙгәртергә]
Рус теленә һүҙҙәр алыныу Пётр I реформаларынан башлана, тел мәсьәләләренә етди ҡараш башланғас урарҙың үтеп кереүе тотҡарлана. Һүҙлек төҙөгәндә Рәсәй академияһы императрица кенәз Дашкова аша тапшырған талапты күҙ алдында тота «академик һүҙлектә сит телдән ингән һүҙҙәрҙе ҡулланмаҫҡа, телдә ҡулланылғандарын иҫке йәки яңы уйлап табылған һүҙҙәр менән алмаштырырға». Был йүнәлештә академия эшмәкәрлеге уңышһыҙ була (1804 йылдың 17 сентябрендәге һәм 1805 йылдың 23 мартындағы ултырыш); аудитория урынына — слушалище, адъюнкт урынына — приобщник, актёр упынына — лицедей һүҙҙәре ҡулланырға ҡарар ителә.
XIX быуат башы шовинистик нигеҙәге пуризм менән үҙенә билдәлелек яулаған Шишков менән бәйле. Шишков «аллея» урынына — «просад», «кий» урынына — «шаропих», «калоши» урынына— «мокроступы» һүҙҙәрен ҡулланырға тәҡдим итә.
Был һүҙҙәр ҡулланышҡа инмәй онотолоп ҡала.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Пуризм // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Пуризм // Литературнaя энциклопедия, 1929—1939
- Пуризм — статья из Большой советской энциклопедии
- Пуризм — статья из Словаря-справочника лингвистических терминов, 1976


text:
Категория:Нанотехнология
"Нанотехнология" - молекуляр дәрәжәлә алып барылған технологик процесстар. “Нано-” тигән грек һүҙе, миллиардттан бер өлөш тигәнде аңлата ( 10-9 ).
1991 йылда япон ғалимдары, фуллерен синтезы үткәргән ваҡытта, прибор стенкаһында нано углерод өлөштәре барлыҡҡа килгәнен асыҡлайҙар. Ул нано углерод, 3-10 нано метр ( 10-9 метр) диаметрлы, эсе буш булған, тик бер-нисә ҡат атомдарҙан торған трубка була. Артабан башҡа ғалимдар бик-күп һынауҙарҙан һуң, төрө формалы нано-өлөштәр килтереп сығарғандар. Артабанғы күҙәтеүҙәр, нано материалдар бөтөнләй башҡа химик бәйләнештәргә хас булмаған яңы үҙенсәлектәргә эйә булыуын күрһәткәндәр. Мәҫәлән, нано технология ярҙаманда эшләнгән ҡояш батарейкаһы бик ныҡ йоҡа, һығылмалы һәм иң мөһиме осһоҙ килеп сыҡҡан.
Нанотехнология әлеге ваҡытта өйрәнә башлана ғына торған фән. Шуға ҡарамаҫтан был фәнгә донъяла ҙур иғтибар бирелә һәм бөгөнгө көндә нанотехнология иң йылдам үҫешкән фәндәрҙең береһе. Сөнки нанотехнология биргән үҫеш информацион технологияларҙа, микроэлектроникала яңы техник революцияға килтерәсәк тигән фекер бар.
«Нанотехнология» категорияһындағы мәҡәләләр.
Был категорияла бер генә бит бар.


text:
Төйлөгән
Төйлөгән (черный коршун)- йыртҡыс ҡош
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡарғанан ҙурыраҡ.Осоп барған ҡоштоң ҡанаттары ҙур күренә, оҙон ғына ҡойроғоноң осо икегә айырыдған. Дөйөм төҫө ҡара көрәнһыу . Ҡауырһындары аҡ һәм ҡара сыбар. Башҡа үҙенә оҡшаған ҡоштарҙан айырсалы ҡойорғо меән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Көслө генә ҡалтырауыҡлы һыҙғыра:"Фюрлюрлюрр" яңғырауыҡлы ҡысҡыра:"ҡый-ҡый-ҡый"
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Һыуға яҡын урындарҙа йәшәй. Үләкһә, кимереүселәр, ҡош себештәре менән туҡлана. күсәм ҡош. Киң таралған. Аяһы ағас башында була. Уөрән таплы 2-3 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Тәбиғәт санитары булараҡ файҙаһы ҙур.
Топономика, география исемдэре[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Жизнь животных (ТТ. 1-7). – 2-е изд. – М., 1983-89.
- Э.Ф.Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 й.180 бит.


text:
Термодинамика тарихы
Термодинамика тарихы — физика тарихы, химия тарихы, һәм бөтә фәндәрҙең нигеҙе менән бәйле.
Боронғолар йылылыҡ миҡдарын (количество теплоты, heat) ут менәй бәйле тип уйлағандар. Б.э.т. 3000 йылдарҙа боронғо Египетлеләр йылылыҡты мифология менән бәйләгән. Сократ философияһына тиклемге заманда Көнбайыш философияһында ҡыҙыу бәхәстәр бара.
Боронғо грек философы Эмпедокл Акрагантский бөтә мәтдәләрҙә дүрт элементтан (ябай берәмектән): ер,һыу, һауа, уттан тора тигән тәғлимәт индерә. Һуңынан барлыҡҡа килгән флагистон һәм калорик төшөнсәләре Эмпедокл тәкдим иткән ут элементы менән бәйле. Боронғо грек философы Гераклит «Был донъла бөтә нәмә лә үҙгәрә» тигән әйтем менән билдәле була. Ул тәбиғәт өс элементан (ут, ер, һыу) тора тигән бәхәстәр йөрөтә.
Атомизм — термодинамика һәм статик механиканы бәйләй торған тәғлимәт. Левкипп, Демокрит кеүек боронғо аҡыл эйәләре атом теорияһына нигеҙ һала. Эксперименталь рәүештә атом теорияһы XX быуатта ғына иҫбат ителә, шуға күрә боронғо аҡыл эйәләре философик фекерҙәр менән генә был теорияға нигеҙ һала. Боронғо аҡыл эйәре Парменид һәм Аристотель тәбиғәттә бушлыҡ (хәҙер вакуум тип йөрөтәләр) булыуы мөмкин түгел, тигән фекер йөрөтәләр. XI быуатта Әбүғәлисина, XVI быуатта Европа ғалимдәре Галилео Галелей һәм башҡалар һауа сағыштырмаса «йылыраҡ» йәки «һалҡыныраҡ» икәнен билдәләү өсөң ябый ғына прибор — термоскоп (термометр) файҙалана башлайҙар.
1600 йылда инглиз философы һәм ғалимы Френсис Бакон «юғары температура бары тик хәрәкәт эшмәкәрлеге» тигән фараз йөрөтә. 1643 йылда Галилео Галилей Аристотельдең «тәбиғәттә бушлыҡ булыуы мөмкин түгел, вакуум мәтдәне үҙенә һура» тигән фекере дөрөҫ булмауын иҫбат итә. Ул вакуум насосы ярҙамында шахталағы һыуҙы 30 футҡа тиклем генә күтәрергә мөмкин икәнен күҙәтә. Был ҡыҙыҡлы факты тикшерергә үҙенең уҡыусыһы Торричеллиға ҡуша. Торричелли насос ярҙамында һыуҙы күтәргәндә вакуум һурып ала тип түгел, һыуҙы һауа баҫымы күтәрә иҫәпләй. Үҙенең теорияһын иҫбатлау өсөн, ул бер башы эретеп йәбештерелгән быяла торба эсенә терекөмөш тултыра. Был торбаны баштүбән әйләндереп эсенә терекөмөш һалынған табаҡҡа ҡуя. Торба эсендә терекөмөш бер аҙ аҫҡа төшә һәм торбаның өҫкө өлөшөндә вакуум барлыҡҡа килә. Был яһалма юл менән алынған беренсе вакуум була. Аристотельдең тәбиғәттә бушлыҡ юҡ, вакуум мәтдәне уҙенә һурып ала тигән теорияһы юҡҡа сыға.
Химиянан термохимияға күсеү[үҙгәртергә]
XVII быуатта флогистон (теплород) теорияһы өҫтөнлөк итә. Флогистон бер есемдән икенсе есемгә күсә — шуға бер есем йылыһа икенсеһе һыуына, һәм флогистонды яһалма юл менән алып булмай тип иҫәпләйҙәр. 1798 йылда Б. Румфорд ҡуйған тәжрибә флогистон теорияһын юҡҡа сығара
.
Ул ваҡытта пушкаларҙы, эсендә көбәген ҡалдырмайса, металдан ҡойоп эшләгәндәр. Пушканың көбәген һуңынан, аттар көсө менән эшләй торған станокта, быраулап тишкәндәр. Быраулап тишкән ваҡытта Румфорд көбәктең йылыныуына иғтибар итә. Ул механик эш башҡарғанда йылылыҡ бүленеп сыға тип иҫәпләй. Үҙенең фаразын тикшереп ҡарау өсөн пушка көбәген бер мискә һыу әсенә ҡуя. Ике сәғәт ярымдан, барыһын да таң ҡалдырып, мискәләге һыу ҡайнап сыға! Был тәжрибә тәбиғәттә флогистон бөтөнләй юҡ, ә йылылыҡты механик эш башҡарғанда яһалма юл менән алып була икәнен күрһәтә.
Ярты быуаттан һуң термодинамикаға майҙанына үҙенең калориметры (йылылыҡ миҡдарын үлсәй торған прибор) менән Д. Джоуль сыға. Уның ҡоролмаһында калориметр эсендәге болғауысты аҫҡа тартып тороусы гер хәрәкәткә килтерә. Ышҡылыу көсө ярҙамында калориметр эсендәге һыу йылына. Герҙең ниндәй арауыҡҡа төшкәнен үлсәп, ниндәй механик эш башҡарылғанын һәм күпме йылылыҡ бүленеп сыҡҡанын иҫәпләп сығарырға була.
Термодинамиканың фән булараҡ барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә]
Термодинамиканың башлап ебәреүсеһе булып немец ғалимы Отто Герике була. Ул беренсе булып вакуум насосы эшләй һәм уның ярҙамында беренсе иң түбән вакуум булдыра. Уның тәжрибәләре Магдебург ярымшарҙары исеме менән билдәле. Был тәжрибәлә Аристотельдең тәбиғәттә бушлыҡ юҡ, вакуум мәтдәне уҙенә һурып ала тигән теорияһы дөрөҫ түгел икәнлеге иҫбат ителә. Эсенән һауа һурып алынған ярымшарҙарҙы һауа баҫымы ҡыҫып тота, тип аңлата ул.
Тиҙҙән ирлан физигы һәм химигы Роберт Бойл, инглиз ғалимы Роберт Хук менән берлектә һауа насосын ижад итәләр. Был насосты файҙаланған ваҡытта күләм V һәм баҫым P кире пропорцтональ бәйләнештә булыуын асыҡлайҙар. Ул ваҡытта һауа молекулалары хаотик рәүештә күсеп йөрөй икәнен белмәйҙәр, шуға күрә һауа — пружина, тигән фекер йөрөтәләр. Һуңынан, термометр уйлап сығарылғас, Гей-Люссак газдың температураһын улсәп, идеаль газ законын аса.
1690 йылдп француз уйлап сығарыусыһы Дени Папин, пар киңәйеүе һәм кондесация, иҫәбенә эшләй торған пар двигателен ижад итә. 1698 йылда инглиз механигы һәм уйлап сығарыусыһы Томас Савери беренсе мәртәбә пар энргияһын техникала ҡуллана. Ул шахталағы һыуҙы пар двигателенән эшләй торған насос ярҙамында һурып алыу ҡоролмаһына патент ала.
1824 йылда француз физигы һәм математигы Сади Карно «Хәрәкәткә килтереүсе ут көсө тураһында уйланыуҙар» ( Réflexions sur la puissance motrice du feu , Reflections on the Motive Power of Fire) тигән хеҙмәт яҙа.
Был фәнни хеҙмәт хәҙерге заман термодинамикаһына нигеҙ һала. Ә Сади Карно тарихҡа «термодинамиканың атаһы» булараҡ инеп ҡала.


text:
Нил
Нил (ғәр. النيل an-nīl , ингл. Nile) — Африкалағы йылға, донъялағы иң оҙон ике йылғаның берәүһе. «Нил» һүҙе йылғаның грек телендәге «Нейлос» исеменән барлыҡҡа килгән. Күп ваҡыт Нил Ер шарында иң оҙон йылға тип һаналған. Бөгөнгө көндә Амазонка йылғаһының оҙонораҡ булыуы асыҡланған (Амазонка — 6992 км, Нил — 6852 км).
Йөкмәткеһе
Дөйөм мәғлүмәт[үҙгәртергә]
Нилдың оҙонлоғон Виктория күленән алып һанайҙар. Виктория күленән Урта диңгеҙгә тиклем 5600 км тирәһе. Бассейн майҙаны — 2,8—3,4 млн км² (тулыһынса йәки өлөшләтә Руанда, Кения, Танзания, Уганда, Эфиопия, Эритрея, Судан, Египет) аша аға. Нил — Төньяҡ Африканың берҙән-бер йылғаһы, Сахара аша ағып, Урта диңгеҙгә ҡоя, сүллектәге тормош өсөн һыу сығанағы булып тора. Көньяҡтағы яуым-төшөм йылғаны яҡшы тулыландыра. Аҡ Нил, экватор бүлкәтенән башланып, йыл буйына барған ямғырҙарҙан һыу ала. Хартумдан түбәнерәк Күк Нил бик әһәмиәтле. Нил аҫҡы ағымда йылға буйын тулыһынса батыра. Абиссин ҡалҡыулығынан аҡҡан ҡушылдыҡтар бик күп ләм алып килә. Был ашламалар бик кәрәкле. Нилдың һыу ресурстары борондан баҫыуҙарға һыу ҡойоу өсөн, балыҡсылыҡ, судоходство өсөн әһәмиәтле. Мысыр өсөн йылға үтә әһәмиәтле, сөнки йылға буйында илдең 97% халҡы йәшәй. Нилда ҙур ҡалалар Хартум, Асуан, Луксор (Фива), Каир-Гиза ҡала агломерацияһы; дельтаһында — Александрия тора. Асуандан төньяҡҡа Нил йылғаһы — иң билдәле туристик маршрут. Нил (Iteru боронғо мысыр телендә) Таш быуаттарҙан алып йәшәү сығанағы булған. Уның үҙәнендә Египеттың бөтә ҡалалары урынлашҡан һәм күпселек халыҡ йәшәй. Әммә 1970 йылда Бейек Асуан быуаһын һәм ГЭС-ты төҙөп бөткәс, ауыл хужалығы бик кәрәкле ашлама — ләмдән мәхрүм булған. Тик һыу кимәлен күҙәтеү аҫтында тотоу ғына йыл буйына һуғарыу һәм йылына өс тапҡыр уңыш алыуҙа ярҙам итә.
Нил башы тураһында[үҙгәртергә]
Антик ҡараш[үҙгәртергә]
Нил башы тураһында Европа ғалимдары күп баш ватҡан. Геродот исемлеһе «Тарихтар» китабында Нил йылғаһының ҡар иреүҙән барлыҡҡа килеү фекерен инҡар иткән. Геродоттың картаһы буйынса Нил Нигер йылғаһы менән ҡушыла. Унан башҡа саис әһеленең Нил һыуҙары ер аҫтынан Сиена (бөгөн Асуан) һәм Элефантина араһынан һуға, яртыһы — көньяҡҡа, яртыһы — төньяҡҡа аға тигән хәбәрен килтерә. Беҙгә билдәле боронғо сәйәхәтселәрҙең берәүһе лә Нил буйлап өҫкә Сэддтан алыҫ менмәгән. Агатархид һүҙҙәренсә, көньяҡҡа ҡарай иң алыҫ Птолемей II диңгеҙселәре үткән. Улар Эфиоп ҡалҡыулығындағы ямғырҙар мәлендә Нилдың ташыуын белгән. Классик сәнғәттә Нилды башы ҡапланған алла итеп күрһәткәндәр. Йәнәһе, йылға башының билдәһеҙ булғаны. Птолемей эшендә йылға башы Ай тауҙарында, тигән фекер бар, ул Яңы быуаттарға тиклем дөрөҫ тип һаналған.
Яңы быуаттар[үҙгәртергә]
Яңы быуатта Перо да Ковильян артынан Эфиопияға португал иезуиттары юлланған. Уларҙың икәүһе — Перо Паэс (1564—1622) һәм Жеронимо Лобо (1593—1678) — Күк Нил башын күргәндәр. Әммә уларҙың эштәре тик XX б. ғына баҫтырыла, ә 1790 й. шотланд сәйәхәтсеһе Джеймс Брюс ентекле итеп «Нил башын эҙләгәндә» тигән эшендә Күк Нил тураһында яҙа. Аҡ Нил тураһында 150 йыл элек белмәгәндәр ҙә. Бороңғо авторҙар (мәҫәлән, Өлкән Плиний ) Аҡ Нил башы итеп Нигер йылғаһын һанағандар, шуға Нил «түбәнге Мавритания тауынан башлана» тип яҙғандар. Яңы быуатта Африка уртаһында ҙур күл бар, унан Конго, Нигер һәм Нил башлана, тигән фекер йөрөгән. Виктория күле, Аҡ Нил башы, 1858 йылда Джон Хеннинг Спик тарафынан асылған. 5 йылдан һуң ул Александриянан Лондонға «Нил менән барыһы ла яҡшы» тигән телеграмма ебәргән. Әммә Спиктың һабаҡташы Ричард Фрэнсис Бёртон «Нил һорауында» нөктә ҡуйыу иртәрәк, тигән һығымтаға килә. Спик һәм Бёртон бәхәсе 1871 йылда, журналист Генри Мортон Стэнлиның Аҡ Нил башын Рипон шарлауығы тирәһендә тикшергәс, Спиктың еңеүе менән тамамлана.
Нил ағымы[үҙгәртергә]
Нил көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай аға. Ағымы ярһыу.
Виктория-Нил[үҙгәртергә]
Виктория күленең төньяҡ яғынан алып Альберт күленә ҡойған еренә тиклем (Уганда, Көнбайыш Африка) Виктория-Нил (Victoria Nile ) тип исемләнә. Уның оҙонлоғо 420 км. Уганданың таулы ерҙәренән аҡҡанға күрә, йылға тупһалар, шарлауыҡтарға бай. Иң ҙур шарлауыҡ — Мерчисон — 40 м бейеклектә.
Альберт-Нил[үҙгәртергә]
Альберт күле һәм Ачва тамағы араһындағы өлөш Альберт-Нил (Albert Nile ) тип атала. Йылға ағышы Суданға тиклем тигеҙ булһа, Нимуле тарлауығын үткәс, тағы ярһыулана.
Бахр-эль-Джебель[үҙгәртергә]
Джуба ҡалаһынан аҫҡа йылға 900 км буйы ҙур яҫы соҡор, Сэдд һаҙмат районы аша аға (бында уны Бахр-эль-Джебель «тау йылғаһы» тип атайҙар). Ылымыҡ менән папирус йылға буйлап ағып, йылға юлын ҡаплай, судоходство өсөн ҙур ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Ағымдың иң ҙур ҡушылдыҡтары — Бахр-эль-Газаль («ғәзәлдәр йылғаһы») һәм Собат, уның һыуы болғансыҡ−һары төҫтә.
Аҡ Нил[үҙгәртергә]
Собаттан аҫта йылғаны Аҡ Нил (Бахр-эль-Абьяд ) тип атайҙар. Йылға ярымсүллек аша Хартумға тиклем аға, Күк Нил менән ҡушыла. Ошо урындан алып Урта диңгеҙгә тиклем йылға Нил (Эль-Бахр ) исемен йөрөтә.
Күк Нил[үҙгәртергә]
Күк Нил Аҡтан ҡыҫҡараҡ, әммә Хартумдан түбән йылға режимында роле ҙурыраҡ. Күк Нил Абиссин ҡалҡыулығынан башланып китә, Тана күленән сыға. Ошо уҡ ҡалҡыулыҡтан Нил һуңғы мул һыулы ҡушылдығы — Атбаруны ала.
Асуан[үҙгәртергә]
Хартумдан 300 км алыҫлыҡта Атбара тамағынан түбәнерәк Нубий сүллеге башлана. Бында Нил ҡырҡа боролош яһай һәм бер нисә тупһаны үтә. Хартум һәм Асуан араһында 6 тупһа бар.
XX б. 60-сы й. тиклем улар судоходство өсөн ҙур ҡыйынлыҡтар тыуҙырған. Тупһалар тирәһендә кәмәлә генә үтеп булған. Бөгөн бында (Насер күле — Lake Naser ) яһалма һыуһаҡлағысы бар.
Каналдар[үҙгәртергә]
Ун икенсе Династия ваҡытында уҡ фараон Сенусерт III көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай Нилды Мерид күле менән тоташтырған канал эшләткән. Ул Пунт менән ҡаршылыҡһыҙ сауҙа итеү өсөн кәрәк булған. Канал б.э.т. 500 йылда Бөйөк Дарий исемле Египетты бойһондороусы фарсы батшаһы тарафынан төҙөлөп бөткән. Мамудией каналы — иң мөһиме, Александрияны Розет эсәге менән тоташтыра, оҙонлоғо 77 км, киңлеге 30 м тәшкил итә. Иң ҡыҫҡаһы Менуф (Бар-эль-Фарунья) каналы Дамиет һәм Розет эсәктәрен тоташтыра. Танит каналы — Мул каналына, Пелуз — Абу-эль-Менег каналына әйләндерелгән. Дельта өҫтө 22 194 кв. км, каналдарҙың дөйөм оҙонлоғо 13 440 км. Нил бассейны 2 810 300 кв. км. Тупһалар булыу сәбәпле, Нил уртаһында судоходство туҡтатылған, шуға күрә йөҙөү өсөн ярашлы ер ике өлөшкә бүленә: 1) Нилдың урта өлөшө, һәм 2) аҫҡы өлөшө, Асуандан диңгеҙгә тиклем. Аҫҡы ағым диңгеҙгә яҡын булыуы менән, Нилдың урта ағымы иһә ҡушылдыҡтарға бай. Аҡ һәм Күк Нилдың ҡушылған ерендә Хартум бик әһәмиәтле булған, сөнки европалылар менән сауҙа итергә ярҙам иткән.
Египеттың изге йылғаһы[үҙгәртергә]
Нил — боронғо египеттарҙа Итеру (Ҙур йылға), йәһүдтәрҙә — Еор. Ғәрәптәр Бар (Ҙур һыу), Эль-Нил, нубийҙар — Тосси (Ташҡан йылға) тип атайҙар. Мысыр, гректар, римлеләр Нилға табынғандар, уның хөрмәтенә Нилополиста һарай төҙөлгән, уның байрамы — Нилоа.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Нил, Африкалағы йылға // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Calliaud, «Voyage à Meroé an Nil Blanc etc.» (4 т.);
- Bussegger, «Reisen in Europa, Asien u. Africa»;
- F. Werne, «Exped. zur Entdeck, der Nilquellen»;
- Linant de Bellefouds, «Journ. d’un voyage sur le Bahr-el-Abiad»;
- Brun-Rollet, «Nil Blanc et Sondan»; Lejean, «Le Bahr-el-GhazaI»;
- Speke, «Discovery of the source of the N.»;
- Barton, «The Nile basin»;
- Baker, «The Albert Nyanza»;
- Hartmann, «Die Nillä nder»;
- Юнкер, «Путешествие в Центр. Африку 1875—78 гг.» (СПб., 1879);
- Schweinfurt, «Im Herzen von Afrika»;
- J. de Lanoye, «Le Nil, son bassin etc.»;
- Chavanne, «Afrikas Ströme u. Flüsse»;
- Whitehouse, «Nil Reservoirs».
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Амарант
Амара́нт (лат. Amaránthus) — амаранттар ғаиләһенән бер йыллыҡ үҫемлек ырыуы. Һепертке башлы амарант (Amaranthus paniculatus), ҡойроҡло амарант (Amaranthus caudatus) үҫтерелә.
Килеп сығышы Мексиканан, унда боронғо замандарҙан бирле туҡлыныу һәм мал аҙығы булараҡ игелгән. Аҡһымға бай һәм мул уңыш бирә торған аҙыҡ культураһы. Йәшел массаһында аҡһым күп, шәкәр аҙ һәм, Ғәҙәттә, кукуруз менән бергә генә силослана. Мөгөҙлө эре мал һәм сусҡалар өсөн яҡшы аҙыҡ һанала. Майҙың 2-се яртыһында, тупраҡ 10-12 °C ҡа тиклем йылынғас, СО-4,2 йәшелсә сәскесе ярҙамында киң рәтле ысул менән сәселә. Сәсеү нормаһы - 0,8-1 кг/га, орлоҡто тупраҡҡа күмдереү тирәнлеге 1,5-2 см. Ғәмәлдә амарантты кукуруз менән буй-буй аралаштырып сәсеү ҡулланыла. Йәшел массуның уңышы гектарыннан 500 центнерға етергә мөмкин.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Һыылтанмалар[үҙгәртергә]
- Амарант GRIN сайтында мәғлүмәт(инг.) Проверено 20 сентября 2008 г.
- Амарант на сайте USDA NRCS (инг.) Проверено 20 сентября 2008 г.
- Амарант: «Энциклопедия жизни» сайтында мәғлүмәт(EOL)(инг.) 3


text:
Мәскәү дәүләт Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты
Координаталары: 59°43′47″ т. к. 30°23′17″ кс. о. / 59.729722° т. к. 30.388056° кс. о. (G) (O) (Я)
Мәскәү дәүләт Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты (университет) – Рәсәйҙең алдынғы университеттарҙын береһе. Университет 1944 йыла Мәскәү дәүләт университеты халыҡара факультеты нигеҙендә асылды.
Йөкмәткеһе
Белем йүнәлештәре[үҙгәртергә]
12 бакалавр программа буйынса кадрҙар әҙерләй:
- Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр
- Сит ил региондар белеү
- Иҡтисад
- Журналистика
- Реклама һәм йәмғиәт менән бәйләнеш
- Юриспруденция
- Менеджмент
- Полиология
- Дәүләт һәм муниципаль идара итеү
- Социология
- Сауҙа эше
- Экология һәм тәбиғәт файҙаланыуы
Магистратура[үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр
- Сит ил региондар белеү
- Иҡтисад
- Журналистика
- Педагогик белем/ Лингвистика
- Юриспруденция
- Менеджмент
- Полиология
- Дәүләт һәм муниципаль идара итеү
- Социология
- Сауҙа эше
- Социаль-мәҙәниәт эше
Уҡытҡан телдәр[үҙгәртергә]
Бөгөнгө көнғә университетта 53 тел уҡытыла [1]:
Бакалавриатҡа һәм магистратураға инеү ваҡытта абитуриенттарҙын ошо телдәрҙе тапшырырға хоҡуғы бар:
- Инглис . Иң ауыр бүлексә. Күбеһе уҡырға инмәйҙәр.
- Ғәрәп . Иң еңел бүлексе. Ошо телде һайлаған һәм тапшырған абитуриенттар күбеһе уҡырға инә.
- Индонезия
- Испан
- Итальян
- Корей
- Ҡытай
- Монгол
- Немец
- Төрөк
Етәкселәр[үҙгәртергә]
- 1944—1944 Удальцов Иван Дмитриевич
- 1944—1945 Степанов Николай Васильевич
- 1945—1949 Францов Георгий Павлович
- 1949—1952 Верещагин Иван Кузьмич
- 1952—1955 Лобанов Иван Иванович
- 1955—1957 Иванов Михаил Сергеевич
- 1958—1963 Рыженко Федор Данилович
- 1963—1965 Кутаков Леонид Николаевич
- 1965—1968 Мирошниченко Борис Пантелеймонович
- 1968—1971 Яковлев Михаил Данилович
- 1971—1974 Солдатов Александр Алексеевич
- 1974—1985 Лебедев Николай Иванович
- 1985—1990 Овинников Ричард Сергеевич
- 1990—1992 Степанов Андрей Иванович
- 1992— н.вр. Торкунов Анатолий Васильевич
Ярҙамсылар советы, эндаумент-фонд[үҙгәртергә]
Университетын ярҙамсылар советы рәйесе В. Потаниндын хәйриә фонды , «Норильск никеле» тау-металлургия компанияһы генераль директоры, институт тамамлаусығы Владимир Потанин булып тора.
Университетта Рәсәйҙәге беренсе эндауменд-фонд, Мәскәү дәүләт Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты үсеше фонды асылды [2].
Мәскәү дәүләт Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтына В. Потанин $6,5 млн. тапшырҙы [3].
Тамамлаусылар[үҙгәртергә]
- Потанин, Владимир Олегович - «Нори́льск ни́келе» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте — тау-металлургия компанияһы башлығы.
- Конов Дмитрий Владимирович – «Сибур Холдинг» ААЙ башлығы.
- Лавров Сергей Викторович - Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министры.
- Косачёв, Константин Иосифович - Бойондороҡһоҙ Илдәр Эштәре, сит илдәрҙә йәшәғән ватандаштар һәм халыҡ-ара гуманитар бәйләнештәр буйынса федераль агентлыҡ башлығы.
Хөрмәтле Докторҙар[үҙгәртергә]
- Мәхмүд Аббас (2008).


text:
Швейца́рия (нем. Schweiz, франц. la Suisse, итал. Svizzera, ром. Svizra), рәсми исеме Швейца́рия конфедера́цияһы — Үҙәк Европала урынлашҡан, диңгеҙгә сыҡмаған дәүләт. Төньякта Германия менән, көнбайышта Франция менән, көньяҡта Италия менән, көнсығышта Австрия һәм Лихтенштейн менән сиктәш. Илдең атамаһы Швиц кантоны исеменән килеп сыҡҡан, ул боронғо немец теленән "яндырырға" тигәнде аңлата.
Швейцарияның латин телендә исеме - Confoederatio Helvetica,был атама швейцарияның валютаһында, автомобилдәрҙең номерҙарында һәм Швейцарияның интернет-доменында осратырға була (.ch).


text:
Испа́ния (исп. España), рәсми исеме — Испа́ния Короллеге (исп. һәм Ҡалып:Lang-gl, кат. Regne d'Espanya, Ҡалып:Lang-eu, Ҡалып:Lang-oc, Ҡалып:Lang-ast) — Европаның көньяҡ-көнбайышындағы дәүләт, башҡалаһы Мадрид. Испания Пиреней ярымутрауының ҙур өлөшөн биләй.
Ҡайһы бер юрама буйынса Испания һүҙе Финикий телендәге «и-шпаним» һүҙенән — «ҡуянлы яр» тигәнде аңлата.
Майҙаны 504 645 км, ҙурлығы буйынса Европала, Рәсәй, Украина, Франциянан һуң дүртенсе урында. Испанияның диңгеҙ өҫтөнән уртаса бейеклеге 650 м. Европалағы иң таулы илдәрҙең береһе.
Сиктәш илдәр:
- Пиреней ярымутрауының көнбайышынан Португалия;
- Пиреней ярымутрауының көньяғына Британия биләмәһеГибралтар;
- Төньяҡ Африкалағы Марокко (ярыманклавы Сеута һәм Мелилья);
- Франция әм Андорра төньяҡтан.


text:
Азот
Азот – Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се һанында, 5-се төркөмдә урынашҡан, сағыштырма атом массаһы 14,0067 булған химик элемент. Уның исеме грек һүҙе azoos – терекһеҙ тигән һүҙҙән яһалған, латинса әйтелеше Nitrogenium. Азот – төҫһөҙ һәм еҫе булмаған газ.
Азот (ябай мәтдә) —— атмосфераның иң кәрәклеләрҙән булған өлөшө (78% күләм тәшкил итә). Азот атомдары үҫемлектәрҙең аҡһым составында, шулай уҡ ер аҫтындағы натрий нитраты составында осрай. Тәбиғи азот ике изотоптан тора: 14N(99,635% массанан) һәм 15N (0,365% массанан)
Йөкмәткеһе
Тарихи белешмә[үҙгәртергә]
Азот ҡушылмалары – селитра, азот кислотаһы һәм аммиак – азотты ирекле хәлдә табыуға хәтле үк белгәндәр. 1772 йыл Д. Резерфорд быяла һауытта фосфор һәм башҡа матдәләрҙе яндырып, һулауға һәм яныуға ярҙам итмәүе, ул үҙе "быуыусы һауа" тип исем биргән газ таба. 1787 йылда А. Лавуазье һауа күләменә кереүсе был газдың ябай икәнен иҫбатлай һәм уға "азот" исемен тәҡдим итә. 1784 йылда Г. Кавендиш азоттың селитра составына инеүен билдәләй.
Тәбиғәттә таралышы[үҙгәртергә]
Азот – тәбиғәттә иң таралған элементтарҙың береһе. Уның төп массаһы ирекле килеш атмосферала таралған. Ирекле азот (N 2 молекулаһы) һауаның күләм буйынса 78,09% ын, ә ауырлык буйынса 75,6% ын алып тора. Литосферала азоттың масса буйынса уртаса өлөшө – 1,9*10< -3 %. Азот таралышы буйынса Ҡояш системаһында 4-се элемент (водорд, гелий һәм кислородтан ҡала)
Физик һәм химик үҙенсәлектәре[үҙгәртергә]
Азот һауанан бер аҙ ғына еңелерәк; уның тығыҙлығы 1,2506 кг/м 3 (0 С һәм 101325 н/м 2 йәки 760 мм. төр. бағ. булғанда) , t эреү -209,86 0 С, t ҡайнау -195,8 0 С. Шыйыҡ азоттың тығыҙлығы 808 кг/м<3. Азот һыуҙа аҙ ирей: 0 С та 1м<3 һыуҙа 23,3 г азот ирей.
Азот сағыштырмаса аҙ температураларҙа литий, магний, кальций кеүек актив металдар менән генә тәьҫирләшә. Ә башҡа элементтарның күбеһе менән юғары температураларҙа һәм катализаторҙар булғанда реакцияға керә.
Азот күп кенә бик мөһим органик ҡушылмаларҙың өлөшө булып тора (аминдар, аминокислоталар, нитроҡушылмалар һ.б.)
Ҡулланылышы[үҙгәртергә]
Табылған ирекле азоттың күп өлөшө аммиак етештерү өсөн ҡулланыла. Аммиакты һуңынан азот кислотаһы, ашламалар, шартлағыс матдәләр етештерү өсөн ҡулланалар.
Ирекле азотты сәнәнғәттең төрлө тармаҡтарында ҡулланалар: химик һәм металлургик процесстар ваҡытында инерт мөхит булараҡ, терегөмөш термометрҙарында буш урынды тултырыр өсөн, яныусан шыйыҡлыҡтарҙы һурҙыртҡанда һ.б. Шыйыҡ азотты төрлө һыуытҡыс йыһаздарҙа ҡулланалар. Шыйыҡ азотты Дьюар һауыттарында, ә газ һымаҡ азотты ҡыҫылған килеш – балондарҙа.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Кузнецова Н.Е., Титова И.М., Гара Н.Н. Химия 9 класс. Учебник. ISBN: 5-346-00201-4
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Nitrogen: electronegativities (en). WebElements. 5 август 2010 тикшерелгән.
- ↑ Кнунянц И. Л. (гл. ред.) Химическая энциклопедия: в 5 тт — Москва: Советская энциклопедия, 1988. — Т. 1. — С. 58. — 623 с. — 100 000 экз.


text:
Иман
Иман, Иман-Иғтиҡад. Ислам динендәге хәҡиҡәттәргә тел менән әйтеп, күңел менән ышаныу.
Ислам динендә кешене ЫШАНЫУ тигән бөйөк көс йәшәтә, шул уға егәрлек бирә. Мосолмандарҙҙың ундай көсө, ышанысы – Иман.
АЛЛАҺЫ ТӘҒӘЛӘНЕҢ барлығына, Уның фәрештәләренә, изге китаптарына, пәйғәмбәрҙәренә, ҡиәмәт көнөнә, изгелек һәм яуызлыҡтың АЛЛАҺЫ ТӘҒӘЛӘ тәҡдире менән булыуына ышаныуҙы «Ләә иләәһә илләл-лааһү Мүхәммәдүр-расүүлүллааһ» тип тел менән әйтеү – Иғтиҡад, йәки Иман килтереү була.
Иман килтереү – мосолмандарға фарыз булған биш ғәмәлдәң тәүгеһе.