text:
Шәжәрәһеҙ нәҫел – тамырһыҙ ағас5-01-2018, 00:03 // Аҡмулла // Баҫып сығарырға
Күптәр ауылдың исемен ишетеү менән: “Йылайырҙа ла Ашҡаҙар бармы ни?” – тип аптырап ҡала. “Йәнкәй йәнем китте, ай, һунарға,
Ашҡаҙарҡай буйына ла шәшкегә” тип боронғо халыҡ йырында йырланған Ашҡаҙарға бәйләнеше бармы?” – тип йыш ҡына һорайҙар. Ошо хаҡта ауылдаштарҙың үҙҙәренән ҡыҙыҡһындым. Хеҙмәт ветераны Хәбирә Байегет ҡыҙы Солтанова:
– Ауыл исеменең килеп сығышы тураһында беҙгә әсәйебеҙ Зәйнәбъямал Хөснөтдин ҡыҙы Абыҙгилдина һөйләй торғайны.
Ауыл Ашҡаҙар тип аталмаған, иң тәүҙә уның исеме Аҫҡараҙы булған.
Бер ваҡыт ер үлсәүселәр килә. Ҡарттар ауылдың исемен Аҫҡараҙы тип әйтә, ә урыҫ ер үлсәүселәре дөрөҫ әйтә алмайынса, рәсми ҡағыҙға “Ашҡаҙар” тип теркәй. Шулай итеп, беҙҙең ауыл Ашҡаҙар булып китә.
Аҫҡараҙы исеме ҡайҙан килеп сыҡҡан? Туҡмаҡһаҙҙан арҡыры әле булһа ла һыу ағып ята, бәләкәй шишмә һыуы аҫҡа ҡарап аға, шуға ошондай исем биргәндәр. Иң алда беҙҙең Хөснөтдин ҡартатай, Хәкимйән Атанов, Сафиулла Булатов олатайҙар күсеп килгән. Ҡартатайҙар Ҡырым ерҙәрен урыҫтарға бирмәҫ өсөн тәүгеләрҙән булып яңы урынға күсеп сығып өй һала. Шулай итеп, 1928 йылда Ашҡаҙар ауылы барлыҡҡа килә.
“Беҙ күсеп сыҡҡанда хәҙерге ауыл урынында һөрөнтө ерҙәр ине. Өйҙәрҙе иген көлтәләре араһына төҙөй башланылар. Утарбай, Онтораҡ, Ҡәрйән, Ҡаҙырша ауылдарынан күсеп сыҡтылар. Тәүҙә өс өй һалынды. Һуңынан ете өй булды, шулайтып Ашҡаҙар ҙурайып китте. Шунан Рәхмәтулла, Шаһыбал Тулыбаев, Билалов, Ураҡов, Торомтаев, Азаматовтар күсеп сығып бында төпләнә. Ирҙәр эшкә китһә, сит кешенән ҡурҡып, ҡатын-ҡыҙҙар бөтәбеҙ бер өйгә йыйылып йоҡлай торғайныҡ”, – тип әсәйебеҙҙең һөйләгәне әле лә хәтерҙә.
Ашҡаҙарға күсеп килгәс, 1928 йылдың 15 авгусында яңы ғына ауыл төҙөлә башлаған ваҡытта иң беренсе бала булып Мәфтуха бикәм тыуған.
Оло үкенескә ҡаршы, ауылдың үткәнен яҡшы белгән, тарихи ваҡиғаларҙың тере шаһиты булған аҡһаҡалдар, ағинәйҙәр йылдан-йыл кәмей бара. Улар менән бергә тарих та ергә күмелә. Хатта был һүҙҙәрҙе әйтеүе лә аяныслы, әммә был инҡар иткеһеҙ хәҡиҡәт.
Ата-бабаларҙың нигеҙен ҡалдырып, бөтөнләй яңы урынға сығып донъя көтә башлауы еңелдән булмай. Нимә мәжбүр итә һуң тыуған ауылды ташлап күсеп китергә? Ашҡаҙарҙың маҡтаулы шәхесе, хеҙмәт ветераны Мәхмүтйән Әхмәтдин улы Солтановтың хәтирәләренән:
– Ҡырым ауылы урыҫтары, яландың ҡырынан ғына әҙ генә ер бирегеҙ, тип ерҙе ҙурайтып алып китеп, ошо Ашҡаҙар ерҙәрен алып иген сәсә башлайҙар. Утарбай, онтораҡтар ҡырымдарға ер бирмәҫ өсөн тыуған ауылдарын ташлап китергә мәжбүр була. 1928 йылда Хөснөтдин Атанов, Утарбайҙан һыбайлап килеп, Ашҡаҙар ерен ҡарап ҡайтып, шунан өй һала бында. Ҡырымдар элек иген сәскән булған бит беҙҙең ауыл ултырған ергә.
Әлеге көндә Ер йөҙөнән эҙһеҙ юғалған Утарбай ауылына өнһөҙ һәйкәл булып ауыл аҡһаҡалдары ултыртҡан өйәңкеләр үҫә. Уларҙы күреү юҡҡа сыҡҡан ауылдар яҙмышы хаҡында моңһоу уйҙар уйлата...
– Һаҡмарҙы сыҡҡас, аҫ яғында Хөснөтдин ҡарт әбейе менән икәүләп Утарбайҙа торғанында кәмә менән йөрөп йылға ҡырҙарына яҙ ағастар ултыртҡан. Хәҙер шул өйәңкеләр ҙур булып үҙәкләү ерендә үҫеп киткән.
Торғонлоҡ заманында “киләсәкһеҙ” (перспективаһыҙ) ауыл мөһөрө һуғылған Ашҡаҙар тарҡалып бөтөү сигенә етә. Ауылды йәшәтеүсе күпме ауыл хужалығы белгестәре ата-бабалар нигеҙен ташлап китергә мәжбүр була. Ашҡаҙарҙың яңынан тергеҙелеренә өмөттәре лә ҡалмай уларҙың.
Ашҡаҙарҙың маҡтаулы шәхесе, үҙенең ғүмерен балаларға аң-белем биреүгә бағышлаған Мәғәзирә Сәйфулла ҡыҙы Азаматованың 2006 йылда һөйләгәндәренән:
– Ашҡаҙар төҙөлгәндә миңә ике генә йәш булған. Һаҡмар буйындағы Утарбайҙа тыуып, яңы ауылға күсеп сыҡҡанбыҙ. Ашҡаҙарҙың үткәнен күҙ алдына килтерһәң, тирә-яғындағы урманды ҡырҡып, уҫаҡ ағасынан өй төҙөйҙәр ҙә ҡыйығын һалам менән ябып йәшәй башлайҙар. Ул ваҡытта техника ла юҡ. Ошонда атайым бригадир булды. Йылға аръяғындағы баҫыуҙа бойҙайлы тоҡто муйындарына аҫҡандар ҙа ҡул менән һибеп иген сәсәләр.
Һуғыш ваҡыты бөгөнгөләй хәтеремдә: Ҡушйылға яланында сәсеү ваҡытында Зөлҡәрнәй Билалов, ридуан тигән арбаны тултырып, балтырған алып килгән. Шуны һәнәк менән ырғытып тора, эшселәр ябырылып алып ашап тора, сөнки ашарға юҡ, ә барыбер йәше лә, ҡарты ла тырышып эшләй. 13 йәшлек кенә малайҙар бер төрәнле генә атҡа һалам бирә, ҡыҙҙар ат ҡыуа. Бына ошондай ваҡытта ла беҙҙең халыҡ бөгөлөп төшмәне. Йылға аръяғында өс ҡатын һыйыр егеп, ер тырматып йөрөй. Шул һыйырҙың һөтөн һауып эсәләр, 8 килограмм май түләйҙәр. Шунда ла беҙҙең халыҡ көр күңелле, көслө ихтыярлы, түҙемле булған. Һуғыш ауырлыҡтарын үҙ иңебеҙҙә татыныҡ. Беҙ, бәләкәй генә ҡыҙҙар, фронтҡа ойоҡ, бейәләйҙәр бәйләнек. Эшсән, бер-береһенә ярҙамсыл булып, бөтөн эштәрҙе өмә менән башҡарҙылар. “Ашҡаҙар” совхозы исемен йөрөткәндә лә алғы сафта барҙылар.
Ике-өс өйҙән генә башланған ауылыбыҙ ауыр булһа ла әкренләп-әкренләп аяҡҡа баҫты, йылдан-йыл алға китте. Беҙҙең ауылдың бәхетеме, халыҡтың бәхетеме, үҙебеҙҙең ауылдан етәксе үҫеп сыҡты. Бөгөн бында алдынғы, уңған кешеләр йәшәй. Урамдарҙан тракторҙар үтә алмай торған ауылыбыҙға асфальт йәйелде. Ауылымды күреп шатланам. Беҙҙең быуын күргән ауырлыҡ йәштәргә килмәһен.
Ғүмеремдең яртыһы ошо ауылда үтте, 38 йыл хеҙмәт юлымдың 28 йылын Ашҡаҙар мәктәбендә уҡыттым. Мәктәп 1961 йылда төҙөлдө, унда дүрт уҡытыусы эшләнек. Хәҙер балалар һаны аҙ, шул тиклем ҡыҙғаныс... Беҙҙең илдең киләсәге балалар бит! Киләсәктә йәштәргә теләгем шул: ошо матур мәктәп шаулап-гөрләп балалар менән тулһын ине. Ауылыбыҙҙың данын һаҡлаһындар, иманға ҡайтһындар. Йәш быуын бәхетле булһын. Ашҡаҙар үҫһен, районыбыҙ, илебеҙ алға китһен, донъя тыныс булһын, күгебеҙ аяҙ булһын!
* * *
Ашҡаҙар колхозсылары 1930 йылдарҙа уҡ яҡшы уңыш алыуҙары менән дан тота. Ауыл хужалығындағы юғары ҡаҙаныштары өсөн улар өс тапҡыр: 1938, 1953 һәм 1964 йылдарҙа Мәскәүҙә ВДНХ-ла ҡатнаша. 1964 йылда Мәскәүгә Бөтә Союз халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенә тракторсылар бригадаһы бригадиры Ибраһим Байдәүләт улы Солтанғужин барып ҡайта. Шулай уҡ хеҙмәт ветерандары Фәйзулла Азаматов, Исмәғил Дәүләтбирҙиндар ҙа хужалыҡ эштәрендә үҙҙәрен оҫта ойоштороусылар итеп күрһәтә.
Ашҡаҙар ауылы эшсән кешеләре менән һәр саҡ данлы. Район мәғарифы аҡһаҡалы, Рәсәй мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы, мәғариф алдынғыһы Ҡорбанғәле Хөсәйен улы Атановты барыһы ла яҡшы белә. Мәғәзирә Сәйфулла ҡыҙы Азаматова – абруйлы мөғәллимә. Юнир Сәлим улы Вәлиев – Йылайыр, Юнир Юныс улы Солтанов Мәсетле районы хакимиәте башлығы булып эшләй. Ашҡаҙарҙар малсылар, ике орден кавалеры Зиннәт Буранбаев, Мәхмүтйән Солтанов, Зиннур Тулыбаев, Ғайса һәм Ғәзизйән Солтанғужиндар, Зәйнулла Азаматов, Сәйфетдин Билалов, Шәрифулла Әхмәров, Йомағәле Ҡотлобаев, Ғилман Ураҡов һәм башҡа шәхестәр менән хаҡлы рәүештә ғорурлана ауылдаштар.
Ашҡаҙарҙың маҡтаулы шәхесе, хеҙмәт ветераны Зиннәтулла Шәрәфетдин улы Буранбаев:
– Торғонлоҡ йылдарында Ашҡаҙар ауылы бөткән тигәндәй ине, дүрт-биш кенә өй тороп ҡалғайны. Матур үҙгәрештәр булып, ауылыбыҙ киңәйә башланы. Халыҡ тырышып эшләне, совхозға әйләнеп китте, техника килә башланы. Уға тиклем беҙ бөтөнләй аҡса күрмәнек. Совхоз төҙөлгәс, ай һайын эш хаҡы ала башланыҡ. Ашҡаҙар күҙ алдында күтәрелде. Совхоз алға китте. Мәсет ҡалҡып сыҡты, бына тигән мәктәп, спорт залы төҙөлдө. Маҡтанырға була уның өсөн! Ниндәй генә нужаларҙы күрмәнек түгел, күрҙек. Ә ауылды ташлап бер ҡайҙа ла китмәнек, эшләнек тә эшләнек, аслыҡҡа ла, яланғаслыҡҡа ла ҡараманыҡ.
Хеҙмәт ветераны Ишмырҙа Байегет улы Абыҙгилдин үҙе иҫән сағында һөйләгәндәренән:
– Беҙҙең атай-олатайҙарыбыҙ ураҡ ваҡытында күсеп килгән. Иген көлтәләре араһына өй һалалар. Ҡартатай Хөснөтдин Атанов иң беренсе булып Тимерғәле улы менән күсеп сыға, тауҙарға һыйынып ултырған ошо ауылға нигеҙ ҡора. Шунан Хәкимйән Атанов сыға, Билаловтар, Азаматовтар Ҡаҙыршанан күсә, халыҡ йыйылып китә, Ашҡаҙар барлыҡҡа килә. Боронғо башҡорт ауылдары Бикбау, Нор, Утарбай, Онтораҡ, Ҡәрйән бөтәһе лә ер йөҙөнән юҡҡа сыҡты. Ауырлыҡ булыу сәбәпле, балаларҙы уҡытыу ҡыйын булды, элек балалар күп, техника бик аҙ ине. 40-лап баланы трактор санаһына тейәп, Һабырға мәктәпкә алып йөрөнөләр, мәшәҡәт булды, йөрөйөм тиһәң, юл юҡ. Ана шул арҡала беҙҙең ауыл тарҡалып бөтә яҙҙы. Атай 1942 йылда һуғышҡа китте. Бөтөн ауырлыҡ беҙгә, балаларға, ҡалды. Ул осорҙа 11 генә йәш ине. Яҙ иген сәсәбеҙ, көҙ булһа инде, иген бешкәс, лобогрейкала йөрөнөм. Эш ауыр булды. Шулай итеп, нужаны бала ғына саҡта күп күрҙек беҙ.
Юлдыбай ауылында йәшәгән хеҙмәт ветераны, агроном Сәғәҙәткирәй Хөсәйен улы Атанов:
– Беҙ Ашҡаҙарға 1929 йылда күсеп сыҡтыҡ. Шул ваҡыттан бирле ошонда йәшәнек. Иң ҙур шатлығым – ауылда мәсет асылған көн. Кеше өлкәнәйә килә дингә ҡайта. Беҙ бит пионер, комсомол ваҡытында динде онотҡайныҡ.
Шулай итеп, Ашҡаҙар бөтә яҙғандан һуң яңынан тергеҙелә. Был – республикабыҙҙың суверенитет алыуы һөҙөмтәһе. Ауыл, район тормошонда ошоғаса күрелмәгән матур үҙгәрештәр була, күҙгә күренеп күркәмләнә. Йәштәр ауылда ҡалып ғаилә ҡора, яңы йорт һала, ҙурайғандан-ҙурая бара. Республикалағы иң төпкөл ауылдың урамына асфальт һалына, өйҙәргә газ үткәрелә, ошо айҡанлы тантанала беренсе Президент үҙе ҡатнаша. Ике ҡатлы туғыҙ йыллыҡ мәктәп, клуб, мәсет, медпункт төҙөлә. Ашҡаҙарҙы төҙөкләндереүгә ошо ауылда тыуып үҫкән Йылайыр районы хакимиәте башлығы Юнир Сәлим улы Вәлиев күп көс һала. Төпкөлдәге бәләкәй ауылдарҙың яңырыуы, төҙөкләнеүе, яңы һулыш алыуы илдең бөгөнгөһөн, ҡеүәтен күрһәтә.
Ер-һыу атамалары үҙҙәрендә әллә күпме тарих һаҡлай. Ошо исемдәр аша ғына ла Ашҡаҙарҙың тарихын күҙалларға мөмкин.
Хәкимә талы, Тал төбө, Ташкисеү йылғаһы, Таллы Үҙәк, Сәфәр тау, Осло тау, Аҫҡараҙы йылғаһы, сейә йыйған ер – Буранбай тауы, Ҡушйылға Солтан түңе яланы, Әхмәр яланы, Бүре ояһы тауы, Әтәмәс, Күкһыу ҡоҙоғо, Ғайса сабынлығы, Турайғыр, Һарыҡкөткән, Ҡара бейә, Этбай, Һөйәкбаш яланы, Әптеү, Мулла ере, Баллы йорт, Айғыр атҡан яландары, Бурһыҡ тауы, Туҡмаҡһаҙ йылғаһы, Тиләк йылғаһы, Бәләкәй Онтораҡ, Ҙур Онтораҡ яланы, Ҡымыҙ ҡайраҡ яланы, Етмеш биш сутый яланы.
Венера Байсәләмова: рәхәтләнеп уйнап үҫкән Ҡыҙҙар туғайын, йылға буйлап йөҙөп киткән өй өйрәктәрен эҙләп барған Ҡараһаҙ йылғаһын, еләктәре ҡыҙарып бешкән, түшәлеп тә ятҡан Сәфәр тауҙарын һағынам. Һарыҡкөткән яланы, Ҡарәсе яланы, Тал төбөндә бесән эшләп, урманында ҡыҙарып бешкән бөрлөгәндәре, ҡап-ҡара булып бешкән муйылдары һағындыра. Әтәмәстә муйылдар уңды, Хәкимә талының урмандарында бөрлөгән күп булды.
* * *
Ашҡаҙарҙар, яҡташтар иғтибарына!
Әйҙәгеҙ, бергәләп тыуған ауылыбыҙҙың, үҙебеҙҙең ырыу-нәҫелебеҙҙең тарихын тергеҙәйек. Ауыл, район һәм Башҡортостан кимәлендә танылған шәхестәребеҙҙе барлайыҡ, мәғлүмәттәр йыяйыҡ. Үткәндәрҙе өйрәнәйек. Шәжәрәләребеҙҙе төҙөтәйек. Әлеге ваҡытта иҫән туғандарығыҙҙан, ололарҙан үткәндәрҙе һөйләтеп яҙып алығыҙ. Өйөгөҙҙә тарихи фотолар, миҙал-ордендар һәм башҡа ҡомартҡылар һаҡланһа, фотоға төшөрөп, беҙгә ебәрегеҙ. Фотолар яҡшы сифатлы булһын ине.
Ауылдың юбилейына бәләкәй генә булһа ла йыйынтыҡ әҙерләп сығарайыҡ. Был китапта Ашҡаҙар, ауылдаштар тарихы, ауылда йәшәгән һәр бер нәҫелдең үткән һәм бөгөнгө яҙмышы сағылһын. Битараф булмайыҡ! Был беҙҙең өсөн генә түгел, килер быуындар өсөн дә кәрәк. Үткәндәрһеҙ бөгөнгө юҡ, тип бик дөрөҫ әйткән боронғолар.
Ауылдаштар, барығыҙҙың да шәжәрәләрен көтәбеҙ. Һәр шәжәрә Ашҡаҙарҙы барлыҡҡа килтереүсе нәҫелдәр тарихы итеп ҙур баннерға ҡуйыласаҡ. Балаларығыҙға, ейәндәрегеҙгә “Ни өсөн беҙҙең шәжәрә юҡ?” тип үкенергә тура килмәһен ине. Кемдәрҙең шәжәрәләре төҙөлмәгән, эшләтә алаһығыҙ. Төркөмгә был хаҡта иғлан ҡуйҙыҡ. Әүҙем булығыҙ. Һуңынан “Беҙҙең ғаилә, нәҫел тураһында бер мәғлүмәт тә, фото ла юҡ” тип үпкә белдереүҙән файҙа булмаясаҡ. Төрлө район һәм ҡалаларҙа, Башҡортостандан ситтә йәшәүсе туғандарығыҙға хәбәр итегеҙ. Уларҙы https://vk.com/ashkadar90 төркөмөнә саҡырығыҙ. Тамсынан диңгеҙ йыйыла. Бергәләп дәррәү тотонайыҡ!
Флүрә СОЛТАНОВА.
ТЫУҒАН ЯҒЫМ – АШҠАҘАРЫМ
Кем һағынмай икән Сәфәр тауын,
Ҡараһаҙҙың зифа талдарын,
Әтәмәстең ҡара муйылдарын,
Ашҡаҙарҙың урман-ҡырҙарын?!
Ҡушымта:
Ашҡаҙарым, Аҫҡараҙым...
Һеҙҙә ҡалды бала сағым.
Меңдәрҙән тик берәү генә
Ожмахҡа тиң тыуған яғым!
Иҫтән сыҡмай аунап уйнап үҫкән
Шау сәскәле Ҡыҙҙар туғайы,
Һарыҡкөткән, Ҡарәсе буйҙары
Беҙҙе көтәлер ул, моғайын...
Ҡушымта:
Ашҡаҙарым, Аҫҡараҙым...
Һеҙҙә ҡалды бала сағым.
Меңдәрҙән тик берәү генә
Ожмахҡа тиң тыуған яғым!
Онотоламы ни Тал төбөндә
Ҡолас киреп бесән сапҡандар,
Ситкә киткәс, Аҫҡараҙы буйын
Өҙөлөп-өҙөлөп һағынып ҡайтҡандар?!
Ҡушымта:
Ашҡаҙарым, Аҫҡараҙым...
Һеҙҙә ҡалды бала сағым.
Меңдәрҙән тик берәү генә
Ожмахҡа тиң тыуған яғым!
Мотал РӘМОВ.


c: text/html

text:
Шайтан ҡуйынына һыйынған гүзәл зат26-02-2016, 01:06 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
– Афарин, һеңлем, бигерәк уңғанһың! Гел шулай өлгөр бул – уңыш уңғандарға эйәрә ул, – тимен. – Үҙаллы, булдыҡлы булыуың һәйбәт, шулай ҙа ҡатын-ҡыҙ затынан икәнлегеңде онотма, шәхси тормошоңдо ла ваҡытында яйға һал. Һәйбәт холоҡло, аҡыллы егет осратһаң, бәхетеңде ҡулыңдан ысҡындырма.
Ҡыҙ моңһоуланып китте. Бер аҙ уйланып ултырғандан һуң:
– Эй, апай, кейәүгә сыҡмам инде мин, булмаҫ ул... Был хаҡта хатта хыялланырға ла ҡурҡам... Дөрөҫөн генә әйткәндә, ошолай сабыулап, бөтә ергә лә өлгөрөргә тырышып йөрөүемдең йәмһеҙ сәбәбе бар... – тип тамам аптырашта ҡалдырҙы.
Төбөнә төшә башлағас, ҡыҙ баланы хафаға һалған, ул ғына түгел, үҙен тормош хәл-ваҡиғаларына ҡорбан итергә мәжбүрләгән бик аяныс сәбәп асыҡланды – әсәһе эсә икән.
– Апай, бына уйлап ҡарағыҙ, – тине, әсенеп, танышым. – Яҡшы ғына егет менән аралашам, кейәүгә сығырға тәҡдим яһаны, ти. Тимәк, уны, яҡындарын үҙемдең туғандар менән таныштыраһы, туй ойоштораһы бар. Ә был мөмкин түгел! Беренсенән, һөйгәнемә, минең ҡәҙерле әсәйем һөйрәлеп эсә, ҡайһы саҡта ҡайҙа, нисек йөрөгәнен белмәй, кеше ҡиәфәтен юғалтып бара, тип аңлатырға-аҡланырға телем әйләнмәй. Икенсенән, хәл мине бик түбәнһетә, егеттең алдында меҫкен хәлгә ҡуя. Ҡасан да булһа иремдең: “Әсәйең – эскесе!” – тип әйтеүенән ҡурҡам – күтәрә алмаясаҡмын. Өсөнсөнән, йүнле ата-әсә улының эскесе ҡыҙына өйләнеүенә юл ҡуймаясаҡ, алкаштан алкаш тыуа, тип ышандырасаҡ. Белә тороп ошо юлға барайыммы? Әсәйҙән баш тарта алмайым, унан һуң һеңлем бәләкәс бит, уны үҫтерергә ярҙам итәһе бар... Кейәү яҙмаған миңә, апай, арттан этеп тороусы булмағас, эшләргә лә эшләргә, маҡсаттарға өлгәшергә, әҙәмсә йәшәргә кәрәк...
Шаҡ ҡаттым... Ошо 22 генә йәшлек йөрәк ниндәй оло хафа менән йәшәй, башына төшкән бәләнән этәргес алып, тырышып-тырмашып уңыштарға өлгәшә, имеш! Ә беҙ уның тышҡы ялтырағын ғына күрәбеҙ, уңған да булдыҡлы, тип маҡтайбыҙ... Ҡыҙ бала иһә иңенә ятҡан проблемаларҙы нисек бар, шулай ҡабул иткән дә үҙе дөрөҫ тип иҫәпләгән юлдан алға бара, уларҙы хәл итергә маташа, бер-бер артлы сығып торған ҡаршылыҡтарға ҡаршы көрәшә.
Бәхәсләшеп киттек. Тәүге сиратта баланың ата-әсә ҡылығы өсөн яуап бирмәгәнен, эскелектең аяуһыҙ сир икәнлеген, мәгәр, кеше унан арынырға, дауаланырға теләмәһә, башҡаларҙың бер нисек тә ярҙам итә алмаясағын иҫбатларға тырыштым. Нисек кенә булмаһын, һәр хәлдән сығыу юлы бар – шуны онотмаҫҡа кәрәк! Әгәр ҙә, был ҡыҙ әйткәнсә, егете һынау минуттарында терәк-таяныс була алмай, кәмһетеп ҡарай икән – ана бара юлы! Аңлы-аҡыллырағы, кешене нисек бар, шулай ҡабул иткән, туғандарҙы һис тә һайлап алып булмай икәнлеген аңлаған юлдаш табылыр, моғайын. Тик быға тиклем ҡыҙҙың күңеле ҡатып, булмышы арып ҡуймаһын, сөнки ғаиләләге проблемалар кемде лә, бигерәк тә ҡанаты ла нығынып етмәгән йәш кешене таушалтырға, йонсоторға һәләтле...
Эйе, эскелек – афәт. Ә ҡатын-ҡыҙ уға дусар икән – икеләтә бәлә. Был ҡыҙҙың әсәһе лә эскесе булып тыумаған, әлбиттә. Ире менән матур ғаилә ҡорғандар, ҙур, иркен йорт һалып сыҡҡандар, эштәре лә, аштары ла булған тигәндәй. Танышым әйтеүенсә, аҡсаға мохтажлыҡ кисермәгәндәр, дуҫ-иш, таныш-тонош ҡунаҡсыл йортҡа килергә, йомарт хужабикәнең тәмле ризыҡтарынан ауыҙ итергә ифрат яратҡан. Һый янына шешәһе лә мул ҡуйылған, ҡунаҡтар ҙа күстәнәсһеҙ йөрөмәгән...
– Бына шулай, – ти танышым. – Юҡ сәбәптәрҙе бар итеп, һәр әйләнгән һайын рюмка күтәрә торғас, әсәйҙең эске менән мауығып киткәнен һиҙмәй ҙә ҡалғанбыҙ. Ялға ҡайтҡан саҡта байрам итеүҙәрҙең йышайып китеүен, әсәйҙең йәмһеҙ булып иҫереп йөрөгәнен күреп һөйләшеп тә, илап та ҡараным. Өләсәй ҙә әрләне. Ә ул берәүҙе лә, хатта элек ҡурҡҡан атайҙы ла тыңламай. “Мин эсә башлағанда нимә ҡараның, хәҙер тиҙерәк дөмөктөрөп, йәш бисә алғың киләлер әле, ҡороғор”, – тип әрләшә, етмәһә. Атай ағас эше менән булғас, йәйгеһен күп ваҡытын урманда үткәрә, ә әсәй иреккә сыға. Мин уҡып-эшләп йөрөгәс, әйләнгән һайын ауылға ҡайта алмайым. Һеңлем йәл, уға эскелеккә бәйле бөтөн бысраҡлыҡҡа, кешеләрҙең кәмһетеп ҡарауына түҙергә тура килә. Әсәйҙе дауаламаныҡ түгел, атай наркологка, күрәҙәсе-имселәргә алып барып ҡараны, укол да ҡаҙанылар – файҙаһы юҡ.
Һуңғы йылдарҙа Рәсәйҙә ҡатын-ҡыҙ эскеселәрҙең арта барыуы күҙәтелә. Бәләгә тарығандарға – уртаса 25-35 йәш. “Йәшел йылан”ға ылығып китеүҙең сәбәптәре төрлөсә, әммә төп урынды психологик һылтауҙар биләй. Йыш ҡына оҙайлы депрессия, стресс, яңғыҙлыҡ (ире менән айырылышҡан йәки уртаҡ тел таба алмай, күңеленә ятышлы ир-егет осрамай һ.б.), яҡындарын юғалтыу, яңғыҙлыҡ тойғоһо, тирә-йүндәгеләрҙең аңламауы һәм тыңламауы кеүек кире күренештәр шешә менән дуҫлашыуға этәрә. Эшһеҙлектән йонсоғандар ҙа, күңелһеҙлекте еңәм тип тә эске менән кәйеф күтәреүе ихтимал. Шулай уҡ карьера йәһәтенән ҙур уңыштарға өлгәшкән, башлы, булдыҡлы ҡатын-ҡыҙ тәрән яңғыҙлыҡ тойғоһо кисереп, бушлыҡты хәмер менән тултырған осраҡтар ҙа юҡ түгел. Эскелек менән мауығып китеүҙә холоҡ-фиғел үҙенсәлектәренең, генетик бирешеүсәнлектең, йәшәгән мөхиттең тәьҫирен дә инҡар итеп булмай. Ҡайһы берәүҙәр иһә “ғүмер көҙө”ндә – организмда киҫкен үҙгәрештәр башланған климакс осоронда эсергә әүәҫләнеп китә. Күреүебеҙсә, сәбәптәр быуа быуырлыҡ, әммә һәр осраҡта гүзәл зат килеп тыуған проблемаларҙы ошо рәүешле хәл итергә, онотолорға теләй һәм үҙе лә һиҙмәйенсә эскелек һаҙлығына бата башлай. Ә унан сығыу юлы юҡ!
Иҫбатланған дәлил: ҡатын-ҡыҙ ир-атҡа ҡарағанда эскегә тиҙерәк бирешә, сөнки уның ауырлығы бәләкәйерәк, организмында һыуҙы һәм алкоголде эшкәртә торған фермент та аҙыраҡ. Аяныс, әммә эскесе ҡатын быны сир булараҡ түгел, ә насар ғәҙәт тип ҡабул итә. Шуға күпселек осраҡта ҡасып-боҫоп ҡына эсә, был бәлә өҫкә ҡалҡып сыҡҡансы, туғандары ла йәшереп маташа. Әгәр ҙә яҡынығыҙ алкоголь ҡулланыуҙа сама белмәй һәм лаяҡыл булғансы эсә, иртәгәһенә мотлаҡ баш төҙәтә, хәмер һемерер өсөн сәбәп эҙләп кенә йөрөй икән, саң ҡағырға күптән ваҡыт. Был – алкоголизм сире! Эскән кешене өгөт-нәсихәт, оялтыу менән генә еңеп булмағанды, мотлаҡ табиптарға барырға кәрәклекте аңлау фарыз.
Эскелектең ил кимәлендәге стратегик бәлә икәнлеген аңлаған һәм бигерәк тә йәш быуынды унан аралау өсөн йәмәғәтселек араһында аныҡ эштәр алып барған кешеләр бихисап, шөкөр. Улар иҫәбендә Башҡорт дәүләт университетының социология һәм философия факультеты уҡытыусыһы, профессор Гүзәл Вилданова ла бар. Ул эскелектең зыяны хаҡында студенттар араһында аңлатыу эше алып бара, лекция уҡый, йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша.
Гүзәл Булат ҡыҙы фекеренсә, эскелектең тамыры ғаилә традицияларына (балалар ата-әсәләренең шатлыҡлы йә ҡайғылы ваҡытта мотлаҡ алкоголь ҡулланғанын күреп үҫә), был насар ғәҙәттең киң пропагандаланыуына (кино, театр, рекламала ҡәҙимге күренеш итеп күрһәтелә, аҙыҡ-түлек магазиндарында икмәк-һөт араһында һатыла), иҫерткес эсемлектәрҙең иркен һатылыуына барып тоташа. Унан тыш, табиптарҙың хәҡиҡәтте боҙоп, яңылыш мәғлүмәт биреүе лә насар: йәнәһе, саҡ ҡына булһа ла (ҡан шыйығайтыу, иммунитет күтәреү, стресс үткәреү һ.б. маҡсатында) шарап эсергә ҡуша. Ә алкоголле эсемлектең нервы системаһын ҡаҡшатыусы наркотик, химик матдә икәнен әйтмәй!
– Элегерәк үҙем дә “мәҙәниәтле” (йәнәһе, аҙ-аҙлап) эсеү файҙалы, сама белһәң, уның бер зыяны ла юҡтыр тип уйлай торғайным, – ти Гүзәл Вилданова. – Тик балаларым үҫә башлағас, уларҙы нисек тәрбиәләрмен, нимә тип әйтермен тигән һорау борсой башланы. Шул уҡ ваҡытта билдәле дәүләт эшмәкәре, айыҡ тормош өсөн көрәш алып барған профессор Владимир Ждановтың лекцияларын тыңлағас, ул биргән мәғлүмәт миңә ныҡ тәьҫир итте. Ждановтың йәйге семинар-мәктәптәрендә студенттар менән бергә булдыҡ (ул ваҡытта БДУ-ның Сибай институтында эшләй инем). Шул сарала ҡатнашып, күп дуҫтар, фекерҙәштәр таптым, белем эстәнем, артабан эшләргә дәрт-дарман алып ҡайтып, “Айыҡ Сибай” тигән социаль проект төҙөнөк. Эшебеҙҙе ҡала хакимиәтендә лә баһаланылар.
“Мәҙәниәтле” ағыуланыу – аҡылы булған, тормошо, балалары тураһында уйланған кеше өсөн мөмкин булмаған күренеш. Үҙегеҙ уйлап ҡарағыҙ: ҡулыңдағы шараптың мейе күҙәнәктәрен юҡҡа сығарыуын белә тороп, эсәһең икән – был ахмаҡлыҡ түгелме? Ғөмүмән, эскелек мәсьәләһен төрлө яҡлап тикшерергә тотондом, дини китаптарҙы өйрәнә башланым. Бөтә диндәрҙә лә эскелек ҡәтғи тыйылған!
Бер кешене лә алкоголизмдан көсләп ҡотҡарып булмайҙыр ул... Сәбәптәре күп: физик бәйлелек, рухи бушлыҡ, үҙеңде таба алмау, файҙалы шөғөлөң булмау, бала саҡтан “паразитик” психологияла тәрбиәләнеү. Ул ғына түгел, эскелеккә ҡаршы алып барған эшмәкәрлегебеҙгә ышанмай, шик менән ҡарағандар йыш һорай: исмаһам, бер эскесе Ждановты ҡарап айнынымы икән? Юҡты бушҡа ауҙараһығыҙ түгелме? Эйе, лекцияларыбыҙ (Сибай ҡалаһында мәктәптәргә йөрөп, өлкән класс уҡыусыларына сәләмәт тормош тураһында һөйләй торғайныҡ) эскеселәргә бағышланмаған. Улар, әлбиттә, профессиональ табиптар менән берлектә үҙҙәрен ихтыяр көсө, йәшәү теләге булғанда ғына ҡотҡара ала. Эшмәкәрлегебеҙ әле бер тапҡыр ҙа араҡы татып ҡарамаған йә булмаһа эскелек упҡынына табан рюмка күтәреп тәүге аҙымын яһаған йәштәргә арнала.
Гүзәл Вилданованың әйткәндәре менән килешеп, үрҙә телгә алған танышымдың яҙмышына әйләнеп ҡайтайыҡ. Психологтар эскелектән яфаланған кешенең ҡурайына бейемәҫкә, уға өгөт-нәсихәт уҡымаҫҡа, йәлләмәҫкә, тарыған мажараларынан ҡотҡарырға тотонмаҫҡа, ғаиләләге башҡа ағзаларҙың мәшәҡәттәренә күберәк иғтибар бүлергә кәңәш итә. Нисек кенә булмаһын, һәр кем ғүмере өсөн үҙе яуаплы. Эскесе үҙ хәленән үҙе ялҡып, ысын күңелдән дауаланырға теләк һәм ынтылыш күрһәтмәйенсә, уға бер нисек тә ярҙам итеп булмай. Шуға ла әсәһенең эскәненән оялып, шәхси тормошонан ваз кисергә йыйынған һылыу бик тә хаталана! Киреһенсә, ул бер нимәгә ҡарамай, уҡыуын тамамларға, артабан уңышлы эшләргә, шәхси тормошон яйға һалырға, бәхетле булырға тейеш. Ул саҡта һеңлеһе лә апаһы өлгөһөндә терәк-таяныс табыр.
Һүҙҙе йомғаҡлап, шуны әйтке килә. Әлбиттә, хәмер һемереп, сиргә дусар булған берәү ҙә алкоголдең зыяны хаҡында уҡып, дауаланырға йүгермәйәсәк, аҙыраҡ та эсмәйәсәк. Дөрөҫөрәге, мәҡәләне уҡып та тормаясаҡ – шешә ҡолдарының үҙ тормошо, улар “Ҡайҙан табып эсергә лә нисек баш төҙәтергә?” тигән уй менән генә йәшәй. Яҡындарының янып-көйөүе, донъяларының баштүбән түңкәрелеүе, тормоштарының упҡынға тәгәрәүе уларға барыбер. Ләкин гәзитте эскәндәрҙең туғандары, дуҫтары, таныштары – айыҡ аҡыллы, башлы кешеләр уҡый ҙабаһа! Был яҙмаға күҙ һалғандан һуң улар уйланһын, был афәтте урап үтерлек яңы һуҡмаҡтар тапһын ине, тип теләргә ҡала.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Боронғо Греция
Боронғо Греция (Эллада; грек телендә Apxaίa Eλλάδa) — историографияла ҡабул ителгән Балкан ярымутрауы, Эгей диңгеҙе утрауҙарында, Фракия ярында урынлашҡан тәүге осор синфи йәмғиәттәренең уртаҡ исеме.
Боронғо Грецияның башланғыс дәүерендә был биләмәләрҙең этник төҙөлөшө төрлө була: пеласгалар, лелегалар һәм башҡалар, һуныраҡ уларҙы протогрек ҡәбиләләре — ахеецтар (ахеялылар) һәм иониецтар (ионикалылар) — ассимиляциялаштырылған. Беренсе ахеялыларҙың тәүге осор синфи дәүләттәре (Кносс, Фест, Микена, Тиринф, Пилос, Афина һ. б.) б. э. т. II мең йыл башында уҡ барлыҡҡа килгән.


text:
22 июнь
22 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 173-се (кәбисә йылында 174) көнө. Йыл аҙағына тиклем 192 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
- 1 Байрамдар
- 2 Тарихи ваҡиғалар
- 3 Был көндө тыуғандар
- 3.1 Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
- 3.2 Дөйөм исемлек
- 4 Был көндө вафат булғандар
- 5 Йыл көндәре
Байрамдар
Халыҡ-ара
Милли
- Рәсәй, БДБ — Хәтер һәм ҡайғы уртаҡлашыу көнө.
- Конго Республикаһы — Ҡораллы көстәр көнө.
- Сальвадор — Уҡытыусылвр көнө.
- Гаити — Президент көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Башҡортостан менән бәйле шәхестәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Ғималова Мәрйәм Ғилметдин ҡыҙы (22.06.1922—24.06.2006) — педагог-методист, педагогия фәндәре кандидаты (1961), РСФСР (1987) һәм Башҡорт АССР-ы (1969) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1967, 1976), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1994). Сығышы менән Мәсетле районының Дыуан-Мәсетле ауылынан.
- Измайлов Иван Григорьевич (22.06.1922—2000) — партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1974-1983 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Эске эштәр идаралығы начальнигы, милиция генерал-майоры, өс I дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Сығышы менән Шаран районынан.
- Бакланов Юрий Григорьевич (22.06.1937) — хужалыҡ эшмәкәре, Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһенең 1994-2005 йылдарҙағы генераль директоры. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1982), «Почёт Билдәһе» (1988) һәм Преподобный Сергий Радонежский (2007) ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1985), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1997). Өфө ҡалаһында тыуған.
- Латыпов Зиязетдин Талип улы (22.06.1937) — «Аксаковнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының элекке нефтсеһе, II һәм III дәрәжә Хеҙмәт Даны һәм Халыҡтар дуҫлығы ордендары кавалеры, Рәсәйҙең Яғыулыҡ энергетикаһы министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре.
- Әхмәтханов Ринат Мәснәүи улы (22.06.1957) — ғалим-химик, 2010 йылдан Башҡорт дәүләт университетының химия факультеты деканы. Химия фәндәре докторы (2005), профессор, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2012).


text:
20-10-2014, 14:41 / Үрнәк
Матурлыҡ тыуҙырыусы
Мөхәмәт ауылы данлы балта оҫталары, үрнәкле, уңған хужабикәләре менән дан тота. Шуларҙың береһе - Дәүләтовтар ғаи- ләһе. Уларҙың өй эсе картиналар галереяһын хәтерләтә. Стеналарҙы Әлифә апайҙың бәйләгән, тегеп-сигелгән картиналары, натюрморттары, әкиәт ге- ройҙары, сәскәләр биҙәй. Һәр береһе матур итеп рамға ҡуйылған. Шулай уҡ өҫтәл, ултырғыс яп- малары, мендәр тыштары, селтәрле ҡорғандар, йылы кофталар, яулыҡ-шәлдәр, күҙ яуын алып торған башҡа төр әйберҙәргә ҡарап һоҡланаһың....


text:
Фото:
Рөстәм Хәмитов Октябрьский ҡалаһы халҡы менән йәшәү сифаты мәсьәләләрен тикшерҙе
Фото:
16 ноябрҙә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Октябрьский ҡалаһы халҡы менән осрашты. Президент бындай осрашыуҙарҙың мөһим булыуын билдәләне.
— Тәү сиратта был республика етәксеһе булараҡ минең өсөн мөһим. Халыҡ менән эшләү, белеүегеҙсә, эшемдең төп принцибы булып тора, — тине ул.
Президент Октябрьский ҡалаһының сәнәғәт производствоһы йәһәтенән дә, республиканың иҡтисади ҡеүәтен үҫтереү йәһәтенән дә мөһим булыуын билдәләне.
Республика башлығы осрашыуҙа ҡатнашыусыларҙы төбәктең социаль-иҡтисади торошо менән таныштырҙы. Уның фекеренсә, республикаға һәр ваҡыт үҫеш динамикаһы хас булды.
— Әммә биш-алты йыл элек булған динамика әле беҙҙе ҡәнәғәтләндермәй, — тине Рөстәм Хәмитов. – Беҙгә икенсе йылдамлыҡ, икенсе тиҙлек кәрәк. Йәшәү сифатын яҡшыртыу йәһәтенән беҙ һәр ваҡыт лидерҙар иҫәбендә булырға тейеш.
Башҡортостан Президенты төбәктәрҙең ҙур мөмкинлектәргә эйә булмауы хаҡында ла әйтте.
— Рәсәй Федерацияһы субъеттарында һалым формаһында йыйылған ресурстарҙың яртыһынан ашыуы федераль бюджетҡа йүнәлтелә, — тине республика башлығы. – Бөгөн үҙәк хоҡуҡтарҙы беҙгә бүлеп бирергә тейеш, һәм был хаҡта дәүләт етәкселәре менән асыҡтан-асыҡ һөйләшеү алып барыла. Мөнәсәбәттәрҙе ҡайтанан ҡарарға кәрәк. Мин Федераль үҙәк менән Рәсәй Федерацияһы субъекттары араһында хоҡуҡтарҙы бүлеү буйынса эш төркөмөнә инәм. Унда ҡыҙыу фекер алышыуҙар үткәрәбеҙ һәм күпселек ресурстарҙы субъекттарға тапшырыу кәрәклеген аңлайбыҙ.
— Йәшәү сифатына килгәндә, халыҡ ихтыяждары өсөн республика ғына түгел, тәү сиратта муниципалитеттар яуап бирергә тейеш, — тип билдәләне Президент. – Шуға күрә был власть кимәлен дә беҙ ресурстар менән тәьмин итергә бурыслыбыҙ. Урындағы власть көслө булһа, субъект власы ла көслө буласаҡ, тимәк, федераль властың көсө лә бынан тора.
2013 йылда һалымдарҙың тос өлөшө муниципалитеттар кимәлендә ҡалһын өсөн, республика бюджет финанслауының бындай төрөнә күсергә планлаштыра, тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.
— Һалымдарҙың тос өлөшө беҙҙә, Рәсәй Федерацияһы субъекттарында ҡалһын өсөн, шундай уҡ эш федераль үҙәк менән алып барыла, — тине ул.
Үҙ сығышында Президент яңы эш урындарын булдырыу мәсьәләһенә лә ҡағылып үтте.
— Эш урыны – ул яңы предприятие йәки бизнес асыу өсөн мөмкинлектәр булдырыу, йәки яңы производство төҙөү өсөн кредит ресурстарын йәлеп итеү. Былар барыһы ла бик ауыр бирелә. Әммә беҙ инвесторҙар килһен өсөн уңайлы шарттар булдырырға тырышабыҙ. Бөтә Рәсәй Федерацияһында ла инвесторҙар өсөн көрәш бара. Сөнки беҙгә предприятиелар, эш урындары кәрәк.
Эш хаҡы тураһында һүҙ йөрөткәндә, эш биреүселәрҙе лә «ҡыҫырыҡлайбыҙ», — тип билдәләне Президент. – Хәҙер беҙ уларҙың эске иҡтисади күрһәткестәре менән танышабыҙ һәм хеҙмәткәрҙәргә эш хаҡын тейешле кимәлдә түләүҙәрен талап итә алабыҙ.
Осрашыу барышында республика башлығы торлаҡ төҙөлөшө, күп фатирлы йорт Советтарын булдырыу, балалар баҡсаларында урындар етмәү мәсьәләләренә айырыуса ҙур иғтибар бүлде.
Октябрьский ҡалаһына баһа биреп, Рөстәм Хәмитов сәнәғәт производствоһы үҫеше йәһәтенән ҡаланың яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтеүен билдәләне.
— Ҡалала сәнәғәт производствоһы 10 ай эсендә 43 процентҡа артҡан, — тине ул. – Октябрьскийҙа бәләкәй һәм урта бизнес өлкәһендә мәшғүл булған халыҡ өлөшө 42 процент тәшкил итә. Был һандар уртаса республика күрһәткестәренән күберәк.
Ҡала проблемалары хаҡында һүҙ йөрөткәндә, Президент тәү сиратта халыҡты сифатлы эсер һыу менән тәьмин итеү мәсьәләһен билдәләне.
— Һыу һаҡлағыстар төҙөйбөҙ, киләһе йылға йәнә бер һыу һаҡлағыс төҙөй башлау планлаштырыла. Шуға күрә был мәсьәлә буйынса эшләйәсәкбеҙ. Шулай уҡ балалар баҡсалары, Боҙ һарайы, акушерлыҡ корпусы мәсьәләләрен дә хәл итеү зарур. Декабрь башына дауахана буйынса эштәр тамамланыр, тип уйлайым.


text:
Йәшәү хаҡы нимәгә бәйле?25-04-2018, 00:03 // Социаль мәсьәлә // Баҫып сығарырға
Республика парламентының Торлаҡ сәйәсәте һәм инфраструктура үҫеше буйынса комитеты ойошторған был сара “Башҡортостан Республикаһында граждандарҙың торлаҡ һәм коммуналь хеҙмәттәр алыуға хоҡуғын яҡлауҙы тәьмин итеү тураһында”ғы Башҡортостан Республикаһы Законының үтәлешен тикшереү маҡсатында ойошторолдо. Төп телмәр менән унда республиканың Торлаҡ һәм төҙөлөштө күҙәтеү буйынса дәүләт комитеты рәйесе Илдар Шафиҡов сығыш яһаны.
– Беҙҙең комитет йәмғиәт өсөн иң мөһим булған өс йүнәлеште – торлаҡ-коммуналь хужалыҡты, төҙөлөштө һәм юл ремонтлау өлкәһен – контролдә тота. Ошо даирәлә барыһы ла социаль яҡтан әһәмиәтле, шул иҫәптән торлаҡты күҙәтеү һәм был хужалыҡтағы лицензия контролен башҡарыу ҙа, – тине дәүләт комитеты рәйесе. – Торлаҡҡа килгәндә, беҙҙең бурыс йәшәү фондын һаҡлауға, уның хәүефһеҙлеген һәм уңайлылығын тәьмин итеүгә ҡайтып ҡала.
Бөгөн Башҡортостанда дөйөм майҙаны 61 миллион квадрат метрҙан артығыраҡ булған күп фатирлы 19 меңдән ашыу йорт бар. Һуңғы йылдарҙа торлаҡ төҙөү күләменең байтаҡҡа артыуына ҡарамаҫтан, республиканың торлаҡ фонды, дөйөм алғанда, ныҡ туҙған тип иҫәпләнә, сөнки 1990 – 2000 йылдарҙа күп фатирлы йорттар ремонтланманы тиерлек. Тимәк, был хәл дәүләт власы органдарына ла, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәтләндереүе баҙарында ҡатнашҡан ойошмаларға ла йорттарҙың сифатын яҡшыртыу эшен тиҙләтеүҙе талап итә.
Был хеҙмәттәрҙе кемдәр күрһәтә һуң? Әле республикабыҙҙың торлаҡ-коммуналь хужалығында 477 идарасы компания бар, шуларҙың 137-һенең туранан-тура хеҙмәтләндергән йорттары юҡ. Бынан тыш, торлаҡ милекселәренең 710 ширҡәте эшләп килә, шуларҙан 161 ширҡәт йорттарға идара итеү менән мәшғүл.
Илдар Шафиҡовтың депутаттар алдында сығыш яһауының төп маҡсаты күҙәтеү эшмәкәрлегенең былтырғы йомғаҡтарын хәбәр итеү ине. Тармаҡҡа контроль нимәләрҙе күрһәтте?
Дәүләт комитеты күп фатирлы 13 меңдән ашыу йортто тикшергән. Планда ҡаралған инспекторлауҙан тыш, торлаҡ фондының хәүефһеҙлеген тикшереү ҙә айырым сара булған. Былтыр ноябрҙә, мәҫәлән, 656 йортта газ ҡорамалдарының төҙөклөгө буйынса рейдтар үткәргәндәр. Бынан тыш, 450 йорттоң ҡышҡы миҙгелгә әҙерлеге прокуратура менән берлектә тикшерелгән. Ошо саралар исем өсөн генә уҙғарылмаған һәм күп һандағы етешһеҙлектәрҙең асыҡланыуы үҙе үк шуны раҫлай.
Бөтә был тикшереүҙәр һөҙөмтәһендә торлаҡты техник файҙаланыу һәм коммуналь хеҙмәтләндереү буйынса 36 меңдән ашыу кәмселек табылған. Шуларҙың биш меңдән ашыуы тикшереү барған сәғәттәрҙә бөтөрөлгән, бер меңгә яҡынын тикшереү алдынан төҙәтеп өлгөргәндәр, ә ике меңдән артығыраҡ етешһеҙлекте суд ҡарары менән генә бөтөрөргә мәжбүр иткәндәр. Был күрһәткес 2015 йылғы кимәлдән юғарыраҡ: ул саҡта 35 мең етешһеҙлек асыҡланған, ә 2016 йылда улар 18 меңдән саҡ ҡына ашыуыраҡ булған.
Ни өсөн былтыр торлаҡ-коммуналь хужалығында асыҡланған кәмселектәр, алдағы йыл менән сағыштырғанда, ике тапҡырға күберәк булып сыҡҡан? Был тармаҡта яуапһыҙлыҡ көсәйгәнме, әллә тикшереүселәр әүҙемерәк эшләй башлағанмы? Сәбәбе күпкә ябайыраҡ: былтыр күп фатирлы йорттарға идара итеүгә лицензия алған ойошмаларға ҡарата планлы тикшереү үткәреүгә бер йыллыҡ мораторий иғлан ителгәйне. “Хәҙер килеп, ошо мораторий ғәмәлдә булыуҙан туҡтаны һәм беҙҙең дәүләт комитеты күҙәтеү сараларын киңерәк масштабта үткәрә ала”, – ти Илдар Шафиҡов. Йорттарҙы техник хеҙмәтләндереүҙә етешһеҙлектәр күп тип булмай. Уның ҡарауы, торлаҡ-коммуналь хеҙмәттәр өсөн хаҡты нигеҙһеҙ рәүештә арттырып яҙыу осраҡтары йыш осрай.
– Кире динамика, йәғни етешһеҙлектәрҙең артыуы, борсолоу тыуҙырмай ҡалмай, – тине Торлаҡ һәм төҙөлөштө күҙәтеү буйынса дәүләт комитеты рәйесе үҙенең сығышында. – Бер юлы шуныһын да билдәләү кәрәктер: кәмселектәрҙең 27 проценты тикшереү саралары тамамланғансы уҡ төҙәтелә. Был тәңгәлдә лицензия талаптарын боҙған өсөн язаның ҙур булыуы ла ыңғай роль уйнай. Идарасы компанияларға ниндәйҙер кәмселек өсөн эште административ протокол төҙөүгә еткереү һәм штраф түләү һис тә отошло түгел.
Үткән йыл ошо компанияларға торлаҡ-коммуналь хужалыҡтағы мотлаҡ талаптарҙы боҙоуға юл ҡуйылмаҫҡа тейешлеге тураһында 1 297 иҫкәртеү ебәрелгән. Был – ошондай ойошмаларға тәьҫир итеүҙең яңы һәм ярайһы уҡ йоғонтоло ысулы.
Коммуналь хеҙмәттәргә хаҡты арттырып яҙған өсөн 591 иҫкәрмә ебәрелгән һәм граждандарға артыҡ түләнгән 100 миллион һумдан ашыу сумма кире ҡайтарылған (ул киләһе айҙар өсөн түләгәндә иҫәпкә алына), шуларҙың байтаҡ өлөшө суд ҡарарҙары нигеҙендә башҡарылған. 2015 йылда был сумма — 71,64 миллион һум, ә 2016 йылда 42 миллион һум тәшкил иткән икән. Был айырманың сәбәбе йәнә шул уҡ шартҡа ҡайтып ҡала: бер йыллыҡ мораторийҙы идарасы компаниялар “табышлы” файҙаланырға булған.
Граждандарҙың хоҡуҡтарын яҡлау маҡсатында дәүләт комитеты тикшереү һөҙөмтәләре буйынса 136 эште күҙәтеү һәм контроль органдарына сара күреү өсөн ебәргән. Шуларҙың 119-ы — Эске эштәр министрлығына, 17-һе прокуратураға йүнәлтелгән. Бынан тыш, ғәйепле кешеләрҙе һәм ойошмаларҙы административ яуаплылыҡҡа тарттырыу мөмкинлеге лә бар.
– Комитеттың был тәңгәлдәге бурысы – ҡануниәтте боҙоуға юл ҡуйған етәксегә ҡарата язаны ҡотолғоһоҙ итеү, – ти Илдар Шафиҡов. – Былтыр ғәйеплеләргә 23,7 миллион һум штраф һалынды, ул 2015 – 2016 йылдарҙағы менән сағыштырғанда байтаҡҡа күберәк. Иҫегеҙгә төшөрәм: былтыр беҙ Рәсәйҙең Административ хоҡуҡ боҙоуҙар тураһындағы кодексының яңы статьяларын ҡулландыҡ – улар лицензиялы ойошмаларға ҡануниәтте боҙған өсөн штрафты күпкә ҙурыраҡ күләмдә билдәләргә рөхсәт итә.
Дөйөм алғанда, идарасы компаниялар араһында ҙур һәм сағыштырмаса яңы күп фатирлы йорттарға идара итеү буйынса көнәркәшлек көсәйә бара. Башҡортостандағы 477 идарасы компанияның 137-һенең әлегә үҙ ҡарамағында йорттары булмауы ла шул турала һөйләй.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һан һәр саҡта ла сифатҡа әйләнмәй. Быны айырыуса граждандарҙан дәүләт комитетына килгән ялыуҙарҙың артыуы асыҡ раҫлай. Идарасы компанияларҙың артыуы ла был ағымды кәметә алмай. Комитетҡа юлланған ялыуҙар һаны түбәндәгесә арта: 2015 йылда 18 503 ялыу килгән, 2016 йылда – 20 736, 2017 йылда – 23 770. Былтыр уларҙың һаны, күреүебеҙсә, алдағы йыл менән сағыштырғанда, 1,15 тапҡырға артҡан. “Ялыуҙар һанының артыу сәбәптәренең береһен беҙ уны электрон рәүештә лә ебәреп булыу мөмкинлеге тыуыуҙа күрәбеҙ”, – ти дәүләт комитеты рәйесе. Халыҡтан килгән хаттарҙың 53 проценты хәҙер власть органдарының электрон ҡабул итеү бүлмәһе аша алына икән.
Ялыуҙар нимә тураһында?
— 33 проценты – торлаҡ фондына идара итеү мәсьәләләре (идара итеүсе компанияларҙың ҡәнәғәтләнерлек эшләмәүе) һәм дөйөм мөлкәттең тәртиптә тотолмауы буйынса;
— 32 проценты – торлаҡ һәм коммуналь хеҙмәттәр өсөн хаҡ түләтеү тураһында;
— 10 проценты – коммуналь хеҙмәтләндереү ҡағиҙәләрен боҙоуға (һыуыҡ һәм эҫе һыу менән тәьмин итеү, йылытыу, канализация, электр һәм газ) зарланыу;
— 25 проценты – торлаҡты үҙгәртеп эшләү һәм ҡайтанан планлаштырыу, башҡа мәсьәләләр буйынса.
Былтыр граждандарға өҫтәмә түләтеүҙәр яҙыу, идарасы компанияларҙың төҙөк булмаған йылытыу системаһы өсөн түләтергә маташыуы, йылылыҡты үлсәү буйынса дөйөм йорт приборҙарын тикшереү ваҡытының һуңлатылыуы йәмғиәттә ризаһыҙлыҡ тыуҙырғайны. Идарасы компаниялар тарафынан граждандарҙың хоҡуҡтарын боҙоуы тураһындағы суд ҡарарҙары ла байтаҡ булған.
Күп фатирлы йорттарҙа йәшәгән халыҡ йыш ҡына коммуналь хеҙмәтләндереүҙең сифатынан һәм тиҙлегенән ҡәнәғәт түгел. Йорттоң дөйөм мөлкәтен йүнәтеү һәм үҙгәртеү эштәре тураһында мәғлүмәт алыу ауыр, планлаштырылған эштең ғәмәлдә башҡарылғаны менән тура килмәүе лә йыш күренеш. Граждандар бигерәк тә дөйөм мөлкәтте тәртиптә тотоу өсөн хаҡтың ҡайҙан алынғанын һәм нимәгә нигеҙләнгәнен белә алмай аптырай.
Илдар Шафиҡов әйтеүенсә, дәүләт комитетының был тәңгәлдәге бурысы – кешеләргә хоҡуҡтарын аңлатыу, уларҙы тормошҡа ашырыу өсөн шарттар тыуҙырыу. Былтыр ул халыҡтың грамоталылығын күтәреү буйынса йөҙҙән ашыу сара үткәргән. Шулар араһында “Асыҡ диалог” тигән өс айға бер ойошторолғаны ла бар. Бынан тыш, муниципаль берәмектәрҙә күп фатирлы йорт советтары рәйестәре менән ай һайын осрашыуҙар үткәрелә. Дәүләт комитеты ҡануниәттең торлаҡ-коммуналь хужалығындағы ҡулланылышы буйынса тәжрибәгә арналған мәҡәләләр ҙә әҙерләй һәм киң мәғлүмәт сараларына сығара.
Әлбиттә, ялыуҙарға ғына ҡарамай, урынға барып тикшереүҙәр ҙә даими булып тора. Шуларҙың төп иғтибар үҙәгендә торғаны капиталь ремонттыр, моғайын. Ошо маҡсатта былтыр ғына ла 1 161 күп фатирлы йорттағы эштең сифаты ҡаралған.
– Элегерәк ремонтланып та, файҙаланыу барышында кәмселектәре табылған йорттарҙы айырым барып ҡарауҙы ғәҙәткә индерҙек, – ти дәүләт комитеты рәйесе. – Һөҙөмтәлә, капиталь ремонт яһалған йорттар һаны артыуға ҡарамаҫтан, ундағы эштең сифатына ҡарата ялыуҙар кәмей төштө.
Газ ҡорамалдарын ҡулланғанда аварияларҙың артыуы һәм шул арҡала ҡорбандар ҙа булыу сәбәпле, Торлаҡ һәм төҙөлөштө күҙәтеү буйынса дәүләт комитетына был өлкәне лә тикшереп тороу буйынса вәкәләттәр тапшырылған. Әлбиттә, бында айырым белгестәр талап ителә, шуға күрә махсуслашҡан газ бүлеү ойошмаһы менән килешеү төҙөгәндәр. Был тармаҡты тикшереүгә тотонғас та, дәүләт комитеты тейешле ҡағиҙәләр боҙолоу тураһындағы 1602 эш әҙерләне, улар түбәндәге мәсьәләләргә ҡағыла:
– йорттағы газ ҡорамалдарын техник хеҙмәтләндереү буйынса килешеүҙәр булмауы, килешеү төҙөүҙән баш тартыу;
– махсуслашҡан ойошма вәкилдәрен фатирҙағы газ ҡорамалдарын техник яҡтан хеҙмәтләндереү өсөн индермәү.
Бындай етешһеҙлектәрҙе төҙәтеү өсөн дәүләт комитеты быйылғы тәүге ярты йыллыҡта Башҡортостан Прокуратураһының һәм “Ростехнадзор”ҙың ярҙамына таянырға ниәтләй.
Сираттағы бурыс – йорттарҙы йылытыу миҙгеленә әҙерләүҙе контролдә тотоу. Ошо йүнәлештә лә байтаҡ етешһеҙлектәр асыҡлана һәм уларҙы төҙәтеү өсөн иҫкәрмәләр ебәрелә. Былары – нигеҙҙә һыуыҡ һәм эҫе һыу үткәргестәренең, канализацияның тейешенсә эшләмәүе, электр һәм газ менән тәьмин итеүҙең ышаныслы булмауы, дөйөм файҙаланыу урындарында тәҙрәләрҙең быялаһы юҡлығы, тышҡы һәм эске ямғыр һыуы торбаларын алмаштырыу мохтажлығы һәм башҡалар. Шулай ҙа, дәүләт комитеты рәйесе үҙе билдәләгәнсә, был ойошма хәҙер бер туҡтауһыҙ тигәндәй тикшереп йөрөү һәм яза биреү ысулынан ҡотолоп, намыҫлы эшләгән идарасы компаниялар менән партнерҙарса хеҙмәттәшлек итеү нигеҙенә күсә бара.
Граждандар, нигеҙҙә, ошондай үтенестәр менән мөрәжәғәт итә:
— авариялы хәлдә тип танылған күп фатирлы йорттарҙың тейешле тәртиптә тотолмауы;
— дөйөм йорт иҫәп приборҙарының ваҡытында тикшерелмәүе;
— коммуналь хеҙмәтләндереүҙең сифаты насар булыуы;
— түбәнең ағыуын һәм подвал бүлмәләрен һыу баҫыуҙы ваҡытында туҡтатмау;
— торлаҡты тәртиптә тотоу өсөн хаҡты бер яҡлы ғына, йәғни милекселәр менән кәңәшләшмәйенсә, билдәләү.


text:
МТС паркы 815 берәмеккә тулыланасаҡ
Башҡортостанда республика машина-технология станцияларының матди-техник базаһын нығытыу дауам иттерелә. 2009 йылғы баҫыу эштәрендә ҡатнашасаҡ машиналар паркы уҙған йыл менән сағыштырғанда 815 берәмеккә артасаҡ, шул иҫәптән 437 үҙ йөрөшлө машинаға.
2008 йылда республиканың ауыл хужалығы етештереүселәре финанслауҙың бөтә сығанаҡтары иҫәбенә малсылыҡ өсөн өс мең самаһы төрлө техника, машиналар һәм ҡорамалдар һатып алған. Дөйөм алғанда, 3,3 миллиард һумға. Был сумма 2007 йылғы шул уҡ күрһәткестән 1,6 тапҡырға күберәк. Республика лизингы буйынса бюджет средстволары иҫәбенә һуңғы ике йылда 800 берәмек ауыл хужалығы техникаһы һатып алынған. Аҡсалата сағылышта был 620 миллион һум.


text:
Уҡыусылар алдағы берҙәм дәүләт имтиханына үҙенең әҙерлек кимәлен баһалай ала Фото: Олег Яровиков
Уҡыусылар алдағы берҙәм дәүләт имтиханына үҙенең әҙерлек кимәлен баһалай ала
Уҡыусылар алдағы берҙәм дәүләт имтиханына үҙенең әҙерлек кимәлен баһалай ала Фото: Олег Яровиков
Берҙәм дәүләт имтихандары һәм дәүләт йомғаҡлау аттестацияһы мәсьәләләренең асыҡ банкы Федераль педагогик үлсәмдәр институты сайтында баҫтырылған. Бында рус теле, математика, биология, география, тарих, әҙәбиәт, йәмғиәтте өйрәнеү, информатика, химия, физика һәм сит телдәр – инглиз, француз, немец һәм испан – буйынса материалдар һалынған.
БР Мәғариф министрлығының дөйөм белем биреү һәм дәүләт йомғаҡлау аттестацияһы бүлеге баш белгес-эксперты Жанна Минекәева билдәләүенсә, заданиелар банкы этаплап тулылана.
— Март аҙағына тиклем сайтта мәктәпте тамамлаусылар өсөн берҙәм дәүләт имтихандары һәм туғыҙынсы синыф уҡыусылары өсөн дәүләт йомғаҡлау аттестацияһының 40 меңләгән заданиеһы барлыҡҡа киләсәк, улар араһында 2014 йылдағы имтихандарға индерелеүе ихтимал булған мәсьәләләр ҙә ҡуйыласаҡ, — тип аңлатты Жанна Минекаева. — Һәр уҡыусы күнекмә яһай һәм үҙенең әҙерлек кимәлен баһалай ала.
РФ Мәғариф һәм фән министрлығының мәғлүмәттәренә ярашлы, 2014 йылда Рәсәйҙә БДИ-ны үткәреүгә йәмәғәт күҙәтеүселәре контроле видеокамералар ярҙамында көсәйтеләсәк, улар имтиханды тура бәйләнеш аша күрһәтәсәк. Шулай уҡ имтихандарҙы ҡабул итеү пункттарында «федераль күҙәтеүселәр» барлыҡҡа киләсәк. Башҡортостанда 2014 йылда 118 имтихан ҡабул итеү пункты эшләйәсәк, 2013 йылда 121 ине.


text:
Дүртөйлө районының ике хужалығы ураҡты тамамланы
Дүртөйлө районының ике хужалығында — «Шишмә» тоҡомсолоҡ заводы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә һәм «Танып» муниципаль унитар предприятиеһында — иген һәм ҡуҙаҡлы иген культураларын урып йыйыуҙы тамамланылар, тип хәбәр иттеләр БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтендә.
«Шишмә» тоҡомсолоҡ заводы — районда уңыш буйынса алдынғыларҙың береһе. Бында гектарынан 39 центнер самаһы иген алынған. Дөйөм сәсеүлек майҙаны – 1400 га. Ярайһы ныҡ матди-техник база хужалыҡҡа ураҡ эштәрен сифатлы һәм тиҙ арала үткәрергә мөмкинлек биргән. Хужалыҡ баҫыуҙарында «Нива» һәм «Дон» маркаһындағы үҙҙәренең биш комбайны эшләгән.
Район буйынса дөйөм алғанда, ауыл хужалығы техникаһын һатып алыуға субсидиялар һәм дәүләт ярҙамы арҡаһында, ураҡ комбайндары паркы әле ете яңы машинаға тулыланған. 25 авгусҡа ҡарата район аграрийҙары менән сәсеүлек майҙандарының 68 процентында ашлыҡ урып һуғылған. Игендең уртаса уңышы республикалағына ҡарағанда юғарыраҡ — гектарынан 28,6 центнер. 65,8 мең тонна иген бураларға һалынған.


text:
- Подробности
- Просмотров: 286
МАШИНАЛАРҘЫ ӨЙРӘНЕҮ ҒИЛЕМЕ, машиналар һәм механизмдар т‑дағы фән. М.ө.ғ. төп маҡсаты: яңы физик эффекттар һәм күренештәр нигеҙендә машиналарҙы, механизмдарҙы эшләү һәм камиллаштырыу. М.ө.ғ. материалдарҙы өйрәнеү ғилеме, металлофизика, конструкция материалдары, материалдар ҡаршылығы, машиналар һәм механизмдар, машина деталдәре, ҡайталыусанлыҡ, һығылмалылыҡ, йәйелеү теорияларын һ.б. үҙ эсенә ала. Башҡортостанда 20 б. 50‑се йй. аҙ. алып ӨДАТУ‑ла тешле күсергестәр һәм механизмдар (И.А.Болотовский), 80‑се йй. уртаһынан ҡайталыусанлыҡ, йәйелеү һәм материалдар ҡаршылығы (Р.Р.Мәүлитов), триботехника (Л.Ш.Шустер), композицион материалдар (Ю.С.Первушин, Ю.А.Сангалов) һ.б. тикшерелә. 80‑се йй. уртаһынан Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары ин‑тында үтә һығылмалылыҡ (О.Ә.Ҡайбышев), 90‑сы йй. аҙ. Перспективалы материалдар физикаһы ин‑тында наноструктур материалдар (Р.З.Вәлиев) һ.б. б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә. Шулай уҡ ҡара: Реновация, Пластик деформация, Есем өҫтөн пластик эшкәртеү, Трибология.
В.Ҡ.Итбаев
Тәрж. Р.Ғ.Ғилманов


text:
Бөгөн республика етәксеһе Өфөнөң Орджоникидзе районында төҙөлгән заманса балалар баҡсаһын ҡараны һәм баш ҡала уҡытыусыларының август кәңәшмәһендә булды.
Тәүге өс ҡатлы балалар баҡсаһы Өфөнөң Орджоникидзе районында урынлашҡан. Элек санитар нормалар буйынса мәктәпкәсә учреждениелар ике ҡатлы ғына булырға тейеш ине, хәҙер иһә талаптар үҙгәргән. Яңы бина 216 урынға иҫәпләнгән, бында кескәйҙәр бар яҡлап та камиллашһын өсөн уңайлы шарттар ҡаралған. Бассейн, иркен спорт залы, музыка бүлмәләре. Балалар баҡсаһы сафҡа инеү менән районда сират бөтөнләй юҡҡа сыға. Рөстәм Хәмитов төҙөүселәргә сифатҡа иғтибар бирергә ҡушты.
Йыһазландырыуға килгәндә, хәҙер балалар баҡсалары ла заманса технологияларға күсә, кескәйҙәр интерактив таҡталар, компьютерҙар менән шөғөлләнәсәк. Яңы ҡоролмаларҙың өлгөләре бөгөн Өфө мәғариф хеҙмәткәрҙәренең август кәңәшмәһендә лә күрһәтелде.
Мини-компьютерҙарҙа кескәйҙәр тәрбиәселәр менән бергә лә, үҙ аллы ла шөғөлләнә ала. Электрон ҡоролмалар ярҙамында төрлө сценарийҙар әҙерләргә, проекттар эшләргә мөмкин. Заман технологиялары балалар баҡсаһына яңы ғына үтеп инһә, мәктәптәр өсөн ул ғәҙәти күренешкә әйләнеп бара.
Һәр замандың үҙ талабы. 2-3 тиҫтә йыл элек кенә белем усаҡтары компьютерҙар хаҡында хыялланһа, хәҙер дөйөм белем биреү системаһы электрон форматҡа күсә бара. Интерактив таҡта, электрон көндәлектәрҙән тыш, электрон дәреслектәр ҙә индерелә. Мәҫәлән, экранда интерактив һүҙлек аша рус телендәге һүҙҙәрҙең башҡортсаға тәржемәһен күрергә мөмкин.
Уҡытыусылар фекеренсә, заман технологияларының белем биреүҙә ярҙамы ҙур. Балаларҙың мауығыуын дөрөҫ файҙалана белергә кәрәк, ти башҡорт теле һәм әҙәбите уҡытыусыһы Эльза Толомбаева.
Бөгөнгө заман уҡытыусыларға төрлө методик алымдар, заманса технологиялар тәҡдим итә. Яңылыҡтарҙы тупланған тәжрибә менән берләштергәндә юғары һөҙөмтәгә ирешергә мөмкин. Мәктәптәрҙең матди-техник базаһын нығытыу ҙа иғтибар үҙәгендә. Тик әхлаҡи нормалар хаҡында оноторға ярамай, беҙ тәү сиратта ысын кешеләр тәрбиәләргә тейешбеҙ, тине Рөстәм Хәмитов.
Өфө ҡалаһының белем усаҡтарында 100 меңгә яҡын уҡыусы һәм балалар баҡсаларында 50 мең тирәһе бала шөғөлләнә. Уларҙан белемле, тәрбиәле быуын үҫтереп сығарыу бурысы тап мәғариф хеҙмәткәрҙәре иңендә ята.
Рәмзиә Кәримова


text:
Баш ҡалала Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышы батырҙары мемориалы янында сквер асылды
2 сентябрҙә Октябрҙең 50 йыллығы һәм 8 Март урамдары киҫелешендә урынлашҡан Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышы батырҙары мемориалы янында сквер асыу тантанаһы үтте.
Скверҙы реконструкциялау буйынса эштәр 2013 йылдың йәйендә башланғайны. Был ваҡыт эсендә иҫке плитка һүтеп алынды һәм брусчатка түшәлде, сәскә түтәлдәре төҙөкләндерелде, эскәмйәләр, яҡтыртҡыстар ҡуйылды, шулай уҡ йүкә, сирень ағастары ултыртылды. Алдағы ваҡытта бында бушлай Wi-Fi зона ойоштороласаҡ.
— Әлегә скверҙың рәсми исеме юҡ, документтарҙа ул «Йәштәр» скверы тип билдәләнә, — тине Совет районы хакимиәте башлығы Салауат Бәхтийәров. – Скверға исемде һәр өфөлө тәҡдим итә ала, иң уңышлы тип табылғандары тауыш биреү өсөн Өфө хакимиәте сайтында урынлаштырыласаҡ. Ҡалала ял зоналарының күбәйеүе – ҡыуаныслы хәл. Үткән йылда капиталь ремонттан һуң М.В.Нестеров исемендәге сквер асылды, киләһе йылда Йәштәр һарайы артындағы паркты реконструкциялау планлаштырыла, әлеге ваҡытта проект документацияһы әҙерләнә.
Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышы батырҙары һәйкәле 1975 йылдың апрелендә асылған. Уның дөйөм бейеклеге 12 метр тәшкил итә.


text:
Һеҙҙе Халыҡ-ара уҡытыусылар көнө айҡанлы ихлас ҡотлайым!
Бөтәһе лә үҙебеҙҙән тораБелем һәм тәрбиә, Телгенәм - бергенәм, Ҡоролтай тауышы // 29-09-2017, 00:17
“Башинформ” агентлығында Указды бойомға ашырыу буйынса матбуғат конференцияһы булды.
Илен һөймәҫ кенә телен һөймәҫ,Иле юҡтың ғына теле юҡ!Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт, Белем һәм тәрбиә, Башҡорт донъяһы, Телгенәм - бергенәм // 6-09-2017, 01:04
Туған тел
Мин халҡымдың сәскә күңеленән
Бал ҡортондай ынйы йыямын,
Йыямын да – йәнле ынйыларҙан
Хуш еҫле бер кәрәҙ ҡоямын.


text:
- Подробности
- Просмотров: 363
ҠОҘАЯРОВА Гүзәл Радомес ҡыҙы (18.1.1953, Өфө), үҫемлектәр физиологы. Биол. ф. д‑ры (1996), проф. (2000). Р.Ғ.Ҡоҙаяровтың ҡыҙы. БДУ‑ны тамамлағандан һуң (1975) Биохимия һәм цитохимия бүлегендә эшләй; 1986 й. алып Биология ин-тының үҫемлектәр физиологияһы лаб. мөдире. Фәнни тикшеренеүҙәре үҫемлектәрҙең тереклек итеү шарттары ҡапыл үҙгәргәндә фитогормондарҙы өйрәнеүгә арналған. Ҡ. тарафынан гормондарҙың синтезланыуы, күсеүе һәм тарҡалыуы иҫәбенә уларҙың концентрацияһының тиҙ үҙгәреү механизмы, тиҙ гормональ реакцияларҙың үҫеүгә һәм һыу алмашыныуына булышлыҡ итеүҙә роле асыҡланған. Гормондарҙы синтезлаған бактериялар ярҙамында инокуляциялау юлы м‑н үҫемлектәрҙең продуктлылығын һәм сыҙамлылығын арттырыу ысулы эшләнгән. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы.
Хеҙм.: Гормоны растений. Регуляция концентрации, связь с ростом и водным обменом. М., 2007 (авторҙ.).
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Учалы районы хакимиәтендә үҙгәрештәр
23 июндә Учалы районы Советы ултырышында хакимиәт башлығы вәкәләттәрен ваҡытынан алда туҡтатыу һәм Учалы районы хакимиәте башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусыны тәғәйенләү тураһындағы мәсьәләләр ҡаралды.
Район хакимиәте башлығы вазифаһын биләүсе Әлим Салихов үҙ теләге буйынса эштән китеүе тураһында ғариза бирҙе. Муниципаль район Советы депутаттары Учалы районы хакимиәте башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыуҙы Йыһаншин Азат Салауат улына йөкмәтте. Ул хакимиәт башлығы вазифаһын ошо вазифаға конкурс һөҙөмтәләре буйынса район Советы тәғәйенләгән кеше үҙ вазифаларын үтәй башлағанға тиклем башҡарасаҡ.


text:
Октябрьский ҡалаһының йәш ғаиләләре өсөн микрорайон төҙөлә
Күптән түгел Октябрьский ҡалаһының 34-се һәм 29-сы биҫтәләренән көньяҡтараҡ асыҡ ялан ине, уны халыҡ картуф сәсеүгә файҙаланды. Ә хәҙер бында, 32-се микрорайонда, ямғырҙан һуң сыҡҡан бәшмәктәр кеүек, бер һәм ике ҡатлы тиҫтәләгән матур кирбес йорттар ҡалҡып сыҡты. Һәм, ҡышҡы ваҡытҡа хас бик үк уңайлы булмаған һауа шарттарына ҡарамаҫтан, яңы йорттар төҙөлөшө һәм төҙөлгәндәрендә эске биҙәү эштәре тулы ҡеүәтенә алып барыла. Октябрьскийҙың йәш ғаиләләре өсөн бында 200-ҙән ашыу индивидуаль торлаҡ йорт төҙөләсәк. Һәр береһенең майҙаны, проектына ҡарап, 50-нән 90 квадрат метрға тиклем тәшкил итәсәк. Төҙөлөшө менән бергә 10-12 сутыйҙан да кәм булмаған ер участкалары өй туйлаясаҡ йәш ғаиләләрҙең бюджетына бик шәп ярҙам буласаҡ. Биҫтәнең генераль планы буйынса бында 120 урынлыҡ балалар баҡсаһы һәм төрлө йүнәлешле бер нисә магазин төҙөү ҡаралған. Шулай уҡ ҙур булмаған парк зонаһы менән балалар ҡаласығы ла күҙаллана. Үҙенең медпункты ла буласаҡ. Иҫәп-хисап буйынса, мәктәп төҙөлөшө талап ителмәйәсәк. Бөтөн микрорайон балаларын яҡында урынлашҡан 22-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе һыйҙыра аласаҡ, тип хәбәр итә «Октябрьский нефтяник» гәзите.


text:
БР Иҡтисади үҫеш министрлығы кадрҙар эҙләй
Республиканың Иҡтисади үҫеш министрлығы штатын арттыра. Дөйөм алғанда 47 кеше дәүләт хеҙмәтенә алынасаҡ.
— Белгестәрҙән алып начальниктарға тиклем бар кимәлдәге тиерлек кадрҙар талап ителә. Уларҙың бер өлөшө шунда уҡ эш башлаясаҡ, бер өлөшө талап ителгәнгә ҡәҙәр кадрҙар резервында торасаҡ, — тип хәбәр итте «Башинформ» агентлығына министрлыҡ хеҙмәткәре Игорь Смолягин. – Штаттар министрлыҡ составындағы ҡайһы бер структур үҙгәрештәр арҡаһында өҫтәп тулыландырыла. Атап әйткәндә, бер нисә яңы бүлек асылған. Мәҫәлән, дәүләт-шәхси партнерлыҡ бүлегендә тотош состав йыйыла.
Министрлыҡта эшләргә теләүселәр вакансиялар исемлеген һәм конкурста ҡатнашыуға талап ителгән документтарҙы министрлыҡтың рәсми сайтынан ҡарай ала.


text:
Баланы яңғыҙ тәрбиәләгән ата-әсәләр 29 сентябрҙә ҡыҙыу линияға мөрәжәғәт итә ала
29 сентябрҙә Республиканың ғаиләгә, балаларға, йәштәргә социаль-психологик ярҙам үҙәге «Баланы ата-әсәләрҙең береһе генә тәрбиәләүҙең психологик аспекттары» темаһына «ҡыҙыу линия» үткәрәсәк.
15 — 17 сәғәттәрҙә 8 (347) 273-09-00 телефоны аша һорауҙарығыҙҙы бирә һәм проблемаларығыҙ хаҡында һөйләй алаһығыҙ. Башҡортостан буйынса стационар телефондарҙан шылтыратыу бушлай.
Ата-әсәләр менән үҙәктең юғары квалификацион категориялағы педагог-психологтары Владимир Григорьев һәм Галина Шурухина аралашасаҡ.


text:
августа сыға.
“Ватандаш” журналының март һанында тарихи материалдар төп урынды алып тора, сөнки тарихи ерлек ҙур: 1919 йылдың мартында Башҡортостан РСФСР составында барлыҡҡа килгән беренсе республика була. Ошо уңайҙан баҫма Башҡортостан дәүләт китап палатаһы директоры Азат Ярмуллиндың “Килешеү мөнәсәбәттәренең беренсе тәжрибәһе” исемле мәҡәләһе менән асыла. Унда Башҡортостан милли дәүләтселегенең формалашыу этаптары сағылдырыла. Мәҡәлә Сталиндың Башҡорт автономияһын таныу тураһында телеграммаһы, Әхмәтзәки Вәлиди төҙөгән Башҡортостан автономияһы картаһы һәм башҡа тарихи документтарҙың һүрәттәре менән байытыла.


text:
- Подробности
- Просмотров: 519
ЕРҘЕ БЕРГӘЛӘП ЭШКӘРТЕҮ ШИРҠӘТЕ, ерҙе уртаҡ файҙаланыуҙы һәм етештереү сараларына шәхси милекте һаҡлап ҡалыу шарты м‑н уның ағзалары хеҙмәтен дөйөмләштереүҙе күҙ уңында тотҡан а.х. производство кооперацияһының иң ябай формаһы; коллектив хужалыҡ формаһы. Е.б.э.ш. ширҡәт ағзаларының дөйөм аҡсаһына алынған машиналар һәм ҡорамалдар йәмғиәт милкенә әүерелгән. Килем башҡарылған эшкә, етештереү сараларының, ҡайһы осраҡта ғаилә ағзаларының һанына ҡарап бүленгән. Өфө губернаһында тәүге Е.б.э.ш. 1921 й. барлыҡҡа килә, айырыуса коллективлаштырыу алдынан киң тарала. 1929 й. БАССР‑ҙа 1221 Е.б.э.ш. иҫәпләнә. 20‑се йй. аҙ. — 30‑сы йй. башында а.х. артелдәренә үҙгәртелә
Р.Ә.Дәүләтшин
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
- Подробности
- Просмотров: 431
ҠУЯНСЫЛЫҠ, ит, тире һәм йөн алыу өсөн йорт ҡуяндарын үрсетеү; малсылыҡ тармағы. Ҡуян ите — диетик продукт. Йорт ҡуяндарының тиреһе ысын йәки ҡиммәтле төрҙәргә оҡшатып эшләнгән тире алыу өсөн ҡулланыла. Продуктлылығының йүнәлеше б‑са йорт ҡуяндары иттире, ит һәм йөн тоҡомдарына бүленә. Ит-тире йүнәлешендәге тоҡомдарға — аҡ бәһлеүән, зәңгәр вена, ҡара-көрән, совет шиншиллаһы, һоро бәһлеүән, ит йүнәлешендәге тоҡомдарға — аҡ яңы зеландия, калифорния, йөн тоҡомдарына аҡ йөн, ангор ҡуяны һ.б. инә. Йорт ҡуяндарына тиҙ өлгөрөүсәнлек һәм үрсемлелек хас.
Башҡортостанда йорт ҡуяндарының ит-тире йүнәлешендәге тоҡомдары киң таралған. Респ. Ҡ. малсылыҡ тармағы булараҡ 20 б. 50‑се йй. аҙ. үҫешә: 1958 й. алып колхоздарҙа һәм совхоздарҙа ҡуян фермаларын күпләп ойоштороу башлана. 1961 й. башында 10 мең инә ҡуян булған 365 ферма иҫәпләнә; 1965 й. аҙ. инә ҡуяндарҙың һаны 60 меңгә тиклем етә, бер йыл эсендә 2 мең т ашыу ҡуян ите етештерелә. 60—70‑се йй. йорт ҡуяндарын үрсетеү м‑н Дүртөйлө р‑нының Н.К.Крупская ис., Я.М.Свердлов ис., “Шишмә” к‑здары, Бүздәк р‑нының “Уртакүл” с‑зы һ.б. шөғөлләнә. 80‑се йй. башлап шәхси Ҡ. киң тарала. Шәхси Ҡ. ҡуян үрсетеүселәр йәмғиәттәре булышлыҡ итә. Йорт ҡуяндарын төрлө материалдарҙан (ағас, кирбес һ.б.) эшләнгән шәхси йәки төркөмлө ситлектәрҙә, йәйен асыҡ һауала, ҡышын яраҡлаштырылған биналарҙа тоталар. Ит-тире тоҡомло мал үҫтереү б‑са хужалыҡтарҙа төп көтөүҙәге һәр инә ҡуяндан йылына уртаса 20‑шәр ҡуян балаһы алына. Йөн тоҡомло мал үрсетеү б‑са хужалыҡтарҙа һәр өлкән заттан йылына 350—700‑әр г йөн алалар. 2011 й. йорт ҡуяндары шәхси ярҙамсы хужалыҡтарҙа һәм крәҫтиән (фермер) хужалыҡтарында үрсетелгән; ҡуяндарҙың дөйөм һаны 25 меңдән ашыу, ш. иҫ. крәҫтиән (фермер) хужалыҡтарында яҡынса 3,5 мең, тәшкил иткән. Аграр университетта респ. Ҡ. үҫтереү б‑са тәҡдимдәр эшләнә (А.В.Близнецов).
Әҙәб.: Приусадебное животноводство и птицеводство. Уфа, 1993.
Н.Г.Фенченко
Тәрж. Г.А.Миһранова


text:
Республика Австрия менән мәҙәни хеҙмәттәшлек булдыра
— Башҡортостан төрлө ижади проекттарҙа, шул иҫәптән Рәсәйҙә Австрияның мәҙәни миҙгелен үткәреү сиктәрендә ойошторолған сараларҙа, һәр ваҡыт ҡатнашырға әҙер, - тип билдәләне Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры Әминә Шафиҡова Австрияның Рәсәйҙәге Илселеге ҡарамағындағы мәҙәниәт буйынса атташе Симон Мраз менән осрашыу барышында. – Беҙҙең артистар, ижади коллективтар Рәсәй буйлап гастролдәргә йөрөй, Европа һәм донъяның төрлө илдәрендә концерттар менән сығыш яһай. Сит илдәрҙән коллегаларыбыҙҙың беҙгә килеүе бик ҡыуаныслы.
— Австрияның Рәсәйҙәге мәҙәниәт институтында эшләйем, — тип хәбәр итте Симон Мраз. – Минең бурыс – Рәсәйгә килгән Австрия рәссамдарына һәм музыканттарына ижади проекттар ойоштороуҙа һәм уларҙы тормошҡа ашырыуҙа ярҙам итеү. Бөгөнгө көнгә балет сәнғәте өлкәһендә берлектә ижади проекттарҙы ғәмәлләштереү буйынса тәҡдимдәр бар. Атап әйткәндә, Түбәнге Австриянан «Европа-балет Санкт Пёльтен» балет труппаһының гастролдәрен ойошторорға теләр инек.
Симон Мраз Австрияның Санкт-Берн ҡалаһындағы театрҙың Башҡортостандың балет өлкәһендәге проекттарында ҡатнашырға теләүе хаҡында әйтте. Башҡорт опера һәм балет театры директоры Рөстәм Сабитов 2013 йылдың апрелендә үтәсәк Нуриев исемендәге Халыҡ-ара балет сәнғәте фестивалендә ҡатнашырға тәҡдим итте.
Шулай уҡ осрашыуҙа Өфөлә Австрияның бөгөнгө фотосәнғәте күргәҙмәһен ойоштороу мөмкинлектәре тикшерелде һәм уларҙы студенттар өсөн тематик экспозициялар форматында үткәрергә тәҡдим ителде. Осрашыуҙа ҡатнашыусылар III «Өфө-Зальцбург» халыҡ-ара фестивале сиктәрендә Х.Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының Австриянан коллегалары менән хеҙмәттәшлек итеү мәсьәләләре һәм Австрия белгестәренең музыка һәм балет сәнғәте буйынса үткәрелгән фәнни-ғәмәли конференцияларҙа ҡатнашыуы, шулай уҡ ике республика араһында артистарҙың, ижади коллективтарҙың гастролдәрен ойоштороу мөмкинлектәре хаҡында фекер алышты.


text:
- Подробности
- Просмотров: 257
МИРОПИЕВ Михаил Алексеевич (1852 — 8.12.1919), педагог‑мәғрифәтсе. Дини тәғлимәт канд. (1878). Н.И.Ильминский идеялары яҡлы була. Ҡазан дини акад. тамамлаған (1878). 1879 й. алып Төркөстан башҡа милләттәр өсөн уҡытыусылар семинарияһы (Ташкент) уҡытыусыһы, 1888 й. — дир., бер үк ваҡытта Һырдаръя өлк. халыҡ уч‑щелары инспекторы. 1909—17 йй. Ырымбур уҡыу‑уҡытыу округының округ инспекторы. Башҡа милләттәр өсөн__мәктәптәрҙә урыҫ телен уҡытыуҙы камиллаштырыу һәм уҡыусыларҙың туған телен файҙаланыу өсөн сығыш яһай. Башҡа милләттәргә белем биреү б‑са, ш. иҫ. “Урыҫ булмаған милләттәрҙең хәле тураһында” (1901), “Милли башланғыстарҙағы урыҫ мәктәбен нигеҙләү зарурлығы тураһында” (1909), “Н.И. Ильминскийҙың башҡа милләттәргә белем биреү системаһының асылы” (1915) тигән хеҙмәттәр авторы. Көнсығыш Рәсәй мәҙәни‑ағартыу йәмғиәтен ойоштороу инициаторҙарының береһе. “Вестник Оренбургского учебного округа” ж. мөхәррире (1912 й. алып). Репрессиялана (1919), атыла. 1993 й. аҡлана.
М.Н.Фархшатов
Тәрж. Ә.Н.Аҡбутина


text:
Сан-Франсиску
Сан-Франсиску (порт. Rio São Francisco һүҙмә-һүҙ Изге Франциск йылғаһы) — оҙонлоғо буйынса Көньяҡ Америкала өсөнсө йылға.
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бразилия яҫы таулығының иң бейек урта өлөшөндә — Серра-да-Канастра тауҙарында башлана. Үрге ағымында тупһалы, шәп ағымлы, ғәҙәти тау йылғаһы характеристикаһына эйә. Урта ағымында йылға тектоник сығышлы киң үҙән буйлап Атлантик океан яр буйына параллель рәүештә аға. Каброро ҡалаһынан һуң көньяҡ-көнсығышҡа табан борола һәм яр буйы һырттары аша үтеп, бихисап тупһалар һәм бейеклеге 81 метрға еткән Паулу-Афонсу шарлауыҡтарын барлыҡҡа килтерә. Артабан Атлантик океанға ҡоя.
Оҙонлоғо — 2830 км, йылға бассейны яҡынса 641 мең км². XX быуат уртаһында йылғала гидроэлектростанция каскадтары, өс һыуһаҡлағыс (Трес-Мариас, Собрадиньо, Итапарика) төҙөлгән. Һыуһаҡлағыстар төҙөү суднолар йөрөшөнә булышлыҡ итә һәм һыу юлын оҙонайта.
Барра ҡалаһы янында уртаса һыу сығымы 3000 м³/с тәшкил итә. Паулу-Афонсу районында шул уҡ исемдәге милли парк урынлашҡан; экологик туризм үҫешкән.


text:
- Подробности
- Просмотров: 441
БЛОХИНДАР, сауҙагәрҙәр. Кондратий Игнатьевич Б. (1815—?), 1‑се гильдия сауҙагәре. Өфөлә араҡы з‑ды, шарап магазины, иҫерткес эсемлектәр һатыу йорто һәм кафе‑ресторанлы склад тота; галантерея магазины, Каруанһарайҙың 9 кибете һәм 16 иҫерткес эсемлектәр һатыу йорто хужаһы була. 1863 й. һыра ҡайнатыу з‑ды аса. Уның улы — Николай Кондратьевич Б. (1843—1918, Өфө), 1‑се гильдия сауҙагәре, китап м‑н сауҙа итеүсе, нәшриәтсе. Ҙур китап магазины (1815 й. уның олатаһы Игнатий Б. тарафынан нигеҙ һалына; 19 б. башынан “Писчебумажная и книжная торговля Н.К.Блохина” фирмаһы) хужаһы була. 19 б. 60‑сы йй. алып Өфөлә Голубиный биҫтәһендә усадьба (хәҙ. Аксаков С.Т. исемендәге баҡса) биләй, 1892 й. уны В.И.Видинеевҡа һата. 19 б. 60‑сы йй. аҙағында Өфө губернаһында беренсе шәхси типография (“Печатня Блохина”) аса, унда “Уфимский листок объявлений и извещений” гәз. сығарыла, китаптар, брошюралар һ.б. нәшер ителә; Өфөлә (фаразланыуынса, 1868 й.) шәхси йәмәғәт китапханаһы төҙөй, уның фонды 70‑се йй. уртаһына ҡарай 3 мең китапҡа етә (1912 й. уны ҡалаға бирә; хәҙ. 2‑се ҡала китапханаһы). 1916 й. Өфөлә уның аҡсаһына дауахана төҙөлә. Өфө ҡ. нәҫелдән килгән почётлы гражданы. Элекке типография бинаһында (Ленина урамы, 24) уға мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Б. 5 бинанан торған усадьба (Ленин урамы, 24), Б. торлаҡ йорто (Пушкин урамы, 112/2) һәм Б. араҡы з‑ды (Пушкин урамы, 112/3) биналары комплекстары — архитектура ҡомартҡылары.
Әҙәб.: Барсов Н.Н. На заре книжного и библиотечного дела в Уфе //По тропам былого. Уфа, 1980.
Ф.Д.Әхмәрова
Тәрж. Д.К.Үзбәков


text: Педагогия фәндәре докторы, Башҡорт дәүләт университетының башҡорт һәм дөйөм тел ғилеме кафедраһы профессоры, Башҡортостандың атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре, Ушинский исемендәге миҙал кавалеры, профессор Рафаэль Аҙнағолов башҡорт диалектологияһы, хәҙерге лексикологияның актуаль проблемалары, башҡорт халҡының этнолингвистик тарихынан йөкмәткеле лекциялар уҡыны, студенттарҙың диплом эштәренә етәкселек итте. 15 монография һәм методик китаптар авторы, ете һүҙлек әҙерләп нәшерләне, унан тыш урта һәм юғары уҡыу йорттары уҡыусылары, студенттар өсөн 11 программа төҙөнө.


text:
ISBN
Фольклорный архив Башкирского государственного университета

Турат ауылы. Хәйбулла районы. Әкиәт. Абдулла Бикбов, 79 йәштә. Тыуып үҫкән ауылы Ҡолбирҙе
Борон-борон заманда бер бай ҡарт булған, ти. Ул күпис (күпец) булған, һатыусылыҡ иткән.
Уның тәүге хатыны үлә. Ә унан бер ир бала ҡалған була.
Бер аҙ ваҡыт үткәс, бай йәш хатын ала. Ул бик уҫал булған. Ул бер ҙә үгәй малайҙы үҙһенмәй (үҙ итмәй). Нисек тә булһа, хәҙер, уны юҡ итергә, үлтерергә уйлай башлай.
Шунан был хатын ошо уй менән бер белемсегә бара. Өлкән хатынынан ҡалған улы бар. Минең шуны үлтергем (үлтерткем) килә, миңә берәй аҡыл өйрәт әле ти белемсегә. Белемсе уңа (аңа) аҡыл өйрәтә: Улың мәҙрәсәнән ҡайтҡас ағыу ашат ти.
Был малайға атаһы имләп аш биргән була бәләкәй сағында уҡ.
Егет мәҙрәсәнән (уҡыуҙан) ҡайтып килгәндә, шул үҙенең аты кешенләп ебәрә. Шунан теге егет аты янына килә. Аты телгә килеп былай тигән.
"Һин ашама апайыңдың (үгәй әсәйеңдең) әҙерләгән ашын.
Ул һинең ашыңа ағыу һалған булыр.
Егет атын тыңлап, икенсе бер аш ашай ҙа, та(ғы) мәҙрәсәгә китә. Шунан теге хатын тағы ла бер белемсегә бара.
Был юлы белемсе: Мунса яғып индер. Шул ваҡытта ул өҫ кейемдәрен алыштырыр. Һин аның күлдәгенең яғаһына, еңдәренә ағыу тек, шунан ул үлер, - ти.
Хатын ҡайта ла мунса яғып, егеттең күлмәгенә ағыу тегеп, уҡыуҙан ҡайтҡанын көтә башлай.
Егеттең ҡайтып килгәнен күреп аты тағы кешенәп ебәрә:
"Апайың һине йыуындырам, икенсе өҫ кейеме кейендерәм тиер, һин кеймә",
ти. Һин аны (уны) алдап сығарып ебәр ҙә кейемдәрҙе ташҡа ҡуйып яндыр ти.
Шулай итеп был эш тә барып сыҡманы бит инде. Теге хатын тағы китә белемсегә. Юҡ,...улай булһа, һиңә бер дарыу бирәм, шуны эс тә үҙең ауыры ти хәҙер белемсе.
Хатын шулай эшләй ҙә. Хәҙер ире китә белемсегә. "Ниндәй дарыу менән шәбәйтергә хатыңды?" - тип һорай ул. Белемсе аңа ат һуйып, уның йөрәк майын эсергә ҡуша.
Шунан был ата ҙур ғына ҡайғыға ҡала бит инде. Ат жалкы.
Был турала хатынына ла әйтеп ҡарай. Әгәр мине яратмаһаң, үлтерергә теләһәң һуйма ти хатыны. Хәҙер атаһы улынан рөхсәт һорарға була. Был ваҡытта инде аты малайға әйтеп ҡуйған була: рөхсәт һорағанда нәмә тип яуап бирергә икәнлеген.
Ана шулай итеп әйтергә ҡуша: "Атай, атты бирҙең, аттың рәхәтлеген күрә алманым инде. Һин атты өс-дүрт көнгә биреп тор миңә. Мин ишек алдында ғына йөрөп торам. Шунда атына яҡшы эйәрҙәр һалып, ишек алдында ғына менеп йөрөй башлай. Хатыны тағы ла нығыраҡ ауырый башлай.
Егет атты менеп бер аҙ йөрөгәс, телгә килә. Бер аҙ йөрөгәс, аҫҡа ҡара, әгәр ут күренһә, бер һуҡ та күҙеңде йом. Егет шулай эшләй ҙә. Шул ваҡытта аты ерҙәге бығауҙы өҙөп, осоп (елеп) сығып китә ҡапҡанан.
Бер аҙ ваҡыттан һуң хатыны үлә. Шулай итеп был бай баланан да, хатындан да, аттан да ҡолаҡ яҙа. Хәҙер инде һатыусылыҡ та итә алмай. Шулай итеп барып үҙе лә үлеп китә
Ссылка на эту публикацию:
[Электронный документ] // Фольклорный архив Башкирского государственного университета: электронное научное издание / под ред. Б. В. Орехова, А. А. Галлямова. [20112018]. Дата обновления: 11.02.2014. URL: http://lcph.bashedu.ru/editions/efolk.php?go=folk_id.280&w=%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD (дата обращения: 27.05.2018).


text:
- Подробности
- Просмотров: 467
БЕНТОС (гр. bénthos — тәрәнлек), һыу ятҡылыҡтары төбөндәге ләмдә һәм уның өҫтөндә йәшәүсе организмдар берләшмәһе. Үҫемлек (фитобентос) һәм хайуан (зообентос) Б. айырып йөрөтөлә. Фитобентостың күп төрҙәре һыу төбөнә тамырҙары йәки ризоидтары м‑н нығына; уларҙың ҡайһылары тулыһынса һыуҙа була (йәшел ылымыҡтар, хара ылымыҡтары, фонтиналис мүге), башҡаларының һыу өҫтөндә сәскәләре (ҡыуыҡлы үлән, ураут, һыу ебәге, элодея), өсөнсөләренең — япраҡтары һәм сәскәләре урынлаша (аҡ томбойоҡ, һары томбойоҡ һ.б.), дүртенселәре — тулыһынса тиерлек һыу өҫтөндә (екән, ҡуһа, ҡамыш, ҡырҡбыуын). Фитобентостың башҡа вәкилдәре (диатом ылымыҡтар) һыу ятҡылыҡтары төбөнөң өҫтөндә һәм һыу аҫты предметтарында урынлаша. Зообентоста ләм ҡатламында йәшәүсе хайуандар — инфауна (аҙ төклө селәүсендәр, трубочниктар), һыу төбөнөң өҫтөндә хәрәкәт итеүселәр — онфауна (ҡыҫала һымаҡтар, моллюскылар), субстратҡа нығынғандар — эпифауна (болоттар, дрейссендар, һимерүләндәр), һыу төбөнә яҡын йөҙөүселәр һәм даими рәүештә һыу төбөнә төшөүселәр — нектобентос (һыу мыры, энәғараҡтар, яҙһөйәр балағорттары, ш. уҡ балыҡтар — густера, ҡорбан, табан балыҡ, шамбы, эт балығы һ.б., һөлөктәр) айырыла. Организмдарҙың ҙурлығы б‑са макробентос (5—10 мм алып һәм эрерәк — күпселек һыу төбөндә йәшәүсе хайуандар), мейобентос (0,5—5 мм — ләмдең өҫкө ҡатламы организмдары), микробентос (0,5 мм бәләкәйерәк — бер күҙәнәкле организмдар) айырыла. Башҡортостан һыу ятҡылыҡтарының зообентосы 20 б. 70‑се йй. башынан Башҡорт дәүләт университетында (М.Ғ.Баянов, В.Г.Боев) өйрәнелә. Һимерүләндәр (2 төр), болоттар һәм гидралар (3‑әр), һөлөктәр (11), ҡыҫала һымаҡтар (12), яҙһөйәр балағорттары (17), ҡаты ҡанатлылар (59), ҡандалалар (37), серәкәйҙәр (10), һуҡыр себендәр (21), һыу мыры (32), күгәүендәр (37), шишмә күбәләктәре (68), энәғараҡтар (47), хирономидтар (126) асыҡлана. Фитобентос (ылымыҡтар) 70‑се йй. уртаһынан БДУ‑ла (Ф.Б.Шкундина) өйрәнелә. Бентос организмдары тәбиғәттә матдәләр әйләнешендә мөһим роль уйнай. Улар балыҡ, ҡош, имеҙеүселәр өсөн аҙыҡ булып тора, медицинала ҡулланыла (бүздәк, һары томбойоҡ).
Әҙәб.: Боев В.Г. Зообентос некоторых водоёмов Южно‑Уральского заповедника //Итоги научных исследований биологического факультета Башкирского государственного университета за 1995 год. Уфа, 1996; шул уҡ. Обитатели дна (бентос) //Экология водоёмов Башкирии. Уфа, 1998.
М.Ғ.Баянов, С.С.Хәйретдинов
Тәрж. М.Н.Моратшина


text:
Башҡортостан Президенты Стәрлетамаҡ районының ғаилә малсылыҡ фермалары эшмәкәрлегенә баһа бирҙеФото: Олег Яровиков
Башҡортостан Президенты Стәрлетамаҡ районының ғаилә малсылыҡ фермалары эшмәкәрлегенә баһа бирҙе
Башҡортостан Президенты Стәрлетамаҡ районының ғаилә малсылыҡ фермалары эшмәкәрлегенә баһа бирҙеФото: Олег Яровиков
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Стәрлетамаҡ районына эш сәфәре барышында Талалаевка ауылында урынлашҡан «Малакян А.О.» крәҫтиән-фермер хужалығында булды. Ул эре мал, һарыҡ, ат, сусҡа, бал ҡорттарын үрсетеү буйынса махсуслашҡан. Үткән йылдың ғинуарында булдырылған предприятие бизнестың яңы йүнәлешен үҙләштерә – бында йылҡы малы үрсетеү һәм һимертеү, ҡымыҙ етештереү буйынса махсуслашҡан производство булдырыла.
2012 йылда шәхси эшҡыуарға, «2012-2014 йылдарға Башҡортостан Республикаһының крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары нигеҙендә ғаилә малсылыҡ фермаларын үҫтереү» маҡсатлы программаһында ҡатнашыусы булараҡ, биш миллион һум күләмендә грант тапшырылды. Был суммаға эшҡыуар рус тоҡомло аттар һатып алған. Әлеге ваҡытта хужалыҡта Пермдән һәм Мари Иленән килтерелгән бындай аттарҙың һаны 80-гә етә. Фермала хәбәр итеүҙәренсә, был һанды 300-гә тиклем еткереү планлаштырыла. Малдың ауырлығы 1000 килограмға етә. Бынан тыш, «Малакян А.О.» хужалығы аттары төрлө махсус күргәҙмәләрҙә ҡатнашып, призлы урындар ҙа яулай.


text:
- Подробности
- Просмотров: 358
РЕСПУБЛИКА КЛИНИК ДАУАХАНАҺЫ, дәүләт һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы. Башҡортостандың төп дауалау‑консультатив һәм ойоштороу- методик учреждениеһы. Өфөлә урынлашҡан. Составына консультация- диагностика поликлиникаһы (көнөнә 1200 кеше ҡабул итә), тәүлек әйләнәһенә эшләгән стационар (1120 койка), диагностика үҙәге (10 бүлек, 12 койкаға иҫәпләнгән көндөҙгө стационар, 3 лаб.), ашығыс һәм планлы консультатив мед. ярҙамы бүлеге (ҡара: Санитария авиацияһы), ойоштороу‑иҡт. бүлеге һ.б. инә. Стационарҙа 24 клиник бүлек (бактериология, гематология, колопроктология, нейрохирургия, ревматология, сепсис м‑н ауырығандарға махсус мед. ярҙамы, травматология‑ортопедия, хирургия һ.б.) бар, улар нигеҙендә дауалау- диагностика үҙәктәре һәм БДМУ‑ның 10 кафедраһы эшләй. 2008 й. 480 табип һәм 907 урта мед. хеҙм‑ре эшләгән; стационар ярҙам — 24 меңдән ашыу, амбулатор‑консультатив ярҙам 112 меңдән ашыу пациентҡа күрһәтелгән; 19 меңдән ашыу операция яһалған. 1876 й. Губ. земство дауаханаһы булараҡ ойошторола, 1918 й. алып Өфөнөң Беренсе совет дауаханаһы, 1948 й. — Респ. клиник дауаханаһы, 1976 й. — Ғ.Ғ.Ҡыуатов ис. респ. клиник дауаханаһы. Учреждение м‑н У.А.Алексеев, Н.‑Ғ.Н. Байтирәков, И.И.Захаров, И.‑Ғ.Ғ. Ҡадиров, Р.Ш.Мағазов, М.Е. Петров һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.
Р.Й.Нагаев
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Социалистик Хеҙмәт Геройы Флүр Ғәлимйәнов вафат булды
2010 йылдың 28 ғинуарында Социалистик Хеҙмәт Геройы, “Өфө моторҙар эшләү берекмәһе” асыҡ акционерҙар йәмғиәте ветераны Флүр Ғәлимйән улы Ғәлимйәнов ҡаты ауырығандан һуң 78-се йәшендә вафат булды.
Флүр Ғәлимйәнов 1932 йылдың 1 февралендә БАССР-ҙың Балтас районы Илекәй ауылында тыуған. 1949 йылда ошо уҡ райондың “Осҡон” колхозында эшләй башлай. Совет Армияһы сафында дүрт йыл хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң бөтә хеҙмәт эшмәкәрлеген машиналар эшләү тармағын үҫтереүгә арнай. 1955 йылда Өфө авиация институтын тамамлай һәм “Өфө моторҙар эшләү берекмәһе” асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә инженер-конструктор, өлкән мастер, цех начальнигы урынбаҫары, төп инженер булып эшләй.
Предприятиела эшләгән осорҙа Флүр Ғәлимйән улы үҙен юғары квалификациялы, аҡыллы белгес, оҫта ойоштороусы һәм талапсан етәксе итеп күрһәтә. Бөтә вазифаларҙа ла ҡушылған эшкә һәр саҡ юғары яуаплылыҡ һәм тырышлыҡ менән ҡарай.
Флүр Ғәлимйән улы Ғәлимйәнов ҡаланың һәм республиканың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша. Ул ихласлыҡ, күңел ябайлығы, баҫалҡылыҡ һәм кешеләргә иғтибарлы мөнәсәбәт кеүек һоҡланғыс кешелек сифаттары менән айырылып торҙо, ошоноң һөҙөмтәһендә лайыҡлы абруй ҡаҙанды.
Флүр Ғәлимйән улының күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте Ленин ордены, Социалистик Хеҙмәт Геройының “Ураҡ һәм Сүкеш” алтын миҙалы, башҡа бик күп миҙалдар, Башҡортостан Республикаһының Почет грамоталары менән билдәләнде, уға “Почетлы машина эшләүсе” тигән исем бирелгән.
Талантлы ойоштороусы, етәксе һәм һоҡланғыс кеше Ғәлимйәнов Флүр Ғәлимйән улы хаҡында яҡты иҫтәлек беҙҙең йөрәктәрҙә мәңге һаҡланыр.
Некрологка республика Президенты Мортаза Рәхимов, БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай Рәйесе Константин Толкачев, БР Хөкүмәте Премьер-министры Раил Сарбаев һәм башҡа рәсми кешеләр ҡул ҡуйған.


text:
Рөстәм Хәмитов Башҡортостан халҡын Ураҙа байрамы менән ҡотланы
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов республика халҡын изге Рамаҙан айы тамамланыуы һәм Ураҙа байрамы башланыуы менән ҡотланы. Үҙенең ҡотлауында төбәк башлығы, «был байрамда исламдың күп быуатлыҡ йолалары, уның юғары әхлаҡи идеалдары сағылдырыла», тип билдәләне. «Ураҙа байрамы изге айҙың төп ҡанундарын – рухи таҙарыныуҙы, тыныслыҡ һөйөүҙе һәм миһырбанлылыҡты, изге эштәр ҡылыуҙы кәүҙәләндерә. Бындай ҡиммәттәр барлыҡ дин вәкилдәре өсөн дә берҙәй яҡын һәм аңлашыла, тыныслыҡ һәм татыулыҡ нигеҙе булып хеҙмәт итә.
Республика мосолмандары конфессия-ара диалог төҙөүгә, дини берекмәләрҙең дәүләт власы органдары менән үҙ-ара мөнәсәбәттәрен киңәйтеүгә ҙур өлөш индерә. Ислам динен тотоусылар толерантлыҡ һәм башҡа диндәргә ихтирам идеяларын үҫтереүҙә, шулай уҡ дини экстремизмға, йәмғиәттә социаль афәттәрҙең таралыуына ҡаршы тороуҙа изге эштәр атҡара».
— Ураҙа байрамы барыбыҙға ла күңел тыныслығы һәм үҙ көсөбөҙгә ышаныс бүләк итһен, ижади хеҙмәт өсөн яңы көс-дәрт һәм илһам бирһен. Ихлас күңелдән һәр йортҡа һәм ғаиләгә йылылыҡ һәм шатлыҡ, татыулыҡ һәм изгелек, тыныслыҡ һәм именлек кереүен теләйем! — тип билдәләне ҡотлауында республика Президенты.


text:
Хәйбулла районында Таш музейы барлыҡҡа килде
Хәйбулла районы үҙәге – Аҡъярҙа Таш музейы барлыҡҡа килде. Ул Исмәғил Тасимов исемендәге Аҡъяр тау колледжы территорияһында асыҡ һауала урынлашҡан. Музей йыл дауамында уҡыу йорто студенттары һәм уҡытыусылары көсө менән эшләнде, тип хәбәр иттеләр район хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлегенән.
Асыу тантанаһында тау колледжы директоры Рәмил Арыҫланов, музейға тау фәндәре академияһы ағзаһы, профессор, сығышы менән Хәйбулла районы кешеһе Миңлеәхмәт Моталовтың исеме бирелде, тип хәбәр итте.
Таш музейында райондың тау мәғдәне предприятиелары тарафынан сығарылған бөтә тоҡом таштар күрһәтелгән. Колледж етәкселеге әйтеүенсә, фонд даими рәүештә тулыландырыласаҡ, ә музей территорияһы матурланасаҡ.


text:
Йәшәүгә дәрт һәм ҡеүәт бирә
23 июня 2014 йыл | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
Күптән түгел үҙәк район китапханаһында яҡташыбыҙ Гөлнур Яҡупованың "Ҡатындар” трилогияһы буйынса китап уҡыусы-лар конференцияһы үтте. Башта Г.Яҡупованың биографияһына, ижадына байҡау яһалды. Артабан һөйләшеү әҫәр хаҡында, унда һүрәтләнгән ҡатын-ҡыҙ образдары, өләсәйҙәр тәрбиәһе, ир-аттың ғаиләләге урыны, атайҙар тәрбиәһе хаҡында барҙы.
Сират күпере
23 июня 2014 йыл | Хаттар
Беҙҙең Таш-Аҫты ауылы халҡы Еҙем йылғаһы аша һалынған аҫылмалы күперҙе сират күпере тип атай башланы. Шулай тип әйтерлек тә шул: таҡталары сереп, һынып бөтөп бара, абайламайыраҡ баҫһаң, йылғаға осоп төшөүең дә ихтимал.
Күрше хаҡы – тәңре хаҡы
23 июня 2014 йыл | Хаттар
Күршеңдең хәлен белеп торһаң, үҙеңә мең сауап алырһың, тиелә хәҙистә. Аллаға шөкөр, күршеләрҙән уңдым мин. Бына шуларҙың береһе Айзирәк бигерәк күңелемә яҡын. Уны күптәр: "Беҙҙең Айзирәк”, - тип йөрөтә. Һәр кемгә асыҡ йөҙлө, иғтибарлы шул үҙе лә.
“Әкиәт” ҡошсоҡтарын осорҙо
23 июня 2014 йыл | Хаттар
Бар донъя йәшеллеккә төрөнгән бер мәлдә мәктәптәр генә түгел, балалар баҡсалары ла үҙ ҡошсоҡтарын осора. Эйе, улар тап ошонда ҡанат нығытҡандан һуң мәктәп тупһаһына аяҡ баҫа ла инде.
Гәзитһеҙ ҡалмағыҙ!
23 июня 2014 йыл | Матбуғат
2014 йылдың икенсе яртыһына "Табын”ға яҙылыу тамамланырға бер аҙна ваҡыт ҡалды. Гәзитһеҙ ҡалмаҫ өсөн бөгөндән почта бүлексәһенә барып, яҙылып ҡуяйыҡ. "Табын”ға 6 айға яҙылыу хаҡы – 585 һум 24 тин, пенсионерҙарға – 534 һум
34 тин.


text:
Шакиров Алик Фәйез улы
Шакиров Алик Фәйез улы (Алик Фәйезов, Әлим Фәйезов; 30 ноябрь 1953) — журналист. 1980 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2008), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1989). Башҡорт Википедияһы ирекмәндәре (2012) һәм Башҡортостан викимедиасылары төркөмөнөң матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары буйынса кәңәшсеһе (2015).
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Алик Фәйез улы Шакиров 1953 йылдың 30 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Абзан районы[1] Һаҡмар совхозының Үҙәк усадьба ҡасабаһында уҡытыусылар Фәйез Зариф улы һәм Нәилә Яҡуп ҡыҙы ғәиләһендә алтынсы бала булып тыуған. Әлеге ваҡытта был ҡасаба Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районына ҡараған Арсен ауылы тип атала. Ҡужанаҡ ауылы мәктәбендә урта белем ала. Бер йылдан һуң Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә һәм 1977 йылда тамамлай.
Ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ғәиләһе һәм туғандары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Атаһы — Фәйез Зариф улы Шакиров
- Әсәһе — Нәилә Яҡуп ҡыҙы Шакирова (Искәндәрова)
- Ағалары — Роберт, Радик (1938), Роберт (1947), Илдар/Эдик (1951)
- Апаһы — Светлана (1940)
- Ҡустыһы — Рафаэль (1959)
- Ҡатыны — Рәлиҙә Муса ҡыҙы (1957), юғары класлы врач-педиатр, Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары (2008)
- Улы — Искәндәр, ғалим, философия фәндәре кандидаты, Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғилми хеҙмәткәре
Китаптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Новости — наша профессия. — Уфа: 2018 —[2]
- Мой Кужанак. — Уфа: Инфореклама, 2012 — 92 с. ISBN 978-5904555-38-2
Ваҡытлы матбуғатта биттәрендә донъя күргән мәҡәләләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- О чем рассказывают башкирские телефонные справочники. Общественная электронная газета // Новости // Регион 102 (рус.)
Рәсемдәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ 1,0 1,1 (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы)
- ↑ В Уфе известный журналист Алик Шакиров написал первую книгу об агентстве «Башинформ». , 2018, 12 февраль (рус.) (Тикшерелгән 13 февраль 2018)


text:
Виктор ПАНЧЕНКО: “Халыҡтың социаль именлеге хаҡында оноторға хаҡыбыҙ юҡ”Йәмғиәт // 9-01-2015, 01:30
— Рөстәм Зәки улы, быйыл бөтөн Рәсәй 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70 йыллығын байрам итә. Әлеге ысынбарлыҡ, шул иҫәптән геосәйәси хәл шарттарында был дата ниндәй әһәмиәткә эйә?
— Бөйөк Ватан һуғышы Рәсәйҙәге, республикабыҙҙағы һәр ғаиләнең, һәр кешенең яҙмышында тәрән эҙ ҡалдырҙы. Кемдер яҡындарын юғалтты, кемдер тырыш хеҙмәте менән Еңеүҙе тәьмин итеп,
Ебәк кеүек сәс, балҡып торған күҙҙәр, алһыу ирендәр... Ҡатын-ҡыҙ Хоҙай тарафынан бүләк ителгән ошо матурлығын һаҡларға тейеш. Ә бының өсөн йәшлек, гүзәллек, һаулыҡ сығанағы булған тәбиғәттә барыһы ла бар. Төрлө үлән, балсыҡ, тоҙ, һөт, бал һәм башҡаларҙың файҙаһы баһалап бөткөһөҙ.


text:
Ала ҡарға
Ала ҡарға (урыҫ. Се́рая воро́на (лат. Corvus cornix) — төр ҡош. Ҡоҙғондар ырыуындағы ҡош.
Ала ҡарға - бик билдәле ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Парлашып йәки күмәкләшеп йәшәйҙәр. Суҡышы, башы, түше ҡойроғо һәм ҡанаттары ҡара, кәүҙәһенең башҡа өлөшө ҡуйы һоро төҫтә. Ҡара ҡарғанан ҡауырһындарындағы һоро төҫө менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Ҡарлыҡҡан тауышлы: «Ҡарр-ҡарр».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бик киң таралған. Ағас баштарында оялай. Йыш ҡына бер ағаста унлап оя була. Бер өлөшө көньяҡҡараҡ күсенә, икенсе өлөшө ҡышты ҡалалар тирәһендә үткәрә.Торлаҡ тирәләрен төрлө ташландыҡтарҙан таҙартып, бер аҙ файҙа килтерһә лә, ҡырҙа ҡош ояларын туҙҙырып, зыян да яһай.
Туҡланыуы, үрсеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Кешенән ҡалған торлаҡ ташландыҡ аҙыҡтар, үләкһә, ҡош себештәре, балыҡ менән туҡлана.
Көрән һәм һоро таптар менән сыбарланған күкһел йәшел 5 бөртөк йомортҡаһы була.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 йыл.67-се бит.


text:
Былтыр Башҡортостандың 724 кешеһе юл-транспорт ваҡиғаһында һәләк булған
Юл-транспорт ваҡиғаларының иҫәбе былтыр унан алдағы йылға ҡарағанда ныҡ артмаған, тип хәбәр итте республика статистиктары. Башҡортостан буйынса Эске эштәр министрлығының ЮХХДИ идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, республика юлдарында йәмғеһе 5160 юл-транспорт ваҡиғаһы теркәлгән. 2010 йылда иһә өс осраҡҡа аҙыраҡ булған.
Әммә уның эҙемтәләре элеккесә ҡурҡыныс. Автомобиль аварияларында 724 кеше һәләк булған, 6423 кеше төрлө йәрәхәттәр алған. Республика буйынса уртаса алғанда юл-транспорт ваҡиғаһына осраған 100 кешенең унауһы һәләк була.
Инспекторҙар әйтеүенсә, фажиғәләрҙең күбеһендә шәхси автотранспорт хужалары ғәйепле. Үрҙә билдәләнгән арала уларҙың ҡатнашлығындағы 4042 юл-транспорт һәләкәте теркәлгән.
Водителдәр ғәйебе арҡаһында яһалған аварияларҙың 4 проценттан ашыуында уларҙың эскән килеш рулгә ултырыуы асыҡланған. Бындай авариялар 37 кешенең үлеменә килтергән. 227 кеше ҡазаланған. Йәйәүлеләр арҡаһында ла фажиғәләр аҙ түгел – 935 осраҡ, был республика буйынса һәр алтынсы юл-транспорт ваҡиғаһы тигән һүҙ.


text:
Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы Дәүләт Думаһына 21 закон проектын индерәсәк
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Дәүләт Думаһына бер нисә закон проектын тәҡдим итмәксе. Әлеге ваҡытта 21 бындай проект өҫтөндә эштәр алып барыла. Улар араһында бөтә төбәктәр өсөн дә айырыуса әһәмиәтле булғандары ла бар. Был хаҡта республиканың Дәүләт Йыйылышы рәйесе Константин Толкачев хәбәр итте.
Ул шулай уҡ, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, республика парламентарийҙары тарафынан тәҡдим ителгән барлыҡ инициативаларҙың да федераль статус алмауын билдәләне. БР Дәүләт Йыйылышы спикеры дүрт йыл элек тәҡдим ителгән закон проектын миҫалға килтерҙе, ул берҙәм дәүләт имтиханын уңышлы тапшырған сығарылыш синыф уҡыусыларын армияға саҡырыуҙы кисектереүҙе күҙ уңында тота ине. БР Дәүләт Йыйылышы менән тәҡдим ителгән закон проектын депутаттар яҡлап сыҡманы. Әммә ике йылдан һуң Дәүләт Думаһы оҡшаш закон проектын ҡабул итте, тик инициатива был юлы беҙҙең республиканан түгел ине.
— Минеңсә, ике йыл элек тә был проблема көнүҙәк ине, — тине Константин Толкачев. – Тик ул ваҡытта был мәсьәләгә тейешле иғтибар бүлмәгәнбеҙ, күрәһең, һәм беҙҙең закон проекты ҡабул ителмәне.


text:
Фото:
Сәлиә Мырҙабаева скайп аша граждандарҙы ҡабул итте
Фото:
РФ Дәүләт Думаһы депутаты Сәлиә Мырҙабаева тәүгә «Берҙәм Рәсәй» партияһының төбәк башҡарма комитеты нигеҙендә Skype ярҙамында граждандарҙы ҡабул итте. Депутатҡа үҙ һорауҙарын Күгәрсен районында йәшәүселәр бирҙе.
— Беҙ мәғлүмәт технологиялары заманында йәшәйбеҙ. Уларҙы тормошобоҙҙа ҡулланыу – заман талабы. Шуға күрә эшебеҙҙә заманса алымдар ҡулланырға тырышабыҙ, — тип һөйләне Сәлиә Мырҙабаева.
Интернет мөмкинлектәрен ҡулланыу төрлө сәбәптәр арҡаһында Өфөгә килә алмаған кешеләргә депутат менән онлайн режимда аралашыу мөмкинлеген бирҙе. Мөрәжәғәт иткән һәр кеше үҙенең һорауына яуап һәм кәңәш алды.
— Осрашыуҙа айырым өлкә өсөн яуап биргән кешеләрҙең булыуы мәсьәләне тиҙерәк хәл итергә ярҙам итә, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды депутат. – Шулай итеп, бәләкәй ҡыҙға федераль медицина үҙәгендә операция яһау мәсьәләһе Республика клиник дауахананың баш табибы, БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты Ринат Нагаевтың шәхси контроленә алынды. Торлаҡ менән тәьмин итеү һәм торлаҡҡа мохтаж булараҡ иҫәпкә ҡуйыу буйынса һорауҙар тикшереү һәм хәл итеүҙә булышлыҡ итеү өсөн район Советы секретарына тапшырылды.
Тәүгә ойошторолған граждандарҙы онлайн режимда ҡабул итеү уңышлы үтте. Депутат фекеренсә, бындай эш алымы үҙен аҡланы һәм киләсәктә ул һайлаусылар менән эш итеүҙә киң ҡулланыласаҡ.


text:
Өфөлә 220 урынға иҫәпләнгән бала баҡсаһы асылды
Өфөнөң Сипайлово биҫтәһендә 220 урынға иҫәпләнгән бала баҡсаһы асылды.
69-сы бала баҡсаһы – «2008-2013 йылдарға Башҡортостан Республикаһында мәктәпкәсә белем биреү системаһын үҫтереү» республика маҡсатлы программаһын һәм 2010-2012 йылдарға иҫәпләнгән шундай уҡ ҡала маҡсатлы программаһын тормошҡа ашырыу сиктәрендә быйыл баш ҡалала төҙөлгән алтынсы мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы.
Спорт һәм музыка залдарынан тыш, яңы бинала бассейн, медицина һәм процедуралар бүлмәләре бар. Бында шулай уҡ уҡытыусы-логопед, педагог-психолог бүлмәләре, һынлы сәнғәт студияһы, методика кабинеты, өҫтәмә белем биреү бүлмәһе йыһазландырылған.
Бала баҡсаһында 12 төркөм эшләйәсәк, уларҙың дүртәүһе – 2-3 йәштәрҙәге сабыйҙар, һигеҙе – 3-7 йәштәрҙәге балалар өсөн.
Мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы биләмәһендә 12 уйын майҙансығы, ике спорт майҙансығы урынлашҡан.


text:
Башҡортостан Президенты медиа-һөҙөмтәлелек буйынса тәүге егерме РФ субъекты башлығы иҫәбенә инде
РФ субъекттары башлыҡтарының 2012 йыл йомғаҡтары буйынса медиа-һөҙөмтәлелек индексы нигеҙендә «Милли мониторинг хеҙмәте» менән әҙерләнгән медиа рейтингында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов егерменсе позицияны биләй. Уның Волга буйы федераль округындағы һәм күрше төбәктәрҙәге коллегаларының позициялары түбәндәгесә: Удмуртия башлығы Александр Волков – 39-сы, Татарстан Президенты Рөстәм Миңнеханов – 38-се, Силәбе өлкәһе губернаторы Михаил Юревич – 34-се, Пенза губернаторы Василий Бочкарев – 28-се, Сыуашстан менән Мордовия башлыҡтары Михаил Игнатьев һәм Владимир Волков – шул тәртиптә, 27-се һәм 23-сө, Кемерово өлкәһе губернаторы Аман Тулеев – 25-се урындарҙа. Мәскәү мэры Сергей Собянин рейтингта 22-се позиция биләй.
Медиа-һөҙөмтәлелектең юғары күрһәткестәренә Мәскәү өлкәһе губернаторы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Андрей Воробьев, Мурманск өлкәһе башлығы Марина Ковтун һәм Тула өлкәһе губернаторы Владимир Груздев ирешкән.


text:
Һауа шарттарының насарайыуы менән бәйле Башҡортостан ЮХХДИ идаралығы республика халҡын үтә иғтибарлы булырға саҡыра Фото: Башҡортостан буйынса ЮХХДИ
Һауа шарттарының насарайыуы менән бәйле Башҡортостан ЮХХДИ идаралығы республика халҡын үтә иғтибарлы булырға саҡыра
Һауа шарттарының насарайыуы менән бәйле Башҡортостан ЮХХДИ идаралығы республика халҡын үтә иғтибарлы булырға саҡыра Фото: Башҡортостан буйынса ЮХХДИ
ӨФӨ, 2018 йыл, 18 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлфиә Әғлиуллина/.
Был көндәрҙә Башҡортостан биләмәһендә көслө ҡар яуғанда һауа торошоноң насарайыуы күҙәтелә. Шуның менән бәйле республика ЮХХДИ идаралығы урындағы халыҡҡа юлдарҙа үтә иғтибарлы булырға саҡыра.
«Үтә иғтибарлы булыу, хәүефһеҙлек аралығын үтәү, насар һауа шарттарын күҙ уңында тотоп, дөрөҫ тиҙлек режимын һайлау, тәртипһеҙ маневр яһауҙан һәм ҡапыл тормозға баҫыуҙан тыйылыу, юл билдәләрен үтәү һорала»,- тип иҫкәртә автоинспекторҙар.
Ведомство хәтергә төшөрә: ҡар яуғанда коммуналь хеҙмәт машиналары юлды ваҡытында таҙарта алһын өсөн транспортты оҙаҡ ваҡытҡа юл ситендә ҡалдырмаҫҡа кәңәш ителә.
«Юлдарҙа водителдәргә генә түгел, йәйәүлеләргә лә уяу булырға кәрәк. Ҡыҫҡа яҡты көндә һәм ҡар яуғанда юлда күреү мөмкинлеге кәмей. Юл аша сыҡҡанда иғтибарлы булығыҙ. Билдәләнгән урындарҙа ғына сығығыҙ, телефондан һөйләшеп, иғтибарығыҙҙы ситкә йүнәлтмәгеҙ һәм ҡараңғы ваҡытта кейемдә яҡтылыҡты кире ҡайтарыусы элементтар менән ҡулланығыҙ», — тип ЮХХДИ юл хәрәкәте ҡатнашыусыларына мөрәжәғәт итә.
http://www.bashinform.ru/news/1105107-v-svyazi-s-ukhudsheniem-pogodnykh-usloviy-gibdd-bashkirii-prizyvaet-zhiteley-respubliki-k-predelnoy-/


text:
ҺЫНАУ АША КИЛӘ БӘХЕТ!Ысын талант эйәһенең сәхнәлә һәр һүҙе, ым-хәрәкәте, ҡарашы күңелдә йөҙ төрлө тойғо уятырға һәләтле, сөнки ул йөрәк йылыһы менән йәнгә нескә генә ҡағылып үтә лә, зар-юшҡындарҙы йыуып төшөрөп, яраларҙы имләй, күктәргә сойорғота, бәхеткә сорнай....
«Урал ынйыһы» РәшиҙәӨфө урамы буйлап ыҫпай,зауыҡлы кейенгән, көләс йөҙлө, ғәжәп һығылмалы кәүҙәле гүзәл ҡатын атлай. Юрғалап, бейеп тигәндәй килгән кем икән ул? Ханымды әллә ҡайҙан сәләмләүселәрҙә: «Аһ, әллә үҙебеҙҙең Рәшиҙәбеҙ инде»,– тип һоҡланып ҡала. Эйе, тап...
Тәрән йылға тын ағаБашҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, филология фәндәре докторы Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы Шәрипова әҙәбиәт белгесе, балалар яҙыусыһы, БДПУ-ла һәм оҙаҡ йылдар БДУ-ла студенттарға юғары белем биреүсе хөрмәтле уҡытыусы булараҡ билдәле. Ғалимәнең төп...
«Тормошто ярата белер кәрәк!»Фәрдүнә Ҡасим ҡыҙы бала саҡтан матурлыҡҡа ынтылып, иманға инанып үҫкән. Донъяның әсеһен дә, сөсөһөн дә татыған ҡатын-ҡыҙ һәм шәхес булараҡ та, иплелеккә, итәғәтлелеккә өндәүсе, йәштәргә театр, сәнғәт донъяһына юл ярырға булышлыҡ итеүсе, матур тәрбиә...
Көмөш шишмәләрҙән күскән моңАлты йәшлек кескәй Зөлфирәгә атаһы, район үҙәгенә барғанында, сәскәле генә биҙрәләр алып ҡайтып бирә. Эй ярата ҡыҙсыҡ биҙрәләрен! Атаһы яһап биргән көйәнтәһенә шуларҙы элеп, шишмәнән һыу ташырға әүәҫләнеп ала. Үҙе бер туҡтауһыҙ көйләп йөрөй. Кескәй...
“Башҡортостан ҡыҙы” журналының 12-се һанында!Ил, хоҡуҡ һәм намыҫ һағында Лилиә Ғүмәрованың исемен Башҡортостанда белмәгән кеше юҡтыр. Ҡатын-ҡыҙҙарҙан ул бер үҙе вице-премьер йөгөн тартты. Яуаплылығы, эште етеҙ, теүәл һәм аныҡ атҡарып сығыуы был һоҡланғыс шәхесте тиҙ арала юғары баҫҡыстарға...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
Григорий Рапота Волга буйы төбәге халҡын Яңы йыл менән ҡотланы
Рәсәй Федерацияһы Президентының Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле Григорий Рапота Рәсәйҙең 14 төбәге халҡын Яңы 2011 йыл һәм Раштыуа байрамы менән ҡотланы.
«Һәр ҡайһыбыҙ өсөн был көндәр – күңелле байрам мәшәҡәттәре, туғандар, яҡындар, дуҫтар менән осрашыуҙар мәле. Уҙған йылға йомғаҡ яһау йолаһы ла үҙгәрешһеҙ ҡала. Беҙ тормошобоҙҙа булған изге һәм яҡшы күренештәрҙең барыһын да хәтерҙә һаҡларға тырышабыҙ, шул уҡ ваҡытта уҙған йыл һабаҡтарынан дөрөҫ һығымта яһау ҙа мөһим.
Волга буйы округы өсөн, бөтә ил өсөн кеүек үк, 2010 йыл шатлыҡлы ла, һағышлы ла ваҡиғалар менән иҫтә ҡалды, уларҙың һәр береһе үҙ эҙен ҡалдырҙы һәм фажиғәле хәлдәрҙән дә беҙ дөрөҫ һығымта яһарбыҙ, уларҙың ҡабатланыуына юл ҡуймаҫҡа тырышырбыҙ, тип ышанғы килә», – тиелә ҡотлауҙа.
Вәкил оло быуындың тәрән аҡылы, йәштәрҙең көс-дәрте, быуаттарҙан килгән татыулыҡ һәм ярҙамсыллыҡ йолалары бөтә ҡыйынлыҡтарҙы һәм ҡайғы-михнәттәрҙе еңеп сығырға булышлыҡ итер, тигән ышаныс белдерә һәм, Волга буйы федераль округы халҡын Яңы 2011 йыл менән ҡотлап, ныҡлы һаулыҡ, именлек, гармония, оптимизм һәм бәхет теләй.


text:
Төбәктә социаль әһәмиәтле туҡланыу продукттарына хаҡтарҙы тотороҡландырыу буйынса эш дауам итә
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитовтың башланғысы буйынса үткәрелгән төп туҡланыу продукттарына хаҡтарҙы тотороҡландырыу буйынса саралар сиктәрендә Башҡортостанда “Социаль кәрзин” акцияһы 2011 йылдың 1 ғинуарынан 1 апреленә тиклем оҙайтылды.
Акцияла республиканан 30 тауар етештереүсе, шулай уҡ селтәр структуралары һәм сауҙа предприятиеларының 900-гә яҡын магазины ҡатнаша. Әле улар менән социаль әһәмиәтле аҙыҡ-түлектең айырым төрҙәренә иң ҙур сауҙа өҫтәмәләрен 5 процентҡа тиклем кәметеү тураһында һөйләшеүҙәр алып барыла.
Бынан тыш, төп икмәк етештереүселәр менән үткән кәңәшмәлә республика етәкселеге икмәккә хаҡты арттырмау һәм уларҙы, һис юғында, 2011 йылдың сентябренә тиклем әлеге кимәлдә һаҡлап ҡалыу бурысын ҡуйҙы. Республиканың федераль интервенция фондынан 6,8 мең тонна иген бүлдереүгә өлгәшелеүе лә (тоннаһына кәмендә 4 мең һум менән) быға булышлыҡ итәсәк. Был игендән 5 мең тоннанан ашыу он етештереү планлаштырыла, һәм ул, үҙ сиратында, икмәк-ҡалас ризыҡтары баҙарында хаҡтарҙың артыуын тотҡарлау мөмкинлеген бирәсәк.
Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, йыл башынан алып беренсе һәм икенсе сортлы ондан бойҙай икмәгенә хаҡтарҙың үҫеш кимәле 10 процент, арыш, арыш-бойҙай икмәгенә 5 процент тәшкил иткән.
Республика аҙыҡ-түлек баҙарындағы хәл Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитовтың шәхси контролендә тотола. 2011 йылдың ғинуарында төбәк башлығы контроллек итеүсе ведомстволарға төп туҡланыу ризыҡтарына аҙна һайын хаҡтар мониторингы үткәрергә һәм уның һөҙөмтәләре хаҡында хәбәр итергә ҡушты, тип хәбәр итә төбәк башлығының матбуғат хеҙмәте.


text:
Өфө яңы устав буйынса йәшәйәсәк
Өфө яңы устав буйынса йәшәйәсәк. Ғәмәлдәге Уставҡа үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр индереү буйынса йәмәғәт тыңлауҙары 23 июндә 15 сәғәттә Ҡала мәҙәниәт һарайында үтәсәк, был хаҡта Өфө ҡала Советының матбуғат хеҙмәте хәбәр итә.
Устав федераль ҡануниәттәге бихисап үҙгәрештәргә бәйле үҙгәртелә. Унда ниндәйҙер ҡәтғи үҙгәрештәр юҡ, шулай ҙа ҡыҙыҡлы яңылыҡтары ла етерлек. Мәҫәлән, ҡала Советы депутаттарын хәҙер ҡатнаш система буйынса һайлаясаҡбыҙ – яртыһын партия исемлеге буйынса, икенсе яртыһын бер мандатлы округтар буйынса. Яңыртылған Уставта төбәктәрҙәге Контроль-иҫәп палатаһының аналогы – ҡала округының Иҫәп комиссияһы тураһында бүлек барлыҡҡа килгән. Яңы устав шулай уҡ ҡала вәкәләттәрен федераль ҡануниәткә ярашлы хәлгә килтерә һәм урындағы үҙидара органдарының ҡаҙна учреждениеларына әйләнеүен күҙ уңында тота.


text:
Тыуған ауыл көс-дәрт бирә7-07-2012, 03:55 // Матур үтһен ялығыҙ // Баҫып сығарырға
— Картуф күмеп йөрөйөм, — тип ҡаршыланы беҙҙе Башҡортостандың халыҡ артисы Фәдис Ғәниев. — Бала саҡта ошондай эштән ҡаса торғайным, хәҙер эшләгән һайын эшләге генә килеп тора. Бында бер ҡустым мунса һалып йөрөй, уға ла ярҙамлашам — эргәһендә йырлап, дәртләндереп торам.
— Кәйефегеҙ бик күтәренке. Һеҙгә ауыл килешкән...
— Сит илдәрҙә, диңгеҙ буйҙарында күп булдым, әммә тыуған яғымда ғына рәхәтләнеп ял итә алам. Ауылым миңә көс-дәрт бирә. Мәҫәлән, әсәйҙең күпереп бешкән икмәгенә ҡаймаҡ һылап тороп һөтлө сәй эсеп ебәрһәң, зиннәтле ресторандарҙың бисмиллаһыҙ аштары ары торһон! Күңел болоҡһоу саҡтарҙа ла Муллама тыныслыҡ эҙләп ҡайтам. Ауыл халҡының барына шөкөр итеп, сәбәләнмәй йәшәүенә ҡарайым да рухи кинәнес табам. Шуға ла тамашасыларыма: “Тыуған ауыл нигеҙен һаҡлағыҙ!” — тип гел әйтәм.
— Хәләл ефетегеҙ, шулай уҡ күптәрҙең яратҡан йырсыһы Лилиә Биктимероваға ауылда ял итеү оҡшаймы?
— Ул эшкә әрһеҙ, көн-төн орсоҡ кеүек әйләнә, юҡ ерҙән дә әллә ниндәй эш табып хәлде генә бөтөрә. Һәр кис арып-талып серем итергә йыйынһам, йондоҙло күк йөҙө, ауылдың сихри тынлығы, саф һауаһы йоҡлатмай бит, малай!


text:
Тышта һыуыҡ, ә баҡсала – йәй30-12-2015, 01:07 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға
Цикас – республикалағы берҙән-бер боронғо үҫемлек. 115 йәш булыуға ҡарамаҫтан, ул әле лә йәм-йәшел. Ботаника баҡсаһына цикасты 83 йыл элек, баҡсаға нигеҙ һалынғанда, килтергәндәр.
Бында шулай уҡ Африка спарманияһын, Сүриә гибискусын күрергә мөмкин. Бөтә Ер шарынан килтерелгән һәм һирәк осрай торған 1 300 үҫемлек төрө билдәле бер температурала һәм дымлылыҡта тотола. 2000 йылда баҡса биләмәһе ярайһы уҡ киңәйтелгән. Өфөләге был үҫемлектәр музейы Рәсәйҙәге биш иң яҡшы баҡса иҫәбенә инә.


text:
Алағанат турғай
Алағанат турғай (урыҫ. зяблик)- алаҡас турғайҙар ғаиләһендәге һайраусы ҡош. Австралиянан башҡа бөтә илдәрҙә йәшәй, 12 000 самаһы төргә бүленә торған ваҡ ҡоштар.
Йөкмәткеһе
ҠылыҡһырламаҮҙгәртергә
Турғай ҙурлыҡ. Парлашып та, күмәкләп тә йөрөйҙәр. Ата ҡоштоң түбәһе күкһел һоро, маңлайы ҡара, сикәләре, тамағы, ҡойроҡ төбө аҫтан йәшел. Ҡойроғо һәм ҡанаттары ҡара көрән. Ҡанаттарында ике арҡыры оҙонса аҡ тап бар, ҡойроғоноң ике яҡ ситенән аҡ һыҙыҡтар үтә.Инә ҡоштоң дөйөм төҫө көрәнһыу һоро. Ҡанаттары, ҡойроғо ата ҡоштарҙыҡы кеүек. Аҡбауыр турғайҙан һары ҡорһағы һәм йәшел ҡойроҡ төбө менән айырыла.
ТауышыҮҙгәртергә
Тауышы яңғырауыҡлы: «тиңк-тиңк» йәки «рьйү-рьйү-рьйү». Матур итеп һыҙғыра һәм сутылдап һайрай.
Йәшәү рәүешеҮҙгәртергә
Төрлө урмандарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Бик киң таралған. Ағаста оялай. Ҡыҙғылт күк таплы 4-7 бөртөк күкһел йомортҡаһы була.
ТуҡланыуыҮҙгәртергә
Бөжәктәр, үлән, ағас орлоҡтары менән туҡлана.
ИҫкәрмәләрҮҙгәртергә
- ↑ Distribution map compiled from Snow & Perrins Birds of the Western Palearctic, Harrison An Atlas of the Birds of the Western Palaearctic, and Clement et al. Finches & Sparrows.


text:
Фото:
Муниципаль берәмектәрҙең III съезына әҙерләнеү буйынса ойоштороу комитеты ултырышы
Фото:
Өфөлә Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең III съезына әҙерләнеү буйынса ойоштороу комитеты ултырышы үтә. Уны ойоштороу комитеты рәйесе урынбаҫары, «БР муниципаль берәмектәре Советы» Ассоциацияһы Идараһы рәйесе, Иглин районы муниципаль районы хакимиәте башлығы Ришат Исхаҡов алып бара.
Ултырышта сентябрҙә үтәсәк съезға, шул иҫәптән делегаттар һанына, саҡырылғандар исемлегенә ҡағылышлы һәм башҡа мәсьәләләр тикшерелә. Урындағы үҙидараны үҫтереү тураһында докладтың төп тезистарына, съезды үткәреү форматына, пленар өлөштә сығыш яһаусылар исемлегенә, уларҙың сығыштары темаһына анализ яһарға планлаштырыла. «Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы муниципаль берәмеге» конкурсында еңеүселәрҙе наградлау тантанаһын үткәреү һәм «Муниципальный вестник Башкортостана» гәзитенең съезға ҡарата махсус сығарылышын әҙерләү буйынса тәҡдимдәр ҡараласаҡ.


text:
Өфөлә милләт-ара һәм конфессия-ара мөнәсәбәттәр мәсьәләһе тикшереләсәк
4 октябрҙә Өфөнөң «Ләлә-Тюльпан» мәсетендә «Милләт-ара һәм конфессия-ара гармония – барлыҡ Рәсәй Федерацияһы субъекттарының үҫеш нигеҙе» семинары үтәсәк. Сараны ойоштороусылар – Рәсәй мосолмандарының Үҙәк диниә назараты һәм Мәскәү дәүләт лингвистика университеты.
Семинарҙа Рәсәй мосолмандарының Үҙәк диниә назараты рәйесе, юғары мөфтөй Тәлғәт Тажетдин, мосолман ойошмалары, Рус православие сиркәүе, йәһүдтәр ойошмаһы, йәмәғәт берекмәләре, дәүләт органдары вәкилдәре, ғалимдар һәм эксперттар ҡатнашасаҡ.
Рәсәй мосолмандарының Үҙәк диниә назаратынан хәбәр итеүҙәренсә, семинар барышында ҡатнашыусылар төрлө темаларҙы тикшерәсәк. Улар араһында — «Рәсәй Хөкүмәтенең яңы башланғыстары күҙлегенән сығып дин-ара һәм милләт-ара диалог», «Рәсәй төбәктәрендә дин-ара хеҙмәттәшлек – практик аспект», «Мосолман һәм православие руханиҙарының йәштәрҙең радикализм йәтмәһенә эләгеүенә ҡаршы тороуы».
Сара 10 сәғәттә башланасаҡ.
Семинар тамамланғандан һуң, 15 сәғәттә матбуғат конференцияһы үтәсәк.


text:
Ғәрәбстан ярымутрауы сүлдәре
Ғәрәбстан ярымутрауы сүлдәре — Ғәрәбстан ярымутрауында урынлашҡан сүлле төбәктәрҙең комплексы. Инглиз телле географияла Ғәрәп сүле (ингл. Arabian Desert) исемен йөрөтә.
Тауисирлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Сүл башлыса Сәғүд Ғәрәбстанында урынлашҡан, шулай уҡ Иордания, Ираҡ, Күвәйт, Оман, Ҡатар, БҒӘ һәм Йәмән илдәренең территорияһына үтеп инә. Сүлдең ҡайһы бер өлөштәренең үҙ атамалары бар: Руб-әл-Хәли, Оло Нефуд, Дәхнә, Нефуд-Даһи, Әл-Һаса, Вәхибә, Йәғәфүрә, Тихама. Сүл яҡынса 2 300 000 км² майҙанды биләй, был уны ҙурлығы буйынса Сахаранан һуң икенсе урынға ҡуя.
Ҡаты шарттар арҡаһында: көндөҙгө температураның бик юғары (+54°С тиклем) һәм төндә ҡырау төшөү мөмкин (-12°С тиклем) булыуы арҡаһында[1], сүлдең хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы бик ярлы. Иң эре хайуандарҙан газелдәр (шул иҫәптән джейрандар), орикстар, бархан бесәйҙәре, энәғойроҡтар йәшәй. Бында ҡасандыр йәшәүсе буйлы гиеналар, шакалдар һәм медоедтар кеше менән тулыһынса тиерлек юҡ ителгәндәр. Борон сүл урында булған күлдәрҙең һәм йылғалаларҙың эҙҙәрен табылған[2], фараз буйынса бер нисә мең йыл элек бында урман булған[3].
Сүлдә эре нефть сығарыу урындары, шулай уҡ тәбиғи газ, фосфаттар һәм көкөрт табылған.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Аравийская пустыня — Климат на сайте britannica.com
- ↑ Ancient network of rivers and lakes found in Arabian Desert на сайте ox.ac.uk, 30 апреля 2012
- ↑ 7 Deserts That Used To Be Verdant Fields and Forests на сайте revmodo.com, 26 июля 2012
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аравийская пустыня (инг.) на сайте britannica.com
- Аравийская пустыня (рус.) на сайте geo.arbru.net