text:
Батшалар үҙәне
Координаталары: 25°44′27″ т. к. 32°36′07″ кс. о. / 25.740833° т. к. 32.601944° кс. о. (G) (O)
Батшалар үҙәне (ғәр. وادي الملوك, Вади-эль мулук)[1] — Мысырҙағы беҙҙең эраға тиклемге 16-сы быуаттан алып 11-се быуатҡа тиклем яҡынса 500 йыл дәүерендә Яңы Батшалыҡтың (Боронғо Мысырҙың Ун һигеҙенсе династияһынан алып Егерменсе династияһына тиклем) фирғәүендәре һәм юғары дәрәжә эйәләре өсөн кәшәнәләр төҙөлгән үҙән[2][3]. Үҙән Нил йылғаһы буйында, Фива (хәҙерге Луксор ҡалаһы) ҡаршыһында урынлашҡан һәм ике өлөштән — Көнсығыш үҙәндән (кәшәнәләрҙең күпселеге бында төҙөлгән) һәм Көнбайыш үҙәндән тора.
Рәсми исеме:
Үҙәндә алтмыштан ашыу билдәле кәшәнә бар, араларында ҙурлығы менән кескәй соҡорҙан алып йөҙҙән артыҡ бүлмәле кәшәнәләр осрай. Улар Боронғо Мысыр мифологияһынан төрлө күренештәр менән биҙәлгән һәм шул ваҡыттағы ерләү тантаналары, ғөрөф-ғәҙәттәр тураһында мәғлүмәт сығанағы булараҡ үтә әһәмиәтле. Бөтә кәшәнәләр ҙә тиерлек беҙгә тиклем бик күп быуаттар элек үк асылып, таланған, тик һаман да үҙ дәүере хакимдарының бөтмәҫ байлығы, оло ҡеүәте күрһәткесе булып тора.
Йөкмәткеһе
Тарихы[үҙгәртергә]
Батшалар үҙәне Фива ҡалҡыулығы битендә урынлашҡан. Был ҡалҡыулыҡты пирамидаға оҡшаған үҙенсәлекле һыны өсөн урындағы халыҡ әл-Ҡурн — «Мөгөҙ» тип атай. Бәлки, тауҙың Боронғо батшалыҡ дәүерендәге пирамидаларға оҡшап тороуы Ун һигеҙенсе династия фирғәүендәрен нәк ошо урынды мәңгелек йоҡо урыны төҙөү өсөн һайларға этәргәндер.
Тутмос I тәү башлап ошо үҙәнде үҙенең кәшәнәһе өсөн һайлай. Уның архитекторы Инени ҡаяларҙа йәшерелгән кәшәнә барыһына ла асыҡ күренгән пирамидаларға ҡарағанда нығыраҡ һаҡланырына өмөтләнгән, булһа кәрәк.
Боронғо архитекторҙарҙың бар тырышлыҡтарын һалып, кәшәнәләрҙе кеше күҙенән йәшереүенә ҡарамаҫтан, улар шулай ҙа боронғо дәүерҙә үк таланыуға дусар була. Тик ун туғыҙ йәшендә генә донъянан киткән фирғәүен Тутанхамондың кәшәнәһе генә ниндәйҙер мөғжизә менән бөтөн килеш һаҡланып ҡала. Уның ҡәберлегендә табылған муллыҡтар таң ҡалдырырлыҡ, тик Боронғо Мысыр тарихында күпкә әһәмиәтлерәк роль уйнаған башҡа фирғәүендәрҙең ҡәберлектәре байтаҡҡа зиннәтлерәк булған, тип фаразлана.
«Батшалар үҙәне» исеме йөрөтөүенә ҡарамаҫтан, бында батшаларҙан тыш юғары ҡатлам әһелдәре, уларҙың йәки фирғәүендәрҙең ҡатындары һәм балаларының кәшәнәләре лә урын алған, шуға күрә яҡынса тик 20 кәшәнә генә — батша кәшәнәһе. Рамзес I осоро тирәһендә батша ҡатындары, балалары, дини әһелдәр өсөн айырым төҙөлөш Батша ҡатындары үҙәне исеме аҫында билдәле биләмәлә башлана.
Яңы Батшалыҡ дәүере тамамланыуына Мысыр өсөн оҙайлы сәйәси һәм иҡтисади тарҡалыш осоро башлана. Был Фивалағы төҙөлөш эштәренә лә тәьҫир итмәй ҡалмай. Егерме беренсе династия башында яңы ҡәберлектәр булдырыу урынына булған кәшәнәләрҙе асып, ҡулланалар.
Үҙән ныҡ талана башлағанға күрә, Егерменсе династия ваҡытында Амон аллаһы әһелдәре кәшәнәләрҙең күбеһен аса һәм ундағы мумияларҙы һаҡлап ҡалыр өсөн башҡа кәшәнәләргә күсерә. Уларҙың күбеһе Дейр-әл-Бахри янында йәшерелә, ҡалғандары Аменхотеп II-нен кәшәнәһенә күсерелә.
Өсөнсө үҙгәреш дәүерендә һәм артабан ерләү өсөн асыҡ кәшәнәләрҙең күбеһе үҙләштерелә. Мысырҙа христиан дине таралып, урындағы копт йүнәлеше хөкөм һөргәндә кәшәнәләр сиркәүҙәр, хатта өйҙәр рәүешендә ҡулланыла.
Кәшәнәләрҙең төҙөлөшө[үҙгәртергә]
Кәшәнәләр башлыса ҡая эсенә табан уйылған ҡыя коридорҙан тора, унан бер йәки бер нисә ерләү бүлмәһе айырылып китә. Тәүге кәшәнәләрҙә кәмендә бер мәртәбә коридорҙар 90 градусҡа боролған (мәҫәлән, KV43, Тутмос IV-нең кәшәнәһе), һәм тәүге кәшәнәләрҙә картуш формаһында ерләү бүлмәләре булған. Ерләүҙән һуң коридор ҙур таш менән ҡапланып, ҡәберлеккә кереү урыны йәшерелгән, булыуы ихтимал. Боронғо Мысырҙа Эхнатон кереткән Атон аллаһына табыныу осоро — Амарна дәүеренән һуң, Амон аллаһына табыныу ҡайтанан тергеҙелгәс, кәшәнәләрҙең планы әкренләп турайған, һәм Ун туғыҙынсы династияның һуңғы кәшәнәләре һәм Егерменсе династияның кәшәнәләре туп-тура коридорҙан торған (мәҫәлән, Рамзес III һәм Рамзес IX-ның кәшәнәләре, KV11 һәм KV6). Кәшәнәләр турайыу менән бергә коридорҙарҙың ҡыялығы ла кәмегән һәм Егерменсе династияның һуңғы кәшәнәләрендә бөтөнләй тиерлек юғалған.
Кәшәнәләрҙең биҙәлеше[үҙгәртергә]
Боронғо мысырлылар теге донъяға юл Дуат — йәһәннәм аша үтеүенә, унда осраған ҡурҡыныс заттар һәм бүтән төрлө ҡаршылыҡтарҙы еңеү өсөн ҡайһы бер йолаларҙы үтәү кәрәклегенә ышанғандар. Фирғәүенгә теге донъяла ярҙам итергә тейешле дини текстар, рәсемдәр кәшәнәләрҙең диуарҙарында уйылған һәм бөтәһе бергә ерләү китапарын тәшкил иткән. Тәүге кәшәнәләрҙә «Ам-Дуат», шулай уҡ «Йәшерен бүлмә китабы» исеме аҫтында билдәле китаптан рәсемдәр һәм текстар менән биҙәлеп, ҡояш аллаһының төнгө ун ике сәғәт эсендәге сәйәхәтен һүрәтләй. Хоремхеб дәүеренән алып кәшәнәләрҙә «Ҡапҡалар китабы»ның төрлө өлөштәре уйылып, ҡояш аллаһының төнгө ваҡытта бүленгән ун ике ҡапҡа аша үтеүен күрһәтә. Ун туғыҙынсы династия аҙағындағы фирғәүендәрҙең кәшәнәләрендә һүрәтләнгән «Мәмерйәләр китабы»нда иһә йәһәннәм мәмерйәләргә бүленгән һәм был мәмерйәләрҙә төрлө аллалар ҡояштың килеүен көтә. Бынан тыш, һуңғы осор кәшәнәләрендә «Ер китабы», «Һауа китабы» һәм «Ра аллаһына доға» китаптары уйылған.
Һәр кәшәнә теге донъяла бөтә уңайлыҡтар менән йәшәүҙе дауам итеү өсөн йыһазландырылған. Ҡайһы бер йыһаздарҙы фирғәүендең тере сағында уҡ ҡулланған булған, ә ҡайһы берҙәре ерләү өсөн махсус әҙерләнгән.
Үҙәндәге кәшәнәләр исемлеге[үҙгәртергә]
Хәҙерге «KV» аббревиатураһы «Kings' Valley»— «Батшалар үҙәне» атамаһының ҡыҫҡартылышы, һәм уларға номерҙар табылыуҙары тәртибендә бирелгән. Миҫал өсөн, Рамзес VII-нең кәшәнәһе — KV1, ә 2005 йылда табылғаны — KV63. Көнбайыш үҙәндәге кәшәнәләр йыш «WV» — «West Valley» аббревиатураһы менән билдәләнә.
KV1 — 20-се династия фирғәүене Рамзес VII-неке.
KV2 — 20-се династия фирғәүене Рамзес IV-неке.
KV3 — 20-се династия фирғәүене Рамзес III-нөң улыныҡы.
KV4 — 20-се династия фирғәүене Рамзес XI–неке.
KV5 — 19-сы династия фирғәүене Рамзес II–нең улдарыныҡы.
KV6 — 20-се династия фирғәүене Рамзес IX–ныҡы.
KV7 — 19-сы династия фирғәүене Рамзес II–неке.
KV8 — 19-сы династия фирғәүене Мернептахтыҡы.
KV9 — 20-се династия фирғәүендәре Рамзес V һәм Рамзес VI-ныҡы. Ул шулай уҡ «Мемнон кәшәнәһе» йәки «La Tombe de la Métempsychose» исеме аҫтында билдәле.
KV10 — 20-се династия фирғәүене Аменместыҡы.
KV11 — 20-се династия фирғәүене Рамзес III-нөкө («Брюс кәшәнәһе»). Был кәшәнә үҙәндә иң ҙурҙарының береһе. Ул туристар өсөн асыҡ, биләмәнең үҙәк өлөшөндә урынлашҡан һәм диуарҙары бик матур биҙәлеп, рәсемдәренең төҫтәре бик яҡшы һаҡланған, шуға ла туристар йышыраҡ ошо кәшәнәгә керә.
KV12 — эйәһе билдәһеҙ.
KV13 — Сиптах һәм Таусерт осорондағы вәзир Баиҙыҡы. Һуңыраҡ 19-сы, 20-се династия принцтары Аменхерхепшеф һәм Ментухерхепшеф тарафынан ҡулланыла.
KV14 — 19-сы династия фирғәүене Таусерттыҡы. 20-се династия фирғәүене Сетнахт тарафынан ҡайтанан ҡулланыла.
KV15 — 19-сы династия фирғәүене Сети II-неке.
KV16 — 19-сы династия фирғәүене Рамзес I-неке.
KV17 — 19-сы династия фирғәүене Сети I-неке, ул шулай уҡ «Бельцони кәшәнәһе» исеме аҫтында бидләле. Ул ҙурлығы менән генә түгел, төҙөлөшөнөң ҡатмарлылығы менән дә үҙәндәге бер кәшәнә менән дә сағыштырырлыҡ түгел. Кәшәнә әллә күпме баҫҡыстар һәм залдарға илтеүсе пилондар менән биҙәлгән галереяларҙан тора, ә диуарҙары дини рәсемдәр менән бай биҙәлгән.
KV18 — 20-се династия фирғәүене Рамзес X-ныҡы.
KV19 — 20-се династия принцы Ментухерхепшефтыҡы.
KV20 — 18-се династия фирғәүендәре Тутмос I һәм Хатшепсуттыҡы.
KV21, KV24, KV26, KV27, KV28, KV29, KV31, KV33, KV37, KV40, KV44, KV49, KV53, KV58, KV59, KV61, KV63, KV64, KV65 — эйәләре билдәһеҙ.
KV30 — эйәһе билдәһеҙ, ул шулай уҡ «Лорд Белмор кәшәнәһе» тип йөрөтөлә.
KV32 — 18-се династия фирғәүене Тутмос IV-нең әсәһе Тианыҡы.
KV34 — 18-се династия фирғәүене Тутмос III-нөкө. Үҙәндәге иң матур кәшәнәләрҙең береһе, бынан тыш, «Ам-Дуат» китабының тулы тексы уйылған иң боронғо кәшәнә.
KV35 — 18-се династия фирғәүене Аменхотеп II-неке. Был ҡәберлек шуныһы менән үҙенсәлекле — бында талаусыларҙан һаҡлап ҡалыр өсөн башҡа кәшәнәләрҙән килтереп йәшерелгән тиҫтәләп мумия табыла.
KV36 — Маихерпериҙыҡы, 18-се династия, Хатшепсут осорондағы юғары ҡатлам кешеһе.
KV38 — 18-се династия фирғәүене Тутмос I-неке.
KV39 — 18-се династия фирғәүене Аменхотеп I-неке, булһа кәрәк.
KV41 — эйәһе билдәһеҙ, 18-се династия дәүерендәге фирғәүен Тетишери өсөн төҙөлгән, тип фаразлана.
KV42 — 18-се династия фирғәүене Тутмос III-нөң ҡатыны Меритра Хатшепсуттыҡы.
KV43 — 18-се династия фирғәүене Тутмос IV-неке.
KV45 — 18-се династияла юғары ҡатламдарҙан булған Усерхеттыҡы.
KV46 — 18-се династия фирғәүене Аменхотеп III-нөң ҡатыны Тианың ата-әсәһе — Юя һәм Туяныҡы. Тутанхамон кәшәнәһен тапҡанға тиклем үҙәндә табылған кәшәнәләрҙең иң яҡшы һаҡланғаны була.
KV47 — 19-сы династия фирғәүене Саптахтыҡы.
KV48 — Аменемипет (Пайри), 18-се династия фирғәүене Аменхотеп II дәүерендә ҡала башлығы һәм вәзир вазифаһын биләй.
KV50, KV51, KV52, KV52 — был кәшәнәләр бергә «Йәнлектәр кәшәнәләре» тип атала, — бында йәнлек мумиялары табыла. Кәшәнәләр 18-се династияға ҡарай, тәүгеһендә Аменхотеп II-нең йорт йәнлектәре булыуы ихтимал.
KV54 — Тутанхамондың ҡәберлеген бәлзәмләү өсөн ҡулланылған бүлмә, тип фараз ителә.
KV55 — 18-се династия осорона ҡарай, бында бер нисә мумия табыла, шуларҙың береһе башта Сменхкараныҡы тип фаразлана, һуңынан Эхнатондыҡы булыуы асыҡлана.
KV56 — эйәһе билдәһеҙ, ул шулай уҡ «Алтын кәшәнә» исеме аҫтында билдәле.
KV57 — 18-се династия фирғәүене Хоремхебтыҡы.
KV60 — 18-се династия фирғәүене Хатшепсут осорондағы юғары ҡатлам кешеһе Ситрҙыҡы (Ин исеме аҫтында ла билдәле).
KV62 — 18-се династия фирғәүене Тутанхамондыҡы. Был кәшәнә бөгөнгө көнгәсә үҙәндәге иң оло табыш тип иҫәпләнә. Ҡәберлектәге бар йыһаздар бөтөн килеш һаҡланған була. Бында табылған алтын биҙәүестәр һам башҡа хазиналар кәшәнәгә, уның эйәһе Тутанхамонға һәм уны табыусы египтолог Говард Картерға ысын мәғәнәһендә танылыу килтерә.
WV22 — 18-се династия фирғәүене Аменхотеп III-нөкө.
WV23 — 18-се династия фирғәүене Эйенеке.
WV24 — эйәһе билдәһеҙ.
WV25 — был кәшәнә эшләнеп бөтмәгән, Эхнатонды Фивала ерләү өсөн башланған, булһа кәрәк.
Үҙәндәге ҡаҙыу эштәре[үҙгәртергә]
Һуңғы ике быуат дауамында Батшалар үҙәне — ул төп египтологик эҙләнеүҙәр урыны. Боронғо заманда (айырыуса Боронғо Рим дәүерендә) был биләмә туризм урыны булып торған. Кәшәнәләрҙең күбеһендә боронғо туристар ҡалдырған яҙмалар, шул иҫәптән грек һәм латин яҙмалары бар. Был яҙмаларҙың күбеһе, 1000-гә яҡыны, KV9 кәшәнәһендә табылған. Иң тәүге бындай яҙма б.э.т. 278 йылға ҡарай.
1799 йылда Наполеон экспедицияһы билдәле кәшәнәләрҙең картаһын һәм планын һыҙа.
Европаның Фива биләмәләрендәге эҙләнеүҙәре 19-сы быуатта, Шампольондың быуат башында Боронғо Мысыр иероглифтарын тәржемә итеүенән һуң яңы көс менән дауам итә. Быуат башында бында Бельцони, итальян сәйәхәтсеһе, бер нисә кәшәнәне, шул иҫәптән 1816 йылда Эйенең WV23 кәшәнәһен аса, ә киләһе йылда үҙәндәге иң матур кәшәнәләрҙең береһе — Сети I-нең KV17 кәшәнәһен таба. Һуңғыһын хатта ҡайһы берҙә «Бельцони кәшәнәһе» тип атайҙар.
1898 йылда француз египтологы Виктор Лоре KV35 — Аменхотеп II-нең кәшәнәһен таба. Был табыш шуныһы менән айырыуса әһәмиәтле — бында Тутмос IV, Аменхотеп III, Мернептах, Сети II, Саптах, Сатнах, Рамзес IV, Рамзес V һәм Рамзес VI-ның мумиялары менән тағы туғыҙ саркофаг табыла.
Егерменсе быуат башында американ Теодор Девис үҙәндә эҙләнеүҙәргә рөхсәт ала һәм уның төркөмө бер нисә кәшәнә, шул иҫәптән KV43, KV46 һәм KV57 кәшәнәләрен таба. KV54 һәм KV58 кәшәнәләренәге Тутанхамондың ерләүенән һуң һаҡланған ҡомартҡыларҙы тапҡас, үҙән тулыһынса өйрәнелгән һәм бында башҡа ерләү урындары юҡ, тип иғлан ителә.
1915 йылда, Девистың үлеменән һуң инглиз египтологы Джордж Карнарвон үҙәнде өйрәнеүгә керешә һәм Говард Картерҙы был эш өсөн яллай. Тутанхамон кәшәнәһе — хәҙерге көнбайыш археологияһының иң билдәле асышылыр, моғайын. Нәҡ Говард Картер 1922 йылдың 4 ноябрендә KV62 исеме аҫтындағы киң билдәле Тутанхамон кәшәнәһен таба. Боронғо Мысыр тарихында артыҡ ҙур әһәмиәте булмаған был фирғәүендең ҡәберлеге алтын биҙәүестәр менән шул тиклем тулы була, хатта был асыш арҡаһында Тутанхамондың исеме бөгөнгө көндә иң билдәле фирғәүендәр рәтенә керә.
Үҙәндә төрлө экспедициялар бөгөнгө көндә лә дауам итә, һәм был биләмәгә бәйле яңынан-яңы асыштар пәйҙа була.
Батшалар үҙәне ун һигеҙенсе быуат аҙағынан археологик һәм египтологик эҙләнеүҙәр үҙәге булып тора. Тутанхамондың кәшәнәһен тапҡан көндән алып бөгөнгө көнгәсә үҙән — донъялағы иң билдәле археологик урын.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- «Древний Египет» сайты. «Долина Царей»
- Jean-Paul Labourdette, Dominique Auzias «Египет»
- Cherine Badawi «Egypt»
- Кристиан Жак «В стране фараонов»
- Abbas Chalaby «Весь Египет»
- «Гробницы древности» сайты. «Гробницы Долины Царей»
- «Theban Mapping Project» сайты
- «Luxor» сайты. «The Valley Of The Kings»
- «Все об отдыхе в Египте» сайты. «Гробницы Долины Царей»
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Центр египтологических исследований Российской академии наук
- Викс К. Отчёт о деятельность Фиванского картографического проекта. Август 2006
- Гробницы Долины Царей на сайте «Древний Египет»
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Reeves and Wilkinson (1996), p.6
- ↑ Maspero (1913), p.182
- ↑ Theban Mapping Project. Theban Mapping Project. 4 декабрь 2006 тикшерелгән.


c: text/html

text:
Ҡылғойроҡ
Ҡылғойроҡ (урыҫ. шилохвост). Беҙғойроҡ.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Йорт өйрәге ҙурлығында. Яңғыҙ, парлашып, күмәкләшеп йөрөйҙәр. Нәҙек оҙон муйынлы, төҙөк кәүҙәле өйрәк. Осло ҡауырһындар менән бөткән оҙон һәм нескә ҡойроғо күҙгә ташлана. Башы, тамағы, муйынының һырт яғы ҡара-көрән. Муйыны һәм түше аҡ. Арҡаһы, ҡабырғалары арҡыры аҡ һыҙыҡлы һоро төҫтә. Ҡанаттары ҡара таплы һоро, ҡойроғо ҡара, ике яғынан аҡ-һыҙыҡ үтә. Суҡышы күкһел һоро. Инә ҡош һәм көҙгө ата өйрәк аҡ сыбарлы һорғолт көрән. Башҡа өйрәктәр менән бутау мөмкин түгел.
Тауышы[үҙгәртергә]
Ата өйрәк һыҙғыра, ә инәһе быжҡылдай.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Ярҙары ҡуйы үлән, ҡамыш менән ҡапланған йылға һәм күлдәрҙә йәшәй, һыу үҫемлектәре һәм. бөжәктәре, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә, үлән араһында. 6—9 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ите әсән аулайҙар.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Дементьев, Г. П.; Гладков, Н. А. Птицы Советского Союза — Советская наука, 1953. — Т. 4. — С. 366—382. — 635 с.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Адвокатура
Адвокатура (лат. advoco — саҡырам) — адвокаттарҙың профессиональ берләшмәһе.
Йөкмәткеһе
Тарих[үҙгәртергә]
Рәсәй[үҙгәртергә]
Гражданлыҡ йәмғиәте институты булып тора һәм дәүләт власы менән урындағы үҙидаралыҡ органдары системаһына инмәй. Суд реформаһына (1864) ярашлы Өфө, Троицк һәм Ырымбур округ судтарында 1898 йыл суд эштәре буйынса присяжныйҙар вәкилдәре институты, башҡа судтарҙа һәм административ органдарҙа — хосуси вәкилдәр институты ойошторола. 1910 ййыл Өфө губернаһында 12, 1916 йыл — 10 хосуси вәкил була. Присяжныйҙар вәкилдәре үҙидаралыҡлы корпорациялар төҙөй, уларҙың эшмәкәрлеген присяжныйҙар вәкилдәре советы һәм округ судтары күҙәтә. 1917 й. 22 нояб. Суд тураһындағы 1-се декрет м‑н хосуси һәм присяжный А. институттары бөтөрөлә. 1918 й. 15 февр. Суд тураһында 2-се Бөтә Рәсәй ҮБК декреты нигеҙендә эшсе, һалдат һәм крәҫтиән депутаттары советтары эргәһендә судта йәмәғәт яҡлауын һәм ғәйепләүен булдырыусы хоҡуҡ яҡлаусылар коллегиялары булдырыла.
Башҡортостан[үҙгәртергә]
1922 й. 26 майында раҫланған Адвокатура тураһындағы положение нигеҙендә 1922 й. 12 авг. БашҮБК декреты м‑н Башҡ-н яҡлаусылар коллегияһы ойошторола (1939 й. — Башҡ-н респ. адвокаттар коллегияһы). Коллегия 1922 й. 1 сент. эш башлай, 18 ағза иҫәпләнә. А. ойоштороу, уның эшмәкәрлеге БАССР яҡлаусылар коллективы положениеһы (1936), СССР адвокатураһы тураһында положение (1939), “СССР адвокатураһы тураһында” (1979) закон, РСФСР адвокатураһы тураһында положениелар (1962, 1980), БР‑ҙың “Адвокатура тураһында” (1992 й., 2003 й. ғәмәлдән сыға) законы м‑н көйләнә. 2002 й. 31 майындағы “Рәсәй Федерацияһында адвокат эшмәкәрлеге һәм адвокатура тураһында” Федераль законға ярашлы 2002 й. 22 нояб. респ. бөтә терр. халыҡҡа квалификациялы юридик (ш. иҫ. бушлай) ярҙам күрһәтергә, дәүләт власында, урындағы үҙидаралыҡ органдарында, йәмәғәт берекмәләрендә һ.б. вәкиллек булдырырға һәм адвокаттарҙың мәнфәғәтен яҡларға, адвокаттарҙы проф. әҙерләүҙе һәм проф. этика кодексын һаҡлауҙы контролдә тоторға тейешле БР Адвокат палатаһы ойошторола. Мотлаҡ ағзалыҡ принцибына нигеҙләнә (1 меңдән ашыу кешене берләштерә) һәм РФ адвокаттарының Федераль палатаһына инә. БР Адвокат палатаһының юғары органы булып адвокаттар конф. тора, коллегиаль башҡарма орган — палата президенты етәкселегендә Палата советы. БР Адвокат палатаһы системаһында төрлө адвокат берекмәләре эшләй: 10 коллегия, 8 бюро, 127 адвокат кабинеты (2004), ш. уҡ юридик консультациялар. Иң ҙур берекмә булып БР ҡалалары һәм райондарында 90-дан ашыу структур бүлектәрҙе берләштергән Башҡ-н респ. адвокаттар коллегияһы һанала (750-нән ашыу ағза).
Башҡортостанн республика адвокаттар (яҡлаусылар) коллегияһы Президиумы рәйестәре[үҙгәртергә]
- С.П.Кастров (1922 й. алып)
- П.В.Змеевский (1929 й. алып)
- И.Г.Әхмәров (1930 й. февр.— окт.)
- П.Н.Стариков (1933 й. алып)
- И.И.Супонин (1937 й. алып)
- М.П.Дмитриев (1940 й. алып)
- Л.С.Аблеев (1941 й. алып)
- Н.Н.Атнакаев (1947 й. алып)
- И.В.Хрулёв (1954 й. алып)
- Д.Б.Мурзин (1969 й. алып)
- Ш.Ә.Мәхмүтов (1985 й. алып)
- Б.Ғ.Йомаҙилов (2003 й. алып)
БР Адвокат палатаһы президенты[үҙгәртергә]
- Мәхмүтов (2002 й. алып)
- Йомаҙилов (2009 й. алып)
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Адвокатура // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Адвокатская палата города Москвы | Адвокатура
- Информационная система, цель которой - объединение информации о профессиональном сообществе адвокатов – Адвокатуре, освещение деятельности адвокатов и адвокатских образований, а также информирование граждан об институте адвокатуры
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- П.Д. Баренбойм, Роль московской адвокатуры в формулировании понятий правового государства и гражданского общества, журнал "Адвокат", № 9, 2010


text:
АҠШ-тың Виргин утрауҙары
АҠШ Виргин утрауҙары (ингл. United States Virgin Islands) — Кариб дингеҙе утрауҙары төркөмөндәге утрау, АҠШ-тың автономиялы биләмәһе. Биләмәләге иң ҙур утрауҙар: Сент-Крокс (207 км²) Сент-Томас — 83 км² һәм Сент-Джон — 52 км². Географик яҡтан Виргин архипелагы АҠШ Виргин утрауҙарынан һәм Британия Виргин утрауҙарынан тора. Биләмәнең дөйөм майҙаны 344 км². Баш ҡалаһы — Сент-Томас утрауында урынлашҡан Шарлотта-Амалия (ингл. Charlotte Amalie) ҡалаһы.
1917 йылда был биләмә Даниянан һатып алына.


text:
Мосолман календары
Һижри тәҡүим (ғәр. الـتـقـويم الـهـجـري әт-тәҡүимүл-һижри) — Ислам динендә ҡулланылган ай тәҡүиме. Йыл иҫәбе Һижрәттән, йәғни Мөхәммәт Пәйгамбәрҙең Мәккәнән Мәҙинәгә күсеүенән (Милади тәҡүим буйынса 622 йылдың 16 июле), башлана.
Һижри йыл 12 айҙан һәм яҡынсаа 354 көндән тора. Шул сәбәпле Ислам байрамдары Милади тәҡүимгә тап килмәй, күсеп бара..
Ай тәҡүиме буйынса тәүлек ҡояш батҡандан башлана.
Мосолман календары — мосолман илдәрендә дини байрамдарҙы билдәләү өсөн ҡулланылған ай календары.
Мосолмандар көндәлек тормошта ҡояш календарынан (григориан календары, «миләди» йыл иҫәбе» фаҙаланһалар ҙа һиҗрә календары ла ғәмәлдә һанала. Ғәрәптәр беҙҙең эраға тиклем үк Ай хәрәкәтенә ҡарап алап барған булған. Ислам дине менән ул башҡа халыҡтарға ла күскән. Һиҗрәт (ғәр. кусеп китеү) йыл — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең Мәккәнең Мәҙинә ҡалаһына күскән йылы эра башы тип иҫәпләнә. Әммә беренсе йылдың бренсе көнө итеп (662 йылдың 20 сентябре) түгел, ә күскән йылдың беренсе айы мөхәррәмдең беренсе көнө, 662 йылдын 16 июле ҡабул ителгән.
Мосолман календаре буйынса ай башы Ай циклына бәйләнгән, йәғни Айҙың яңы сиреге тыуһа яңы ай тыуа. Ай циклы 29 көн 12 сәғәт 44 минут 3,8 секунд дауам итә, шуға күрә йоп һанлы айҙарҙа 30 көн, таҡ һанлы айҙарҙа 29 көн. Йыл 354 көндән тора һәм 12 айға бүленә. Кәбисә йылында 355-се көн итеп зөлхизә айы аҙағына бер көн өҫтәлә. Айҙың хәрәкәте Ерҙән күҙәткәндә бик ҡатмарлы. Йыл миҙгеленә ҡарап, күҙәтеүсенең географик урынана ҡарап Ай күренергә тейешле көндә «тыумаҫка ла» мөмкин. Шуға ла дини байрамдарҙы төрлө илдә йә бер көн алдан, йә бер көн һуңлап үткәрәләр.
Йөкмәткеһе
Ай исемдәре[үҙгәртергә]
- Мөхәррәм — ғәр. محـرّ م 30 көн
- Сәфәр — صفـر 29 көн
- Рабиғел әүүәл — ربـيع الأول 30 көн
- Рабиғел ахыр — ربـيع الآخر 29 көн
- Йомадиәл әүүәл — جمادى الأول 30 көн
- Йомадиәл ахыр — جمادى الآخر 29 көн
- Рәжәб — رجـب 30 көн
- Шәғбан — شعـبا ن 29 көн
- Рамаҙан — رمضا ن 30 көн
- Шәүүәл — شوّ ال 29 көн
- Зөлҡағиҙә — ذو الـقـعـدة 30 көн
- Зөлхизә — ذو الحجة 29-30 көн
Йыл иҫәбен табыу формулаһы[үҙгәртергә]
бында Г - григориан календары буйынса йыл, И - ислам календары буйынса йыл. Мәҫәлән, мосолман календары буйынса 1410 йылға Г=1410+622-(1410/33)=1989 йыл тура килә. Был формула 1 йылға яңылышлыҡ биреүе мөмкин. Григориан стиленән мосолман календарына күсеү өсөн ошо формула ҡулланыла:
Һижри тәҡүимдең барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә]
Һижрәт - ғәрәп һүҙе, сит ергә күсеп китеү, тигәнде аңлата. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең һәм башҡа мосолмандарҙың Мәккәнән Йәсрибкә /аҙаҡ Мәҙинә/ күсенеүе һижрәт тип атала. Был хәл 622 йылда була. Ошо йылдан башлап мосолманлыҡ нығына һәм киң тарала башлай. Тимәк, йыл иҫәбе 622 йылдың 16 июленән иҫәпләнә. Тәүге ай Мөхәррәм айы тип атала.
Һижри йыл иҫәбе Миләди йыл иҫәбенә тап килмәй. Миләди - тыуыу тигән һүҙ. Миләди йыл - хәҙерге календарь йылы - Ғайса пәйғәмбәр тыуған йылдан башлана. Һижри йыл менән Миләди йылдарҙың айырмаһын ябай арифметик юл менән, йәғни 622 һанын алып ташлап ҡына иҫәпләп сығарып булмай, сөнки хәҙерге календарь йылының ай көндәре Мосолман календарының ай көндәренә тап килмәй. Мосолман йылы 354 (кәбисә йылы 355) көндән торһа, миләди йыл 365 (кәбисә йылы 366) көндән тора. Шуның өсөн йылдар иҫәбен иң яҡшыһы дини календарҙан ҡарап белергә кәрәк.
Ай көндәренең һаны тап килмәгәнлектән, мосолман байрамдарының көндәре, ураҙа айҙары ла төрлө ваҡытҡа тура килә. Мөхәррәм айы - 30 көн, Сәфәр айы - 29, Рәбиғел әүүәл айы - 30, Рәбиғел ахыр айы - 29, Йомадиәл әүүәл - 30, Йомадиәл ахыр - 30, Рәжәб - 30, Шәғбан - 29, Рамаҙан - 30, Шәүүәл -29, Зөлҡәғиҙә - 29, Зөлхизә - 30 көн.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Башҡортса дини календарь - Өфө, "Китап", 2006-2012йй.
- Бураҡаева Мәрйәм. Дин һәм мәҙәниәт. - "Киске Өфө", 2012, 22 октябрь


text:
Кантеле
Ка́нтеле (карел. һәм фин. kantele) — карел һәм фин сиртмә ҡыллы музыка ҡоралы, көснәгә (урыҫ. гусли) оҡшаған. Боронғо кантеле биш ҡыллы булған, хәҙерге заманда кантеле ҡылдары металдан эшләнә һәм 35-кә етеүе мөмкин. Уйнау өсөн кантелене тубыҡҡа ҡуялар һәм ике ҡулдың бармаҡтары менән ҡылдарын сиртәләр. Кателелә яңғыҙ ҙа уйнайҙар, һәм шулай уҡ, халыҡ эпосы «Калевала»ға ҡушылып уйнайҙар.
Тарихы[үҙгәртергә]
Кантеленың күп быуатлыҡ тарихы бар. Бик күптән үк кешеләр тормошонда кантеле музыкаль инструмент булыуҙан күпкә артығыраҡ булған урын алған. Кантеле — музыкаль инструмент ҡына түгел, ә төньяҡ халыҡтарының үҫешен, хеҙмәтен, мәҙәниәтен берләштереүсе символ булып тора.
Тәүге инструменттар ағастан соҡоп яһалған. Кантеле тартмаһын ерек, ҡайын ағастарынан, ҡылын ат ялынан эшләгәндәр. Музыкаль мәҙәниәт үҫеше менән бергә инструмет та камиллашҡан. Өҫкө декаһын шыршы таҡтаһына эшләй башлағандар. Ат ялы урынына металл сымдар ҡуя башлағандар. Диатоник төҙөлөшлө 5, 10, 12, 16 ҡыллы инструметтар барлыҡҡа килгән. Хәҙерге заманда Карелияла диатоник һәм хроматик кантеле киң таралған. Диатоник кантеле халыҡ музыкаһын башҡарыу өсөн тәғәйенләнгән. Классик музыка өсөн хроматик тауыш рәтле инструмент кәрәк.
Беренсе хроматик кантеле эшләүсе, «Калевалы»ны ижад итеүсе, Элиас Лённрот була. Ул 1830 — 1840 йылдарҙа ике хроматик кантеле эшләй. Уның береһе Финляндия музейында һаҡлана. Финляндияла хроматик кантеле киң таралған. Хәҙерге заманда кантеле-прима, кантеле-альт һәм кантеле-бас тигән төрҙәре эшләнә.


text:
Уйылға районы
Уйылға районы (урыҫ. Увельский район) — Рәсәйҙә, Силәбе өлкәһенең көнсығыш-көнъяҡтағы район.
Район исеме Уйылға (Увелька) йылғаһының исеменән килә [3]. Уйылға Уйға аға. Уйылға башҡорт теленән топоним.
Йөкмәткеһе
География[үҙгәртергә]
Уйылға районы Троицк, Сыбаркүл, Эткүл, Пласт һәм Октябрьск райондар менән сиктәш. Майҙан— 2330,2 км², ауыл хужалығы ерҙәре — 157,8 мең га.
Тәбиғәт, климат[үҙгәртергә]
Уйылға районда Кабанка, Сухарыш, Уйылға йылғалары ағалар. Районда 95 эре күлдәр, бар. Дуванкуль күлендә балыҡ хужалыҡтары бар.
Тарих[үҙгәртергә]
Беренсе урыҫ тораҡ пункттары районда XVIII быуатта тыуҙылар. 1748 йылда беренсе тораҡ пункты станица Кичигинская нигеҙләнде (хәҙерге Кичигино ауылы).
1749 йылда Нижнеувельская станицаһы нигеҙләнде (хәҙерге Южноуральск ҡалаһы). 1758—1959 йылдарҙа Хомутининская һәм Дуванкульская станицалар нигеҙләнә.
XIX быуаттан башында районға Курск, Тамбов, Пенза һәм башҡа губернияларҙан крәҫтиәндәр киләләр.
Милли состав[үҙгәртергә]
Урыҫтар — 91,8 %, украиндар — 1,9 %, татарҙар — 1,5 %, белорустар — 0,6 %, башҡорттар — 0,7 %, башҡа милләттәр — 3,5 %.[4]
Ҡоролош[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ увельский,увелька
- ↑ увельский посёлок (село)
- ↑ Район исеме Уйылға (Увелька) йылғаһының исеменән килә
- ↑ НАИБОЛЕЕ МНОГОЧИСЛЕННЫЕ НАЦИОНАЛЬНОСТИ


text:
10 ғинуар
10 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 10-сы көнө. Йыл аҙағына тиклем 356 көн ҡала (кәбисә йылында 357).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1775 — Мәскәүҙә Болотный майҙанында үҙен Пётр III-сө тип танытҡан Емельян Пугачёвязалана.
- 2001 — «Нупедия»ның бер өлөшө булараҡ Wikipedia донъя күрә. 5 көндән Wikipedia үҙ аллы сайт була.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1883 — Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы, Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау эшенә нигеҙ һалыусы.
- 1937 — Байымов Роберт Нурмөхәмет улы, яҙыусы, ғалим Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты.


text:
Ваҡ һайыҫҡан
Ваҡ һайыҫҡан, алағанат (урыҫ. серый сорокопут, лат. Lanius excubitor)— турғай һымаҡтар отрядындағы ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Ғәҙәттә, ағастарҙың ҡоро ботаҡтарында ултыра. Ерҙән түбән генә осоп бара ла, текә күтәрелеп, тағы ла берәй ҡоро ботаҡҡа килеп ҡуна. һырты һоро. Күҙҙәре аша үткән һыҙыҡ, ҡанаттары, оҙон ғына ослайыңҡырап торған ҡойроғо ҡара. Кәүҙәһенең аҫ яғы, ҡанаттарындағы таптар һәм ҡойроғоноң ике яҡ ситендәге һыҙыҡ аҡ. Алағанаттан ҙур булыуы, һоро маңлайы менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Тауышы тупаҫ: «шәк-шәк».
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Урман ситтәрендә, айырым ағаслы һәм һирәк ҡыуаҡлы асыҡ урындарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр, сысҡандар, ҡош йомортҡалары менән туйына. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй, һирәк осрай. Ағаста йәки ҡыуаҡта оялай. Ҡара таплы 5—6 бөртөк аҡһыл йәшел йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
- Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Людмила Радченко
Людмила Радченко (11 ноябрь 1978, Омск, Россия) — Россия моделе, итальян телевизион тапшыруҙары алып барыусыһы, актриса.
Йөкмәткеһе
Биография[үҙгәртергә]
Людмила Радченко ССРБла, Омск ҡалаһында тыуа. 1996 йылда ул танылған Омск гүзәллек һәм мода бәйгеһендә "Современный образ" вице-мисы титулын яулай. Шулай уҡ ул тамашасылар симпатияһы призына лайыҡлы табыла.
Һуңғараҡ ул "Мисс Россия" конкурсында Омск вәкиле булараҡ ҡатнаша. Конкурстан һуң Людмила Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта телетапшырыуҙарда ҡатнаша.
2000 йылда ул Италияға китә һәм тапшырыуҙар алып барыусы буларак Паппериссима телеканалында эшләй. 2003 йылда ул Антенна 3 телеканалында "Spicy Tg" тапшырыуында ҡатнаша.
2005 йылда la Talpa реалити-шоуында ҡатнаша, ярымфиналға тиклем барып етә.
2006 йылдың йәйендә Людмила Майамиҙа уҙған һәм Италия 1 телеканалында күрһәтелгән кинотөшөрөүҙәрҙә баш ролде башҡара. Киләһе йылда ул Мелодиялар һәм баш эйәүселәр тапшырыуында ҡатнаша. Һуңыраҡ ул Sky Vivo реалити-шоуындағы конкурста ҡатнаша.
La Talpa'дан һуң Людмила рәсем сәнғәте менән шөгөлләнә, ҡайбер эштәрен Миланда күрһәтә. Үҙен сәнғәткә бағышларға ҡарар итә.
2008 йылда Людмила A Light Of Passion фильмында төшә.
Нью-Йоркта рәсем сәнғәте өлкәһендә белем алғандан һуң ул үҙенең хеҙмәттәрен төрлө күргәҙмәләрҙә һәм галереяларҙа күрһәтә. 2010 йылда ул "Һыйырҙар Парады 2010" халыҡ -ара күргәҙмәһе өсөн бик ҙур һыйыр рәсеме яһай.
Шулай уҡ ул үҙ эштәрен Миландагы арт-триеналеда күрһәтә. Луччала заманса сәнғәт Музейында үҙ күргәҙмәһен ойоштора.
2011 йылдың февралендә Милан провинцияһы Донъя мәҙәниәте йортонда Людмилаға күргәҙмәһен ойошоторорға тәҡдим итә. 2011 йылдың майында Нью-Йорк галереяһы Ludmilla'ты ризыҡ сәнғәте фестивалендә күрһәтә, шулай уҡ уның хеҙмәттәре Сохода, Crown Fine Art галереяһында күрһәтелә.
Телекарьера[үҙгәртергә]
- La sai l'ultima? (2001)
- Passaparola (programma televisivo) (2001-2002)
- Spicy Tg (2003)
- La talpa (reality show) (2005)
- On the Road (programma televisivo) (2006)
- Tuning and Fanatics (2007)
- Reality Game (2007)
- Modeland (2008)
Фильмография[үҙгәртергә]
- Il viaggio (2005)
- R.I.S. Delitti imperfetti (2006)
- A Light of Passion (2006)
- Scaccomatto (2008)
- L'ispettore Coliandro: Sesso e segreti (2009)
- Un posto al sole d'estate (2009)
- Ganja Fiction (2010)
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Рәсми сайт (инг.)
- Людмила Радченко модель агентлыҡтары каталогында (инг.)


text:
Бронза быуат
Бронза быуат — кешелек тарихында бронза (ҡурғаш, баҡыр һәм башҡа металдар эретмәләренең ҡушылмаһы) яһау сере асылғанға күрә, археологияла «бронза быуат» тип йөрөтөлгән, баҡыр быуат һәм тимер быуат араһындағы осор.
Бронза быуат, энеолитты алыштырған тарихи дәүер; был дәүерҙә бронза металлургияһы барлыҡҡа килә, барлыҡ эш һәм һуғыш ҡоралдары, биҙәнеү әйберҙәре бронзанан етештерлә башлай. Бронза быуат яҡынса Б.Э.Т. 4 –се мең йыллыҡ аҙағы - 1-се мең йыллыҡ башын уҙ эсенә ала. Әүелге, урта һәм һуңғы бронза дәүерҙәргә бүленә. Евразияның төп территорияһында бронза быуаттың әүелге дәүере − Б.Э.Т. 3–сө мең йыллыҡҡа; урта дәүере − Б.Э.Т. 3-сө мең йыллыҡ ахыры − 2-се мең йыллыҡтың 2 -се сирегенә; һуңғы дәүере − Б.Э.Т. 2-се мең йыллыҡтың 3-сө сиреге − 1-се мең йыллыҡ башларына тура килә.
Бронза быуат төрлө мәҙәниәттә төрлөсә, яҡынса б.э.т. 35/33 — 13/11 быуаттарға тура килә. Ташҡа ҡарағанда бронза күпкә ҡатыраҡ һәм ныҡлыраҡ, шунлыҡтан хеҙмәт ҡоралдарын (балта, бысаҡ, ураҡ һ.б.) яңы материалдан яһай башлағандар. Металға булған ихтыяж кешене баҡыр рудаһына бай ятҡылыҡтар эҙләргә мәжбүр иткән.
Бронза быуат терлекселектең үҫеүе, примитив игенселек барлыҡҡа килеү, йәмғиәттең социаль яҡтан ҡатмарлана барыуы, ырыу-ҡәбилә инаныуҙары булған тотемизм, ҡояш, ут культтарының таралыуы, миграция процесстарының көсәйеүе, һуғыш ҡоралдарының камиллашыуы менән үҙенсәлекле. Был дәүерҙә мөстәҡил етештереү өлкәһе булараҡ һөнәрселек тармағы айырылып сыға (металлургия, һауыт-һабалар етештереү һ.б.), һуғыш һәм эш ҡоралдары эшләү технологияһы ҡатмарлана. Ситтән күсеп килгән мал аҫырыусы күсмә һәм ярым күсмә ҡәбиләләр күп кенә археологик культура ҡомартҡылыары ҡалдыра, улар тарафынан мәетләрне курганга күмү йоласы, торакларны яңача төзү, үзгә ысул менән керамика әйберҙәре әҙерләү, бронза, һөйәк, таштан әйберҙәр эшкәртеү һөнәрҙәре керетелә.
Тимер металлургияһы барлыҡҡа килеү, тимердән көнкүреш һәм һуғыш ҡоралдары етештереү бронза әйберҙәрҙе көнкүрештән ҡыҫырыҡлай. Был иһә бронза быуаттың тимер менән алышынуына килтерә. Әлбәттә, тимер быуатҡа күсеү аҡрынлап бара, был күсчеш Б.Э.Т. 2 -се мең йыллыҡ аҙағы − 1-се мең йыллыҡ башында тамамлана.
Сығанаҡтар[үҙгәртергә]
- Татар энциклопедияһы (тат.)
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Черных Е. Н., Кузьминых С. В. Древняя металлургия Северной Евразии (сейминско-турбинский феномен). М., 1989


text:
Бенджамин Вальями
Бенджамин Вальями (ингл. Benjamin Vulliamy ( 1747—1811) — сәғәт эшләүсе, механик сәғәттәр төҙөлөшө өсөн яуаплы, 1780-1884 йылдарҙа Лондон рәсми ваҡыты уның сәғәте менән дөрөҫләнгән [1].
Биография[үҙгәртергә]
Бенджамин, сығышы буйынса швед сәғәтсеһе, 1730йылда Лондонға күсеп килгән Джастин Вальямдың (Justin Vulliamy) улы була. Джастан Пэл-Мэл урамындағы билдәле сәғәт эшләүсе Бенджамин Грейҙың (Benjamin Gray) иптәше булып китә, һәм тиҙҙән уның ҡыҙы Мэри Грейға өйләнә һәм улы Бенджамин тыуа. Джастин ҡайныһының эшен үҙләштерә һәм 1780 йылдан «Vulliamy & Son» ойошмаһына керә. 1797 йылдың 1 декабренә тиклем Джастин үлгәнсе атала-уллы бергә эшләйҙәр[2].
Вильям бала саҡтан атаһының эше менән ҡыҙыҡһына. Ул үҫмер саҡтан биҙәлгән һәм камин сәғәттәре эшләүсе булараҡ абруй ҡаҙана, уның сәғәттәре юғара ҡатлам кешеләренең йорттарын биҙәй, ҡайһы берҙәрен Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында күрергә мөмкин[3]. Уның һәләте король сәғәтсеһе (King’s Clockmaker) тигән вазифа алырға мөмкинлек бирә, элегерәк был вазифала йылына 150фунт түләнеп Джордж Линсдей, (George Lindsay) Георга III булған.Бенджамин был маҡтаулы исемгә лайыҡ булғаста, король сәғәт һәм башҡа механик ҡоролмалар менән ҡыҙыҡһыныусы булараҡ, уның яҡлаусыһы була.
1780 йылда Вальями Король обсерваторияһы Кью өсөн төп механик сәғәт төҙөргә йөкләме ала, был сәғәт нуленсе меридиан һәм 1884 йылға тиклем рәсми Лондон ваҡыты булып хеҙмәт итә, бынан һуң был функциядарҙы Гринвич ала.
1780 йылда Бенджамин Льюис Вальями тыуа; ул үҙ ғүмерен сәғәт эшләүгә бағышлаған Вильями фамилияһынан һуңғыһы була. Бенджамин нәҫеленән башҡа бер кемдә был өлкәлә шөғөлләнмәй, ейәне Льюис Вальями күренекле архитектор була.
Вальями сәғәттәре[үҙгәртергә]
Вильями сәғәттәре юғары баһалана һәм ул заман технологияһының ҡаҙанышы тип ҡабул ителә.1793 йылда уның эшләгән сәғәтен Джорджа Макартни дипломатик миссия ваҡытында Ҡытай императорына бүләк итә[4].. Б. Вальями эшләгән хронометрҙар, фән һәм сәнгәт бер бөтөн булыуы символы булып, фарфор фигуралар менән биҙәлә. Сәғәттең дөйөм биҙәлешен Вальями үҙе эшләй, шулай уҡ Джона Дире (John Deare) кеүеҡ кренекле скульптурҙарҙы биҙәү эшенә саҡыра. Биҙәлеш ул замандағы был өлкәләге француз канундары буйынса башҡарыла. Вальям ғаиләһе фарфор фигуралар эшләү өсөн Дерби фарфор компанияһы (Royal Crown Derby) хеҙмәте менән фаҙалана. Бынан тыш, улар эште субподряд ысулы менән квалификациялы механиктарға тапшыралар, һәм иң һуңынан теүәлләү эшен башҡаралар[5].
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Arcadian Times: Kew Time. 21 май 2011 тикшерелгән.
- ↑ Montpellier Clocks: Vulliamy, London. No. 220. 21 май 2011 тикшерелгән.
- ↑ Antique-Marks: The astronomy clock by Benjamin Vullliamy. 21 май 2011 тикшерелгән.
- ↑ William Proudfoot, Biographical Memoir of James Dinwiddie: Embracing Some Account of His Travels in China and Residence in India (Liverpool: Edward Howell, 1868), 45.
- ↑ Royal Crown Derby Gallery, Antique Marks.com, accessed May 2011


text:
5 ғинуар
5 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 5-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 361 көн ҡала (кәбисә йылында 362).
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
- 1762 — Пётр III Рәсәй тәхетенә ултыра.
- 1769 — Джеймс Уатт үҙенең Пар машинаһына патент ала.
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
- 1912 — Кәримов Таһир Шакир улы, композитор.
- 1934 — Сираева Сәүиә Ғимаҙислам ҡыҙы, Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың һәм Татарстандың халыҡ артискаһы.
- 1944 — Барлыбаев Хәлил Әбүбәкер улы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор, РФ Гуманитар фәндәр академияһыакадемигы.


text:
Тулыланыусы энергия
Тулыланыусы энергия — кешеләр өсөн бөтмәҫ-төкәнмәҫ энергия сығанағы. Тирә-яҡ мөхиттә бер-туҡтауһыҙ барған процестар —тулыланыусы энергия сығанағы булып тора. Тулыланыусы энергия яңынан тергеҙелә торған тәбиғи ресурстарҙан — ҡояш энергияһы, ел, ямғыр, һыу ҡалҡыу, геотермаль йылылыҡты файҙалана. 2006 йылда донъяла ғәҙәти биомасса — утын яғыу 13%, барлыҡ тулыланыусы энергияны файҙаланыу 18% тәшкил итте. Гидроэлектростанциялар тулыланыусы энергияның мөһим сығанағы булып тора, донъяла етештерелгән электр энергияһының 15% гидроэлектростанцияларҙа етештерелә.
Ел энергияһын файҙаланыу йыл һайын 30% арта. Был энергияны файҙаланыу Европа һәм АҠШ илдәрендә киң ҡулланыла. Ҡояш электростанциялары Германия һәм Испанияла танылыу алған.
Бразилия шәкәр ҡамышынанэтанол алыу программаһын тормошҡа ашыра. Этанол автомобаль яғыулығы булараҡ файҙаланыла.
Рәсемдәр[үҙгәртергә]
-
-
-
-
-
-
-
Chlorella.jpg
Хлорелли һыу үҫентеләрен файҙаланыу
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
фонда сайты (урыҫ)
- Зелёная энергия — «йәшел технологиялар» тураһында (урыҫ)
- Альтернатив энергия сығанағы (урыҫ)


text:
Хәҙис
Хәҙистәр —— Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең Ҡөръәнде аңлатып биргән үҙ һүҙҙәре, дини йолалар хаҡында әйткәндәре, тапҡыр һүҙҙәре.
Мөхәммәт пәйғәмбәр вафат булғас, ислам ғалимдары был һүҙҙәрҙе яҙып алғандар, хәҙистәр тип ҡулъяҙма китаптар рәүешендә таратҡандар, уларға аңлатма биргәндәр. Шулай итеп, изге Ҡөръән китабынан ҡала, ислам дине тәғлимәтен аңлатҡан Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең төплө, изгелекле һәм хикмәтле һүҙҙәре хәҙистәр исемендә иң әһәмиәтле китапҡа, дин өйрәтмәләренә әйләнгән.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]


text:
Марко Поло
Марко Поло (итал. Marco Polo [ˈmarko ˈpɔːlo], 15 сентябрь 1254, Венеция — 8 ғинуар 1324, шунда уҡ) — итальян сауҙагәре һәм сәйәхәтсеһе, Азия буйлап сәйәхәтен киң билдәле «Донъяның күп төрлөлөгө тураһында китап» тигән әҫәрендә һүрәтләй. Ҡайһы бер урындарында шик тыуһа ла, урта быуат Әрмәнстан, Иран, Ҡытай, Монголия, Һиндостан, Һиндонезия һ.б. географияһы, этнографияһы, тарихы буйынса ҡиммәтле сығанаҡ булып тора. Диңгеҙселәр, картографтар, яҙыусылар был китапты йыш ҡулланалар, Христофор Колумб Һиндостанға юл эҙләгәндә унда 70-ләп билдә ҡалдырған[1]. 1888 йылда бер һары күбәләккә — Марко Поло һарыҡайы (Colias Marcopolo) тип исем биргәндәр.
Йөкмәткеһе
- 1 Сығышы
- 2 Марко Полоның атаһы менән ағаһы сәйәхәте
- 3 Марко Полоның сәйәхәте
- 4 Ҡайтҡандан һуң тормошо
- 5 Эҙләнеүселәр китап тураһында
- 6 Шулай уҡ ҡарағыҙ
- 7 Иҫкәрмәләр
- 8 Әҙәбиәт
- 9 Һылтанмалар
Сығышы[үҙгәртергә]
Марко Поло Венецияла зәрҡәр тауарҙары һәм тәмләткестәр һатыу менән шөғөлләнгән сауҙагәр Николо Поло ғаиләһендә тыуған. Тыуыу тураһында документтары һаҡланмағанлыҡтан уның сығышы тураһында төрлө фараздар йәшәп килә.
Марко Полоның атаһы менән ағаһы сәйәхәте[үҙгәртергә]
Венеция һәм Генуя сауҙагәрҙәре ун өсөнсө быуатта Урта диңгеҙҙә иркен йөрөйҙәр, улар Урта Азияға, Һиндостан менән Ҡытайға үтергә тырышалар.
1260 йылда Николо, Маркон атаһы, Маффео тигән туғаны менән Ҡырымға, Судакҡа юлланалар. Бында уларҙың өсөнсө туғаны сауҙа йорто тотҡан була. Һарай-Батуҙа бер йыл йәшәгәс, туғандар Бохараға юл тота. Был ваҡытта Батый хандың энеһе Берке хан шул тарафта һуғыш асҡан була. Бохарала өс йыл йәшәгәс, ҡайтырға мөмкинлеге булмағанлыҡтан, Хулагу хан Ханбалыҡҡа (Пекинға) Һүбиләй тигән туғанына ебәргән фарсы каруанына эйәреп, Ҡытайға барып эләгә. Ҡытайҙарҙың Сун тоҡомон тар-мар итеп, Һүбиләй Монгол империяһының һәм Ҡытайҙың берҙән-бер хакимына әйләнә.
1266 йылдың ҡышында ағалы-энеле Пекинға барып етә, хан Һүбиләй уларҙы үҙе ҡабул итә һәм юлда тотҡарламаһындар өсөн алтын пайза бирә. Хан Рим папаһына Иерусалимдәге Ғайса пәйғәмбәр ҡәберенән май ебәреүен һорап хат һала. Юлда Никколо үҙе киткәс үк Марко тигән улы тыуыуын, ҡатынының үлеп ҡалыуын ишетә. Венецияға килгәс, (1269 йыл) Папа Климент IV тә үлеп ҡалыуын, ә яңыһы әле тәғәйенләнмәүен беләләр. Һүбиләйҙең үтенесен үтәр өсөн улар яңы Папа ҡуйылыуҙы көтөп тормай, 1271 йылда Иерусалимға йүнәләләр, Марконы ла бергә алалар.
Марко Полоның сәйәхәте[үҙгәртергә]
Ҡытайға юл[үҙгәртергә]
Ҡытайға сәйәхәте Месопотамия, Памир һәм Ҡашғария аша үтә.
Ҡытайҙағы тормош[үҙгәртергә]
1275 йылда Пололар Шачжа (бөгөнгө Дуньхуан) ҡалаһына барып етәләр. Шул йылы уҡ Һүбиләйҙең Шандулағы йәйләүенә барып етәләр (бөгөнгө Ганьсу). Полоның әйтеүенсә, хан уны ярата, Венецияға ҡайтырға рөхсәт итмәй, хатта өс йыл буйы Янчжоу ҡалаһыныү башлығы итеп тота (CXLIV бүлеге, 2-се китабы). Китапта яҙылыуынса, Поло хан ғәскәренә катапульта менән файҙаланырға өйрәтә[2].
Поло даталарҙы теүәл яҙмаһа ла, географияны ярайһы теүәл аңлатҡан. Поло ҡытайҙарҙың тормошо рәүешен, аш-һыуын, ҡағыҙ аҡсалар ҡулланыуҙарын һүрәтләй. Ҡытайҙа ул ун биш йыл йәшәй.
Венецияға ҡайтыу[үҙгәртергә]
Хан 1291 йылда ҡыҙҙарының береһен фарсы илханына кейәүгә бирә. Хәүефһеҙлек өсөн 14 карап менән уны оҙатып, хан Полоны үҙенең рәсми вәкиле итеп бергә ебәрә. Юл ыңғай Поло Суматрала һәм Цейлонда була, Иран һәм Ҡара диңгеҙ аша 1295 йылда Венецияға ҡайта.
Ҡайтҡандан һуң тормошо[үҙгәртергә]
Ҡытайҙан ҡайтҡас нисек йәшәүе әҙ билдәле. Генуя менән һуғышта ҡатнашып 1298 йыл тирәһендә әсиргә эләгеп, 1299 йылдың майында ғына иреккә сыға.
Венецияға ҡайтып өйләнә һәм өс ҡыҙы тыуа. Рио ди Сан-Джованни Crisostomo һәм Рио-ди-Сан-Лио урамдары мөйөшөндә йорто була.
1324 йылда үлемесле ауырығанда васыят яҙа. Ул Маффео ағаһынан мираҫҡа ҡалған татар ханынан алынған алтын пайцзаны ла телгә ала. 1324 вафат була һәм Сан Лоренцо сиркәүендә ерләнә. 1596 йылда йорто, Ҡытайҙан алып ҡайтылған әйберҙәре менән, яна. Ул ерләнгән сиркәү ҙә 19-сы быуатта һүтеп алына.
Эҙләнеүселәр китап тураһында[үҙгәртергә]
Марко Полоның китабы киң танылыу яулаған тарихи әҫәр булып тора. 1986 йылда төҙөлгән библиографияла европа телдәрендә генә лә 2300 фәнни хеҙмәт күрһәтелгән[3].
Китап бик күп бәхәстәр һәм шик уята. Ҡайһы берәүҙәр ул фарсы сауҙагәрҙәренең хәбәрҙәрен генә яҙып алған тигән фекерҙә
Китаптың версиялары[үҙгәртергә]
Марко Полоның күпмегә белемле булыуы билдәһеҙ. Ул сауҙа ҡағыҙҙарын үҙе тултырғандыр, әммә китабын Рустичеллоға әйтеп тороп яҙҙырғандыр тигән фараздар бар. Рустичелло яҙыусы булған, романдарын французса ижад иткән. Марко үҙе өсөн генә ҡыҙыҡ өлөштәрен һөйләп, Рустичелло үҙенсә аңлатмалар биреүе ихтимал.Поло башҡа кешеләр менән дә авторҙаш булыуы мөмкин[4].
Китап бик күп үҙгәрештәргә дусар ителгәндер тигән фекер тыуа[4].
Шикле урындары[үҙгәртергә]
Телгә алынмаған факттар[үҙгәртергә]
Франсис Вуд иероглиф та, китап баҫыу ҙа, сәй ҙә, фарфор ҙа, ҡатындарҙың аяғын шаҡарып бәйләп ҡуйыу ҙа, Бөйөк Ҡытай диуары ла телгә алынмағанына иғтибарҙы йүнәлтә.
Поло фарсы телен белгән, Ҡытайҙа монгол телен өйрәнгән (хакимиәт теле), ҡытай теленең уға кәрәге булмаған[5].
Франсис Вуд әйткән етешһеҙлектәр Марк Поло өсөн бик әһәмиәтле лә булмағандыр, ҡытайҙар менән аралашмағас, был нескәлектәрҙе белеп тә бөтә алмағандыр. Әммә ул ҡағыҙҙы нисек эшләүҙәрен ентекле һүрәтләгән, тимәк, китап тураһында яҙмаған тиеү бик дөрөҫ түгел[5].
Фарфор ҡыҫҡаса телгә алынған[5].
Бөйөк Ҡытай диуары Марко Поло булғанда айырым урҙар рәүешле генә булған. Венеция кешеһе өсөн ул әһәмиәтһеҙ тойолғандыр.
Хаталы һүрәтләүҙәр[үҙгәртергә]
Хаталы һүрәтләүҙәр күп. Мәҫәлән, Пекин күперенең аркалары ысынлап та әҙерәк[6].
Марк Поло быны хәтерҙән яҙған, фарсы теле ҡытай телендәге һүҙҙәрҙе теүәл генә биреп тә бөтмәгән. Марк Поло башҡалар һөйләгәнде лә ҡулланған. Хата уларҙан да килгән булыуы ихтиал[5].
Китабына бөгөнгө баһа[үҙгәртергә]
Күпселек фәнни тикшеренеүселәр Франсис Вудтың китап тулыһынса уйлап сығарылған тигән баһаһы менән килешмәй[7].
Сауҙа урындары ярайһы теүәл һүрәтләнгән, Рәсәй тураһындағы өлөшө лә ышанырлыҡ, Ҡытайҙың географияһы буйынса күпселек мәғлүмәт шулай уҡ дөрөҫ. Экзотик илдәр тураһындағы яҙмалары менән дә ҡыҙыҡлы[4].
Поло Ҡытайҙағы үҙ ролен бәлки арттырыбыраҡ та һөйләгәндер.
Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- ↑ Радио ЭХО Москвы :: Все так, 16.05.2009 18:10 Марко Поло. Европейский взгляд на чудеса Востока: Наталья Басовская, Сергей Бунтман
- ↑ Был кеше ышанмаҫлыҡ факты, сөнки урыҫ ҡалаларҙың (мәҫәлән, Киев 1240 йылда) алыу ваҡытында монгол ғәскәре катапульталарҙы инде ҡулланыла.
- ↑ Watanabe, H, Marco Polo библиография 1477-1983, Токио, 1986
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Critchley, J. Marco Polo’s book, Variorum, 1993, ISBN ISBN-0860783618
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 де Rachewiltz, И. Марко Поло отправился в Китай. Zentralasiatische Studien 27: 34-92, 1997. Краткое изложение в [1]
- ↑ Wood, F., Did Marco Polo go to China?, London, 1995.
- ↑ Jackson, P. Marco Polo and his «Travels», Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 61(1): 82-101, 1998.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Книга о разнообразии мира. Издание: Джованни дель Плано Карпини. История монгалов., Гильом де Рубрук. Путешествия в восточные страны., Книга Марко Поло. М. Мысль. 1997 г., перевод: И. М. Минаев
- Книга Марко Поло, пер. со старофранц. текста, вступ. ст. И. П. Магидовича, М., 1955 (имеется лит.).
- То же. Алма-Ата, 1990.
- Харт Г., Венецианец Марко Поло, пер. с англ, М:.. Издательство иностранной литературы, 1956;
- Харт Г. Венецианец Марко Поло = Henry H. Hart, Venetian Adventurer Messer Marko Polo / Пер. с англ. Н. В. Банникова; предисл. и редакция И. П. Магидовича — М.: Центрполиграф, 2001. — 368 с. — 6 000 экз. — ISBN 5-227-01492-2. (Переиздание книги 1956 года)
- Юрченко А. Г. Книга Марко Поло: Записки путешественника или имперская космография / Переводы с латинского и персидского языков С. В. Аксёнова (PhD) — СПб.: Евразия, 2007. — 864 с. — 2 000 экз. — ISBN 978-5-8071-0226-6. (в пер.)
- В книге сэр Марко Поло, венецианский ..., 3-е изд., Т. 1-2, Л., 1921.
- Магидович И. П., Магидович В. И. Очерки по истории географических открытий. М., 1982. Т. 1. С. 231-235.
- Дреж Ж.-П. Марко Поло и Шёлковый путь = Marco Polo et La Route de La Soie / Жан-Пьер Дреж / Пер. И. Бородычевой — М.: АСТ, Астрель, 2006. — 192 с. — (История. Открытие). — ISBN 5-17-026151-9, ISBN 5-271-09879-6, ISBN 2-07-053076-0. (обл.)
- Дубровская Д. В, Марко Поло. Презумпция невиновности / / Вокруг Света. 20 № 3.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Поло, Марко. Восточная литература. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 август 2011. 16 апреля 2011 тикшерелгән.
- Максим Мошков китапханаһында Марко Поло : Книга о разнообразии мира. Перевод И. П. Минаева.
- Вадим Полонский. Марко Поло
- В. Дубовицкий Венецианцы. В стране рубинов, или что писал Марко Поло о Бадахшане
- Алфавит буйынса шәхестәр
- Тыуғандар 15 сентябрь
- Тыуғандар 1254 йылда
- Венециия тыуғандар
- Вафаттар 8 ғинуар
- Вафаттар 1324 йылда
- Ҡытайға сәйәхәтселәр
- Монголияға сәйәхәтселәр
- Һиндостанға сәйәхәтселәр
- Италия сәйәхәтселәре
- Италия сауҙагәрҙәре
- Урта быуаттар сәйәхәтселәре
- Венеция сәйәхәтселәре
- Юань дәүере шәхестәр
- Италия мемуаристар


text:
Шәм яҡтыһында философ
Шәм яҡтыһындағы философ - инглиз рәссамы Джозеф Райттың 1769 йылда эшләп бөтөргән картинаһы; шулай уҡ "Анатомия өйрәнеүсе дәрүиш" (A Hermit Studying Anatomy) исеме менән билдәле. Картинанаң теүәл яҙылып бөткән ваҡыты билдәле түгел; Лондон рәссамдары йәмғиәтендә ул 1769 йылда күһәтелә. Яһалма яҡтылыҡта төшөргән был Райттың беренсе картинаһы, был стилдә ул һуңыраҡ билдәлелек яулай.
Тасуирлама[үҙгәртергә]
Картина 1801 йылғы тауарҙар каталогында "Фосфор асыусы алхимик" картинаһының юлдашы булараҡ тасуирлана. Ике картиналала алғы планда төп фигура һәм ситтәрәк ике фигура, ике картинала ла төнгө күренеш төшөрөлгән һәм икеһендә лә ҡарт кеше фәнни тикшереү үткәрә.
Картинала мәмерйәлә шәм яҡтыһында кеше һөйәктәрен ҡарап ултырған ҡарт кеше төшөрөлгән, был ҡарт философ йәки пилигрим. Пилигрим кеүек кейенгән (быны эшләпәләрендә Изге Иаков эмблемаһы булған дингеҙ ҡабырсыҡтары билдәләй) ике бәләкәй кеше, йәки малайҙар, уның янына тулҡынланыу менән яҡынлашып килә. Был фигуралар төп персонаждан бәләкәйерәк.
Мәмерйәнән ситтәге пейзаж ҡараңғыраҡ, тик болот араһынан яҡтыртҡан ай менән генә яҡтыртыла. Диңгеҙ ҡабырсаҡтары пилигрим тамғаһы булып тора; шул уҡ ваҡытта, ул мәғрифәтселек дәүеренең төп шәхесе Ай йәмғиәте ағзаһы Эразм Дарвиндың ғаиләһе тамғаһы ла булып тора.
Эксперттар раҫлауынса, был картина Сальвадор Розаның "Демокрит медитацияла" (Democritus in Meditation) картинаһына нигеҙләнгән. Райттың дуҫы Хамильтон Мортимер Розаның эшен дауам итеүсе була, шулай булғас Райт Розаның картинаһын йәки гравировкаһын күреүе ихтимал. Райт философы һөйәктәрҙе тикшерә, әммә был етди анатомик тикшереү түгел. Ул тиҙ үтеп китеүсән кешенең булмышы менән солғап алынған: һөлдә, яғыулыҡлы шәм, ай һәм ҡом сәғәте. Философтың борсолоуло йөҙө һәм ике пилигримдың ҡалтыраныуы ул замандағы фәнни асыштар алдынан тулҡынланыуҙы күрһәтә.


text:
Бараба
Бараба (урыҫ. обыкновенная сойка; йәки кареза; лат. Garrulus glandarius) — барабалар ырыуындағы, ҡоҙғондар ғәиләһендәге, турғай һымаҡтар отрядындағы ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҙурлығы күгәрсендәй. Өҙлөкһкҙ ағастан ергә, ерҙән кире ағасҡа һикергеләп йөрөй. Ғәҙәттә тупланып йөрөйҙәр. Дөйөм төҫө ерәнһыу һоро. Башында сыбар бүрке бар. Ҡанаттары, ҡойроғо ҡара. Ҡойроҡ төбөндә, ҡанаттарында аҡ таптар бар. Ҡанаттары бөгөлгән урында ҡара арҡыры һыҙатлы ялтырауыҡлы күк тап була. Ҡыжҡылдаҡтан төҫө һәм ҙурлығы менән айырыла. Тауышы тупаҫ: "ҡжжжжҡ- ҡжжжжҡ"
Тереклек итеүе[үҙгәртергә]
Урмандарҙа йәшәй. Киң генә таралған ултыраҡ ҡош. Ағас баштарында оялай. Бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерһә, ҡош ояларын туҙҙырып зыян итә.
Туҡланыуы һәм үрсеүе[үҙгәртергә]
Ҡарағай һәм шыршы орлоҡтары, сәтләүек, бөжәктәр, ваҡ ҡоштарҙың балаларын ашай.Көрән генә таплы 5-7 йомортҡа һала.
Диалекттарҙа[үҙгәртергә]
Диалекттарҙа шундай вариантарры бар: Урман һайҫҡаны, суҡтурғай.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары.Өфө-1986й. 69-сы бит.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Позвоночные животные России: Сойка
- Статья о сойке на floranimal.ru
- Статья о сойке на сайте «Птицы Средней Сибири»


text:
Арка
Арка —дуға рәүешендә эшләнгән стенала (тәҙрәләрҙә, ҡапҡаларҙа, ишектәрҙә) йәки терәктәр араһында уйым йәки архитектур ҡоролма. Күп осраҡта арка стенала тәҙрә, ишек уйымдары өсөн эшләнә. Эсе материал менән тултырылған аркалар ҙа осрай. Бындай аркаларҙың маҡсаты — стенаның ныҡлығын арттырыу, аҫта ятҡан ҡатламға ауырлыҡ әҙерәк төшһөн өсөн эшләнә. Архитекторҙар төҙөлөш материалдарының ныҡлығын иҫәпләй белмәгән ваҡытта уҡ, был архитектура алымы билдәле булған.
Арка төрҙәре[үҙгәртергә]
Ярымтүңәрәк арка[үҙгәртергә]
Ярымтүңәрәк арка — түңәрәктең яртыһы формаһындағы арка, түңәрәктең үҙәге менән арканың таяныу урына бер кимәлдә урынлаша.
Йәйә арка[үҙгәртергә]
Йәйә арка – сирек түңәрәк формаһындағы арка. Боронғо Римдә бындай аркаларҙы тәҙрә уйымдарына ҡуйғандар.
Уҡ арка[үҙгәртергә]
Көнсығышта аркалар ҡыҫылып, бер-береһе менән киҫешеп уҡ аркаға әйләнә.


text:
Урубамба (цæугæдон)
Урубамба (Urubamba), цæугæдон Перуйы астæуккаг хайы. Йæ дæргъ 725 км. Райдианы хуыйны Вильканотæ, гуыры та Астæуккаг Андыты донхатæн массивы. Йæ дæргъы бæрц йæ мидис нæ ивы æмæ у хæххон цæугæдон, донкъæсæртæ æмæ æхсæрдзæнтимæ. Кæлы арф кæмтты, кæдон дих кæнынц Вилькабамбæйы æмæ Вильканотæйы рæгътæ. Цæугæдон Апуримакимæ баиу уæвгæйæ иумæ раттынц ног цæугæдон Укаяли (Амазонкæйы бассæйнæй). Ивылд вæййы декабыр-февралы. Урубамбæйы рæгъты сæр лæууынц рагон сахар Мачу-Пикчуйы хæлддзæгтæ.


text:
Монархия
Мона́рхия (лат. monarcha < грек. uovapxίa — «бер власлылыҡ»: грек. uόvoς — «яңғыҙ» һәм грек. ἀpxwv — «әмир, бойороусы») — юғары дәүләт власы бер кеше — монах (король, батша, император, герцог, эрцгерцог, солтан, әмир, хан һ.б.) ҡулында булған идара итеү формаһы. Ҡағиҙә булараҡ власть мираҫ буйынса бирелә. Шулай уҡ власть үҙәктә, йәғни башҡалала тупланған булыуы мөмкин. Ошоға оҡшаш сәйәси ҡоролош Киев Русендә булған.
Йөкмәткеһе
Монархия билдәләре[үҙгәртергә]
- власта ғүмере буйына берҙән-бер дәүләт башлығы (батша, король, император, шаһ) булыуы;
- юғары властың мираҫ буйынса (тәхет вариҫы булыу законы буйынса) күсеүе;
- монарх милләттең берҙәмлеген, ғөрөф-ғәҙәттең күсәгилешлеген, дәүләтте халыҡ-ара аренала күрһәтә;
- Контрасигнатура институты билдәләгән монархтың юридик иммунитеты һәм иреклелеге.
Монархия төрҙәре[үҙгәртергә]
Өҫтөнлөктәре[үҙгәртергә]
- Монарх бала саҡтан уҡ, буласаҡ юғары хаким итеүсе итеп тәрбиәләнә. Был уға зарур сифаттырын үҫтерергә, власть осраҡлы кеше ҡулына эләкмәүен гарантиялай;
- Монарх властең берҙәмлеген һәм ҡаҡшамаҫлығын тәьмин итә;
- Монарх теләһә ниндәй сәйәси партиянан юғары фигура булып тора;
- Монархтың дәүләт тормошонда оҙайлы үҙгәртеп ҡороуҙар үткәрергә мөмкинлектәре ҙур;
- Монарх, ваҡытлыса һайлап ҡуйылған етәксегә ҡарағанда, үҙенең яуаплылығын тоя.
Етешһеҙлектәре[үҙгәртергә]
- Монарх бала саҡтан уҡ дәүләт менән идара итеүсе булараҡ тәрбиәләнә. Был башҡа кешеләргә ҡарата эгоизм, меҫкенле ҡараш тыуҙыра;
- Демократик республикала власть һайлау юлы аша алышынһа, монархияла — монарх үлгәндән һуң ғына. Шуға күрә, вариҫтар йыш ҡына монархты йәки власҡа башҡа дәғүә итеүсене үлтергән осраҡтар бар.
- Власть кандидаттың һәләтенә ҡарап алышынмай, ә кем тыуғанлығына ҡарап. Бының һөҙөмтәһендә, власҡа бөтөнләй идара итә белмәгән кеше килеүе мөмкин;
- Монархтың юридик яуаплылығы юҡ, шуға күрә бөтөнләй дәүләт мәнфәғәтендә булмаған ҡарарҙар сығарыуы мөмкин;
- Монархияла диктатура барлыҡҡа килеүгә мөмкинлектәр күберәк;
- Монархияла фекерҙәр төрлөлөгөнә юл ҡуйылмай;
- Монархтың туған-тыумасаһының хоҡуҡтары күберәк, был «бөтә кешелә ирекле һәм бер тигеҙ хоҡуҡлы» тигән принципҡа тап килмәй.
Хәҙерге осорҙа монархия илдәре[үҙгәртергә]


text:
Ҡаратамыр
Ҡаратамыр — күгәрсен күҙе һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Йөкмәткеһе
Таралышы[үҙгәртергә]
Яҡынса 60 төрө билдәле, уртаса һәм субтропик бүлкәттәрҙә, тропиктарҙың тауҙарында таралған. БР‑ҙа дарыулы ҡаратамыр үҫә. Торлаҡ янында, юл буйҙарында, йырындар буйлап, ташландыҡ ерҙәрҙә үҫә.
Ботаник яҙма[үҙгәртергә]
Үҙәк тамырлы ике йыллыҡ үлән, ҡуйы йомшаҡ төк м‑н ҡапланған. Һабағы аҙ һанлы, ҡуйы япраҡ менән ҡапланған, бейеклеге 50—100 см. Тамыр яны розеткаһының япраҡтары оҙонса‑ланцет формаһында; аҫҡы һабаҡ япраҡтары һаплы, урта һәм өҫкөләре — ултырма, һабаҡты яртылаш уратып алған. Сәскәләре емештәрҙә оҙонайыусы сәскә һаптарында, ваҡ, ҡуйы ал йәки миләүшә төҫөндә, һепертке сәскәлегенә йыйылған ҡыҫҡа ҡуйы бөтөркәләрҙә. Касаһы биш бүлемле, емеш барлыҡҡа килгәндә йәйелеүсән; тажы 5 өлөшлө, ҡушылып үҫкән, тәгәрмәс рәүешле, тура көпшәле. Май—июндә сәскә ата. Емеше — 4 өлөшкә (эремалар) тарҡалыусы ценобий, июль—августа өлгөрә.
Әһәмиәте һәм ҡулланылышы[үҙгәртергә]
Буяу, рудераль үҫемлек. Ағыулы үҫемлек, халыҡ медицинаһында файҙаланыла. Һутын һәм тамырын инсектицид сара булараҡ, сысҡан һәм ҡомаҡтарҙы ҡурҡытыу өсөн ҡулланалар.
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Genus Cynoglossum
- Ҡаратамыр GRIN сайтында мәғлүмәт(инг.) Проверено 13 ноября 2008 г.
- Чернокорень на сайте USDA NRCS(инг.) Проверено 13 ноября 2008 г.
- Ҡаратамыр — статья из Большой советской энциклопедии Проверено 10 октября 2009 г.
- Чернокорень // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)


text:
A (латин хәрефе)
A, a - латин алфавитының беренсе хәрефе. Бик күп телдәрҙә /a/ өнө өсөн ҡулланыла.
Тарих[үҙгәртергә]
А хәрефенең яҙылышы Египет иероглифындағы үгеҙ башын хәтерләткән символға барып тоташа, тип самаларға була. Беҙҙең эраға тиклем 1600 йылда финикия алфавитында һыҙыҡла А хәрефе барлыҡҡа килә. Уның исеме Алеф (йәһүд хәрефе) менән туғандаш.
Боронғо гректәр финикей алфавитын ҡабул итә, уларҙың телендә финикия һәм башҡа семит телдәрендәге өн булмағас, А хәрефен /а/ өнө өсөн ҡуллана башлай. Хәрефтең исеме «Альфа»ға әйләнә. Тәү осор (беҙҙең эраға тиклем VIII быуаттағы) грек яҙмаларында А хәрефе ҡабырғыһында ята, һуңғараҡ хәҙерге А хәрефенә оҡшатып яҙылар.


text:
Зороастризм
Зороастризм (авест. vahvī- daēnā- māzdayasna-, фарс. «بهدین» — behdin, «Изге Дин») — боронғо заманда һәм иртә Урта быуатта Урта Азияла, Яҡын һәм Урта Көнсығыштың Иран, Афғанстан, Әзербайжан һ.б. илдәрендә таралған дин.
Йөкмәткеһе
Зороастризм тәғлимәте[үҙгәртергә]
Һиндостандағы парстарҙа һәм Ирандағы гебрҙарҙа һаҡланған. Дингә нигеҙ һалыусы — Зороастр (Заратуштра) пәйғәмбәр. Изге китабы — Авеста. Зороастризм тәғлимәте буйынса, донъяны асурҙар (яҡтылыҡ һәм изгелекте кәүҙәләндергән рухтар) башлығы Ахурамазда һәм дэвтарҙың (ҡараңғылыҡ һәм яуызлыҡ) башлығы Анхра-Майнью яралтҡан.
Төп принциптары[үҙгәртергә]
Зороастризм төп принциптары: изгелек менән яуызлыҡты ҡапма-ҡаршы ҡуйыусы дуализм; изгелектең еңеп сығыуына ышаныс. Зороастризм динендәгеләр йәндең үлемһеҙлегенә, теге донъяға һәм донъя бөтөүенә ышана. Зороастризм өсөн утҡа, һыуға, ергә, һауаға табыныу хас. З. ерләү йолаһы үҙенсәлекле: ер менән утты бысратмаҫ өсөн, мәйетте ерләү һәм яндырыу тыйыла. Мәйетте йылына ике тапҡыр ерләгәндәр: иртә яҙҙа һәм ҡара көҙҙә, башҡа ваҡытта мәйетте «ҡоштар килгәнсе» һәм «йылғалар аға башлағансы» мәрхүмдәр йортонда (дахма) һаҡлағандар, һуңынан ҡояшҡа сығарып ҡуйғандар. Ғәҙәттә, мәйеттәрҙе «тынлыҡ манараһының» бер нисә ҡатына урынлаштырғандар, унда уларҙы ҡоштар һәм йәнлектәр ашап киткән (зороастрҙар, ҡоштар мәрхүмдең йәнен Ахурамазда батшалығына илтә, тип ышанған), «таҙарған» һөйәктәрҙе манара уртаһындағы ҡоҙоҡҡа ташлағандар. Авестаның иң боронғо өлөшөндә күсмә (донъя яуызлығы кәүҙәләнеше) һәм ултыраҡ (изгелек кәүҙәләнеше) тормошто ҡаршы ҡуйыу күренә. Фаразланыуынса, Ҡаҙағстан, Үҙәк Азия, Көньяҡ Себер, Көньяҡ Урал һәм Түбәнге Волга буйы күсмә халыҡтары араһында, Урта Азия һәм Яҡын Көнсығыш дәүләттәрендәге ортодоксаль зороастризм айырмалы, урындағы дини культ менән тығыҙ үрелгән зороастризм идеялары тарала. Улар, В.В. Бартольд фекеренсә, «маздеизм» тип аталған яңы дингә башланғыс бирә.
Зороастризм-маздеизм идеялары Урал—Волга буйында[үҙгәртергә]
Зороастризм-маздеизм идеялары Урал—Волга буйының боронғо ҡәбиләләренә таныш булған, быға шундай дәлилдәр бар: беҙҙең эраға тиклем 2‑се мең йыллыҡ башындағы — 1‑се мең йыллыҡтағы төп ерләү төрҙәренең береһе — мәйетте ҡалҡыу урында өҫтөнә таш өйөп йәки 20—40 см тәрәнлектәге ҡәбер соҡорҙарына ерләү (археолог А.Х. Халиҡов Ананьин мәҙәниәте ҡәбиләләренең ҡәберҙәрендә, ш. уҡ Бахмут мәҙәниәте ҡәберлектәрендә, 9—11 быуаттарҙа башҡорт ҡәбиләләре ҡурғандарында билдәләй); башҡорт хикәйәттәре, мәҫәлән, «Ҡыу баш» (баш һөйәген ер өҫтөнә ҡуйыу), «Сәскә» (мәйет эргәһенә ҡоштарҙы йәлеп итеү өсөн тоҡ менән иген ҡуйыу) һ.б.; «Урал батыр» һәм «Аҡбуҙат» эпостарының Авеста менән идея-композиция оҡшашлығы, уларҙың герой исемдәрендәге һәм холоҡ-һыҙаттарындағы оҡшашлыҡ (Йима — Һомай, Ажи Дахака — Ҡәһҡәһә, Сенмурв ҡошо — Самрау һ.б.). Башҡорттарҙа мәйетте ҡәбергә төшөрөүселәрҙе «һөйәккә килеүселәр» тип атау ғәҙәте һаҡланған; ҡоҙғон килеүе тиҙҙән мәйет булырын хәбәр итә, тип инанғандар («ҡоҙғон килһә — үлек сыға»). Башҡорт халҡындағы ҡош культы, Башҡортостан мариҙарына хас булған, мәйеттең баш осона ҡош һындары ултыртылған оҙон ҡолға ҡуйыу йолаһы зороастризмдағы кеше йәнен ҡоштар күсереүенә ышаныуға бәйле.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Бойс М. Зороастрийцы. Верования и обычаи. М.: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1988.
- Каландарова М. С. Индия. Зороастрийцы — исчезающая община. // Азия и Африка сегодня. — Ҡалып:Указание места в библиоссылке: Отделение историко-филологических наук РАН, 2012. — № 7. — ISSN Ҡалып:ISSN search link.
- Авеста в русских переводах. И. В. Рак, 1997
- Зороастрийская мифология. И. В. Рак, 1998
- Катехизис зороастризма. Древняя религия магов. Джон В.Уотерхауз, 2002
- Гаты. Священные гимны Заратуштры. Ю. С. Лукашевич, Минск 2004
- Пехлевийский словарь зороастрийских терминов. О. М. Чунакова, 2004
- Зороастризм. В. Ю. Крюкова, 2005
- Авеста. В. С. Соколова, 2005
- Мамедов А. А. Религиозно-философские идеи Авесты. Москва, МГУ, 1995
- Мамедов А. А. Гуманистический ресурс зороастризма в современном мире. Вестник Московского государственного университета культуры и искусств. 2011, № 1.
- Хордэ Авеста. М.Чистяков, 2005
- Учение огня. Гаты и молитвы. А.Шапошников, И.Евса, 2006 г.
- Авеста. Закон против девов. Видевдад. Э. В. Ртвеладзе, 2008
- Гаты заратуштры. И. М. Стеблин-Каменский, 2009
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Башҡорт энциклопедияһы. Зороастризм
- Авеста — зороастрийские архивы, сайт о зороастризме на русском языке.
- «Арийский простор» — Зороастрийские тексты.
- Бойс М., Зороастрийцы: Верования и обычаи. (пер. с англ. И. М. Стеблин-Каменского), М., 1988 г. (1,8 MB, djvu)
- Рак И. В. Авеста в русских переводах. СПб., РХГИ, 1997 г.
- Леликов Л. А. Зороастризм: явление и проблемы — Локальные и синкретические культы. М., "Наука", 1991


text:
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (урыҫ. «Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона» (ЭСБЕ) — Рәсәй империяһында урыҫ телендә нәшер ителгән универсаль энциклопедия.
1890-1907 йылдарҙа Перербургта Ф. А. Брокгауз — И. А. Ефрон акционер нәшриәт йәмғиәте тарафынан нәшер ителгән. Баҫма ике вариантта нәшер ителә: 41 төп том һәм 2 өҫтәмә том (тираждың бәләкәй өлөшө) һәм 82 төп том һәм 4 ярым том. 49-сы һәм 50-се ярым томдарҙа нумерация китаптың төбөнә ҡуйылған һәм титуль битенә XXV, XXVа баҫылған.
Беренсе 8 том И. Е. Андреевский редакцияһында нәшер ителә, ҡалғандары К. К. Арсеньев һәм Ф. Ф. Петрушевский редакцияһында. Энциклопедияла 121 240 мәҡәлә, 7800 иллюстрация и 235 карта бар.
1899—1902 йылдарҙа «Брокгауз һәм Ефрондың кесе энциклопедияһы» «Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона» (МЭСБЕ) ( 3 томда) нәшер ителә; 1907—1909 йылдарҙа 4 томда икенсе баҫмаһы сыға.
1911—1916 йылдаҙа «Яңы энциклопедик һүҙлек» («Новый энциклопедический словарь» (НЭС)) (48 томдың 29 томы, һуңғы мәҡәлә — «Отто»). Рәсәй милли китапханаһында (Российская национальная библиотека|РНБ) төҙәтелгән 30-сы том һәм тулы булмаған 31-се том һаклана.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Кауфман И. М. Русские энциклопедии. Вып. 1. Общие энциклопедии. — М., 1960. — 103 с.(урыҫ.)


text:
Ҡара сәпсәү
Ҡара сэпсәү, ҙурлығы сыйырсыҡтай (черныш) (лат. Tringa ochropus)
Ҡылыҡһырлама
Яңғыҙ ҙа, күмәкләшеп тә йөрөйҙәр, һирәкләп ағасҡа ла ҡуна. Башы, муйыны һарғылт һоро, түше ҡара сыбарлы. Арҡаһы һәм ҡанаттары ваҡ ҡына һары төртөклө ҡара. Кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө, ҡойроҡ аҫты аҡ. Ҡойроғоноң осонда арҡыры ҡара һыҙыҡтар бар. Тебеттән ҡара ҡанаттары һәм ҡойроҡ өҫтө аҡ булыуы менән айырыла.
Тауышы
Яңғырауыҡлы һыҙғыра: «тйүүй-тйүүй» йәки «тйүй-титиит-тңүй».
Йәшәү рәүеше
Шарлыҡтарҙа, һаҙлыҡтарҙа, йылға буйҙарында йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күомә ҡош. Киң генә таралған. Ағасҡа оялай. Күберәк башҡа ҡоштарҙың иҫке ояларынан файҙалана. Көрән таплы 4 бөртөк һарғылт һоро йомортҡаһы була.


text:
Юлиан календары
Юлиан стиле— Александрия астрономдары эшләгән һәм Юлий Цезарь тарафынан б.э.т. 45 ғәмәлгә керетелгән календарь.
Юлиан календары иҫкерген Рим календары урынына ҡабул ителә.
Был календарҙа йыл 1 ғинуарҙан башлана, был көндә б.э.т. 153 йылда һайлап ҡуйылған консулдар вазифаларын үтә башлаған. Йыл иҫәбен б.э.т. 45 йылдың 1 ғинуарҙан иҫәпләргә Римдә Юлий Цезарь башлап ебәрә. Был тарихҡа Юлиан календары булып кереп ҡала. 325 йылда Юлиан календарын Византия ҡабул итә. Юлиан стиле буйынса бер йылда 365,25 тәүлек бар тип иҫәпләнгән. Йыл 365 көндән тора, дүрт йылға бер килгән кәбисә йылы 366 көндән тора.
Айҙар[үҙгәртергә]
Юлиан календарын хәҙергә көндә Иерусалим, Рәсәй, Сербия, Грузия православие сиркәүҙәре файҙалана. Шулай уҡ Европа һәм АҠШ монастыр һәм мәхәллә мәктәптәре ҡуллана.
Юлиан стиле һәм Григориан стиле араһында айырма[үҙгәртергә]
Ғәмәлдә иһә Ер Ҡояш тирәләй 365 тәлек 5 сәғәт 48 минут 46 секундта туры әйләнеш яһай. Шуға күрә календарҙа мөһим дата, көн менән төн тигеҙләшкән көн — 21 март быуаттар үткән һайын артта ҡала бара. XVI быуатта бар дата 10 көнгә артта ҡала. Был айырмана 1582 йылда Рим папаһы Григорий XIII төҙәтә. Был тарихҡа Григориан календары булып кереп ҡала. Юлиан стиле һәм Григориан стиле араһында айырма быуаттар үткән һайын ҙурая бара. Был кәбисә йылды билдәләү менән бәйләнгән. Юлиан стилендә кәбисә йыл һәр дүрт йыл һайын билдәләнә. Григориан стилендә лә кәбисә йыл дүрт йылға бер, әммә 100-гә ҡалдыҡһыҙ бүленгән, 400-гә бүленмәгән йылдар кәсәбе түгел.


text:
Бал
Ҡорт балы (урыҫ. пчелиный мед) — ҡорт бөрләтәүендә йыйылып, кәрәҙ күҙәнәктәрендә бөркөп бушатылған тат 4-8 көндән балға әйләнә;бал менән тулған күҙәнәктәр йоҡа ғына ҡына менән ҡаплана; өлгөргән бал ҡуйы, үтә күренмәле, хуш еҫле, татлы була
Йөкмәткеһе
Составы[үҙгәртергә]
300-гә яҡын төрлө матдә; углевод-70-75%, һыу -17,5-21% , аҡһым -0,6%; шулай уҡ 23 аминокислота, 40-тан ашыу микроэлемент бар; калийға, фосфорға бай;
Ҡулланылышы[үҙгәртергә]
Медицинала, кондитер сәнәғәтендә, косметикала киң ҡулланыла.
Балдың бүленеше[үҙгәртергә]
Сығышы,составы, тәме, төҫө һәм башҡа үҙенсәлектәре буйынса бер нисә төркөмгә бүлеп йөрөтөлә.
- Географик сығышы буйынса: башҡорт балы, Алыҫ көнсығыш балы, Алтай балы;
- Ботаник сығышы буйынса: сәскә балы, япраҡ балы, ҡатнаш бал;
- Эшкәртеү буйынса кәрәҙле бал, айыртылған бал;
- Эшкәртеү миҙгеле буйынса: яҙғы бал, йәйге бал, көҙгө бал һ.б.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Г. Д. Зәйнуллина, Умартасылыҡ һүҙлеге. Өфө, 2001 йыл. 155 бит.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]


text:
Башҡорт дәүләт университеты
Координаталары: 54°43′17″ т. к. 55°56′01″ кс. о. / 54.721389° т. к. 55.933611° кс. о. (G) (O) (Я)
Башҡорт дәүләт университеты (БДУ) — 1909 йылда Башҡортостандың баш ҡалаһында, Өфөлә асыла. Иң беренсе ул уҡыу йорто 1909 йылдан Уҡытыусылар институты тип атап йөрөтөлгән. 1920 йылдың ғинуар айынан Халыҡ мәғарифы институты итеп үҙгәртелә. Ошо уҡ йылдың октябренән алып Климент Тимирязев исемендәге институт, ә инде 1923—1929 йылдарҙа Халыҡ мәғарифы буйынса Климент Тимирязев исемендәге ғәмәли институт исемен ала.
1957 йылда Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты итеп ойошторола. 1992 йылда Октябрҙең 40 йыллығы исеме төшөрөп ҡалдырыла һәм Башҡорт дәүләт унивеситеты тип атала башлай.
Йөкмәткеһе
- 1 Тарих
- 2 Институттар һәм факультеттар
- 3 Ректорҙар
- 4 БДУ бинаһы
- 5 Университетты тамамлаған шәхестәр
- 6 Өҫтәлмә профессиональ белем алыу
- 7 Сығанаҡтар
- 8 Һылтанмалар
- 9 Иҫкәрмәләр
Тарих[үҙгәртергә]
Өфөлә беренсе педагогик юғары уҡыу йорто асыу мәсьәләһе 1905 йылда, Ырымбур, Өфө, Пермь губерналарын, шулай уҡ Турғай һәм Урал өлкәләрен хеҙмәтләндергән Ырымбур уҡыу округы үҙәге Ырымбурҙан Өфөгә күсерелгәндән һуң күтәрелә.
1909 йылдың 2 июлендә Рәсәйҙең халыҡ мәғарифы министры Александр Шварц Өфөлә 1909 йылдың 1 июленән, йәғни финанслау башланған көндән өс йыллыҡ уҡытыусылар институты асырға рөхсәт итеү тураһында күрһәтмә бирә. Бер үк ваҡытта Халыҡ мәғарифы министрлығы Ырымбур уҡыу округы попечителенә директор вазифаһына тейешле кандидатура табырға ҡуша. Һөҙөмтәлә Өфө гимназияһы уҡытыусыһы Александр Николаевич Лисовкий һайлап алына.
1909 йылдың 4 июлендә Өфө уҡытыусылар институты үҙенең ишектәрен аса, ул Телеграф урамының 9-сы йортонда (хәҙерге ваҡытта Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө сәнғәт академияһы корпустарының береһе, Цюрупа урамы, 9) урынлаша. Ырымбур уҡыу округы попечителе институтты асыҡ тип иғлан иткәс, тантанала ҡатнашҡандарҙың барыһы исеменән халыҡ мәғарифы министрына телеграмма төҙөлә һәм ебәрелә. Унда императорға тоғролоҡ тойғолары белдерелә. Телеграммаға Өфө губернаторы, Өфө һәм Минзәлә епискобы, преосвященный Нафанил, Ырымбур уҡыу округы попечителе, дворяндарҙың өйәҙ башлығы, губерна земство идаралығы рәйесе, Өфө уҡытыусылар институты директоры һәм башҡа рәсми кешеләр ҡул ҡуя. Был телеграмма Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән «императорға тоғролоҡ тойғоларын, сикһеҙ һөйөүҙәрен» белдергән 20 башҡа хат, мөрәжәғәттәр араһында 1909 йылдың 12 ноябрендә халыҡ мәғарифы министры тарафынан Николай II императорға тапшырыла.
1912 йылда институттың тәүге сығарылышы була. Уны, тулы уҡыу курсы үтеп, 24 кеше тамамлай. Педагогик советтың 1912 йылдың 4 июне ҡарары менән уларға ҡала училищеһы уҡытыусыһы исеме бирелә. Институтты алтын миҙал менән — Борткевич Михаил һәм Самарин Николай, көмөш миҙал менән — Антонюк Иосиф, Младенцев Никита, Панков Иосиф, Проскуряков Николай һәм Толмачев Дмитрий тамамлайҙар. Уларҙың барһы ла Ырымбур уҡыу округының ҡала училищеларына уҡытыусылар итеп тәғәйенләнә.
1917 йылдың сентябрендә 2-се курс уҡыусыларын артабан уҡыу өсөн тәүге тапҡыр ике ағымға бүләләр: физика-математика һәм тәбиғи-география бүлектәре. 1-се курсҡа ҡабул итеү 3 бүлектең: тарих-әҙәбиәт, физика-математика һәм тәбиғи-география бүлектәренең һәр береһенә айырым атҡарыла.
1919 йылда Өфө уҡытыусылар институты Халыҡ мәғарифы институты итеп үҙгәртелә[1]. 1923 йылдан алып институт “Практик институт” исемен ала һәм өҫтәмә рәүештә ауыл хужалығы белгестәре лә әҙерләй башлай.
1929 йылда уның базаһында Климент Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты ойошторола. 1930 йылда институттың эсендә үҙгәртеп ҡороуҙар була, бүлектәр факультеттарға әйләндерелә (физика-математика факультеты, тәбиғи фәндәр факультеты, география факультеты, тарих-филология факультеты). Был факультеттарҙа 15 кафедра эшләй. Шул уҡ йылда ситтән тороп уҡыу бүлеге, тағы бер йылдан киске уҡыу бүлеге асыла.
1957 йылда, СССР Министрҙар Советының 1957 йылдың 20 июлендәге ҡарары менән педагогия институты Башҡорт дәүләт университеты тип үҙгәртелә. 6 ноябрҙә университетты асыу тантанаһы үткәрелә. Илдә ул 37-се уҡыу йорто була. Уны ойоштороусы һәм университеттың беренсе ректоры — Шәйхулла Хәбибулла улы Чанбарисов була[2].
Башҡорт дәүләт университеты белем көсөнөң ҡеүәтле сағылышына һәм бик күп кешеләр өсөн уларҙың туған йорттарына әйләнде.
Факттар шуны һөйләй: түәге уңыштар гуманитар дисциплиналар белгестәре әҙерләүҙә яуланған. 1934 йылда башҡорт теле һәм әҙәбиәте факультеты студенты Һәҙиә Дәүләтшина СССР Яҙыусылар союзының Беренсе съезында ҡатнаша. Унда Максим Горький, Александр Фадеев тарафынан уның ижады шәхсән яҡлау таба һәм баһалана. Артабан тап Һәҙиә Дәүләтшина үҙенең классик реалистик «Ырғыҙ» романын ижад итә. Икенсе булып бөтә Союз киңлектәрендә профессор Йәлил Кейекбаев танылыу яулай. Төрки һәм Һинд-Европа телдәренең сағыштырма-тарихи анализы тел ғилеме өлкәһендә бөтә донъя күләмендәге ғилми асыш тип табыла. Һәҙиә Дәүләтшина менән Йәлил Кейекбаевтың уңыштары башҡорт теле һәм әҙәбиәте менән филология фәненең үҫешендә Башҡорт дәүләт университетының ҙур ролен раҫлай.
Тарих факультетында ла ҙур уңыштарға өлгәшелә. Тәү сиратта XVIII быуаттағы башҡорт ихтилалдарының идеологик, социаль, националь йөкмәткеһен яңынан ҡарап баһалаған һәм Зәки Вәлидиҙең ижтимағи-сәйәси, ғилми һәм әҙәби-публицистик эшмәкәрлеген яңынан тергеҙгән хеҙмәттәрҙе әйтергә кәрәк. Шул уҡ факультетта иң боронғо ваҡыттарҙан алып хәҙерге көнгә тиклем осорҙо үҙ эсенә алған, ике киҫәктән торған «Башҡортостан тарихы» баҫылып сыға.
Университет Башҡортостан, шулай уҡ бөтә ил менән бергә үҫешә. Нефть сығарыусы, нефть эшкәртеүсе промышленностың һәм машиналар етештереүҙең үҫеше физика-математика, химия, биология һәм геология-география фәндәренең үҫешенә лә көслө йоғонто яһай. Был йәһәттән профессорҙар Дмитрий Ожиганов, Валентин Иванов, Миркашир Фарзтдинов, Фәнил Саяхов, Алексей Леонтьев, Карл Минскер, Евгений Журавлев, Григорий Заблуда, Юрий Кулагин, Камил Вәлиевтарҙың исемдәрен атап үтергә кәрәк.
Был йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты ижтимағи, донъяға ҡараш өлкәһендә ысын мәғәнәһендә фәнни ҡараш формалашыу үҙәгенә әйләнде. Гуманитар фәндәр өлкәһендә профессорҙар Әхнәф Кирәев, Миҙхәт Ғәйнуллин, Лев Бараг, Игорь Распопов, Ромен Нәзировтар ҙур абруй яуланылар. Егерме йылдан ашыу университет менән Шәйхулла Чанбарисов етәкселек итте. Ул университеттың материаль базаһын булдырыу, уҡыу йортон педагогик кадрҙар менән нығытыу, яңы специальностар асыу өҫтөндә ныҡышмалы эшләне. Уның СССР-ҙа университет белеме үҫеше тураһындағы ғилми хеҙмәте тәүгеләрҙән булып баҫылып сыҡты, был хеҙмәт юғары белем буйынса белгестәрҙең юғары баһаһын алды.
Бөгөн Башҡорт дәүләт университетының штатында 1000-дән ашыу юғары квалификациялы уҡытыусылар эшләй, 27 меңгә яҡын студент уҡый.
2012 йылда Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының юғары уҡыу йорттарҙы кәметеү һәм эрләштереү пландар буйынса БДУ-ға Бөрө дәүләт социаль-педагогия институты һәм Зәйнәб Биишева ис. Cтәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы индерелде. БДУ-ң Стәрлетамак филиалы һәм Зәйнәб Биишева ис. Cтәрлетамаҡ дәүләт педагогия «БДУ-ң Стәрлетамак филиалы» тип эшләй башланы.
2012 йылда Рөстәм Хәмитов РФ Мәғариф һәм фән министры менән осрашыуҙа БДУ М. Аҡмулла ис. БДПУ, Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты нигеҙендә «Өфө федераль университетты» төҙөргә тәкдимде әйтте.
Институттар һәм факультеттар[үҙгәртергә]
- Етәкселек һәм эшҡыуарлыҡ хәүефһеҙлеге инстититуты (институт управления и безопасности предпринимательства)
- Хоҡуҡ институты (институт права)
- Физика-техника институты
- Биология факультеты
- География факультеты
- Инженерия факультеты
- Тарих (исторический) факультеты
- Башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты
- Математика һәм информацион технологиялар факультеты
- Психология факультеты
- Роман-герман филологияһы факультеты
- Философия һәм социология факультеты
- Филология факультеты
- Химия факультеты
- Иҡтисад факультеты
- Дөйөм университет кафедралары
- Студенттарҙың өҫтәлмә белем биреү һәм тәрбиә үҙәге (студенческий центр дополнительного образования и воспитания)
- БДУ колледжы
Ректорҙар[үҙгәртергә]
- Чанбарисов Шәйхулла Хәбибулла улы (1957-1981)
- Ғимаев Рәғиб Насретдин улы (1981-1999)
- Хәрәсов Мөхәмәт Хәдис улы (2000-2010)
- Мостафин Әхәт Ғәзизйән улы (2010-2013)
16 май 2013 йылда һайлау конференцияһында Николай Морозкин Ректор вазифаһына һайланды.
БДУ бинаһы[үҙгәртергә]
Университеттын баш йорто 1950 йылда архитектор Кәлимуллин Барый Ғибәт улы проекты буйынса төҙөлдө.
Университетты тамамлаған шәхестәр[үҙгәртергә]
Сәйәсмәндәр[үҙгәртергә]
- Аиткулова Эльвира Ринатовна - Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты [3] .
- Султанова Рашида Искандаровна - Башҡортостан Республикаһының Ҡатын-ҡыҙҙар союзы рәйесе [4] .
- Әхмәт Сөләймәнов — 2002-2006 йылдарҙа Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе.
- Ғүмерова Люция Шәғибал ҡыҙы - 2009 йылдан Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды рәйесе.
- Солтанов Фәйзулла Вәли улы — БАССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе (1967-1990).
Яҙыусылар[үҙгәртергә]
- Рамазанов Ғилемдар Йыһандар улы — башҡорт совет шағиры һәм әҙәбиәт белгесе
- Мостай Кәрим — күренекле башҡорт яҙыусыhы, шағиры hәм драматургы. Башҡортостандың халыҡ шағиры.
Фән эшмәкәрҙәре[үҙгәртергә]
Филология[үҙгәртергә]
- Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы — башҡорт тел белгесе. Филология фәндәре докторы (1981), профессор, БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983).
- Шәкүров Рәшит Закир улы — күренекле шағир һәм ғалим, тел белгесе, публицист; Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989), М. Аҡмулла исемендәге әҙәбиәт премияһы лауреаты;
- Ишмөхәмәт Ғәләүетдинов – филолог, 2000-2013 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһының Ректоры.
Химия[үҙгәртергә]
- Абдрахманов Илдус Барый улы – химик, Башҡортостан фәндәр академияһы академигы.
Математика[үҙгәртергә]
- Муртазин Хайрулла Хабибуллович – математик, БДУ кафедра мөдире [5] .
Өҫтәлмә профессиональ белем алыу[үҙгәртергә]
Программалар[үҙгәртергә]
2009 йылдың 12 февралендәге АА №000780 лицензияһына ярашлы, Башҡорт дәүләт университетының өҫтәмә профессиональ белем биреү бүлеге түбәндәге программаларҙы тормошҡа ашыра:
- «Арбитраж идара итеүселәрҙе әҙеләүҙең берҙәм программаһы»
- «Сифат менеджменты системаһының Р ИСО сер.9000 ГОСТ-ына ярашлылығын сертификациялау»
- «Баһалау эшмәкәрлеге»
- «Ломбардтарҙың һәм һатып алауҙарҙың эшмәкәрлеге менеджменты»
- «Енәйәт юлы менән табылған килемдәрҙе һәм терроризмды финанслауҙарҙы легалләштереүҙәргә ҡаршы тороу»
- «Медиация»
- «Наркотиктарға бәйләнгән булыуҙы профилактикалау буйынса эште ойоштороу методикаһы».
Уҡыу ваҡыты: ҡыҫҡа курстар — 72-100 сәғәт, урта курстар — 100-500 сәғәт. Курстарҙы тамамлаусыларға дәүләт өлгөлө документтар тапшырыла.
Белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү[үҙгәртергә]
Юғары уҡыу йортоноң профиле һәм профессиональ яңынан әҙерлек программалары буйынса белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү:
- «Предприятиеның (кәсепселектең) хаҡын баһалау»
- «Кризисҡа ҡаршы идара итеү»
- «Психология. Клиник психология»
- «Баҡса-парк ландшафты төҙөлөшөндә фитодизайн»
- «Система программисы»
- «Документтар эшен алып барыу һәм идаралыҡты документтар менән тәьмин итеү»
- «Персонал менән идара итеү»
- «Культура — ара коммуникациялар һәм тәржемә»
- «Һайлау хоҡуғы һәм процесы»
Уҡыу ваҡыты: 500 сәғәттән 1000 сәғәткә тиклем. Курстарҙы тамамлаусыларға яңынан профессиональ әҙерлек үтеү тураһында һәм тейешле өлкәлә эшләү хоҡуғы биргән дәүләт өлгөлө диплом тапшырыла.
Ғилми-педагогик кадрҙарҙың квалификацияһын күәреү[үҙгәртергә]
Рәсәйҙең Мәғариф һәм фән министрлығы ҡарамағындағы профессиональ белем биреү учреждениелары ғилми-педагогик кадрҙарының квалификацияһын күтәреү:
- «Рәсәй — демократик федератив дәүләт»
- «Тәбиғәт ресурстарын рациональ ҡулланыуҙың физик нигеҙҙәре»
- «Экологик-аналитик мониторинг»
- «Скважиналарҙы геофизик һәм гидродинамик тикшереү»
- «Йәшәйеште тәьмин итеүҙең сифатын күтәреү буйынса социаль-медицина хеҙмәте»
- «Юғары уҡыу йорттарында сит тел уҡытыусыларының профессиональ эшмәкәрлегенең информацион-коммуникатив технологиялары»
- «Үҫемлектәрҙең популяцион экологияһы»
Уҡыу ваҡыты: — 72 сәғәт.Курстарҙы тамамлаусыларға квалификацияны күтәреү тураһында танытма тапшырыла.
Хеҙмәткәрҙәрҙе профессиональ әҙерләү[үҙгәртергә]
Эшһеҙ граждандарҙы һәм эштән сығарылыуҙары мөмкин булған хеҙмәткәрҙәрҙе профессиональ әҙерләү:
- «Бәләкәй кәсепселек менеджеры»
- «ПЭВМ 1 С-та бухгалтер иҫәбе: Предприятие 8.0 Эш хаҡы һәм персонал менән идара итеү»
- «ПЭВМ 1 С-та бухгалтер иҫәбе: Бухгалтерия 8.0»
- «Менеджмент (ойошма менән идара итеү)».
Уҡыу ваҡыты: ҡыҫҡа курстар — 40 сәғәттән 500 сәғәткә тиклем. Курстарҙы тамамлаусыларға тейешле өлгөлө документтар тапшырыла.
Сит тел булараҡ рус теле буйынса дәүләт тестарын үткәреү үҙәге. Был курстар сит ил граждандары өсөн, гражданлыҡтары булмағандарҙы Рәсәй Федерацияһына ҡабул итеү өсөн һәм сит ил граждандарының урыҫ телле мөхиттә уҡыу һәм эшләү өсөн әҙер булыуҙарын тикшереү өсөн үткәрелә. Тестарҙы уңышлы үтеүселәргә дәүләт өлгөлө сертификат тапшырыл. Соискателдәр өсөн философия һәм сит телдәр буйынса кандидатлыҡ имтихандарын тапшырырға әҙерләү курстары. Уҡыу ваҡыты – 40 сәғәттән 60 сәғәткә тиклем.
Сит телдәрҙе ныҡлы өйрәнеү купстары[үҙгәртергә]
БДУ студенттары һәм уҡытыусылары өсөн сит телдәрҙе ныҡлы өйрәнеү курстары:
- «Инглиз теле»
- «Француз теле»
- «Немец теле»
- «Итальян теле»
- «Ҡытай теле».
Уҡыу ваҡыты: 180 сәғәт (4 семестр). Курстарҙы тамамлаусыларға тейешле өлгөлө документтар тапшырыла.
Интенсив әҙерлек курстары[үҙгәртергә]
Берҙәм дәүләт имтихандарын тапшырырға интенсив әҙерләү курстары:
- Рус теле;
- Әҙәбиәт;
- Математика;
- Йәмғиәтте өйрәнеү;
- Тарих;
- Биология.
Уҡыу ваҡыты — 8 ай һәм 5 ай.
Башҡортостан Республикаһы фәненең һәм иҡтисадының актуаль проблемалары буйынса мастер-кластар һәм ҡыҫҡа ваҡытлы, бер-биш көнлөк семинарҙар.


text:
Аҡ сарлаҡ
Аҡсарлаҡ (урыҫ. Серебристая чайка, лат. Larus argentatus)— сарлаҡтар ғаиләһенән булған Азияла, Европала һәм Төньяҡ Америкала йәшәүсе эре ҡош.
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Ҡарғанан байтаҡ ҙур. Дөйөм төҫө аҡ, һорғолт ҡанаттарының осо ҡара, суҡышы һары, аяҡтары ҡыҙғылт һары. Күк сарлаҡтан ҙурлығы һәм төҫө менән айырыла.
Тауышы[үҙгәртергә]
Осҡанда шарҡылдап көлгәнгә оҡшаған тауыш сығара:"ха-ға-һа" йәки киҫкен "ҡъяҙу", ерҙә яңғырауыҡлы: "бах-бах-бах". Ерҙә ҡысҡырғанда, башын артҡа ташлап, суҡышын киң итеп аса.
Йәшәү рәүеше[үҙгәртергә]
Һык буйҙарында йәшәй. Бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөүсе ҡош. Һирәк осрай. Ояһын аулаҡ яр буйҙарында үлән һәм ҡауырһындарынан эшләй. Унда ҡара таплы 2-3 бөртөк йәшкелт һоро йәки һарғылт һоро йомортҡа һала
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Төрлө аҙыҡ менән туҡлана: балыҡ, һыу бөжәктәре, сысҡан, йомран аулай, башҡа ҡоштарҙың ояларын туҙҙыра, емеш-еләк тә ашай.
Таралышы[үҙгәртергә]
Галерея[үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Водоплавающие и чайковые птицы Подмосковья «Серебристая чайка — Larus argentatus»(урыҫ.)
- Серебристая чайка на сайте ecosystema.ru(урыҫ.)
- Распространение серебристой чайки в Европе (инг.)
- Joanna Burger «Pattern, mechanism, and adaptive significance of territoriality in herring gulls (Larus argentanus)» Monography (инг.)


text:
Лазер
Лазер — оптик квант генераторы (ингл. Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation — мәжбүри нурланыш ярҙамында яҡтылыҡты көсәйтеү), оптик диапазондағы электромагнит нурланыш генераторы; оптик генератор -- тулҡыны билдәле бер оҙонлоҡта булған, бик нәҙек, көслө нур сығанағы[1]; квант системаһына тәьҫир итеп, системанан ҡыҫҡа ваҡытлы, нәҙек һәм бер йүнәлештәге яҡтылыҡ нурҙары сығарыусы генератор[2]; квант системаһына тәьҫир итеп, нәҙек һәм бер йүнәлештәге яҡтылыҡ нурҙары сығарыусы генератор[3]. Лазер механизмы актив мөхиттәге мәжбүри нурланышты файҙаланыуға нигеҙләнгән.
Йөкмәткеһе
Төрҙәре[үҙгәртергә]
Актив мөхит төрө буйынса — газлы, шыйыҡ, ҡаты есемле (ярым үткәргесле һәм ирекле электрондарҙа), эшләү режимы буйынса — өҙлөкһөҙ һәм импульслы, генерация тулҡынының оҙонлоғо буйынсаса күҙгә күренгән һәм инфраҡыҙыл диапазондағы лазерҙарға айыралар
Тәьҫир итеү принцибы һәм ҡулланылышы[үҙгәртергә]
Ғәҙәти оптик нурланыш сығанаҡтарынан сыҡҡан нурланыш параметрҙары (когерентлыҡ, монохроматлыҡ һ.б.), эшләү принцибы (эш башҡарыусы мөхиттең тултырыу инверсияһын тыуҙырыуға нигеҙләнгән) һәм төҙөлөшө (актив элемент, ҡыҫыу системаһы һәм 2 айырыуса ныҡ сағылдырған көҙгөнән — уларҙың береһе ярым үтә күренеүсән — торған оптик резонаторы бар) менән айырыла. Лазер физикала, химияла, биологияла, медицинала, электронлы, шул иҫәптән хәрби, техникала , автомобиль сәнәғәтендә, караптар, машиналар эшләүҙә , элемтәлә һ.б. ҡулланыла. 20 б. 70‑се йылдарҙа.
Лазер буйынса тикшеренеү эштәре[үҙгәртергә]
Башҡорт дәүләт университетының лазер тикшеренеүҙәре лабораторияһында лазер яһау һәм ғәмәлгә индереү буйынса эштәр башлана. Алюмоиттрийлы гранат кристалы нигеҙендә эрбий иондары (3 микронлы лазер) ҡатыштырылған, полярлаштырылған сығарыу урыны булған наносекундлы лазер тәжрибә экземпляры, неодим иондары ҡатышмаһы булған алюмоиттрий гранаты кристалы нигеҙендәге махсус тәғәйенләнешле лазер (А.Ғ.Аҡманов, А.М.Вальшин, Б.Ғ.Шакиров, Ә.Ғ.Ямалетдинов) һ.б.; тиҫкәре кире бәйләнешле микросекундлы лазер тәжрибә экземплярҙары 1986—88 йылдарҙа СССР ФА‑ның Йыһан тикшеренеүҙәре институтында (Мәскәү) индерелә, квазиөҙлөкһөҙ лазер — резисторҙарҙы яраҡлаштырыу һәм ҡалын плёнкалы гибрид интеграль схемаларҙы көйләү өсөн 1989 йыл С.М.Киров ис. Башҡортостан ҒПБ‑нда , “Квант‑М” ҡулайламаһы составында гибрид интеграль схемаларҙың керамик плиталарын тәрән итеп сыймаҡлау өсөн 1989—91 ййылдарҙа Өфө “Полигон” ААЙ ҒПП‑нда индерелә. ӨДАТУ‑ла С.Т.Күсемов етәкселегендә ҡеүәтле лазер нурланышының параметрҙарына идара итеү өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәрелә.
Лазер технологиялары[үҙгәртергә]
Лазер технологиялары тип,лазер нурланышы ярҙамында материалды йәки ярым фабрикатты эшкәртеү, яһау, уларҙың хәлен, үҙенсәлектәрен һәм формаһын үҙгәртеү ысулдары йыйылмаһын атайҙар. Лазер технологиялары 1‑ҙән бер нисә мең Вт тиклем ҡеүәтле ҡаты есемле һәм газлы (углекислый газ) лазерҙар ҡулланыла. Технологик операцияларҙың төрөнә ҡарап гравёрлау, маркалау, лазер м‑н сыныҡтырыу, иретеү, ҡырҡыу, иретеп йәбештереү, термик нығытыу һ.б. айырыла.
Башҡортостанда лазер технологиялары[үҙгәртергә]
Башҡортостанда лазер технологиялары 20 быуаттың 80‑се йылдар аҙағынан алып сәнәғәттең төрлө өлкәләрендә, медицинала һ.б. индерелә башлай. Лазер технологиялары эшкәртелә торған материалға билдәле урында ғына тәьҫир итеү, технологик процестарҙы теләһә ниндәй мөхит эсендә (вакуумда, газда, шыйыҡлыҡта, ҡаты есемдә) үткәреү, ябыҡ арауыҡтағы эшкәртеү зоналарына энергияны контактһыҙ ысул м‑н тапшырыу мөмкинлеген бирә. Юғары етештереүсәнлекте, энергия һәм материалдарҙы һаҡлап тотоноуҙы, эшкәртеүҙең аныҡлығын һ.б. тәьмин итә.
Лазер технологиялары буйынса эшләгән ғалимдар[үҙгәртергә]
Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында Д.Ә.Ғәниев, Г.И.Рассохин, Р.М.Әхмәтдинов һ.б. тарафынан үткәргес торбаларҙың бөгөлгән тармаҡтары арҡыры киҫелешенең ҡалдыҡ деформацияһын контролдә тотоу һәм фактик характеристикаларын үлсәү өсөн БЛИК-ГИБ контактһыҙ лазер үлсәү комплексы уйлап табыла, ул “Башкирэнерго” ААЙ‑нда индерелә. ӨМЭПБ‑ла, Күмертау авиация производство пр‑тиеһында, “Гидравлика” ФДУП‑ында, ӨАПБ‑ла, ӨПЭПБ‑ла, Етештереү технологияһы һәм уны ойоштороу институтында һ.б. тутыҡмай торған ҡоростан, титан иретмәләренән, керамиканан яһалған деталдәрҙә бәләкәй диам. (0,8 мм тиклем) тишектәр тишеү, 5 мм тиклем ҡалынлыҡтағы табаҡлы материалды лазер м‑н ҡырҡыу, гравёрлау, иретеп йәбештереү, ҡырҡҡыс инструментты нығытыу, шаблондар киҫеп алыу һ.б. өсөн лазер технологиялары индерелә.
Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Тарасов Л. В. Физика процессов в генераторах когерентного оптического излучения — М.: Радио и связь, 1981. — 440 с.
- Кондиленко И. И., Коротков П. А., Хижняк А. И. Физика лазеров — Киев: Вища школа, 1984. — 232 с.
- Звелто О. Принципы лазеров — М.: Мир, 1990. — 559 с. — ISBN 5-03-001053-X.
- Бруннер В. Справочник по лазерной технике: Пер. с нем — М.: Энергоатомиздат, 1991. — 544 с. — ISBN 5-283-02480-6.
- Квантовая электроника. Маленькая энциклопедия под. ред. М. Е. Жаботинского — М.: «Советская энциклопедия», 1969. — 500 с.
- Тарасов Л. В. Лазеры. Действительность и надежды — М.: Наука, 1985. — Т. 42. — 176 с. — (Библиотечка "Квант").
- William T. Silfvast. Laser Fundamentals — New York: Cambridge University Press, 1996. — ISBN 0-521-55617-1. Ҡалып:En icon
- К 50-летию создания лазеров (ru) // УФН. — 2011. — Т. 181.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Полупроводниковый лазер - Различные типы - Доступные длины волн полупроводниковых лазеров
- Список статей, опубликованных в УФН по теме «Лазеры» (PACS: 42.55.-f Lasers)
- Квантовый светоч: история одного из самых важных изобретений XX века — лазера
- Лазерный портал
- Образовательные материалы НГУ по лазерам и фотонике
- Sam’s Laser FAQ: Практическое руководство по лазерам для экспериментаторов и любителей (частичный русский перевод)
- Sam’s Laser FAQ: A Practical Guide to Lasers for Experimenters and Hobbyists Ҡалып:En icon
- Sources. Laser: Fundamentals (François BALEMBOIS — et Sébastien FORGET) Ҡалып:En icon
- Мощный лазер своими руками за один вечер
- Из истории создания высокоэнергетических лазеров и лазерных систем в СССР, профессор, к.ф.м.н П. В. Зарубин, д.т. н. С. Д. Польских
- Лазер на основе биологической клетки


text:
Әл-Фил сүрәһе
Әл-Фил сүрәһе (ғәр. سورة الفيل ) (Фил), Ҡөрьән Кәримдең 105-се сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 5 аяттан тора.
Риүәйәте: Пәйғәмбәрҙең донъяға килере йылы Йәмән иленең хакимы Әбраһа бине Сабах әл-Әшрәм Санга ҡалаһында бер ғибәҙәтхана төҙөткән. Барса халыҡтың Ҡәғбәтулланан үҙҙәренә йөрөй башлауын теләгән. Шул ниәтен ишетеп, бер ғәрәп әлеге сиркәүгә инеп, нәжес менән буяп бөткән. Әбраһаның асыуы сығып, Ҡәғбәтулланы емерергә ант иткән. Мәхмүди исемле бер ҙур филде ғәскәре алдына ҡуйып сәфәргә сыҡҡан. Ул саҡта Мәккәнең хакимә булып Пәйғәмбәребеҙҙең олатаһы Ғәбделмоталлип торған. Ул халыҡҡа тау араларына ҡасырға бойорған да Ҡәғбәтуллаға килеп, доға уҡып, ҡәүеме янына киткән. Фил ҡалаға яҡынлашҡас, Ҡәғбәтуллаға хөрмәт йөҙөнән теҙ сүккән дә, күпме туҡмаһалар ҙа урынынан тормаған да ҡуйған. Шул саҡ күк йөҙөндә тамуҡ ҡоштары пәйҙә булған. Уларҙың томшоҡтарында ташҡа әйләнгән балсыҡ булған. Таш тейгән кешеләр һәләк булған, ҡалғандары ҡасҡан. Әбраһаның тәнендә бер ҙур йәрәхәт барлыҡҡа килгән. Ҡалаға ҡайтып еткәс, шунда йән биргән.
Йөкмәткеһе
Ғәрәпсәһе[үҙгәртергә]
بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ
- اَلَمۡ تَرَ کَیۡفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِاَصۡحٰبِ الۡفِیۡلِ
- اَلَمۡ یَجۡعَلۡ کَیۡدَہُمۡ فِیۡ تَضۡلِیۡلٍ
- وَّ اَرۡسَلَ عَلَیۡہِمۡ طَیۡرًا اَبَابِیۡلَ
- تَرۡمِیۡہِمۡ بِحِجَارَۃٍ مِّنۡ سِجِّیۡلٍ
- فَجَعَلَہُمۡ کَعَصۡفٍ مَّاۡکُوۡلٍ
Транскрипцияһы: Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
- Ә ләм тәра кәйфә фәғәлә раббукә би'aсхәәбил-фиил
- Ә ләм йәджғәл кәйдәһум фии тадлиил
- Үә әрсәлә ғәләйһим тайрән әбәәбиил
- Тәрмииһим бихиджәәратим миң сиджжиил
- Фәджәғәләһум кәғасфим мәькүүл
Тәржемәһе[үҙгәртергә]
Шәфҡәтле, рәхимле Аллаһ исеме менән...
- (Әй Мәхәммәт ғ.с.) Раббыңдың фил эйәләренә ни эшләгәнен күрмәнеңме?
- Уларҙың хәйләкәрлектәрен бушҡа ебәрмәнеме??
- Уларға туп-туп ҡош ебәрҙе.
- Ҡоштар уларға ташҡа әүерелгән балсыҡ атты;
- Аллаһы тәғәлә шул таштар менән уларҙы иҙелгән үлән кеүек итте.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
http://www.shortsuras.ru/al-fil/
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
- Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // - Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007,609 бит.
- Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004


text:
17 апрель
17 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 107-се (кәбисә йылында 108) көнө. Йыл аҙағына тиклем 258 көн ҡала.
Йөкмәткеһе
Байрамдар[үҙгәртергә]
- Халыҡ-ара гемофилия көнө.
- Америка Самоаһы — Флаг көнө.
- Ҡаҙағстан — Янғынға ҡаршы хеҙмәте көнө.
- Сирия — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
Тарихи ваҡиғалар[үҙгәртергә]
Был көндө тыуғандар[үҙгәртергә]
Был көндө үлгәндәр[үҙгәртергә]
- 485 — Прокл Диадох, боронғо грек философы, неоплатонизм мәктәбенә нигеҙ һалыусы.
- 1790 — Бенджамин Франклин, америка дәүләт эшмәкәре, ғалим.
- 2014 — Габриэль Гарсиа Маркес, билдәле колумбия яҙыусы-прозаигы.


text:
Үҫемлектәр
Үҫемлектәр (расте́ния) (лат. Plantae или лат. Vegetabilia)- күп күҙәнәкле организм.
Йөкмәткеһе
Яҙма[үҙгәртергә]
Тере үҫемлектең һәр бер органы айырым бер эш башҡара. Тамыр тупраҡтан минераль матдәләр эрегән һыуҙы һура һәм үҫемлекте тупраҡҡа нығыта.Һабаҡ япраҡтарҙы яҡтыға алып сыға, һабаҡ буйлап һыу, шулай уҡ органик һәм минераль матдәләр хәрәкәт итә.Япраҡтың хлоропластарында яҡтыла органик булмаған мәтдәләрҙән органик матдәләр барлыҡҡа килә, улар менән үҫемлектең бөтә органдарындағы күҙәнәктәр туҡлана. Япраҡтар һыуҙы быуға әйләндерә


text:
Ҡурҙай
Ҡурҙай (Урыҫ.Болотная камышовка, лат. Acrocephalus palustris)- килейектар ғаиләһенән булған һайраусы ҡош.
Йөкмәткеһе
Ҡылыҡһырлама[үҙгәртергә]
Турғайҙан бәләкәйерәк. Бик теремек бәләкәй генә ҡошсоҡ.Һырт яғы көрәнһыу ерән,ҡорһаҡ яғы аҡһыл ерән.Күҙҙәре өҫтөндә аҡһыл ҡаштары бар. Ҡойроғоноң осо туңәрәкләнеп тора.Башҡа ҡурҙайҙарҙанбашлыса тауышы менән айырылып тора.Тауышы көслө:"шаҡ-шаҡ". Шығырҙап һайрай.Башҡа ҡоштарҙың да тауышын сығарып һайрай ала. Күсмә ҡош. Киң таралған.
Йәшәү урындары[үҙгәртергә]
Һыуға яҡын урындағы таллыҡтарҙа, ҡамыш араларында йәшәй. Шуға күрә халыҡ телендә ҡамыш ҡурҙайы тип тә йөрөтөлә.Ояһын ҡамыш һабаҡтарына беркетеп яһай.
Туҡланыуы[үҙгәртергә]
Төрлө ваҡ бөжәктәр,үрмәкселәр, молюскалар, үлән орлоҡтары менән туҡлана.
Үрсеүе[үҙгәртергә]
Ҡара- көрән таптар менән сыбарланған 4-5 бөртөк аҡ, йәки күкһел йәшел йомортҡа һала.Аталы - инәле алмашлап 12-14 көн баҫалар. Себештәре 12-14 көндән үҙаллы йәшәй башлай.
Ырыуҙаштары[үҙгәртергә]
- Сыбар ҡурҙай
- Тал ҡурҙайы
- Йырсы ҡурҙай
- Алабаш ҡурҙай
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- И.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. 1986, Өфө.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
- Бёме Р. Л., Флинт В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Птицы. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общей редакцией акад. В. Е. Соколова — М.: Рус. яз., «РУССО», 1994. — С. 330. — 2030 экз. — ISBN 5-200-00643-0.


text:
Түбәнге лужи теле
Түбәнге лужи теле (т.-луж. dolnoserbska rěc, dolnoserbšćina) — ҡөнбайыш славян теле. Ул поляк теленә яҡын (әммә, үрге лужи теле чех теленә яҡын).
Телдең таралыуы һәм бөгөнгө торошо[үҙгәртергә]
Түбәнге лужи телендә Түбәнге Лужицала һәм Германияның көнсығыш өлөшөндәге Котбус ҡалаһы тирәһендә һөйләшәләр. Был телде белеүселәр һаны 5 меңдән 15 меңгә яҡын, әммә телде актив ҡулланыусылар һаны бынанда аҙыраҡ. Демографик тикшереү мәғлүмәттәре буйынса түбәнге лужи телендә өлкән йәштәгеләр һөйләшә. Йәш быуын, профессиональ карьераға булышлыҡ итә тип, немец теленә өҫтөнлөк бирә.
Телде юғалыуҙан һаҡлап ҡалыу саралары күрелә. Шуларҙың иң мөһиме, телде балалар баҡсаһынан уҡ өйрәнеүҙе маҡсат итеп ҡуйған «Витай-программа»һы. Әммә нәтижәһе ҡәнәғәтләнерлек түгел, шуға ла киләсәккә оптимизм менән ҡарап булмай. Әгәр лужи халҡы үҙ телен һаҡлау буйынса ҡыйыу саралар ҡабул итмәһә, киләсәктә бер-ике быуындан тел юғаласаҡ тигән хәүеф бар.


text:
Фирғәүен
Фирғәүен – Боронғо Мысыр монархының титулы. Боронғо Мысыр халҡы фирғәүендең Мысыр хакимлығы аллаһы Хор булыуына ышанған.
«Фирғәүен» термины «бөйөк йорт», «һарай» тигән мәғәнәгә эйә, һәм тәүбашлап Мысыр хакимы йәшәгән һарай шулай тип аталған, тип фаразлайҙар. Мысырҙың тәүге фирғәүене - Түбәнге Мысыр менән Үрге Мысырҙы берләштереүсе, Беренсе династияны нигеҙләүсе Мысыр батшаһы Минес. Һуңғыһы иһә – Клеопатра VII.
Тәхеткә ултырыу тантанһында фирғәүенгә ике таж кейҙерәләр: ҡыҙыл – Түбәнге Мысыр тажы һәм аҡ – Үрге Мысыр тажы. Шулай уҡ фирғәүендәр киң билдәле буйлы баш кейеме – менес йөрөтә, ҡайһы берҙә был баш кейемен ике таж менән кейгәндәр. Ҙур тантаналар ваҡытында улар бынан тыш эйәктәренә яһалма һаҡал беркеткән.


text:
Географик атлас
Географик атлас — альбом йәки китап рәүешендә эшләнгән һәм билдәле системаға һалынған географик карталар йыйынтығы.
Йөкмәткеһе
Географик атлас төрҙәре[үҙгәртергә]
- Биләмәләр буйынса — донъя, ҡитғалар, илдәр һәм башҡа төр атластар
- Йөкмәткеһе буйынса — дөйөм географик, тематик, комплекслы
- Тәғәйенләнеше буйынса — уҡыу, фәнни-белешмә, туристик, юл һ.б. атластар.
Тарихы[үҙгәртергә]
Рәсәй буйынса[үҙгәртергә]
17 быуат аҙағында — 18 быуат башында, территорияларҙы системалы географик тикшеренеүҙәргә бәйле, Рәсәйҙең айырым төбәктәре һәм киң райондарының һыҙмалары, карталары барлыҡҡа килә. Шуларҙың береһе булып тәүге Рәсәй атласы — С.У.Ремезовтың 23 картанан торған «Себер һыҙма китабы»[1] тора. 1734 й. И.К.Кириловтың 37 картанан торған «Бөтә Рәсәй империяһы атласы»[2] баҫыла. 1744 й. Ырымбур экспедицияһының (1734—44) геогр. бүлеге 1 ген. һәм 11 шәхси картанан торған «Ырымбур губернаһы атласың»[3] төҙөй. Карталар төньяҡ киңлектең 39° алып 59° тиклем һәм көнсығыш оҙонлоҡтоң 48° алып 67° тиклем ятҡан биләмәһен күрһәтә.
И.Красильниковтың «Ырымбур губернаһы һәм уның менән сиктәш урындарҙы сағылдырған географик ландкарталар һәм һыҙмалары»[4] беренсе төбәк атласы булып тора. Уралда тау сәнәғәте үҫешенә бәйле, «Заводтар атласы»[5] төҙөлә, уға дөйөм һәм ҡайһы бер заводтарҙың тирә-яҡтары күрһәтелгән карталар ингән.
Башҡортостан буйынса[үҙгәртергә]
Иҙрисиҙең «торама өлкәләр» карталары (1154 й. төҙөлгән) Башҡортостан һәм уның биләмәһендәге географик объекттарҙы сағылдырған иң тәүге карталар йыйынтығы булып тора. А.Крескестың 8 картанан торған Каталония донъя атласы (1375—77) — йылғалар буйындағы биләмәләр географияһы тасуирламаһын яҡтыртҡан атластарҙың береһе. Карталарға Волга йылғаһы индерелгән, Кама йылғаһы буйындағы башҡорт тораҡтары күрһәтелгән. 16—17 быуаттарҙа сыҡҡан Көнбайыш Европа атластарында Башҡортостан «Башҡорттар», «Башҡорт урҙаһы», «Башҡортостан, йәғни башҡорттар иле» исемдәре менән бирелгән, ҡайһы бер географик объекттар һәм гидрографик селтәр аныҡ сағылдырылған. М.Вальдзеемюллерҙың (1516) 12 картанан һәм А.Ортелияның (1570) 70 картанан торған «Донъя театры» («Театр Мира») атластарында, П.Планкиустың 18 битле донъя картаһында (1592), ҡулъяҙма француз атласының «Себер һәм Оло Тартарияның генераль картаһы»нда («Генеральная карта Сибири и Большой Тартарии»), Г.Меркаторҙың (1595; 107 картанан тора), К.Лоттерҙың (1770) һ.б. атластарҙа Урал тауҙары (ҡайһы берҙәрендә — Төньяҡ һәм Көньяҡ Урал), Ағиҙел, Кама, Таналыҡ, Тубыл, Урал, Һаҡмар, Һамар, Ырғыҙ, Әй һ.б. йылғалар күрһәтелгән.
50‑се йылдар аҙағынан республикаларҙың, крайҙарҙың һәм өлкәләрҙең комплекслы фәнни-белешмә атластарын төҙөү эштәре яңынан башлана. 1976 йылда «Башҡорт АССР‑ы атласы» («Атлас Башкирской АССР»), 1992 йылда «Башҡортостан Республикаһы атласы» («Атлас Республики Башкортостан»), 1999 йылда ««Башҡортостан Республикаһы» дөйөм географик төбәк атласы» («Общегеографический региональный атлас «Республика Башкортостан»»), 2001 йылда башланғыс класс уҡыусылары өсөн «Башҡортостан Республикаһы атласы» («Атлас Республики Башкортостан»; 2003 йылда — башҡорт телендә), 2004 йылда ««Башҡортостан Республикаһы. Өфө» автомобиль атласы» («Автомобильный атлас «Республика Башкортостан. Уфа»»), 2005 йылда «Башҡортостан Республикаһы атласы» («Атлас Республики Башкортостан»), 2007 й. «Башҡортостан Республикаһының тарихи-мәҙәни энциклопедик атласы» («Историко-культурный энциклопедический атлас Республики Башкортостан») донъя күрә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә]
Сығанаҡ[үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә]
- Салищев К.А. Картоведение / Салищев К.А. – Москва: издательство московского университета, 1990. – 400 с.
- Виноградов Н. В. Карты и атласы / Под ред. проф. М. С. Боднарского и инж. М. П. Мурашова. — М.; Л.: 1941. — 192 с., ил., карт.
- Сваткова Т. Г. Атласная картография. Учеб. пособие. — М.: Аспект Пресс, 2002. — 208 с.
- Кусов В. С. Памятники отечественной картографии. — М.: 2003. — 146 с.
Һылтанмалар[үҙгәртергә]
- Атлас: тематик медиа-файлдар


text:
Пластмасса
Пластма́сса (пласти́к ма́сса, пла́стик) — органик материал, синтетик йәки тәбиғи юғары молекулалар берләшмәһе. Синтетик полимерҙарҙан алынған пластмасса киң ҡулланыла. Мономер углерод (C), водород (H) и кислород (O), азот (N) һәм башҡа химик элементтарҙан тора. Мономерҙарҙың оҙон сылбырға берләшмәһе полимер тип атала.
Мәҫәлән, этилен мономеры. Мономер этилендан, киң ҡулланалған пластмасса, полиэтилен барлыҡҡа килә. Пластмасса тәбиғи хәлдә юҡ, уны кеше ҡатнашлығында ғына алып була. Мономерҙы билдәле температура һәм баҫым аҫтында реакцияға керетәләр. Полимер порошок йәки гранула төслө алына.
Ғәҙәтә пластмасса алыу өсөн нефттән алынған мономерҙар ҡулланыла. Ҡайһы бер тикшереүҙәр нефттең 4% ғына пластик алыу өсөн файҙаланылыуын күрһәтә.