text:
Аттила
Атти́ла (лат. Attila, грек. Ἀttήλaς, немецсә Etzel) — һундар юлбашсыһы, 434—453 йылдарҙа идара итә, бөтөн төрки, шулай уҡ герман һәм башҡа ҡәбиләләрҙе үҙенә буйһондороп, Рейндан Волгаға тиклемге арауыҡта йәйрәп ятҡан дәүләт төҙөй.
Аттила үлгәндән һуң бер быуат ваҡыт үткәс, варварҙарҙың юлбашсыһы тураһында гот тарихсыһы шундай һүҙҙәр әйтәсәк[4]: «Варварҙар араһындағы уның абруйына һоҡланып бөтөп булмаған бөтөн һундарҙың башлығы һәм тотош Скифия ҡәбиләләренең донъялағы берҙән-бер батшаһы». Һундар юлбашсыһы хаҡындағы хәтер тәүҙә герман эпосында һаҡлана, һуңынан скандинавия сагаларына күсә. Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе быуатына ҡараған германдар легендаларында Аттила иң бөйөк юлбашсылар исемлегендә икенсе урында тора[5][6].
Йөкмәткеһе
- 1 Тыуған ере һәм власҡа килеүе
- 2 Көнсығыш Рим империяһы менән һуғыш. 441—447 йылдар
- 3 Көнбайыш Рим империяһы менән һуғыш. 451—454 йылдар
- 4 Аттиланың үлеме һәм империяһының тарҡалыуы
- 5 Аттиланың шәхесе
- 6 Сәнғәттә Аттила образы
- 7 Иҫкәрмәләр
- 8 Һылтанмалар
Тыуған ере һәм власҡа килеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аттиланың тыуған йылы һәм урыны билдәле түгел. V быуат дипломаты, тарихсы һәм яҙыусы Приск Панийский, 448 йылдағы ваҡиғаларҙың шаһиты булараҡ, Аттиланы һаҡалы саллана ғына башлаған ир-уҙаман итеп һүрәтләй. Аттила 448 йылда акацирҙар араһына хакимлыҡ итергә ебәргән өлкән улының йәше етмәү сәбәпле, хәрби етәксе Онегесий уға опекун итеп тәғәйенләнә. Былар барыһы ла Аттиланың V быуаттың тәүге ун йыллығында тыуыуына ишаралай. Бер версия буйынса, Аттиланың исеме төрки һүҙе Итиль, Атиль (урыҫса Волга) менән бәйле, һәм ул «Волга буйы кешеһе» тигәнде аңлата. Уның исеме төрки телендәге «атлы» тигәндән килеп сыҡҡан тигән фараз да бар, был иһә «данлы» тигәнде белдерә. Был һүҙҙең тағы бер мәғәнәһе — «һыбайлы», «атлы». Өсөнсө версия буйынса, Аттила «ата, атта» һүҙенә бәйле, төрки телдәренән был «атай», «баш, өлкән» тип тәржемә ителә[7].
440 йылдарға тиклем һундар Көнбайыш һәм Көнсығыш Рим империяларына хәүеф килтермәй, хатта Көнбайыш империяның дошмандары — германдарға ҡаршы федераттар булараҡ сығыш яһайҙар, йәғни, Рим империяһының сиктәрендә хәрби хеҙмәттә булалар һәм бының өсөн хеҙмәт хаҡы алалар. 420 йылда уларҙың урынлашыу урыны итеп[8] Паннония тирәһе (хәҙерге Венгрия) билдәләнә. Улар, Дунай һәм Рейн араһындағы ҡәбиләләрҙе яулай-яулай, ошо киңлектә йәшәй.
Аттиланың атаһы Мундзук һундарҙың батшалар затынан була. Уның ағалары Октар (Оптар) менән Руа (Роас, Ругила) һундар юлбашсыһы була[9]. Приск уларҙың дүртенсе туғаны — Оиварсийҙы ла телгә ала. Мундзук — буласаҡ юлбашсылар Аттила менән Бледаның атаһы булараҡ ҡына билдәле. Оптар Сократ Схоластиктың «Тарихтар»ында һундарҙың юлбашсыһы булараҡ билдәләнә, ул 420 йылдарҙа Рейнда бургундтар менән көрәшә һәм бирәнлектән үлә[10].
Сығанаҡтарҙа Руа (Ругила, Роас, Руга, Роил) тураһында мәғлүмәттәр күберәк[11]. 443 йылда, Византияның уға йыл һайын алтынлата 350 литр[12] яһаҡ түләүенә ҡарамаҫтан, ҡасҡындарҙың империя территорияһына ҡасып ҡотолоуын сәбәп итеп, Руа Көнсығыш Рим империяһына (Византия) тыныслыҡ тураһындағы килешеүҙе өҙөү менән янай башлай[13]. Килешеүҙәр процесында һәм локаль һөжүмдәр мәлендә Руа үлеп ҡала[14].
434 йылда Руаның ҡустылары Бледа менән Аттила һундарҙың юлбашсыһы була. Бледа Аттилаға ҡарағанда өлкәнерәк булһа кәрәк, сөнки "452 йылдың Галлия йылъяҙмаһы"нда Руаның вариҫы итеп ул ғына күрһәтелә[15]. Тик Бледа үҙен күрһәтә алмай, тарихсы Приск ваҡиғаларҙы һүрәтләгәндә империя һәр ваҡыт Аттила менән килешеүҙәр эҙләргә мәжбүр булыуын телгә ала. Руа башлаған эште дауам итеп, Аттила Византия императоры Феодосий II-нән яһаҡты ике тапҡырға арттырып түләтә башлай, хәҙер ул алтынлата 700 литр, йәғни 230 килограмм була. Ул тыныслыҡты һаҡлау өсөн башҡа шарттар ҙа ҡуя[16]. Тыныслыҡ килешеүе 7 йыл дауам итә, был мәлдә һундар Рим империяһы сиктәренән ситтә йәшәгән ҡәбиләләрҙе яулай.
Иң билдәле ваҡиғаларҙың береһе булып һундарҙың 437 йылда Рейндағы Бургунд короллеген тар-мар итеүе тора. Идаций буйынса, 20 мең бургунд һәләк була[17], иҫән ҡалғандарға Көнбайыш Рим империяһы Ронала (Франция менән Швейцарияның хәҙерге сиктәре өлкәһендә) яңы ерҙәр бирә.
Аттила менән Бледа. 434—444 йылдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Йылъяҙмаларҙа Аттила менән Бледа бергәләп идара иткән йылдарҙа уларҙың исемдәре йәнәш телгә алына. Уларҙың власты нисек бүлеүҙәре хаҡында мәғлүмәттәр юҡ. Тарихсы Д. Б. Бьюри[18] фаразлауынса, Бледа һун биләмәләренең көнсығышында идара иткән, Аттила көнбайышта һуғышҡан. Уларҙың үҙ-ара мөнәсәбәттәре лә билдәле түгел, бары тик Зеркон исемле мәҙәксене Бледа ныҡ яратҡан, ә Аттила күрә алмағанлығы хаҡында ғына яҙып ҡалдырылған[19].
442 йылда һундар Иллириктағы (хәҙерге Сербия районында) Византия империяһын ҡыйратҡанда уларҙың етәксеһе итеп Бледа ла, Аттила ла күрһәтелә[20].
Ваҡиғаларҙың замандашы Проспер Аквитанский йылъяҙмалары буйынса, 444 йылда Атилла ағаһын үлтерә: «Һундар батшаһы Аттила үҙенең ағаһын ү 1000 лтереп, уның халыҡтарын үҙенә буйһондорҙо»[21]. VI быуаттың икенсе яртыһында йәшәгән йылъяҙмасы Марцеллин Комит Бледаның үлемен 445 йыл менән теркәй, ә «452 йылдың Галлия йыльяҙмаһы» был ваҡиғаны 446 йыл аҫтына урынлаштыра.
Тарихсы Иордан яҙып ҡалдырғанса, Приск Проспер түбәндәге мәғлүмәттәр килтерә: «Һундарҙың төп өлөшө менән идара итеүсе ағаһы Бледа мәкерле рәүештә үлтерелгәндән һуң, Аттила бөтөн ҡәбиләләрҙе үҙ ҡулы аҫтына алды»[22]. Марцеллин Комит менән «Галлия йылъяҙмаһы» ла ағаһының үлемендә Аттиланы ғәйепләмәй генә Бледаның алдашыу юлы менән үлтерелеүен дәлилләй.
412 йылдар тирәһендә һун юлбашсыһы Донаттың һәләкәте тураһындағы хикәйәтендә тарихсы Олимпиодор Донаттың да вәғәҙәгә алданып үлтерелеүе[23] тураһында яҙа, тик уның үлемендә Рим халҡы йәки уларҙың союздаштары ғәйепле тип һанай.
444 йылдан 453 йылға тиклем Аттила үҙ эсенә Дунайҙан төньяҡҡа табан йәйелгән, Ҡара диңгеҙ буйынан Рейнға тиклемге территорияларҙа көн күргән варвар ҡәбиләләрен үҙ эсенә алған һундарҙың ҡеүәтле империяһы менән бер үҙе идара итә.
Көнсығыш Рим империяһы менән һуғыш. 441—447 йылдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Византияға беренсе поход. 441—442 йылдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Бледа менән Аттиланың Византияның Иллирик привинцияһына (хәҙерге Сербия) беренсе һуғыш хәрәкәттәре 441 йылда башлана[24], был мәл көнсығыш римляндар өсөн бик ҡулайһыҙ була, сөнки уларҙың ғәскәрҙәре Сицилиялағы перстар һәм вандалдарҙың короле Гейзерих менән көрәшкә йүнәлтергән була. Гейзерих утрауға 440 йылда төшөп ултыра, киләһе йылдың яҙында уға ҡаршы Византия полководецы Ареобинд етәкселегендә экспедиция корпусы ебәрелә. Ареобинд Сицилияға килеп еткәндә вандалдар унда булмай инде. Шул уҡ 441 йылда Византияның Кесе Азиялағы биләмәләренә перстар һөжүм итә, һуғыш тыныслыҡ килешеүе һәм Анатолияның көнсығышында Византия көстәре менән идара итеүсе яғынан ташламалар менән тиҙ арала тамамлана[25].
Приск яҙыуынса, һуғыш һундарҙың римляндарҙың хәҙерге Белград районындағы сауҙа йәрминкәләренә һөжүме менән башлана. Һөжүмдең сәбәбе булып Марг ҡалаһының[26] епископы һун хазиналарын (уларҙың батша кәшәнәһенән булыуы ихтимал[27]) урлауы тора. Марг баҫып алына, Дунай буйындағы яҡын ятҡан иң эре ҡалалар Сингидунум (хәҙерге Белград) менән Виминаций (хәҙерге Сербияның Костолац ҡалаһы) емере 1000 ә. Һундар Дунай буйлап көнсығышҡа Ратиарияға (хәҙерге болгар ауылы Арчар) һәм көньяҡҡа Морава үҙәне буйлап Наиссҡа (хәҙерге Сербияның Ниш ҡалаһы) китә.
Һундар үҙҙәренә буйһонған халыҡтарҙың төҙөлөш эштәрендәге тәжрибәһен файҙаланып, нығытылған ҡалаларҙы яулауын аңлатыу өсөн Наиссҡа һөжүм Приск тарафынан ярайһы тулы һүрәтләнә[28]. Әммә Эдвард Томпсон Приск тексының әҙәби стиле яҡынса б. э. тиклем 430 йыл элек[29] Фукидид тарафынан Платеяны ҡамауҙы һүрәтләүенә оҡшаш булыуын белдерә. Тик башҡа тарихсылар Томпсондың фекере менән килешмәй[30], грек телендә яҙыусыларҙың араһында классик әҙәбиәт өлгөһөнә эйәреүселәрҙең булыуы хаҡында әйтә[31].
448 йылда Прикс Византия илселеге составында Ниш (Наисс) аша үтә һәм уны «бушап ҡалған һәм дошмандар тарафынан емерелгән килеш» таба[32].
442 йылда хәрби хәрәкәттәр туҡтаған булырға тейеш[33]. 442 йылда император Феодосий вандалдар менән татыулыҡ урынлаштырғас, Ареобинд ғәскәре Сицилиянан хәрби хәрәкәт туҡтатылған Фракияға ташлана[34]. Фракияны һаҡлауҙа Византия ғәскәрҙәре менән Аспар етәкселек итә[35].
Приск яҙмаларына ярашлы, һундар хәҙерге Сербия районында Дунайҙан көньяҡҡа табан бик көнлөк юл алыҫлығындағы территорияны яулап ала.
Византияға икенсе поход. 447 йыл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Был ике поход арауығында Бледа үлеп ҡала һәм Аттила бөтөн һундарҙың көс-ҡеүәтен үҙенең ҡулына туплай. Был осорҙа һундар акацирҙар, Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы күсмә халҡы менән һуғыша, был турала Приск менән Аттиланың көрәштәше Онегесийҙа тотҡон булған бер гректың әңгәмәһенән билдәле[36].
Византияға походтар йылъяҙмаһы, ҡайһы походта ниндәй ҡалалар ҡулға алынған, ҡасан тыныслыҡ килешеүе төҙөлгән (Прикс фрагменты буйынса билдәле) — былар барыһы ла төрлө тикшеренеүселәр тарафынан төрлөсә билдәләнә[37].
Аттиланың Византияға һуғыштарын тарихсы О. Д. Менхен-Хельфен «Һундар донъяһы» тигән хеҙмәтендә яҙа. Беренсе походтан һуң Аттила Византиянан килешелгән яһаҡты һәм һатлыҡ йәндәрҙе талап итә. Император Феодосий һундарҙың бындай түбәнһетеүсе талаптарын үтәгәнсе, һуғыш башлау яҡшыраҡ, тигән ҡарарға килә[38]. Ул саҡта Аттила Ратиарияны баҫып ала һәм 446 йәки 447 йылда ошонан Византияның Балкан биләмәләренә һөжүм итә. Марцеллин Комит йылъяҙмаларында 447 йыл аҫтында ошондай яҙыу ҡалдыра: «Тәүгеһенә (441—442) ҡарағанда ауырыраҡ һуғышта Аттила бөтөн Европаны[39] тиерлек саңға әйләндерҙе»[40].
Ратиариянан көнсығышта урынлашҡан Утум[41] йылғаһындағы бәрелештә хәрби начальник Арнегискл (Arnegisclus) етәкселегендәге Византия ғәскәре тар-мар ителә, Арнегискл алышта һәләк була[42].
Һундар Ратиариянан көнсығышҡа, Дунай һәм Балҡан тауҙары буйлап Маркианополгә[43] тиклем китә, был ҡалан 1000 ы алғас, көньяҡҡа әйләнеп, Пловдив (Филиппополь) менән Люлебургаз (Аркадиополды) баҫа. Был һуғыштың киң ҡоласлы булыуын был заманда йәшәгән Каллиниктың һүҙҙәренә ҡарап билдәләргә була, уның әйтеүенсә, һундар 100-ҙән ашыу ҡаланы баҫып ала[44], Фракияны тулыһынса емерә. Приск Иллирик менән Фракияның сигендә урынлашҡан ҙур булмаған ҡәлғә Асимунт халҡының дошманға ҡаршы көрәшен айырыуса ентекле һүрәтләй, шаһиттар һүҙенә ҡарағанда, улар һундарҙы кире ҡаға[45].
Хәүефте хатта Константинополдә лә тоялар, ҡала 447 йылдың 27 ғинуарында булған көслө ер тетрәүенән (447 йылдың 27 ғинуары)[40] өлөшләтә емерелгән була. Һундар килгәнгә тиклем (447 йылдың майына) ҡаланың диуарҙары тулыһынса тергеҙелгән булғанмы, билдәһеҙ. Ҡаланан күптәр ҡасып китә[46], хатта император Феодосий үҙе лә ҡасырға әҙер була[47]. Несторий «Bazaar of Heracleides» тип аталған автобиографик хеҙмәтендә ҡаланың тәреләр күтәреп, мөғжизәле рәүештә ҡотолоп ҡалыуын һүрәтләй. Тәреләрҙе күргән һундар тәртипһеҙ рәүештә сигенә башлай.
Һундарҙың ғәскәрҙәре Мәрмәр диңгеҙенә сыға һәм, Фермопилам янында туҡтап, Грецияға яҡынлай[40]. Херсонес Фракия ярымутрауында һундар менән тағы бер алыш була һәм унан һуң Византия өсөн ауырлыҡтар килтергән тыныслыҡҡа ҡул ҡуйыла[48].
Византия менән тыныслыҡ килешеүе. 448—450 йылдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һундарҙың Византия менән килешеүе Присктың һаҡланып ҡалған фрагментында һүрәтләнгән:
Һундарға дошман яғына сыҡҡан һатлыҡ йәндәрҙе һәм 6 мең литр алтынды (яҡынса 2 тонна) түләргә; йыл һайын 2 мең 100 литр алтын күләмендә яһаҡ түләргә; һундарҙан ҡасҡан һәм үҙ еренә һалым түләмәйенсә күскән һәр Рим хәрби әсире өсөн ун ике алтын түләргә; әгәр ҙә әсирҙе ҡабул итеүселәр был хаҡты түләмәһә, улар һундарға ҡасҡынсыны бирергә тейеш. Римляндарға уларға ҡасып килгән бер варварҙы ла ҡабул итмәҫкә[48].
Император Феодосийҙың 444 йылдың 29 ноябрендәге эдиктында (һундарҙың беренсе походынан һуң) ер биләмәләре өсөн һалым күләме кәметелһә[49], хәҙер бөтөн ташламалар юҡҡа сыҡҡан. Хатта хәлле граждандар шәхси милкен һәм ҡатындарының биҙәнеү әйберҙәрен һата башлаған. Прикс әйтеүенсә, был һуғыштан һуң Византия халҡын шундай фәҡирлек баҫа, күптәр аслыҡтан үлә, йәки муйынын элмәккә тығыуҙы хуп күрә[48]
Византия үҙенең иңенә төшкән яһаҡты түләй, 448 йылда Аттиланың һун ерҙәренән ҡасҡан ҡасаҡтарҙы ҡайтарып биреү һәм ул баҫып алған территорияларҙа — Дунайҙан Наиссҡа һәм Сердикка (хәҙерге София) тиклемге ерҙәрҙә ауыл хужалығы эшмәкәрлеге менән шөғөлләнеүҙе туҡтатырға тигән талаптары ғына ҡала. 448 йылда хәҙерге Венгрия тирәһендә торған Аттиланың туҡталышына Византия илселеге составында тарихсы Приск та бара. Приск Аттиланы уның ышаныслы хәрби етәкселәренең береһе Эдекон аша үлтерергә маташыу ваҡиғаһы тураһынд 8 яҙа ff8 . Эдекон был йәшерен килешеүҙе Аттилаға әйтә, әммә ул Византия илселегендә тәржемәсе вазифаһында булған Вигиланы йәлләй һәм унан ғәйебен юйыр өсөн ҙур һалым ала.
448 йылда Аттила өлкән улы Эллакты Ҡара диңгеҙ буйындағы акацирҙар ҡәбиләһенә юлбашсы итеп ҡуя. 449 йылда Византия илселәре Анатолий менән Номға империяға Дунай буйы ерҙәрен кире ҡайтарыу һәм һундарҙан ҡасыусыларҙың мәсьәләһен ҡабат ҡарауҙы яйға ҡалыуға ирешә. Прикс билдәләүенсә, Аттила менән ҡаршылыҡтар тамамлана[50].
450 йылдың июлендә ипмператор Феодосий аттан ҡолап үлә. 25 августа императорҙың апаһы Пульхерия Византияға яңы батша — хәрби етәксе Маркианды ҡуя, ул һундарға элеккесә яһаҡ түләүҙән баш тарта[51]:
Восточный император объявил, что он не обязан платить назначенной Феодосием дани; что если Аттила будет оставаться в покое, то он пришлёт ему дары, но если будет грозить войною, то он выведет силу, которая не уступит его силе.
Ошо уҡ мәлдә Аттиланың Көнбайыш Рим империяһы менән дә араһы киҫкенләшә, сәбәбе Рим императоры Валентиниан III-нең апаһы Гонория Аттиланы саҡырып алыуҙа була.
Гонорияның һундар батшаһына нисек ярҙам һорап мөрәжәғәт итеүе Юст Гратт яҙмаһында һүрәтләнгән.
Аныҡ мәғлүмәттәр булмауы сәбәпле, боронғо йылъяҙмасылар уларҙы башлыса Константинополдә тыуған легендалар менән алыштырған. Мәҫәлән, VI быуатта йәшәгән Иоанн Малала Аттиланың илселәр аша Маркиан менән Валентианға уның өсөн һарайҙарын әҙер тотоуҙарын әйтеп ебәреүе тураһында яҙа[52]. 451 йылдың иртә яҙында һундар һәм Аттилаға буйһонған башҡа ҡәбиләләр Галлияға бәреп инә.
Көнбайыш Рим империяһы менән һуғыш. 451—454 йылдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Галлияға поход. 451 йыл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
451 йылдың 7 апрелендә һундар Мец, шулай уҡ Трир, Кельн, Реймс, Тонгер, Труа ҡалаларын баҫып ала. Аттила Галлияның үҙәгендәге Орлеанға етә. Әгәр ул ҡаланы алған булһа, күперҙәр аша Галлияның көнбайышындағы весготтарҙың Тулугуз короллеге биләмәләренә үтә алыр ине. 14 июлдә, ҡаланың диуарҙары емерелеп бөттө тигәндә Орлеанға Рим полководецы Аэций һәм вестготтарҙың короле Теодорихтың берләшкән ғәскәрҙәре ярҙамға килеп етә.
Аттила Труа ҡалаһында булһа кәрәк Сенаның уң ярына сығып, Каталаун яланына (Орлеандан көнбайышҡа 200 саҡрымдан ашыу) китә. Труанан төньяҡҡа, хәҙерге Шампань провинцияһының киңлектәрендә төп бәрелеш була, уның датаһы һәм урыны билдәле түгел. Ике яҡ та юғалтыуҙар кисерә, король Теодорих I һәләк була. Аттила ғәскәрҙәре күберәк зыян күргән ахыры, икенсе көнөнә улар ылауҙар м 1000 нән уратып нығытылған лагерға бикләнә. Инициатива гот-рим коалицияһына күсә, шулай ҙа яңынан король булып һайланған Торисмунд үҙенең власын ағаларынан һаҡлау өсөн ғәскәрен беренсе булып яу яланынан алып китә. Һуңынан бер кем тарафынан да эҙәрлекләнмәгән Аттила сыға. Ул иҫән ҡалған ғәскәрен Дунай аръяғына алып сыға, һуңынан 452 йылда ошонан Италияның төньяғына һөжүм итә.
Италияға поход. 452 йыл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
452 йылдың йәйендә Аттила Италияға Паннония яғынан һөжүм итә. Тәүҙә Адриатик диңгеҙ яр буйындағы ул ваҡыттағы иң ҙур ҡала Аквилея һөжүмгә эләгә. Тарихсы Иордан буйынса, «Аттила нисек кенә ҡаланы яулап ҡарамаһын, ҡала эсендәге Рим яугирҙары ныҡ тора»[53]. Әммә Аттила ҡаланы ала[54]. Иордан ҡаланың эҙе лә ҡалмаҫ, тип борсолһа ла, уны тергеҙәләр, тик киләһе быуатта ул тәбиғи рәүештә юҡҡа сыға, сөнки лангобардтар һөжүменән һуң халыҡ диңгеҙ тарафынан яҡшыраҡ һаҡла 1000 ған икенсе ҡалаға — Венецияға күсеп бөтә.[55].
Венецияның башҡа ҡалалары ла алына һәм Аттила төньяҡ Италияның көнбайышына йүнәлә. Рим ғәскәрҙәре менән етәкселек иткән Аэций дошман һөжүменән По йылғаһы буйлап һаҡланырға хәл итә. Ошондай уҡ тактика римляндарға 550 йыл элек кимврҙар баҫып инеүе мәлендә ярҙам иткән була.
Б. э тиклем 102 йыл элек По йылғаһынан төньяҡтағы ерҙәр варварҙарға бирелә, һөҙөмтәлә Галлиянан килгән көслө ғәскәр килеп етеп өлгөрә. 401 йылда готтарҙың Италияның төньяғына походы ла ошо рәүешле ойошторола. Готтар Аквилегияны баҫып алып, төньяҡ Альптарға ҡарай йүнәлә, тик рим ғәскәрҙәре менән етәкселек иткән Стилихон уларҙы По йылғаһына көньяҡтараҡ йүнәлештә Италияға үткәрмәй һәм һөжүм яһай.
Һундар Мидиоланум (хәҙерге Милан), Тицинумды (хәҙерге Павия) яулай. Медиоланумда Аттила император һарайын биләй (ҡала V быуат башында Рим империяһының баш ҡалаһы була). Суда билдәләүенсә, Аттила аяҡтары аҫтында үле скифтар ятҡан Рим императорҙары һүрәтен күреп ҡала. Шул саҡта ул рәссамды табып килтереүҙәрен һәм яңы картина эшләүен һорай. Унда тәхеттә Аттила ултыра, ә рим императорҙары уның аяғына тоҡтарҙан алтын һибә[56]. Медиоланумдың күпселек халҡы ҡасып китә, уларҙың торлағы талана йәки яндырыла, ә сиркәүҙәр емерелә[57].
Рим папаһы сәркәтибе Проспер үҙенең йылъяҙмаһында папа Лев абруйлы римляндар Авиена һәм Тригетия оҙатыуында һундарҙың юлбашсыһы менән осрашып, уны Дунайҙың аръяғына китеүен һорай[58].
Тик 512 йылда Рим папаһына яҙылған хаттан папа Левтың Аттилаға килеүенең маҡсаты асыҡлана. Папа Лев рим әсирҙәрен, шул иҫәптән, мәжүсиләрҙе лә азат итеү буйынса килешеүҙәр алып бара[59]. Аттиланың Италиянан китеүенең сәбәптәре Идацияның йылъяҙмаһында һүрәтләнә[60]:
«Император Маркиан ебәргән Аэция етәкселегендәге өҫтәмә ғәскәрҙәр һундарҙы үҙ туҡталҡаларында уҡ киҫә. Улар шулай уҡ күктәр тарафынан ебәрелгән тағун (чума) сиренән ҡырыла».
Тарихсылар йылъяҙмала телгә алынған Аэцияның шәхесе хаҡында бер һүҙгә килә алмаған. Томсон уны Флавия Аэция, тип иҫәпләй һәм поход һундарҙың иң йыраҡтағы тылдарына ла үтеп инә, ти, Менхен-Хельфен был кешенең Флавий Аэций булыуында шикләнмәй ҙә, ә Византия ғәскәре Италияға диңгеҙ аша барып, шунан һөжүм итә, ти. Тарихсыларҙың бер нәмәлә фекере уртаҡ: һундарҙың Италияны ҡалдырыуының төп сәбәбе — тағун эпидемияһы.
Галлияға һөжүм. 453 йыл[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Италиянан ҡайтҡандан һуң, Аттила тағы ла мәрхүм император Феодосий II менән килешелгән яһаҡты таптырып Византияға янай башлай. Император Маркиан һундарҙың башлығы менән һөйләшеп тә ҡар 1000 й, бүләктәр ебәрә, әммә Аттила уларҙан баш тарта. Иордан фекеренсә, был янауҙар менән Аттила үҙенең пландарын йәшерергә генә маташа: «Ошо рәүешле хәйләкәр Аттила бер яҡты ҡурҡыта, икенсе яҡҡа ҡорал ебәрә»[61].
Аттила Галлияның үҙәгендәге Луараға урынлашҡан аландарға рейд яһай. Тик весготтарҙың короле Торисмунд ярҙамға килеп өлгөрә, Аттила Паннония менән Дакияға сигенергә мәжбүр була.
453 йылда Аттила үлеп ҡала һәм был үлем Рим империяһы сиктәренә даими янап торған хәүефте юҡҡа сығара[62].
Аттиланың үлеме һәм империяһының тарҡалыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аттила танауынан ҡан китеп үлә. Иордан Аттиланың үлемен яҙып ҡалдыра:
«Аттиланың ҡатындары иҫәпһеҙ булһа ла, йола буйынса ул Ильдико исемле йәш матур ҡыҙға өйләнә. Туйҙа йәш кәләштең наҙынан, шараптан ауырайып, йоҡлаған саҡта танауынан килгән ҡанға тонсоғоп үлә. Дала уртаһына ҡуйылған ебәк тирмәгә уның мәйетен ҡуялар. Һун ҡәбиләһенең һайлап алынған иң шәп һыбайлылары уны уратып йөрөй, уның батырлығы йырҙарҙа йырлана. Уны ерләгәс, ҡәберенә ҡурған өйәләр. Хушлашыу табыны ла шунда була. Төндә мәйетте беренсеһе — алтындан, икенсеһе — көмөштән, өсөнсөһө тимерҙән яһалған өс ҡатлы табутҡа һалалар һәм йәшерен рәүештә күмәләр. Ундағы байлыҡтар күңелен иләҫләндереп тормаһын өсөн был эштә ҡатнашыусыларҙың барыһын да үлтерәләр»[63].
2014 йылда Будап 1000 ештта Дунай аша һалынған яңы күперҙе төҙөгәндә бик абруйлы һундың ҡәбере табыла, уның Аттиланыҡы булыуы ла ихтимал[64].
Тарихсылар билдәләүенсә, Ильдико — герман исеме. Марцеллин Комит «Европаны емергән» Аттиланың йәш ҡатыны тарафынан сәнселеүе хаҡында имеш-мимештәр йөрөүен дә әйтә. Был легенда «Старшая Эдда» эпосында сағылған: бургунд короле Гурдундың апаһы үҙенең иҫерек ире — һундар короле Атлиҙы үлтерә[65].
Аттиланың улдары аталарының империяһын бүлешә башлай, тик Аттила ҡулы аҫтындағы варвар юлбашсылары яңы етәкселәргә буйһонорға теләмәй. Гепидтарҙың короле Ардарих бер нисә герман ҡәбиләһе ихтилалын етәкләп, 454 йылда Недаолағы (Паннониялағы хәҙерге Недава йылғаһы, Саваның ҡушылдығы) бәрелештә Аттиланың өлкән улы Эллакты үлтереп, һундарҙы тарҡата. Бынан һуң һун ҡәбиләләре төрлө урындарға күсә. Аттиланың кинйә улы Эрнак ҡәбиләнең бер төркөмө менән Добруджала урынлаша, башҡа һундарҙы Дунай аръяғына көнсығышҡа, Византия территорияһына ҡыҫырыҡлайҙар, улар унда аҙаҡтан готтар менән һуғыша[66].
Аттиланың һундары тураһындағы аҙаҡҡы мәғлүмәттәр 469 йыл менән теркәлә. Марцеллиндың йылъяҙмаһы буйынса, һундарҙың батшаһы, Аттиланың улы Денгизирихтың башы Константинополгә алып киленә. Һун ҡәбиләһенең ҡалған өлөшө башҡа күсмә халыҡтар менән ҡушыла, VI быуат авторҙары Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ ярҙарынан Көнбайыш Европаны баҫып торған күсмә варвар урҙаларын «һун» этнонимы менән билдәләй башлай.
Аттиланың шәхесе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аттиланың үлеменә 100 йыл үткәс, Иордан уның тышҡы ҡиәфәтен һәм холҡон һүрәтләй:
«Ул ныҡ ғорур, ҡарашы һәм кәүҙәһен тотоуы менән үҙенең ҡеүәтен күрһәтеп тора. Һуғыш ярата, үҙе сама белә, аҡыллы, үҙенә ышанғандарға мәрхәмәтле. Тәпәш буйлы, киң күкрәкле, ҙур башлы, бәләкәй күҙле, һаҡалы һирәк, сал тейгән, йәмшек танаулы, тиреһенең төҫө йәмһеҙ»[67].
Приск 448 йылда илселектең һундарға сәйәхәте мәлендә Аттиланың ҡылыҡтарын ентекле өйрәнә. Күп халыҡтарҙың юлбашсыһы үҙенең хәрби башлыҡтарынан ябай кейемдә йөрөүе, ҡоралын алтын менән биҙәмәүе, ҙур табындарҙа бөтөн ҡунаҡтарға ризыҡ көмөш һауытта бирелгәндә лә ағас һауыттан ашауы менән айырылып тора. Аттила бындай табындарҙа үҙен Көнсығыштан килгән күсмә халыҡтарҙың юлбашсыһы һымаҡ түгел, ә урта быуаттағы герман короле кеүек тота.
451 йылда Галлияға һөжүме һәм 452 йылда рим папаһы Лев менән осрашыуы католик әҙәбиәттә лә эҙ ҡалдыра. Урта быуаттарҙа Аттиланы Хоҙай ҡамсыһы йәки Хоҙай асыуы тип атай башлайҙар, йәғни, Хоҙай Тәғәләгә тейешенсә хеҙмәт итмәгән өсөн ул һундарҙың башлығын яза итеп ебәрә, тигән фекергә инана башлайҙар. VII быуат башында Исидор Аттиланың һундарына ҡарата нығынған ҡараштырҙы яҙып ҡалдыра[68]:
«Хоҙай Тәғәлә үҙенә ышаныусыларҙың иманы кәмей башлағанын тойһа, улар донъяның ымһындырғыс нәмәләрен һәм уның гонаһтарын кире ҡағып, күк ханлығына инһендәр өсөн уларға һундарҙы ебәрә».
Һуңғараҡ Аттиланы көнбайыш цивилизацияһын емереүсе ҡырағай варвар итеп кенә ҡарай башлайҙар.
Сиркәү традицияларынан айырмалы рәүештә, герман эпосында Аттила герман королдәренә тиң изге, ҡунаҡсыл һәм ғәҙел башлыҡ булараҡ һүрәтләнә. 1200 йыл тирәһендә венгер короллегендә күсереп яҙыусы булып хеҙмәт иткән Аноним исемле кеше «Венгрҙар эшмәкәрлеге» («Gesta Hungarorum») тип аталған әҙәби әҫәр яҙа. Унда ул мадьяр королдәре һәм дворяндарының сығышын асыҡлауҙы маҡсат итеп ҡуя[69]. Тарихи сығанаҡтар булмау сәбәпле, автор үҙенең героик тарихында Аттиланы венгр королдәренең тәү бабаһы итеп һүрәтләй[70]. Анонимдың фекерен Шимон Кезаи "Венгрҙар тарихы"нда артабан үҫтерә.
Археология ғалимы Лотте Хедеагер скандинавия сагаларындағы Один образы боронғо германдарҙың аллаһы Вотан менән Аттиланың образы ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән, тип яҙа. Был турала уларҙың мифологик биографияһы, эпостағы сюжеттың һундарҙың яу юлына оҡшаш булыуы, шулай уҡ ул ваҡыттағы археологик табыштарҙа һүрәтләнгән юғары аллаһтың эволюцияһы һөйләй[71].
Сәнғәттә Аттила образы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Нумизматика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
2009 йылда Ҡаҙағстан Милли банкы «Бөйөк полководецтар» серияһында «Аттила» көмөш аҡсаһын сығара. Ул 925 келәймәләге көмөштән һуғылған, ауырлығы 31,1 грамм, диаметры 38,61 мм[72]. Аҡсаның алғы яғында һыбайлы яугир, артҡы яғында Аттиланың һүрәте төшөрөлгән алтын ялатылған боронғо медальон төшөрөлгән. Был тәңкә Санкт-Петербургта үткән «Тәңкәләр йондоҙлоғо — 2010» халыҡ-ара конкурсында «Йыл тәңкәһе» номинацияһында диплом алған[73].
Риүәйәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Аттила — Этцель исеме аҫтында «Нибелунгтар тураһындағы йыл» герман эпосында төп герой.
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Данте «Илаһи комедия» (1321) әҫәрендә Атиланы үҙенең бер персонажы итеп ҡуя һәм уны «ер ҡамсыһы» тип атай.
- Геза Гардони, «Невидимый человек» тарихи романы/ «A lathatatlan ember» (1901)
- Евгений Замятин, «Бич Божий» романы, 1935
- Дмитрий Кедрин, «Свадьба» поэмаһы, 1940
- Ажди, Морат «Европа, тюрки, Великая степь», М., Мысль, 1998
- Бувье-Ажан М. «Аттила — Бич Божий», М., 2003
- Аджи, Морат «Тюрки и мир: сокровенная история», М., ООО «Издательство АСТ», 2004
- Эдвард Хаттон «Аттила. Предводитель гуннов». М., 2005.
- Билык Иван. «Меч Арея». Киев, 2005
- Соловьев Анатолий «Аттила. Сокровище Аттилы» Тарихи роман. М., 1997
- Дитрих 1000 ильям «Бич Божий», Тарихи роман.
- Уильям Нэйпир «Аттила» (Человек или демон). М., 2008
- Christopher Kelly «Attila the Hun: Barbarian Terror and the Fall of the Roman Empire», Bodley Head, 2008
Музыка[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Аттила» (1846) — итальян композиторы Джузеппе Верди операһы
- «Attila» (2004) — «Iced Earth» Америка хэви-метал төркөмөнөң «The Glorious Burden» альбомындағы йыр
- «Аттила» (2007) — Дмитрий Ревякиндың «Жатва» альбомына ингән йыр
- «Аттила» (2011) — Рәсәйҙең «Ария» хэви-метал төркөмөнөң «Феникс» альбомына ингән йыр
- «Attila» (2011) — «Алдаспан» ҡаҙаҡ этник төркөмөнөң дебют альбомы
- Attila (2005 йылдан — әлеге кәнгә тиклем) — Атлантанан дэткор-төркөм
Фильмдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Нәфис[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Аттила» (Италия-Франция, 1954). Аттила ролендә — Энтони Куиин (ысын исеме — Антонио Оахака)
- «Знак язычника» (АҠШ, 1954). Аттила роленд№ — Джек Пэланс (Владимир Ивановия Паланнюк)
- «Аттила-завоеватель» (2001) — мини-сериал, Аттила ролендә — Джерард Батлер
- Этцель (Аттила) — Фриц Лангтың 1924 йылда төшөргән «Нибелунгтар» һүҙһеҙ фильмының бер төп геройы (башҡарыусы Рудольф Кляйн-Рогге) һәм 1967 йылда Германия Федератив Республикаһында төшөрөлгән «Нибелунгтар» ике серия 1000 ы художестволы фильмы (Герберт Лом)
- Аттила — «Ночь в музее», «Ночь в музее 2» һәм «Ночь в музее 3» фильмдары геройы (башҡарыусыһы — Патрик Галлахер)
Документаль[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Тайны древности. Варвары» 3-сө бүлек. Һундар (АҠШ, 2003)
- «Бөйөк һуғышсылар» ВВС циклында Аттилаға 45 минутлыҡ фильм бағышланған.
Йәнһүрәттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Маска» йәнһүрәтенең беренсе миҙгелендә 13-сө серияла
Уйындар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- «Age of Empires II», «The Conguerors» компьютер уйындарына өҫтәмәлә, шулай уҡ «Age of Empires II HD» уйынында Аттила бар,
- «Sid Meiers Civilization V»
- «Total War Attila»
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Имена перечисляют 1000 ся у Иордана в «Гетике»
- ↑ Homant Balint. Szekly\'liler. // Bulleten, 20. Ist. S. 601
- ↑ Произведения скандинавского и германского эпоса, такие как «Старшая эдда» и «Песня о Нибелунгах», а также более поздние средневековые сочинения называют имена и других детей Аттилы (Аттли) — Шарпфе, Орте, Эрпе и Эйтил — однако доказать их реальное существование не представляется возможным (Dictionary of Medieval Heroes: Characters in Medieval Narrative Traditions ... - Willem Pieter Gerritsen, Anthony G. Van Melle, Tanis M. Guest).
- ↑ Иордан, «Гетика», 178
- ↑ Письменные источники | Ульвдалир. Эпоха викингов, история Скандинавии
- ↑ В древнейшем памятнике германской поэзии «Видсиде» (создавался на протяжении IV—VII вв.) вождь гуннов Этла (Аттила) перечислялся вторым после самого «сильного» из людей, Александра (Македонского).
- ↑ Вероятно, имя Аттила, как и другие гуннские имена, восходит к тюркским языкам (atta/ata — отец, el/il — пространство, страна (край, река)), причём эта этимология была заимствована и понимаема другими народами. Отсюда происходят различные «национальные» версии происхождения гуннских имён. По одной из таких версий имя Аттила — готского (или гепидского) происхождения и означает «батюшка» (atta — «отец» + уменьшительно-ласкательный суффикс -ila). По одной из экзотических версий имя Аттила связано с хазарским названием Волги — Attil/Atil/Atel/Atal Г. Дёрфер («О языке гуннов», 1973) и Дж. Бьюри отметают эту версию.
- ↑ В 424 году узурпатор Иоанн послал Аэция в Паннонию, откуда последний привёл 60 тыс. гуннов, но узурпатор был уже казнён. См. J. B. Bury, History of the Later Roman Empire, ch. 7.3
- ↑ Иордан (Гетика, 180): «Этот самый Аттила был рождён от Мундзука [Mundzuco], которому приходились братьями Октар и Роас; как рассказывают, они держали власть до Аттилы»
- ↑ Иордан (Гетика, 180): «Этот самый Аттила был рождён от Мундзука [Mundzuco], которому приходились братьями Октар и Роас; как рассказывают, они держали власть до Аттилы»
- ↑ В разных источниках по-разному его именовали или переводили имя. Руа (‛Poΰaς) у грекоязычного Приска, наиболее достоверного источника. Это же имя переводится как Роас на латинский у Иордана, который пользовался сочинением Приска. Анонимная «Галльская хроника 452 года» называет его Ругила или Руга, Феодорит Кирский — Роил.
- ↑ Приск в пер. Дестуниса, фр. 1
- ↑ 1 византийская литра равна римскому фунту, то есть около 330 г.
- ↑ Феодорит Кирский (Церк. истор., 5.37): «Когда предводитель кочующих скифов Роил с многочисленным войском перешёл Истр, опустошал и грабил Фракию с угрозой, что осадит царственный город и при первом приступе возьмёт его и разрушит, Бог бросил с неба громы и молнии и ими истребил как его самого, так и всё его войско».
- ↑ «Галльская хроника 452 года» (434 год): Rugila Rex Chunorum, cum quo pax firmata, moritur, cui Bleda succedit.
- ↑ Империя обязалась возвращать назад беглецов от гуннов, включая уведённых в плен её граждан, либо выплачивать за них по 8 золотых монет.
- ↑ Идаций (Olymp. CCCIV.): Burgundionum caesa viginti millia.
- ↑ Бьюри, Джон Багнелл (Bury, John Bagnell) (1861—19 1000 27), английский историк. Лучшие исследования Бьюри посвящены позднему периоду истории Римской империи.
- ↑ Суда, zeta, 29. Также Priscus fr.11 FHG (4.96).
- ↑ Марцеллин Комит (442 г.): Bleda et Attila, fratres, multarumque gentium reges, Illyricum Thraciamque depopulati sunt.
- ↑ Проспер Аквитанский (444 г.): «Attila rex Chunorum Bledam fratrem et consortem in regno suum perimit eiusque populos sibi parere compellit.»
- ↑ Иордан (тарихсы), «Гетика», 181
- ↑ Олимпиодор, «История» в выборках Фотия, 18
- ↑ Марцеллин Комит (441 г.): Hunnorum reges numerosis suorum cum millibus in Illyricum irruerunt: Naisum, Singidinum, aliasque civitates, oppidaque Illyrici plurima exciderunt.
- ↑ Феодорит, V.37; Марц. Комит, 441 г.; Новелла от Феодосия II от 26 июня 441, V.1
- ↑ Марг (MάpYoς), город при впадении Моравы в Дунай.
- ↑ Приск в переводе Дестуниса, фр. 2. Разорение священниками языческих могил было нередким явлением, хотя высшее духовенство выступало против этого (см. проповеди Иоанна Златоуста).
- ↑ Приск, фр. 1b (Muller, F.H.G. v.25f, Dindorf, Hist. Gr. Min., v.i, Priscus, p. 279).
- ↑ E. A. Thompson, The Classical Quarterly, Vol. 39, No. 3/4 (1945), pp. 92-94
- ↑ Peter J. Heather, The Fall of the Roman Empire, Oxford University Press US, 2006, p. 301. ISBN 0-19-515954-3
- ↑ Также критики указывали, что основной мотивацией Томпсона было его неверие в высокий техниче 1000 ский уровень военного дела у гуннов (П. В. Шувалов, Чуждое: опыты преодоления. Очерки из истории культуры Среднеземноморья, М.: Алетейа, 1999, с. 259).
- ↑ Приск в переводе Дестуниса, фр. 8
- ↑ Марцеллин Комит сообщил об опустошении Аттилой и Бледой в 442 году западной Фракии, после чего запись о новом набеге появляется под 447 годом.
- ↑ Проспер Аквитанский (442 г.): «Поскольку гунны опустошили Фракию и Иллирик диким образом, армия из Сицилии возвратилась для защиты восточных провинций».
- ↑ В 1-м походе гуннов на Византию Аспар лишился своего шута Зеркона, захваченного Бледой (Суда, zeta, 29).
- ↑ Этот грек был захвачен гуннами во Фракии и позднее получил свободу, сражаясь на войне против акациров. Ко времени посольства Приска в 448 году грек успел создать семью и произвести детей.
- ↑ В частности Д. Б. Бьюри и следующий ему Е. Томпсон относят условия мирного договора с Византией, известные по фрагменту Приска, к соглашению в 443 году. Дестунис, анализируя текст Приска, датирует их 447 годом, как и Тиллемонт, О. Д. Менхен-Хельфен и др.
- ↑ Приск в переводе Дестуниса, фр.3
- ↑ Византийская провинция на северо-востоке совр. Болгарии
- ↑ 40,0 40,1 40,2 Марцеллин Комит, г. 447
- ↑ Современная болгарская река Вит, правый приток Дуная. Протекает мимо Софии. Во времена Византии река разделяла придунайские провинции Прибрежную Дакию и Нижнюю Мезию.
- ↑ Марцеллин Комит (г. 447); Иордан («Romana», 331); Chronicon Paschale (ed. Bonn, 586)
- ↑ Исчезнувший город вблизи современной болгарской Варны, раскопан археологами и стал туристической достопримечательностью.
- ↑ Каллиник, «Житие Св. Гипатия». Галльская хроника 452 года сообщает о разорении гуннами не меньше 70 византийских городов.
- ↑ Приск в переводе Дестуниса, фр. 5. : «Уступая неприятелю в числе, асимунтийцы превышали его мужеством и отвагой. В этой войне они истребили множество скифов; а множество римлян освободили и принимали к себе бежавших от неприятелей.» По завершении войны Аттила был вынужден торговаться, чтобы освободить пленных скифов (гуннов), захваченных асимунтийцами.
- ↑ Каллиник, «Житие Св. Гипатия»
- ↑ Несторий, Bazaar of Heracleides, 363
- ↑ 48,0 48,1 48,2 Приск в переводе Дестуниса, фр. 5
- ↑ Nov. Theodos. XXVI, 1
- ↑ Приск в переводе Дестуниса, фр. 11
- ↑ Приск в переводе Дестуниса, фр. 12
- ↑ Malalas, XIV, ed. Bonn, 358
- ↑ Иордан, «Гетика», 220. Некоторые историки предполагают длительность осады в 3 месяца, интерполируя слова Павла Диакона о трёхгодовой осаде Аквилеи (Павел Диакон, Hist. Rom., XIV.8-9).
- ↑ См. раздел о штурме Наисса
- ↑ О. Д. Менхен-Хельфен, сноска 687.
- ↑ Суда, mu, 405 (слово Mediolanon)
- ↑ О. Д. Менхен-Хельфен приводит цитаты (сноски 663—666) и 1000 молебна, данного в Медиолануме вскоре после ухода гуннов.
- ↑ Иордан обозначил место встречи папы и Аттилы на Амбулейском поле (около города Мантуя). О встрече папы Льва с Аттилой см. статью Легенды об Аттиле.
- ↑ О. Д. Менхен-Хельфен, сноска 684.
- ↑ Идаций, XXIX. (Eus. MMCCCCLXI.)
- ↑ Иордан, «Гетика», 225
- ↑ 453 год как год смерти Аттилы указан у Проспера Аквитанского и в «Галльской хронике 511 года». Более поздний источник Марцеллин Комит датировал смерть Аттилы 454 годом.
- ↑ Иордан, «Гетика», 254—258
- ↑ Hungary: Archeologists Discover Tomb of Attila the Hun
- ↑ Некоторые авторы проецируют саги германского эпоса на сообщение Иордана, называя Ильдико бургундской принцессой. Так в «Песне о Нибелунгах» женой Этцеля (Аттилы) была бургундская принцесса Кримхильда, а в сказании о Вальтере Аквитанском дочь бургундского короля Гильдегунда удерживалась как заложница при дворе Аттилы.
- ↑ Иордан, «Гетика», 266
- ↑ Иордан, «Гетика», 183
- ↑ Исидор, «История готов», 29
- ↑ Россиянов О. К. Венгерская литература (до начала XIV в.) // История всемирной литературы: В 8 томах / АН СССР; Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1983—1994. Т. 2. — 1984. — С. 397—399.
- ↑ Россиянов О. К. Венгерская литература (до начала XIV в.) // История всемирной литературы: В 8 томах / АН СССР; Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1983—1994. Т. 2. — 1984. — С. 397—399.
- ↑ Hedeager Lotte "Iron Age Myth and Materiality: An Archaeology of Scandinavia AD 400-1000" — Routledge: Social Science. — P. 221-223.
- ↑ «Аттила» вышел в тираж.
- ↑ Памятная монета «Аттила» награждена дипломом в номинации «Монета года».
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Аттила Эцел // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтә 1000 мә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Менхен-Хельфен Дж. Мир гуннов. Исследования их истории и культуры. Перевод В. С. Мирзаянова по ориг. изданию: Maenchen-Helfen, Otto J. (1973). The World of the Huns: Studies in Their History and Culture. Ed. by Max Knight. Berkeley and Los Angeles: Univ. of California Press. ISBN 0-520-01596-7.
- Сказания Приска Панийского в пер. Дестуниса. -С.-Пб., 1860 г.
- J. Heather, The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians, Oxford University Press US, 2006, ISBN 0-19-515954-3
- J. B. Bury, History of the Later Roman Empire, ch.9
- Иордан, «О происхождении и деяниях гетов».
- E. A. Thompson, Peter Heather, The Huns, Blackwell Publishing, 1999, ISBN 0-631-21443-7
- Аттила: обзорная статья в Knol


c: text/html

collection: archivebot

text:
Волга
Волга (боронғо исемдәре Иҙел, Ра йəки Рау; эрз. Равa, мокш. Рав, cыу. Атӑл, татар. Идел, ҡаҙ. Еділ, урыҫ. Волга, ҡалм. Иҗил) — ҙур йылға. Каспий диңгеҙенә ҡоя.
Йөкмәткеһе
Гидроним[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Урта быуаттарҙа башҡорттар 1000 Волга йылғаһын Иҙел тип атаған һәм ул хәҙерге Өфө ҡалаһы янында, Ҡариҙел һәм Ағиҙел йылғалары ҡушылыуҙан башлана тип һанаған.
География[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге йылға. Йылға дельтаһының ҙур булмаған өлөшө Ҡаҙағстан биләмәһендә ята. Волга донъялаға оҙонлоғо буйынса иң эре йылғалар исемлегендә һәм Европалаға иң оҙон йылға. Рәсәйҙең йылға буйында урынлашҡан Рәсәй биләмәләре Волга буйы тип атала.
Йылғаның оҙонлоғо 3530 км (һыу һаҡлағыс төҙөгәнгә тиклем — 3690 км), һыу йыйыу майҙаны — 1,361 млн км².
Волга буйында халҡы миллион кеше булған 4 ҡала урынлашҡан: Түбәнге Новгород, Ҡазан, Һамар, Волгоград.
ХХ быуаттың 30-сы — 80-се йылдарында Волгала 8 гидроэлектростанция төҙөлә.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Волга // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
- Алфавит буйынса йылғалар
- Волга
- Үрге Волга бассейны округы йылғалары
- Тверь өлкәһе йылғалары
- Мәскәү өлкәһе йылғалары
- Ярославль өлкәһе йылғалары
- Кострома өлкәһе йылғалары
- Түбәнге Новгород өлкәһе йылғалары
- Марий Эл йылғалары
- Сыуашстан йылғалары
- Татарстан йылғалары
- Ульяновск өлкәһе йылғалары
- Һамар өлкәһе йылғалары
- Һарытау өлкәһе йылғалары
- Волгоград өлкәһе йылғалары
- Әстерхан өлкәһе йылғалары
- Ҡалмыҡстан йылғалары
- Каспий диңгеҙенә ҡойоусы йылғалар

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Европа
Европа (ингл. Europe) — Евразия ҡитғаһында урынлашҡан донъя киҫәге. Азия менән бергә Евразия ҡитғаһын барлыҡҡа килтерә. Европа ҡитғаһының майҙаны — 10 млн км², халыҡ һаны — яҡынса 733 млн кеше.
Сиктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге ваҡытта Европаның сиктәре:
- Төньяҡта — Төньяҡ Боҙло океан буйынса;
- Көнбайышта — Атлантик океан буйынса;
- Көньяҡта — Урта, Эгей, Мәрмәр, Ҡара, Азов диңгеҙҙәре буйынса;
- Көнсығышта — Уралдың көнсығыш яҡтары буйынса, Эмба йылғаһынан башлап Каспий диңгеҙенә тиклем, Кума һәм Маныч йылғалары буйлап Донға тиклем үтә.
Европаға шулай уҡ яҡында ятҡан утрауҙар керә.
Европа илдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Европа территорияһындағы иң ҙур дәүләт — Рәсәй һәм иң бәләкәсе — Ватикан.


text:
75bf
Республика көндәренә арналған муниципаль конкурс
Дан йырлайым һиңә, Башҡортостан!
Башҡортостан! Һинең гүзәллеккә
Тиң булырлыҡ ерҙәр бармы икән?
Аҡҡош кеүек ап-аҡ Ағиҙелкәй
Ҡайһы илдә генә бар икән?
Ғәзиздәрҙән-ғәзиз ерем! Был һүҙҙәрҙе тыуған илен, тыуған төйәген яратҡан ғына кеше әйтә алалыр. Ә беҙҙең Башҡортостаныбыҙ кеүек ерҙе яратмай буламы һуң? Бейек-бейек тауҙар,икһеҙ-сикһеҙ болондар, сылтырап аҡҡан йылғалар...
Башҡортостаным! Кемдәр генә һинең матурлығыңа һоҡланмаған да, кемдәр генә һиңә дан йырламаған?!
Башҡортостан...Ошо яғымлы, йөрәккә яҡын һүҙҙе әйтеү менән ҡолаҡ төбөндә сихри ҡурай моңо, сал бөркөт саңҡылдауы, ат тояҡтары тауыштары ишетелгәндәй була.
Борон ата-бабаларыбыҙ Ер шарының иҫ киткес матур урынын һайлап алып, төбәкләнеп ҡалған. Бының өсөн беҙ уларға рәхмәтлебеҙ. Беҙҙең ата-бабалар яуға сығып, үҙ-үҙҙәрен аямай иле, теле өсөн көрәшкән. Илем тип янып йәшәгән! Яуға сыҡҡанда ла, башҡорт ҡурайын һуҙған, сихри ҡурай моңо көс, дәрт биргән.
Ер шарының картаһында Башҡортостаныбыҙ бер япраҡ саҡлы ғына булһа ла, беҙҙең йөрәк түрендә ул иң гүзәл, күркәм, матур тәбиғәтле, бай тарихлы ҙур республика.
Мин ошо Башҡортостан республикаһында тыуыуыма сикһеҙ ғорурланам. Бәхет бит был: ерем, илем, телем бар. Беҙ,йәш быуын, ата-бабаларыбыҙ ҡалдырған еребеҙҙе, телебеҙҙе һаҡлап ҡалырға бурыслыбыҙ! Тел үлһә, ил үлә. Матур башҡорт телендә һөйләшәйек! Киләсәктә республикама аяҙ күк йөҙө, тыныс тормош теләйем! Сәскә ат, гүзәл Башҡортостан!
МУНИЦИПАЛЬНОЕ БЮДЖЕТНОЕ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ
СРЕДНЯЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ШКОЛА села ИЛЬЧИНО МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА УЧАЛИНСКИЙ РАЙОН РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН
Илсе урта мәктәбенең 3-сө класс уҡыусыһы
Әхмәдйәнова Русалинаның
конкурсҡа иншаһы
«Дан йырлайым, һиңә Башҡортостан!»
Уҡытыусыһы: Фәттәхова Әлфиә Рим ҡыҙы
Как представляли себе будущее в далеком 1960-м году
Убунту: я существую, потому что мы существуем
Лиса Лариска и белка Ленка
Афонькин С. Ю. Приключения в капле воды
Снежная зима. Рисуем акварелью и гуашью


text:
таштарҙа-ил тарихы
дәрестән тыш сара
Скачать:
Предварительный просмотр:
Таштарҙа - ил тарихы
Сәхнә матур итеп биҙәлгән. Ҡыуаҡтар үҫә һәм күл буйы һүрәтләнә.
Әбей килеп сыға. (Валерия)
- Аллаға шөкөр, йәшел үләнгә лә аяҡ баҫтыҡ. Йыуа ла,ҡуҙғалаҡ та йыяйым тип сыҡтым әле тауға. Эйй, тирә-яҡтың йәмлелеге, яҙҙың матурлығы!
Балалар шаулап сыға.
Камила:
- Туҡтағыҙ әле, бында Мәхмүзә инәй.
- Һаумыһығыҙ, инәй!
- Һаумыһығыҙ, балалар. Ҡайҙан киләһегеҙ былай күмәкләшеп?
- Беҙ тау янына уйнарға сыҡҡайныҡ.
- Ииии, балаҡайҙарым, бик яҡшы булған. Әйҙә яҡынлағыҙ әле, мин һеҙгә бына йыуаны танып, йыйырға өйрәтәйем. Бына мин йыйған оҫҡон йыуаһы була. Ошо тау янында бик күпләп үҫә ул. Файҙаһы һанап бөткөһөҙ.
Гүзәлиә:
- Әйҙә, туҡтап ял итеп алайыҡ. Йыуа ла йыйырбыҙ.
Лена:
- Әйҙәгеҙ улай булғас. (Яҡынлашалар)
Азалия:
- Мәхмүзә инәй, анау ятҡан күлде ниңә Тором күле тип әйтәләр икән?
Әсәйемдән дә һорағаным бар, белмәем тей ҙә ҡуя.
- Әәәә, балам,улай икән. Тором күле тураһында Фатима тигән әбей элек бар ине, шул һөйләй торғайны былай тип. Граждандар һуғышы ваҡытында беҙҙең кешеләр шунда тороп һуғышҡандар. Тороп һуғышҡандар 3 көн буйы. Шунан шул ерҙәрҙе «Тороп» тип әйткәндәрҙә «Тором»ға әйләнеп киткән инде. Тором тауы ла, Тором күле лә. Беҙ йәш саҡта унда шул гильза ла, башҡа ҡоралдар ҙа табыла торғайны әле.
Азалия:
- Әәәә, бына нисек икән.
Камила:
- Тағы ла Ҡорман күле бар. Ул күлдә Ҡорман балығы булған- шуға Ҡорман күле тигәндәр.
Айрат:
- Беҙҙең яҡта бигерәк күлдәр күп. Бына мин Биҡҡол ауылы эргәһендә Хәйбә күле ни өсөн шулай аталғанын беләм. Элек Хәйбә исемле бер әбей булған. Шул әбей эҫе йәй көнө еләккә барған. Шунан күлдә һыу инергә булған. Һәм шунда һыу ингәндә батҡан да ҡуйған. Халыҡ ул күлде әбейҙең исеме менән Хәйбә күле тип атап йөрөтә башлаған.
Әбей:
- Эйе, балам,шулай. Тағы беҙҙә Ҡайнау күле, Ҡара күл, Ҡорман күле, Аҡҡош күле бар, эйеме?
Балалар: - эйе, эйе!
Әлиә:
- Ә мин Ҡайнау күле тураһында беләм. Атайым әйтә, Ҡайнау күле тип аҫтан ҡайнаған һымаҡ урғылып сығып ятҡанға күрә әйткәндәр, ти.
Әбей:
- Һай, рәхмәт төшкөрө, балам. Белмәгән нәмәгеҙ юҡ та инде.
Милана:
- Ә Ҡара күлде төбө күренмәй ҡап-ҡара булып ятҡанға күрә Ҡара күл тип әйткәндәр.
Илгиз:
- Беләбеҙ, беләбеҙ. Унда йәй көнө һыу ҙа инәбеҙ бит.
Лена:
- Мин Аҡҡош күленең тарихын беләм. Аҡҡош күле тип йыл да ул күлгә Аҡҡоштар төшкәнгә күрә әйткәндәр. Һуңғы йылдарҙа унда тағы аҡҡоштар төшә башлаған. Ағайым быйыл бер нисә тапҡыр күргән.
Әлиә:
- Эйеме?
Лена:
- Эйе, эйе.
Әлиә:
- Вәт шәп! Их минең дә аҡҡоштарҙы күрәһем килә.
Гүзәлиә:
- Беҙҙең ауылдың эргәһендә генә Сусҡа күле лә бар әле. Ул бик һыйыҡҡан инде. Төбө лә ләмле, бысраҡ. Балалар шунда һыу инеп сусҡа кеүек бысранып сыҡҡандар. Шуға Сусҡа күле тигәндәрә ҙә ҡуйғандар.
Барыһы ла көлөшәләр.
Илгиз:
- Беҙҙең Биҡҡол эргәһендә Әрсәнтәй тауы ла бар. Мин ни өсөн уның шулай аталғанын беләм. Арсений исемле бер урыҫ күп йылдар шунда тирмән тотҡан, ти. Кешеләр Арсений тип әйтә алмағандар ҙа Әрсәнтәй тигәндәр. Шунан ул тауҙы Әрсәнтәй тип йөрөтә башлағандар. Беҙ ҡыш көнө Йәмил, Айрат, Гөлүзә апайым шунда тау шыуа барабыҙ.
А 20f8 йрат:
- Эйе, Илгиз ҡыш бик күңелле була торғайны. Сана ла, саңғы ла шыуа торғайныҡ.
Әбей:
- Рәхмәт, балалар. Бөтә яҡын-тирәләге күлдәрҙең атамаларын, тарихын беләһегеҙ икән. Әйҙә, булмаһа, балалар, бер күңел асып алайыҡ.
Балалар:
- Әйҙәгеҙ, әйҙәгеҙ!
Милана:
- Мин йырларға яратам. Үҙемдең йырымды Мәхмүзә инәйгә йырлап ишеттерәйем әле.
Йыр «Баш күнәк» (Милана)
Әбей:
- Рәхмәт, балам. Өнөң асыҡ булһын. Бәхетле, тәүфиҡле бул!
Эльвина:
- Гөлүзә бик матур бейей. Әйҙә, бер бейеп күрһәтәйек әле. Беҙ ҡумыҙҙа уйнайыҡ.
Гөлүзә «Түңәрәк күл» көйөнә бейей. Асҡар ҡумыҙҙа, башҡалар ҡумыҙҙа уйнай.
Әбей:
- Эй, рәхмәт, балаҡайҙарым. Иҫән-һау булығыҙ. Бәхетегеҙгә ил-көн тыныс булһын инде.
Камила:
- Әйҙә, тағы бер йыр йырлайыҡ.
Балалар:
- Әйҙәгеҙ, әйҙәгеҙ!
Күмәк йыр «Күл буйҙары».
Гөлүзә:
Бына йыуа ла йыйҙыҡ, күңел дә астыҡ.
Һай, илегенәм, илгенәм,
Шифалы ҡымыҙҙарың,
Файҙалы, татлы балың,
Үләнең, сәскәләрең,
Тәбиғәт, дауаларың.
Һай. Саф та һауаларың,
Шифалы дауаларың!
Эльвина:
Һай, илгенәм, илгенәм,
Илгенәм һин, бер генәм,
Хуш еҫле лә гөлгенәм,
Мөғжизәле ергенәм!
Лена:
Һине һөйәм гел генә,
Наҙлы бишек ергенәм,
Туйындырған ергенәм,
Һыйындырған ергенәм!
Айрат:
Һай, илкәйем, илкәйем
Моңло, наҙлы илкәйем,
Мәғрүр, бөйөк илкәйем,
Сал тарихлы еркәйем!
Камила:
Ҡәҙерҙәрен бел генә
Ил бит берҙән-бер генә
Серле йомғаҡ сер генә,
Ер бит берҙән бер генә,
Ҡәҙерҙәрен бел генә!
Тамамлана.
Визитка.
Бергә теҙелеп торалар сәхнәлә.
Лидер - Валерия.
Беҙҙең исем: «Тамсылар»
Девизыбыҙ: «Тамсы тама тама күл була»
Йыр «Дим буйҙары»
Флеш-моб «Яратам һине, Башҡортостан!»


text:
7770
Башҡортостанда Мәҙәниәт йылына һәм Республика көнөнә бағышланған
“ Башҡортостанға дан йырлайым!” республика иншалар конкурсына "Ватаным,Башҡортостан
"
Башҡортостанда Мәҙәниәт йылына һәм Республика көнөнә бағышланған
“ Башҡортостанға дан йырлайым!” республика иншалар конкурсына
Ватаным,Башҡортостан
Башҡарыусы: Йәрмәкәй районы
муниципаль районы Уҫман- Ташлы
ауылының урта мәктәбе муниципаль
дөйөм белем биреү ҡаҙна
учреждениеһының 8-се класс уҡыусыһы
Миңлеәхмәтов Әлфир Айрат улы
Етәксеһе: Зарипова Рәзинә Мирхәтим ҡыҙы
2013
Ватаным, Башҡортостан… Ошо һүҙҙе ишетеү менән, күз алдына бейек күкһел тауҙар,текә ҡаялар, сылтырап һәм борғоланып аҡҡан ҙур-ҙур йылгалар,көзгөләй ялтырап ятҡан төпһөз күлдәр,иге-сиге күренмәгән далалар, ерен-һыуын һакларзай ир-егеттәр,нәҙек билле,оҙон толомло башҡорт кыҙҙары,халҡымдын киләсәге өсөн борсолған ололар,беҙгә гүзәл хәм якты донъяны бүләк итеүсе кәҙерле әсәйҙәр килеп баса.Мин Тыуған илемден ошо матурлығына һоҡланам да, ғорурланам да!
Башҡортостанымдың бер өлөшө - минең кескәй Ватаным, тыуып үҫкән төйәгем.Үҙенең саф һауаһын һулатҡан, һалкын шишмә-йылгаларың таҙа һыуын эсергән, тәү башлап тәпәй баҫтырған, кояштың йылы нурҙары аҫтында йүгертеп уйнатҡан, өҙҙҙөрөп һайраған ҡош моңдарын тыңлатҡан, еләк-емештәрен тәмләткән тыуған ауылым – Уҫман-Ташлы.
Бына минең ҡаршымда түбәһенә ҡайындар,ҡарағайҙар үҫкән бер бәләкәй
генә тау .Бәләкәй генә булһа ла,исеме легендаға ингән Карауыл тауы.Ҡояш тәүге һәм һуңгы нурҙары менән ошо тауҙы иркәләй,шаярта.
Ауылым урамдары...Ниндәй яҡын улар миңә !Сирень,алма,муйыл ағастары сәскә атҡан мәлдә ауылым урамдары буйлап үтеүе үҙе бер мөғжизә.
Минең ауылым янынан ғына бик матур Кыйҙаш йылғаһы аға. Ә Һаклау,Ҡашҡалтаҡ, Бүләк урмандары төрлө йәнлекләргә бай булыуы менән ғорурлана ала .Әгәр дә йәйҙең бер матур көнөндә ауылым урманына барһаң,сихри ,гүзәл донъя косағына сумаһың. Унда һине зифа буйлы кайындар, мәңге йәшел шыршылар, нараттар каршы ала.Ҡоштары чут-чут һайравы,моңло йыры менән күңелдәргә кыуаныс өҫтәй.
Әлбиттә, ауылымда иң якыны – үземдең тыуған йортом.Өйөмә яҡынлашҡан һайын ниндәйҙер рәхәтлек, яҡынлыҡ тойғоһо кисерәм. Ҡаршымда, инеш буйында,тарбайып үҫкән талдарҙа ҡарғалар тырышып оя ҡора,бала сығара; һыу буйында мәж килеп инәйҙәр бәпкә көтә.
Минең бәләкәй генә ауылымдан исемдәре бөтә илгә билдәле шәхестәр сыҡмаған, әлбиттә, ләкин үҙҙәренең ябай гына хезмәте менән тыуған төйәкте данлаған кешеләр ауылымда булған һәм бар. Мәҫәлән, хәзер республикабыҙҙа ла яҡшы танылған татар яҙыусыһы Ризуан Хәмиди, татар фольклоры белгесе Риф Мөхәммәтйәнов(хәзер мәрхүм инде),фән белгече Вәкил Вәлиев,Башҡортостан Республикаһы бүлексәһе һәм Рәсәй Пенсия Фонды управляющие Фуат Хантимеров кеүектәр-ауылымдың ғорурлығы !
Ауылымда ябай хеҙмәт кешеләре йәшәй. Улар бәхет эҙләп ситкә китмәй ,үҙ төйәгендә йәм табып йәшәйҙәр.Мәсәлән, һауынсы Зәрифә Шәфигулина, механизаторлар Ихсанов Фәнис менән Фәнил Хөснулин һәм башҡал f9a р.
Уларға ҡарайым да ҡыуанам,сөнки йылдан-йыл халыҡ күңелендә үҙ теленә һөйөү,йолаларына ихтирам арта. Балаларға ауыҙ тултырып әйтерлек гүзәл башҡорт исемләре ҡушыла, кешеләр дини йолаларҙы үтәй, ураҙа тота.Ауылым яйлап үҙ ҡанундарына ҡайта, ата-бабам рухын яңырта.
Этот древний-древний-древний мир!
Приключения Тома Сойера и Гекельберри Финна
Упрямый зяблик
Прекрасная арфа
Астрономический календарь. Июнь, 2019


text:
Рабочая программа по башкирскому языку
рабочая программа на тему
Рабочая программа по внеурочной деятельности
Скачать:
Предварительный просмотр:
Дәрестән тыш эшмәкәрлектең эш программаһы
Башҡорт телен өйрәнәбеҙ.1 класс
Уҡыу йылы аҙағына “Башҡорт теле” предметының шәхси, предмет, метапредмет һөҙөмтәләре, универсаль уҡыу эшмәкәрлеге (УУЭ)
«Башҡорт теле » предметын өйрәнеүҙең шәхси һөҙөмтәләре булып уҡыусыларҙа формалаштырылған түбәндәге сифаттар тора:
- Тыуған илгә, уның теленә, мәҙәниәтенә, тарихына һөйөү һәм хөрмәт;
- төрлө ситуацияларҙа йәштәштәре һәм ололар менән хеҙмәттәшлек күнекмәһе, конфликтлы һәм бәхәсле ситуацияларҙан сығыу юлын белеү, толерантлыҡ;
- әҫәрҙәге геройҙарҙың ҡылыҡтарына дөрөҫ баһа биреү;
- хислелек, үҙеңдең хис-тойғоларыңды аңлай һәм билдәләй (әйтә) белеү;
- башҡа кешеләрҙең хис-тойғоларын аңлай һәм билдәләй белеү, уртаҡлаша алыу;
- матурлыҡ тойғоһо – тәбиғәт матурлығын күрә белеү, йәнле тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш;
- нәфис һүҙҙең матурлығын тоя белеү,үҙеңдең телмәреңде камиллаштырыуға ынтылыу;
- ғаилә ҡиммәттәрен аңлау, үҙеңдең яҡындарыңа ҡарата ихтирам, рәхмәт, яуаплылыҡ тойғолары;
- текст авторы менән диалог ҡороуға ҡыҙыҡһыныу,уҡыуға ихтыяж;
- үҙеңдең һәм әйләнә-тирәңдәге кешеләрҙең ҡылыҡтарына дөрөҫ баһа биреү;
- мораль тәртип ҡағиҙәләрен көйләүсе этик тойғолар – намыҫлана, ояла белеү, ғәйебеңде танып ғәфү үтенеү.
«Башҡорт теле» предметының дөйөм (метапредмет) һөҙөмтәләре булып универсаль уҡыу эшмәкәрлеген (УУЭ) формалаштырыу тора.
Регулятив универсаль уҡыу эшмәкәрлеге:
- дәрестең темаһын һәм маҡсатын үҙ аллы табып әйтә белеү;
- уҡытыусы менән берлектә уҡыу проблемаһын сисеүҙең планын төҙөү;
- ҡуйылған маҡсатҡа ирешеү өсөн планды тормошҡа ашырыу, кәрәк осраҡта үҙеңдең эшмәкәрлегеңә төҙәтмәләр индереү;
- уҡытыусы менән берлектә баһалау критерийҙарын билдәләү һәм шуға ярашлы үҙеңдең һәм иптәштәреңдең эшенә баһа бирә белеү.
- Универсаль уҡыу эшмәкәрлеген формалаштырыу сараһы булып һөҙөмтәле уҡыу технологияһы һәм уҡыусыларҙың уҡыуҙағы уңыштарын баһалау технологияһы тора.
Танып- белеү универсаль уҡыу эшмәкәрлеге:
- текстағы мәғлүмәттең бөтөн төрҙәрен дә иҫәпкә алыу;
- уҡыу төрҙәрен маҡсатҡа ярашлы файҙаланыу: текст менән танышыу өсөн уҡыу, күҙ йүгертеп уҡып сығыу, мәғлүмәт алыу өсөн ентекләп уҡыу;
- телмәр ситуацияһына ярашлы үҙеңдең фекереңде телдән әйтеү төрлө формала бирелгән мәғлүмәтте таба белеү (тотош текст, иллюстрация, схема, таблица);
- мәғлүмәтте бер форманан икенсе формаға үҙгәртә белеү (план, схема, таблица төҙөү);
- һүҙлектәр, белешмә материал менән менән файҙалана белеү;
- сәбәп-һөҙөмтә бәйләнештәрен урынлаштыра белеү;
- фекерләй белеү.
Коммуникатив универсаль уҡыу эшмәкәрлеге
- Телдән һәм яҙма формала яуап бирә белеү;
- телмәр сараларын төрлө коммуникатив мәсьәләләрҙе сисеүҙә дөрөҫ ҡулланыу, телмәрҙең диалогик һәм монологик формаларын яҡшы белеү;
- үҙеңдең фекереңде нигеҙләй белеү һәм дөрөҫ итеп башҡаларға еткерә алыу.
Уҡытыу предметының йөкмәткеһе
Башҡортостан- минең тыуған республикам.
Башҡортостандың ҡалалары, ауылдары, йылғалары, күлдәре тураһында мәғлүмәт биреү. Башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәрен ҡабатлау, темаға ҡараған башҡорт һүҙҙәрен дөрөҫ әйтеү күнекмәләрен камиллаштырыу.
Танышыу
Иҫәнләшеү. Танышыу диалогы. Һин ҡайҙан? Һиңә нисә йәш? Һинең туғандарың бармы?
Һорау бирергә,һорауҙарға яуап бирергә,диалог төҙөргә өйрәтеү.
Ғаилә
Үҙенең ғаиләһе, ғаилә ағзалары, уларҙың эштәре, туғанлыҡ мөнәсәбәте тураһында һөйләшеү. Башҡорт телендә эйәлек ялғауҙарын практик үҙләштереү.
Мәктәп
Балаларҙың үҙҙәре уҡыған мәктәп, уның үҙенсәлекле билдәләрен, урынлашыуын, кабинеттарын белеүе. Һүҙҙәрҙең предметты, билдәне, эште белдереүе.
Төҫтәр
Темаға ҡараған һүҙҙәрҙе өйрәнеү. Һүҙҙәрҙә ҡалын һәм нәҙек ялғауҙар.
Һандар.
Аҙыҡ-түлек, кейем-һалым хаҡы, уларҙың үлсәме, уларҙы һатып алыу, тәртипле тотоноу. Телмәрҙә һандарҙы практик ҡулланыу.
Уйын, уйынсыҡтар
Уйынсыҡ исемдәре, билдәләре, уйындар. Башҡорт телендә ҡалын һәм нәҙек ялғауҙар.
Тән өлөштәре
Кешенең организмы, тән өлөштәре атамаларын үҙләштереү, тәнде таҙа тотоу, һаулыҡты һаҡлау.
Кейем-һалым
Кейем-һалым исемдәре, уларҙың үлсәме, кейем һатып алыу, уларҙы бөхтә тотоу. Башҡорт телендә килеш һәм зат ялғауҙарын ҡулланыу.
Йорт хайуандары һәм ҡоштар
Ошо темаға ҡараған һүҙҙәр, уларҙы дөрөҫ әйтеү.
Ҡырағай хайуандар һәм ҡоштар
Темаға ҡараған һүҙҙәрҙе өйрәнеү. Һүҙҙәрҙә ҡалын һәм нәҙек ялғауҙар.
Йомғаҡлау
Беренсе класта өйрәнгәндәрҙе иҫкә төшөрөү. Башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәре һәм хәрефтәре, һөйләмдә һүҙҙәрҙең урыны.
1-се класта уҡыусыларҙың төп эшмәкәрлек төрҙәрен тематик планлаштырыу.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
рабочая программа по башкирскому языку в 3 классе
Рабочая программа по башкирскому языку в 3 классе башкирских школ...
рабочая программа по башкирскому языку в 3 классе
Рабочая программа по башкирскому языку в 3 классе башкирских школ...
Рабочая программа по башкирскому языку 1 класс
Муниципальное общеобразовательное казённое учреждение основная общеобразовательная школа с. Старые Суллифилиала СОШ с.Усман ТашлыАдминистрации муниципального района Ермекеевский район...
Рабочая программа по башкирскому языку 2 класс
Рабочая программа по башкирскому языку 2 класс...
Рабочая программа по башкирскому языку 4 класс
Рабочая программа по башкирскому языку 4 класс...
Рабочая программа по башкирскому языку
Программа для 4 класса башкирской школы....


text:
Рабочая программа по башкирскому(государственному)языку для 6 класса
рабочая программа (6 класс) на тему
Рабочая программа по ФГОС
Скачать:
Предварительный просмотр:
Аңлатма яҙыу.
Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 6-сы класс өсөн башҡорт (дәүләт) теленән эш программаһы.
Эш программаһы 35 сәғәткә бүленгән (аҙнаға 1 сәғәт) .
Төҙөүсеһе :Сәйфуллина Ғәлимә Сәхиулла ҡыҙы
Дәреслек: Ғәбитова З.М.,Усманова М.Ғ. Башҡорт теле: Уҡытыу рус телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 6-сы класс уҡыусылары өсөн уҡыу ҡулланмаһы. – Өфө : Китап, 2015.
Программа кимәле : базис (икенсе быуын стандарттарына ярашлы)
Уҡытыусының тел буйынса уҡыу-уҡытыу методик комплекты :
Башҡорт теленән программа. (Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең I – XI кластары өсөн). Төҙөүселәре: Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М.С., Усманова М. Г., Ғәбитова З. М.- “КнигоГрад”. - Ижевск. - 2008.
Башҡорт теленән диктанттар һәм изложениелар йыйынтығы. Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. – Өфө: Китап, 2009.
Уҡыусының тел буйынса уҡыу комплекты:
Ғәбитова З.М.,Усманова М.Ғ. Башҡорт теле: Уҡытыу рус телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 6-сы класс уҡыусылары өсөн уҡыу ҡулланмаһы. – Өфө : Китап, 2015.
Программа үҙенсәлектәренең характеристикаһы:
Эш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған «Башҡорт теленән программа» (Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I-XI кластары өсөн) нигеҙендә төҙөлдө. Төҙөүселәре Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М.С., Ғәбитова З.М., Усманова М.Г. – Ижевск: «КнигоГрад», 2008.
Башҡортостан Мәғариф Министрлығы тарафынан тәҡдим ителгән программа 3-сө Инйәр урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһының “Уҡыу планы”на ярашлы рәүештә тормошҡа ашырыла.
Был эш программаһында федераль һәм республика закондары талаптары тормошҡа ашырыла:
- «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» законы,
- Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһында» Законы,
- «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» законы,
- Башҡортостан Республикаһының «Мәғариф тураһында» Законы.
Программа йөкмәткеһе 3 йүнәлештән тора:
- телмәр эшмәкәрлеген формалаштырыу;
- телдең системаһын ( фонетика, орфография, орфоэпия, грамматика, пунктуация) өйрәнеү;бәйләнешле текст менән эшләргә өйрәтеүҙе күҙ уңында тота.
- шулай уҡ унда милли тәрбиә тураһында ла мәсьәлә күтәрелә.
Программаның йөкмәткеһе һәм төҙөлөшө:
Рус һәм башҡа мәктәптәпҙә телде белмәгән балаларға башҡорт телен өйрәтеүҙең байтаҡ үҙенсәлектәре бар. Уларҙың иң мөһимдәрен һанап китәбеҙ:
- Балаларҙы һөйләшергә өйрәтеү үҙәк бурыс.
- 6 класс өсөн башҡорт телен өйрәнеү өсөн уҡытыу планында аҙнаға 1-әр сәғәт ваҡыт бирелә. Был дәрестәрҙә балаларҙы башҡортса һөйләшергә, уҡырға, элементар яҙырға өйрәтеү бергә алып барыла. Тел менән әҙәби материалдары бергә кушып өйрәнелә (интеграция).
- Башҡорт теле мотлаҡ практик рәүештә өйрәнелә. Лингвистик һәм әҙәби күренештәр, уҡыу материалы нигеҙендә, практик ҡулланыу маҡсатынан сығып өйрәнелә (коммуникатив йүнәлеш).
Маҡсаттар һәм бурыстар:
- Уҡыусыларҙа башҡорт телендә һөйләгәнде, уҡығанды, радиотапшырыуҙар тыңлағанды аңлау күнекмәләре булдырыу (аудирование).
- Аралашыуҙа кәрәк була торған типик һөйләмдәрҙе күсереп, үҙ фекерҙәрен билдәле кимәлдә үҙ аллы яҙыу күнекмәләрен булдырыу.
- Башҡорт телен өйҙә, йәмәғәт тормошонда, хеҙмәт процесында практик файҙаланырға өйрәтеү.
- Башҡорт телен практик өйрәнеүгә бәйләп, балаларҙы башҡорт халҡының тарихы, мәҙәниәте, сәнғәте, әҙәбиәте, милли йолалары, башҡорт халҡының күренекле шәхестәре, уларҙың эшмәкәрлеге, ижады һәм башҡалар менән таныштырыу, балаларҙы башҡорт донъяһына алып инеү, башҡорт халҡына, үҙҙәре йәшәгән төйәккә ихтирам һәм һөйөү тәрбиәләү. Текстағы яңы һүҙҙәр, фразаларҙы аңлатыу, һүҙлек эше үткәреү мотлаҡ.
- Әҫәрҙе өлөшләп, һайлап, ролдәргә бүлеп, сылбыр буйынса уҡыу, тексты магнитофон яҙмаһынан тыңлау, йөкмәтке буйынса һорауҙарға яуап биреү кеүек эштәр башҡарғанда, һүҙлек эше иғтибар үҙәгендә тора.
- 5-6-сы кластарҙа алған белемдәр тулыландырыла. Темалар буйынса яҙыусылар, шағирҙар ижады менән таныштырыу, яңы текстар уҡыу, диалог һәм монолог ярҙамында бәйләнешле һөйләм төҙөү дауам итә.
- Туған тел, белем, уҡытыусы, мәктәп һәм көҙгө байлыҡ тураһында һөйләшеү күберәк урын ала.
- Бәйләнешле текст төҙөү, бер телдән икенсе телгә тәржемә итеү күнегеүҙәре башҡарыла.
Уҡыу йылы аҙағына планлаштырылған һөҙөмтәләр:
Шәхси һөҙөмтәләр.
- Башҡорт теленең БР-да дәүләт теле булыуын аңлау һәм төшөнөү;
- башҡорт теленән алынған белем һәм күнекмәләрҙе мәктәптә һәм көндәлек тормошта ҡулланыу;
- аралашыуҙа рус теленән алған белемде башҡорт телендә тәржемә итеп ҡуллана белеү;
- башҡорт телен башҡорт халҡының мәҙәни һәм рухи байлығын өйрәнеү сараһы булараҡ ҡулланыуҙы аңлау;
- төрлө социаль ситуацияларҙа оло кешеләр һәм үҙ тиңдәштәрең менән хеҙмәттәшлек күнекмәләрен үҫтереү.
Предмет-ара һөҙөмтәләр.
- Яңғыраған телмәрҙе (ололарҙың һәм тиңдәштәреңдең әйтеүе, балалар тапшырыуҙары, аудиояҙмалар һәм мәғлүмәти технологияның башҡа формаларын) адекват ҡабул итеү;
- һүҙҙәрҙе, ижектәрҙе, өндәрҙе һәм һөйләмде төҙөү, әйтеү буйынса белем һәм күнекмәләр;
- бирелгән тема буйынса диалог төҙөй белеү; һорауҙарға ҡыҫҡа һәм тулы итеп яуап биреү, диалогты башлай һәм тамамлай белеү;
- әҙерләнеп һәм әҙерләнмәй етеҙ, аңлап һәм тасуири уҡыу, тексты ҡыҫҡа һәм һайлап һөйләй белеү;
- таныш булған орфографик ҡағиҙәләрҙе ҡулланып, уҡытыусы ярҙамында һәм үҙ аллы өйрәнеүҙә контроль характерҙа яҙма эштәрҙе башҡара белеү;
- үҙ аллы тикшерә һәм башҡорт теленән предмет-ара (башҡа предмет дәрестәрендә) үҙ белемеңде анализлай белеү;
- төп предметтан предмет-ара аңлатмаларҙы үҙләштереү;
- мәктәптә һәм мәктәптән тыш ҡыҙыҡһыныуҙарынан сығып, башҡорт телендә аралашыу.
Уҡыуҙа универсаль эш төрҙәре
- телмәрҙе телдән ҡабул итеү һәм төп йөкмәткене аңлау;
фонетик төҙөлөшөнөң төп берәмектәрен белеү; тартынҡы һәм һуҙынҡы, өн һәм хәрефтәрҙе айыра белеү; ижектәргә бүлеү,
дөрөҫ әйтеү һәм баҫым;
- рус телендә булмаған өндәрҙе һәм өн ҡушымсаларын дөрөҫ әйтеү;
- һүҙҙәрҙе, грамматик формаларҙы һәм уларҙың барлыҡҡа килеүҙәрен, элементар сиктаксик конструкцияларҙы һәм уларҙың һөйләмдә һәм бәйләнешле телмәрҙә ҡулланылышын үҙләштереү;
- баш хәрефтең яҙылышын, һүҙҙәрҙең ижеккә бүленеүен, тыныш билдәләрен яҙыу ҡағиҙәләрен белеү;
- уҡыу һәм көндәлек аралашыу шарттарында үҙләштерелгән белем һәм күнекмәләрҙе ҡулланыу; диалогты дауам итеү; үҙләштерелгән лексиканы ҡулланып һорауға яуап биреү һәм үҙ аллы һорау биреү, тексты һөйләп биреү, картина буйынса һөйләм төҙөй белеү, тематик өлгө буйынса төрлө темаға монологик текст төҙөй белеү;
- ҡысҡырып һәм үҙ аллы уҡый белеү, айырым һөйләм һәм тулыһынса тексты тасуири уҡыу;
- тексты өлөштәргә бүлә белеү, уларға исем биреү, план төҙөү, биремде яҙып бөтөрә һәм әйтеп бирә белеү, предметты һәм картинаны һүрәтләй белеү һ.б.
- телдең милли мәҙәниәттең сағылышы һәм аралашыу ҡоралы булыуын ҡабул итеү; башҡорт теленең дәүләт теле булараҡ әһәмиәтен аңлау.
Уҡыусыларҙың белем кимәленә талаптар
1.Һүрәтләү, хикәйәләү тибындағы текстарҙы тыңлау һәм аңлап ҡабул итеү;
2.Бирелгән тема буйынса диалог төҙөү, диалогты дауам итеү;
3.Ишеткәнде, күргәнде 4-6 һөйләм менән бәйләнешле итеп һөйләү.
4.Ҡысҡырып шыма һәм тасури уҡыу.
5.Һүҙлек һүҙҙәрен белеү һәм уларҙы телмәрҙә дөрөҫ ҡулланыу.
6.Дәрестә өйрәнелгән грамматик материалды практик ҡуллана белеү.
7.Ижади диктанттар, өйрәтеү изложениелары һәм иншалары яҙыу
8.Программала күрһәтелгән шиғырҙарҙы яттан белеү; 3-4 башҡорт йырын башҡара белеү, мәктәптең үҙешмәкәр сараларында ҡатнашыу, сәхнәлә сығыш яһау. Бөтә был эштәр тураһында бәйләнешле һөйләй белеү.
Уҡыу-уҡытыу программаһында планлаштарылған һөҙөмтәләрҙе үҙләштерелеүен баһалау:
- Класта һәм өйҙә башҡарыла торған яҙма эштәр өйрәтеү һәм тикшереү характерында була.
Уларға түбәндәгеләр инә:
- башҡорт теленән төрлө типтағы күнегеүҙәр;
- тәржемә эштәре (башҡорт теленән рус теленә һәм киреһенсә);
- дәреслектәрҙәге әҙәби текстарға пландар төҙөү;
- һорауҙарға яҙма яуаптар һәм иншалар;
- тел һәм әҙәби материалдар буйынса аналитик һәм дөйөмләштереү тибындағы схемалар, проекттар һ.б. төҙөү.
- Башҡорт теленең ағымдағы, сирек йәки йыл аҙағында, шулай уҡ уҡыу йылы башында инеү диктанты, ҙур темаларҙан һуң йомғаҡлау контроль эштәре үткәрелә. Ағымдағы контроль эштәр программаның өйрәнелгән материалын үҙләштереүҙе тикшереү маҡсатында уҙғарыла. Уларҙың төрө һәм үткәреү йышлығы өйрәнелә торған материалдың ҡатмарлылығынан, уҡыусыларҙың белем кимәленән сығып билдәләнә. Ағымдағы контроль эштәр өсөн уҡытыусы йә тотош дәресте, йә уның бер өлөшөн генә файҙалана ала.
- Уҡыу йылы башында инеү диктанты, сирек һәм йыл аҙағында йомғаҡлау контроль эштәре мәктәп администрацияһы менән берлектә төҙөлгән график буйынса үткәрелә. Контроль эштәрҙе сиректең беренсе көнөндә һәм дүшәмбелә үткәреү тәҡдим ителмәй.
Программа материалының үҙләштереү кимәле уҡыусыларҙың дәрестәрҙә телдән биргән яуаптарына һәм яҙма эштәренә ҡарап баһалана. Бының өсөн башҡорт теленән һәр класта түбәндәге күләмдә контроль эштәр, яҙма эштәр үткәреү ҡарала:
Бөтәһе 1 уҡыу йылына 35 сәғәт.
1 сирек – 8.5 аҙна – 9сәғәт
2 сирек – 7.5 аҙна – 8 сәғәт
3 сирек – 9.5 аҙна – 10 сәғәт
4 сирек – 9 аҙна – 8 сәғәт
Уҡыу тиҙлеге –75-85 һүҙ (120-150 һүҙ эстән уҡыу)
Яҙма эш төрҙәре (изложение,инша) яҙыу уҡыусыларҙың уҡыу кимәленә, белеменә, мөмкинселегенә ҡарап уҡытыусы ҡарамағына ҡалдырыла һәм улар урынына шул уҡ күләмдә түбәндәге яҙма эштәр үткәрергә мөмкин:
-карточкалар менән эш;
-тест;
-һүрәт буйынса һөйләмдәр төҙөү;
-текста һөйләмдәрҙә һүҙҙәр тәртибе;
-терәк текстар менән инша яҙырға өйрәнеү:
-һүҙлек диктанты;
-һөйләмдәр төҙөү;
-һүҙлек менән эш;
-синквейн төҙөү (слайд төҙөү: шәжәрәләр, минең ғаиләм…)
Уҡытыу предметының төп йөкмәткеһе:
Беҙҙең мәктәп –4 сәғәт
1 сентябрь- Белем көнө. Уҡыусыларҙың хеҙмәт көндәре башланыуы. Белем, тел тураһында мәҡәлдәр өйрәнеү. Грамматика буйынса 1-5-се кластарҙа үткәндәрҙе ҡабатлау.
Башҡортостан ере буйлап - 9 сәғәт
Башҡортостан Республикаһы, уның тарихы, күренекле шәхестәре, байлыҡтары менән танышыу. Тема буйынса һөйләү телмәрен үҫтереү, ижади эштәр башҡарыу. Башҡорт телендә эйәлек төшөнсәһе. Сифат. Сифат дәрәжәләре. Синоним. Антоним. Омоним.
Дуҫлыҡ ҡәҙерен бел - 4 сәғәт
Ысын дуҫлыҡтың ҙур мәғәнәгә эйә булыуы,уны һаҡлай белеү.Дуҫлыҡ хаҡында әҫәрҙәр уҡыу,мәҡәлдәр табыу. Ҡылымдың шарт һөйкәлеше.
Ҡыш дауам итә - 8 сәғәт
Ҡыш миҙгеленең үҙенсәлектәре.Текстар уҡыу ,шиғырҙар,һынамыштар ятлау,һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү,һүҙ байлығын арттырыу.Ҡылымдың хәбәр һөйкәлеше.Үткән заман. Киләсәк заман.
Яҙ килә, яҙ! - 6 сәғәт
Яҙ миҙгеленең үҙенсәлектәре. Яҙғы тәбиғәтте күҙәтеү,тәбиғәттәге үҙгәрештәр.Осоп килеүсе ҡоштар тураһында һөйләшеү.1 май,9 май байрамдары.Һан.Һан үҙ аллы һүҙ төркөмө.Һан төркөмсәләре.
Йәмле йәй килә - 4 сәғәт.
Башҡортостанда йәй миҙгеле.Кешеләрҙең ялы.Емеш- еләк,йәшелсә,дарыу үләндәре.Уларҙың атамалары,кеше һаулығы өсөн файҙаһы. Грамматика буйынса 6-сы класта үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
Башҡорт (дәүләт) телен өйрәнеү өсөн уҡыу - уҡытыу методик ҡулланмалар:
- Башҡорт теленән программа. (Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең I – XI кластары өсөн). Төҙөүселәре: Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. – Ижевск: «КнигоГрад», 2008.
- Башҡорт теленән диктанттар һәм изложениелар йыйынтығы. Усманова М.Ғ., Ғәбитова З.М. – Өфө: Китап, 2009.
- Ғәбитова З.М. Телмәр үҫтереү дәрестәре. Башҡорт телен дәүләт теле итеп өйрәнеүселәр өсөн. – Өфө: Китап, 2009. – 128 бит.
- Усманова М. Г. Башҡорт теле грамматикаһы таблицаларҙа һәм схемаларҙа.
- Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге. Ураҡсин З.Г. – Өфө, 2004.
- Русса-башҡортса һүҙлек. Ураҡсин З.Г., Саяхова К.Г. – Өфө, 1997.
- Омонимдар һүҙлеге. Әхтәмов М.Х. – Өфө, Китап, 2006.
- Башҡорт теленең фразеологик һүҙлеге. Ураҡсин З.Г. – Өфө, Китап, 2006.
- Раҡаева Ә.С., Дәүләтшина М.С. Башҡорт теленән контроль һорауҙар, тестар ҡулланмаһы. – Өфө: Педкнига, 2008. – 96 бит
- Башҡорт теле таблицаларҙа, схемаларҙа hәм ҡағиҙәләрҙә. Әүбәкирова З.Ф.– Өфө, 2006.
Материаль-техник ҡулланмалар:
- телевизор;
- компьютер;
- принтер;
- DVD-проигрыватель,
- Аудио-видеомагнитофон.
Төп һәм өҫтәлмә әҙәбиәт:
- Ғәбитова З.М.,Усманова М.Ғ. Башҡорт теле: Уҡытыу рус телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 6-сы класс уҡыусылары өсөн уҡыу ҡулланмаһы. – Өфө : Китап, 2015.
- Ғәбитова З.М. Телмәр үҫтереү дәрестәре. – Өфө: Китап, 2009.
- Башҡортса – русса мәҡәлдәр һәм әйтемдәр һүҙлеге. – Өфө: Китап, 1994.
- Тел төҙәткестәр, тиҙәйткестәр, һанамыштар. Төҙөүселәр: Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө: Эшлекле династия, 2008.
- Балалар уйын фольклоры. Сөләймәнов А.М. – Өфө, Китап, 2007.
- Балалар өсөн йөҙ йыр. Юнысова Г.А. – Өфө, Китап, 2003
2017-2018 уҡыу йылына календарь – тематик план
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
рабочая программа по башкирскому государственному языку для 5 класса
Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 5-се класы өсөн башҡорт (дәүләт) теленән эш программаһы.Эш прогаммаһы 68 сәғәткә бүленгән (аҙнаға 2 сәғәт).Төҙөү...
рабочая программа по башкирскому государственному языку для 6 класса
Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 6-сы класы өсөн башҡорт (дәүләт) теленән эш программаһы.Эш программаһы 68 сәғәткә бүленг...
рабочая программа по башкирскому государственному языку для 7 класса
Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 7-се класы өсөн башҡорт (дәүләт) теленән эш программаһы.Эш программаһы 68 сәғәткә бүленгән (аҙ...
рабочая программа по башкирскому государственному языку для 8 класса
Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 8-се класы өсөн башҡорт (дәүләт) теленән эш программаһы.Эш прогаммаһы 68 сәғә...
Рабочая программа по башкирскому (государственному) языку для II - IV класса
Рабочая программа по башкирскому (государственному) языку для II - IV класса для русскоязычной школы. (Первый год обучения)...
Рабочая программа по башкирскому (государственному) языку в 2-3 классах (ФГОС)
Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 2-3 кластары өсөн башҡорт (дәүләт) теленән эш программаһы. Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 2-3 кластары өсөн башҡорт теленән эш програм...
Рабочая программа по башкирскому (государственному) языку в 1-4 классах (ФГОС)
Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 1-4 – се кластары өсөн башҡорт теленән эш программаһы икенсе быуын башланғыс дөйөм белем биреүҙең Федераль дәүләт стандарттарында ҡуйылған талаптар,...


text:
башҡорт теленән уҡыу программалары
5-9 кластар өсөн уҡыу программалары
Скачать:
Предварительный просмотр:
Башҡортостан Республикаһы
Бишбүләк районы муниципаль районының
Ҡаныҡай урта дөйөм белем биреү муниципаль бюджет учреждениеhы
Башҡорт әҙәбиәтенән эш программаһы
Ҡаныҡай урта дөйөм белем биреү муниципаль бюджет учреждениеhының
башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
Әсфәндийәрова Сөмбөл Алламорат ҡыҙы тарафынан
төп дөйөм белем биреү кимәлендә
2017-2018 уҡыу йылына 6-9 кластар өсөн
«Башҡорт әҙәбиәте» төп дөйөм белем биреү буйынса өлгө программалар нигеҙендә (авторы: М.Б.Юлмөхәмәтов - Өфө: Китап, 2011) төҙөлдө
Ҡаныҡай - 2017Аңлатма яҙыу
Уҡытыу туған телдә алып барылған мәктәптәрҙә 6-9 кластар өсөн башҡорт әҙәбиәтенән эш программаһы
Дөйөм белем биреү ойошмаларында башҡорт әҙәбиәтен өйрәнеү буйынса программа федераль дәүләт стандарттарында ҡуйылған талаптар һәм һөҙөмтәләр нигеҙендә төҙөлдө. Унда шулай уҡ дөйөм белем биреүҙең уҡыу эшмәкәрлеген үҫтереү һәм формалаштырыу программаһының төп идеялары һәм положениелары, дөйөм белем биреүҙең башланғыс белем биреү программалары менән күсәгилешлек принциптары күҙ уңында тотолдо.
Программа үҙенсәлектәренең характеристикаһы
Эш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған «Башҡорт әҙәбиәте». Төп дөйөм белем биреү буйынса өлгө программалар. Төҙөүсе: М.Б.Юлмөхәмәтов. - Өфө: Китап, 2011. – 80 бит., нигеҙендә төҙөлдө.
Башҡортостан Мәғариф Министрлығы тарафынан тәҡдим ителгән программа Бишбүләк районы муниципаль районының Ҡаныҡай урта дөйөм белем биреү муниципаль бюджет учреждениеhының «Уҡыу планы»на ярашлы рәүештә тормошҡа ашырыла һәм 5-7 кластарҙа 0,5 сәғәт белем биреү процесында ҡатнашыусылар формалаштырған өлөштән алынды. 8-9 кластарҙа белем биреү ойошмаһы компонентынан 0,5 сәғәт алынды.
Эш программаһы түбәндәге норматив-хоҡуҡ документтарына нигеҙләнеп төҙөлдө:
- Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм Фән министрлығының №1089 бойороғо менән 5.03.2004 10.11.2011 йыл раҫланған Дәүләт белем биреү стандарттарының Федераль компоненты, Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм Фән министрлығының 10.11.2011 йыл №2643 31.01.2012 йыл № 69 бойороғо менән үҙгәртелгән.
- Рәсәй Федерацияһының “Рәсәй Федерацияһында Мәғариф тураһында” Федераль законы 29.12.2012 №273-ФЗ.
- Башҡортостан Республикаһының”Башҡортостан Республикаһының Мәғариф тураһында” законы 01.07.2013 №696-3
- ”Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында” законы 25 октябрь 1991 №1807-1 (24.07.98, 11.12.2002 йыл үҙгәртелгән)
- ”Башҡортостан халыҡтары телдәре тураһында” законы 15.02.1999 йыл №216-3
- Башҡортостан Республикаһында Милли мәғарифты үҫтереү концепцияһы 31.12.2009 йыл №УП-730
Уҡыу предметына дөйөм характеристика
«Филология» буйынса белем биреүҙең бер өлөшө булараҡ, «Әҙәбиәт» фәне «Башҡорт теле» менән тығыҙ бәйләнгән. Башҡорт әҙәбиәте уҡыусыларҙың телмәрен байыта, уларҙа телмәр мәҙәниәтен һәм коммуникатив күнекмәләр тәрбиәләй. Художестволы әҫәрҙең телен өйрәнеү уҡыусыларҙы һүҙҙең эстетик мәғәнәһен, башҡорт теленең стилистик матурлығын аңларға булышлыҡ итә.
«Әҙәбиәт» уҡыу фәненең үҙенсәлеге шунан ғибәрәт: ул һүҙ сәнғәтенең һәм фән нигеҙҙәренең (әҙәбиәтте өйрәнеү) берҙәмлеген тәшкил итә.
Дөйөм белем биреүсе урта мәктәптәрҙә әҙәбиәт буйынса белем биреү системаһы бер-береһе менән тығыҙ бәйләнештә булған өс этаптан тора.
Башланғыс кластарҙа белем һәм күнекмәләр биреү аңлатмалы уҡыу аша алып барыла.
Әҙәбиәт уҡытыуҙың икенсе этабы – 5-8-се кластарҙа әҙәбиәттән белем биреү айырым әҫәрҙәрҙе уҡыу, шулай уҡ әҙәбиәт ғилеме (әҙәбиәт теорияһы менән тарихы) буйынса мәғлүмәттәр системаһын үҙләштереү аша тормошҡа ашырыла.
Урта мәктәптең юғары – 9-11-се кластарында әҙәбиәт тарихы өйрәнелә.
Заман ҡуйылған талаптарҙы, әҙәбиәттең үҫеш кимәлен, әҙәбиәт белеме, педагогика һәм психология фәндәре өлкәһендәге ҡаҙаныштарҙы, уҡытыусыларҙың ыңғай тәжрибәһен иҫәпкә алыу нигеҙендә программаларҙы камиллаштырыу буйынса ыңғай эштәр эшләнде.
Яңы быуын дәүләт стандарттары иң тәүҙә башҡорт әҙәбиәтенән белем биреүҙең күләмен билдәләүҙе талап итә. 6-9-сы кластарҙа әҙәбиәтте өйрәнеү айырым әҫәрҙәрҙе уҡып өйрәнеү принцибына нигеҙләнә. Шуның өсөн дә программала төп иғтибар әҙәби әҫәрҙәрҙе һайлауға, уларҙы өйрәнеүҙең системаһын, принциптарын билдәләүгә йүнәлтелә
5-8-се кластарҙа әҙәбиәт курсы нигеҙҙә концентр, тарихи-хронологик һәм проблемалы-тематик принциптар, ә инде 9-сы кластан тарих-әҙәбиәт нигеҙендә өйрәнеү тәҡдим ителә.
Бөгөнгө әҙәбиәтте киңерәк өйрәнеү ниәте менән, ҡайһы бер әҫәрҙәр һәм яҙыусылар ижады вариант тәртибендә тәҡдим ителде.
Программала әҫәрҙәрҙең жанрын, төп идеяһын аңларлыҡ, матур әҙәбиәттең үҙенсәлектәрен төшөнөрлөк кимәлдә әҙәбиәт теорияһы һәм тарихы буйынса төшөнсәләр тәҡдим ителде. Юғары кластарҙа улар тәрәнерәк өйрәнелә.
Дөйөм белем биреү буйынса Федераль дәүләт стандарттарының бер йүнәлешендә коммуникатив сараларҙы үҫтереү бурысы ҡуйылды. Ошоға ярашлы, мәктәптәр алдына ҡуйылған яңы талаптар программаларҙа яҙыу һәм һөйләү телмәрен үҫтереүгә иғтибарҙы көсәйтә.
- Уҡыу предметын үҙләштереүҙең шәхсән, метапредмет, предмет һөҙөмтәләре
Шәхси һөҙөмтәләр:
- Үҙ милләтен, Ватанын, тыуған яғын яратыу.
- Этник һәм милли сағылышын таныу:
- үҙалыллыҡҡа, белем алыуға етди һәм яуаплы ҡарау;
- мәктәп һәм кабинет йыһаздарына, уҡыу әсбаптарына һаҡсыл ҡарау;
- һаулыҡты нығытырға һәм һаҡларға;
- атай- әсәйгә, тиҫтерҙәренә иғтибарлы һәм ихтирамлы булырға.
- Ғаилә һәм йәмғиәт ҡиммәттәрен ихтирам итеү, үҙ аллы эшләү һәм үҙ эштәренә яуап бирергә әҙер булыу.
- Ҡыҙыҡһыныусан, әүҙем булыу һәм донъяны танып белергә ынтылыу.
- Динамик үҙгәреүсән һәм үҫтерешле донъяла үҙенең социаль ролен аңлау.
- Әхлаҡ, социаль ғәҙеллек һәм ирек хаҡындағы ҡараштар нигеҙендә үҙ аллы үҫешкә һәләтле булыу.
- Һәр саҡ этик тойғолар, ихтирамлылыҡ һәм эмоциональ – әхлаҡ һәм икенсе кешеләрҙең ьойғоларын уртаҡлаша алыу.
- Сәләмәт булыу һәм төрлө шарттарҙан хәүефһеҙ сығыу ҡағиҙәләрен үтәү.
Метапредмет һөҙөмтәләр:
- Уҡыу күнекмәләре нигеҙҙәрен белеү, үҙенең эшмәкәрлеген ойошторорға һәләтле булыу.
- Уҡыу процессына яуаплы ҡарашлы булыу, маҡсат ҡуя,эште планлаштыра, уҡыу мәсьәләләрен сисә белеү.
- Аңлы уҡыу күнекмәләрен үҙләштереү, төрлө стиль һәм жанрҙағы текстарҙы үҙ аллы уҡый белеү, текстың төп фекерен билдәләү, йөкмәткеһен еткерә алыу.
- Әңгәмәсенең фекерен тыңларға һәләтле булыу, тикшерелгән предметҡа ҡарата үҙенең нигеҙле ҡарашын әйтә белеү.
Предмет һөҙөмтәләр:
- Телде милли үҙаң нигеҙе булараҡ аңлау.
- Башҡорт теле Башҡортостандың, рус теле Рәсәй Федерацияһының дәүләт һәм аралашыу теле булараҡ мәғәнәһен аңлау.
- Дөйөм мәҙәниәт күрһәткесе, кешенең гражданлыҡ позицияһы булараҡ норматив телмәр һәм яҙма рус телен белеү.
- Телмәр этикетына, аралашыуҙа төрлө тасуири тел сараларына эйә булыу.
- Әҙәбиәтте милләт һәм халыҡ- ара мәҙәниәттең күрһәткесе булараҡ аңлау.
- Уҡыуҙың төрлө төрҙәрен файҙаланыу: танышыу, өйрәнеү, һайлап, эҙләп, аңлы рәүештә ҡабул итеү һәм текстарҙың йөкмәткеһен аңлап, геройҙарҙың эшенә, ҡылығына әхлаҡи баһа биреү.
- Танып белеү, ғәмәли, коммуникатив мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн телмәр берәмектәре менән файҙалана белеү.
6-9-сы кластарҙа башҡорт әҙәбиәтен өйрәнеүҙең шәхсән һөҙөмтәләренә түбәндәгеләр инә:
- шәхестең рухи-әхлаҡ сифаттарын камиллаштырыу, күп милләтле Ватанға һөйөү тойғолары, башҡорт һәм башҡа халыҡтарҙың әҙәбиәтенә ихтирам тәрбиәләү;
- танып белеү һәм коммуникатив мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн төрлө мәғлүмәт сығанаҡтарын файҙаланыу.
6-9-сы кластарҙа башҡорт әҙәбиәтен өйрәнеүҙең предмет-ара һөҙөмтәләре түбәндәгеләрҙән тора:
- проблемаларҙы аңлай белеү, гипотеза ҡуйыу, материалдарҙы структураға һалыу, үҙ позицияһын иҫбатлау өсөн аргументтар һайлау, телдән йәки яҙма текстарҙа сәбәп эҙемтә бәйләнешен билдәләү, һығымталарҙы формалаштырыу;
- эшмәкәрлекте үҙ аллы ойоштороу оҫталығы, уны баһалау, ҡыҙыҡһыныу сфераһын билдәләү;
- төрлө мәғлүмәт сығанаҡтары менән эшләү күнекмәһенә эйә булыу, уны табыу, анализлау, үҙ эшмәкәрлегеңдә файҙаланыу.
5-9-сы кластарҙа башҡорт әҙәбиәтен өйрәнеүҙең предмет һөҙөмтәләренә түбәндәгеләр инә:
- танып белеү сфераһында:
- башҡорт халыҡ ижадында һәм башҡа халыҡтарҙың фольклорында, боронғо әҙәбиәт вәкилдәренең, башҡорт яҙыусыларының әҫәрҙәрендә күтәрелгән төп проблеманы аңлау;
- художестволы әҫәрҙең яҙылыу дәүере менән бәйләнешен аңлау, унда сағылған ваҡыт, әхлаҡ сифаттары һәм уларҙың бөгөнгө көн яңырыуын асыҡлау;
- әҙәби әҫәрҙе анализлай белеү, теге йәки был әҫәрҙең ниндәй жанр төрөнә ҡарауын билдәләү, темаһын, идеяһын, әхлаҡ пафосын аңлау, уның геройҙарына характеристика биреү, бер йәки бер нисә әҫәрҙең геройҙарын сағыштырып ҡарау;
- әҫәрҙең сюжетын, композицияһын, тасуири һүрәтләү сараларын билдәләү, әҫәрҙең идея-йөкмәткеһен асыуҙа уларҙың ролен аңлау;
- әҙәби әҫәрҙе анализлағанда элементар әҙәби терминдар менән эш итә белеү;
- ҡиммәт-ориентация сфераһында:
- башҡорт әҙәбиәте һәм мәҙәниәтенең рухи-әхлаҡи ҡиммәтәре менән таныштырыу, уларҙы башҡа халыҡтарҙың рухи-әхлаҡи ҡиммәтәре менән сағыштырыу;
- башҡорт әҙәбиәте әҫәрҙәренә ҡарата уҡыусыларҙың үҙ ҡараштарын булдырыу һәм уларҙы баһалау;
- өйрәнелгән әҙәби әҫәрҙәргә үҙ интерпретацияһын булдырыу;
- автор позицияһын аңлау, уға ҡарата үҙ ҡарашын булдырыу;
3. коммуникатив сферала:
- төрлө жанрҙа яҙылған әҙәби әҫәрҙе аңлы итеп уҡыу һәм уларҙың йөкмәткеһен адекват ҡабул итеү;
- проза әҫәрҙәрен һәм уларҙың өлөштәрен текста ҡулланылған башҡорт теленең тасуири һүрәтләү сараларын һәм цитаиалар ҡулланып һөйләй белеү;
- тыңланған йәки уҡылған текст буйынса һорауҙарға яуап бирә белеү, телдән төрлө текстағы монолог телмәр төҙөү, диалог алып барыу оҫталығына эйә булыу;
- өйрәнелгән әҫәрҙең тематикаһы, проблематикаһы менән бәйле изложение, инша яҙыу, класта һәм өйҙә ижади эштәр, әҙәби һәм дөйөм мәҙәниәт темаларына рефераттар яҙыу;
- эстетик сферала:
- һүҙ сәнғәте булараҡ әҙәбиәттең образлылыҡ тәбиғәтен аңлау;
- әҙәби әҫәрҙе эстетик ҡабул итеү, эстетик зауыҡ формалаштырыу;
- башҡорт һүҙҙәренең эстетик функцияһын, әҙәби әҫәрҙәрҙә художестволы образдар тыуҙырыуҙа тасуири һүрәтләү сараларының ролен аңлау.
Уҡыу предметының (курс) уҡыу планындағы урыны
Уҡыу планында башҡорт әҙәбиәтен уҡытыуға 6-сы, 7-се, 9-сы, 10–сы кластарҙа аҙнаһына 1-әр сәғәт , 8-се класта 0,5 сәғәт бүленгән, һәр класта 35 уҡыу аҙнаһы. Ата-әсәләр ғаризаһына нигеҙләнеп белем биреү процесын формалаштырыуҙа ҡатнашыусылар өлөшөнән 6-сы, 7-се кластарға 0,5 сәғәт, 8 -9-сы кластарға 0,5 сәғәт белем биреү ойошмаһы компонентынан алынды.
- Уҡыу предметының (курс) программаһы йөкмәткеһе
6-сы класс
Алтын һуҡмаҡ
Ф.Ғөбәйҙуллина. “Башҡортостан флагы”. С.Әлибаев.“Мәктәп юлы”. Я.Вәлиев. “Беренсе көн” Я.Ҡолмой.Мәктәп. Р.Фәхретдин.Мәктәп.
З. Биишева. Башҡорт теле.- 1 с. Туған телдең матурлығын, нәфислеген, яғымлылығын данлау. Ҡ.Аралбаев “Башҡорт ҡоролтайына”. Р.Бикбаев “Халҡыма хат” поэмаһынан өҙөк
Ил ҡеүәте – икмәктә.
Д. Бүләков “Ҡара икмәк”. Ф.Чанышева “Икмәк еҫе”. Ә. Вахитов “Өс бөртөк бойҙай” хикәйәһе.
Халыҡ һүҙен ташлама.
“Урал батыр” әкиәте. Батырҙар тураһында әкиәттәр. “Ҡариҙел”. Легенда тураһында. Бәйеттәр. Таҡмаҡтар.
Уҡытыусы! Ошо исемдән дә юғарыраҡ ниндәй исем бар!
К.Кинйәбулатова “Уҡытыусым” Л.Яҡшыбаева “Уҡытыусы – ул белем биреүсе лә, икенсе әсәй ҙә…” Р.Шаммас “Уҡытыусыға”. Ф.Иҫәнғолов “Уҡытыусы Ғүмәров”.
Беҙҙең боронғо әҙәбиәтебеҙ.
Яҙма ҡомартҡыларыбыҙ. Ҡол Ғәли. “Йософтоң матурлығы”. Табын ҡәбиләһенең Ҡара Табын ырыуы шәжәрәһе. Сәйф Сараи. Парсалар.
Ата-олатайҙарҙың да төйәге.
Т.Йосопов “Ай Уралым, Уралым”. Н. Иҙелбай “Салауат ташы”. Жәлил Кейекбаев “Урал тураһында ҡобайыр.”
Батырҙарҙы яуҙа күп күрҙек, Салауаттай батыр юҡ икән…
Салауат Юлаев шиғырҙары. “Юлай менән Салауат” (эпостан өҙөк) М.Иҙелбаев. “Төш”. Образ тураһында төшөнсә. Рәми Ғарипов “Салауат батыр”.
Башҡортостан – Гөлбостан…
Ш.Бабич “Башҡортостан” шиғыры. Ялыҡ Бурнаҡ улы. З.Биишева “Башҡортостан”. Н.Нәжми “Башҡортостан”.
Һыҙҙырт, ҡурай, башҡорт моңдарын.
Ҡурай (башҡорт халыҡ йыры). Нур Ғәлимов “Яуҙан ҡайтҡан ҡурай”. Ҡ.Аралбай “Йомабай ҡурайы”.
Әсәй күңеле – тулы ҡояш.
А.Игебаев “Әсәйемә”. Йыһат Солтанов “Ҡәнәфер сәскәһе”. Р.Ғарипов “Әсәм ҡулдары”. Бер әсәнең зарыҡҡаны (башҡорт халыҡ әкиәте)
Яуҙа еңеп ҡайтығыҙ!
Шайморатов генерал (йыр). Ә.Бикчәнтәев “Бөркөт һауала үлә”. Т.Килмөхәмәтов “Турайғыр”хикәйәһе.
Тәбиғәт донъяһында.
Г.Юнысова “Талы бөгөлөп тора”. Ф.Ғөбәйҙуллина “Умырзая”хикәйә. А.Игебаев “Сыйырсығым”.
Р.Назаров. “Офоҡтағы ҡояш”. Сәлмән Яҡупов “Ҡарабаш турғай”.
.
7-се класс
М. Ямалетдинов. “Көрәш, кеше!”, Ғ.Дәүләди. “Ҡоролтайға барам”
Шиғырҙарҙа йәмғиәтте яңыртып ҡороу, торғонлоҡтан ҡотолоу өсөн көрәшкә саҡырыу идеяһы. Ҡоролтайҙа халҡыбыҙҙың азатлыҡ. Яҡтылыҡ көрәше традицияларына таяныу, халыҡты берләштереү, йәмғиәтте яңылыҡ, шәфҡәтлелек, гуманлыҡ өсөн яңы көрәшкә өндәү.
И. Бураҡаев “Башҡорт көсө”
Әҫәрҙә сағылдырылған осор. Башҡорт ғәскәрҙәренең Сыңғыҙхан ғәскәре менән көрәше. Дошман ҡулына эләккән башҡорт яугирҙарының рухи ныҡлығын, ғәҙеллеккә, туҡанлыҡҡа. Берҙәмлеккә тоғролоғон тасуирлау. Образдарға характеристика.
Ғ.Хөсәйенов “Ете ырыу”,”Алдар батыр ҡиссаһы”
Яҙыусының биографияһы. Әҫәрҙәрҙә тарихҡа аңлатма биреү, халыҡтың тормош-көнкүрешен, социаль һәм милли-колониаль иҙеүгә ҡаршы көрәшен һүрәтләү. Аҡһаҡалдар, ил батырҙары, Алдар батыр образын һүрәтләү. Кире образдар.
Риүәйәт һәм легендаларға төшөнсә биреү. Уларҙың тематик бүленеше, оҡшаш һәм айырма яктары. Ер-һыу, ырыу-ҡәбилә тарихы: «Етегән йондоҙ», «Ай менән Зөһрә». Ырым-ышаныу: «Сыңрау торна». Тарихи риүәйәттәр: «Бошман ҡыпсаҡ батыр». Тормош-көнкүреш риүәйәте: «Ғилмияза»
Б.Рафиҡов “Эйәрләнгән ат”
Әҫәрҙә сағылдырылған осор. Тарихи фараздың жанр үҙенсәлектәре. Рогервик крепосы тотҡондарының тормошо. Образдарға характеристика.
Я.Хамматов “Төньяҡ амурҙары
Яҙыусының тормош юлы. Романда башҡорттарҙың XIX быуат башындағы тормошон һүрәтләү. 1812 йылғы Ватан һуғышында башҡорт ғәскәрҙәре күрһәткән батырлыҡтар. Кутузов, Ҡаһым түрә, Буранбай образдары.
Йырҙар, риүәйәттәр
Йыр тураһында төшөнсә. Боронғо һәм хәҙерге йырҙар. Оҙон һәм ҡыҫҡа йырҙар. Йырҙарҙа көй һәм моңдоң әһәмиәте. Тематикаһы һәм йөкмәткеһе яғынан йырҙарҙың төркөмдәргә бүленеше. Халыҡтың рухи тормошонда йырҙың роле. Тарихи һәм лирик йырҙар. Тарихи йырҙар («Эскадрон», «Урал»). Тыуған ил һәм халыҡ берҙәмлеге тураһында («Йәйләүек»). Ҡасҡындар тураһында («Буранбай», «Бейеш»). Кантон башлыҡтары тураһында («Тәфтиләү», «Ҡолой кантон»). Ҡатын-ҡыҙҙар яҙмышы тураһында («Зөлхизә», «Ғилмияза»).
Сеңләүҙәр
Сеңләүҙәрҙең туй йолаһы менән бәйле булыуы, уларҙа элекке башҡорт ҡатын-ҡыҙының ауыр яҙмышы сағылышы. Ижтимағи шарттар үҙгәреү менән сеңләү жанрының да бөтөүе. Сеңләүҙәрҙең әһәмиәте.
С.Юлаев
Тормош юлы. 1773-1774 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында Салауаттың тотҡан урыны. Шағир-импровизатор. Шиғырҙары. Салауат образы әҙәбиәттә, сәнғәттә.
Әҙәбиәт теорияһы Импровизация һәм импровизатор. Һүрәтләү саралары. Метафора.
“Йәнтүрә “ хикәйәһе
1812 йылғы Ватан һуғышында башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары күрһәткән батырлыҡтар. Йәнтүрә. Аҫылбикә образдары. Уларҙың батырлыҡ. Ҡыйыулыҡ сифаттары.
Аҡмулла Тормош юлы. Ижадында мәғрифәтселек идеялары,мораль –этик проблемалар.
М.Ғафури Яҙыусының биографияһы. Шиғырҙарҙа хеҙмәткә дан йырлау, хеҙмәт кешеләренең генә маҡтауға лайыҡлы булыуҙарын күрһәтеү. Шиғырҙарҙың тәрбиәүи әһәмиәте.
Әҙәбиәт теорияһы Шиғыр төҙөлөшө тураһында. Ритм. Рифма. Строфа.
Ш.Бабич
Тормош юлы. Ҡурай образы аша башҡорт халҡының данлы үткәнен сағылдырыу.
Синыфтан тыш уҡыу-1сәғәт Р.Бикбайҙың Ш.Бабич тураһындағы монографияһы.
Д.Юлтый. “Тимеркәй фәлсәфәһе”
Яҙыусының тормош юлы. Ябай кешенең фажиғәле яҙмышын. Эске донъяһын, уй-кисерештәрен сағылдырыу. Тимеркәй образы. Сәмси образы.Ауыл байы Ҡотлояр образында кешелекһеҙлек һыҙаттары.
Әҙәбиәт теорияһы: Герой тураһында төшөнсә
Һ.Дәүләтшина Яҙыусының тормош юлы. «Айбикә» повесы (өҙөк). Әҫәрҙең йөкмәткеһен үҙләштереү. Унда азатлыҡ өсөн көрәштең, ҡатын-ҡыҙҙың рухи үҫешенең һүрәтләнеше. Ауыл кешеһе йәшәйешенең сағылышы. Образдарға характеристика.
Әҙәбиәт теорияһы Портрет. Повесть. Юмор һәм сатира.
Р.Ниғмәти “Йәмле Ағиҙел буйында” поэмаһында Ағиҙел образы. Поэманың художестволы үҙенсәлектәре.
М. Кәрим Тормош юлы. ”Айгөл иле”драмаһының йөкмәткеһе,темаһы. Идеяһы. Драмалағы образдар. Художестволы үҙенсәлектәре.
Әҙәбиәт теорияһы Драма тураһында төшөнсә.Сюжет элементтары.
Р.Өмөтбаев ”Атлы башҡорт” әҫәрендә Ватан һуғышы ваҡиғаларын, яугирҙар һәм ат образын һүрәтләү.
Әҙәбиәттән бөтә үтелгәндәрҙе ҡабатлау.
8-се класс
Ә. Моратов., Р. Бикбаев
Шиғырҙарҙа халыҡ характерына хас ыңғай сифаттарҙы сағылдырыу, халыҡты йәмғиәтте яңыртыуға. Демократик нигеҙҙә үҙгәртеп ҡороуға, был көрәштә берҙәмлеккә саҡырыу идеяһы.
Ҡобайырҙар
Ҡобайырҙарҙа XVI – XVIII быуаттарҙағы ваҡиғаларҙың сағылышы. Халыҡты хандарға , бейҙәргә ҡаршы көрәшкә өндәү идеяһы. Ҡобайырҙарҙың поэтик үҙенсәлектәре.
Әҙәбиәт теорияһы. Ҡобайыр тураһында төшөнсә. Жанр үҙенсәлеге, шиғыр төҙөлөшө. Әйтеш тураһында.
Шафиҡ Әминев- Тамъяни
“Урал “, “Башҡорт бабаларының тарихы” шиғырҙары.
Мөхәммәт пәйғәмбәр. “Ҡөрьән китабы”
Р. Бикбаев «Хәҙистәр», М. Ямалетдинов «Ҡөрьән сүрәләре»
Ғ. Ибраһимов
“Кинйә” романына өҙөк. Романда сағылдырылғаносор,социаль- тарихи шарттар, халыҡ тормошо һөм көрәшенең сағылышы.
Б.Бикбай
Яҙыусының ҡыҫҡаса биографияһы. “Ер” поэмаһында халыҡтың үҙ азатлығы өсөнбыуаттар буйы алып барған көрәшен һөм азатлыҡ яулауын һүрәтләү. Лирик герой образы. Поэманың художестволы үҙенсәлектәре.
“Ҡаһым түрә” драмаһында башҡорт халҡының 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуын кәүҙәләндереү. Рус халҡы менән башҡорт халҡы араһындағы дуҫлыҡты сағылдырыу.
Ғ. Сәләм
Ғ.Сәләмдең биографияһы. “Шоңҡар” поэмаһының темаһы,идеяһы, йөкмәткеһе.Төп образдар. Композиция үҙенсәлектәре.
Әҙәбиәт теорияһы. Поэтик синтаксис тураһында төшөнсә.
З. Биишева
“Һөнәрсе менән Өйрәнсек” әҫәренең идея- тематик йөкмәткеһе.
М.Кәрим
М.Кәримдең биографияһы.”«Үлмәҫбай” поэмаһы. Башҡорт яугирҙарының Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы батырлыҡтарын кәүҙәләндереү.
”Алыҫ юлға эйәрләйҙәр”, “Йәшәйһе бар” шиғырҙарында кеше ғәмере,йәшәү мәғәнәһе хаҡында уйланыуҙар.
Әҙәбиәт теорияһы. Лиро-эпик поэмаларының үҙенсәлектәре.
Н.Мусин
“Йыртҡыс тиреһе” романынан өҙөк.
Р. Ғарипов
“Урал йөрәге”, “Аманат”,”Уйҙарым”
Ғ. Хөсәйенов
“Һуңғы тарпан” хикәйәте.
Әҙәбиәт теорияһы. Әйләнмә композицион сара.
Р. Бикбаев
”Башҡортостан бында башлана”, ”Йүкәләрҙән һығылып бал тамғанда”, ”Дауыл”. “Барып етһен ине хаттарым”, “Йәншишмәбеһ ошо тупраҡта” шиғырҙарында тыуған ергә мөхәббәт, уның именлеге,тәбиғәтте һаҡлау проблемалары.
Т. Ғиниәтуллин
“ Мәтрүшкә еҫе”,”Әсә һәм бала” әҫәрҙәрендә ябай кешеләрҙең күңел күркәмлеге, эске донъяһының сафлығы.
Н.Нәжми
Ҡ.Аралбаев
Ф.Туғыҙбаева
Ә.Әминев
Р.Камал
Х.Назар
9-сы класс
Инеш -
Мәҙәниәт системаһында әҙәбиәт. Художестволы әҙәбиәт һәм фән. Башҡорт халҡының әҙәби мираҫы.
Халыҡ ижады
Халыҡ ижады тураһында дөйөм төшөнсә. Халыҡ ижады һәм яҙма әҙәбиәт. Башҡорт халыҡ ижады. Уның традицион жанрҙары.
Башҡорт халыҡ эпосы йәки ҡобайырҙар.
“Урал батыр” эпосы. Уның боронғолоғо,мифологик нигеҙе. Төп идеяһы – халыҡ бәхете хаҡында тәбиғәттең стихиялы көстәренә ҡаршыы көрәште данлау. Урал һәм Шүлгән образдары. Ҡобайырҙың художестволы үҙенсәлектәре.
“Иҙеүкәй менән Мораҙым” эпосы. Тарих һәм халыҡ эпосы. Иҙеүкәй образы. Эпоста күтәрелгән философик, педагогик һәм әхлаҡ-этик проблемалар.
Боронғонан алып XVIII быуат аҙағына тиклемге башҡорт әҙәбиәте
Боронғо әҙәбиәт.боронғо төркиҙәр һәм уртаҡ төрки әҙәбиәт. М.Ҡашғари һүҙлеге. Ундағы йыр, дастан, мәҡәл үрнәктәре. Боронғо әҙәби әҫәрҙәрҙең «Ҡиссаи Йософ» , “Буҙйегет” поэмалары.
Урта быуат әҙәби ҡомартҡылары. Ҡотб, Сәйеф Сараи, Хәрәзми, Хисам Кәтиб дастандары. Уларҙың идея-тематик йөкмәткеһе, тел-стиль үҙенсәлектәре.
XVIII быуатта Башҡортостанда азатлыҡ өсөн көрәш һәм уның ауыҙ- тел, яҙма әҙәбиәттә сағылышы. Батыршаның батшаға яҙған хаты.
Йырауҙар һәм сәсәндәр ижады
Һабрау, Асан Ҡайғы, Ҡаҙтуған йырауҙар. Ҡобағош сәсән, Ҡарас сәсән, Ерәнсә сәсән, Байыҡ сәсән, Буранбай-Йәркәй сәсән, Ишмөхәмәт сәсән, Ғәбит сәсән. Уларҙың тормошо һәм ижады.
Салауат Юлаев
Яугир - шағирҙың тормошо һәм яҙмышы. Салауат – яугир, шағир, сәсән. Шиғырҙарының тематикаһы һәм проблематикаһы. Тыуған ил, тәбиғәт, мөхәббәт, азатлыҡ һәм батырлыҡ тураһындағы шиғырҙары. Тарихи шәхес, әҙәби герой, тарихи ваҡиға һәм художестволы әҫәр тураһында төшөнсә.
Т.Ялсығол – әл- Башҡорди
Тормошо. Сәйәхәттәре. Мәҙәни һәм әҙәби эшмәкәрлеге.
Ғәбдрәхим Усман
Тормош юлы. Башҡортостандағы ғүмере. Эшмәкәрлеге.
19-сы быуат әҙәбиәте
М.Аҡмулла
Тормошо һәм ижад юлы. Мәғрифәтсе. Ижадында халыҡ педагогикаһының сағылышы. Шиғыр оҫтаһы. Аҡмулла образы әҙәбиәттә һәм сәнғәттә.
М.Өмөтбаев
М.Өмөтбаевтың ғилми-ағартыу, тарих, этнография, фольклор, тәржемә өлкәһендәге эшмәкәрлеге.
Р.Фәхретдинов
Тормошо, дини эшмәкәрлеге. Журналист. Мәғрифәтсе . Тарихсы. “Сәлимә”, “Әсмә” әҫәрҙәре.
20-се быуат башында әҙәбиәт
Башҡортостанда милли әҙәбиәттең тыуыуы. Мәғрифәтселек реализмынан тәнҡитле реализмға күсеү.
Сафуан Яҡшығолов
Яҙыусының тормош юлы һәм ижады.
Ф. Сөләймәнов
Тормош юлы. Әҙәби ижады. Әҙәби-ғилми ижадының халыҡ-ара әһәмиәте.
Мәжит Ғафури
Яҙыусының тормош юлы һәм ижады. Шиғриәте. Проза әҫәрҙәре.
Ш.Бабич
Шағирҙың тормош һәм ижад юлы тураһында белешмә. Башҡортостан, азатлыҡ өсөн көрәш, тәбиғәт, мөхәббәт темаһы. Романтик. Сатирик.Шиғыр оҫтаһы. Башҡорт әҙәбиәтендә тотҡан урыны.