text:
Йыр ғүмере мәңгелек30-08-2017, 00:17 // Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт // Баҫып сығарырға
Урындары йәннәт түрҙәрендә булһын остаздарыбыҙҙың!
Документаль повестан өҙөк
...1963 йыл, апрелдең дүрте. Аэрофлоттың Өфө—Ҡазан маршрутында Ташкенттан Ҡазанға осоп барышлай Өфө аэропортында туҡталып киткән самолетта, профессор Жәлил Ғиниәт улы Кейекбаев һәм уның шәкерте, БДУ аспиранты Марат Зәйнуллин шәһри Ҡазанға ҡарай юл тотто. Был тарихи сәфәр башҡорт тел ғилеме, уның донъя кимәлендә танылыуы өсөн, профессор Ж. Кейекбаевтың Урал-Алтай телдәренең ҡәрҙәшлеген билдәлелек-билдәһеҙлек концепцияһына таянып, теоретик яҡтан иҫбатланыуы һәм тантана ителеүе өсөн ысын мәғәнәһендәге алыш — дискуссия менән бәйле ине. Төркиәт тарихына ул тап шулай булып инеп ҡалды. Икенсенән, Жәлил Кейекбаев төркиәт, татар филологияһы вәкилдәренә тәүге тапҡыр күрһәтергә, таныштырырға тип үҙ аспиранты Марат Зәйнуллинды алғайны. Шәкерте диссертацияһын тел кафедраһына тапшыра, яҡлауға бәйле эштәрҙе хәл итә, ә профессор Ж. Кейекбаев — татар телсеһе Мирфәтих Зәкиевтең докторлыҡ диссертацияһын яҡлауҙа рәсми оппонент. Бынан тыш, татар мәркәз мәҙәниәтен, Ҡазан хандарының мавзолейҙарын, Сөйөмбикә манараһын, Кремлде тамаша ҡылып йөрөүҙәр хыялы бар. Йәнә килеп, туғандаш халыҡтың танылған телселәре, әҙәбиәтселәре һәм йырсылары менән мәжлес ҡороп ултырыу уйы ла юҡ түгел. Баҡтиһәң, Жәлил ағай йыш ҡына был тарафтарға килеп, татар дуҫтары менән һин дә мин ултырҙаш булып, күңел асып йөрөп ҡайта икән. Ҡазандар ҙа өйрәнеп бөткән, килеүен һағынып көтөп торалар. Теләктәре — Жәлил Кейекбаевтың мандолина моңдарын, башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыуын ишетеү. Уныһы ике яҡ өсөн дә хозур күренеш, күңел талабы, имеш.
Ҡазанда мосафирҙарҙы бик йылы ҡаршыланылар. “Ҡазан” ҡунаҡханаһының иркен бүлмәләрен әҙерләткән иртәгә үҙенең докторлыҡ диссертацияһын яҡларға йыйынған фән кандидаты, доцент Мирфәтих Зәкиев. Күрше бүлмәләрҙә Мәскәү ҡунаҡтары — Тел белеме институты директоры, СССР ФА-ның ағза-корреспонденты Борис Александрович Серебренников, ошо уҡ институттың төрки телдәр секторы мөдире, профессор Елизавета Ивановна Убрятова. Ғалимдар бер-береһен яҡшы белә. Шуға күрә кистән үк гәпләшеп ултырҙылар. Жәлил Кейекбаев үҙенең Урал–Алтай телдәре ҡәрҙәшлеген раҫлаған концепцияһын тамамлағайны инде. Уға хәҙер илебеҙҙең арҙаҡлы төркиәтселәренең фекер-ҡарашын белеү мөһим. Баскаков, Кононов, Серебренниковтар ни тиер, ҡабул итерҙәрме, әллә бөтөнләй инҡар итеп ташларҙармы... Кистән профессор Кейекбаев Мәскәү ҡунағының ҡылын сирткеләп ҡараны, уныһы, юлда йонсоуына һылтанып, бәхәстән ситләште. Бөгөн М. Зәкиевтең татар теленең синтаксисын тикшергән диссертацияһы яҡланасаҡ. Иртәнге сәй эселгән, бер аҙ ял ителгән. Борис Александровичты итәғәтле генә итеп үҙ янына саҡырҙы башҡорт профессоры, әңгәмә тиҙ ялғанды:
— Бына, һеҙ, Борис Александрович, минең менән бергә уҡығанда уҡ бик күп телдәрҙе белә инегеҙ, хәҙер һеҙ — СССР-ҙа иң танылған полиглоттарҙың береһе. Теория яғынан да беҙгә уҡытыусы булырлыҡ. Һеҙ Урал–Алтай телдәренең бик боронғо осорҙа бер нигеҙ телдән килеп сығыуы тураһындағы фекергә нисек ҡарайһығыҙ?
— Джалил Гиниятович! Мин алтай телдәренең үҙенә бер нигеҙ телдән, Урал телдәренең башҡа нигеҙ телдән яралғы алып таралып китеүҙәрендә шикләнерлек урын юҡ, тип уйлайым, шуға күрә һеҙ тәҡдим иткән Урал-алтаистиканы иҫбатланмаған әле, тип ныҡлы әйтә алам.
Ана бит нисек, тимәк, Тел институты директоры Б. Серебренников төп оппоненттарының береһе булмаҡсы. Урал-алтаистика концепцияһын ҡабул итмәһә, тик ул ғына ризалашмаҫ. Ике ғалим араһындағы дискуссия әлегә ҡылдарҙы тартҡылау ине. Йәнә бер нисә сәғәттән оҙаҡ ҡына Ғилми советта ултыраһылары бар. Шуға күрә Кейекбаев үҙен тыныс тоторға тырышты, бер киҫкәнсе, ете үлсәү кәрәклеген хәтеренән сығарманы. Икенсе яҡтан, Ҡазанға шул уҡ Борис Александрович менән алыш — дискуссия буласағын һиҙенеберәк килгәйне. Яуапһыҙ ҡала алманы.
— Ә бына мин Алтай телдәре үҙенсәлектәрен Урал телдәрендә лә таба башланым. Шуға күрә Урал телдәрен өйрәнәм. Беҙҙәге бик күп грамматик формаларҙың барлыҡҡа килеүенә Урал телдәре асыҡлыҡ индерә ала. Шулай булғас, Урал-алтаистикаға кире ҡайтып тикшереп ҡарарға кәрәк тип иҫәпләйем.
— Профессор, мин һеҙҙән айырмалы, шундай ҡарашты яҡлайым: был телдәрҙең формаль оҡшашлығы, беренсе сиратта, уларҙың бик оҙаҡ дәүер бер ареалда йәшәүе менән генә аңлатыла. Уның киреһенсә булыуына шикләнеп ҡарайым...
Ж. Кейекбаев профессор Б. Серебренниковтан башҡаны көтмәгәйне, шуға кәйефе ныҡ ҡына ҡырылды. Бүлмәһендә яңғыҙ ҡалғас, тәмәке артынан тәмәке тоҡандырҙы. Һалҡын һыу эсеп алғас, тыныслана төштө. Уға кәйефенең бөгөнө яҙғы иртә кеүек аяҙ, ҡояшлы булыуы кәрәк. Татарстан коллегалары, дуҫы, профессор Латиф Жәләйҙәр уны юҡҡа ғына Мирфәтих Зәкиевтең докторлыҡ диссертацияһын яҡлауға рәсми оппонент итеп саҡырмаған. Үҙе лә ҡыуанып йөрөй, һуңғы ваҡыт башҡорт һәм татар зыялылары араһында дуҫлыҡ ептәре нығый бара. Шуны артабан үҫтерәһе, нығытаһы тип, Марат Зәйнуллинды алып килде. Вәли Псәнчинды ла бында яҡлатмаҡ уйы юҡ түгел. Шуға күрә бөгөн уға формала булырға, виртуоз (яратҡан һүҙе) сығыш яһарға кәрәк буласаҡ.
Мирфәтих Зәкиевтең докторлыҡ диссертацияһы бик юғары кимәлдә үтте. 34 йәшлек докторҙың триумфы бер үк ваҡытта татар тел ғилеменең күкрәп сәскә атыу тантанаһы ине.
Жәлил Кейекбаев һәм Марат Зәйнуллин — был көндәрҙә шәһри Ҡазандың атлы ҡунаҡтары. Бер-ике сәғәт Мирфәтих Зәкиевтәрҙә ултырҙаш булдылар. Лена ханымдың яҡты йөҙөнән, татлы аштарын, татар халҡының тәмле ризыҡтарын ауыҙ итеп, маҡтай-маҡтай кинәнес кисерҙеләр. Кәйефтәр арыу уҡ күтәрелгән профессор һәм өр-яңы фән докторы икеһе лә тәбиғәттән музыкант булып тыуған заттар ине. Тост күтәреүҙәр йыр-моң менән аралашып барҙы. Стенала элеүле торған мандолинаны алып, күкрәген тултырып тын алғандан һуң, Жәлил ағай үҙенә хас тембрлы тауыш менән иң яратҡан йырҙарының береһен йырлап ебәрҙе:
...Алыҫтарҙан, ай, күренгән
Ирәндеккәй тауҙың аҡ ташы.
Ҡайҙа бармай, ниҙәр генә күрмәй
Ир-егеткәй менән ат башы...
— Жәлил Ғиниәт улы, беләһегеҙме, һеҙ “Азамат”ты йырлағас, атайым иҫкә төштө. Ул ошо йырҙы башҡарғанда тауышы күрше ауыдарға ишетелеп торған, тип һөйләйҙәр. Йәш ғалим шулай уй-фекерҙәре менән бүлешкәс, ҡулына тальянкаһын алды ла үҙәктәрҙе өҙөрҙәй таныш моңдарҙы һыҙҙырып ебәрҙе, әле бер, әле икенсе көйҙө уйнап, табындағыларҙы тағы ла иләҫләндерҙе. Зәкиевтәрҙең фатирында ихлас аралашыу, хәтерләүҙәр байтаҡ ҡына дауам итте. Ике халыҡтың атаҡлы ғалимдары татар-башҡорт мәҙәни бәйләнештәре араһындағы салауат күперен тағы ла сағыуыраҡ, байыраҡ итеп ултырҙы был минуттарҙа. Ике ғалим араһындағы был йылылыҡ артабан, 1968 йылдан һуң, Кейекбаевтың аспиранты Марат Зәйнуллин менән дауам итте, бөгөн дә ваҡыт һынауҙарын үтеп, дәртле йыр ихлас йәшәй бирә. Ә Кейекбаев һәм Зәкиев дуҫлығы атаҡлы татар телсеһенең шәхси архивындағы 34 хатта һаман да һүҙмә-һүҙ һаҡлана. 90-ды ҡыуған академик Мирфәтих Зәкиев әленән-әле хат юлдарын уҡып ала.
1963 йылдың 5 апрель кисендә “ҡыңғыраулы пар аттар, тальян моңдарын яңғыратып” Өфө ҡунаҡтарын татар халҡының йәнә бер арҙаҡлы шәхесе, филология фәндәре докторы, профессор Латиф Жәләй ҡорона алып килде. Профессорҙың фатиры иң ҡәҙерле, тел һәм әҙәбиәт өлкәһендәге хеҙмәттәре менән илдә шөһрәт яулаған арҙаҡлы зыялылар менән ҡайнап тора ине. Барыһы ла Жәлил аға менән ултырҙаш булмаға һыуһаған, ике халыҡтың мәҙәниәте, йыр-моңо хаҡында һөйләшеүгә сарсаған икән.
Был тиклем зыялыларҙы Мараттың тәүге күреүе, һүҙ-лөғәттәренә иғтибар итеп ултыра, татар зыялыларының үҙ-ара мөнәсәбәтенә таң ҡала, нәзәкәтле ханымдарҙың мөғәмәләһенә хайран ҡалыуы! Ҡазандарҙың шулай булыуын ишетеп белә ине йәш телсе. Әле шуларҙы тамаша ҡылып ултырыуы.
Татар ғалимының фатиры ярайһы иркен, залы ла байтаҡ ҡына кеше һыйҙырмалы. Ҡунаҡтың түрендә ике арҡаҙаш — тәнҡитсе һәм күренекле тел белгесе Латиф Жәләй һәм башҡорттоң мәшһүр ғалимы, талантлы яҙыусыһы Жәлил Кейекбаев. Ҡунаҡтарҙың күҙе ошо икәүҙә. Латиф Йәләлетдинов күпкә өлкәнерәк. 1894 йылда Һамар губернаһы Мәләкәҫ өйәҙе Иҫке Ҡыҙылһыу ауылында тыуған зат. Ҡатмарлы һәм бай тормош юлы үткән. 1932 йылдан фән менән мәшғүл. Татар теле тарихы, диалектология, орфография, орфоэпия мәсьәләләре менән әүҙем шөғөлләнгән телсе. 1954 йылда “Татар теленең урта диалекты” темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Бынан тыш, Латиф Жәләй — татар әҙәбиәтендә поэтик оҫталыҡ мәсьәләләрен өйрәнгән принципиаль ҡарашлы, нескә зауыҡлы тәнҡитсе зат. Эре һөйәкле, тулы кәүҙәле, табағыраҡ битле, әммә йөҙөнән нур бөркөп торған киң күңелле инсан.
Ҡайһылыр яғы менән ике арҙаҡлы ғалим бер-береһен ҡабатлай ҙа шикелле. Йор һүҙлеләр, һүҙ әйтмәктә кеҫәгә кермәҫтәр. Ни өсөндөр икеһе лә бер аяҡҡа аҡһабыраҡ атлай. Булыр икән ошо тиклем дә оҡшашлыҡ! Нимә генә булмаһын, был ике заттың бер-береһе өсөн өҙөлөп тороуы күҙгә ташлана ине. Танышып, исем-шәрифтәрҙе белеп, кем ҡайһы яҡтыҡы икәнен дә асыҡлап, ике халыҡтың, ике мәҙәниәттең дуҫлығын нығытып ҡуйғас, телдәр сиселеп китте. Сөсөләнеберәк аралашыуға күсте халыҡ, хушһыныуҙары йөҙҙәренә сыҡты. Әҙәби тәнҡитсе Латиф Жәләй белә: тап ошо урында дуҫы, мәшһүр телсе, йырсы һәм музыкант Жәлил Кейекбаевҡа дилбегә тоттороу кәрәк.
— Ҡәҙерле йәмәғәт, коллегалар! — тип тантаналы ноталарҙа башланы һүҙен аяҡсы. – Жәлил ҡорҙашты барығыҙ ҙа белә, көтөп алдығыҙ. Дуҫыбыҙҙың бөгөн тарихи көнө. Татар телселәре уның һуңғы асышын хупланы, теләктәшлек белдерҙе. Ҡаршылыҡтар бар икән, Жәлилме һуң уларҙы еңмәҫ ғалим! Фәнде бер аҙ ситкә ҡуйыбыраҡ, әйҙәгеҙ, Жәлилдең йырлауын һорайыҡ!
Инәлтмәне профессор Кейекбаев, дөрөҫөрәге, баянан бирле тамағын сылатҡылап йылы сәй уртлап, тын юлдарын башҡараһы оҙон көйгә әҙерләп, эргәһендәге мандолинаһының грифын ҡулына ҡыҫыбыраҡ ултырыуы ине. Кисәле-бөгөн байтаҡ ҡына йонсоһа ла, иҫәбе — туғандаш халыҡ алдында һыр бирмәү. Тәүҙә ихлас һүҙ әйтмәккә тотондо ғалим.
— Мин был килеүемдә ифрат оло эш башҡарыуым менән бәхетле. Яҡын дуҫым Мирфәтихте фән докторы итеп ташланыҡ. Был ябай яҡлау түгел, ул татар тел ғилеменең сәскә атыу билдәһе ул! — тип һүҙ башланы телсе. – Мин йәнә шуға ҡыуанам: татар һәм башҡорт зыялыларының дуҫлығының да тантанаһы бөгөн. Ул дуҫлыҡ оҙаҡ йылдар дауам итһен, тип үҙемдең иң өмөтлө аспирантымды һеҙгә күрһәтергә алып килдем. Ошо йылдың йәйендә һеҙҙә уның кандидатлыҡ диссертацияһын яҡларға тип торабыҙ. Әйҙәгеҙ, ике туғандаш халыҡ өсөн, ике халыҡтың филологияһы өсөн!..
Бер ни тиклем тын алғас, халыҡ шым ҡалды. Беләләр, хәҙер Жәлил аға йыр муҡсаһын сисеп ебәрәсәк. Бына ҡасан мәжлестең иң күркәм мәле етәсәк!
Жәлил Кейекбаев галстугын бушатып алды, еңелсә генә тамағын ҡырҙы, ә бер аҙҙан иркен фатирҙа башҡорттоң ифрат моңло, күңелдәрҙең әллә ҡайһы төпкөлөндәге нескә ҡылдарын сиртеп, яландағы еләҫ ел кеүек, бөгөн генә Ҡазанда һибәләп үткән тәүге ләйсән һымаҡ, Урал тауҙарын һынландырыр, ат тояҡтары гөрһөлдәүен ишеттереп, ҡумыҙ телдәрен сыңлатыр яҡын да, ниндәйҙер кимәлдә ятыраҡ та башҡорт көйө ағылды:
...Йылтыр ғына йылтыр уттар яна,
Юлаусынан ҡалған бер күмер.
Шулай ҙа беҙҙең ултырыуҙар
Үҙе генә булыр бер ғүмер...
Өҫтәл дә аҫҡайҙары шул дүртәр ҙә аяҡ,
Өҫтәл дә өҫкәйҙәре шул тулы ла сынаяҡ,
Һай, кем, тулы ла сынаяҡ.
Беҙҙең дә былай гөрләшеп ултырғанды шул
Белә лә микән,
Күрә лә микән,
Ишетә лә микән,
Һиҙә лә микән, тимен мин,
Күрше тирә-яҡ...
Бер килке тын ултырғас, тәрән мәғәнәле йырҙың һүҙҙәренән, көйҙән, оҫта башҡарылған йырҙан әҫәрләндергән тулҡын үткәс, мәжлес бер ыңғайы “гөж” итеп ҡалды:
— Афарин, Жәлил аға!
— Бигерәк шәп башҡарҙың был юлы!
— Башҡорт йырын башҡарыу өсөн башҡорт булыу кәрәк!
— Мең йәшә, Жәлил аға!..
— Әйҙәгеҙ, дәртле йыр өсөн, дуҫтар!
Оҙаҡ хупланы зыялылар Жәлил ағайҙы, ҡыуаныстарының сиге булманы. Хужа Латиф Жәләй ҙә ҡәнәғәт. Көткәндән дә шәп сыҡты мәжлесе. Шаулаша-шаулаша ҡунаҡтар бер-бер артлы тарала башланы. Шунда тағы бер ҡыҙыҡлы хәл булды. Ишеккә еткән Ғүмәр Бәшир, яңынан өҫтөн һалып ташлап: “Жәлил ағай тағы бер йырламай тороп, ҡайтаһым юҡ!” — тип хәбәр һалмаһынмы! Инәлтмәне Кейекбаев, Бәшир яратҡан “Һандуғас”ты һуҙҙы ла ебәрҙе. Йәнә бер шау-гөр килеп алды зыялылар, аяҡтар “хуш аяғы”на күтәрелде.
Биш минуттан фән кандидаты булаһы Марат Зәйнуллинды айырым бүлмәгә һалдылар. “Һин йәш әле, ял ит, ә беҙ тағы бер аҙ ултырабыҙ”, — тине донъя күргән ике арҙаҡлы ғалим. Яҙғы таң һарғая башлағансы әкрен генә йыр тауыштары, дуҫтарса һөйләшеү ауаздары йәш ғалимдың ҡолағына салынып-салынып ҡалды. Ә иртәгәһенә шәһри Ҡазанда мәшһүр башҡорт ғалимының данын ил кимәленә күтәрҙеләр. Һоҡлана ла, маҡтай ҙа белделәр ҡазандар. Әлеге шаулы кисте, оҙаҡ йылдар уҙғас, академик Мирфәтих Зәки улы Зәкиев былай тип хәтерләне: “Марат Зәйнуллиндың бик матур яҙылған диссертацияһына һуңынан миңә оппонент булырға тура килде. Жәлил ағаның был аспиранты бик тыйнаҡ һәм үҙ фәнен тәрән белеүе менән беҙҙә, Ҡазан ғалимдарында, яҡшы тәьҫир ҡалдырҙы. Уға, күрәһең, Жәлил ағайҙың эште еренә еткереп, намыҫ менән башҡарыу ғәҙәте яҡшы ғына һеңеп ҡалған”.


c: text/html

text:
Өфө һыуҙы экономиялай башланы
Өфөлә һыуҙы ҡулланыу быйыл былтырғы менән сағыштырғанда һиҙелерлек кәмене. Был турала Өфө хакимиәтенең ҡала йәшәйешен тәьмин итеү буйынса идаралыҡ начальнигы Андрей Федосов хәбәр итте. Уның әйтеүенсә, әгәр былтыр ҡалала тәүлегенә бер кешегә сағыштырмаса һыу ҡулланыу 308 литр тәшкил итһә, хәҙер ул 287 литрға тиклем кәмене. Бындай экономияға ресурстар ҡулланыуҙы кәметеү буйынса саралар иҫәбенә өлгәшелде. Өфөнөң ҡайһы бер коммуналь хужалыҡ предприятиелары энергия ресурстарын һаҡлау буйынса саралар барышында йыл башынан алып миллион ярым һумдан ашыу экономияланы.
Андрей Федосов шулай уҡ ҡаланы яңы йылытыу миҙгеленә әҙерләү тураһында ла һөйләне. Дөйөм алғанда, ҡышҡылыҡҡа Өфөлә 37 меңдән ашыу торлаҡ йортто һәм дөйөм ятаҡты, 670 һаулыҡ һаҡлау, мәғариф учреждениеһын, балалар йорттарын һәм баҡсаларын әҙерләргә кәрәк.
21 сентябрҙә ҡайһы бер медицина учреждениеларына һәм балалар баҡсаларына йылы бирелде. Ҡалған объекттар үҙ сиратын көтә. Тәүгеләрҙән булып, Андрей Федосов әйтеүенсә, мәктәпкәсә балалар һәм дауалау-профилактика учреждениелары, һуңынан башҡа уҡыу йорттары, торлаҡ фонды һәм предприятиелар йылы аласаҡ.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Республикала IV заманса драматургия һәм режиссура семинар-лабораторияһына ғаризалар ҡабул ителә башланы
ӨФӨ, 2016 йыл, 22 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.
Өфөлә IV Республика заманса драматургия һәм режиссура семинар-лабораторияһына ғаризалар ҡабул ителә башланы. Конкурста Башҡортостанда йәшәүсе теләгән һәр автор ҡатнаша ала.
Дәрестәрҙе илдең һәм Башҡортостандың төп театр белгестәре алып бара. Семинар барышында билдәле драматургтарҙың оҫталыҡ дәрестәре, режиссер лабораторияһы спектаклдәрен күрһәтеү, күренекле театр эшмәкәрҙәре менән осрашыуҙар һәм әңгәмәләр үткәреү ҡаралған. Эштәр өлкәндәр, үҫмерҙәр һәм балалар өсөн пьеса йүнәлештәре буйынса ҡабул ителә.
Семинарҙа ҡатнашыу өсөн 1 октябргә тиклем һуңғы ике йылда рус, башҡорт һәм татар телдәрендә яҙылған пьесаларҙы ебәрергә кәрәк. Башҡорт һәм татар телендәге конкурс эштәренең рус теленә тәржемәһе булырға тейеш. Максималь күләме — 40 бит. Автор тураһында мәғлүмәттәрҙе, ҡыҫҡаса ижади автобиографияны, паспорттың күсермәһен һәм пьесаның исеме, жанры күрһәтелгән әҫәрҙе dramaturgiya@inbox.ru адресы буйынса ебәрергә мөмкин.


text:
Фото:
Республика башлығы «Башҡортостан – Рәсәйҙең баллы төбәге» фестивалендә булды
Фото:
Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов 25 һәм 26 августа Өфөнөң «Аҡбуҙат» ипподромы алдындағы асыҡ майҙанда үткән «Башҡортостан – Рәсәйҙең баллы төбәге» фестивалендә булды. Республика Президенты Башҡортостандың төрлө райондарынан килгән умартасылар менән аралашты, XII Республика умартасылар конкурсы һәм VI «Йәш умартасы» республика конкурсы барышын күҙәтте.
Рөстәм Хәмитов фестиваль сиктәрендә үткән «Баллы Башҡортостан» йәрминкәһен ҡараны. Бында балдан тыш, башҡа төрлө умартасылыҡ продукттары тәҡдим ителде. Бал фестиваленә республиканың аш-һыу оҫталары 200 килограмм ауырлыҡтағы ҙур сәк-сәк әҙерләгән.
– Бындай саралар республикаға кәрәк. Башҡортостан балының республиканың һәр ғаиләһендә, шулай уҡ илдең башҡа төбәктәрендә лә мул булыуын теләр инем. Шуға күрә бал етештереүҙе арттырырға кәрәк. Оҙаҡламай 20-30 йыл элек булған күрһәткестәргә ирешербеҙ, тип уйлайым. Ул ваҡытта республиканың умартасылык тармағында 700-800 мең умарта иҫәпләнгән. Хәҙер был күрһәткес яҡынса ике тапҡырға кәмерәк, — тип билдәләне Башҡортостан Президенты.


text:
13
Башҡортостан Республикаһы
Мәғариф министрлығы
Бүздәк районы муниципаль район хакимиәтенең мәғариф бүлеге
Иҫке Боғаҙы урта дөйөм белем биреү мәктәбе
Йүнәлеш
Башҡорт теле һәм әҙәбиәте.
Ғилми тикшереү эше
Ғәйнан Хәйриҙең “Боролош” романында ябай һөйләмдәр ҡулланылышы
Башҡарҙы:
Әхмәтшина
11-се класс уҡыусыһы
Етәксеһе: Баймөхәмәтова
Лариса Арыҫлан ҡыҙы
Иҫке Боғаҙы урта дөйөм
белем биреү мәктәбенең
башҡорт теле һәм
әҙәбиәте уҡытыусыһы.
Бүздәк 2014
Йөкмәткеһе
Тезис ……………………………………………………………………3-сө бит
Инеш……………………………………………………………………4-се бит
1.Ғәйнан Хәйриҙең тормош юлы…………………………………….6-сы бит
2.”Боролош” романының яҙылыу тарихы………………………….7-се бит
3. “Боролош” романында ябай һөйләмдәр ҡулланылышы………..9-сы бит
Йомғаҡлау………………………………………………………….....12-се бит
Ҡулланылған әҙәбиәт……………………………………………….13-сө бит
Тезис
Ваҡыт тигәндәре бер кемде лә, бер нәмәне лә аямай. Ләкин аҫыл улдары ҡалдырған яҡты эҙҙе халыҡ күңеленән ваҡыт ағышы юйып ташлай алмай. Күренекле башҡорт яҙыусыһы Ғәйнан Хәйри – бына шундай шәхестәрҙең береһе.
Ғәйнан Хәйри ижады – башҡорт әҙәбиәтендә ярайһы уҡ ҙур ғына урын биләп тора. Был яҡты донъяла яҙыусы 35 йыл ғына йәшәп өлгөргән. Әммә шуға ҡарамаҫтан, башҡорт халҡы уның ижадын яратып ҡабул итте, уны оҫта яҙыусы итеп таныны. Мин үҙемдең эшемдә яҙыусының ижадын тел ғилеме күҙлегенән сығып тикшерҙем. “Ә ниңә тап Ғәйнан Хәйри ижады? Башҡорт әҙәбиәтен нимә менән байыҡтырған?” Ниңә “Боролош” романының синтаксик төҙөлөшө?”- тигән һорауҙар ҙа тыуырға мөмкин. Эшемдә ошо һорауҙарға яуап бирергә тырыштым.Бының өсөн миңә күп кенә әҙиптәрҙең хеҙмәттәре менән танышырға тура килде. Шулар араһында Миҙхәт Ғәйнуллин, Ғайса Хөсәйенов, Суфиян Сафуанов, Ғәли Сәйетбатталов хеҙмәттәре бик тә әһәмиәтле булды.
Тәүҙә мине Ғәйнан Хәйриҙең тормош юлы ҡыҙыҡһындырҙы. Ул Нуриман районы Иҫке Күл ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Уның турала уҡыған мәғлүмәттәрҙән сығып, бала саҡтан уҡ уҡыуға зирәк булыуы, ләкин атаһының уны йәшләй эшкә күндереүе, йәшләй йәмғиәт эшенә юлығыуын әйтергә була. Ә бына уның дауыллы йылдарҙа йәшәүе һәм һынмауы - ғәжәпләндерә.
Икенсе һорауға яуап биргәндә, шуны әйтергә кәрәк, быйыл әҙиптең тыуыуына 110 йыл булды. Ул ижад иткән “Боролош” – башҡорт совет әҙәбиәте барлыҡҡа килгән беренсе роман һәм ул милли әҙәбиәттә роман жанрының тыуыу тарихындағы үҙенсәлектәрҙе асыҡ күрһәтеп тороусы этап характерындағы әҫәр булып тора. 10-сы класта уҡығанда “Боролош” романының ҡыҫҡартып бирелгән өлөшө менән танышырға тура килде. Әҫәр бик ҡыҙыҡлы тойолдо, шуға ла романды мәктәп китапханаһынан алып уҡып сыҡтым.Романда кешелек аңында бөйөк һынылыш осоро булған революцияһы ваҡиғаларының ябай халыҡ тормошондағы роле генә һүрәтләнмәй, ә ошо дини ҡаршылыҡтар арҡаһында кешеләр яҙмышының үҙгәреше, ҡатын-ҡыҙ тормошоноң ауыр яҡтары ла яҡтыртыла. Әлбиттә яҙыусы хикәйә-повестар ҙа ижад иткән.
Өсөнсө һорауға яуабымды ошолай итеп бирер инем: әҫәрҙең яҙылыу тарихын өйрәнгәндә, яҙыусы әҫәрен яҙып бөтөп, роман баҫылып сыҡҡас та, яҙыусы уны камиллаштырыуҙы дауам итеүен,телен, стилен шымартыуын, тулыландырыуын асыҡланым. Һәм миндә үткән быуаттың 20-се йылдарында ижад ителгән әҫәрҙең синтаксик төҙөлөшөн тикшереү теләге тыуҙы. Эшемдә романда бирелгән ябай һөйләмдәрҙе тикшерҙем.
Инеш
Бөгөнгө көндә башҡорт әҙәбиәте менән ҡыҙыҡһыныу арта бара, дәрестәрҙә беҙ арҙаҡлы шәхестәрҙе өйрәнәбеҙ, ләкин улар тураһында киң белемдәр дәреслектән генә алып булмай. Шуға күрә башҡа мәғлүмәттәр аша улар тураһында материалдар туплап, артабан кластарштар менән бәхәстәр ойоштороп әңгәмәләшеү өсөн был эшемдең ярҙамы уңайлы булыр. Эштең актуаллеген шунда күрәм.
Егерменсе быуат башындағы әҙәбиәттә Ғ.Хәйри әҫәрҙәре күренекле урын алып тора. Мин үҙемдең тикшеренеү эшемдә был шәхестең ҡыҫҡа ғына ғүмерендә ни тиклем эш башҡарыуын, ниндәй ауыр һәм фажиғәле ғүмер итеүен һәм, әлбиттә, уҡымышлылығын иҫбатларға тырыштым. Уның ижадын өйрәнеп, уның йәшәү маҡсатын һәм ниндәй уйҙар борсоуын белергә, “Боролош” романының башҡорт әҙәби телен үҫтереүҙәге ролен белергә теләнем. Был эшемдең маҡсаты. Был маҡсатҡа ирешеү өсөн ошондай бурыстар билдәләнем:
Яҙыусының тормош юлын һәм ижадын өйрәнеү;
“Боролош”романын өйрәнеү;
Башҡорт теленең стилистикаһын өйрәнеүсе ғалимдарҙың эштәре менән танышыу;
“Боролош” романының стилистикаһын тикшереү.
Был эште төрлө класс сәғәттәрендә, әҙәби кистәрҙә, кластан тыш сараларҙа ҡулланырға мөмкин.
Кешеләр араһында фекер алашыу һәм аралашыу сараһы булып тел хеҙмәт итә. Ә аралашыуҙың иң мөһим һәм төп формаһы булып һөйләм һанала. Һүҙ иһә, үҙ сиратында, грамматика фәненең бер бүлеге булған синтаксистың өйрәнеү объекты. Грамматик яҡтан ҡарағанда, һәр бер һөйләм үҙ киҫәктәренең эске берҙәмлеген, уларҙың урынлашыу тәртибе һәм интонация берҙәмлеген тәшкил итә.
Бирелгән әҫәрҙең синтаксик үҙенсәлеген тикшерер алдынан стилистика тигән фән бүлегенә лә туҡтап китеү кәрәк. Был фән лексикология менән грамматикаға нигеҙләнә һәм үҙе ике бүлектән тора:
Лингвистик стилистика
Жанрҙар стилистикаһы1.
Тикшереү йәһәтенән жанрҙар стилистикаһына туҡтап китеү урынлы булыр. Был төрҙәргә бүленә:
Халыҡтың йәнле һөйләү стиле
Халыҡ ижады стиле
Художестволы стиль
Ғилми стиль
Публицистик стиль
Рәсми стиль.
Был төрҙәр араһында беҙгә художестволы стиль тигәненә туҡтау кәрәк. Уға аңлатма биреп китәйек.
Художестволы стиль – ғәжәп киң һәм ғәҙәттән тыш ҡатмарлы булыуы менән бүтән стилдәрҙән айырылып тора.2 Уға әҙәбиәтселәр бер күҙлектән, ә лингвистар икенсе күҙлектән ҡарай. Әгәр әҙәбиәтселәр стилде яҙыусының ижад методына, донъяға ҡарашына тығыҙ бәйләп тикшерһә, телселәр һүҙ оҫтаһының тел менән нисек эш итеүен, әҙәби телде нисегерәк үҫтереүен өйрәнеүҙе беренсе планға ҡуялар. Икенсе төрлө әйткәндә, әҙәбиәтселәр йөкмәтке яғына, лингвистар форма яғына баҫым яһайҙар.
Художестволы әҙәбиәттә жанрҙар стиленән тыш һәр яҙыусының индивидуаль ижад стиле лә була. Әҙиптең ижад стиле, бер яҡтан, уның халыҡ теле менән әҙәби телде нисек белеүенә тығыҙ бәйләнгән булһа, икенсе яҡтан, ижадсының индивидуаль ижад итеү манераһы, әҙәби оҫталығы менән тығыҙ мөнәсәббәттә йәшәй. Шуныһы ла мөһим: теге йәки был яҙыусының стиле хаҡында һөйләгәндә, ул йәшәгән һәм ижад иткән осорҙо иғтибарҙан ситтә ҡалдырырға ярамай.
Ғәйнан Хәйриҙең тормош юлы.
Ғәйнан Хәйри исеме башҡорт әҙәбиәтен формалаштырыу һәм үҫтереүҙә күп көс һалған әҙиптәр араһында рәүештә маҡтаулы урын алып тора.
Ғәйнан Хәйри элекке Өфө өйәҙе Бәләкәй Күҙәй волосы( Башҡортостандың хәҙерге Нуриман районы) Иҫке Күл ауылында 1903 йылда тыуған. Ябай крәҫтиән, бер ниндәй ҙә белеме булмаған атаһы Ғәйнанды йәшләй эшкә күндергән. Ауыл мәҙрәсәһендә белем алыу менән бер рәттән атаһына ла ярҙамлаша. Революция Ғ.Хәйриҙе йәмәғәт эшмәкәрлегенә иртә юлыҡтыра. 1920-1922 йылдарҙа Иҫке Күлдә китапхана мөдире, кантондың комсомол үҙәгендә эшләй. 1922 йылда Ырымбурҙағы халыҡ мәғарифы институтына инә, ә инде 1924 йылда комсомолдың Башҡортостан өлкә комитетының саҡырыуы буйынса Өфөгә күсә. 1925 йылда Арғаяш контонына эшкә күсерелә. 192 йылда Башҡортостан пролетар яҙыусылар ассоцияцияһын ойоштороуҙа ҡатнашҡан Ғ.Хәйриҙе идараның яуапл секрктаре итеп ҡуялар. 1928 йылда “Үҫеү” тигән йәштәр ижади ойошмаһы ойоштора тип нахаҡҡа ғәйепләнеп эшенән һәм партиянан сығарыла. Бындай ҡайғылар яҙыусының һаулығын ҡаҡшата, үпкә ауырыуынан һаулығы насарлана. Оҙаҡ йылға һуҙылған туберкулез ауырыуы уны 1938 йылда яҡты донъянан алып китә.
Ҡыҫҡа ғына ғүмере эсендә яҙыусы ҙ талантын таныт, әҙәбиәтебеҙҙе күренекле хикәйә-повестары менән байытырға өлгөрҙө.
“Боролош” романының яҙылыу тарихы.
Ғәйнан Хәйриҙең берҙән-бер “Боролош” романының, ғөмүмән, башҡорт совет әҙәбиәтендәге тәүге романдың яҙылыу һәм баҫылыу тарихы оҙон һәм ҡатмарлы ғына.
Романдың яҙылыу датаһы – 1925-1928 йылдар. Йәғни ул дүрт йыл эсендә яҙылған. Тимәк , Ғ.Хәйри матбуғатта күренә башлаған йылында уҡ роман яҙыу хыялы менән йәшәгән. “Яҙғы ташҡындар” – романдың тәүге исеме – йәмғиәттәге боролош, революцион ташҡынды аңлатҡан. “Боролош” романы иң актив ижад иткән осорона тура килгән, роман менән бер рәттәнхикәйә-повестар ҙа ижад ителгән.
1928 йылда “Яңы ауыл” гәзитендә романдың тәүге бүлеге баҫыла. Т тигәндә лә яҙыусы уны камиллаштырыуҙы дауам итә: төҙәтеү, телен, стилен шымартыу менән шөғөлләнә, яңы бүлектәр өҫтәй, ҡулъяҙманы тулыландырып аҡҡа күсерә. 1929 йылда китап итеп баҫтырыу өсөн Башҡортостан китап нәшриәтенәтапшыра. Нахаҡҡа ғәйепләнгәс, роман баҫылмай ҡала, ул бары 1967 йылда яҙыусының архивынан табып алына һәм китап итеп донъяға сығарыла.
Был романда автобиографик материалдар ҙа мул ғына файҙаланыла, шул уҡ ваҡытта яҙыусы тарихта булған конкрет ваҡиғаларға, шул дәүерҙә йәшәгән кешеләрҙең тормош факттарына ла киң таянып эш итә. Күп кенә образдарҙың прототибы ла билдәле, конкрет тарихи шәхестәр – Баһау Нуриманов, Зәки Мәүлетов – романдың биҙәлеше булып тора.
Йылдар, ваҡыт арауығы шаҡтай ҙур булыуға ҡарамаҫтан, роман актуаллеген юғалтмаған. Ул - жанр тәбиғәте яғынан тормош-көнкүреш романы һәм композицион яҡтан йыйнаҡ һәм бер бөтөн. Б бер сюжет һыҙығы үҫтерелә. Ҡатмарлы осорҙаҡы крәҫтиән егете Шәмси аша тормоштоң үҫеше һүрәтләнә. Романдағы Сәхибәнең яҙмышы, Сабираның аяныслы мөхәббәте, Мәүлетовтың тормошон һүрәтләгән осорҙар Шәмси менән туранан-тура бәйләнмәгән, ошо сюжет һыҙыҡтарын бер-береһенә үрелдереп, композицион төйөндәр хасил итеү оҫталығы етеңкерәмәгәнлеген автор үҙе лә тойомлай һәм романда иҫкәртмәләр биреп китә: “Беҙ хәҙер хикәйәбеҙҙең бер яҡ ҡабырғаһы булғанМәүлетов ваҡиғаһына күсәбеҙ. Ситкә китеп, эҙҙе юғалтабыҙ тип уйларға ярамай. Сөнки фронттың бер яғы ғөмүми булған кеүек, мәғлүм фронттың көрәшселәре йәки типтары ла беҙгә ят түгел. Шулай булғас, аҙашмайбыҙ.”3
Романда кешелек аңында бөйөк һынылыш осоро булған Октябрь революцияһы ваҡиғаларының ябай халыҡ тормошондағы роле генә һүрәтләнмәй, ә ошо дини ҡаршылыҡтар арҡаһында кешеләр яҙмышының үҙгәреше, ҡатын-ҡыҙ тормошоноң ауыр яҡтары лы яҡтыртыла.
“Боролош” – башҡорт әҙәбиәтендә барлыҡҡа килгән беренсе роман һәм ул милли әҙәбиәттә роман жанрының тыуыу тарихындағы үҙенсәлектәрҙе һәм законсалыҡтарҙы асҡ күрһәтеп тороусы характерындағы әҫәр булып тора.
“Боролош” романы рус теленә ителеп, күп милләтле Бөтә Союз әҙәби хазинаһына ла ҡиммәтле өлөш индерҙе.
“Боролош” романында ябай һөйләмдәр ҡулланылышы.
Кешеләр араһында фекер алышыу һәм аралашыу сараһы булып тел хеҙмәт итә,ә аралашыуҙың иң мөһим һәм төп формаһы булып һөйләм һанала. Һ үҙ сиратында айырым һүҙҙәрҙән һәм һүҙбәйләнештәрҙән барлыҡҡа килә. Телдең эске закондарына буйһонмаған һүҙҙәр һәм һүҙбәйләнештәр һөйләм барлыҡҡа килтерә алмай. Һөйләм барлыҡҡа килеүгә тағы бер мөһим шарт бар – тыныш билдәләре ҡуйылышы йәки интонацияның булыуы.
Кешеләр үҙ-ара аралашҡан саҡта алдарына төрлө маҡсат ҡуя: берәй хәл-ваҡиғаны, күренеште раҫлай, тасуирлай, йә булмаһа ҡаға, ҡаршы сыға. О өс аспекттан сыҡып тел ғилемендә һөйләмдәрҙе хәбәр, һорау, өндәү тип аталған өс төргә бүләләр. Әйтергә кәрәк, әҫәр ижад иткәндә яҙыусылар барыһы ла был төрҙәргә мөрәжәғәт итә.
Ниндәй ҙә булһа берәй хәл-ваҡиғаны, йә булмаһа төшөнсә тураһында теләүҙе маҡсат итеп ҡуйған һөйләм һорау һөйләм тип атала.4 Әҫәрҙән миҫалдар:
– Ни эшләнеләр былар? Ҡайҙа баттылар? Ниңә ҡайтмайҙар? Күрмәнеңме? Ҡайтманылармы?(101-се бит)
– Һин алаһыңмы?
Ниңә тынығыҙ тығылып индегеҙ?Нимә булды?(103-сө бит)
–Атай ниңә бик тиҙ ҡалаға китте?(105-се бит)
-Әле генә ошо йорттан сығып китеүсе ҡарараҡ йөҙлө кешене белмәйһегеҙме? У кем? Уның исеме, фамилияһы нисек?(326-сы бит)
–Иптәш командир, һеҙ нимәгә?-тине.(327-се бит)
–Фатима,йә, ни эшләнең? Булдыра алдыңмы?
–Уны Шакир кеҫәһенә ни өсөн һалырға кәрәк?(383-сө бит)
Эш нимәнән тора?-тине Нурыйға(386-сы бит)
–Тауар ҡайҙа? Урлаған тауарҙы ҡайҙа йәшерҙегеҙ?(394-се бит)
–Һаумы,хәҙрәт? Нимә ҡарайһың?-тине(397-се бит)
Ниндәй булһа ла берәй эш эшләргә йәки эшләмәҫкә бойороуҙы, ҡушыуҙы белдергән һөйләм бойороҡ һөйләм тип атала.5 Әҫәрҙән миҫалдар:
-Һин атты яҡшы ҡара, Рәфиҡ!(98-се бит)
–Әйҙә,ҡыуала! Урамдарын үҙем әйтермен!(99-сы бит)
–Етер, үпмәгеҙ инде!
Барығыҙ, креслоға ултырып тороғоҙ!(100-сө бит)
–Әйҙә, атты ҡыуалат! Тиҙерәк!(107-се бит)
–Сабатамды сис әле!(131-се бит)
–Хәҙер,хәҙер ҡайтығыҙ!(159-сы бит)
–Сабира,һин борсолма!(161-се бит)
–Әйҙәгеҙ ҡаршыһына!(176-сы бит)
–Ниндәй гонаһ,әйт,әйт!-тине.(181-се бит)
Ниндәй ҙә булһа берәй эште эшләргә йәки эшләмәҫкә өндәүҙе, саҡырыуҙы, йә булмаһа кешеләрҙең төрлө тойғоларын, эске кисерештәрен аңлатҡан һөйләм өндәү һөйләм тип атала.6 Миҫалдар:
Иншалла, тырыш вә көслө Рәсәй халҡы үҙен дошмандарҙан еңдермәҫ!(159-сы бит)
–Ана,атай ҡайтып килә,һөйөнсө!(103-сө бит)
–Сәхибә апай, әсәй менән татыу тороғоҙ!
–Бик яҡшы, тырышып уҡырға тырышығыҙ!(113-сө бит)
–Минең бәләкәй дуҫтарым бар...Дуҫтарым бар!(131-се бит)
–Беҙгә уҡырға кәрәк!(135-себит)
–Ғибрәт был.ғибрәт!- бөтәһе лә геү килеште.(139-сы бит)
–Мин башҡа бер нәмә лә теләмәйем!(141-се бит)
–Миңә үпкәләп иламаҫһың!
–Иларға йыйынмайым!(144-се бит)
Ниндәй ҙә булһа берәй эште эшләргә йәки эшләмәҫкә теләк барлығын белдергән һөйләм теләк һөйләм тип атала7.
Миҫал: Ауылға бары уның матур тәбиғәте өсөн, уның төрлө еҫтәргә төрөлгән йәйе өсөн ҡайтырға теләйем.
Күптән йәшәп килгән лингвистик традиция буйынса телселәр ябай һөйләм синтаксисында ике һәм бер составлы һөйләмдәрҙе айырып йөрөтәләр. Белеүебеҙсә, бер составлы һөйләмдәрҙә йә эйә, йә хәбәр генә бирелә. Бер составлы һөйләмдәр түбәндәгесә бирелә.
Билдәле эйәле һөйләмдең хәбәре беренсе һәм икенсе заттағы ҡылымдан килә. Миҫалдар:
1. -Ҡайҙа,кемдәр менән эстең?(131-се бит)
2. –Шуны күрһәтегеҙ. Ләкин быныһын күрһәтмәгеҙ.(102-се бит)
3. –Бысраҡ йорттан ҡотолдом!
4. – Тик күңелде борсоған бер нәмәне әйтеп китергә тейешле табам.
5. – Минең киткәнемде берүк Камалиға һөйләй һәм әйтә күрмәгеҙ.(102-се бит)
6. –Бының менән нимә әйтергә теләйһең инде?(103-сө бит)
7. -Инде олоғайып та барам.(98-се бит)
8. – Балаңды үлтерергә тейешһең! Йә булмаһа ауылдан кит!(226-сы бит)
9. –Әллә ҡаланан айырыла алмайһыңмы?(270-се бит)
10.- Нимә иманһыҙ үтергә теләйһеңме?(323-сө бит)
Билдәһеҙ эйәле һөйләмдә билдәле эйә булып та уны әйтеп йөрөтөү кәрәк түгел. Уның хәбәре өсөнсө зат ҡылымы менән билдәләнә. Миҫалдар:
–Минең өсөн яуап бирерҙәр. (322-се бит)
–Тороп ултырҙы.(75-се бит)
–Тыңламаһындар!-тине.(178-се бит)
–Әйҙә, әҙерләнһен!- тип ҡуйҙы(178-себит)
Урманда эшләүселәргә илдәге хәлдәр тураһында аңлата.(291-се бит)
–Ә уны ҡасан төҙөйҙәр һуң?(295-се бит)
Уны урамда туҡтаттылар.(332-се бит)
Шулай уҡ үҙенең улында булмаған нәмәләрҙе башҡаларҙан өмөт тө итмәне.(332-се бит)
Аш алдынан ике шешә һыра һорап алды.(339-сы бит)
Беренсе майға бер нисә көн алдан әҙерлек күрә башланылар(347-се бит)
Атама һөйләм алда һөйләнеләсәк күренештең, ваҡиғаның урынын, ваҡытын, уларҙың фонын тасуирлау йәки берәй предметты атап, исемләп йөрөтөү өсөн ҡулланыла. Миҫалдар:
Ҡышҡы һалҡын.(98-себит)
Аҫта йылға, яр.(109-сы бит)
Ҡатын..ҡатын(130-сы бит)
Әрәмтәмаҡтар...һаңғырауҙар...ҡолаҡһыҙҙар..(136-сы бит)
Оятһыҙҙар...(72-се бит)
Эт, сусҡа! Яуыз бала! Мәлғүн!(73-сө бит)
Ҡара йөҙҙәр!(227-се бит)
–Вон ауылдан!Зинасы!(228-се бит)
Хәбәрҙән сығып эйәне эҙләп тә, уға һорау биреп тә булмай. Бындай
һөйләмдәрҙе эйәһеҙһөйләм тип атайҙар.
-Эйе, әрсергә кәрәк!(226-сы бит)
-Башҡаларҙан айырылырға ярамай!(110-сы бит)
Ҡояш байыр алдынан ауылға керелде(98-се бит)
Теләгән ҡәҙәре алып булыр...(302-се бит)
Йортһоҙҙарҙы йортона индереп урынлаштырырға кәрәк.(298-се бит)
Өҫтә бирелгән миҫалдарҙан күренеүенсә, Ғ.Хәйри үҙенең әҫәрендә ябай һөйләмдең бөтә төрөнә лә йыш мөрәжәғәт иткән. Уларҙы автор бигерәк тә диалогтар биргән ваҡытта, тәбиғәт күренешен һүрәтләүҙә актив ҡулланған. Һорау һөйләмдәрҙе автор ниндәйҙер ваҡиғаны , кешене, уның ни уйлауын белер-белдерер өсөн ҡулланһа, өндәү, теләкһәм бойороҡ һөйләмдәрҙе персонаждарҙыңтуй-теләктәрен белдереү, бойороуҙы белдереү маҡсатында файҙалана. Ябай һөйләмдең бер составлы төрҙәрен күберәк диалогтар биргән ваҡытта ҡулланыла.
Йомғаҡлау
Алдан әйтеүебеҙсә, егерменсе-утыҙынсы йылдар әҙәбиәтендә Ғ.Хәйри ижады айырым бер урын алып тора. Егерменсе йылдар аҙағында ижад ителгән “Боролош” романында автор капиталистик иҫкелектән коммунизм яңылыҡтарына күсеүҙе һүрәтләй. Тәбиғи, халыҡ тормошоноң мөһим моменттарын тәрән һәм күп яҡлы итеп һүрәтләргә тырышҡан яҙыусы, әлбиттә, Октябрь революцияһы ваҡмғаларын да ситләтеп у алмаған. Ғ.Хәйри, бүтән яҙыусылар кеүек үк, үҙенең әҫәрендә башҡорт теленең йәнле һөйләү теленә таянып ижад итте. Шул уҡ ваҡытта яңы ғына формалашып килгән башҡорт яҙма әҙәби телен яңы һүҙҙәр, синтаксик конструкциялар менән байыҡтырҙы.
Билдәле булыуынса, егерменсе йылдарҙа башҡорт яҙма әҙәби теле әле яңы формалашыу дәүерен кисерә ине, шунлыҡтан башҡортса яҙыуҙа революцияға тиклем яҙма тел вазифаһын үтәгән төрки теленең ҡайһы бер элементтары,үҙенсәлектәре һәм ғәрәп, фарсы телдәренән ингән һүҙҙәр ҙур урын алды. Ғ.Хәйри әҫәрҙәрендә лә осрай был һүҙҙәр. Шуныһы характерлы: әҙип ул һүҙҙәрҙе билдәле бер маҡсаттан сығып, теге йәки был персонаждарҙың, бигерәк тә мулла, мәзин кеүек дин әһелдәренең телен индивидуалләштереү өсөн ҡулланған. Оҫта бирелгән пртрет һәм пейзаж күренеш, хәл-ваҡиғаларҙың ҡасан һәм ҡайҙа булғанлығын, унда ниндәй кешеләр ҡатнашҡанлығын хәтерҙә оҙаҡ һаҡларға ярҙам итә.
Яҙыусы романда ябай һөйләм менән бер рәттән ҡатмарлы синтаксик конструкциялар ҙы ла ҡуллана. Фольклор өлгөләрен дә уңышлы файҙалана. Шуның өсөн дә роман бай йөкмәткеле һәм уҡыу өсөн бик ҡыҙыҡ.
Алда әйтелеп үтелеүенсә, романдың теле – башҡорт һөйләү теле менән әле саҡ әле нығынып килгән әҙәби телдең оҫта, матур берләшеү өлгөһө булып тора.
Ҡулланылған әҙәбиәт
Башҡорт теле һәм әҙәбиәте /Рус мәктәптәренең 10-сы класында уҡыусы башҡорт балалары өсөн дәреслек. Тикеев Д.С. Өфө:Китап, 2007
Башҡорт әҙәбиәте тарихы,6 томда. Өфө:Китап, 1996
Сәйетбатталов Ғ.Ғ. Башҡорт теле. Педагогия училищелары өсөн дәреслек. Өфө, 1995
Сәйетбатталов Ғ.Ғ. Башҡорт теле.1-се том. Ябай һөйләм синтаксисы. Өфө, 1999
Сәйетбатталов Ғ.Ғ.Башҡорт теленең стилистикаһы.Өфө,1985
Хәйри Ғ. Боролош.- Өфө:Китап,2006
Әхмәр Ҡ. Башҡорт телендә ябай һөйләм синтаксисы. Өфө,1957
1Сәйетбатталов Ғ.Ғ. Башҡорт теле. Педагогия училищелары өсөн. Өфө,1991. 9-сы бит
2 Сәйетбатталов Ғ.Ғ.Башҡорт теленең стилистикаһы.Өфө,1985
3Хәйри Ғ. Боролош.- Өфө, 1979, 394-се бит.
4 Сәйетбатталов Ғ.Ғ. Башҡорт теле.1-се том. Ябай һөйләм синтаксисы. Өфө, 1999
5 Шунда уҡ
6Шунда уҡ
7Сәйетбатталов Ғ.Ғ. Башҡорт теле.1-се том. Ябай һөйләм синтаксисы. Өфө, 1999
Номер материала: ДВ-061225
Не нашли то что искали?
Вам будут интересны эти курсы:


text:
Милләттең ниндәй булыуы һүҙҙә түгел, ә тап шундай аныҡ эштәрҙә күренә лә инде. Милләт кенә түгел, ә беҙҙең – муниципаль власть органдарында эшләүселәрҙең – өлгөргәнлегенә лә имтихан ул.
Бынан теүәл ун һигеҙ йыл элек “Башҡортостан” гәзитенә (19 ноябрь, 1996 йыл) биргән бер интервьюмдан өҙөк килтерәм:
“Минең фекеремсә, “Башҡортостан” – башҡорт иленең иң бөйөк, мөһабәт баҫмаһы. Азат илемдең төрлө тарафтары йә бейек тауҙарҙан, йә шаулап торған урмандарҙан, йә тыныс күлдәрҙән ғибәрәт икән,
Сарала һүҙ йәмғиәтте рухи яҡтан тергеҙеү, экстремизмға ҡаршы көрәш алып барыу өлкәһендәге хеҙмәттәшлекте дауам итеү хаҡында барҙы. Тәлғәт Тажетдин федераль инспекторға Рәсәйҙәге Исламдың православие менән яҡын булыуы,


text:
Дәүләт Думаһы депутаты Рима Баталова Архангел районы халҡы менән осрашты
РФ Федераль Йыйылышының алтынсы саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, Паралимпия уйындарында 13 тапҡыр еңеүсе, 18 тапҡыр донъя чемпионы, 43 тапҡыр Европа чемпионы Рима Баталова Архангел районында булды. Район хакимиәте башлығы Ғимран Ғәбитов менән осрашыу барышында Дәүләт Думаһы депутаты районда спортты үҫтереү, мәғариф өлкәһендә милли проекттарҙы тормошҡа ашырыу, һаулыҡ һаҡлау мәсьәләләрен тикшерҙе. Шулай уҡ иҡтисадтың төрлө тармаҡтарына инвестициялар йәлеп итеү, туризмды үҫтереү мәсьәләләре лә ҡуҙғатылды.
Райондың мәҙәниәт йортонда Рима Баталова һайлаусылар менән осрашты һәм район үҙәгенең спорт объекттарында булды, тип хәбәр иттеләр район хакимиәтенән.
Атап әйткәндә, Архангел ауылының 2-се урта мәктәбендә Рима Баталова республика мәктәп баскетбол лигаһы чемпиондары – ҡыҙҙар командаһы менән осрашты. Ҡыҙҙарҙың уңыштарына ул ысын күңелдән шатланыуын белдерҙе.
— Тормош – кәртәләрҙән тора, улар аша һәр ваҡыт үтергә тура килә, — тине депутат, уҡыусылар менән аралашып. – Ауырлыҡтың бер баҫҡысын үтһәң, билдәле бер бейеклеккә күтәреләһең. Әммә барыһы ла еңел бирелә, тип уйларға кәрәкмәй. Еңеү – ул хеҙмәт, күҙ йәштәре, йәрәхәттәр. Минең бар тормошом – үрҙәр яулау. Үҙ-үҙеңә ышанып, үҙең теләгән шәхес булыу өсөн барыһын да эшләргә кәрәк.


text:
Фирҙәүси
Хаким Әбүл-Ҡасим Мансур Хасан Фирҙәүси Туси (фарс. حکیم ابوالقاسم منصور حسن فردوسی توسی; 940 йылда Иранда Тус ҡалаһында тыуған — 1020 йыл тирәһе йәки 1026) — күренекле фарсы һәм тажик шағиры, «Шаһнамә» эпик поэмаһының авторы; «Йософ вә Зөләйха» поэмаһы ла уның әҫәре тип иҫәпләнә. Иранда, Тажикстанда һәм Афғанстанда бик киң таныла һәм милли шағир тип иҫәпләнә. Хәким («аҡыл эйәһе», «ғалим») ҡушаматын ул үҙенең киң һәм тәрән белеме өсөн яулаған. Фирҙәүси белемде бик юғары баһалаған: «аҡыллы һүҙгә юлдар эҙлә, белем табыр өсөн үт бар ғаләмде».
Йөкмәткеһе
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
932 һәм 941 йылдар араһында Ирандағы Тус ҡалаһының янандағы Хорасан ауылында ер биләүсе крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Ғаиләһенең ере аҙ булып, тапҡан ризығы тамаҡ аҫрарға көскә етеп торған, тип фаразлау хаҡ булыр. Һуғыштар осорона тура килгән был ваҡытта крәҫтиәндәр хәле бик мөшкөл була.[1].
Фирҙәүсиҙең бала һәм үҫмер йылдары тураһында мәғлүмәт бик һирәк. Ул яҡшы белем ала, Ирандың ул замандағы ике әҙәби телен дә — ғәрәп һәм фарсы телен — яҡшы белә; бәлки, Ирандың ислам осорона хәтлем ҡулланған әҙәби пәхләүи телен дә белгәндер.
Унынсы быуаттың уртаһында Иран бойондороҡһоҙлоҡ осорон кисерә — урындағы феодаль аристократия ғәрәп хакимлығын ҡолатып, илдең алыҫ тарафтарында власты үҙ ҡулына ала. Фирҙәүсиҙең йәшлеге тап ошо осорға тура килә.
Оҙаҡ йылдар буйы шағир хәҙерге Афғанстандағы Ғазни ҡалаһында тороп, Төркиәнең солтаны Мәхмүт Ғәзнәүигә хеҙмәт итә; уға уҡ ул үҙенең «Шаһнамә» поэмаһын да бағышлай. Солтан поэманы оҡшатып еткермәй (ҡайһы бер сығанаҡтар поэмала шағир Иран шаһтарын данлағанлыҡтан, ти; башҡалары — батша улдары ғына законлы тәхет вариҫы була ала тигән фекер өсөн, тип фаразлай). Киң таралған риүәйәт буйынса, солтан Фирҙәүсигә поэма өсөн хаҡын түләмәйенсә, тәү килешеүҙәренән баш тарта. Шағир быға асыуланып, солтан тураһында сатирик шиғыр яҙа; был шиғырҙа ул солтан ҡол тоҡомонан сыға, тип мыҫҡыллай. Инде солтандың асыуы ҡабарып, Фирҙәүси илдән ҡасырға мәжбүр була. Һөҙөмтәлә шағир ғүмерен ситтә хәйерселектә тамамлай.
1934-се йылда Фирҙәүсиҙең тыуыуына мең йыл тулғас, уның ҡәберендә кәшәнә ҡорола.
Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Тажикстан Республикаһының милли китапханаһы Фирҙәүси хөрмәтенә аталған.
- Ирандың Мәшхәд ҡалаһындағы университет Фирҙәүси исемен йөрөтә.
- Тажикстандың башҡалаһы Дүшәмбеләге бер урамға Фирҙәүси исеме бирелгән.
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Стәрлетамаҡ Дәүләт Педагогик Академияһы. «Башҡорт әҙәбиәтенең көнсығыш тамырҙары.» Спецкурс әсбабы


text:
БР Иҡтисади үҫеш министрлығы ҡарамағында инвестицион мөхит буйынса эксперттар советы булдырылды
БР Иҡтисади үҫеш министрлығы ҡарамағында Башҡортостанда уңайлы инвестицион мөхит булдырыу һәм үҫтереү буйынса эксперттар советы булдырылды, тип хәбәр иттеләр ведомствоның матбуғат хеҙмәтенән.
Совет төбәкте социаль-иҡтисади йәһәттән үҫтереү аспекттары буйынса мәсьәләләрҙе хәл итеү проекттарын әҙерләйәсәк.
Яңы ойошманы республиканың иҡтисади үҫеш министры Александр Марьин етәкләне. Совет составына финанстар, иҡтисад өлкәһе белгестәре – БР Иҡтисади үҫеш министрлығы, Сколково фонды, «Эксперт РА» рейтинг агентлығы, РФ Президенты ҡарамағындағы Рәсәй халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһы, Рәсәй Сәнәғәтселәр һәм эшҡыуарҙар союзы, Мәскәү университеты вәкилдәре инде.
Эксперттар советының тәүге ултырышында Башҡортостан Республикаһын инвестицион йәһәттән үҫтереү стратегияһы проекты сараларын тикшереү планлаштырыла.


text:
Башҡортостандың банктар берләшмәһе вәкилдәре дәүләт наградаларына лайыҡ булды
Республика банк секторының дүрт вәкиле дәүләт наградаларына лайыҡ булды. БР Милли банкында үткән кәңәшмәлә наградаларҙы БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Евгений Маврин тапшырҙы.
Башҡортостан Президенты Указы менән «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы» исеме БР Милли банкы рәйесе урынбаҫары Радмир Ғәниевҡа бирелде.
«Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған экономисы» исеменә «Центркомбанк» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе Евгений Ванок, «Промтрансбанк» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең «Черниковка» бүлексәһе етәксеһе Мөҙәрис Кәримов һәм «АФ Банк» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең идара итеүсе директоры Ансаф Ниғмәтйәнов лайыҡ булды.


text:
Фото:
Рәсәй Хөкүмәте рәйесе ауыл хужалығын йыһанды үҙләштереү менән бер рәткә ҡуйҙы
Фото:
Рәсәй Хөкүмәте рәйесе Владимир Путин ауыл хужалығын ил өсөн иҡтисадтың стратегик тармаҡтарының береһе булыуын һәм уның йыһан технологияларын етештереү йәки машиналар эшләү өлкәләренә тиң булыуын билдәләне. Был хаҡта ул 28 февралдә Өфөлә Бөтә Рәсәй аграр форумында хәбәр итте.
Уның фекеренсә, ауыл хужалығы ҙур мөмкинлектәргә эйә. Был өлкәлә яңы юғары технологияларҙы ҡулланыу, яңы эш урындарын булдырыу мөмкинлектәре бар. Илдәге аҙыҡ продукттары хәүефһеҙлеге туранан-тура ауыл хужалығына бәйле. Эксперттар билдәләүенсә, тап аҙыҡ продукттары, һыу менән бер рәттән, донъя кимәлендәге төп ресурстарҙың береһе булып тора.
Владимир Путин шулай уҡ ауыл хужалығының яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтә алырлыҡ өлкәләрҙең береһе булыуын билдәләне. 2006 йылдан Рәсәйҙең агросәнәғәт комплексына инвестициялар күләме триллион ярым һумдан ашыу тәшкил итте. Был ресурстар яҡшы һөҙөмтә бирҙе, миллионлаған кешенең тормошон яҡшыртты, илдең иҡтисади хәлен нығытты.


text:
Баш ҡалала «Иң яҡшы күп фатирлы йорт» конкурсы еңеүселәре билдәләнде Фото: Андрей Старостин
Баш ҡалала «Иң яҡшы күп фатирлы йорт» конкурсы еңеүселәре билдәләнде
Баш ҡалала «Иң яҡшы күп фатирлы йорт» конкурсы еңеүселәре билдәләнде Фото: Андрей Старостин
ӨФӨ, 2015 йыл, 20 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Розалиә Вәлиева/.
2014 йылдағы «Иң яҡшы күп фатирлы йорт» конкурсы йомғаҡтары буйынса Өфөләге 13 йорт ҡалала иң яҡшылары тип танылды. Был хаҡта Башҡортостан Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министрлығының матбуғат хеҙмәте хәбәр итә.
Конкурс йомғаҡтары буйынса республикала 50 иң яҡшы күп фатирлы йорттар билдәләнде.
Еңеүселәр Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министрлығының дипломдары һәм 100 мең һум күләмендә аҡсалата премиялар менән бүләкләнәсәк. Был аҡсаны күп фатирлы йортто һәм йортҡа ҡараған биләмәне төҙөк хәлдә тотоуға йүнәлтергә, премияның 10 процентҡа тиклемге өлөшөн күп фатирлы йорт советы рәйесенә йәки торлаҡ милекселәре ширҡәте рәйесенә премия итеп бирергә мөмкин.
Йыл һайын үткәрелгән «Иң яҡшы күп фатирлы йорт» конкурсы кешеләргә уңайлы йәшәү шарттары булдырыу һәм торлаҡ фондын төҙөкләндереүҙә әүҙем ҡатнашыусыларҙың башланғыстарына ярҙам итеү маҡсатында уҙғарыла.
Еңеүселәрҙең исемлеге Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министрлығы сайтында баҫылған.


text:
«Айгөл иле» драмаһын тамашасы йылы ҡабул итте
Ағиҙел ҡалаһы «Иҙел» мәҙәниәт йортонда эшләп килгән «Тамаша» театр студияһы быйыл йәнә яңы премьера менән һөйөндөрҙө. Мәшһүр шағир, яҙыусы, драматургыбыҙ Мостай Кәримдең тыуыуына 100 йыл тулыу уңайынан, режиссер Рәсимә Сәләхова «Айгөл иле» драмаһын сәхнәләштерҙе.
Ун ете йәшлек Айгөл әсәһенең ағаһы йортонда тәрбиәләнеп үҫә. Уның әсәһе Зөлхәбирә Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында яралы ирен күрергә тип, ауылдан сығып китеп юғала. Айгөл бергә үҫкән Ричард Галин исемле егет менән кешелек донъяһына әсәһен табырға ярҙам һорап хат яҙа. Һәм бына бәхет – 12 йыл элек сығып киткән әсәһе Италиянан яңы ире менән ҡыҙын алырға ҡайтып төшә. Ирҙәрен һуғыш йылдарында юғалтҡан әхирәттәре Зөлхәбирәне ҡабул итмәй, сит илгә китеп, һәләк булған ире хәтеренә хыянат итеп, буржуйға кейәүгә сыҡҡаны өсөн ғәфү итә алмайҙар. Аҙаҡ уға ауылда ҡалырға ҡушалар. Тик Италияла тағы ике балаһы көтөп ҡалған әсә был тәҡдимде кешелекһеҙ тип һанай, һәм, ләғнәткә күмелеп булһа ла, өлкән ҡыҙын үҙе менән китергә өгөтләй. Айгөл башта ҡыуанып риза була, тик, коммерсант сеньор Пиккио уны Римда иң бай миллионерға кейәүгә бирәсәген ишеткәс, тәҡдимде кире ҡаға, ябай ауыл егете Ричардты яратҡанын аңлай. Бахыр әсә ҡыҙын ташлап китергә мәжбүр була.
Ни өсөн Зөлхәбирә әхирәттәренән ғәфү үтенмәй һуң? Сөнки ул үҙен ғәйепле һанамай. Иренең ҡәбере янында уны фашистар пленға алалар, ул бер нисә тапҡыр ҡаса, ҡасҡан һайын уны үлтерә яҙғансы язалап, туҡмайҙар, ҡыҙған тимер менән тәненә келәймә һалалар. Бәхетенә ҡаршы, лагерҙарҙан ҡаса йөрөп, Италияға барып сыҡҡас, уны тирмәнсе Карло Пиккио үҙ ҡанаты аҫтына ала, аҙаҡ өйләнә, һуғыштан һуң ул байып китә. Зөлхәбирәнең тормошо рәтләнә, тик ул Советтар Союзына ҡайта алмай, сөнки уны шунда уҡ һатлыҡ йән тип төрмәгә ултыртырҙар ине. Келәймәләрҙе күргәс, әхирәттәре уны ҡыҙғана, тик совет идеологияһы тарафынан тәрбиәләнгән йәш ҡатындар илгә хыянат иткән кешене күрә алмай, хатта ул алып ҡайтҡан бүләктәрҙе алырға ғорурлыҡтары аша атлап сыға алмайҙар.
Айгөлдөң Италияға китеүҙән баш тартыуы ниңә кәрәк ине Зәлхәбирәнең әхирәттәренә? Бары тик Айгөл тыуған ерен, ошо урманын, умарталығын, тау-ҡыяларын ғына ташлап китмәһен! Кеше ҡайҙа тыуған, шунда йәшәргә тейеш. Донъя күреү, рәхәт йәшәү, бәхетле булыу – ябай ауыл халҡы өсөн түгел. Ирһеҙ ҡалып, тормош арбаһын яңғыҙы тартыусы был ҡатындарҙы ла ҡаты хөкөм итергә ярамай. Улар бер ҡатлы кеүек. Ошо ябай ауыл ҡатындары илдәренә, ирҙәренә, тормош ауырлыҡтарына мәңге тоғро булып ҡала. Ә залда тамашасы мыш-мыш морон тарта.
Режиссер Рәсимә Сәләхова был пьесаны аңлы рәүештә һайлай. Егерме йылдан артыҡ эшләп килгән «Тамаша»ның коллективы бик көслө һәм һәләтле артистарҙан тора. Етмәһә, быйыл ул яңы, йәш артистар менән тулыланған. Айгөл ролен уйнаған Лиана Ҡаюмова туғыҙынсы класта ғына уҡыһа ла, уны хәҙер үк өлгөрөп килгән йондоҙ тип атайҙар. Тапҡыр һүҙҙәре, ҡыланышы менән тамашасының күңелен асҡан Ричард Галин образын һынландырыусы Денис Бакиев та мәктәп уҡыусыһы, Илдар ролен башҡарыусы Тимур Садыков – колледж студенты. Зөлхәбирә ролен уйнаған Зөлфиә Хәбированың һәләте күптәр өсөн асыш булды. Ауыл ҡатындары образдарын кәүҙәләндергән Нурания Арыҫланова, Гөлшат Сәләхова, Алһыу Әхмәтдинова менән Ләйсән Әмирова өсөн дә был постановка беренсе тәжрибә булды. Шуға ҡарамаҫтан, улар үҙҙәрен сәхнәлә бик ышаныслы тотто. Икенсе план артистары Гөлнәфисә Шәйхетдинова менән Аделия Ғүмәрова уйнаған образдар ҙа тамашасының күңелененә хуш килде. Урал Шөғәйепов (сеньор Пиккио) менән Әлфит Ваһапов (бабай) – Ағиҙел тамашасыһына күптән таныш артистар. Етмәһә, Әлфит Ваһапов декорацияларҙы үҙ ҡулдары менән эшләгән. Костюмдар – Ксения Трегубованың ижад һәм хеҙмәт емеше, спектаклде музыкаль яҡтан Зөлфәт Тимеров биҙәне.
Рәсимә Сәләхова ваҡыт табып, көн һайын репетицияларға йөрөгән артистарына ҙур рәхмәтен белдерҙе. «Улар барыһы ла эш, уҡыу менән мәшғүл кешеләр, мәҙәниәт йортона йүгереп киләләр ҙә, репетициянан һуң йүгереп ҡайтып китәләр», – ти. Бигерәк тә йәш артистарҙың еренә еткереп уйнауы һөйөндөрҙө. Премьера бик уңышлы булды, тамаша залында алма төшөрлөк урын да юҡ ине, алҡыштар, ҡотлауҙар, сәскәләр – былар барыһы ла ысын театр билдәләре.
Шуныһы үҙенсәлекле, премьераға күрше генә булған Краснокама районы Яңы Ҡабан ауылынан килеүселәр ҙә күп ине. Бер нисә артист, шул иҫәптән төп героиняны уйнаған Лиана Каюмова ла, ошо ауылдан, унда ҡыҙҙы бик яраталар һәм талантын юғары баһалайҙар. Тәрән хис-тойғо һәм ихлас итеп үҙ ролен уйнай алған һәүәҫкәр артист һүҙ көсөн кешегә еткереү һәләте барлығын үҙе лә аңлап бөтөрмәйҙер әле. Режиссерҙың төп героиняны дөрөҫ һайлауы һәм йәш артистканың образға тура килеүе спектаклгә уңыш алып килде.


text:
Указға ҡул ҡуйылды
24 июндә Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов БР Президентының 2006 йылдың 29 майындағы "Рәсәй Федерацияһында Һайлаусыларҙы, референдумда ҡатнашыусыларҙы теркәүҙең (иҫәпкә алыуҙың) дәүләт системаһы тураһындағы положениены тормошҡа ашырыу буйынса саралар хаҡында"ғы УП-226-сы Указына үҙгәрештәр индереү тураһындағы Указға ҡул ҡуйҙы.
Указ ҡул ҡуйған көндән көсөнә инде.
Указ "Ведомости Государственного Собрания-Курултая, Президента и Правительства Республики Башкортостан"да тулыһынса баҫыласаҡ.


text:
Башҡортостан Хөкүмәтендә Вьетнам менән хеҙмәттәшлек мөмкинлектәре тикшерелде Фото: Башҡортостан Иҡтисади үҫеш министрлығы
Башҡортостан Хөкүмәтендә Вьетнам менән хеҙмәттәшлек мөмкинлектәре тикшерелде
Башҡортостан Хөкүмәтендә Вьетнам менән хеҙмәттәшлек мөмкинлектәре тикшерелде Фото: Башҡортостан Иҡтисади үҫеш министрлығы
ӨФӨ, 2016 йыл, 1 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Башҡортостан Хөкүмәтендә республика Хөкүмәте Премьер-министры Рөстәм Мәрҙәнов Вьетнам Социалистик Республикаһының Екатеринбургтағы Генераль консулы Ву Зуй Мынг менән осрашты. Сарала Башҡортостандың иҡтисади үҫеш министры Сергей Новиков та ҡатнашты.
Осрашыу барышында яҡтар сауҙа, машиналар эшләү, нефть һәм газ сәнәғәте, энергетика, туризм, ғилми эшмәкәрлек һәм мәғариф өлкәһендә үҙ-ара хеҙмәттәшлек мөмкинлектәрен тикшерҙе.
Бөгөн Вьетнам — Башҡортостандың тышҡы сауҙа партнерҙарының береһе. Республика Иҡтисади үҫеш министрлығының матбуғат хеҙмәтендә билдәләүҙәренсә, тауар әйләнешенең төп өлөшөн химия продукцияһын экспортлау тәшкил итә.
Һуңғы мәғлүмәттәр буйынса, төбәктә Вьетнам компаниялары ҡатнашлығында 26 предприятие эшләй.


text:
Өфөлә өс айҙа 76,6 миллион пассажир ташылған
Ағымдағы йылдың беренсе кварталында Өфөлә бар төрҙәге транспорт менән 76,6 миллион пассажир ташылған. Ошондай һан килтерелде Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәтендәге матбуғат конференцияһында.
Өфөлөләр элеккесә автобустарға өҫтөнлөк бирә: өс айҙа был транспорт төрө менән 61,5 миллион кеше файҙаланған, дөйөм иҫәптән был 80,3 процент. Асыҡланыуынса, пассажирҙарҙың күп өлөшө маршрут таксийы хеҙмәттәренән файҙалана.
Уҙған өс ай эсендә электр транспорты менән 15,1 миллион кеше йәки 19,7 процент пассажир ташылған. Трамвай һәм троллейбустар бар донъя буйынса транспорттың экологик төрө иҫәпләнә. Әммә автотрассаларҙа машиналарҙың күплеге арҡаһында улар тиҙлек буйынса шул уҡ маршруткаларҙан артта ҡала. Шуға күрә ҡала халҡы экологик булмаһа ла, мобиль транспортҡа өҫтөнлөк бирә.


text:
Төбәктең иң яҡшы гармунсылары Яңауылда йыйыласаҡ
16 һәм 17 майҙа Яңауыл ҡалаһында Фәтих Ихсанов призына «Моңға бай гармун байрамы-2013» исемле сара үтә. Матур йолаға әүерелгән был байрам быйыл етенсе тапҡыр үткәрелә. Сараны ойоштороусылар булып БР Мәҙәниәт министрлығы, Республика халыҡ ижады үҙәге, муниципаль район хакимиәте сығыш яһай.
Бәйге ике йәш категорияһы буйынса үткәрелә: 16 йәшкә тиклемге һәм 17 йәштән олораҡ гармунсылар. Һәр ҡатнашыусы ике көй уйнап ишеттерергә тейеш. Жюри составына Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының танылған мәҙәниәт һәм сәнғәт хеҙмәткәрҙәре инә.
Гран-при яулаусыға быйыл 30 мең һум аҡса тапшырыласаҡ. 17 майҙа Яңауылдың мәҙәниәт һәм ял паркында гармунға һәйкәл асыу планлаштырыла.
Конкурс гала-концерт менән тамамланасаҡ, унда Мәскәүҙән килгән гармунсы Михаил Морозов, Башҡортостандың һәм Татарстандың популяр йырсылары Әнүәр Нурғәлиев, Хәлит, Лилиә һәм Айнур Фәтиховтар сығыш яһаясаҡ, тип хәбәр иттеләр Яңауыл районы хакимиәтенән.


text:
ЮХХДИ водитель таныҡлығына имтихан тапшырыу ҡағиҙәләрен үҙгәртергә тәҡдим итә Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ЮХХДИ водитель таныҡлығына имтихан тапшырыу ҡағиҙәләрен үҙгәртергә тәҡдим итә
ЮХХДИ водитель таныҡлығына имтихан тапшырыу ҡағиҙәләрен үҙгәртергә тәҡдим итә Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы
ӨФӨ, 2018 йыл, 25 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.
Рәсәйҙә водитель таныҡлығын алғанда имтихан тапшырыу ҡағиҙәләрен үҙгәртеүҙәре ихтимал, тип хәбәр итә «Известия».
Атап әйткәндә, ЮХХДИ майҙансыҡта һәм ҡалала эштәрҙе берләштерергә тәҡдим итә.
Дәүләт автоинспекцияһы башлығы Михаил Черников һүҙҙәренсә, был буласаҡ водителдәрҙең нисек аралыҡта төшөнөүен күрергә, уларҙың белемлеген күтәрергә, шулай уҡ юлдарҙа авариялар иҫәбен ҡыҫҡартырға мөмкинлек бирәсәк.
Былтыр тәжрибәһе булмаған водителдәр ҡатнашлығында авариялар һаны 15 процентҡа кәмене. ЮХХДИ башлығы билдәләүенсә, уға 2017 йылдың 14 октябрендә үҙ көсөнә ингән транспорт сараһы менән идара итеү хоҡуғына таныҡлыҡ биреү һәм алыу ҡағиҙәләрендәге үҙгәрештәр тәьҫир итте.
http://www.bashinform.ru/news/1149143-gibdd-predlagaet-izmenit-pravila-sdachi-ekzamena-na-voditelskie-prava/


text:
Валоризация Башҡортостанда 940 мең самаһы кешегә ҡағыласаҡ
Яҡынса иҫәпләүҙәргә ҡарағанда, Башҡортостанда валоризация 940 мең самаһы кешегә ҡағыласаҡ. Рәсәй Пенсия Фондының Башҡортостан буйынса бүлексәһе матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, пенсия уртаса 1100 һумға артасаҡ.
Ошо көндәрҙә үткәрелгән Рәсәй пенсия форумы “совет” хеҙмәт стажын ҡайтанан баһалауға һәм пенсияға йәшәү минимумы кимәленә тиклем социаль өҫтәмә билдәләүгә арналды. Унда РФ Хөкүмәте башлығы Владимир Путин пенсия системаһын үҫтереүҙең өҫтөнлөклө йүнәлештәрен билдәләне. Форумда Рәсәй Пенсия фондының Башҡортостан буйынса бүлексәһе идарасыһы Фоат Хантимеров ҡатнашты.
— Һуңғы тиҫтә йылда пенсия һәм социаль түләүҙәрҙе арттырыу программаһын тормошҡа ашырыу өсөн әҙерлек эше республикала график буйынса алып барыла, — ти Фоат Хантимеров.
Башҡортостанда октябрҙә үк пенсионерҙың 2010 йылға йәшәү минимумы күләме — 3939 һум – билдәләнде. Рәсәй Пенсия фондының Башҡортостан Республикаһы буйынса бүлексәһе БР Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы менән берлектә быйыл 1 декабрҙән хеҙмәт пенсияһының база өлөшөн күтәргәндән һәм 2010 йылдың 1 ғинуарынан валоризациянан һуң, республика аҡсалата түләүҙәрҙе иҫәпкә алып та, пенсия күләме республикала йәшәү минимумына етмәгән пенсионерҙарҙың исемлеге төҙөлдө һәм аныҡланды.
Башҡортостанда төбәк ярҙам сараларын иҫәпкә алып, 115 мең самаһы пенсионер 2010 йылдың 1 ғинуарынан федераль бюджет средстволары иҫәбенә социаль өҫтәп түләүгә хоҡуҡ ала. Өҫтәмә түләү күләме бер нисә һумдан ике мең һумға тиклем тәшкил итәсәк.


text:
Фото:
Епшек ҡар яуыуы көтөлә
Фото:
Кесе йома, 14 октябрҙә, Башҡортостанда епшек ҡар яуыуы көтөлә. Был турала “Башгидромет” үҙәгенең баш синоптигы Анна Козаева хәбәр итте. Уның әйтеүенсә, 14 октябргә ҡарата төндә республикала һалҡын фронт үтәсәк.
— Был Башҡортостандың таулы һәм төньяҡ райондарында боҙлауыҡ булыуына килтерәсәк, — тине ул. – Шулай уҡ был урындарҙа ҡар яуыуы арҡаһында күренеүсәнлек насараясаҡ. Яҡындағы көндәрҙә һауа температураһы ике-өс градусҡа кәмерәк буласаҡ. Төндә нулдән минус биш градусҡа тиклем төшөүе көтөлә. Көндөҙ – ике градус һыуыҡтан өс градус йылыға тиклем. Яуым-төшөм булыуы ихтимал.
Бындай һауа торошо аҙна аҙағына тиклем күҙәтеләсәк. Һуңынан аҡрынлап яуым-төшөм кәмейәсәк һәм һауа температураһы төшәсәк.


text:
Башҡортостанда Мәүлит байрамын билдәләй башланылар
Башҡортостандың «Йоматау» шифаханаһында Мәүлит байрамы (Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең донъяға килгән көнөн байрам итеү) үткәрҙеләр. Ойоштороусылары – урындағы мәхәллә һәм Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назаратының Рәсәй ислам университеты. Һаулыҡ йорто етәкселеге һәм хеҙмәткәрҙәре ҙур ярҙам күрһәтте.
Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назаратының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, байрамды Йоматау мәсете имам-хатибы Йәмил Ғәрифуллин алып барҙы. Юғары мөфтөй Тәлғәт Тажетдин ҡушыуы буйынса «Ләлә-Тюльпан» мәсете имам-хатибы Әхмәт Ғәрифуллин һәм Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назаратының Рәсәй ислам университеты проректоры Мөрсәл Әхмәтов сарала ҡатнашыусыларға тәбрикләү һүҙҙәре менән мөрәжәғәт итте.
Шәкерттәр хисле, юғары кимәлдә мөнәжәт әйтте. Шулай уҡ урындағы мәхәллә вәкилдәре сығыш яһаны.
Байрам һуңында йола буйынса һый-хөрмәт менән табын әҙерләнгәйне. Тантаналы сарала ҡатнашыусыларға йәмғиәттең рухлылығын үҫтереүгә лайыҡлы өлөш индергәндәре өсөн рәхмәт хаттары тапшырылды.
«Йоматау»ҙа Мәүлит байрамы быйыл беренселәрҙән булып үтте. Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең тыуған көнө Мосолман календары буйынса Рәбиғүл әүәл айының 12-се көнөндә үткәрелә, 2014 йылда ул 13 ғинуарға тура килә.


text:
Илде имен иткән ҡиммәттәрМәркәзебеҙ Өфө – бар йәһәттән Башҡортостаныбыҙ йөҙө. Республикалағы социаль сәйәсәттең өҫтөнлөклө йүнәлеше – ғаиләне, әсәлекте, балалыҡты яҡлауҙың нисек бойомға ашырылыуын баш ҡала миҫалында күрергә ынтылып, беҙ Өфө ҡала округы хакимиәте...
“Балам, балам, балаҡайым …”Мөхәббәтле өйгә бер көн килеп ҡайғы ишек ҡағыр, тип берәү ҙә уйламай. Ғаилә башлығы, нефть университетын тамамлап, төньяҡта эшләп йөрөгән Ирек, юғары белемле иҡтисадсы, һалым инспекторы Гөлшат, уларҙың үҫмер улы менән ҡыҙы – был ғаиләнең тормошо...
Биҙәктәрҙән үрелә яҙмышӘйтергә түгел, балалар приюты матур, иркен, мөһабәт бинала урынлашҡан. Тимер рәшәткә менән уратып алынған биләмәһендә ҡарағай, миләш, алма, муйыл ағастары һәм ҡарағат үҫә. Уйнау өсөн тәғәйенләнгән урындары ла иркен, заманса ҡорамалдар менән...
Ейәнсура оҫталарыЕйәнсура районының Иҫәнғол ауылында даими үткәрелеп килгән «Ейәнсура шәлдәре-2011» байрамы булды. Унда оҫталар үҙ эштәрен күрһәтте. Был төбәктең һөнәрмәндәре бәйләгән данлы дебет шәлдәр күркәм биҙәктәре, юғары сифаты менән һоҡландыра. Байрамда...
Ғүмерҙең һәр мәле ҡәҙерлеНиндәй ҡиәфәттә, ниндәй кәйефтә булһаң да, ғүмер ағышы аҡрынаймай. Зарланыу-мыжыуҙан үтмәһәң дә, яман уйҙар сәсеп йөрөһәң дә, буш хыялдар менән янһаң да, бар донъяға битараф булһаң да, ғүмер үтә лә үтә. Ә шул тормошҡа нисек итеп бәхет ҡундырырға,...
Атай фатихаһыҠаршымда, яғымлы йылмайып, һөйкөмлө бер ханым ултыра. Ул – режиссер. Ошо һүҙ менән генә лә уның булмышын яҡынса күҙ алдына баҫтырырға мөмкин. Алып барыусы, хәбәрсе, актер – улар һәр ваҡыт зәңгәр экранда, шуға күптәренең йөҙөн танып, белеп бөтәбеҙ. Ә...
Анонстар
АнкетаАнкета ебәрергә
Журнал архивы
Һеҙҙең мөнәсәбәт
Сайттың яңы дизайны оҡшаймы?


text:
1995 йылда Мирас Хәмзә улының оҙайлы һәм ныҡышмалы ижади эшмәкәрлегенең һөҙөмтәһе булған «Юлай улы Салауат» исемле романы сыҡҡайны (2005 йылда урыҫ телендә лә баҫылды). Тарихи-документаль ерлеккә таянып яҙылған был әҫәрҙә легендар батырыбыҙҙың халыҡ, ер-һыу, ил азатлығы өсөн дәһшәтле, ҡанлы-шанлы көрәшкә күтәрелеүенең сәбәптәре, тамыр-сығанаҡтары асыла.
1995 йылда Мирас Хәмзә улының оҙайлы һәм ныҡышмалы ижади эшмәкәрлегенең һөҙөмтәһе булған «Юлай улы Салауат» исемле романы сыҡҡайны (2005 йылда урыҫ телендә лә баҫылды). Тарихи-документаль ерлеккә таянып яҙылған был әҫәрҙә легендар батырыбыҙҙың халыҡ, ер-һыу, ил азатлығы өсөн дәһшәтле, ҡанлы-шанлы көрәшкә күтәрелеүенең сәбәптәре, тамыр-сығанаҡтары асыла.
Даның бик ҙур — Ер шарында йөрөй осоп.
Тере саҡта үҙ-үҙеңә һәйкәл һалдың,
Батырҙарҙың араһына кереп ҡалдың.
Бер ҡараһаң, ул яҡын барып булмаҫтай ҙур ҡая кеүек, икенсе яҡтан – бала күңелле аҡһаҡал, күңел күҙе менән ҡараһаң, тормош тигән сәхнәлә үҙенең ролен һәр саҡ “бис”ҡа башҡарып, нисәмә йыл буйына тамашасыны аяғүрә баҫып алҡышларға мәжбүр иткән актер ҙа, балаларын ҡурсалап торған, уларҙы үҙ ҡанаты аҫтына йыйған атай ҙа ине. Юҡҡа ғына уны меңдәрсә кеше яратып, үҙ итеп “Ю атаҡай” тип йөрөтмәне.


text:
- Подробности
- Просмотров: 253
МЕНИНГОКОКК ИНФЕКЦИЯҺЫ, кешенең инфекцион ауырыуы, һауа аша йоға. Тыуҙырыусыһы: юғары һәм түбән т‑ратураларға, ҡояш яҡтыһына аҙ тотороҡло Neisseria meningitidis бактериялары. Инфекция сығанағы: ауырыуҙар һәм бактерия йөрөтөүселәр. Йышыраҡ 14 йәшкә тиклемге балалар ауырый (ауырыу осраҡтарының 80%‑ында сир бөтә организмға тарала). Сикләнгән (менингококк йөрөтөү, назофарингит), бөтә организмға таралған (менингококкемия, менингит, менингоэнцефалит, ҡатнаш форма) һәм һирәк формаларҙа була. Йотҡолоҡ өҫтөнөң лайлалы тиресәһенә эләгеп, ауырыу тыуҙырыусы бактериялар үрсей башлай (сикләнгән формалары); ошо урында иммунитет түбән булғанда лайлалы тиресәнең эсенә үтеп инә, ҡанға, эске ағзаларға, мейе ҡатламдарына эләгә һәм инфекцияның бөтә организмға тарала торған формаларын барлыҡҡа килтерә. Инкубация осоро — 2—10 көн. Төп билдәләре: т‑раның 40°С тиклем күтәрелеүе, баш ауыртыу, ҡоҫоу, мускулдар__һыҙлау, геморрагик сабыртма, елкә мускулдарының тартышып ҡатыуы һ.б. Сепсис, йоғошло‑токсик шок, баш мейеһенең шешеүе, киҫкен бөйөр һәм бөйөр өҫтө биҙе хәлһеҙлеге кеүек өҙлөгөүҙәр булыуы мөмкин. Диагностика өсөн клиник, бактериологик һәм серологик тикшеренеүҙәр (йотҡолоҡ өҫтө лайлаһы, ҡан, арҡа мейеһе шыйыҡлығы) мәғлүмәттәре файҙаланыла. Дауалау медикаментоз (антибиотиктар, кортикостероид гормондары, дезинтоксикация саралары). Иҫкәртеү: ауырыуҙарҙы изоляциялау һәм ауырыуҙар м‑н бәйләнеше булған кешеләрҙе мед. күҙәтеүенә алыу, эпидемик күрһәткестәр б‑са — вакцинация. Башҡортостанда 100 мең кешегә М.и. м‑н ауырығандар һаны түбәндәгесә теркәлгән: 2008 — 0,37; 2010 — 5,95; 2012 — 0,44. Ауырыуҙың патогенезын, клиник үҙенсәлектәрен, уны дауалау ысулдарын камиллаштырыу б‑са фәнни тикшеренеүҙәр Медицина университетында алып барыла (Л.В.Макарова, И.А.Ушакова, Д.Х.Хунафина һ.б.).
Д.Х.Хунафина
Тәрж. Г.Ҡ.Ҡунафина


text:
Эшҡыуарҙар 2009 йылға йомғаҡ яһаны һәм киләсәккә пландар билдәләне
Башҡортостан баш ҡалаһы эшҡыуарҙары 2009 йылдағы эшенә йомғаҡ яһаны. Өфө хакимиәтендә Өфө эшҡыуарҙары союзы менән Өфө бәләкәй эшҡыуарлыҡты үҫтереү һәм яҡлау ҡала фондының йыллыҡ дөйөм йыйылышы үткәрелде. Унда Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы Павел Качкаев һәм уның урынбаҫары Марат Ғәлиуллин ҡатнашты.
— Уҙған йыл бәләкәй бизнес өсөн генә түгел, тотош ҡала, республика һәм ил өсөн дә ҡатмарлы булды. Әммә тауарлыҡлы продукция күләме һәм сәнәғәт производствоһы индексы буйынса Өфөнөң күрһәткесе миллионлы ҡалалар араһында икенсе, ә түләүле хеҙмәтләндереүҙәр буйынса беҙ беренсе урынды биләйбеҙ, — тине Павел Качкаев үҙенең инеш һүҙендә. – Бында эшҡыуарҙарыбыҙҙың ҡаҙанышы ҙур.
Өфө эшҡыуарҙары союзының 2009 йылдағы эшмәкәрлеге тураһында отчет менән уның рәйесе Ольга Одинокова сығыш яһаны. Ул, уҙған йыл властың бизнесҡа ҡарата мөнәсәбәтендә һынылыш йылы булды, был финанс ярҙамы күләмдәрендә лә, бәләкәй һәм урта бизнес өсөн мөһим закон документтары ҡабул итеүҙә лә сағылды, тип билдәләне. Ольга Одинокованың һүҙҙәренә ҡарағанда, Эшҡыуарҙар союзының бөтә эшмәкәрлеге «БР Өфө ҡалаһы ҡала округында 2009 йылға бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты яҡлау программаһы» сараларын тормошҡа ашырыуға йүнәлтелде.
Өфө бәләкәй эшҡыуарлыҡты үҫтереү һәм яҡлау ҡала фондының эшмәкәрлеге тураһында отчет менән уның генераль директоры Сергей Елисеев сығыш яһаны. Ул, Фондҡа 10 йыл тулды, тип хәбәр итте. Был ваҡыт эсендә күп эшҡыуарҙар бәләкәй бизнес сиген үтеп, ҙур бизнесмендарға әйләнде. Элеккесә Фонд эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре араһында — эшҡыуарҙарға консультация, мәғлүмәт һәм финанс ярҙамы күрһәтеү. Былтыр өс инвестицион проекттар конкурсы үткәрелде, уларға 36,5 миллион һумға 29 заявка килде.
Фекер алышҡандан һуң ике ойошманың да эшмәкәрлеге ҡәнәғәтләнерлек тип танылды. Шулай уҡ ревизия комиссияһы отчеты тыңланды, йыллыҡ отчет һәм бухгалтерия балансы, сығымдар сметаһы раҫланды, Эшҡыуарҙар союзының быйылға эш планы ҡаралды. Өфө эшҡыуарҙары союзы Советы составына үҙгәрештәр индерелде, яңы ағзалар ҡабул ителде. Йыйылыштың беренсе өлөшө «Иң яҡшы эшҡыуар» ҡала конкурсында еңеүселәрҙе бүләкләү тантанаһы менән тамамланды. Бүләкләнеүселәр исемлегендә 21 кеше.
Йыйылышта ҡатнашыусылар һалым һәм пенсия закондарында үҙгәрештәр, 159-сы Федераль законды үтәү барышы һәм башҡа мәсьәләләр буйынса мәғлүмәттәрҙе тыңланылар. Тикшерер алдынан яңы белешмә системаһы – Өфө хакимиәте, «Респект» хоҡуҡ компанияһы һәм RB7.ru республика порталының берлектәге проекты тәҡдим ителде. Был терминал аша мэрға һәм башҡа етәкселәргә һорау бирергә, шулай уҡ хоҡуҡ тематикаһы буйынса кәрәкле мәғлүмәт алырға мөмкин.


text:
Газета "Йәшлек" » Махсус бит » Письма » Мәрхәмәтле болан
Мәрхәмәтле болан
Айдахо штатында Покателло ҡалаһы зоопаркында аҫралған болан һыу һауытына төшкән ҡомаҡҡа ярҙамға килә. Ғәҙәти булмаған ҡотҡарыу операцияһын зоопарк хеҙмәткәрҙәре күҙәтеп тора. Улар Шутер ҡушаматлы боландың мөгөҙө менән һыу һауытынан нимәнелер алырға маташыуын күреп ҡала. Тәүҙә хайуан һауытҡа мөгөҙөн тыҡмаҡсы була, әммә уныһы һыймай. Шунан һауытҡа моронон тыға һәм унан еүеш ҡомаҡты сығара. Аҙаҡ ипләп кенә тешләп алып, йәнлекте ергә һала.
Ҡотҡарылыусының иҫән булыу-булмауын белергә теләгәндәй, мөгөҙҙәре менән төртөп ҡарай һәм, хайуанда йән әҫәре һиҙелгәс, ситкә китә. Ә меҫкен ҡомаҡ ҡыуаҡтар араһына инеп ҡаса.
Зоопаркта эшләүселәр боландың был ҡылығына таң ҡалыуын белдерә. Уларҙың әйтеүенсә, мәрхәмәтле болан киҫкен холоҡло булыуы менән айырыла. Парктың ҡайһы бер хеҙмәткәрҙәре хатта уның вольерына инергә лә ҡурҡа. Боландың ни өсөн ҡомаҡҡа ярҙам иткәне билдәһеҙ. Бәлки, уға һыу һауытында сит нәмәнең булыуы оҡшап етмәгәндер һәм унан ҡотолорға ғына теләгәндер.
Р. ТАЙСЫНОВА.
Ҡотҡарылыусының иҫән булыу-булмауын белергә теләгәндәй, мөгөҙҙәре менән төртөп ҡарай һәм, хайуанда йән әҫәре һиҙелгәс, ситкә китә. Ә меҫкен ҡомаҡ ҡыуаҡтар араһына инеп ҡаса.
Зоопаркта эшләүселәр боландың был ҡылығына таң ҡалыуын белдерә. Уларҙың әйтеүенсә, мәрхәмәтле болан киҫкен холоҡло булыуы менән айырыла. Парктың ҡайһы бер хеҙмәткәрҙәре хатта уның вольерына инергә лә ҡурҡа. Боландың ни өсөн ҡомаҡҡа ярҙам иткәне билдәһеҙ. Бәлки, уға һыу һауытында сит нәмәнең булыуы оҡшап етмәгәндер һәм унан ҡотолорға ғына теләгәндер.
Р. ТАЙСЫНОВА.
Информация
Комментировать статьи на сайте возможно только в течении 4 дней со дня публикации.


text:
Хоккей – сәмлеләр уйыны
09 февраля 2018 йыл | Спорт
Борон-борондан башҡорт халҡында сәләмәт йәшәү рәүеше, үҫеп килеүсе йәш быуынды физик яҡтан камиллаштырыу милли культура булған. Халҡыбыҙ "Сәләмәт тәндә – сәләмәт рух” төшөнсәһен бер бөтөн итеп ҡараған. Был йәһәттән Кәлсер Табын ырыуына ҡараған ҡауарҙылар һәр ваҡыт өлгө күрһәткәндәр. Беҙҙең хәтерҙә ҡалғандарҙан ғына ла атта һыбай сабышыуҙа бөтә Башҡортостан буйынса дан ҡаҙанған Ғәле Васиков, йүгереү һәм саңғы спорты буйынса XX быуаттың тәүге яртыһында билдәлелек яулаған Ғәлимйән Нәзиров, милли көрәште үҫтереүгә бөтә ғүмерен бағышлаған һәм бер ваҡытта ла бил бирмәгән Ишмырҙа Исхаҡов һәм башҡалар.
Артабан заман талабына ярашлы яңы спорт төрҙәре көндәлек тормошобоҙға инә бара: футбол, волейбол, хоккей һәм башҡалар. Быларға өҫтәп шашка, шахмат кеүек интеллектуаль спорт төрҙәре буйынса ла ауылдаштарыбыҙҙың уңыштары һәр кемгә билдәле.
3 февралдә Ҡауарҙы ауылында спорт бәйгеһе – хоккей турниры уҙҙы. Ул Башҡортостандың 100 йыллығына һәм яҡынлашып килгән Ватанды һаҡлаусылар көнөнә арнап үткәрелде. Ҡауарҙылар юлыҡтарҙы иптәштәрсә осрашыуға саҡырҙы (ошондай уҡ ярыш Юлыҡта ғинуарҙа уҙҙы).
Был көндө Ҡауарҙы ауылы эргәһендәге "Түңәрәк күл” ысын байрам төҫөн алды. Юлыҡ ауылынан үҫмерҙәрҙең "Япония” һәм "Йәштәр” командалары Ҡауарҙының "Ҡабыҡ араһы” һәм "Бөркөттәр” командалары менән үҙ-ара көс һынашты. Ярыштың маҡсаты булып ике ауыл араһында ысын дуҫлыҡ булдырыу, хоккей уйынын популярлаштырыу һәм сәләмәт йәшәү рәүешен формалаштырыу торҙо.
Турнир бик мауыҡтырғыс, сәмле һәм тейешле талаптарға ярашлы рәүештә барҙы. Күл тирәһен уратып йәше-ҡарты - көйәрмәндәр бик күп йыйылғайны.
Ҡауарҙы ауыл биләмәһе башлығы Райфат Рәжәп улы Әбелғужин сараны асҡандан һуң, Дәүләт Гимны яңғыраны һәм ярыштар башланып китте. Тәүге этапта Юлыҡтың "Япония” командаһы Ҡауарҙының "Ҡабыҡ араһы” менән осрашты һәм 1:0 иҫәбе менән "Япония” еңеүсе булды. Икенсе уйында иһә Ҡауарҙының "Бөркөттәре” менән Юлыҡтың "Йәштәр” хоккейсылары сәкәндәренең оҫталығын һынаны. Һөҙөмтәлә, ҡауарҙылар юлыҡтарҙы 4:0 иҫәбе менән "ҡыйратты”. Ниһайәт, көсөргәнешле бәйге "Бөркөттәр” командаһының еңеүе менән тамамланды. "Япония” – 2-се, "Ҡабыҡ араһы” – 3-сө урын яуланы. Ә "Йәштәр” командаһына 4-се урын менән сикләнергә тура килде. Турнирҙа Ғайса Сөләймәнов (Ҡауарҙы) иң һөҙөмтәле уйынсы тип билдәләнде. Ҡауарҙынан Әлмир Әбелғужин менән Юлыҡтан Фируз Фәхриев "Иң яҡшы ҡапҡа һаҡсыһы”, Айгиз Әбелғужин, Илназ Зөлҡәрнәев (Ҡауарҙы), Айгиз Собханғолов (Юлыҡ) "Иң яҡшы һөжүм итеүсе” тип табылды. Биләмә башлығы Р.Р.Әбелғужин еңеүселәргә Дипломдар һәм иҫтәлекле бүләктәр тапшырҙы.
Ярыштың бағыусылары булып Ҡауарҙы ауыл биләмәһе (башлығы Райфат Рәжәп улы Әбелғужин), Ҡауарҙы урта мәктәбе (директоры Фәймә Рәжәп ҡыҙы Зөлҡәрнәева), "Шишмә” крәҫтиән хужалығы (етәксеһе Марат Фәрит улы Латипов), Ҡауарҙы ауыл Советы депутаты Фуат Фәрит улы Латипов торҙо. Зөлфиә менән Фуат Латиповтарҙың ғаиләһе ойошторған эҫе сәй, тәмле ҡоймаҡ-бәлештәре бәйгенең баһаһын тағы ла күтәрҙе. Сараны музыкаль яҡтан Ҡауарҙы ауылы мәҙәниәт йорто биҙәне.
Ярышта ҡатнашыусылар, көйәрмәндәр сараны ойоштороусыларға, бағыусыларға ҙур рәхмәт әйтеп, артабан да ошондай ярыштарҙы даими рәүештә үткәрергә һәм тағы ла юғарыраҡ кимәлгә күтәрергә тигән теләктә ҡәнәғәтлек менән таралыштылар.
Иң мөһиме: бөгөнгө ябай булмаған тормошта сәләмәт йәшәү рухын һәр кемдә тәрбиәләү һәм үҫтереү иң мөһим бурыс булып тора.
Миңзәлә НӘЗИРОВА,
мәҙәниәт йортоноң
художество етәксеһе.
Артабан заман талабына ярашлы яңы спорт төрҙәре көндәлек тормошобоҙға инә бара: футбол, волейбол, хоккей һәм башҡалар. Быларға өҫтәп шашка, шахмат кеүек интеллектуаль спорт төрҙәре буйынса ла ауылдаштарыбыҙҙың уңыштары һәр кемгә билдәле.
3 февралдә Ҡауарҙы ауылында спорт бәйгеһе – хоккей турниры уҙҙы. Ул Башҡортостандың 100 йыллығына һәм яҡынлашып килгән Ватанды һаҡлаусылар көнөнә арнап үткәрелде. Ҡауарҙылар юлыҡтарҙы иптәштәрсә осрашыуға саҡырҙы (ошондай уҡ ярыш Юлыҡта ғинуарҙа уҙҙы).
Был көндө Ҡауарҙы ауылы эргәһендәге "Түңәрәк күл” ысын байрам төҫөн алды. Юлыҡ ауылынан үҫмерҙәрҙең "Япония” һәм "Йәштәр” командалары Ҡауарҙының "Ҡабыҡ араһы” һәм "Бөркөттәр” командалары менән үҙ-ара көс һынашты. Ярыштың маҡсаты булып ике ауыл араһында ысын дуҫлыҡ булдырыу, хоккей уйынын популярлаштырыу һәм сәләмәт йәшәү рәүешен формалаштырыу торҙо.
Турнир бик мауыҡтырғыс, сәмле һәм тейешле талаптарға ярашлы рәүештә барҙы. Күл тирәһен уратып йәше-ҡарты - көйәрмәндәр бик күп йыйылғайны.
Ҡауарҙы ауыл биләмәһе башлығы Райфат Рәжәп улы Әбелғужин сараны асҡандан һуң, Дәүләт Гимны яңғыраны һәм ярыштар башланып китте. Тәүге этапта Юлыҡтың "Япония” командаһы Ҡауарҙының "Ҡабыҡ араһы” менән осрашты һәм 1:0 иҫәбе менән "Япония” еңеүсе булды. Икенсе уйында иһә Ҡауарҙының "Бөркөттәре” менән Юлыҡтың "Йәштәр” хоккейсылары сәкәндәренең оҫталығын һынаны. Һөҙөмтәлә, ҡауарҙылар юлыҡтарҙы 4:0 иҫәбе менән "ҡыйратты”. Ниһайәт, көсөргәнешле бәйге "Бөркөттәр” командаһының еңеүе менән тамамланды. "Япония” – 2-се, "Ҡабыҡ араһы” – 3-сө урын яуланы. Ә "Йәштәр” командаһына 4-се урын менән сикләнергә тура килде. Турнирҙа Ғайса Сөләймәнов (Ҡауарҙы) иң һөҙөмтәле уйынсы тип билдәләнде. Ҡауарҙынан Әлмир Әбелғужин менән Юлыҡтан Фируз Фәхриев "Иң яҡшы ҡапҡа һаҡсыһы”, Айгиз Әбелғужин, Илназ Зөлҡәрнәев (Ҡауарҙы), Айгиз Собханғолов (Юлыҡ) "Иң яҡшы һөжүм итеүсе” тип табылды. Биләмә башлығы Р.Р.Әбелғужин еңеүселәргә Дипломдар һәм иҫтәлекле бүләктәр тапшырҙы.
Ярыштың бағыусылары булып Ҡауарҙы ауыл биләмәһе (башлығы Райфат Рәжәп улы Әбелғужин), Ҡауарҙы урта мәктәбе (директоры Фәймә Рәжәп ҡыҙы Зөлҡәрнәева), "Шишмә” крәҫтиән хужалығы (етәксеһе Марат Фәрит улы Латипов), Ҡауарҙы ауыл Советы депутаты Фуат Фәрит улы Латипов торҙо. Зөлфиә менән Фуат Латиповтарҙың ғаиләһе ойошторған эҫе сәй, тәмле ҡоймаҡ-бәлештәре бәйгенең баһаһын тағы ла күтәрҙе. Сараны музыкаль яҡтан Ҡауарҙы ауылы мәҙәниәт йорто биҙәне.
Ярышта ҡатнашыусылар, көйәрмәндәр сараны ойоштороусыларға, бағыусыларға ҙур рәхмәт әйтеп, артабан да ошондай ярыштарҙы даими рәүештә үткәрергә һәм тағы ла юғарыраҡ кимәлгә күтәрергә тигән теләктә ҡәнәғәтлек менән таралыштылар.
Иң мөһиме: бөгөнгө ябай булмаған тормошта сәләмәт йәшәү рухын һәр кемдә тәрбиәләү һәм үҫтереү иң мөһим бурыс булып тора.
Миңзәлә НӘЗИРОВА,
мәҙәниәт йортоноң
художество етәксеһе.


text:
ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Башкирийчоь (башк. Башҡортостан Республикаһы, йоца цӀерш: Башкортоста́н, Башки́ри, кхин лелош ю аббревиатура РБ) — Российн субъект, республика (пачхьалкх). Ийдалйистан федералан гуо, Уралан экономикан кӀоштан дакъа. Коьрта гӀала — Уфа.
Кхоьллина 1917 шеран ноябрехь [28] ноябрехь 15 къоман-территорин автономи Башкурдистан аьлла, 1919 шеран 20 мартехь, центран Советийн Ӏедало Башкирийн Правительствоца биначу бартаца, цӀе яра Башкирийн АССР цул совнах таханлерчу Россехь дуьххьара къоман автономин республика ю. 1990 шеран 11 октябрехь дуьйна Башкирийн Советийн Социалистийн Республика — Башкортостан яра, 1992 шеран 25 февралехь дуьйна Республика Башкортостан аьлла цӀе ю. Российн республикашна юккъахь бахархойн барамца хьалхарчу меттигехь ю.
Башкирийчоь цӀе йолу историко-географин мехкан дакъа ду. Дозанаш ду Пермийн мехкаца, Свердловн а, Челябинскан а, Оренбурган областашца, ГӀезалойчоьца а, Удмуртица а.
↪ кхин дӀа ›››
Хаьржина могӀамаш а, кеш а
Шена нохчийн маттахь язъйа хуучо кхоллийша цӀхьан хӀумнах лаце яззам, ишта чулацаман йоцо коьрта цӀе йолуш кхолла, масалла:


text:
Башҡортостан халҡы «Реаль эштәр» проекты ярҙамында хәл итеү өсөн мәсьәләләр билдәләй
ӨФӨ, 2015 йыл, 17 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.
Башҡортостанда «Берҙәм Рәсәй»ҙең «Реаль эштәр» проектын ғәмәлгә ашырыу дауам итә. Райондарҙа йәшәүселәр граждандар йыйылышында партия ярҙамында хәл итергә мөмкин булған мәсьәләләрҙе билдәләй. Ошо көндәрҙә программаға Учалы һәм Кушнаренко райондары ҡушылды.
Учалылар эшсе төркөм төҙөгән, уны район хакимиәте башлығының социаль сәйәсәт буйынса урынбаҫары Зөһрә Гордиенко етәкләй. Төркөм составына Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай һәм район Советы депутаттары, предприятие һәм ойошма етәкселәре лә ингән.
Граждандар йыйылышында проектты тормошҡа ашырыу шарттарына ярашлы билдәләнгән башланғыстар тикшерелде. Әлеге ваҡытта республика Дәүләт Йыйылышына тәҡдим итеү өсөн документтар пакеты әҙерләнә, сөнки программа сиктәрендә республика бюджетынан муниципаль райондарға һәм ҡала округтарына субсидиялар бүлеү ҡаралған. Учалылар субсидия алыуға ғына өмөтләнмәй, урында бюджеттан тыш сараларҙы ла йәлеп итеү мәсьәләһе хәл ителәсәк. Районда «Реаль эштәр»ҙе ғәмәлгә ашырыу барышында йыйылған аҡсаны балалар баҡсаларын һәм ауыл клубтарын ремонтлауға йүнәлтеү планлаштырыла.
Партияның төбәк бүлексәһенән хәбәр итеүҙәренсә, Кушнаренко районы халҡы ла йыйылыш үткәргән, унда мөһим мәсьәләләр күтәрелгән. Улар араһында – район үҙәгенең һыу бүлгес һәм һыу менән тәьмин итеү, шулай уҡ урамдарҙы яҡтыртыу системаһын камиллаштырыу кәрәклеге. Әммә ҙур проблемаларҙы хәл итеү күп аҡса талап итә, шуға күрә яңғыраған тәҡдимдәрҙең проектҡа ярашлыһы ғына һайлап алынған. Тәү сиратта йәй көнө велоспорт менән шөғөлләнергә, ҡышҡыһын саңғыла йөрөргә, биатлонды үҙләштерергә мөмкин булған майҙансыҡ төҙөләсәк.


text:
Әзербайжан
Әзербайжан (әзерб. Azərbaycan Respublikası) — көнсығыш Кавказда һәм Каспий диңгеҙенең көньяҡ-көнбайышындағы ил.
Төньяҡтан — Рәсәй (Дағстан) һәм Грузия (Квемо-Картли һәм Кахети), көнбайыштан — Әрмәнстан, һәм көньяҡтан Иран менән сиктәш.
Әзербайжан территорияһының бер өлөшө танылмаған Таулы Ҡарабах Республикаһы күҙәтеүе аҫтында, бер өлөшө — Әрмәнстан (Кярки, Бархударлы, Үрге Аскипара эксклавы) күҙәтеүе аҫтында. Әзербайжан, үҙ сиратында, Әрмәнстандың Арцвашен эксклавын үҙ күҙәтеүе аҫтында тота.
Илдең баш ҡалаһы — Баҡы ҡалаһы. 1918 йылда Гәнжә ҡалаһы бер нисә ай баш ҡалаһы була. Әзербайжан территорияһында бер нисә тарихи илдең баш ҡалалары урынлашҡан: Шәки, Шуша, Ғабала, Бәрдә, Шәмәхә һәм Нахчиван.
Newsweek журналы фаразлауы буйынса, Әзербайжан «Донъяның иң яҡшы илдәре» исемлегендә 69 урында тора (ингл. The world’s best countries).
Әзербайжан — күп милләтле, күп динле дәүләт. Республикала күпселек халыҡ ислам, әҙерәге — христиан, иудаизм диндәренә ҡарай.
Әзербайжан Демократик Республикаһының үҙаллылығы 1918 йылдың 28 майында иғлан ителә. Уны мосолман илдәре араһындағы беренсе демократик доньяуи республика тип атайҙар.
Йөкмәткеһе
Атаманың килеп сығыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
«Әзербайжан» топонимы парфян һәм урта фарсынан Атурпатакан (Āturpātakān) боронғо Атропатена йәки Мидия Атропатена дәүләте исеменән барлыҡҡа килгән. Мидия Атропатена (фарс. Мидия Атропатова), йәки Атропатена тип Искәндәр Зөлҡәрнәй баҫып алған Мидияның Төньяғын атайҙар. Антик авторҙарҙа икенсе исеме — Кесе Мидия. «Атурпаткан» исеменән урта фарсы «Адербадган» (фарс. Âzarâbâdagân) хәҙерге Әзербайжан исеме килеп сыға.
1918 йылға тиклем Әзербайжан исеме аҫтында ҡасандыр Атропатена биләгән Урмия күле буйындағы ерҙәр, Аракс йылғаһынан көньяҡҡа, тарихтың төрлө дәүерҙәрендә «Әзербайжан» исеме Аракс йылғаһынан төньяҡҡа таралыуы билдәле.
«Әзербайжан» термины беренсе тапҡыр дәүләт исеме булараҡ 1918 йылдың 28 майында, Әзербайжан Демократик Республикаһын иғлан иткәндә, һүҙгә алына. И. М. Дьяконов, В. Ф. Минорский билдәләүенсә, XX быуатҡа тиклем был термин Ирандың төньяҡ-көнбайыш төрөксә һөйләшкән төбәген билдәләгәндә ҡулланыла. Дәүләт исемен алыу сәбәбе тип В. В. Бартольд, И. М. Дьяконов, В. А. Шнирельман дәүләткә нигеҙ һалыусыларҙың Иран Әзербайжанына дәғүә тип күрәләр.
Дәүләт символдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дәүләт флагы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
1918 йылдың 9 ноябрендә Әзербайжан Демократик Республикаһы Хөкүмәте тәү тапҡыр өс төҫлө дәүләт флагы тураһында ҡарар ҡабул итә. ӘДР-ҙың ҡолауынан һәм совет власының килеүенән һуң, 1920 йылдың 28 апрелендә был флаг кире ҡағыла. 1990 йылдың 17 ноябрендә өс төҫлө флаг Юғары Нахичеван Автономиялы Республикаһының Юғары Мәжлесе ҡарары менән кире ҡайтарыла һәм дәүләт флагы булып таныла. Шул уҡ ултырышында Юғары Мәжлес Әзербайжан ССР-ның Юғары Советына өс төҫлө флагтың Әзербайжандың дәүләт символы итеп ҡабул итеү тураһында мөрәжәғәт итә.
1991 йылдың 5 февралендә Әзербайжан Республикаһының Юғары Советы Нахичеван Республикаһы Юғары Мәжлесенең үтенесен ҡарай һәм өс төҫлө флагты Әзербайжандың дәүләт флагы тип таныуы тураһында ҡарар сығара. Флаг өс төҫлө яҫылыҡ (триколор). Һыҙаттар (күк, йәшел, ҡыҙыл төҫлө) горизонталь буйынса урынлашҡан. Флагтың уртаһында ҡыҙыл һыҙатта һигеҙ ҡырлы йондоҙ һәм ярымай төшөрөлгән. Ике һүрәт тә аҡ төҫтә. Әзербайжан Конституцияһына ярашлы, күк төҫ төрки халыҡтарҙың ғәҙәткә ингән төҫө, төркилекте символлаштыра, ҡыҙыл — үҫеште, йәшел — ислам төҫө. Ярымай ислам диненә ҡарағанлыҡты күрһәтә, һигеҙ ҡырлы йондоҙ төрөк халыҡтарының һигеҙ тармағын күрһәтә.
Дәүләт гимны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әзербайжан гимны «Әзербайжан маршы!» тип атала (әзерб. «Azərbaycan Marşı!» («Азәрбајҹан Маршы»)). Гимн көйөн әзербайжан композиторы Узеир Гаджибеков яҙған, һүҙҙәрен шағир Әхмәд Джавад (әзерб. Əhməd Cavad) 1918 йылда яҙған. Ул советҡа тиклемге осорҙа Әзербайжандың рәсми гимны булған. Гимн рәсми рәүештә (1918 рәсмиләштереп, 1920 кире алыуҙан һуң) 1991 йылда, Әзербайжан үҙаллылығын яулағас, ҡайтарыла.
Дәүләт гербы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Герб уртаһында ут «Уттар Илен» һынландыра. Гербтағы төҫтәр Әзербайжан дәүләт флагы төҫтәрендә. Һигеҙ ҡырлы йондоҙ төрөк халыҡтарының һигеҙ тармағын күрһәтә. Аҫта бойҙай башаҡтарынан һәм имән ботаҡтарынан бәйләм. Ул байлыҡ, уңыш билдәһе. Имән ботағы илдең бороңғолоғон күрһәтә.
Файҙалы ҡаҙылмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әзербайжан ер ҡуйынында ҡиммәтле файҙалы ҡаҙылмалар бар: нефть, тәбиғи газ, алунит, баҡыр мәғдәне, алтын, молибден, һ.б. Республикала шулай уҡ биҙәкләү эштәре өсөн сеймал бар: мрамор, каолин, туф, доломит.
Каспий тәбиғи сығанаҡтары менән нефть сығарыу, балыҡ сәнәғәте, диңгеҙ транспорты, суднолар ремонтлау кеүек халыҡ сәнәғәте тармаҡтары бәйле.
Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- 1993—2003 йылдарҙа Президент вазифаһын Гейдар Алиев башҡарҙы.
- 2003 йылдан Әзербайжан Йөмһүриәте Президенты — Илһам Гейдар улы Әлиев.
Хәҙерге Әзербайжан[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Хәҙерге Әзербайжан СССР-ҙың тарҡалыуынан һуң барлыҡҡа килгән (1991). Беренсе президенты Аяз Муталибов. 1991 йылдың 30 авгусында Әзербайжандың Юғары Советы «Әзербайжан Республикаһының дәүләт үҙаллылығын ҡайтарыу тураһында» декларацияһын ҡабул итә, 18 октябрҙә «Әзербайжан Республикаһының дәүләт иреклеге тураһында» конституцион акты ҡабул ителә, ул Әзербайжандың дәүләт, сәйәсәт, иҡтисад ҡоролошон һүрәтләндерә.
1992 йылдың июнендә уны Абульфаз Эльчибей алмаштыра. Ваҡытлыса Әзербайжан президенты вазифаһын Ягуб Мамедов (1992), Иса Гамбар (1993) башҡаралар. Уңышһыҙлыҡтар һәм хөкүмәт белдекһеҙлеге хакимиәт кризисына килтерә, 1993 йылдың 4 июнендә Гәнжәлә полковник Сурет Гусейнов фетнәһе ҡалҡа.
Граждандар һуғышынан һаҡланыу өсөн, Эльчибей Баҡыға Нахчиванда йәшәгән Гейдар Алиевты саҡыра.
Сәйәси ҡоролош[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Әзербайжан Президенты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Дәүләт башлығы — президент. Әзербайжан — президент республикаһы. Президент халыҡ һайлауҙарында биш йылға һайлана, хөкүмәт ағзаларын тәғәйенләй.
Эске сәйәсәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Юғары законодар сығарыу органы — бер палаталы Милли Мәжлес (әзерб. Milli Məclis) (125 депутат), бер мандатлы округтар буйынса халыҡ һайлауҙарында биш йылға һайлана.
Хакимиәтлек ҡоролошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ Trend informasiya agentliyi: Azərbaycan əhalisinin sayı 9511,1 min nəfərə çatıb — xəbərin yayınlanma tarixi: 14.06.2014


text:
Мартина Навратилова
Марти́на Наврати́лова (чех Martina Navrátilová; тыумыштағы исем-шәрифе Мартина Шубертова, чех Martina Šubertová; 18 октябрь 1956, Прага, Чехословакия) — Чехословакия һәм Америка тенниссыһы, яңғыҙ һәм парлы разрядта донъяның элекке беренсе ракеткаһы. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың парлы разрядында ике тапҡыр Ҙур шлем (1984, 1986), ҡатын-ҡыҙҙарҙың яңғыҙ разрядында классик булмаған Ҙур шлем (1983/1984) яулай. Ҙур шлемдың турнирҙарында яңғыҙ разрядта 18 тапҡыр, ҡатын-ҡыҙҙарҙың парлы разрядында 31 тапҡыр һәм ҡатнаш парлы разрядта 10 тапҡыр еңә. Virginia Slims турының йомғаҡлау чемпионатында яңғыҙ разрядта 8 тапҡыр, парлы разрядта 11 тапҡыр еңеүсе була. 1975 йылдан АҠШ өсөн сығыш яһай, әммә Америка гражданлығын 1981 йылда ғына ала. Шул сәбәпле социалистик илдәрҙә оҙаҡ йылдар персона нон-грата статусында була.
Мартина Навратилова донъя кимәлендәге спортсыларҙан беренсе булып «каминг-аут»[10] яһай — лесбий булыуын асыҡтан-асыҡ таный.
Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Мартина 1956 йылдың 18 октябрендә Прагала (Чехословакия) тыуа. Өс йәшендә сағында атаһы менән әсәһе айырылыша, әсәһе Мирослав Навратилға кейәүгә сыға. Ул Мартинаның беренсе тренеры була. Мартинаның һеңлеһе һәм ҡустыһы бар.
Мартина Навратилова — көс ҡулланып уйнала торған хәҙерге заман ҡатын-ҡыҙҙар теннисына башланғыс һалыусы. Ул беренсе булып атлетик алымдар ҡуллана, беренсе булып ирҙәрҙең «ырғытыу — сеткаға сығыу» алымын ота, был алым уға Уимблдондың яңғыҙ разрядында 9 еңеү килтерә.
Мартина теннис менән 9 йәшендә билдәле чехословак тренеры Иржи Пармала шөғөлләнә башлай. Тиҙ арала уңыштар ҡаҙана. 15 йәшендә иленең чемпионатында еңә, 17 йәштә Чехословакияның беренсе ракеткаһы була.
1973 йылда Мартина тәүге тапҡыр сит илгә сыға һәм халыҡ-ара ярыштарҙа ҡатнаша.
1975 йылда Крис Эверт менән парҙа Ҙур шлем турнирҙарында титулдар ота. Навратилова менән Эверт араһында бөйөк ҡапма-ҡаршы тороу башлана, ул 15 йыл дауам итә. Был ике спортсы корттарҙа 80 тапҡыр осраша һәм көс һынаша. 43 матчта Навратилова еңә.
АҠШ-тың Асыҡ чемпионаты ярымфиналынан һуң Навратилова АҠШ-та ҡалырға була, ҡарарын ирекле булырға теләүе, социалистик ЧССР-ҙа бының мөмкин түгеллеге менән аңлата. Бер айҙан Иммиграция һәм натурализация хеҙмәтендә Навратилова АҠШ-та йәшәргә рөхсәт иткән махсус карта ала һәм Чехословакия гражданлығынан мәхрүм ителә. АҠШ гражданлығы уға 1981 йылда бирелә. 2008 йылдың 9 ғинуарында Навратиловаға Чехия гражданлығын ҡайтаралар.
1978 йылда Уимблдонда Ҙур шлемдың яңғыҙ разрядтағы турнирында еңеү яулай. Бер йылдан Мартина Уимблдонда тағы еңә.
1978 йылдың 10 июленән донъяның беренсе ракеткаһы. 1982-86 йылдарҙа Навратилова ҡатын-ҡыҙҙар теннисында тулы өҫтөнлөк тота.
1986 йылда Навратилованы 17 йәшлек немец ҡыҙы Штеффи Граф еңә башлай.
Навратилова яңы тренер менән контракт төҙөй һәм физик ҡеүәтен арттырыу, киҫкен уйын алымдарын шымартыу өҫтөндә эшләй. Һөҙөмтәлә 1988-90 йылдарҙа классификацияла икенсе урынды тота һәм 1990 йылда Уимблдонда еңеүгә өлгәшә.
1990 йылда ул туғыҙынсы тапҡыр Уимблдонда еңә. Мартина йылдың төп турнирында яуланған еңеүҙәр һаны буйынса абсолют рекордсыға әйләнә.
Рейтинг башына Навратилова ҡабат күтәрелә алмай. 1990 йылдан алып уны Моника Селеш, Аранча Санчес-Викарио һәм Габриэла Сабатини ҡыҫырыҡлай.
1994 йылда 37 йәшендә карьераһында һуңғы тапҡыр Уимблдондың финалына сыға.
1995 йылда Мартина профессиональ карьераһын тамамларға була. Үҙе сығыш яһаған мөһим ҡалалар буйлап хушлашыу турнеһын үткәрә. Ләкин теннисҡа һөйөүе иҫ киткес көслө булғанлыҡтан, 2001 йылда профессиональ теннисҡа кире ҡайта. Әммә бик өлкәнәйеп киткәнлектән Мартина тик парлы ярыштарҙа һәм микстарҙа ғына ҡатнаша. 2003 йылда Австралияның Асыҡ чемпионатында Леандер Паес менән микста еңеүгә өлгәшкәндән һуң, Мартина Навратилова Ҙур шлемдың бөтә төр турнирҙарында ла титулдарҙың тулы комплектын яулаған спортсы булып таныла.
2004 йылда беренсе тапҡыр йәйге Олимпия уйындарында (Афина) ҡатнаша.
2006 йылғы миҙгелдә АҠШ-тың Асыҡ чемпионатында Боб Брайан менән ҡатнаш парлы разрядта еңә һәм 50 йәшлек Мартина Ҙур шлем турнирының иң өлкән еңеүсеһе тип таныла. Шул миҙгелдә профессиональ карьераһын тамамлауы тураһында иғлан итә[11]
Навратилова бер нисә телдә һөйләшә (шул иҫәптән русса аралаша ала), әҙәбиәт һәм сәнғәт ярата. Һәләтле йәш тенниссыларға консультациялар бирә һәм ярҙамлаша.
2010 йылдың 7 апрелендә Мартина журналистарға һөт биҙе яман шешенең ауыр формаһынан дауаланыу курсы алыуы тураһында белдерә[12].
Ҡаҙаныштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
Профессиональ теннис менән 1975—2006 йылдарҙа шөғөлләнә. Яңғыҙ разрядта 167 турнирҙа һәм парлы разрядта 177 турнирҙа еңә. Был ҡаҙаныштар ирҙәр араһында ла, ҡатын-ҡыҙҙар араһында ла абсолют донъя рекорды булып тора. Навратилова еңелеүһеҙ сериялар буйынса ла рекордсы: яңғыҙ разрядта — 74 еңеүле матч, Пэм Шрайвер менән парлы разрядта — 109 еңеү. 1984 йылда теннис тарихында рекордлы һөҙөмтә күрһәтә — миҙгелдәге 86 матчтың береһендә генә еңелә. Мартина Навратилова ун дүрт миҙгел буйы донъяның иң көслө ҡатын-ҡыҙ тенниссылары араһында йомғаҡлау турнирҙарының финалдарында уйнай, был да рекордлы ҡаҙаныш.
Ҙур шлем турнирҙарындағы иң яҡшы һөҙөмтәләре:
- Яңғыҙ разрядта Австралия чемпионы (1981, 1983, 1985)
- Яңғыҙ разрядта Уимблдон чемпионы (1978, 1979, 1982—1987, 1990)
- Яңғыҙ разрядта АҠШ чемпионы (1983, 1984, 1986, 1987)
- Яңғыҙ разрядта Францияның Асыҡ чемпионаты чемпионы (1982, 1984)
- 1984 йылда парлы ярыштарҙа Ҙур шлемға лайыҡ була (Пэм Шрайвер менән).
- Яңғыҙ разрядта классик булмаған Ҙур шлем яулай: 1983 йылғы Уимблдон турниры, АҠШ-тың Асыҡ чемпионаты, Австралияның Асыҡ чемпионаты һәм 1984 йылғы Францияның Асыҡ чемпионаты.
Тышҡы һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- Мартина Навратилова на сайте Международного зала теннисной славы (инг.)(инг.)
- Мартина Навратилова на сайте Олимпийского комитета США (инг.)(инг.)
- Мартина Навратилова на сайте peoples.ru (рус.)(рус.)
Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
- ↑ data.bnf.fr: اوپن ڈیٹا پلیٹ فارم, платформа відкритих даних, платформа открытых данных, plateforme de données ouvertes, piattaforma di dati aperti, Opendata-Plattform, otevřená data platforma, åben-data-platform, տվյալների բաց շտեմարան, platforma za odprte podatke, plataforma de datos abierta, plataforma de dados aberta, платформа адкрытых дадзеных, платформа на отворените данни, platforma otwartych danych, ашық деректер платформасы, ачык маалыматтарды платформа, açıq data platforma, ochiq ma'lumotlar platforma, açık verilerin platformu, платформа отвореног података, platforma otvorenih podataka, platforma otvorenog podataka, platforma otvorených údajov, πλatφόpua avoιktώv δeδouέvwv, platformu atklātā datu, platforma atvira duomenų, platvormi avatud andmete, avoimen datan foorumi, nyílt adatok platformja, პლატფორმა ღია მონაცემები, платформа за отворени податоци, нээлттэй мэдээллийн тавцан, platformă de date deschise, platformo de malferma datumoj, open data platform, плятформа адкрытых зьвестак, Усьтэм даннойёслэн платформазы — 2011.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Collins B. The Bud Collins History of Tennis: An Authoritative Encyclopedia and Record Book — 2 — New York City: New Chapter Press, 2010. — P. 617. — ISBN 978-0-942257-70-0
- ↑ Tingay L. 100 years of Wimbledon — London Borough of Enfield: Guinness Superlatives, 1977. — P. 214. — 256 p. — ISBN 978-0-900424-71-7
- ↑ Person Profile // Internet Movie Database — 1990.
- ↑ Encyclopædia Britannica
- ↑ Международный зал теннисной славы — 1880.
- ↑ 7,0 7,1 сайт ITF
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Player Profile // сайт WTA
- ↑ 9,0 9,1 Collins B. The Bud Collins History of Tennis: An Authoritative Encyclopedia and Record Book — 2 — New York City: New Chapter Press, 2010. — P. 618. — ISBN 978-0-942257-70-0
- ↑ Мартина Навратилова вступила в брак с «Мисс СССР» Юлией Лемиговой
- ↑ Великая Мартина Навратилова всё-таки уходит из большого спорта
- ↑ Tennis great Martina Navratilova 'has breast cancer'. BBC Online. BBC (7 April 2010). Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 февраль 2012. 7 апрель 2010 тикшерелгән.


text:
Вәт, исмаһам, быймаһы!30-10-2013, 00:46 // Йәмғиәт, Анонстар // Баҫып сығарырға
— Атайым район үҙәгендә йәшәгән таныштарына ебәрҙе. Бер һөнәрең булыр, өйрән, тине, — ти бөгөн быйма баҫыу оҫтаһы Иштуған Ғәүнетдинов.
Был сағында малайға ун ике генә йәш була. Атаһы уны знакумы Герка Луканинға быйма баҫыу серҙәрен өйрәнергә оҙата. Хас та боронғоса, атайҙарса хәстәрлек күреп, улының киләсәген уйлап. Каникулының бер нисә аҙнаһы үтһә-үтә, ә улы ғүмерлек һөнәрле булып ҡала. Ҡайтҡас, малайына йөн тетеү, башҡа ҡорамалдар яһай, һатып ала. Ошонда Иштуғандың кескәй генә ҡулдары быймаларҙы үҙаллы баҫа башлай. Эйе, тәүге "ҡоймаҡ" төйөрһөҙ булмай, уның ҡарауы, ҡулдар нығына, ышаныс уяна, ныҡышмаллыҡ арта, яйлап оҫталыҡ килә.
Иштуған егет ҡорона инеүгә халыҡ араһында даны тарала. Үҙ ауылдарынан тыш, күрше-тирәнән дә килә башлайҙар. Һатыу быймаларының бит кешенең үлсәменә тура килмәүе ихтимал. Бер кемгә лә сер түгел, улар тиҙ генә йә ултырып бара, йә "тарала" башлай. Нисек кенә булмаһын, беҙҙең халыҡ тауарҙы белгән кешенән алыусан. Шунан һуң оҫта ла үҙенең "марка"һын тота, башҡалар алдында һыр бирергә тырышмай.
— Ҡорамалдарҙы үҙем яһайым, — ти Иштуған. — Тик тетә торғанын ғына һатып алдыҡ. Йөн яғынан әллә ни ҡытлыҡ юҡ, халыҡ үҙе лә килтерә, һатып та алабыҙ.
Ғәүнетдиновтарҙың ғаилә кәсебенә әйләнә был шөғөл. Эш юҡ тип ятҡансы, табыш та килтерә. Ике ҡыҙҙары — Гүзәлиә менән Розалияны үҫтерәһе, башлы-күҙле итәһе бар бит әле.
— Иҫән генә булһындар инде, — ти Гөлназ, ҡыҙҙарының матур булып үҫеп килеүенә ҡыуанып.
Әйткәндәй, улар быйманы тәүҙә өйҙәрендә баҫһа, бынан өс йыл элек буш торған ҙурыраҡ бина ала. Быйма баҫыуҙы элек тә күргән булғас, бындағы таҙалыҡҡа аптыраным. Баҡһаң, йорт ике яҡлы икән.
— Бысраҡ эше теге яҡта башҡарыла, — ти оҫта, аптырап ҡалғанды күреп. — Әйҙә, төпкә үтәйек.
"Цех" эсенә инәбеҙ. Иҫ китмәле бында: һарыҡ йөнө тетелә, йыуыла, һығыла, һуғыла. Ә бына ҡалыптарға ултыртыу, киптереү "таҙа" яҡта башҡарыла.
— Сер булмаһа, бер пар быйма баҫыу өсөн күпме ваҡыт кәрәк? — тип ҡыҙыҡһынам.
— Ҡул менән һыңар быймаға ике сәғәт, — ти оҫта.
Тимәк, ҡышҡы һалҡындарҙа беҙҙең аяҡтарҙы йылытҡан быймаларҙы һуғыу өсөн оҫта дүрт сәғәт ваҡытын бүлә.
Ғәүнетдинов йылдың бер миҙгелендә лә тик тормай. Етмәһә, быйыл яңы өй күтәргәндәр. Тимәк, тырышырға ла тырышырға кәрәк. Әйткәндәй, тынғы белмәҫ Иштуған оҫталығын арттырыу, эшен киңәйтеү яғын да ҡайғырта. Яҙын Татарстандың Кукмара быйма баҫыу заводына барып ҡайтҡан.
— Урындағы оҫталар баҫҡаны матур, — ти ул. — Ә бына производствоға ҡуйылғас, нисектер, башҡасараҡ...
Алда әйткәнемсә, һәр оҫта үҙ "марка"һын тота. Беҙҙең Ғәүнетдиновтар ҙа һынатмай — тирә-яҡта дан тота. Бына бит, ата-баба һөнәрен дауам итеү үҙҙәрен дә етеш йәшәтә ала.
Хушлашып, юлға ҡуҙғалабыҙ. Ә башта бер уй нығына: ун ике генә йәшлек улын һөнәргә өйрәтер өсөн урыҫ знакумына ебәреп, бик дөрөҫ эшләгән Әфләтун ағай, ғаиләһе яҙмышын алдан ҡайғырта белгән...


text:
Һөйөү, татыулыҡта йәшәгәндә...
30 марта 2018 йыл | Хаттар, Уңғандарыбыҙ
Тормошта йәшнәп йәшәгән, ауырлыҡтар алдында юғалып ҡалмаған, бер уйлы, бер маҡсатлы тырыш, эшсән ғаиләләргә һоҡланмайса мөмкин түгел. Яҙмам Үтәк ауылындағы шундай ғаиләләрҙең береһе – Рәхилә һәм Асҡар Ғөбәйҙуллиндар тураһында.
"Красноусолды үҙ иттем", - ти С.М.Мостафаҡолов
20 марта 2018 йыл | Уңғандарыбыҙ
Красноусол үҙәк район дауаханаһының участка табип-терапевы Субхон Мирзо улы Мостафаҡолов ғәжәйеп йомарт тәбиғәтле ҡояшлы Тажикстанда тыуып үҫә. Ул үҙен бер ваҡытта ла тыуған яҡтан ситтә йәшәрмен тип күҙ алдына килтермәй. Әммә яҙмыш үҙенсә хәл итә. Көтмәгәндә дуҫы Башҡортостанға саҡырғас, бер аҙға баҙап ҡала. Сит-ят ерҙә нисек ҡабул итерҙәр? Күрмәгән-белмәгән яҡҡа китеп барыу хата булмаҫмы? Ҡатыным, балаларым да бар бит әле...
Тирә-яҡҡа йәм өләшә тирмәнле икмәкхана
09 февраля 2018 йыл | Уңғандарыбыҙ
Ошо көндәрҙә республикала аҙыҡ етештереү эшҡыуарҙа-ры араһында "Йыл эшҡыуары – 2017” исеменә лайыҡ булған Николай Фоминдың икмәкханаһы эш башлауының 4 йыллығын билдәләне.
Хеҙмәтенә күрә - хөрмәте
21 ноября 2017 йыл | Уңғандарыбыҙ
Оҙаҡ йылдар намыҫлы эшләгәне һәм юғары һөнәри оҫталыҡ өсөн:
Ғарифулла Ғәйфулла улы ЗӨЛҠӘРНӘЙЕВ – юл төҙөү-ремонтлау механизмдары һәм тракторҙары слесары;
Надежда Ивановна НОВИКОВА – ра-йон Юл төҙөү-ремонтлау идаралығы бухгалтеры;
Ғарифулла Ғәйфулла улы ЗӨЛҠӘРНӘЙЕВ – юл төҙөү-ремонтлау механизмдары һәм тракторҙары слесары;
Надежда Ивановна НОВИКОВА – ра-йон Юл төҙөү-ремонтлау идаралығы бухгалтеры;
Алдынғыға алтын да йәл түгел
17 ноября 2017 йыл | Уңғандарыбыҙ
Былтыр июль аҙағында Стәрлетамаҡ районында уҙған "Баҫыу көнө-2016” семинар-кәңәшмәһендә Баш-ҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм Хәмитов алдынғы комбайнсыларҙы дәртләндереү маҡсатында иң күп майҙандан иң күп ашлыҡ һуғып алыусы комбайнсыларҙы автомобиль менән бүләкләү тәҡдимен индергәйне. Былтыр 3 августа районға эш сәфәре барышында Рөстәм Хәмитов "Восход-СТ”, Ленин исемендәге хужалыҡ баҫыуҙарында ураҡ эштәре менән танышып, комбайнсылар менән аралашыу мәлендә лә был хаҡта белдерҙе. Район комбайнсылары ул саҡта был хәбәргә әллә ни ышанып та етмәгәйне, шикелле.


text:
Яңы Әптек ауылында йәшәгән Ғәлиәхмәтовтар – ишле һәм уңған ғаиләләрҙең береһе. Заманса әйткәндә, урындағы тормоштоң тотҡаһы, киләсәге. Йорт хужаһы Себер тарафында аҡса тапһа, ҡатыны ауылда ғаилә усағын дөрләтә. Өс балаға ғүмер биргәндәр. Руфина, Мәҙинә һәм Данияр – ата-әсәһенең оло ҡыуанысы.
Ғәлиәхмәтовтар ауыл тормошоноң уртаһында ҡайнап йәшәй. Спортта һынатмайҙар, мәҙәни сараларҙа ла сығыш яһайҙар. Ауылда күңелде күтәрер, рухты нығытыр урын барлығына ҡыуанып бөтә алмай улар. Урындағы мәҙәниәт йорто шулай ғаиләләрҙе, ундан ашыу милләт вәкилдәрен берләштерә, күңелдәргә яҡтылыҡ, ҡот өләшә.


text:
25 ғинуарҙа Өфөлә ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙарында ҡатнашыусылар өсөн бушлай семинар ойошторола
Ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙары уйынсылары 25 ғинуарҙа Өфөлә үтәсәк махсус семинарға саҡырыла. «Башинформ» агентлығының бығаса хәбәр итеүенсә, «Йәштәрҙең финанс операцияларҙы өйрәнеү үҙәге» менән «Башҡортостан пионерҙары» йәмәғәт ойошмаларының берлектәге проекты булған был сараны Йәштәр финанс үҙәге үткәрә. Уның маҡсаты — « Ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙарында системалы сауҙа» белем биреү проектының эш төркөмөн ойоштороу.
Семинар бушлай, ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙарындағы сауҙа итеү системаһын өйрәнеүгә һәм әҙерләүгә ҙур теләк булыуы, программалау нигеҙҙәрен белеү һәм финанс идарасы тәжрибәһен алырға теләү ҡатнашыусылар өсөн төп талап итеп ҡуйылған.
Осрашыу Комсомол урамы, 21 адресы буйынса 17.00-гә билдәләнгән. Белешмәләр өсөн телефон: (347) 292-44-67, 277-63-32.


text:
Республика башлығы Башҡортостанда радиоактив ҡалдыҡтарҙы күмеү пунктын урынлаштырыуға ҡаршы
Башҡортостандың Иглин районы Ләмәҙ ҡасабаһында Рәсәй атомы радиоактив ҡалдыҡтарҙы күмеү пунктын урынлаштырырға планлаштырыуы тураһында таралған имеш-мимештәргә бәйле, республика башлығының матбуғат сәркәтибе Артем Вәлиев «Башинформ» агентлығына, Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов республикала радиоактив ҡалдыҡтарҙы күмеү пунктын урынлаштырыуға ҡаршы, тип белдерҙе.
«Башҡортостан етәкселегенә беҙҙә ядро ҡалдыҡтарын күмеүҙе урынлаштырыу тураһында тәҡдим менән бер кем дә сыҡманы. Президенттың был мәсьәлә буйынса позицияһы ҡәтғи: ул – ҡаршы. Бөгөн был инициативаны кем күтәреүен асыҡлаясаҡбыҙ», — тип белдерҙе БР Президентының матбуғат сәркәтибе.
Был турала мәғлүмәт “Росатом”дың һатып алыуҙар сайтында быйыл 22 июлдә урынлаштырылған. Баҫтырылған мәғлүмәттәргә ярашлы, һатып алыуҙы ойоштороусы — «Радиоактив ҡалдыҡтар менән эш итеү буйынса милли оператор» федераль дәүләт унитар предприятиеһы. Башҡортостан Республикаһынан тыш бында Рәсәйҙең һигеҙ төбәге (Красноярск крайы, Томск, Силәбе, Свердловск, Һамар, Һарытау, Архангель өлкәләре һәм Ҡалмыҡ республикаһы) ингән. Әлеге ваҡытта бөтә 9 лот та активлаштырылмаған, сөнки уларҙың статусы «кире ҡағылған» тип билдәләнгән. Әммә социаль селтәрҙәрҙә Иглин районында Европанан ядро ҡалдыҡтарын күмеү ҡәберлеген урынлаштырыу буйынса лотты яңыртыуҙары тураһында хәбәрҙәр таралды. Әлеге ваҡытта быны дәлилләрлек рәсми мәғлүмәттәр юҡ. Рәсәй атомы етәкселегенән дә аңлатма алып булманы.


text:
Көҙгө саҡырылышта 6300-ҙән ашыу яҡташыбыҙ һалдат сафына баҫасаҡ Фото: Олег Яровиков
Көҙгө саҡырылышта 6300-ҙән ашыу яҡташыбыҙ һалдат сафына баҫасаҡ
Көҙгө саҡырылышта 6300-ҙән ашыу яҡташыбыҙ һалдат сафына баҫасаҡ Фото: Олег Яровиков
ӨФӨ, 2015 йыл, 1 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.
Көҙгө саҡырылышта Башҡортостандан 6300-ҙән ашыу егет хәрби хеҙмәткә алынырға тейеш. Рәсәй Президенты «2015 йылдың октябрь – декабрендә Рәсәй Федерацияһы граждандарын хәрби хеҙмәткә саҡырыу һәм саҡырыу буйынса хәрби хеҙмәт үтеүселәрҙе хәрби хеҙмәттән бушатыу тураһында»ғы указға ҡул ҡуйҙы.
Республиканың Хәрби комиссариатында хәбәр итеүҙәренсә, Ҡоро ер ғәскәрҙәренә — 3600, Хәрби-Һауа көстәренә — 340, Диңгеҙ флотына — 230, Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәренә — 300, Һауа десанты ғәскәрҙәренә — 110, Эске ғәскәрҙәргә 480 самаһы кеше ебәрелә.
Хәрби хеҙмәткә алыу октябрҙең өсөнсө декадаһында башлана.
Быйыл көҙҙән хәрби хеҙмәткә саҡырылыусыларға йәйге һәм йылы кейемдәр урынына көндәлек кейем (оҙон еңле куртка һәм салбар) һәм яҙғы-көҙгө курткалар бирелә. Мәҫәлән, тире бүрек, кашне, көндәлек куртка, көндәлек костюм, йылы фуфайка-тельняшка, оҙон еңле футболка.
Башҡарма властың башҡа федераль органдарына (Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы, Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәре) хеҙмәт итергә саҡырылыусыларға иһә элекке форма.
Быйыл 1 октябрҙән 31 декабргә ҡәҙәр 18 йәштән 27 йәшкә тиклемге 147 100 Рәсәй гражданы хеҙмәткә саҡырыла.